·@ ॥ प्रस्तावना ॥ श्री व्यासोक्ताष्टादश पुराणान्तर्गत श्री स्कान्दमहापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्सखण्डः। पर्यते। कैलासवासी श्रीपरमेश्वरः शानदातेति - सानमिच्छेन्महेश्वरादिति - शास्त्रमुपदिशति । शानादेवतु फैवल्यमिति च। तादृशशानदातुः पार्वतीकान्तस्य महिमातायदस्मिन्प्रन्थे विशेषेणानु- तदात्मजस्य शानरूपस्य स्कन्दस्य अयतारादि चरित्र विभूतिमहिमा स्कन्देन क्षेबाटनं तारकादि शूरपदान्तानां असुराणां वधः निस्सकल्याणप्रद वल्लीदेवसेना परिणयः एकादश कोटि म्दः भीमध्यार्जुन क्षेत्रे श्रीमहालिङ्गाराधनं, भीदाक्षायणी तपश्चरणं, शिवदर्शनं, दक्षेण शिव निन्दा, दधीचि मीणा शिवमहिमानुवर्णनं, श्रीशिव कारुण्य वर्णनं, विभूतिकद्राक्ष महिम प्रतिपादनं, पञ्चाक्षर महिमा, महाप्रदोष व्रतं, शियाच जीणोद्धारण, शिवलिंगप्रतिष्ठा, शिवपूजा, भैरव वतं, सोमवार व्रतं, शियताम भया, शिधार्चन, पुष्पवाटिकान्निर्माणादि यहनि आश्चर्यकराणि महापापनिवर्तकानि महामंगळपदानि मन्यानि यहूनि परिमाणि असिन् शिरराष्ट्रस्य खण्डे सन्ति। फुमारसंमयश्चैव पन्या पुण्यात्तथैव च। मक्का यः कार्तिकेये फाकुत्स्यभुवि मानयः॥ बायुष्मान् पुत्रपौवैध स्कन्द सालोक्यतां यजेत् ॥ इति श्रीमद्रामायणे अभिहित । किच जातकवशात्, अंगारकः दोपयुक्तश्चेव रक्तदोपः ऋणयाचादिक शातिकसः थ्यनाशश्च भवेदिति ज्योतिषशास्ने अभिहितः । सूर्य गृहस्पत्यादि प्रहाः दोपयुक्ताः यदिस्युः तदा शिधापवार: मान्न रोगः उदररोगः पुत्रोत्पत्ति प्रतिवन्ध कादयः बहवो दोषामधेयुः इत्यभिहितः। एतत् पुराण पठनेन, ताशदोषाः सर्वपि विनश्येरन् मंगळपातिक ध्रुवं भवेदेव ॥ तस्मादास्तिकबराः सपि ग्रन्थमिमं पवित्या सर्वा माशिपः मान्नुवन्स्विति श्रीमावन्त पार्यतीनाथं धीवल्लीदेवसेनापतिश्च प्रार्थयामि ॥ गोय. सति, वन्य प्राण दक्षिणदेशप्रसिद्ध पन्धाक्षरेण मुद्रापितः । इदानीस कोशोपि मोपलभ्यते। उपन्योपि कोशः जीर्णपवयुक्तः हस्ते गृहीत्या पठितुमपि नाहॉस्ति। तस्मात् देवनागर लिप्या मुद्रापयित्वा मास्तिकानां उपकाराय प्रकाशीकृतः । देवनागरी विद्याक्षर लोकपुर द्राविद भाषानुवादसहित एतदेव शिवाइस्यखण्डात्मक पुस्तकं ममा इदानीमेष मुदाप्य प्रकटीतमस्ति । तद्वत्, , 25, Morth Maruyanent) SALEM-7. } शेङ्गालिपुरं अनन्तरामदीक्षितः ·विपयसृचिका। पुटम् 41 ... 43 .. ... ... 44 4.. ... u. 45 47 49 (51 53 55 ... . .. ... ... .. ॥संभवकाण्डम् ।। विपयम् अध्यायः अध्यायः पुटम् विषयम् 1. श्रीस्कान्दमहिमा 26. श्रीरकन्दावतार:- 2. पुराणसत्यायनम् 2 27. नयवीराणां उत्पत्तिः ३. पार्वतीजननम् 4 28. कुमारेण सह श्रीपार्वतीपरमेश्वराग्यां 4. भीशियन सनकायुपदेशः 6 कैलासगमनम् 5. इन्द्रेण ब्रह्मणे शूरादि अनुरोपद्रव 29. श्रीरकादस्य याललीलाः नियेदनम् 8 30. श्रीस्कन्दस्य इन्द्रादिभिः युद्धम् 6 ब्रह्मादिमि. विष्णये शरायुपद्रव 31. श्रीमन्दस्य विश्वरूप दर्शनम् निबेदनम् 9 32. स्कन्द पट्टाभिषेक 7. धीशिवेन स्पन्दोत्पत्तिप्रतिक्षा 11 33. प्रक्ष कारागृह प्रवेश 8. देवैः मन्मथस्य ईशसमीप 34. प्रणवार्यशामफलम् गमनप्रेरणम् 12 35. श्री अवया श्रीशिवधति श्रीस्कन्द- 9 मन्मथस्य श्रीशिवसमीपगमनम् 14 महिमावर्णन मार्धनम् 10. मन्मथस्य शिवदर्शनम् 36. भीस्कन्द विभूति वर्णनम् 11. श्रीशिवळलाटाग्निना मन्मथदादा 17 37. भीस्वान्देन तारकपुरी गमनम् 12. रसिप्रलापः शिवेन पार्वती परीक्षा 19 38. श्रीस्पन्देन युद्धाय धीरयाहु प्रेषणम् 13. घृद्धलपिणा श्रीशिवेन देव्यासह 39, धीरधाहु तारकयोयुद्धम् विवादः 21 40. तारकेण मायायुद्धम् । 14. श्रीपार्यस्यै भीशिवेन निजरूपदर्शनम् 22 41. श्रीस्कन्द शारक संवादः 15. श्रीपरमेश्वरेण सप्तमपि प्रेपणम् 24 42. भीस्कन्देन तारकवध प्रतिज्ञा 16. सप्तमपिमिः श्रीशिवाय पार्वतीघरणम् 126 431 ब्रह्मास्त्रादिमि. स्कन्द प्रणामः 17. कल्याणमण्टप निर्माणम् 27 44. शल मय मोचक. तारक क्रौंच वय. 18. पायाः मूषणैरलाः 29 45. देवगिरि वास स्वीकार. 19. नन्दिना कल्याणाय देवाधामयनम् 30 46. तारक पतीना अनुमरणम् 20, गणाधिपाना नामानि 31 47. राजनीति 21. धीरदसमाप्त्यनुवाकार्यवर्णनम् 33 48. श्रीरकन्देन पुण्यस्थलयान तत्तन्मूर्ति 22. श्रीशिवन कल्याणमष्टप प्रवेश 34 दर्शन च 23. श्रीपार्वती विवाह 36 49. भीस्कन्द पराचल पमन पराशर 24. प्रवादिमिः धीशिवप्रति चायुप्रेषणम् १३४ पुनाणां शापात् मोक्षण च 25. देवैः श्रीस्कन्दोत्पत्ति प्रार्थना 50. भीस्कन्दस्य दोन्तीपुर गमनम् Par15 ... 56 158 60 61 63 65 ... . ... Pear ... ८ ... ... ... 67 69 70 71 73 74 76 ... ... - 77 ... ... 78 '80 ...

·- ॥ आसुरकाण्डम् ॥ विषयम् पुटम् 99 ... .. .. 101 ... । ... अध्यापा विषयम् 1. शूरपद्मादीनां उत्पत्तिः 2. शूरपसादीनां तपश्चरणम् 3. श्रीशिवेन शूरपद्मादीनां वरप्रदानम् 4. तारकात् कुबेरादीनां पराजयः 5. श्रीविष्णुतारकयोयुद्धम् 6. शूरस्य परमेश्वर दर्शनन् 7. शूरपद्म नगरनिर्माणम् 8. देवघ्त शूपिन परिचया 19. रेल्वल पातापि जन्म कथनम् 10. इन्द्रस्य इन्द्राण्यासाकं श्रीकापानगरे निलीय अवस्थानम् पुटम् 81 83 85 87 88 90 92 93 95 अध्यायः 11: अगत्येन इवल वातापि मारणम् 12. इन्द्रेण श्री विघ्नेश्वरप्रसादात काययोनयनम् 13. भी महाशास्तोत्पादन, महाकालेन मजामुख्या: हस्तच्छेदन च 14. मजामुण्या भ्राने स्वदु.ख निषेदनम् . 15. भानुकोपेन जयन्तादीनां कारागृहे स्थापन, ऐरायतेन येतघननाथ ... 103 ... .. 105 ... ... 4 पूजनम् व 106 97 4 an ... । वीरमाहेन्द्रकाण्डम् ॥ 1. वीरयाहु दौत्यम् 109 5. पोरयाहुणा शूरात्मजस्य बन्नाहोर्यधः 115 12. वीरपाहुना वीरमाहेन्द्रपुर प्रवेशः 110 16. शूरेण सानुज पुत्र मन्त्रिभिस्तह 3. जयन्तादि देवानां स्वप्ने स्कन्ददर्शन, मन्त्रालोचनम् स्कन्दन धीरयाहु प्रेषणम् च 112 7. स्कन्द सेनापतीनां नामानि, 4. घोरबाहुना शास्य उपदेशः श्रीस्कन्देन धीरमाहेन्द्रपुर शतमुखादीनां वधश्च 114 समीपे हेमकूटाण्यपुरनिर्माण च.... 120 .. 118 ... । - समीप गमनम् 134 .. ।। घुद्धकाण्डम् ॥ 1. ससैन्येन भानुकोपेन युद्धाय 8. सिमयक्त पुत्रेण गतिथानाम्ना प्रस्थानम् 123 विसृष्टस्य पाशुपतस्य श्री शिष- 2. श्री नारदेन स्कन्द निकटे घर पुरोधा निवेदनम् 124 9. तारकपुत्रस्य अमरेन्द्र नाम्ना 3. माय अजमुखादीनां वधः .. 125 पीरयाहुणा वधः 4. भानुकोपेन गणाधिपैरसह युद्धम् 127 10. वीरयाहुणा शूरपास्य स्थसारथि 5. धोरयाहुणा भानुकोपस्य मूछोत्पातनम् 129 हननम् 6. भीमादेन मकरक्षणाप भमोयान 11. भी स्पन्देन शूरविरग्रीकरणम् प्रयोगः 131 12. शूरः इतसेनः निरायुधो पुरै 7. भी स्कन्देन युद्धाय प्रस्थानम् 133 पलापितः 136 +4 . .. 138 139 . 1. 141 BAR ·. अध्यायः पुटम् अध्यायः विषयम् 13. मायादेव्या मानुकोणय सम्मोहनान प्रदानम् 14. पीरवाहु भानुकोपाभ्यां .. 143 ... 145 युगपत्पाशुपतास्त्र प्रयोगः ... 147 ... ... . ... 149 ... विषयम् पुटम् 23. शूराक्षया सिझमुखेन युद्धाय निर्याणम् 163 24. धीरयाहुणा सिंहपात्रस्य पुत्राणां वध: 166 25. सिंहयपत्रस्य मायापाशेन धीरवाछु मुखादीनां उदयगिरी प्रक्षेपणम् गुहेन युद्धाय प्रस्थानंच 168 26. सिंहवन भक्षितानां भूतानां भी गुहेन पुनरानयनम् 170 27. श्री गुहेन सिंहमुख वधः 172 28. सिंहबघ दुःखितेन शूरेण युद्धाय निर्याणम् 174 29. विष्णुना देवानां स्कन्दमहिमानुवर्णनम् 175 30. भी गुइन शूरसैन्य वध: 177 31. श्री स्कन्देन देवसैन्य संरक्षणम् 179 32, प्रत्यण्डं स्कन्द शरयोः युद्ध वर्णनम् 181 33. सुधामन्दर पातेन मृतासुराणां पुनकजीयनम् 182 34. शूरेण मायया यहुरूपग्रहणम् 184 35. स्कन्देन शुरपद्म बघा 185 ... 150 15. भानुकोपय सम्मोहात्रेण भूत- सैन्यान् सम्मोह्य समुद्रे निपातनम् भी स्कन्द शक्तपा नेपां रक्षणञ्च 16. हिरण्येन खपितरं शूरंपति श्री स्कन्द शरणं प्रजेत्युपदेशः 17. शूरकुमारेण हिरण्येण मत्स्यरूपेण समुद्रवासः 18. धीरयाहुणा शूरपुत्रस्य अग्निमुखस्य बघः 19. धीरयाह मेपित पत्रिका दृष्टा पमेन तस्मातॄणां पुनरुज्जीवनम् 20. धीरयाटुणा धर्मकोपस्य मारणम् 21, भानुकोपेन शरस्य स्कन्द शरणागायु- पदेश भानुकोपस्य तृतीय युद्धश्च 22. धीरमाहुणा भानुशोप वयः . .. 152 ... ... ... 155 157 ... ... ... ... 159 161 ... ... ... ... ॥ देवकाण्डम् ॥ 189 4. भी बल्याः स्कन्द परिज्ञान वर्षनम् 192 5. श्रीबल्ली कल्याणम् 6. मुचुकुन्दराशः चरित्रम् 7. धी मुचुकुन्देन फमलालये 194 भीत्यागराजमतिष्ठा 197 198 1. श्री देवसेना विवाह निधयः 2. भी स्कन्द देवसेना परिणयः 3. श्री स्कन्दस्य वृद्धधेपेण बली समीप पमनम्, गजरुषेण गणपते राममनम .. 1201 203 ... ... ॥ दक्षकाण्डम् ॥ 1. परशिय एव पर ब्रह्मति निरूपणम् ... 205 5. एकादशकोटि गद्रेः मध्यार्जुन क्षेत्र 2. दक्षेय श्रीमहेश्वरादरप्राप्तिः 206 प्रीशिवाराधने दाक्षायण्युत्पत्तिश्च 216 3. चन्दशापयामिपरिहारी 208 6. तपश्चरस्या: गोय. पुरतः प्राह्मणा- 4. देवीगर्यापनोदायशियन प्रपञ्चोपसंहार: 209 कारेण श्री ईश्वास्य प्रादुर्भावः 211 .. ...

·- 213 . ... .. : . . A .. ... .. - aa आविर्भावः - 1-1 अध्यायः विषयम् पुटम् मध्यायः विषयम् पुटम् 7 दाक्षायणी विवादः 25 मागधमुनेः गजमुखासुरोत्पतिः • 237 8. तपस्यन्ती देवी परिगृह्य ईश्वरेण 26 गजमुखासुर राज्यपालनम् 239 कैलासगमनम् 214 27. श्रीमहागणपति जननम् 12401 9. ब्रह्मणो यज्ञे दोण शिवनिन्दा 215 28. गजमुखासुर वधः 241 10. दक्षयागारम्मे दधीच्यागमनम् 217 29 श्रीपरमेश्वरस्य निर्गुणावं निरूपणम् 243 11., दक्षेण शिवनिन्दनम् 218 30. दक्षेण दासायन्याः तिरस्कारः 244 12. दधीचिमर्पिणा शिव एवं 31 शिधेन दक्षयाग वंसनाय धीरभद्र- परमलेति निरूपणम् 219 प्रेषणम् 246 13 श्रीशियन दाबायन प्रयेशः 221 32 दक्षनिकटे वीरभद्रेण शियाय - 14. ईश्वरेण दारकायने भिक्षाटनादिकम् 223 दविर्भागदान चोदना 15 गजासुर वधः 225 33 भोवीरभद्रेण सपरियारस्य दक्षस्य 16 अमृतमयनं कालकुट वियोगवश्च 226. देवानाच वधादि शिक्षणम् 249 1,7. हालाहल भक्षणम् 228 34 विष्णुना श्रीधीरभद प्रलादकरणम् 2507 18 ब्रह्मविप्वोः पुरतः शिवाधिर्भावः 229 35, दक्षादीनां उबीयन तैः कृतस्तुतिध 252 19. भैरण ब्रह्मशिरः मण्टनम 236 36. महाशिवरायो ज्योतिर्लिङ्गरूपेण । 20. धर्मविण्यो: ईश्वरवृषम वाइनस्वप्राप्ति.. 232 253 21 शियन महासंहारकाले मसारथ्यादि- 372 ज्योतिलिङ्गम्य अरुणाचलतेनाविभोय." 255 घारणम् 232 38. श्रीकालाग्नि रुद्रस्थान निरूपणम् ,, 257 22. जलन्धरासुर घधा 233 39 महामेरो: वर्णनम् 258 23. वृन्दामस्मानि तुळस्युत्पत्तिः 235 . -40 जम्म्यादि पीयानां निरूपणम् 260 24. शिधन शिरसि गदायहनम् 236 41" पुष्करद्वीप वर्णनम् 261 . "1 उपदेशकाण्डम् ॥ 1 श्रीमहालास निरूपणम् 9 विभूतिमहिमा निरूपणम् , it. ... 273 2, श्रीमहालासे नन्दीश्वरादीनां 10. भुजपलात्याराम विभूत्युपेक्षया स्थाननिरूपणम् 265 कएप्राप्तिः 275 3 भीरकन्दवादन मयूर कुछट चरितम् .. 266 11. भुजपलराश: विभूतिधारणात् वनिवृत्तिः 276 4. शूरपन्य स्कन्दपादनावमाति, 267 12 भीदधीचिदस्त मसाना ग्राक्षणयोः 5. शापातामा शूरपद्माघसुरत्वमामिः 269 कानिवृत्तिः 6. मास्वा पूर्वजन्म परितम् 270 13 धीरदासधारणात् मईट पुष्टयोः 7. दुर्गाप्पशापेन मशामुसित्यपाति 271 राममन्त्रिाले जनिः 281 8 जामुखी मातु: मायामा पूजाम 14 चित्रादाविभूतेन विष्णुना यात पथनम 273 महिमापुरर्णनम् . ... ... ... ... FF17 A In 263 .. ... 278 ... . 282 ·.. ... ... . ... .. ... ... ३ ... ... . मध्यापा विपयम् पुटम् 15. बदामधारण महिना माजारण वर्गात् कल्पवृक्षानयनम् 284 16. भी दाक्षधारण महिम्ना माजार- शिशो देवलोके इन्द्रसरकारः 286 17. श्री रुद्राक्षधारणात् शान्तिकस्य 288 भदकाळ्यनुप्रदः 18. सूर्यपुर चरितवर्णन विभूतिरुद्राक्ष महिमानुवर्णनम् 289 - 19. ससैन्यस्य सिन्धुसेनस्य विभूति- 292 বাঘায় মদিনা ময: 20. श्रीपाक्षरी जपपरया कलावस्या सद्भर्तुः दशरथस्य सफल पातक निवृत्तिः ... 293 21. सुरीमाधमतोपि गाईरस्थस्य 294 पश्चाक्षरात् प्राशस्त्यम् 22. पञ्चाक्षरमहिना मृतानाम युद्धारणम् 296 23. अधानतोपि शिवनाम उच्चारण पैभवात् महा पासकिनोपि कैलासप्राप्ति 298 24. बहुरजातीयस्य नामकीर्तनेन शङ्करनामोच्चारण फलम् ... 300 25. शिवनाम पहिला पान्दीपिनि নিথুল্লাবন 303 26. शियमक मामस्वीकरणेन चोरस्यापि 304 27, चोरस्य सोमवारे अज्ञानाडुपवा- सेनापि पीलालप्रातिः 305 28. पायतानुष्ठानेन धीतरराज प्रसादः 308 29. सिन्धुसेनराजः उमामहेश्वर मतानुष्ठानेन पुनाराज्यलाभः 309 30 चतुर्विध शिवरात्रि निरूपणम् 310 31. कापामासे धनुष केदार व्रतम् 312 32. मोबमासे मनुष्य कल्याण प्रतम् 312 33. मकरमासानुऐप शूलयतम् 313 34. वृषभमासे मनुष्य अपममतम् 314 अध्यायः विषपम् पुटम् 35. मेषमास शुक्रवारे अनुष्ठेय गौरीयतम् 315 36. वृपममासे शुकवार विनायक व्रतम्, विनायक चतुर्थी वतच 317 37: सकल भोग मोक्षपद स्कन्द पाठी प्रवादि 318 38, यमयातना निमृतिपूर्वक फैलासपद भैरव बीरभद्रयो व्रतम् 318 39. पशुपुण्यात् शिवपुण्यं श्रेष्ठम् 319 40. विश्वामित्र बसिहादि मुनिशापात् शियाण्येन मोक्षणम् 321 41. दुष्टस्त्रिया अपि महान कृत शिष- पुण्येन फैलास प्राप्ति 324 42. मानेनापि शिशराघनतः बाल चोरयोः कैलास प्रातिः 326 43. शिवालय धर्ममहिमा 327 44. चोरस्थापि शिवानुग्रह लाभः 329 45. शिवतटाक पुष्पारामादीनां फलमहिमा 330 46. अमानतः पत्तानामपि शिवधर्माणी क्रमेणफल निरूपणम् 332 47. शिवपुराण लेखनाप अज्ञानतोपि पुस्तकानेन कैलास प्राप्ति 336 48. शिवपुराण थवण महिना सर्वार्थलाभः 338 491 शिवव्यापहारिणां पुत्राणामपि पावधः 341 50. देवालयस्थित कदलीफलापहारात् नाकादि दुःख प्राप्तिः 344 51. शिवम्यपहापत् नरकादि बटुविध 347 52. यमेन युधिष्ठिर प्रति शियाध्या- पहारि नरक प्रदर्शनम् 349 53. देवदास्यपहारिणः अग्निज्वालायुत 350 54. शिवालय तेलजवी फलापहारिण मनादि कालादाम्य माकपास कथनमू 352 । ... ... ... चौलास गमनम् . ... .. ... दाख माशि: .. ... .. ... पात्रता पन्चनम् .. ... ... ... ...

·मध्यायः पुरम् . 353 ... 354 ... ... 389 . 356 358 ... .. विषणम् 55. मधानतः शिवस्वर्णयज्ञोपीता- पहारात् सपरिवारस्य रोग- नाकादि प्राप्तिः 56, शिवपूजक द्रव्यापहारात् दुर्गति प्राप्तिः 57, शिवभक्तस्य वस्त्रापदारात् दुर्मति प्राप्तिः 58. शिषनिन्दफादीनां नरक प्राप्तिः 59. देवालयादिषु अशुद्धि करणेन नरक प्रातिः ... 60, मानधन शिवापचारस्थापि नरकानुभवः 61. पिन्दुनादात्मकस्य लिहस्य पूजामहिमा 62. कावयादि क्षेत्रेषु विरण्यादि देवकत হিষাঘ 63. काश्यादिषु धुवादिक्त शिवार्चनम् 64. भृगुमहर्षिया विष्णये शापदानम् 65. भृगुशापानुसारेण विष्णोः 360 ... 361 ... ... 362 ... ... अपापा विषयम् पुटम् 73. मघकासुर भयात् देवानां खीधेयधारणम 387 74. श्रीशिधेन सर्वहारयागः देव्या भण्डासुर वध 387 75. श्रीकेदारेश्वर प्रसादेन श्रीदुर्गया महिषासुर वधः 76. दुर्गया रक्तबीजादि वधः शिवेन काळपा सह नर्तमच 390 77. ज्यामम्यपि शिवोत्कय परिक्षानं व्यासस्य विण्यादिभिः शिवमहिमा प्रयोधनम् 392 78. उपमन्यु प्रभृतीनां क्षीराधि दानाद्यनुप्रक्षः 393 79. क्षुपराजयति धीचि महर्पिणा शिवोत्कर्ष प्रदर्शनम् 395 80. बाणासुरस्य पूर्वजन्म कथनम् 81. शिवाराधनेन ममाप्ति: 400 82. चोरस शिवाणोचारणेन कैलासप्राप्ति 401 83. ससार सन नामानि 403 84. विशावादि देवानामपि शिव सहस्स- नामार्चनेन बहुविध फलमाप्तिः 408 85. स्वयम्भु प्रमृतिलिङ्ग चतुश्यानां महिमानुवर्णनम् 409 86. श्रीशिवेन आचार्य चतुष्टय रूपप्रहणम् 41l 87. अशागयोग निरूपणम 412 88. पशुपाशपतीनां निमाणम् 413 89. श्रीपरमेश्वरस्य पतित्व निरूपणम् 415 90. श्रीपरमेश्वास्य पश्चशिति मुनींना इत्यानि 416 91. स्कान्दपुराण श्रोतणां मुनीनां पुरत: मपरिवारस्य धीपरमेश्वरस्य भाविभः 418 397 364 366 367 ... ... ... दशावतार प्राप्ति ... 369 372 ... ... ... 374 ... 375 66, शिवपूजामहिमानुवर्णनम् 67. श्रीशिवप्रति श्रीविष्णुनास्वीय अवतार लिङ्गवारण भार्थना 68. वझणा श्रीमहेश्वरमाराध्य तस्मात् पहुषिध घराप्तिः ... 69. इन्द्रसूर्य चन्द्राणां श्रीमहेश्याए राधनेन पापनिवृत्तिद्वारा पहुविध अनुग्रह प्रातिः 70. त्रिपुरासुर तमवरण विष्णुनारदाभ्यां घुसषेप ग्रहणञ्च 71. बुद्धधेषधारिभ्यां विष्णुनारदाम्या महराणां प्रलोमः 72. धीमहेश्वरेण त्रिपुर प्रहार: ... 378 379 ... 382 ... 385 .

·॥ श्री महा गुरुभ्यो नमः। ॥ मविघ्नमस्तु || ॥धी विमेश्वराय नमः ॥ श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे । संभवकाण्ड प्रारम्भः ।। महलं दिशतु मे विनायको महलं दिशतु मे पडाननः । मङ्गलं दिशतु में महेश्वरी मङ्गलं दिशतु मे महेश्वरः ॥ १ ओंकारनिलयं देवं गजवक्त्रं चतुर्भुजम् । पिचण्डिलमई बन्दे सर्वविघ्नोप शान्तये ॥ २ सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः । लम्बोदरच विकटो विघ्नराजो विनायकः ॥३ घूमकेतुर्गणाध्यक्षः फालचन्द्रो गजाननः । वषचतुण्डः शूर्पकर्पः हेरेयः स्कन्दपूर्वज्ञः॥४ पोडशैतानि नामानि यः पठेत् श्रुणुयादपि । विद्यारम्मे वियाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा ॥ ५ संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते । सुब्रह्मण्यं प्रणम्याहं सर्वक्ष सर्पगं सदा ॥ ६ अभीप्सितार्थ सिद्धयर्थं प्रवक्ष्ये नाम पोदश । प्रथमो शानशक्त्यात्मा द्वितीयो स्कन्दं पच च ॥७ अग्निश्च तृतीय स्यात् बाहुलेयश्चतुर्थकः । गांगेयः पञ्चमो विद्यात् पट्टः शरवणोन्नधः ॥ ८ सप्तमः कार्तिकेयः स्यात् कुमारस्यादयाएकः । नयमः पण्मुखश्चैध दशमः फुक्टध्वजः॥९ एकादशः शक्तिपरः गुहो द्वादश एव च । प्रयोपशो ब्रह्मचारी पाण्मातुरश्यतुर्दशः ॥१. कौञ्चमिपञ्चदशकः पोडशः शिखियाइनः । एतत् पोडश नामानि जपेत् संयक् सदादरम् ॥ ११ चिचाहे दुर्गमे मार्ग दुर्जये च तथैव च । वित्ये व महाशास्त्र विज्ञानाथी फलं लभेत् ॥ १२ कन्यार्थी लभते फन्यां जयार्थी लभते जपम् । पुत्रार्थी पुत्रलाभं च धनार्थी लभते धनम् ॥ १३ आयुरारोग्य वश्यं च धनधान्य सुखावहम् । पुरा काच्यां चतुर्वपत्रः तताप परमं तपः॥१४ घटकामः प्रजाः सर्वाः छपया परमेशिनुः । तस्मिन् महेशवरण परिचर्या परायणे ॥ १५ मुनयः कतिचित् पुण्ये स्थित्वा गाईस्थ्य उत्तमे । वैखानसाश्रमे वस्तुं तपस्सयत मानसाः ॥ ६ पुस्तनिकट श्टुं तदह स्थानमुत्तमम् । ततस्तमभिवायतेऽपृच्छयालयो देय कुत्र वयं स्थित्वा वानप्रस्थ परायणः । तपः कुर्मोपदैतत्वं नमस्ते इति सेपां समाकर्ण्य वचनं पारिजासनः । ध्याया मुहूर्तमादाय कुशकृर्चमनोव्यधात् ॥ १९ तानालोपया यमानः शीयो विजने वने । तदनं या क्षमं कर्तुं तप इत्यनुशास्यतान् ॥ २० विषमज तदा प्रहमा शिवं ध्यात्या शिवामपि । ततस्तु नेमिस्सास्यापि चारु लक्षण शिलातले ॥ २१ शीतिरन्यितारण्ये तदन सेन नैमिशम् । गङ्गा हिमयतो यत्र चन्द्रमण्डल निःसृता ।। २९ भवतीऽयनीमागे मगीरप पदानुगा । शम्भोः कपर्द विलयतमाला यिनी ॥ २३ वया सन्नमिश पुष्यं सर्वलोकैफ पावनम् | नानामुनिगणाकोणे मानामृगसमाकुलम् ।। २४ विधिम् ॥१७ प्रपितामह ॥१८ ·2 श्रीरकान्द मदापुराणे नानापक्षिाणालाप मुखरीकृतपादपम् । निधन्छाया तम्लता संछन्न पृथिवीतलम् ।। १५ अच्छाच्छ खाद पानीयं अतिस्निग्ध तयच्छम् । तदासीसपप्तस्तेयां उचितं नैमिशं तदा ।। २६ तपया तपश्चिरं सर्वे मीतये पार्वतीपतेः । ततस्मत्रं समारब्धं सहनसम संशितम् ॥ २७ इच्छभिरैयरी तुष्टि पभिः ब्राह्मणपुंगवैः । तत्र सत्रं समाकर्ण्य समारग्धं मुनीश्वरैः ॥ २४ मुनेः सत्यवतीनोः मन्सेवासी तपोनिधिः । सूतः पौराणिकः श्रीमान् पुरारि चरणप्रियः ।। ३१ प्राप तरसा तेषां मुनीनां भाग्यगौरवात् । तं हा ते मुनिधेष्ठाः प्रीतिफण्ठकितत्य चः॥३० सपर्यया तदा सूतं से सधैं पर्यपूजयन् । निर्दिष्टमासनं भेजे तत्पूजा मुदितान्ताः ॥ ३१ सूतः पौराणिकः श्रीमान् स्मयमान मुखाम्बुजः । तदा तमनुफूलाभिः याग्भिन्ते वाग्विदां वरम् ।। ३२ प्रीतं विधाय तेऽपृच्छन् कथाः पौराणिकीः शुमाः । मुनयः - वयं नैमिशमालाध कृतार्था वचनाविधेः॥ तदिदानी धदास्माकं स्कन्दस्य चरितं महत् । उत्पत्तिस्तेजमस्तस्य शाम्भवाज्ज्वल माता ॥ ३४ फर्य कथय सर्धन तदा शरवणान्तरात् । किं धीर्य किं कृतं सेन पार्वती येन संयुगे ॥३॥ के पादनु सुतास्तेन निहता वीर्यशालिना । रथ नाग तुरड्रेभ्यः कथं पर्यास्य वाहनम् ॥ ३६ छकवाकः करे तस्य शक्ति पनादि तिमिः । अलंकरोति हस्ताजं मार्य के वनिते उमे १३७ श्रवणावस्य बीर्याणां किं श्रेयः संभषेद्भुवि । पद तस्य महाभाग विक्रमन्नो पथा नथम् ॥ ३९ सूत:- मुनयो हे- महाभागाः शृणुष्वं संशितवताः । श्रेयसामपि सर्वेषां निदानमिदमुत्तमम् ॥ ३९ धर्मार्थ फाममोक्षाणां इदमेकं हि साधनम् । श्रत्येदं महदाण्याने धन्ध्यापि लभते सुतम् ॥ ४० कन्यार्थी चाप्नुयात् कन्यां धनार्थी धनमाप्नुयात् । विद्यार्थी चाप्नुपात् विद्या राज्यार्थी राज्यमाप्नुयात् ॥ नियमादिदमाख्यान दंपती प्रजया पुनः । मनन्य मानसा भूत्वा शृणुयातामतन्द्रिती ॥ ४२ पकवारण तौकाम आप्नुयातामसंशयम् । अवश्य ध्रद्धाभ्यय॑ पुराणमिदमुत्तमम् ।। ५३ जायापती पदि कयां अनपत्यावपि द्विजाः । शृणुयात तथाधन्तं कुमारगतमानसौ॥४४ सत्यं सत्यं पुनः सत्यं भाग्नुयातां पहून सुतान् । तस्मादभ्यर्च्य मुनयः सर्वे शृण्वन्तु सादरम् ॥ ४५ पाख्यानहुभिर्युक्तं ममीष्ट फलसाधनम् । पादरेण मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं कथयामि वः॥ ४६ इति खिलं कथित ते सूतपुत्रेण विप्राः श्रुतिसुखमनुभूय भोनपीयूष घाराम् । शियसुत चरितं ते श्रोतुकामा विचित्रम् बहुतरमभगरते साधु साध्विस्यमन्दम् ।। ४७ भोमित्यादि महापुराणे धोकान्हे शांकर महितायां शिवाहमाण्डू संभयकाण्डे सूतमुनिसंयादो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ ॥ द्वितीयोऽध्यायः॥ मथ सूतो महादेवं यात्वा सांचे सपुतकम् । व्यासं सत्यवतीसूर्नु उवाच वचनं शुभम् ॥ १ धी सूतः शौनकाचा महात्मानः तपः क्षीणाघमंचयाः । शृणुधमृपयस्सर्व गदतो मत्कथा शुभाम् ।। २ स्कन्दस्य कीतिमतुला कलिकामष नाशिमीम् । श्रादिक्रुपे युगावृत्या द्वापरे समुपस्थिते ॥३ प्रजानामपि सर्वास धुद्धिनासक्शात्तदा । अभाग्नवेदो वेदार्थः विद्यारसधि द्विजाः ॥ ४ ·संभय काण्डे - द्वितीयोऽध्यायः 3 तदा कैचिजगहेतु अन्नमाहुर्पिमोहिताः । प्राणं मनोविज्ञानं मानन्दमपरे जगुः ॥ ५ मादित्यमनिलं वह्नि भजनं कमलापतिम् । प्रकृति पुरुपं चान्ये कर्म केवलमात्मनाम् ॥६ अपमपशंसन्ति चौद्धचार्वाक लाकुळाः । यहुना किं मुनिश्रेष्ठाः ईशादयपरं जगुः ॥ ७ सर्वाधिकारे सन्दिग्घे सदैवं फालयोगतः । तदा विष्णुमुखा देवाः ब्राह्मणास्सर्य एव ते ॥८ कालस्य तु तदा इमा बुद्धिमोहकरी कृतिम । कैलासवासिनं देवं सर्वशे सकलेश्वरम् ॥९ साक्षाय परब्रह्म संसारामय मेषजम् । दिव्य सिहासनारूढं ऐच्या सह शिवारपया ॥ १० समासाद्य महादेयं प्रणम्याग्रे व्यलिझिपन् । भगवन् प्राणिनस्ता ब्राह्मणाद्या द्विजातयः ॥ ११ बुद्धेश्मासमनुप्राप्य कालेन किल पेयप 1 नाधीयोचधैवेदान् अनन्तत्वान्मतिभ्रमात् ॥ १२ अन्यान्यपि च शास्त्राणि न पठन्त्यन्न यालिशाः । कर्तारं जातां त्वतः त्रुयते ते विमोहिताः ॥१३ ब्रह्माणमपरे विष्णुं इन्द्रं मिनं परेऽनिलम् । त्वां ब्रह्मपरमं नैव जानन्ति हि विमोहिताः ॥ १४ सर्याधिकारे सन्दिग्धे धर्ममार्ग बहिर्गते । गुरुशिष्यफ्रमे न लोभमोहसमावृते ।। १५ निःस्वाध्याययपटकारे जगत्यनिश्चरायरे । यशिमामामस्माकं का गतिस्त्वते पिभो ॥ १६ इति विज्ञाप्य देबेशं देवा विष्णुपुरोगमा । बहुमानेन देशं अपृच्छन् जगतां हितम् ॥१७ तानुवाच महादेयः प्रभुर्गमीरया गित । विष्णो विधे युवा भूमी द्वारे द्वापरयुगे ॥ १८ ध्यासो मनुश्च संभूय येदशास्त्रे उमे युवाम् । संक्षिप्य कुरु तं सम्यक् मान्ते ते यथा नृणाम् ॥ १९ अधिक क्षमेबुद्धि विहीतानां कलौ युगे । धर्मब्रह्मविधातॄणां शास्त्राणां सूत्रधर्मनाम् ॥ २० प्रापिभिस्सहितायन्यैः शीघ्नं कुरुतमाचिरम् । देवाश्च मुनयश्चान्ये सियराम हिताय ।। २१ शास्त्राणि च पुराणानि संक्षिप्यन्तु ममाया । इति देवाझया देवाः विण्याचा घाणाद्विताः ॥२१ पामादि संशया जन्म संप्राप्य पृथिवी तले । घेदानपि पुराणानि धर्मशास्त्राणि कृत्स्नशः ॥ २३ यिघृण्वन्तीह संक्षेपास् ईशाज्ञाहि गरीयसी । मुनयोमिम्युगावः कृष्णद्वैपायनो मुनिः॥ २४ भूस्या नारायणो पासः सत्यवत्यास्मृतो महान् । संझिय चतुरो पेदान् समुनिर्यादरायणः॥ २५ पैलादियो विमज्येमान् पृथक् पृथगसंगरम् । दशधाचाष्टधा छत्या पुराणामि मुनीश्वराः ॥ २६ मां करुणया प्रादात् गुरुस्सत्यवती सुतः । ब्राह्म पानं वैष्णवं च शैयं भागवतं तथा ॥२७ भविष्यधारदीर्य माध्यमतः परम् । माग्नेयं नमकैवत लैन याराहमेव च ॥ २८ स्कान्द न चामने वैध मास्य कौम के गारुडम् । प्रहाई धेसि पुण्योयं पुराणानामनुफमः || २९ तन्न शैयानिशेधं च भविष्यञ्च द्विजोत्तमा । मार्फण्डेयं तथा ला चाराई सान्दमेव च ॥ ३० मास्यमन्धमधा फीमें पाम च मुगीश्वास प्रमाण्डं च दशेमानि लीशि लक्षाणि झपया ॥ ३१ प्रसानां महिमास शिवस्यैव प्रकाश्यते । असाधारणयामूा नाम्ना साधारणेन च ॥३२ बदन्ति शिधमेतानि शियस्तेषु प्रकाश्यते । विष्णोहि वैष्णवं तमद यथा भागयतं तथा ॥ ३३ नारदीय पुराणं च गाई वैष्णवं विदुः । ब्राह्म पानं ब्रह्मणो द्वे भग्नेगनेयमेकाम् ॥ ३४ सयितुझ एवमशदशस्मृतम् । चत्वारि वैष्णवानीश विष्पोसमाम्य पराणि ॥३५ ब्रह्मादिग्योऽधिकं विष्णु प्रयदन्ति जगत्पतिम् । ब्रह्म विष्णु महेशामा साम्यं माझे पुराणके ॥ ३६ अन्येपामधिकं देषं ब्रह्माणं जगतो पतिम् । प्रयदन्ति दिनाघीशं मानविष्णु शिवात्मयम् ॥ ३७ मातमध्याह्न समयेषु प्रयोतिहि । अनि धैश्वानरं मामा यात्मानं निगुणामकम् ॥ ३८ मानेयं ग्रहकेयते अपि ती अगदीश्यरौ । शिधारमानी विशेपेण यदतोऽस्प सन् चमे ॥ ३९ प्राय संपया पुराणानां चतुर्लक्षं प्रमाणत: 1 यथा शास्त्रेषु येदेषु विश्वाधिक उमापतिः ।। ४० पुरुषः परमः साक्षात् पतिः पाश रिमोवकः । प्रम परं घास पर ज्योतिरनाकुलम् ।। . सायात ·4 समाळ ॥४२ ॥ तम धीरकान्ये महापुराणे मगळ महळानो च पावनाना , पायनम् । सर्पमालयोपेत उत्तर आगमान्त गिरो निस्य अमृत प्रवदन्ति हि । तदेव पुराणानि शिव साय त्रियम्पकम् ॥ ३३ स्वतासमेकमत प्रयदन्ति निरहुशम् । तत्र स्थान्त प्रवक्ष्यामि पुराणेषु सयोदशम् ॥ ३३ सहिताभि तथा पनि लम्रन्थैविराजितम् । दश चैव पुराणानि सात्विकानि विषुधा ॥ ५५ श्रद्धेयानिद्विशावर लेपा धर्मास्तु तनयत् । सत्र शुद्ध समाधि सुषमानास्पद तु यत् ।। विद्योपदेशश योगिय शुद्धस्फटिक सनिभ । निद्राति शिध धापि बामणाधिपति शुत ॥ ४७ वत्येव पुराणानि मालयाना कथा शुभा । दश चैव पुराणानि हिंसा दोप पराहमुखम् ।। ५८ वैष्णवानि च चत्वारि तामसानि मुनीश्वरा । क्षत्रियाणा भुता धर्मा सेषु तदेवता हरि ॥ ५९ कृष्णमुदाप्तीन कूटस्य विशारदम् । निद्रालस्य प्रमादाद्या सद्गुणा परिकीर्तिता ॥ ५॥ कृष्णो विष्णु स्मृत शेष शायी भक्त विमोहर । सेषु च धनियाणा च धर्मा विउदाहता ॥१ ब्राह्मेतु राजसे वैश्य सेव्ये सपन समते । दुखास्पद रक्तवर्ण मलच एजो मतम् ।। ५२ गुणनप समायुक्त भाग्नेय सौरमेय च । तस्माच्छैचानि विगणा पुराणानि हितानि हि ॥५३ तेयपीद मुनिश्रेष्ठा स्थान्द सुखदमुत्तमम् । सर्यवेदान्तसारस्व पश्चाशत् खण्डमण्डितम् ॥ ५४ भाद्या सनमारीया द्वितीया सूतसहिता । नाही तु सहिता पश्चात् तुरीया वैष्णवी मता ॥ ५५ पञ्चमी शाकरीज्ञेया सौरी षष्ठी तु सहिता । माया तु पञ्च पञ्चाशत् सहस्ने श्लोष फैर्युता ॥ ५६ द्वितीया सहिता विप्रा पट्सहस्रलर ता । बिसाइन्नैयुता वाली पञ्चभियग्णपीयुता ।। ५७ निश भिवशारीयुक्ता खडादशभिस्तथा । पष्ठी तु सौरी सयुमा पहनेणैक केन सा ॥ ५८ प्रन्थलायुत स्कान्दं पञ्चाशत् एण्टमण्डितम् । तदासप्रवक्ष्यामि युप्म्य विमपुगधा ॥ ५९ तप्रयासहिता प्रोफ्ता शाफरी वेदसमता । विशत् सहन्याना विस्तरेण सुविस्तृता ॥ ६० आदौ शिवरहस्यारुप खण्डमद्य पदामि व । तत्रयोदश साहन सप्तकाण्डरलतम् ॥ ६१ पूर्व सभषकाण्डारय द्वितीयत्वासुर स्मृत । माहेन्द्रस्तु तृतीयो दि युद्धकाण्डस्तत स्मृत ॥ ११ पञ्चमो देवकाण्डारय दक्षकाण्डस्तत परम् । सप्तमस्तु मुनिधेटा उपदेश इति स्मृत ॥ ६३ तत्र सर्व गुहसैव चरित वर्णित पुरा । विषम तस्य सेनाग्य ध्यासेन मुनिमा द्विजा ॥ ६५ इदमिह विघाना मातिमोहापनोदम् प्रकटित पटुभाव कीतयन्त्येव नित्यम् । श्रुतिपुटमधुभूयो भूय एवाट्रियन्ते भुविसुत पशुपत्नी याधुमित्रैरम-से ॥ ६५ इत्यादि महापुराणे स्कान्दे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्टे समयफाण्डे द्वितीयोऽध्याय ॥ ॥ तृतीयोऽध्याय ॥ फेलास शिखरे पूर्य शफर लोकशकरम् । देवी दक्षस्य दुहिता देवदेवमुवाच Hot देवाति लक्ष्य पचन मह गेह पितर्गता । मनुभूतस्तत सम्यक् अवमान सुदु सह ॥ सोऽपि धीरेण जनक शिक्षित सप्ततन्तुना । तथापि जनता या पदादाक्षायणीति माम् ॥ ३ तदह नैय शक्तास्मि सोदु त्रिभुवनेश्वर । तदध में घर देहि कुत्र चित् अनिरस्तु में॥४ इति देव्याधितो देय मितपूर्वमभाषत । यायें दाक्षायणीच्छा चेत् भाहिता हृदये हढा ।। ५ तवैव कुरु महाश्यात हिमवत गुरु गिरिम् 1 सत्बामेय पुतामाप्नु तपस्या तनुते भृशम् ॥ ६ ध्यायमानौनियुग्म ते पितृणा मानसी च सा । ती कुरुष्व इत्ताथों रथ भपापल्य सयो प्रिये ॥ ७ भय जन्मोत्सुकायान्तु तस्या त हिमाचल । तापसी तनुमादाय तप ॥८ तताप परम ·सभवकादे-तृतीयोऽध्याय 5 जटाभिरावृतो मूनि लताभिरिय पर्यत । मौजी च मेखला तवीं दधानो रौवीं त्वचम् ॥९ भस्याश्रम रतिर्मम रुद्राक्ष विलसत् तनु । शान्तो दान्तो जितक्रोध मनला परदेवताम् ॥ १० पायमानोऽखिलेशानी तामेव मलसा शियाम् । फल पर्णाम्बु पपनै भावयन् वृत्तिमा मन ॥ ११ शुचौ पञ्चाग्नि मध्यस्य सूर्य विभ्यस्त लोचन । मायेषु दिनेष्वेष केवल व्योम सवृत ॥१२ हेमन्ते हिमसषीत हिमयाने पूर्ववत् । शैशिरे जसमध्यस्थ, वसन्ते रवि समुस ॥ ११ मधीयान सदा देवी सूक्त मन्य पराइमुख । भार्या च तस्य शुश्रूषा निरता योगिनी च सा ॥ १४ अध्यवर्तत सा नित्य छायव सुचिर मुदा । तस्यैव तप्यमानस्य नीहार पृथिवी मृत ॥ १५ यतीपाय महाकाल प्राससाद शिया तदा । तस्मिन्सरसि समाप्ते मानसे सातुमद्रिपे ।। १६ देषी बालेव सजाता खेच्छपेवोस्पलोपरि । ता दृष्ट्वा हिमवानीश पामार्दा जगतोरणिम् ॥ १७ चतुर्भुजा त्रिनयना चन्द्रपिम्य निभाननाम् । सुकपर्दा मृगाका विलसम्ती शुचिस्मिताम् ॥१८ पृष्ठा हुमना राजा निधि लम्बेव निर्घन । प्रणम्य ता समादाय जगाम भवन मुदा ॥ १९ तर मेनास्य महिपी नियुक्त तपसो वनात् । प्रत्युजमाम सहसा पाचमादाय सादरम् ॥२० प्रणम्यालोक्य तद्धस्ते बाला लोक्य मातरम् । अथादायात्म हस्तान्या अकमारोप्य वा मुदा ॥२१ सा भवदरसला तस्या पय पूर्णावुरो भुयौ । मघपञ्च तदा देवी मुखमुश्यि तत्स्तनौ ।। २२ तदानों मान्दाना अभूत्सानन्दमा-तरम् । वपु पुष्पवर्षाणि खेचरास्सिद्ध चारणा ॥ २३ दिव्याना दुन्दुमीना च नादो बदिस्यद्दिश । नतुर्मुनयस्सर्वे दण्डानुक्षिप्य तत्क्षणम् ।। २४ मास-मनासि यमिना मानन्द वियशानि च । माखण्डलानिशमन निशाचर जलेश्वरा ॥ २५ समीर राज राजेश ब्रह्माच्युत दिगीश्वरा । स वधूकारसहगणै मातेनुस्ते महोत्सवम् ॥ २६ मेना हिमादिराजी तो मेनाते कृतिनावुभौ । तदा तुष्टुयुतुस्ती ता मज्ञासातामियात्मजाम् ॥ २७ स्ताक्षलिपुटी भूत्वा सप्रश्नयमिमामः । स्तुती राज हतुदेव्यै जनित्र्य जगता तदा ।। २८ या यदि प्रथमासेय बादौ प्रशामहेशितु । प्रविणस्या चरत्येका तस्या मस्तु नमस्त्विदम् ॥ २९ या शनिदेव देवस्य शरीरमधिदैवतम् । साममिच्छाकियासय मनस्तस्या द नम ॥ ३० उमाळशभु समाळयामवत् । तामजामानतायावा सर्वमानळदायितीम् ॥ ३१ प्रिय लक्ष्मीमीयलागा अविका विजया जयाम् । षष्ठीमाहुस्तयाद्धयेया धामावा स्व प्राधितौ ॥ ३२ ते समताजगत्यस्मिन् तेषामेव धनानि च । तेषा पशासि ये देवी अपनाइशरण शिवाम् ॥ १३ जन्तोरटीके धावाया-पक्षराप्यशियानितु । न्यस्तानि यत्प्रसादेन विलीयन्ते तु ताप्नुय ॥ ३४ यदीप चरणामोज युग्मासक्तममाजन । न जातु लभते हुस ता वा स्वश्रया गतौ ॥ ३५ इति स्तवन्तौ तौ देवी प्रोयाच जगदयिका । शृणु त वचन माता पितरौ स्थो युवा मम ॥ ३६ शक्तिरीशस्य वामाग निलयाह पुरातनी । ब्रह्मणान्यथि तासा ईशामायशवतिनी ॥ ३७ विभने चाऽभव तस्मात् दक्षय दुहिता सति । स तु देवहतो पक्ष शिवद्रोह परोभयत् ॥ ३८ सदीय तमु सूज्य पितरावाश्रितायुवाम् । युवाभ्यामर्थितालाइ तपोध्यान समाधिभि ||३९ इरफ वा सहाराशु तयो स्वविषया स्मृतिम् । बभून द्विभुजा देपी द्विोत्रोत्पल सभा ॥ ४० उत्पलाइयु पलामोदा नीलोत्पल सुकशिनी । मेना च हिमयाश्चोभो मेना ते स्व सुता तदा सम्मायापतमानी सातव सलौ । जातकर्म तदा चके लचियरसपुरोधमा । ४२ तदोत्सपो मदानासीत् पुरे सर्वत्र सर्वश । पौरजानपदाना च कौतुक सुमहसदा ॥ ४३ नामचास्य सादशैति चार गिरि भूमिप । पष्टेनमाशनमासि सप्तमे निमम तदा ॥४४ रेजेदेयी या कात रान शाशित यया । दिने दिने माना रेमा भाद्रमसी यसा 1 ४५ अपुषद्धपुषो वृद्धि पितुस्सह । पर्वतापत्यता पार्वतीत्यभिधान्दथे ॥ ४६ एवं तु पञ्चमे वर्षे तस्या मासीत्तपो रति । मातापितम्यामपिसामययस्वममीप्सितम् ॥ ४७ यया तस्या मान इन प्रशा ·6 ॥ प्रापु भीमाद महापुराणे मात्रोमेति निषिद्धायत् उमाल्या प्रणयात्मिका। अस्या आहार्य सकल्प अगम्य हिमान्यग || ४८ सस्त्रीभि प्रपयामास तपसे तान्तदा मुदा। सा तत्रैव हिमान्यद्रो गौरी शिखरमाश्रिता ॥ ४९ चचार सप्तसी याला तपस्यामतुला मुद्दा। एतसिनन्तरे दव कैलासे रजताचले ॥ ५० सनकादि मुनीन्द्रेग्य निपदार्थार्थसमितम् । रहस्यमागमान्तारय सिद्धान्त कथयन् स्थित ॥ ५ हिरप्पा सकल्प सभयास्त मुनीश्वा । पित्रानियुकास्ते सृष्टौ जगत किल से सुगम् ॥ ५२ घय धातरि मे सर्व नागीकुर्मो शुभा मतिम्। जगसृणै मुमुथूणा ईशोपास्तिहि शर्मदा ॥ ५३ तपोऽतपनितिधिया सधैं सभ्प योगिन । अ थापयामास विभु प्राविभूषामलानिमान् ।। ५४ न्यग्रोधमूलमाथित्य दक्षिणामूतिरत्यय | यघीय विधिवद्वेशन सदस्यान् शियात्तत । ५५ न ते प्रतिष्ठितशाना अभयन्नीश मायया। ते सभूय चिर भूर प्रकामा उमापतिम् ॥ ५६ केलामशिखर फलधौतशिलात ठम्। तत्र भोगपुरे शभो अमितानन्द निर्भरे ॥ ५७ स्मरणा-मोक्षद दिव्य भवन विविशुशुभम्। शैलादिनेशमासाद्य प्रणम्य प्रार्थन् प्रभुम ॥ ५४ जगत्सृजस्ययस्यत्सि चानुगृह्मासि लीलया। तिरोभवसि सर्वेश फोधि त्वा पानिधे ॥ ५६ आसाद्य जन्तुयस्यानि राजीव रज एककम् । अत्येतियाधि दुस्तार ससार मृत्युमप्यसौ ॥ ६० प्राप्ता नमन्ति विबुधादयः। तानस्पृशति पापानि ब्रह्महत्यादि कान्यपि ॥ ६१ एतेवपमुमाकान्त भीरव । त्या प्रपना अधीयाना ब्राह्मणा बामणाधिपम् ॥ १५ विचायाजातमेक त्या प-धमोक्षकर प्रभुम्। पशूना पतिमीशान पशवम प्रमो तय। ६५ स्तु वैव स्तुतिभि स्तुत्य अर्थमप्रार्थयन्निदम्। अध्यापयामास भवान् अस्मानादौ वटाधित ॥ १४ भागमानखिलान, वेदान् शैवोपपद भूषितान्। तन यानि त्वयोक्तानि वेदार्थानि टपा बलात् । ६५ स्वानुभूति प्रसिद्धानि घेदसिद्धान्त पत । प्रतिपितानि मैतानि विस्तरत्वाधईश्वर ।। ६६ इदानी कृपयाऽसभ्य बद सक्षिप्य विश्वा । ६६ विभुरिति सनकाश्विकर्तायनस्सन् तदनुकरुणयैम्प सम्यगध्यापयिष्यन् । गुरुरखिल गुरूणा घोटिसूर्याशुतेजा व उनमय यमापे नन्दिकेश विलोक्य ॥ इत्यादि महापुराणे स्का द शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे सभाण्डे तृतीयोऽध्याय ॥ भवातारण ससार भय ६७ ॥ चतुर्थ अध्याय ॥ ततश्शेलादिमालोप भगवान भगनेत्र हा! शशासेति मुनि श्रेष्ठा सर्पकर्ता जगत्पति । १ ईश्वर शैलादेयाय देते शर्मद पानमुत्तमम्। कशयिध्ये रहस्य तत् तावामदाक्य गौरवात् ॥ २ एकोपि न प्रक्षेण्य्य यो वा को वा सराहते। इयुकचा द्वारि नदीश मस्थाप्येतेरसहाविशत् ॥ ३ स्वनिशानिशाधीश कलाकलित शेषर | अलकृत्यैप तत्राशु वीरासनमुहारधी ॥ माइयो क्रिषायोग निष्णातेभ्य कृपानिधि । दक्षिणामूर्तिमास्थाय चित्यैरैभ्यश्च चिया तया सेपा छिनारसर्वेपि सशया 1 कृतार्याधाभव-देव दृष्टा दृश्येन्दुशेखरम् ॥६ वीरासने समासीन ध्याघ्रवर्मोपरिप्रभुम् | अशानोपरि दाक्षिणानि लरोरहम् ॥७ तस्योपरि लसहाम योगपट्टमनोरमम्। ब्रह्मेद्र विष्णुरोगीन्द्र विधागोबर शियम् । ८ मुदया॥

·निवारणी ॥ २४ संभव काण्डे - चतुर्थोऽध्यायः शुद्धस्फटिकसंकाशं त्रिनेत्र चन्द्रशेनाम्। भासयन्तं जगत्मासा स रवीन्दुरशानुक्म् ॥ ९ तदन्तरेऽमरास्सेन्द्राः साशापाल पुरोधसः। शूरपद्ममयारस्ताः कैलासमरामाययुः ॥ १० शस्ती तपश्चात्यान्तु चिन्मुद्रावति तत्पतौ। सर्वेषां न मनास्यासन् शयानि मनो भुयः॥११ ततोऽपि दुःख भूयिष्टं विभ्राणा स्वान्तरं सुराः। वाह चित्तं धारेः इन्द्राण्यामरति तदा ॥ १२ ब्राह्मणोऽपि तदा चाचि विष्णोरपि रमोपरि। जाद्विक्तमभवत् चेतना चेतनात्मकम् ॥ १३ प्रज्ञाश्च न व्यर्धन्त पीडा वृद्धाऽऽसुरीतराम्। एपामुपदयानांस्यात् ईशाक्षेति उत्कण्ठययमासाद्य कैलास धाम शूलिनः। नालपन सन्निधि मोः मान निष्ठस्य ते भृशम् ॥ १५ तरातपरसुरैरिन्द्रः तप उनतरं महत्। असुरोपलुतं लोक थामना परिरक्षितुम् ।। १६ • तदानीं कुसुमास्त्रोऽपि समाः मातमनाकुल।। तापसं येषमास्याय रत्यां रतिपराङ्मुखः ॥ १७ विनिवृत्ताधिकारस्वात् हदिकृत्या शिवे रतिम्। सनकादिमुनीन्द्राणां शियो ब्रह्ममुवां तदा ॥ १८ हृदिस्यमान्छिनमोहं रुपया प्रभुरारम्यान्। तपसा महता पापि विवुधाध qधानमः ॥१९ व्यजितिपन प्रणापे मे शालंकाय न जन्मने। मात्मागमनमादिष्टाः तेनायं समयो नयः॥ ५० नस्थातव्यं गिरायत्र विरणा इति तेन ते। जग्मुः सुरालयवरं तत्र ब्रह्म दिक्षः ॥२१ मनोवती पुरी तत्र धातुः परमशोभना। विचित्रोपचनैर्युक्ता दीर्घिका निरावृता ॥ २२ सधातुसुमनोम्या द्रुपसंपारितातपा। कपित्थाश्चत्यहिन्ताल तमालापलकासनः ॥ २३ विभीतकरसालाइम न्यप्रोघोढुंघराम्रकैः। जलअघबाहोल तिन्त्रिणी लिकुचाककैः ॥ २४ नियतिन्दुक खजूर पदरीसप्तपर्णकैः। अशोकशाहमर्यपूण पनसश्रीफलद्रुमैः ॥ २५ भद्रधीपाटलीन भल्लातक्यगरून्मदैः। एवमादिभिरन्यैश्च शोभते सा पुरी सदा॥ २६ भवनानि मनोशानि यस्यामाधवन्ति च। मामामणिमयूखानां निकररावलानि पस्थिति रागस्य कोलोमावि विद्विपाम्। तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मास्तूयमानो मरुद्गणैः ॥ २८ भारत्या प्रिया घेदवकपमनोश्या। दिव्यसिंहासनावरे विदशास्तं पितामहम् ॥ २९ भासीनं मघयास्तर निदर्शः सहसादरम्। प्रणम्य परया भक्त्या प्राञ्जलि। पार्यतोऽभवत् ।। ३० देवाध तुप्युयं दिग्वत्र चारिजोद्भवम्। प्रणम्य वाक्पति देवं वायरएति पुरोगमाः ॥ ३॥ देवाः- व माता रवं पिता देव वं गुरुस्त्यं पितामहः। स्यं भ्राता स्यं सखावधीः अस्सामधिदैवतम् ।। ३२ समष्ट्रिय तथा व्यष्टिः मामनामाम नायकः। वं अन्य तन्यविशासि तत्यातीतः परः ॥ ३३ नया स्यं जगतां धातः द्वयमयसिस्फुटम्। यदुपक्रम ओंकारः विभिन्यायकदीरणम् ॥ ३४ मन्युः फर्मगतिनांकः हे से मुसममुद्भवाः । नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यन्त हेतवे ।।३५ ब्रह्मा स्वं सूनसीशान विष्णुर्व विश्वरक्षकः। रसवं हरसि क्षिप अगवेतचराचाम् ॥ ३६ नमस्ते विश्वनाथाय नमस्ते विश्वमूर्तये। नमस्से विश्वनिर्माये शर्ष सर्पस्य हेतये ॥ ३७ यदन्तरं सर्पमिदं यस्पान्तस्थितमद्भुतम्। यस्य यदपानि भूनानि तेऽस्तु नित्यमिदं नमः ॥३८ इति सुरश्रेष्टः सुरश्रेप्टोजावितैः। प्रसादाभिमुखो भूत्वा प्राइस फरणानिधिः ।। ३९ इत्यादि महापुराणे स्वान् शंकरसंहितायां शिवरहसपण्डे संभवशारदे चतुर्थोऽध्यायः॥ 1 च॥२७ ·8 भीरकान्दे महापुराणे ॥ पवमा अध्याय। किमिद किमिद यत्साः यूय सभूय सादरम्। विपण्णदना देवा शशरण मातमापता ॥ १ गत यूय हतस्वास्थ्या इव दीनाननाभशम्। प्रधान प्रथम तारत् पुलिश शिघिल यह ॥ २ उपाह भागस्य यलीयईस्य दैयत म्। पायकोगि सदा धूम धूम्रवणोऽति सिनधी ॥ ३ विवृणोति सदा काल माधिजामासुरी व्यथाम्। शारदण्डेन पिल्सिन् पमोऽपि पृथिवीतलम् ॥ ५ अयाशिरास्तु सतत भातफ पिघृणोति मे। प पुण्यजनाधीश कांक्षेपण बरोऽद्य किम् ।। ५ कुण्ठित श्रीद्विजितस्य विदरस्याए दुर्दशाम्। पाहताऽपि पाहु-या पाशमल्याहत पवित् ॥ ६ बहनेति नियमा पोर्दम्य सदा मत । वायुहीतयटिस्सन् घेतोगतष्टस्य भफिञ्चनस्य घे मिक्षा अटतो दैन्यमास्थित । धनशो निधिगुस्सृज्य शखपद्माभिधादिनम् ॥ ८ प्राणनाणपरो भाति समाप्त इस सामतम्। ईशाननिशिस हस्ते कुण्टिता दघन यभौ ॥ ९ नरेन्दार निष्पिरश्येळदन्त इवाहिगट । मदतस्सत किं यूत वलन्त इतरेतरम् ॥ ६० महाचल निरुद्धोध निम्नगा सममिण : भष्टौ तु यप्तयोनामी नग्मासो भयाकुलाः ॥ ११ सरताय भयत्रस्त कृष्णसर्पलधमिण । एकादशाना रुद्राणा हृदयानि मुखप्रिय ॥ १२ मताहन्तानि शसन्ति सुग्लाना सुतरामम् । श्रादित्या बादशैते फिमत्यताति हतप्रभा ॥ १३ दियाहस प्रमाना हि दीपाना देयमाभिता । चूत फि वा पुरा यूय पाध्ये भ्रण याश्रयात् ॥ १५ यूत महामह पच्मि प्रतीकार पिचार्य व । थुव वचन धातु येथेषु मुखरे यथ ॥ १५ निवार्य मघवानसन बाचस्पतिमुपाच स । भो जीव जीवसघाना आधुना भयमासुरम् ॥ १६ ब्रह्मास्थितमस्माक महर्षीणा सपेश । इत्युक्तो धिपणो रामा सुराणा सनिघौ विधेः॥ १७ उत्थाय नाअलिकर प्रणम्योवाच धसे। पदाथि भगवन्नेव सुखविप्रयतास्तराम ॥ १८ असुरेणातिरेषा মুম্বন पद्मज। सिझरस्त्रेण मानाऽपि तारकेणेभमूर्तिता ।। १९ भातृभ्यामस्थितो दैत्येो धूमकेतुरिवात्मनाम्। सर्वात्मना त्यमारमाऽसि कथमेत तु बुध्यते ॥ २० काश्यपिस्सतु माययो वरळाभान्महेशितु । निर्जितास्तन देवेन्द्रप्रमुखा युधिभो पितः ॥ २१ मनाथास्त इमे देया पहुधा तमुपासते। मया प्रत्यहतस्य गृहातसमावणम् ॥ २२ मुक्ताभिरबुदैरद्धि अभिषिचतिगोमयै। पावकोऽपि प्रहृष्टात्मा पद्धदीपपरोऽन्वहम् ॥ २३ चत्वारिंशद्भिरेको सहयाव नमुञ्चति । योगदेस्सहात्मीय राजयक्ष्मादिभिर्मुदा ॥ २४ दवारतामेत्य समस्याभ्या चिकित्सति । रसोजससभामध्ये खड्चर्मधरोऽन्वदम् ॥ २५ एकवीरत्वमासाद मेनश्व एतिना घरम्। प्रचेतास्तस्य शूरस्य प्रचेता प्रियभाषणे ॥ ६ अजिर निषिड दैत्यै आदरानयिमुञ्चति । घायुस्समा नादीना दैतेयानातु पर्मणाम् ।। २७ अध्यन वेऽभिपितोऽसौ सेनगन्धयह कृतः। कुबेरस्यात् कुरोऽसौ निशान्ताधिपति एतः ॥ १८ ममुबतिसदा पाश्च सौविदलोऽस्य योषिताम्। अप्राधितोसचेशान नावाभोगसुखमद ॥ २९. बवास्ते स्व-यह दास्य गणपै सह सर्वदा। पद्मधु पद्मावत सूरपन्नस्य विद्विष ॥ ३० विकासयति पद्मानि तापमानातपस्सदा। चन्द्रोऽपि सर्वदा पूर्ण शरीदी बियपमुद्रइन् ॥ ३१ सचिव युक्तीनुजयन् । वसयोऽायपिश्रद्धा भक्तिभाव समन्विता ॥ ३२ महाधनस्य कोशस्य रक्षा फुपन्ति सततम्। एकादशापिरुद्रास्ते तस्य प्राणाभिरक्षका ॥ ३३ कामतरस्य ·च चालाभ आसत्यसाच संभव काण्डे - पष्ठोऽध्याय 9 जाग्रत्यस्य निशान्ते ते घण्टाहस्ता निशास्वपि! मादित्या द्वादशाप्यस्य तत्र तनप्रहाणे ॥६॥ तमोनिरस्य कुर्वन्ति दीपमाला दिनदिने। अन्येतु लेखा फरय तत्ताकार्यस्तस्सदा ॥ ३५ गोग्रास हरणोयुक्ता केचित्तद्रक्षणोधना । पळालोद्धातनिरता पलसपादनोद्यता ॥३६ थणवेषु सयेच प्रपाहरणनाग 1 याराधितोऽपि तैरेते शूरपन सुरेतर ॥३७ जगद्विप्रकरो येय चलोद्धत । अपकार स्खलो पश्य नोपकारातरपि। ३८ যীশ देवाना रमण्योऽनेनमायिना। मुञ्चन्ति दीनिश्वास विर काराग्रहाङ्कणे ॥ ३९ गन्धर्वा उरगा यक्षा राक्षसाच पिशाबका । सर्वे तदमृत्यभृत्याना द्वारि तिष्ठन्ति नित्यश ॥ ४० मन तरसर्पपजश्व महाबल । काकॉटक महानाग करनाश्वतरादय ॥ ४१ धृतरापथ शखश्च गुज्ञिकश्च महोग। तस्य सिंहासनस्याणे याहका मणिमौळय ॥ ४२ पातालमण्डानामसुराधिप । अटोत्तरसहस्राणा याधतेऽसावितिधति ॥४३ अनेकयुगपर्यन्त अस्यशूरस्य सापतम्। अतव विधेह्यस्य विधे विविधकर्मण ||४ गुरुयाय गुरुवियौ थुती कुर्वति वृत्रहा। आदरे पचन भूप कमलासनसनिधी ॥ ४५ यदुत्त' गुरुणा सेन तारकाग्रभुर प्रभो। जगत्पीडासमाश सहवाश सदीश्वर ॥ ४६ इयत्तया परिच्छेतु पराश्य तत्पपीडनम्। अस्माभिरस्य शान्त्यर्थं उपाया परिकल्पिता ॥ ४७ निवृतामेयज्ञानीव विकारेसाधिपातिके। भ्रातृग्या सोऽसुरोऽण्डाना द्विशतानिपृथकपृथक ॥ ४८ विभज्यादात् स्वपञ्चाष्टाधिकपर शतमन्यात् । सिंहास्यो द्विशताण्डाना शासका परिकल्पित ॥ ४९ तारकोद्विशतापमाना मध्यगोऽण्डच शास्त्यसौ। दिगरानमविश्रान्त जगरससुरमानुषम् ॥ ५० तदीयेः पुररेतत् पीडयते इन्तसापतम्। तस्मात्रमेय जेध्यामो नशूरचान्यमेवया ॥ ५१ मयाकाठाधिः सायं अस्य गधासहिष्णुभि । आदावेव समारमि मृधोऽत्यर्थमने कश ।। ५२ पादिशीके पुरतर्येषु चनमस्मेमपेरितम्। कुण्ठिताभ यमत्कील तिर्यगन पपात ॥ ५३ पावरस्य तथा शक्ति दण्डो दण्डपास्यवै। कौशेयक पराव पाश पाशमृतस्तथा ।। ५४ यष्टिमात्रायशिमोऽय ध्वजोगायोस्तु सयुगे। गदासोमस्य समिना गदभन्नाष्टिबत् ॥ ५५ शूल शूरभृतोस्योत खातु शिश्चिन्नपारयत् । चम मृत कण्टे तस्य निकमियापितम् ॥ ५६ ततोऽसानागता भीति मानसेतारकोदया। स्तुतिभिस्तोपयामोऽद्य मानोपायमपाणय ॥ ५७ पर तद्गतीच मशाम इमे विधे। धद् बुद्धिमतोऽस्माक आतङ्कापहविक्षमाम् ॥ ५८ शतमन्युरेवमभिधाय विधि विरामससदि सुमेरु गिरे । पहुधा श्यसनमुष्टुग्यास्यगिर प्रतिदायने द्विगुणमेवसद ॥५९ इत्यादि महापुराण का शकरसहिताया शिवरहस्यखण्ढे सभयकाण्डे पचमोऽध्याय पठोग्याय, अप ब्रह्मा विनिश्वस्य विधार्यमनसा बहु । जगाम विबुधै सार्धं कुण्ठ माधघालयम् ॥ १ तासे दुहीम नानामणिविराजितम्। सहस्रमप्रासाद गोपुराणमरितम् ॥ २ हिरण्मय महाद्वार कयादाति मनोहम्। पेणगंगपैर्युए सविपरिनिद्वितः॥३ नयरसायिचिनाइए राजपीषिविज्ञपितम्। नानामणिप्रमाजात विभीरितदिगतरम ·10 धीरजादे महापुराणे मरधारणिकायुक्त पिदुमदारतोरणम्। मधान्तपरिसंहार মাখা प्रासातस्करम्॥५ पासुदेवस्य ये भक्ताः शान्तास्तवरामानस11 यहत्या न निघतन्ते तरपदं वैष्णय सुराः॥६ संपापुर्वधतातूणं दिव्यं माकारसंगृतम् । रक्षितं रक्षिभिदियः अफसोमयमच्युतम् ॥७ तन भोगिपतेमांग अधिष्ठाय मनोहम् । पानं त्रिदश नीलमेघसमधिपम् ॥८ पमादिध पद्मनयनं पद्मास्यं पमकोमळम् । पद्मामृदुकरांभोगस्पाक्तादिन भूमियासलमात्मेश परमेश्वरयालभम्। माययन्तं सदा द योगनिद्रासमाधिना ॥ १० मस्तुवन् स्तुतिभिः स्तुत्य मानम्र सिौमुहुः। भच्युतं तमा विगुं भव्यक्तमजकारणम् ॥ ११ पहजम् । नमः नमस्ते पद्मनाभाय पद्मोयीपतये नमः। पद्मगंधुनिशानाय लोचनाय परामने ॥ १२ पाकरनिवासाय भकचित्तनिवासिने। नारायणाय नाथाय ममो घेदान्त दिने ।। १३ ध्यानादिगम्यवपुपे योगिनां योगदायिने । भोगिनां भोगदातु मुद्रशायिने ॥ १५ परमकल्याणगुणराकराय ते। यासुदेयाय शान्ताय महते विष्णवे नमः ॥ १५ पदा पदा जगरहार उपप्लुतमदोसुरी। तदा तदाऽयीयरचं इंतिधर्मस्य संलयम् । १६ रक्ष रक्ष सदेशव अतोऽस्मान सुरार्दितान्। स्तुत्वैय नेमुरीशंतेऽस्यनास्सर्वेऽरजभूमुसाः ॥ १७ मथ योऽनयास्तुत्या प्रीतः प्रोपावतान् स्मयन् । भौविधे घृनहन्तस्त्वं पतैः सहमदन्तिकम् ॥ १८ किमर्थमागतास्त्वय क्रियतांवा मयाऽयकिम्। दिवामीत इवात्पर्थ गुदामासाद्यमेरयीम् ॥ १९ स्वगामि निर्भपो नित्य स्वर तथापि तद्गयात् । पर्यटित्या जगत्सर्वं प्रबुद्धो निर्भयः पुनः॥ २० रेतिशब्दथवणात् माशुमे कंपते मनः। मेहरस्माकमीशेन যালাই कल्पितः॥२१ द्विजाः- कंधे सूतमहायुद्धे महामेरुससुरालयः। अगम्योऽसुरमुस्यश्च कपमीशेनयाल्पितः ॥ २२ सूतः - पुरैकस्य विधे:कल्पेकदाचित् कालगीरयात् । देवासुराणामभवत् संप्रामो भीमदर्शनः ॥ २३ तदाऽसुस्पलैनस्ताः त्रियुधा दुर्भयात् । मेरोपरि ते देया। शङ्करं शाण ययुः॥ २४ तथापि ते बलोत्तुङ्गाः प्रयुत्ता बाधितुं सुरान् । दृलेश्वास्तुनादो - दैतेयानशपत् यतो यूयं दुरात्मानो मदीयान् शरणार्थिनः । प्रवृत्ता बाधितुं दैत्या. इतायातपराभवम् ॥ २६ स्वभावादुनकर्माणो यक्षमागोमवोऽस्तुयत् । निन्दिताश्चस्वभावेन ग्राह्मणैश्चमात्त।। २७ अयंचमेरुनै वस्यात् अध्र्वभागोनगोचरः। दृशोऽपियोऽस्तु मनसत्सदोपेक्षाधिरोदणे ॥ २८ भवप्रभृत्ययं दैत्यदानवरक्षसाम्। अस्वगम्योमागो चो ममायापरमारता॥२९ त एवं मुख्या लोकाना यशभागभुजश्चते। यजन्तु होमैः सततं घेदैविष्णुमुखास्सुराः॥ ३० विक्रमन्तां भुवं देवा अभिमातिजितश्चते। गायरेय छन्दोभिः बन्तरिक्षच ते अभिशास्त जयेनैव निष्टुभाछन्दसादिवम् । अरातिविजयेनैव जागतनव उन्दसा।। ३३ विक्रमन्तां दिशश्वामी शरन् जित्या ममाया। असुरेपुव यः कश्चित् असामान्य भक्तितः ॥ ३३ गाचयास्तु सबै जेता मान्ययेत्याइविश्वपाः। तस्माते मैरवीमघ निवसन्ति सुराभये ॥ ३४ प्रमु॥२५ पुनः॥ ३१ ·11 संभव काण्डे -सतमोऽध्यायः सूत्रोपतिमेतामधिगम्यकणे मुनीश्वय नैमिशकाननीयाः । शशंसुरेनेतिनावरिष्ठं वाचामनोभिनियेनसूनम् ॥ ३५ इत्यादि महापुराणे स्वान्दे शंकरसंहितायां शिवाहस्यसण्डे संपयकाण्डे पष्टोऽध्यायः॥ | सप्तमोयायः॥ सूतः प्रियकैः॥ ९ आह मारायणोदेवः सुगनालोक्यविश्वपाः । मद्य ब्रह्मन् विदित्वाऽहं देवागमनमात्मना ॥ १ गुहां विद्याप धेगेन चैकुण्ठं प्राप्तवानहम् । पदायदाऽसुरोगो वालाभादुमापतेः॥ २ तदा तदासदाऽस्माभिर्निवासो मेरुराहतः । तस्मादस्माभिरमः जेतुं शतानतेऽसुराः || ३ सएप जगतामीशः करो लोफशंकरः । श्रीनप्येतान् व्यघात् पूर्व त्रिपुरान्तकाः स्मृतः॥ ५ सन् सघृणपाऽस्मासु हालाहलगराशनः । तमृते शूपिनस्य सिंहयायस्य पापिनः ॥ ५ तारकस्य च दुष्टस्य दर्ताकोऽन्यो जगप्रये । तमीशं सर्वभूतकदम संघयामहे ॥ ६ तपसा सादरं देवाः तीव्रणापि गरीयता । इति नारायणसवैः सहदेवैः पिनाकिनम् ।। ७ आरराधातिमहता नियमेन जपादिभिः । कृष्णाजिनोत्तरासंगो मौसीकान्यचिताहति ॥ ८ रुद्राक्षमालिकापलप्त भूषणो विमलाकृति। । भरसनासजलेनैव भावितेन प्रियायुषेषा तारेण पंचाक्षरसमन्यितः । त्रिपुद्रावलिमिदॉप्तः হসীয় तत्परः॥९० সাকানঘাষ, शिवं सर्यजगरपतिम् । प्रहार मघवानग्नि माशापालास्सरायते ॥ ११ ऋषयश्च तथा तेपुः ध्यायन्तः शिवमव्ययम् । यायतां सुचिरं ते एयं कालोमहस्तिदा ॥ १२ ध्यतीयाय तदा देवः शिवः प्रादुरभास्दयम् । नन्दीश्वरकरालयी दन्तित्वगमलायरः ॥ १३ हा पे पशुपति देघा विष्णुपुरोगमा: । तुष्टुयुधमनसो हसतनूकहा।।१४ नम शिवाय देवाय नम:शिवतरायते । सर्वेशाय महेशाय शर्वरीश्वरमाळये ॥१५ नित्यायनीलकण्ठाय सत्याय मयते सते । तापानृतदूराय सत्यानृत विधायिने ।। १६ सशाय परेक्याप शंभवेऽस्तुमयोभये । नमस्ते शहरायास्तु नमो भूपोमपस्कर ॥ १७ लिने मालिने नित्यं हारिणेऽस्तु किरीटिने । बालकालापकालाय नमः शालाग्नये सताम् । १८ मतामयनशीलाय सदसवपुपे नमः | नमोऽष्टमूर्तपे तुन्यं इष्टिमाय यमारये ॥ १९ कामदायारममताना कामारयेऽस्तुसे । सर्वाधिकाय शर्याय नमः सर्पस्य साक्षिणे ॥२० विभ्याधिकाप रद्राय घेदान्तानां महर्पये 1 घेदान्तगम्यविज्ञानमुनिधितधियां सताम् ॥३१ सन्पासिनां विकानां मुक्तिदाय नमो नमः । परामृताय भयले मक्तिगम्याय ते नमः ॥२२ पापाय पेयाय पानेऽसाकं जगगुहाम् । हय भऽशिलाद्धानां पित्रे मेरे नमोनमः ॥ २३ नमाशियाय प्रभपेमुराणां विषयकाय पिपुरान्तकाय । मान्यतपास्यसिलाममा हितपदापास्तुनमोनमस्ते ॥ २४ प्रमुपैत्रिदशहर। । मिसम्योचाइलाहांधता पोऽमनाया २५ दरेविधेमधेन्द्राधा रास्महत्यं जिमुध्यताम् । माइगदासानीद सपांसि पुचिरं सुरा ॥ २६ मदर्शनममोमंदि सस्य जगतस्सदा । इति शादिनि देयेशे ग मदता सुराः ॥२७ नमः स्तुमरत्वे ·12 भीस्कान्दे महापुराणे जयेशान जयेशेति सर्व इरहरेतिच 1 अथ सर्यानिवार्या६ विष्णुविभ्याधिक प्रभुम् ॥ २८ देवदेव वयं दैत्यैः शूरपनमुखैस्तराम् । यापितास्सततं देष बत्तो लग्घयरोस्योः ॥ २९ तदिदानी गति त्वत्तो मान्यां विन विभो ययम् । शूरच सिंहवस्त्रश्च तारकश्च महासुराः ॥ ३० अस्मान् घिजिस्य स्थानानि जस्सर्वाणि तेजसा । तद्यात् शरण प्राप्ताम् रक्षासान, करुणावलात् ॥ ३१ करतेयां विनहे तस्य जैतारं प्रिदशेप्यमी । इति भूपयन्वचः शंभुप्णवं मिदशमियम् १३२ माद मौलिगतस्येन्दोधपन् दशनथिया । हरेयिधे त्यज भयं देवास्सपि सांप्रतम् ।। ३३ उत्पाद्याहमधाई संहरिष्येऽसुरान् क्षणात् । अचिरेणैव कालेनेत्यंतर्धानं गतः शियः॥ ३४ ततस्तु ते इरिगेष्टाः नमस्टत्य महेश्वरम् । चित्तमित्याययन्मेरं तद्भयादमराः, क्षणात् ॥ ३५ तत्र संभूप से संप सुरास्सग्रहाकास्तदा । नारायणमपृच्छस्ते कथंफार्य प्रमो घद। ३६ प्रसऽपि शिषेऽस्माकं देवमाग्यं फिमीदृशम् । अपरिपाकोऽयं शतार्थास्ते मुरास्तराम् ॥ ३७ अतः परं हरेऽस्माकं क उपायोग्यधार्य ते । हराकुमारो येनाशु जातो देस्यान हनिष्यति ॥ ३८ तदुपाभित्य वचनं ययुध मधुसूदनः । विचिन्त्यालोच्य विधिना यमापे सुरसंसदि ॥३९ यदा प्रभृतिशाणी हित्वा दाक्षायणी तनुम् । अमजपर्यंतश्रेष्ठ जन्मने जननीशिया ॥ ४० तत भारभ्य सशिया सर्वज्ञो जगतांपतिः । नियम्य करणनामान् संस्तम्यात्मानमामना। योगिन्यस्सनकादिभ्यः खस्यरूपं सुग्रहम । उपदेष्टुमनामूलं कैलासे वटभूरुहः ॥ ४२ संश्रित्य दक्षिणामूर्ति सर्पशो गुरुपरमनाम् । चिन्मुद्राइगुलिरध्यास्ते छिदन तेषांच संशयम् ॥ ४॥ तन्मयत्वाच परस्याप्यचरस्यच । विरक्त सर्पभोगेग्यो विषया विषसनिमाः॥४. येपुयेपुवलोकेषु येय यासते । सीपुभाषो न तेषां हि तन्मयत्षाचराचरे ॥ ४५ मोमिस्यादि महापुराणे धीरकान्दे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे संभवकाण्डे सूतमुनिसंघादो नाम सामोऽध्यायः ॥ - जगतः धात्मान ॥ अमोऽध्यायः ॥ विष्णु:---युष्माकं हि मनांस्यासन निर्विकाराणिसांप्रतम । आशापाला अपि स्थान निराशा ललनास्वदो ॥ । पौलोमीरतिराहिलं मनोवृत्ररिपोर्गतम् । अयं पितामह वापि विरग्य गिरिनिस्पृष्टः॥ २ मम मास्तु मनोमामे बदतीति दिवानिशम् । नपुंसकार्य लोकेषु मनसा यन्मतं सताम् ॥ ३ तयथार्थमभूदय न शरव्य मनो भुवः । स्त्रीपुलभायरहिते जगत्यसिधराचरे॥ . कथं भष्टुर्भधेसृष्टिरक्षाकार्या प्रयाद्य का । ककुभामधिपानां च कोऽधिकारो विरज्यताम् ॥ ५ वैश्वानरेष्टि पुरे जाते कार्यान यज्यभिः । तयाहीने जपत्यसिन् का तृप्तिस्त्रिदशात्मनाम् ॥ ६ तेजस्विता का जन्तूनां अन्नाधकेन्द्रियोचिता । तस्मात्सर्ष जारसृष्टिः मैथुनेन नचान्यया॥ तदन्न सर्वे संभूय घयमाहूय मन्मथम् । सन्तोपयित्वा विविध उपाठवितेस्तराम् ॥ ८ विधातुं शिवयोरेक्य विधेयो यत्न उत्तमः । इति निश्चित्य तैस्सा ससार स्मरमध्युतः॥ ९ आविरासीदयाश्वन सन्निधौ दनुजद्विषाम् । सार्फ स्त्याच मधुना सशरं कार्मुकं बहन् ॥१० विघाय प्रणति तेभ्यः यमापे ससखःमरः । किमर्थमतभो देवा। स्मृतोऽह जगदीश्वरः ॥११ हरे विधेऽमराधीश नियुज्यं मां स्वकिंकरम् । जगत्तयेति यः कार्य यत्तत् ब्रताविशंकितम् ॥ १२ ·13 है संभव काण्डे -- अष्टमोऽध्यायः सापयिष्यामि तत्सय रुपपायोमव्युत । विष्णुः - साधुकाममहायुद्धे संनादेको विराजसि ।। भूतस्यापि च मध्यस संमतं पुरु सांप्रतम् । देवकार्य जगत्यस्मिन् श्रीपुंमावेन योजय ॥ १४ न ते योजयितुं शम्यं जगदेतघराचाम् । यावदेतद्विपुक्तं यत् मिधुनं फणयिहळम् ॥ १५ सव्यासव्यात्मक होसत् मागद्वयमुमापतेः । इयं होतद्धि जगतां जननीजनकारमकम् ॥ १६ तत्रैकाननीभूतं मूत्वा गिरितनूजताम् । तपश्यरति वनेय भूघरे प्रीतये विभोः ॥ १७ अन्यमूलं समाभिस्य म्पमोघस्याचलोत्तमे । फैलासे योगियर्येभ्यः शानमास्ते ददरसुखम् ॥ १८ तयोरैक्यं त्वया चेत्स्यात् कृतं स्वस्थ जगनयम् । तथाप्यतीय जगति पीयवत्ता महत्तपा १९ दलायनीयतमोसित्व अप्रयत्नेन समतम् । कुसुमानीययो यस्लात् तैरेवाभ्यचंने विभोः ॥२० प्रीतये सलोकेषु मृतीत्यरत एय हि माघरेन यदत्येवमाददे वचनं स्मरः ॥ २१ भोमच्छृणु क्यो विष्णो सत्य घरसनिधी विधे । मई सर्वत्र विजयी कृपया येम कल्पिता ।। ३२ वजये यतमातिष्ठन् स्वामिद्रोही न संशयः । स्यामिद्रोहयता पुंसां न सो नरको भयम् ॥ २३ मामुष्मिकीगतिश्चात मास्तु तिष्ठतु संप्रति । ईशोधक्ष्यति माझि कोपात गुग्गुलुधूलियत् ।। २४ भवद्भिरचनातुल्यं उकं पुऐपु मोचरम । पुष्पं प्रियतरं वापि सीरं या भावर्जितम् ॥ २५. नाङ्गीकरोति देवेशः चन्द्रखण्डशिरोमणिः । भावतेन यदत्तं तृणगुस्म शिलादिम् ॥ २ प्रहारमपि सर्वशः प्रतिगृहाति धरिः । भावहीनाभिरत्पर्य गोभिर्मुक्तं पयः मप्रियं तदभूत्राद्या तासां दाहक कारणम् ॥ २७/ सूता-चैतद्वचनंतेन सरेण परिमापितम् । २० पमछुरमत विप्राः कथमेतदिति सरम् । मार:- पुरामन्दरशैलेन्दे चन्दमौकिजापतिः ॥ दाक्षापण्या सहाध्यारते सेव्यमानो मरगणैः । नन्दिगि महाकाल स्कन्द विनेश संवृतः॥३॥ लास्योपचारकुशलरुद्रकन्यासयोगणैः । यतिसंवाधसविधः मधुमाधव संभृतैः॥ ३॥ सुमनोमिस्सुमनसा नायको नायको विभुः । सलहत्यात्मदयितां मातरं जगतां शिवाम् ॥ ३२. अतिहुएमनास्तस्यों भासने सहम उत्तमे । तदन्तरे मुनिश्रेष्टः काश्यपो ब्रह्मनन्दनः ॥ ३३ प्रजापतिस्वयंसाक्षात् गायं स्वादु पयोऽस्तु न: 1 पत्नीच्या प्रार्थितश्चैवं दित्यादिस्याच सादरम् ॥ ३४ क्रियासममिहारेण परुणान्तिकम् । अनार्थयश्च तं पुत्रं दिशमास्त्वं पयस्विनी: ५ ३४ पितीयोश्च पुरस्तेन यदयो दोश्यमधेनवः । प्रजापतिस्तु ता स्त्रीभ्यां दण्डमादाय चालयन् ॥ ३६ प्रतस्थे जमलोकाय महनावात्मना। यान्वितदशेताथ जम्मुयोनिपहच्छया ॥ ३७ यत्रपाभिजामुस्ताः घरोपरि । नदीनदतटाकाश्च तासांभीरः प्रपूरिताः॥ ३८ क्रमेणसञ्चरस्पता: धावत्यरत्यजतर्णकाः ॥३८॥ मुनिरपि सहसा तादण्टमादाय ताभ्यां सह निजयुवतीम्या अन्वधावत्यराधान् । पटुतरमतिखेदादुन्छवसन् शुष्कताः चिरमपिसयभ्यापारयम् पारितुंताः ।। इतिमहापुराणे श्रीरकान्दे शंकरसंहितायां शिवाइयखण्टे संभवकाण्डे अष्टमोऽध्यायः॥ पुरा॥ २७ जगाम सत्रतत्र ·कथम य॥४ ॥ ना-प्रथा11३ 14 भीस्कान्दे महापुराणे ॥ नवमोऽध्याय । ॥ मन्मथस्य श्रीशियसमीप गमनम् ॥ स्त- मदन पुमराहस तान सुरान् माधवादिकान् । मन्दरोपरि जग्मुस्ता क्षीरवपमुर क्षणात् ॥ १ म्यपतन् क्षीरवाणि सोमस्योपरि तन्नयाम् । अवलोकितश्त्यस्मिन् अवमानेन वै नभः॥ २ भस्मसादभवन् गावो घढयस्तास्तत्क्षणादहो । क्षीराभिषेकमीशस्य पदन्ति मुनय प्रियम् ॥ ३ अपादस्पतर पापि गव्यायपि च पञ्चवा । पशूना पतिरप्येष भावहीनपशुस तसादस्यमतप्रियम् । भावप्तेन मनसा दण्डकोदण्डताइनम् ॥ ५ अपिदेवार्चन नून विमेग्यस्मादहसुस । पञ्चाना कोसमेपूणा कथ लक्ष्य क्रोमितम् ॥ ६ इधुवुध्या यदिकरोग्येव युध्या जगत्पते । महमनखिनामस्मि मदनाच नामशयः॥ ७ अतोऽस्मि कर्तानवाद यवनस्य हरे रुप । थुत्या भूयापवावेतत् भामभृगददेवय ॥ ८ पाहूय सविघे मार उवाच परिसान्त्वयन् । सुरा। पार्थयितारस्ते काय विजगतामपि ॥ ९ शाशाहि तथैध हि जगत्सृष्टयभिवृद्धये । तस्मातुभ्यमय नैव पुप्येदीश ससर्यवित् ॥ १० ग्रहो वत हुदस्सेऽध काठिन्यमयसोऽधिकम् । देहीतिवचन शृण्वन् अपि देयमुरितम् ।। ११ नचाईमभवचित्त चित्र वित्तभुवोऽपि यत् । ईदृशाया विधेर्याचः पददायुत्तर स्मर ॥१२ यथात्थ विश्वस्ट सर्व तत्तथानात्र संशय 1 ईशाभयेर सर्वत्र प्रवृत्तिमम जयीति चममाण्यापि जगनयजयादभूत् । विशिखा निवर्तन्तेऽसिद्धार्था ससुरासुरे ॥ १४ मण्डजातेऽण्डजस्वेदशोद्भिजेषु जरायुजे । सय वत्तिरतु पुरा स्यामद सस्तोपरि ।। १५ बचराग त्वकरच तचकि विस्मृत विभो । महान् दारुविपिने मायावामोसमाधवे ॥ १६ मोहितान् पादपतितान् नकार किमाश्रमे । जलधरकुटुयि या वृन्दास्या काराग्रहगतोप्येव चफमे मध्यरादित । अवरीपसुतारागात् साक्षाद्विद्युन्मतीहरिः॥ १८ पञ्चयित्वा जहारैना नाद पर्वतचतम् । वसुदवसुतत्वेऽपिनन्दमोप गृहेवमन् ॥ ११ गोपिका अपि तारेमे विद्ध खलु मयाशरैः । इन्द्रोऽपि गौतमसती चकमे मच्छादितः ॥ २० चन्द्रस्यापि गुरो या कानीतमनोमया | छायामवि रविस्समाधियारे मे तथा पक्षीरपोऽग्निश्वकमेमया । नारदोऽपिमया विद्योइरिष्यामाश्रय तिम् ॥ २३ पराशास्सस्स्वती दाशकन्यामकामयत् । विश्वामित्रस्य तपसो मेनका विनमाचरत् ॥ १३ देवासुर मनुष्येपु मद्माणपशवतिन । कतिवाकतिवालोके नसन्ति परिमोहिता ॥ ५४ भाते कृशानुरेतस्क ईशान तिवाससम् । अन्येपामा मनामस्मि फुसुमायुधै ॥ २५ सघश्यतिजगरहामा मक्रीकनयनाग्निना । कर्ता सपव जगता हत्ता भर्ता नियामकः ॥ २६ तमज शाश्यत हद चेकितान पर प्रभुम् । प्रतीपयेत् कोऽनुलोके आत्मपान विशक्षित । २७ बाद विमेमि सर्वत्र विमेम्पस्मान्मद्देश्यरात् । तस्मायय सुरवरा मानियुडध नचेश्वरे ।।२८ में प्रणोत्ययममाक घच इत्याशये न्यथा । नोभवतु भोब्रह्मन् क्षमस्येत्यपदान सार ॥ २९ ततो ब्रह्माऽवदत् कद्धा कन्दर्प बाकप्रतीपाम् । धिक धिक स्य पनि त लोके न भवति हित जना ।। न बजा हृदये तेषा इति लोके यब खलु । तवान किमुवक्तव्य प्रथमोसि रिपुनृणाम् ॥ ३१ उपकारपरालोके कीर्तिदेह विराजिता । तिष्ठन्ति पूर्व पूर्वते यावदा भूतसषम् ॥ ३२ विष्टाधवा ॥१७ शतलमा १ घरुणस्य महत्ता ·संभव काण्डे -दशमोऽध्यायः 15 , कामः- ४० वचनं मर्थितस्तु पुरा देवैः अस्थीनिखांगजान्यपि । ददौ दधीचो मदनच्यावनिर्वघ्नमायुधम् ॥ ३३ शिविश्चन्द्रपतिश्रेष्ठः कपोतायें दयाधीः । स्वशरीरास्थि मांसानि विशस्य स्वमनाकुलः ॥ ३४ फानीमोरपिसंभूतः कवचं सहज मुदा । इन्द्रायाभ्यर्थिने पादाच्छक्तिमादाय तरताम् ॥ ३५ कादयस्वादशो लोके नभूतो नभविष्यति । अहोऽस्य मौर्य पश्येति यमौळिमात्मनः ।। ३६ हस्तेन हस्ते सन्ताड्य जहाप्त कमलासनः । निदशाक्ष- पुनस्तयें भूयोभूयस्तमार्थपन ॥ ३७ ऊचे नारायणश्चैनं तवेदं सदृशन किम् । सर्वेषां वर्तसेवग्ने सतांबंधुत्तथा सताम् ।। ३८ अयंधुरितिप्सर्पन थुतोऽसि रतिबल्लभ । अतोमहेशमुमया संयोज्य सुकतीभव ॥ ३९ तौ च भीती तयात्यथै दद्यातामिग्रमीश्वरौं । आई सामना नैव गमिष्यामि शिधान्तिकम् ।। भन्यद्यवोन कर्तव्यं फरिप्पे तत्क्षणादहम् । यो युष्मान् याधतेऽजम्नं तं शूरमपिदानयम् ॥ ४१ समातृकं शरव्य तं करोमि रतिकीलचत् । सतिष्ठतुचिरं कालं यशेवामदशा सदा।। ४२ माहं सर्वगुरु शंभु भुयनानामभिधयम् । सपैई सकारे करोमि शरलक्ष्यताम् ॥ ४३ अथोत्याय पुनर्यमा त कोपम्फुरिताधरः । धमाण 6क्ष फटुकर्ण पुटस्यतत् ।। ४ दुरात्मानमk किंचाऽनुसरस्यच्युताम् । असुरं वशं नीया सुरदारापहारकम् ।। ४५ शपामि अणमात्रेण मकरोत्यद्ययद्यपम् । देवकार्य खलो नूनं दंडसाम्यो नसांत्वनः ॥ ४६ तनः कोलाहलो दिक्षु जमे विबुधेरितः । बधिरौ रचयन् कौँ जितसागरयारिदः ॥ ४७ ग्रह्मशापमयात्रस्तः चितामाप परंसरः । किंफरोमीति बहुधा रत्या साकं निजेष्टया ॥ ४८ साऽवदत् ममरमुद्रीक्ष्य नगन्तव्य त्वया प्रिय । ईशागारममुप्य त्या शाप: किंया करिष्यति ॥ ४९ अवमानोऽस्ति शापस्य शिवद्रोहस्य न क्वचित् । दहेम सहसाधीशः विजगत् सितलेशतः ॥ ५० यनितोक्तिरषिक्षेप विभाति भवादशे । नैषावमान विषया घागेपा हितकारिणी ॥ ५५ नेश कुमारल्यतं मानपत्र जगत्पतिम् । भयमानकृतो लोके नश्यन्ति क्षिप्रमइसा ॥ ५२ निशम्य वचनं रस्याः मन्मथः प्रत्युवाचताम् । यथार्थवचन सुम्र संशयो मतथैवसत् ।। ५३ उपपन्नमुमाकान्तात् घरमन्तोऽन्तकान्तकात् । पाल्पायुरपि चान्यस्मात अल्पायुरिवतन्मतम् ॥ ५५ मार्थयन्ति हिम होते जातां प्रभवस्सुराः । मामतीपयवाभूयाः शापोमय्यपि भामिनि ।। ५५ सांत्ययनिति तां पश्चात् समुत्थाय पृताइलिः । यथाक्रम प्रणम्याह देवान् विष्णुपुरोगमान् ॥ ५६ इत्यादि महापुराणे स्कान्दे शेकरसंहितायां शिवाहस्यखण्डे संभवकांटे मवमोऽध्यायः ॥ । ॥ अथ दशमोऽध्यायः ॥ ॥ मन्मथस्य शिवदर्शनम् ॥ मन्मथः - महं गमिष्ये देवेन योद्धं त्रिपुरविद्विपा | संयोजयिये ते देच्या मात्रा त्रिजगतांशिवम् ॥ १ विजयोऽस्तु ममाधीशाः युप्मदाशीमिरेजमा । यितरंत्यद्ययूर्य ते मह्य तांबूलमुत्तमम् ॥३ घोऽस्तु कार्यमविप्लेन यतिप्ये स्वव्ययावधि । तता प्रीतमना ब्रह्मा थुत्या वाक्यं तथाविधम् ॥ ३ मराशेप्सन इत्या तस्मै हांगतां तदा 1 परिच निष्कमत्यर्थ नयानविराजितम् ॥५ ·चासवः 16 श्रीरशान्दे महापुराणे पारिजातातपरिकर्माणि चादरात् । दिशामधीशाश्च ददुः नानोपायनमद्भुतम् ॥५ अस्तुवन्मुनियोगीन्द्राः माशीभिश्चाभ्यवर्धयन् । स्मरोग्यभूत् प्रीतमनाः सृष्णा तेषां तु संभ्रमम् ॥ ६ रतिस्तु विमनास्तत्र घेपमानान्वतिष्ठत । ब्रह्मविष्णू तमाश्लिष्य प्रेषयामासतुर्मुदा ॥७ तो प्रणम्य तदासार्क रस्त्यादेवान् परीत्यच । प्रतस्थे तत्क्षणादेव जयशब्दादिमंगळे ॥८ रथः प्रादुरभूत्तस्य मलयश्वसनारमकः । रथ्यैः शुकाणैस्तस्य दिशः शाडलतां ययुः॥९ इयवः पञ्चकुसुमान्यामोदमधुरात्मताम् । पौडेऽस्यचापेमधुरत् ज्यानिशादोव्यजूंमत ॥ १० सनह्य का कौसुंभकपायरतिलोहिताम् । चूळिताः स्खशिखाः स्निग्धाः सुगंधिस्नगलंकृताः ॥ ११ कौसुम्मेव ताधारवस्त्रेणावेष्ट्यशृंगिणा । कुण्डलीकवचीमाली भद्रभीपंवाचचितः ॥ १२ भूपितो भूपणर्दिव्यैः पुरुहूततरूद्भधैः । सदा मनांसि सर्वेषां दृष्ट्वा लावण्यवारिधिम् ॥ १३ समीपूतिसापल्यं নয়াৰ वांछया । ततः प्रतस्थे मदनो रथमारुह्य तादशम् ॥ १४ जिगीषया महेशस्य सविधं धृतकार्मुकः । अर्णवानां च सतानां मेरीमावनुपेयुपाम् ।। १५ जजेमे निनदेस्सा परभृत्काहळ वनिः | पाटलीसुमनोमाम स्वरपति-धमानुगः ॥ १६ मल्लिकाशवनिमदो जमे मधुपावृतः । निन्यूरथे सणेनैव कैलासं शुकपतयः ॥ १७ ध्वजमीनमुरग्रस्त पयोमुत्यसोज्वलम् । सहला रजतादीशं अयतीर्य रथादयम् ॥१८ नमवफार सरति। तं कामः कामितार्थदम् । सिसचारपागन्धर्व पक्षकिन्नरसंकुलम् ॥१९ नानातरलतापण्डमंडित मण्डन भुवः। दर्पणोदरसदाशं निदाधीमुख श्रियम् ॥ २० चातुभिः सेवितं पद्धिः सिंहव्याघमृगाफुलम् । गिरी प्रदक्षिणीकृत्य चारोह रतिप्रियः ॥ २९ पन्यां विनयसंपशा रत्या तादृशया सह । चापल्यादय साधाय धनुष्यनं सकौतुमम् ॥ २२ मुमोच वृक्षपण्डेषु नानामृगगणेष्वपि । भनेण मोइयंस्तर यिना भाववतो मृगार ॥ २३ गतमा नभस्तूष्णीं नन्दीशाशयशेन वै । चकपिरे त पृक्षाच चमभंगा न झकृतिम् ।। २४ कामोपि स्वममोघन्तत् मोघं वाऽस्लमद्दतम् । प्रभावानन्दिकेशस्य वेपमानसवन्धितः॥२५ सहसाऽयेत्य नन्दीशं प्रणिपत्य व्यजिविपत् । भायन् शृणुशैलाचे देवा विष्णुपुरोगमा। || २६ सूरपामयनस्ता विश्वाधिकमुपाश्रयन् । श्रुत्वा स्वामी न विशति आतिमोभ्यरथ तान् ॥ २७ शृण्वन्तु वचन देघाः शूरपद्माऽसुरोऽन्नमाम् । भारराध स “भायेर चिरकालमनपधीः ॥२८ मसे दियाई तस्मै प्रादा घरमनुत्तमम् । भव पूज्योऽसुराणां यं अण्डानां च सहस्रपम् ॥ २९ साधि घाटोत्तरं दैत्य निस्सपलं ममाश्या । उभाभ्यामगुजाभ्यां त्वं घरमन्यम् वृणुयमत् ।। ३० पचदिएमा सराद दास्यामि सकलं तव । उक्त मयि पुनक्षाय प्रणाप दनुसंभयः॥ ३॥ यपृच्छदामन्य भावयुक्तन भार:- देव देव महादेव शंकर। ३२ पादानेक शास्वं महादेव दयानिधे । स ससुर लोके पर पाधिपत्य प्रशास्ति या॥३३ মমিনুল नान्या पुष्टिवर्धन । अधिग्दोसि भाता समनामपितातिमो॥३४ ये भूता ये व मम्याध यसंमानाय ये सुराः । जाते तयांगसंभूनात् अपायोन भवाम्यहम् ।। ३५ योदास्पदं राम्य मां च यदीशाक्षया स च । एयमादीनि संमन्य मया यसवरध सः॥ ३६ तसा पाय भी मेयाः सामिन जातां गुरुम् ! कुमार मुहमारा निहनियेऽराधमम् ॥ ३५ । चेतसा ।

·संभव काण्डे - एकादशोऽध्यायः 17 इन्युनवाऽन्तहिते देवे मेरो विभुषसत्तमाः । मां समाहूप संभूप प्राधयन्ति ल ते सुराः॥ ३८ शिवधा योजयेशानं जगतामृद्धयेऽधुना । तपश्चरति सा देवी शैले देवाकलिलया ॥ ३१ स यो राजते गेले दक्षिणामूर्ति पर । विवृणोति मुनीन्द्रग्यः स्वशान बेदमुर्धगम् ॥ ४० तयोरेश्य रपणा कार्य अस्मद्रक्षाविधिसया । मादिष्टोह मुरैरेय मागतोस्थनयाधुना ॥ ४१ त्वमेध कर्ता नन्दीश व पिता व पितामहः । गुरुस्त्य करणामृत यद बुद्धि ममाधुना ॥ ४२ सूत. - गदित सुकुमारेण मारेण मुनिसत्तमाः । शुत्वा स्मृत्वा विभो राशो नन्दीशो लोकवन्दित. ॥ ४३ याददे पचन भूयः मार सरतिमादराव । मत्तोपि व महाभाग मारेएतमई गितु ॥४४ तत्प्रविश्य स्वमेवाशु फुरु कार्य दिवौकसाम् । किन्तु तेद्य हित यक्ष्ये सावधानो भवात्वरः ॥ ४५ प्रविश्य पश्चिमद्वार मार्गेण प्रभुसन्निधिम् । यथेष्ट सुरकार्य त्य कृत्वा स्वास्थ्यमवाप्नुहि ॥५६ प्रत्युक्तो मन्दिकेशेन रत्याकामो महामना । विलय दक्षिणद्वार पश्चिमद्वारमाश्रित.॥४७ तस्पानुपदमन्येत्य विदशा दिधि सस्थिताः । तत्प्रविश्यालय मार. साक रस्पात्मजायया।। ४८ वदशं देवमामीन दिव्ये वीरासने सुसम् । उपास्यमान योगीन्द्रः योगिनं योगिवन्दितम् ॥ ४९ शुद्धस्फटिक्सकाश भूपित भूषणै. शुभे । सिंहस्यगुत्तरासंग व्याघ्रचर्माम्यरानृतम् ।। ५० लोचननयताराणा लक्षीतसमुन्नसम् । योगपट्टाभिरामं ते घेदयाधामगोचरम् ॥ ५१ निस्तानसमुदाभ नीलकण्ठ जगत्प्रभुम् । नित्याना नित्यमीशान चेतनानाच चेतनम् ॥ ५२ भासपन्तं सदाभासा. पारकेन्ट्रदिनाधिपान् । सर्वज्ञ सर्पकार स्वतन्त्रमपराजितम् ॥ ५३ महतोऽपि महीया यणीयासमोरपि । समस्त साक्षिण देवं परस्तात्तमतः स्थितम् ॥ ४ सर्वश्रयण संपत्र शभुमाध समातमम् । अयुग्माक्षन्तताभूत अधृष्यं मनसापिया ।। ५५ आसन्नदेहपाहतोय सनया सलाध्यतात् । बालक्षयच्छर स्वहस्ताच्युतमामभू, ॥ ५६ देवस्य महिमाझव एजन्ते येन जन्ता । रतिस्लमीशमालोक्य प चिन्तामबाप सा ॥ ५७ इति महापुराणे स्कान्दे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे समयकाण्डे दशमोऽध्याय.. ॥ चाप ॥ एकादशोऽध्याय. ~ महो बिगार्यपुनोऽयमनार्य करणरेप्रत । कय गमिष्यति स्वस्ति भूपादस्मै मद्देश्यरात् ॥ १ किमर्थमागतो मौरयात् विलय वचन मम । क्षेमेणव निवृतश्चेत् मातास्तामुमद्यौ ॥२ नाकिस्रोऽस्य निकट तो भूयो निवर्तते । देवदेवस्य देवस्य यमोऽपि किमुतापरे । क्षणेन निर्मुधमोहः पञ्चशरस्तदा । पुनश्चादाय घेपमानशरासनम् । सविधे नमेतिरुमण्डले । सन्ज त्या सचकित धनुस्लमोहनाक्षयम् ॥ ५ सन्धाय तप त लक्ष्य अलक्ष्य योगिनामपि। स्यापि महती चिन्ता नाकिनो मा पिनाकिनि ॥ ६ किमयें प्रेग्यामासु दुष्ट कर्म ममेदृशम् । बाम चक्षुश्च बाहुश्च भपशसि स्फुरत्य हो । ७ कथ भविष्यति क्षेमं सपुगे त्रिपुरदिए । चिष्टतु तथासर्व जीवामि यदि या ब्रिये ॥ ८ भेमानन्दकर देव नेत्राभ्यामैक्षिषि प्रभुम् । तस्मादाम्पयता मध्ये भाग्यवानहमेव हि ॥ अथ सार ·अथ जज्वाल प्रणम्य 18 श्रीरशान्दे महापुराणे इति तस्मिन् प्रजपति संमोहनमहामनुम् । तत प्राअलय सर्व देवा विष्णुपुरोगमा || १० स्वस्तिकामाय फामाय स्वस्तीति मनसाऽजपन् । मण्डलीकृतकोदण्ड नमेस्तरूपण्डगम् ॥११ संशय ततस्तस्य सर्वेशस्य दयानिधे । तृतीयादक्षिणः कोणात् कीलो जात इशान्यणु ॥१२ भस्मीचकार सहसा महिषाक्षाणुपुअवत् । मोहेन सा रतिनव विवेद पतिपचताम् ॥ १३ धूम कपोतगळक र । ददृशे विशिषवृन्दै दिवि दुर्गन्धदुस्सह ॥ १४ तदैव सर्वदेवाना जठरेल । गिरा जयजयेतीश जजपुर्दिविसस्थिताः ॥ १५ समोहनास्त्र सहला स्वयमेव धनुष्युतम् । देवयासाहुकारात् निवृत्त गिरिजाप्रति ।। १६ कैलासाद्धिमशैलेन्द्र क्षणेनगिरिजापति । तामाक्षिणोदित विशीर्णयपुपोऽस्यतत् ॥ १७ शिवावुद्दिश्य तेनैतत् मुल यापुष्पधन्वना । तयोरेक्तर सपाया ता दुरस्ता जघानतत् ॥ १८ पतत्सर्वमजानान क्लि देवो मुनीश्वरे । व्याख्यामुद्रालसन्याहु गास्ते तूपी यथा पुरा ।। १९ ततत्रिदशमुग्यास्ते शमविष्णुपुरोगमा । अयरुह गिरेगळे केलासस्थास्तुविभुम् ।। ५० सर्वचार सर्वक्ष सर्यकारणम् । यटयन्तोऽअलि मूनि कामारि कामितार्थदम् ॥ २१ देवा यतो जाता इमे येन जाता जीवन्ति जन्तय । यस्मिन् प्रजन्ति विलय यस्तु न तनुते स्मृतिम् ॥ २२ मनुगृह्णाति तान् सर्वान् तस्से तुभ्यमिद नम । यतो घाचो निवर्तन्ते मनसा-यैस्तु धींद्रियै ॥ २३ यदानन्दोपि तत्तारक् ईशायेत नमोऽस्तुते । असिद्धार्थानि पस्येमान्यायुधानि जगप्रये ॥ २४ सर्तव्यात्माहतो येन मारस्तस्माइदनम ।य मानन्दमयोभ्यासात् आनन्दप्रचुरो यत ॥ २५ मानन्धानन्दविनय विमेत्यस्माइद नमः । त्रयीमूल त्रयीका प्रयीमण्डलमध्यगः ॥२६ प्रयीसार नमस्तुभ्य नीलप्रोवाय ते नम । यतो जन्मलयो यस्मिन् येनानन्दि जगत्रयम् ॥ ५७ ततस्तखलु वैसर्व सारुद्रो ममोऽस्तु ते । इद सदेवसोम्याने यदीयलक्षणाति ॥ २८ महपति तत् ब्रह्मपुरुष सन्महो नमः । सत्य ज्ञानमनन्त घ ब्रह्मेतियदियाभूति ॥२९ सैयतं सत्यमित्याह यमसाक नमोऽस्तु ते । विद्याचिथजगघस्य शरीर यनियामकम् ॥३० विश्वाधिकाय पतये जगता प्रभवे नम । नम परमकल्याणनिधये परमात्मने ॥३॥ हाय सर्वजन्तूना तुभ्य भूमाए से नम । स्वयि चाराधियौ देव शीकरा स सुरासुरा ॥ ३२ रक्ष रक्ष सदामास्व प्रसीद सतत प्रभो । स्तुवत्सु वियुधेष्वेव म त पुरगत शिय ॥३३ नन्दिन सविध प्राम समालोक्येदमनबीत् । कोऽय कोलाहलो नन्दिन् केनवा समुदीरित ॥ ३४ किमर्थमिति सपृष्टो नदी प्रोवाच साञ्जलि । मन्दिशेश्वर :- भावन् विवुधारसेन्दा सत्रामधुसूदना ॥ ३५ अरेरदितास्तूर्ण प्रभुम् । चिराय जगतामीश दर्शनाकाक्षिण प्रभो ॥ ३ तत प्रोवाच त देव प्रवेशय सुरानिति । तच्छत्वा सहसा पुन शिलादस्य महामुने ॥१७ निर्गत्य सहसा देवान् भाद्य सहसाऽऽविशत् । ते सर्व सहसा देव प्रणेमु भक्तिभाविता ॥ ३८ तानालोक्य महादेव प्रोवाच बचन चिदम् । सुप्रीतोऽस्यनया नुत्या वृणीध्य मनसी सितम् ॥ ३९ युष्माभिर्य कृत स्तोत्र इद हृद्यतम मम । ये पठन्ति च शृण्वन्ति मनुष्या पीतमपा ।। ४० लमता ते सदापि दामान पिच दुर्लभान् । पुनार्थी लभता पुत्र कन्याधी पन्यका शुभाम् ॥ ४१ यागतारशरण ॥

·19 संभव काण्डे - द्वादशोऽध्यायः पशुकामः पशुविधाकामो विद्यामवाप्नुयात् । स्वर्गार्थी लभते खर्ग मोक्षार्थी मोक्षमामुयात् ॥ ४२ महापातकिनोवापि शुद्धात्मानो मयन्ति ते । यहुनाध्य किमुक्तेन मस्मियास्ते में संशयः ॥ ४३ इत्येवं श्रुतिसुखमीश्वरस्य देवा विण्याद्या वचननवामृत निपीग्य। दृशान्ताकरणविकासिताननाजाः विश्वेशं पुनरपिते प्रणेमुरीशम् ॥ ४४ इति महापुरापे स्कान्दे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे संभयकाण्टे एकादशोऽध्यायः॥ ॥ ॥ द्वादशोऽध्यायः॥ रतिप्रलापः शिवेन पार्वतीपरीक्षा च ॥ ततत्रिदशवर्यास्ते सर्ये संभूय शाइग्म । पूर्वप्रोक्त कुमारस्य संभवं भौतिनाशनम् ॥ १ प्रार्थयामासुरानम्य भवं भवभयापहम् । ततः सयन्यचो देयो वभाण बहुमानतः ॥ २ उत्पत्स्यते यः कामोऽयं कश्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम् । अचिरादिति तान् देयान् विससर्ज जगापतिः ।। ३ पतस्मिन्नन्तरे कामवधूमोहवशं गता । मवेद क्षणमा सा पति नेत्राग्निसास्कृतम् ॥ ४ हा नाथ जीवतीत्याशु प्रवत्योस्थितया तया । कणशः कणशो भस्म समालोकि सभास्थले । ५ ततः सा यशोकार्ता विलुठस्सी धरातले । विकीर्णमूर्धनाचाथ विललापाकुलेन्द्रिया। ६ अयि नाथ विशालाक्ष तयांगमतिसुन्दाम् ।। जगत्सु सुकुमाराणां उपमानं फवागतम् ॥ ७ मदो विधे न जानासि मामनाथामनागसीम् । किमर्थं मामजनीथाः किमयं वध्यते त्वया ॥ ८ माता न मे पिता नेय भ्राता नैव सुहन्मम । का गतिमें बद विधे कुटुंबस्य त्वमेयहि । ९ मयि मां क पराधीनजीवितां त्यक्तसौहृदः । विहाय विद्रुतोऽसित्यं निस्सेत्वंयुजमंयुवत् ।। १० अपराद्धं मयाकिंते त्वया मां नकिंचन । अकस्मादर्शनं मा विलपम्त्यै नदीयते ॥ ११ वन्धनं मेखलादाना वं गोत्रस्खलितेपु ते । नूनं स्मरति सर्वतत् समस्यामानतःकृतम् ॥ १२ क्षमस्य तय मे कान्त स्वकोत्पलतादतम् । मम स्वं हृदये नित्यं बससीति मृपावनः १३ न सत्य यदि तत् सत्यं त्वयि दग्धे न मे क्षतिः । अस्माल्लोकादk लोकं प्रस्थितस्य तवाधुना ॥ १४ पदवी प्रतिपद्येऽई विधिना यचिता सुधा । अद्याहमनुयामि त्या यदि कांत स्यया विना ।। १५ स्थिता क्षणार्धवा धिड्मा वचनीयस्य भाजनम् । प्रतिपद्य वपुःकान्तं उस्थितः पुनरादिश ॥ १६ रतिदूत्ये परभृतो मधुरध्वनिपेशलान् । त्वया वृत्तमिद मेले मण्डनं पौष्पमार्तधम् ॥ १७ दृश्यते न त्वमवेत्य कथमीशेन शासितः । दारुणैर्विवुधैत्ध पितोऽसि हरान्तिकम् ॥१८ अन्यापरयेन चतुराः आधारिशोधकाः । तदानीमेव यशो निपिद्धोऽसि मया प्रिय ॥ १९ थुतवानसि मे याश्यं ब्रह्मशापभपात् किल । यत्र मूर्धा पतेद्यस्य तत्र पादो न गम्यते ॥२० जानाति नैव शकुन स्रोमात्रयमान्यपि | गणयन्त्येव नोमूढाः बलाइयवशानुगाः ॥ ३१ इत्येवं लोक्यादोऽत्र दृष्टः प्रत्यक्षतो मपा । यथया सर्वजन्तूनां शास्ता रुद्रो इदिस्थितः ॥ २२ तासंकल्पदशेनैव सर्वे घावन्ति जन्तयः । वात्यायायुवदशेनेव वणजातानि सन्ततम् ।।२३ अनाथापा प्रतिमेऽद्य स एष जगतापतिः । पिता पितॄणां मातॄणां माता मातामहोऽपि सः॥२४ तत्पादकमलद्धन्द्धं शरणं यामि सन्ततम् । एष देवो जगन्नाथो मन्मथेन गतांगतिम् ॥ २५ ।

·घनम्॥४० 20 भीरकान्दे महापुराम कृपया मापयेन्मांच छायानिधिः प्रभुः । अथया भूय एवेशः पुनरजीपयेत् स्मरम् ॥ २६ शक्कोऽसी शक्तिमान्झमिकर्तुमधया प्रभुः । अन्यधायर्तमीशोऽसौ प्रात्मनां परमेश्वरः ॥ २५ सुस्वर प्रलपत्येव होदो प्रहत्यप्ता । तस्याः सुधाव घेवेशा परिदेवनवर्णकान् ॥ २२ पप्रच्छ किमिदं चेति नन्दिनं कुलनंदिनम् । विज्ञापयामास तदा प्रथयेण स शंभथे ॥२९ इदानीमागतः गमिन् पामरसा स्वभार्यया । योद्धशमो जगद्वन्द्य देवरसंचोदितोऽधुना ॥ ३० प्रभु व निर्दग्धः धर्मणा सेन फिर ! ततः सा तेन दुःखेन कुर्वन्ती परिदेवनम् ॥ ३१ कामपनी रुदत्यात प्रसीद रणानिधे । इति तो दर्शयामाप्त शंभषे दिवे यरः ॥ ३२ सा प्रणम्य तदा देवं पितरं जगतां पतिम् । असंयोजितम्मिल्ला घेपमानाथुलोचना ॥ ३३ दीनानना धूसरानी निपतन्ती पदेपदे । प्रभुत्ता ताशी वीश्य घपया परयान्वितः ॥ ३५ उपाच सनकादीनां पदयतां तन तां मयन् । मा त्वं वत्से शुच गच्छ मह्यं गुह्यति स्पस्पतिः ॥ ३५ यद्यप्यस्तु तयप्रीतः पानिमत्येन सुनते । पतिमुज्जीवयिष्यामि चिरकाला प्रतीक्ष्यताम् ॥ ३६ सांत्ययित्येति तां भूयः सनकादिमुनीश्च तान् । भाचयिध्वं सदा यूयं पचं मामधुनाह्यहम् ॥ ३७ गच्छामि देवकार्यार्थ इत्युक्त्यान्तर्दघे शियः । एतस्मिन्नंतरे देयी पार्वती जगदयिका ॥ ३८ तप उप्रै समास्याय दथ्यो शिवमगात्मजा | लेना सतपसा भक्ति तस्याः परीक्षयन् ॥ ३९ ययौ जगदधीशानः तस्या आश्रममश्रमः । दधजीण वपुर्व पलितापन सिराझझरितात्मांघ्रियुगळं प्रस्खलत्पदम् । अत्युन्नत सुपक्ष्योग ध्युतघासोविलग्नपम् ॥ ४१ निम्ननाभीदलसत् पिचण्डिल बलिप्रथम् । उन्नतोरोलसलोल कंपमानपयोधरम् ॥ ४२ ब्रह्मसूत्रजटाकीर्ण लताभिरिव भूधरम् । घयलक्ष्मथलविश्वदन सितपक्षमटम् ॥ ४३ शाग्दाभोद संवीत चन्द्रमण्डल सन्निभम् | सुनासंच मुर्णश्च विदन्तास्य चलच्छदम् ॥ ४६ अतिस्वरूपशिखें पलितश्वेतमूर्धजम् । ईशं यपुगस्थाय भस्मपापहरविग्रहः॥ ४५ त्रिपुण्द्रावकिमिदासो रुद्राक्षम्रगलंशतः । अवलंय दृढां यष्टि वैणवीममलाशयः॥ ४६ अधीयानस्सदा वेद अत्युनतकळेवरः । वयोलिपात মানয়িাছুয়ি || प्रविश्योमाश्रमं वृद्धो मन्दं मन्दगतिः स्मयन् । तां तादृशीं तपस्यन्ती मुनिप्यपिच योगिषु ॥ ४८ हवा प्रणम्य हरेषु निर्गतेषु शनैःशनैः । लम्यातिथ्येषु सर्वेषु खयं च परमेश्वरः ॥ ४९ वृद्ध वं वदतां सम्यम् वेदामामर्थमर्थयन् । वृद्धो विवेश शनकैः दएकामः किलाद्रिजाम् ।। ५० पर्यशालागुमा न्याः अपर्णायारसखीजनम् । अपश्यत्तत्र ता वृद्ध पितरं मुनिपुङ्गयम् ॥ ५५ वर्ण निन्युरुमादेव्याः निशान्तं पत्रनिर्मितम् । प्रत्युद्ग्य तदा देवी पाधार्याचमनीयकैः ॥ ५२ दत्तासनावृद्ध उपचारैरुपाचात् । तालवृत्तानिलैस्तस्य श्रमाबु समुपाइरत् ॥ ५३ परिधर्म विनीयैव वर्गीयान् क्षणमानतः । उमा सवचने प्रेक्ष्य बाण मुनिपुंगवः ॥ ५४ मार्ये सुवदनारका स्वं दृष्टा वरवर्णिनी । महो सर्वानवद्याझी नागराजतपःफलम् । ५५ कश्चित्ते कुशलं भद्रे कश्चित्ते फुशलं तपः । कचित्स्वशपत्या तपसि प्रवृत्तासि घरानने । ५६ शरीर रक्ष कल्याणि धर्माणामेशसाधनम् । न शरीरं विना लोके फिश्चिदस्ति सुखं शुसे । ५७ जलान्यपि स्नानविधिक्षमाण्यपि शुमे बद । दं सुमहदाश्चर्य पध्रुवमिदं वपुः ॥ ५८ दुर्लभ प्राप्य लोकैस्मिन् श्रेयो न कुरुते जनः । स्वं तु परसुता पालाऽनवद्यांगी सुयौवना ॥ ५९ 1 भक्तवा ·समय काण्डे -प्रयोदशोऽध्याय 21 तथापिच तपोवृद्धा नपा यश्चकह 1 धर्मवृद्धासि गिरिजे जगता जननी ध्रुवम् ॥ ६० अपयस्वा नमत्याय देवाश्च यमिनावरा । किंतु में प्रतिभासित्व तपसा भावितात्मनः ॥ ६१ कमपि प्यायसीयान पुमास प्रतिभातिमे । सत्य बद महाभागे सत्यसाराहि साधय ॥ ६२ अनन्य मात्र विध्यत्र वाच द्रष्टुमिझागतम् । तदन पतलजात्य पद सय पथा तथम् ॥ ६३ जरातिभानसभूतपलितेन यत् । पृष्ट तन्नरहस्य चेत् यद् सुभ्र शम यदि ॥ १४ इति वास्याशितुरुमापतेरवधार्य नम्रपदना पिलोक्य तम्। मुहुरेजमानहृदयास्यतेजसा न विधेद सा क्षणाममु स्वमप्यहो ॥ ६५ इतिधीरकान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यमण्डे समयकाण्डे द्वादशोऽध्याय ॥ मयाज्य ॥ प्रयोदशोऽध्यायः॥ वृद्धरुपिणा श्री शिवेन देव्या सह विवाद ॥ समाधाय ततश्चित्त तरिसस्त प्रेमकातरम् । जयाच विजया सरयावादिदेश दृशा मुदा ॥ १ युवा कथयत सत्यौ कारण तपसो मम । एप विश्वर श्रीमान नैकया कलयान्वित ॥ ५ एन विदितवृत्तान्त कुरुत महित द्विजम् । इति देवीदृशाशात जयात्र विजयाच ते ॥ ३ आदाय प्रसाधान्तेवासियाविव विष्टित । समुखीन मुख कृत्या प्रमेते निवेदितुम् । ५ प्णु तात द्विजश्रेष्ट पदन्ति या कथ सुता । आयापीत्रियों स्वसाधेहि कृश शण्यद्य नौ वन ॥५ याकारणमिद दध्या नीत काश्य वपुः शुभम् । सत्यौ-य हिमगिरी-द्रस्य तनया विदिता त्यया ॥ ६ रूपलाधण्यसपना शीलाचारगुणान्विता । त्रियवक जगद्वन्ध सुगन्धि पृष्टिवर्धनम् ॥ ७ मृयुदायमनायन्त ਉਸ शिवम् । युशन पुरुषश्रेष्ठ सर्वमगादायक। आत्मनोपि सखी समगळार्थमभीप्सति । पतिमाप्तुमुवाहेच्छा जगतापतिमात्मन ॥९ श्रुतासमपुरारीपा त्याशेग्य पितामह । पितुर्गेहेषु वालैपा यायन्तीशाधिपकज ।। १० नशमलेमे व स्मृत्वा प्राप्नुवन्ति सुप जनाः । तन्नामजपनिरता तत्कथाश्नवणोन्मुखी ॥ ११ ब जगत्सर्व पश्यन्ती पानशुपा । औत्सुक्यमाप यहुळ उत्तरोत्तरमीश्वरे ॥१२ दिया वस-ती सन्तापात् इय घाग गृष्टान्त । पलवस्तरणे रात्री जागढुंपा निर्पदुीं ॥ १३ सणनिदा गता यलारानी प्रतिक्षयम् । स्वप्ने पति भूय प्रबुद्धा विललाप च ॥ १४ है कान्त प्रजाति कप इति गृह्णाति बाहुना । सर्वेऽपि च त्या वेदान्ता रोदसी व्याप्यनिष्टितम् ।। १५ चिद्वासोऽपि मुरार्याचा परिपूण बदन्ति हि । क्य ग्रेस्सि भायस्थ जन जगदीश्वर ॥ १६ महो सुमहदाश्चय यदिमजनमीश्वर । नानुगृहाति अनुग्रहका कथम् ॥१७ इनीय काशती शमो सगम चिरमद्विजा । नैव लेमे यथा माता पितृभ्या विनिवेद्य सा॥१८ यथाविध सदासामिः तरसेग्मुं तदाश्रमम् । तपस्यन्त्याऽनया वृक्षा पृथुकायेऽधिरोपिता ।। १५, तेऽपि सर्व सदा पुष्पकलायाः पृथुतागता 1 हरिणा पुत्रपौन्नायै मासन बहुगुणान्विता ॥ २० सर्यम्भुस्तदा शमु। परिपूर्णस्सदाशिव । अस्यै नैवतु साशिव विचाऽन्न कुरते ऽद्भुतम् ।। २१ तन्मय जगता ·सुस्वर 20 भीस्कान्दे महापुराणे कृपया प्रापयेन्मांच रूपावारान्निधिः प्रभुः । अथवा भूय एवेशः पुनरुज्जीवयेत् स्वरम् ॥ २६ शवोऽसौ शक्तिमाफर्तुमकमिया प्रभुः । अन्यथाकषुमीशोऽसौ आत्मनां परमेश्वरः ॥ २५ मलपंत्येवं रुपेहोरः प्रहत्यसा । तस्याः शुश्राव पेवेशः परिदेधनवर्णकाम् ॥ २८ पप्रच्छ किमिदं चेति मन्दिनं कुलनं दिनम् । विज्ञापयामास तदा प्रश्रयेण स शंभवे ॥ २९ इदानीमागतः स्वामिन् कामस्माकं स्वभार्यया । योद्धकामो जगद्वन्ध वैिरसंचोदितोऽधुना ॥ ३० प्रभुं दृष्टैर निर्दग्धः कर्मणा स्वेन शंकर । ततः सा तेन दुखेन कुर्वन्ती पी देवनम् ॥ ३१ कामपन्नी रुदत्यात प्रसीद करुणानिधे । इति तो दर्शयामास शंभ दिवेश्वरः ।। ३२ सा प्रणम्य तदा देवं पितरं जगतां पतिम् । थसंयोजितस्मिल्ला घेपमानाचलोचना ॥ ३३ दीनानना धृतराङ्गी रिपतन्ती पदेपदे । प्रभुत्ता तादृशीं वीक्ष्य कृपया परयान्यितः ॥ ३४ उवाच सनकादीनां पश्यतां तत्र तां स्मयन् । मा त्यं वत्से शुचं गच्छ महा द्रुहाति स्वपतिः ॥ ३५ বর तवप्रीतः पातिवायन सुनते । पतिमुजीवयिष्यामि पश्चित्कालः प्रतीक्ष्यताम् ॥३६ सांवयियेति तां भूयः सनकादि मुनीश्च तान् । भावयिध्यं सदा यूयं एवं मामधुनाइम ।। ३५ गच्छामि देवफार्थि इत्युक्त्यान्तर्दधे शिवः । एतसिनतरे देवी पार्वती जगदंषिका ॥ ३८ तप उग्रं समास्थाय दध्यौ शिवमगात्मना । ना सतपसा भक्ति तस्याः परीक्षयन् ॥ ३९ ययौ जगद्धीशानः तस्या आश्रममयमः । दघजीणे वपुत्रं पलितापन धनम्॥१० सिराझाझरितामांत्रियुगळं प्रस्खलस्पदम् । अत्युग्नताकक्ष्योर च्युतवालोविलापम् ॥ ४१ निम्ननाभीदलसत् पिचण्डिल बलिप्रयम् । उन्नतोरोलसल्लोल कंपमानपयोधरम् ॥ ४२ बास्त्रजटाकीर्ण लताभिरिय भूधरम् । धवलक्ष्मलंबिभ्रपदनं सितपक्ष्मळम् ॥ ४३ शारदांभोद संघीत चन्द्रमण्डल सन्निभम् । सुनासंच सुकणेश विदन्तास्य चलच्छदम् ॥ ४४ अतिस्वरूपशिखें पलितश्वेतमूर्धजम् । इंदृशं वपुरास्थाय भरसपाइरविग्रहः॥ ४५ विपुण्ड्रायळिभिदाँतो रुद्राक्षम्रगलंशतः । अवलंब्य दृढां पष्टि बैणयीममलाशयः ॥ ४६ मधीयानरसदा वेदं अत्युनतकळेयरः । षयोतिपात वाताकटियाहरुतनिधकः॥४७ प्रवियोमाश्रमं वृक्षो मन्द मन्दगतिः स्मपन् । सो तादी तपस्यन्ती मुनिप्यपिच योगिषु ॥ ५८ प्पा मणम्य दृष्टेषु निर्गतेषु पाने माने । लम्धातिथ्येषु सर्वपु स्वयं च परमेश्यः ॥ ४९ पृद्ध स्पं परतां सभ्यफ घेदानाममर्थयन् । वृद्धो विषेश शना द्रष्टुकामः किलाद्रिनाम् ॥ ५० पर्यशालामुमाया अपर्णायारससीजनम् । अपश्यत्तत्र ता पृद्धं पितरं मुनिपुद्धम् ।। ५१ तूर्ण निन्युरुमादेव्याः निशान्त पनिर्मितम् 1 प्रायद्गग्य तदा देधी पाचार्याचमनीयकः ॥ ५२ दत्तासनायुद्धं उपचाररुपाचात् । तालवृत्तानिलैरतस्य श्रमांदु समुपादास् ॥ ५३ परिश्वमं विनीयय वर्षीयान् अपमानतः । उम्मं सवचनं प्रेक्ष्य यभाग मुनिपुंगयः ॥ ५४ मायें सुषमनास्येवा स्यं दृष्टा यस्याणिनी । महो सनिघद्याश्री नगराजतपःपालम् ॥५ कथित कुशल भने पचित्ते पुशलं त । कश्चित्स्यशपत्या तपसि प्रवृत्तासि पानने | ५६ शरीर रस पत्यानि धर्माणामेक्साधनम् । न शरीर मिना लोके किश्चिास्ति एवं गुमे । ५७ असान्यपि स्नानविधिक्षमाण्यपि गुमे पद । दं सुमदायये पदभुयमिदं ययुः॥ ५८ दुलंभ प्राप्प लोकेस्सिन् धेयो न कुरते जनः । ये तु रास्ता पालाऽजयांगी सुयोपना । ४९ चारु भक्ता ·संभव काण्डे - प्रयोदशोऽध्यायः 21 व्यापिच उपोवृद्धा तपसा यश्चफह । धर्मवृद्धासि शिरिजे जगतां जननी मुरम् ॥ ६० ऋययस्यां नर्मस्यायें देवाश्च यमिनावराः । किं में प्रतिमासित्य तपला भावितारमनः ॥ ६१ कमपि यायसीवान पुमांसं प्रतिभातिमे । सत्यं वद महाभागे सत्यसाराहि साधयः ॥ ६२ धनन्यं मांच विध्यत्र त्यांच दमिशागतम् । तदप त्यक्तलजा स्वं यद सर्च यथा तथम् ॥ ६३ अरातिमावसभूतपलितेन मयाध यत् । पृष्टं तनरहस्यं चेत् धद मुभ्र क्षमं यदि ॥ ६४ इति वास्यमीशिनुरुमापतेरचधाय नत्रयदना विलोक्य तम् । मुहुरेजमानहृदयास्यतेजसा न विवेद सा क्षणममुं स्वमप्यहो ॥ ६५ इतिश्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यपण्डे संभयकाण्डे द्वादशोऽध्यायः॥ ॥ प्रयोदशोऽध्यायः ॥ वृद्धरुपिणा श्री शियेन देव्या सह विवादः ॥ स्त:- ततश्चित्तं समाधाय तसिस्त प्रेमकावरम् । जयांच विजयां सण्यावादिदेश शा मुदा ॥ १ युयां कथयतं सत्यौ कारणं तपसो मम । एप विप्रवरः श्रीमान् नैकया कळयान्यितः॥२ एनं विदितवृत्तान्तं कुरुतं महितं द्विजम् । इति देवीदृशाशा जयाच विजयाच ते ॥ ३ आदाबेद प्रसाधान्तेवासिन्याविध विष्ठिते । संमुखीनं मुखं कृत्वा प्रक्रमेते निवेदितुम् ॥ ४ शृणु तात द्विजश्रेष्ठ पदन्ति त्वां क्यं सुताः । भायांपौत्रियो स्वभाधेहि फषां शण्यय नी चवः ॥ ५ याकारणमिदं देव्या नीतं फाइयं वपुः शुभम् । सख्यौ~इयं हिमगिरीन्द्रस्य तनया विदिता त्वया ॥ ६ रूपलावण्यसंपत्रा शीलाचारगुणान्विता । त्रियंबकं जगन्धं सुगन्धि पुष्टिवर्धनम् ॥ ७ मृत्युञ्जयमनायन्तं सुमंगदमज शिवम् । युधान पुरुषश्रेष्ठ सर्वमंगळदायक॥८ मात्मनोपि सखी सर्वमंगळार्थममी-शति । पतिमाप्तुमुवाहेच्छां जगतांपतिमात्मनः॥९ ऐसागमपुरणपा स्वादशेभ्यः पितामद । पितुर्गेहेपु बालैपा ध्यायन्तीशांघिपंकजें ॥ १० नशमलेमे ये स्मृत्वा प्राप्नुवन्ति सुर्स जनाः । उन्नामजयनिरता तत्कथाश्रवणोन्मुखी ॥ ११ तस्मयं च जगत्सर्व पश्यन्ती ध्याननक्षुषा । औरसुधमाप बहुले उत्तरोचरमीश्वरे ॥१२ दिया बसन्ती सन्तापात् इयं धारा गृहान्तरे | पल्लयास्तरणे रात्री जाग]पा निपटुपी ॥ १३ क्षणविहां पता बालापररात्री प्रतिक्षणम् । सप्ने दृष्ट्वा पति भूयः प्रयुद्धा विललाप च ॥ १४ हे कान्त बसि छवं इति गृह्णाति बाहुना । सर्वेऽपि च त्यां वेदान्ताः रोदसी व्याप्यनिष्टितम् ॥ १५ विद्वांसोऽपि मुरार्याय परिपूर्ण पदन्ति हि । कार्य मवेसि भावस्थ जन जगदधीश्वर ॥ १६ पदो सुमहदाश्चर्य पदिमजनमीश्वरः । नानुगृह्णाति जातां मनुग्रहकरः कथम् ॥ १७ इतीय कांक्षती भोः संग चिमदिजा । नैव लेमे यथा माता पितृभ्यां विनिवेद्य सा ॥१८ पथाविर्घ सदासामिः तपसे, तदाश्रमम् । तपस्यन्त्या नया वृक्षा पृथुकाये घिरोपिताः ॥१९ सेपि सः सदा पुष्पफलान्याः पृथुतांगताः । हरिणाः पुलपातायः आसन् एदुगुणान्विताः ॥ २० सर्वप्रभुस्तदा शंभुः परिपूर्णस्सदाशिवः । अस्यै नैवतु सानिध्य किंवाऽन्न कुरतेऽद्भुतम् ॥ २१ ·22 श्रीस्वान्दे महापुराणे त्य तात पामेशान शीघ्रमसे प्रसीदतु । अनुग्रहाण मो नमन् सहन्नेन्दु ययाद्यसि ॥ ५२ उक् वोपरेमतुस्सरयौ जयाच विनया च सा । तत सभगवान् वृद्ध' विहस्यास्फोट्यवै करौं ॥ २३ उमामुस समालोक्य सत्यमेव वदाद्भिजे । पारिहास्यमुताहोसित् भवत्या सख्युदीरितम् ।। २४ वास्य वचन देवी वृद्धस्य जगतागुरो. । अद्रिजा जगतामाता वृद्ध ब्राह्मणमब्रवीत् ॥ २५. देवी- भो भो ब्राह्मण सर्वज्ञ तातवृद्धमहामते । इदमेव सुदुष्प्रा प्रार्थयामि शिवं सुरै ॥ २६ तत्पाप्ति साधन ब्रह्मन् तप किल भयेदिदम् । मनोरथोत्यमेवैप गतिरस्य नहन्यस ॥७ अहेतु यालिशा बाला फ्घासी वाचामगोचर । तथापि भक्तवात्सल्यमीशस्येति जगुस्सुरा ॥ २८ अनुगृहीष्य मे शभु प्रसीदेदिति भोद्विज । इति तस्या वच शृण्वन् शिव वं कम्पयन् मुटु ॥ २९ शाहोकष्टमहोकष्टमार्यापि गिरिसभवा । यदृश्यमनिर्देश्य चकमे लोफनिन्दितम् ॥ ३० ईशी बुद्धि पन्ना धनु ते केन चोदिता । अनुमन्तुमह नैतदुःसहे. मनसाऽपि त्या च सर्वामवद्यागी तयावै सर्वमगळाम् । श्मशाननिल्प रुद्र सर्पभूष कपर्दिनम् ।। ३२ स्वस्थिभूपण भीम भूतप्रेतात सदा । विचार्य सूक्ष्मया बुभ्या खिद्यते मे मनो भृशम् ॥ ३३ प्रथम शृणु तन्यगि दम्पती कोमळारती । भद्रासनारे व तेन कथ स्थास्यस्यपस्मृतौ ॥ ३४ অনুমরিন वन्धनहासि शोभने । सकाराहिशीतागबन्धन सहसे कथम् ॥ ३५ सर्वासा क्रियते लोके हेम्ना मागल्यतन्तुना । कण्ठे यध्नाति सुभगे शूलीकाळाहि मगळम् ।। ३६ वर्नुकूलवासन परिधत्ते वरापितम् । त्यन्तु धर्मद्रवद्रक्त सैह्म याघ्रमेव च ॥ ३७ परीतो दपती लोके तुत्वा लाजान् हविर्भुजि । रवन्तु तेन चितावो प्रदक्षिणतोचमा ॥३८ इति थी स्कान्दे महापुराणे शफारसहिताया शिवरहस्यखण्टे सभवका नयोदशोऽध्याय ॥ या ॥३॥ दमर ॥ अथ चतुर्दशोऽध्याय ॥ श्रीपार्वत्यै श्रीशिवेन निजरूपदर्शनम् ।। मत्तपारणमारूदी दपती विजपुगवै । स्वस्तिवाचनवेस्तृय स्तुवन्ति पिल पन्दिन ॥ १ युवा तृद्धोक्षमारूदी भूतवेताळसेविती । निरीक्ष्य जनता लोके स्मरयात्रा भविष्यति ॥ २ गन्यच z चाहि त्यदीयो निर्गणो यः । लौकिक च न जानाति नमो विरतलक्षणा ॥ ३ श्मशाननिल्योग्य वर्मास्युरगभूषण । अपसारमधिष्ठाय पिकीच जटाग्छटा। ॥४ विनदसिंच नानति प्रेतकानने । परेत भूतयेताळ फरताळ ल्याग ॥५ प्रत्या-येतानि नायस्मिन् लोके सन्ति घरानने । यरसपच रोरेस्मिन् वन्धुलक्षण शीलवान् ॥ ६ विद्याधनसमृद्धामा कुसरीनो रोगवर्जिव । नविद्यते रिमप्यस्मिन् विणेने पक्ष्य सन्दरि ॥ ५ न धमि भवतीमत्र चमि ते मातर गुरु । यो स्यामपा व निपारयत ईशीम् ॥ ८ किन्तु साभिन दोन्सी विदितो मया । येनैताशामध्येय मुनय पर्युपासते ॥९ साय च पतिता इस्ते तस्य माया विनोदत । अहो सम्यो किमितिया सरीयन रियायते ॥५. मिन्तु पन्मि दित सय दानो परोद्यहम् । गृशोऽपि गुणवान् शीली सदाचारयता मत ॥ ११ सर्प विद्यासु रोरेसिस् संपयायाध मारा 1 मश्चर्यण सपनः ममतो विद्यते भुषित १२ ·संभव काण्टे - चतुर्दशोऽध्यायः 23 तं त्वं प्रार्थयले भ्रान्त्या प्रार्थये त्वामहं सदा । त्रियम्यकः सखाताणीम् कुबेरस्य धनाहम् ॥ १३ सखा सर्षस्यलोकस्य स्वामितस्य यशसिनि । दास्यास्यभीष्टमनि घनिनोऽपि धनीयहम् ॥ १४ महास्यनिस्तानाहि गेहे साः कामधेयः । तद्गृहारामनिलयाः स्वर्भूमिम्हपडूक्तयः ॥ १५ थतोऽत्र सर्पमालोच्य मां पृषीप्य वरानने । अहं तु तपसा नित्यः वृद्धोऽपि च युघाऽप्यदम् ॥ १६ मसोऽज्यं रुद्रमनधे न मानय गिरा गुणम् । उदक्षत मुसं देयाः किंचित् स्मेराननो विभुः ॥ १७ इति वृद्धवचः धोरे एत्या कोपपरिप्लुता । कर्णी पिघाय सहमा हत्या पृष्टतो द्विजम् ॥ १८ आय वृद्धोऽपुर: पश्चिवागतो मत्तपोयनम् । अथवाऽऽगो मयापूर्व कृतं किंचाऽन्यजन्मसु ॥ १९ सदिदै मूर्तमाहोखित् विनोऽयं रेन निर्मितः । निवार्यतामाळिपुनः विवक्षुः वृद्धपूरुपः ॥ २० युनाममाप्यमेनेशं एकं प्रति सुभाषितम् । गुणवयपथातीतः समापारे प्रतिष्टितः ॥२१ आदित्ययों भगवान् निर्गुणः स त्वरितः । अस्तु सर्व स्वयोक्तं यत् पिताकान्तच्युतात्मना ॥ २२ ब्रह्मा विष्णुश्च भगवान् आद्यन्तं नोपलन्धवान् । पस्य सर्वेश्वरस्यास्य को वेद महिमालयम् ॥ २३ कथं वा सायते शंभुः स्यया सृद्धेन विश्वपाः । निवार्यतामलायाळि वृद्धः पलिठमूर्धः ॥ २४ पुनर्यियभुयत्किश्चित् प्रस्फुरदशनच्छदा । काय वृद्धो द्विजोऽविद्वान् क सर्वशो मद्देश्वरः ॥ २५ अयोपपुराताप মন্ত্রন गौतमस्यदि । दधीशाप निर्दग्धस्त्वया जान संशयः॥ २६ अधयाऽसौ तपो विघ्नः मूर्तिमान् सत्यमद्भुतम् । घामानात्मविवेकशः वर्षीयानपि रोगवान् ॥ २७ । न गच्छेत्साहती वृद्धः वारितोऽपि पतिष्यति । इतो गमिप्याग्यधुना नास्याग्ने स्थातुमक्षमा २८ इति मुद्धतरा देवी गन्तुमैच्छत् पराङ्मुनी । ततः प्रसनो भगवान् सयमान मुखाम्बुजः ॥ २९ स्वं रुपमास्थितो देव्याः प्रादुरासीत् पुरः प्रभुः । नीलपण्ठो विरूपाक्षः नित्यो नित्यं मनोहरः ॥३० देववृदयरोन्मुक्त पुष्पवृष्टि समुज्यलः । प्रोयाचायोऽनयागि रषदीय तपसायहम् ॥३१ कोतोऽस्मि पद किं तेच ददानि वरमुत्तमम् । इति यादिनि देशे शंकरे भवमेघजे ॥ ३२ अनाय सा नियम लेशमुत्सृज्य पार्यती । सकंपपपरोमांच हर्पगद्गदया प्रायप्रियजयुगळं देवं तुमार साअलिः। देवी – यमाहुरेक पुरुषं वेदान्तेपु . विचक्षणाः ॥ ३४ ध्याप्य तिष्ठति यो रोदः कुहरे ते नमोनमः । यत् पादकमलचंद्र याननिधूतब त्मपाः ॥ ३५ प्राप्नुयुनिर्भया मुकिं तस्मै तुभ्यं नमोनमः । यत्कृपादृष्टि दृष्टानां न मोहो नापि दुष्पतिः ॥ ३६ भवन्ति ते जगद्वन्द्याः सं त्यामीशं श्रितापहम् । ये विनिदा जितवासाः शान्ता भक्तिसमन्विताः ॥३७ ज्योसिमय अपश्यन्ति तं त्यामीशं श्रितास्यहम् । अनुग्रहाण ऐयेश स्वमनीरस्य मां प्रभो॥ ३८ भक्तासिनो महादेव प्रतीतो भुवननये । भक्ता तेश्ई दयासिन्धो सां मामङ्गीकुरु प्रभो ॥ ३९ इति तत् स्तुतिसन्तुष्टः प्राह मुग्धेन्दुशेखरः । गृहामि सेऽद्रिजे पाणि श्यस्समेत्य महोत्सवे ॥ ४० त्यपितृभ्यामनुशातः सुरसिद्धनिपेषितः । इति दया यर शंभुः कैलासमगमाधयत् ।। ४५ तन्न सप्तऋषीनीशा समार स्साशासनः । खमेव सभावयतः मनसा मुनिपुंगवान् ॥ १२ मरणाद्देवदेवस्य ते प्रापुः सन्निधिं विभोः । त्वयाऽवतान्तस्ते या देवाधिनायकम् ॥४३ विवशेनान्तरात्मना । दमूचुरनूचानाः गृणन्तो बलशाश्वतम्। ४४ किमिदं येन सृजसि येन पालयसि प्रभो । असि येनानुगृहासि धदैतद्रूपमीभ्यर । ४५ कियावानक्रियस्त्वं हि कलाशनपि निकळः निरयद्योपि सपाचे नीलकण्ठो निरसनः ॥ ४६ गिरा ॥३॥ छत्याकृत्यमजातन्तः ·24 श्रीस्कान्दे महापुराणे सदाशिवोऽसि नित्यत्वानिम्मलत्वाच विधुत । त्वमेकोसि पाब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ४७ रुद्रस्व भवसि ब्रह्मा व विष्णुस्च प्रजापति । त्यस्साहा त्ववपटकार त्ययशस्स्व तनूनपात् ॥ ५८ आनीमोन विभो पत्य नासि कालवयेष्वपि । विश्वाधिकोसि पिदितो विश्व भूतमनेकधा ॥ ४९ अतक्यैश्वर्यविभवे भवेभुवि महात्मना । अनुग्रहेण ते भक्ति भवेदव्यभिचारिणी ॥ ५० अधीतस्य सदाऽसामि घेदस्यानुष्टितस्य च । तपसश्च फल भूरि यस्य स्मरणपानताम् ॥ ५१ इत्येव कथय-त ईशितुरिमे देवस्य शभो क्षणात् संप्रापुनिलय गिरी गिरियो कोलासशैले द्विजा । भक्तानुग्रहतत्परस्य सतत रुद्रस्य दाषणात् न दीश वरगोपुराणात नेमु प्रहशान्तरा ॥ ५२ मुनियरगदिता स्तुति गृपन्त शिवदयिता श्रयणेन संपिबन्त । भुचिसुतदयिता पशुन् लभन्ते सकलमपि सुख पुनश्च मुक्किम् ॥ ५३ इति श्रीरकान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे समयकाण्डे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ पञ्चदशोऽध्याय ॥ श्रीपरमेश्वरेण सप्तमपि प्रेषणम् ॥ प्राप्त ततस्ते सतमुनय सभोदर्शनकाक्षिणः । को देवत्वसरोहीति मार्थग्नन्ति स त द्विमा ॥१ लल्यानुज्ञोऽथ देवस्य शिलादमुनिसभव । प्रावेशयदमून विमान् निकट तस्य धूर्जटेः ॥२ प्रणम्य ददृशुर्देव आरादेव पिनाकिनम् । विराजमान विप्रेद्रा युवानमतिकोमळम् ॥३ मण्डित मण्डनैदिन्यै विचिनकुसुमोवलम् । प्रमोदविवशागास्ते हथुिन्याकुलेक्षणा ॥४ स तानिनाय शैलादि मुनीन् सविधमीशितु । ते विलोक्यातिनिकटे चेकितानमज प्रभुम् ॥ ५ ह'सेव मेनिरे सत्य एनमालोक्य मन्मथ । बीळयानस्ता नाळीकेक्षणकीलया॥६ नाळीकनेत्रोऽमु वीक्ष्य नारीभारमुपागत । नास्सिनाकिमुनीन्द्राणा चित्र पन्योऽपि मोहिता ॥ पुलामणि मनास्ये स्त्रीण किमु जाती । इत्येय वीक्ष्य ते भूयो वीक्ष्य पीक्ष्याश्मियुग्मकै ॥ ८ प्रणेमुर्भावितात्मान भवभयापहम् | तानुवाच वाचा मधुरवर्णया ॥९ ईश्वर निषीदन्तु भवतोज्न भक्त्या मय्यतुलामना । आसने पु महामागा यूय मे हृदयङ्गमा ॥ १० इति पादिनि देवेशे सर्व प्राजलयस्तदा । निपेदुरासनेते यथा वृद्धपरपरा ॥१ ततस्तेपा समुत्थाय वसिष्ठो घदतावर । व्यजिशिपमहेशाय माञ्जलि प्रणतस्तदा ॥ १२ यमनासरतील त्या स तु धन्यतमामणी । किमु देव स्मृताना नो भविता भाग्यगौरवम् ॥१३ तदिमा छापि भगवन् किंकरास्तष शकर । भथवा रक्ष रक्षासान अनन्यान् भवसागरात् ॥१४ मय अथ देवोऽवदत् यूय पदर्यमिह सस्मृता । वह मूतिमिष्यामि अनुगृहामि सर्वश ॥ ३५ तमा विष्णुमुसा देवा प्रार्थयन्ति स भूसुरा । अरिविमरतास्तेषा चा तपेऽसचनूभषम् ।। १६ सेमाय शान्तये सेवा मुनीन्द्रास्सुरविदिशम् । प्रतिशत च पान्तत् भौमिरपेष मयापि च ॥१७ ·सप्रणाम सत समव काण्डे - पञ्चदशोऽध्याय 25 असुरैरिममित्यापि पीड्यते देवपुङ्गया. । महमु पाद्य सेनान्य शूरपन दुरासनम् ॥१८ संहरिप्यामि सहजै त्रिपुरणीय पूर्ववत् । इति दशाभया जग्मु देवा विष्णुपुरोगमा ॥ १९ सोऽहमादातुमिच्छामि दारानदीन्द्रसभवाम् । साऽपि शक्तिमदीयैव स्पेच्छासान रियात्मिका ॥ २० मविभता विभय भाति भानोरिय प्रभा । तथापि मा समुद्दिश्य तताप परम तप ॥२१ तेनाइमस्या इच्छामि पाणिग्रहणमात्मन । तदर्थमदिरासाद्य प्रष्टव्यो मुनिपुङ्गवै ॥ २२ सपनीमहाभागा युप्मामिग्रंटिभिमुंदा । ब्राह्मणानामय धर्म रो निषो भविष्यति ॥१३ वन्धती व कल्याणी मागल्भ्य तत्र यातु सा । पुरन्ध्री भूधरेन्द्रस्य यथा न विघदेवया ॥ २४ एव विधेषु कार्यपु पुरन्धीणा प्रगमता । यथा तस्याऽविसवादि मन सर्पप्रयत्नत ||२५ तथा विधीयता यत तत्रोपायैस्तथाविधै [ इति घेदान्तविज्ञानसुनिधितयतीश्वरे ॥ २६ परिप्रोग्मुखे तेऽपि जदुर्मीळा ताभिघाम् । अथ ते मुनयस्सर्वे देवदेव जगद्गुरुम् ।। २७ परिक्रम्य प्रस्थिता हिमभूघरम् । रिय पथमतिक्रम्य तूर्गन्ते रुहर्गिरिम् ॥ २८ तत्र तेपा गामाय पुरी शैला हपथम् । प्रसिद्धा श्रोपधिप्रस्थ नाता लोफरयेप्यपि ॥ २९ या मास्ति युगावस्था जरातको गदो मद । वयो न यौवनादन्यत् तामासेदुरी द्विज्ञा ॥ ३० क्रमेण तत्पुरस्यान्ते पेश्मरामस्समापदन् । तम तानुपरि प्योम्नि हिमवान् पतेश्वर ॥ ३१ जादासयत ददर्शदित्यवर्चस । समुस्तस्यौ झादेते यावद्भमिश्याम्य ॥ ३२ तायदय समादाय सदारो हिमवानग । सतास्तत्र सपत्नीकान् विष्टरेषु कृतास्पदान ॥ ३३ समभ्यर्यापाद्याध मुदा तदा । त्याहत्यविधेफझ भक्पा तुपावधी ॥३४ ते है सधै सममान दोम भूधरपुरयम् । मुनय -कचित्ते पुशल राज बुशलिन्यत्तथा प्रजा ॥ ३५ माधिपत्यं धरेन्द्राणा पचिदम्यादत प्रचिन् । अमात्यगन्धुमित्राणा राग कशिर्ट त्वपि ।। ३६ मयान्यन्यतमो लोके पृज्यो पयो महातपा । भास्य राजन्नमीया रय मान्योऽस्माकं महीधर ।। ३७ समथप केपा माशोधनकातर । निरिष्टो वधर्म माह सालिनियायित ॥ ३८ हिमपान् - अद्य धन्य तायोऽस्मि प्रसार्थोऽसि एतहती । सयें दुशलिनो युप्मारपपा मुनि गुहया ॥ ३९ पर्शनेमाप युमाक सदाराणा मदा मनाम् । जातं मे जन्मसापत्य मन कृष्णातुर पुन || १० शुधरामयते पतु धेयो नित्य यता मनाम् | पिरेणाप युमाफ मया मार्य द्विजोत्तमा ॥ ११ एतार्थयष्य मा यू पया परयाऽधुना । इति तद्वाफ्यमाययं मुनपस्ते सपोधना ॥ ४२ मोनिरस सय स्थति कथापिदम् । षय सेवा पुरभीमान् मदिरा मुनिसत्तम ॥ ४३ धापर्य सर्पभूपानापरम् । ' गजभिमे समें पार्थ ययमागता। || १४ तर संमयश्यामि सपनीम्यह गृहा । समानयात्र मदिपी महापत्येन बाधुमि ॥ ४५ पचाप सविता पुग तपस्सिया महार ! अचिप्येष मुनी तमित्र मदिरार प्रहरी मादिरशाय निझायराशा । मत पुरया सय पर प्रत्यारमभषाम् ।। १७ पारपतु अपलोऽत्र मीणा च सनिधिम् । मय यसम्पूर्ण प्रदिपरिनि मुज ॥ ४८ पार्य या महिलानिए मुदा पस्यापण्या । पयोऽद्रिभूभुजामा पुरस्मस्यामसंभवाम् ॥ ११ परमया रथ मधुर समा

·26
श्रीरकान्दे महापुराणे
भूपणभूपयामासुः पुण्येऽहनि सुमाळाम् । दुहिता व तदा ताभिः जननी जगतामुमा ॥ ५०
अलंकृता सा संरेजे शरदीवैन्दवीफलाn of
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे
संभवकाण्टे पञ्चदशोऽध्यायः॥
संतणां
-
॥ अथ पोदशोऽध्यायः ॥
सप्त ऋषिभिः श्रीशिवाय पार्वती वरणम् ।
सूतः
संशप जगतासाक्षात् जननी सविध पितुः । मुनयस्तात हे सर्व तदा गिरिवरात्मनाम् ।। १
गरुन्धती च संप्रेक्ष्य प्रणेमुर्मनसा मुहुः । हिमवानामां तत्र मन्दाक्षविलसन्मुखीम् ॥ २
वात्सल्यादकमारोग्य मन्दस्मितमुखोऽब्रवीत् । मुनीश्वरा ब्रह्मविदः इयमुछ्वसितं मम ॥ ३
चक्षुः कनीनिका सर्वं एषा मे कुलभूपणम् । तमुवाचाहिरा लोकमातेयं महिताहतिः॥ ४
शृणु मधनं राजन् यदर्थे वरमागताः । य एको जगतां धाता विघाता वेधलामपि ॥ ५
कारण कारणानचनियतेश्च नियामकः । सणामपि यस्त्रमा रक्षकाणां च सकः ॥ ६
च संहर्ता महाप्रासो महीघर । परमात्मा परंज्योतिः परंब्रह्म परात्परम्॥७
पवित्राणां पवित्रं यो महळानां च मङ्गळम् । यस्मात्परं नाप्पपरं नाणीयानो मांस्तथा ॥ ८
येनादौ क्रियते विश्व पात्रते येन यध्यते । यस्मिन्नीयर इत्युचैः यथार्थो नौपचारिफः॥ ९
मान्यगामी च शब्दोऽयं वर्तते चाणिमादिभिः । नित्यानां चैव यो नित्यः चेतनानां च चेतनः ॥१०
कालः कालयतां चापि कालकालः कलाधरः । तस्सा इयं जगरिपत्रे पनी देया स्वयाऽनघ ॥ १९
न पत्पादौ पराहेण शक्यते द्रष्टुमद्भुतम् । विष्णुनाऽऽदौ मृगयता ऐयाऽस्मै कन्यका त्वया ॥ १२
पितामद्देन हंसेन यामूर्धा न विलोकितः । तस्मै जगदधीशाय देया पनी त्वया सुता ॥ १३
पद्वीपणेन पुत्रारिः स्तम्घयत्रो जडीवतः । हणेनैकेन वियुधाः जयाहस्ताच्युताशयः॥ १४
तरमा इमां त्वं कल्याणी प्रयच्छ पृथिवीपते । यद्धृषणिहितालक्ष्मी देवासुरनरात्ममाम् ॥ १५
यदागत्यात्मनां मुक्ति। तत्पनी तव पुत्रिका । सभायण त्वया देया जगतामिप्यताहितम् ॥ १६
गम्यामीशानमजो भावि शूरादीनां खलात्मनाम् । संदतां भवितालोके सुकुमारी महागुजः ॥ १७
धन्योऽसि कृतस्त्योऽसि फुलीनानां त्यमुन्नतः । पूज्योति यस्य ते शंभुः जामाता जगतांगुरुः ॥ १८
इत्युक्त्वोपरते तस्मिन् मुनयो इप्रमानसाः | प्रशशंसुः तदा सर्वे हिमयन्त महागिरिम् ॥ १९
पत्नीध पान्यो भूभः मुनीना मुदिताननाः । मेनामध्यां तदा राशो महिषी मुनियोपितः ।। २०
कण्ट कितान्यहान्यामोदनिभृतान्याः । जंगमयोचितानीय कष्टकरेव
भानन्दाजलापूर्णनयनो
गदइसाः । सुतामालिंग्य वात्तस्यात् उवाच स मुभीनमून ॥ २२
यं मे जगतां माता कन्यका पामलेक्षणा । अनयाई प्रतार्थोऽस्मि तो युष्माभिरावे ॥ २३
सूयं रक्षत मामय कृपया केयलं द्विजाः । विज्ञाप्य देवदेवाय पापं मनोरथम् ॥ ३४
भस्य शीप्रमितिहि लोके सर्वत्र विभृतः । उत्थाय सर्वानदीन्द्रः मणनाम पुनः पुनः ॥ २५
साधु साधिति स सय प्रशासुर्मुनीश्वराः । मयाद्विराः पुनश्चाइ महिपीः सबलेशितः ॥ २६
सर्पशः ॥ २॥

·। संभव काण्डे - सप्तदशोऽध्यायः 27 सर्वासां यो महीमतुः पत्नीनामस्तु सम्मतिः । मातृणामेव सम्मत्या कन्या देया कुटुम्विभिः । २७ भोमित्युक्तासु सर्वासु मेना किंचित् ववोऽनवीत् । अयंतु स्थावतः प्रायोऽचेतना विदिताजनैः ॥ २८ गावषादयो दोषाः विशेषेणाविधेकिनाम् । दृष्टा लोकप्रये देवतिर्यड्मानुजभोगिपु ॥ २९ ध्यत्यासाश्च भवन्त्येव वचसामखिलात्मनाम् । विशेपाचन संबन्धः संवन्धिभ्यामहर्निशम् ॥ ३० चाग्ज्यत्यासो भवेल्लोकेनिवार्यः सर्पदा मधेत ! सतस्समानयोरेय संबन्धरसुखदो भवेत् ॥ ३१ चूर्णनि गजलदाय गजारूढेन सर्पशः । देयानि किल लोकेऽस्मिन् इति -सर्वजनश्रुतिः ॥ ३२ एप ऐवो जगदाता महादेवो महेश्वरः । महायासो जगन्मृत्युः भयो मृत्युञ्जयो हरः॥ ३३ तदास्तां पुनरस्यह चरित्रं दुर्विभावनम् | ब्रह्मादयो न जानन्ति दण्डिताध सुराऽसुराः ॥ ३४ ब्राह्मणश्च शिरश्छिन्नं नसेनानेन लीलया । विष्णोरपि नृसिंहाद्याः अवतायश्च शासिताः ॥ ३५ प्रभूणां ताद फर्म किमस्माकं विचायते । ध्वशुरोऽस्य तु यो दक्षः यजमानो द्विजाग्रणीः ॥ ३६ वाग्यत्यासवशेनैव छिन्नमूर्धा स चोरवत् । ऋत्विजो मुनयस्सर्वे सर्वे सन्याच देवपैः ॥ ३७ यो पयपतिर्यज्या माघयो यसरक्षकः । यशोऽपि मृगरूपेण सह वीरेण दण्डितः ॥ ३८ इयं च नस्सुता याला पथाऽसाव शोचति । पालाशोकासहिष्णूनां अस्माकं च भवेरसुखम् ॥ ३९ तथा विचार्य युप्मामिः दशहत्वो विधीयताम् । किंचास्य देवदेवस्य नो माता नाणिया पिता ॥ १० माता न सुहृदयन्धुः न कुलं नापि किंचन । एफएवह्यसौ रदः न द्वितीयाप तस्थिवान् ॥ ४१ इति संस्मृत्य संस्मृत्य महिमानं च तं विभोः । प्रीतं मम मनो भीतं द्वधा भवति कातरम न ५२ न्युक्तवत्यां तस्यांतु वासि प्रथिताभुवि । अरुन्धती यसिष्ठस्य भायोऽहायाँ गिरेस्सतीम् ॥ ४३ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहराखण्डे संभवकाण्डे पोडशोऽध्यायः॥ 1 सर्वश्वर्यण संपन्नः । भय सप्तदशोऽध्यायः । पाल्याणमण्टप निर्माणम् ॥ अहन्धती- शृणु मेने न माताऽस्य न पिताऽसौ जगत्पिता । राजाधिराजस्सयां राजराजलवावसौ ॥१ माना सर्वेश्वरेश्वरः । शास्ताऽशेषस्य जगतः भीषास्माद्वर्तते जगत् ॥२ दण्या न दण्डिता राशा मध्यस्थन महीयसा । शूले मरस्यानियाघार्युः दुर्वलान् बलवत्तराः॥ ३ तसादाजसु ये दोहं भावरन्ति मनस्विनि । दण्यास्ते सहसा भूपैः सपुत्रपशुपान्धवाः ॥ ४ एष दशोऽस्य श्वशुरः सतीमा मासमवाम् । अग्ने दृष्ट्वाऽपि मुढात्मा निनिन्द यहुधा शिवम् ॥ ५ मकरसादेष देवेश अज्ञाताशेपट्टयणम् । बहुधाऽनेन पापेन मात्विग्भिस्सद दण्डितः॥६ ब्राह्मादयोऽपि ते देखा। सदोषा एव दण्डिताः । तस्मात्ते मे दृशी भूपात् बुद्धिरद्धा महेश्वरे ॥७ वार्ता चामदीयासु संशय मा थाइशुमे । सदाशिव महादेधे शंकरे लोक्शंकरे ॥८ मृडे उमाळे शेमी माघारसंशय वृथा । मैने त्यां योगिनी श्रेष्ठ मेनेऽहं वरवणिनि ॥९ धन्याऽसि कृतकृत्याऽसि दत्वा धाय कन्यकाम् । एते । सप्तविण्याताः मुनयो ब्राह्मयादिनः ॥ १० सद्पत्या भावितात्मानः तमेव शरणं गताः | नमस्कुरुष्य तानेतान पार्थ यस दयापरान् ॥ ११ ·28 श्रीस्कान्दे महापुराणे तनयेयं मया या विधीचा शुलिने मुद्दा 1 मान्धतीगिरा मेना शिव त्रिदशवन्दितम् ॥ १२ ज्ञात्वा विगतसन्देहा मुनीनत्रिमुखास्तदा । प्रणम्य प्रार्थयामास भगिनी योऽहमत्र यत् ॥१३ अजानन्त्या मयोक्तं तत् क्षमचं मुनिपुबा! | पाणिं गृहातु मत्पुया! यथा येवो महेश्वरः ॥ १० तथा सम्यगनुप्लेयः उपायोऽत्र मुनीश्वरैः । प्रणमन्तीं प्रियामदेः मेनामेव मुनीश्वराः ॥ १५ प्रशशमुर्महीपालं प्रोचुश्च मृदुभाषिणः । मुनयः भो भो भूधरराजेन्द्र फलं गृहातु पाती ॥ १६ भारोपयैनामात्माकं अचलाधिप सांभतम् । अरुन्धती च पन्यच मुनीन्द्राणां तथोचिरे ॥ १७ अथाद्विराजे कल्याणी अंकमारोप्य तस्थुपि । असन्धती फलान्यस्यै सह स्त्रीनिजिन्मनाम् ॥ १८ दस्ताभ्यां हस्तयोदया नेमे तपादपङ्गलम् । इयं हि जगता माता शर्वाणी सर्पमाळा ॥ ३९ अनन्यसुकर शम्भो अङ्कमेपाऽधितिष्ठतु । अनया भगवानीशः गृही तेन गृहिण्यसौ ॥ २० एताभ्यां चित्रकृत्याभ्यां जगरसृष्टं च रक्षितम् । ततस्स हिमवान् सर्वान् अभिवाद्य कृताञ्जलिः । ५ थाह म हे मुनिश्रेष्ठाः को मुहर्तश्शुभावहः | कालः को वा मुहूर्ताहः चन्द्रतारादिशोभनः ॥ २२ देवस्य चोभयोरस्या चानुकूल्यं किमस्ति चा । राशिनक्षत्रयोनीनां ब्रूत सम्पग्यिचार्य ना ॥ २३ ततस्ते मुनिशार्दूलाः प्रोचुः भूधरपुङ्ग्यम् । श्वो मुहूर्तश्शुभोऽस्यन्तं फल्गुन्योरुत्तरापथयोः ॥ २४ राशी जामित्रसंयुद्धे देवा देवाय पार्वती । सर्वानुल्यमस्त्येव सर्वबन्धोर्महेशितुः ॥ २५ संभास्सिसंभारा यैरलं सत्कृतेस्तराम् । महोत्सव दिदृक्षणां मागतानां गिरीश्वर ॥ २६ खस्तितेऽस्तु गमिष्यामः भ्यः कल्याण महेशितुः । उक्वैवं ते मुनिश्रेष्ठाः देवदेवान्तिकं ययुः ॥ २७ गातेषु सेषु दिमवान् पन्धुदारमुतावृतः । चिन्तामबाप महती महोभावी श्व ईशितुः ।। १८ कथं घेति मया शग्मुः भनिन्धोऽभ्येति मेनया । नवियेदास्य कृपया समेतचराचरम् ॥ २९ सुखीएं प्राप्य निश्शाई, इति नीहारसानुमान् । अवकाशः कथं भावी दिशूर्ण महोत्सवम् ॥ ३० अथोयाचास्य वै पुत्रः मैनाकः पर्यतेश्वरम् । शीघ्रं त्वधारमाहूय महान् कक्ष्यायमण्टपः ।। ३१ कार्यस्सर्वेश्वाहोंश्च मा विळम्बस्य भोः पितः । इति तेनोदिते सर्व भूभृतां नायको मुदा ॥ ३२ जुदाय स तक्षाणं वर्गिणां शिल्पिपुङ्गयम् । त्यष्टाऽऽविरासीदाश्यग्ने पर्वतेन्द्रस्य सालिः ॥३॥ तं स्वागतासनार्याधिः संभाव्य नयनायकः । उवाच च गिरिश्रेठः विश्वकर्माणमादगम् ॥ ३४ त्य स्वर्गशिस्पिना नाथ: माथाय जगतां मया । देया श्यः पार्थती कन्या शिवाय शिवदायिने ॥ ३१ अतस्त्ययात्र परमाद्भुतः । सृविशालो विचित्रादयो भूरिशालसचित्रकः ॥ ३६ দ্রুয়াঘৰীয়ায় निमितव्यः मयतः । इति संभावयामास पसमास्यानुलेपनैः ॥ ३७ ततः प्रीतमनाविशल्पी विश्वकर्माच संभ्रमात् । चकार मण्टप क्षिप्रं मनसा मणिपेशलम् ॥ ३९ योजनाशतलाइविस्तारायाम सुश्मम् । अनेकशतशालाभिः विशालामिर्यिराजितम् ।। ३५ सहभीमप्रसादः लेलिहान मियायरम् । शचिजलनिः रौः सनिवेश विशेषतः॥४॥ तरकुल संयाध सरितापतिसनिमम् । क्षचिभूमिधमकर जलाशपसमाकुलम् ॥ ४५ फचित् द्वारधमकर फुड्यमध्यमनोहरम् । फुध्यदेशनिभैः कापि द्वारपहितमिरगुतम् ॥ ४२ पाकाशप्रतिम फुडपं चिपनिभं नमः । कचिरस्तम्भनिमाकार व्योमपडितसमुज्यतम् ॥ ४३ फचिद्व्योमनिमस्तभैरसर्यतः समलहकृतम् । अनेरास्तम्मादय मण्टपैठपशोभितम् ॥ ४ मुक्कामणिगवाक्षादा विद्रुमदारतोरणम् 1 पनकल्पितसोपानं बन्छस्फदिकमेदिकम् ॥ कल्याणमण्टपः ·संभव काण्डे - मष्टादशोऽध्यायः 29 सरयुछूितपताकाप्रनिरुद्ध दिनकृत्पथम् । महावृषभसंवाघ प्राकाराममनोहरम् ॥ ४६ स्वप्टेटस विचित्राढयमण्टपं मनसा मुदा । कृत्वा सन्दर्शयामास गिरिराजाय सादरम् ॥ १७ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे - संभवकाण्टे सप्तदशोऽध्यायः॥ तासा पत्नयः॥९ । ॥ अथ अष्टादशोऽध्यायः ॥ . पास्याः भूपणैरलङ्कारः। हिमवान् स विलोक्याथ पुत्र्या कल्याणमण्डपम् । तदा संभाव्य तं दिव्यभोगैस्त्वष्टारमद्भुतैः ॥ १ महोत्सवाथै श्योभूते समागच्छेति । मुदा । विसृज्य सहसा गौरी दिव्यमाल्यानुलेपनैः ॥ २ मलकुर्वन्तु सुमहब्योऽन्वशादिति । यथ तस्याश्या सर्वाः स्त्रियस्तामरसेक्षणाः ॥३ महळाभरणैशीघ्र अलंचप्रस्तुमङ्गळाम् । गायन्त्यस्सन्निधेश्यना भद्रपीटेदिसंभवाम् ॥४ सम्यगं कारयामासुः प्राइमुखीमायतेक्षणाम् । शहशृमृदहानां दुन्दुभीनां च निस्वनैः ॥ ५ अभ्यपिश्चन् विशालाक्षी अंविकामुष्णवारिभिः । शालीचूर्णनिशारेणु मुद्गपिपरशुभैः॥६ सुगन्धिशीतलतोयैः सुकेशीममलैशुभैः । गारेथैर्यामुनाद्यैश्च चतुरर्णव सम्भवैः॥७ सर्वतीर्थजलैवी चन्द्रबिनिभाननाम् । जजपुाह्मणा वृद्धाः देवीस्तानि सूरयः १८ सर्वेषामेव लोकानां महळान्यमवस्तदा । मुनीनां पत्नयश्चैव देवानामपि यदितिश्च दितिश्चैव सुपर्णी सुरसा तथा । स्वाहा स्वधाऽनसूया व गागी साक्षादरन्घती ॥ १० सर्वास्तास्सर्यलोकेशी सर्वलोफैकमातरम् । शनैश्शनरम्यपिञ्चन् फाइनैः फलशैशुभैः ॥ ११ ततस्याद्धन मृदुना सुकेशी यासला शमैः । उद्वर्तयन्ति स तदा शीघ्रमभोजलोचनाम् ।। १२ परिघाप्य ततः पट्टफूले शुभलक्षणे । अलंचार्मुदा दक्षाः पादाद्याकेशमविकाम् ॥ १३ नवपायकपड्रेन पादी कमलकोमळौ । रक्षः सहसा देव्या मर्ळार्थमतन्द्रिताः ॥ १४ अचुश्च गिरिजामायाँ इमौ कमलकोमळौ । निधेहि चन्द्रकलया सह मौळी जगत्पतेः ॥ १५ तास्तदा गिरिजा सर्वाः स्मितपूर्वमुदेशन । धान चारविन्देन ता बधूरद्रिसंगवा ॥१६ हंसको रतखचिती घयन्धुपुरे शुमे । सुमण्यमायास्सीजे मध्यः काञ्चीगुणान्वितः ॥ १७ ईशाक्षिखञ्जरीटानां जिघृक्षरिव पाशयान् । बाहुद्वयं विशालाक्ष्याः विविधाभरणाश्चितम् ॥ १८ कण्ठपाशौ मद्देशस्य एतौ मकरकेतुना । विविधाभरणैांति तन्यद्धास्तनुज्ज्वला ॥ १९ चौरियाखण्डलधनुः खण्डमण्डलमण्डिता । पद्मकोशनिभी देव्याः वक्षोजी हारसंभृतौ । २० तन्मध्यनीलमाणिक्यनीलाग्राविध रेजतुः । अनेकनिष्क्सउन्नं उरो देव्या वभौ नमः ॥२१ सेन्द्रचापं महावृन्दं वामुंगमिव कालजम् । सुपथपिवतानाभः यो देवीरदच्छदः ॥ २२ सभ्यासूशक्लोपेत शीतांशुमण्डल: । नासानमचितं देव्याः शुभौतिकशालिना ॥ २३ साँचणेन विचित्रेण भूपणेनातिपेशलम् । कर्णयोर्वा निकासूत्रताटद्वानां श्रिया मुखम् ।। २४ अपुप्याकान्तिमतुला विकायास्तदा तराम् । चूटीगन्धायुभो देयाः सुमनोवाममण्डितः ।। ललाटमळफोद्रासि मुकादामविभूषितम् । नेत्राभ्यां भृयुग भाति साजनाभ्यां मनोहम् ॥ २६ कामस्य सशरं चाह धनुपोरिव सवयम् । आशमानखाग्रं तु मणिभूषणमण्डितम् । २७ ·मम 30 भीरशान्दे महापुराणे भूषणस्य पुदया। भूषण नास्यभूपणम् । सर्यास्तदा तामालोक्य सर्वाग्ययासुन्दरीम् ॥ २८ ईशोपातयेोन गृहिणीय जाये । एनयोस्सदशायेती दम्पती इति मेनिरे । २९ ततस्ता गिरिराजाय भूषिता ता न्योदयन् 1 ततस्स हिमयाफे गन्तु देशान्तिक मतिम् ॥ ३॥ पाहूय दीपते कन्या विवाहे ग्राहा इत्यता । उत्तरायणमाण भानोस्पत्यग्मादरात् ॥ ३१ कैलास कालकण्ठस्य प्रिय हिमनगोत्तमः । तम भोगपुरे ये क्षमाशामण्डिते ॥ ३२ सहवभौममासाद मष्टपैरुपशोभिते । राजाधिराजस्वयपा राजते यत्र शकर ॥३३ तत्र कक्ष्या समासाद्य प्रथमा प्रमथाधिपम् । शालकायनय गीन्द्र पात्र मदीश्वर प्रभुम् ॥ ३४ प्रणय समिधौ तस्मै ध्यजिशिपदाधिप । भगवदिशान प्रार्थनेपा प्रभो।। ३५ ब्राह्मणैय विवाहेन ग्रामणमभवेऽधुना । पुत्री या महेशाय पुरहताय शभये ॥ ३६ तत्प्रभोर्दर्शनाकासी त्यामसि शरण मत । ततस्सभगवान् मन्दी प्राप्यानुशा महेशितुः । ३७ समापयदगाधीश जगदीशान्तिक क्षणात् । तथादिरद्रिधनुष घासीन परमासने ॥ ३८ जगत्रितयसरक्षाजागरूक भिययकम् । सनकादिमहायोगिसवीतसविध प्रणम्य परया भक्त्या प्रास्तापीत् स्तुत्यमीश्वरम् । अद्रि देव परानन्द भुवनानामधीश्वर ॥६० सुरासुरेन्द्रसभाव्यपादपन्न परात्पर । पापनातिनिदायकवारिदागम धूर्जटे ॥ ४१ त्वा प्रसाद जगत्यस्मिन् प्रतिश्चर्यास्सुरासुरा । अचिताधिपद्मास्ते येवै दुर्गतिभागिन ॥ ४२ अमझळा जना पते सुमङ्गल पराङ्मुखाः । भइ स्वामखिलेशान प्रपन्नशारण शिवम् ॥ ४३ दातार सर्वलोकाना सवाभीपानि सन्ततम् । भर्थी या महान्तमा मध्यपम् ॥ ४४ मे पूरयाशु त्वमर्थितादधिकप्रद । प्रणमन्त तथेशानः पुन पुनररि-वमम् ॥ ५५ माह गभीरया प्रभुलक्षणयुक्या। ईश्वर - उत्तिष्टोचिष्ठ भद से गिरीन्द्र वरदोऽस्मि से॥ ४॥ वर वग्य यत्तेऽद्य वाछित मूहि सत्वर ॥६॥ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवाहस्यखण्ड समयकाण्टे अष्टादशोऽध्याय ॥ प्रभुम् ॥३९ -जय प्राप्तवानद्य याचना वाचा तामद्य व || नाथ एकोनविंशोऽध्याय । नन्दिना कल्याणाय देवाद्यानयनम् ॥ हिमवान् - तुम्पमिच्छाम्यह कन्या मदीया दातुमीश्वर । प्रतिग्रहाण प्रातदिविषद्गण ॥१ समाधवषेषोभ्या सवापि मुनीश्वरै । ओषधिप्रस्थमभ्यस्य पुर पुररिपो मम ॥२ इति मार्थयते तसै प्रतिश्रुत्यो मिति प्रमु । प्रसव मनसा भूधरम् ॥३ अथ तस्मिन् गतेदो दे नन्दीश पुरतस्थितम् । अवचीतपणान् सर्वान् असदीयान् गणाग्रणी ॥४ अण्डेषु वर्तमानास्तान मनातान मितातीन् । देवान् साध्यान् सविश्वाश्च सर्वानपि मुनीश्वरान् ॥ ५ शीम ममाशया मन्दिन् अद्यैवादय तान् क्षणात् । इतीशाशा समादाय नन्दी शारवल्लभ ॥ ६ स्थिया मुहूर्तमेकान समार गणपानमुद्रा । देवासेन्ट्रान् सवरुणान् सदिकपालान्प्रजापतीन् ॥७ प्रेषयामास ·संभव काण्डे -विशोऽध्यायः -31 छद्रानेकादशादित्यान् द्वादशाष्टौ वसूनपि । विश्वानपि च षै देवान् साध्यांश्चैव तथा पितॄन् ॥ ८ नारायणं च लोकादि अवतारांश्च तस्य वै । साक्षाचतुर्मुखं देवं ब्रह्माणं परमेष्टिनम् ॥९ पाताळचासिनट्यापि सर्वानपि व दानवान् । अष्टायपि महानागार कावेयान्महायलान् ॥ १० अनन्तं वासुकिं चापि कार्कोटक महोगम् । कंवळाभ्यतन चापि तक्षक फणिपुंगधम् ॥ ११ शंखपाल महाप सस्मार गणपुद्यः । विरोवने च यलिन नमुचिं घलमेव च ॥ १२ महाजभच जंभच हयग्रीवंच दानयम् ! दितिज्ञान् दनुज्ञांश्चान्यान् पाताळतलवासिनः ॥ १३ पातादस्थान् गणांश्चान्यान् हाटकेश्वरसम्मतान् । फूमाण्डगणमुख्यांश्च भानुकंप महायलिम् ॥ १५ वीरभद्रं जगद मारकाटीमनोहम्म् । भूनेशान् प्रमयेशांश्च सर्वानपि गणाधिपान ॥ १५ महायलं महाबाहुं मधुपिद्नंच पिळम् । चतुर्षश्वन भूतेशान् प्रमधेशांश्च कोटिशः ॥ १६ करणं चाटुकं चापि पंचाक्षं शतमन्युकम् । सुरेशं काटकूटंच वृष मेघभृतं तथा ॥ १७ विश्वरूपं विरूपाक्ष तालकेतुं शताननम् । असंख्यातान् गणांश्चान्यान् ससार गणनायकः ॥ १८ आपया ऐवदेवस्य कल्याणार्थ शिलादजः । कलामुहूना काठाश्च दिनानि तिथिपभकाम् ॥ १९ अधमासांश्च मासांश्च ऋतमन्नांश्च कोटिशः । गङ्गाद्याइच नदीस्तर्घाः समुद्राश्च सासि च ॥ २० यच किंचिजगत्यस्मिन् दृएं चानुमितं श्रुतम् । तत्सर्वं देवदेवस्य कल्याणार्थ शिलादः ॥ २१ समाजुदाय मनसा जगत्पतिः । तदन्तरे, महानादः संशावाद्यसमुद्भवः ॥ २२ जिजूं मेऽवपरं शंभोः देवानां कथयनिय । समाकर्ण्य ततो मादं देवा विष्णुमुखास्तदा ॥ २३ समाजग्गुमुदाऽत्यर्थ दएकामा महोत्सवम् । आढो गरुडं साक्षात् छन्दोरुपं महाभुजं ॥ २५ भाजपाम गणेस्साधु अर्णवागभुया हरित । मादिमी दंपती गएं पादरेण जनार्दनः ॥ ५ आशानो सवरं यधिरुद्य जगन्मयः । वाण्यातु साकमेणीसहशत्रया ॥ २६ विश्वसृम्भितथाऽन्यैश्च नयभिश्न महत्तरैः । येदाममूर्तिमद्भिः विद्याभिस्स हितो गणैः॥ २७ उद्वादिषयोति सन्निधिं आप शूलिनः । इन्द्रोऽधिमा सश्येतं तदा द्विद्विरदं शुभम् ॥ २८ सा पुलोमसुतया सवयोमिलतः । तथैव द्वादशादित्यः नासत्याभ्यामलंकृतः ॥ २९ एकादशामित्रिविधा यस्वाभिनन्दितः । विश्वैर्देवैरससाध्यश्व मुनिभिह्मादिभिः ॥ ३० द्रष्टुं दाम्पत्यमैश्वरं । एवमशियमोरक्षः नायको वरुणो मरुत् ॥ ३१ गुह्यकाधिपतीशानौ तवे जामुशियान्तिकम् ।। ३११ इति श्री कान्दे महापुराणे शकरसंहितायां शिवरहस्यण्टे संभवकांडे एकोनविंशोऽध्यायः सधएव परया समागच्छत्सहस्राक्षा ॥ अथ विशोऽध्यायः गणाधिपानां नामानि ॥ प्रामानवापि से सर्व यन्तामान एव च । परमात्मान អរផ្ទះ चरस्थिरमयात्मनाम्॥१ अनुराध महावीयाः पट्पटिशतकोटयः । नागाश्च ये च पातलनलेषु समयस्थिताः॥२ कालानिदो भगवान् सर्वाधायेमितपतिः । अनन्तकोटिगणपैः भारमनुस्ययलोदतः ॥ ३ ·॥ प्राप ययौ ॥१३ ॥ 32 भीरकान्दे महापुराणे रुद्राण्या सह संपाय देवदेवस्य सनिधिम् । हाटकेशो महाबाहु अर्बुदायुतकोटिभि ॥४ धात्मनस्साशाको आतृतो गणपैर्ययो । कूश्माण्डगणपश्रीमान् फोटिकोटिगणावृत ॥५ समाप सन्निधि शभो द्राकामो महोत्सवम् । अन्यगाद्रक्तवर्णश्च गणकोट्य दस्सह ॥६ दशभिः केसराक्षश्च न्ययुदानाच कोटिभि । सप्राप सन्निधि भो महोत्सव दिक्षया ॥ ७ वेद्युतोऽष्टाभिरमले समुद्रापाच कोटिभि । मुरुमभिश्च गणपै मुदोत्सवमयाप स ॥ ८ विशाखस्स्वाणैस्साई समस्तक्लेशजिते । कोटिकोटिमहापौ संप्राप शियापन्निधिम्॥ ९ पारियायोन भगवान् न्यधुंदै प्रमशतैः । मापशप्सविध श्रीमान् प्रसनना तरात्मना ।। १० सर्वाननदशतगणे समुद्रशतकोटिभि । सर्वेशसनिधि सर्वशरसर्पभावित ॥१॥ विकृतास्योऽपि विविधः वीतरागैमिरसरै । अनेक योटिगणपे सविध प्राप शुलिना ॥ १२ लोकालोकायलावासी ज्वालाकेशो महाभुज । शूल्लोल्भुजैदेचे देवदेवान्तिक समदोऽपि महाभाग समदेरात्मसनिकै । सह चन्द्रार्धचूडस्य ससद सहसाऽऽप मा। १४ दुन्दुभिर्दुन्दुभिधेषी निनदैजितसागर । असख्येरारमनरसैन्यै अनन्तस्याप सनिधिम् ।। १५ कपालीशो महाभाग कपालस्नगलकृत । कापालि सविध माप परार्धगण संवृत ॥ १६ सहावाशयरीनाथभूषणस्याप सनिधिम् । शतकोटिपराईस्यैः गणपेर्मुक्तमिल्लिप ।।१७ रुद्राणा कोटिभि प; भण्डको राष्ट्रसन्निभ । रुद्रस्य सन्निधि प्राप तदा सर्प जगत्पते ॥ १८ कुमका कोटिकोटीना जभयैरिनुतैर्गणः । सन्निधिं प्राप देवस्य शमोरकजशासिन ॥१९, मथकागयो प्रमथाधिपतिर्विभुः । मदनारिमनुप्राप शतकोटि गणावृत । २० सन्नावश्च मणधेष्ठ गणकोटि परार्द्धकै । गौरीकल्याण सेवार्थ गिरीश प्राप सत्वर ॥ २१ आधेशनिश्च भगवान् भगनेवहरातिकम् । अयुठायुतकोटीना गणैस्सप्राप सादरम् ॥ २२ अपयपत्रो महाकेश वीरपर्वतश्च ते । सहनकोटिगणपैः सविध धूर्जटेर्ययु ॥ २३ सन्तान गणकापणी । सर्वेश्वामसेवेता असख्यातेगणोत्तमै ॥२४ मधुपिनोऽथ नीलश्च महायल गणाग्रणी । मन्मथारिमनुप्रापु महोत्सव दिक्षपा ॥ २५ पूर्णभद्रश्चतुर्वपन्न भुवनानामधीश्वरौ । पुरि पुरसैन्यैरसा पुरुषार्थदम-वयु ॥ २६ एसे भूतगणास्सवै प्रमथाश्च महतरा । करण प्रमयाधीश फारुण्याम्बुधिमीभ्याम् ॥ २७ शरण प्राप सही मात्मनोऽनेक सैनिकै । बाहुकश्च महामाग प्रमथानीकसधृतः॥ २८ देवाधिदेवस्य पार्थमाजशासिन । पञ्चाक्ष पञ्चपञ्चाश-पर्युदप्रमथाबुत ॥२९ पश्चेषुमधनस्यास्य समीप परमागत | शतमन्युस्सदा मन्यु शमन्युसमवित ॥ ३० शतकोटिगणैरसाई समीप प्राप शूलिनः । मेघ दाटकूनश्च सुकेशो वृपभो बली ॥ ३१ कोटिकोटीना प्रमथैरीशमाश्रयन् । शताननो विश्वरूप तालके तुस्मृचित्तक । ३२ लोकान्तरश्च चैत्रश्च दीप्तारमा लकुळीश्वर । एतेऽपि प्रमयस्साई मनन्तरापुरीश्वरम् ॥ ३३ दैत्यान्तको मृत्युनिच काउजिच विपादन । कलिलिहिणजिञ्चापि श्रीमान् भृङ्गिरिटि पर १३५ सूचास्यश्शनिष्टाचा लोकपालका | सहस्रसस्यै प्रमथ पानापुरीभ्याम् ॥३५ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शकरसंहिताषा शिवरहस्सखण्डे संभयकाण्डे विशोऽध्याय, पिप्पल काकपादन भाप प्रथा ·संभव काण्डे - एकविंशोऽध्यायः 33 ॥ अथ एकविंशोऽध्यायः॥ श्रीरुद्रसमाप्त्यनुवाकार्थवर्णनम्॥ सूत:- सहस्राणां सहनाणि ये रुद्राः पृधिधीपदः । सानयोजने लक्ष्यमेदिनसशासनाः ॥१ ते रुद्रास्त्रिदशश्रेयाः विजेत्रं संसिपेविरे । अस्मिन्महति सिन्धौ ये येऽन्तरिक्ष दिविस्थिताः ॥ २ नीलग्रीवास्रिणेवास्तेऽसंख्याताश्चापुरीश्वरम् 1 अधः क्षमावराधान्ये सर्व से नीलधराः॥ ३ गिरीशयोऽस्तु कल्याणं सिपेविषय प्रापिरे । वृशेषु पिञ्जरा रुद्रा। नीलकण्ठा यिलोहिताः ॥ ४ भूतानां चाधिपतयः विकेशाश्च जटाधराः । सहरप्यसंख्याताः सायुधाः प्रापुरीश्वरम् ॥५ योपु ये विविष्यन्ति जनान् पावेषु भुञ्जतः । ये पथ पधि रक्षन्ति तीर्थानि प्रवान्ति ॥ ॥६ ये कद्रा दिक्षु भूयास तिष्ठन्ति सततं च ते । गौरीवल्याणसेवाय লিবিয়া समुपाध्यन् । मयादितिर्वितिर्पिश्वा दनुः द्रुश्च कालिका । पुलोमा सरमा चैव सिंहिका यिनता तथा ॥ ८ सिद्धिर्माया क्रिया दुर्गा देवी स्वाहा स्वधा च सा । सावित्री वेदमाता च रजनी दक्षिणा द्युतिः ॥ ९ रतिबुद्धिमतिमघा पुष्टिस्तुष्टिस्सरस्वती । राका कुहूस्सिनीवाली देवी चनुमतिध सा॥ घाणी धारणी येला बाला नारायणी च सा । एताश्चान्याश्च देवानां मातरः पत्तषश्च ताः ॥ ११ उद्वादशङ्करस्येति जग्मुसर्या मुदान्विताः । नद्यस्समुद्रगास्सर्वाः बहाण्डोदरमध्यगाः ॥ १२ सर्वास्ता ललनायेपाः भूपामणिविराजिताः । चामरासक्तहस्तान्जाः सहसाब्जा इयाययुः ॥१३ उरगा गरुडा पक्षाः गन्धर्वाः किन्नरा नराः | सागरा गिरयो मेघाः मासारसंवत्सराः क्लाः ॥ १४ वेदामात्रास्तथा यशाः स्तोमा धर्माश्च संपमाः । हुंकाराः प्रणयाश्चैव फटकारा हिंस्तास्तथा ।। १५ कोटिरप्सरसा दिव्याः तासां व परिचारिकाः । सुमहळस्य तास्सर्वमहळायाश्च महळम् ॥१६ सद्योऽभ्युपागमन् सर्याः द्रष्टकामा महोत्सवम् । ततस्ते संगतास्सवे शिलादकुलनन्दनम् ॥१७ अन्तःपुराधिपं शंभो। मत्वा भल्या पजिशियन् । नन्दीश भगवन् स्वामिन् भानवानिधे गुरो॥१८ इमे सर्व वयं शंभोः संसेवार्थ मिहागता. । विज्ञापय सुरेशाय दर्शयामांश्च संगतान् ॥ १९ इति तेषां समाकण्यं वचो यियुधन्दितः । नन्दी सविधम येस्य चन्द्रमौळेस्ससन्नतः ।। २० न्यवेदयत्समायातान् आत्मनस्सक्लानिमान् । एकद्विनिमुखानन्यान् मुक्कान् गणवरांश्च तान् ॥ २१ अधिकारपदस्थांश्च विद्यशानमितपतीन् । एकैकशस्समायातान् अशिरं त्रिपुरद्विषः ॥ २२ मावेशयदमेयामा शासनादेव शुलिनः । अथ देवोऽपि सर्वेशः करणारसयारिधिः॥२३ दिव्य सिहासनारूढः जगतामीश्वरेश्वरः । अनुजमा तान् सर्वान् उत्सवार्थ सिहागतान् ।। २४ साँस्तानजिरस्यैकदेशे संस्थाप्य यलतः । असकर गणाधीशः नन्दीयेत्राग्रचालनैः॥ २५ य माहूतस्स एवात्र समागच्छतु नापरः । तिग्रस्त्ववचनारस संभाग्यवं शिलादजः॥२६ प्रत्येक दर्शयामास प्रभवे नन्दिकेश्वरः । प्रथमं तस्य वेत्रामचलनास्थितः स्वयम् ॥ २७ कालाग्निरुदो भगवान् सहसा लोककालनः । प्रणम्य देवदेवाय प्रालिदासस्थितः ॥२८ तमेव नन्दी भगवान् निर्दिशन् वेप्रपाणिना । देव कालाग्निदोऽयं तय मूत्तिर्दयानिधे ॥ २९ संहा जगतामन्ते सर्वाधारोमानणीः । संशप्तश्शासनादद्य समानामगणेस्सह ॥ ३० सानुग्रहाण तमिम दृष्टया संभाव्य शान्तया । इति नन्दीशवचनात् इन्दुमौलिहर हः॥३१ ·34 श्रीस्वान्दे महापुराणे प्रसनयानुसग्राह दृश्या विश्यामरेश्वरः । सोऽपि मेने स्वमात्मा मृतार्थमनयेशितः ॥ ३२ कूष्माण्डमपि वीरेशं हाटकेश गणानणीः । दर्शयामास देयाय नन्दीशोऽन्यान् गणेश्यरान् ॥ ३३ अथ तस्याशया विष्णु उदतिष्टरसहानुगः । भवतानिजेस्साई चतुर्मिस्सह मूर्तिमि ॥३४ तं चादर्शयदीशाय नन्दी तयरित बुपन् । एष एवं तवेशान विष्णु मासभवः ।। ३५ नियुको जगतामीश पालने कृपया त्वया । यदनेनाचिंतं लिङ्ग चारनिन विमुक्तिदम् ॥ ३॥ इन्द्रनीलमय तेन सुसंप्राप्तमिद पदम् । तयोत्सवामृतास्वादात् साफल्य रययन् दृशो. ॥ ३७ तमेनं करुणामूर्ने सरकुरुष्य निरीक्षणैः । परमेशस्तदोकण्यं यचा नन्दिनः प्रभु.॥३८ मपाहालोकमात्रेण कृतार्थमश्रोद्विभुः । पितामहोऽध नादीशपरषेत्रानसशया ॥ ३९ सप्रजापतिको देवदेयं दृष्ट्या पृताञ्जलि. | प्रणम्य दूरे देवेश प्रतिष्ठदिनयान्वित ॥ ४० निर्दिश्य तं ततो नन्दी घेत्राणाह शंवरम् । भगवन् देव सर्वेश दक्षिणाङ्गभवोहाइम् ।। ४५ नियुक्तो भयता ब्रह्मा सृजेति जगतां त्रयम् । इद धानेन भगवन् पद बाल त्यदाशया ।। ४२ लिंग शैलं समभ्यय॑ श्रद्धयात तथाऽव्यय । स्वदंप्रयंयुजनियन्द मकान्द मनुग्रहाण तमिम कृपादृष्टिविलोमनः । त च देवोऽपि तदनु समभावय दक्षिणा ।। ३४ इतीश्वरे हरहरि वारिजासमान् अनुप्रह कुर्वति सनायके । परानपि प्रमथपतिपिशलादज यथाक्रम पशुपतये न्यवेदयत् ॥ ४५ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे सभक्काण्डे एकविंशोऽध्यायः॥ मधुमत. ॥ ४३ ॥ अथ द्वाविंशोऽध्यायः॥ श्री शिधेन कल्याणमण्टपप्रवेश। संत - ततो महेन्द्रप्रमुखान् दिक्पालान मितद्युतीन । देवासुरमुनीश्चापि गोरगराक्षसान् ॥१ अश्विनी मस्तथापि वसूगदानृपीनपि । पितॄन् सधि वयस पिशाचानपि गुह्यकान् ॥ २ नदीनदसामुद्रांध भूधराश्च चनानि च । कला मुहूर्तान् काठाश्च मासयनपर्षका ॥३ कमेण नन्दी देवाय दर्शयामास सगतान् । देवोऽपि तास्तान् क्रमश समभाजयदीमणे ॥४ यथाईमा पूर्येण रुपयमानमुखावुजा । उपायनानि देवाय ते ते स्वानि न्यवेदयन् ॥५ पद्मासनो हैमपाषु विनपान्यित 1 अप्ने निधाय देवस्य महाभिरणान्यसौ ॥ प्रार्थयामास भगवन्त महेश्वरम् । रूपं रूपवता भेष्ट तयात्यद्भुतमीश्वर ॥ याकलाप्यामरण उपमान वपुष्मताम् । प्रसाधन विधेशापि प्रलाधनमनूपमम् ॥८ मलकुरु तथाप्येते अनुरलीध मा प्रभो । इति तत्त्रार्थनादीरा सयमानमुखानुज ॥१ करामेण स्पृशन् तानि रूपमत्यद्भुत दधौ । कोटिकन्दपंसफाश पूर्णचन्द्रनिभाननम् ॥ १० फुलपद्मविशालाक्ष विद्याधर मनोहम्म् । कम्मुकण्ठल सन्नील मनोहमतिपेशलम् ॥ १५ विशालयो विलसवारद्वार चतुर्भुजम् । सर्शयययसन्दीप्त सर्वाभरणभूषितम् ॥ १३ माकेशमानखानान्त तत्तण्डा मण्डितम् । लोकसम्मोहन रूप दधयो दयानिधिः।।११ अथ प्रणम्य ·. निस्सनैः ॥१० च संभय काण्डे - द्वाविंशोऽध्यायः 35 प्रामाणमप्रवीदने प्रणमन्तं मृताञ्जलिम् । अनेनाकल्पजातेम सानपि दिवौकसः ॥ १४ आमयाऽलंकुरु ब्रह्मन् महाथै य इहागताः । निदेशेनाथ देवस्य ग्रझा ब्रह्मविदां वरः ॥ १५ विमभ्य देवसंघेन्यः प्रददौ भूपणान्यसौ । ततत्रिदशमुग्येषु भूपितेषु च भूपणैः।। १६ नदास शेपहपु काहळीपु महत्वपि । मेरीमुत्यतूर्येषु निस्साणेषु पटुप्वपि ॥ १७ डिण्डिमेपु च सर्वत्र जितार्णवस्येष्वपि । तथा मधुरयायेषु यीणा वेणुपु सर्वशः ॥ १८ नागस्तरेषु चान्येषु दिपु विविधेष्वपि । मुसानिलकृतापूरध्वनरह धोत्रमहळम् ।। १९ भारभ्य राजतं शल माहिमा।निरन्तरम् । चामराण्यासारखी कणकण योग्यमानास सर्वत्र ताळवृत्तानि सादरम् । सुगन्धिपु मनोज्ञेषु संसिक्यु हिमांयुषु ॥२१ फस्नरोपवलितपु कर्पूरसिकतेषु 21 मागेपु फेनिलांभोधिनिभच्छनावृतेप्यपि ।। २२ पताका घेजयन्तीनां पवितमिर्निचितेषु च । धूपितेषु सर्वत्र धूपरगरुसंमयः ॥२३ मुनीन्द्रेषु तथा वेदमुसरेपु द्विजातिषु । सुमाळीषु योपित्सु शोभनोद्दामगीतिः ॥ २४ जयशादपरेग्वे सूत्रमागधन्दिपु । प्रमयेषु तथा वेश्पाणिपूरसारयत्सु च ॥ २५ रुद्रकन्यासहनेषु स्पन्दनेष्यचलेश्वथ । प्रनृत्यन्तिपु सर्वेषु बद्धाञ्जलिपु योगिषु ॥ २६ कर करेण संभावप नन्दिनचन्द्रशेखरः । आक्रम्य पादुके छये सरनोपशोभिते ॥२७ सिंहासनार उनैस्तस्मात् अतिचनामशोभनात् । कक्ष्यारसप्तगणांस्तत्र तत्र संस्थाप्य रक्षकान् ॥ २८ द्वारदेशे ततः श्वेशं वीताचलप्रभम् । कांककिणिसनादः यधिकृतदिङ्मुखम् ॥ २९ सामानिमिदीप्तं मणिपल्यपनाश्चितम् । कबुदालतं पीनस्का रतायतेक्षणम् ॥ ३० मनुफ्याहिनणकेन पृष्ट कुंभोदरस्सथै । आरोहाद्रिसंकाशं महोक्ष रक्षकस्सताम् ॥ ३१ मान् योगिनम्सिद्धाः तासाच सुरेश्वराः । वैदिकानि च सूतानि जपान्दादि महः ॥ ३२ अदितिश्य दितिश्चय दनुः क्रन्धती । तुष्ट्रिय पुष्टिश्च कीर्तिध स्वघा स्याहा मतिघृतिः ॥ ३३ सरस्पतीच लक्ष्मीध सयां लोकमातरः । देवानां पनपश्चैय मुनीनां पतापत्तथा ॥ ३४ जगुस्तास्सुस्परं शम्मो मपदानानि सर्वशः । गन्धर्वाः किनास्सिद्धाः विद्याधर महोरगाः ।। ३५ दस्य महिती तुम्युरनारदस्तथा । यणिकी मिथ ते सर्व जगुः कर्माणि यीणया ।। ३६ कुम्मोरो गणाधीभोन्तिपमानितः । उ शतशलाबाट चामडल सनिमम् ॥ ३७ प्रेमसहिग्धहदयो तिमहचरम् । तलंपिमीविपन्नभिः यमी सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ३८ उसमाझे पतपः व पूर्णदुमण्डलात् । से सेलगामी त देयं उचाइ घृश्मेभ्यः ॥ ३९ पुन्यम् मरः मोतयने विपागे धृतचामरे | माससाद सोनय फैलासादरलेश्वरम् ॥ ४० दिमयानपि लांघी बन्धुभिः पुत्रपत्रिका | भाजगाम मगराम गिनानावशमण्डितात् ॥ ४१ समीयनुस्तदाऽन्योन्य मोघायिय समुद्रयोः । सन्चे देवाधिदयस्य पर्वतम्य च तरक्षणात् ॥ ४२ मगारेन पुषेण मोशेन २ दिमावत । प्रमाण देवयेशं रवेशपसी पुरम् ॥ ४३ गोपुरप्रचितम् । स्पनागतुरंगौघ पदातिपरिमपुलम् ॥१४ मेरीमृदंगमुरय चनपतिधिनादितम् । मामाद यनिताः प्रापुः शलोपनतत्परःty स्वताया गुहार धमण्डितविाहाः । उनसनीयीयसनं सायनादाय पार्भवम् ।। १६ पान हाचि स्पापा पापिता माप जालपम् । मन्या मान्य नयनं रागनेन TATA ४७ पन्यत् पिस्मृत्य नयन मागणसं जगाम सा 1 पर पिस्मिता प्रलययिषमा ४८ दादा पपार भाषधिमध्यमुक्त ·सभाव्य 36 भीस्कान्दे महापुराणे वातायनपय पुष्पै यातनोदश्चित मुदा । अलववेन पादमेकमथापरा॥ ४६ निर्गत्य तावन्माण घर्मचके तदञ्चितम् । पुरे पुरन्ध्रय प्रासादजालानि स्वैर्मुसायुजै ॥ ५० मामोजावरणानीय नरिन्दीवरेक्षणा । भर्ताऽपि प्राप जगता राजमार्ग सुरैस्सह ॥ ५ यवपुष्पवर्षाणि लाजमस्यानि योपित । विलोक्य देवदेवेश आसामक्षाणि मानसै ॥ ५२ साफ सर्वात्मना चक्षु प्रापतन् सुतरामिव । अचु परस्पर सर्वा जगदेतचराचरम् ॥ ५३ परय सकल्पकलित युवन्ति मुनियोगिन । प्रासादाज तवोऽस्य मुक्ति विदन्ति नान्यथा ॥ ५४ वालाऽपि देवदेवेश चालेन्दुस्तशेखरम् । चचारातो महगौरी तपो दुश्चरित चिरम् ॥ ५४ घयमय हतार्था स महतोऽपि महत्तरम् । कारण कारणाना च देवनाना च दैवतम् ॥ ५६ मालोक्य चक्षुपा तेन योगिध्येय सता गतिम् । इति श्रोत्रसुखाचाच देव शृण्वन शनैशने ॥ ५७ प्राप भूभतरतुल भयन महदुनतम् । भवतीर्य वृपादाशु महतो जगाति ॥ ५८ माफम्य पादुके नीते हरिणा रत्ननिमिते । आलभ्य ब्रह्मणो इस्त इरेरपि हर मभु ॥ ५९ अयाप महती पध्या द्वारदेशे महीभूत । सर्वासामक्षिमिस्माक पुर घोणा पुरामरिः ॥ ६० ततो घेत्रकरो नन्दी जगामाने तदाऽऽदरात् । पठन् जयजयाधीश सावधानो भवतिइन् ।। ६१ निनोमतप्रदेशा व सावधानो विलोकय । पर्वतेन्द्रस्य सा पत्नी चारोहा गिरीशितु ॥ ६५ प्रक्षाल्य पादौ पयसा गव्येन च सपानिधे । अष्टमाळयुक्तामि भानिसाया तरालयम् ।।६३ कल्याणमण्डप शमी कारित विश्वकर्मणा । नामामणिगणैश्वि अनेकायामविस्तरम् ॥ ६५ रवस्तम्भसहनाढ्य मत्तवारणिकावृतम् । त-मध्ये नीलरत्नोधसमाकलितमुन्नतम् ॥ ६५ दिव्य सिंहासन चारु चतुस्तमालतम् । अनेकादित्यसंकाश अणा प्रसरतस्करम् ।। ६६ भगवान् भगनेवनिपातनः । कालानिन्द्रो गद्रौधे गणे दैटिकेश्वरः । ६७ प्रमथाभूत संघास्ते परिवायापतस्थिरे ॥ ६७१ इति श्रीरका-वे महापुराणे शकरसहिताया शियरहसखण्डे समयकाण्टे द्वाविंशोऽध्याय ॥ बलचकार मथ त्रयोविंशोऽध्याय । श्री पार्वती विवाद एत अथासमेषु चित्रेषु देवरेवेश्वराया । निषेदु परिवायदा शकर चन्द्रशेखाम् ॥१ विष्णुश्च भगवान् ग्रहहा मघवानपि भास्कर । अष्टौ च वसवो गदा आदित्या द्वादशाश्विनी ॥ २ ब्रह्मर्पयो यसिष्ठाया मारदाधास्वार्षय । योगिनस्सनकायब सिद्ध विद्याधरोरगा ॥३ माताललोकाना देवाना पलपोऽमला । मुनीरा पक्षपसर्या तथैवासासागणा ।४ अदितिश्च दितिश्चैव सर्वास्ता दक्षसूनय । आकृत्यान्तर्महादेव भतिटनासवमी ॥५ अथादिराजो जननी जगता साइमेनया । पुरन्धीमिश्च पौराणा अलचक समझळाम् ॥ ६ सुगन्धितलेनेशान्या चरम्यागमगनाः । भद्रपीठे महादेषीं प्राड मुखीं धृतपवाजाम् ॥७ गौरीकल्याणभोग गायन्स्यन्न मुदान्विता । नानातीर्थस्समानीत अमिषामकुर्वत ॥ ८ शाखशृगेषु मेरीमुघडिडिमै । मलस्य ततो देवी आनि-युर्गिरिशान्तिकम् ॥ १ नदरत ·संभव काण्डे -प्रयोविंशोऽध्याय 37 कनकसपत्रा रराज देव्या देश. दिव्यसिंहासने शिव । मेरोशिशखर मारूद. रोहिण्या चन्द्रमाइव ॥ १॥ (तदाऽलकारसयुक्ता नानारत्नेश्ध शोमिताम् । सुगन्धिपुष्पमालाढ्या स्वर्णशुषल्या युताम् ॥ १५ डोला तत्र स्थिता दृधा विष्णु प्रार्थितयाम् शियम् । भगवन् परमेशान डोलामारुहा काचनीम्॥ १२ देव्या सह विनोद च त्याऽस्माक प्रिय कुरु । विषण्वादिमि प्रार्थितेचं तथेत्युक्त्वाऽऽरोह स ॥ १३ हिमपानपि ता देवी तर स्थाप्य च पाके । तुम्बुरुनारदश्यतो गायमानौ तदा मुदा॥१४ पम्नान्महळदीपैश्च पूजा चश्च लौकिक । मेनाऽपि सहसा पश्चात् सपत्नी मिस्सहागता ॥ १५ देध्या देवस्य पादौ च प्रक्षाळय पयसा मुदा । ईश्वरोऽपि तत प्राप कल्याणमाटप च १६ ब्राह्मणैर्यदमन्त्रैश्च रगमण्टपमाययौ ॥ ) ततो गिरिवराधीश सपुत्रगणबान्धव ॥१७ पादी प्रक्षालय विधिवत् प्रभोस्समाश्य सजलम् । सप्रोक्ष्य मूर्धसु स्वेपु श्रद्धया सहमेनया ।। १८ मधुपर्फे महेशाय कृत्वा भया विधानत. 1 [ईश्वरस्य च पत्रादीन् देव्या धारणपूर्वकम् ॥ १९ माळ्याभरणादीनि देव्या. कपडे बवन्ध स ॥] महाराजलमादाय सौवर्णारसुरससदि ॥ ५० অম্ব देवदेवेश यत्प्रामरणपूर्वकै । समन्त्रक ददौ देवी घारापूर्व शिवाय ताम् ॥ २१ (कन्या सर्वाभरणभूषिताम् । दास्यामि शमये तुम्य सर्वमङ्गळशोभनाम् ॥ २२ प्रतिलीप्य देयेश मम सायुज्यदोमव । प्रतिजग्राह शभुस्ता सर्वलोकहिताय वै ॥२३] ततोसयो मदानासीत् जयशम्दादिमकै । जग्राह पाणि पप्या मुदा गौर्या महेश्वर ॥ २४ सर्वमासीत्ततोहष्ट जगत्स्थायरजगमम् । प्रणेमु पार्यती देवा परमेश च भक्तित ॥२५ मुनयश्च गणाधीशा भारमनो शानयोगिन । ततो मही महामारमुग्ना सा दक्षिणोन्नता ।। २६ अतिनीचोत्तरा गालमापुर्जनाहदि । अथ भीतास्सुरा प्रोचु अध पतनशकया ॥ २७ मणाय शलिने शश्वत् मुनयश्च तपोधना । शभो जय दयासिन्धो महीयास्यधरोतरा ॥२८ न पतेयुरिमे क्षिप्र यथा देव विधीयताम् । आमया तय देवेश समीकुरु महीमिमाम् ॥ २९ पख संप्रार्थितो देचे स्मित प्रत्याशिय स्वयम् । अगस्त्यमात्मनस्तुल्य प्राहिणोद्रोहिणीशधृत् ॥ ३० चके त दक्षिणाशेश अधीशराधिय मुनिम् । कल्याणवेष तत्रैव तस्मै सन्दर्शयन्छिच ॥ ३१ सोऽप्याशयाऽस्प दुखेन सपत्नीको मुनीश्या ! वियन्माण ៩០ मलयादेपत्यकाम् ॥ ३२ शिवमायनमा तुन्ये शिवस्य मुनिपुङ्गये । मलय समनुप्राप्त विपमाभूममाऽभवत् ॥ ३३ अथ विशापयामास ब्रह्मा वेव कृताञ्जलि । वही कार्या महेशान किया वैवाहिकी विभो ॥ ३४ लोकश्रेष्टेन समनुष्टितमादरात् । अनुतिष्ठति तत्सल्य रस्त्वमसि यद्विभो ॥ १५ तदाऽऽकार्य मयमानमुखाबुज । ददानुसामीशोऽस्मै विधये विधिपूर्वकम् ॥ ३६ ६व्यवाद स्वयमूर्त विवाहावरमण्टपे । साक्षिभावे प्रजज्वाल मणम्य शिवयोस्तदा ॥३७ पहिभिरसपरिस्तीय परिधीपरिघायच । भाग्य विलाप्य विधिवत् आज्यस्थात्यनिरुप्यच ।। ३८ अनारेषु प्रतिष्ठाप्य वैदर्भाग्रे निघायद । उपयुदीच्या ज्याल्य पग्निकरण अगुवास्य सर्पिस्तत् संयोज्यागारमग्निना । अग्निं तज्जुयाचक्रे दाऽऽसादितया विधि ॥ १० समिमायबालाजान् दम्पत्यो प्रतिवृद्धये । पादमीशोप पाणिभ्या भवा-यानकै मयन् ॥ ४॥ समान्य गदने त्यवेशयत् । [एकमिपेविष्णुस्यान्येतु मन्त्रैणयदेवप ॥ ४२] परीयतु पाचक त दम्पती ही मुदायिती । [ब्राह्मणेराशिप प्राप्य सन्तुष्टौ लोकदापती ॥ ४३] एकासनगती पथात् दर्शन ददतु प्रमथेन्द्राणा कारागाहट गितु ॥४४ तथा।।३९ पदानि सप्त प्रभू । प्रथम ·च मुहुरा मन 38 धीरशान्दे महापुराणे हरिग्राममहेन्द्राग्निप्रमुखाना योगिनाम् । मुनीन्दोरगसिद्धानां सर्वासा पुरयोपिताम् ॥ ४५ वाचा संभावयामाम कालाग्नि हाट चाम् । गणेन्द्रानपि तान् सर्वान् सितन मधुसूदनम् ॥ ४६ बालोकन ब्राह्माणं ईपदालोकनैरसुरान् 1 कंपेन तापसान् मुर्भः समापनमयावरत् ॥ ४७ अत्रान्तरे कामाती वृधारिपमुखैस्सह । अप्रार्थयन्महेशानं भर्ता हैमयस्या तदालोकि तिरश्चीनदशा शियः । हरिणा ब्रह्मणाचापि स्वस्वभौगोपपत्तये ॥ ४९ कर्ताऽपि तम तत्सर्वं दृष्ट्वा दृष्टमनाः स्वयम् । प्रोवाच रतिमालोक्य रतयेऽस्तु पतिस्तव ॥ ५० धारमनामपि सर्वेषां अनंगोऽही तयेय स: । कामारिराख्ययाऽस्म्यद्यप्रभृस्यस्मिन् जगत्रये । ५१ मनंगीसत्य तं भद्रे सोऽहमंगीकरोमिच । तथैव सोनवान् कामा त्यांचाहीकरिष्यति ॥ ५२ इति वादिनि देवेशे प्रयाणाभिमुखे सति 1 हिमवान् सहपुत्राभ्यां प्रणाय प्रभुमग्निधौ ॥ ५३ मधुपर्कस्य शेषस्य विनियोगं व्यजिशियत् । अर्थिनस्तस्य ते देवाः परिग्रहमुखा विभोः॥४ अद्राक्षुर्मुखमाधाप शिरस्यञ्जलिमञ्जसा । अत्यतद्भवलेपां विभजस्वेति चाविशत् ॥ ५५ ततोऽहमहमित्येवं निर्मात्य निर्मलादतम् । अमरा! स्वात्मशुद्धयर्थं स्वीकृत्यासन सुनिर्मला: ॥ ४६ अनुगृध ततोऽद्रीन्द्रं प्रभुरदीन्द्र कार्मुकः । ककुदान्तहमागह्य कैलासं गिरिजासखः ॥ ५७ प्रतस्थे गणपैस्साफ देवेसह महर्षिभिः । संप्राप्येशः सणाधेन तत्र भोगपुरे शुमे ॥ ५८ स्थित्यामसद्मनश्शम्भुः द्वारदेशे वृपोपरि । पिससर्ज सुरान् सर्वान् कालाग्निप्रमुखानपि ॥ ५९ अपीनपि वसिष्ठादीन् आत्मनश्च चराधरान् । भूसंशययभूतेशः पादुत्तीयं च क्षणात् ॥ ६० नन्दिहस्तमघालण्य खं निशान्तमथाविशत् । अन्तरंगगणैस्साघु व्या शीतांशुशेसरः॥ १ इतीदं परमेशस्य कल्याणं गिरिराड्भुवः । नित्यं पठति यो मक्या शृणुयाद्वा समादितः ॥ ६२ नारीवाथ नरोवापि योवा कोया द्विजोत्तमाः । कल्याणाध्यायमीशस्य हैमवत्याश्च सादरम् ॥६३ शृणोति सम्यगन्ययं वक्तारं विदुषांवरम् । कन्यार्थी लभते कन्यां पतिकामा पर्ति शुमम् ॥ ६४ विद्यार्थी लभते विद्या जयकामो जयं लभेत् । पुत्रार्थी लभते पुमान् आयुष्कामो क्योऽमितम् ॥ ६५ इदं पुरा मुरारातिः श्रुत्वा श्रद्धापुरस्सरम् । लक्ष्मीमापामृतोद्भूतां साऽपितं पुरुषोत्तमम् ॥ १६ पाच हा पुरा श्रुत्वा साऽपितं चतुराननम् । पुलोमा महानिन्दः महत्या देवसंपदा ॥ ६७ गौतमोऽपि तथाल्यो अन्येऽपि मुनयोऽमलाः । अत्याध्यायस्य पठनात् स्वस्वमिटमधाप्नुवन् ॥ ६८ तस्मात् सर्वप्रयतेन रुपाणाध्यायमुत्तमम् । पृणुयुश्च पठेयुर्चा स्वस्वाभीष्टस्य सिद्धये ।। ६९ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शिवरदस्तखण्डे संभवकाण्डे प्रयोविंशोऽध्यायः ।। ॥ अथ चतुर्विंशोऽध्यायः॥ ब्रह्मादिभिः श्री शिवं प्रति वायुप्रेषणम् ॥ सूत:- प्रविश्य प्रश्नं नवरत्नोपशोभितम् । अलंकार भगवान् आलनं हेममीवरः ॥१ नवोढया हिमादीन्द्र सुतया स तयोमया । तदानीं सा शिवाभिशाप्याभिता योषितांमतम् ॥२ नीळानम्राननाश्त्यर्थं नानाननगणाधिपः । आलोक्य मुमुद चेष्टी आरतमाभिस्तथा । ततः ·- संभव काण्डे - चतुर्विंशोऽध्यायः 39 जहाँ घोळां नवोढा सा कालेनैव शनैशनैः । एवं गते यतिथे झाले शूलिनि खेलति ॥४ उद्यानेषु विचित्रेषु तत्रतत्र तया सह । जगरस्वपि च सर्वत्र स्त्रीपुम्मायो व्यजृम्भत । ५ सकामोऽपि सकामस्सम् रत्या पाल्या जगत्त्रयम् । पचानां पुष्पयाणानां यशसिन्ये प्रयत्नतः॥६ अथ देवा हरिमुखाः सत्यश्च तपोधनाः । उत्सवान्ते विसृष्टास्ते स्वं वं लोकं त्रिशूलिना ॥ ७ अशक्नुवन्तरसभ्य शूप्पाभपाउदा । महामेरगुहां प्राप्य मन्त्रयामासुराचसा ८ घृषारित्र मार गिरोमापाश्च सालिः । उयाच भगवम्विणो पितामह जगचिरम् ।। ९ शुरपद्मनं शम्भुः सुब्रह्मण्ये स्वमात्मजम् । रक्षिप्येऽद्य समुत्पाद्य प्रतिधामकरोदिति ॥ १० सत्यस्य सत्ययाचोऽस्य प्रतिक्षपा विळम्यते । अस्माकं किंकरोतीशा दुरदृर्विचम्भितम् ॥ ११ महो किमिति हा कष्टं भाग्यवन्तश्च तेऽसुराः । शिवैकशरणा दैत्याः तमेवमानसागताः ॥ १२ एवमेव दिशामीशाः चिसिदु नपश्च ते । ततो ब्रह्मायीत् पापं संप्रेक्ष्य विबुधांस्तदा ॥ १३ ईशोमाभिरुपास्यो हि पुनरेव दयानिधिः । असुराश्च सुराश्चान्ये जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १४ जगन्मयस्य देवस्य तुल्या एवं विचारणे । अथवा किं करोतीति विचार्यों लगतांपतिः ॥ १५ अन्तःपुरे सदा देव्या हैमवत्या सुरोतमा 1 कोवाध प्रेपणीयस्स्यात् समीपं त्रिपुरद्विषः ॥ १६ विचार्य सेन वृत्तान्तं यालचन्द्रशिखामणेः । ततः परन्तु पच्छक्यं ताकर्तव्यं प्रयत्नतः ॥१७ साध्वमन्यत गोविन्दो विधिवाफ्यं दिवस्पतिः । देयाश्च सर्वे दिक्पालाः बहमन्यन्त सादरम् ॥१८ मनुमत्या सुरेन्द्राणां विष्णोश्च बलवैरिणः । परमेष्टी समाहूय पवनं गगनोद्भवम् ॥१९ संभाव्य वाचा बहुधा सर्वेषामेव सन्निधौ । इदमाह महाबाहुः यहुमानेन वाफ्पतिः ॥ २० प्रमा-यायो घयममीसव कायमाप्रावशेषिताः । एतस्सा हतलोकास्मो बहुकालं महासुरैः ॥ २१ नियन्तारं न पश्यामस्तेषां स्कन्दाहसे किल । स्कन्दश्च लिनोत्पाद्यः शर्वाण्यामूर्ध्वरेतला ॥ २२ पञ्चत्यपरेणैव अपश्चस्यास्य कृशः । चिरमीशेन पै देव्या दिव्यास्तापुरवासिना ॥ २३ क्रियते किमिति प्रेत्य जानीहि त्वं सदागते । प्राणोऽसि प्राणिनां लोके देवस्यापि वपुर्मदत् ॥ २४ अप्रगोहि शुतो वेदै मत्या शीघ्रं कुरु मिषम् । सुराणामपि सपां चैलोक्यस्यास्य मारत ॥ २५ पवमानस्तु तात्या त्वरमाणोऽब्रवीद्वचः । नाहमस्मि विघे शक्तः सोममन्तःपुरे शिवम् ॥ २६ पुरा यचःशुत्वाऽमृताम्यसाम् । रत्या वेघ समासाद्य ममासीद्विदितं च ॥२७ श्रुत्वा पुनरुक्तं स्वयंभुया । ब्रह्मा - उपदेशपरं शंभु वटमूलनिवासिनम् ॥२८ युयोज निजया पल्या तदेतत्तद्विनाशत् । मटमूर्भयाम्मूर्तिरिष्टा शिष्टसुपूजिता ॥६९ सुरकार्य महत्यस्मिन् स्वामेय वयमाश्रिताः । प्रत्याश्यानं में वर्तव्यं विख्यमपि माकुरु ॥ ३० गच्छ सन्तु शिवा नित्यं पन्थानः पवमान भोः । अमार्थयन् सुराश्चै विप्रा नक्षपयोऽमलाः ॥ ३१ संप्रापितो मति चके 'कञ्चित्कथमाशुगः । मामंत्र्याभिप्रतस्थे तामचलं राजतं मरत् ॥ ३२ पौत्तरोऽपि ततः पूर्वो दक्षिण पश्चिमः सणात् । दक्षिणोऽपि च मन्दस्सन् पुरमीशितुराश्रितः॥ ३३ गोपुरेण पुरं प्राप्य सामिनो वासमासदत् । दिव्यमाणिश्यचितं दृष्टिप्रसातस्करम् ॥३४ अनेकादित्यसकाश अभ्रलिहगृहामृतम् । अतीतकक्ष्यो गणपस्चिमीमैरलक्षितः ॥ ३४ अन्तःपुराधिपस्यापि नन्दिनो निलयगतः । घायुखरूपयास्तत्र तेनायरोधि समीरणः ॥३६ उक्तश्च स सुधा याहि साहसी त्वं प्रभजन । विशसित्यं प्रभोस्तावत् किमर्थ सदनं वद ॥३५ निशान्तं चन्द्रचूडस्य महा नोक्सान चोरवत् । मन्दीरायचनं निवृत्तगतिरप्रतः ॥ ३८ नापि चान्ये मारो प्रमानवचः धुवा ·40 श्रीरकान्दे महापुराणे सदागतिः प्रणम्याथ शैलादेः पालिःपुरः । माशोऽस्मि देवकार्यार्थमातिष्टोऽस्मि सुरमुटुः ॥ ३९ अपराधो महानस्ति क्षम्यतां क्षम्यतां त्वया । विप्य प्रभो यूयं प्रयेशयत .मां प्रभो ॥ ४० नन्दी प्रोवाच तं दो निवर्तस्व समीरण | समयो नैव तस्यैन। माविनंशी मनोजयत् ॥ ४॥ खिनोऽथ यायुदेषोपत्या किंकरोमीति चिन्तयन् । इदं पियुधमुग्येपु निषेदिप्ये कवन ॥ ५२ तेरेयानोचितं यत्तदनुष्ठेयं देवपः । इति निधित्य मनसा मनोगं समास्थितः ॥ ४३ पदासानु अगामाशु गुहामपि सुराभिताम् ॥ ३॥ इति श्रीस्कान्द महापुराणे शंकरसंदितायां शिवरहस्यखण्डे संभवकाण्डे चतुर्दिशोऽध्यायः॥ न ॥ अथ पंचविंशोऽध्यायः॥ देवैः भी स्कन्दोत्पत्तिमाना॥ सूत:- तं विलोक्य सुरास्सये महर्षमतुलं गताः । तमपृच्छन् स्थित पार्थे प्रणम्यानतचेतसम् ॥१ पहि पायो महाभाग महादेवस्सतांगतिः । करोति के भणेदानी पापस्या परमेश्वरः ॥२ तेषामिति पचप्रत्या प्रसन्नमनप्तां तदा । यायुराद च तान् प्रेक्ष्य सर्चाने बेदमनसा ॥ ३ घायु:- मया विदितस्तत्र वृत्तान्तशिवयोस्सुराः । मुन नदिनादिष्टो नायं थोऽवसरमसुराः ॥ ५ पति श्रुत्वा निवृत्तोऽसि प्रभूणामैवमेवहि । मतः परममी यूयं समाचात यनितम् ॥ १ इति पायो यदत्येते खिन्नाइसब्रह्मकास्सुराः । सनारायणकारसधैं मन्वयित्वा चिरं पुनः॥६ निर्गत्य मेरुकुआरे प्रापुः फैलासमंजसा । भासेदुस्तत्र ते शंभोः पुण्यमायतनं महत् ॥ ७ तत्र देवादिदेयस्य धारदेश समाश्रिताः । सुचिरं प्रेक्षपते कालमासामासुरतन्त्रिताः । ८ तलम्सचे मुराधीशा नन्दिनं गणपुङ्गवम् । सेवितं गणपैसवैरिसद्धगन्धर्षकिन्नरैः ॥ १५ अनिच्छया यहिरिमाधित समये तदा । मालोक्य मुदमापुस्ते धनं लम्व निर्धनाः ।। सन्तानकासूनैस्तं समभ्यामृतान्धसः | प्रदक्षिणनमस्कार भक्तिभावसमन्विताः॥ सन्तोष्य विविधैरस्तोरने प्राञ्जलयोवन् । त्वया अन्यतरो लोके शालेकायनसंभव ॥ १ शिलादो भगथाम् साक्षालोपयगुरुतरितः । महायो भवामध सुराणाममितपुते । विधाप्य देवदेवाय संप्राप्तानसुदुःखितान् । समुधर जगन्म शोकालये च महार्णवे ॥ १॥ श्रुत्वेति वैबुधं वाक्यं भीमाक्षन्दी शिवप्रियः । प्रविश्य देवनिकटं ज्योतिः पुखाचितं मुदा ॥ १५ उपस्थाय तदा देवी जगतां पितरौ इती | शारहितेन तचित्तं चित्तजन्मरिपोः पुनः ॥ १६ व्यनिनपासुरान् मासान् सेवाय बिनयान्विता । मातानुशरसुरान् पश्चात् प्रापयद्देयतेशितः ॥ १७ तवा देयोऽपि देवानां सार्क देव्या जगत्प्रभुः । दिव्यसिंहासनारूढो दर्शनं प्रददौ सयन् ।।१८ से देवास्तमथालोक्य प्रीतिकण्ठकितत्यचः । मस्तुवन् स्तुतिमिः स्तुत्यसपशेनान्तरात्मना ॥१९ देवा:- ओं नमः प्रणतातिघ्न शिवायाशुभमोचक । कल्याणदाप भवते कामदायिनमोस्तुते ॥ २०

·41
संभव काण्डे - परिशोऽध्यायः
कामवाद
नमस्सोमाद्धधारिणे ।। २१
पुरनाप फजिप्रमथनाय ते । सोमसूर्याग्निनेत्राय
अयनाय
मखानाय सुखमाप्त्यैकहेतये । शंभषे शङ्करापास्तु सर्वदाय त्रिशूलिने ॥ २२
यमनाय
विपनाप
पायमाय सतांसदा । अस्माकं प्रभवे तुभ्यं लोकानां प्रभवे नमः ॥२३
বিনিম্ন सर्वेपामात्मनामसरोद्भवा । सेनान्यमाशु संपाय नोद्यानोद्य दयालुना ॥ २४
प्रार्थितः प्रभुरत्यय
दिविषद्भिर्दयानिधिः । यभूव बदनैः पभिः अलराततनुस्ता ॥ २५
मासीनामासने सार्द्धमंरिकामंयिकापतिः । व्यलोकयदमेयात्मा साकांक्षं पभियाननैः ।। २६
तत्क्षणानयनैः पहिः लालासाधरेतसः । निरगात्कोटिसूर्याभं सेजः कालाग्निसन्निभम् ॥ २७
पोढा सेन जगत्सर्वं व्याप्त सवै चराचरम् । ममरास्तेजसा तेन दुद्रुवुस्सर्वतो दिशः ।। २८
तवतर समुद्रीक्ष्य तत्तेजशांभवं सुराः । मतिमीता इवाभीता इतिसर्वे विलिहियरे ॥ २९
मप्राप्तशरणाः दिक्षु प्रासास्ते सत्वरं पुनः | पनन्यशरणा भूयः शरणं प्रापुरीश्वरम् ॥ ३०
मीतिकंपितसपीज
निश्वासन्तो मुहुर्मुहुः । शरण शरण देव शरणनो भवाव्यय ॥३॥
सव सर्वलोकेश सर्वशक्तिसमन्वित | सर्वार्थसाधनोपाय
सर्पजीवदयापर॥ ३२
रक्षामांस्तेजसाऽनेन सन्निम्वेक्षणान् क्षणात् । इति तत्मार्थनातुष्ट।
सांवरसवेश्वरेश्वरः ॥ ३३
वयानिधिरतो भूयः तेजः समारचेतसा । ततेजस्मृतिमात्रेण पियोः प्रापान्तिका क्षणात् ॥३४
सूक्ष्मीभूतं पुनप्पोदा स्थित शान्तं तदाता । ततो देवः कृपामूर्तिः अमरानवलोक्य च ॥ ३५
पहिषायू समाहूय
वचनं चेदमग्रवीत् । युवामिदं महदे पायो पोढा स्थितं पुनः॥ ३६
भामरीमापगामाशु
संप्रापयत माचिरम् । अन्ते शवणस्यैतत् मानया मम लेखकैः ।। ३७
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यमण्टे
संभवकाण्डे पञ्चविंशोऽध्यायः॥
॥ मय पड्दिशोऽध्यायः॥
भी स्कन्दायतारः।
द्विजा
सूततदद्भुतं
लोके
समोरमिततेजसः । कम्बरेतस्त्वमाश्चर्य
मेवालालाटिकाद्गतम् ॥१
तदेतदेश्वरं तेजः स्कंदतामाप तत्कथम् । कथयस्व महामाग कयां नो विस्मयायहम्॥२
सोऽसि भवानेव जगत्यस्मिन् वरावरे । त्वया न विदितं नैय रोमहर्पण विद्यते ॥ ३
कथयारसम्पमखिलं
ब्रह्मण्यसमुद्भवम् । इति संप्राषितोचिः व्यासशिष्यो महत्तमः ॥ ४
संप्रेक्ष्य कथयामास
सर्वमेव यथातथम् । सूतः - शृण्वातु मुनयस्सर्वे सुब्रह्मण्यसमुद्भयम् ॥ ५
व्यासेन कथितं पूर्व अस्मभ्यं करुणायनात् । तदिदं संप्रवक्ष्यामि श्रेपसामेकसाधनम् ॥६
शेन तो समादिष्टौ वहिवायू महायलौ । तेजसो बहने तस्य शरारण्यातमंजसा॥७
देवं प्रणम्प तौ मफ्त्या आतां भीती सांजली । भावां क स भवत्वेजः सर्वलोकाभिमावि भोः॥ ८
शनिश्च कीदृशी योदु आवयोरंयिकापते । भृत्वा तयोर्वचः शूली सयमानमुखांपुजः॥ ९
मोयाच पचन बह पायो मच्छासनाबलम् । अस्तु
तेजरसमुद्धारे भजेदेतचलाघवम् ॥१०
देवाश्च वेधसासा) मनुपान्तुमुरारिणा । इति नन्तरघात् ईशो परमयाऽम्यया ॥३॥

·42 श्रीमान्ले मदापुतणे पन्दिरे । २० पायक पारमेशतत् शीतल तेजगावरत् । समूह पविध मन फ्यिदर श्रमगत ॥ १२ पचमानोऽपि चा योग्य श्रम प्राप्य पुन पुन । कय यचिगाया अते शरणम्यच यदोन महता तान्या निशित तमतस्यिाम् । पद्मपण्टे নিম पातासीरमम् ॥ १४ पीतानला सेजमा तनुतागता | मध्ये शरतटापस्य पामय निमाय सा॥५ मानसूयप्रतिम तत्र तराशय मदः पवाय द्वादशभुज धिपाद सुमनोहरम् ।। १६ चपु पुपोष जगता मगलायुप्पपर्धनम् । धुमार सुपुमाराणा निदर्शनमभूत् क्षणात् ॥ १७ पुष्पवृष्टिरभूत्तन दिव्यदुन्दुभि निसने । मन्तुध्याप्सरसंघा सर्वे लासकरराफुला।। १८ दिश पसे दुर्मरुतो यश्च सुतमात्मनाम् । पृन्दायगणेन्द्राणा मुधीप्रतिशोभनम् ॥ १९ ऐश ज्योतिस्सुरास्सय प्रथम सुमनोहरम् । कुमाररूपमुद्रीक्ष्य एतत्या मेनिरे स्वस्वीभ्यय यथापूर्व घय पुन । मोश्यामद्देऽसुरेन्देन्यः पुनरानीय भवात् ॥ २१ सेययास्येति तत्सेधा सादा चमरजसा | सारस्य परितो दिशो घनिमुजारमुरा ॥ २२ एव परिवारवेषु विष्णुदैत्यनिपूदनः । पटत्तिका समाय स्त यमेनमपाययत् ॥ २३ प्रत्यह कृतिका यूप भयतापमातर । इति विष्णुरमा थुत्या रत्तिका परच ता पुन ॥ ५४ मुख्ययोग यह त्यात प्रस्नुयस्य पय स्तने । मागत्य प्रातिमयुक्त। स्तन्यमेनमपाययन् ॥ ३५ भासपास्यागतास्यासु समीप सोऽपि शाभव । तासामनुग्रहार्थाय पोदामूतिरभूत् क्षणात् ॥ ३६ ता वीक्ष्य सकुमार त फुमार पुष्करोपरि । प्रापेकमेकमादाय प्रहमा तरात्मना ।।२७ प्रस्तुवत्यश्च तारसा जिमिरे मुसमाननैः । अघयस्ते स्तनो यारा तासामास्यावलोकका ॥ २८ फमश पाययित्या तान् पत्तिका स्तन्यमारमनः । पदोपु शापयित्वातु लाळप त्यस्तदोपिरे ॥ २९ निद्राति स तत पश्चित जहासान्यो मुर्मुहु । अरोदीदपरोऽत्यय योणतिभरिसत ॥३० जासच रुरोदारात् निद्वापरयशो मुटु । पादागुष्ठ स्वमास्येनावरेण निदधेरुदन् ॥ ३॥ मलिं स्वास्यदेशेप करयो सन्निधेशयत् । पुन क्षणान्तरेणा-य चचारस्वोरसापर ।। ३२ जानुभ्या चैव हस्ताम्पा फिचित् किञ्चिचचाल६ । पद्भ्या द्वित्राणि चाप्यन्यो जगामच पपातच ॥ ३३ अपरस्तु किपहर अप्रिभ्यामाप मेदिनीम् । मातु करावलये महीमन्यो जगामच।। ३४ उत्पतनिपतनन्यो क्षणान्तरेणय परो मुदुरूपाप्लबत् ।। ३५ पादयरोऽत्यर्थ एकपादगति पर । मल्लय मेपयथान्यो मस्तनाप्रदर्भम् ।। ३६ परसर समाश्लिप्य पाहुयुद्धपापरी । परप्राीरमतनोत् चालभावमुपागतम् ॥ ३७ पोटाविमच मिवतत् निधिश क्रीडयारसम् । चेष्टितानि शिशूना ता विचित्राणि विलोक्य ॥ ३४ विस्मयन्त्य पोति तेषु सर्वेषु चक्रिरे । विष्णुमुखाय देवास्ते दृष्या हप्तनूरहा ॥ ३९ चरित्राणि विचित्राणि तपस्यास्तदाऽभवन् । ईशितकोथितोऽस्माभिरधिका पञ्चजमिरे।। ४७ परभिरेतैस्समुद्धतु शश्त्यावं लोककण्टका ॥४०॥ इतिविविधमभीष्ट चिन्तयित्या महेन्द्राः मनसि शिवकुमारान् पटच कान्ताननान् तान् ॥ सुखमधिकमवापु मोक्षसाम्राज्यलक्ष्म्या किमिव जगति न स्यात् सौरयमीशे प्रसन्ने ॥ ४१६ इति धी कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवाहस्यखण्डे संभवकाडे पडविंशोऽध्याय ॥ पा वघ्राम शियसमय । पुन अथ ·43 संभव काण्डे - सप्तविंशोऽध्यायः ॥ अथ सप्तविंशोऽध्यायः॥ नववीराणां उत्पत्तिः॥ 'सूतः - यदा तेजांसि देवाक्षिसमुद्भतानि वीक्ष्य वै । अमरा दुर्भीताः तदा देव्यपि पार्वती ॥ १ অঙ্কন परित्यज्य संभ्रान्तहदपाऽभवत् । प्रस्खलत्पादपमला निशान्ताभिमुखीमुहुः ॥२ सखलतोः पादयोगात् मजीरसचितानि वै । रत्नानि मार्गपर्यन्ते नापि व्यगळन् क्षणाद ॥ ३ तेजस्सु सूक्ष्मतनुपु निर्भयेषु सुरेपुच । देवी विदितवृत्तान्ता पेवास्तानशपत् कथा॥४ यस्मादनात् सुरा यूयं मामकादात्ममभयम् । नसहन्देऽस्य तद्ययमनपत्या भविष्यथ । ५ शप्त्वैर्षसहसा देयान् देवी हिमगिरीन्द्रजा । पुनरंकमुमाभर्तुः आससाद शुचिस्मिता॥६ रत्नेषु विनिकीर्णेषु मार्गस्योभयपायो: 1 संक्रान्तप्रतिमा गौरी दशधा विरराज सा॥७ ता या प्रतिमाशंभुः रत्नेभ्यः सहसायत् । समादयति देवेशे सर्वा रत्नपरिष्कृताः॥८ तत्तद्रलाभदीप्तांग्यः तत्तद्लसमाहमाः । उपतस्थुमहादेव देवींच हिमशैलजाम्॥९ प्रेक्षन्तेस्म महादेव प्रेमनिर्भरमानसाः । मुखकमलपत्राक्ष सुनास चारुकुण्डलम् ।।१० धकळशरचन्द्र कान्तमन्दस्मितोवलम् । पिबन्तीनामभूदगी जठरेपुशियानम् ॥ ११ तासां मरीचिभि नोः कालिकानां क्षणादहो । आलोक्य देवी तासां तत् भावमारतलोचना ॥ १२ गर्मच जठरे भूयः मन्युप्रस्फुरिताधरा । मानसूर्य सगर्भाश्च चिरं भवत कन्यकाः ॥ १३ इति देव्याशापानां रक्तानांयोषितांमुहुः । स्वेदोद्गमो महानते मुक्तामणि रिवायभौ ॥ १४ मालामासन् गणवेष्टाः नियुत सङ्गपाणयः । शूरा.स्वेदोदमादमाद चर्महस्ताः महौजसः ॥ १५ भगानिहन्ता भगवान् तान् कुमारानकल्पयत् । गोर्या शापात्तु येगर्भे निवसन्ति महौजसः ॥ १६ ते शिवं जगतामीश ऊपुश्चित्ते निघायचे । शुश्रूपमाणास्ताश्चापि पार्वतीमीशशासनात् ।। ३७ महाभारेण गर्भस्य दुःखितास्तास्तु नित्यशः । तत कालेन महता परिचर्यापणसुच ॥१८ तासु सासु यत्नेन शकरेच प्रसेदुपि । परिचयांप्रमनायां पार्वत्यो परमेश्वरः॥ १९ ताप्तामनुग्रदायें तु ताप्रार्थयदीश्वरः । स्वय प्रसन्ना शर्याणी पातशाशाचतास्ससी। ॥ २० अनुजनाई। गर्माणां यवतारोभतुमूतये । जगतामिति तास्येय नप जाताः महौजसः ॥ २१ धीरा.बीररा: लोके मातृणा वर्णपेशला 1 रक्तवल्लीति रतरत्नजा वनितोत्तमा ।। २२ तस्यामाविरभूद्वीरः वीरयाशुः प्रतापवान् । अन्या तरळवल्लीति मुत्तामणिसमुझ्या ॥२३ सर्थवीरवरः श्रीमान् तत्पुत्रो धीरकेसरी । पुप्यरागसमुद्भुता पोपीग्लोति या स्मृता ॥ २४ तस्यां वीरमद्देन्दोऽभूत् सीरवराग्रणीः । गोमेदकमणेजीता गोमेदतिलभस्मृता ।। ३५ तरमुतोऽभूत् जगरव्यातः साक्षाद्वीरमहेश्वरः । वैडूर्यसंभवायास्तु पुत्रो पीरपुरन्दर० ॥६ याऽभूचिमणेघल्ली तत्तो वीराक्षमः । श्रीमन्मरक्ताचाता तली विबुधै स्मृता ।। २७ सास्तोवीरमार्ताण्डः पत प्रतापनः । प्रशावली या देशी त धीरान्त स्तुतः ॥२८ इन्द्रनीलमणेर्या भूत भीलवलीतिमाया । धीरपीएस्सृतस्तस्याः से वे मवमहौजसः ॥२९ सर्वे ते मानस्तासां नामिमार्गविनिर्गता । भषं भवानीसहित प्रणेमु. प्रणतातिहम् ॥३० या ·44 भीस्कान्दे महापुराने पाय समाश्रयन् पियोः विनयेन महौजसः ॥ २०॥ इति भीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिषाहस्पसण्डे संभयकाण्टे सप्तविंशोऽध्यायः॥ प्रतस्थे ! मथ अष्टाविंशोऽध्यायः कुमारेण सह श्रीपार्वतीपरमेश्वराभ्यां फैलासगमनम् ॥ एत:- तानाह सर्वान् सर्वशः सर्पको जगतांपतिः । भविष्यति हि हे घरमा युप्मा प्रभुरत्ययः ॥ १ पातेयो महापारमारिनिन्दनः । अनुशास्यैवमेतेणं करया नामानि शङ्करः॥२ उत्सफोऽभदुमादेव्याः पुत्रवत्रायुजेसणे । साभाष्य भूधराधीशपुज्यासह महेश्वरः ॥३ पृषमारुह्य प्रणतातिहरस्शियः । पुत्रालोकनसाक्षात कौतूलछतादरः । प्रास्थानिको महानादः प्रमथैस्समताडयत । परहा मेरपालाः काहव्यः कलनिस्पनाः ॥ ५ निर्ययुगणपश्रेष्ठ নানাঞ্জাৱ । ফোনুত্ত पत्चयश्च महायला. सहस्राणि सहत्राणां रुदफन्या मनोरमाः । तथैवाप्सरसा संघा जग्मुरग्रे महेशितः॥७ सूर्या चन्द्रमसौ शंभोरायांपाच पृथक् पृथक् । श्वेतच्छो यभरतुः पाययोभक्तिभाविती ॥ हालास्यासुन्दरोस्पर्थमन्तरंगोन्तिकंगतः । कुमारनिकटस्थापे मुरारिप्रमुखास्मुराः ॥ निर्याण वनिसंहष्टा भक्त्या प्रतिययुः प्रभोः । पाप क्षणेन भावान् वैशायण मुदा ॥ १० तदानीमेप पोपु पिघोरीक्षणतत्परः । पोढोपविष्टस्तान परिचेच कृत्तिकाः ॥ ११ भयोऽपि सहसा योनि भयान्यासह संस्थितः । मरुद्गणैर्गणेाश्च मातमिस्सह पुषकम् ॥ १२ मेने निरीक्ष्य तद्वत्र सफल लोचनत्रयम् । भाइस सादरं देवी मायें पश्य मनोरमम् ॥ १३ मात्मज बहुधासीनं सरोजेप्यासनेप्यमुम् । अमेन धीरसूरस्वहि जगतामासिंहारिणा ॥ १४ इति बादिनि गौरीशे वृपादुत्तीर्यच क्षणात् । आलिंग्य देवी तानेतानेकघा मूर्धिजिवति ॥ १५ गाढं स्तनान्तरे त्या चकारकं पडम्पमून 1 द्विपादं द्वादशभुज पदपत्रं विषडीक्षणम् ॥ १६ ददी स्तन्यं स्तुतपयाः स्वर्णपात्रेण शोभनम् । वालोऽपि लीलयास्यः पपौ पहिभः पयोमुखैः॥१७ विधामयं ज्ञानमय पायने मातुरात्मनः । मालोकयन् मुखं तस्या अपारंबुजप्रभः ॥ १८ पिवत्यस्मिन् पयोमातुः प्रस्कन्ना विन्दवस्ततः । पतितान् सलिले पीत्या शफरास्तान्मुनेस्सुताः ॥ १९ शापात्पराशरस्यासन् मास्यभावमुपागताः । पीतमप्रेण तेषां तत् पूर्वरूपत्वमागतम् ।। २० सय देयी कुमारेण शिवांकं वृषभोपरि । प्राप दुन्दुमिनियोंपैर्जवशन्दादिमङ्गलैः ॥ २५ पुण्पृष्टिरभूत्तत्र पिनोनिं दिविच्युता । नन्तर्मुनपस्सिद्धा दण्डहस्ता जटाघ १२२ भारोप्य सुषमीशोपि सकुमारां हिमाद्रिजाम् । मालोक्य कृत्तिका प्रादार प्रीतो वामुमापतिः ।। २३ युप्माभिर्वधितो घाला स्तन्येम यहसौ चिरम् । युध्मा संख्यालोके कार्तिकेयो भवत्ययम् ।। २४ मद्य प्रभृति लोके सिन् दिने युष्मासुमानघाः । प्रीतये स्य चरिष्यन्ति व्रतं चिकृतादराः ॥ २५ तेपामिनि पुत्रोऽयं सद्यो दास्यत्यसंशयम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रान् निर्य स्त्रीकाम यामुशात् ॥ २६ घनाधिनंमूरि पशुकामः पशून, यहून् । विद्यार्थी लभते विद्या निष्कामो मोक्षमामुयात् ॥ २७

·संभव काण्टे -- एकोनत्रिशोऽध्यायः
45
कुमारसंभवाध्याय या शृणोति छतादरा । यस्यापि लभते पुत्र कुमारसदृशं ध्रुवम् ॥ २८
सूनः - वरमिति करुणान्धिः कृत्तिकान्यो वितीर्य स्वयमपि सहदेच्या पुनमादाय दोभ्याम् ।
पुनरपि भवनं स्वं प्राप भूतेन्द्रसहरि विधिसुक्योगिन्द संभावितांतिः ॥ २९
इति श्रीस्कान्द महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे
संभवकाण्टे अष्टाविंशोऽध्यायः॥
। मथ एकोनविंशोऽध्यायः ।
श्री स्कन्दस्य पाललीलाः॥
सूतः - मय कश्चिदेव शिवपोस्सविधेगमयम्मकाल मुग्लाळपतोः ।
शिशुता विनोदपरिशीलासिहरमनुरंगममिमण्डि मुदा।।
पदयोस्तहमकयुगेन पुनमणिन्पुरद्वयझलदासका।
कटिसूत्रकितिणिमणिकणि तैरुत्सानहारमाजातनुजः
অনিকান মিথিঙ্কনবিমূর্খ
गरुचे भुजान्तरममुष्यनभः पितृमात पीतमिव साकितम् ॥ ३
मुपपातयः श्रवणमण्डनकम्मणिकुण्डलद्युति विकासभूनः ।
धृतपट्टलपि मणिदामलसत्स्यललाटसाम्य शशिमण्डलकाः ॥ ४
सुकिरीट पट्कमणि रदिमादसायकुभोऽस्यमूर्धततयोवितताः |
यमुरद्भुतं सुनिवासगिर्मिणिसानुसन्ततिसमानरुचः । ५
इत्त सचिदेशममित वचसा मनसामगोचरमनन्तसुसम् ।
शिशुभायमेत्य समलगतिमत्समलवकार शिवयोस्सविधम् ॥ ६
अथ सानुगो जगति मेलधिया पितरौ प्रणाम्य परिगम्य मुहुः ।
निरगाछिस्पतत एव जगजाता मनोलि भृशमुश्कयति ॥ ७
प्रथमं घुप पशुपतेः पुरतो निवसन्तमस्य कादंकर जैः ।
गतकण्डाममिविधाय सदा व्यलुटत्मण प्रतिययोच मतः॥८
गणपन्विलोक्य यवधा चिट तान्प्रहसन्गणरसह मनोवपुः ।
निकट समेत्य मुहागुटिभि. स्वमुखंच वपत्रमधिकं विदधे ॥ ९
सहसा प्रविश्य हमेकमतो मिरगासनिफुटपथेन पुनः ।
गणपरप्रगतिरन्यगृह नपथा थियेश तत एव यहिः ॥ १०
गगनादनं सुमन सां महित सहसा प्रविश्य तरूपण्डयुतम् ।
मधिरा कश्चिदपि भूमिरहं फसज्ञातमस्य सविधयपुनः ॥ ११
परमेत्य समपचित्यततः परमेस्प पृश्नमपरंव ततः।
धृतपयमसयजातातिः
फलमक्षणाहितमुखप्रकरः ॥१२
ततएव भीममपि लोकमितरतरतो रिलोड्य विमजातः ।
पपसां निधीनपि च सप्तठटान्प्रविमिध पादकमलेन शिः ॥ १३॥

·46 भीरकान्ये महापुराणे सहसैकताममिनिघाय मुदा मरास्तिमीनपि ममर्दताम् । कुलपर्वतानपि च फुन्तकरशतथा विमिव सह केसरिभि ॥ १४ विललास पादयुगळेन तरून्सगिरेगिरि गुरुनन्तगुण । फमशो लतादिपु विहत्य गणैर्भुजगालयपु मणिभूमिपुस || १५ वियदुत्पपात शशिभूपसुतो घनदन्तिदतुरमभारति । सतु तत्र कामुकयुग घनतः प्रतिगृह्य पाहुयुगळेन ती ॥ १६ उडुपन्द पिण्डशत फोटिशतैनिरपातयविदशकोटिमणीन् । सवितुश्च सप्तविशदापनान् हरितो हरीनपनियाहरली ॥ १७ अधिका लोकविपदातिहरो बहुधागतीरगमययत्या । शशिनो रय पुनरपास्यच तान् बहुळासुतो वियुधलोकनुत ॥ १८ विचवार दिक्ष्वपि दशवादन सरस्परविरकरीवचस । सतमप्यपास्य गजमैन्द्रमत शिखिनोयनस्यनिमते पयसाम् । अधिपस्य सोममरुतोश्च गजान् गमयाचार विविधै फमणे ॥ १९. ज्योतिब्धत भुयारगत पातरहिमणद्ध छिया याल प्रथितमहिमावानुगाना करा । दिवटासु स्वयमपि धन्धारयव्योमगला नफ्रान् यध्या व्यसृजइभिप्तभाव्यपाथ पुनस्तान् ॥ २० पश्चादूर्य महरपि जनस्तत्तपरसत्यलोक गाया गया तदधि बसतीन्यिभ्यसाध्यामरेन्द्रान् । लीलालोलो नवच फलयन्वेधसो भीमभूतान् लोकालोफ गिरिमपि मुदा पाप चिफीड याल || २१ सत्ये साक्षाच्छतधृतिमसौ चश्त्रपक्ति फराप्रै स्पा स्पृष्ठातासि सितान् ब्रह्मतन्तुन विकीर्णान् । प्रभन्धनन्दिरसि शिखया धान्यया लोकमा वैकुण्ठ प्य मुररिपुपद प्राप सर्वाधिनाथ ॥ २२ सविधे मरुडमद्भुतळा सच्यनशपमहिमस्य मुरशत्रो । युद्धमयमारचयति स्म शिखिजन्मा फणयो प्रहरतोश्च मुमुवे च ।। २३ एकाकी सन् कचिदपि युवा मोहयन्यामनेना वामाचारो बटुपि महा चामली नाविनोद । वेघादीनामपि च भुवनान्याश्रय तन्न भूय स्वामी क्रीडामहह चिदघे सरि समाविताघ्रि ॥ २५ मधीमुपेत्य महती मिह मेपसिझमन्यो यता करयुगेन तदीयकण्ठम् । सादाप युद्धमयमापनामी कासारमश्वमपि कारयति स युद्धम् ॥ २५ वार्भक पुनरसा पुरतूनच व मात्रय लोकवनिता घटया गृहीत । तत्रापि लोलइव सोइमलञ्चकार ब्रह्मापि तणुति शिर स्थिरमेय वासाम् ॥ २६ वृद्ध फचि पलितमौळिरतीय मन्द इस्थितिः करतातयपि मुष्टि । लोकाननुग्रहपरो विचार पाल लेखानुमाग भय एप लता सुय-धु ॥ २७ नरेन्द्रसुतपत् फचिरसमधिरामेप विभुः विचित्रमणिकिंकिणी निनदकण्ठमिवार्थद । चिरोल हरसमय बहुविधैक धारागति सदश्वमहिमाधिक सकलदेव चूडामणि ॥ २८ मृगेदमपि फुलचि कर नखान दन्तायळिम् सिताघ्र पुरकेसर महितयालघी पैशलम् | उदग्रमधिरा त भ्रमयति स्म गत्या गते वियत्यपि च भूतले गिरिसुतारम भूरगतम् ॥१९ तत्र पत्र ·समय काण्डे-त्रिशोऽध्याय 47 यिहगमपति फनित् वचिदपीह हर्ष प्रा मा च हरिण पुचिचामराजशार्दूलको । पयासि च यहून्पय समघिल्हा मागें भ्रमन् विकारमधिक मजन मसुधाघिवन्द्रो यमौ ।। ३० चचार चापीपु यदुवक तटायोटीपु महेशपुत्र । नदीपु सयां बिहारशीलो मुद मनस्यात्मगणस्य कुन ॥ ३१ जगी घीणापाणि धचिदपि चिर सुस्वामय तानानाराचीरगतासानेष कलयन् । मानप्यामीर नयनयुगळा-धीत तृणकान पनामान्त व्योम व्यरचयदशेषात्तिशमन ॥ ३२ पविद्धस्ते घेणुं स सपिरमुपादाय करयो विकृण्वन्तद्वन्ध्र पिदधपि देवागुलिमुस । मनस्सस्यस्थ मनसिजवश लोक्यनिता अनस्यातम्यान प्रकटमधमालपरमम् ॥ ३३ यताक्षराभ्यासपराद्विजेन्द्रपुत्रा चालयपुस्महैमि । भपीपठद्राविडमान्ध्रम यत् वर्नाटकानागरदेवमापे ॥ ३४ थदनमपेठपु यणिगॅप्यसो पृहब्रह्मपटुमहात्मा । घेदानधीते सकलातिशायी शिधागनोजाच्युत गीतकीत्ति ॥ ३४ इति हरशिरिसनेन ज्योतिपोतमूििहरपि परभण्डादण्डफोर्टीषु चैवम् । चिरमपि स विद्वस्य सानुगराप्तमेरदिशपरमपि च तस्या जीगणचत तिन् ॥ ३६ इति श्री स्कादे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्टे समयकाण्टे एकोनविंशोऽध्याय ॥ - ॥अथ प्रिंशोऽध्याय । श्री सदस्य इन्द्रादिमि युद्धम् ॥ यय तत्र स्थिते तस्मिन् हरसूनी जगत्पती । रक्षसानी विहरति विदशा विस्मय naut ते मेत्तार भूधराणा सप्तानमारीकसाम् । भीवाश्च पृशमुदिना भिधेजगतीतले॥ निरेकादशदेवाना रुद्राणा द्वादशा मनाम् । गणावसूना मरता सप्तद्वापश्विनी तथा॥३ सहाशापतिमिस्सर्व रिडोजसमुपागमन् । व्यजिशिपश्चहरये क्रीडा बालस्य शुलिन ॥ ५ तदातेऽपहताशानास्सुझण्यस्य मायया । अहारवा सभ्य सूत्रारिमिदमनुरन् । ५ देवा मघरन् क्स्य पुत्रोऽय पाल कचिजगत्रयम् । विलोळशमास चिर क्लमबस्कृती ॥६ छिन्नाभिनायतेनेव पाऐन पुल पर्वता । एवं सागरा नीता द्वीपरमप्त विमदिनाः ॥ ७ विक्षितादिग्गाजादूर भ्रामयिया मुदुर्मुहु । इत्य विप्रकृते लोरे यास्थितिपदनोहरे १८ वेति मघवास्तस्य दृष्टा चिकममुत्तमम् । मायया तमविद्याय मनस्येवमचि तयत् ॥ १ यय को वा न जानीमो बालोऽत्यद्भुतविझम । अनेन रीलया सर्व जगत्मति भस्मसात् ॥ १० घिद्वाप्यास्य प्रतीकार ब्रह्मणे तनुमो ययम् । मालोच्य विषुधेरैव मारूढकरिपत्र ॥११ देवगच्छन् सदमाशो मेवा दिगीश्वरे । गृहाणि मेरारेक तुम्नानि करलीलया ॥ १२ विक्षिपन्त समु पाट्य इमारपयि शूलिन । दृष्पादोऽमरै स्साक तमहतुं प्रचामे ॥ १३ सोऽपिलीलापरोप्येन यै अम्पन्तमात्मने । प्रहर्तुमुपचकाम प्रभुस्सर्वेश समव । १४ ·इवाचलः॥२० इयानत् ॥ २२ ध्वज कवच 48 श्रीरकाग्दे महापुराणे शरादेचे सहस्राक्ष ममुखै धनुषो मुटुः । प्रहितास्तंप्रति फपतापुष्पपृश्यः ॥ ३५ तस्योपरि कुमारस्य पादयोश्च विशेषतः । तूष्णीमास्ते फुमारोऽपि स्सयमानमुखांबुजः ॥ १६ पुनश्चवृत्रामद्धः स्थित्वैरायत मूर्धनि । प्राहिणोद गामणे तसे परस्मै यममुगलम् ॥ १५ तवं प्रतिषण संघट्टितमिर क्षणात् । स्खलद्वद्भिकर्ण शीर्ण धूलिपुअमिवामयत् ॥ १८ ततोऽधिकं तु संमृद्धो बजयातेन पनिणे । चार धनुपि सन्धाय मुमोचरायतोपरि ॥ १९ तेन यापोन निहतो मस्तके गजपुतयः । पपातव्यासुग्त्यन्तं वसाहत मरुत्यान् पुनरुजुस्य जगामादाय कामुकम् । मुमोचशस्वणि पर्याणीय पलाइफ:२१ कुमारोप महापाहरेक सन्धाय कामुंके । शरतेनागासात्मवग्रह चकत फार्मुकंचाग तबद्भुत मिमाभवत् । बनी पुनर्मशाश्वशकिं तस्मै शितां भृशम् ॥ २३ मुमोच सासा तस्मिन् ज्वलन्तीं ककुभोदश । पतितासा सुमारेस्मिन् ययसस्पदशां दधे ॥ ३४ पावन्मुश्शति चारिः पुनश्शरमधापरम् । तावदेकेन मकुटं शरेणेन्द्रस्य पातयत् ॥ २५ चैन शिपिजस्तस्याशनिसमुद्भयम् । पुनरेकेन मान्टिनद्रनमुज्यलम् ॥ २६ नियखानोरसि शरं तेन भूमिवाप स: । पतिसेऽत्र वलारातो विषुधाः क्रोधमूछिनाः ॥ २५ परिचार्य शि{ भोः मजदुरशरवृष्टिगिः । निवार्य पृष्टिं माती कुमारदशरसंभवः ॥ ५८ शरैरेय तदा शीघ्र साम्प्रत्येक जधानद्द । यमस्योपरि पञ्चग्नेसीपिचत्वारि पाशिने ।। २९ घायवेद्वौ स्वेस्त्रीणि सोमायक पृथक् पृथक् । शरबन्दं समुच्यैवं पातयामास लीलया ।। ३० दिग्पालानपरानेष मनेकामेक मेकतः । क्षणेन पातयामास शरेण शरसंभवः ॥ १ एतावशिष्टा नियुधा दुद्रुवुत्सर्वतो दिशम् । एतत्सर्वमशेषेण देवपि रदस्तदा ॥ ३२ थिलोफ्यवीर्य धीरस्य हरोमा मुहुर्मुहुः । वृहस्पति समभ्येत्य त्वरयोवाच गीपतिम् ॥ ३३ नारदः- जीवरयं जीवमूतोऽति पुरोधाग्निदिधौकसाम् । सर्वशिशुनैकेन मृधे विनिहतास्तुरा। ॥ ३४ इदानी पद्धितं शेषं तदाघरगुरोचिरात् । तदुपधृत्य घिपणो वापयं नारदमापितम् ॥ ३५ शाखा पानाक्षिणा देवैरिशशवे यदनुष्टितम् । वन्दाय जगतां भाले महासेनाप दक्षिणे ॥ ३६ হানানির গুই হাহমাথ सः । आसीने शिखरे रम्यै स्वाधीनं जगतां प्रभुम् ॥ ३७ समेत्यास्ती स्ममरतेश प्रणम्य शिरसामुहुः । वृहस्पतिः - ओनमोऽनन्तमहिमापार सरितां पते ॥ ३८ स्कन्दाय दन्तियक्त्रस्य सोदरायादरायो । पयपधायक्वक्वय गमस्साशातपिनाकिने ॥ ३९ द्विपदभुजाय सौग्याय स्वार्चकेटप्रदायिने । उमाशङ्कायोरेक प्रेममाजनमूर्तये ॥ ४० अनन्तमूर्तये तुभ्यमन्ताद्भुतहेतथे । अनन्तन्योतिपे तुभ्यमनन्ताय नमोनमः ॥ ४१ मविदुर्ययलं पेया मायया दस्य सर्वकाः । गुह तमह मीशानप्रभु त्वां प्रणमाम्यहम् ।। ५२ जगत्ययनमुद्दिश्य द्विघाभूतेशमाश्रये । पन्मापापहतमाना विबुधा अबुधामताः॥ ५३ अञ्चर्यमासा वीण शिक्षितास्तं नमाम्यहम् । स्तुवन्तमिति संप्रेक्ष्य नमन्तं पादयोर्मुहुः ॥ ४४ गनुजमाह भगवानांबिकयो गृहस्पतिम् । उवाच पायाभीष्ट मनप्ता पदमीसितम् ॥ ४५ भादरेण गुरोमतः सयमानगुखांबुजा । धुचं वचन शंभुसूनोराकिरसोगुरु: ॥ प्रणम्यानलिमाधाय चवेवरमनुत्तमम् । भगवन्देव सर्व समझण्य दयानिधे ॥

·संभव काण्डे - एकत्रिशोऽध्यायः 49 त्वमायामोहिता देयास्वयायोटुसमुपताः । शिक्षिता भवतातेन यथादोपं सुरेभ्यर ॥ ४८ डिझा मिशान विद्धाश्य इतशिवाय दुद्रुवुः । भमानाचरितं सर्व सोढव्यं भवताविभो ॥ ४९ यथापूर्वमन्त्येते सासवस्सुराः । प्रत्यासत्तानिसन्यीश सेवामानानिसर्वशः ॥ ५० कुषनुप्रद दृष्टया स्मद्रक्षणेमतिमीश्वर । सधंदापाहि सर्वेश प्रसनोभयसर्वदा ॥५ इति श्रीरकान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शियरहस्यखण्टे संभवफाण्टे त्रिंशोऽध्यायः॥ कृपया ॥ अथ एकत्रिंशोऽध्यायः॥ श्री स्कन्दस्य विश्वरूप दर्शनम्॥ सूतः - इत्येवं मार्थितः स्कन्दः सुरलोकपुरोधसा । प्रसन्नः प्रार्थनामस्य प्रददौ परया मुदा ॥ १ वतः सर्वे समुत्तस्थुः सुप्तोस्थितसघर्मिणः । प्रोमुश्च ततः सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः ॥२ सेवा देयोऽपि दयया मायामज्ञानरूपिणीम् । व्यपोह करुणामूर्तिः ददौ भक्ति स्थपादयोः॥ ३ प्रोवाच च पुनर्देवान् घेत्य मा शिशुमशवत् । पइयताद्याशु मद्रूपं परं यत् पारमैश्वरम् ॥४ दिव्यं ददामि यश्चक्षुः मद्रपालोकनक्षमम् । इत्युक्त्याऽदर्शयत्तेभ्यो विश्वरूपं जगद्गुरुः ॥ ५ सप्तपाताळपाद सप्तद्वीपोर्विजंधकम् । सप्तार्णवपरीधानं दिग्याहु व्योमनाभितत् ।। ६ शिरश्चन्द्रसूर्याग्नि नयनत्रयपेशलम् । परं जलदकेशवत् ताराफसुमगुंभितम् ॥७ शियधारमा प्रतिगरी वामपाय जनार्दनः । दक्षिणं भगवान् ब्रह्मा भारती धेदिकीचवाक् ॥ ८ सक्ष्मीलक्ष्मीश्च पचनः प्राणादि दश भेदभाक् । मन्युः कालाग्निरुद्रोऽग्निः जाटर: समुदाहृतः ॥ ९ अनन्तादि महानागाः पादनूपुरईसकाः । रोमाण्योषधयो भूरि यूफाण्डान्यण्डकोटयः ॥ १० तकोटिसूर्यप्रकाश कोटिशीतांशुशीतळम् । कोटिकालाग्नितेजस्कं परम मदर्शयदमेवात्मा ब्राह्मण्यो हरप्तभवः । तेजसा तस्य क्षेचानां चझुण्यधीमतान्यहो ॥ १२ विनिद्रानिमिपाण्येव विषयाताभिपेदिरे । किंपुनः तस्यकानोऽसिन् महतोऽपि महत्तरे ॥ १३ मनांसि देवसंघानां सणं ज्योतिपिलिस्थिरे । सद्द पञ्चेन्द्रियैरीशे पोस्मिन् परमेश्वरे ॥ १४ लन्धसंशाः क्षणेणेय देवा विष्णुपुरोगमाः । चvपि प्रार्थएन् देवे द्रष्टुं तं बाह्यचक्षुषा ।। १५ प्रणम्पावलिहस्तास्ते सुब्रह्मण्यमरिन्दमम् । देवाः - देवदेव जगन्नाथ शाहरे सकलेश्वर ॥१६ अद्भुतं ते परं रूपं धीक्षितुं नैष शमः । देहि चषि नो ब्रह्मन् दययेश दयानिधे ॥१७ इति तत्प्रार्थनातुष्टः शंभुसूनुररिंदमः । रेयां मन्दसितं कृत्वा देवानां दर्शनक्षमम् ।। १८ दिव्यं चक्षुर्ददौ शीघ्नं स्वरूपालोक नक्षमम् । नमांस वक्षुधा शक्यं द्रष्टुं रूपमिति वुवन् ॥१९ ततस्ते विषुधेन्द्रायाः ब्रह्मविष्ण्वादयस्सुराः । तत्तेजोमण्डलस्थते सहस्रांशमलोकयन् । २० म्याप्तस्य सकलं तस्य जानुदेशगतं कियत् । देवाश्वातितरां तस्मात् उद्विग्नमनसो मुहुः ॥ २१ तस्मिन् तेजसि ते देवाः ऐश्वरूपे जगत्रपम् । कोटिब्रह्मांडपिण्डानां महायपुपि रोमसु ॥ २२ । कपमद्गुतम् ॥ १५ ·उमासुतम् ॥ ३१ 50 भोरकान्दे महापुराणे यूकाण्डानीच कोटीनि फैकस्मिन् सहस्रशः । तत्तदायरणैः सार्धं तत्रय वनैः जनैः ॥ २३ भूतैर्भव्यै भविष्यन्निः ब्रह्मविण्यादिभिःसु । ज्ञानुप्रदेशमानेस्य हुनर विस्मयमागताः ॥ २४ भीतभीताः भणम्यास्मै उपजाहुः स्तुतीसुदा । वेदान्तसंभूतैः याग्भिवाचामधीभ्याम् ॥ ३५ अप्रीणयन् प्रियं शंभोः आनन्दघनमद्भुतम् । देवाः - यतो ज्ञातानि विभ्यानिभुवनानि यदन्तरा ॥ २६ येन शातानि जीवन्ति यत्प्रयन्ति विशन्ति च । तत् ब्रह्मपरमं साक्षात् सुब्रह्मण्यमुपास्महे ॥ २७ यामापामोदितात्मानः सचिद्रूपं परात्परम् । अशावादी गई कत प्रयदन्ति मतास्मतम् ॥ २८ प्रयीमयो यस्सवितुर्वरेण्यो मण्डलेस्थितः । हिरण्यमधरादेशं मानखानं हिरण्मयः ॥ २९ विनिद्र पुण्डरीकाक्षयुगळो जगतांपतिः । तं त्यामनग्यशरणाः प्रपन्नाशरणं गुहम् ॥ ३० यस्यानन्दलचाः मोक्ता। ब्रह्मादीनां मनीपिणाम् । पूर्णानन्दाधिमतुलं भजामहे आद्यमिन्द्रं हरं विष्णु ब्रह्माणममरान्तरम् । आर्यन्मायया मूढाः तमीशतनु नुमः ॥ ३२ अनवाप्यच तद्बुद्धि इन्द्रियाण्यपरे विदुः । यत्सपारहिताः लोके तद्ब्रह्मपरमै नुमः ॥ १३ उक्तमेतत्समस्तं पत् शरीरं चिदचित् द्वपम् । नियामकं च सर्वेषां धयं तमुपास्महे ॥ ३४ अवस्थात्रय निर्मुक्तं भवस्थात्रयसाक्षिणम् । प्रेरकं जीयवृन्दस्य मोचकं तमुपास्महे ॥ ३५ शारयेति ये जमा शान्ति पति भूतिप्रदायकम् । शक्रयायुधं सर्वशक्तिसमृद्धं तमुपास्महे ॥ ३६ सर्धमन्यत् परित्यज्य शिवाद्वितः शिवात् । ध्यात्वायन्मुकिमामोति त्यां ग्रा समुपास्महे ॥ ३७ चर्मवन्मजो व्योम बेष्टयेदि बाहुना | शिव यं स्यामविज्ञाय दुःखान्तं यातितं नुमः ॥ ३८ स्वयि हुऐ जगनाथ सुब्रह्मण्य परापरे । भिनास्यात् हृदयग्रंथिः छिन्नाः स्युस्ससंशयाः ॥ ३९ वपुपोऽस्मात् समुत्थाय परंज्योतिस्वरूपिणम् | प्राप्य सं रूपमाप्नोति तं त्वां वन्दामहे वयम् ॥ ४० शताधिकसुनाड्यात्यां संप्राप्य त्यदुपासकाः । त्वदनुग्रहहण्यापुः वेद्यतेन परंजनाः॥ पुनर्विशन्ति संसारे त्वद्गतानां न देवा । तस्मात् त्वमेव सर्वेषां संसारार्णवतारकः ॥ ४२ त्वमेव गतिरस्माकं त्वते विद्महे पाम् । परंप्रक्ष परंधाम परंज्योतिः सईयरः ॥ ४३ परं रूपं पराशान्तिः परात्परमुपास्महे । स्तुत्वैये प्रार्थयामासुः विश्वरूपस्थितं प्रभुम ॥४४ भीता भवाम हे रूपं भायुग्ने द्रष्टुमक्षमाः । दिवांघाच सावित्र जगतामधिनायक ॥ ४५ तदस्माकं यथापूर्व अनुग्रहपरो भव । सौम्य पड्वश्नमतुलं भुजद्वादशभूषितम् ॥ ४६ संपत्पदं सदा साक्षात् अस्माकमखिलेश्वर । गृहाण रुपमात्मेश कृतार्थाः यमीश्वर ॥४७ एवं संप्रार्थितो देवैः ब्रह्मा-ह्मणस्पतिः । कोटिकन्दर्पसंकाशं परमास्थितः॥४८ अप्रवीचामरेन्द्रान् तान् आंबिकेयो महाप्रभुः । अनेन तोश्वर्येण स्तुपतां भुवनत्रये ॥४९ यद्यदिएमह दाता सेवामिति न संशयः । भूयोऽपि च वरामिष्टान् पृणीध्वमपि शकिताः ॥ १० ततस्ते विबुधास्सवें ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । स्कन्दस्येति वधः श्रुत्या प्राप्तावसरमार्थयन् ।। ५१ बहुमानेन ब्रह्माद्या देवपुंहयाः । प्रार्थयामासुरीशस्य पुत्रं मित्रं सतां प्रभुम् ॥ ५२ देवदेव महासेन धर्हा यदिवा चयम् । घरदो यदिवा यं भोः प्रसन्नोवा स्वमीश्वर ॥ ५३ अस्माकमधिराजस्व अभिषिको मुनीश्वरैः । शायीदमव्यय पदं जगदपीश्वर ॥ ५४ सेनानीरचे भवविन्द्रः त्वमिन्द्रोऽस्माकमध्यए । भूत्वा जहि सुरारातीन शुरपद्मादिकान् प्रभो ॥ ५५ सुरयन्दीः खपीर्येण तत पानीय पूर्ववत् । भुश्व भोगान् यथाकाम त्रैलोक्यमयनाशन ॥ ५६ इति तत्प्रार्थनातुष्टः पार्वतीनन्दनः प्रभुः । प्रसादसमुखो भूत्वा प्रोवाच विधुधोत्तमान् ।। ५७ प्रणम्प प्राप्य ·13735 संभव कापढ़े-वात्रिंशोऽध्यायः 51 इन्द्र एव भवचिन्द्रो युष्माकं निदशेश्वराः । ग्राहमेघास्य सेनानीः भूत्या त्रैलोक्यदण्टकम् ॥ ५८ शूरपारं शीघ्र निहत्य सहयन्धुभिः । तद्भातृनपि पुत्रांश्च चतुर्विध चमूगणैः ॥ ५९ संहत्य क्षणामायण लोकयाधापरानहम् । धीरश्रिया स६ क्षिप्रं आनयिष्ये सुरश्रियम् ॥ ६० थइन् स्मृतः पितुः पाय प्रतस्ये रजताचरम् । अनुजग्मुश्च ते सर्व विधातममुपास्वरा ॥ ६१ माप्य फैलासमचलं तक शिखरं श्रिताः । तपाराधयितुं देयं सेनापसेभिषिच्यतम् ।। ६२ मति घातारसहसा विश्वकर्माणमनुवन् । त्वष्टः क्षिप्रमुमासूनोः अभिपेकार्थमीशितः ॥ ६३ पुरं रचय रनाढ्यं रखनाफारमण्डितम् । लब्धानुशेन तेनाशु चके पुरमनुत्तमम् ॥ ६४ सद्मलिहानप्रासाद गोपुराट्टालमण्डितम् ।। ६४॥ इति विविधमणीनां दीपिता प्रमामिः पुरमिदमभिधीय स्कन्दगिर्यास्यमुझे । हरिविधिवलवैरिप्रष्ठविश्वामरेन्द्राः स्थपतिमभिशशंतुः विश्वकर्माणमयम् ॥ ६५३ इति थीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितापां शिवरहस्यखण्डे संभयकाण्डे एकत्रिंशोऽध्यायः॥ द्विजाः॥८ ॥ अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ स्कन्द पट्टाभिषेकः॥ मकयोजनायाम विस्तारमतिशलम् । नाना स्कन्दपुरं तय सभाग्यसमृद्धिमत् ॥ १ उदयायिग्रहमालाभिः घीथिकाभिरक्तम् । मत्युग्नतपताकाभिः मालीटाण्डान्तभित्तिकम् ॥२ तम्मध्ये निहितच्छथं भवनं सुमनोहरम् । निर्ममे तत्र राजा सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ ३ मण्डप तत्र रखादयं मण्डित स्तंभकोरिभिः । जलस्थलभ्रमकरः हारकुत्यमतिपदैः॥४ कुष्यवार निर्वापि मणिभिश्च विगजितम् । तत्र सिंहासनं चाप्प सर्परतोपशोमितम् ॥ ५ सहस्रायुतकोश्यक समयुतिभिरन्वितम् । तत्र संस्थाप्य देवस्य तनुज त्रिपुरद्विषः॥६ संभृतादोषसंभाग सधैर्मुनिगणैः सह । सग्रह्मफास्ससाध्याश्च सनारायणकास्सुरा॥७ ब्रह्माण्डोदर मध्यस्थ तीर्थतोयैर्जगद्गुरुम् । मुनयोऽभिविषेनुस्तं यसिध्यमुखा ब्रह्मविष्ण्वादि सेनानां सेनापत्ये जगदरम् । वैदिकैविविधर्मन्त्रैर्वेद घेदान्तपारयाः ॥९ हेमन्तुमारे बेहुनिपेतुः grup | निम्माण तिमिला हुका बीरा रणाक हिडिम? माह म मृरपाथि चिह्नकाह किकामुष्टुः । समुद्रकल्पसनादा निनेदुः श्रुतिहारिणः ॥ ११ सदा मधुण्यापानि यीणावेणुळस्वनैः । किनरा गरुडा स्तिद्धा विधाघरगणा जगुः ॥ १२ साहना अमितानन्दा स्तगा किंपुरुषोत्तमाः । हाहाहरुश्च गन्धर्चा चित्रसेनमुखाश्यते ॥ १३ अमिपिच्य जगद्वन्धु सेनापत्ये हरामजम् । पत्रमाचमने चैव गन्धयज्ञोपवीतकम् ॥ १४ धूपं दीप नैवेद्य चस्सर्योपचारकैः । देवा विष्णुमुखारसेना अस्साफ जगतापतिः ॥ १५ देवसेनापतिः स्वामी महासेनो दहशुरिस्येवं नानोपायनपाणयः ॥ १६ इत्या च दर्शन सेषां ऐयानां हरसंभया । विराज्य सहसा सर्वान् विजदारातुलमभ || १७ मधाविशन्तरे शिवारको नाम चै द्विजः । महात्मा ऋषिमुख्योऽसौ यष्टकामोभवपद्य व ॥ १८ तीवं यजतसम्यग्यज्ञेय यदक्षिणे । मालम्पस पशोस्तसिवनमृस्विमिपण्डिते ॥ १९ ·पनाम 52 भीरकान्दे महापुराणे विशसत्याशु संभूतदयागस्सर्वाइपेशलः । मत्युनत ममा मण्डलो रतलोचनः ॥ २० दीर्घ मधुलसद्धाय पूर्वावरविराजितः । कर्णस्तनयुगभ्रान्ति निस्तारित धनावलिः ॥ २१ दीर्घजद्ध चतुष्पादः गुरामनिहतावनिः । मुटपुटतनुः पुच्छसमुल्लिखिततारकः ॥ ४२ लंपितस्थूलपणो मदगन्धकटुःपटुः । लसम्मणिगणाकीर्ण काणन्नू पुरहंसकः ॥ ५३ क्षुद्रघण्टालाकण्ठ घाटानयनोहः । शौर्य जयेच विजितगरुडानिलयि नमः ॥ ३५ भृशदपोटयो जगदप्रतिमलकः । दुद्रुवुदिग्गशास्तस्य मदगन्धामिलाहताः ॥३५ पलायतोऽतिधेगेन प्रत्येत्याशु मनोजयः । जघान मूर्ध्नि सिंहस्य मीतुत्येनचाशनः ॥२६ तेनाभ्रमुपतिर्धान्तलोचनो भ्रममापसः । पुण्डरीकोऽपि नानान्यो वनं प्राप भयात्ततः ॥२७ यामनो वामनोऽतीय पभूय भययेपितः । कुमुदोऽपि फुमुजशे गतो नेत्रमधाचनः ॥ २८ पुष्पदन्तस्य शान्तिस्तत् पुरतः स्थितिहेतुकी । सर्वा भूमि गतो येन साघमौमस्तदादिसः ॥ २९ भस्मासु प्रतिस्तेश्य सुप्रतीकोऽपि दुद्रुषे । इत्यं छागेन चैकेन शोकस्टुर्गजादिशाम् ॥ ३० निर्जित्याशागजानेको रसायातलमाप सः । यलेस्तत्र गृहेनगा ये स्थिताविपसायकाः ॥at विलोळयामास जयी बलं तेषां मदोदतः । उपर्यपितलान्येयं कलयामास भोगिनः ॥ ३२ सप्तापिच सलानेफो मेपो निर्जित्यलीलया । मालोकालोकमचनि मनुष्यमृगपक्षिणः ॥ ३३ सागरान्तर्जलचरैयुयोधमहतीजसा । मेघपडितमसौ ज्योति प्रमअन इवापरः॥३ चमन तरसा सर्वान् क्षणार्धान गर्षितः । अनुदुद्राव सयितुज्योतिषां शशिनोरथान् ॥ ३.४४ नाकिनो नाकनिलया नबाधतमदालसः । विश्वनाथ महदेवान् जने साध्यास्तपस्यथ ॥ ३६ योगिनो सनकप्रेठान् सत्ये साक्षाचतुर्मुखम् । सगणं सर्पकारमभीषयदयं चली ॥३७ चैकुण्ठलोकमासाद्य तीर्खाच विरजा नदीम् । वैष्णवानपि तत्रत्यान् बाधमाने मखोद्भवे ॥ ३६ नारदेनामरास्सेन्दा यजमानेन सचिजः । पाया परित्यज्य विपरीतफलप्रदम् ॥३॥ कालकूटा दिचवस्ता नीलकण्ठ सदाशियम् । कैलासगिरिमापुस्ते शैलराज शिवप्रिपम् ॥ देवगृहद्वारे कीडापायशाशयः । वीरयाहु प्रभृतिभिपीरो दृष्टोऽग्निभूमः ॥ ४१ देवैरिन्द्रादिभिर्देवसेनानी रखिलेश्वरः । ते तमेस्य जगन्नार्थ सर्वातिहामव्ययम् ॥ ४१ व्यजिशिपमहासेनं हरसूनुं प्रणम्यते । देवाः- देवदेव महासेन महादेवांगसंभव || प्रसीदासत्यमो शंभो विज्ञप्तिस्थूयतामियम् । अयं मुनिवरोस्त्यर्थं परमेशांभिवल्लभा ॥४ ईले योन यक्षेशं सोमं सोमाभूपणम् । मारत भारदोऽयं नारदेनसमो महान् || तस्यास्य यो वितते छागालंमेसतिप्रभो । छागो महान् समुत्पन्नो देवयोगादरिन्दम ॥ ४६ जगत्रय तेन देव दुर्बुत्तेनाकुलीतम् । काळकूटादतितरां फरेण निगृह्य रक्षसि मचेत् जगन्द्रा भविष्यति । यतोऽन्यो नैवशक्तोऽस्ति देवोवावानवोऽपिवा ॥ १८ तदाशु रक्षाक्षास्मान् सचराचरम् । समार्थितोऽयं निदर्श निग्रहेजस्य धपः॥४. करं करेण सन्ताड्य धीरयाहोर्विहस्यसा | समादिदेश भगवान तमस्यानयने त्यान् ॥ ५० वीरवादुररिन्दमः । मेपस्यान्वेषणेऽपन्न: विचित्य भुवनप्रथम् ॥ सारसातलमारम्प पभ्रामाण्डावधियान् । तदाजो विष्णुभको विषविलोकितः ॥ ५२ कोलाहलेन तजेम जनस्य तदा । धीरमाहुरमेयात्मा गृहीत्वैने विपाणयो। तंत्र महताधुना 80 जगञ्च पाया तय सहसा ·॥ सभव काण्डे -प्रयस्त्रिंशोऽध्याय 53 निनाय त्वरया देर निकट प्रकट बसी । मेप पूषसइनाम मनोनिलमहाजवम् ॥ ५४ दृष्ट्वा दृष्टमनास्स्कन्दा तमध्याघरुरोइस । पारिणयात शाघातस्य दर्पमपाकरोत् ॥ १५ यनेन खबश नीत्वा तमश्ववदरिन्दम । धारागतीरमु स्वामी चालयामास वीर्यवान् ।। ५६ भ्रामयामास सहसा यात्यायायुमनोरमम् । भुवनान्यपि सर्वाणि ग्भ्रामाधिकसंभ्रम ॥ ५७ बहल्लोकगुरु मेपो महान्त विगतस्मय । श्रान्तः श्रमजलाकीणों विवृतास्योऽतिफेनिल ॥५८ हतदपरवोत्यर्थ प्रकपिततनुस्तराम् । कशयाभिहतोत्यर्थमपि निर्बलता गत ।।५९ अयशस्समेषोऽपि लोकानामपि बाधक । प्रभुणानुगृहीतोऽसौ दययैव दयाळुना ॥ ६० छागोपि तेन तत्वज्ञो भूत्वाऽस्तीपीदुमासुतम् । प्रणाममपि देवाय प्रसन्नमतसाफरोह ॥ ६१ तेनाप्यतितरा प्रीतो वाहन तमकल्पपत् । छागस्यास्य जगत्कर्ता दुष्प्रापमतात्मनाम् ॥ ६२ चकारानुग्रह घेव भक्तस्यान्यस्य किंपुन । भग्निनियन्मेपयाइनोऽभूत्तदादि नारदोऽपि तदोत्सन्न यो देवेमहपिभि । देवसेनापति मूर्श प्रणिपत्योपतस्थिवान् ।। ६५ वीक्ष्य त छागवाहोध देवरसह मुनीश्वरै । यशान्तरायदु खातमिद घचनमावीत ॥ ६५ इति श्री स्वान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे संभवकाडे द्वात्रिंशोऽध्याय । माम ॥ अथ प्रपत्रिंशोऽध्याय । ब्रह्म कारागृह प्रवेश सूत - इति देवाशसभूतो देवसेनापति प्रभु । प्रणत प्राञ्जलि पार्श्व नारद मुनिमीत् ॥ १ महर्ये तय यझेन ममाभूद्वाहन महात् । सनातरायो मैवास्तु पूतिमेतु पुनर्मख ॥२ गच्छ देधैर्यधापूर्व त्विग्भिर्यशमाशुतम् । दक्षिणामिर्ययोचामि स्समाप्यावभृथाहत ॥३ चाइनदानेन शतयवफल लमेत् । ये लोके मनुजामा यत्किचिदपिभक्तित ॥४ प्रयच्छन्ति फल तेषा सर्वयातपोऽधिकम् । इत्यादिश्प विसृथस्ते नारदाद्यास्सुरर्षय ।। ५ यथोक्त प्रभुणा चस्सुखमापच वै मुनि । सोऽपि तय कैलासे विज्ञहार यथारति ॥ ६ पतसिन्नन्तरे सहसाध्यैमेरुदणै । सत्यलोकादुमाकान्त समाराद्धमुपागत ॥७ कैलासशिखरे ज्ये शङ्करस्य शिवालये । मोदन्ते देवतास्तत्र मुक्तिभाजस्तदाश्रयात् ॥ ८ स तत्र विनयेनैव प्रविश्य विबुधैरसह । मतीत्य विविधा दीधीरस्युनत पताकिका ॥ ९ आतसाद महचित्रमालय परमेशितु । ददर्श द्वारि जगता विहन्त गुरु गुइम् ॥ १० शिवयोस्सखिभि पुनममेयजर शिशुम् । तदा तस्य विनोदाय सुब्रह्मण्यो विधतिम् ॥ ११ जहार तेन त ब्रह्मा नैवाजानात् परप्रभुम् । प्रविवेश शिशु मत्वा शिवायसयमद्भुतम् ॥ १२ चिर तत्र महादध समुपास्य ससादरम् | साध्यैस्साक विसृष्टोऽसौ सत्यलोकाय निर्गत ॥ १३ सदानीमपि दयस्य कुमारो मारसुन्दर । तपाखेलत् यहिरि सवयस्पहरात्मज || १४ तस्यय दीव्यतोऽभ्याशे गच्छन्चारिजसंभय । अस्तानतिराहूय पृष्ट बस्वमितिफुधा ॥ १५ ब्रह्मा ·॥ वचन 54 भीरकान्दे महापुराये ऊचे যামোগল प्राझलिविनयान्वितः | प्रहाहमिह संप्राप्तस्सु प्रमण्य दयानिधे ॥ १६ सेवाये शिवयोग्य सत्यलोकाजगद्गुरो । साध्यस्साय सुरैरेमिः कृतेशीपास्तिस्मिते ॥ १७ कृपापा पात्रभूतोद्य समाहतो यहच्छया । हतार्थीह गमिष्यामि सत्यलोक विमुश्चमाम् ॥ १८ पदन्तमितिघातार नमन्तमपि पादयोः । विनोदायाभणासामी यिहस्य सखिमि क्षणम् ॥ १९, ब्राह्मन् तव पति काया का विद्यासु पाटयम् । जिगसुरहमद्याया पृच्छामि न परीक्षक ॥ २० मा प्रथा कोपमधुना बदब्रह्मन् त्वमजसा । तदुपथुत्य गभीरमतिपेशलम् ॥ २१ मीत प्रीतमना प्रादादुत्तर चतुरानन । देवासुरमनुष्याणा स्रणास्मि जगताप्रभो ॥१२ नान्योति मत्समोलोके चरवाते पटु ! अष्टावशासु विद्यासु पटुरस्म्पदमेवभो ॥ ३३ वेत्ति धात्वर्थभूताना विद्यानामहमाधय । ग्रुपत्येव विधी भूप प्रत्यावऽग्निामुम् ॥ ५४ मृयोपलालयस्तस्य गिरा वचनमादरात् । स्कद - अहो पटुरदो वेत्ता महारत्व महतोऽधुना ॥ २५ तासु विद्यासु वाद्यायास्तदा यदकिय-पदम् । सन्तोषोद्यऽस्मदादीना शिक्षा वृद्धभापणे ॥१६ तदाबावश्वसविधे विधे सर्व शृणोम्यहम् । सखिभिहे सखायोस्य शृणुध्य गदतो गिर ॥२७ रुपमेवारस सर्वेषा महिमान बदत्यलम् । भुत्वाचष्ट ठतो ब्रह्मा श्रुतिमाद्यामृगामिकाम् ॥ २८ स्वरमादी पपाठेप बिन्दुनादैत्रयोदशम् । तायामात्रेण सेनानीस्तशिर रुपमा मन ॥२९ हस्तेन तिष्ठ तिष्ठति भूयएनमभापत । गुह - अर्थोऽस्य घlतामाशु समक्षप्तमिह त्यया ॥ ३० यथासाक मनोगच्छेत् सशय नैव संप्रति । विधि - प्रकृतश्याहमेवार्थो विधिरस्येति यिनुवन् ॥ ३१ मुष्टिना घाटचट्येन मुखरीपत दिङ्मुख । कारागृह स्कन्दगिरी नीतोऽय यीबाहुना ॥ ३२ जगत्स् च येन स्कन्वेन सचराचरम् । ततो दीर्धेण कालेन साध्याश्च मुनियोगिन ॥३३ तपसा प्राप्य देवेश शङ्कर चन्द्रशेखरम् । प्रार्थयन्ति स विबुधा ब्रह्मणो मोक्षमादरात् ॥ ३६ देयो विदितवृत्तान्तो वियुधानप्रति शकर । प्रेपयामास नन्दीश सुग्रामण्यान्तिक प्रभु ॥ ३॥ गच्छ नन्दीश पुत्रस्य सविध ममसातम् । मदिरा देवसेना-य प्रीणयि-या मदाशया ॥ ३५ विमोचय विघातार सृष्टिपत्यूपशान्तये । स्वामिना यद्ययाप्त तत्थेति शिलाज ॥ ३॥ अगाम स्वरया सन्दगिरि नदी तदाशया । तर मन्द समाराध्य सन्तोप्य विविध स्तव ॥ ३६ प्रणम्याञ्जलिहस्तो ने ब्रह्मास्वामिन् गिरा पितु । विमोच्यो भवता लोकप्रियाद्यथापुरा ।। ३५ विद्यापति स्थिते तसिन् नन्दिकेशे ताजली । तमद्धो महासे नो मर्सयन्नन्दिन मुहु ॥ ४० आगतोऽसि पथा येन तेन गच्छ नचेचिरम् । ब्रह्मणासह वासोऽस्तु तव कारागृहेश्यया ॥ ४१ शुवत्युग्रतर स्कन्दै प्रणिपत्य शिलादश । जगाम (यरया देव पुरारि पुरुषेपयु ॥ ४३ शशस सान्निधौ तत्र वृत्तात स्वामिनोगण । सस्मित सशिर कपमीशो विस्मितमानस ॥ ४३ इति श्रीरकान्दे महायुगमे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे सभवकाण्डे प्रयस्त्रिंशोऽध्याय || ॥

·55 समव काण्टे - चतुरिंशोऽध्याय । मय चतुस्त्रिंशोऽध्याय । प्रणवार्थशानफलम् ॥ स्त - स्वय तदा सदगिरिप्राप स्कन्ददर्शनलालस 1 मनुफ्त्वान्त पुरस्थायै पात्यै परमेश्वर. ॥१ कोडापर पुर रुद्रस्तिभिरपीक्षणै । पिबनापिययौ हप्तिं चिर सखिसमाजगम्। २ बरयान्येत्य चाहुपा समादायामसभवम् । सखजे गाढमास्यत्र जिने मुहुरनन्यधी ॥३ सपिका सपरिष्वर कुमार श्रीतमानस । प्रध्यासामास देवासे भक्त्या विनयशीलया॥४ देवोमितानन्दोग्यगरपामृतामसि । आनन्दसिंघोरसासूनोरगाधे निममनह ॥ ५ दिच्ययानमथारूढरसुकुमार वदिशशो । प्रतिप्रतीक्पस्पर्श पद्माकोमळपाणिनः ॥६ ततो मन्दस्सित प्रेक्ष्य समाप्रायानन शिशो । सात्यपूर्वमिदवाक्य यमाण जगदीश्वर ॥७ पास मुञ्च विधातारमायया मम पुत्रक । जगत्स्परविषा भूयादाचा मियाद्यान ॥८ साक्षादपि मुपाच्छभोदश्रुत्वा वाक्य पडानन । ममुशन्नय घातारमथेम मन्युराविशत् ॥ ९ वात्सल्यकोपयोरासीमध्यस्थ मनईशितु । पूर्वस्यमपि पारसत्य मन्युरागन्तुको यळी ॥ १० निएद्य देवमीशानमपिस्ववशमातनोत् । तेन प्रोवाच देवस्व विहस्सालोक्य पुनकम् ॥ ११ परस किंचिनजामीपे लगा मुञ्च मदिरा । प्रत्याख्यात पुरानदी मदापापरिपालक ॥ १२ प्रत्यारयान नकर्तव्य मुध्यतामारममूत्वया । गदतोस्यामिपीश्येरमानन शुलिनो गु ॥ १३ थानीय गणपैरने मोचयामास घेघसम् । तत प्रीतमनादेव पुनमालिंग्य वासलात् ।। १४ मक संस्थाप्य पच्छ विधे कोपस्यकारणम् । कारापहे सन्यदया किमर्थ राजतो जगत् ॥ १५ तस्य च। अर्थशानेन प्रणवस्य कथ अमिनराधारमपितर प्राजलिपिनयान्वित । प्रोयाच वचन स्कन्द प्रीतियुक्तेन चेतसा ॥१६ थहो पितरि हासेल सघयोमिर्पयारति । अनादृत्यनु मा दद्यातायात धकार स ॥१७ मया पृ तत कस्त्व कृस्य ते कि छ बास्थिति । किमीत स्वया बृहीत्यधिक्षेप तो मया ॥१८ न्यवेदयत्ततो महा खच प्रत्यच कौशलम् । वैदुष्यमात्मनश्चापि विद्यास्वादशस्वपि ॥१९ पुनः पृण्श्ववेदाना स्यामाद्यच यत्किचितन्यथाथाऽनुवर्णित ॥२० ततोऽपिथार्थवक्तार महामनो । न्यवेशयमह काराप्रहमध्य प्रजापतिम् ॥ २१ मनोरथै प्रीतमना शभु पुरमाघ्राय गण्डयो । पपच्छान देवानामात्मसमवम् ।। २ सन्न प्रणिपत्यजगद्गुरुम् । रहस्यभूतमत्यर्थमर्थम पित ॥ २३ क्थयानिच देवानामग्र विश्वजगहरो । गुरु प्रयेद्धीमान् मन्त्र यनन जोपयेत् ॥ २५ प्रकाशनाप्रकाशाभ्या रोव मरक व्रजेत् । भापामस्तोऽरध्या सोनापि पुरासुरै ।। २५ पदन्त मिति पुत्र मुहुराणायमूर्धनि । अङ्क निघायचालिन्य कणे कथय पुत्रक ॥ २६ ममेति ग्याहरपुत्र मन्धाधमितिसस्पृहम् । ततोऽभिवाद्य मनसा पिता परया मुदा । २७ पर्थमाहरूम सेनानी प्रणयस्थ रहस्यथ । यदैवानुगृहीतोऽसौ पिया तेन मुनीश्वरा ॥२८ खरस्यार्थ एवमेर नसंशय । सुब्रह्मण्यों स्वास्थार्थस्यचाच सदाशिवोम् ॥ २९ इति जानन्ति ये लोक ते यान्ति मम तुल्यताम् । सर्ववेदातविज्ञान सुनिश्चितधिया सताम् ॥३० मोवाचन पुन । धावा भु ·56 भीस्कान्दे महापुराणे पतीनां शुद्धसत्यानां ब्रह्मप्राप्त्यैकसाधनम् । ऊचियानिति तभीस्या मतदयोभृशम् ॥ ३॥ पुत्र पुत्र मनोरथों वर्णितो यन्महांस्यया । मधिकारमलग्रस्तः कथं येत्ति चतुर्मुखः ॥ ३१ योगिनोऽपि न जानन्ति ध्याननिधूतफल्मपाः । मद्भक्तापच जानन्ति ममैवानुमहात् सुत ॥३३ भमारमासि यतो नूनं घेरिस पुत्रार्थमन्द्भुतम् । अस्याधिकारिणोऽगस्त्यादृते सन्ति नयोगिषु ॥ ३४ तस्मै कथय सम्यक्त्वं अमुमर्थं पदाशया । एवं परंपरामा विद्योच्छिमानवैभव ॥ ३५ सोन्तेवाप्ती पात्यर्थं शाधितं पुत्र पुत्रवत् । अनुशास्त्रात्मक देयः स्वपाप भुवनं पुनः ॥३६ तन वीं समाहय निशान्ते जगतापतिः । पारिसप्योपचरन्ती तां अङ्क संस्थाप्य शैलजाम् ॥ ३७ कथयामास वृत्तान्तं सुब्रह्मण्यस्य पेघसः ॥ ३७१ इति श्रीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे संभषकाण्डे चतुर्विंशोऽध्यायः॥ ॥ अथ पंचत्रिंशोऽध्यायः ॥ भी मम्यया श्री शियं प्रति श्री स्कन्दमहिमवर्णन प्रार्थनम् ॥ श्रुत्वा देवी कुमारस्य मुखादीशस्य वैभयम् । अगैः कदयकल्पः स्वैः बाइस्सालोक्यनापकम् ॥ १ भाश्चर्य ते प्रभो सूनोरतिलौकिकमद्भुतम् । शैशवे प्राए जल्लोकान् लीलयैध तयात्मजः ॥२ अस्य कीटक्प्रभोरूपं कि वीर्यकतमोह्ययम् । विभूतिश्चास्य का बहि पृच्छत्यै मामीश्वर ॥ ३ संचोदितश्शंभु स्नशमनार्दनः । ए: प्रोषाच वचनं देवी देवषरोहरः।" ईश्वर- हन्त ते कथयिष्यामि रहस्यं शृणु सुन्दरि । शिवोऽहं निष्कळ: पूर्णशक्तिस्त्वमनपायिनी ॥ ५ प्रकृतिप्रत्ययाकारावायां शब्दार्थकौमती । वंशब्दोऽर्थोऽस्म्यहं भने जगत्वं पतिरस्म्यहम् ॥ ६ पञ्चकत्यपरवाई पञ्चवक्त्रस्सदाशिवः । एकवयत्रासि बहुधा मिनापि परमेश्वरी ॥ ७ त्वन्मयो मन्मयो यस्मात् पड्वफ्यः परिकीर्तितः । पञ्चकृत्यपरोऽयंच प्रपञ्चस्यास्य छीलया॥८ पट्कृत्तिका मुण्यरूपा ददुः स्तन्यं यदस्य वै । पपीच तासां येनार्य कार्तिकेयस्तयात्मजः॥९ पार्वती त्वं गिरे। पुत्री पुत्रोऽयन्ते त्वदाव्यया । पार्वतीनन्दनो लोके प्रोच्यते वेदचादिभिः॥ माक्रम्यच पतोऽस्कन्दतिक्रमण अगत्रयम् । तेन स्कन्दोऽपमापातस्तुतस्ते गिरिसमये ॥१ अनन्नयामि यद्भकानहमगिरितीरितः । अग्नर्मदाविरभवदग्निभूरात्मजस्तब मदूर्ध्वरेतसो पसालालाटाइदिनेत्रतः । अथवाभूदयं यस्मादग्निभूर्भुवनेश्वरी ॥१ मथवाऽनियंतोबाट वायुनामनियोगतः । मनिभूरिति पुत्रस्ते सुभ्रूस्सूरिभिरीरितः ॥ १॥ गुहेति दहराकाशो वेदान्तेहि पठ्यते । तन्निष्टोऽयं गुहः प्रोका सर्वहाकमलासनः॥१॥ एपोपहतपा-माहि विरजामृत्युपर्जितः । विशोको विचिकित्सश्च विपिपासुः कुमारकः ॥१॥ सत्यकामस्तथाप्सत्यसंकल्पोज्य महेश्वरी । ऋतं च सत्यं पुरुषो विश्वो विश्वाधिकश्च सः ॥१५ शराणां पहने जावस्सोय शरवणोद्भवः । धन वारातस्थतटावस्य तदन्तरे ॥१८ पने पन्नाभवदनरसंबभूवायनेच्छया । तेनार्य जगतां नायः पुत्राशस्वणोद्भयः॥११ ·57 संभव काण्डे - पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ ३२ ब्राह्मणानामहं देवस्मृतम् मत्सुतः प्रिये | सुब्रह्मण्यस्समाख्यातः सुरासुरनमस्कृतः॥२० आमनन्त्यात्मना यस्मान्महासेनात्मसंहतिः । सासेना यदयीनोऽयं महासेनस्सुतस्तव ॥ २१ गढ़ायामुउभूवालस्तेन गाहप ईरितः । देवा विष्णुमुखा लोके यस्यसेनाः प्रकीर्तिताः ॥ २२ दुःखाम्तमन यचासां सेनानीः परिकीर्तितः । अनन्तानि च नामानि सन्ति पुषस्य तेऽनघे ॥२३ कीर्तितानि मया शभ्यन्मुक्तिदान्यपिलात्मनाम् । एकमप्येन केनापि नामस्कन्दस्य कीपते ॥२४ तस्य सिध्यति लोकेऽस्मिन् पुण्यार्ध चतुष्टयम् । तमस्पृशन्ति पापानि नाइत्यादिकान्यपि ॥ २५ रूपमस सुतस्यायें घय॑मानं मया 2शु । सचिदानन्दरूपस्य निष्पळस्य गिरीन्द्रजे ।। २६ महश्व महसामीशे परंज्योतिरनूपमम् । तद्भासा भाति सूर्योऽप नचन्द्रो नैव तारकाः ॥२७ नेमा विद्युतः क्वास्मिन् कुतोऽग्निस्तस्यतेजसि । भाति सर्व प्रसादेन तस्य मुक्तिनधान्यथा ॥ २८ मोतं प्रोतंच निखिलं सूत्रे मणिगणाइव | पुत्रेण ते पुराणेन पूर्णचन्द्र निभानने ॥ २९ स्वामाविकमिदं रूपं रूपमम्यचराचरम् । अन्यत्तद्भुवनाकार मूर्धाद्यौ भिरंयरम् ॥ ३० सप्तपाताळगादतदक्षीण्यग्निदशशीरयिः । दिशोऽस्य वाहयः प्रोक्का रोमाण्योषधयश्शुमे ।। ३५ इन्द्रियाण्यस्य भूतानि महान्ति विषयाश्वते । शन्दादयस्समाख्यातास्सर्वानुमादकस्या पड्वयं द्वादशभुजमष्टादशविलोचनम् । अनुनहाप लोकानां रूपमनीकृतं शुभम् ॥ ३३ परेण ग्रहाणा तेन सुस्मिते शुभलोचने । इदं रूपं परं तस्य ये ध्यायन्ति घरामने ॥ ३५ ते धन्यास्ते जगद्वन्यास्तैः पूता वसुधातराम् । मस्यौनियुग्मयोर्भता ये मां घरणीतले ।। ३५ विदशैरपि ,ते यन्द्या मत्प्रियास्वस्त्रियाय ते । महिमानमुमे वक्ष्ये फुमारस्य महात्मनः।। ३६ याहया वायुरायाति दधाति भुवनान्यपि । भावहादिभिरादाय ज्योतिश्चक्रादिकं शुमे ॥ ३७ माणादिभिश्च मेदैः स्वैः प्राणिनश्च तदाया । मीपास्मादेवस्यापि प्रकाशयत्ति पार्षति ।। ३८ लोकचक्षुलोकमिम सर्यलोकेरलंध्यया । हव्यं वहति देवानां कव्यं कन्याशिनापि ॥ ३९ पाकच फुरुते पहिर्देवि त्वत्सनुशासनात् । वैश्वानरोऽग्निर्भूतानां जाठरं समुपाश्रितः ॥ ४० घाणापानसमायुक्त पचयन चतुर्विधम् । मृत्युश्च शासनादस्य पापिनां घ्याधिपीडन।।११ जीवता यातनामिश्च मृतानामपि धावती । चतुर्मुखोऽपि भूतानि सृजस्यस्यैव शासनात् ॥ ५२ নমিগ্ন सथायश्च प्रजापतिभिरादरात । नारायणो महायोगी नरभूतजलाशयः॥५३ करोति रक्षां जगतप्पण्मुखस्यैव शासनात् । मत्स्यकर्मवराहादि भृगुशापनियन्त्रितः ।। ४४ अवतारमनुप्राप्य धर्मसंस्थापनोद्यतः । संहरत्यसतोस्रय शासनादसुरामपि ॥ ३५ कालाग्निदो भगवान् संहरत्येय शासनात् । सर्व जगदिदं काले सुब्रह्मण्यस्य येघसः ॥४६ कालस्सृजति भूतानि हालस्संहरति प्रजाः । सर्वे कालस्य पशगाः सकालोऽस्य चशे स्थित्तः १४७ भवकारामशेषाणां संप्रयच्छति । आकाशस्तयपुत्रस्य शासनेन गरीयसा ।। ४८ सञ्जीवयन्त्यशेपाणि भूतान्यापस्तदारया । अविलंध्याहि सर्वेपामाशा तस्य गरीयसी : ४९ यासावशात्तस्य धरास्थितेय धराधरावारिधरारसमुद्राः। ज्योतिर्गणा विष्णुमुखावयास्सर्व जगत्स्यावरजङ्गमंच ।। ५० इति श्री कान्दे महापुराणे शशसहितायां शिवरहस्सखण्डे संभवकाण्टे पंचत्रिंशोऽध्यायः॥ भूतानां ·58 भीस्कान्दे महापु - ॥ अथ पत्रिंशोऽध्याय ॥ श्री स्कन्दविभूति वर्णनम् ॥ देवी- विभूतिं तव पुत्रस्य हित्य पुरिणावर । विशाताषा विभो पस्या मुक्ति विन्दन्ति मानया ईश्वर - हन्त ते कथयिष्यामि विभूति शारजन्मान । सर्वलोकोपकाराय नियोध घावणिनि। सरेयात्मकस्कन्द, सर्यलोकात्मकस्तथा 1 सर्वभूतात्मकश्चाय साक्षाट्यहासनातनम्। यद्यविभूतिमत्तत्व श्रीमर्जितमदिजे । तत्तद्विदिसुतस्यायें भूतिलेशविqमितम्। बात्मेष पुषतामेति दीपादीपान्तर यथा । दीपान्तरस्य माहात्म्याट दीपो भवति यन्महान् । एवमेवमहानेष मत्तो भवति पुत्रक । विभूतिलेशलस्यायें तत्र तन्त्र विजृमित । नातानाव रुद्राणा भय कालाशिरद्रिजे । सदा विष्णुश्च विष्णूगा शङ्खचकासिधारिणम् ।' धासुदेवश्च मूर्तीना चतसृणामय शिवे । अवतारेषु तस्यैष रामशरभूताया। धृष्णीना वासुदेवोऽय पाण्डयाना घनाय । प्रजापतीना सर्वेषा ब्रह्माज्य ग्रह्मणस्पति ॥ मनूनामपि सर्वेषा मनुस्खायभुवोह्ययम् । इन्द्रोऽय सर्वदेवानामनिस्तेजस्विनामयम् । पितृणाच पञ्चाय रक्षता निमऋति प्रिये । यादसा वरुणश्चाय बलीना वायुरेव ॥ r-धर्घाणा चित्ररथो निधीना धनदोहयम् । ईशानोग्य दिगीशाना भोगदोऽय प्रकीर्तित ॥ ऐरावतो गजेन्द्ररणा स्रोतसामेय जादयी । राणा शहर सन्चो पसूनामपि पावर ॥ आदित्यानामय विष्णु भिपजामयमश्विनौ । महादश्चैप दैत्याना सणामपि यासकि । मृगाणाच मृगेन्द्रोऽसौ गर पततामपि । ब्रह्मपीणा पसिष्टोऽय देवर्षीणाच नारद ॥ अश्मयस्सर्व वृक्षाणा द्विपदामपिभूपुर । यत्र यर जगत्यस्मिन् देवतिर्य नरादिषु ॥ धीर्य धीरधिका कान्तिविद्याशामादिक प्रिये । तत्समय स्याणि विभूतिरिति निश्चितम् । सक्षिप्योका विभूतिस्ते पुत्रस्य भुवनेश्वरि । मशक्य विस्तराद्वक्त यकोटिशतैरपि ॥ विभूतिस्ते पुत्रस्य परिकीतिता । प्रागा कधित पूर्व स्यया तदपि विस्मृतम् ॥ प्रथया लोरक्षाथ पुनः पृणासि पार्षति । सूत - इतिदेव प्रसारमा कुमारस्यास्य वैभवम् ॥ कथयामास पार्वत्यै लोकानुग्रकाम्यया । समालिंग्य पुनदेवीमन्त पुरमुपाविशत् ॥ इतीशकथित प्रसिद्धिमामत्तरम् । तत्र तत्र सुरेन्द्राणा भुवनेषु विशेषत ॥ वैकुण्ठे विष्णुमनने वैष्णवीभिरुदीरितम् । कामिनीभिसदाकाल विपञ्चीमिचिमितम् ॥ ९ तदन्तर उपेन्द्रस्य कन्ये वे नयनोद्भवे । नाम्नैका मृतयस्यास्या परासौन्दर्य बल्लिका ३॥ घर्यमान शुधवतुर्महिमान मुलोचने । सदस्य तन्न तबैते सौधुमायच नित्या ॥ २ वकमाते उमे कन्ये पत्नीत्व तस्य दुर्लभम् । ईपतुश्च तर कर्नु तःमोत्यै श्रद्धयासह। ते शुमे सुकुमाराङ्गे रूपेणाप्रतिमे भुवि । मेनातेवानुरूपत जगत्यनिश्चराचरे ॥ धुरा धुस्वास्य चरित वैणिकीभिर्महीयस । सरानालमेशाते प्रपाळशयने सुग्नम् ॥ २ श्रवणे तश्चरित्रस्य शौतुकानान्तमान । चिनिद्रनयने नित्यापतिदीर्घा रात्रिषु॥३ शरकान्तारमभ्येत्य वटाकतर मुन्नतम् । नियताहारनिरते मुनिव्रतपरायणे ॥३ अपाम्य काञ्ची रसाढ्या मोझोमायधमेखलाम् । आच्छाद्य रोरवी मेध्या त्वमानीय फोमनाम् ॥ ३ श्यमायें ·11 संभव कापडे - पत्रिंशोऽध्यायः 59 विभ्राणे घरकले रम्ये विसृपक्षौमवाससौ । भूतिभूपितसर्यात रुद्राक्षाभरणांचिते ॥ ३२ षडक्षरमदाजप्यपरेतद्धयानमानसे । एवं चिरगते काले तयोरग्ने सनातनः ॥ ३३ प्रादुरासीन्महासेनश्चारुहासमुखांबुजः दृष्ट्वाऽमृतबल्येनमारासुन्दरवत्यपि ॥ ३४ रोमांचितप्रतीकेते प्रेमविस्फारितेक्षणे । प्रणम्यानलिमाघाय तस्थतुः पाययोयो। ॥ ३५ स्वप्नेऽप्यपूर्व अभ्यवेत्ये शपुत्रकम् । महसैवातिमहता सर्वलोकातिशायिना ॥ ३६ मालोक्यते जगासामी सितपूर्षमभाषत । युवां भद्रेऽध घृणुतं पदिष्ट हदिसंस्थितम् ॥ ३७ करिष्ये युवयोर्वाक्यं कांक्षितं फरवाणिकिम् । तदुपधुत्य संगीतहृदये यवतुर्धरम् ॥ ३८ जगन्ध जगन्नाथ शिवयोर्हदयंगम 1 गृहोप्व पाणीनौ म्यामिन प्रसनो यदि विश्वप ॥ ३९ भावां चिराय पत्नीत्वमभिकांक्षावहे विभो । सूतः - इतितत्मार्थनातुष्टः पुनरेव माणसः ॥ ४० मथ फालेन युवयोः पूयिष्येऽमिकांक्षितम् । एकाऽमृतलते तिष्ठ जिण्वभ्याशे मदारया ॥ ४१ देवलोकेऽपराभूमौ त्वं सुन्दलसे प्रिये । भूमौ शिवमुनी विष्ठ समये विघहे त्यहम् ॥४२ व्याहत्यैवं विशाटायौ स्मृत्वा पिनोः पदं प्रभुः । भलंचकार सविधं पित्रोः कैलासपत्ते ॥४३ भणम्य पादयोः पित्रोरसुग्रामण्यो मुनीभ्यराः । बद्धांजलि पुटोऽतिष्ठद्धीक्षमाणो मुखं तयोः ॥ ३४ तो तदा संपरिप्यस्य जिवाते मुखपक्षजम् । प्रत्येकं ते समाधाय मतिमधिजग्मतुः ॥ ४५ स्वं स्वमके समारोप्प लालयामासचिरम् । स्थापयामासतुर्मध्ये तमीशी अगतां मुदा ॥४६ तदा नयोश्च तस्यापि दर्शनेन गणेश्वराः । मेनिरे मोक्षसाम्राज्य मुखमाप्तमनश्वरम् ॥४७ इदानीमपि यो सोमं सस्कन्द जगदीश्वरम । ते धन्या धरणीमागे से धन्या विबुधैरपि ॥ ४८ एवमेय शिवे सांये सस्ते तिटतीश्वरे । कैलासमचल प्रापुर्वियुधानिस्स्थितिंगताः ॥ ४९ विधातसमया विप्रा भारुरोहुरतंत्रिताः । ते भवनद्वारमप्राप्यमकृताममिः ॥ ५० ईशितुः सर्वलोकस्य या विष्णुपुरोगमाः । तत्र द्वारि समालोक्य मन्दीशं सगणं सुराः॥ ५१ सनारायणकास्सैन्द्राः प्रजापतिपुरोगमाः । समयोनिमस्पारादादारसुमनोहरैः मस्तकन्यस्त मुकुळालक्षिताक्षरम् । स्तुत्यं संस्तुत्य पहुधा नम्ररेहा व्यजिशियन् ॥ ५३ देवाः- नन्दीश्या जगामिन् सर्वशायामदागमम् । विज्ञाप्याति त्वमस्माकं प्रशमय शमकुरु ॥४४ विज्ञापितरसुरैरेवं शिलादमुनिसंभवः । सातकालस्सदा नन्दी शिक्योधिपकत्ययोः ॥ ५५ प्रोवाच विधाने विलोक्यान्तःपुराधिपः । युप्माकमीशसेवार्थ नैयारत्ययसरस्सुगः ॥५६ इदानी तिष्ठतात्रय समयेस्त्वीशदर्शनम् । ऊपुरे गिरा सूनोशिलादस्य शिलोच्ये ॥ ५७ कैलासेऽथ गते काले पुनरप्रार्थयन्सुराः । दर्शनं देवदेवस्य दयासिंघोरमापतेः॥ ५८ शालकायनपौत्र समभ्यच्योगतस्थिरे । अन्तःपुरं प्रविश्याय नन्दी पुनरमापतेः ॥ ५९ प्रणम्य पादौ देवस्य व्यजितिपदिदंयशी । मादित्या देय सर्वेश शूरपमहतौजसः॥ ६० भागत्य द्वारि तिष्ठन्ति चिरकालमतन्त्रिताः 1 क्षिन्ते देवदेवस्य दर्शनं हरिणासुराः ॥६१ फुमानुवरेषु ते । इति विज्ञापितः स्वामी जगतामसिलात्मनामः ॥ ६२ सोमस्ससूनुर्भगवान् ददावनुमति दृशा । प्रधेशने सुरेन्द्राणां मुनीन्द्राणां च योगिनाम् । ६३ लायानुसोय नन्दीशः सामेव सुरोतमान् । भजिरं देवदेवस्य निन्ये धन्यतरो पशी ॥ ६४ पतेन महता देवाः नचिरिथ्य सनिधिम् । ते प्रणम्य महादेयं सांब समुत्तमव्ययम् ॥ ६५ प्राप्य ॥५२ हस्तान्ज तं कुनुप्रमेतेपु ·60 भीस्कान्दे महापुराणे तमुपानयन् ॥६६ सर्वज्ञ सपकार सर्वलोक महेश्वरम् । गीमिराभिध्याभिस्सुमुख नन्दी दन्तावळ वग्यसनपरिसर मन्दमन्द समेत्य स्वामिन् सर्यक्ष शभो निपुरहर विभो देवदेव त्रिशूलिन् । दयास्सेन्द्रास्ससाध्यास्सकलमुनिगणा विष्णु पद्मासनाया स्वत्पादाभोजयुग्मप्रणतिमधिगतास्तेऽद्य धन्या मृतार्था ॥ ६७ इति श्रीरकान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे सभयकाण्डे पत्रिंशोऽध्याय अथ ॥ अथ सप्तत्रिंशोऽध्याय ॥ धी स्कन्देन तारकपुरी गमनम् ॥ देवा महादेवमयिकापतिमव्ययम् । कृताञ्जलिपुटारसर्वे मुनपश्च व्यजिशियन् ॥१ देवा:- भगवन् दव सर्वेश भगनेत्रनिपातन । चिर विप्रकृतानसान असुरैरसुरार्दन ॥२ शूरपद्मादिमिरत्वेतान् रक्ष रक्ष कृपापलात् । कुमारेण तवानेन यातयनान् सुरद्विषः॥ ३ विमाप्येव यिगोस्तस्थु सन्निधौ यियुधा मुदा । ततो देव प्रसन्नामा सपाच दिवौकसाम् ॥ ४ परित्राणाय जगतामालोच्य शिपया मुटुः । सुग्रामण्य जगादेद गालिंग्यानाय मूर्धनि । ५ सहराय सुरारातीन् सुब्रह्मण्य मदाशया । शूरपन दुरात्मान सिंहवाच तारकम् ॥६ सपुत्रमित्रसन्धियातिभिस्सर्पदानवे | सर्वत्र तेस्तु विजय कचिदान परामयः॥ ७ मादियानुमुमाकान्त कुमारायेवमात्मनः । रौद्रायेकादशात्मीयान्यस्त्राण्यस्मै विधायच ॥८ शातिच मनसा का सर्वशनियईणीम् । ददौ द्वादश देशो द्वादशादित्यययंस ॥९ तोमरधनसहान्य कुलिशेवपुता मात् । घण्टाकमलकोदण्डास्तथा रौदाण्यत्राणि शपत्येका दादशास्यायुधानिये । ददौ देव प्रसन्नात्मा सहस्रादित्यसभिभम् ॥ ११ दामाद सर्पशनालय अयुताश्यसुसयुतम् । ममेद्य कवच हैम नानारतम्यभूषितम् ॥ १२ अक्षय्यतायकापूर्णाविधी जादीवर । तवारि महामात्र सपेशनियईणम् ॥१३ इस्पेयमरलसपत्रमालिलिडेशसभवम् । मानायास्पाननाभोज यिसस एताशीस्स' विभ्याधीशोऽमराणी । सापि साक्षाअगन्माता सर्वलोफमादेशरी ॥१५ समातिरापारमना पुर सवारीरमिसयतम् । माघाय मूर्ध पाशीभिरभिसभा पहष्टधी ॥१६ महि पुत्र सुपरातीनिति सा पिससनंद । सोऽपि सेनापति स्वामी पुरकार्यरतोयः ॥ १७ सदक्षिणतोत्र जातीपी । पिसरायमियाधारात प्रासलिनियसायद ।। निपुतं पोरयाहुमुखानपि ! पाहिनीनो द्विसाहत तमानसपदाम् ।। सेनापी घीपणामोत्तत्वात शिव । संयोग्य पुरसेनाये सुम्सचेतता वियुधानिदमादेशो रिणुशहादिका प्रभु । मसी जेप्पति यारन धिक्षणमात परामम सुरा मन्य पश्यत पायादिमि । मुनिमियोंगिमिस्सिदै साधं गत निर्भया ॥२ मादिश्याप्तहिमापत सह गौर्यातिएपी । ततो विष्णुमुसा देपासमुप मपय गापा ॥ प्रासपरइरधाः।। 10 मुदुर्मुहरनहा ॥ १४ गणरायाना ·परे॥३३ संभव काण्टे - अत्रिंशोऽध्यायः 61 प्रासाद्यानेकया स्तोत्रैः प्रणम्पानुपयुस्सुखम् । ततो विष्णुरमेयात्मा वायुमाइप माधवः ॥ २४ मनोजवस्य देवस्य शतांगस्य मद्दीयसः ! नियुतानांच धुर्याणां सूतं चने सुरारिहा ॥ २५ देवदुन्दुभयो मेदिविसंकुलनिस्वनाः । ययपुः पुष्पवर्षाणि ससृजुर्लाजजालम् ॥ २६ ननृतर्मुनपरसधैं दण्डहस्ता जटाघरा: 1 जगुः निरगन्धर्यास्तथा किंपुरपांगनाः ।। २७ ब्रह्मर्पयो वसिष्ठायाः नारदाद्यासुरर्षयः । अपठन् स्वस्तिमन्धास्ते कौमारान् विजयप्रदान् ॥ २८ मातारसर्वलोकामा मुनीनां पत्तयस्तथा । न्याय मुरथनागानां जगुः कल्याणचेतसः ॥ २९ प्रक्षाब भगयान्विष्णुस्वताच सुरतलकः । वीराणा पीरसैन्यानां वीरवाहमुखात्मनाम् ॥ ३० रथान्नानाविधाकारान्नानाधुनिनेकशः । आयुयानिव दिव्यानि वर्माणिव वितेनिरे ॥३१ सिंहयुग्यरथाः केचिद्जयुग्परथाः परे । व्याप्रयुक्तरयाः केचिद्वयाळियुक्तरयाः परे ॥ ३२ भूतपाहारथास्तद्ववेताळगणसंयुताः | सर्पयुग्यायाधान्ये सदश्वविधृताः निर्मिता यकश्याच सुरथास्तु धृतायुधाः । ततस्सवें सुसनदा नादयन्तो दिशोदश ।। ३४ प्राची पूर्व विनिष्क्रम्य दक्षिणाभिमुखाः पुमः । चेलुस्सर्वा दिशस्तेन समुत्यैः पांमुभिर्गणाः ॥ ३५ तुस्थपन्तो रथोद्भौर्गजवाजिपयोद्धतः । सैन्यधोपेणमहता निर्जितांभोधिनिस्स्वनाः ॥ ३६ पापुः फुलापलं शीनं गन्धमादनभूघरम् । अग्रे स्कन्दस्य वै जग्मुः प्रतापास्तदनन्तरम् ।। ३७ सैन्यदुन्दुभिनिस्ताणतिमिलानकगोमुखैः । काळीशहाणां निर्जितायुधिनिस्वनाः ॥ ३८ स्थनागाश्वपादासाश्चकपाद खुराड्मिभिः । समुद्धतं रजोबन्दमरुघसूर्यमण्डलम् ॥ ३९ पदातयोऽश्वाजविनो गजभिन्नमदांमसः । थिनो महितास्तद्वामाणिकाशनभूषणाः ॥ ४० सैन्यानामुनयीर्याणामष्टोत्तरशत ततः । नियुतंच गणेन्द्राणां शूराणां यलशालिनाम् ॥ ४१ आवृत्य क्षेवसेनान्यं सुब्रह्मण्यं जगत्पतिम् । वीरयाहुमुखा पीरा अनुजग्मुर्महारयाः ॥ ४२ पश्चाविष्णुमुखा देवास्ततो मुनिगणाश्च ते । देवानांच मुनीन्द्राणां पत्नयाः ततःपरम् ॥ ४३ सणेग प्रापुरदीन्द हेमलंब संयुताः । समालोक्य गिरि क्रौञ्च देवारसग्रलकास्तदा ।। ४४ समाधवेन्द्र दिक्पाला भीतिकपितमानसाः । तत्र मायापुरी at च तारकासुरपालिताम् ।। ३५ परिवायोडिझास्सुब्रह्मण्यं जगत्पतिम् । ततो मुनियरः श्रीमान् पैगिको यल्लभो विमोः॥ ४६ व्यजिविपत् प्रणम्याने प्रांजलि: प्रमयेऽन्तिके ॥ ४६ इति ध्रीस्कान्दे महापुराणे शकरसंहितायां शियाहस्यखण्डे संभवकाण्दे सक्षत्रिशोऽध्यायः॥ ॥ भय भष्टत्रिंशोऽध्यायः । श्री स्वादेन युद्धाय धीरयाटु प्रेषणम् ॥ नारदा- प्रणतातिप्रभजन । स्कन्द सेनापतेस्माकं सुराणां प्रीतिवर्धन १ पूर्वमासी महासुरः । अगस्त्यस्य मुनेशापाददिभायमुपागतः ॥२ सर्वलोकमयेकरम् । इन ई दुरात्मानं देवानां देघनायक। मन्तिदेय पुरी या सा दपतेनिमयदरी । अनुज्ञोऽस्यां महारौद्रपूरपास्य दुर्मतेः॥४ पार्यतीनन्दन स्वामिन अयं कोशो महारौद्रः तमेवमतिमात्रांग ·दुरासदम् ।। ७ पालय ॥८ भार दुखकारिण ।। श्रीरकान्दे महापुराणे तारको वसति स्वामिन् गजबश्यो महासुर । अनेकरथहस्त्यश्वपदातिपृतनापति !! कण्टकोग्य महावीर करुणालेशवर्जितः । सुगणा भूसुराणाच द्रोहशीलो दिवानिशम् ॥ ६ इष्टापूर्तापहार दुष्ट जुष्ट दुरात्मभि । सैन्याद्य महासेन संहरैन प्रार्थित प्रभुरेव तैः नारदेनच देवप । तारकासुरसहारे मति অঙ্গ प्राहिणोध महावीर वीरयाहुमरिन्दमम् । विभज्याधच वाहिन्या बीरयाहुपदानुगम् ॥९ चतु पञ्चाशता मुत्यैस्सदिदेश हरात्मज । अष्टोत्तरच नियुत गणनाथान् महाजयान् ॥ १० वीरवाहु महायाहु सन्दिदेश हरात्मजः । मायापुरी महासन्येवोत्याहो महतर ॥1 कौञ्चेन सह दुष्टेन रुणद्धि गिरिणा स्परन् । तारकच दुरात्मान शूरपभानुज रिपुम् ॥ १३ ससैन्य युधि सामात्य निगृहाण दुरासदम् । मस्साकममरास्सेना देवा विष्णुमुखा एत ॥ १३ कुतोऽपि भीतिरेतेपा स्थितेप्वसासु सनिका । सेहेऽपराधमसभ्य येन केनाप्यनुष्ठितम् ॥ १४ तत्रासाक नकोयस्ति परपुरक्षय । सहेऽपबुजमाना ये देवाया दानया लोके शास्यास्ते सतत मया । धीरयाहो महायादा शीघ्रमने ममाझया ॥६ ससैन्यपरिवारस्य रणद्धि पुरमद्रिणा । माद्व बलह दैत्यरद्धौरविचारयन् ॥ १७ यहचानुपद सैन्यैरायास्यामि स्वान्वित । इति पूर्व महावाहु वीरयाहु सुरारिहा । १८ विसृज्य जानकर जगामामानायक । तदानी मेघ देवाना हृदयावर्गत भयम् ॥१९ हर्षो महानभूत्तेपा जयाह हृदयतराम । अथासुराणामुपाता महाघोरा पुरे पुरे ॥५॥ सबभूवुत्तदा शश्वदसुनाशायधिक्षमाः । धवपुरुधिर मेघा घना करमनिस्वरा ॥२ शिखराण्यसुरेन्द्ररणा प्रासादेभ्यो निपतिरे । अनन्ताहिफणा रगे हर्षादिय मकस्मादुस्थितो लोके येनोनाप्यलक्षित । प्रामपल्ली पुराण्यनिर्दवाह मरता विशश्च सर्यास्तेनाशु नाशमापुर्महामिना । षवृषु पासुवर्षाणि चायुनुन्ना बलाहका ॥ ३४ अमेघस्तनित घोरमनगळमजुभत । पेतुरुस्का महादीसाशसिन्यस्सुमहद्भपम् ॥ २४ तारानक्षत्ररूपाणि निपतन्तिम सर्यश | माविर्वभूय सुमहान् धूमकेतुर्नभस्थले ॥ २६ भापश्चुक्षुमिरे सर्वास्समुद्रा भृशफेनिला । श्रोशन्तिम शिया रांद्रमशिया रविसमुखम् ॥ २७ रिपतन्तिम दैत्याना क्लासदिशरस्वपि । गृहे गृहे सुरे-ट्राणा फर्मास्सजज्ञिरे तदा ॥ २८ दवरात्मनोविषमशिरस्पर दर्पणे । श्रासाद्रथमुख्याध तेषा परिधोमुखा ॥ २९ मुमुचुवाशुवर्षाणि लेषामन्याश्च सर्पदा । रथेषु दैत्यराजाना गृधा कदास शिधिरे । १० तस्थुस्तपामकस्साध्य गजास्तर्णमधोमुखा । पाचनानपि त वृक्षान् कलयामासुरक्षिणा ॥ ३१ दशुधापमेन्द्र ते जलेषु दितिसभया । तत सणेन म्यम्यस्कन्दस्य सवरम् ॥ ३२ मायापुरी तात्यासुरपालिताम् । महता सिंहनादेन यधरीतदिइमुला ॥३ माहनामाहिता तस्य रक्षन्ती त चमाहयत् । इति एएमहोत्पातशूरपासुरानुजः ॥ ३४ तारकोऽपि ध्रुताशेष वृत्तान्तो विधिचोदित । सैन्पेन महता सत्र निर्मगाम युयुसपा सर्यास्त्र भरसभृतम् । सन्नदातस्य-दनर्गमयाजिभि || तदाना सप्र सर्वत्र पुरे समाइयोधकाः । श्रूयते ध्वनपस्तेया निस्साणाना निरन्ताम्॥ निर्गस निर्गत समा युद्धाशामरपुड्यै । जमे मइसी पारी राणा गातुमिच्छताम् ॥ ३८ पुरानिरीयुस्सय टारेभ्य पृतनालदा । निपतिस्म सेनाया पतष्ठा ननर्तभ् ॥ २२ सह|| २३ मदासाला । १५ रथमायल त्य पायो।

·63 समय काण्डे - पोनच पारिंशोऽध्याय प्रत्युजगाम सा सेना वीरयाहोर्महात्मन । दुरात्मनस्तु वा सेवा समुद्र इव निम्नगा 18. समीयतुलेतस्य धीरयाहोय ते क्षणात् । पूर्वापरी चारिनिधी युगान्त इस निस्तटी॥ ४१ इति जगदभिरक्षणाय तत सुररिपुभिरसतत सुरातिइन्तु । अघियुयुधे पृतनाहरामजस्य प्रबलतरापि च धीरयाहुनुमा ॥ ४२ इति श्री कान्दे महापुराणे शफारसहिताया शिवरहस्यखण्टे संभवकाटे अत्रिंशोऽध्याय সছি ॥ अथ एकोनचत्वारिंशोऽध्याय ॥ वीरबाहु तारक्यो युद्धम् ॥ सूत पायाभवत्प्रतिद्वन्ति तुस्पयुद्ध महत्तरम् । पत्ति पदातिमयुधव सादीसादिनमश्चयो ||१ गजाधीशो गजारूढ रथीच थिन चली । युद्ध तुल्यप्रतिद्वदि यभूय तुमुल महत ॥ २ शारखाण्यस्नाण्यनेकानि प्रासयष्टीध तोमरान् । नगा नगान् महासान् चर्पश्चासुरागणा ॥३ भन्यो यमभिनितन्तस्त्पत्तप्राणा जयाथिन । ततो गणवरैः मुद्धैरसुरास्ते व ईता ॥ ४ युज्यतोरेयमन्योन्य सम्पयोरुभयोरपि 1 अयो नैवतास्थासीय चासीत्पराजय ॥५ स्थमिसमुक्त क्षुण्णमञ्चरायलैः । पदाति पदनिस्पिष्ट गजदोपलोठितम् ॥ ६ भूमे जो दिशो व्याप्य सवितार समावृणोत् । म•धकारहते लोटे सुभटाना महो सये ॥७ जो परस्पर सैन्य घनुपा गुणगुशितैः । विपाउभष्ट ताना হাল पलपाटिनाम् ॥८ शिरस्तो निर्गतासग्भिशमिते पासुदुदिने । ममथुरसुगन् सेना भूतानां यत्पाठिनाम् ॥ ९ तदा तेपामाघेपनियतिन । शास्त्रमहाघोरे प्रळपानिलसन्निभ ॥ १० मध्यमान महाभूतस्तारको परमात्मन । विशीर्ग दिभु सासु पुरो•मुखममर्पण ॥ ११ समुदीश्य रुपा शीघ्र रथादुत्तीर्य भीषण । निमितामयसाभारने कर्महती पदाम् ॥१२ पद्धकाशनपट्टाम्बामचिता सुमनोमर । पादाप भ्रामयनेनामात्योरनुक्षणम् ॥१३ पन्तसाद करपरी प्रळयाबुदसम्पनि । दशधरोष्ठ दुस्प्रेश्यो घूमर विष्टतानन ॥१४ पाहिनीना सामाणि भूताना पृतनापन् । ममन्य मीमो मतयारणसग्निम ॥१४ पादाम्या चैव हस्तान्या महाद्विरदविषम । मध्यमान तदानीय भूताना नियुत गणा ॥ १६ याम्यपतरतूर्ण तोपदा इव कालजा । पपुंस्तारक सशरतशीवियोवमे ॥१७ गदपा तराना विदामन । फोपन छ जघानाशु मदीं गुच्या तयार ॥१८ पदामहानिभिंगा मदीना दिधाम्मयत् । पधिर सिंहनादन सातनामपलगत् ।। १९ से घ सय पुन मुद्धा दिल्यानाकभित बधु । मात्त्यय विशस्ती घयदानयोपरि। २० सदारकाले जरदा पर्पतमुनतम् । हानि मर्यामि माया म्यर्थयन् मीमविषम ॥ ११ भमदर वानि सेवामदपमंदामुश: I HAN शुष्टापदेन समुद्र प्रारिणोप २२ #1 समुपाय एनिमय विरिदिरे । एतलिमातरे साक्षात् रेसरीयामिति । प्रतिजमाद गजास्यं पीएसरी । वरवरसंशात मापीपापर RE || २४ गदया यमन ·रुपा। 64 भीस्कान्दे महापुराम तयोः समभवयुद्धं वृत्रयासबयोरिव । प्रवृत्तेऽस्मिन् महायुद्धे रजोन्धसुभटे तदा ॥ २५ तयोस्समभवयुद्ध सरशंवरयोरिव । शरैराच्छादयामास ते स्पा धीरकेसरी ॥१६ तिष्ठतिष्ठेति निर्य धून्वयनुानुक्षणम् । ज्यानिनावेन महता यधरीकृत दिङ्मुखः ॥ ५७ तारकोऽपि महाधीरो लघुहस्तः प्रतापवान् । शरवृष्टिं निरस्याशु पीरसरिमेघजाम् ॥ ८ मुमोच सपुनर्वाणान् स्वर्णपटान् शिलाशितान् । स्वनामचिनितान्दीमान् आशीविपनिभाननान् ॥९ सिंहनादं चकारा पुनःपुनरनेकधा 1 ततस्त्वपमयस्सर्वानाशुगान्धीरकेसरी ॥ to छित्वार्धमागे सहसा कणशो वीरकेसरी । क्रोधेन महता भूयो विहस्यारक्तलोचनः ॥ ३ जहार दशभिर्वाणीः किरीटं तारकस्यसा । कर करेण सन्ताट्य महासच पुनःपुनः ॥ १२ तस्मिन् पात धै पृष्टिीदेविदेवकरच्युता । शङ्कारैम्पट्पदाळीनां मुखरीकृतदिङ्मुखा ॥३३ तारका क्रोधताम्राक्षो गया बलगचिंता । जघानोरसि धेगेन धीरकेसरिणो ततः किलकिलाशब्दमूर्ध्वबाहुश्चकार सः । सप्तु हेन प्रहारेण मुमोह भृशताडितः॥५ तं एट्या विक्रमं तस्य तारकस्य दुरात्मनः । वीरयाहुरमेयात्मा बीरवृन्दावृतो रथी॥३६ तारक प्रतिमाह सर्वासुरविमर्दनः । भर्स्यन् बहुधा घाचा दानवान् रणमूर्धनि । ३० तिष्ठतिष्ठ महादुर दुरात्मन् कुत्र गच्छसि । मम दृष्टिपयं प्राप्य चिरं जीवितयानसि । ३८ मामुपेत्याधुना युद्धे जीयन कुत्र गमिप्यसि । वदन्तमेवं संग्रामे भुवि पीरो महासुरः ॥ ३९ मत्युजगाम सहसा महेन्द्रमिव भूधरः । तयोस्तमभयमुद्ध मधुमाघययोरिव ॥ ४० यक्षगन्धर्षसिद्धेन्द्रन्योम्नियुद्ध दिक्षुभिः । दिश: संछादितास्सर्वा विदिशश्वासरोगणैः ॥५१ तारकोऽपि रथारूढो धनुरादाय वीर्यवान् । ज्यामारोप्य धनुष्कोटयों ध्वनिमा पूरयागत् ॥ चय शरघर्पण धीरवाएं रणागणे । युधथुकसमीपेतु प्रावृपीय धनोदयः ॥ ४३ মাযৈন্ত খানা महागिरिम् । ततश्शरचिते न्योन्नि तमसात्र समावृत्ते ॥ वीरयाहुरमेयात्मा रिहस्य सहसा सुमहरले धनुरियेश्वर ॥ ४५ विरफार्य करजाग्रेण विमृश्यज्यो महामनाः । चिच्छेद् सहसा सर्व चतुर्दशमिराशुगः ॥ ४५ ਲਖੋਹ तदद्रुतमियाभवत् । शरपृष्टी निरस्तायो दुर्दिनेच तदुत्थिते ॥४॥ प्रसन्नमभयरस मनोभिस्सहनाकिनाम् । दृष्ट्वा तदद्भुतं कर्म पीरयादोस्तु तारका | - कोधेन मातापिएनिशुलमतिमीपणम् । अचितं कुसुमनित्यं घण्टाचागरमण्डितम् ॥ ४५, भ्रामपामास करेणरेन लीलया । करस्थेन त्रिशूलेन ज्वलता दानयाधिपः ॥ ५२ कालाग्निरिय संरेजे ज्यालामालासमाकुलः । मुमोच तं महासत्यो लीलया पीरयादघे ॥ ५१ अनिवार्य महारौद्रं योरयाहोस्तवोसि । पपात शितधार तत् भमूछतेन सक्षणम् ।। ५२ सप्तयोरेन्द्र परिययुमंदासुरम् । तारक धीमत्युमं च नाविघायुधः ॥ तेपामायुपाणि सप्तानां गाविमामः । शुष्मतम दण्टेन धारयामाम पार्ययान् ॥ ५॥ माया पुनरापस्या तान जधान रणे सुरः । पराजितेपु प्येषु पलापनपरेषु च ॥ विधूप मी तजाति यीरमाहुरिन्दमः । वर्ष प्रत्यर्पण तारक मोपरितः ॥ ४॥ मोपिसं धनुरास्फारूप कृतम्यागादीपणः । पथिचिच्छेद पाणीयः साध्य संपर्शयन् ॥ ५५ मारसम्यादपामा पीरबाएं रणाणे । सोऽपि वानपि चिठेद पथ्यधैं प्रायविफमः ॥ ५८ संमस्यं यामिभीमिस्सिहयत् दिवाननम् । तिप्रति पुरो न मम जीवन गमिष्यति ॥४५, १२ वरिव ॥ यशी । घनुदाय महता ॥ मादाय ।

·65 संभव काण्डे - चत्वारिंशोऽध्यायः यदत्येवं पीत्याही महत्याह या स सः । अमात्वा वीरवाहो त्वं अस्माकं कायसे यलम् ॥ ६० अनेकादित्यसंकाय विष्णुचक्रमरिन्दमम् । संयुगे युष्यता तेन ग्रस्त मुकं मपा पुरा ॥ ६१ वृधारिकुलिशं शक्ति मग्नेर्दण्डं - यमस्यच । खर्टीव नितेमस्तं विद्धि पाशं प्रचेतसः ॥ ६२ म्य वायोः कुबेरस्य गदा शूलं त्रिशूलिनः । ब्रह्मास्त्रमपि माहुवीर्यणाशु निवारितम् ॥ ६३ पलायिताच ते युद्धे यहुवार मया जिताः । इदानीं भूतसेनास्ते पश्यतोऽौच सोदराः ॥ ६४ त्यामपि क्षणमात्रेण विजयिष्येऽद्य संयुगे । तथापि नाथं पश्याद्य जयिष्यामि यलैस्समम् ॥ ६५ इति श्रीरकाम्दे महापुराणे होकरसंहितायां शिवाहस्यखण्डे संभवकाण्डे एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः॥ ॥ मध चत्वारिंशोऽयायः तारकेण माया युद्धम् ॥ भय गर्जन्तमेवं तं तारक मदविहलम् । शुण्डायमस्तदिश्चककालन दुरासदम्॥ वीरयाटुर मेपारमा स्वनामपरिचिदितः । नाराचैः स्वर्णपुट्स यः सलपायकसनिभैः ॥ २ अन्याइतर्जगत्यस्मिन् छादयामास तं गया । ताकोऽपि रणलापी सहस्रापि संयुगे ॥३ अप्राप्तान पघि चिच्छेद नाराचै मचिमिः । लघुहस्तो धीरयाहुः पुनर्याणान् शिलाशितान् ॥ १ मुमोच तारकश्यापि तान् शितेन न्यबारयत् । शरैरुन रणेधन्वी तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ५ पुनर्दशसहस्रेण वर्ष युधि दानवः । ताशेरेव तत्संख्यैः संख्ये सोऽपि न्यवारयत् । ६ ता तारकः क्रोधात् वीरवाइखलाघवम् । पुनर्दिदीप सहसा युगान्ताग्निरियापरः ॥७ माग्नेयमत्रं धनुपि सन्दघे तारको वली । तस्मिन् सन्दधति फुचे याणमाग्नेयमद्भुतम् ॥ ८ ज्यालामालासहस्त्रेण लोकमावृत्य पायका । दिदीपैघडकटाहान्तं त्या बटवटावनिम् ॥ ९ कृष्णाऽग्मिना जगपात देया दिवि घपिरे । धीरयाहुः पन्नाशु मन्युनाच परिष्टुनः ॥ १० सहमा प्रत्यप्रेण म्पयारयत् । तदेतदद्भुतं लोके हारणमुणेर गम्यति ॥ ११ करीन्द्रवदनः प्रचो पारणं सन्दधे पुनः । गपी, जगासमधन्दावृतं क्षणात् । १२ चञ्चलासन बचालास्मिन् स्तनितीनुनादितम् । पुरोयातप्रणुनानां बभ्राणां संभ्रमोऽभवत् ॥ १३ भाचेतसमिदं वीरगहुरालोक्य मन्युमान् । मग्युना संपरीताहो पायव्येन ग्यवायत् ।। ३५ तेन नुग्नं क्षणाधेन मेघवृन्दं महत्तरम् । अथग्रहसमायान्तमिवशीर्णमम्स् क्षणात् ॥१५ दिशरसः प्रसन्नमभवनमः । सिद्धाययक्षाणां गृन्दादभ्रदिवामला चौरयादोः पपातायु पुष्पवृष्टीरथोपरि । तारशेऽपि पुनदशीघ्रं सौरमरनं समाददै ॥ १५ साहस्रांशुसहस्राणि तत्रोदीयुस्समततः । युगपगपर्यन्ते लोकनियक्ष:10 धीरयाहुस्तदुवीक्ष्य पाहणावं समादरे । याविरासंस्ततो मेघास्तानाच्छाद्य दियाराम् ॥ १९ सोमात्र तारको मुन सेनतासोम्यवारयत् । ऐन्द्रमेन्द्रेण संहस्य पाग्यं यायेनय मणात् ॥ २० वीरमाहुरपारयत् । ब्रह्मास्त्रं संदधे देस्यः कचिदम्यनियारितम् ॥ २१ नमस्येतशिवशेषयदिशाखिलम् । यीबाहुब्ध बस सेनय प्रत्ययारयत् ।। २२ पुनश्चतरो प्राहिणोद्वोरयाहये । नारापणास्त्रमयामः सर्पशानिपहंगम्।। २३ आग्नयेनेय प्रसेदुश्च यथा अपपात ·66 धीस्वान्द महापुराणे तेनैतद्वीत्याहुध न्यवारपदयत्नतः । हाथ विक्रम सस्य वीरवाहोस्सुरेतरः॥ २५ मायी मायाबलेनैव महता मन्युना पुनः । रजोऽन्यकारे महति दृष्टिमार्ग निरुंधति ॥ २५ रूपाणि बहुधा कृत्वा युयोध रणमूर्धनि । प्रत्येकं बहुधा दिव्यान्यस्त्राप्यपिच सन्दधे ॥ २६ रस्रावृतो धीरयातुरायोधमक्षितौ । सन्दधे वीरमदानं सर्वशमियहणम् ॥ २७ मायामयानि तान्याशु विनेशुस्तस्य दर्शनात् । भस्राणिय पुनर्मायी तारकरसंततामसः ॥ २८ युध्यनिय एपाच्छीघं अपायान्मायया क्षणात् । मोहयित्या धीरयाहुमासुषविलमाविशत् ॥ २९ पलायनपर हन्तुं नयुक्तमितिमानसे । प्रयुक्त धीरभद्रासं पुनःप्रति जहाच ॥ ३० विषेशानुपदं तस्य वीरवार्षिलं गिरेः । घोरं क्रौशस्य दुष्प्रेक्ष्य महारौरवसतिभम् ॥ ३१ मायाची सगिरिवीचा तारकस्यासुरेशितुः । माषाभिमायामास वक्षीभिरसूराघमः ॥ ३२ अन्धकारो महानासीत् अन्धन्तम इवान्धयन् । प्रधम पुनराभान्ति मार्गाध बहुधा गिरेः ॥ ३३ पिहितास्तत्रतत्रैते यारूपा भयानकाः । तेषु सपु वीरोऽपि गत्या गत्या पयतंत ॥ ३६ गदृष्ट्वा तारकं दैत्यं द्विजास्तस्यैवमायया । चिन्तामयाप महतीं वीरवाहुचिरं हृदि ।। ३५ तादास्यापि धीरस्य यद्ययं मनसि व्यथा । नियेरग्नितरे लोके क्षणमाणहि भुषम् ॥ ३६ अहमन्योनु मोहोनु स्वप्नोवा विभ्रमोनु किंम् । नमे इस्ताविमावन्यौ धनुरन्यतु मे शमः। ३७ कुभया शक्यते गन्तुं रुद्ध मार्गे समन्ततः । चिन्तयानस्य तस्यैवं मोहा मनोभृशम् ॥ ३८ तस्यानुपदमन्येऽष्टी वीरकण्ठीरवादयः । भूतानि नियुतंचायि विविशुवलगविताः ॥ ३९ चतुर्भिस्सह पश्चावारप्रधानाधाविचारतः । चिरापिते बीरमाही कामसुताशया ५४० प्रषिष्टमात्रास्ते सर्वे मोहमापुररिन्दमाः । तेषामपि पुनर्मार्ग पिदधे दानयाधमः ॥४॥ सतांच मोहितान्धीक्ष्य मेने विजयमारमनः । इति कौञ्चविले तेषु चोरेपु पिहितेषु सः ॥ ५२ यहिनिर्गत्य दुष्टारमा स्थेन महताऽसुरः । गणवृन्दं महद्घोरं मासुगाहर पली ॥४३ जिघांसुरति सन्नद्धो बभूव वनुजाधमः 1 सज्य धनुरथादाय तूपीसाक्षयसायकौ ॥ ४४ ययौ स रथमाया गणसेनाविमर्दयन् । यमझ सेनासेनान्यो चोरवादु पानुगाई || ४४ युयुधुश्वापि तस्तेन नानाप्रहरणामृशम् । अनायका अपिचिरं तदद्भुतमिषाभपत् ॥ ४६ शिलामिक्षपण्डेश्च पर्ष तैश्च महत्तरैः । प्रजर्यमास्थाय शतशोऽध एकोनैकामिरहितः तारको रणकोषिदः । क्रोधेन महता पुनशरपापाणपर्वतान् ॥ ४८ महत्या सेनया मुक्तान् चिच्छेद कणशो रणे ॥ ममन्यतां सुरपृतनेशवाहिनीं महामनारसकल सुरेसराधिपः । सरोवरं सरसिजपण्डमण्डित गजाधिपो मदकलिलो यथा स्पा ॥ ४२५ सहस्रशः॥ ४७ इति भीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियाहस्याखण्डे संमयकाण्डे चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

·अय
समय काण्डे - एकच वारिंशोऽध्याय
॥ अथ एक्चत्वारिंशोऽध्याय ।।
श्री स्कन्दतारक मवाद ॥
भा महासेना बोरयाहोरनायका । अरक्ष्यमाणा हाहेति मन्दमाना भृशातुरा ॥१
एक्स्य पदवीमन्यो नाप मृदापीडिव । प्रत्येक निशितैर्याणैर्जतानेन मर्दिता ॥२
दिशक्ष विदिशध्यापि प्रापणाराणा । रवाश्यविष्णुप्रमुसा भीतभीतास्वपिरे॥३
हतमन्दन तत्र देवानाच भय मुनि । नारदस्सहसा येत्य
देवसेनापति प्रभुम् ॥
वृत्तान्तमेवमावल्या सुब्रह्मण्याय सूरये । प्रणम्य परया भक्त्या प्राञ्जलिभीतमानस ॥५
मगध नस्सर्वे ची' गट्ठमुतागणा । रिल प्रविण प्रोवस्य नपुननिर्गता पिभोn६
जीवन्ति या गधेतीश जानीमोरमायण । सेनाम्य निविशुस्तस्य दिक्षुसांसु सर्षश ॥७
देवाना दानादीतिदये द्विगुणीरता । बाहि नस्सयंदा देय भपादस्मान्मदत्तरात् ॥ ८
नारदोतमधार्य देवदेवागमभव । उवाच मोघताम्राक्षो निर्दशिवतत्क्षणम् ॥ ९
महरिप्प समर कृत्स्नं असुराणा दुरात्मनाम् । मधुना विबुधा मोति विमुग्न्यरोद्भवाम् ॥१०
मामाश्रिताना लोकेऽस्मिन् कुतो भौति घच क्षति । भवानाच जगत्यसिन् धारप धवधा गद ॥ १५
भदा दणि यो मोहाव समापि नराधम । न सहेछ दुरात्मान सेटे मयपाधिनम् ॥ १२
पध्यो मम जात्यसिन् अपि शकाभिरक्षितः । मनच पोपशानय पुग्णामि पृधियी राले। १३
धीरवारमुपान्यापि पोशमायाविमोहितान् : क्षिप्रमेवोरिप्यामि प्रोश मित्वासुराधमम् ॥ १४
तारक सदगम्यादी रणे दानवमसमा | स पवारसैन्यात संमिन्या दुरात्मनाम् ॥ १५
भ्रानो सिंहसुसम्यापि शूपद्मम्य चोभयो । शशमहोषाणा ag सपादयिष्यति ॥ १६
माभ्यन्यान् चोदयाधस्य समीरण समारणे । सारथ्यस्यच सामय
सरसादशयाधुना ॥ १७
इति सचोदितो वायुस्सुममण्येन सादरम् । युग्याना तद्रयभ्याम्पाजाभ्यानामयुतद॥१८
नेदुन्दुमयोदियादशसादराणि सश । निस्साणमुरषाणाचे दिण्डिमाना सहनश ॥१९
देयाध सपिमिस्साफ जयशम्दादिमहलम् । अपठन् यन्दिनस्सा यतातिरगणा जगुः ॥ २०
भपदानानि पण्मुसामितजिस । येळता गर्जठा धैय घरगतामनुपगताम् ।। २१
पदासीना स्पादिक्षु यदुधाच जमिरे | मवाना हेषितान्येय गाना प्रमितानिन ॥२२
पूजितानि रयागाना जिठमागानिस्सनम् । सेनापतेत्तदासेला देवसेना समावृणोत् ।। २३
साच ता प्रतिमामाह सागर सागरो यथा । ततो युद्धमभूत्तम तुमुल
रोमहपणम् ॥
धीरादानसप प्रतियोरेरजस्यमूत् । प्रतीच्छ प्रदरखाच तितिष्ट गछसि ॥ १५
सरभयाचशाण तथा पुर्णरे घा । जिगाय सेना देयस्य सेना समुनभुय ॥ २६
तां पुनदत्यसेना सा तयाभूयस्तपावसा । पंचान्मयुना पारिय महोमय ॥२७
तदन्तरे समाराम्य तारका पायपतिनम् । उयाच दूत दुशर सगृहीत्या रेषसः ॥ २८
हुत
दयपदार
नादिरियार । माये सेनासमुद्रस्य रयो नौरिय संस्थित । १९
भाति नानामनिमयो विचित्रयामति । तलिन् कोशिशो मामासितदिगमा ३०
दुमेश्यासमो साक्षात् मारिष पसग । कोयं भूमा मुनीर पन्दितोनात विमम ॥ ३॥

·- मम 68 श्रीरकान्दे महापुराणे गूढचार्यवदहमेश्य तारक दामधमभुम् । प्रणम्याग्ने पिधायास्यं दृतो वामी व्यजिशिपत् ॥ ३२ विज्ञप्ति शृणु मे विद्वन् नम्रमतो मदीरिताम् । योयं शिवसुतः सन्दो लोकनेता दुरासदः ॥ ३३ सर्वेषामेव देवानां सोऽयं रक्षापरः प्रभुः । समयलपीयोऽसौ शारण्यकारणविणाम् ॥३४ शंभोस्साक्षात् जगतः सर्वज्ञादधिको यले । साये धैर्येच सामध्ये शरासनविकर्षणे ॥ ३४ सौभाग्यमस्य कन्दर्प दर्पविद्रावणौषधम् । कामान्तक पुरक्षवेळ दिक्षायाहरोहरः ॥ ३६ सोप सोमायतसोस्य संयुगे स्थातुमक्षमः । अन्ये के धन्विनो लोके मन्ये धन्यतरविशवः ॥ ३५ पः पुत्रमीट लोके लेमे बेवामिरक्षकम् । दीपाच्छियायद्धदीप इमामूरेप शिकः॥ ३८ प्रोकं दूतमुखादेव पायं श्रुत्वाथ तारकः । प्रोवाच सारथिं प्रेक्ष्य वाचा गंभीरनादया ॥३९ सारथे सूनुरीशस्य लोकनाथस्य शुलिना । रथे कोट्यसकाशस्सोऽयमेप विराजते ।। ४० तमेनं प्रति यरिकचित् अस्ति वक्तव्यमद्यमे । तदप्रतिरथस्यास्य पर्थ प्रतिय মাথায় ममादेशादविळचे महामते । इति सचोदितस्तस्य सारथिनियाम्वितः ॥ ४२ स्थावान् चोदयामास मनोमारुतरंहसः । प्रापयामासच क्षिप्र सुब्रह्मण्यान्तिक पक्षी ॥ ४३ निरुप्य तं रथे शंभु कुमार मारकोमळम् । प्रत्यारस्यमानानस्तारक क्षणमोहितः॥४ कोटिसूर्यप्रतीकार्श फोटिशीतांशुशीतळम् । प्रसन्न पण्मुखांभोजमष्टादश विलोचनम् ॥ ४५ द्वादशायुधसंपन्न मुजद्वादश मण्डितम् । ततः प्रोधाच संधीक्ष्य सुब्रह्मण्यं सुरेतरः ॥ ४६ भोभोदायादधान् शंभो यनानामधीश्वरः । ईदृशो यस्य वस्त्वं लोकनेता जगत्पतिः॥ ५७ तदास्तामधुना वाक्य मदीयमिदमादरात् । क्षणमाकर्ण्य हे खामिन् पाकुरु यधामति ॥ ४८ सुरासुराणामन्योन्य जन्मारभ्यापिकासुत । सिद्धं चरमपाए नशफ्यमपि केनचित् ।। ४९ बर्य विनाम विपतस्तेप्यरमान् बलपाकिनः । तत्सर्वं चन्द्रचूडस्य प्रसादेन नचान्यथा ॥ ५० यथा शिवस्तथा त्वच तस्यात्मासि यतश्रुतः । पूज्योऽसि घद कस्मात् त्यमरमामियोद्धमागतः ॥ ५१ देवा विष्णुमुखा इन्युरसान, इन्मो वयच तान् । स्वंहि साक्षात् परब्रह्म शियोद्भव शिवोऽसि नः ॥ ५२ धुतदापितं तस्य दानवस्य विहस्य सः । प्रोवाच देवसेनानीस्तार प्रतिनिध्ययः॥५३ त्यमय फोयदास्मभ्यं दानघेपु रथे स्थितः । किमर्थ मेसि मामेत्य किनाम किमिहागतः॥ ५४ तारकस्तदुपत्य प्रत्युवाच हरात्मजम् । नानासि तारको लोके शपद्मासुरानुजः॥ ५५ युष्माभिश्च नचासाकं परहो न कदाचन । सन्दः-ईशोऽस्य जागतः कर्ता सुरासुरगुरुस्मृतः ।। ५६ ईष्ट शक्तिभिरत्यर्थमीशानीभिरिदै जगत् । तन्नचेदी शिताफुर्याजगतः कधमीशिता ॥७ पपामेवपलोकानामसभेदाय शङ्करः । सेतुरत्तास्ततस्सेतुमर्यादायाः प्रवर्तकः॥८ मादी धर्म द्विधा सेम विभक्त विश्वमूर्तिमा । विध्यात्मनेति तथ्य एकमन्यनिषेधतः॥१९ न पतयमितीज्ञासा नेय लंच्या सुरासुरैः । निषेधवती दुष्टात्मा शिष्टोऽन्यस्समुदीरितः ॥ ६० भाशालंघनएसो निमहासदमीतिनुः । अनुप्रास्य तनिशिएपी यठस्तुती ॥ यूपच पशुपा लोके दुश्स्यनिरतारसदा । प्राणिपीडापारा नित्यमितापूर्त विनिन्दकाः ॥ ६२ विश्य पहुधाजातं जायमान अनिष्पति । सयों दो अगरकर्ता विश्वाधिक इतिधुतिः ॥ ६३ मगच तरी सच्ची सेन शंकरः । तमात्र जगत्यस्मिन् यस्य पश्यापि देहिनः ।। ६४ भनिएमावरन् लोके शिवानिटकरा स्मृतः । देवाध विष्णुप्रमुपासादामाशयतिनः ॥ ६५

·संभव काण्डे-द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
69
तेषां जगत्ययस्यापि रक्षणार्थं जगत्पतिः । ग्ययुडू निग्रहायो माममजनकरिशयः ॥ ६६
चाहिन्याच महत्याय बहुधा चतुरंगया । तद्य योद्धं युष्माभिरहमत्रागतः स्वयम् ॥ ६७
मामवेस्थाविशारों मां त्वं सद्यो युध्यस्ख तारक । प्रेषयमंब वृत्तान्तं ज्येष्ठयोरध मा अळः ॥ ६८
भूयः प्राकारदुर्गाणि
संरक्षस्व बलेरितः । नमे दृष्टिपथं प्राप्य जीवनभूयो गमिष्यसि ॥ ६९
युग्मद्विप्रकृता देवा विष्णुप्रझवृषादयः । चुटसुदेवदेषस्य सन्नियी
पहुधामयात् ।। ७०
तदा संहरिप्यामि दुष्ट युप्माकुल क्षणात् ॥ ७०%
इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे
संभयकाण्टे एकचावारिंशोऽश्यायः ॥
॥ अथ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः॥
श्री स्कन्देन तारकवघ प्रतिज्ञा ॥
प्रत्येतत् तारको वाक्यं मुग्रह्मण्यस्यचे रुपा | स्फुरदृाघरोष्ठयी कुटी कुटिलेक्षणः ॥१
पुनः मोषाच पचन विनिभ्यस्य मुहुर्मुः 1 तारकः - भवान्छिशुनजानाति कथं योद्धमिहागता २
पर्य हि पलिनशूरास्तमरेप्वनिवर्तिनः । असुरास्सर्प एवैते स्वभावामूरचेतसः ॥ ३
शाहि नस्साधु निषेधो विधिरासुराः । वयमो विगुणः धेयान् परधर्मारस्वनुष्टितात् ॥५
याधन्ते ते पुराग्निस्यमस्मदीयास्तदनशः । सर्वेषामपि देयान निगृह्य पलमुत्तमम् ॥ ५
इन्द्रोऽपि निर्जितरसण्ये वळ निघूयसायकैः । माशापाला ते सधैं निराशा कृता मया ॥ ६
महापि निर्जितस्तूर्ण मामलंच भक्षितम् । तत्सर्व तिष्ठतु प्राप्त विष्णुना यत्सुदर्शनम् ॥७
घरादयचनात्मीतात् सहनासमप्रभम् । मिहिर तिमिरस्पारेररिप्रकटविक्रमम् ।।८
संग्राममूर्भिसहसा कान्दिशीकेन विष्णुना । मामुद्दिश्य यिमुक्तं तन्मदक्षा परिघट्टितम्।।१
पतितं कुण्टितारं तन्मयाभ्यो धृतं पलात् । कण्ठे निमिय मांशुकमलापतिरक्षकम् ॥
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः पुमुदोञ्जनः । पुष्पदन्तरसार्यभीमरहमतीयम दिमाजाः ॥११
मण्डपतिसमिन मस्तका
दिक्षुद्रपुः । इदानी कृपते वीरयाहरन्ये ऽनुजाधते । १२
नियुतं निगृहीतास्ते गणाः प्रचपिलान्तरे । सहयाहिनीसेना समोमछरादिता १३
मुक्तकमा महावीरा नग्नयोघमहापथा । नानादिक्षु विशीर्णासा पुनरायतिदुर्लमा १४
समेतासमालोया स्यमानि सांप्रतम् । आयोहामानहान सर्यस्मप्राममणि ।
युप्मास्यस्माकमाग्नेय मेरमवि विद्यते । पासो भवनजानाति पारी लोके महीयसी ॥१६
तरच्छ सविध पियो परसप्पमयादि । यति पचनं तस्य तारस्य दयामजः ॥१७
विहस्योयाय साया त कोपरफुरितापरः । वृधा तारक दुपारमन् कापसे चिरमीदतम् ॥१८
सधैं शिष्टतु है पीपंथनं खपमाय यत् । विष्णुचा मुास्यमे निककापमितिस्मयन् ।। १९
मई तिहामि गामि योत्स्याम्यय धाति । तय संस्मृत्य सरमृत्य वीरमापितमपम ॥२०
मासि सरोवर्षे गणु मनार्यमभ्रमन् । यिनक्रमपीतीह
पटुमानपुरमामnal
मपि सपया प्रोतः पिना यीपंगारिना । तस्यैतणु चप्रय विमानं दुस्माम ॥ २२
भोरमदे पुरामुक दक्षाप्यारणागणे 1 विष्णुना निष्णुना घामपाताप पचित ॥२॥

·याहुमन्यते ॥ २६ মধুরী ददौ दाताभर्थनाभूरि तथापत्यधिनामपि । सपुनधापमुत्यज्य भनमन्पत् रद घनुः ॥ २० मादाय तरसा भूरि सहप्राणि शरान् सदन । निरस्य शरजन्मापि क्षिममेषानुगैः पुनः॥ २१ स्खलाययात् । चकते पहुधा पालो वालकेसरिविक्रमः ॥२ दैत्यशरैराशीवियोपमः । स्थात् ध्वज द्विधाचके तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २४ 70 भीम्कान्दे महापुराणे तच्छिरोमुण्मालायामेनपतु भाक्षितम् । भूतेनैकेनवपुरा गणमुख्येन सादितम्॥४ राणादिय देयानां सदोमध्ये मुरारिणा । पिमुकं फुण्ठितास्यं तदक्षस्य निरीक्षणाम् ॥ २५ दधीचस्य मुनेः पूर्वमहास्थिपरिघट्टितम् । सन्नास्यमभयश त्ययंतद् एतायत् भवतो यीय यन्मने व्यरितम् । एवं विकायमान यामय युद्ध क्षणान्तरे ॥ २७ छिनमि शत्या कणशदशपे पादाजयोमम ॥२७॥ इति श्रीस्वान्दे महापुराणे शकरसंहितायां शियाहस्यमणे संभयकाण्डे द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ॥ भय निवत्यारंशोऽध्यायः॥ ब्रह्मास्त्रादिभिः स्कन्दपणामः उक्तमात्रे कुमारेण तारकः मोघमूठितः । धनुरादाय सुमद्दत् सज्यं एत्वातिनिष्ठुरम् ।। ज्यानिनादेन परयन् सदिशोदश । पयर्प पहुधा पाणान् स्वाती शुझायांपुदः ॥ २ छादिताच दिशरसा मण्डलं सवितुः क्षणात् । निपेतुपरकारसर्वत्र ज्योतीपिच नभःस्थलात् ॥ ३ पुक्षुभुस्सागरासस चपेच यसुन्धरा । स्कन्दोऽपि धनुरादाय ज्याशाग्दमुखरं महत् ॥ १ पारयामास साययः । सहस्राणां सहस्राणि मानाशीविपोपमान ॥५ मुमोच तारकः क्रुद्धः पुनरेव हगरमजे | सतांश्च सहसा पीरो पारयामास तत् क्षणात् ।। ६ सहस्राणां सहस्रध दशभिवाणैः जघान तारफः स्कन्दै क्षिप्रहस्तः सपन्निव । अवारयत्ततस्सोऽपि कीप्रिय ततस्तु तारकः सुद्धस्सारथिं प्राह धीयान् । स्ताय हरपुषेण संयुगे योदुमिच्छता ॥ करोमि समरक्रीडां चोदयाश्यान् ममाधुना ! सव्यापसव्यमार्गेण सामर्थ्य में प्रदर्शय ॥१० तथेति सारथिस्तस्य चोदयामास सैन्धवान् । सन्यापसव्यमवाद स्कन्दोऽपि सारथि वायुमादस्म समितिजयः । वायो रणं ममापित्वं मंडलं भ्रामपक्षणाम् ।। १२ इतीशपुत्रवधता वायुस्सारधिरामयान् । चोदयामास चाश्वानां लक्षाण्याशु मनोजवः ॥ १३ भपसन्ये सुररथे सयं सव्येप्यसय्पकम् । अन्योन्यं भ्रमतोरेयं स्थयोस्स्वामिदैस्ययोः ॥ १४ सिद्धचारणगन्धर्व ययुशदिक्षुभिः । व्योम मंछादितं क्षिप्नं पुष्पहस्तैरनेकशः॥ १४ पवर्षतुस्ततोऽन्योन्यं स्वामिनी सरवैरिणाम् । चापमादाय सहसा ज्याशब्द घनधर्धरम् ॥ १६ सवत सचते विमाः क्षिप्रहस्तो जयार्थिनी । तारकः छादयामास महसा धांच भूमिच सर्वशः । सरसर्पमगि देवस्य फुमारोऽपि कुशाप्रधीः ॥ १० फोधताम्राक्षः शरैर्दयाभयप्रदम् ।। १० धारयामास येगेन क्षिप्रहस्तः प्रतापवान् । पुनरेकेपुणा स्वामी तारक्स सपुतशतसाहन्छित्या तह नुस्मृतम् । तुतोद तारकंचापि मर्माणि प्रथिवैशरैः॥२२ द्वयेने पुणाशुण्डां विपाणेच मुद्धतरो तयाणवर्षे घोरंच सायनतपर्वमिः । पुमक्ष स्वनामपरिचिह्नितः ॥ ५ रणांकणे ॥८ यभ्रमूरतिवेगतः ॥ १॥ शासनम् ॥१९ RA ·संभव काण्डे -विचत्वारिंशोऽध्यायः 71 घाली ॥ ३६ सोऽपि शंभुकुमारोऽपि शरैरष्टाभिराशुगः । धनुरित्या सहस्रेण सारथिचाप्यमारयत् ॥ २५ तारकरसोग्ध बलवान् खयमेवाश्यचोदकः । चापमन्यत्समादाय पट्टकाञ्चनसंयुतम् ।। २६ सायकानां सहनेण सारथि पमुखस्यच । हुतोद पयमानंच तेन मुदो हरामजः ॥ २७ तारक क्षिप्रहस्तस्सन् शतयाणानयाविरत् । जघानच ललाटेऽस्य नाराचानां सहस्रकम् ॥ २ अमूर्छत्तारफास्तेन ललाटेमिहतो भृशम् । तदृष्ट्वा सारथिस्तस्य १ युद्धादपावहत् । २९ क्षिप्रमेय ततस्तस्य येथे धीरा महारथाः । मधुध चलेरन्यः गरश्वैस्तदनशः॥ ३० मुमुचुध शरान् भल्लान् विपाठांध क्षुरप्रकान् । नानाशस्त्राणि पृक्षांध शैलानपि महोच्छ्यान् ॥ ३१ फुमारो देवदेवस्य सुकुमारोऽपि लीलया । निधार्य शरवर्षाणि दानवांभोदजान्ययम् ।।३२ चकार सर्वानपितान कीनाशग्रहियोऽतिथीन् । त्यसमूछों महामोहो दारयस्तावदुस्थितः ॥ ३३ उपालभ्यात्मनस्सृतं विपकृत्य कोपविलः । इतसेनोऽपि सेनान्यमस्वरसहसा मभिदुत्यात्मसेनायाः विनाशेनच संयुगे । मुमोच शोधताम्राक्षो ब्रह्मास्त्रं हरसूनवे ॥ ३५ भन्याहतं . कचिदापि मळयानिलसन्निभम् । शरासनात्समुत्रस्य तारकस्य मयतत् ॥ ३६ पदे पर यकाराशु प्रणाम हरसूनवे । निकटं प्राप्य तद्यामं तुवायच जगद्गुरुम् ॥ ३७ आग्नेय चाम्पमैग्दाखें पारणं सौरमासुरम् । गाग्धर्व याक्षमत्युग्रं संमोहनमरिन्दम् ॥ ३६ तानिसर्वाणि ऐवस समीपं प्राप्य संयुगे । कृतांजलिपुटाईश पुशिरपूजितम् ॥ ३९ सपुनर्मन्युना तानि घिग्धिमित्यभिधायन | मनसायर्य समरे दिव्यं पाशुपतं महत् ॥ ५० सन्दघे धनुपि झि सर्पसंहरणक्षमम् । तदपीशकुमारोऽपि रौद्रमध्याहतं कचित् ।। १ ज्यालामालापतापडान्त यनं भुवनेश्वरः । दधी दस्तेनचकेन लीलयेय विफलीभूतेयाजमुस्येषुदामयः । मोघेन महत्तावितो जगाद रपसारथिम् ॥ ४३ सार কায়েদ सेनानीकैकयमरः । भ्राप्यस्याभिभूत्यर्थं दुर्जयस्य रणाजिरे ॥ ५४ सध्यापसव्य ससा नामप सन्दर्न मुटुः । पुनध पुरहतादि गर्वशन्त्यर्थमद्यमे || ४४ मावेशावस्य दैत्यस्य मापास्नोमहारथम् । सारथ्यधर्मविक्षिप्रं चोदयामास वाजिनः ॥ ४६ झापा_र्धन क्षियं यभ्राम भ्रमभ्रमम् । भ्रमग्नेवासुरदशी स्वर्णपृष्ट्वाग्मनोरमान् ॥ ४७ पपिपास्तान, शितपालान् सुरढानतपर्षणः । घबर्ष फोटिशः मिमं शरानाशीवियोपमान If ४८ किमाददाति तूणीरात् सन्दधाति धनुष्ययम् । किंवा विरजति घिमिति में साम्पलक्षितः॥ ९ पान केवल इसे चाई प्रयमेधयत् । शापिताशरवण दिशोटी योण्डलम् ko फुमारस्यापि पयनस्यमनस्यागमनोजयान | शशसाहनमध्वांस्तान् चोदयामासमण्डलम् ॥ ५१ मनोदितोऽपि तमामहदहे एथा 10 दति पीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियाहस्यराण्डे समयाण्टे विधवारिशोऽध्यायः॥ रणाजिरे।। ४२ अस्त्रेषु मावतुधवारिंशोऽध्यायः समयमोशसः तारपाच वधः । सत:- महामेनिभंपनुः । सम्मेहम्याए समा ज्यानिनादन पश्यन् ।। मधादाय कुमारोप ·72 भीरकान्दे महापुराणे ककुभोऽष्टौ यधिरयन् सत्यपाताळकानपि । वृष्टि निवारयामास तारकायुदसभवाम् ।।२ स्थितोरथवरे विद्या भ्रमत्यतितरा कृती । अभूदनवकाशोऽस्मिन्नाकाशे युद्धसभ्रमे ॥३ यक्षचारणगन्धया सिद्धेर्युद्धदिदृक्षुमि । ततो युद्धमभूयोर तुमुल रोमहर्षणम् ॥ अनूपममनिर्देश्य स्कन्दतारकयोरपि । स्कन्दतारकयोयुद्ध स्कन्दतारकयोरिव ॥५ जयोनैकतरस्यासीदपियाऽऽसीपराजय । यदा विजयते स्कन्दलदादेवाशशसिरे॥६ चपर्यु पुष्पवर्षच सिद्धगन्धर्ष किन्नरा । यदा विजयतेऽन्योपि दानधास्त शशसिरे ॥ ७ शक्तोऽपि सर्पसंहारे नियमेर हरामज । बालो लीलाविनोदाय प्रतिहत्यच दानवम् ॥ ८ युयोधासदृशलोके कुर्वन्न खेलमास्पदम् । या वर्त पुराशुष्मा दानवस्य दरात्मज ॥९ साथ तानि थिपाणानि बराद्भूयोऽपि अमिरे । तत द्धतास्वामी पुनशुण्डा विषाणके ॥ १० चपत सहसायो भूपस्तान्याशुजक्षिरे । इत्तेपु गुण्डादन्तेषु सेनान्या बहुघायुधि ।। ११ मायापी मायया जेतु मतिचक्रे महासुर । क्षणाइन्तर्हितो दैत्यस्सरथ पश्यतोबिभो ॥१२ कौवस्य च गिरेरन्तर्दुमा लोककण्टक । गाँचिन सह सचम माया मायाविशारदः ॥१३ काायर्स राजतन हैरण्य त्रिपुर गिरि । विद्युन्माली तारकाक्ष कमलामो बभूवसः ॥१४ ই पुराराति भूग भूरयमास्थित । ददाह स्मितमात्रेण तदद्भुतमिवाभवत् ।। १५ पुनर्मंघोऽभवत्कोच सोऽशमिर्दानवाधम । महायायुरसी भूत्वा बभन जगदीश्वा ॥१६ परिणाम जगामह । वडयाग्निरियारातिदिदीपे विदिवौकसाम् ॥१७ आचचाम तमीशोऽपि चुळकोटुकलीलया । चक्रवाळगिरिज॑ज्ञे मिन क्रौञ्चो महागिरि ॥१८ वारको अभवदन्धकार इवापर । विनाइय लोकालोक तमन्धकारमुमा सुतः॥१९ कोटिमास्करसकाशो दिदीपे लीलयास्वथा । हिमयान्निषधो वियो माल्यवान्पारियाकः ॥ २० ग:धमावनशैलोऽन्यो हेमन्टो महागिरि । सप्तधैयमभूकौञ्चो दानयाधमः ।।२१ ऐरावत पुण्डरीको वामन कुमुदोशन ! पुष्पदन्तस्सार्वभौम सुप्रीको बभूव स ॥ २२ तारको मोहयन् स्कन्द चकार कदन महत् । क्षिप्र रुद्र कुमारोऽपि बत्रमादाय वीर्यवान् ।। २३ चिच्छेद भूधराम्सत करिणोऽपौच सयुगे । दायामास घेगेन तदद्भुतमियाभवत् ॥ २४ पानिमारुतमत्युग्रमाददाते घपुथ तौ । उपमईक्षणार्धन स्कन्दोऽप्यशमयदया ॥२४ कालानिकोटिसदृश काँचोऽवचपदैश्चरिम् । प्रळपासहस्राभ तारकोपि रणाजिरे ॥२६ तेजोभिरनयोयाप्ता दिशोदश जगस्त्रयम् । वकये पृथिवी सर्वा सागरा कथिताराम् ॥ २७ विम्युदिधिषदस्सर्वे मुनसिद्धचारणा । भूताना पतयश्चैय कान्दिशीका प्रदुद्रुषु ॥ २८ ततपशरवणोद्भुत सर्वशत्रनिवर्हणीम् । शक्ति मूामियात्मीया सर्वप्राणेन संयुगे॥२९ मुमोबाशु विनाशाय तारकस्य च मायिन । क्रोवस्थन गिरीशकुमार कृतिनावर ॥३० मा व्याप्य गगन शक्तिस्सर्वा मपिदिश क्षगात् । जाज्वल्यमामा प्रभया भासयन्ती मह ॥ ३१ रसनेच युगान्ताले लिहाना जात्रयम् । विकिरसी स्फुलिशान घण्टा पामरमण्डिता ॥ ३२ शतकोटिसमखना । पश्यता सर्वदेवाना माशयन्ती भय हद ॥३३ मित्या त्यशिलाभोर काचन निमिपार्वत । ता मापामपि संहत्य सहसा विश्वमोदिनीम् ॥ ३४ युगपत्तस्य सेना ता इतशिष्टामपि क्षणात् । मोहितान्यारवाहादीन् प्राधान्त यया कृती ॥३५ समुश्वपुपा शैल मायया कालान्तघनसघात ·संभव काण्टे - पंचवारिशोऽध्यायः 73 घहिनिनाय सहसा कार्तिकेयः सुरारिहा । छतनिद्रास्समुचस्युरिचते प्रकृति गताः ॥ ३६ समुत्तस्थुः पात्तेपि प्रत्यासत्रांगसंघयः । यइम पठठे नित्यं भृशुसेवा नरोत्तमः ॥३७ तारकीञ्चसंहार बयाध्याय सुशोमनम् । तंदृष्टा शत्रयस्तस्य पलायते भयंगताः ॥३८ श्रुत्वैनं माधवो दैत्यं हिरण्यं बलशालिनम् । हिरण्याक्षं महाकूर सोमकंचाजयद्गे ॥ ३९ पलभद्रोऽजयच्छन्ननमिदानणमंडले । इन्द्रोऽपि दैत्यान् पापिष्टान् बहूनायोधमध्यगान् ॥ १० इति परमशिवारमा वारक दैत्यमुग्नं गिरिमपि यहुमाय कौवमन्यांश्च दैत्यान् । रणभुवि बहुलीलस्संजहागविकेयः मुरमुनिनरभूत्यै पइपतामेव तेषाम् ॥ ४॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकासंहितायां शिवरहस्यसण्ढे संभयकाण्डे चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ जय ॥ अथ पंचचत्वारिंशोऽध्यायः । ॥ देवगिरिवासस्वीकारः ॥ पदा वक्षस्तरातेः प्रविश्य क्रमनिर्गता । अप्राप्ताधिरा जज्ञे तदा शब्दो जितांबुधिः॥ १ विदिता न च फेनापि तारकान्तर्गता नया । तदैव विदितासः पदाऽसौ दानवाघमः ॥२ उन्मुल्योरमुल्य वियति बहुधारनायकः । परित्या विसर्जासून तदद्भुतमिवाभवत् ।। ३ तारक निहतं पा शक्त्या देवा महर्षयः । मुदा परमया देषं पुप्पैरसमवाकिरन् । ४ गान्तर्मुनयरस जगुः जपेतिच । बीरपाद्ध तेश्रोच नियुतंच गणाधिपा ॥४ चतुःपञ्चाशदपि से सेनापतष एयर | प्रतालिपुटा भूत्वा निष्टं प्रापुरीशितुः ॥६ अग्नेऽस्य तस्युरमितः प्रसनेन्द्रियमानसाः । तांध प्रोवाच हमीतः सर्वानालोक्य परिः ॥७ यूय प्राप्ता महापीरा व्यसनं दनुजाधमैः । दैवादद्य विनिर्मुक्काः इच्छापमान्महत्तरात ॥ ८ पस्या भवत ते यूपं कृपया मम विश्वपाः । ते प्रत्यूचुः स्थितेऽसाफ त्ययि साक्षाजपत्पती॥ ९ काक्षतिः काध्यया सामिन् कानोहानिर्दयानिधे । त्यत्पादकमलेप्टानां दुफ्फरमीश्वर ॥१० सर्यानपि दयानिधिः । आहूप धीरपाहुं तममरारि निपूदनः॥११ दिव्यं पाएतं मुझे तारकेण दुामना । गृहीतमात्महस्तेन सुब्रह्मण्यो प्रादादपाहतं लोरे तस तद्वीरवाहये 1 पुष्पवृष्टिाभूतष कल्पवृक्षसमुद्रया ॥१३ यदुन्दुभयो नेदुः दियि संकुलनिस्वनाः । सन्तुएँनयरिसद्धाः जगुः किमायोपितः॥१४ मेनिरे विधारसेन्द्राः सूपमासुर हतम् । तंच सिंहमुलं युद्धे कुमारेणैव लीलया ॥ १५ तेपामपि च सन्तोपं समालोक्य जगत्पतिः । युद्धभूमि परित्यज्य दिमयन्तं गिरि ययौ ॥१६ संस्साकममरस्सः गणपैरपि सेतया । तत्र स्थित्वौषधिप्रस्थे संघ मातामई गिरिम् ॥ ५७ संभाव्य सहसा भूपस्तमामाच्य नगाधिपम् । माप देवगिरि देयसेनानीरिमर्दनः ॥ १८ तस्मिायसरे मारस्तंप्राप तदारया । अनुप्रदमसी वर्तुमिच्छन् देवगिरि प्रभुः ॥ १९ सेना निवेशयामास चतुरंगसमाकुलाम् । महारयो रघासादरतीय दरामजः ॥ २० उयास रजनी र तसापादिकः हती । तातिध्यरस मिरिणा मुद्दा परमया युतः। देवाय तर देवेश साइरि सर्यसिद्धिदम् । इदमूचुग्नुमाप्य प्रणिपस्य सरा विमुम् ॥ २९ किया अभिनन्यति बदतः हात्मजः॥१२ ·74 श्रीस्कान्दे महापुराण देवाः- भगवान देश स्कन्द सेनापते प्रभो । स्थानन्यमत्र देधेन त्वया राधिरियं प्रभो ॥२॥ चयमिच्छाम देवेश त्वदर्चाविधिज प्रियम् । अनुज्ञानीधि भगधन् मनन्तमदिमालय॥२४ सतः प्रसन्नो भगवान् तेणं दिविषदां तदा । ददावनुशां सार्चायां भक्तपश्यो हरात्मजः ॥ २४ ततस्ते प्राविश्ववाद्या देवास्सवें जगत्प्रभोः । भाइय विश्वकर्मा, अतिशिल्प मनोरमम् ॥ २६ पुरं परमशोभादयं पुरुहतम्यजाफुलम् । अत्र देवगिराधेय विधेहि शिघसूनये ॥ २७ भावासयोग्यमत्यर्थे अनिफूट निभालयम् । गणानां गणमुख्यानामावासक्षममगुतम् ॥ २० राजाधिराजस्नोध राजबेदम महोरिछुतम् । विचिपचिप्रशोभायं विविधालयसंकुलम् ॥ २९. विश्वकर्मविधेष क्षिप्रमद्यास्सदासया । इति शिल्पी सुरेन्द्राणां लग्यानुनः क्षणार्धतः ।। ३० निर्ममे पुरमैशस्य कुमारस्य प्रियं कृती । विचिवहेमप्राकार मणिगोपुरमण्डितम् ॥ ३५ सहस्रभौमणासाद सर्वरतरक्तम् । वीथीशतसदमाख्यं वितानासुमोच्चलम् ॥ ३२ यापीकूपतटाकायः मणिसोपानमण्डितः । मण्डितं पुण्डरीकामं चंडभानुसहनभम् ॥ ३३ प्राधेशायन्महासेनं देवा देवेशसंभवम् । सर्वानपिच तान्दीयन् वीरमाहुमुखानपि ॥ ३४ देवदुन्दुभिलाद शगारवाकूलम् । गृहान प्रविपिशुस्सर्व पथाहै गणपुश्याः ॥ ३५ मरीचिः काश्यपोऽत्रिश्च वसिष्ठो घदतोवरः । विमैयंदागमाः पूर्णकुम्भकरैः छत वस्त्ययनास्सर्वे संपीतसविधास्सुखम् । हरामजं ब्राह्मविष्ण्याचेखिदशोत्तमै ॥३७ तदहरनमायने मावेशपदरिंदमम् । भाग्य पादुके चित्रे वीरयाटुकराहते ॥ ३८ प्रविवेश गृदं स्वामी प्रसन्नेमान्तरात्मना । मलंचकार रसायं सिंहासनमनुत्तमम् ॥ ३९ तत्र देवाधिदेवस्य कुमारी जगतां पतिः । तस्मिन् सिंहासनं चारु समासेदुपि विश्वपे ।। ५० सर्वज्ञे जगतां बये सर्वक्षतनये सुराः । संतोप्य विविधैः स्तोत्रः विधृतालिमस्तकाः ॥४॥ भर्चयामासुरैशानि अध्यायैरुपचारकैः । वीरबाहुमुखाम्वीरान तस्यावरणदेवताः ॥ ४२ समम्पर्य यथान्यायं सच्छास्त्रोक्त विधानतः । मन्यमानाः स्वमात्मानं कृतार्था विवुधोचमाः।। ५३ ऊपुस्तम्तोपमतुलं संप्राप्य सविध विभोः । कुमारोऽपि जगद्वन्द्यः शिवयोश्चित्रकृत्ययोः ॥ ४४ भावासमात्मनश्यक तदा गिरिवर गुरुम् । तदादि जगतामादिः कैलासमिय शहर ॥ ४५ शिवयोरतिचित्र कृत्योः तनुभूगर्तिनिवारकस्सताम् । गिरिमावसयं गणपैदेयगणीश्च सादरम् ॥४६ इति श्रीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे संभवकाण्टे पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ।। परैः॥३६ AR चकार त ॥ अथ पदवत्वारिंशोऽध्यायः ॥ तारकपनीनां मनुमरणम् ॥ तारके निहते करे सवले यलिना युधि । कुमारणामरे येन कुलिशायुधशालिना॥ ततस्तस्य प्रिपा नारी साक्षादिव रतिरस्वयम् । तन्महि यस्तथैवायाः युद्धभूमिमुपेत्यताम् । रुरु शदुःखार्धा कुरयं सुस्वरम् । हा नाथ नाथ दैत्येन्द्र लोक्यामितविग्रम ।

·तरसा समय काण्डे - पट्यावारिंशोऽध्यायः 75 विहाय वाद्य नरसर्वाः किमुशारणमय हो । वयमचैव घनिमार्गमरिन्दम ॥ ४ समपेत्य तवाग्याशं भवामः परिचारिका | मद्य देवा निरातङ्काः शूरपद्मो हतोऽद्य ॥ ५ मद्य सिंहमुखश्चापि सानुबंधो हतोऽवम् । यस्योरसि हरेश्वर प्रत्यहन्यत निठुरे ॥६ क्यं यालस्य साशक्तिः तद्भिावाऽसूनभक्षयत् । अस्में ब्रह्मशिरो यस्मिन् कुण्ठिताधिहटादभूत् ।। ७ वधिचत्रमभूत्कुष्टं तदन शिशुना स्थम् । इति नार्यों बलुधिं विलप्य वरुणस्वनम् ।। ८ वांगे तदनमारोप्य परिधार्य समाकुलाः । दृदय शोक्त अवरवाकिरन् ॥ ९ विरुदन्तीपु तास्वं तत्पनीम्घासुरात् पुरात् । महत्या सेनया साकमसुरेन्द्रो सुतोऽस्यथै ॥ १० नाम्नाऽसुरेन्द्रस्तप्राप गजयाजिरयाधी । सिंहास्यनगराईयात् सिंहविक्रान्तविक्रमः ॥ ११ पदृच्छयाशातस्तूर्ण पितरं दृष्टमुत्सुकः 1 वाती निशम्य स पितुमध्ये मार्गे हताशयः ॥ १२ तरसा पुरमन्पत्य छिन्नमूल इव द्रुमः । पपात विपन् द्वारि परिदेवनयकैः ॥१३ एकवासा निरानन्दो मुक्तकेशोऽचनौ लुठन् । हा तात हाऽसुराधीश फगवो लोकतापक॥१४ भाहोयतेदृशं लोके नाचर्य विद्यते परम् । यदक्षो विष्णुचक्रेण भूषितं कुलिशेन च ।। १५ पतस्तनधयस्यैव शस्त्या मनं किमीशम् । युद्धभूमि शनैरेत्य योषिजाल समाकुलाम् ॥ १६ निहतं पितरं दृष्ट्वा तारकं पतितं भुवि । विललाप भृशतासां मातॄणां जनयन्छुचम् ॥ १७ मद्याग्निस्सर्वदेवानां सम्यक् शान्तिमुपागतः । भयेन्द्रस्य शची भार्या स्वर्गिणामप्सरोगणाः ॥ १८ सुखिनोऽद्य सुरास्सेन्द्राः स्वर्गस्तेषां भवेत् पुरम् । अद्य सिंदमुखवापि शूरपमध दानवः॥ १९ निहताशौ हतप्रायौ भग्नो याहुश्च दक्षिणः । पिलप्य यदुधा दीनः प्रसमीपय दिशो दरा॥ दस्तेन हस्त संपीय ददन्तोष्टभीषणः । क्रोधरक्तक्षणश्शश्यद्विहस्य च पुनः पुनः ॥ २१ मपस्थिति बदन, भूयो भूयो पक्षोल्लसत्करः । चितामारोप्य पितरं गन्धचन्दनसंभृताम् ॥ २२ मातश्च तत्र संस्कृत्य गौर्याद्याः पतिदेवताः । पार्षदेटिकमस्यासा समाप्य विधिपूर्वकम् ॥ २३ निर्गस्य सहसा साफ सेनया चतुहया । भूयो चीरमहेन्द्राख्यं पुरमापाशु खिन्नधीः ॥ २४ पितुज्येष्ठस्य ताशु शूरपास्य पादयोः । पतित्वा मृशदुःखातों सरोद यहुधा लपन ॥ २४ पदन्तं दीनषदनं लुठरतमपनीतले । तं समुत्थाप्य बाहुभ्यां भरपद्मस्सोतः ॥२६ टरमा संपरिषज्य मार्माभैरिति धुवन् । किमिदं किमिदंचेति पुनः पुनररिन्दमः ॥२७ परिमृग्य तदाश्रूणि पृष्टवान् शोककारणम् । क्थयामास तरस तारकस्य सुतो दन् ॥ २८ ततस तस्य वचनं अमरेन्द्रस्य दानघः । शूरपमोशनेस्तुस्य भ्रातुर्यधमनाकुलम् ॥ २९ मैयाद्रियत संस्मृत्य तारफस्स पराकमम् । असहिषयभूतान भण्डानां येऽधिपारसुतः॥ १० नसे संपति मद्धातुरो स्थातुमलं भुवि । हतरसंपति मझाता सफथं हरमनुना ॥ ३१ धोतयमस्ति पुरवं भ्रान्तोऽसि किमु यारक 1 समे दृष्टोऽसि किंघाल मागैर्मामर्ममारमज ।। ३२ भामरेन्द्रः - सान्ति मे पितः सनो नानुवृत्तः धृतोऽपिया । संस्कृत्य पितरं साक्षान्माभिनिहतं युधि ॥ ३३ कृतीर्थ देविको धातुरई प्राप्तस्तयान्तिकम् । हरभूनुभपात्तत्र क्षणार्धमपि मस्सिमय मसन्देहस्त्वया कार्यः प्रमोग्धुना । शपेऽहं तय पादाम्जे सर्वघा दानपोचम ॥ ३५ झापामात्रमिद नेय मवेदरिनिप्दन । अस्माकमागतं विद्धि भयं तेन मद्दौलप्सा H ३६ न स्थितः॥ ३४ ·76 श्रीस्कान्दे महापुराणे वचन मिदममुप्य धोत्रशंकु वसूलोरमुरपतिरपेत्य स्यात्तरे शूरपणः । भयरतपुरषेपः स्वासन सिंहपादात् हारितिभुवि पतित्वा हाररोदेति हेति ॥ ३७ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिघरहस्यखण्डे संभवकांदे पट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ अथ सप्तचत्वारिंशोऽयायः॥ राजनीतिः॥ मथानुजोऽस्य सिदास्यछिनमूल इव द्रुमः । येशान्धिकीर्य बहुधा धूलिधूमर विग्रहः ॥ १ कराव्या तं समुत्थाप्य समाश्लिप्योरसा शुचा । बहुधा विलपन दीनो हाइताःसो विधे त्वया ॥२ करोदेति मुहुदीनो हाहेति मुखरो मुहुः । मन्त्रिणश्च ततस्सवें सेनानां पतयश्च ते॥३ पुरोधसम्म विद्वांसश्चिखिदुस्तैऽपि सर्पः | शिरा प्रहत्य दुःखेन शूरपनोऽवनौ भृशम् ।। मुमूर्छ बहुधा दीना पिलप्य चिरमाध्ययम् । ततस्सवें समुत्थाप्य चिरमाश्चास्य मन्त्रिणः ॥४ पुनरजीवयामासुश्शनकै ठपचारकैः । शूरपद्मो महापयो गतमूछों रुपान्वितः॥ ६ दष्ट दन्ताधरोष्ठस्सन् दिवास्सविलोकयन् । संघट्य दातैर्दन्तान् स्वान् करावास्फोट्यचक्षणम् । ७ निर्दनिवनेत्राभ्यां जगत्सव चराचाम् । विहस्य दष्टदन्तोष्ठो महाशनिसमसनः॥ घभाण बहु हुंकस्य कंपयन्निव मेदिनीम् । शपेय मम पदवढे प्यन्तु यचनं मम ॥९ नसंहरेय तं युद्धे यदि स्कन्दं सयान्धवम् । भवस्य तेन युद्धाने इतरत्यक्याग्यसून क्षणात् ।। १० सनद्धा महती सेना युद्धाप चतुरंगिणी । मिर्गच्छतु पुराय मायकैदधन्विमिः ॥१५ पादित्राणिच सर्वाणि घोपयमचाया मम । मेयस्मातापवद्य निस्ताडिण्डिमैस्लाह । १२ भादिश्यैयं पुनः फ्रोधादमिस्विनागमण्डल: । भाइय सर्वान्प्रणिधीन् अयादीद्रोपभीपणः ॥ १३ समावयन्तु युद्धाय तं सूत्रे प्रिपुरद्विषः । अथैव तरसा येस्स स्पषत्वा भीति ममाया ॥१॥ वालं ममानुजं मुग्धं पञ्चयित्वा रणागमे । गवधीरमरैस्साघे भांविरेयोऽद्यमे कथं निद्रासि भुइदोत्यं मयि जीयति सानुजे । परन्तु विबुधानद्य भवन्तो पचनं मम ॥ १६ प्रभृत्यहं युष्मदरे पर्धयामिव । उपावै मन्मुखायं पात भूयो ममान्तिकम् ॥ १७ दूतानिति समादिश्य पुनरप्यतिफोपनः । समादिदेश सहसा सूतं साध्वश्वधेदिनम् ॥ १८ सहनखासंयुक्तं सारये रथमानय । काञ्चनं सर्परलादरं सर्यायुधसमन्वितम् ॥ १९ अमेध कवचं लौच चारवाणं व हाटकम् । शानोणिच धनूष्यन्यान्यायुधानि महान्तिच ॥३॥ मक्षप्यादिपुपी दिव्ये शरपूर्ण समानय | संप्रेस्यत्यधिक्तस्तस्मिन्नसुरनायके ॥ २१ अमोधारयस्तदा मन्त्री मंशो मतिमाघशी । राजाने प्रेक्ष्य सदसि नीतिशास्त्रविशारदः ॥ २२ प्रोवाच स्पतभीदेव राजनीतिमहतरा । दुर्विज्ञेया जनैः का शक्तिप्रययुतायझाधार्या सर्षसुखदा । उत्साशक्तिरेकाम्या मन्वशक्तिमहरा ॥२४ प्रमुशक्तिरनतान्या खयि सर्वत्र सर्वदा । ज्ञानासिच गुणान् पदावं सन्धि विग्रहमेवच ॥ २५ यानमासतमायच द्वैधीभावं समाश्रयम् । प्रनानि सप्त भोदेव स्वाम्पमास्यवलादिकम् ॥१३ समात्तयाध यक्तव्यं नास्त्यन्यत्सारयाम्यहम् । इदानीं भूपु पानाही मायं रुद्राशसंभवः ॥३७ रिपुः ।। पामरामरैरपि ॥ २३ ·समय काण्डे - अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः 77 चासोनमिझो बलवान् -शक्तिपाणिररिन्दमः । वैरमस्ति न वासाकं शङ्करे --लोकशंकरे ॥ ३e सएव शंकरस्साक्षात् स्कन्दस्तस्पात्मजो यतः । यदृच्छयाऽऽगतेनैव तेन युद्धं तवानुजः ॥ २९ मनभिनयकाराशु निधनप्राप संयुगे । अथवा नाकिमिः शंभुरस्सद्वैरिमिरर्थितः ॥ ३० पालक प्रेश्यामास सतूपास्योरमदादिमिः । अतःपरं मनान धेरै फार्य त्वयाधुना ॥ ३१ इत्यमोघं पचः धावा राजाश्मोघस्य धीमतः । शर्म-जपाम-शनकै रालोच्यैवं स्वमात्मनि ॥ ३२ भूयोप्यासनमाला तूष्णींभावमुपागतः । तस्थिवानासने रम्ये महत्यसुरनायकः॥३३ शूरपनो यकं चार मयूरं श्येनमेयच । चक्रवाकं शुक्रश्चान्यानेतवादीविचक्षणः ॥ ३५ समादिदेश संभाव्य यसामरण भोजनः । कथयामास तेषांच फणे रहसि पार्थिवः ॥ ३५ न्यूयं गत्वा महात्मानस्सुब्रह्मण्पान्तिक सणात् । स्वनामसदौ रुपैम्सर्वच कामरूपिणः ३६ रात्मजस्य जिपं किंवीर्यः कीदृशी मतिः । उद्योगोऽस्य पुनः कुत्र या जिगमिपास्यथै ५ ३७ किपस्या सेनया साफ सर्वदा पर्युपास्यते । केवीपस्तेच किंरूपाः केवा तत्र महारथाः ॥ ६६ दिव्यैरस्पताः मंत्रालोचनतत्परः । केऽभ्यन्तरला.. प्रभवः केपायाच शृणोति सः॥ ३९ गुणशक्तित्रिवर्गात परामशेषु कौशलम् । प्रस्थानच किमुदिश्य सरसेनानामसागरे । विचार्य सुचिरं 'सम्यक् पुनरापात सक्षमाः । 103 इति भी रकान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शिवरहस्यखण्डे संभवकाण्टे सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । - T . ॥ अथ चत्वारिंशोऽध्यायः॥ भी स्पन्देन श्री केदार श्री काशी श्रीशैल श्रीविरुपाक्ष धीकाळइस्ति श्रीबेटाचल भीकाञ्ची श्रीतिरूपेण्णैनलूर श्री अरुणांचल भी वृद्धाचल थी चिदम्बर श्री मायुर श्री काधैरीसंगमस्थल श्री चेहनूर , इत्यादि पुण्यस्थलपान ततामूर्तिदर्शनं च॥ 1 . चारानादिश्य भूयोऽपि समन्त्रिभिरात्मवान् । उवासं वासंघागतिानुजं चिन्तयन् इतम्॥१ ततो राध्या पीतायां तस्यां देवगिरी सुधीः । देवरसह हरिप्रमपमुखैर्मुनि योगिमिः । महत्या सेनया । सार्क सूर्य सिमुदयत्यसो ॥२ त्यक्त्या देवगिरि मात् प्रिथमावासमात्मनः । नभोगतिपय प्राप्य नभोगतिमनोजच ॥३ भगस्त्य थरितामाशामाशापालर रिन्दमः । प्राप्य देवगिरेस्तस्मात् स्थानानि परमेशिसुः॥ ४ मनुमहाय लोकानां फस्सितानि:- हरेपवे । भावपूर्णन मनसा चके सौ लोचनाऽतियिम् ॥ ५ प्रथम तर केदारं-- केदार , शिषपोशुभम् । पीत्या. . यत्रोदक- जन्तुर्मापमात्रमनादरम् ।। नमानुः स्तन्यपामानां , अभिशो मपति पम् ।, केदारनाथाश्य, लिजमूर्ति सदाशिवम् ॥ पिरारं. जगतां साक्षाद - भारमनश्च जगद्गुरुम् । पूजपियाथ -मममा...साफ मात्रा जपानमुम् ।। शप काशीमीशम्य प्रकाशातेन काशिमीम् । श्रीपर्वतंत्र देवयविपक्षमनुच्मम् ॥९ भीमदक्षिणकैलास "सुवर्यमुखरी. , तटे । नित्यं खापासहित... हटाचत्तमद्धतम् ।। १० 20 ·80 - धयः ॥ मय पञ्चाशोज्यायः॥ ॥ श्री स्कन्दस्य शेन्तीपुर गमनम् ॥ ततस्ते मत्स्वरूपास्ते सर्व मुनिकुमारकाः । तटाके शरवणान्तधेसशफरलीलया ॥१ एवं चिरगते काले कुमारत्वं यदा भूः । शम्भोर्दयानिधेस्साक्षाच्छाण्यां स्वं जगद्गुयः॥२ तदा पीरजगन्माता पात्सत्यात् त्वा जगद्गुरो । सशापयत् स्तन्यमीशा साक्षादमृतमुत्तमम्॥३ पियति त्ययि देश किचिन्तलाशये । यपस्कन दयावस्यास्स्तन्यं तत् मत्स्यरूपिणा ॥ ४ पपुस्ते तेन सहसा भूयः सं रूपमाप्नुवन् । संग्राप्य रूपमात्मीयं सर्च ते मुनिपुभकाः॥ ५ तन्नासीनं महादेवं त्यामकेन्यस्य चांषया । तं प्रणम्य मुनिश्रेष्ठाः स्तवैरीणयब्च्छिवम् ॥ ६ अविमुकामसविधामदोषजनमीमुमाम 1 तानालोक्य सहस्रार्फ शतकोटि समद्युतिः ॥ ७ शशाप्त शास्ता सर्वेषामविलंधित शासनः । पराशर मुनेः पुत्रास्त्यकशापा ममाया।।८ तपश्चरबमासाद्य परपर्वत शेखरम् । वर्तव्यं तत्र ते यूयं यावदागमनं सुरेः ॥ ९ सुब्रह्मण्याय देवस्य पादपद्मस्य सादरम् । तदा तमेत्य शरणं परमवाप्स्यथ ।। १० इतीशा गतास्वेते मुनपरसंशितमताः । त्वां समासाद्य देवेश कृतकृत्या नसंशयः ॥ ११ इतीन्द्रस्य श्रुती फुर्वन् वचन रुद्रनन्दनः । मनुजप्राह तप्तादीनमराणामथेश्वरः ॥ १२ साधु साम्पिति संभाष्य सर्वानेव मुनीश्वरान् । सहयागमनं तेषां मनुमेने तदात्मना ॥ १३ सतैस्सह विनिर्गत्य तारकारिररिन्दमः । श्रीमच्छन्तिपुर प्राप प्रताप विधुतासुरः ।।१४ तत्रापि निर्मितं तस्य भवनं विश्वकर्मणा । विचित्रं महदत्युच रत्नगोपुरमण्डिवम् ।। १५ तताविप पुरं शेन्तिमध्यवर्ति गृहं महत् । रुद्रपुत्रस्तदामेजे रत्नसिंहासन यमी सिंहासने तत्र साक्षादिव महेश्वरः । हाहाहहस्तुपुरुच विश्यावसुरपि गन्धर्वाः किराधान्ये वैणिका जग्मुरावात् । आजन्मकर्मवृत्तान्तमति दैविकमानुपम् ॥ १८ ववर्षः पुरुषवषाणि - ब्रह्मविष्णुवलार्दनाः । असेधिपुश्च मस्तश्चामरैस्सप्तशाइरिम् ॥ १९ अग्निश्च वरुणधोमी छत्र दधतुरगुतम् । ध्यानानि विचित्राणि समादाय सिपेधिरे ॥ २० मन्ये दिर्गीश्वरास्तत्र 'वीवाहुररिन्दमः । खड्ग फनफरतायं विचित्रमणिसासम्म् ॥ २१ बाहुभ्यां संपरिष्वज्य पट्टकोशमसेवत । मन्येऽष्टी गणमुख्यानां नियुतं पृतनाधिपाः ॥ २२ मष्टोत्तरममी सबै यथायोग्यं सिविरे । पदव द्वादशभुज विषण्णयन पंकनम् ॥ २३ स्मेरवश्वमुदारांग विचित्र मकुटोज्वलम् । विराजमान झाल्ये दिव्ये सिंहासनोत्तमे ॥ २४ मुनयस्त समालोक्य चाधिमत्फलमापिरे । प्रसपो देवदेवेशस्तदा शरपणोद्भवः ॥ २५ समालोक्याह विधान् इरिग्रह्ममुखान सयन् । धीस्कन्दः - मसुरास्ते किर्यतस्ते किरूपाः कस्यसेसुताः तेषां मुष्यतमः कोऽपत सर्व यथातथम् । श्ररवेति वचनं तस्य फुमारस्य : मुरोधमाः ॥२७ परस्परं समालोच्य हरिणा ब्रह्मणा सह । पृहस्पति सदस्य्चेः कथयति गिरांपतिम् ॥ २८ कुमारायास्मदीशाय पृच्छते शरसन्मने । बदस्य सुरेन्द्रेषु' नमस्कृत्य ताजलिः ॥२९ वृत्तान्तमखिलं तेषां विनयेन सहस्पतिः । असुराणां 'सुरेन्द्रातिहराय गुरपे गुदायाकथयासर्व गुहस्थाय योपिनाम् । सूतः- अयंतु संभयास्योहि कांडो वेदार्थसंमितः ॥ ३१ कथितः श्रेयसामेप निदानं विदुषां सताम् ॥ ३॥ इति श्रीस्कान्दे महापुरामे करसंहिता शिवरहस्यखण्टे संभवाण्डे पक्षाशोऽध्यायः॥ संमषकाण्डः समासः॥ मह ॥१६ प्रभुम् ॥१७ नमः३० ·श्रीरामजयम् ॥ श्री महागुरुभ्यो नमः ॥ श्री विनेश्वराय नमः ॥ अविनमस्तु । श्री शवणोद्भवाय नमः ॥ श्री स्कान्दै महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे ॥ आसुरकाण्ड प्रारम्भः ॥ ॥ मासुरकाण्ड प्रारम्भ मळ श्लोकाः ॥ ओं शिवं शिवप्रियन्देवं देवानामादिदेवतम् । मजेहं विनराजन्तं विनहन्तारमन्ययम् ॥ कथि कवीनामीशानं गणानां गणनायकम् । वक्रतुण्डम्महाकाप विमेशन्तन्नमाम्यहम् ।। कार्तिकेयम्महासेनं कुमारं पुष्करनजम् । नमामि केकीकण्ठस्य किक्षिणीनादमेदुरम् ॥ ॥ अथ प्रथमोऽध्यायः॥ शूरपद्मादीनां उत्पत्तिः ॥ भगवन् सूत सयंम पुराणाविशारद । शूरप सिलवश्वस्य . तारकस्य महीजसः॥१ सन्येषामपि दैत्यानां उत्पत्तिच तथामियाम् । विस्तरेण पदाचा शुभपा भूयप्ती च नः॥२ पाप थणुप्यमुपयस्सर्वे कुमारायामितौजसे । उक्त गीपतिना पूर्व तदो वक्ष्याम्पनुफमात् ॥ ३ भक्ति दत्यमुयः कश्चित् काश्यपाट्यस्तपोधनः । ब्रह्मसूनुर्जितफोघः सत्यचारधर्मतत्परः ॥४ सतु दैत्यान् बहन पच पष्टिकोटि मितान् सह । दिस्यां हि जनपामास महावीर्य पराफमान् ॥ ५ मेषामधिपतिदधीमान सुरेन्द्रो महापलः । सतु माळशिया युक्तः पुत्रीमजीजनत् ॥ ६ सुरसारयामसाइ सर्यायपय सुन्दरीम् । सा तु दैत्यगुरं शुम्न पर्युपासपदन्तिकै ॥ ७ शुक्ररतु मगयास्तस्यै विद्यान्नानायिघान्तदा । उपदिणा तथा नाम मायेति घनकार ६॥८ देयतानां समृद्धिञ्च दैत्यानां संक्षपन्तया । पातु मनसा स्मृत्वा शेलादेमणोऽभ्यरे॥९ सम्परमानं देवतानां तदोशनाः । विद्यार्यागामि पार्यच ठामह वचनं पुनः॥ १० मायेच ऐपिमिः नाशिताश्च महापुरा: । त्वपितामरेन्द्रीय नितरां सिनमानसः ॥ ११ एपेदानी प्रतिधाप्य रमणीयाध दानवाः । तसात्त्यं काश्यप गन्या पुत्रानुत्पादनाम च ॥१२ ज्या तेषां समृष्य पागशेव यतन्तथा । उपदिए। सुराणा सयार्धन्वन्तपधर || तथेरपुस्त्वा च सा भूपः पितरश्च न्यजिमिपत् । नियंया , नदुरस्श सामान्मायापरेय सा॥ येसमेक्षिताबासी तस्तिान् मोहपायमान । पपिया तदानीं सा हायपो प्रतिष्ठति ॥ १॥ तत्र गया मदोरणायामण्टाभित्रमण्डितान् । यापीकृतियाशानामा पुष्पशालिनः॥ १६ कीरा पर्पत संघ माया निममेक्षणात् । पतामय समापदन ऋषिः पादपनामकः ।। १७ किमिदं चित्रमाधय मण्डपादि इतं तया । ब्रह्मा विष्णुना बाध रंयनान्पेन पा पुनः॥१८ 1 ·- तमायावासमात्मनः । सत्र . 78 धीरकान्ये महापुराणे स्यामिपुरकरणीतीरे विपवादिवियुधाचिंतम् । श्रीमदटाटयीदेयं ऊर्चताण्डव पण्डितम् ॥ ११ समाराध्येय मनसा पाप काशी मेणसः । यत्र देवः पयं साक्षात् विष्णुमहळपेशलम् ॥ १२ फरोति सततं रक्षा ताण्यं सकलात्मनाम् । तत्र देषी समाराय पराकाशविलामिकाम् ॥ १३ धेदैकामतरोर्मूले विश्वाधीशमनं ध्रुवम् । समाराध्य स्वयं साक्षात् सर्वलाकेश्वरेश्वरम् ॥ १४ कुमारगोप्ठमपर स्थानानि सर्वाणि शभोरमिततेजसः ।।१५ भक्त्यामाध्यच लिहानि प्रसन्नेनान्तरात्मना । अरुणाचलमालाच तनाप्येषमुपाचरत् ।। १६ ततो जगाम सहसा पेपणानतूरमात्मयान् । वृक्षाचलं समासाद्य चिदयरमलोकयत् ॥ १७ मन्यानिच शिवस्थानान्यथलोक्य नमस्स्थितः । तत्र मायूरफ रम्य गत्वा ना याच संगमे ॥१८ उत्तरेणच पायर्या मण्याण्यामाप चापगाम् । तत्र वास्तमितस्सूर्यः तिमिरैगयूतादिशः ॥ १९. नमस्ताराभिरभितस्स्फुरिताभिस्समावृतम् । ऐन्द्रीमलंचकाराशु ककुभंः कुमुद मियः ॥ २० निरस्यात्मकिरण रजनीकरः । मणिनधास्तटेश्चैव देवरसह शिखिभ्यजः ॥ २१ इयेषवस्तु तां रात्रिं रात्रि चरविनाशनः । त्वष्टात्रापि पुरी रग्यो निर्ममेऽस्वारयया शुभाम् ॥ २२ विद्युत भुवन त्रये | तामध्ये राजभवन नवरत विचिनितम् ॥ २३ तदथ्युवास भयन भवनम्नः । सर्वानपि मुराधायमगुमेने गृहम् प्रति ॥ २४ तेपि जग्मुर्यथा स्व स शिविरं तदनुज्ञया । इन्द्रेतु शिविर प्राप्य रायन समुपेयुपि ॥ २५ वदा कापापुरोधान देवता रजनीमुखे । निक्षिप्त माण्डमिन्द्रेण भूषणानां पुराकिल ।। २६ समर्पितवती भूयः सनिधी रहसिस्वयम् । मघवानपि तहत भाण्डमाभरणस्य तत् ॥२७ उद्धाय तत्र प्रथम शच्या मालोक्य भूपणम् । समार ता सहनाक्षो विहेणाकुलेन्द्रिय. ॥ २८ स्मरन्त्येयहि सर्वपि, दर्शनात सहकारिणः । कामस्तु लयायसरस्ततक्षेन्द्र शरैशित ॥ २९. कौसुमेरपि कन्दपों विदर्पमकरोरिम् ॥ ३० सुरपतिरतिनिधो भूपणानीह कामी परिजन धनितानां हस्त आदाय भूयः । निजजनपरिधारा नीत पुपाभिषलते क्षणमपि निशिकल्प तद्वियोगाधिनाय ॥ ३१ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शेकरनंदिताय शिवरहस्यखण्डे संभषकाण्डे बचावारिशोभ्यायः॥ तमांसिच कुमारपुर मित्येव मय एकोनपंचाशोऽध्यायः॥ ॥ स्कन्द परावल गमनम् पराशर पुत्राणाम् शापात् मोक्षण च ॥ उधामेषु तटावेषु म लेमे सञ्चरनपि । विर शर्म हारिनिद्रा हन्द्राण्या रिहानिशि ॥ १ पल्लुषास्ताणेयेय सगै तो रजनी हरिः । निनाय युगसाहनकरूप असा तदा निशाम् ॥ २ कयं कथं चिन्भधयान् प्रभावे पुनरेय स. 1 संस्तस्य धात्मनात्मानं मनसैष महामनाः ५३ विक्रियामपि देहेऽस्मिन्मदनायुधसमधाम् । माछाप बन्दनैरेय सकर्पूरैः सकुदकुमैः ॥ * अथ देवस्साहन्नाक्ष. पुनस्कन्दोमिषड्वतम् । सेधारसममा एस्समाप इमारोपि ततः कन्ये इतपूर्याधिकक्रियः । मातापित्रोः पवाद ! समाराधन सयमान' 'पितर लिजमूर्ति सदाशिषम् । भक्तिपूर्णेन मनसा देवीच समुपाचरम् ॥७ परया तत्पर ।

·संभव काण्डे - एफोरपंचाशोऽध्यायः 79 तम विष्णुमुखा देयास्सेदारसब्रह्मास्तदा । सायच विश्वापि सिद्धविधाघरोगः ॥ ८ परिचरिशयाचायाः पुष्पसंभार तत्पराः | मपत्या परमया तत्र श्रद्धया विधिपूर्वकम् ॥९ महाविमयविस्तारः कृतपाशुपतनते 1 कुमारेचति तस्मिन् सं पितामात्रासहोमया : १० प्रससाद गणेन्द्रस्वैरधिष्ठाय महावृपम् । अनुजग्राह सेनान्यमलेण खेन भन्यापि महारस्व रोद्र पाशुपतादिमिः । अन्तहितोऽध भगवानंयया सह शंकरः ॥१६ ततः प्रणम्य देघाय संध्यं पुर सैन्याः । रयमाम्य सहसा देवरसह जगत्पतिः ॥२३ निजंगाम पुरातसात् मामणा विष्णुना विभुः । प्रस्थानसमये चापि पुनरन्यानि शूलिनः ॥ १५ स्थानानि सुमनोवानि चक्षुषा लोकरान्पितः । गच्छंस्तदन्तः शापि मरुभूमिमवाप सः॥१५ सातीप पर संचरणम्या दायसमिमा । तस्या स्वरपिकरास्सूर्यकान्त शिलोपरि ॥ १६ ज्यालाकणान्यिमुशन्ती विमुंबम्ति ततोऽधिकम् । शीतांशोरपि राज्यन्ते हैमनस्यापि दमयः । १७ तां नयशीतळा तुं समीः कायापुनः । तत्र ये भूरुदारुढारस्नुहिमभृतयः ते॥१८ माध्यपि शुचेति मजन्ति यत किं पुनः । फणामणीनां स्वपस्सर्पाणामतलौकसाम् ॥ १९ स्फुटितायां सदा मयां सइयंते यन सन्ततम् । पशयः पहिणस्तत्र येवान्ति पहच्छया ॥१० मान्यतो यान्ति से सये क्षमप्लुटांग सन्धयः । सापि भूस्समये तस्मिन् अनुगृति शांकरी ॥ २१ सुपदा सर्वजन्तूनां जाता अंगलसग्निभा । माभूमिमतीत्यनां महादेयांग सेमाप देवा परपर्यतमद्विपम । तथा पर्यने रम्यै मुनयायपमहाजपः ॥ ५३ तप्तोन्नन्तश्च मन्दीच चतुर्मुस समादयः । चक्रपाणिय मालीच पदेते तपां पराः ॥ २४ रदांग समयं साक्षात् ज्ञानुदायणोपतम् । प्रणेमुरप्रतो रे पट्टुमानेन सादाम ॥२५ मनान्तरे से देयाय मणिपत्य एतालिः । हेपामिन्द्रस्तदेशाय कथयामास पौयिकम् ॥ २६ पृतान्त सर्पमानम्य फुमागयामराधिपः । इन्द्रा-पहे ग्यासाप्रमाः पूर्य पराशर मुस्मृता २७ पृदिशामायणे मत्स्पान् सरसि पालिशा । गृहीत्याम्स्येषु सहसा नुमोतानुपादग्न् ॥ २८ वेष खेलतः पुमान् पिता रोपयांगतः । शशाप मत्स्या मयत यूयं पुत्रा पृषाधमाः। ॥ ३९ येन सेलत हा मोहाय मन्त्र मत्स्यविहिंसाः । इति शप्तायाः तमाणः पित्रा साक्षात् तपस्थिना ॥३० प्रणम्य मे भयाविटा पितरं मुनिपुलपम् । घृताधलिकरा मूर्ति पप्रच्छुः शमोधनम् ।।११ सान् प्रत्युवाच स मुनिः पुत्रान् शापमपाकुलान् । पा पर्वतराजेन्द्र पुत्रीस्तन्यं ममामशाः ॥ ३२ युप्माभिः पीयमे संपताशा यिगुंरत ॥ ३३ पति मुनिप्रदोऽत्र पunt समनुगृम गठे मुनिपुमकाः । सपदि तिर्नु समुपोहाने निमिवाट पऍध तदागमन् ॥ ३४ पति भीस्वान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियाहस्यखण्टे संभपहाटे एकोनवाशोऽपापः || संभया ॥ २२ ·सी पपात ननर्त बहुधा 82 धीरकान्दे महापुराणे इति चिन्तापरे तस्मिन् ऋषी सर्वत्र पश्यति । दरशे पता रमणीयानयटिका ॥ १९ माया मन्मथ सर्पस निधिम्ता तदाक्षणात् । उपमृप्य समीर्ष तामपश्यत् ऋषिसत्तमः ॥ २० उवाच वचनं निग्धं चायुक्तं रसावत् । का त्यमेकाकिनी नारी किनाम क्स्य वासिथा ॥ ३५ कोरेशः कामतावाद्य यद सर्वाङ्गसुन्दरि । माया - महमेशाकिनी नारी तिष्ठाम्य च पर्षते ॥२२ तपस्विनामिदं युक्तं किगयया धचनं, मम । मेरोस्समीपं मुकवाई गङ्गां स्नातुमिहागता ॥ २३ विष्ट त्या गच्छामि यन्मे मनसि यतते । काश्यपः-मानीयते त्वा गढ़ा स्थानानि च महान्त्यपि ।। २४, तीर्थानि तथा देवानन्द्रुतश्चामाद्वयम् । ददामि पुत्रान् दिव्यस्त्री सहनपरिचारिकाः ॥ २५ मङ्गीकुरु च मात्र रहस्स्थाने मनोहरे । इत्युक्ता सातिचित्राही सापमानमुखाम्बुजा ॥ २६ अन्तहिता तदाक्षिप्रादचिगंशुलतेव सा । तम्यामन्तहितायां तु काश्यपस्तपतां वरः ॥२७ भूमावचिरान्मोहासक्तमना भृशम् । विललाप सुदुःखातों यथा कामहतो जनः॥२८ तादृशं तमृर्षि दृष्ट्वा तत्रैवाविरभूत्क्षणात् । भाविभूतां तु तां दृष्ट्वा मोहेनापगतो हापम् ॥ २९ चैय स्मयमानमुखाम्युनः । भकिचनो पथा द्रव्यं लब्ध्वात्यन्तं सुखी भवेत् ॥ ३० प्रणानाम च मायायाः पादयो प्रणायान्वितः । सातु तं पचनं माह प्रेक्ष्य कामातरं तदा ॥ ३१ काश्यपाद्य मया प्राप्तं पादर्श रूपमद्भुतम् । प्रहीतुं तादृशं रूपं समर्थ वेद्रमाम्यहम् ॥ ३२ इत्युक्तान्तादृशी रम्या काश्यपो योगिनां वरः । गृहीत्वा कामरूपं तां रमयामाप्त मण्टपे ॥ ३३ कमिश्चिद्विजने ग्ये भूयो भूयस्मादितः । जातस्तदानी राख्यो दैत्यानामग्रणीमहान् ॥ ३४ थामिन्याः " प्रथमे पामे' दैतेयानाञ्च वाहिनी । त्रिंशसहवं तु तदा तयोः खेदजलेन सा ॥ ३५ पुनश्च मण्टपे तम्मिन् सही रूपच तायुभौ । रमयामासतु: कृत्वा सिद्मवक्त्रस्तदाभवत् ।। ३६ सहस्रवश्वनिचयो परस्तथा । बभूव वाहिनी वान्या चत्वारिंशन्मिता तदा ॥ ३७ सहकाणां महाघोरा तदनस्वेदबिन्दुपु । सिायका तथान्यस्मिन् मण्टपे चित्रमण्डिते ॥ ३८ तृतीये प्रहरे गत्वा गजरूपेण तावुभौ । यमनचक्रतुर्भूयस्तदा गजमुखोऽत्र तारको नाम दैत्येन्द्रस्समजायत पेशलः । चत्वारिंशरवहनान्या वाहिनी गजरूपिणी ॥ ४० पभूधमण्टपेन्यस्मिन् चतुर्थे प्रदरे व तौ । अज्ञरूपं गृहीत्वातु फ्रीडयामासतुः पुनः ॥ ४१ तदानीमजवपनाया बयापुरकन्यका । विंशमहन गणिता बाहिन्यायाजरूपिणी ॥ ४२ स्वेदविट् सुजवनमाप मीमाच साये । मण्टपे मष्टपे भूयः प्रभाते चमातुस्तदा ॥ ४३ सुरत रूपमास्थाय तरक्षोऽस्तु तथाऽत्र ती । व्याघाश्य मृगमो कक्ष वाहाणान्तथैव च ॥४४ लुलाय कलमानो रासभोष्ट बनौकताम् । गोमायोश्चैवमादीनां गाण रूपमास्थितौ ॥ ५५ तदा पहिसहस्राणां वाहिनी समजायत । तत्तद्रपेण ताप्रेक्ष्य द्विरक्षगणितांस्तदा ॥ ५६ असुरान् शूरसिलास्य तारकानपि कन्यया । विस्मयो फुल्ल हृदयो रूपक्षपाहतुः क्षणात् ॥ ४७ तदा तु पितरौ नत्या शूरपद्मा महासुरः । कि कृत्यं पितरम्मा हि सर्व पथा तथा ॥४८ मातुश्च सम्मतं किं याचैव मुक्त्वाम्न संस्थितः । काश्यपः- मृण्वन्तु पुत्रास्तपि यन्मे मनास वर्तते ॥ सदाकार्य युष्माभिर्विजितेन्द्रियः । तपसा देवताः पूर्व देवता प्रपेदिरे ॥ ५6 अपयश्च तथा फेचिज्जीवन्मुक्तिं गताः किल । निपदार्थस्य विमानं संपाद्य सदाऽनघाः ॥३॥ विशाने शिवपाति: लम्या च सुसरूपिणी । धर्मोऽपि सदा कार्यः पापविच्छित्तये तथा ॥ ५२ तपएच ·83 मासुर काण्डे - द्वितीयोऽध्यायः धर्मेण चिदृपयस्सोंकलेमिरे पुरा । कृपाव सर्वभूतेषु नित्यं कार्या विचक्षणः ॥ ५३ एयमुक्तगुणोपेतः पुप्माभिर्वीतकिल्पिः । शम्मोरनुग्रहाश्चापि प्राप्यते नात्रसंशयः ॥५४ सिद्धि शम्मोरनुग्रहास् ॥५॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे मासुरकाण्टे प्रथमोऽध्यायः॥ पहचामुत्र चाप्येति . -- लघव्या ॥ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः॥ शूरपद्माटीना तरचरणम् ॥ काश्यपः- पला ब्रह्मयिविन्द प्रमुप्पाश्च सुरोत्तमाः । शिवस्यानुग्रहं प्राप्य व • स्वं स्थान अयापिरे ॥ १ मण्याध पुरा केचित् तपः कत्या सुनुवरम् । शमोरनुग्रह प्राप्य स्वाभीष्ट च ध्रुयं गताः॥२ वस्मात्सपैयदोन युमान्मिस्तपसा शियम् । तोषयित्यान मुक्तिर्मुक्तिपरयच ॥३ यस्ति चात्र कथा पुण्या युष्माकं तां नवीम्यहम् । पूर्व तपः प्रभावेन कुरसः कन्यां मृतामपि। पुनस्सीययामास स्वापात् बुद्धामिव क्षणात् । तथान्यत्र गजस्यापि देवत्यं दत्तवान खलु ॥ ५ तथा तपोमदिनच मृफण्डु चाप्यजीजनत् । मृकडुश्च तथा पुत्र ब्रह्मविपिचन्द्र पूजितम् ॥ ६ मार्कण्डेयं तु उपसा लग्धवान् परया मुदा 1 मार्गदेवस्तु तपसा प्रताध परमेश्याम् ॥ मृत्युमप्यजनित्यं पदमप्यातवान् खलु । इन्युक्त्या मुनिवोऽयं वृणीमा जगामहि ॥2 ततः मोबाध पचन मायापुत्रानवेश्य छ । यदाद ने युष्मपिता तत्तपतां वरः॥ महतां योगिनामेव युप्मा तद्वदाम्यहम् । ऐश्वर्य शौर्यमायुश्च तथा कीर्तिः प्रधीयसी ।। १० प्रभुत्यमार्जनीयंय युप्मामि. पौरपाययैः । वरद्वीपमितिण्यातमुदामागे झितेमहत् ।। १ तम गया पीयागन्तु कुरुतेश्वर तुष्टये । अपेक्षितानि द्रव्याणि तानि तस्य ददाम्पदम् ॥ १२ तत्र प्रसो गौरीशे लम्यतां यन्मयोदितम् । इत्युक्त्या पचनं पुत्रान् माया तेषां पुन सा ॥ १३ वैश्य तथा मन्नान् उपदिय व्ययत् । पुनश्चापि सपि प्रेक्ष्य प्रोवाच 'वचनं तवा ॥ १४ मायेति नाम मम चे त्यां गता पुनकांक्षपा । उत्पादितास्थया सम्यक् इमे पुमा महौजसः ।। १५ गशाम्बई तपतप्नु इत्युपत्या सा पयोक्षणात् । तस्यां गतार्यानु पि. पायपत्तदर्शनात् ॥ १६ बिलाप सुदुपाती भृश मूढजना इच । तं दादरामयालोक्य मला यमिक्षागतः ॥ १७ पक्षा- पृषा पायपाय सं रोदिपीद पदारपत् । मास्तु से रोदन पुत्र मुखीमय महाण्या १८ ततव्य हि तपस्तीय सदोष प्रामाय पै । महेश्या समुद्दिश्य सयौपदरं परम् ॥ १९ प्रत्युपत्यान्नाईतो मला यशगतममु समात् । काइपपस्तु तप.क्तुं स्वाश्रम मययौ तदा ॥ २० तर मायाहतानीय मण्डपाचानि च क्षणात् । याशंने गढान्येय तदानी तान्यहो द्विमा २१ थप शूरो महासेनः प्रीतये परमेशिनुः 1 भ्राहम्यां सहितः पर्नु प्रतस्ये चाध्यरं सदा ॥ २२ तमा इत्यगुरुदयात् मध्येमागे अगामधे । तान्यीय नितरां मीमान् मीति संमायामहो । २३ सजाप यदपमध तेषां समुप कारणम् । शूरस्य निकटे गत्वा युप्पा गुरुत्स्म्यहम् ॥ २४ ·84 धीरकान्ये महापुराने इश्युकवानपात्यायं पादयोरमियन्दनम् । चकारामुरययोऽत्र विनयेतानतः स्थितः । २५. शुकोपि देस्यचर्याय शिधमग्नं तदा स्वयम् । यागयिविनाशाय उपदिश्य 'क्षणादतः ।। ६६ शूरस्ससैन्य सहजो परदीपं दुतं ययौ । यागशासांच तत्रासी निर्ममे दशयोजनैः ॥ २७ सहन्नाणां तदा क्षिप्रं प्राकारित मदीपराम् । परितन्ध तदा सेनां नानायुध विभीषणाम् ॥ २८ स्थापयित्याऽन मध्येऽयं योजनानां सहनतः । पायामागाधयुक्तंतु कुण्डं चानश्यफार ये॥२९ परितच तथा तस्य कुण्डाम्यष्टोत्तर शतम् । तान्यावृत्यच कुंडानां सहस्राणि तथापि घे ॥३० कृत्वा प्रधान कुण्डेश्य होतुं तन जगाम थे । तस्मिन् प्रधानकुण्डेयं मही प्रोक्ष्यातिभीपणः ॥ ३१ उच्चाटयामास तदा पाताळान्तं तथोक्षणात । ततस्तु माया बागाथै द्रव्याण्यपि ददावियम् ॥ ३२ अर्कचैय तशाळः भपामा, पलामाकम् । निर्व प्लक्षं तित्रिणींच भूतापाप्तं तथैयच ॥ ३३ पवमाद्यांच समिधं चिपवृक्ष समुद्भयाम् । क्षीराज्यदधितैलानि मधूनिच यहून्यपि ॥ ३४ थाढपंच तथा मुझे मापंचापि सिल तथा । कुटुग्यं सर्पपचैव तण्डुलान् श्रीहिभिरमा ॥ ३५ गोच्छागमहिपादीनां सहस्राणां शतं पुनः । रुधिराणिच मांसानि शतशोग्य सहनशः॥ ३६ कपूरै चन्दनं चैव सह फस्तूरिकारसः । पुष्पाणि च विचित्राणि सुगन्धीनि बन्यपि ॥ ३७ दीन जुह मस्तरंच खघितिच सधारणिम् । एघमादीनि भूयासि यज्ञोपकरणानिच॥३८ त्रिभियोजनमानस्तु सहस्राणां ततार सा | ततस्तु · शूरपद्माऽसौ दुर्गा भैरवमेयच ॥ ३९ भवकाळी तथा भूत प्रेतं चापि पिशायकम् । हाकिमी गणसंघ घ चामुण्डी दिश्वपूजयत् ॥ ४० निर्मथ्याधारणिचासौ बहिं प्रज्वलयन् धृतैः । कुंडमध्ये 1 प्रतिष्टाप्य वजस्तंभमथाढ कैः॥४१ तिलीपैस्तथा मांसैराज्यस्तैलै हायसः 1 सहस्राणां दश तदा वर्षाणां शिवमन्प्रतः॥४२ तथान्येपुच कुण्डेपु सिंहास्यस्तारकोऽपि च । क्रमेणाष्टोत्ताशते चाटोत्तर सहस्रके। ५३ तदा जुष्टुवतुस्तौ द्वौ महायोरपराक्रमी । न तथापि महादेयः प्रादुभीयं जगामवै॥ ४४ ततश्शूरस्तु संमृद्धो गगनेच समुत्थितः । स्थित्वा वर्षसहस्रंतु छिरयांग संशस्तदा ॥ ५५ जुधाव रुधिरैमासमनप्तापि शिवं सरन् । एवं तेऽपि भावान् यागे न प्रससादये । ४६ पुनस्तु शूरपद्माऽसौ | उन्मुत्यो, द्रुतं तदा । यजस्तभोपरि । पतन्यावतन्मूलमागतः ।। १७ कुण्डमध्ये तदा ' प्राणान् मुमोनासुरनायकः । ततस्तु हाहाकारश्च दैतेयानां महानभूत् ॥ ४८ देवानांतु सन्तोषस्समजापत । अथ सिंहमुखश्चापि छिस्था मूभीऽक्षसा स्वकान् ॥ ४९ पुनर्भूयस्तथोत्पन्नानुत्पन्नान् . संजुदाय सः | तारकोऽप्येयमन्येऽपि दैत्याः पेतुर्यलीयसः ॥ ५० तथापि स महादेवोर यदा नाध्यक्षतांगतः । तत्रैव सिंहवयोऽपि प्राणान् दातुमियप सः॥ ५१ ब्रह्माण्डमित्तिपर्यन्तं प्रमाला प्रथीयती । वैचैवमधश्चापि नागलोक ददाहये ॥ ५२ तदानीमीवास्तत्र . स्थविरत चागतः । दण्डं करेण गृहायं विष्णुपृष्ठास्थिना तदा ॥ ५३ इतस्ततस्बलत्पाद युगळो घेदपाठक: 1 सिंहासुरस्य निकटं गत्वाः वचनमब्रवीत् ॥ ५४ . तदात्यर्थ - 1 -4 केयूय कस्यया , पुत्राः किंचा युष्मामिरप्रये 1 कियते मे पदाय यथावदनुपूर्वशः ॥ ५५ सिंहा ऋषु । तत् प्रापिच्छेष्ठ पुमासंदर्शनादहो । अस्माकं प्रीतित्यर्थं यथाच परमेशितुः ॥ ५६ चयं दैत्याः काश्यपस्य पुनावै वीरयागतः । प्रसाद परमेशान राज्यप्रापयर्थमागताः॥५७ ·अथ मासुर काण्टे -तृतीयोऽध्यायः 85 मप्रसादान्महेशस्य मद्राता निधनंगतः । कुण्डमध्ये महावीरो वझत्तमे पतन किल ॥ ५८ तदिदानीमहंचापि देहत्यागे प्रवृचधीः । पृद्धः - मामा(वायुप्माकै मद्यदिष्ट भविष्यति ॥ ५९ इत्युक्त्या चानयामास वृद्धो गहां वियद्रताम् सा पृथुभिर्महीघरानमितैलामिक क्षणात तदा । भृशताडित बन्दुकनियं विधानेय समागताप ॥६० आकाशगगाण्यता शशाम मधु कुण्डेषु समितोऽग्निः । सिक्कास्तदा शमुखाश्य देयाः सर्वपि हे बुद्धिमयापुरत्र ।। ६१ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शहरमहितायां शिवाहस्यखण्डे आतुरकाण्डे द्वितीयोऽध्यायः॥ - ॥ अथ हतीयोभ्यायः श्रीशियन शुरणमादीनां वरप्रदानम् ॥ मयापिरासीद्भगवानपया सहितः प्रभुः। उसफेकणकेयूरमुक्तादायिभूपितः॥१ कपर्दापश्चन्द्राधसमलंछतमस्तक स्फुरजटातटोत्सर्पितटिनीपरिमण्डितः ॥ २ मन्दवासयहि स्वहन्तपतिविराजितः त्रिपुण्ड्रायमि मिदीप्तललाटादिस्यलोज्यलः ॥ ३ भूतिभूषितसर्वांगो रुद्राक्षनाग्मिरावृतः । आहा शाको दिव्यं नानावासोमितम् ॥ ४ पिसतन्तुनिभैः स्वः पापरमिशोमितम् । कण निकंफिणिकानाद यधरीकृतदिरमुसम् ॥५ भोगिमोगप्रतिद्वन्द्विचारयासपिराजितम् । कण्ठालं विलसाबण्डा यनिष्वनितदिइमुखम् ॥६ महता कफुदा युक्तं महत्कंधरयंधुरम । यायम्मेदेभितः ताडितेषु तदा भृशम् ॥७ गणे नायिधन्यः ब्रह्मविण्यादिमिस्सुरैः । आवृतस्सर्वतो दिग्पनीशतः परिवारितः॥८ तादृशं तं महादेवं प्रेक्ष्य संपुललोचनः । शूरपद्मा सहभ्रातृसेनाभिः प्रणमाम तम्॥९ मस्तायीह स्तोत्रयस्तु स्तुत्यं वेदान्तमितै: 1 मय से पामेशानः प्रोयाच पचनं तया ॥ १० मुखiमोज मादरसास्पदम् । प्रीतोऽसि नित युग्मत्तपसासुरपहामा १५ पघाममसि पोभीष्ट वर्तते तमेग्मयाः । ददामि तचासपदि धुयमित्याह शंकरः ॥ १२ यदि रसन्नो भगवन् त्यनपत्याऽनुष्टितमया 1 मष्टोचरसहसाणां मण्शानां मामीमताम् ॥१॥ शामा तथाला अधिनभ्यरतामपि । विष्ण्यादि देवताम्सर्या यया मसनिघानता ॥ १४ पलायिष्यति सुवर दद ताहामायुधम् । तेषु संपु गमनागमनश्च प्रयछ | ततस्तु मूत्पात प्रेक्ष्य सवैयरो यचः । प्रोवाच कृपया युक्तो यदुवं. तत्तथारियति ॥ १६ मप्टोत्तरसहस्राणां भण्डानां सामौमताम् । महाधिवात येय युगेपस्तु तपानप॥१७ तथा विमानमैन्दं से नातोपनोमितम् । सिहपाहनमायच पाशुपतास्रकम् ॥ १८ परमादीनि चारनागि तत्तद्देयादितानिये । पनदेवं तयाचाग्निकुण्डोताऽसुरान् पाहून ॥ १९ कोरिसरण पादिमीना मितं तदा । मतुरंगयलंचात्र तपारत भूरि ॥२० तपानुमानामन्यै मायुधानि पग्यपि । भष्टाधिक पातंयापि युगानामस्तु भूता ॥ २१ स्मयमान तया . 12 ·पुनः मेश्य 86 धीका महापुराणे अपिय! समरं प्राप्य यिना मच्छक्तिमव्ययाम् । मन्यैरसुरगणनाशो मास्तुयो मरणं भयम् ।। १२ इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे देयः सांयस्तयश्चरेश्वरः । ततस्तु शूरवादि दतेयास्तुप्टिमापिरे । २३ साहदासास्तथान्येऽपि नन्तः सहपाणयः । इतस्तता तथा फेचित् घायस्ता किलिफिश्चितः ॥ २४ शूपक्षाः देतेयानमयीद्वनः 1 इयन्तं कालमान्यीश्य युष्माभिः स्थितमाये ॥ २४ इत्यादि भूरिशस्तेषां उपचार तदा जगी । शेऽपि भूगस्तदा पाच अचिरे विनाधिताः ॥ २६ चारायलानांतु दत्तान शंभुना तदा । सेनापतीन विभज्याशु सामिनः एतवान् सलु ॥ २७ जगाम काश्यपं तातं सहभ्रायलत्ता । नमसत्यात पचन माहस प्रयान्वित ॥ २८ ततस्सर्वेश्वरदशभुः सुप्रीता प्रतुना मम । मण्द्वानामाधिपायच तयान परया मुदा ॥२९ इतर मतिः कावा घद मेऽद्य दयायुतः । काइपपस्तु विचिन्त्याथ देयानां विपद तदा।। ३० मोवाच पचन युष्मद्गुरोस्सयियमेत्य च । भूपता मतिरित्येयं तपोयिनादिय दुतम् ॥ ३१ भप सर्वेऽपि दैत्येन्द्राः संभूय मययुत्तदा । गार्गये पहिसे युफ सशालार्थपोधिदम् ॥ ३२ नत्वा यद्धाञ्जलिकरा वृत्तान्तंच म्यजिशिपम् । घुद्धिच नोयदार्याशु कार्याकार्यस्वरूपिणीम् ॥ ३३ इत्युक्त्वा विनफाननाः तस्थुस्से परितस्तदा । शुमस्तु शूरपमान एपमेषान्तमानयत् ॥ ३४ उयाय याचा पाचालो हवार्थानुविधायिनीम् । शिवस्तु मायामाभिस्य ससर्ज विपदाविषम् ॥ ३५ तथा पोशं विभज्याय जीवत्यमातिधरो । शरीरेंद्रिय मंयुको लीलामान प्रयोजनः ॥ ३६ भने घटे घटाकाशो महाकाशे प्रलीयते । तदेवपिनाशेन जीवस्तु शिवतां गतः ॥ ३७ तस्मात् पुण्यानि पापानि मिथ्यारूपाणि सत्यतः । मोक्षोऽध्येय तस्यतु स्यात्मानं मरूपिणम् ॥३॥ मात्या शोक विमुचाय ब्रह्मविण्यादि देवताः । परित्यज्प दि म्यायन् शंभुमाकाशमध्यगम ॥ ३९ इन्द्रादि देवतानांच भयमुत्पादयम्महत् । तेषां पदं प्रपरछ त्य असुगणां महौजसाम् ॥ १० मारणं च तथा का परस्यापिच यशनम् । चौर्य प्रवेपणं चैवमादीनिच तथापुर ॥ ४॥ अन्यथा त्यां नगणात फोऽपि मर्त्यस्सरोऽपिया । सपुत्र तथाण्डेषु स्वदीयेपु मजानिशम् ॥ ४२ विनायव विद्यायव वृत्तान्तं सावधानतः । यतामिभण्डमध्ये त्वं सभ्राहगणैस्तथा। ४३ तथायाम विस्तार महीधरान् । समुद्रान् द्वीपजालंध लोकान् नानाविधान तथा ॥ ४४ देवांश्चैय तथा लोकपालकान् दिग्गजान् मनून् । प्राणिनश्च तथा चैवमादीच सतावदत् । ४५ एपमण्डेषु सर्वेषु पसन्युक्ता मयार थे । यतन्यच पुनस्तेपो उक्त्या तान् विससर्ज वै ॥ ४६ ततस्तु शूरपद्माऽसौ प्रतस्ये तं प्रणम्य थे। श्रारुखेन्द्रविमानं तत् सूर्यकोटि समप्रभम् ॥ ४७ तुरंगफोटिसंयुक्त नानाग्नविचित्रितम् । विनाशरहित चारुच्छत्रध्वजपरिपतम् ॥ ४८ सिंहामनस्तथा याळिसहस्राणां सहन्नः। तुरंगमानांच तथा भूतानां महतामपि ॥ ४९ सुयुक्त रथमारय प्रतस्थे सहसायली ॥ १० इति श्री कान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शियाहस्यखण्डे भासुरकाण्डे तृतीयोऽध्यायः॥ अण्डस्वच ·. भृशमावै ॥४ घायन्तः मासुर काण्डे - चतुर्थोऽध्यायः 87 ।। अथ चतुर्थोऽध्यायः॥ तारकात् कुबेरादीनां पराजयः ॥ तारकोऽपि तयारा स्पन्दनं सुमनोहरम् । संयुज्य तुरगाणांतु सहनैर्दशमिः क्षणात्॥१ तथान्ये रघिनश्चापि मानायुध परिष्कृताः । गजाश्ववाहाच परे सुकुमारांगयष्टयः॥२ सेनाच महती तद्वत् सरोष्ट्राश्च प्रास्थिरे ! काहळी मेरि पटहास्तरां नादितास्तदा ॥३ वाघममेदाः परितो मटुटिडिमझझराः । जिनांवधिमहारापास्ताडिता सनहस्तास्तथाकेचित् दण्डमीमकरा: परे । खड्डांगपाणयः केचित् मुसलोखतपाणपः ।।५ छनिपा कोटयोऽनेकाः ध्वजिवां बहुकोटयः । इतस्ततश्य मासमादाय चापरे॥६ साट्टहासास्तथान्योन्य तायमानः पो । एवं प्रचलतां विष्वक् सेन्यानां दैत्यभूपतेः ।। ७ इयतया परिचोत्तुं अशफ्यानां महौजसाम् । असंप्य चतुरंगाणां चक्रपादखुरोस्थिताः ॥ पॉलयच तदा वर्षमार्ग पर्यन्तमुस्थिताः । चतुरंगवलेनैवं • योजनकोटिभिः॥९ संथा प्रापिता भूमिस्तिभिः परितोभृशम् । एवं गवा सहभ्राता यलैश्शुरो महासुरः ।। १० अळकां तुंगलालेन प्राकृतांतु रुरोध सः । तदापर्य कुबेरस्तु दूतपत्रेण शीतः ॥ ११ विचार्य सृत बस्तो देतेयानां वरं तदा । याशिषश्च प्रयुश्चानसांजलि: प्रश्नयाम्वितः ॥ १२ धमानि दिव्यास्त्राणि भूषणानि यहूनिव । दवा मोवार यचनं शूरपद्म समीक्ष्य वै ॥ १३ त्वदीयोऽहं पलायन रक्ष मां दययाधुना । विसस्तेन रेषा फुरः स्वपुरं गतः ॥ १४ लुण्ठितंच तस्य तत्पूर्व मसुरै शम् । कुपेरस्तु तदात्यय दुख माप सुरारुणम् ॥ १५ जेतुकामस्तरेशान प्रतस्थेऽसुरनायदः । मध्येमार्ग निशम्यास्य विस्मैश्वरमुज्वलम् ॥ १६ त्रिणेत्रादि विमुच्यैत शूरपना क्षणादहो । ऐन्द्री दिशं तथा जेतु इन्द्रं शूरो जगामवै ॥ १७ अरोरसीत् तस्य नगर अमरेशस्य चाभुतम् । वृक्षांश्चिच्छेद पदुशो सम्मादिक्षु व्यवस्थितान् ॥ १८ तदानी मघांस्तूर्ण पलायत विय स्थले । लुटपायास तस्याशु पचनं सैनिकैस्तदा ॥११ सुरांगनाश्च शतशो बन्दीता प्रापिता द्विमाः । इन्द्रस्य सदन मावृस्यान्तापुरस्थितम् । २० धनं गहु तदा प्राप भूमि खात्या सुधिस्तरम् । एप प्रतिगृहं गत्वा दम्याचास्य पुरं क्षणात् ॥ २१ भुराम्तदानीं भूयासः परं प्राप्ताध दुर्बलाः । अपलाग्य प्रमादाये तदा गमनमास्थिताः ॥ २१ पारस्य भावगेशताः जिताश्चासन् क्षणादहो । लुण्ठितानि तदा नेपां उपरिस्थाप्य निहुर। ॥ २३ बन्धुपो पुरे शीघ निर्यपी दनुमाधिपः । महायलमहाशूरैः धावद्भिः पुरतो भृशम् ॥ २४ मोरसेना तदा यही प्रतस्थे योद्धमाशु तान् । परस्परं तयोरसेना युयुधे राघजालकैः ॥ २५ तारपस्य घलानां सा पुरतः स्थातुमक्षमा ! पराभव गता तूर्ण भनेरम्लामागता ॥ २६ तवानिमियपी सूर्ण शोधमूठित विग्रहः । कालाग्निरिय निदाधु ज्यालामालास्तो जगत् ॥३७ अनानिय पान्याशु मुमोचासुरसहती । ततस्तु तारको धीमान नागावात शिक्षणः ॥५८ धनुरादाय ' मध्येन युयुजे पाणिनाज्यया । भास्पालयाचदा ज्यांच मुळांबुद नितम् ॥२९ मालीढमार्गमाधिस्य चतुदशासपमेण मः । ज्यायस्तदा पशुपति मस्त्रं पाशुपतं महत् ॥ ३० संधयामास • धनुषा मासाहुद्र यापरः । ततस्साधममना सातपेक्षा मयंगठः ॥ ३१ ·तार। 88 धीरशान्दे महापुराणे इदमयं पशुपते। क्षणालोकान् दहस्यहो । एतस्य लक्ष्य किया स्यात् कालाग्नेमशकाइव ।। ३२ केया व हरा दाहतोऽसीति चिन्तयन् । शरणं तं प्रपोज्य तारकं माणदायकम् ॥ ३३ इति निश्चित्य मनमा विमुक्तायुध सन्ततिः । तारकाम्याशम येत्य रक्ष रक्षेतिष प्रयन् ॥ ३४ पद्धांजलिपुटो गाया स्यदीयोऽहं चिमुश्च माम् । इत्यमुक्त्या स्थितप्तम भपकंपितविग्रहः ॥ ३५ ततस्तु प्रीतिमभ्येत्यासुरपालका । मग्निमाश्वासपामास वचसा शीतळेन तम्।। ३६ यथापूर्व पुरं गत्या पालपा प्रजाभवम् । मदाशया पुरेतिष्ठ स्वीये स्यकभी शम् ।। ३७ इत्यादरम ततो यदिमाग विचेष्टितम् । मया क्षमस्य तासर्व इत्युक्त्या सो पुर्व गतः॥ ३८ तत्पूर्वमेव तस्यापि लुण्ठित पुटमेदनम् । असुरैर्यधोयुक्त रंजसा चाश्ययाकः ॥ ३९ ततश्शूरस्तु शूराणां फळिगं नाम सारधिम् । यामी दिशं प्रापयेति स्थमाह विचक्षणःta चोदितास्तुएगास्तेन स्थमानीय ताक्षणात् । फलिंगेन तदायाशं धर्मराजपुर गताः ॥११ चतुरक्ष पलंचापि घचालाग्धिरियार । यास्यच पुरं शीघ्र मायुतं दनुज शम् ॥ ४२ श्रुत्या यमस्तदा रुद्धां पुरी इतमुरसेन सः । कुबेरस्यापि चामान्तं पुामेतेन सर्पतः॥४३ इन्दस्य नगरं दग्धं तथा ण्ठितं भृशम् । इति चिन्तापरवशो जयेनास्वागतोऽन्तिकम् ।। ४४ द्रव्य यातु सथा यत्रं विचिभं हारमेयच । तण्डलांच तथा सूक्ष्मान् स्थितान् पर्वतमानतः ॥ ४५ मुन्नांस्तधा कुल्लून्यांच तुयरामापकानपि । पयमादीनि भूसि दस्या येतानि तस्यौ ।। ५६ स्वदारया त्वदीयोऽहं संयमिन्यां घसाम्पतः । मसुगध महावीर नगर नाशयन्ति ते ॥४५ निवत्यं तानाशु मां वं रक्षत्याह यमः स्वपम् । निवर्त्य तान् तारकोऽयं दूतयण लुण्ठकान् ॥ ४८ धर्मं चावास्स पहुधा संभाव्याशु पुरं प्रति ॥ ४९ प्रेरयित्वा तदा तूर्ण निर्मातेः ककुभं धलः । गत्या तस्यापिच पुरे स्पेयासुरनायकः ॥ ५० इति श्रीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितापां शिवरहस्यखण्डे मातुरकाण्डे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ॥ अथ पंथयोऽध्यायः । श्री विष्णुतारफयोर्युद्धम् ॥ ततस्तु निर्मतिश्शी निर्ययो मगरात् यहिः । आयेत्य तारक शवदारकं सालिस्तदा।। स्पद्यन्धुरदमय निघसाम विदासपा । पालना स्वयधै ऐश्वर्थ बन्धुपुष्टये।। इत्युक्तवन्तं निति बहुमानतया पुरम् । तारका प्रेरयित्वाशु प्रतस्थे वारुणी दिशम् ॥ ३ प्रस्थानमस्य प्रत्याय वरुणः प्राप पारिधिम् । वरयाच तदा येस्स पुरी सेना प्रधीयतीम् ॥५ इतस्ततच जमाह पुरस्थानां तदा बाहु । वनमामरण पान्यत् धावतो भृशमेषच ॥५ अलुण्ठयंश्च नगर नातानसुशोमितम् । तथा वायोः पुरं चापि क्षणात् भार ससैनिकः ।। ६ चायुस्तु सरला लोक सामित्रं गतवान् द्विजाः । अलुण्ठत्तस्य मगर तारपरसपतोज्वलम्॥७ एवं जिवाथ पाताळ दिशश्वाश सुरोत्तमाः । नागानां जयमुद्दिश्य सह सम्यरशिश्नयत् ॥८ सपाधिपतयस्तार युद्ध Har: पराभवम् । ददुश्चास्य विचित्राणि रतानि सुपहनि धै॥९ पोरयाकृतं च सत्यं प्रसुरैस्ता संभवैः : पूजितः परया प्रीया दृष्ट्वा तश्त्यमद्भुतम् ॥ १० ·मासुर काण्डे गता ॥ २२ पञ्चमोऽध्याय 89 चिलद्वाराणि रम्याणि तथैकामवसत्तिथिम् । भरपद्मा ततस्तूर्ण पुन प्राए महीतलम् ॥१५ सैन्पैर्नानाविधैस्सा सहजैन घलोरी । परवा दीपानि रम्याणि नानारूपाणि सर्वत ।।१२ माश्चर्याणिच सप्रेक्ष्य तत्रत्यानि बहन्यपि । क्षीराधि प्राप तरसा पनशेते हरिस्वयम् ॥ १३ तत्र प्रविष्टास्सेनास्तारसी मचगजाय । लोळयामापुरमित पोरया पीरयाच भूरिश ॥ १४ श्रीभूमीव निशम्याशु विष्णु पल्यौ तदारवम् । प्रस्ते विष्णोरसमीप से गत्याग्योधपता हरिम् ।। १५ शेपे किमद्य शेपे त्यमकाडे चागत भयम् । मुच निदा विगे सीम पालयाग भयगते ॥ १६ ततस्तु मुक्त निद्रोऽसौ पावरकालेन चोत्थित । ताएयासुगरसर्च चागतास्तासमीपत ॥१७ हरिरायल কিব शूरवलान्तिकम् । कौमोदकी नन्दकच पाञ्चजन्य सुदर्शनम् ॥ १८ নাৰ घनुरादाय यद्धपच्छरसकचुक । शरपिंच तथा यध्या पृष्ठभागे विचक्षण ॥ १९ सध्येम पाणिना चापमारमय्य गुणेन तत् । दक्षिणेन तदा तृण योजशामास गत ॥ २० तारकस्य च सेनाया वषर्यास्त्राणि भूरिश । सेना ममार यद्धीसा तदा तयाण पातनात् ॥ २१ पलायिठाध तान्ये वारसदित विनहा । देतेया भृशदुस्सास्तिारक शरण ततस्तु तारक दशीघ्र प्रतस्थेच जनार्दनम् । यो मादाप शस्त्राणि यहूनि सुमहान्त्यपि ।। २३ गुणेन चार सयोग्य ध्याघात प्रतधान् द्विजा 1 वर्ष शरवृष्टिंच विष्णोपरि भूरिश ॥ २४ ताक्ष्यस्यापि शरीरेऽस्य रतनायो यया भवेत् । अमुरारिमहादो निशितानि शाणि स ॥ २५ मुमोच तस्य गापु तारपस्य तदाभृशम् । पुनश्वान्यानि शस्त्राणि मुकायाच्छित्या रथ तदा ।। ५६ खण्डश पण्डशो भूमी पातयामास सारथिम । चापच शतश प्रत्या मुमोच पुनरस्य ॥२७ आवा तारकस्तूर्णमन्यस्यदनमुज्वलम् । चापमादाय सपुनश्वाहास परो भृशम् ॥ २८ धवर्ष बहुधाधास्य शरीरे धर्ममेघवत् । शस्त्राणि निशितान्या तत्र शस्तार लीलया ।। २९ शारीर चास्य विष्णोस्तद्रजालपरिप्लुतम् । अभवचरसा मुक्तकचक तन्निपातमात् ॥ ३० तत क्रोधेन महता ज्वलनिय हरिस्तदा । नाराचैविध्यधे चास्य शरीर मर्ममेदिमि ॥३॥ हालै माविधैरी पातयामासर्व रथम् । चिच्छेदच पुनश्वाप तारकस्य तारकस्तरमाया रथमद्रुतमुत्तमम् । आदाय धनुरन्यञ्च दृढ प्रोध विजुभित ॥ ३३ ममुश्चनजाल स स्वयमेय तदा हरौ । ततस्ससभ्रम विष्णुर्मायायी बहुरूपभाक् ॥ ३४ स्थितपशीघ्र अत्तारकोपरि । शतकोटि सहस्राणि शस्त्राण्यादाय शस्त्रयित् ।। ३५ तारकोऽपि तदा तूर्ण मातुर्मन्ध समुच्चरन् । प्रभिन्न शतशो विष्णु जमानारमरयक ॥ ३६ एन द्वादश वर्षोस्ती युयुधाते परस्पाम् । युद्धमाप्ली तदा विष्णुनारको भृण्मुथितः ॥ ३७ धौमोदकी करेणाशु पेटमारस्तदाऽसरे । सभ्राम्य तक्षणेर विचिक्षेप घिमीपणाम् ॥ ३८ पदया ताडयामास गदा विष्णोत्तदा भृशम् । तारकस्तासा हन्तु व वृत्तान्ता महाकुधा ॥ ३९ तापमाना सदा तेन ग्यपत खिताब । पृघिय नन्दकोश्येय व्यर्थतामगमकिल ॥४० तारकस्त तदा तूर्ण विष्णोरशाशमागत । भ्रामयित्या गदा स्थूला यघोषुक्त सुधा द्विजा । मगत त महावीर अन्याश अप माघय | ध्वनयश्च तदा शख प्रळयानुद निस्सनम् ॥ ४२ प्रदर्शन महायोर सशत्रु निन्तनम् ॥ ४२१ सहनश ॥३२ तत्र 23 ·88 तारका धीरकान्ये महापुराणे इदमस्त्रं पशुपते। क्षगालोकान् वहस्यहो । एतस्य लक्ष्य किया स्यात् कालाग्नेशकाइव ॥ ३२ केवा वयं रामं तु दाहतोऽसौति चिन्तयन् । शरण तं प्रपद्येऽद्य तारकं प्राणदायकम् ॥ ३३ इति निधित्य मनसा विमुक्तायुध सन्ततिः । तारकाम्याशमभ्येत्य रक्ष रक्षेतिय दुयन् ॥ ३४ पद्धांजलिपुटो गत्या त्वदीयोऽहं विमुश माम् । इस्थमुक्त्वा स्थितस्तत्र भयकंपितविप्राः ॥३५ प्रीतिमभ्येत्यारपालक । अग्निमाश्यासयामास वचसा शीसन तम् ॥ ३६ यथापूर्य पुरं गत्या पालयाय प्रजायम् । मदारया पुरेतिष्ठ स्वकीये स्यक्तभी शम् ॥ ३७ इत्याहस ततो यदिशानेच विचेष्टितम् । मया क्षमस्व तरस इत्युक्त्वा सो पुरी गतः ॥३८ तत्पूर्वमेव तस्यापि लुण्ठित पुटभेदनम् । असुरैर्य धोयुक्त रंजसा चाश्यबाहकैः ॥ ३९ तनाशूरस्तु शूराणां फाळग नाम सारथिम् । यामी दिशं प्रापयेति स्थमाह विचक्षणः ॥ ५० चोदिवास्तुरगास्तेन रथमानीय तत्क्षणात् । फळिंगेन तदाम्पाशं धर्मराजपुर गताः ॥ ११ पसंचापि पघालाग्धिरियापरः । यमस्यव पुरं शीघं भावृतं दनुज शम् ॥ ४२ भूत्वा यमस्तदा रुदा पुरी वृतमुखेन सः । कुबेरम्यापि चाफ्रान्तं पुरमेतेन सर्पतः ॥ ४३ इन्द्रस्य मगरं दग्धं तथाग्नेर्लुण्ठितं भृशम् । इति चिन्तापरपशो जयेनासागतोऽम्तिकम् ।। ४४ द्रव्यं यह मथा पत्र विचित्रं हारमेवच । तण्लुलांच तथा सूक्ष्मान स्थितान् पर्वतमानतः॥ ४५ मुद्रांस्तथा फुलुन्यांच तुवरान्मापकानपि । पयमादीनि भूयासि दत्वा होतानि तस्य ॥ ४६ त्यदाक्षया स्वदीयोऽहं संयमिम्यां घसाम्यतः । असुगन्ध महावीर मगर नाशयन्ति ते॥१७ निवर्त्य तानाशु मां त्वं रोत्याइ यमः स्वपम् । निवत्यै तान् तारकोभ्य दूतयपत्रेण लुण्ठकान् ॥ ४८ धर्म चावास्य बहुधा संभाव्याशु पुरं प्रति ॥ ४९ प्रेरयित्वा तदा तूर्ण निर्गतः ककुमं घलैः । गत्या तस्यापिध पुरै रुरोधासुरनायकः ॥ ५० इति धीस्कान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शिवरहस्यखण्डे यासुरफाण्डे चतुर्थोऽध्यायः॥ ॥ अथ पंचमोऽध्यायः॥ श्री विष्णुतारकयोयुद्धम् ॥ ततस्तु निर्गतिशीनं तिर्ययो तगरात् बहिः । सम्पत्य ताई शनिवारक सालिस्तार যন্ত্রাংময় निवसामि त्वदा । पाळनीय स्वयैवं ऐश्वर्य यन्धुपुरये ॥२ इत्युक्तयन्तं निति बहुमानतया पुरम् । तारका प्रेरयित्वाशु प्रतस्थे वारुणी दिशम् ॥ ३ प्रस्थानमस्य प्रत्याय वरुणः पाप पारिधिम् । स्वरयाच तदाभ्येत्य पुरीं सेना प्रधीयसीम् ॥५ इतस्ततव जग्राह पुरस्थानां तदा बटु । पत्रमाभरणं चान्यत् धावतां मृशमेवय ॥ ५ अलुण्ठपंध मगर मामानसुशोमितम् । तथा यायोः पुरं चापि क्षणात माप ससैनिकः ।। ६ वायुस्तु तरसा लोकं तामिनं गतवान् द्विजाः । अलुण्ठत्तस्य नगरं तारकरसर्वतोऽवलम् ।। ७ एवं जित्वाध पाताळं दिशवाण सुरोत्तमाः । नागानां जयमुद्दिश्य सह सैन्यैर शिधयत् ॥ ८ सपीधिपतयता युद्ध प्राप्ताः पराभयम् । ददुश्चास्य विचित्राणि मानि सुयहनि पै॥ पोरयामृतं व तत्रत्यं मसुरैस्तत्र संभवः । पूजितः परया प्रीत्या दृष्ट्वा तत्यमद्भुतम् ।। १० ·आसुर काण्डे - पञ्चमोऽध्यायः 89 विलद्धाराणि रम्याणि तयैकामयसत्तिथिम् । शूरपद्मा ततस्तूर्णं पुनः प्राप महीतलम् ॥ ११ सैन्यै नाविधैरसाधे सहजश्च वलोबाटः । गत्या द्वीपानि स्याणि नानारूपाणि सर्पतः॥१२ माश्चर्याणिव संप्रेक्ष्य तवत्यानि वन्यपि । क्षीराधि प्राप तरसा यशेते हरिरवयम् ॥१३ तन प्रवियरसेनास्तास्सा मत्तगजाइच । लोळयामापुरमितः पोत्या पीत्वाच भूरिशः ॥ १४ श्रीभूमीच निशम्याशु विष्णु पल्यौ तदारवम् । यस्ते विष्णोरसमीपं ते गत्याभ्योघ हरिम् ॥ १५ शेपे किमद्य शेपे त्यमकांडे चागत भयम् । मुंच निद्रां विमो शीघ्र पालयाय भयंगते ॥१६ ततस्तु मुक्तनिद्रोऽसौ यायकालेन चोत्थितः । तायदेयासुरासस चागतात्तत्समीपतः ।। १७ हरिगण्य गडमाप शूपलान्तिकम् । कौमोदकी नन्दकंच पाञ्चजन्य सुदर्शनम् ॥ १८ धनुरादाय पद्धपच्छरसकंचुकः । शरधिच तथा पध्या पृष्ठभागे विचक्षणः ॥ १९ सम्पेन पाणिना चापमानमय्य गुणेन तत् । दक्षिणेन तदा तणे योजयामास गतः ॥ २० तारकस्य च सेनाय बास्त्राणि भूरिशः । सेना ममार यहीसा तदा तद्गण पातनात् ॥ २१ पलायितास तनान्ये शरखंडित विग्रहाः । दैया भृशदुखार्तास्तारकं शरणं गताः॥ २२ ततस्तु तारकश्शीघ्रं प्रतस्थेच जनार्दनम् । यो मादाय शनाणि बहूनि सुमदान्त्यपि ॥ २३ गुणेन चापं संयोग्य ज्याघातं छतवान् द्विजाः । ववर्य शरवृष्टिंच विष्णोपरि भूरिशः ॥ २४ तायस्यापि शारीरेऽस्य रक्तनायो यथा भवेत् । अनुपरिमंशाधो निशितानि शराणि सः ॥ २५ मुमोच तस्य गात्रेषु तारकस्य तदाभृशम् । पुनश्चान्यानि शस्त्राणि मुख्याच्छित्या रथं तदा ॥ २६ सण्डशः खण्डशो भूमौ पातयामास सारथिम् । चापंच शतशः त्या मुमोच पुनरस्य च ॥ २७ শায় तारकस्तूर्णमन्यत्स्पंदनमुज्वलम् । चापमादाय सपुनश्चाट्टहास परो भृशम् ॥ २८ चवर्ष बहुधाचास्य शरीरे धर्ममेघवत् । शस्त्राणि निशितान्याशु तत्र तस्तार लीलया ॥ २९ ht चास्य विष्णोस्तद्वतजालपरिप्लुतम् । अभवत्सरसा मुक्तकञ्चक तसिपातनात् ॥ ३० तता क्रोधेन महता ज्वलशिव दरिस्तदा । नाराचैविपधे चास्य शरीर मर्ममेदिमिः ॥ ३१ शूलैनानाविधाः पातयामासधै स्थम् । चिच्छेदच पुनश्चापं तारकस्य सहस्रशः॥ ३२ तारकस्तरसारा स्यमद्भुतमुत्तमम् । मादाय धनुरन्यच्च दृढं क्रोध विजेंमितः ॥ ३३ मामुञ्चदस्त्रजालं सः स्वयमेव तदा हरौ । ततस्ससंभ्रम विष्णुर्मायावी यहुरूपमा ॥ ३५ स्थितदशीनं अवतारकोपरि । शतकोटि सहवाणि शस्त्राण्यादाय शस्त्रवित् ।। ३५ तारकोऽपि तदा तूर्ण मातुर्मन्नं समुधरन् । भिन्नं शतशो विj जशनारसंख्यकैः ॥ ३६ एवं द्वादश पोस्ती युयुधाते परस्परम् । युद्धमल्ली सदा विष्णुनारको भृशमुस्यितौ ॥ ३७ कौमोदकी कोणाशु कैटभारिस्तदाऽसुरे । संभ्राम्य सक्षपेनैव विचिक्षेप विमीपणाम् ।। ३८ गया ताडपामास मां विष्णोस्तदा भृशम् । तारकस्तरमा हन्तुं खं वृत्तान्तां महाधा ॥ ३९ ताज्यमामा तदा तेन ग्यपतदुःखिताइय । पृथिदशं नम्दशोऽध्येयं व्यर्थतामगमरिकल ॥ ४० तारफस्तु तदा पूर्ण विष्णोरम्यारामागतः । धामयित्वा गदा स्थूलो धोधुक्तः सुधा द्विजाः ॥ ४ भगतं ते महावीरं अभ्याशं प्रेक्ष्य माधयः । वनयंश्च तदा चर्स प्रळयांमुनि स्वनम् ।। ४२ सुदर्शन महायो सपैशषु निन्तनम् ॥ १२॥ तन त ·90 धीस्कान्दे महापुराणे मुमोच पानिपुरे तदास्प यक्षसि व्रतम् । पतच्दाप निष्फत विचित्र मा भो द्विजाः ।। ४३ इति धीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवादस्यसपणे भासुरकाण्टे पञ्चमोऽध्यायः ॥ तस्य ॥ अथ षष्ठोऽध्याया॥ शूरस्य परमेश्वरदर्शनम् ॥ ततस्तु तारक विष्णुस्तरसा दारकम् । अभ्येत्याहस वचनं त्यक्तपञ्चायुधः स्वयम् ॥१ महोपलमहोधैर्य सर्वात्रशिक्षता । मान्यता मिचिन्मुक्त्वा रुद्रं लियंपकम् ॥२ त्यन्मातैवासुरश्रेष्ठ सस्य पुनबसी स्वपा । यहुना कि ममागस्वं समय पश्या मुवः ॥ ३ सतस्तु मीतमगसा विष्णुं देतेयाटुभः । संभाव्य बहुधा चैनं तारकस्तं निवर्यच ॥ ४ शूरस्थ निकटं यातः साझलिः मधयेणच । परिरो मे सदा मूरप्रेरणा चावाय मस्तकम् ॥ ५ ततस्सर्वेऽपि संभूय चयाळगिरी ययुः । दृष्ट्वा चत्रात दैत्याः स्वर्गलोकं प्रतस्थिरे ॥ ६ महेन्दस्तु तदाकर्ण्य भीतभीतस्तदा भृशम् । शच्या सह ययौ थ्योति पिक रूपेण शीघ्रतः ॥ ७ निर्गममार्गेण दैतेया दियमागताः । आवृत्य सर्वतस्तास्ते याया देयान् विनिर्गतान् ॥ ८ लुण्ठयित्या तदात्यर्थे महलोकं गताः खलु | तर स्थितैश प्रापिभिः प्रतस्थे. पूजितस्तथा । जनोलोकं तपोलोक प्रेक्ष्य शूरस्तु सेनया । सत्यलोक गतस्तूर्ण विघात्रा समलछत्तम् ॥ १० लगामाथ विधिस्सा म्वभिमभिः क्षणात् | अभ्येय शरं प्रोपाव वाचा शीतळया भृशम् ॥ १५ पितामहो-हं युष्माकं नियसाम्यत्र सर्वदा । स्वदैश्वर्यमिदं सर्व ममैयासुरनायक ॥१२ युप्मदागमन मतिर्मम । तथानुजानां भूयांसि संधिमान्यायुधानि ॥ १३ ब्रह्मास्त्रं स्यन्दनं रम्य इत्युक्रवाऽदात्तदा विधिः । ततस्तु धर्म शास्संभाव्य स्तरां द्रुतम् ॥ १४ विष्णुलोके सहसैन्यस्सहनशः । शत्या तदागमं विष्णुभूष्णुस्तं सामागमस् ॥ १५ तव दैत्येन्द्र लोकेऽस्मिनियसेमम । द्रष्टव्यश्च त्वया लोकस्सम्यक् त्यसनिर्मिम ॥ १६ इत्युक्त्वात तदा दैत्यैरगमत्पत्तने हरित । तत्र तत्र विचित्राणि वेषां संदर्शयन्मुखः । ५७ पुनश्वासुरवयंस्य दत्वा द्रव्याणि भूरिशः । उपचार तदात्यर्थ अवदन्मधुसूदनः ॥१८ ਰਘੁਬੀਰ हरि दा | प्रीणायित्वातिराण बचता मिर्पयो क्षणात् ॥ १९ शिवलोकं तदारम्य जुष्ट रुदैरसहस्रशः । गणनास्तथा देवैर्मुनिभिश्च महात्मभिः ॥ २० प्राकार गोपुराट्टाल पळभीभिस्समें ततः । सहस्रस्तंभयुक्तैश्य मण्टपर्मण्डित रुद्रकाया सहस्पैश्य नानारम विभूषितः । वीणा घेणु मुलाधैरी का छिडिडिमः ॥ २२ नाट्यवादिन कुशलैंगायकैः किंनरैस्तथा । वेदघोषैस्तथानाव्यैरसर्षदा परिशोभितम् ॥ २३ शूरस्तु दृरतस्सांजलिस्तदा । सेनां निवर्य सिंहास्यतारकाभ्यां भयान्वितः ॥२४ मन्द मन्दं तदाभ्येत्य मनसा संस्मरन् शिवम् । महादेवाच्यं तत्र महाविभव बिस्तरम् ॥ १५ नामारनेविचित्र चिमित सुमनोहरम् । प्राकारैः परितो रम्यैस्सुरम्यं द्रुतकाचनः ।। २६ প্রশ্ন स्वपतोरण निर्मितः । विलसदृपभश्चापि नानादिक्षुव्यवस्थितैः ।। २७ सौवर्णमण्डपाण्यैरनेकशः । सोपानश्च तथा कान्त प्रवाळेन्द्रोपलैः मामात् ।। २८ पास्यान्मुरेऽपति ॥ जगामाथ कृपया तथा।। २१ तरसा इतस्ततश्च ·भासुर काहे -पष्टोऽध्यायः 91 धीय चक्षुष्मतामाप साक्षादक्षणां तदासुरः । यत्वा दण्ड नमस्कारान् भ्रातृभ्यां सह मौनतः ॥ २९ घृतत्रिपुहरुद्राक्ष मालाभिः परिशोभितम् । नन्दीश्वरं तदा दूरात् प्रथमद्वारमाश्रितम् ॥ ३० भूतिभूपितसर्वांग द्राक्षरिमण्डितम् । कर्णफुण्डलकाश्यांच शोभमानमुखांबुजम् ॥ ३॥ धृतवेत्रकरं देयं द्वारपालधुरंधरम् । अनेककोटिगणपैरावृतं पाययुग्मतः।। ३२ महामीमहारैर्महासंहारकारिमिः मत्तोन्मत्तैमहावीरमदायलपराक्रमः ॥३३ ब्रह्मांशपण्डं संहतुं धृतोपैरिव स्थितैः । समुद्राश्चुछकोदेन पिवद्भिरिय कृतैः ।। ३४ विरूध कुरूपैरपरूपक। द्विपादश्च त्रिपार्दव चतुष्पादैरपादकैः ॥ ३५ एकपादस्तया चान्यरेकहस्तैदिहस्तकः । विकरैश्च चतुर्हस्तैस्सिहयात्रैर्गजाननैः ॥ ३६ ग्यानयात्रैस्तथाचान्यस्तरभुमुखभीषणैः । मृगामः खरास्यैश्चं गोयत्रैमहिपाननैः ॥ ३७ गोमायुयषप्रकैश्चापि अक्षास्यशशयनकैः । एकवद्विषत्रैश्च त्रिवपत्रैर्घट्नुयफ्षकैः ॥ ३८ हवा सफुल्लमनसा प्रणानाम तदा भृशम् । ततस्तु नन्दी प्रोवाच शूरपमान मीक्ष्य तम् ॥ ३९' महता तुना पूर्व शंभोः पूजा ता खलु । त्वया प्राप्तममीन किमर्थवागमस्तव ॥४० मुरूपैश्च . देवदेव जगमार्थ मनायव विशेषतः । नमस्कतुं ममैतस्मात् किंकाय वदमे प्रभो ॥ ४१ तस्मादयसरं प्रेक्ष्य सेवार्थ मानयाधुना । नन्दी ततः प्रविश्यात: ईशं व्यजिशिपत् ॥ ४२ मनुभातस्तदा तेन भुनाचागतोयसः । ततस्तु शूरपद्मासी मन्दिनान्तर्विधेशा ॥ ४३ तत्र तत्र स्थितान् द्वारे गणपान् संप्रणम्यच । कृतांजलिपुटो ध्यायन् भवत्या चांतःपुरं गतः ॥ ४४ ददर्श देवमीशान महादेवं त्रियंबकम् । सत्यज्ञानानंदमयं साक्षात् कैवल्यदायकम् ॥ सतं सत्यं परं ब्रह्म पुरा नीललोहितम् । अर्घालन रेतस्क अप्रमेय परात्परम् ।। ४६ अष्टाविंशतितश्च कामिकायेरमिष्टुतम् । घेर्दश्चतुर्भिध सदा स्तूयमानपदानुजम् ॥ ४७ ব্যাগ नाट्यरसुन्दरैस्तथा । मृणालसूत्रविलसन्यामरासतपाणिमिः ॥ ४८ शिअमक्षीरनिनदैर्नृत्यद्भिश्य समंततः ! मुक्तरसपैश्च तथा विणे; काळकरी ॥ ४९ कुम्मेन च निकुंभेन गणपंच महात्मभिः । सन्मुक्तध ऋपिभिः सेवितं पामेश्वरम् ॥ ४० प्रणमाम तदा प्रीत्या मफ्त्या सूरस्ससानु नः । नमस्तेऽस्तु महादेव सृष्टिस्थित्यंतकारिणे ॥३॥ विश्वेश विश्वरूपाय शमये । शिवाय भीमरूपाय शान्तरूपाय शहर ॥ ५२ सांयायते सोमाप सपुत्राय नमोनमः । माघाय भय साक्षात्यल्यरूपिणे ॥५३ शुद्धस्फटिकसंकाशमूर्तये ग्रहाणे नमः । इति स्तुत्या स्थितास्तत्र प्रश्रयेण तदरसराः ॥५४ ततस्तु पयेशदशैलादि माह शंफरः । मदरशूरपद्मासौ गुण्डानि निजानिमः ॥ ४५. मदापाया गतस्तेषु पालकान् परिकस्य छ । निवृत्तोऽमिनन्दमाये वसवत्र सहानुजैः॥५६ इत्यादिष्टो मगयता नन्दी प्रीयाच तं द्विजाः । शूर गच्छ स्वकीयानि दृष्माण्डानिव पालकान् ॥ १४ परिकल्प्य यसाण्डेस्मिन् ईश्याचाच शांभयो । शूरस्तु तरसा देवं शेवरं लोकशंकरम् ॥१८ प्रणम्यय पुनस्सा भागुम्णे निर्ययी क्षणात् । नंदीवर Rमस्य प्रथमदारमाभितम् ॥ ५९ मनुमास्तु सेनाशु सेनामाप निजां तदा ॥६० इति भीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे मापुरकाण्डे यष्टोऽयायः॥ भक्तयालल ·॥ 92 धीरकान्दे महापुराणे । मध सप्तमोऽध्यायः शूरपन नगरनिर्माणम् ॥ सेनया सहिताः प्रतस्थेऽण्टाम्ययेक्षितुम् । ब्रह्माण्डमित्ति तरसा माप रद्रश्च पालिताम् ।। ततस्तु दास्तं दृष्ट्वा सेनया चागतं तदा । शिवाशयाच तस्याशु मुमुचुः पदवी निजाम् ॥ २ चहियाण्डस्य से यातारसर्वेऽपि किलिकिंचितैः । तेषु तेषु तदा पूर्ण अण्डेयेते महौजसः ॥ ३ गत्वाचै विजित्यारीन पालकान् स्थाप्य तत्रच । भुकायाव विविधान भोगान निर्ययुस्सहसाऽसुराः॥४ पतदण्डं तदा सबै क्षणादेवापता: किल । विशाय चागर्म तेपां रुदावंडाधिपास्तदा ॥ ५ ब्राह्मांडभित्ति हिरवैय यथामार्ग ददुद्विजाः । ततस्तु शूरपमासी असा दिवमागतः ॥ ६ चलैनानाविधैरायद्भिश्च परस्परम् । अथासुरेन्द्रस्तरसा फेणेनं सहाप सा॥ मातामहः क्षीणयलो यः पूर्व रणाङ्गणे 1 शुभेणच स्वबन्धुत्वमस्मै मोवाच परिणतः ॥ ८ ततःशूरस्तु दैत्यानां गुरु दैत्येन्द्रमेयच । नत्या संपूज्य बहुधा प्रीत्याच परया तदा ॥ ९ दिग्जयंच तथाण्डेषु गमनं चाप्रवीत्तयोः । तान्यांतु सहितरतूर्ण भ्रातृमिश्च बलैध सः ॥ १० अगाम भूतले शूरपद्मासी भृशमुज्वलः । तच्छुत्यातु ततो वा विष्णुलोकं भरत्यता ॥१॥ आजमुस्ताला दाणा भृशमेतद्रयान्विता: । दृष्ट्वान विष्णु प्रोयुस्ते जनादनमरिन्दमम् ॥ १२ रक्षणीपास्यया या दैत्येभ्यो मीतमानसाः । इत्युक्त्या प्रश्रया नम्रान देवान् प्रोवाच माधयः ।। १३ महो देवा घुघा कि या पदन्ते मूढबुद्धपः । दक्षाध्वरे महादेच राजानं चाध्वरस्य ते ॥ १४ हिन्या यूयं मया साधं हविर्भाजः स्थिताः खलु । तदानीमेव तस्मात फलमस्माभित्र १५ भोत्तव्य पुनरम्यश्च तापापस्य फलं ध्वम् । तस्माद्देस्यवरणशूरः प्रीणनीयो यथातथा ॥ १६ इत्युक्त्या प्रथयो सार्धं प्रयस्त्रिंशद्भिरक्षसा । फोटिदेवैस्तदा शूर साक्षानारायणः स्वयम् ।। १७ शुरपातमभ्येत्य विष्णुभूष्णुपचोऽब्रवीत् । कुशल ते पुरश्रेष्ठ भ्रातृमिस्सह सैनिकः ॥ १८ रक्षितापितसंघाय शणां भीपणायच । एतावाकालपर्यन्तं दययाते स्थितोऽस्म्यहम् ॥१९ ततस्तु शूरपनासौ प्रीणयित्या हरितदा । देवानां मध्यतो रुद्ान् यहुन् प्वामितौजसः ।। २० एसे चारुद्ररूपा वृद्धि मे माधवाधुना 1 त्रिणेत्रा नीलकण्ठाश्च किमर्थं देवमध्यगाः ॥ २१ इति तस्य बचा श्रुत्या माह तं पुरुषोत्तमः । विष्णु: - पुरा ब्रह्मा रजोयुक्तो वृधाइंकारगर्वितः ॥ २२ अहमेव जगत्का संहर्ता पाळकस्तपा । विस्मृत्य शिवलीलांसः महामापाधिमोहितः ॥ २३ ततस्तु सृष्टिसामर्थ्य गतमस्य शिवाशया | महो मुढेन मनसा मपा किंवा विधिनम् ॥ २४ शिवस्य माया दुर्लध्या सर्यसंमोहकारिणी । यस्मानिछचे महादेवं मम पारसन्ययम् ॥ २५ अविज्ञायाखिलोहान सृष्ट्यादिकरणोद्यमम् । अहंकृतं मयात्यर्थे प्राप्तमेतत्फलं ध्रुवम् ॥२६ इति चिन्तापरवशो भ्रमध्ये सांचमीश्वरम् । त्रिणेनं नीलकण्टंच प्रफुल्लानतपङ्कजम् ।। २७ कुन्दमंदस्मितमुखं मुक्कादामविराजितम् । कोटिसूर्यप्रतीकाश शुभ्रपीठासने स्थितम् ॥ २८ ध्यायनास्ते भृशं सचिदानन्दविग्रहम् । ततस्तु प्रीतमनसा गदानेफादशेश्वरः ॥ २९ न्ययोजयतदारुद्रा भूमध्ये प्रह्मणः क्षणात् । प्रादुर्बभूवुस्तान ब्रह्मा प्रायोवाच भक्तितः ॥ ३० केयूयमागतास्वय क्रिमर्थमिति विश्वपक् । विनियुका वयं रुद्रास्सप्ट्यर्थ सेऽधुनाविधे ॥ ३१ शंभुना देवदेवेन प्राप्तास्तसात्तवान्तिकम् । ततस्तु भद्रान प्रोवाच ब्रह्मा रुद्रपरायणः ॥ ३३ ·मासुर काण्डे • अएमोऽध्यायः 93 युष्माभिरेव कार्या सा एप्टिरसर्वेश्वराचया 1 बच्छुखातु ततो रुद्रा ब्रह्मणो वचनं तदा ॥ ३३ अर्ध बुद्रसृष्टिते प्रत्येक कोटिसंख्यया । इदान् यहुन् तदा हा सृष्टान् रुदैर्महात्मभिः ॥ ३४ मावृतंतु जगजालं दैराह प्रजापतिः । अलमेषां महामानो रुद्राणां सृघिरीटशी ॥ ३५ परं मयैयेय क्रियते युध्मदामया । इत्युक्त्वा सहतमा रुदैकादशकस्तथा ॥ ३६ तदुदूध रुद्राणां एकादशककोटिभिः । यदलोकं जगामाशु नानाविभव विस्तरम् ॥ ३७ तर गत्या महादेव मन्दिद्वारा व्यजिविपन् । नन्दिनातु समाहतो विधेशान्तःपुरे विधिः ॥ ३८ दृष्ट्वा महादेयं लोकानुग्रह कारिणम् । प्रणम्य इण्डवद्भूमौ स्तुत्वाच बहुमिः स्तवैः ॥ ३९ स्थितस्तु देवदेवेन पृष्टस्नष्टा विधेन सः । किमर्यमागतश्चेति प्राह बाचं भयान्वितः ॥ ५० स्वाशानदोष रुद्राणां सत्यष्टि च शिवाया । रुद्रष्टिं च पहीं स तदानीमेवमादिकाम् ॥ ११ ततस्तु ते महेशानः प्रेक्ष्यफुलांबुजाक्षिणा । यद्य प्रभृति सृष्टिं त्वं कुरु ब्राह्मन्मदाशया ॥ ४२ मवलेपं विमुक्त्यैव यथापूर्वच देहिनाम् । रुदाने कादश तदा भुवनं स्वमचोदयत् ॥ ४॥ सुरेवेकादश तथा कोटी रुदानकल्पयत् । तैस्सा देवताः कोट्यस्त्रयस्त्रिंशन्मिताः खलु ॥ ४४ ब्रह्मातु देवमीशानं नमस्कृत्वा स्थितिगतः । तइमे शूर शूराणां गदाः योक्ता मयाऽधुना ॥ ४५ ताच त्या शूरपासौ रद्राणो सृष्टिमगुताम् । प्रीतिमापातुलं भ्रातृ सैनिकाययेन सः ॥ ४६ ततस्तु शूरपमाऽयं पुरं शुक्रेण चोदितः । लपणाधौ तपा रम्या त्वयाकारयदद्भुताम् ॥ ८७ थाम्येशीति सहस्रपा योजनानां विशालतः । शतयोजनविस्तारविनियुक्तामनेकशः ॥ ४८ प्राकार परिघाभ्यांच मेखलान्यामिवावृताम् । चतुर्थ महोच्चाय गोपुरा मंडमानतः ॥ ४९ तवास्थूणाश्चतस्रो ददतीमिय । वापीकृपतटाकैच कासारैः परितो घृताम् ।। ५. चतुदिक्षु स्थितोद्यान पण्डकानन मण्डिताम् । नाळिकेसम्रपनसपाटलैर्मधुकैस्तथा ॥ ५५ अशोकपूगहितालसालनारसमातुः जंक्षनमेग्निशमलीपारिजातकः ॥ ४२ फुद्दालयटमन्दारवकुळाश्यत्पनियकः जंधीरवीजपूराक्षलोधराजादनैस्तथा ॥ ५३ शिरीए श्रीफलांकोल कुलका गुरु बन्दनैः । तित्रिणीवरण दक्षा ककुमा युग्म पत्रकैः ॥ ५४ तमाल तिलकायैश्च शतशः परितो वृताम् । घळभ्यट्टाल हम्यश्च सोपानायळि राजितः ॥ ५५ मलिन्द देहलो नीम जालकैध मनोहरी । गृहाणिक्यावचितश्शतशोग्य इति धीस्कान्दै महापुपणे शंकरसहितायां शियरदस्यखण्डे या रकाण्टे सामोऽध्यायः॥ अण्हस्यच सहस्रशः॥६ ॥ अथ भएमोऽध्यायः॥ इस्वल बातापि जन्म कयनम् ।। सूतः- मध्येबास गृहं तस्य शतयोजन संख्यया | सहस्राणां तदा रम्य प्रकार परिखावृतम् ॥ १ चतुपु द्वारदेशेषु महागोपुर भूषितम् । अनेकाण संयुक्त प्रासाद सुमनोहरम् ॥२ धेदिका भातसंच स्फारिकोपल निर्मितः । निश्रेणिकायुतंधितः नाना विश्व पर्यास्थतः ॥ ३ ·- 1 चित्रितैः ।। १५ 94 धीस्वान्दे महापुराणे मित्तौ नानाविधश्चिः चित्रितं सर्वतो भृशम् । प्रोडा पपंत संधैश्च यापी जालस्समततः॥५ फूपैरनेकशस्तद्वत् पृथ्घाटीभिरावृतम् । भारामपन्देध तथा सर्पसुमोलः ॥५ प्रमदावनपण्डेन मण्डित परितस्तथा । यागशालासहस्रेण राजित सर्पदिश्वपि । ६ भोगशालाभिरभितो गानशालामिरावृतम् । पावशालाशतेनापि विशालेनसमंततः॥७ भूषणानां च शालामियुद्धशाला तत्तथा । मस्त्रशालाभिरभितो नृत्तशालाभिरावृतम् ॥ ८ विद्याभोजनशालाभिर्गजाभ्यानां तथैव घ। पास्यानपानांच राजिभिः परिशोगितम् ॥९ देवासुर भटानां च मन्त्रिणां मंटपैस्तथा । एकान्तमण्डपश्चापि मानारता विचिनितः ॥१० मुक्ताविरचितैरन्यमण्डपैस्तुमनोहरैः । प्रवाळमण्डपश्चापि चाठलेजोग्यणैस्तथा ॥ ११ वैडूर्यरत्नखचिवैर्यटुभिर्मण्डपैरपि । पुष्परागैदशुभैधापि रवितैश्न-मुज्जलैः ॥ १२ परागैरने फैथ तेजोराशि विजृभितैः । तथा मातफैयद्यत्कान्तिजालपरिष्कृतः ।। १३ इन्द्रनीलैश्च भूयोऽपि त्रासदोषवियर्जितः । यमोपलैरनर्धेध हतेग्यमनोहरैः ।।१४ शुद्धस्फटिकसंधैश्च गोमेदशिलाचितः । हरिवन्दनवृक्षारसुगन्धैरपि एयमादिमिान्यैश्च मण्टपैश्चारुमण्डितः । इतस्ततश्च परितः कृतस्प्तर्षत्र शोभितम् ॥ १६ अनेककोटिमाणिषपखचितं तत्र ता च । पताकाभिर्गताकाशपदधीभिस्तदा भृशम् ॥ १७ व्यरचनाकलोकस्य स्पर्धयेय समन्ततः । मुसामाणिक्यखचितकबाटैश्च सहस्रशः।।१८ नासादारु शिलान्यांतु तस्कराम्पा जनाशयम् । कारयित्वाति म्येण पुरोनाम चकार सः ॥ १९ वीरमाद्देन्द्र मादेन प्रथितं भुवनधये । पुराणि तस्याः परितः चित्राण्यष्टौ तदासुरः ।। २० हेमारयंच पुरातद्देवाभिधमतः पुरम् । लंकापुरं तथान्यच्च नीलास्यं श्वेतम शितम् ॥ २१ मासुराणां पुरं तद्वद्वामाख्यंच महत्पुरम् । पदाभिघं पुरं तद्वत्कारयामास पण्डितः ॥ २२ पवमुत्तर दिमागे समुद्रस्य तदासुरः । मासुरारयां पुरी रम्या सर्वरत विचित्रिताम् ॥२३ तथा दक्षिणतो मेरो जवभिधे पुरम् । हेमकूटाद्रि निकटे मायाख्यं सुमहद्भृशम् ॥ २४ द्वीपे दीपेच नगर गन्धावधौ च सर्वतः । कारयामास बहुशः शूरपमा महासुरः ।। २५ ततस्तु वीरमाहेन्द्र पुरं माप तदाशु स: । दृष्ट्वा तत्र विचित्राणि क्रमेण गृहमाविशत् ॥ २६ तत्र गत्वाऽसुरश्रेष्ठस्सह विवादि देवतैः । भ्रातृभिध तदा तृर्ण सिंहासनमधिष्ठितः ।। २७ ग्रमातु तस्य प्रफुटं शिवमादाय दत्तवान् । पट्टाभिषेकं च तदा चकार प्रतिमान्सुरैः ॥ २८ ततस्तु सदैत्येन्द्राः सन्तोपं प्रापुरञ्जसा । विष्णुमालोक्य शूरोभ्ये प्राइ सातोपतस्तदा ॥२९ यदाहतो मया विष्णो तदागच्छाधुना बज । दिक्पालञ्च तदेशानमेकादशक कोटिकाम् ॥ ३० रुदानेवं विमुध्यैवं सिंहास्य तारकं तदा । निवेशयित्या देवामा प्रत्येक कार्यमाह सः॥३॥ নারূদ্ধকর पुरुहूताय दत्तवान् । अर्यमस्यापि तथा पानीयत्वं समादिशत् ॥ ३२ भृक्षारपाने निर्यजन वरुणस्यतु । बायोश्वामएकचैव तथासुरः॥ ३३ पूगभरा चन्द्रसूर्ययोइछत्रमेवच । असुरेन्द्रस्य खच दत्वातु सुमनोहरम् ॥ ३४ सिविद्याधरगणैः किनरैगरुडैस्तथा । गीयमानश्च परितो नानागान विशारदः ॥ ३५ रम्भोर्यशीमेनकाभिर्नृत्यन्तीभिर्निपेवितः | एवं सिंहासनारूढो देवांश्च परितः स्थितान् ॥ ३६ प्रेक्ष्य शूरो मरुत्यन्तं तदा माह सुरेश्वरम् । देवैस्सह मदीयस्त्वं पुरुपैश्योदितः पिम् ॥ ३५ कुरु नित्यं मयादेष विमुपास्कृति वृषा 1 अशिमाह तदा शूरो देस्यैः स्पृष्टोऽपि पावक । ३८ तथा ·थासुर काण्टे -नयमोऽध्यायः 95 मम॥४४ मा दहेति तथा तेषां पाकं छत्वा पुरे यस । पम स्व शान्तरूपेण प्रेक्ष्यसदितेरसुतैः ॥ ३९ निषसान तथा तेषां निधनचाप्यकारयन् । वरुणेन त्वया शीतगन्धोदेने सेचनम् ॥ ४० सदा कार्य मदीयेऽस्मिन् पत्तने सावधानतः । मन्द मन्दं त्वया पायो वातव्यं गन्यशीतल ॥ ४१ कुसुमायु विन्दुभिनित्यं मुग्धनारी कुचे झिपन् । तथा संमार्जन चापि कृत्वा भीतेन सर्वतः ॥ १२ फुमेर चंदद द्रव्यं भटानां यदपेक्षितम् । शव पद्मनिधी हित्वा सर्वदा सावधानतः ॥ ४३ गोपुरद्वारदेवो वं स्थित्या सूर्यातपं कुरु । अधर्मधर्मपृपता भूषयनगना शीतांशुना त्यया पूर्णकलायुक्तान सर्वदा । मनस्विनी मनोभिरवा कार्या में नर्मदाता ॥ ४५ वसाच्या दिनशुद्धिश्च त्यया ब्रह्मन् विशेषतः । स . पुपैश्च दशभिः प्रजापतिभिरत्रवै ॥ ४६ एवं नानाविधानां सा देवानां चतुरस्तदा । प्रोक्त्या कार्यविशेषाणि स्वयं सिंहासने स्थितः।। शुकणा गुरणा चापि प्रोक्षितस्सन् कुशोदकैः । ४७ प्रतिदिन मिति देयैरिन्द्रपूर्वरोऽयं दितितनुज समूद्देश्शूरपद्माऽसपनः । फूलनिजकृषिसंघरसन्तत सार्वभौमसमधिगतगाश्रीभिर्भूसुरेन्द्राः ॥ ४८ इति भी रकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरदस्पापण्डे मासुरकाण्टे अष्टमोऽध्यायः॥ ॥ मयनयमोऽध्यायः॥ इस्खलवातापि जन्मकपनम् ॥ ततस्तु शरपद्मोऽयं त्वाः कन्यां मनोरमाम् । उदुयाह विशेषतः परकोमळको ततः॥१ चत्वारस्तनपास्तस्या पतुस्सुयलोक्टाः । मानुफोपाभिघः कधित्तथा चाग्निमुपोऽसुरः॥२ विण्यतामा परो यखयाास्तथेतरः । यकाया तथा यदीरसुराणांच कम्यकाः॥ ३ राक्षसीध तथा भूयो गन्धर्याणांच कन्यकाः । सिद्धविधाघराणांच নাগালাম [मिपूरुशणा पततां किन्नराणांच कम्पकाः] उहायर सदा पुत्रान् सासु यीयंचलानियतान् । त्रिसाइनमितान् शीनं मसीजनददो द्विजाः ॥ ५ विधान सारपंच फोरिदय पलस्साह । प्रत्येकमा ती पोरी मामुरारुपे पुरेकमात् ॥ ६ मापापुरेष महति प्रेरयामास पीयान् । तत्र गत्यातु सिंहास्यो याम्या कन्या विभूतिकाम् ॥ ७ उan पुत्रं तस्यां R: महासूरमजीजनत् । पर्य कन्या पियाधाय शतपुधानजीजनत् ॥ ८ नारकोपि या निझतेस्तारिखो सदा । मरेन्द्रामिधं पुर्व धर्मामलाशयं भृशम् ॥५ उत्तय सपुरे ये रममाणोध्यप्तपदा । पुनस् सूरपनायं प्रतिद्वीप सासुरान् ॥ १० विकाटिगणिताश्रय यादिनी प्रेयपिल । पाताल भूमि माडेपु पाहिन्यागगितास्तदा ।। पट्कोटपा पहुधा भिमानसुरान् विपदेशयत् । वीरमाहेन्द्रपुषांस्तु परितोऽरपुरेश्ययम् ॥ १२ गतारनं रहावं याटिपपत्र तथेतरम् । भाकपपत्रमपर प्याप्रयपत्रं मदापलम् ॥ पादिगुरमरपथ सिंहपत्र तयताम् । गाम्यमिमान महापीरान् महौजसः ॥ १४ मीतियादिनी भिस्तान सघ्राणां पयोजयत् । सपुरेऽपि तथा सूरो यादिमीनाय सक्षम् ॥ १५ सपा गोपाषु माहादेषमा दिए । म्यापयामास राणे-पीपंपरारमान् ।

·सहसा 96 श्रीरकान्ये महापुराणे दुर्गुणं धर्मकोर्षच दुर्मुखं शहपालकम् । वनपालंच प्रमशं महिपास्यच मन्त्रिणम् ।। १७ शाचा शूरस्तु तस्साधं राजमार तथावहस् । देवा देवेन्द्रमुख्याध ऋषयश्च तपोधनाः ।। १८ शूरं सिंहानने सत्तारवश्व दिनदिने । तत्पुत्रान्मंत्रिणश्चापि हा तेथोदिता फियाः ॥ १९ हत्या तस्थुमहाभीता गरुई पागा इव । कदाचिदमरा निन्द्रपूर्वान् प्रेक्ष्यासुरोत्तमः । २० थाने तव्याध बहवो मीना युष्माभिरडला । इत्यनदीचदा देवा भृशं दुःखित मानसाः ॥ २१ ओमित्युपत्याथ सर्वेऽपि संभूयाब्धि गताः खलु । दक्षायरहते दोघं स्मृत्वा स्मृत्या भयाताः॥ २२ वरुणं माइ देवेन्द्रस्त्वया मीनारसमुदतः । नैतव्या भूरिशस्तूर्णमित्येयंच भयान्वितः ॥३३ ततस्तु चरुणशीनं नळमीनान्यानपि । तिमिहलानपि तदा तिमिशिल गिलोस्तिमीन् ॥ २४ मकरादींच वारिधेरानयचरे । सूर्यस्तु शोपयामास यमः प्राणानपावरत् ॥ २५ नागपाशेन पध्या तान् शूरधेश्मापुाजला । सित्वाऽरस्तदा प्रेक्ष्य शूरो वाचमुवाचह ॥ २६ एवं प्रतिदिनं देवा नेतव्यं मीनजालकम् । इति हत्या पुरा तस्थुर वार भयान्विताः । ऋषयः - धजावत्रीतिया शेक्का पूर्व सृतमहामते ॥२७ तस्याश्चरित्रं किंवास्यात् चूत सबै यथातथम् । सतः - Yण्यन्तु तस्याश्चरितं बदतो मे द्विजोता ॥ महाकरा महापापा महाफामर्श गता । पञ्चरनायत्तहदपा सर्पणा सर्पदाच सा॥२९ चतुर्दशसु लोकेषु सञ्चरन्ती निजेन्छया । तत्र त स्थितान्यिमानृपीनन्यान सुरानपि ॥ ३० भनुरांश्चैव रक्षांसि सुन्दरामपरानपि । यूनच धार्षिकाने यंदा या पथिस्थितम् ॥ ३१ सहनपुरपाने धर्षयत्येकवासो | तथा मार्गस्थिता रग्या याला प्रौढाध कायकाः ।। ३२ बलाकारेण बध्या ता भ्रातृम्पा स ददाति सा । यागानां तपसां चापि विनं एत्वैव तिष्ठति ॥ ३३ एवं स्थित्या महाघो धर्म या कपावन । मासाच ऋपिवयें सा वाससमथाययीत् ॥ ३४ पुषार्थ यामिहापना र्यासस्तपता घर । कर्तव्याध मा साफ संभोगहतरागिति ॥ ३५ दुर्यासा वचनं तस्मात्यात्यन्तं भयं गतः । गच्छ स्यं यालिशे सोऽहं मशक्तः सत्यु तापसः ॥ ३६ इति पुयन्तं तं भूयो पलारकारेण सा भृशम् । अधरं परिगृह्माशु पुछुपौष्ठेन तस्यच ॥ ३७ उत्तानयित्या सास्यर्थे रमयामास तं बलात् । तपोस्थरतयेगेन जाती पुग्नायरिन्दमौ ॥ ३८ इस्यलाग्यश्च याताशिः पिट माइ स्वकपिणी । दूर्याससं कदाचित्ती पितरं प्रेक्ष्य दुर्जनौ ॥ ३९ तपोयलमिदं सर्वमाययोदीयता तय । त्यूनतुस्तदा पुदो दुषसास्तावयेश्य स..४० भ्रान्ती मधे दुरात्मानी दातप तपसः फलम् । पयमुक्यानवेश्यंती दूर्गासास्तपसि स्थितः ॥ ४१ ततस्तु तापूर्षि दन्तुं प्रवृत्तौ पापिनी तदा । तो हा मुनिशार्दूलस्तादशी शोधचिठलः ॥ ४२ दुरामानी पुपागेयं एत्या प्रापिपु दुफियाम । यातं निधनमित्येषं दाशार ऋषिसत्तमः ॥ ४३ मथेलरकारासादिश्य विधिमायाम् । नियमेन समायुध चिरकालं बिजोसमाः ॥ ४४ सयुः प्रसादलाभाप चिरम यातापिमिचला । शतशातशय जुदायाप्ती तदातुरः॥ ततस्तु तरसा प्रशा पादरासीत् क्षणाददो । प्रसन्नोऽस्मि तपापाई एवं पदादि सेभय ॥ ५६ ददामि तददाय सत्यमुक्त माना ! इल्यल:- यातापिमरूपेण रियत इत्या मृत पुनः ॥ ४॥ आयामि यदाई तं तवायान सम्पगाइ । तयेत्युझ्या पुनग्रंशा जगाम स्पदं तदा ॥ ४८ ततस्तुती महावीरी शुपानमेस्सर । प्रणम्य पापा प्रीत्या निजवृत्तान्तममतः ५४९ 1 ·आसुर काण्डे - नशमोऽध्यायः 97 । चिरकालमुपित्यान देशमापतुः । तर गाया वने रम्प पर्णशाला मनोरमाम् ।। ५० वृत्त्वान्यवसता तन भुक्त्वाचेध यथेष्टतः । मार्गपर्यन्तभूस्यौ तौ पथिकान् प्राह्मणानृपीन् ।। ५५ दृष्ट्वान भाषिरूपेण स्वयं गत्या प्रणम्य तान् । अर्घ्यपाद्योदञ्चापि दावाचासनमुत्तमम् ॥ ५२ निवेशयित्वा ततैश्चोदितस्तन् स्थितः स्थले । अस्मन्दाग्यवशाय मागता वाहाणोत्तमाः ।। ५३ पितृ पूजा ममतस्मिन् दिवसे या भवेत् । इति चिन्तापरवशो निवसेन्द्य तपोधनाः ॥ ५४ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियाहस्यखण्डे आसुरकाण्डे नवमोऽध्यायः॥ 1 आहूप मेपरूपेण भथ ॥ अथ दशमोऽध्यायः॥ इन्द्रस्य इन्द्राण्यासाकं श्रीकापानगरे निलीय भवस्थानम् ।। इदानी भूतलं चैतधुम्मानिः समलपृतम् । तस्माद्धन्यतमो लोके सोऽहं पुण्यप्रभावतः ॥ १ भङ्गीकारश्च कर्तव्यो युप्मामिभोजनाय । निमन्त्रयित्वा तानेवमित्वलः पापकर्मकृत् ॥ २ घरन्तं शाबलेण्ययम् । वातापिच तदा इत्या पपरवा बद्री तदा द्विजान् ३ माय भूरिशस्तेपामाकण्ठं भोजनं क्षणात् । इत्यातु पुनरभ्येत्य पर्यशाला पहिः स्थलम् ॥ थागरछागग्छ वातापेत्येवमुर्पदत्यसौ । ततस्ससंभ्रम तूर्णं वातापिक्षिणोदाम् ॥ ५ भिरपादाय तथा सा धातून्याति क्षणात् द्विजाः । एवं दिनै दिने सोऽयं दुरामा प्रलयातयः ।। स्थितस्तत्र पयाचेच्छा फर्मकस्या सुदुष्करम् । इत्युक्तमजयकत्र्यास्तत् चरित्रं ब्राह्मणोत्तमाः॥७ शूरस्य चरितं उच्यते पुनरेयच । इन्द्रलोफरथे शूरः स्थिस्याण्टेषु दिने दिने ॥ ८ पत्या पाताळगेकस्मिक्षामभ्यान दिने स्थितः । पुनश्य रामायापति यीरमाहेन्द्र पत्तनम् ॥९ तथा परस्मिन् दिवसे चामप्याझ भुयिस्थितः । पुनर्गत्या पुरं तद्वयलोक तथैव च ॥ १० हनुमण्डलमप्याय सौम्यमण्डलमेव घ । शुफस्य मण्डलं तद्वत् सूर्यस्यापि च मण्डलम् ॥ १५ मारकस्यापि तथा गुरोरपि घ मण्डलम् । सौरेघ मण्डलं पाया ब्रह्मलोकं तयच ॥१२ विष्णुलोकंच पत्याशु या तपस्य मद्भुतम् । मध्यादकाल पर्यन्तं तत्रता दिने दिने ।। १३ स्थिन्या स्थिग्या पुनर्याति रात्रि पनि तथाप्रय । ततः पदाचिठूरोऽसौ शची रन्तुममा भृशम् ।।१४ कामपान सन्ताः स्थानाधिपमयादिशत् । इन्द्र पाया तयेन्द्राणी आनया पुरं मम | १५ भार्यक्ष सदा मायाँ नयकोट्यः प्रतस्थिो | तदागमनमावर्ष शल्या पुदि॥१६ पलायत पुराच्छी भीतमीतमना भृशम् । ततस्तु बारधितामिदेवलोक लगाम तर गत्या सदस्य निर्गम देयत शम् । ताहितग्ध समृण्वन् प्रापरच माथि: ११८ पृतान्त तन्मुझेनापं भुत्या रो महाबलः । ततस्तु सपैलोरे चारानाशु योजयत् ॥ १९ तदानीमपि देयास्ते भृगु खाता द्विजाः । इन्द्रस्य विहादेय देषलोक गतभिः ॥ २० जपन्तं विष्णुलोक एनपुर्व पजिशिपन् । प्रायः - रिमय सुनमुराया जमातस्तु निविष्टयम् ॥ विष्णुलोरे स्थितसार पद नस्तपतायर । स्तः - द्विशाणुन सर्वेऽपि यूपये सावधानतः ॥ २९ पुरा शुभपायरताशुनासीरेण सर्वतः । उपद्र इन्द्रायाजो णुिलोक जगाम ॥२३ जयन्तरतु सदा यातो यीक्षितुं सहसं पितुः । विष्णुलोकं भयान्मुक्त रात मान्य तिष्ठति ॥ २४ साय R:॥ १७ 25 ·यत्र यतः॥३७ 98 श्रीस्कान्दे महापुराणे तमाहूय तदादेवास्तेन स्वर्ग प्रपेदिरे । जयन्तस्तु पितुश्शोकात भृशर्शितविप्रहः ॥ २५ देवलोके स्थितवैषं इपिं कृत्वा तदासुरीम् । ततः कारवशेनैव नारदस्तमपद्यत ॥ २६ स या ऋपिशार्दूलं प्रणम्योचाच भक्तितः । धन्योऽस्मि नितरां युग्मत्पादसेवा घशापे॥२७ विनातु पितरौ शोको बाधते मां सुदारुणः । इत्युक्त्या विनयाननं नारदो चाफ्यमवयीत् ॥ २८ शोकं त्यज जयन्ताध युष्मदिष्ट भविष्यति । पित्रोश्च संगमो भावि कतिचित्कालमानतः ॥ २९, येन कृत कर्म यद्यावरसुरसत्तम । तेन तत्रैव तत्तावद्भोक्तव्यमिति निश्चयम् ॥ ३० खरिपतातु शुनासीरो साकं देव्या भुवंगतः । असुराणां विनाशार्थ तपस्येय शिव प्रति ॥ ३१ तस्मादिदानी त्वं छत्या कार्यमिन्द्रद्विषोऽनिशम् । तिष्ठ साकं सुरैस्सरप्रमादेन चुद्धिमान् ॥ ३२ इत्युक्त्वा नारदस्तू, आकाशं गतवान् द्विजाः । शुनासीरस्तु भूलोके चिदंयर समीपतः ॥ ३३ श्रीकापास्यपुरे रम्ये महादेयं तदा भृशम् । पूजयित्या स्थितस्तर झात्या चाराम् तदीयकान् ।। ३४ बारामवृक्षमध्येतु शच्या सार्क पुरन्दरः । वणवं रूपमाप्यायें अतिष्टच्छद्म वेषभाक् ॥ ३५ गयमयशावृष्टिस्तदानीं नामवधिल । म्लानमापुस्तदा घृक्षास्तवत्या पृश्यमायः ॥ १६ महो दुष्कर्ममहिमा ब्राह्मणापि नलंध्यते । मदागमनमाण वृक्षारसंशोपिता एवं चिन्तापरवशे मयत्यति भृशं तदा । शोकहारिण्यभूद्राणी कल्याणी शरीरिणी ॥३८ मघयन्मुच शोकं वं एष्यत्यत्र सरिद्वरा । कालेन कियता चैव वृक्षास्सऽपि पूर्षयत् ।। ३९ पुष्टिमेष्यन्ति ते सम्यमुक्तशीणंपलाशकाः । श्रुत्याशरीरिणी याणी इत्येय ग्रहा तदा ॥ १० भृश सन्तुष्टिमापाय मुक्तशोकस्तदा द्विजाः । एतस्मिन्समये शीघ्र नारदो विध्यमागतः ॥११ घागतं तमृपिधेष्ठं धगम्याशु तदा गिरिः । अयंपाचादिकं दत्या पिएरे संम्पधेदय तम्॥४२ মুনি मितरी युग्मदर्शनापिसतम । पयमुपाया स्थितं विनयं नारदो पाचमध्ययीत् ॥ ४३ कुशलं ते गिरीन्द्राय साधताय महात्मभिः । इवानी मेरुपर्यन्तादागतोऽस्मि तयान्तिकम् ॥ ५४ प्रत्या तेनोदितां पाचं ममाप्याश्चर्यमत्रौ । कयं यतिम वयाप्येमा अप्रियां विज्यसनिधौ ॥ ५५ तथापि से गुस्श्रद्धा घर्तते मयि यततः । चोदपत्येय सात्यन्तं यत्तव्यमिति पर्पस ॥ ४६ चन्द्रसूर्यो प्रतिदिनं सह नक्षष शिभिः । प्रदक्षिणं सदा पत्या गपरतो मा भयान्विती ॥५७ पुरांदमपितुदशमोधतुर्भाय , गतोसयहम् । सर्वेऽपि देपा मग्येप यसन्ति धमया सह ॥ ४८ तस्मान्मरसशो लोरे महत्येन मदीघर। । यिनयः प्रोषाच पचनं स्फुरदोष्टेन कोपतः ॥ ५९, शिवनानमितः पूर्व पापयनय नारद । इलाध्यत्येन ग्रुपन्मेहमूदोऽदवारमपिता ॥४० गाय यास्मयपि यासयन्ति भृशंदिनम् । माषप्रमाण मात्रेण गुरागे दामस्य सः॥५९ नारसि तदा हन्तु ममानानि स्थिति क्लि । तथा तपक्षघातन सतगं ताडितो गिरिः ॥ ५२ खोत य पत्र याम पिल मन्दपीः । एवं विश्यम्य पचनं निशायाशीः प्रयुज्य ॥५ नारदः प्रयया तूर्ण बियामागे तदा दिमाः । यिनएस्तु निता वो पधेऽण्डायधिस | tv सूर्यग्दो भ्रमणाभापादायमार्गक्शात्तमा तिमिराक्रान्तमापत्र मिहिरावृतम् ॥ काल विदीनसाइमिनभ्याममियम् । अगरसमिदं जातं तदा या पिनियन AR निधित्य विपरित भगय प्रापुरखता । मेरोगुंदान्तरे तर पर तगृषिसम्म सपा पर्य चुटियामागर | स्या सुरक्षितं पूर्व जगदेवदनेष धा ५८ विजयापलेपारधापि विगताई अगानित 1 मामेकत्रय ततो निमिपंचापि नम्वरम् ॥ ॥ अगम्त्य ·आसुर कापडे - एकादशोऽध्याय 99 यागाद्यभावादसाक निवरा शुदत खल्लु । तस्मादिभ्यावलेप व व्यपोह्य परिपालय | अगदस्माधिशेपेणेत्येवसूचुरसुरास्तदा ॥ ६० इति श्रीस्कान्दै महापुराणे शकरसहिताया शिवाहस्यपण्डे मासुरकाण्डे दशमोऽध्याय || भकयासल तरसा जल ॥ अथ एकादशोपाय॥ अगस्त्येन इल्वल यातापि मारणम् ॥ सथेति दैवतानेर प्रेरयित्वा स्वयं मुनि । हृदयाम्भोजमध्यस्य महादेवमचिन्तयत् ॥१ प्रसव महादेये शाह वाचस्पीश्वर भगवन् देव सर्वश भगवरटपावशादध चल भवतु मे प्रभो। विन्यपर्वापाराय लोकरक्षणायच।३ तीयंच में प्रयच्छाशु गच्छतो दक्षिणा दिशम् । इत्युक्त्या भक्तिो नम्र अगस्त्य परमेश्वर ॥ ४ भूयारले तयात्य) कावेरीच सरिद्वरा । नेतन्या रुपिशदूल कुण्डिकाया निघायसा ॥ ५ इति यन्तीशान कावेरी प्राह शकरम् । कथं गच्छाम्यह तेन पुरुपेण शिधाधुना ।। ६ विमोक्ष्यति रूपिस्त्यातु स्वपमेव वरे ग्रज । इत्युपत्या योजयित्यैना मारत्येम तदेश्वर ।। ७ मन्तधिमाप भक्तानामभयप्रद । तत प्रतस्थे तपताबरो विम्याचल प्रति ॥८ मायापुरस्य निकटे ऋपिमार्गवशात्तदा । क्रौञ्चार महाकर महासमोहकारिणम् ॥९ पत्यासफारिण साक्षापाताळ पृथिवीं दिवम् । पर्वतच जल वेन पर्वतरूपत ॥ १० अपयेन मेदिनी सरपृविधी वेम शयलम् । नानारूपधर पाप कपटात् पृथिवीधरम् ॥॥ मार्गमध्ये स्थित घर मूर्खमापर्षिसत्तम । तस्योपरि तदा तूर्ण मार्गभ्रान्त्या अगामस ॥१२ तर मार्गमदृष्टुन क्षण तिष्ठति मोहित । पुनस्तु सूक्ष्मरूपण कश्चिन्मार्ग क्षणादसा ।। १३ दृष्पा तेनापि गच्छन् स पुनस्तिष्ठति मोहित । इतस्ततस्तदा पश्यन् अदृष्ट्वा पदवी पुन ॥१४ धावस्येन तदा ठूर्ण स्थल-पादक्रमो मृशम् । दृष्ट्वातु मार्गम-यच वीक्ष्य याति पुनश्च स॥ १५ तत्रापि मोहितस्तियन् विचार्यय प्रात्यसौ । एव यहुविध चाय गत्वा गत्या निवृत्पच ॥ १६ माग कश्चित्तदा टप्पा वनमध्ये गत किल । तत्रात्य त तदाधि स्थूणाकाराऽभवद्विजा ॥ १७ मेवानामपि निघाँप कल्पान्त ष भीषण । प्रतिक्षण तदा विद्युत् परिस्फुरणमुज्जलम् ॥१८ तमसेनापि घृतमेतद्वन तदा । भीपण भीपणस्यापि मोहक मोहकस्पच ॥ १९ तत्सर्वव्यामोहकारम् । ससभ्रम तदागस्त्य क्रिमेतदिति चिन्तयन् ।। २० मात्वा मानशा सद्यो माया माश्चातुरस्य स । सन्ताड्यन तदा इस्तस्थितदण्डेन निर्भय ॥२॥ परमात् पर्यंतापण दुरात्मन् कपटेन माम् । अभ्रामयस्ततस्तूर्ण अद्रिय वै मजाधुना ॥ २२ पण्मुखस्यापि शक्त्या व भूयादिछन्नतनुभृशम् | जलमादाय इस्तेन शौचमेय तदा कपि ॥ २३ पित्या त यथामार्ग प्राप्य वाशी जगाम । तर पाया महादेव विश्वनाथ जगद्गुरुम् ॥५४ तारवग्राम प्रस्य दातार देहिना श्रुती । पूजयिाया पुनधाय निर्गतो विष्यमाप स ॥ २५ विन्ध्य पर्वतराजेन्द्र अविश्वासक मानस । प्रवर्तकस्व भूताना दययाच निवर्तम। ॥ २६ दक्षिणया दिशि मा गताय किसिस्तिहि । त्वत्तो धृतिमतदशीन मुञ्च मार्ग ममाघुना ।। ५७ गादान्ध मृत्योर्मे युपद ·100 1 धीरकान्ये महापुराणे सांत्येन वचसाचैव प्रार्थयामास तं द्विजाः । भत्रयीत्तपता श्रेष्ठ विध्यादिः प्रेक्ष्य तं वचः॥२८ कोवात्र मार्गो गन्तव्यं यथामार्ग त्वया कपे । भवान् किञ्चिनजामातीत्येवं गंभीरयागसौ ।। २९ मगस्त्यस्तु ततशीनं उसमय्य कर तदा | विध्यस्योपरि विन्यस्य पीडयामास तं भृशम् ॥ ३० तत्करापीडनवशात्पपात गिरिगडयम् । क्षोण्यामय भयाविष्टो विध्यादिः प्राह ते द्रुतम् ॥ ३१ अगस्त्य तपसां वर्य रक्ष रक्ष शिवप्रिय 1 क्षमस्व मन्तुमयत्वं ज्ञानेन विचेष्टितम् ॥ ३२ उन्नतिश्च यथापूर्व का मह्यं भवेवियम् । इत्युक्त्या विनयाननं विध्यादि तमपीश्वरः ॥ ३३ यदा पुनर्ममानाने भविष्यत्यागमस्तदा । त्यक्तभी शमौन्नत्यं भजेत्युपत्याशु निर्ययौ ॥ ३४ নতন্ত্র पातापिर्वतते पापकमिणी । देशे तत्रागतोऽगस्त्यः क्षणादेव कपीश्वरः ॥ ३५ तं वा तपता श्रेष्ठं इल्वलः प्राह पूर्ववत् । भोजनाय तदा तस्य पाप्यानुमतिमाशु सः ॥ ३६ घातापिश्च यथापूर्व पृत्वा भोजनमुत्तमम् । आज्यक्षीरफलापूपैर्दधिमिश्न यथेप्सितम् ॥ ३७ शुद्धान्नैः पायतान्नैश्च खादुयुक्तस्तुपेशलैः । आकारणश्च कृतवान् धातापीतील्चलस्तथा ॥ ३८ ततस्तु पावत्कालेन कुक्षौ भ्रमणमाश्वभूत् । ज्ञात्वैतत्ताययाय अगस्त्योऽरवश्वनाम् ॥ ३९ कोण कुक्षि स्पृष्ट्वाथ जाप मनुमुत्तमम् । मंत्रप्रभावान्तस्यायं अजीर्यत्कुक्षिय ४० वातापिच तदा मत्या भस्मीभूतं मृतं द्विशाः । हन्तुकामनया तूर्ण मिल्यलोऽगस्त्यमागतः ॥४१ तमालोश्य तदागस्त्यः फुशेनेनममारयत् । मुफ्त्वाथ देशं फुटर्फ कोदेशं तदाप सः॥३२ अगस्त्यस्तु तदा ब्रह्महत्याभ्यां याधितो भृशम् । तमापूजयदीशान लिंगरूपं सदाशिवम् ॥ ४३ एतस्मिन् समये विप्राः प्रापेन्द्र नारदः क्षणात् । प्राप्त पुलोमजानाथस्तमा शं तदा ॥ ४४ पूजयित्या गिरं दीन दीनो गोवभिदाइहि । कदाया मोचनं ग्रहान् भयेन्मम भयादितः॥ ४५ स्वस्थानच कदा प्राप्य निवस्यामि सुरैरसह । शूरस्य चारसंचारादेणोपं यदायहम् ।। ४६ उद्यानवृक्षयाटी तदानीमेय द्रुमाः । प्रापुम्लानि भृशं ब्राह्मन् पृष्ट्यभायाद्धिनीरसाः ॥ ४७ तदाप्रभृति पृशाणां ग्लानता याधते मनः । तस्मात्कदा मष्क्षिाणां पोपणाय च ॥ ४८ इयुक्तयन्त देयेन्द्र नारदो बाचममधीत् । स्यज्ञ दुःखं गुनासीर वर्गवासः पुनश्यते ॥ ४९ कालेग कियताचच भविष्यति सुरोत्तम । मानीताव सरिच्छेष्टा काघेरी पुस्मजन्मना ॥ १० मध्यतस्पर्वतीर्थानां फैलास तलयासिनाम् । नेतन्या वृक्षपुष्ट्यर्ये इदानीमन सा नदी ॥ ५१ शिष्टस्यदूरतस्सोऽपि देशे कोहामिधेधुना । तस्मात् गणपति शीघ्र पूजयाच पुरन्दर ॥ ५२ प्रसन्नरसतु कावेरी नयिष्यति शीतः । इयुपरपा नारदस्तुणं गाकाशं गतांस्तदा ॥ ५३ तदनु ऋषियचो निशम्य तूर्ण नवदमनीयमशेष दुःपदन्त । इतमतिरमेश्वरस्तानी गजमुख संपजने यभ्य विमाः ॥ ५॥ घकार पूजामथ तस्य पायनी विशेष निश्शेपित दुतावटिम् । हरिस्तदाऽपू पयो धृतोदनेस्समोदकपणमुर पूर्वजस्य Hit दोस्तदा गोचरतामघाय विलोधनानो विशदप्रकाश । विशायशे भक्तानातिहारी विधृतमत्ताघ समूह एषः ॥ ५६ इति भी रकान्दे महापुराणे शंकरसंहिठायां शियाहस्यपटे मारपांडे एकादशोऽध्यायः ·मासुर काण्डे - द्वादशोऽध्यायः 101 43735 ॥ अथ द्वादशोऽध्यायः ॥ इन्द्रेण श्री विनेश्वरप्रसादात् कावेनियनम् ॥ आविर्भूतस्तु भगवान् विघ्नराजो हरिं तदा । प्रसन्नोऽस्मि तयायेन्द्र वृणु सर्व त्वदीप्सितम् ॥ १ इत्युक्तवन्त विमेशं प्रवीत् घननं हरिः । तब प्रसादात् विप्रेश वृक्षाणां पोषणाय हि ॥ ३ भवन्तु भूयास्यमांतीत्येते पां भक्तवत्सल । इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा विशः मत्युवाच तम् ॥ ३ अण्डस्थानि जलान्याशु तद्वग्राहास्थितान्यपि । आकाशगङ्गा चान्यावा पाताळतटिनी तथा। पवमादीनि लोकेऽस्मिन्, यतन्ते येषु केपुरा। आनेतव्यं जलं किंघा वस्याह विनायक ॥ ५ इन्द्रस्तद्वचनं श्रुत्वा गभीरं विशदाझरम् । विनाधीश दयासियो कुम्मभूस्तपतां वरः ॥ ९ कावेरी सरितां पुण्य गृहीत्या वर्ततेऽधुना | भारादेवाधुना गत्या नेतच्या सात्वया प्रमो॥4 इत्युक्त्या प्रश्रया नम्र तथेत्युक्त्या जगामस: । काकये गृहीत्वा ऋषेनिफ्टमभुतम् ।। अगस्त्यस्य तदा पवा स्थितोऽयं कुण्डिकोपरि । कुडिकास्थमृषिश्रेष्ठः काकं वा स्वरायुतः॥९ करणोचाटपामास तदानीं द्विजसत्तमाः । कास्तु शीममुद्दीय पादाभ्यां निपात्यच ॥ १० प्रययौ शीघ्रमेवाय फश्चिहरं भयाविध । पतितां कुण्डिका रमा हा शिवति तदा वदन् ।। ११ सपिरयेत्य काकोऽयं किमर्थमधुना गराः । इतः पुनः पुरस्ताच तिष्टत्येषोसयत निजाः ॥ १२ येनकेनाप्युपायेन हन्तव्योऽयं मया बलात् । इत्युक्त्वाभ्याशमस्याप तदाऽगस्त्यः प्रधाभृशम् ॥ १३ तत्र काकम प्राय रिमेतदिति विलितः । इतस्ततस्तदापश्यत् अन्नमय्यमुर्ख मुनिः ॥ १४ माणषक कश्चित् धृतयज्ञोपवीतिनम् । भयमेधेति निश्चित्य काकभ्रान्तिरभूनमम ॥ १५ महतव्योऽयमधुना हनन बटुर्भशम् । इस्पघावत्तदाभ्याशं अगरस्परसस्वागयम् ॥१६ ततस्ससंभ्रम व भयाविष्ट इचद्रुतम् । किश्चिद्रं तदा त्या स्थितस्तत्र पुनश्च सः ॥ १७ गत्या तत्रापि तरसा यावरकालेनथै कपिः । उचिोप र कोपाठ कुहितु घर्णिन तदा ॥१८ तायदेव पुनश्वाय परप्राय इव क्षणात् । मतारयित्या शार्दूलमृषीणां पुरतो मोपचारमेव अप्रतारयदुज्वलः । ततः स्ववेषं विप्रेशो दर्शयामास तस्य सः ॥२० गर्नानाविधीय से पिता परितस्तदा । ता पिवयोऽय गजवक्त्रं महोदाम् ॥ २१ शूर्पकर्ण प्रलंबोष्ठ सकळ कामरूपिणम् । गणानां त्वा गणपति धवीनांच फर्षि परम् ॥ २२ ब्राह्मण ज्येष्ठाजच प्रणामामि शिवं सदा । सर्पविनाशमन सर्वपापनियारकम् ॥ २३ सन्दम्य पूर्वज तद्वत् प्रणमामि विनायम् । एवं स्तुत्वा गणेशानं प्रणनाम पुनः पुनः ॥ २४ अगस्त्य तपता चर्य विनया निवारक 1 प्रसशोसि तवात्यर्थमधुना पांक्षितं घद ॥ २५ इत्युक्त्यन्त शिरशमगायो पाचमधीव । क्षन्तव्यसयपराधोध्य मतदयानिधे ॥२६ पातायुद्ध मति णदव्यभिचारिणी । कावेरीच सरिनीता यलये परमेशिनुः ॥ ३७ पसनारण्डिकायास्सा गजगता बलु। पूजार्थ पामेशस्य भवितव्यं जलेन म यस्मात्मयन्तं पाणिग्यां अहं कुहितुमागतः । ममेव पर्ने भूयादिति मूर्मि स्वके तदा ॥ २९ एनमुष्टिकाम्यांतु कृतास्तदहो द्विजाः । एयमुक्त्वा स्थितं भक्तमगस्त्य प्रत्ययेदिनम् ॥ १० मार गंभीरया पाया सांरवपन् पचन तदा । इन्द्रेण प्रार्थितोऽत्यर्थे अगस्त्य ऋषिसत्तम ॥३१ বহাল जलाधमहमागतः । कमसुध नेय पातिता वारणेम दि ३२ eer ययौ ॥ १९ त मम 16 ·प्रणम्प 102 धीस्कान्दे महापुराणे त्वया कृतमिद सर्व ममात्यन्त प्रिय खलु । पूजार्थच पुरारातैरिद भवतु वै जलम् ॥ ३३३ इति गुण्डामुनायं गृहीत्याभ कण तदा । कार्यामय विश. कुण्डिकायामवाकिरत् ।। ३४ तत्क्षणेनैव सात्यर्थ पूर्णा सर्वनवान्नवत् । एव यदुवर दत्वा ययावन्तर्धिमाशु स ॥ ३५ अगस्त्यस्तु ततशीघ्र कुदालात्यपुर ययौ । तत्रत्या वैष्णवास्सवें इयैनमृषिसत्तमम् ॥ ३६ भूति भूषित साह रुद्राक्ष परिभूषितम् । शैवेनानत्वया विन नागन्तव्य पुरहि न ॥ ३७ इत्यूचिो तदानीं ते तथेत्युक्त्वा पुराग्रहि । गत्वागस्त्यस्तु शीघेण रूप मागयत ऋषि ॥३८ गृहीत्या मायया भूयो नगर तद्विवेश सः । दृष्ट्वा भागवत सर्वे बीथीस्था वैप्णयास्तदा ॥ ३२ बहुमानेन प्रापयामासुरालयम् । विष्णोस्थ चकाराय भाषपा मापयाच ते ॥ ४० ततस्तु वैष्णवान् प्रेक्ष्य कार्या पूजात्र वैष्णवी । मयेत्युक्त्वा तदागस्त्यो यहिस्तानप्यचोदयत् ॥ ४५ विष्णु स्पृष्ट्वा करेणाथ शिवभायनयाभृशम् । अमर्दयत्तदा शीघमभूद्विष्णुश्शियार ति ॥ ४२ अगस्त्यस्तु तदा शंभु पूजयामास भक्तित । लिलाकार विधानेन प्रक्षितो वैष्णवैरपि ॥ ४॥ अथ सर्वेऽपि सभूय मदत शीघ्रमागता । चुकोप दृमा तानेप कुभभूरपि वैष्णयान् ॥ ५५ कोपाग्निना तदा सप्तास्तस्य ते दुद्रुवुर्धशम् । मारोप्य शैवान् तपाय धगस्त्यस्सामागत ॥ ४५ दधीचकण्यशैलादि भृगूणा गौतमस्य च । गुरुदुर्वाससोश्चपि स्मृत्वा शायं तदा प्रापि ॥ ४६ विपतीकारयुक्तोऽभूत् सतान् प्रति भृश द्विजा । विप्रादणुन कारी यथा याता कमण्डलो ॥ ४७ श्रीकापास्यपुरस्यैव वृक्षवाटीपु चाहिनी । तदानीमेव ते वृक्षा गतशीपलाशका || ५८ प्रादुर्भूतागुरास्सर्वे मानापुष्पोपशोमिता । तादृशास्तन्यलारातिर्पण विगतदुर्मना ॥ ४९ मीतियुक्तस्तदात्यये स्ववेप परिगृह्य स । पूजयामास विश्वेश याताकमरिन्दम् ॥ १० पत्राणिय विचित्राणि सुगन्धिकुसुमाग्यपि । हत्या हत्याव यश स त संयमोघम ॥५१ तान्तरे दिविषदो द्रष्ट देवेन्द्रमागता । प्रणम्य देवास्सर्वते वेघेन्द्र याचमूचिरे ॥ १२ पकाकिना रथया साक शच्यावस्थीयते कथम् । मुफ्त्या देयान् त्वदीयाच छाना वनवासिना ॥ १३ पथापूर्वममीऐया देवेन्द्राध एपायलात् । पालनीषा दिविस्थित्या तारविचोदना ॥ ५४ एयमुक्त्वा स्थितान देवान् दीनानत्यर्थमाइ स । शृणुध्यममरासघै कि कर्तव्य मयाधुना ॥१५ मानीता यहयो मीनाइशूरस्य पचनापुरा । मधुमासादिक तवाहित यहिकहिचित् ॥ ५६ पध कृतेऽपि रोऽय इन्द्राणी घर्पितु यलात् । कारागृहे पातयितुमियप हिल मा तथा॥ ५५ मानभा भयाभीतो बतऽहमधुनान वि । स्थित्याप्य महादेशमसुराणा क्षयापच ॥ ५८ पूजयामि भवन्तोऽपि यतोऽत्रच समागता । ततः केरामशिसर गमिष्यामोऽधुना पयम् ॥ ५९ महादेव विनाप्यतध्यान मम् । यदुक्त देवदेवेन सच्छत्या वचन ययम् । तथैव सर्वे स्थायाम इत्युक्त्या तानयं हरि । स्थापयिया शचीमाप निदयितुमाशु स ||६१ सातदिति नेय शुशोचोद्विस मानसा | शोष' स्वज मिये देवा सर्वेऽप्यत्र समागता ॥६२ गया तस्साकमाभ्येश विनाप्यच मद्देश्यरम् । कैलासयासिन भूय चागमिष्यामि सेऽन्तिकम् ।। ६३ पालकस्तय शास्ताय मवरिवति तदाप्रशीर । इन्द्राणी कोभ्य शास्ता यह खालिन् मा पालयतीम्बर ॥६४ १ तलगाया - ·103 मासुर काण्टे - त्रयोदशोऽध्यायः पालकरवंच सर्वेषां एतस्य कथमागतम् ॥ ६५ इति भीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिघरहस्सखण्टे भासुरकाण्टे द्वादशोऽध्यायः॥ ॥ अथ प्रयोदशोऽध्यायः॥ श्री महाशास्तोत्पादन, महाकाळेन अज्ञामुख्याः हस्तम्छेदन च ॥ सा। उदारयमास पुरा देवासुरास्सर्वं ममन्युः किल पारिधिम । पीयूपं यत्तदा जातं तेभ्यो दातुमिदं हरिः॥ १ मोहिनीवेपमास्थाय मारमियाऽसुरास्तदा । विमस्य देवांस्तरमा भोजयामास वै यदा ॥ २ तदानीमाधिरासीदि तां द्रष्टु च महेश्या: । या तो मोहिनी रम्या लोलापाङ्ग समीक्षणाम् ॥ ३ स्फुरत्सौदामिनीरम्या स्थिरत्या प्रतियोगिनीम | चाहारमनोहारि फुचाभ्यां नतमध्यमाम् ॥ सुरत तदा कर्तुमियेप परमेश्वरः । उवाच वचनं चापि संभोगोत्र मया सह ।। ५ कर्तव्य इतिमेऽत्यर्थं रामः खलु वराहने । इत्युक्तयन्तमीशान घर्षणोकं तदातु सा॥६ क्थमीश मया साकं संभोगः कियतां त्वया । नारायणोऽहमधुना मोहिनीरूपमास्थितः ७ इत्युक्त्वा बोळया मनां पुनः प्रोवार शंकरः । त्वमेचतसृणां मध्ये शक्तीनी पुरुषावया ॥८ शक्तिस्तथापुरा स्यांतु भुक्त्वाजं चाप्यजीजनम् । दारुकारयवने तहमोहिनी अपमास्थितः ॥ खमेय मां तदा रस्तुं इयेषिय किल प्रिये । रमिप्ये त्वामहं रम्ये तत्रायेत्ययद किल ॥ १० तस्माम्मयात्र संस्तुं त्वमईसि पुनः पुनः । एवमुत्तोऽपि विमुखा जधेय तदाहरः ॥१ गृहीत्योचानयित्वाशु रेमेव सुमनोहराम् । सालवृक्षस्य निकटे अबूद्वीपस्थितस्य सः॥ १२ तस्योधसुरतोद्वेगमक्षमा सोदुमाशु तदा भृशं विभकारीरिणी ।। १३ तजलंच शचीन्द्राणि गण्डकापपाऽभवन्नदी । जायन्ते तत्र कीटाश्च यजदन्तामिघास्तथा ॥१॥ है सवें मृत्तिकारसूक्मास्तपत्यावदनायुना | फुलायमाकळय्याशु मुनयोनिवसन्तिहि ॥ १५ यदा सरित्रयतिमा मरिष्यति तदाचते । नदीपवाहे नीहानि गच्छस्येतानि भूरिशः ॥ १६ तमस्या मनुजाः केचित् जालं कृत्वाप्सु तानिते । कुलायमध्यस्वर्णच गृहीत्वा विक्रयन्तिहि ॥७ साळग्रामानि सान्येव कुलायानि प्रियेऽधुना । विष्णगाराभिजातत्वावैष्णी प्रचिताशिला १८ तस्मादद्यापि लोकसिन् शिवलिङ्गस्य सूरयः । शंसन्ति शक्तिपीठार्थ विशेपागण्डकी शिलाम् ॥ १९ पयं तयोरसुजातत्याच्छास्तापिच तयाभवत् । हरेहरस्थापि तथा पुत्रत्वमिति भावितम् । २० गत्याज्य तु महादेयं किंकृत्य मम भोः पितः । पवमुक्त्वावनम्रख्य भुवनेश्याता ददौ ॥२१ सतु हस्ताकुमारोऽयं मोस्वाममिरक्षतु । इत्युक्त्वाथ तदेन्द्रोऽय ससार जगतां प्रभुम् ॥ २२ शास्तारमेकवितेन शव्याः पुरत प्य सः । तदामीमा विरासीद्धि शास्ता किं करवाण्यहम् ।। २३ इति प्रवाणीधेन रेण परितो भृतः । शास्ता स्वपात्र संरक्ष्या शीमे माणघल्लभा ॥ १४ गनाम्यो प्रथा शंभोः कैलाप्साल्यो महीधरः । मदागमनपर्यन्तमित्युका तां तदन्तिके ॥ २५ निशयिावानुमतस्तया सेनापि वृत्रदा । प्रतस्थ देवतस्सा) कैलास प्रतिशीघ्रतः ॥ २६ इन्द्राणीमपि शास्तार्य रक्षितुं गणनायकम् । परिकग्थ्य महाकालं खायासंघ दा ययौ ॥ २७ ·॥ गच्छ 104 धीरकान्दे महापुराणे इन्द्रोऽपि देवतैस्साकं प्रस्थितो द्रुतमाप सः । कैलासखिलाघौघतमस्काण्डरविप्रभम् ॥ २८ गत्या तनच शैलादि दृष्टा तं सहसा सुरैः । प्रणम्य दुरतस्तिष्ठन् थाहतोपाशमागतः ॥ २९ किमर्थमधुनाचेन्द्र बदाम्रागमन तव । इति पृएस्तदा तेन व्याचष्ट भयकंपितः ॥ ३० सेवार्थ परमेशस्य शैलादेयागतोऽस्म्यहम् । सह सर्वैरसुरैस्मार्ध दया कार्या मयि प्रभो ॥ ३१ इत्युक्त्वा नतं नन्दी गणानाममणीहरिम् । पुरन्दराधुना सेवायै पामेशितुः ॥ ३२ जयतेऽवसरोस्त्यत्र सरकादेमहेश्वरः । ज्ञानोपदेशं कृत्यायं आस्ते सर्वेभ्वास्स्वयम् ॥ ३३ शैलादेचने धावा सहसैव सुरैस्तदा । प्रणम्य नन्दिनं भूयः प्रापान्य शिखरंच सः॥ ३४ तय गत्वा महादेयं ध्यात्या तैत्यसत्सह । एतस्मिन्नतरे विमाः मूरा पापरताच या॥ ३५ परिभ्रमन्ती चाण्डस्य विधरं क्षणमानतः । घर्षणी मार्गमध्यस्थान् पुरुपान् सुबहूनपि ॥ ३६ प्रापयन्ती परस्त्रीणां शूरस्यानुदिनं तथा । स्वभावसुन्दरीणांच द्विसहस्त्र बलास् भृशम् ॥ ३७ श्रीकापाय पुरोद्यान वृक्षवाटीपु भीपणा । अजयात्रा गता सग्या दुर्मुगया खैरिणी सह ॥ ३८ या शची रम्पां इन्द्रस्य प्राणनायिकाम् । कुतूहलेन युकासा प्रोवाच वचनं तदा ॥ ३९ तिष्ठस्यत्र किमर्थं स्वं त्वदर्थे चागतं मया । माता सार्वभौमोऽयं शास्ति विश्वमशेषतः ॥ ४० त्यदुत्फतास्य मद्दती वर्तते धाधुनां शचि । त्वमागता चैतस्यांतःपुर शीघ्र तदासुरः ॥ ४१ वामेव नायिकां कृत्वा त्यया साकं रमिप्यते । इन्द्रादि देवारसर्वेऽपि भृतकास्तस्य दुबैलाः ॥ ४२ तस्मात् त्यमद्य निर्गच्छ मुक्त्वैतत्स्थलमाहि । नोचेदई बलात्कारादामयिष्यामि मानिनि ।। ५३ इत्युक्त्वाभ्यासगां प्रेक्ष्य शची प्राह तदासुरीम् । समुन्नताः पुरा देवाः संपदा सुतरां तदा ॥ ४४ असुरा दुर्चला जाता यथा कर्मानुसारतः । दरिद्रोया समृद्धोवा पतिर्यस्यास्सएव हि ॥ ४५ उल्लंधितुमशक्या है नीतिरव्यभिचारिणी । बलात्कारेण नीत्वाई गच्छाम्युक्तमिति त्वया ॥४६ मद्ररक्षकमपिशाय गणानां परमीश्याम् । गच्छ गच्छाधुना मूर्खे किं जानासि दुरात्मनि ।। ५७ इत्युतां तामसी कोचात् पश्याम्येने विमोचकम् । सवेत्युक्त्याऽऽक्षरी शी विचक किलविजाः॥४८ ततश्चक्रोश सात्यर्थं धूयमानकरा शची । हाहेतिच भयाविर चेपमानाङ्ग यष्टिका ।। ४९ उलोशनं तदा श्रुत्वा किमेतदिति विस्मितः । इग्नोस्थितो महाकाळो वृक्षमलात शचीमिमाम् ॥ ५० धारयामास शीघेण तदा ऋमोऽसुरी प्रति । मुञ्च मूळेऽधुनेन्द्राणी ठित्वा हस्तं त्वदीयकम् ।। ५१ पातयिष्यामि खड्नेयुक्तवान् गणनायकः । प्राहनमजवना सा को भयानिति कोपतः ॥ ५२ यस्तु लोक प्रशास्त्ये ते श्वेतो या गजोवरः । यदशक्त्या पुरुषारयायो जातचन्द्रशिखामणेः ॥ ५३ भृत्यस्तस्याहमधुना किं त्वया मुश्च मानिनीम् । पचमुका तदा पापा शुलमादाय घेगसः ॥ ५४ चिक्षेप त महाकाळो धेगेन शतधाऽग्छिनत् । पुनश्च शूलमन्यत्सा दुर्मुखीहस्तसंस्थितम् ।। ५५ मादाय शामिन्द्राणी प्रापयित्वाच तवरम् । अविक्षिपत्तदा घोरं घोरयायत्यलावियम् ॥५६ सेनेतच्छतया कृत्वा पातितं पूर्ववपि । ततस्तु पर्वतं शीघ्र कञ्चिदादाय सा भृशम् ॥ ५७ जधानेनं तदा भूयो महाकाळस्तमच्छिनत् । खहोऽप्यस्य तदा भगः पर्वताघातवेगतः ॥ ४८ भनं धातु सा ख के त्वयेति निरायुध। मुवन्ती तां शची भूयो विचकर्म किलधिनः॥ ९ मथ कोपयशादेनामेत्य वीरोऽgh तदा । महाकालो महाकायो गृहीत्यास्याः करं सदा ॥ १० फटियन्ध लसत्सूक्ष्म कायाळेन भीषणः । विच्छेदन करं तस्याः कठिन निशितेन सः ॥ ६१ ·मासुर काण्डे -- चतुर्दशोऽध्यायः 105 दुर्मुख्याश्च कर ठित्वा पातयामास भूतले । इन्द्राणी मोचयित्वाशु वृक्षागमे स्थितः पुनः ॥६२ विललाप विकीर्णकेशपाशा बसुधालिंगन ज्ञातपांतुनाला । अथ वीक्ष्य कर द्विघातं सा निवां खिनमनास्तदा द्विजेन्द्राः॥ ६३ जलाधि चुळकीकरोग्य रविचन्द्रायधुनाभ्रतारकाः । वियति द्रुतमेयमेदिनीं धितभुव्योम तया जलादिकम् ॥ ६४ इत्युम्स्या बिलपन्ती तां भूयोभूयो रसातलम् । करेणास्फाल्य पीश्यान्यं छिन्नं पाहाय दुर्मुखी ॥ ६५ इति श्री कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियाहस्यखण्डे आसुरकाण्डे प्रयोदशोऽध्यायः॥ ॥ मय चतुर्दशोऽध्यायः॥ अज्ञामुख्या भ्राने स्वदुःखनिवेदनम् ॥ किमर्थं रोदिपि सखि त्यज दुःख त्वमीदृशम् । दक्षाध्वरे पुरा नाश्छिन्न नासागतस्तनाः॥१ छिनधोत्र करा जाता वीरभद्रेण नाक्रिनाम् । मम चेदं भवेदित्यं दुःखं माकुछ मत्सखि ॥२ क्रियते चेत् समुद्रादि चुलुकीकरणादिना । शूरस्यैव तदा हानिर्यस्माविश्वं तदीयकम् ॥ ३ शाश्वासितेयं दुर्मुग्या स्यपत्या रोदनमाधुसा । महाकाळमभिप्रेक्ष्य त्यत्मभुं पाकशासनम्।४ त्यांचापि शृङ्खलाबद्धं नकरिष्यामि पद्यहम् । यशोकही सदामेती नभविष्यत इत्पमुम । ५ उक्त्वा प्रतस्थे सहसा दुर्मुख्या सह सासुरी । एतत्सर्वं तदा विमा नारदः पाकशासनम् ॥ ६ निवेदयामास ततो गत्या फैलासपर्पतम् । धुवैतच गुनासीरः प्राप्य दुत महत्तरम् १७ विशाय नन्दिन शीघ्रादाययौ सपुलोमजाम् । तया वोधित वृत्तान्तः वकं कर्म तदा स्मरन् ।। ८ महाकाळं प्रणम्या स्तुत्य तं विससर्जह । प्रतस्ये समहामेरे शब्ण साफ पुरन्दरः॥९ तत्त्वा तपः स्थितोऽनायं प्राप्तमेरु गुइान्तरः । प्रस्थिता साजवावीतु धीरमाहेन्द्र पत्तनम् ॥ १० रेणाधिष्टितं प्राप बिलपाती प्रेक्षितासुग्नारी मिर्वी स्थाभिश्वासह ॥ ११ यायग्राल जनाकीर्णा कुलाकुलित पार्षगा 1 मेप कुछट मल्लानां जानां वाजिनां तथा १२ निवार्य युद्धशिक्षाच यहवध तदासुराः । फेनेदं कृतमेतस्याः किमेतदिति विस्मिताः॥१३ तुरोदरताः केचिद्रथारोहण तत्पराः । एयमाद्याश्च भूपांसः स्वकं कर्मविमुच्यते ॥ १५ रुदेण कृतमेतद्वा वीरभद्रेण घायया । भैरवणाय शालावा दुर्गाया घेत्पचिन्तयन् ॥ १५ परस्परं तं यास्यात् इत्यनेकप्रकारतः । केचिचिन्तामयापुस्तां धीक्ष्य छिनकगं तदा ॥ १६ मातरं पितरं ज्धान् पुत्रान् जामातरस्तथा । स्मृत्वा स्मृत्वाऽऽपरस्य तरसास्थानमण्टपम् ॥ १७ सहनयोजनापाम सहनस्तमकोटिकम् । खाण्टेषु यानि चित्राणि रतानि सुयान्यपि ॥ १८ रेय निर्मित चोय पस्तिर्यक् दधैव हि । विधदर्पणवानेश चामः परिमण्डितम् ॥ १९ तर सिंहासनाद नानासामंत भूमिपैः । भ्राथमिश्व महामीमश्रितपाइर्षस्थलद्धयः ॥२० पुत्रैः पौत्रैमहावीररस्थानापतिमिरेय छ । मन्त्रिभिधेय दूतौटुधामरासतपाणिगिः ॥ २१ तालवृत्तपरल्यैः काळांज्यासत. पाणिमिः । याटीपटीपरयापि उपध्यजकरस्तपा । २२ ऊपंशी मेनका रमा प्रमुखाभित्तदा भृशम् । नृत्यनिमितधैय सेपितं मीमरूपिणम् ।। २३ पदेपदे । 27 ·कन्धपि ॥ ३९ घलोस्कटैः ॥ ३६ 106 भीस्कान्दे महापुराणे नीराजनकरामिश्च दिव्यस्त्रीभिरनेकश । विधात्रा तत्सुतैयापि यद्भिदिनराशिकान् ॥ २४ माधिकश्चैव देवमहा कविभिरेवच । सामुद्रिक परिक्षातगणैर्या हटवेदिभि ॥ २५ पवमादिभिरन्यैश्च नानाशास्त्र विशारदै । माघृत भूपर्णेश्वापि नानारत्न विचित्रित ॥ २६ हारकण केयूर किरीटैरगुलीयकै । तप्तकाञ्चनचित्रण कटीसूत्रेण वैष्टितम् ॥२७ नानाभरणसंयुक्त दिव्यावरघर वरम् । गायद्भि किन्नरवरैस्सिद्धविद्याधरादिभि || २८ चन्दिनिर्मागधैश्चापि पठद्भिर्विविधान् गुणान् । स्तूयमान सुखासीन साक्षादमियापरम् ॥ २९ दृष्टा सा पुरुषव्याघ्र पपात भुविविधला । के गत ते पल शूर जितस्त्वायोधने हरि ॥३० स्वत्प्रताप प्रभा द्रष्टु उलुक इच भास्वत । मशकस्तु शुनासीरो गुहामाशु विषेशहि ॥ ३१ तद्भूयेन कृत भातर्ममैतरकूर कर्मणा । द्विसहत्रभुजोपेतस्सहनै सेन्द्रमैरावत न्योम्नि गृहीत्वोधिक्षिप फिल । तादृश ते यलं फुत्र गत सिंहमुखाधुना ॥ ३३ मधुदिपा पुरा युद्धे क्षिप्त चक्र सुदर्शनम् । येन वक्ष प्रदेशेन धृत निष्कवियोषयत् ॥ ३४ तारकेण तथा येन शैशधे हित (जित) भानुना । बद्धो मञ्चविशेषोर्को भानुकोपेन लीलया। ३५ मग्निवपन हिरण्याम्पा तथाधै यजयाहुना । द्वित्रिदशशिरोभिश्च कमेणैव दृश्यतेऽध ममायस्था युष्मामि कथमीदृशी । पूत्र मासुतौ धीरौ शुनासीरेण मारिती ॥ ३७ मविज्ञाय स्थित तञ्च युष्माभिर्वलवत्तरै । हा तात मातहां पुत्री फगतौ बलवत्तरी। ३८ पवमादि पच प्रोक्रया लुठन्ती परित क्षितौ । मध्य शूरस्तु शूराणा स्फुरद्दशन बाससा ॥ ३९ यमनकोपानिमत्यर्थ भनवीद्वचन विजा । केनवेद वृत वत्से हि मुक्त्वाशु रोदनम् ॥ ४० संहरिप्यामि त शत्रु सपुत्र सहयान्धयम् । इति ग्रुपन्त व शूर वीक्ष्योयाच सुदु खिता ॥ ४१ श्रीकापानगरस्याह वृक्षारामे पुलोमज्ञाम् । यवोच धीश्य सविध शास्यागच्छ सुदरि ॥ ४२ इत्युक्तमात्रेण तदा पालकोम्स्यास्तु शीघ्रत । खहमादाय हस्तेन तयानीश इति तस्या वत्र भुवा रोदनेन युत मृशम् | महाकोपेन युक्तास्सन् शूरोकांदि मवप्रधान् ॥ ४४ पतध तथाचाय देवास्तत्र स्थितानपि । पाहूय शालाभिस्तान् पया याचंच निष्ठुराम् ॥ ४५ उपचा कारागृहे सर्वान् अपातयदहो द्विजा । भूक्षकासुराणाच चिच्छेदहि शिगसिस ॥४॥ प्रणाच कर तस्या दापयामास शीयत । सांदयो प्रहारस लोकसंरक्षणायहि ॥ ४७ परिमोच्यास्त तान् यूरो मुञ्चे युक्त्या तदा विधि । मोचयत्तु शीण प्रियमुफ्त्यास्य भूरिश ॥ ४८ शूरमिन्द्र प्रतिमृद्ध भानुकोपो यचो प्रयीत् । ४९ इति श्रीरकान्दे महापुराणे शकरसंहिताथा शिवरहस्यखण्डे भासुरकाण्डे चतुर्दशोऽध्यायः॥ मम ।। ४३ ॥ अथ पञ्चदशोऽध्याय । भानुकोपेन जयन्तादीना फारागृहे स्थापन, ऐरावतेन येतयननाथपूजन च ॥ किमर्थं तात भयता क्रियते यत्या प्रति । तमिन्द्राख्यमहं गश यात्रा ह यत्र दुध चित् ॥१ मानयिष्यामि शीमण शच्या साफ तयान्तिश्म् । यद्यदृष्टो मपा विद्र पुरी तस्यामारावतीम् ॥२ दण्या देवाध पध्याऽद प्रापयिष्यामि सेऽतिम् । इत्युक्त्या प्राप्य तसारा प्रतस्थेश्य द्विजोधमा ॥ ३ ·तरला यहम् ।। १७ भासुर काण्डे – पञ्चदशोऽध्यायः 107 ततस्तु शूरपद्माऽयं ब्रह्मविष्णु सुरानपि । प्रेयित्या स्वकं वेश्म स्वयमन्तःपुरं ययौ ॥४ भानुकोपेन सेनाच सहस्रगणिता तदा । घाहिनी प्रस्थिता चान्या तस्यास्स्यन्दन सन्ततीः ॥ ५ ন্যাভি गजाश्चैवं प्रतस्थुवीर्यवत्तराः । भनेकफोटिच्छत्राणि ध्वजानि सुघहन्यपि ॥६ एवमेवैध भानुकोपोऽयमुज्यलः 1 विंशत्यश्वसहनश्च पद्धं स्यन्दनमुत्तमम् ॥७ पारा सह दुर्मुग्या श्रीकापापुरमाप सः वृक्षारामश्च तत्रत्यं पीयाय चोदितोऽनयाne मदर्शनेन चेन्द्रस्य वृक्षारामं तदाच्छिनत् । प्रस्थितश्च पुनर्भूमि सेनपा पर्यटन् द्विजाः ॥९ थपा तत्र देवेन्द्र इन्द्रलोकं जगाम ६ । करोघ पत्तनं तस्य छिन्नभूरुह सन्ततिः ॥ १० तदाकार्य जयन्तस्तु चिन्तयित्वा भृशं तदा । जन्याप कृतबुद्धिस्तु तरसा निर्ययौ पुरात् ॥ ११ স্বায় আনুগনিহায়নার चरम् । घृतनानायुधश्चापि देवतैरमरैस्तथा ॥ १२ देवसेना तदा दृष्ट्वा युद्धाय कृतनिश्चयाम् । भानुकोपस्य सा सेना प्रापाशु बलगर्विता ।। १३ सेनयोक्मयोश्चापि मद्दयुद्ध तदाभवत् । सिन्नात देवसेना सा पलायत किल द्विजाः ॥ १॥ पलायिताच तां सेनां यध्यातु तरसाऽसुराः । भानुकोपस्य सविधं आनिन्युशमीरिताः ॥ १५ तय जयन्तस्तु विचिन्त्य सुतरां तदा । घर्ष शरजालानि मारयामास पाहिनीम् ॥ १६ शवसंण्यां च सेनायां देतेयानां महायशाः । ऐरावतश्च देतेयानमारयदहो नीलरेशारप देतेपदशस्त्राण्यय ववर्षद । जयन्तस्योपरि फरस्तुत यलयांस्तदा ॥ १८ तस्योपरि अपन्तोऽपि मुफ्त्या शास्त्राणि भूरिशः । चिच्छेद नीलकेशस्य कवचं सुदृढ़ क्षणात् ॥१९ नीलकेशस्तु ममद्धो मुफ्त्यास्त्राणि यन्यपि । मच्छिनद्धगुपो ज्यांच जयन्तस्य तदासुरः ॥ २० मायामाने सतो जपया नानारूपयरः पुनः । शरानस्योपरि भृश जयन्तस्तु मुमोचहि ॥ २१ ततस्तु नीलने शोऽयं विश्चित् क्षीण पलोऽभवत् । थप सोमासुरस्तूर्ण परणः पद्म एव च ॥ २२ मायापलीच पलपान पामश्चापि महासुरः । मागधो दण्डकधापि तथा मारतपस्वपि ॥ २३ सुरसरि नामापि महायल पराक्रमः । नीलकेश क्षीणबलं दृष्ट्वा सर्वेऽपि शीघ्रतः ॥ २४ चमुयुद्ध महायोर मायां दृष्ट्वास्य मोहिताः । तस्युस्सर्वेऽपि यलिनः किश्चिन्द्रग्नमनोपलाः ॥ २५ ताशांस्तान ततो घीय मानुकोपा स्वययली । उक्त्या स्वयीय शास्त्राणि मुमोचाम्पत्य तं द्रुतम् ॥ २६ जयन्तोऽपि बनामाय उरत्यास्त्राणि वर्षदि । पुनध सहसालागि सदनाणि महान्स्यपि ।। २७ मुक्यास्य पाप चिछछेद भानुकोपय वशम् । पादप चापमयश भानुकोषोऽपि कोपर ॥ २८ छिया मुसानि सेनापं मनाणि च तदासर । पयपाल सहस्राणि अयन्तस्योपरि द्विजाः ॥ २९ पुनग्ध मानुकोपस्य रथवाध्यान्यन्यपि । मारयामास मुफ्त्याय सहनाणि सहनशः ॥ ३० भानुकोपस्तु शीघेण तदारय महास्यम् । मन्यान्यादाप घाणानि पयोंगेऽस्य भूरिशः ॥ ३५ तूणीरं पाटिनरटीयं गजमेरायत तथा । निशितैनात्र जालेन चकार रपिराप्नुनम् ॥१२ सातु पासायं मूरितो नितरां सदा । ऐरायतस्तु सपदि भानुफोपरयं पली ॥३॥ तिपंप दन्तमदारेण ताडयामास घेतः । सारथिंच तदा हत्या मानुषो मुशान्तरे ॥ ३४ भास्फालय दranai गण्डपापाणनिष्टुरे। तदायातयवादस्य मनो दन्तौ दिनोटमाः ॥ ३५ भादन्तं मातुर. स्पोले तापम् । तदा तारमान मूलीमाप जोसमः ॥ ३६ कोलाहलमायस्से देतेपास्तु शोभाम् । प्रविश्य पच्नं भूयो दण्या देयांच दरोपिताम् ॥ ३७ ·108 शूरस्थ निकट श्रीस्कान्द महापुराणे यध्या देवाहनाश्चापि जयन्तंच विमोहितम् । पूर्व बद्धान सुरांश्चापि गृहीत्वा तदासुरः ॥ ३८ प्राप मानुकोपरसहासुरैः । वृत्तान्तं तस्य निखिलं अन्नवीत्सयधाक्रमम् ।। ३९ ततस्तु शूरपद्मायं दृष्ट्वा यास्तदा फुधा । पुरतस्वजवपत्र्यास्तान संताज्य सभूश विजाः ॥ ४० चिच्छेदन करास्तेषां पादाद्यांचासुरोतमः । उत्पनांश्च तदा वीक्ष्य तान श्रुत्वाऽमृतपानतः ॥ ४९' कारागृहं तदा देवान प्रापशमास वरीघ्रतः । जयन्तप्रमुखान् यध्वा शृङ्खलामिरहोऽसुरः ॥ ४२ वाङ्गनाश्च शुश्रूषां विधातुं दितिजन्मनाम् । कल्पयित्वा तदा पुर्व भानुकोएं वचोऽप्रवीत् ॥ ४३ जयन्तप्रमुखानाच देवताना तयाधुना । बच्चा पुत्रावामयने को भारो भानुकोप हि ॥४४ पुरा त्वं शैमाघे पुत्र शयानस्सूक्ष्म मञ्चके | गवाक्षरन्ध्रगैः पादः स्पृशन्तं तं दिवाकरम् ॥ ४५ भवन्धो मञ्चपारे ते कोपेनमें सदा किल । तदानीमाह मां बहा मोचनीयो दिवाकरः ॥ ४६ इत्युक्तयन्तं ब्रह्मापी येनायं पन्धितो विधे । तेनैव भानुकोपेन मोच्य इत्युक्तबानम् ॥ ४७ विधाता त्यां समभ्येत्य मायामास धै किल । ब्रह्मामादिकमादाय पश्चात् त्वं तं मुमोचिथ ॥५८ ताशे ते चले वीर्य जयन्तः कायमीदृशः । एवमादि वचः प्रोक्त्वा भानुकोपं निजात्मजम् ॥ ४९ खगृहं प्रेपयित्वाशु स्वयं वान्तःपुरं ययौ । तास्यो नागेन्द्रो हित्वा मूर्छा द्विजोत्तमा । गत्वा श्वेतयनाभिस्ये पुरे पुण्ये सुशोभने । पूजयित्वा महादेवं दन्तौ लग्भ्या मनोहरौ ॥ ५५ मेरुमाप तदा दन्ती पत्रास्ते पलसूदनः । यथेन्द्र प्रमुखा था घाधिताशपामा । ५२ एवमेव रिहा ऋषयश्च महात्मनः । शूरेण सिंहयक्त्रेण तारकेण तदामः ॥ ५३ बाधिता पापिभिस्स दिवाराप्रमतन्त्रितैः ॥ ५४ इति गदितमशेष पण्मुखायासुराणां निखिलदुरितहन्ने देवपूज्येन सम्यक् । तदिदमहमिदानीमानुपुर्वाञ्चरित्रम् व्यपगतकलुपाणां योऽयदं भूसुरेन्द्राः । १५ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंदिताया शिवाहस्यालण्ये मापुरकांडे पञ्चदशोऽपाय मासुरकाण्डरसमाप्तः।

·ஸ்ரீராமஜெயம். श्री महागुरुभ्यो नमः ॥ धी विनेश्वराय नमः ॥ अविघ्नमस्तु । भी शायणोदयाय नमः। श्री स्कान्दै महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे । वीरमाहेन्द्रकाण्ड प्रारम्भः ॥ रम्य नगर ॥ अथ प्रथमोऽध्यायः ॥ पीरवाहु दौत्यम् ॥ सूतः- अय याचं निशम्यायं स्कन्दस्तां गुरुणोदिताम् । वीक्ष्य करणारया तिप्ल्याह तदा द्विजाः । १ ततः प्रोबाव वचनं ब्रह्मविष्णु पुरोगमान् । धेयानयेश्य सेनानीहितार्थ श्रयणप्रियम् ॥ २ शुण्यममराम्य ब्रह्मविष्णुपुरस्कृताः । शूरं सवाघय हावा स्थापयिष्यामि यो भूयम् ॥ ३ प्रेप्यस्तक्ष्य फोवास्यात् दृतस्तस्य यायले । उन्नति निम्ना शातुं मममो या विचक्षणः ॥ ५ तदाकण्यं यचस्सवें वीरयाएं यलोस्टम् । निश्चित्यानुमति लम्या स्कन्दस्यनं मरोतमाः ॥ ५ उचुस्मयपि ते देया वीरपाई महायलम् । अमाणां द्वितार्थाय पीरयाही स्वपाऽधुना ।। ६ गाना पियार्यास्यानुपूर्षतः । वृत्तान्तं तन्यतः गीनं मागन्तव्यं पुनश्च मोः॥ ७ तारकारिस्ततो याचं मीरयाई मनोहराम् । मोवाच पीरयाहो त्यै परस्यास्यासमेत्यच ॥८ जयन्तप्रमुपान देयान् मुक्या स्यपत्या त्यहंतिम् । यामानेन तान् सर्वान् पालयिन्या निजे पुरे॥९ यसान्दयामागत्य सानुझं सात्मजे द्रुतम् । त्यां इनिप्यामि शूराध सन्दस्वादशीतिच ॥ १० निवेदयित्या शीप्रेग प्रात्या मामा भतिम् । इति मन्दयचः शुत्वा प्रणम्य विनयेन तम् ॥ ११ दयानां पचने चापि चिते फुर्वतयेतिय । प्रतस्ये वीरयाटुस्ता पुरी रेत पालिसाम् ॥ १२ মহিলা विप्राः पीप्याटुमंदायलः ! धमादनमार थपे पर्वतश्याम् ॥१३ प्रमभिस्तिपर्यन्तं घोररूपो मयमरः । ददर्श पत्तनं तस्य नरम्य मनोहरम् ॥१४ नानासुरममाकीर्ण नानागोपुरशीमितम् । भनेमण्टपायेन मण्डितं ना तत्र २ ॥ १५ नगरमियापि परितः परिमण्डितम् । मगुदान पर्यवान् म्यान मानादेशानशेषतः ॥ १६ हणम्य चिन्तयामास नगरं सारं महत् । निमस्तितलायाम इन्योनत्यादमीतम् ॥ १७ रेल पीरयिष्यामि तिलानि तिलपत्ययत् । पर्य यतारमा भरिप्यन्यत्र संस्थिताः ॥ १८ इत्यादि चिन्तयिायाभ्यं वीरयास्तदा स्थितः । मदासादिक कृया सदास्यः पर्वतोपतात ॥१९. पतस्मिन्ननिराजे गुदास्या दितिमंभयाः । साथ मटाः रेग्मृितिमापुरधोगताः । धोत्पादपंपायोऽयं क तर्नु पयोनियः । गृटीया मनसियात्या देवसेनापति गुरम् ।। २१ हामा पोन सामः समादयम् । विदेश मनाशाय गर्नु सरिपतिम् ॥ ३२ पर्वतोऽपि यथापूर्य उसमरप क्षमाद स्थितः । पिएमागं पणा पंगात् प्रापापं साक्षासः ॥२॥ 15 ·। इत्या 110 श्रीरकान्दे महापुराणे तदानीमेच तद्वायु संकष्टा इव पर्वताः । मागतास्तस्य माग ते तूलमालमिवानिले ॥ २४ अकंपयत्तदा शीघ्रमधिल्लोलमण्डितः । शशाम बाटको योऽग्निर्वाग्वाघात यशादयम् ॥ २५ एवमस्य गता मार्ग येये मेघार्क पूर्वकाः । वभ्रमुस्ते तदात्यर्थं वीरबाहोजयेनहि ॥ १६ यदा लकापुरीमाप याळियानासुरस्य सः । सेनापतिवीरसिंहस्तस्य तेजोवलाधितः ।।१७ वाहिनी पञ्चशतकैस्सेनानामाशु निर्ययौ । वीक्ष्य ब्योमगतं शीघ्रात् गम्यते कुत्रथा त्वया ॥ २८ को भवानिति पृच्छंस्तं अहं शूरं व्रजाम्यमुम् । वीरवारितिस्यातः किं कर्तुं शक्यते त्वया ॥६६ इत्युक्त्या घावनोयुक्तमवर्षच्छरवृष्टिभिः । असुरास्तस्य मृतका महानिनदतत्परः ।। ३० तानाशु खड्मादाय गणितान्यादिनी शतैः । चिच्छेदान्येतु दैतेयाः पलायंत सदा द्विजाः ॥ ३१ ततस्तं वीरसिंहोऽपि स्वयं शूलं पवि तथा । क्षेपघातास धेगेन वीरबाहोस्तनुं प्रति ॥ ३२ अच्छिनत्ती तदा शीघ्र खनाये अमेहि । चिच्छेदास्य शिरोहस्ती वीरयाहुमहाबलः ।। ३३ মুয়াজ্জাহা दैत्यावहूनयम् | लोपर्यपतझीमो वीरवाजधेसच || ३४ पतनातस्य वेगेन पपाताधः पुरी भृशम् । गृताश्च वहयो दैत्याः केचिच्छिन्नाङ्घ्रि पाणयः ॥ ३५ तिमिशिलादयो मीना जतःकांश्चिहितेस्सुतान् । ततोऽतिवीरदशीग्रेण पुत्रो याळिमुखस्य सः॥ ३६ किमेतदिति कोपेन निर्ययौ यो मुद्भटः । दृष्ट्वा तं वीरयाई ते तद्भटाः कोपषिद्धलाः ॥ ३७ चवपुश्शावर्षाणि धर्ममेघाः इय कचित् । तत्सर्वं सहसा छिन्या मारयस्कांश्चितत्रतान् ॥ ३८ ततोऽतिवीरस्तामा सनसशक्तिसंज्ञितम् । अमुञ्चदायुधं भीमं वीरयाई प्रति द्विजाः ॥ ३९ खड्गमादाय सोप्याशु चिच्छेदायुधमागतम । गदां मुमोच भूयोऽयं धीरयाहोस्तनौ ददाम् ॥ ५. सा तु वक्षस्थले तस्य पतिता भंगमापह | शूलमादाय वेगेन पुनश्चा, जघान सः॥४१ तूर्णं तदपि हस्तेन चूर्णयामास भीषणम् । करवाळ गृहीत्वायं ब्रह्मणा दत्तमुज्वलम् ।। ४२ महिमाजालमतिवीरतमापहि । भ्रमन्नितस्ततश्चापि संमुखापार्श्वतस्तथा ॥४३ पुनश्च मण्डलाकारं प्राप्याधायदा भृशम् । एवं प्रदर्शयन् च्छिा वीरवाहुरपि द्विजाः ॥ ४ युयुधातेतरामुभौ । ततः खड्न तद्धस्तं पोरवाहुश्शिरस्तथा ॥ ४५ पाणि मेकं त्वयत्नेन चिच्छेद निशितेनहि । एवं लंकापुरी दैत्यान् दरवायं सुबहूनपि । पुनश्च खं गतस्तूर्णमट्टहासादि भीषणः || ४६ इति श्रीरकान्दे महापुराणे शरसंहितायां शियाहस्याबण्डे वीरमाहेन्द्रकाण्डे प्रथमोऽध्यायः ॥ उक्त्वास्थ परस्पर युद्धमला पत्तनस्य ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः॥ पीरयाहुना धीरमाहेन्द्रपुरप्रदेशः। सहन योजनायाम परिर्धा लंप्य घेगतः । प्राकार द्वात्मापायमुचरं R: घोगतिघोरी द्वी पालकी वीक्ष्य भीषणौ । सहस वाहिनी संध्यान जांधेव तथास्थान् ।। २ याहिनी द्विसहस्रेण मितानभ्यान्यलं तथा । यद्यनेन गमिष्यामि मागणैव तदाऽसुरः॥ ३ कार्यहानिर्भयेदेवमागतस्य ततो मम | इत्यादि चिन्तयित्वाभ्यं प्राची दारं ततोऽगमत् ।। ५ तन्नापि महिपाक्षारयं धीरमाणु महाबली । यायदुत्तरदिमागे चतुरङ्गायलं स्थितम् ॥५ ·पतत्तन ताउयामाप्त पताका चीरमाहेन्द्र काण्डे -द्वितीयोऽध्याय, 111 तय तावन्सधीक्ष्य दक्षिणद्वारमाप उ. । गजपत्र महामीम सहनबदनरपि । द्विसहस्रकरैयायि तथा गुण्डासहनकै ॥६ पाक गगनस्यापि सत सेनयापि तम् । ददर्शाय गजास्योप वीरयाहुमय स ॥७ प्रेषित भेन देवेन फोभवान् पथमागत । स्युक्त्वा त महाकोपादुद्वाट्यादि तदोन्नतम् ॥ ८ चिशेप दोणि तस्याय वेगेन महताऽसुा. 1 अप्राह पर्यंत मीनाद्दोपाऽसौ स्वयमेन तम् ॥९ पर्यतस्तु चूर्णतामगमकिल । पुनश्च तरसा योपासहस्राणि गिरीमयम् ॥ to शुण्डाज्ञालेन सगृह्य क्षेपयामास गत । तेऽपि सा पतन्तोऽस्य शरीरे पूर्वयद्ता ॥ ११ गदा हस्तेन सभ्राम्य पुनयेंगेन चाक्षिपत् । खडेन तामपि तदा चिच्छेद रिल भूसुरा ॥ १२ परपृक्षान् सामाणि गृहीत्या तरसा पुन, । गुण्डासश्चिक्षेप भ्रामयित्वा गजापूर ॥ १३ तान् सर्वानपि एन चूर्णयामास वेगत । मुप्रियुद्ध सत कर्तुं उन्नमय्य करास्तदा ॥ १४ जयनाम्यागतस्यास्य सहनापयच्छिन ऋघा । शुण्डासहसव तथा चिच्छेदारभ्य मूरत ॥१५ पुनश्च पदस्तस्तमागत ताहित द्रुतम् । पाहेन धीरयागंजासुरम ॥१६ पपात भूतले नुनो तमाणस्तदा-सुर । इत्या त यीरवास्तु पुन कार्यविळयनम् ॥ १७ माया गृहीचा क्षिप्रण सूक्ष्मरूप द्विजोसमा । पश्चिमद्वारमापुच्छमारोहर पोपुरम् ॥ १८ स्थित्रा तय पुरी र नानाधयं समन्विताम् नानासुरसमाकीर्णाभने काशित धिकाम् ॥ १९ वनय तामिर्जयन्तीममरावतीम् 1 बाइभित्ति भित्वेष गच्यतीमिहिनेभ । २० मण्डपायरिभिर्गुण गोपुरैरभिशोभिताम् । यापीपतटाव पुरुषाराममनोरगाम् ॥ २१ मानातसमूहध शोममानामितस्तत । मसुम्सुमारेय वृतघेश्यागृहा पन्दीरनामिरमरनारीभिध निपेयिताम् । पाटीमि वृक्षाणा प्रतिरोह सुशोभनाम् ।। ५३ घारिता प्रदाभिश्व कामधेनुभिर ग्लाम् । नपरक्षा समायद मामागेह मनोहराम ॥२४ प्रतिपक्षमा बहिर मोचाभस्तुमहलाम् । रथाचाजसेनाभिरमित परिशोमिताम् ॥ २५ प्रासादवलमायब चल्दयाराम् । समृष्ट रेगुजालाच यायुनानुक्षण भशम् ॥ २६ सोम सूर्यामिमिवालि वर्मनिरतताम् । रथमादाय सूर्यस्य पृपुग्यो मनोहम् ॥ २७ বইঘূমির पराभिरमिचित्रिताम् । पुल्टामिस्तथान्यामिन्तामिलाहपीन् ॥ २८ मुग्दरास्तदाता सोधपहिसपु । सुधार गृहीत्या पृतम हारिणम् ।। २९ पीया तत्रत्यममृत माठिोर यधाजन पुनध विक्षिपदीभिरावृता सोपचार के ३० तशी ता समुदीक्ष्य वीरयाद्विजोत्तमा । मदामाग्यमहोमाग्यं सर्पलो दुर्लभम् । ३१ पीमितु लोचना यस्यारसम्झायनर धिम | ग्रामगो मावस्यापि कोपाया पयापुर ॥३२ एयमादि बिपिम्पाययमहान गोपुरात् । प्रविश्य पत्तन पीया माधय योग्यधापाम् ॥ ३३ गपा तत्रापि पीय चित्रमदाश पीधिकाम् । तत्र दृश्य भूरीणि विधियापपर्य तथा ॥ ३४ गायमपास्या र पीधीषु चान्ताम् । पमेप प्राए मदन पाप्यन्से यन्त्र माफिन ॥ ३५ पप्रमुग्या दैत्यगुनासीरपुर मरे । गने यदनायागु संदरिष्यामि यो धूयम् ॥ ३१ पदप गेमिस्नरमाण मिष्टर । नादिभि (मण्डा ) पनि महापानिप्रभृतिमिमंदारसपाय । उपाप महा किम मयता धुना ॥ ३८ पुरा समितारमामिन् पर्पट प्रराष्ट्रपाद् । शरयूटानरपणन् काटेपाळ तपारान् ॥ ३९ यथा । २२ ममरान ·112 श्रीरकान्दे महापुराणे पीत्या तचाप्यरक्षरत्व ताश कगतोऽधुना | गजान्धकासुरौ हत्या पालयामास वै सुरान (भयान्) मत्स्य फूर्म वराहाश्च नारसिंह त्रिविक्रमौ । हत्या नेवेव मीनस्य कमठस्यास्थि कर्कशम् ॥४१ वराहस्यच दष्टाच नृसिंहस्य त्वच तथा । त्रिविक्रमस्य पृष्ठास्थि गृहीत्यैव पुरा वयम् ॥४२ पालिता परमेशान यया सर्वेश्वरामरा । भण्डासुर अलञ्च पञ्चमेह महासुरम् ॥४३ हत्या पूर्व महादेव त्वया सरक्षितास्मुरा । एवमादि भयात्स्वामिन् दैत्यवर्गसमुद्भवात् ॥ ४३ उद्धृत्य देवान थेवेश रक्षिय किल प्रभो । सुते जगति सर्वस्मिन् जागपि त्वमन्त्रित ॥ ४५ अध्यान दिशति स्वामिन् दुर्मार्गासर चेतसि । श्रम गते तथा शभो थान्ति हर हरस्यहो ॥ ४६ भय गते महादेव भीतेस्व रक्षसि प्रभो । सदा जागरूकेण भवता रक्ष्यते जगत् ।। ४७ कि कर्तव्य त्वया शमो वन पीड्यामहे भृशम् । कर्मपाश्म कृतेनैव त्वदानाधिष्ठितेनहि ॥ ४८ कगतश्च शुनासीर शच्या साकमरिन्दम । गजराउभ्रमुपतिश्शन संहार पुरीतद्वत्सर्नुकुसमोचला । नन्दन चैजयन्तीच मातलिधैव सारथिः ॥ ५० फया सुधर्मा देवाना सभा सद्भिरधिष्टिता । जानात्यवस्थामस्माक किंवा घृधारिरीदशीम् ।। ५५ शात्याय ब्रह्मविष्ण्यादि पेवैस्साक पुरन्दर । शिवलोकमनुप्राप्य सर्वपापनिकृन्तनम् ॥ ५२ शैलादि तरसा दृष्ट्वा गणानामधिप चरम् । व्यजिशिपत्किमीशान नीलकण्ठमुमापतिम् ॥ ५३ माहोखिन्नन्दिना प्रोक्तरसमयस्स तिरस्कृत । यद्यदुक्कञ्च शूरेण तत्तद्देधैरनुष्ठितम् ॥ ५४ तथापि मानभगञ्च कर्तुमिच्छा चकारहि । कि त दैवतैस्सर्वं पाप शभो महेश्वर ।। ५५ पिपीलिकाना यूकाना मशकाना तथैवच । मन्येपामपि जम्तनामपि स्य पालक खलु ॥ एयमादि चदन्तस्त तदा निद्रामवापिरे॥५६ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शियरदस्यखण्डे वीरमाहेन्द्रकाण्टे द्वितीयोऽध्याय ।। कारक ॥४९ अमराणा मण्डित ॥३ । ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः॥ जय तादि देवाना स्वप्ने स्कन्ददर्शन, स्कन्देन वीरयाहु प्रेपणम् च ॥ ततस्सवेषु देवेषु निद्रा प्रानेषु भूतुरा । प्रादुर्भूय महादेयतनूजापपमुखस्ययम् ॥ १ नानारसमावदशातकुभकिरीटभन् प्रफुल्लाभोजसुषुमाभूदिपश्भिर्मुखैरपि ॥ २ युगव्यायतवृत्तोपगुादशमिभृशम् 1 उरसाशयिस्तीर्णसूकुमारेण पष्टापदहतोलावग्रह्मसूत्रविणजितः कटियरलसप्तस्वणसूत्रसुपेशल मुक्ताहारविचित्रैश्च मण्डितोरस्स्थरस्तदा । अधिरुदयदत्वचीयाहनस्तरसा सुरान् ॥५ सपीडप मुतानसुरै श निद्रावशगतान् । माश्यासयजप तादीन घागत ॥६ स्वज दुप जपताच कुचल से भविपति । पुलोमजागुनासीमिदानी तिष्टतस्मुनम् ॥७ भागमिष्यति मद्दत क्षणेनेव महापाल । शूरच सहरिष्यामि सानुनच ससैनिकम् ॥ ८ स्थापयिष्यामि युष्माध ययापूर्व स्परपद । एष प्रतिसुर दयसेनानीः स्वामध्यग ॥९ माध्यास्पातांधे शिम महादया तो गुर । ततस्सषु देवेषु पनिट्रेप भूसुरा || १० यदा पो-पमा पीरपाहुस्तदागत । मसुरा मोहयिस्यानु पापकानन संस्थितान् ।। ११ स्वमरूपण ·प्रतस्थे चीरमाहेन्द्र का - एतीयोऽध्यायः 113 एतप्रणामस्तैर्भूयः प्रोवाच यवन तदा । जयो जयन्त भवतो भविष्यत्येव शोमतः॥१२ इन्दस्तु त्यत्पिता देझणा विष्णुनासह । गत्या फैलासमचलं दृष्ट्वा तम मद्देश्वरम् ॥ १३ स्तुत्या प्रणम्य देधेश पीडां शूरकतां तदा । उतावानय देवेशस्तदादिष्टस्सुतं परम् ।। १४ पात्यां अनयामास सर्व दैत्य निवर्हकम् । कुमारश्चामरैरसंवैरागतश्शंभुचोदितः ॥ १५ श्रीशन्तिनगर प्राप्तस्तेन संप्रेषितोऽधुना । पृचान्तं घेदितुं शूरपननेभ्यागतोस्यहम् ॥ १६ त्यापिताच शुनासोरः प्रोक्तवान्वचनं वदा । पुलोमजा निघप्तति मेरी ये सुनेन सा ॥ १७ अवयीदेवमिन्द्रोऽपि मुखेन यसति ध्रुवम् । कौशतारनामानायसुरी इतवान्गुहः॥१८ मनायप्पणमुपस्तूर्ण हावा शूरमुखासुरान् । पालयिापति देवस्त्या पितृभ्यां सः स्थितं सुर ॥ १९ एवमुपरवाय येदितः स्वमयपसः । सन्तुष्ट्या सह संभाष्य कमेपत्यागर्म स्वतम् । २० सहसा भूयो वील्याहुस्सुरोत्तमः । असुराश्य यथापूर्यमुत्तस्थुगंतमूर्छनाः ॥२१ आश्चर्याणि पुनर्वीच्या तस्यां तस्यां महांत्यपि । एण क्रमेण पापाय गुरवेश्मातिसुन्दरम् ॥ २९ सूक्ष्मरूपेण तेनेय लोवनानामगोचरः। गोपुद्धाययोरुममयूगभिषयोस्तदा ॥ २३ पानामपि दैत्यानां तद्भटानामवि द्विजाः । ददर्श एमसुरैराप्तेवित निजान्तिकम् ॥ २५ दिव्यसिंहासनारूढ दियोयर घाम् । स्फुरत्कनककोटीरमणियालायलीवृतम् ॥ २५ वर्णकुण्डलकाम्यांच मण्डिताननमण्डलम् । मन्दहासपरिस्फूर्णहातपदिक्तविराजितम् ॥ २६ रफुल्ललाटफलकत्रिपुण्डायलिभूपितम् । सपनयोजनायाम मण्डपे पारमण्डिते ॥२७ नस्यदिरप्सरसंघेत्तयादित्रकोयिदेः नीराजनयिधात्रीभिदिप्यनारीभिरावृतम् ॥ २८ मानालंफारसंयुक्त नानाभापाविचक्षणम् । हप सूरपमान धीरपा द्विजोत्तमाः ॥ २९ सिंहासन विनाय गते नगणये (चेन्नगणे) द्धि सः । इत्यालोच्य हदि स्कन्दं चिन्तयामास पै द्रुतम् ॥ ३० रवादप्रसादादरयुज्रं मानाय विचित्रितम् । अनेकापासीकाशमभूतोपममुज्यलम् ॥ ३॥ म्यामापटनेय घिपतितासनम् । लण्या पपुरस्वकीयञ्च पयाम्पं तयासी ॥ ३९ भने शूरस्थ निक्षिप्य सिंहासनमधिष्टिन. । महताच प्रमायेन जलनिय भृशं तदा ॥ ३३ साहश तमधेश्या दैयारघेप्यचिन्तयन् । कोपायमुज्वलोभ्त्यर्थं प्रदाया विष्णुशंपरी ॥ ३४ नयमागतार्थको पञ्चयित्यान पालवान् । पर्य देवाभिप्रेक्ष्य पूरः प्राह यचः अधा ।। ३५ जोया भवाग्मत्याशु पुत्ररपः पस्य कोसियो । महेन्द्रजाल विधेयं रपमा सम्पगमुष्टिया ॥ ३६ पुरतो मे स्थिति पर सुरोत्तमाः । प्रसादपी मुकर्मास्यं साम्यासनमुत्तमम् ॥ ३॥ तिभ्यप्रेमे सपलद्वारमण्डितः । परमादताहशी विद्या हता सम्पर सपारधुना ॥ ३८ मलातुभ्यं प्रपयामि प्राणत्यागमदं क्षणात् । मिर्धमागत हि स्यया सशानुमामाद ॥३९ दति ययः धुरपा पीरयादिलोमाः । सपमानमुपाभोजः गोपाय यन शगुन प्रयपामि स्यकोऽयधानतः । प्राविण्याइयो देवारत्यया संपारितारसदा ॥४॥ पलामवासिन देव अपंगममयमदम् । सर्वरोगापः शान्तं सातापपदापरम् ॥ ४२ तर मस्ट म्यम्नग्या स्तोत्रापि । पजिमिपन् पयागृतं पीदा युप्माहतां तदा १४३ पुरोतु महादधे मोरने शिनपानिपताः । देवदेव महादेव शरोऽयं यापते सुरान् ॥ ४४ मान् सं निराशाय पापस्याममरेश्वरम् । उापाइयागु भगवन् अमार एवमारिणम् ॥५४ थापा तदा ॥१० 19 ·*114 धीस्कान्दे महापुराणे ततस्तु भगवान देवान् श्रोमित्युक्त्वा महेश्वरा | अजीजनकुमार त कालेनैवापुरद्रुदम् ॥ ४६ कुमारंच सतः प्रेक्ष्य प्रोक्तवान्वचनं तदा । स्वं पुत्र देवसेनानी: कान्तिशीकान् सुरोत्तमान् ॥ ४७ रक्ष शूरमुखान् दैत्यान हत्या शीनं मदाश्या । इत्यादिष्टो भावता प्रतस्थे सहसा तु सः॥५८ मध्येमागे महापापं दैत्य मौञ्चामिधं तथा । तारकंच महाघोर भ्रातरं तव पण्मुखः ॥४२ हत्या श्रीशेन्तिनगरे रम्ये वसति संप्रति । दयया त्वयि देवेशस्तेऽन्तिकं मामचोदयत् ।। ५० बुद्विरुक्ताच तेनेयं मुक्त्या देवान्यथापुरम् । जयन्तप्रमुखानाशु घसास्सिम्पत्तने खो॥ नोचेदिवानीमागस्य संदरिष्याम्यसंशयम् ॥३॥ इति भीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे वीरमाहेन्द्रकाण्डे तृतीयोऽध्यायः ॥ - भय चतुर्थोऽध्यायः ॥ धीरयाना शूरस्य उपदेशः शतमुखादीनां बधश्च । जयन्तायस्तितस्त्वच मुञ्जशूर सुरानिमान् । त्यक्त्वा पर्व यथापूर्व तिष्ठ भूयोऽप्रसादतः ॥ १ परमादि यचश्चोक्त्वा वीरयाहुर्दिजोत्तमाः । स्फुटाक्षरं सुगम्भीरं मौनमाप विजोत्तमाः॥ २ शुरूपनाथ तं वीक्ष्य वीरयाई फुधा ज्वलन् । किनजानाति मच्छौर्य युक्ताचेपा शिशोरियम् ॥ ३ तारकस्य पधं त्या संहर्तुं तमदं क्षणात् । निर्गतस्तु विचिन्त्याच थालस्य हनने कथम् ॥ ४ मुफ्त्या लजां गमिष्यामीत्येवं तूरणी स्थितं मया । प्रेरयिष्यामि सेनाश्यो जेतुं तमहसुनतम् ॥ ५ जयन्तप्रमुखान् देवान् नमुचाम्यमरानपि । मानीय तरसा यध्याऽऽयत्वं त्या घसाम्यहम् ॥ ६ एवमादिः चवः प्राह गर्षयुक्त तदापुरा । ततः प्राह चचश्शूर वीरयाहुः मुधा पुनः॥७ अधिशायास्य घृत्तान्तं शूरः स्कन्दस्य दुर्मते । यालोऽयं मां न जानातीत्येवमायुक्तवानसि ॥ ८ सतु देवाधिदेवस्य स्कन्दास्या मूर्तिव्यया । तस्य देहे समुत्पत्ति पात्यण्डानि पुनर्लयम् ॥ ९ यसाहौस्ये नियुक्तोऽहं नकिञ्चित्तन्मया(म्ममा) धुना । अवमाने कृतं तेन तव दुपस्य सत्यतः ॥१० कटुवचोमिस्त वीरया रभसयत् । ततः मुद्धन शूरेण चोदिता दितिसंभयाः ॥ ११ ভদ্রদ্ধায়। पूरा द्विसदनकरास्तथा | सन्न संध्यासशद्वाः परिपयुधाय तम् ॥ १२ पासर्यान् चीरयास्तु गृहीत्या पाणिना दुतम् । आस्फालयन्महीपृष्ठे गतप्राणांस्तदायरोत् ।। १३ प्रतस्ये सनिधी तस्प इत्या दैत्यान् अयं क्षयात् । सिंहासनं तदान्तधि पीत्याहोर्गतं किल ॥१५ पुनपशतमु शर प्रेरयामास शीपतः । प्रेरितस्मत सेनाभिः भाप योद्धं क्षणादनम् ॥ १५ धीरवास्तु सेना सारवत्सु तदाभृशम् । उत्पाट्य गोपुर विशरसहस्रघटमण्डिनम् ॥१६ क्षेपपामास ग्रेगेन महता यलयान् द्विजः । पतवादस्य सनाता पृतिमापुः क्षणादहो ॥ १७ ततशतमुखः मुद्धो पवर्ष किल सायकान् । ते सर्वस्य शरीरेतु पतन्तः क्षुण्णतां गताः ॥ १८ पुनमा वीरयानुस्तं उसाट्यान्यन गोपुरम् 1 जघान तरसा वेगात् सुधारयन्तं ज्वलानिय ॥ १९ चिच्छेद रातारसाएकरस्त्रकोविदः । गोपुरं तरसा नुनं रालयफ्धो महायलः ॥ २० तोमर प्राप्तशीच पागाधान्यान्यनपि । मुमोचास्य शरीरेऽयं पुनः फोन सोऽहर: ॥ २१ तान् सर्वान् भञ्जयित्वायं मनुष्यास्य यमादि । पुनः पाणिनिरागढुं मागतो द्विशतैरपि ॥ २२ सय ·तस्य वीरमाहेन्द्र काण्टे -पञ्चमोऽध्यायः 115 सुनोदासस्यलेनैव धीरयाहुमहासुरम् । नुन्नमाण पतितं भूतले त जयेन सः॥ २३ माम्योरसि चैन, पादेनान्येन तत्क्षणा 1 अस्खलश शिरांस्यस्य नाळिरान जना इच ॥ २४ एवं शतमुखं हत्या थोरयाहुमहाबलः । गृहीत्वात्यद्भुतं रूपं अरयुच्छाये पुनश्चसः ॥ २५ पादनास्काल्य तरसा मेदिनी स्थितवान् यदा । तदा भग्नाऽभवद्भुमिस्तदाक्रान्ता मुशं किल ॥ २६ जलस्रोतच सुमदभूतत्तनादहो । मसुनिपि तपस्यान याना (नकाश्य) कर्पयतदा ॥ २७ तब केचिन्मृता देव्या जलस्रोतसि मध्यमाः । पञ्चाशदाहिनी संख्या दैत्या भूयः प्रतस्थिरे ॥२८ वर्षन्तदशरवर्षाणि घोरयाहो स्तमा भृशम् । रुधिराणि तदास्य पयुस्सुयहायपि ॥ २९ मथ तान् वीरयाहुस्तु पाणिभ्यामंघ्रिणाऽसुरान् । सन्ताय मारयामास सर्वानेतान् क्षणात् द्विाः ॥ ३० पुरस्य पालकाने हत्या भूयोऽपि गोपुरम् । नियुतस्वर्णकुम्भौघ भासुर सुमनोहरम् ॥ ३१ वैशाल्योरममाम्याच योजनाना मितं महत् । पोतरशतानांच नाणामपि क्रमात् ॥ ३२ उद्धृत्य पाणिना भूयो थेगेनाक्षिपदासा । निपात तदास्थानमण्टपे शूरपद्मनः॥३३ निपातनात्तदा मण्टोऽप्यपतकिल । पुनश्च मण्टपानन्यान् प्राकारान् घळभीरपि ॥१४ गोपुराट्टाल सौघांश्च स्तंभान् गण्डशिलास्तदा । वृक्षानुत्पाट्य तत्रस्थान् क्षेपयित्वा पुनःपुनः॥ ३५ मनर्स सोट्टहासेन करमुद्धृत्य लीलया । इतस्ततश्च पतनातेपां दैत्याः परे मृताः ॥ ३६ मैचिमुक्तकेशांबरा भृशम् । शरस्तु भग्नमास्थान मण्टपं पत्तनस्य च॥३७ ज्ञान्या संक्षोभमत्यर्थ कोपेन दिति संभवान् | सहस्रबाहून् प्रोयाच वीक्ष्य पशाशताननान् ॥ १८ यूयं भटा जयनन (उलेनैय) वध्याचागच्छता धुना । इत्यादिधास्तदा तेन ते सर्व धीर्यवत्ताः ॥ ३९ मानायुधानि तरसा मुञ्चन्तो निशितानि वै । सहनसंख्याः प्रागेय तं घटुं चोन्मनास्तथा ।। ४० भयदाशं प्रतीक्ष्यैय स्थिताइशूराधुनावयम् । इत्युपत्वाऽनुमति लण्या प्रतस्थुस्साहसासुराः ॥ ४१ परिवृत्य वीरयाहुमेते महासुराः । नानायुधानि तरसा मुमुचुनिशितानि ते॥४२ वीरयास्तदा कोपासालवृक्ष महोमतम् । गृहीत्वाऽलागि तान्याशु चूर्णयामास पैसृशम् ॥ ४३ गारफास्य सर्वानेतेन हतवान् किल निष्ठुरान् । तेषां मृतिंच धृत्वाश्य दूतवफ्ण शीघतः ॥ चुकोप शूरपास्तं वोरया९ महावलम् ॥ ४९ भागमजस्तु तरसा पितुराशयाथ नानाविधाभरण भूपितयारुगाः । पद्धं स्थं दशसहनलमत्तुरद्वैतरानिर्गमनमप्यकरोत् द्विजेन्द्राः ॥ ४४ इति श्री शान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शिवाहस्पसण्डे वीरमाहेन्द्रकाण्डे चतुर्थोऽध्यायः॥ पलायनपरा तदा ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः । चीरयाणा शूरात्मजस्य पनगहोर्यधः।। तताशाकुमारोऽये वनराहुमहासुरः । मन्त्रिसेनापतीमच कुमारमितोवृतः ।। पाहिनी पञ्चशतकैगजैरवि सहनमहिनीसंगावैर्मास्तवेगिभिः ॥२ वादिनी द्विसदनेण गणितेरावृतो यलैः । पटाहपरिनिर्धूतपयोगशिमहाध्वनिः ॥ ३ एनयामरसंयुक्तपाणिभिजिभिस्तथा । यहा प्रतस्थे बलवान् पीरबाई प्रतिक्रुधा स्थैस्तथा ।

·अगणथ्याप तासा 116 धीरकान्दै महापुराणे तदोकाशिः पुरेकलापपातात्य भयंकर: 1 शुक्ल प्रकाण्डेय तेनेकाकोरवस्थितः ॥ शिवान्तानि सर्वत्र धुतानि दनुजेनहि । रजस्वला रण्डांच रक्तमाल्यांबराबृताम॥६ तैलाप्लुतं तथा छिन्ननासा बाहुगदानपि । दृष्ट्या दुशकुन चैव निशापासूचके तदा ॥ ७ वीरवाहोत्तदान्तिकम् । वीरवाहुस्तु सेनां संरावममिवीक्ष्य सः॥८ क्षिप्रमेनामई हत्या निर्गमिष्यामि पण्मुखम् । नोचेत्तस्य न दूतोऽयं प्रतिज्ञामकरोदिति ।। ९ गर्जयामास बलवानुत्प्लुत्योरप्लुत्य वेगतः । श्रुत्वाध्य गर्जन वयाहुर्विस्मितमानसः ॥ १० किमेतदिति पच्छ विजय सारथिं स्वकम् । चेदितस्ताता तेन सरदस्तु रणाय स॥ ११ तत्पूर्वमेव तत्सेना शरसृष्टिं वर्ष सा । वीरवाहोशरीरे च तनायो महानभूत् ॥ १३ ततः कोपेन माता वीग्यानुस्तदाऽसुरान् । गृहीत्वा पाणिनानेकांविक्षेपापडान्तमागृतान् ॥ १३ भ्रामयिया पुनधान्याम् भूमले ताडयभृशम् । दिक्षु गदान गृहीत्यान्यान् यक्षिपत्तरसा सुरान् ॥ १४ भास्फाल्यान्यान् कपोलेपु हतशनसुरान् यहुन् । गृहीत्वा ইহাতাহাব भ्रामयित्वार्णयांबुपु ॥ १५ लोकालोकेषु सर्वत्र द्वीणादिपु तथाऽसुरान् । पदाघातेनचपरान्मुष्टियुद्धन चावरान् ।।२६ पादान् काम्यां सगृह्य बदनां दितिजन्ममाम् । उत्पाटर क्षेपयामास समन्ताभ्योनि लीलया ॥ १७ शिरांसि मुष्टिघातेन रेषामुदरेऽकरोत् । तथान्येषामुरस्स्थाने पादं त्वैकमुज्यलम् ॥ १८ इतरेण नुनोदायमुत्तमांगानि सर्वतः । अन्यान्याहू नेकधायं करेणाकाल्य निष्ठरान् ॥ २९ पिण्डीचकार यलचानिष्पीय तरसाऽसुरान् । अंग्रीगृहीत्याचान्येपामुक्षिप्योर्व बलादयम् ॥२० याय कालेन ते भूयो निपतन्ति रसातले । तावदेय पुनधान्यांस्तेणं लक्ष्यं चकार सः ॥ २१ एयमेबासुरान्सर्थान् हतवान् भूसुरा भृशम् । सेनापतिकुमार्गश्च ताडयित्वा महासुरान् ॥ २२ वट्यूशेण कृतवान् विगतमाण मारतान् । ततस्ससंभ्रम चनबाहुस्तु तरसारा॥२३ भादायवाएं सम्येन पाणिनान्येन मार्गणान् । योजयित्वाजपया शौरिस्सहस्राणि मुमोच सः ॥ २५ पीरबाहुस्नु नान् सर्वान् चूर्णयामास तूर्णतः । पुनर्मुमोच नागवानयुतानिशितान्यली ॥ २५ मुसलेन तदास्फाव्य ताप्रेणूनकरोदयम् । यचर्प घृष्टि याणानां सहस्नाणां पुनय सः॥ २६ वीरमाहुस्नु तासर्वान् फरेणैवाकरोत्पृधा । पुनश्च यजयाहुतं मूनि पक्षास्यले फुधा ॥ २७ पाणिपादललाटेपु दाधरादिषु मर्मसु । प्रतिस्थानं सहस्राणि शगणि निशितान्यहो ॥२८ विमोचितानि सर्वाणि मुसलं तस्य कशम् । छित्वा लग्नानि सन धीरयाहोत्तली भृशम् ॥२९ मूमाप्त इवारं स धीरयाहुः क्षणं स्थितः । वीरवाहुस्ततः कोपाद्रथं तस्यातिसन्दरम् ॥ ३० पादेन सः । यजयाहुस्तु तरसा पुनधान्यं महारथम ॥ ३१ स्थिया मुमोच याणानां मान निटिलेभस्य स तान् सर्वान् पाणिमा तस्य काया निष्फलपानिमः ॥३२ साफ तेन रथं वर्ष मनिपल्लक्षयोजनम् । ऊ भूयो पतझमी विशीर्णागोत्याक्षणारत् ।। वजयाहुम्तु पतितस्तवव पुनः कधा । गृहीत्या चापमत्युस्ट्र पदा योद्धमियेष मः॥ ३४ तदानीमेव तस्याशु तद्विधा कृतयानयम् । खहमादायय पुनः कोपेनोल्लुयाहला ॥ ३५ मभ्यागमस्य तस्यापं करं सासरमरिनत् । गदा संभ्राम्य गुी च जघानास्योपरि माया || चिच्छेद तामपि सदा करयालेन तस्य सः । ततस्तु पनयादोध धीरया शिपस्ययम् ॥ ३७ मन्छिनासुद्धान्यस्य नोत्स्तुत्या हसा । एवं हत्याऽसुरान् सर्वान् पीरयाद्विजोत्तमाः ॥ ३८ ताध्यामात तधान्यपतञ्च ·पड़पगा तम्य वीरमाहेन्द्र काण्डे -- पञ्चमोऽध्याय 117 स्कन्दस्याम्यामभ्येतु यदेच्छामकरोत्पुन । सवितापि ततशीघ्र प्रापास्तमयपर्वतम् । ३९ महो स्कन्दस्य निन्दाया फल शुरेण सप्रति । अनुभूतमिति साया वीरबाहुस्न निर्ययो ॥ ५० वीथिस्यान्यद्भुतान्याशु पश्यन् भूय पुरस्तदा । उहंध्य परिखा वेगात्प्राए लकापुरी क्षणात् ॥ ४१ तदायमनमस्या बारपा यादिमुसापुर । सहनमौहिनियो द्विमहस्रकगवृत ॥ धीरबाबुस्तास्मृत्वा मृति पुप्रस्य मन्युमा । धारयामास सेनाभिगमुरीमिमहापर ॥४ मादीद्वचन चौन पीक्ष्य से याळिमाघर । यस्मात्वया मारितोय मापुत्रस्पाइसी महान् ॥ ४४ सहरिष्यामि याच पश्य मे वीर्यमुत्यणम् । पय वीरपाहुनिशम्यसः ॥ ५५ विस्य किञ्चित्प्रोवाच याळियपत्र तदासुरम् । सहस्रयाविश्नस्त्वं द्विमहाभुजैरपि ॥ ४६ भयप्रदोऽहमेशन शिरसा मण्डितोधुना । किंकर्तव्य त्ययात्रेय रण तकुरु वीर्यवान् ॥ ४७ इति घुबन्त से तस्य सेनादशस्त्राणि निष्ठरा । मुमुचुनिशितान्याशु रक्षीहत्य तदाभृशम् ॥ ४८ सास्सरिसघ पयाय सहनाच्छिनदुज्वल । ततस्त याठि मनोऽसा सहनै पाणिभि. फुघा ॥ ४९ ताडयामास वेगेन वक्षस्युपर निष्ठुरे । तत्क्षणे व तापाणीस्तस्य खड्न चाच्छिनत् ॥ ५० पुनश्चान्य. पर्वतानुनतानसौ । उत्पाट्य क्षेपपामास वारवादोस्तनौ द्विजा ॥४॥ निपतन्तोऽस्य ते सर्व शरीरे चूर्णता गता । चिच्छेद तानपि करान् सहस्रगणितास्तदा ॥१२ शुष्टासहन भूयोऽपि प्रेरित पन्धुमस्य है । छि-चा खट्रेन गुण्डाश्च तस्तार पृथिवीतले ॥५३ इत्याऽसुरफूल भूप शैलादेगपराइयम् । गन्धमादनमायाय समुद्र लक्ष्य पर्वतम् ॥४ धीशन्तिनगर खन्दस्यावासमुज्वलम् । अप्रहीदा मनोरुप नैव नटो यथा ।।४ तत्र वा महात्मान यागत सय एवतम् । अणधिफलसलक्षाणा पाकिटास्तथा ।। ५६ प्रयिष्णयादयस्सा साफचय मरुत्यता । नवा स्तुत्या स्थिता स्तोत्र छत्तालिपुटास्तदा ।। ५७ सभाष्य सर्वान् सल्लापैरालिंग्यारिम्प नामयम् । घृता तमुस्त्या सर्वेषा पिशेषेण मन्यत ॥५८ मानुपातस्तदासाप स्वन्दस्य मन्दिाम । प्याप स्पसेनाना पक्ष पाम गुदम् ॥ ५९ प्रणम्य परया मपस्या स्तुत्वा स्तोत्रशतापि । प्रयशस्वस्तिककरस्तस्थी प्रश्नयणेन तानुभस्तु पृत्तान्त पश्चात् स्फदेन चाप्रयीत । यदुक्त भरता स्वामित्तयोको मयाऽसुरा ॥ ६१ न शृणोसिस्म तद्वाफ्यमुलध्यामा तय प्रभो । हन्तु मान तदा काचिदसुरामप्यचादयत् ॥ ६२ इत्या तान् पपया तेच पुन भाप्तोऽहन्तियम् । उपत्य विनयानम्र प्राह पण्मुखस्तदा ।। ६. विनोऽसि नितरा मक प्रयासमनुभूत्यान् । माहोम्स्यरतमित्यादि हतो ग्रामच्युतम् ॥ ६॥ इन्द्रादिदेवान् धोरपाय पपमुखस्म हसा पुन । नाहीतं यतस्तेन माश्यमसुरेण तत् ॥६॥ श्याय महरिपामि देवाणुिपुरागमा । युग्मासु सत्र पश्यत्सू शूग्मेन समान्यधम् ॥ ६६ पयमुन सधै यतोऽमरपुड्या | फन्दन दिमापुस्ते पचो विष्णुमुग्दा द्विजा ॥१॥ इति गदिताशप धीरपाहोरिन निखिरदनुजमुत्ययसकस्याधुनाय । पुनरपिच पहामिस्पीनपुण्या मुनीन्द्रा साहितमनस्तारमणुध्य कथा च ॥६८ इति धीवाद महापाणे शाम हितायां शिवाइसयदे चौरमाइग्दवाण्टे पचमोऽध्याप ॥ R॥६० 30 ·सः॥२ 118 धीरकान्दे मदापुराणे ॥ अथ षष्ठोऽध्यायः । रेण स्वानुज पुत्र मन्त्रिभिस्सह मन्त्रालोचनम् ।। अथ शूरस्तु पुत्रस्य श्रुत्वा तां विपदं तदा । मसुरैराप नारीभिः पद्मकोमळया शुचम् ॥ १ धर्मकोपस्तमागम्य मन्त्री तस्य महामतिः । सांत्वयामास पचनदुःखितं शुमाशु ऐश्वर्य कीर्तिबुद्धीनां धृतिशीयाजलामपि । निलयस्वं महातेजास्पर्षदा सर्वतन्यचित् ॥३ किमर्थमधुना स्वामिन् शूर शोचसि मूढयत् । ब्रह्मादि देवारसऽपि त्वामयेक्ष्येशं प्रभो॥ ४ म करिष्यन्ति किं हास तस्माच्छोकं त्यजाधुना । दृतेनैवं कृतं मत्वा कथं शोचसि फस्पचित् ॥ ५ मायुश्चैतावदस्यैतत्त्व पुत्रस्य कल्पितम् । नोचेकथमनेनार्य हतस्स-रिघातकः॥६ एवं बहुविधं तेन योघितस्सहसासुरः । पार्थस्थान प्रेक्ष्य दूतोऽयं गतोया वर्ततेऽथवा ।। ७ एवमुक्खाथ तैः प्रोक्तो गतपप इति द्विजाः । ब्राह्माणमानयात्रेति दुतं माह महाबली ।।८ परवा दुतस्तु सर्वत्र प्रेक्ष्य तं स्कन्द पार्श्वगम् । सर्वान् देवानयागस्य भोयाचै यथातथम् ॥९ तच्छुत्वा शुरूपाय स्वदूत वचनं तदा । घुकोप देयान् सर्वाध मनसा ब्रह्मपूर्वकान् ॥ १० आनयामास घातारं अन्याण्डाधिपमाशुसः । दूतवपत्रेण तं प्रेक्ष्य नगर पूर्ववत्कुरा ॥ ११ ग्रह्मनिस्पाइशरोऽयं ततो ब्रह्मा यथापुरा । प्रत्याशुनगरं तस्य प्रापाभ्याशे पुनश्चसः ।। १२ पहुमानेन तं भूयो दूतैस्साफ नित्यम् । प्रेषयामास घातारं निजाण्डं सहसा तदा ॥ १३ मुक्या ते बहिरस्पायु प्रमाण्डस्य गत खलु । प्रेपिता ये पुरा दूतास्ते सर्वेऽत्र समागताः॥ १४ शूर सिंहासनाद अनुश्च विनयास्थिताः । त्वदारया थर्य नाथ धात्वा सर्वमिहागताः ॥ ३५ aীমরিনা स्कन्दरसहभूतैर्महायलैः । वाहिनी द्विसहस्रेण गणितैरावृतस्तथा ॥१६ যৗন शतैयापि सेनापतिभिरुज्यले।। नवसण्याधिक सवाररमितशक्तिभिः ॥ १७ तारकमप्प परमेशागसमयः । वर्तते सुमहातेजा महविरिणचन्द्र पूर्वकैः ॥१८ सुरैस्संसेव्यमानस्सन् शुपासतमानसः । प्रेरयित्वा त्यदपाशं वीरपाई महायलम् ॥ १९ विदितेनामुना भूयो निवृत्तेन यलं तय । सहतो याळिश्योऽपि लदापतिरसी महान् ॥ २० दम्बा सर्वत्र साप्पाशु स६ तेनैय सुन्दरा । विदित्वा तय वृत्तान्त भागतेनेश्वरात्मजः ॥ ३॥ बुद्धस्सनितरांस्कन्दो युद्धायोयुक्तमानसः । ब्रह्मादि देवान् संप्रेक्ष्य श्वो युद्धमसुरेण मे ॥ २२ इत्युक्त्वा तैश्च सन्तुष्टैरसेवितस्तत्र तिष्ठति । एवं दूतरधः थुत्वा शूरपमा द्विजोत्तमाः ॥ २३ सिंहाननं स्मपुत्रांश्च तथा सेनापतीनपि । ममात्यानपि मर्मज्ञान् भानयामास शीतः ॥ २४ uratस्तानय प्रेक्ष्य वाचमूचे विचारवान् । शृणुष्वमनुजाः पुत्रास्सवें यूयं समाहिताः ॥ २५ ब्रह्मविष्णुमुखा देया गत्वाभ्याशं महेशितुः । याधते नितरां शंभो शुरपया सुरानिमान् ॥ २६ रमणीयास्त्ययायमूचुः महेभ्यरम् । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मदादेयस्तु नाकिनाम् ।। २७ कुमारं जनयित्वाशु सेनासंयोग्य भूयसीः । प्रेरयामास तं देवो यालिशं परमेश्याः ॥२८ मागत्य सोऽपि श्रीशेन्तिमास्ते देवैः किलाधुना । ब्रह्मविप्पियन्द्र पूर्वग्न पशुन्यनिरतरयम् ॥ २९ निधित्य युद्धमस्सा मिश्र एवेति सुनिधितः । तारकंच पदा सोश्य मारयामास यालिशः ॥ ३० निगृहीतुं सदैयैनं निर्गतोऽई यलस्सह । घालं प्रत्यपि शूरोग्य निजंगामेत्यपमया ॥३॥ भविष्यतीति मत्वाई निवृत्तः पुनरेवदि । इतः पर से कार्य नो यूयं पताधुना द्विजाः ॥ ३२ उपवैये विरते तस्मिन्मयूरस्तं द्विजोत्तमाः । कथमेप त्वया स्वामिस्तारकस्यापि घातफः ॥३॥ k.

·धीरमाहेन्द्र का?-पष्टोऽध्यायः 119 । मन्यते याल इत्येवं सर्वक्षनाघुनाप्यहो । कथं दूतमतिस्तस्मिन् वनयादन्तके प्रभो ॥३॥ भागतेषु पलेय मृतयुद्धिः कथं तव । यहुना किं ममायेयं बुद्धियुद्धामिशंसनी ॥ ३५ इत्युक्त्या वचनं सोऽपि मौनमाप विचारवान् । हनः प्रोवाच पवनं दुर्गुणस्तमवेक्ष्य वै ॥ ३६ पालियो भूनसेनाच नापिभाव्या त्वया विभो । सेनापतीन् प्रेरयित्वा जेतव्योऽयं शिशुबलेः ॥ ३७ थायोक्तिमस्य सहसा धर्मकोपोयथायदछ । वर्तते यो कुमारी से हिरण्याप्तिमुजायुभौ ॥ ३८ तयोमण्येयमेवस्य नाले पीपराक्रमः । पालवातारकोऽनेन मारिस्सित्यमेवहि ॥ ३९ प्रत्यत्रमस्यायं शारणानुबन्प्रभो । मगस्त्यशापानांचोपि मेदितोमेन पर्वतः ॥ १० यमयाच दूसेन स्थचाप शरादिषम् । मलन्धो मारितस्तरमात् दूतेनानेनयालका ॥ तमासेनापति मुच प्रेरयित्वाशु यालिशः । जेतन्यस्सह सेनामिविष्णुपूर्वेस्पुरैरपि।॥ ४२ उपत्यं विरते सलिन् पालजिचानवाचतः । ब्रह्मविष्णुहोगदाणां जयः पूर्व स्वया छतः ॥ ४३ तहानी न विचारोऽयं एवं है कि यताधुना । सेनांतु प्रेरपाशुत्वं जेतुमद्यासुरोत्तम ॥४ थाहोखिदामयाई या निगमिष्यामि शीघ्रतः । शुत्वैतद्वचनं चण्डः प्राहनमसुरोत्तमम् ॥ ४५ भिं भूनानि था जेतुमसुरा मपि संपत्ति । मवादृशाः कथं वा स्युर्विचारोझमानसाः ॥ ५६ गत्यामधुना सघस्सहायानागतानपि । जिराऽनेनासुरश्रेष्ठ पोते नेप्याम्पसंशयम् ॥ ४७ मनलधैयमादनं तदाऽमितपराक्रमः । (अहं गाया सुरान् जित्रा द्यागमिप्पाम्यसंशपम्) ॥ ४८ ततोऽयमद्विचः सिंहः प्रकृतीनां घरोऽसुरम् । पुरन्दरसहायार्धमागतस्य शिशोरपि। ४९ जये विचार मियते कथमत्रासुरेभ्यर | मण्डस्या यदि भूयासः सहायाश्च समागताः ॥ ५० तो सजित्वैव तगम्या पुनः प्रभो । मागमिष्यामि सहसा कुर्यासामधुना मम ॥ १ भमास्याधयमाहुस्त सेनापतिमिरप्यमुम् (मले) । अथ त मानुकोपोऽपि याचमूचे विचक्षणः ॥ ५२ पदात तारकीचाच सुरायुत्तमो हती । तदानेन नियुक्तोऽस्मि न स्ययाई किल प्रभो ॥ ५३ पाल दूतं प्रायचोदयः । भवदीयलेचापि नजानाती पाहुनाय किमावत्यै तातमा समचोदय । न्युक्तिमत्स्य सत्य हिरण्योप्यपदचः ।। हसन्तियां अनारस एपमा शिj प्रति । यिनारे तयानित्य रणायासुरनायकः। मानानुकोपेन मधेरेयायशोऽयम् । तस्मादयाम शीमाद ससेनममिमाय्यतम् ॥ ५७ गागमिष्यामि भूयो:वि ताताचाह तयापा । प्रधाग्यौदग्निमुनोप्येनं संयोदय शीघ्रतः।।८ भ्रातापाययोर्याल दूतान्यां मारती विद । संहरिष्यामि तापाशु सेनामिस्सह सस्थतः ॥ ५९ मन्ति मृयो मायाप्याराधिप । बलिसस्थिताम् सर्वान राक्षसानजयं फिल ॥ ६० पराक्रम नमानाति मदीयं किं भवानहो । महणा में प्रदत्तानि काचं गमुक तथा ।। ६५ यागुधातियोराशि पतम्ते समहायपि नियोजयतपय मां दयेश रणागे ॥६२ पये पास स से पारमयदलदा | तोऽपदनिरं सिंदमुपस्तान् सनिशम्यय 1 पातमम्पीय पं साथ मारिन् । उमाश्ये इयं या से शिशुधीर पुराधिप ॥ ६४ पादपान् सय सश्याय महेश्या: । यारा समुतिबाटशनि एवं तथा ६५ मुख्या सेन इस तदेण्यये गवितो साम् । मस्थिस्य पुनधापि प्राययिष्णु पुग्दरान् ।। ६६ पापियामि पदतनून ममुमोचिष । भुत्वैतापान शादः प्रापैसे हराया ॥६७ भोनिमय दोर मूतयुटि या गणेषु मन्दिरेशा परिष्टोभ्य महारमा ५६८ तस्यतः॥५४ ·120 धीरशान्ये महापुराणे दृष्टोऽपि पीरो नमातो मिशेपेण त्वया फिल । भटोला शतंचापि युगानामपुरेश्वर ॥६९ मायुस्तेन प्रदत्तानामीकोन मयतोगतम् । शपत्या याच येनान्ते (शपत्यापयेतायुधेमान्ते) मरण सेघदयसः ॥७॥ वा शकिं चागतोऽयं सुफुमारः कुमारकः । नजानामि महादेवमायो दुर्घटकारिणीम् ॥ ४१ युद्धिरेताशीजाता तर किं भ्रातमा ! इतः परं घा देवांस्तान मुश्रया कापगृहस्थितान् ॥ ७२ प्रणम्य पण्मुख भूयश्यायोति तस्य निर्भपः । पसास्मिन् सपुरेरम्ये भुस्याभोगान्पथेप्सिताम् ॥ ७३ इत्यादि यच तस्य निशम्पासुरनायवः । मोघाप यच एहस्स्फुरहातांघरोज्वलः ॥ ७१ घूर्णयन् लोचने रते नपरस्पेदोद्मावृतः । किं पदयधुना भारत गतलजो पदन्तिके ॥ ७५ विशेषयसि भूतानि य विद्यालक तथा । प्रणग्य चने मिति प्रोक्तवानसि दुमंते ॥ ७६ जयन्तममुग्वाम्मुफ्त्या थ.योनि मिति चामहो । पत्याय मार्ण सवष्टोत्तरयुगावी ॥ ७७ ममेति यापदस्तूर्णमन्त धचन पत । मापाऽपया भामग्यो मा विभ्रमोऽस्से ॥७८ बिष्ट यीयमया मुकं देस्यवास्यच । नज्ञानासि ममेरोन पर दत्तं स्यमय किम ॥ ७९ पत्र कापि द्रुतं गच्छ मुभवाम्याशं ममाधुना । ति साटोपमस्योक्ति ध्रुत्या सिंहमुखस्तदा ।। ८० हितं मया समुदित म गुणोति विमूढधीः । विपरीत च गृह्णाति पदिष्पाभीष्टमस्य यत् ॥ इति निधित्य मनसा प्रोवाव यवने द्विजाः ॥ ८१ नानायुधानि मम सन्ति तयाशयाई भूतानि बालमभिगम्य विजित्य भूयः । एण्यामि नूनमसुरेश तयान्तिोऽत्र प्रस्पानुराधकरि सिंहमुनोऽतिभीमः ॥ ८२ इति श्रीस्वान्दे महापुराणे शकरसंहिताया शिवरहस्यखण्टे धीरमाहेन्द्रकापडे पष्टोऽध्यायः॥ ॥ अथ सप्तमोध्यायः॥ स्कन्द सेनापतीनो नामानि. थी स्कन्देन धीरमाहेन्द्रपुर समीपे हेमफूटागय पुरनिर्माण च ॥ ततस्संभृत्य तस्योति शूपद्मा प्रसन्नचाफ् । सन्तुष्टो नितरां सिंह मोवाच पचनं तदा ॥१ शोधना त्यमनवमुक्तयारसि सत्यत. । तव पात्रा न योग्याहि यालमुहिश्य सप्रति : २ मागतश्चेत्तदानी स्वामानयिष्यामि शीघ्रत, । तस्मात् त्वमधुना गेह गच्छेत्युक्त्वा विसृज्य तम् ॥ ३ सद संवैध शरोऽय गुद्धान्तं पाप भूसुराः । तस्यो राम्या व्यतीतायां मातरत्थाय पण्मुखः ॥ सिंहासनमधिष्ठाय नानारतोष शोभितम् । चालविणुसुरेन्द्रास्सेिव्यमानस्समन्ततः ॥ ५ नयस्याधिपलभूताना पतिभितः । पीरयाहुमवेक्ष्याशु अगाद पचन तदा ॥६ मानेतन्यो एगस्तृण त्वया युद्धाय संप्रति । इति तस्य वचः श्रुत्या वीरयाहुस्त्वायुतः ॥ ७ तथैव वायु प्रोवाच स्कन्दस्य वचन तदा । आनीय स्थमत्यन्त मुज्वल वायुरप्ययम् ॥८ निधेशयामास ततस्सनिधौ पण्मुखस्य हि । रथस्यानयनं श्रुत्वा धीरयाहुमुखाद्गुहः॥९ भवमहासनात् संहादारोद रथ क्षणात् । विष्णुग्राममुखान् देवानामयामाप्त पै प्रभुः ॥ १० ख स्वं यानमथारोहु तारकारिः क्षमारिवल । ततस्तचोदितास्तेन ते सधैं याममास्थिता. ॥ ११ हसं ब्रह्मा हस्ताय घिमानतु पुण्दः । सेनानां पतयश्चापि त्यानारहा सुन्दरान् ॥ १२ ·तस्य प्रणम्य सा॥२८ वीरमाहेन्द्र काण्टे - सप्तमोऽध्यायः 121 वाहिनी द्विसहस्राणि भूतान्यपिच निर्ययुः । देवदुन्दुभयतन निने दुस्ताहिता शम् ॥१३ हल्लरी काळी मडु हिण्डिमाः पटशास्तथा । निजितमळयांवोघि बलोलावळि संवाः । १४ विपची परियादिन्यो बल्लयो रुद्रपूर्षिकाः । शङ्कामाणि चिनानि निनदुर्मधुरसराः॥ १५ जगुः किन्नरगन्धर्व सिद्ध विद्याधरोप 1 अपदानानि देवसेनापतेस्तदा ॥ १६ पुष्पवृष्टिरमृत्तत्र सुदारसमुद्या । विल्दारमटी प्रमोस्तुबुमनारदौ ॥१७ पार्श्वस्थी परमेशाङ्गमम्मवस्प स्तिनतुः 1 अहवासपरास्सवें प्रापुरमोनिधेस्तटम् ॥१० त्याभ्यसेनापादोत्य हिस्सर्वन चावृता । पतितांमोनिधौ भूयः पहिलावं तमानयत् ।। १९ सेनानां गमनात्तस्मिन् सयभूष सदारतः । एवमेमोनिधि सीवा सेनाभिस्सहपामुखः ॥ २० उत्तरद्वारपर्यन्त भूमिमाप पुरस्य स: । तदानीमेवरता ब्रहाविष्णुश्च तावुभौ ॥ २१ दण्डवमी स्कन्दमूचतुरानती । जय देवादिदेवेश मकानामभयपद ॥ २२ नगन्तव्य त्वया स्वामिन् पापिनतत्पुर प्रभो । स्थियात्रैय रणे शीघ्र मागतं तं हनिष्यसि ॥ २३ इति समाधितो देवदेवसेनापतिस्तदा । विश्वकर्माणमन्वीक्ष्य कुरुमे नगरं क्षणात् ॥ २४ इति माह यश्चैतच्छुन्याज्य निर्ममे किल । नानामष्टप संयुक्तं गोपुरैरभिशोभितम् ॥ २५ भने कार्यसयुक्त स्पन्दमन्दिरमण्डितम् । नामावीविस्य वेदमौधैरावृतं सुमनोहाम् ॥ २६ हेममिनिर्मितस्याच हेमफूटास्यमद्भुतम् । एव विधाय तदप मायया व (तदयमायान्तन्त) व्यजितिपद ॥ २७ रतनगरं स्कन्दस्सभाग्यनच शिपिनम् । स्वगृहद्वारमन्येत्य रथादयरोद सेनापतीनां प्रत्येकं निवेशं समारण्यत् । तेषां नामानि पश्येह शृणुष्पं द्विजसत्तमाः ॥ २९ मेयमालीच प्रतशीर्षकरस्तथा । कपाजिनामा पळवानसिद्धामियोपः। ३० चित्रा चालतालूच घनीमोप्रनामवाः । उनेमपिपलौनन्दि सेतो ब्रह्मजसंशकः ॥ ३१ ब्रह्मसेन. पप्रस्थ फराळोदण्डपकी । तया परिघने मिश्च परोदुतवको महान् ॥ ३२ पुण्दन्तध पलयानद्रकारहरायपि । मति जिरवे तुमार्टीच पात्रोम्यो ग्रहाकेशकः ॥ ३३ नदीपतिकरिझीच घोरोप्यायोच्युतोपलः । शान्तय चित्रसेनोन्यो भूग्निामा सुशीलकः ॥ ३४ भाजयो मानयान् सिंहस्तथाचोत्तासिंहकः । उपदिष्टो उशश मतमयः॥ १५ सण्डी महापलधेतो मीलपपस्सपाहुकः । अण्डामरणासन्ध कापवादोषि विकटः ॥३६ समाय माप मामानी निफुमः पुमशसफो । पालको विभिपश्चैय रावास्यभिधोपरः ॥ ३॥ हपापीयापरो धीमानयुताशस्तथैवच । सहस्रपाटुसमा ख्यातोन्योऽनन्तप्रपा ३८ पाममगळवेशीर सोमनामापरो महान् । बनमालीच बाटोऽपि परस्वमुपोबली ॥ ३९ शाममन्दनामानी तपाचा धक्का ঘবিয়প্লিমায়নিক ৪০ दामो महापी कालाध निष्टर: 1 तथा दशमुसारयोऽपि कुमुदो भानुमान अधियारकालोऽपि परिश्शायोम्परः । धनञ्जयो पपे नाना स्वातो पृषमापक. ॥ ४२ परशुचिमुरो धीमानपरोनलकेशवः । सुरक्वपत्तायुन्मत्तो नन्दीतद्धन्मनोमयः । पायुधेयो महाते जास्तपान्योऽपि प्रभार । मानुरुप पतलीय गृशानीपायुमायपि ॥ ४४ तया शीतसुनावीच सुमाली मानिनामकः । ज्यालादेशामिपश्चैयमष्टोत्तरशत ततस्तु देवरसग्राम विष्णुमुसैरपि । घोर पापिसमिय सूयमानस्स्तोत्रयः प्रविश्य सदं प्रभुः । प्रतिष्टरभुतागो सिंहासनयो शुभ्रथ मताभ हमी। ऋपिभियरे ॥ ४६ ·122 भीस्कान्दे महापुराणे यीरमाहेन्द्र काडे - सप्तमोऽध्याय. भए शूरं सुरमपितारदः प्राप्य शीघ्रतः | मम शुमस्तु भवतां गुरुः प्राणसखो भृशम् ॥ ५८ स्कन्दरसमागतोऽवाद्य युद्धायासुरनायफ । तवनामागतस्तस्मात् फुए युद्ध भये घिना ॥४९ अस्तु से विजयश्चेति करिष्यामि तपो भृशम् । इत्युक्त्या शूरपनानं नारदा प्रपयो विजाः ॥ ५० शुवैताचा शूरो नितरां क्रोविलः । कोयात्र भारहायुपश्चा घोराघोरायुमायपि युवामानयतं शीयात् समुद्रं निकटं मम । इति माह वधतायाधिमानयतां क्षणात् ।। ११ समुद्रराजं शूरस्तु प्राहस पचनं तदा । यालेनानेन भूतानि त्यया कि मोचितान्यहो ॥ ५३ पृष्टरसमुद्रोऽपि शूरमा सदाययः । निग्रहीतुं मयाऽशक्यो पालोऽयममरेभ्यरः ।। ५४ मभयं पदतस्सोऽहं भूतानां शोषितः पुनः । इत्यं संधुत्य पचन समुद्रस्यासुरेश्वरः ॥ १४ कोपमाप भृशं विप्रावामुग्ने प्रतिचान्तरे । तदानीमाता दूता शात्या सर्व तदन्तिकम् ।। ५६ भोयुश्च पचनं शूरं वीक्ष्य सिंहासनस्थितम् । शृणु शूर पथाइट परसाफ सदतन्त्रितः ॥ ५७ स्कन्दोऽयं भूतसेनाभिस्तीयांग्धिश्च समागतः । हृदयां लंकापुरी धीरयाहुना धीश्पमर्दिताम् ॥ १८ ' पुरस्योत्तर दिग्भागे तप दैत्याधिपाधुना । पुरमन्यद्विनिर्माय नानाधर्यसमन्वितम् ॥ १९ चत प्रविम्पियन्द्ररावृतोत्रामरेश्वरः । सनब्ध रणायान त्वया साकमयं शिशुः ॥ ६० एवं दूतयः श्रुत्या शूरपना द्विजोत्तमाः । ज्वलन्निव तथा मोधयहिना पेक्षितो भृशम् ॥ ११ मानयामास तैस्तु भानुको निजात्मज्ञम् । भानुकोपस्तु तरसा चलैटुभिरावृतः ॥ ६२ शूरस्य स्थाछीप्रमापाय शूरसन्निधिम् ॥ ६३ गणनाम तदा लातमसुरेशं महायलम् । शूरस्तमापत प्रेक्ष्य वृत्तान्तंच व्यजिशिपत् ॥ ६४ श्रुत्यैतन्द्रानुकोपोऽपि जगाद वचन तदा । गत्याहमधुना तात जित्वा सर्वानिमान् क्षणात ॥ ६५ बध्या सहसेनाभिः प्रापयिष्यामितेऽन्तिकम् । निशम्यैवं ववः प्रोक्तं स्वपुषेण तदाऽसुरः ॥ ६६ विसर्जन रणायासुरनायकः ॥ ६७ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शकरसंहितायां शिवरदस्यखण्टे वीरमाहेन्द्रकाण्टे सामोऽध्यायः ॥ वीरमाहेन्द्रकाण्डस्समाप्तः। स्थमावा गृहद्वार समागतः । अवरहा सन्तुष्टो ·[.. ஸ்ரீராமஜெயும், श्री महागुरुभ्यो नमः॥ धी विघ्नेश्वराय नमः। भविघ्नमस्तु । भी शरवणोद्भवाय नमः। श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे ॥ युद्धकाण्ड पारम्भः ।। स्थितः॥५ पण्मुख द्वादशभुज त्रिपण्णयनपङ्कजम् । कुमार मुझमारा केकीयाहनमाभये ॥ ॥ अथ प्रथमोऽस्यायः॥ ससैन्पेन भानुकोपेन युद्धाय प्रस्थानम् ।। भानुकोपस्त निर्गस्य स्थमायरा तत्क्षणात् । गत्वा गेहं स्वकं बचा कवचं वजनिष्ठुरम् ॥१ तूणीरविलसत्पृष्ठभागः खगलसकर। मळिवाणरमणीयांगुळीभिमनोहरः ॥ २ गोधाचर्मावृतात्मीयमणियद्धोत्तरस्थलः तप्तजावूनदोद्भास्वत्पीतांबरपरिष्कृतः॥३ वीरपहातृतस्तद्वन्नानामरणभूषितः दोणवलमव्ययचदामोद्दामप्रभायनः॥४ धृतसंमोहनास्त्रीधः करयाळलसकरिः । त्रिंशत्सहमतुरगावृततुरये छत्रचामरभृक्षारकाळाज्यासरूपाणिभिः । यीटी पेटीधरैरन्यबुंदुभिः परिसेवितः॥६ बगरखेटधरैरुप्रैरनेकैरावृतान्तिकः निर्गतानेकशस्त्रोद्युतकोटिरयानुगः ॥ ५ पर्य पतस्थे सहसा यदा शूरात्मजो महान् । तदैव सेनापतयो निर्ययुधण्ह - विकमाः ॥८ विजयो दुर्जयो येषां नेमिमायी महापली । मुसली मूखायाधमहौजसः॥१ तथा दशमुखधापि मुनिलायो महायलः । पिचण्डचण्डाजमुखा मद्विषश्चोप्रयाहुकः ॥ १० विष्णुसेनाचिमोफौच परो विजयसेनफः । सोमका मधूच्छिष्टी शशिजिम्छुनियाको ॥ ११ निध शून्यकै त्याहस्तथैवासुरसेनकः । तथा नियुतमस्याका चाहिन्या दितिर्ममवाः ॥ १२ सायसंध्यारथान्येमानिर्गताः किल शीघतः । मदुदुन्दुभिनिधोषा जितां युधिमहारयाः ॥ १३ मावानामारषास्तव परीण हितान्यपि । वनयो रथचकानां घण्टानां परिणामपि ।। १४ तुकारायन घण्टारया मपि । मन्दनं चंय सेनानां पांसपश्चामावृताः ॥ १५ माताशेषदिग्मागारसंयमपुस्तदा भृशम् । उद्दामगीरित्यन्तमुज्यलमागधैस्तदा ॥ १६ पठयानादानीपरावृताम्याशभूयम् । संयाधिनिमेस्थेमिसचाल द्विसत्तमाः ॥१५ विद्याप समिरमस्य जितायीर्य दैत्यस्य निर्गमनमाशु पिघातसूनुः । प्रापाम्पिका भुगमातश्यसंघमादितुं सुरक्राषिः किल भूताः ॥१८ इति भी कान्ने महापुराणे शासंहितापां शिवाइस्पक्षणे युदकांडे प्रथमोऽध्यायः ॥' कण्टक्सर । .

·124 श्रीस्कान्हे महापुराणे ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः॥ [श्री नारदेन स्कन्दनिकटे मसुर युद्धोद्यम निवेदनम् ॥ भागत्य नारदस्स्कन्दं प्रणम्य परया मुदा । स्तुत्यं स्तोत्रवररस्तुत्या जगाद वचनं तदा ॥ { उच्यतेभ्यं मया खामिन् धूयतामधुना त्वया | सर्वशेनापि वेश क्षणमात्रं कृपायशात् ॥ २ भवदागमनं झावा शूरपद्मा निजात्मजम् । भानुकोपमिति एपातं जितभानुञ्च शैशवे ॥३ पणाय भवता देय चोदयामास तं बली । निर्ययौ स महामायी महासंमोह कारकः॥४ ब्रह्मविष्णु यमानसाकं वरुणेनरणेऽजपत् । ब्रह्मास्त्रं ब्रह्मणो विष्णोश्चकं मुक्वान्यदायुधम् ॥ ५ पार्श प्रोतसो दण्ड पमस्याभ्यग्रहीत्यलात् । जेतुमर्हति तं पापं भवानेव भवाया। इत्युक्तिमस्य संधत्य सितपत्रपयोव्हः । शरम केसरी पद्रव गजः केसरिणं यथा ॥ ७ गोमायुरिव शार्दूल मायात्येष मदन्तिकम् । उमरवैये सहसा स्कन्दो वीरयाहुं महायलम् ॥ ८ पार्श्वस्यमब्रवीद्वाचं गंभीरममितौजसम् । गत्या त्वमधुना सद्यः पुर स्वास्य धर्मसे: । ९ अप्राधिकर्महावीरलक्षसंख्यामितत्तथा सहनवाहिनी मिश्ध चाहिनी मिः परिष्कृतः॥ . निरभ्य पत्तनं तस्य घोटामाशु निपात्यच । हत्या व तुमुलं युद्ध जित्या तानासुराधमान ॥ १५ पुनरागच्छ मेयाशं धीरयाहो मदाश्या । पर्व नियोजितस्तेन धीरबाहुस्तदा विमाः ॥ १२ प्रतस्थे सहसा मीमो वीरलक्षणलक्षितः । कर्णकुण्टलसंयुक्तस्वर्णसूपलस कटिः ॥ १३ पभरागमभापुञ्जरमणीयोमिकाइगुलिः हारकंकणकेयूरकिरीटसमहन्छविः ॥ १४ गदां दधानो महती दण्डपाणिरिवान्तकः । शारजालावृतोद्भास्वतूणीराबदपायकः ॥ १५ चापं दधानस्सुमहत् पिनाकं शहरो यया । खनकुन्तासिनिस्त्रिंशतोमरायायुधोज्यलः ॥ १६ मेरमन्दाकैवासमहोन्यायरथे शङ्ककाळनिरपाणपटहार्डवारयः ॥१७ पीज्यपानलसच्छुभ्रचामरधुतिभूषितः पताकावैजयन्ती मिलिंखन्तीमिर्षलाहकान् ॥१८ कदळीवनपण्डेन पर्वतेन्द्र राकाशशांकसमादधामुक्कातपाः ।। १९ यीणाघेणुमृदादिधरैरामृतपार्श्वभूः । पद्भिर्विविधाप्रम्यान गुणान स्वान् पन्दिमितः ॥ इत्यं निशम्य प्रस्थान तदा वीरा महौजसः । सेनामी पतयचापि यानामय निर्ययुः ॥ २१ सहमवाहिनीभूत संयोऽपिय तदाञ्चलत् । सेनाश्वरथवापानां रखास्तपादपणसवः ॥२२ प्रस्थान वक्तुमस्येय पुरमाशु पुरो ययुः । तत्र केनिसाहासा धायातच परस्परम् ।। २३ मण्डलाकारमभ्येस्य तासोस्लुल्य गतः । एवमापूरयन्स पुरोगा द्वारमस्य से ॥२४ तरपूर्वमेव भुत्वैतद्भानुकोपस्ततो द्विजाः । वाचन तरसा शूरनिकट स्वपुरैर्वृतः ॥ २५ पापयिष्याम्यहं सत्यमित्युक्त्या कोपिटलः । निर्ययोच पुरातर्णमसुरैस्सुमहारथः ॥ २६ ततोग भूतसेना वा पचरा इमे । को भार इति मत्याग्य चमच किलिकिंचितम् ॥१७ थुत्यैतद्भूनसेनापि त्या रायं महाभयम् । उपयुषयेय तदा गतास्तेषां हि पापिनाम् ॥ २८ सतस्मऽपि से देल्या पर्युः फिल मापकान् । भायुधानि तथाऽन्यानि भूतसेना मिष्टुराः ॥ ३९ भूतापपि तशच्छिमपाणिपाशाहकान्यहो । मूर्छितानि भृश विस्ताउन्यासाहितामिति ॥ ३० कोपेन भूतानि नागासागरमारयन् । प्रध्यानन्यस्तदारफास्य वापिरधान पान् ॥ ३॥ यमअस्तापिरवैयामपुरैरसुरानपि । जमुरत्यन्त मुमोधादगदपथ सदामृताः। 18 रतना कोपस्य सेनापतिपरोनलः 1 प्रेरयित्या रथं शीनादातो भूतानने ॥ स्थिता। - इयोग्वलः । -..

·125 युद्ध कापडे - तृतीयोऽध्याय. धनुश त्यां समायोज्य वयपंच शिलीमुखान् ॥ ३४ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवाहस्यखण्डे युद्धकाण्टे द्वितीयोऽध्यायः॥ ।मय तृतीयोऽण्यायः॥ माय मजमुखादीनां वधः दुद्रुवुध ततोभूतसेनाखस्तारसमेततः । मुमुक्षुः कानिभूतानि तयाणाताडितानिहि ॥ १ घीयैनन्तसेनायाः पतिस्सिहाभियोमहान् । दण्डमादाय हरतेन दण्डपाणिरिवजाः॥२ तापित्या स्थायद्धतुरगानरोस्मृतान् । ततोऽनलो धनुरई नदधेयं रणांकणे ॥३ नजयेयं यदि तपेत्युपाचा वर्षच्छरस्तुतम् । सिंहस्तु तच्छरस्रोतो मध्येऽभिमुखमेस्यसः ॥ ४ स्थमारा तस्थान चापमुत्पाट्यचाक्षिपत् । सोऽपिदण्ड समादाय महामीमं स्वरायुतः॥४ ताडयामाप्त सिंहस्य शरीरे वननिष्ठुरे । ततोऽनलं महाकोपाग्मुष्ट्या सन्माज्य पक्षसि ॥ ६ संशय पादावस्याय भ्रामयित्वारमपाणिना 1 आस्फालपमहीपृष्ठे शतघा सोऽभवत्तदा ।। ७ मृने तसिंस्ततश्चरशीप्रमाजी पुरागत. । वर्षन् शरसहस्राणि सिंहस्योपरिनागवत् ॥ ८ उपागतं तमभ्याश सिंहो दण्ड मृतस्य सः । गृहीत्या तरसा तेन ताडयामाल घेगतः ॥ ९ सोऽपि दंडं समादाय स्वकीय यमवायुधा । मतादयस्था सिंहमपुरेशो महायला||१० तो वदाम्योन्यदण्डाभ्यां ताहिती पेततर्मुवि । मूर्मिती 7 समीक्ष्याशु मायनीलावुभावपि ।। ११ देवभूतयलानांब पतीतायापती युधि । ततो नीलस्स्वकं दण्ई मायस्योपरियाक्षिपत् ।। १९ धेगेन ताडितो दैत्यः सण मूमिवाप्पच । त्यतमोहस्तु शूटेन स्वेन नीलमयोजयत् ॥ १३ भूतसेनापतिनीलसोपि मोई गतस्तथा । मुफ्त्या मोह ततः कोपात् कोणारफास्यवशासि ॥ १४ परी तस्य निजेनाशु पोणायध्य पृष्टतः । दवा गळं तदीयंच स्वकैर्दन्तरसनिष्ठुरैः ॥ १५ पीया रक्तनय नीलो मायामास । विज्ञाः । मस्तिो यो पुरावद सिंहापो यलपाटिनी ॥ १६ घृतदण्डी पुनश्चैती युयुधासे परस्परम् । परस्य तारन कश्चित् स्वडेनैव रति ॥ १५ रक्षीम्त्य तदा पाद मूप्रिं प्रतादितु मनः । जनतय विज्ञाए जुगोपाम्यस्त ताडने ॥ १८ पुनरिमालक दण्डं सभ्राम्यच महायल: 1 तापिपास्या दण्हें टीचकारहि ॥१९ समातिनामिन युयुधे शामिना ! कोपर लिजेनापं बाडपित्या पुन पुनः १२० सिंह फोघेन तम्याग दंडनाताटयाकरम् । ताहनासतितस्सोप शाखेय च तरो. शितो।। पतित चस्मादायातिभैरवम् । श्येळाशन महता जथानोगसि तस्य स.॥२५ ता त মাঘী पानाताडपत्परः । स चरादेवा धारचुस्तदा भोभो सिंहापुरेशानो यमच जितवान् किल । मायन दुरात्मान महापापं मदावरम् । २४ इति संभुस्प हेयानां पचनं भूतनायकः । पस्फाला करेपास्य कपोल हरिषद्गमम् ॥ २॥ पपातास्फारने नाय महां विगत चेतना । प्राणानादमस्यागु विम्युर्दूतायमस्य मनुवां प्राप्य सहीसे समापस्तदा सलु । तस्मिन् पिवर्घाम संप्रासेऽजमुसो महान् ॥ २७ सिंहमुहिश्य च उदा निर्ययो महाय. । प्रत्याहीचमाान्त ਸਪ੍ਰੇਸ਼ -- खार दिजः ॥२२ महायला||24 ·प्रति ॥ ३३ । 126 धीरकान्दे महापुराणे तस्मिनजमुपस्तूर्ण ममुञ्चच्छर सन्ततिम् । शास्तस्या गणय्यार्य वटवृक्षं पुररिस्थतम् ।। २९ गृहीत्योत्तुस्य सरसा रथे तथापतत्तदा । मदता सिंहनादेन फैपयापृथिवीमिमाम् ॥ ३० शृण्वा तस्य महारायं प्रत्तोऽमदरस्तदा । मुफ्त्या रस्थितं चापं घेपमानायटिका ॥३॥ इनमसुरे भीतं तदा प्राह मधुर्पचः । नशूरोसिच भीतोऽसि त्वं निवर्तस्य संप्रति ।। ३२ इत्युक्त्याजमुखं शीपादवतीर्य स्थादयम् । निरस्तवटवृक्षरसन्निर्पयो शिविर चलत्येवमसी तस्मिन्नसुरक्शोक बिलः । घिग्जीयितं ममेदानी यजितारेमधे यलात् ॥ ३४ जीवनानिधनश्चय वरमेतादशस्यहि । इति संचित्य मनसा दैत्यो योदु मतिं दधत् । ३५ नाहमस्मीति पेगेन महता मन्दनेनच । पमिदुद्रावतं शीमावर्पयन्मार्गणाबहन् । ३६ तमापान्त पुनर्दत्य विहस्यायमधुवंली । मोघांश्चकार साँस्तान् करेणय निरायुधः ॥३७ मुक्तान् पुनः पुनधापि हरयैर्य सायकांस्तदा । पुनः कोपेन महता रथ संगृह्य पाणिना ॥ ३८ धामयित्वांबुधौ तस्य क्षेपपामाप्त पारम् । तदानीमेप तरसा पतित्याऽयं महीतले ॥ ३९ চুষছিন্ধকার ताडयामास यक्षसि । सोऽपि देस्यं भुजेनेय मधुः परिघशोभिना ॥ ४० अताडयत्भृश फोपात् पविनय गिरिहरिः । पेशाकेशि तथा बाहू याहव्येय महायली ॥ ४५ पतित्या भूतलं भूयश्योत्थिती मलमार्गतः । युयुधाते तदात्यन्तं भजवक्त्रमधू द्विजाः ॥ ४२ छाममा तमारोप्य पतित्वार्य स्वयं भुवि । उचिोपाय पादाभ्यां मधुर्यायत्पयोधरम् ॥ ४३ पतितोऽय मदीपृष्ठे शीनेणबोस्थितस्तदा । महत्याय धान्येत्य तात्योरयास्य (रस्वस्य) पाणिना । छन्नस्सन्माययाऽमुञ्चवैष्णवं चक्रमुज्यलम् । निरायुधं तमग्येश्य र तत् पुनरेत्य च॥ ४५ प्रवर्तुः कण्ठमेयास्म रित्या शीघ्रं गतं द्विजाः । स्वायुधेनैव यलवान्ममारायं यदाऽसुरः।। ४६ तदा संभूप सर्वेऽपि दैत्यसेनाधिपा द्रुतम् । समागल्य मृधे पाणान्यभूतसंहतो । ५७ स्तनधर्मीयुदादृष्टीरिवरथूलास्समंततः । दुषुध तदा भूतसेनास्ता इतस्ततः॥ ४८ तान् सर्वान सुरानेको दण्डकश्शदण्डकः । नियुतोद्भटधीरेषु वारीन् सुमदायुधः ॥ ४९ अभ्पेत्याद्वाययद्याणैर्गोपालो गोवर्ज यथा । विद्धास्तवाणजालेन दैत्यास्तु पयो मृताः ॥ ५० छिनांघिपापिकवचमणिपन्यवादेवराः । मृता इयाक्षिणी केचिदुन्मीत्य पतिता भुवि ॥ ५१ प्रादुद्रुयुस्तथा केचिदिन्न कर्णास नासिकाः । हाहाशब्दध सुमहानभूदंभोधिनिस्स्वनः॥ ५२ तद्भानुकोपस्तु महता क्रोधवहिना । दृष्टाघरं निजं दैत्यो गुणेन धनुरानमत् ॥ १३ योजयित्वा क्षणेनैव मयाय समुपैक्षितम् । वाहिनी द्विसहस्रेण दैत्याचा मृताः किल ॥ ५४ अधायनपरे प्रस्ताश्छिन्नभिन्न शरीरिणः । सहन्नवाहिनी संख्या वर्तन्ते दितिजाः किल ॥ १५ तरमादहममुं युद्धे विजेष्यामि धुर्व यसैः । नोवेच्छ्रत्स्य पुत्रोनेत्युक्त्वायं रणभैरवः ॥ ५६ चोदनेचरल्या भेरयित्वात्मसारथिम् । भारफास्य धनुषो ज्यांच घृतलस्सफमुष्टिकः।। ५७ विनयधर्मकालस्य मेघसन्ततिवद्भशम् । वयर्प शरवर्षाणि भूत सेनासु निष्ठुः ॥ ५८ सेनास्ताश्च तदावृक्षान् पर्वतान्महती दिशालाः । भायुधान्यतिधोगणि महारायविभीषणा ||९ चिमिपुस्सहला सर्वान् मानुकोपं प्रतिद्विजाः । तानि सर्वाणिसहसा भानुकोपो महायलः ॥ ६० मुक्त्वा कोटिशरस्तीष्णानेणुतामनयत् अधा । पुनश्च भूत सेनासु कोटि बाणाननेकशः ॥ ६१ योजथामाल धेगेन मण्डलीकृतकार्मुकः । मुकारतेन शराशीघ्रं गया स्वहसा ॥ ६२ ·'127 युर शाण्डे -चतुर्थोऽध्यायः अछिप पाणिपादादीन भूतानां निर्गतास्तदा । पुनश्च सादासेन शतशोऽय सहस्रशः ॥ ६३ घवर्ष मार्गणास्तीणानिदाघे मेघरजलम् । भूतसेनास्तदाऽत्यन्त छिन्नभिन्यांगयष्यः ॥ ६४ अपलायनतिनस्तास्नवन्स्यो रक्तयाहिनीम् । पराभयं तदा वीक्ष्य भूतानां घावतां द्रुतम् ॥ ६५ बाजगामाति धेगेन रपामुग्रो महायलः । भ्रामयभीषणं दण्ड ध्वनयश्च महारवम् ।।६६ तस्य यमणि दैत्यस्तु कळवान् कोटिकोटिशः । तस्याज सुमघाटोपो नदचन्द्रुत विममः ।।६७ अकरोतनयं शीघ्रं दण्डेनातास्य निष्फलान् । दण्डमादाय तरसा दैत्याडक्षिपत् पुनः ॥ ६८ साडपित्या तमप्याशु खदंडेन पृधाकरोत् । पुनस्तु भानुकोपस्य सरथांस्तुरगामयम् ॥ मारपामास दण्डेन परस्योग्रो महाबलः ॥ ६९ भग्ने एये तु महता बलशालिनयमप्रेण दैत्य सिमिरायलि भास्करण। बारा शीघ्रमपरं रथमुज्यलाभ भागाद्रणं दितिसुतेषु परो दिजेन्द्राः ॥ ७० इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्दे युद्धकाण्टे तृतीयोऽध्यायः॥ - ताव्य ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः॥ भामुकोपेन गणाधिपैरसह युद्धम् ॥ ततस्तु निशितान् याणान् भानुकोपो महाफुधा । मुक्त्वा वान् परस्याशु दण्डं घूळीचकारहि ॥ १ वर्ष निशितान् भूयो मार्गणांस्तत्वळेयरे । तानयंतु करेणैव मोघांधकारथ ॥२ पुनश्चाग्मेस्य बलवानामिमुल्येन मार्गणान् । नदी मीनइबादाय भानुकोपेन तद्रथम् ॥३ ममण्डलपर्यन्तमक्षिपदणभैरवः 1 रथेनाम्यागतं वीक्ष्य रविर्भातस्तवा भृशम् ॥ ५ पायाति भानुकोपोऽयं अपराधं मयास्यकिम् । इत्याकुलेन मनसा यदा ते ददृशे विजाः ।। ५ तदेव यपतद्यो मां भग्नत्योपुरः । उत्थायच पुनश्शीघ्रमु सन्ताय वक्षसि ॥ ६ अविक्षिपत बेगेन पादौ संगृह्य सौंपरे । सत्यलोकावधि तदा गत्वायं भूपसा क्षणात् ॥७ पदा निवृत्तः पुण्यस्य क्षयादियच पुण्यात् । योजितस्तु तदा शपत्या ब्रह्मणा मुक्कया पुनः॥८ पतन मुबि समापाशु मोहमुग्रोऽद्विगाष्टिय । तस्मिस्तु पतिते दण्डी महायीरो महागिरिम् ॥ ९ उत्पाध्य सुमहारायो निरासासुरवधर्मणि । ते सहनशरान्मुक्त्या शतधा सोऽच्छिनत् क्षणात्॥ १० रसाल वृक्षमादाय पुनश्च पुरतः स्थितम् । सारथिं ताडयित्वास्य स्थस्य तममारयत् ।। २१ ततस्तु भानुकोपोय मन्युनाच ज्वलनिय । सहस्राणां दश तदा निशितानाशुगान् क्षणात् ।। १२ वर्ष निटिले सस्य गर्जयन्मेघवत् भृशम् । मुमोह समही प्राप्य तच्छरैस्ताडितो पली ॥ १३ तस्य तत्पतन हास्या पिनाकी शीघ्रमागतः । मास्फाल्यो स्वक गोत्र प्रसार्यचकरी बलात् ।।१४ प्रचक्रमे पहा क्षेप्तुं मानुकोपं प्रतिद्विजाः । तत्पूर्वमेव तस्यायं वक्षस्यत्राणि हसा ॥ १४ सहस्राणि रणे भीमो मुञ्चतिस्स पिनाविनः । तानि सर्वाणि तम्याशु पक्षी मित्याच निर्यपुः॥१६ पपात समहीपृष्ठे हरिणेय महीधा | ततस्तर्वाणि भूतानि सर्वे सेनाधिपा भपि ॥ १७ मिळित्या पर्षतान् वृक्षान् मण्डशैल गदा मपि । महता फन्दनेनापि निजितांबुधि निरस्वनाः ॥१८ अवयस्य थेगेन भानुकोपे तदा भृशम् । मानुकोपस्तु तान्सान यान्मुक्त्वाऽऽशुगान् द्रुतम् ॥

·128 भीरकान्ये महापुरा इच्छिस्य भूमौ सस्तार महायल परामामः । पुनश्ध मार्गणान्मुक्त्वा द्वावयामास तानयम् ॥ २० पलायिसेपु वर्षेषु चलेण्यय महायलः । असण्ड सददण्डाक निधन कपालका २१ तयाण्ड लोचनायाब लक्षयीपस्तदा ययुः । ते सर्ये ERRITIST: सर्वाभाण भूषिताः ॥ २२ सर्पलक्षण अपना धनुशास्त्र विशारदाः । एफदेय उपया साकं योजयित्वा धपिच ।। १३ पपत्या खोम्न विनिमिप्य रथेष्वालीट मार्गतः । हरज्या रफालनाराय गुणस्थशरपुंखकाः ॥ २४ धवपुशरजालानि सादृक्षासास्तदा सरे । तेषु कान्यस्य पानंच प्रयिष्ठा निर्गतानि हि ॥ ३४ कानिचिध शरान्मुक्त्या सोऽपि चिच्छेद शीघतः 1 पुनक्ष सोऽमुरः कोपात् सहस्रागणितान धारान् || कोट्या मुमोच तासर्यान् लक्षीरस्य महायलः ! तानेते सहसा चैतत् सहयोधिकान शरान् ॥ २४ मुफ्त्या ग्यवर्तयन् भूयत्तदन्तिकमहो द्विजाः । पुनश्च भानुकोपस्तु सायकान्मयनिमितान् । २० अनेककोटि संख्याकामुरावामितपराकमः । कार्मुकास्त्राण्यमीपातु झोदयामास शीघतः ॥ २६ पुनश्च धीरास्सवें से शरानन्यायपिच | समादाय जधेनेय चपर्युरमुरे तदा ।।३० तेन मुक्तान शरांधाधु चिच्छिदुस्समहोद्यमाः । तथा रये तदीये से सहनगणिताछरान् ।। ३१ शतानि चतुरंगेषु पजेपुव तथा रहून् । मारधीच साम्राणि मुझ्या तानत्यामहीम् ॥ ३२ भानुकोपो महाकोप घनिज्यलितमानस: 1 महान्तं रथमारय पुनधान्यं महायलः॥ ३३ मत्यजत्तेपु धीरेषु शतानिव शतानिच । सहस्राणां सहस्राणि नाराचानतुलान् छितान् ।। ३४ तैत्तदा वृतसागास्सर्ये कण्टकिता इच । अभयन विगतोत्साहास्नयदानघृतागणाः ॥ ३५ ताइवांस्तान्समीपाशु वीरसिंहामिघो महान् । रणकोलाहलारायो वर्पनखाण्यनेकशः ॥३६ जयेनामान्मदामीमो वीरशासन भूतलम् । तानि सर्वाणि तरसा भानुकोपो युधिष्ठिरः ॥ ३७ धूळीचकार बाणानां सहनशतकोटिभिः । वजात्राणि सहस्राणि पुनः फुद्धोऽस्यसोऽस्जत् ॥ ३८ हित्यार्य तानि धेगेन सहनगणितैश्शरैः । धीरसिंदोऽस्य वक्षध पूरयामास कोपतः ॥ ३९ भानुकोपोऽपि तस्याशु सायकैस्ताडितो भृशम् । ग्लानिमाप तदाऽत्यन्तं रकधारा परिप्लुतः ॥ ४० क्षणेनैव ततधायमों 81 मसृजन्तं प्रतिद्धो मारकं सकलद्विषाम् ॥ ॥ प्रकाशपत्तदत्रंतु दिशो दश महाजयात् । प्रतस्येच्नेकधा मिन्नं सर्वव्यामोहक द्रुतम् ॥४२ महता शन्द जालेन पूरितादि गुहाम्तरम् । प्रत्यत्रंच यदा फत् वीरसिंहः प्रचक्रमे ॥ ४३ तदा झटिति तं भूमावुरो भिवाप्यपातयत् । ततस्तु वीरमार्ताण्डो दृष्टुतकोध विहलः ॥५४ सिलिनी अनुपोऽनाई योगिता समापमम् । समयान्तरिय द्रुतेनाजायकः ॥ ४५ कळयान् प्रेरयित्वाशु ज्यांचा तस्स सोऽच्छिनत् । ललाटेपिच तावन्तु शस्त्राण्यस्यासृजत् द्विजाः ॥४६ पुनश्च कार्मुकं यायत्कालेनाप महोनतम् । योक्तुं ज्ययाऽऽरभद्धीमान् भलुनात्तत्तदाप्ययम् ॥ ४७ तुरनमानौमानुकोपो महाबलः । वीरमाण्टिकस्याशु पातयामास भूतले ॥ ४८ पुनस्साशसास्त्राणि वक्षस्यस्य युयोज सः । तोमर्पयशादीरमार्ताण्डसमहारयः ।। ४९ स्वरथात्तस्य वक्षोमध्ये पपातहि । भञ्जयित्वाशु तद्यापं क्षिपतिस महीतले ॥ ५० ससंभ्रमं तदा वैत्यः करवाळं कटिस्थितम् । कोशाद्गृहीत्वा तासा फोडे तस्य प्रवेशयत् ॥ ५५ जप्राइच यदा भीमं रक्तधारा तदा भृशम् । निपपात प्रहर्तुध वक्षोमध्ये द्विजोत्तमाः ।। ५२ तदानी वीरमार्ताण्डा खहं परिगृह्य च । योजयामास तस्याशु वक्षस्यत्यन्तमुत्कया ॥३ - नारायणस्य ॥ उत्थाय ·'युर काण्डे - पञ्चमोऽध्यायः 129 भागत्प पारवाणं तदाच्छिन्नमेनासीत्तु निष्ठुरम् । दैत्यस्तु पुनस्मत्य निटिले - तस्य योजयत् ।। ५४ परवाळ महाफोपात् पातयामास तं भुवि । प्रताथे सहसा धीरराक्षसो नाम दुर्जयः ।। ५५ समहावीरस्महस्रामाण्यमोचयत् । तानि सर्वाणि दैत्येशो, मुफ्त्याशस्त्रमण्यनेकशः ६.५६ मतान्तघाइवेळाशोनाकृतदिड्मुखः । शतैस्तु सारथिं तस्यान शरारयतिस्महि ॥५७ स्थाप्य सूतं पुनश्चान्य क्षणाईघ महाबलः । सहनिशितैदशमंकुट । तस्यचोवलम् ॥ ५८ भपातयत्तवाक्षोण्यां धीराक्षस संसका । अपया भानुकोपस्तु कोटीर पुनरूज्वलम् ॥ ४९ निधाय मौलौ वलयान् कोपाग्न व्यतितो भृशम् । चिच्छेद चाप , तस्याय: सहन्नौनिशितैरशरः॥ ६० पामुक्तु यदादातु प्रवृत्तस्तरसा यली । तदैव भानुकोपोऽस्य रथ, मुकधाशरान यहुन् । ६१ विच्छेदसमहाटोपरवानित निड्मुखः । क्षणादेव पुनथाय रथमास्याप सुन्दरम् ॥६२ योद्धमाप यदा कोपारासनलसावर. । तदैवचाप तस्यायं 'भानुयोपोधिनापुनः ।। ६३ ततशक्ति महाकोपात् तस्याज सुमहारय । शरदशतैस्सनिशितैरलार्षीत्तामपिक्षणात् ॥ ६४ रथातृम राक्षसो यीरपूर्वक, । रथेन साक त दैत्य सुनोदोषियत्स्यले ॥ ६५ मिर्गत्यशीधमाकाशे थे स्थित्या महार. । अट्टहास निनारेन . प्रयासक्लादिशः ॥ ६६ मुमोच शति तस्याय निशिता पक्षसिधा । पतनाच ময়কমামা क्षितिगतः ॥६७ धीरान्तको वीरमहेश्वर विनिर्गता बीरपुरन्दरेण । महायलवीरमहेन्द्रबीर धीरो तना बीक्ष्य तदस्य विमाः इति श्रीस्कान्दे पदापुराणे शकरसंहितायां शिवरदस्तखण्डे युद्धकाण्डे चतुर्थोऽध्याय ॥ भयक - " इप || मय पञ्चमोऽयायः वीरवाटुना भानुकोषस्य मूत्पातनम् ॥ प्रस्थिताश्च , महावीरास्सर्वे कार्मुकराणयः । धमाधना तदा--. महासावविभीषण. १ चवशारजालानि भानुकोपमभिन । । स्यन्दन भानुकोपोऽपि नानालंकार मण्डितम् ॥ २ अधिष्ठाय पुनश्चान्य वपु शरान् पहून् । युद्ध तदाभवण सुरासुग्महीभुजाम् ॥३ अहपूर्वमहपूर्व शंसतामा भैरयम् । तदाऽसुरशरैर्षदाघुमी भनमनोरथी ॥४ मायौ भग्गरण त्रासाको मूर्छा तदापदि । दृष्टुतदासुरी सेना मनानां गततेजनाम् ॥ ५ महावेगा महाराव विभीषणा । अट्टहासपरास्तत्र नमृतुपशाईपाणयः॥६ लाखेटघराः वेचिद्धान्तिस्म समततः । एष नदासुवर्षेषु दये पुच तदा क्षणा ॥ ७ महावाहुमहापीरो धीरमाहुविनिर्गम । पठन विविध घेदान्त गुहस्तोत्र परान्तरः ॥ ८ गुहाशय गुह ध्यापन हरियतामोहस्य स. I मुद्दई पिनामिव शासन्तति प्रभूय बापे मौषी तदाऽयुजत् । आस्फालय वा मामा रूपड़ोगि विमीपणाम् ।। १० तदा समभवरोरो निनादः प्रयन् दिश. । ब्रह्माण्डपिर तद्वहिरीणाध गुहान्तरम् । १ भकाण्टेऽई स्फुटतिषा बाह्मणोतिभयप्रद । कल्लोलानां रखो वा स्वास् प्रळयांमोनियुक्त ॥ १२ एवमुरमेक्षितो नामा प्रकारेणव मानः 1 ताश व महाराष पुरवा व्याघ्रमिया मृगाः॥ ३ आजगाम चापमादश्य 33 ·यलमिनच । दूतस्य - ॥ तस्य 130 भीरका महापुराणे व्याघा गजाश्च सिंहस्य रमाशंक्य मीपणम् । शरमस्य रयोऽयं किमिति पचानना मपि ॥ १४ त्यकभूभृगुहायासा दुयुः परितो दिशः । चकार भानुकोपोऽपि शिबिन्यास्फालनं तदा ५१५ सदारापोभवचन सर्याश्चर्यकरः परः । ततस्तु भानुकोपस्तं धीरयाई महायलम् ॥१६ नग्रहावं नमधुमिन्नगुद्दो कस्पचित्कोवा गर्वपतास्तथा ॥१७ भाषावशेन पूर्व त्वं मारयित्वाऽसुरान् गतः । दूतबुध्यातवाहं त्वां मुकवानसि सत्यतः ॥ १८ पश्याधुना पलं स्वत्र दायितं मारितं मया । जित्या त्यामाइये शीघ्र सन्धियां स्वदीयकान् ॥ १९ मह खलिफायदान् करिष्यामि नसंशयः । इति युवन्तं तं मेश्य धीरयाहुईचोऽवयीत् ॥ २० किमुच्य तेऽधुना देस्य पण्डितं मानिना त्वया । योगुमभ्यागतं दूतं न तथा वक्तुमईसि ॥ २१ दूते नास्ति बलं शौर्यमिति कस्यविनिश्चयः । मुक्त्याऽभिमान तस्मारवं कुरु युवं मया सह ॥ २१ रथं यदति देशे बोरयाही महायले । भानुकोपस्तु कोपेन दबास्त्राणि मुमोचहि ॥ २३ सोऽपि मुक्त्वादश शान् विमेदेतानि देवपः । शतण्याशुगान् दैत्यो विससर्ज पुनः मुधा ।। २१ तावद्याणारियमुच्याय सानप्याटिनदुज्यलम् । पुनब्ध परिणो दैत्यसहस्राणि जहीरुपा ॥ २५ धीरवास्तु तान् छित्वा सहनरेव कोपतः । तस्मिन्भूयस्सदनाणि दशास्त्राण्यत्यजत्रा॥२६ दशमिस्तसहस्राणां छित्वातानपुरशरैः । मानुकोपोऽत्यजयाणान् लक्षासस्यामिता सुरे॥२७ लशारीरयाहुः छत्याशुगान्वृधा । दशलक्षखगान् दैत्ये पाहिणोत्तमहारयान् ॥ २८ सायसंण्यान् विमुच्यायं दैत्यश्चित्याशुतानपि । शतल शराणात नुनोदास्मिन् महाधा ॥ २९ तावसंख्यैश्शरैस्तस्य तान् इत्वा देवनायकः । पुनश्शतसहस्राणि कोट्या तत्याज तं प्रति ॥ ३० छित्वा तावच्छरैर्वाणानसुरो देयपोनिमतान् । कल्पान्तघनपद्वयो वर्ष सुकून् शरान् ॥ ३१ धीरयादुरपि कोपादट्टहासपरो भृशम् । मुमोच शनवर्षाणि महासंवर्तमेधयत् ॥ ३२ तदा तयोरसमभयो चित्रंतु दुर्दिनम् । एणसागुणावगर्जासिमानाम ॥३३ शारजालप्रभापुअस्फुरत्सौदामिनीवृतम् वृताशेषदिपातायाणम्दातितृपिच ॥ ३४ शिलीमुखनदीमध्यन्नमचद्रयपर्पतम् । निर्यघाणप्रभौन लक्ष्यवक्त्रं पास्वाम।। निष्कासितच्छन फेनराजिविराजितम् । अनिमेपैरपितदा सनिमेषतपेक्षितम् ॥ ३॥ प्रवृत्ते दुर्दिने चैवं भानुकोपस्तदा शरैः । वीरया विमुनानि छित्यास्त्राणि पदन्यपि ।। ३७ पुनर्दशशरान्मुक्त्वा मञ्जयित्वाशु तनुः । चकार सुमहाराषं धर्मपाल पयोदवत् ॥ ३८ वीरबाहुस्ततचाप गृहीत्वान्यामहोप्रतम् । मेरयित्वाशुपानाशु भनयामास तदनुः ३१ जवादयो गृहीत्यान्यन्महदनुः । महताशम्द जालेन पूरयंध दिशोदश ॥ भवनिशिताम्बाणान् सहस्राण्यस्ययक्षसि । ततः कोपेर वीराणां वीरोत्यन्त ज्वलप्रिय ॥१ कोटीर बाणैरसप्तभिरासुरम् । अउंचकार दैत्यस्तु यदायेनस्वकं शिरः ॥ ४२ तदैव कवचं तस्य निच्छेदाय पुनश्शरैः । मानुको तदा भानुाहसदीक्ष्य तादृशम् ।। ४३ ततोसुरो महाकोपायनुरास्फाय निष्ठुरम् । षपर्व पीरनिटिले नारायानां समयम् ॥ ४॥ प्रोतास्तत्र करेगाशु वीरमाहुस्समुक्षिपन् । शिजिनी ताडयियाय महाराय विभीषणः ॥ ५५ भट्टहासपरोल्पात मुञ्चतिस्मास्ययक्षसि । सहस्राणि तथा यत्र दोरसन्धि युगपाणिषु ॥ ४६ प्रतिस्थाने शराणां स प्रळयाग्निरिषज्वलन् । तच्छरैग्निसंफाशेहमानस्तदासुः ॥ ४७ पातयामास - ·युद्ध काणे-पोऽध्यायः 131 मुमोह धनुषः कोट्यां याहूनिक्षिप्य भूसुराः । मोहिसेतु महापापे भानुकोपे दुरात्मनि ॥ ४८ प्रसूनराजीपश्चात् किशुकामेष्वशोणितः । ततश्ससंभ्रमं सर्वे दैत्यासंभूय त वृताः ।।९ अघपुरशर जालानि युगपत् धर्ममेधवत् । वीरया स्थाटोपरवष्यनितदिदमुखः ॥ ५० हदियायन गुहं साक्षात् दैत्य संहार फारिणम् । सहनकोटि शम्राणि मुक्त्या मुफ्त्या क्षणादयम् ।। ५५ छिरवाऽसुरशरान्सान नीहारान् मानुवाक। 1 अनन्तकोटि गणितैग्स्स्सर्वान् दितेस्सुतान् ॥ ५२ ममारयघथारुद्रनिपुर लीलपा द्विजाः । तदा शिांसि दैत्यानां याणलगानि कानिचित् ॥ ५॥ पैतुरग्धौ पराण्याशु पर्वतेषु सरिरसुव । द्वीपात् दीपं तथान्यानि यायदण्डातामिहि ।। ५४ इतराण्यारम भार्याणां भपतन्पुर एव च ॥ ५५ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवाहस्यखण्डे युसकाण्टे पञ्चमोऽध्यायः॥ - ॥ मय पष्ठोऽध्यायः॥ श्री स्कन्देन भकारक्षणाय अमोधास्त्र प्रयोगः । नन्तश्च कयायानि भूयास्युत्थाय . मीपणम् । तदा समभवशेषां रकैरेव महानदी १ मांसकर्दमभूयिष्ठा पेशीयालिनी भृशम् । मदण्डघवळच्छत्र फेनपतिपरिष्कृन्ता ॥२ लुटतमत्तकपृथुपदाजिपरीवृता श्रीकसौगृहछुक्तिपेशीसंघसमाफुला ॥ ३ ববিদ্ধাকৰি भीषणा | सारमेयशियामिध पिशिताकांक्षयावृता ॥४ तैः पिशाचैध तथा संकुला सर्पतो भृशम् । एवं मृताऽऽसुरीसेना धीरयाहुशामिना ॥ ५ ततो भूतानि सर्वाणि भूतसेनाधिपा बपि । मूरिताश्च परायेतु मिलितास्सर्व पयते ॥६ नृचपानपरेवेषु इसास्वपि परस्पाम् । सहमा भानुफोपस्तु स्यतमोहस्तदा द्विजाः ॥ ७ मृतां यामकारेण स्वकीयां वाहिनी तथा । निश्शेपेण तथा देवसेनांतामपि जीपतीम् ॥८ नृत्तगानपर्ग वीक्ष्य विचिन्त्य मनसापिच । साफ मया युयुधिरे पते सबै पलायिताः ॥९ मयमेको महाशूरो नसमोऽस्य पृथक्जनः । तमेनं घटिकामध्ये मारयिष्यामि सत्यतः ॥ १० नोचेपग्निं गमिष्यामि सोऽहं चापधरोऽपहि । इति प्रतिशां कृत्वाऽयं दैत्यसेनाधिपः क्रुधा ॥ १५ मदन , मुश सदा पूर्ण केसरीय महोन्नतः । यचर्य शिशिरशस्नान सहनाणि सुरंपति ॥ १२ तायत्तद्प शास्तच्छराच्छिरयाशु देवपः । पुनर्मुमोच याणानां सहस्त्राणि तदाउसुरे ॥१३ तानि सर्याणि दैत्यस्तु महापल पराममः । भित्याशु निशिनर्माणस्सहनः फोपविलः॥१॥ पुनर्दश सहस्राणि मुत्या स्त्राणि निष्ठुरः । सैन्धवान् तदयामशान सारथि मृतिमानयत् ॥ १५ भय भूताधिपः कोपाग्यमावरयं तदा । भारत निशितैयांगतिशतद्विशतदिजाः ॥ ६६ मासुरं रथमांध सायिं फार्मु तण । भित्वा महीतले धीरो नुनोद समहायला ॥१॥ ततोऽसुरो र प्राप्य फार्मुकंच समुनतम् । पुनर्मुमोच घमासाप्यसिम्सात शतानिदि ।। १८ देवपस्तु तदा खिनः किंचित्कोपयशात्पुनः 1 चतुर्दशशरस्तस्य धनुदिाधार निठुरम् ॥ १९ महता सिंहनादेन कंपयन्दै त्यसरम् । सहौस्तु शरैर्भूयदिछत्या सूतच सद्धम् ।। २० ·। तदन 132 1. धीरकान्दे महापुराणे तुममानपितथा पातयामास भूतले 1.पुनदिशशतजियशश्वास्य पिमेद हि ॥२॥ पदा एवं , पुनदैत्यस्त्यारोह महोनतम् । तदाप देववस्त्स्य नि पृष्ठभागगम् ॥ २१ सहवैच्छिनाभित्या बारात यक्षसि । ततस्ससंभ्रम दैत्यश्चिन्तयियात तदा ।। २३ मशफ्योयहि धनुपा । जेसुमाइय मागः । इति जना मोहान सपन्यामोहकाम् ।। १४ मनसा मन्त्रयित्वा तदमुञ्चद्रीपणं भृशम् । यदा विनियो गाढं तमः पटलमेचरम् ॥ २५ भन्धी एसजनाक्ष तदशेपाशावृतान्तरम् । महाभीतिप्रदं घोरं महामायापरं परम् ॥२६ मोइफ मोहयस्यापि मीपण मीपणस्य च । तदा भूतानि सेनानां पतयस्सर्प एयते ।।१७ स्यायुधानिच योराणि क्षिपन्तिमाशु -रमति । मणप्प महागावागाछत्तद्धि देवः ॥१८ क्रिमिदं भीषणं घोरं निवार्य घेनया मया । मायाति शीघ्नं सर्वाणि शास्त्राप्युन्धि रहसा ॥ २९ एवं ससंभ्रम पीक्ष्य याचित्रे सुराधिपे । सहसा साफममुना सेनारसर्वाध भूसुराः ॥ ३० निपतम्मोहयामास धोरयाहुना । स्तमा इवस्थितास्सर्ये मृतसेनाधिपा गदो ॥ ३५ स्थेपु रधिनस्तातलेऽपि परेक्षणात् । स्वस्वायुधान्यवष्टम्य निद्रामापुद्विजोत्तमाः ॥ ३२ बालेनापि भृशों शया व तदास्थिताः । सन्तोषेण तदा तेषु मानुकोपरशराम्यहुन् ॥ ३३ मुफ्त्याशु रुधिराग्लुटाम् अकरोनान्सुराधिपान । मातत्सर्वभूतानां निवासी दयानिधिः ॥ ३४ कुमाररसुकुमारासचिदानन्द विग्रहः । हेम्फूटपुरे स्वामी दियसिंहासने स्थितः ॥ ३५ सेव्यमानरपुरगणैः परितः पाय घर्तिभिः । निवृत्तये तदनस्य मोहनाशस्तदा ..प्रभुः ॥ ३६ ममोहान महाघोरं मुमोच सहसा ज्वलन् । भासपत्सुतरामाशास्सयों ..भानुक्रा तद्रुतम् । सापादियोत्थितास्मयं धीरलाहुमुखास्सुराः ।। ३८ भूत सेनाधिपतयस्त्यक्तमोहाः क्षणात विज्ञाः । श्रमोहास्य तु मोहान धारयित्या गुहान्तिकम् ॥ ३९ 'ययावपति मेनाशु ' नेणैव तदा भृशम् । उस्थितास्सहसा वीपसर्वे लजितमानसाः | 20 प्रत्यत्रेऽशुशलानांनो घीय किंवाप्रवर्तते । कृपया पण्मुखस्यैते शितासहसा वयम् ॥ ४१ इति स्तुत्वा गुई सँधै स्तोर्वेदान्तगुमितः । योद्धं पुनदैत्यवरमुपचकमिरे हन्तुकामस्तदा वीरबाटुस्तं - सहसा साम् । मन . पाशुपत गादग्रहीदेवनायक ॥४३ पीय तदैत्यनाथोग्य भयाविष्टमनास्ताम् । गृहीत्वाश्त्रमयतस्य प्रत्यखें मगतः खलु ॥ ४४ त्याऽतो नगरं शीघ्र मख्न पाशुपतं महत् । समादायागमिष्यामि योद्धम महायरम् ॥ ४५ इति निश्चितचित्तोय सूक्ष्मरूपेण शीघ्रतः । मुफ्त्या त्यं पुरं प्राप नानादेस्य समाकुलम् ॥ ४६ गायहस्यवास्तत्र फ्रीडतोऽक्षण धेलिपु । यो वीक्ष्य स्वयं गेहं नानारत्न विचित्रितम् ॥ ४७ सुन्दरीमिमनोहारि गावधिभिरावृतम् । कृतनानोपचारोऽपि नित खिन्नमानसा ॥५८ चिन्तयित्वा रणायान न्ययमसरा भूनाम् । भूतानि सेनापतयश्चक: कोलाहलारयम् ॥ ४९ चयपुः पुष्पवृष्टिंच देवा योन्नि स्थितास्तदा । देवदुन्दुभयस्तद्वद्विने दुस्ताडिता तदा प्रोशुश्च भूतानि यीबाहु महाबलम् । नेतन्यो दैत्ययर्योऽयं पुराद् वध्यान देवष ॥ ५५ एवं बादिषु भूतेषु धीरवाइस्तदाऽवदत् । पलायिसो रणे योषा कोवासोच पुनर्भटैः ॥ ३२ नामिभाप इतिहुशास्तत्वार्थवेदिनः । आगतश्चेत्स्वयमय संहरिप्याम्यसंशयम् ॥ ५॥ परमादिवचः शुरवा भूतसेनाधिपास्तदा ! प्रहमनसरसा प्रस्थितास्स्वपुरं प्रति ॥ ५४ इय।।३७ प्रभापुजेन महता चारयामास फुधा॥ ४२ शम् ॥10 ·- सप्तमोऽध्यायः 133 दृष्ट्वा च परिभवमर्नु भानुकोपस्य भानुीत्येवागादपरजलधिं यौतभानुर्महान्तम् । सर्वे यीरास्सकलदनुजाम्मायित्वा द्रुतं ते सन्दावास पुरमपि तदा प्रापिरे भूसुरेन्द्राः ॥ ५५ इति भीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखणे युद्धकाण्ड पष्ठोऽयायः॥ ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः॥ भी स्कन्दन युद्धाप प्रस्थानम् ॥ घोरयाहुमुपासा भूतसेनाधिगस्तदा । गत्या सदस्य निकटं प्रणम्य सहसा क्षिती ॥१ स्तुरया तो स्तुप वृत्तान्तं च प्यजितिपन् । महत्या कृपया सर्यान् पिलोक्य नितरां गुदः॥३ नियोजयामासतदा तानिमान् स्वगृह प्रति । तुष्ट्या सर्व पुरश्रेष्ठं नमस्कृत्यवान् गताः ॥ ३ शूरपमाय संधुस्य स्यपुत्रस्य परामवम् । दुत वरण बलवानई गत्या स्यएवं तान् ॥ . साफ सेनानाशु बिजेप्यामि नसंशयः । इत्युक्त्या तान् खकान दूतान् प्रेरयित्या गृहं प्रति ॥ ५ तस्पी चिन्तापरयशो राधी तामसुराधिपः । उपः काले समुत्थाय कृताशेप दिनपियः ॥६ सिंहासां समाया नामारोप होमितम् । सहनकोटि संस्थावान् दुतांश रयत्स्ववान ।। ७ मानेतुं स्वपलान्याशु तन मन्त्र स्थितान्ययम् । प्रस्थिता दूतपर्यारते तसवीणदि सन्धिषु ॥ ८ स्थितान् मटान् यि धापि समानीयागता द्रुतम् । पूरपद्माऽधतो नष्टुं भारोहय गोपुरम् ॥ ९ स्थिरया तस्याप्रदेशेऽयं पाप तामनुजीयिनः । शतसाहन संध्याकान् याहिपा दिसिजन्मनः ॥ १० पदयातुष्टयाय महत्या पुरनायकः । नानामणिगणाफीणे धृतोहित मदानुः ॥ ११ भासमानस्तदा रामधनुर्पतयनीघयत् । सप्तकातस्वरमय शरपूर्णनिषत् ॥ १२ रियायिधरप्रमापुसमास्यांबुदरूपान् धृतद्रोणप्रसूतीघदामोद्दामममाभर: १३ शुधारगायधमालायरिधनमः 1 दष्टप्रासासिनिलियुठाराघायुधोज्वलः ॥ १४ जिसमन्दरपेलासमहामेधयों । एद्रलोकरथे विरे मानास्योपशोभिते ॥१५ विपास लिइयायपरिपते । स्थिाया प्रतस्थे दरोग्दरसामुगो मन्त्रिभिपरः ॥१६ सेनापतिभिरम्य महापौरमहायः । तथा सायुधापूर्षयानुस्यन्दनानिमिः ॥१७ रासपीपी ततस्तीरयां गोपुरद्वारमागतः । सिंह सापपुरो तापपुरेशातिशूरवी ॥१८ सेमानामपिपी पपा मेरयिरयाशु पूषंगी । पादळीमेरिपटामहरिडिम॥ ९ ধিমাহাঙ্গসুবিয়িমিঃ । तुरामा पाभिहित उदस्तिनाम् ॥३० भ्रमपमहायमे मिलासरपपि । येदार सेनानां मागपाना महायः॥२॥ शिकायतकासाधिमदार निरस्सनः নামবেথামখেয়ালন। হ सूरपणा सेनामिः पाप पुखरपन महत् । माता पूरिजाएंटेन सेनाणदोधिनमा বৃদ্যালয়ে पिपरागुपदा I BAIगमनमाश्चिदः TAIT शिशिरत् ॥ २४ मार्गपामास स ममराम्प सगं सदा । अप गरे सामानं मनायामाल fan || पोni पदेस्यापि ममी । इति मंशाधिनमस्तपायुषा पुग्णाम् ॥२६ - ·संरवैः ॥३० तथा 134 भीरकान्द महापुराणे भयावासना सहात् सदस्यापदारफः । पापु खसारधि पूर्ण स्पस्यानयने गुहः॥२७ मेरयित्याय सेनायमानीसेऽस्मिन्महारथे । मातपिरियन्दपर्वध स्तूयमानपदांयुजः ॥ २८ विपशीगानसकनारदादिनिपेथितः । त्वं दण्डैध नृत्यनियभिमंपिभिगवृतः ॥२९ मेरीकादळनिस्तापाइरहरीमजुमदले. । शेखयंशविपसाधर्मत्सितांभोधि गायद्भिः किमर पठनिन्दिभिर्गुणान् । उचचामरसंसक्तकरदेवयरैरपि ॥३ छतनानोपचारीधान्यरम्यावृतान्तिकः । भारद्यात्मर देयः प्रतस्थे सदसा द्वितः ॥ ३२ प्रस्थिताध तदा पीरासह सेनाधिपिरपि । रपानारा तरसा सर्यामरणभूषिता।। ३३ भूतानि तानि तरसा कृतरुधेळारयाण्यपि 1 सदा समभयद्रेणुपुलो ध्यानदिवाकरः ॥३ सवारसासा सर्व प्रापुरायोधनस्थलम् । ततस्तु भूनसैन्यानि संवृतान्यासुरभृशम् ॥ ३५ घड्याग्निरियांभोधिजलेरतियलैस्तदा । मुमुचुधाप भूतानि पृक्षानुत्पाट्य पर्वतान् ॥३६ शिलाथ महसीरसुरेषु पुराम । तेऽपि दैत्यास्तदात्यन्तं मुद्धा मतेपु शीघ्रतः ।। ३७ स्पायुधान्यतिघोराणि तस्यजुस्सुमदारयाः । पुनर्भूतानि तान कोपादसुरैरसुरान्यतः ॥ ३८ तुरंगमेस्सहस्बैध दशमिमंत्तहस्तिनः । साइनगजमुस्यश्चतुरझान्सुगनपि ॥३९ रथगजेच दितिजालास्काल्यास्फास्याहसा | अमारयन् पाहून दैत्यान् परिणश्च तुरंगमान् ॥४० उत्पाट्य पादौ संगृह्य तथा देस्यास्तुरंगमान् । संभाग्य कोधित भूपृष्ठे सन्ताऽयमृतिमानयन् ॥ ३१ मसुराश्च ततश्शीघ्र भूतमुक्तान्मदीपदान् ! पर्वतानायुधैश्रित्या महामरायमीपणाः ॥ ४२ पुनथ भूतसेनाम् मुफ्त्या नानायुधान्यपि । चिच्छिदुः पाणिपादादीन द्रावणामापुरप्यहो ॥४३ निर्गara ततशीने भूतसैनाधिपाः प्रघा । दण्डखइशरैस्तद्ववायुधेरसुमधारयाः ॥ ५४ मारयन्तो घटून् दैत्यान् द्राययामासुरअसा । संयभ्युस्तदा देस्य कयन्धानि पहून्यपि ॥ ४५ शोणितीयनवन्तीच चैनदी । पीयेतदनि शूरस्तु देत्पेषु सुमहायलः॥४६ निगम महाटोपरवपूरितदिइमुग्नः । पारोहितग्थे भने पुनरारोहणायच ॥ ४७ अनुपातो 'स्थैरन्यैदिसहनमहोन्नतः । दशसाहनतुरगैः कृप्टे रपयरे ववर्ष शरसृष्टीच ध्वनयन्मेघयत् भृशम् । तारश है महाशामुमो बीराधियो महान् ॥ ४९ ताख्यामास यक्षसि । कवचञ्च तदा छिन प्रहारेणास्य वक्षसि ॥५० अतिशूरः पुनः कोपाच्छरान् शतसहन्नकान् । मुस्वा कळेवरं तस्य रक्ताप्लुट तदाऽकरोत् ॥ ५५ ततस्ससंभ्रम भूतपतिः पर्वतमुप्ततम् । उद्धृत्य सुमहागाद्रथे तस्य 'नुनोद हि । ५२ निपपातास्य महीतले । क्षणारपुनर्देल्पवरो समुज्वलम् ॥ ५३ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शिवरहस्यलण्डे युद्धकाण्डे सप्तमोऽध्यायः ॥ समजायत स्थितः ॥ ४८ दण्डमुद्यम्य वेगेन स्थमन्य पतना छतघास ॥ अथ अष्टमोऽध्यायः सिमयषनपुत्रेण अतिशूरनाम्ना विस्थ्स्य पाशुपतस्य भी शिवसमीप गमनम् ॥ माकरोइ घेगेन तदानीं तस्य देशपः । पादशान हतवान् अश्वान् श्वसनगिनः ॥ १ दैत्यो मुराधानमरेश्वरे । दण्डेन साडयित्या वानरोध महारसम्॥२ বয়ান ·युद्ध काण्डे - अटमोऽध्यायः 135 : - स्वायाच विप्रदः ॥ १८ पूर्वदेयः पुनः स्थिावा रथेऽन्यस्मिन्महोग्नते । माग्नेयास्त्रं महाघोरं प्रळयानि समप्रभम् ।। ३ ममुश्चद्र्जयन्मीम महासंवर्तमेघवत् । तदा शतधामिनं विस्फुलिंगायत्यजत् ॥ ४ प्रकाशयदशदियो महाराष विभीषणम् । महताच जयेनाशु प्रापास्य, निष्टं द्विजाः ।। ५ ततस्तु भूतसेनानामधिपो हृदयांबुजे । गुहं ध्यापन क्षणे तत् - उत्पाट्यास्त्रमभक्षयत् ॥ ६ भनितेऽस्मिन्पुनः फोघादसुरेशो । महायलः । वारणानं जलमयं मुमोचारावभीषणम् ॥७ निर्यपी तच्च तरसा फल्लोलैरिव चारिधिः । भक्षयामास देशा तदनमपि भीपणम् ॥८ ब्राह्मणोऽस्त्र पुनः कोपादत्यजगीमनिस्वनम् । निर्यघदन महता रवणापूरपदिशः॥९ विभि बहुधा चैतशतुर्मुसतया तदा । प्रापाशु निफ्टं तस्य विवृतास्यं महाजयात् ॥ १० तदेतदीपणे देयं स्मृत्याशु मनसा गुदम् । चकाच महायोरं हदये पूवाधा ॥ १५ पवमस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेपुच दानयः । नारायणास्त्रं विधियत् सर्पसंहार फारकम् ॥ १२ सर्याशापूरफ शदैनिराशानाइये रिपून् । कुर्वानुमोय देयेशे धचिदव्याहतं रणे ॥१३ पतदनं तदात्यन्तं मासयासकला दिशः | कल्पान्तघनराय भीषण पहुउपयत् ॥१५ माहत्याच सविघचामरेशितः । गच्छद्देवपतिश्शीपं गर्जयन् सिंहषासुधा लिलिहे बलवान् देवं गुई यायनिशान्तरे । माशं दीर्यमस्यायं दृथा दैत्ययरस्तदा ॥ १६ कोग्य यिधिदरियामात उताहो भगवान् हर | दिव्यानां पुरतस्तस्ये कोषाखाणां महायलः ॥५७ असीतु भक्षयामास पीय धैर्यमहोऽस्यकिम् । एयमाध्यमापार्य मय पित पराध ततो भीतास्सधैं ते योद्धमागताः । ततोऽन्तरिक्षमा देवा थीश्यास्यात्यद्भुत पलम् ॥ १९ महदावार्य संयुक्ता मोचुदाणमाशुते । फिमेतायद्यलंधैर्य पीर्यमस्य पद प्रमो॥ २० मादतानारामूदयार संशयायिनमानसार । शियाभिसे यु मषु प्रथमोऽयं शिपभिपः ।। ३१ संपादितप्रसाद शियस्यामिततेजसः । हातमण्डानि सर्वाणि फोषिदोऽयं क्षणापली ॥२२ भादपो पलयान् विष्णुचकं मुखं तबाहधे । गणासादपियरा कुत्रय तस्य दायाः।। २३ किमशक्य महादेवकुमारासतचेतसाम् । पवित्रीकृतलोकानां पूज्यानांच पुगपुरीः ॥ २४ पयमुजारत से देवा ब्राह्मणात्यारेणच । पायातो हृदयामोजे सुमारं पुष्परमजम् ।। ३५ मानादाभुपरीतक्षारस कष्टफितत्ययः । इतोऽपि यसमस्याशु भूपालकन्दप्रसादतः ॥२६ पथमाशी प्रयुशया से पीक्षणाय स्थिताः गाः । मयासुरस्तु जैतव्यः पैनोपापेनपाभ्ययम् ॥२७ मित्रमेनं घलशालिनम् 1 जयिष्यति रणे मीम दाययिष्यति देवपम् ॥ २८ इति शिप तरसा माया पाशुपतं महत् । प्रत्यानु मानसी जो सिपानापासुरेभ्यः ॥ २९ महाघोरे मदासंहारकारवम् । तदा नियंया शामात् प्रामणोऽपद्धं मदारयः ॥ ३० प्रयमससंदारपरसदादासपस् । নালাবিহাল समिपमतमान् ॥ २९ नयापुमानि घोराणि उपस्ति पडायपि । उहिरङ्गीपालोकान् सर्पान् मताधिपानपि ॥ ३२ पेगेन मदताया दापगतसाततिम् । पीक्ष्य तत्सोलिपुटो सके मा महामयार ॥१॥ भोs fat यायन्युजे । पश्चाक्षर महामन्य उपगमनमा उगाए मन चौपिन् दाहोतिघ । मपशेमो महादेव शिवशंकर रसमाम् ॥ ३५ इति फैपिताजस्ता तस्ये महापसीसमारपा मोरसमीपं सदमा गतम्॥३६ .हमद महात यस्पा - ·136 भीरशन्दे महापुराणे तमस्पृष्ट्या महाघोरं तदानीं प्राह्मणोत्तमाः । द्विजाः- किमर्थं सूत भगवन् अकव्यं यत्र कुन चित् । देवतानांच सपामरमाणामधिराजकम् । मध्यं पाशुपतं घोरमस्पृष्ठेनं दुरासदम् ॥ तब्यूहि सक्ष शंभोरम्याशमाराया । इति पृष्टस्तु सानाद सूतस्सर्वार्थसारचित् ॥ ३९ शंभुनास्य पदा दत्तमलं पाशुपतं महत् । तदासुरं महादेवः प्राइ बाचमसलु ॥ ४० स्पध्यस्वेतपदा यस्मिन् कसिंश्चिच निरायुधे । मायास्यतीदमन्याशं ममेवाशु ततश्व गतं शंमोनिकटं भूपुरा इदम् ॥ ४२ घुधारते पाशुपतं तदनं धीध्यातिशूर प्रमुखाध दैत्याः । पिम्पुर्भृशं मातमनोरयाले हाहेति स भयकैपिता ५ ४३ भूतानि फोलाहलमा चः पुष्पाणि देवाघ ययपुरः। तदातिशूरस्तु त्थ विमुख्य भुवंगतो दंडधरः प्रतस्थे ॥५॥ इति भी स्कान्दे महापुराणे शकरसंहितायां शिषास्यखण्ये युद्धकांटे मटमोऽध्यायः ॥ सदाऽसुर॥ ४ ॥ त ॥ अथ नवमोऽध्यायः॥ तारकपुत्रस्य मसुरेन्द्रनाम्नः वीरवाहुणा वधः । अथातिशूरः कोपेन महता प्रज्वलनिय । सभ्राग्य पापिना दण्डमुलुत्योत्प्लुल्य गतः ॥१ इतस्ततश्च धावन् दि तानि तानि विचिन्तयन् । प्रायुधानि च चूर्णानि वृधाभूतानि दैत्यराट् ॥ ९ मीपयन् महारावस्तजयन्भूतनायकम् । मागत्य सहसाऽग्याश तायामास यक्षसि ॥ तमेव दण्ड संगृह्य भूतसेनाधिपः धा । ताइयित्वा जधेत मारयामास भूरा मृतं तमे संदीप भूतसेनास्तदा भृशम् । कोलाहल महामीम चकुस्सस्समुचत् ।। निगादरेन्द्रोऽथ वर्षे वर्प शर शरम् । महता शब्द जालेन घनाघन इच क्षणात् ।। । तमायान्त महावेगात् दृष्टया भूतानि दुषुः । प्रतस्थेऽभिमान तस्य बनकरसहसा महान् ॥ १ नदन् भ्रशं महामात् अज्ञारवा बलमस्य च । तस्य वर्मणि दैत्यस्तु तदैक शरमत्यजत् ।। करेण ताडयित्वा तद्रयमारह तस्य सः । इत्या साताड्य सूतच दन्तैर्दवास्य शिञ्जिनीम् । कोपेन कनकस्तदा । निवृत्तः पुनरेवाशु महान्तं गिरिमुवदन् । १० धामयित्या सुमहता बेगेगापि नुनोदव । अक्षरस्तु समादाय धनुरन्यन्महोन्नतम ।।११ अमिर्निशितैश्शस्वैचिच्छेदैनं घराधरम् 1 पुनस्सहनशस्त्राणि यित्वा महायला भूमावसुरनायकः । पतितेऽस्मितदा दैत्यः परमाप्य सारथिम् ॥ १॥ दावयमागतपशीघ्र भूननासमन्ततः । तमायान्त महायोर उन्मत्तो नाम 'देवः । महान्तं गिरिमुत्पाट्य पाणिना पर्वतोपमः । भर्सयन्सुमहारावैः करी केसरिण पथा। पातयित्वास्प तुरगानमारयदसौ बलः । ततोऽसुरम्तमुद्रीक्ष्य महता कोपयदिना ॥ १४ बाणान् चहून विमुच्यन अधिस्मेवुरम् । मकरोन्मोहरशगममरेशं नियो सहसा मत्तस्तदोन्मत्तमवेश्यतम् । स्फुरफुलिहलयनो गृहीत्या पर्वतं पृथुम् ।। १० - भञ्जयामास शतशः पातयामास क्षणादयम् ॥ १ ·समागत्य 138 धीरकान्ये महापुराणे ॥ अथ दशमोजयायः॥ धीरयाहुणा शूरपनस्य रथसारथि हननम् ।। मृतं तं पीय देवास्तु घमः कोलाहलारवान् । पलायनपरा दैत्या जितारसर्वे महामया ॥१ ततः प्रतस्थे शूराणां शूरपनायरो महान् । मृतावनुजपुत्री तातिशूगरेन्द्रयो । २ पलायनश्च दैत्यानां दशदिक्षु समीदय | प्रेरयित्वा (धं शीयात् धनुराधाय निष्ठुरम् ।। भटन्यां योजयित्या ज्यां छतलस्तकमुष्टिकः । अताध्याकरणनामकरोत् सातु निस्स्वनम् ॥ किमर्थं ताडयस्यैनां मामलंधितपरिस्थतिम् । तय भूयादिदं सधो देतयाधम सत्यतः ॥ ५ शंसतीधैवासुरनायक शिशिनीसदा । श्रया संरावास्यास्त सधैं लोकाय फपिरे।। ६ मानविष्णुसुरेन्द्राधा देया पिभ्युस्तदाध्यन् । पलायनं श्रुतान्याशु भूतान्यामाभिरक्षणम् ॥ ७ प्रयताय मरायो जनराद्वादशादकम् । स्थित्यातु सेमापतयस्तदा सवें महौजसः॥ ८ तरुमिगिरिभिशतैरन्यै नायिघायुधः । युयुधुशरणमान झिस्या लिप्त्या महाजयः॥९ चकार रेणू स्तान्सान दशभिनिशितैदशरः । पुनश्च तैस्सहनश्च कोटिभिदेस्टनायकः ॥ १० मुक्त्या शरान यहून भूयो विमेदेषां वपूंध्ययम् । तच्छरैः पीडिता: वेचित् स्थिताः खिमा भृशं तदा ॥ ११ थलुठन् पतिता मह्यामपरे रग्ण मानसाः । पलायन्त महोण्यासा: परे सेनाधिपा द्विजाः ॥ १२ एवं परामयं सय नानारूपेण संगताः । ततस्धेदोद्रय सय रणस्थलम् ॥१३ घवर्षनिशितान् बाणान् भसुरेशे महायलाः । भूयोऽभिरलमाश्वेषां भारान् भित्वा महासुरः ॥ १४ सहस्रकोटि संख्याशशरैश्चापरथानपि । धूळीहत्य महाकोपाद्वयर्प निशितान शरान् ॥ १५ पक्षांसि लक्षीकृत्यैषा शतसाहन संख्यकान् । ते स मुमुहुस्सद्यस्तच्छ िनवक्षसः ॥ १६ प्रस्थितो वीरमाताण्डः पृथकान् सबहूनयम् । धीरेषु मवासु श्रीमान्मुमोचासुरनायके । १७ छित्वा तानाशुगर्दैत्यो पहुभिस्सुमहारवः । सन्दधे निटिले तस्य सहनाणि शरान पुनः ॥ १८ सुराधिपस्तान् चिच्छेद सहनैरेच रहसा । ततस्तु शूरपाय सादरनिशितैइशरैः ॥१९ शरान् धनुश्च तूणीरमस्य हित्वा पातयत् । मुफ्त्या पुरुस्सामाणि पातयामास त क्षिती ॥२० अपाययौ महावीरो वीरराक्षस संचकः । अत्यजध सहनाणि शस्त्राप्यस्मिन्महारे । ६५ सहस्त्रैरच्छिनत्तस्य छिया वान्पेष कार्मुकम् । पतित्वाथ महाकोपाडीरस्तस्यरथे महान् ॥ २२ खड्न चापं चिच्छेद भग्नखशस्तदा स्वयम् । मुष्ट्या महतु शूरंत पहतेस्म पुनश्च सः॥ २३ निरायुघत्वाच शूरो गृहीत्वा पादमुकुधा । अर्ध्वमुक्षेपयामास यावदण्ड महामुरा ॥४ मण्डस्य भित्याभिहतो पतितोऽयं महीतले । मोहमाप - सदात्यन्त हम्णकापरसुरेश्वरः ।।२४ अथवीरमहेन्द्रोऽपि प्रस्थितस्सायकान् यहून् । मुमोच दैत्यनायेऽस्मिन् महाफोलाहलारवः ।। २६ ताम् शरैरच्छिनत्सोऽपि महभिर्दानश्वरः । मिथोरथं भ्रामयित्वा युयुधरते शरैरुभी ॥ २५ रातः कोपवाच्छूरः निशच्छस्त्राणि पादयोः । धत्वारिंशदुरोमध्ये विशवाहुयुगे तथा॥२८ युयोज तस्य सहसा पतितस्सोऽपि मोहितः । धीरधीरः प्रतस्थेऽथ वर्ष बागान् यहून क्षणात ॥ २९ तच्छरान् कार्मुकं दैत्यासहस्रश्च यमक्षद । ग्यंच समभिशस्त्रः पातयामास भूतले ॥ ३० ताडितुं तु यदा देवो दण्डमादाय चागतः । चतुभिस्तं चायनविधादैत्येश्वरस्तदा ।। ३५ पुनश्चतुर्दशास्त्राणि मुरवा तं क्रोडयाहुपु । पातयामास भूपृष्वे पर्वते हरियाधा ॥ ३२ ततस्समागतो यीरमाहेश्या समायः । शक्ति नुनोद घनुपा शक्यो जेतुं न घेत्ययम् ॥ ३३ ·पपाताय युद्ध काण्डे - दशमोऽध्यायः 139 तस्या शूरस्तु । याणानां सहनं सहसास्यात् । ठिस्या समस्येयं पक्षोमध्ये शिलाढे ॥३ पतिताप विशीर्ण पापाणगतलोइयत् । अपातयत्साशन हपहप्रहारपुरा ।। ३५ तसमागतो घोरकेसरी गगणनायक यहन् ।रान् धर्षाशु महता मन्युनाऽसुरे ॥३६ ससप्तभिशस्तस्य धनुविछत्वा रय शतैः । मुमोच निरिले दैत्यस्सहस्राण्यमरेशितः ॥ ३७ क्षिपतिमा गिरि धीरशुरे तस्मिन् पुनःसुधा । शरेणैरेन से रित्या ततान भुवि देवराट् ॥ ३८ ततः कोपन महता पतिया सद्थे : । करेण तायामास दैत्ययक्षसि निष्ठुरे ।। ३९ मिनपाणिः पुरएघ स्यगणः । अरस्तु तं गृहीत्याशु क्षीरायायक्षिपळयात ॥१० विमुक्तमोहस्तं स्पा सेनामाप पुनश्च सः । मधागस क्षणादर पुरत हासुरे॥॥ कालाखमस्यजत्काळ महाघोरं मदायले । पतितं तदुरो मध्ये प्रपेदे रेणुतां भृशम् ॥ ४२ समीक्ष्येतपदाधाराशर जमाद देवाः । मुक्त्वा शतसहस्त्राणि परिणामस्य पक्षसि ॥५३ भपातपसदेनमसुरेशो महीनले । अभिकमेण भागाप पोशासन भूतलम् ।। ।। पोरान्तको मापीरो महाकोलाहलारवः । कथं पराभो प्रारमरसेनानामप्यनेन । इत्युक्त्याशु पयास्मिन् शम्पायुमाणिमन्युना | ननाद सिंहवद्र्यो भीषपन्नासुर परम्॥ ४६ तानि छियाय देस्योऽपि सहस्राण्याय भरसुरे । सहसौरच्छिन योऽपि गईयन् मेघपस भृशम् ।। ४७५ भयो महाफोपाच्छरर्वतमयस्तदा । तचापरयशरमाणि सदरभिन रिछतेः॥ ४८ पुनध तदुरो मित्या मोहयामास ताक्षणात् । मोदितं तं ता पीय दीयारधागा ॥४९ महापालापानं থয়া युधिष्टिरः । पूर्ण स्वं इतरूपेण समागत्या सुगन, पान् ॥ ४० मत्युप्रय। रणे दया मायारूपेण मिर्गतः । तदिदानी धनुरत्यपरया दूतो मय मदाशयः ॥ ५१ मोचेर भणेम भित्या म्यां संदरिष्यामि सत्यतः । इति धुपात पीर: माह याचं सस्पटे ॥ ५२ सन्दाशयाऽई पूतोऽपि मटोपि यांतयात्रकिम् । इस्युझं मा देस्य मुपया प्रलप धा॥३ सरये महावीरे पीत्यादी धातु: । मनकोटि प्राणि पयस्मिन्मदारयः॥५ । गुपया धारोपिलानि घमे पृघा क्षणात । कोटिभि पुनस्तेन मुक्त सक्ष मुरोऽछिनम् ।। ३५ पुनश्ध पोरिभिः कोरिशस्त्राण्युछिप देवा । मारिणोसिकटे तस्य पात देण्याधिपएस सn प्रतिसतलनमापत पिनियत । शक्ति पिना गुदप शफ्यते ग्नुमा न॥७ शिपमेनं परिष्यामि मिस शरधुंयम । इति निश्चित्य मनसा यार्य सुषहपुरः॥१८ तान लिया देयमायोऽयमी यक्षरिदोभित । मुमोच उमदापाणपस्य रणे तदा ५९ सोऽपि वोटिशरतम्य सारथि तपान सणात् । पश्चाशनियंचाए पमादि ॥ १० इति धीरसाद महापुराणे शेवासहितायां शियाडम्यान युदा दशमोऽपाय.॥ तापति रथमस्थ मप पानोपायः भी मदन गरपिाधीकरणम् ॥ TREAM दीreeमार पtre ! पापण्याप पोपित्या पदारपत् ॥ १ शीष शास्योल Air महापा | पति जपान पोमापेमार ॥ १ ·। 140 भीरकान्दे महापुराणे पाप धूळिस्वरूपंतु पतिते भुवि शीयतः । संयोज्य कालसूर्यास्ने मुमोनास्मिन्पुनः कुधा ॥ ३ कुण्ठितान निपतिते सऽपि नूनं सुरेशितः । ततः कोपेन माता धीरयापलनिय ॥ वारणेन्दारसमन्माभ्यां शस्त्रे संपोज्य रंहसा । मस्यजत्तेपि तन्नय तथा भूमि गते द्विजाः ॥ ५ भाषासुराचं महता मन्युना प्राहिणोरसुरः । प्राय से तं महावीर लजपेय भुयं गते ॥ ६ नारायपास्य शस्त्रेण मालमसे महायुधा | बिसस महामीमे सर्वधारकारणे ॥ स्फुरदग्निकणे तेऽपि प्रतिहस्यास्य वक्षसि । एतदस्य यलं सब पाधयं गतास्तदा ॥ ८ तमा यीश्य शूरोभ्यं स्फुरदार निस्वनम् । मक्षिका पत्यायपत्र घनि यहत्तथैवते॥९ दिव्यान्यप्राण्यपि मयि निरस्ताने गतानिदि । पुरैय संदरेयं त्यां तय धीर्य यलं सपा ॥ १० भस्त्राणामपि माहात्म्यं यीक्षितुं स्थितघानाम् । तदिदानी सणेय संहरिप्याम्यसंशयम् ॥ ११ इत्युक्तमात्रेण तदा पीरमाहुः फुधा ज्वलन् । मरने पाशुपतं घोरं मसुरेशे युयोजहि ॥ १२ विनिययो महापानिपनगादिकम् । यीयैतरळूरपापि तदेयास्त्रं तदास्यजत् ॥ १३ भृतं युयुधनुस्तेऽपि महारायविमीयणे । महो। प्रापतुर्भूयो निकट भूपुरा: क्षणात् ।। १४ एतापदि यलं तेऽद्य पक्ष्य वीर्य ममाधुना । पपमुपाया वर्षने शूरपदा यान् शान् ॥१५ अवर्षसोऽपि भूषांसि शास्त्राप्यस्सिन्मदरकुधा । देस्यः पञ्चदशास्त्रैस्तदनुरछिनदुरकुधा ।। १६ मुमोच शक्तिमतुलां दैत्ये ऐयगणाधिपः । साधुळिरमयसस्य पतिता दृढयक्षसि ॥ ७ ततस्तस्मिन्सुरे दैत्यो दण्डंतु समविक्षिपत् । तदानी मेय देयोऽस्मिन् सकं दण्डं नुनोदहि ॥ १८ ते पूळीहत्य सहसा दैत्यदण्डो महाजवात् । ममोइयत्सुरेशानमुरोमध्ये पतत् क्षणात् ॥ १९ मोहितं सारपियाँप विशालस्त्यरया स्यम् । मूपिनोदनाचार्य सम्पयर्तयदुज्यलम् ।। २० शूरो वर्ष भूतेषु भीतप्यथ शरान्यान् । पलायितानि भूतानि तदानीं दश दिष्वपि ।। २१ ततः प्रतस्थे भगवान् गुहोऽमितपरामः । पलायनंच भूतानां तपसीनाञ्च मूर्छनाम् ।। २२ झात्याने कार्ककोट्या प्रेरयित्वा स्यं परम् | माह तं वचन शूरः प्रेक्ष्य सवरेश्वरः ॥ २३ स्कन्दोग्यमिति मत्यातु सर्वदैत्य पिनाशकः । तय सेनाधिपारसय मृताः खलु महौजसः ॥३॥ दिदानी निवर्तेत यालचेष्टान्धितो भवाम् । दुर्यलं तारकं क्रौञ्चमिय मत्या . सुरेश्वर ॥ २५ इहागतोऽसि थालत्वात् न जानासि यलं मम । सुराणां विष्णुमुगपानां यथामीतिर्भवेद्रशम् ॥ २६ जयिष्यामि तथैयन रणमभ्याम् । प्राहत · पण्मुखो याचं स्मयमानमुखांबुजः ॥ २॥ नहीप्यामि बलं तेऽद्य दुरात्मन्न सुराधम । उत्तवानसि म याल इतित्व मन्दमूढधीः ॥१८ दाधुमण्ढानि सर्वेशललाटाग्निकणोऽप्यलम् । इति स्कन्दवचः श्रुत्वा शूरपद्मातिमन्युना ॥ २९ । धनुरत्यन्तमुन्नतं पाणिना तदा । यभासे तन्मधुढेष्टुत्रिविक्रम शरीरवत् ॥ ३० योजयित्वा गुणेनैतत् ज्याघातं कृतवान् तदा ! पदा णोऽभवरलतसागरोद्भेदनादवत् ॥ ३१ अग्रहीत् कार्मुकं स्वादः परमत्यन्त मुन्नतम् । कार्यताण्डवसंहतहरपादवदुज्वलम् ।। ३२ स्फुरतामारयोऽण्टानां सर्वेषांच पथा भवेत् । तथा गुणध्वनिचके देवसेनाधिपो भृशम् ॥ ३३ ततश्शूरश्शरैस्तस्य यं महाकथा । सर्वान् लोकानिमानाशु छादयामास निष्ठुरः ॥ ३४ ववर्ष तसिन् स्कन्दोऽपि शरान रित्यास्य देवषः । छायिका ममोमय धर्मकालपयोदवत् ॥ ३५ ततः कोपेन शूरस्तु शरान् दशसहस्त्रकान् । छिवा तत्सर्वमस्यायं मुमोवहि सुरेश्वरे ॥३६ स्वामध जनाद ·। शीघ्रतः। ५२ युद्ध काण्ड-द्वादशोऽध्यायः 141 धृळीत्य गुहस्तस्य सायकान् सापकैरस्पकैः । प्रयुयोज भुजबद्ध चतुर्दशधानिपून् ।। ३७ ते सत्र पतितारसद्यः कुण्ठीमाषमिताः खल्लु ! बीक्ष्य तत्पातीसूनुस्सदनिशिकारैः ॥३८ 'चिच्छेद धनुरोदै पवित्र गिरि हरिः । शक्ति तत्याज शूरोऽपि ब्रह्मविण्योविमीपणाम् ॥ ३९ अग्टिनसामपि मुहाचतुर्दशशः धा । ततस्ससंभ्रमं सूरो धनुरम्यत्समुन्नतम् ॥ ४० गृहीत्वा युयुधेऽन्योन्यं मुक्त्या मुक्त्वा शान्यहुन् । चकार सप्तमुपाषाय :भुजे देवस्य दानयः ॥४१ कोलाहल महामीम सिंहवत् रणकोविदः । रेणुत्वमगमस्तेतु पतनान ततः कोपेन महता पण्मुसोऽस्य धनुधरम् । एवं गुप्तरयान्सर्वान् क्रमेणैव महायलः ॥ ४३ चिच्छेद निशितैरनेधतुर्दशभिरुप्रधान् । सहस्रपरस्तद्वासचतुर्दशलक्षकः । ४४ ततपशूरो त्यजटलं निशित मुमहारयः । भित्या चतुर्भिस्तयाय सतभिध शरैः पुनः ॥ ४५ मकिन यसितम्छ सुरस्य मुरनायकः । शरणनिमकुट उच्छिय पदुभिस्तथा ॥ ४६ भूपगानिच सीमि ततानमुवि शीघ्रतः । ततो विलजा सुमहन्नारनवाननोऽसुरः।। गतहस्त पलस्तस्थौ दरिद इव भूसुराः॥ ४७ दृष्ट्वा दानयमीदृशं दितिसुतारसयेऽपि दैत्येभ्यरं संगत्याशु रणस्थलं शितशरैनांनाविधरायुधः । वर्षदिभुवा सहातिचपला जन्यतुमान्यनते पवेळानादसुपरिताण्डकुहासंभूय भूमीसुराः ॥ ४८ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरदस्यखणे युद्धकाणे एकादशोऽध्यायः॥ 1 . ॥ मय शदशोऽध्यायः शरः इतसेनः निरायुधो पुरं पलायितः ।। भयांविधातनूजोऽसौ च संभ्राम्यमन्युना । सन्दधे दैत्यसेनासु ससंहारकारकम् ॥ तग्नासा मासपास्वरकोटिमिर्यलमण्डलम् (जम्) 1 प्राप्य दैत्यपलं शीघ्रं पापा मारयचदा ॥ १॥ छिलकर्णकराः केचित् मिनपादगळा परे । चनामाक्षिवरणा इतकेशनियराः॥३ मृतिमापुस्तदा देस्यारसा से तत्र सगताः । चूणाटतास्तथानेन रया अपि समुताः ॥ ४ दस्तिनोभ्यास सबसे निधन प्रापिताः सणात् । ठित्वा एत्राणि सर्याणि सप्पभाजनयसदा ॥ ५ मत्तुं यमस्य देस्यास्तान माततान महीतले । सोमायजामाणि विशीर्णानि समन्ततः॥६ मृत्यत्वपापविविध पिशवकुलसंकुलम् । त्य परिभ्रमरका काकश्येम इसाकुलम् ॥ ७ एपे सदाऽमपत् सिमाए तदापोधनमतलम् । ताशं मया र विष्णोस्सुर्शिनम् ॥ ८ स्तुति चकार महती कंपमान निजाम् । इत्या देयमसुरानाप स्वन्दर दिन ॥९ शूरपणा तपादस्यान्मृतापीय मनसः । हो पाशुपतानया मापोषा तिबिम् ॥ १० सहसा पानयारसधै मृताः खलु महौजसः । एपमस्पद्रुतेनायं तस्यो हेयल एपसः ॥ १॥ तसस्ससंभ्रम मोघामाह्ममयं सुरेश्वरे । महाघोर महारा पोशयामासदत्यारा ॥१२ विनिर्गत तामंतु पक्षणो रूपमास्थितम् । प्रपा प्राप तसा मीपदसन्निधिम् ॥ १३ शसितमुपस्या दास्यामिक्षयत किल । मुमोच पेप्पर्य भूयत्तस्मियानं तदा मुपा ५ शादशालेन मरपत्सपलगत् । नानापिाणु पेय प्रापैतापि त समात् । १४ 36 - ·T पालस्य 142 भीरकान्दे मालापुराणे सदनमपिसा; , शक्तिशाद.। . दितिजन्म1 मयातिमन्युना सुरो । गर्जयन्, धर्ममेघवत् ॥ १६ रास्याज्ञासिन.. . . ! : पशुपसेएसमस्त्रभृतायो । सदासयशिरसर्या . मानारूपेण, निर्गतम् ।। १७ भनेकपनगान्तकान् । पिशाचभूतराक्षसान् • पिसजयविभीषयद्दान्तिकं तदा यो ; it ..फर प्रसार्य सा गुदो महीन्मदीरा या गसेपु सेम्पयं विचारसत्तचेतसा ॥ १८॥ • मयायमधुनाम्यरं विघातुमतुलंरणम् , पमर्यइति चिन्तयन् स्थितोऽन्य यलमद्भुतम् । • समायब गुद्दो निरीक्ष्य सुमहारयः पुराभुतं प्रत्ययाऽपक्षेति नामयोदितम् ॥ १९:४६ मृगादि लक्षयादिनी. मगेन दितिजन्मनांगत हि मफुटादिक, . तयामुपधमाधुना I, ' पर सुसंस्त्यजेर्मयोदिता, मतिस्तषः मतिस्तयाधुनावका पदासुराधमक्षणात् ॥ २०॥ । यघाय तारपोद्रुतं इतो मपा, समानुज : प्लयेय दन्तुमागतोऽस्म्यहं भयन्तीदृशम्।। । छायशान्मयाधुना नाचिरवतत्यने ।।इतोऽसुराघमे त्वयि .. भ्रमं स्यजेयमाहधे ॥३१ त्यादि यचनं भुत्या रुपमा गुहस्य: मनसा चितपामा महितांच गिगं प्रियाम् ॥ २२ पयिज्ञाय पलं. मिया मृतसेनो निरायुधः। महमियुख्यानेय ।। मामेनपिनभ्याम् ।। २३ यज। धान क्षणाघ मतिमें · काचनेरिता । नमुका यथा शक्तिरितियेस्पपीत किल ॥ २४ किमु जानाति पालोयंपलमेत्युपतमम ।। एतांदशेपदायेको .. नफ्यो जेतुमाहधे । २५ युक्ता घेऐवं विकरहितस्पः। सोमबा पुरं गत्या पश्च यायद्यलं मम ॥ २६ मानयिरया रण मृत्या जयिष्याम्पेनमुगुतम् । इत्थं विचिन्त्य मनसा शूरपमा तदा क्षणात् ॥ २७ विषेश भवनं रम्यं मायया स्वपुरोगत : गतमेघ गुहाशयत्या हन्तुं तं कोविदोऽप्ययम् ।। २८ परीक्षितुं मति तस्य तूष्णीमेय स्थितो विजय विष्णुमुखाया गुई प्राप्य सरेश्वरम् ॥ २९ यद्धाखलिपुटान मौलौ भणम्य, परसा मुद.. स्तुत्वा स्तोमतेनेने सामात् ब्रह्मस्वरूपिणम् ॥ ३. फोऽयं तय पुरः स्वामिन् कपलं तेति.मानसम् ।। हन्तुमेनं ) त्रासाने२.नहि , भारस्तवासुरम् ॥३॥ लीलपैया स्थितोऽसि स्वं त्यक्त्या । नूनं उगत्मभोग पवमुक्त्या स्थितानाह' पचने प्रश्रयान्वितान् ।। ३२ आपास्यति १. यदा वारसोय भूयो। महासुरः तदनं महरिप्यामि दुरामानमसंशयम् ॥ ३३ इत्युक्तमानेगा। तदा चमे कोलाहल सुराः । तदानी २ मिळितास्मय... सह सेनाधिपैल: MAY मयसम्पाधिकालमधीस विगतमोहकासा तदा भूतानि सर्वाधि कार्तिकेयाम सन्नियो ।.३५ अथ सेनाधिपारसर्वे । भूतस्साफ, गुहावया), लुण्डताय ११ पुरस्यानु विनिर्गस्यासुरस्य ते ॥ ३२ महाकोलाहलाराज 13; पधरीकृतदिङ्मुखागा द्वारमामाघ ससरसा माकरस्य महायलाः ॥३५ विभिनुस्खमहाटोप बास्सर्वे । ४.६ तदेकदा । प्रतस्थेभ्य. महाराग्यं श्रुत्वा द्वारस्थो महातरः॥ ३६ अतिमोरहतियातचतुरंगयलेस्सा- २ . " , भूतासुराणामन्योन्यं यभूषः। तमुलं रणम् ॥३१ पराभवं. ,गता दैत्यास्सर...ते तत्र संगताः ।, संगृह्य-- मुसलं. सोरमवियोरस्तदायलम् ||, ३० संभाव्य, , प्राणिना , भूतान्यद्रावस्यं मया ! दृष्ट्वैतनिरगाछीनं .. मेघो माम महाबलः || महान्त र गिरिमुपाट्य राजमोदास्सिन्मुद्दधात धूळीचकार त, दैत्यो मुसलेन । महायलः ॥ १२ तोय करेपीनं ताडयामास यक्षसि । असुरस्तुं महाकोपाल। -सपा स्वमधरं 1 पुनः॥४३ मतामयदुरोमध्ये Pinमुसलेम 25 - माहवे. ) अथोरप्लुस्य : महावेगात् स्फुरद्वहिकप्रेक्षण: Pree करेगास्फाल्य मेघस्त कपोले तास्यया | मथभूतानि सर्वाणि गोपुरं पुरभूपणम् ॥ ४५ .

·देवताहब ॥ ४६ तरसा युद्ध काण्डे - प्रयोदशोऽध्यायः 143 सतम्रयोजनोध्छायमुपाट्य सुमहारथैः । चिक्षिपुर्जलमध्येऽन्धी मन्दरं पदवश्च तदा वैत्यास्तास्थास्तत्रापतन् द्विजाः । समुद्रश्च ततोलोलैरालिलिंगे पुरीमिमाम् ॥ ४७ पुनश्च तानि भूतानि सालमुत्तरदिपस्थितम् । पातयिया पुरस्यास्य कञ्चकाकारवत् स्थितम् ॥ ४८ निर्गळं प्रविश्याशु हग्या दैत्यान् यहून् द्रुतान् । मित्या गृहाणि भूयांसि लुण्ठयित्वा यथेच्छया ॥४९ पुननिवृत्त स्कन्दमापुस्सुरेश्वरम् । ततः प्रतस्थे भगवान् हेमकूरपुर प्रति ॥ ५० मह सैन्यस्वकैरसधैर्मदाकोलाहलारवैः । वपुर्देवतावृष्टि पोप्पीताः परया मुदा ॥ ५१ देवदुन्दुभयो नेदुर्जितांबुधिमहारवाः । आतोद्यानिव वर्षाणि नादिसानि तदा भृशम् ॥ ४२ पेतुर्गुणगणान् सय घन्दिनस्फुटयाड्मयाः । पठदिरस्वरस्तोत्रं भक्त धैर्गुहः क्षणात् ॥ ५३ हेमकूटपुरस्य स भवनं प्राप्य सुन्दरम् । ओरछ तरसा म्यं सिंहासनमनुत्तमम् ॥ ५४ विनियोज्य ततस्सेनाः खगृहेभ्यः प्रहएषान् । प्रविष्णुमुखैदयः स्तूयमानपदांपुजः ॥ ५४ छतनानोपचारेण तस्थी वरासने । ततो रविस्समुद्वीक्ष्य त्रियस्थो जयमीशितुः ॥ ५६ अपभीरतुरागेण निजं मेश्य लसत्तनुः । यमणस्य दिशासक्तिमत्यास्यन्तं ततः क्षणात् ।। ५७ गळनिजांशुकोंबोधिं ममज किस भूसुराः । शूरपमा खिया साकं पाकोमळसंशया ॥५८ रणाप चिन्तयम्भूयो यिनिद्रस्सुतरां स्थितः । मानुकोपस्तदा श्रुत्या पितुरागमनं क्षणात् ॥ ५९ जयाय फुर्वन् मन्यस्य पुरश्चरणमुज्वलम् । युद्धशिक्षा तथा मायां संभ्रमेण पुनस्त्यजन् ॥ ६० शूरमाप रजन्यां तं । खिनमानसमाहये । व्यजिझिपन् स्ववृत्तान्तं कृतं पूर्व दिने तदा ॥ ६१ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखणे युद्धकांटे द्वादशोऽध्यायः ॥ तत्र । ॥ मध प्रपोदशोऽध्यायः ॥ मायदेव्या मानुकोपाय सम्मोहनात प्रदानम् ॥ सकलसेनामिस्सधैरप्यायुधैरहम् । स्थितो पात्रो प्रतीक्ष्यैनमयिसाप्प गतो मयान् ॥ १ पालेन युद्ध परया स्यं जपापजययोः फलम् । किमानोपिच का कीर्तिरपकीर्ति धेर भुवम् ॥२ गत्या प्रातरेयैनं वधिप्यामि सयापा । थुत्या दूतमुखेनै सुष्टो भए पितस्ततः॥ ३ भजिताः पुनर्मास्तु संगमो मे स्वया रणे । स्यद्राज्यमपि दैत्येश सत्यमुक्तं मयान्यथा ॥४ एयं सुतयचः शृस्या पाळोऽयं मां पिनाहये । जेतुं घेनाप्यशफ्योऽतः पुवायं दूतमागतम् ॥ ५ सेनाध जिया तस्या समामा मदामया । पयमुक्या विस्ज्याय शुपमा निजात्मजम् ॥ ६ तोप संप्य मनमा पततिम निजे गृहे 1 समागस्य जयेनाथ भानुको पिनिर्गतम् ॥७ दूताः प्रोचुः पुरस्यास्य लुण्टनं गोपुरस्पच । क्षेपणं मनसेनामिदन मनां पतिधोरम्य प्रणं प्राकारस्यापि पातनम् । शूरागमनमात्रेण हताम्येतानि मसुराः॥९ थुत्या दूतमुसेनेतनानुकोपः प्रधा उपलन् । यथापूर्वमिदं सर्व कुपियुशया मय पुनः ॥ १. मेरपिरया महाकायं सदिक संरक्षणाय च । दश साहसपाहिन्या सेनया सह शीतः ॥१॥ पिपेश स्वपदं दस्यो मालारा रिमपितम् । निर्मायच पापूर्व तसर्थ दैत्यपर्धतिः ॥१२ विशारमीयमयन रात्रायेय सणारयम 1 सनसमहाकायतमाया मदाबलः॥ तथा ॥८ ·144 श्रीरकान्दे महापुराणे तथा - महहीप प्रभाजाल विनोदित तम स्थितिः । मातोदये पुनर्भानी भानुकोपस्त्यायुतः ॥ ३५ समुत्याय समाप्याशु दिमपर्म विशेषतः । संसार माषां तपसि घर्तमानां पितामहीम् ।। १५ मागतां तामयं धीय साया स्तुत्या स्तशम् । वीरया एतं भामुस्त्या पप्रच्छ शेमुपीम् ॥ १६ प्राEAT यिनयानम्नमसुरेश तदारी । मल विष्णुमुखा देवा भवद्भियांधिताभृशम् ॥ १७ तदिदानीं फथं वास्यामार्फ विजयोऽसुर । एवं भूयो . पदन्ती तां मायामा तदाऽसुरः ॥ १८ भर देदि जपायास्य धीरपाहोममायुधम् । यथा तथास्तु भावित्यं माये पौप्रमुखोद्यते ।। १५ इति पृष्टा पुनर्माया भानुकोपेन धीमता । इदमनं महामोहं करिष्यति रिघ्रणे ।। २० भविताय अयोधस्मिन् दिवसे दैत्य सत्यतः । उपत्यषं तत्पदत्याशु माषारया निर्गतासुरी ॥३॥ लथ्या मायास्त्रमतुलं तुझ्या परमयासुरः । रासने गृहीत्वाशु शरपूर्ण निपतवान् ।। २२ कवचं यशसंकाशं यया स्वगे महायलः । वाय्वनियमवन्दा पाझविष्णु राम्परान् ॥ २३ पशुपतेरस्नमसराजेश्वरेभ्यरम् । समादाय स्वैगंजैरपि समुश्तैः ॥ २५ प्रत्येक दशसाहन पाहिनी गणितधरैः । तथा विशसहस्रेण वाहिन्या गणितैलेः ॥ २५ प्रतस्थे सुमहारावर्भानुकोपो रणोरकः । निधोपैरपि मेर्यादेस्संपताच रेणुमिः॥२६ घयशीकरानागाः पीत्या मेघजलं करैः । पर्षसे मेघमार्गेऽपि सूर्यमानें तुरङ्गमाः ॥ २७ कृत्या पदानि भूपांसि निर्गता जयशालिनः । चमभ्यनिरभूतद्वद्रथानां महत तदा ।। २८ घसिनेवास्तथा दैत्याः कृष्णालाः पीतकेशिनः । निर्गता बहबशीप्रात् महाकोलाहलारवैः॥ २९ स्थइस्त्यश्वदैत्यौधेप्पोपछापायिधायिभिः लसदनप्रभाजालछत्रचामाफैरपि । ३० संपाधणामि मिर्जातं लिमिरावृत मुरकटम् । स्फुरदायुधभूपास्य रतधुत्या निवारितम् ॥ ३१ पर्व नाना प्रभाधेन भानुकोपः क्षणादयम् । विनिर्गस्य समापार्य सालदार यलस्सद ॥ ३२ समाश्यमुख दूतं वीक्ष्य याचं ततोऽब्रवीत् । पीयाहमिघं दूत मद्वचो प्रापयाधुना ॥ ३३ पायास्यामि रणे जेतु स्वामह क्षणमात्रतः । तत्व निर्गरछ शीग्रेण सजितस्सहसेमया ॥ ३५ एवमुषत्वा विस्टोऽय दुतो दैत्येन शीघ्रतः । प्रत्या धीरस्य निकटं अस यानेयमेवतत ॥३॥ भृत्वातु धीरयाहस्त तथेत्युपावा विस्ज्यच | ततः प्राप्य गृह पीरो भ्राताभिसहसायली ॥ ३६ प्रणम्य परया भपस्या तस्थौ पद्धकराअलिः । स्कदस्तमन्नवी तीक्ष्य सर्वभूतान्तरालयः ॥३७ बायास्ययं दुरामा त्वया युद्धाय मन्युना । सहनवाहिनीभूतर्गत्या सेनाधिपैर्भधान् ॥ ३८ वीरपाधिलक्षः करोतु रणमाया । मोहयिष्यति युग्मानस मुफ्त्या मायास्त्रमाइघे ॥ ३९ अयं पुरपयाति सम्यक्तिः राज्य मुश्रवा शाल पास से पल्म मतस्थे वीरवाहुक्ष नव रथेस्थितः । भूतानामारवस्ताधानां पटहेरपि । ४१ सर्वेऽपि जन्यभुवमापुर्महाबलाः । ततो देवेषु ते युयुजुस्खायुधान्यपि ॥ ४२ सनरसेनासु भूतानां सुमहाराव मीपणाः । तदा यानि भूतानि निपेतुर्भूतले भृशम् ॥ ५३ छिन्नपाण्यविदोद्व प्रपदादीनि भमुगः । ततो भूतानि सर्वाणि संभूय दितिसंभवान् ।। ५४ ताइयित्वा शिरोमध्ये पीडयित्वा परावरान् । उत्पाट्यान्यामहावीरान पिण्डीकृत्य तथापरान् ॥ ४५ गृहीत्वा पाणिना पादानास्फाल्पच महीतले । भ्रामयित्वेतरानन्धौ बहून् शिपया स्वमारयन् ॥४६ मायापुरषरानेतान् विपराणामिवेश्वरः । वस्सर्वान् वृधाभूतान् परेषां क्षणमात्रतः ॥ ४७ नीलानि कानि भूतानि धृतपञ्चायुधानिन । पद्माक्षाणि परान् दैत्यान् हत्वा शंखरवैस्तदा ॥ ४८ सदस ·युद्ध काण्डे - चतुर्दशोऽध्यायः 145 नारायणा व तदा विरेजुदैत्य घातिनः । भ्रामयित्वा गज्ञान् कानि दन्तानुस्पाट्य रहसा ॥१ सादिक्रोडस्य दंध तो इब मेहरात्मजः । करिवषयाणि भूयांसि गिरिरूपेषु शत्रुषु ॥ ५० गमनागमनाम्यांच मौके तारकवायभुः । जित्या विष्णुमुखान्पूर्व भूतचक्रस्ततो हता! फेचिइत्या महामीमा जलन्धर इप स्वयम् । मूले प्रोता परे दैत्या भैरयेणान्धको यथा ॥ ५२ एवं नानामकारेण यहवो दानया हताः । परेषु केषु वीराध पर्युनिशितान् भारान् ॥ ५३ निरगांद्रानुकोपोऽथ दृष्ट्वा सर्व मिदं क्षणात् । मुक्त्या स्वाभ्यान्वेगेन भूत सेनामभिधा ॥ ५४ मारोपित गुर्ण चापं प्रत्या संरायमन्धरम् । निर्गतो वीरयातुश्च सहसा रणकोधिदः ॥ १५ तावुभौ रणशार्दूलौ परस्पर जयेच्छया । ववर्षतुर्महाकोपी सायकाग्निशितान्यहून् ॥ ५६ मिथस्तयोशरास्तेऽपि युयुधुभाँगिमो यया । भंगमापुस्तदान्योम्य हतास्सवें क्षणादमी ॥ ५७ उभी देवासुरी शीघ्राद्देवलोकमवाप्यच । क्षणेन ब्रह्मणो लोकं विष्णुलोकं ततः पुनः ॥ ५८ समुदाय दिशस्तद्वयकवाळगिरि परम् । युयुधाते रथस्यौ तौ महाकोलाहलारवी ॥ ५९ इति श्रीस्फान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवाहस्यखण्टे युद्ध काण्टे त्रयोदशोऽध्यायः॥ - ॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः॥ घोरयाहु भानुकोपाभ्यां युगपत्पाशुपतास प्रयोगः । भानुफोपः पुनः कोपाद्वीरयक्षसि निप्टुरे । योजयामास निशितान सत्राणि शरांततः॥१ पीरस्तु सापयैस्तीणस्तरसूताश्यरथान् द्रुतम् सहरभिउमरकोपयष्टिज्वालाश्मिीपणः॥२ याचदाय देयोऽसौ रथमन्य समुनतम् । प्रयोक्तमैच्छनिशितानि पूनस्मिन्महाबधा । ३ तावडेच सहस्राणि नुनोदैतनुजान्तरे । चर्भूतानि संरावान् रणा तद्रणमण्डले ॥ ४ ततः कोपेन दैत्योऽपि तत्यानाअंतु चारणम् । आम्रताशेष दिग्लोक Riसागर भीषणम् ॥ ५ माहता निनवेनापि भूतान्यदाययभृशम् । भूतसेनाधिपानेतद्गीययमिर्गत क्षणात् ॥६ घोरयाएरसमीश्यैतदाग्नेयं सन्दधे महान् । कचित्स्फुलिंगजालेन ज्याला मालाभिरग्यतः॥७ परत्र धूमेन महता मिनदेनच । प्राशेनापि संव्याप्त स्फुटग्रह्माण्ड मुज्वळम् ॥ ८ মন্তষ্টান शुप्यद्गगादि सरिधिच । धूळीत समस्ताद्रि परफुटमि मण्डलम् ॥ १ प्रलिहमारमा तदनमाणहरान्तियम् । दृष्ट्वा ससंभ्रम देयः पायमान तदात्यजत् ॥ १० पपयित्या समुद्र सदचलांबालपमृशम् । कन्यातयात्यादुरप्रेक्ष्य महासंगप मीपणम् ॥ १५ মানুষে प्रपंदे देवसनिधिम् । सामानं युयोजाथ पीरमाहुमहायुधा ॥ १२ विनिर्गत्य जयेनेतदनन्तर्यहुमिभृतम् । मसीकुर्यमहोच्छ्यासविरग्नियोरपि ॥ १३ विश्यमेतत्फणामिध यहीमिरमिमण्डितम् । माघृत्य सूर्यमाकाशं जया पाग्यानमासुरम् ।। १५ निकषापासुर शीघ्र सर्वलोक भशानकम् । मानुकोसमीयतदारशास्त्र मनन्त ताक्ष्यं रूपेण गमवासन पर्वतान् । क्षेपपागनेत्यात पार्यासमिय विलोप सरितां मापोस्तुण्टेन प्रासरसीन् । यिमतमभ्याश यीश्य तदेवनायक: 110 गृपमान महायोरे महायल १७मम् । मदता मन्युना भीमे सर्पसंगासपारम् ॥ तथा मयुख्यान ॥१५ मारवा1१६ 37 ·1146 धीरकान्दे महापुराणे निक्षेप तस्मिन् विधिना विधिशो बलपचरः । रणधरिका मालामध्यपण्डा महारयम् ॥ १९ शिञ्चिस्किकिणिकाराव पधरीक्त दिङ्मुखम् । शृद्धोरिक्षप्तानि तुहाद्रि राजराजि विराजितम् ॥ २० निजपादखुराग्ने प्रविलिखत भृशम् । बीज्यमान महावाल चायुनुनाघिसप्तकम् ॥ २१ नदद्भौर शब्दोघ पूरिताण्ड महापिलम् । गृहीत्वा पतगेन्द्राग उच्चासेन विभीषणम् ।। २२ भीपपासकलान् दैत्यान् फण्यासले जगत् । आयादभ्याशमाश्वेतत्तजयद्दत्य नायकम् ।। २३ ततस्ससंभ्रमं दैत्यो याम्यं ब्राह्म युयोजहि । निर्गते बहुभिस्तेतु तत्तदधिमीषणः ॥ २४ महायनिपरे घोरे वीक्ष्य तद्भयकंपिते । प्रणम्यच यथामार्ग निर्गते भूसुगस्तदा ।। २४ ततोऽस्यजन्महाघोरं अस्त्रं नारायणस्य स: । निर्गस्य तन्महावेगाव्य नारायणाति ॥ २६ धृतपञ्चायुधं मीन पुषभानेणचायुधत् । ष्टा तद्वीपमद्रात्रं वीरयाहुमहाजवम् ।। २७ जुनोद , तन्महायोरं महाभीमं महायलम् । मनन्तकोटिभिरिभरपि परीवृतम् ॥ २८ भित्या नारायणस्यास्त्रे धागच्छद्रीय दैत्यगर । भस्त्रं पाशुपतं घोरं पत्रराज महाभयात् ॥ २९ तत्याज विधिना देये सर्वशक्ति नियईणम् । तदानीमेव वीरोऽपि सन्दघे तन्महाबलः॥ ३० चिनिर्गत पशुपतेरखमस्त्रेभ्यरेश्वरम् । कल्पान्त च उमेरम्म महाभीषण भारतम् ॥ ३१ संवृताशेषदिग्भागधमधूमसमाकुलम् क्वचित्संवतसंसक महावैश्वानरजर्वलत् ॥ ३२ हालाहलादिगरळकोलाहलविमीपणम् । महाकल्प समुयुक्त सागरानुदाचित् ॥ ३॥ तथा प्रळयफालोय कला चर्तकांयुदम् । अनन्ताघट नागेन्द्रान् सर्वसम्वासकारणान् ॥ ३४ भूतप्रेतपिशाचांव विसृजत्कुत्रचित्तथा । परावृत विश्वान्घतमस चातिभीपणम् ॥ ३४ महासमोहकृत्तद्वन्महामायामिरेवय । दयाकराळवदन महामृत्यु गणावृतम् ॥३६ महामीममहाशस्त्रसंघसंवृतपार्थभु । अयिकढाखुवाहेन्द्र गणराज गणाकुलम् ॥३० 'महापर्वत सहाश नारसिंह गणैरपि । महाघोर महाराष शरभोधैस्तथा बाचित् ।। ३८ भ्ववाहन समासमहाभीममहायलैः । मञ्जमादि समाकार पिशाचगण संस्थितैः ॥ ३९ भायमान जगजालमहाभूतस्थितैरपि चाहिनी तयाळीशैमहापभयाइनैः॥१. अधिरूढमहाग सुरंगोधैर्महायलैः । मुसयपत्रमहाभीमशार्दूलगणघानैः ॥ ४१ सिंहसमूहस्पैगजराजस्थितैरपि । गृहत्पर्वतातीकाशरथी वस्थितस्तथा ॥४२ मानारतपमाजालन्योमयानस्थितैरपि 1 पपमादिमित्या वृतं रगणः परः ॥ ४३ বিবাহবাকি यादःपत्यन्तकादिनाम् । अस्पैस्तत्तत्स्वरूपैश्च यमुभिः परितोवृतम् ।। ५४ खट्नखट्यांगमुसलमिण्डिपालमुसुण्डकैः 1 परियेस्तोमर चकैमुद्रेच भासायसायकए वैरगुऔदशक्तिभिस्तया 1 चागंदामिः पाच कुठानिशिखैरपि ॥६ प्रसिभिः करवावैध मादिनी मिरसमन्ततः । एषमादिभिररसंध भीषणीव भृशम् ॥ ४७ निर्गतयोर्जातमनयोस्तुमुलरणम् । गुप्यन्महावदोदन्वयमुना रनिरगम् ।। ५८ दहमारण्हीव्योम पतन्मेक महारयम् । तप्यमानप्रहादिरफुट प्रशारभित्तिच ॥ १९ धूळीहताद्विनिफरर यिस्यन्दनमीपणम् | निपाइन्तदिनाग कुलं क्षोण्यां महाभयात् ॥ ४० प्रशमत्परताभ्यासश्चातरमहाजयम् विपासाठक पश्चलुइदिव्यादिषयपम् ॥ सन्तापीकृतसरमदाहाकारयिमीपणम् । भयापिएमहालक्ष्मी सिप्पविष्णु मपदम् ॥ ५२ तथा शराग्निभिः॥ ४५ ·युद्ध काण्डे - पञ्चदशोऽध्यायः 147 पाश्लिष्य मन्मथ रया छताक्रन्दनरोदनम् । ऋषिपत्नीभिरल्याभिरालिङ्गितनिजप्रियम् ॥१३ पशुपतेरासीदत्रयोस्तु पदारणम् । तदा ममार सेनापि वह्नीकल्पान्त कालवत् ॥ ५४ श्रत्या वयोमहारावं महासमोइकारकम् । मीपणं भीपणस्यापि मोहकं मोहकस्यच ।। ५५ मृत्योमृत्युप्रद घोरं सर्वभूतभयावहम् । यिभ्युश्शूरपुरस्थाये दैत्यारसपि पापिनः ५६ किमेतदिति शूरोऽपि विचार्यच विचार्यच । प्रेषयामाप्त दूतांश्च पातु तच्छीघ्रगामिनः ॥ ५७ तदानीमेव तपत्यं माया सर्वहि केवन । दूनारसमागताशीनं ऊचुरेतयथाक्रामम् ॥८ माइ शूरस्त तान दूतान दूतवुभ्या स्थितोऽस्यहम् । पीरमेनमविताय वीरोज्य नितरामिति ॥ ५१ एवं पाशुपतास्ने ते युदं कृत्वाति भीपणम् । माययोश्च रणेना लोकानां प्रळयो भवेत् ॥ ६० इति मात्या निवतेते प्रयोक्कारा भावपि । हवा तद्देवतास्सर्वास्तुटिमापुस्तदा भृशम् ॥ ११ निरगादानुकोपोऽपि मृतसेनो नभःस्थलम् । उनषेपरिस्थतस्तत्र मायया दुर्मतिद्विभाः ॥ ६२ ततो भूतानि सर्षाणि पीरारसेनाधिपा अपि । निश्चित्य गमनं तस्य धाः कोलाहलारवान् ॥ ६३ भीत्येव भानुस्सहसा एयोधि मुलांबरोस्तादिशिरस्स्थितांगः । प्रापास्य दैत्यस्य नमस्स्थल स्थिति शास्वा शनैः नस्तफरो द्विजेन्द्राः । ६४ इति श्री रकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे युरकाण्डे चतुर्दशोऽध्यायः॥ प्रणम्य यध्या ॥ अथ पञ्चदशोभ्यायः॥ भानुकोपस्य सम्मोहास्त्रेण भूतसैन्यान सम्म हा समुद्रे निपात्नम् श्रीकन्द शक्तपा हेपां रक्षणाच ॥ भय सपि से धीरा भूतैस्सेनाधिस्सिह । परधरागमिष्याम: स्कन्दमव्ययम्। इति निधित संयात्रा यहा स्वस्थास्स्यिता भृशम् । तदाऽसुरो विचार्यासौ गतश्चेदयशो भवेत् ॥ २ मायाँ समातनोदेय सर्पव्यामोहरामृताम् । कल्पान्तघनजीमूतमहायायुमहारथम् ॥ ३ मागत्य सर्वानाधाय मोहयामाप्त घणन् । क्षेपयामास भूतानि सहवीरैर्महायल।। पादार्णवमध्येधो सेनाधिपैरपि । ततस्तु भानुशोपोऽसी समायात् पितरं क्षणा ॥ ५ हाया रिपनहं शीयात् क्षिपयाघावागतोऽपिच । मन्येपुरेष तं पाले जित्या प्रमादिदेवताम् ॥६ कारापेपनितान् सर्वान् पातयिष्याम्यसंशम् । इति पुत्रवचः श्रुत्वा प्रीत्या परमयाऽसुः ॥७ माधापय शिरस्तस्य समालिंग्यात्मज सदा । संस्थाप्य निकटे प्रादाद कोटीरादि विभूषणम् ।। ८ उभषा प्रियपवधाये तथा नागठयासरे । जितस्वं देवतास्सर्याः कुरु पुत्र मदाशपा। प्रतापनुसारेण भानुकोपोऽविशत् गृहम् । ततम्सुरास्मगीश्यैतां धीराणां विपदं तदा ॥ १० समाजामुगुदाम्पाशं सापितुं खिनमानमाः । तत्पूर्वमेष तासर्पमुक्यानारदो गुदम् ॥११ प्रय शक्ति गृहीत्याय मोचयित्वा तदखतः । मानपनान्महायीरान् उपवयं सन्दधे गुहः॥ १२ यिनिता सहनाईकोटि जोविजृमणी 1 गादान्धकार रात्री सा स्पेलाग्निकणभीषणा : १३ ध्रममदावलेन्द्रीययास्थारायभपायदा भृकुटीकुटिलधादरेयसंघसमाइला ॥ १४ प्रळपमेपामधूमशालापता शचित् । मचिगंगु समालामासाहिकणसंपृता ।। १५ रमाइलिशगयमहामेघाना मनुयायविरण्ययमयापुमरसपताम् ।। १६ तथा पचित् ।

·प्राकारस्थ 148 श्रीरकान्दे महापुराणे इन्दुयादस्पतिब्रह्मविष्टरश्रवसामपि । अलान्यादृशैश्चापि कृतस्तोत्रैस्समागता || हमा तामतुला शक्ति स्कन्दस्यामित तेजसः । प्रतस्थेश्य समुद्रोऽसौ भयकंपित विग्रहः । १८ न कृतं चेदंश कर्ममया रक्षाधुनाचमाम् । स्तुत्या स्तववरैस्तां च प्रणमाम पुनः पुनः॥१९ तमाश्वास्यच साशक्तिरामध्य महाजवात् । तदानी मेव ते सर्व त्यक्तमोहारसुराधिपः ॥ २० शक्तिस्तुति गुहस्यैते सर्वलोक सुपावनीम् । विलोक्य तादशी शक्तिं स्तुत्वासुपरयामुदा ॥ २१ वयं सुरक्षित पूर्व मायायास्तारकस्यहि । इदानीमपि तरिक ते करवाम च निष्क्रयम् ॥ २२ इति तेषां वचः श्रुत्वा शक्तिस्सा प्राह तास्तदा । मायास्त्रं सनिरस्य त्वं धीरानानय मेऽन्तिकम् ॥ २३ विसृष्टैष गुहेनाशु यूपमागच्छतेश्वरम् । गच्छामि तत्पुनस्स्कन्दमित्युक्त्या देयमापसा ॥ २४ धीरयाहुस्ततो धीरान् ससेनेशानवेश्य सः । दृश्यते हिपुरो दैत्यनगर मोशमावत: तत्र तिष्ठत्यसौ सर्वानस्सान दैत्यस्तु मायया । मोयामास तं हन्तुं नगरं तस्य शीघ्रता ॥२६ लुण्ठयित्या वहिण्यामस्खयमेष्यति सोऽसुरः । तदानीं तं हनिष्यामि भानुकोपमहं रणे ॥ २७ अन्यथाह मरिष्यामि सचापोऽनी पतन्वम् । पाहवं तइमेवीरा प्रतिभुत्यामुनासह ॥ २८ पश्चिमा दिशमापुस्से पुरः कोलाहलारवाः । प्रतिद्वाराधिपरतत्र महासुः॥२९ मायापुत्रो महादीपराजिराजितसन्निधिः । घरसिंहासनारूढो च्यानवयनादयोऽपरः ॥ ३० चतुरंगयलेनापि महता सेवितो द्विजः । श्रुत्वा तदा रयान् सः प्रतस्थे स्वयलैरयम् ॥ ३१ ततस्लमभत्वभूतैरसुराणां महद्रणम । पर्वतैः पादपरस्त्री पापाणेरपि निष्ठुरीः ।। ३२ मृताच यहयो दैत्यास्तहानी रुधिराप्लुताः । व्यायफ्यस्तराः कोपाठूलमादाय रहसा ॥३३ निर्गस्य पर्वतान्वृक्षांछित्या धके महारवम् । निर्जगाम ततस्सिहो भूत सेनाधिपो महान् ॥ ३४ प्रळयांबुदनिधोपमहारावविमीपणः । ताडयामास तं दैत्यालेनैव दुगामवान् ।। ३५ योजयामास शूलेन स्पेन दैत्य सुरोऽप्यथ । एवं परस्पराघातात भिन्न शूलं तयोद्वयोः ॥ ३६ मालयुद्धेन धोरेण मारयामास तं सुरः । तस्सिन्मृते तदा देवाः पुष्पाणियपुस्ताम् ॥ ३७ तो तदात्यर्थं वीरयाहुमहायसः । ततो भूतानि सर्वाणि भित्या प्राकारमुक्षतम् ।। ३८ उत्पास्य गोपुरं रम्यं नुनुदुस्तत्पुरे जयात् । पतनादस्य तपस्या यहयो मृतिमापिरे ।। ३९ प्रविश्य वीरा यीथीपु दैत्यान् हत्या यहस्तदा । गोपुराणि विमानानि वैमानि पुयायपि ॥ ४० पभूस्तमहारावा भूतसंधैरभिधा । चतुरंगवलंचानेजप्नुस्सवें धीरयादुस्ततोऽग्नेय यायोरले उमेसात् । योजयामास कोपेन पुरस्य दपनोधतः ॥ १२ दन्धुमशिस्तदा भीत्या पुरी सस्य विचिन्तयन् । पत्तने मत्प्रयोक्कासी कि ममेतिकचियताम् ॥ ४३ ६दाद सुमहाराहाज्वालावलीयतः । वियद्धमत ग्रपक्षीय महासन्तापकारफः || धादिराकुलो बीक्षितोऽसुरैः । तच्छुत्पद्मानं प्राप्य दूताः आणातदा॥ ४५ मृणु खामिन्महादेत्य गानुकोपो यदागतः । तदानी ते मुरारसय मोहितारसरिता पती॥ १६ मोचितास्सन्द शफ्त्यातु मोहात्माप्प पु तय । मारयिया पहन देस्यान ध्यानपप्रमुखान् क्षणात्।। ५७ पतन रम्य दशसाहस्रयोजनम् । ददतेनाधुनायदिन मसाम्पति प्यमस्ततो निशम्येयां योग्रः । कोपं चार सहसा सूरषद्मा महासुरः ॥ ४९ इति धीस्वान्दै मदापुराणे धरसंहितायां शियाइवनडे युद्धण्दे पञ्चमोऽध्यायः॥ प्राप महीजसः ।। ४१ इतस्ततश्च मदहन दैत्यय ॥ ४८ ·युद्ध कापडे -पोडशोऽध्याय. 149 पुन ॥९ ॥ मय पोडशोऽध्याप.. हिरण्येन स्वपितर शूर प्रति भीस्वन्द शरण बजेत्युपदेश ॥ भय कोपेन महता मेघराजान् महोनतान् । मानपन् प्रशमायाग्ने प्रेत्यामास शीघ्रत. तथेति प्रस्थिता ज्योनि महापळय रूपिणा । यद्यय शामितोमाभिवारोनरसंहोत्तदा ॥२ मचेत् पारागृहे शर पातयिष्यत्यसंशयम् । ततोऽपि वरमसाफ पीरेण निधन द्वितम् ॥ ३ इति निधिस्य से मेघा गर्जन्तोदकपिन्दुमि । शमयन्तिस त घरि क्षणेनैव महारवा । " विलोपय पीरयाटुस्तान् मायाया देस्यचोदिता । महामळयमेघा किमितिडोळामनास्स्थित ।। ५ तमागत्य ऋषिशीयात् नारदस्तपताया । शुरेण प्रेरितास्ते बोधयिाया महाधनाः ॥ ६ महासयत साम्भासात मुशन्स्यपोनिशम् । सेनान पदयास्त्व स्पोत्युक्त्या जगाम ७ ॥७ सतु निश्चित्य मनसा याडपारन तदाऽस्यात् । तदल तजलान्याशु पो ज्वालावलीकृतम् ॥ ८ भपता तदा मेघा महा निस्सारतो द्विजा । गुरनामस्तयेनार घलास्त्यधिगता सप्तोऽस्मिन् देवतास्स विकीर्य कुसुमानिन । ममृतुस्सुमहाराणा प्रीत्या परमया तदा ।। १० तदेतत्सर्पमाकर्य शूरो दूतमुखाधा । रथमानय युताय दुतेत्येन ताऽयदव ॥ ११ त्या शुरम्य पचन मद्दाकोपन निर्गतम् । पुत्रस्तस्य हिरण्याक्ष्यो महामायी महायल ॥१२ पाताळरक्षक्स्याह प्रिशिरा पटुयुद्धिमान् | उत्थाय पितर प्राद प्रणम्य गिरमानत ॥१३ याघया देयतामा दि संपदायु झयोमपेत् । इदानीमागतस्तेषु कृपया वरात्मज ॥१४ प्राविण्योर्जयस्तेऽपि परायत्तोस्प सत्यत । ताइग्यलमदातुथ स्वाल यापहारणे ॥ १५ कोऽतिमारो मद्देशस्य यद तातापुरेश्वर । नतुलच्या महेशम्य परामा हितकाक्षिभिः ॥ १६ जाधितशियामा ये गतास्ते दुर्गति किल । किं न जानासि दैत्येश पुराणा मौजमाम् ॥ १७ गजान्धवाजलधाणा भगमण्डाव्ययोरपि । व्याप्रादीनाच दयाना मदनान्तस्योरपि ।। १८ मत्स्यर्मयाहाणा नृसिंहस्य मदीजस । वामनस्य रेस्तनदास्यापि निम्मन ॥ १५ এষণা शिषामालयने नदि । यभूष मरण सपा महायोरतया पुरा ॥२० বাংলাে पादयूटस्य ममणम् । ददोर्मअनचापि कृन्तन शिरसो यि ॥ रचपाने दरेस्तद्वायरोटीनग्विधारणम् । मजीठपापस्मार पादाध परण तथा ॥ २२ पपमादीनि पापानि महापातानिदि । साकुमारेण योद्ध सप सत्यमाप्रतम् 1६६ माझानासि शिशु चन महायस्थमपिणम् । विश्वकपमनुष्यस्य प्रायशराप्रपेशलम् ॥४ रोएहिं नगारिरीरयनरत पित । मादिषोरम्पदश मादापादाद दामाद ममारयत किल को तापप तथानुशम् । सलादस्मिन् महारतात पार पुदि परोतुमा २६ मदमित मदेशन जगतपक्षधरम् । पतियादिनाममि परमेश्वर ॥७ गियों मुनिष्टनाभिन्नता विदु । मHATE सय या शनि प्रपिता पु यदिमुना सा मन बोजीपेदितिर्ममा । दीरयाही मदायी मारा समुपाम् ॥ २१ पम्प मापुमप मास्ति रेयाम्यो भय तया । दापितो माशोपोऽपि येन हयाग पहा ॥ ३० पाने मग तेन पोर कया । इन्तुगमो पदिशा पस्तिोगारांवर ॥३॥ ri रय मापना मुण्या ऐयाम्यया पुरा । निति लयाग योचितामा ३३ 39 ·150 श्रीस्कान्द महापुराणे कोपादस्य पुरा घान् मुक्त्वा तं प्रणमाधुना । तथा चेत्सुप्रसन्नोऽसौ घरं दत्वा यथेप्सितम् ॥ ३३ सर्वामिस्सहसेनामिर्गमिष्यति यथागतम् । एवमादि वचः धृत्वा हिरण्यस्यामजस्य सः॥ ३४ प्राह तं मन्युना शूरः स्फुरदशनवाससा । किमुच्यतेऽधुना भ्राम्त स्वया पण्डितमानिना ॥ ३५ उचैवंदसि तं शत्रं बालकं मत्पुरोपि हि । बोधयामास कोवैवं संहरिष्यामि तं वद ॥ ३६ मदेश्वर्य पलं वीर्य नित्यत्वमपि सर्वदा । ममानुजस्य मधुभिचकं त्यक्त्वाद्रधद्रणे ॥ ३७ प्रत्यहं दिनशुद्धिश्च ब्राह्मणोक्ता सहात्मजः । इन्द्रादि देवतास्सर्या मत्स्यवाहे नियोजिताः ॥ ३८ दैत्यानो कुलनीति त्वमशाया किञ्चिदुक्तवान् । ईदृशं पुनरुतं चेत् त्यो हनिष्याम्याशयम् ॥ ३९ पषं शूरषचः शुत्वा हिरण्यः सिनमानसः । नणोत्येषमहापये काले प्राप्त विनाशः ॥ ४० यथेष्टमस्य वक्तव्यमिति निश्चित्य सोऽसुरः । क्षमस्व तात महाफ्यं शोधनाय समीरितम् ॥ ४१ जिरवाह सह सेनाभिर्वालं जन्यसमागतम् । आगमिष्यामि तेभ्याश कोभारस्तजये घद ।। ४२ संप्रेत्य रणायैनं मामतो जनकाधुना । इत्युक्त्या शूरपद्मानं प्रणनाम तदात्मजः॥ भीत्या निशम्य वाक्यं तदेन प्रेरयत द्विजाः ॥ ४३ ततोऽगमत् खगृहमुज्वल प्रभो हिरण्यनामा दितिमन्मनां वरः । कृताहवान्तः करणो निजानुजैरसहस्रसंख्येस्सहसा विनि इति श्री रकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे युद्धकांटे पोदशोऽध्यायः स्थितः। ॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः॥ रकुमारेण हिरण्येन मत्स्यरूपेण समुद्रयासः ।। विनिर्गतो यदा दैत्यो द्रोपामालाविभूपितः । सहनसिंहसंपद्धसमुन्नतरये सहनसंख्यरसेनेशैधतुरस्यलैस्सह | कांक्ष्यमाणपुरस्त्रीमिहिरण्यायो महासुरः॥२ भराभिशातसरयाभिहिनीनां स्थास्तदा । तावसंख्यास्तथानागामदापर्यंतसानिमाः॥ ३ सहस्त्रवादिनी संख्या द्विशतंच तुरंगमा । तापासण्यामुरारानिग्मुिस्साहसाऽमुना ॥ ५ तदा मेरीयोऽन्यासीजितायुधिमहाध्वनिः । मातोद्यानि यहून्येयं ताडितानि समाकुलम् ॥ ५ क्षणेन धीरनिकटं मायाय पत्तनं स्वकम् । विलोक्य निशि कोपेन महताच ज्वलमिय६ चतुर्धाच घलान्याशु विभज्य स महासुरः । सहस्रयाहिनीमार्गणितानि पृथक् पृथक् ॥ ७ नियोजयन् चतुर्दिक्षु स्पलैध वयं तदा । धीरयाएं प्रति फ्रोधादागतस्तमहारयः ॥८ वीक्ष्येनं पीरयाच कोपमित्याफुलोऽभवत् । तदानी ब्रह्मपुत्रेण नारेन महर्षिणा घेदिततपलो धीमान् विभज्य स्वपलान्यपि । चतुर्धा विनियोज्या स्परलैस्साकमुज्वलः ॥१० युयुधे स हिरण्येन महाराव विभीषणः । तदा सामयपद्ध भूतानामपुरै शम् ॥ ११ देस्यसेनाधिपानांच मूतसेनाधिपत्तथा । धीरानुजानामनुजैस्सहनदितिजन्मनः ॥१२ मुसलमुन्द्रेग्धमिण्डिपालेध गसिपाशरदशूलयनशकिकुठारयोः ॥ १३ द्रुमपापाणगिरिमिलंगुडैलौटकरपि 1 शिशपाण्यगुळिपदो मिनपर नासिकाः ॥ १५ हत्तोरमणियन्धाश शकीमतदन्तकाः । विघाभूतांडरोपाय पिशीपदाः तोमः। परे।

·परे॥१६ यमन स्यमाहरम् । ततो रूपा॥२८ युद्ध काण्डे - सदशोऽध्यायः 151 अंधासक्थियटीयस्तिक्षः कर्णलोचनैः । प्रवद्रुधिरभूयिष्ठभीषणाश एवं मृताच यहयो मूर्खामापुमहामटाः । धीरमाहुरधागस्य दैत्यामुकत्या शरान्यान् ॥ १७ अमायन्महाकोपात ज्यास्फारावभीषणः | तदा मदीमहावेगा इधिरैस्समजायत ॥१८ नृत्यद्भिश्च कमन्य॑स्तु भयदातीव सास्थली । तदा हिरण्यः कोपेन सहस्रयुतैरपि ॥ १९ नियुतः कोटिमिणिमित्वा भूतानिकानिचित् । मोहयित्वा तथान्यानि द्रावयामास मसुगः ॥२० ततः प्रतस्थे नीलारयो भूतसेनाधिपोवाः । महाकोलाहलारायसंपूरितदिगन्तरः ॥ २१ शसिन् दैत्यस्तदा फोपास मुक्तवान् शक्तिमुन्यलाम् । परानादस्य नीलोऽसौ मोहं प्राप्य क्षणात पुनः॥ २२ सालवृक्षं समादाय प्यातरं दैत्यरसमावहातिमन्युना ॥ १३ मायकानिशितांस्तस्य युयोजोरसि शीघ्रतः । भूतेशो गिरिमुत्पात्र महान्तमभिदानवम् ।। २४ अनुदामन्युनातीय महाराण मीययन् । मच्छिनचं गिरि दैत्यखिभिरेव शरैस्तदा ।। २५ मभिकम्य ततो देवस्सदत्यं यमुक्षिपन् । क्षेपयामास वेगेन महता पर्वतोपमम् ॥ २६ साकं तेनायमाफाशं गत्वा भूयो निवृत्यच । रथमन्य समारोहूं यदागाहानवो जवात् ॥ २७ तदेव मीमस्तं प्राप्य तायामास वक्षसि । ततोऽसुरो गृहीत्वैनमाक्षिपत्पाणिना ससंभ्रममागस्य मूत सेनाधिपो महान् । पादेन ताइयित्व धकारारायमुषणम् ॥२९ पतितं व्योमतो मां जाने दानमेश्वरम् । पपातास्यो परिजयात् नीला कोलाहलारवे ॥३० नपगुधिरयफ्नो सौ तदा मूर्जामयाप्यच । निवृत्तमूर्छस्सहसा योद्धु नीलेन देस्यराट् ॥ ३१ समार स्वाति पाश्चिमायी मायामयीं द्विजाः । तदेव निर्गतस्सयो हिरण्यामोऽमृतासुरः ।। ३२ मयुपचेन देयेन महाराव विभीषणः । तमेनं तारयामास नीलोमिथ्यारं भृशम् ॥ ३३ दण्डेन पृथुना मूनि महना मन्युना तदा । प्राप्तमोह पायंतु पतित्या भूतले सणात् ॥ ३४ पुनरेत्य नभोमध्यमकरोसिंहबदवान् । भागतेनाय नीलेन युद्ध करवातिदारणम् ॥ ३५ क्षणेन पृथियी प्राप कृतकोलाहलारवः । मागत्य तत्र नीलोपि तमेनं युयुधे रुपा ॥ ३६ युध्यनिय मृपा दैत्यस्समुद्रमनयत्सुरम् । दीपात् दीपं यनादन्यद धैवातिमीपणम् ।। ३७ पर्यतात्पर्पतघरं फन्दरारकादरं महत् । लोकालोकान्तर नीलमानयित्वा महायलम् ।। ३८ मकरोत् सितमनसं मामयित्या पुनः पुनः । तदा शूरात्मज्ञो देस्यो हिरण्यः प्राप्तचेतनः ॥ ३९ मापामयेन देत्येन सार्क तमयुधत् द्विजाः । अधिष्ठाय प्य चाग्यमग्नेरस्त्रं महत सुधा ॥ ४० तुतोद नील देयोसौ महायलपराक्रमम् । मुमोद सहसा नीलो प्रवद्रुविरचितः ॥ ४१ मोहित पौरयास्तु शारया तं भृशकोपतः । विहाय मार्या दैत्यस्य विज्ञानास्त्रे तदात्यजत् ॥ ४२ त्यतमायापुरी दैत्यस्तस्थे प्रेयल एयप्तः । तस्मितदा चौरयाही सहस्राणि शरामयम् ।। ४३ मन्दधे सहसा चीरे गर्जदभ्रमहात्यम् । पतिया तदुरोमध्ये पुण्ठीमायं गतायते ॥ ४४ कोपेन महता बीरपाशितदशरैः । स्वायजधापानि चिरछेदास्य क्षणादयम् ॥ ४५ चापान्तरं यदा त्यो जमाह Bइसायली । हित्वा तदा हिरण्यस्य कार्मुकं शरपि शरान् ॥ ४॥ स्यं मसूतं पृष्ठे सहनैध सतान सः । विभेद वनस्सुमहत् पुनः मुद्धारयम् ।। ५७ स्यमय समारो? प्रवृत्ते दानपेवरे । स्र्य ते सहसा लिया पहुभिस्साय सुरः ॥५८ पमान्यान् स्थान् सास्तव तस्वितान् पुनः । पक्ष हिरण्यो सो चिन्तामाप सदा माम् ॥४९ पिनमायुधं सब मदीपं पलमयहो । संहरिष्यत्यय देस्यान् बन्दार मुसानपि . - ततः 1 ·॥ 152 श्रीरकाम्दै महापुराणे मपिता शूरपद्मासौ बहुपुत्रानजीजनत् । तेषु पिण्डनदानाय यदि कश्चित् स्थितोऽस्तिचेत् ॥ ११ तदा यशो जगत्यस्मिन्नन्यथा स्वयशो भवेत् । तस्मात्पिण्डदानाय मया स्थातव्यमस्यहि ॥ ५२२ इति निश्चित्य मनसा मायया रूपमग्रहीत् । क्षणेन वारिधिं प्राप्य मत्स्य रूपं समास्थितः ॥५३ तथा विविधसेनापि तैस्तैर्मृतिमवापहि । दृष्ट्वा पलायनं तस्य भूतानि सुमहारवान् ॥ ५४ चम्सुनिभृतात्यन्त भूतसेनाधिपा अपि । दध्मौ शहं महाप, वीरमाहुस्तदा भृशम् ॥ ५५ मकिरनिर्जसवीरे सुगन्धिकुसुमान्यपि । शूरपना निशम्यैतद्वृत्तान्त दूतयपत्रतः ॥ ५६ ननवपत्रस्तदा तस्ये महता मन्युना ज्वलन् । ततस्लमागतस्तस्य तनुजोऽप्तिमुखोऽमुरः ॥ ५७ यो दिग्गजान् सूर्यस्यास्तदश्वांश्च महाजपान् । गृहीत्वा चतुरडून मीडतिरस महाबलः ॥ ५८ गर्भवसन्यदामातुस्सन्तापमकरोत् भृशम् । मायया तस्पितामहा चाहूतोऽनिमुखाख्यया । ५९ यो विष्णोर्महर्ड धातुर्हसमानीय शैशधे । प्रकरोल्लीलया कोड या रज्या महायलः ॥ १० ज्येठेन पन्धितो भानुरिस्थय शरीश्वरम् । गृहीत्वा पीडयामास दुरात्मा पापकर्म कृत् ॥ ६१ सर्पदेवास्त्र संपन्नो महामायी महाबलः । तादृशोऽग्निमुखो नया पितरं पाचमुक्तयान् ॥ ६२ विचारः क्रियते तात किमर्थं भवताप्यहो । निर्जितब्रह्म विण्यादि देन नमिताननम् ॥६३ पृष्टस्तदाव? पुत्रेणासुरनायका । देवसेनापते दूतो धीरयादभियोधुना ॥६॥ दावामनगरे रम्यं मन्दति खजनैरयम् । प्रेपिता मेघराजाध यः पशमनाय ते ॥ ६५ पराभवमयुस्तेन भरिसता रणमूर्धनि । त्वदाता सहिरण्योऽपि युद्धं कृत्याऽमुना पली ।। ६६ निर्जितोधि गतस्तत्र वर्तते रूपमेदवान् । अनेनमारिता दैया यहयो पलशालिनः ॥ ६७ पयं पितपयः धुवा जगादाग्निमुखोऽसुरः । अहो तात विचार: पस्तवदूतजये यद॥ ६८ जित्या तमेनमायो वा शिरसा बहन् । मागमिष्यामि निकटं तवं प्रेरणा प्रभो ॥६९ सेन प्रेरितोशिमुखस्तदा । प्राप्य घेम स्वकं रम्यं तदानीमेय भूसुराः ॥ ७॥ दत्तमतले गृहीत्वा चापमद्भुतम् । धृतदेववरात्रीघस्सर्यायुधधरो महान् ॥ ७॥ सहस्रवाहिनीनागस्तावसंख्यत्यैरपि । द्विसहनध चाहिन्यास्तुरर्धायुधेगिभिः ।। ७२ भनेक वाहिनी दैत्यैरावृतः परितो पलैः । सोमकपटक सोमायां तथा चै सूर्यशवणा ॥ ७३ मेपितळकाम्यांच सेनेशभिः परैः । काभैयहुभिस्तद्वत् यजेउप्रैस्पेशलः ॥ ७४ महता पाययोपेण महाळिभिरावृतः । सूर्यस्योदयवेळायां पोपयुद प्राप सीम्रप्रतापेन पत्र वीरा यसति से ॥ ७५ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवाहस्यखण्डे युद्धकाण्डे सप्तदशोऽध्यायः घचसा माया । भूतलम्। ॥ अथ मष्टादशोऽग्यायः । यीस्याहुणा शूरपुरस मग्निमुसस्प बधा। सदानीमभयदं सेनयोग्मयो शम् । परस्पराईकृतिमोर्दुमपपंतजालकै लक्षमीपस्ततः कोपानिर्गय सहसासुरान् । दापयन्तिस्म पाणस्तान्महायस विशारदाः॥२ प्रतस्थिर सोमटको मेघसंघकः । सोमध देय सेनेशा महाश्वेळारया: सणार ॥ ३ ·समागत्य युद्ध काग्रे - मष्टादशोऽध्यायः 153 युयुधुस्तान् लक्षवीरान् शरैन्यमहायुधै. । ततो भूताधिपशीघ्र महान् धीरपुरन्दाः ॥५ निर्गत्य बाणान्मुक्त्वाय छिवा सेषां स्थानपि । सोमकष्टक्नामान इतवान् सायकै, क्षणात ॥ ५ प्रय दैयाधिपारस प्यानाम्ह्य रहसा । चमुरायोधन घोर महाराव विभीषणा ॥६ ठत. कोपेन महता रपास्तेषा धनूष्यपि । रित्या निटिलदोव वक्षस्सु निशितान् शरान् । ७ मुफ्त्वाशु सुमहावीरो महानाद चकार हि । मय मेघो महाधेगात् गृहीत्या दण्डमुनतम् ॥ ८ सभ्राम्य तात्य तरसूत हवयान सुराधिपः । तदृण सहसावीरो महामर्श महायल. १९ मित्वा पशस्तदीयच शपस्या त हतयान क्षणात् । पलायिताच ते सर्व दैत्य सेनाधिपात्तदा ॥ १० खसेनापायन दृष्ट्वा महानग्निमुखोऽसुर । वर्षउरान् बहून्भूतसेनावादाक्यकुधा ॥ ११ महावीरो वाणा पीरपुरन्दर, । सन्दघेऽग्निमुखे तस्मिन्महाकोलाहलारव ॥ १२ ततो दितिजवर्यो सौ निपल तदृढ घनु । छित्वा शरैः पुनश्शपत्या मोहयामास प्त क्षणात् ॥ १३ तदानी सप्तवीराम पीप वीरपुरन्दाम् । मोहित मयुनाप्तीच महाफोपेन सयुता ॥१॥ साहस्राणि मुसे सस्य वाहायसद्धये तथा । प्रेयित्वा यमन्तव्य बाणैस्समुनतम् । १५ अय पान्दानयोऽवोचत उक्तवान्मन्युमा भाम् । जित्वा युप्मान्पोरवाह अयिष्यामि सापहम् ॥ १६ तदिद वचन तस्य निशम्यते महापला. 1 डित्या ग्थतुरगाश्च महाकोपाकुलादशः ॥१७ पिभिदुस्तस्य यक्ष महापापाण निष्ठम् । तत. क्षणेन दैत्योऽसौ स्फुरदग्नि पिलोचना ॥१८ भारहाशु रथ चान्य मख्ख पापत महत । व्याज तद क्षणनेच रफुग्दग्नि विनिर्गतम् ॥१ मत्या सदन से वीरायाधस्त्रमिति भूसुरा । वाण तत्यजुस्सा व्यप्रचित्तास्तदा भृशम् ॥ ५० कपळीहत्य रत्तेपामा पाशुपत महत् । अमारयत् क्षणेनैता-महाबीरानदो द्विजा ॥ २१ मदाकोलाहल बने तान् हणऽशि मुखस्तदा । भूतानि दुयुभीताः प्रापर्दु ख यलाधिपा ॥ २२ तहानी बीरयाहुस्तु दृष्टा तत्सहसागत । महाटोपावर वेलरीब गजेभ्याम् ॥ २३ तमायान्तमसी दैत्य प्रेक्ष्यवाचमुवाचदि । ममारयस्त्वमस्तरान् चन् पूर्व रणान्तरे ॥ १४ जयिष्यामि क्षणेनाह त्यामन्यागतमाच । त्या विजेतुमशक्तीय स्वीसमोगेम्प्यय तथा ॥ २५ इति पन्त त योरो जगाद वचन रुघा । हिरण्यो मr स्थातु दिवामीतोरवेर्यथा ॥ २६ मम्मदादैत्यो महामायी पलायित । मानुकोपो महापापो माया त्या गत रिल ॥ २७ मामिप्यत्यय युद्ध संहरिप्यामि त तदा । युधियति भयापि पलायिष्यति । उत ॥२८ गुरुपात त्या इनिष्यामि येन केनापि रक्षितम् । इत्युक्त्वा चापमादाय मन्धायागु गुणेन स ||२९ चार निस्पन भीम महाकोपन सयुन । तदानीमकरो त्यो गुणाराव भयानकम् ।।३० भाषा ते तद्गुणारावान् यिम्पुस्मयें मुशा तदा । तत कोपेन दस्योऽय महता पटिना रन् ॥ ३॥ चतुर्दश शरास्तीणानमियमयोजयत् । तादिस्साय बिन्या धोरया क्षणेन तान् ॥ ३२ महाकोलाहल ब्रह्माण्ड पूरनिय । तस्मिन्ननिमुखा कोपात् विशसंख्यातायाम् ॥ ३३ सुमहागयो मर्सयएम्पोकिमि । तापदिीव तात्सर्यानछिनाभूतनायक ॥ ३४ मुसया सहन भूयोऽपि देयाशा निनाद स । तद्विगावो देवोभ्य स्फुरदन्तरदो भृताम् ॥ ३४ स्थायफामुंगानम्य तापताचिटनदु धा । दामयाशीप्रसार समुमतम् ॥ ३६ संघाम्य दण्ड पृथुलं मुख्यारियर्षणि । समायान्तमय घोर चिच्छदाखंण इयफ ॥ ३७ तस्याम स्थमय 39 ·154 श्रीरका महापुराणे पुनर्दितिजपर्याय गृहीत्वा धनुरद्भुतम् । यायुसूर्ययमास्त्राणि मुमोच सहसा रूपा॥ ३८ तान्येव मुक्त्वा वीरोलापाच्छिद्यैतानि कोपतः । मुक्तवान् शितमेतस्मिन् अग्निवक्त्रे महासुरे ॥ ३९ तच्छराक्रमितो दैत्यो मूछांमाए खके स्थे । क्षणेन त्यक्तमूछोऽयं काळी ससार पूजिताम् ॥ १० प्रादुरासीत भद्रकाली सैहमारह्य बाहनम् । चापशूलपरश्यादि घरायुथकरा तदा ॥४॥ धनेककोटि फाळीभिर्युताभिध परीघृता । महता चाय घोपेण परिवदिगन्तरा ॥५२ तादी भद्रकाळी दृष्ट्वा प्रार्थितवानयम् । जयेन भद्रकाळ्यय भद्र देखाश्रिताय भो॥४३ पीरवाई महाघोरं अदिशानियहणे । इति वादिनमेनं सा माहवाच तथेति च ॥५॥ विनिर्गता महायोरा महारावेण भीषया । तां वीक्ष्य सहसा वीरास्सर्वे विभ्युर्द्विजोत्तमा ४५ समादायाथ मा घोरा शूलं तसिन्युयोजहि । धूळीचकार तच्छीनं चतुर्दशभिरेषसः ॥ ४६ पुनश्च भसंपन्तीसा कटुवाचा सुरेश्वरी । महाघोरं महावीक्ष्णं शूल तत्याज निष्टा ॥ ५७ तवप्पयं महाकोपारसहनैरच्छिनाली । ततस्ससंभ्रमा सातु महाकोपेन वाहनात् ॥५८ अवयव समादाय खद्गमत्यन्त भीषणम् । हन्तुकामा गताबीरं क्षणेनाप महाजयात् ।। ४९ तदानी वीरयाहुस्तु तो पीश्याभ्याशमागताम् । त्रिपश्च हननात्यापमिति मरवा मनस्यसौ ॥ ५० भर्सयित्वा भुजानष्टा तदीयाम्सभुजेनसः । गृहीत्वाऽन्येन हस्तेन साडयामास वक्षसि ॥५१ उदमन्ती भृशं रक्तमास्येन पृथिवीतले । सती होनसत्वाप्ता पतिस्वा पुनरुत्थिता ॥ ५२ सहोदरेण स्कन्दस्य युद्धतु न जयपदम् । इति कृत्या मनस्येया धीरयाई महायलम् ॥ ५३ स्वदीयं बलमशात्वा संगतासपस्य भक्तितः । हावा त्वमनिवपच भानुकोपादिदानवान् ॥५॥ स्कन्द प्रसाद संपन्नो भव चीर महाबल । एवमादि यचः प्रोपरया स्तुत्वा ते तदनुवया ॥४ सिंहमारहा घेगेन वावाप्समगमत् द्विजाः । ज्ञात्वा गतां भद्रकाळीममियानो महाऽसुरः ॥ १६ रिपूसर्यानयं राणमध्यगान् । तस्याः पराममं जातुं मया सा सुस्मृता खलु ॥ ५७ नहि युद्धे परापेक्षा ममास्ति भुवनत्रये । महमैव रिपून् सर्यान् इनिप्यामि सणेनच । ५८ अन्यथा पितरं शूर नगमिष्यामि सत्यतः । त्वत्थ शपथं शीनायितो दैत्येवल्लभः ॥ ५९ मइसा सिंहनादेन परिताशो महाबलः । शतं शराणां तत्याज वीरयाही मापा ।। ६० पीरो तच्छतेनैष रित्या तस्मिन्महापुरे । बर्ष भूयः कोपेन धान्याणान्महाजधान ॥ ६१ तानयं दैत्यराजस्तु शतेनोच्छिय धीर्यवान् । शंखध्वनि चकारा महाप्रलपमेययत् ॥ १२ ससंभ्रम ततो पौरश्चतुर्दशभिरस्य सः | भिवा धनुर्महोछायं चके फोलाहलारयम् ॥ १३ समाकर्य महाफोपादनियत्रोऽसुरेश्वरः । सन्दधे माणदशन सर्वेशन नियहणम् ।। ६४ नानाविधात पेण निगाचदा जगत् । तदेव वीरमदान धीरयायुपोजहि ॥ ६५ महाघोर महामीम भारनं तद्याझमाशुच । कालीरस्य थेगेन रित्या तस्य शिरोमहत् । पातयित्वा महीपृष्ठे मारयामास तं द्विजाः । १६ इति श्री स्कान्द महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यवहे युद्धकाण्डे मष्टादशोऽध्यायः॥ भनया या ·युद्ध काण्टे. ज्ञात्वा माण • एकोनविंशोऽध्यायः 155 ॥ अथ एकोनविंशोभ्यायः ॥ पीरबाहु प्रेषित पत्रिका दृष्टा यमेन तत्भ्रातृणां पुनरजीवनम् ॥ ततस्तन्मरण- सहसैन्यस्वरः । चतुर्दिशसहस्राणि सेनानामधिपाः पराः॥१ संभूप सहसा सर्व पपपुस्सायकान् शिवान् । संरम्भिणश्च नित धर्मकालना इव ॥२ सेषु दैत्येषु देवोऽपि शतकोटि शरानयम् । वर्षयन्द्राषयामास सकांश्चिद्यलशालिनः ॥३ घायुधानि तथान्येषां लिया जानभिवन्दितान् । विहाय बलवानन्यान् मारयामास भूयसः॥" सदा केचिदितिसुता मृतानारोप्य धर्मसु । बहुभारमरा प्राप्ता विधिचोदिक्षाः ॥५ भळीकबीर विज्ञानादन्येपि भृशमोहिताः । सजातायामहड्नयां पतित्वा केचनासुराः ॥ ६ पयोधि प्राप्य यस्यो निधन प्रापिरे यतं । छिन्नमूर्धशरीराणि नटन्तिस्य पन्यपि ॥ ७ पञ्चमः काकाद्याः पक्षिणो मांस लिप्सवः । तदा फिलिकिलागया: पहने तत्र तत्र ॥८ जमान रोदनारावासंदभवुस्समन्ततः । तदानी देवतास्सर्वाः पुष्पाणि सुबहून्यपि ॥९ मुश्या स्थानि वस्राणि चौक्षिप्योक्षिप्यरइसा । मन्तुस्सुमहारायाः प्रीतिसंफुलमानसाः ॥ १० तथा भूतानि सर्वाणि भूतसेनाधिपा मपि । त्यक मोदास्तदा धीर. उनोनाम सुरेश्वरः ॥ ११ प्रोवाच वचनं धीमान्वीरयाहु समीक्ष्य सः । शतयोजनदरेण वटस्तिष्टत्यतो महान् ॥ १२ तत्र ते विगतप्राणा पक्षमूले तयानुजाः । एमोऽपि तेषामादाय प्राणान् स्वपुरमापहि ॥ १३ इति शुत्या पचस्तस्य धीरयाहुस्सुदुःखितः । स्खलत्पादकमणीनं तय गरया निजानुमान् ।। ५४ वा पमयश प्राप्ताम्पतित्या तेषु मोहितः । मुक्कमोदः क्षणायो प्रलप्य यदुधाप्ययम् ॥ १५ शिवास्प्रेणाभिविद्धाश्वधमस्या कईशिता । विनजानात्यसौ मूर्खस्सुग्राण्यानुजानिमाम् ।। १६ मृकण्ट्रसूनुमुदिप पुरारुतम् । भर्पपामास यापुष्पं होति क्षणमुक्तवान् ।। १७ सवर्थ घामपादेन छतं ये ताडने भृशम् । तथा दुश्शकदुर्मत्योरथं यत्ताडनं कृतम् ॥१८ वेतकेत्वमिघस्यायें पुरा पत्ताहनं इतम् । नसर्यते किं तासर्य मन्तकेन प्रमादिना ॥ १९ विभूविरुद्राक्षधारकाणामगररतः | यस्यते कोऽयं मदरत्येषप्लायके ॥ २० लिखित्वा प्रेषयामास यमलोक महानुधा । तदवं पीवतो गत्वा पमलोकं तदस्तिके ॥ २१ भाप्तयन् सकला: काठा निपपात महाजचात् । धर्मराजस्तबुद्धत्य किमेतदिति पाचयित्या विज्ञाप महामीतिमापसः । ततस्तु तान्यमो शारया कैलासे पर्वतोत्तमे ॥ २३ मानाचा विचार्यायं मोदमानानमहेशयत् । तत्र सैन्यस्य रसनानारूपैविमीपणैः ॥ २४ महान्त महिष भीममधिष्ठाय पयो यमः । तत्र महाधीगनुदानवनयासिनः ॥ २५ भासुरमरिततः मावृतान् दिध्यापिणः । गायद्विद्याधरैर्नुस्पदप्मरोमिः परिपतान ॥२६ मददानन्दसपूर्णान् मण्डितान भूपर्णापि । वीक्ष्य साम्सप्रणम्याय समयीयताअनिः॥७ भोमो धीरा मया यूयमानीता इति शफितः । घर्तते पीरयाहुस्तु महाकोपेन संयुतः ॥ २८ तदर्थंच पां या मयि सर्य महोजातः | भागच्छन्ता पुनस्तान संपाययं परेतराट् ।। ३९ प्रेषयामास पुरतो चौराहोरहरेश्वान् । तदानीमुत्थिता वीरास्वादिय महोम 10 पीत्यापुरतु तान्धीरापीपालिप महर्मुहुः । विरांस्पेषां समानाय भीतिमाप सदाभृशम् ॥1 सवानीमागतस्सोऽपि धर्मराजस्त्यरायुतः । प्रणम्यच महावीरं मोषाय विनयापितः ॥१२ गम्यते पा मया तर ममद्राझधारिणाम् । पदायामपि मोषीर सोशमान (शियनानि) गपान्यितः वाहनच तादृशः पिस्सितः ॥ २२ ·156 धीरकाग्दे महापुराणे एते तयानुजाधीराः फैलासे संस्थिता मुडा । माहूयतानागतोऽसि मौस्यान्यास पुरेश्वर ।। ३४ अहि को यो हरया मयि रयं फरणानिधे । रतवन्तं फीमाश पौरपाटुस्तदाऽमपीत् ५ शिवप्रिपस्य नितरी शिषमतापियस्तथा । त्यये मिपते पात्र स्वज भीति ममाधुना ।। ३६ पतेणं मरणं माया मातेन मया यम । पपा एतमिति भ्रान्तं सत्यमेय यिमोहनात् ॥ ३५ गच्छस पुरमपाशु यथापूर्ण शियाध्या । एपं छताम्यनुमोऽयं धीरेण शमनस्तदा ॥ ३८ प्राप स्पसैन्यैः सपुर क्षणाय महीसुराः । तदा चयः पुष्पाणि देयास्तस्मिन्सुरेश्वरे ॥३९ फोलादई ततधाभूतान्यपि सहाधिपः । एवं धीरेघृतस्तस्ये पोरया मंदादिज्ञाः ॥ ४० संदेय दूतास्तत्सय वृत्तान्त शूरमूचिरे 1 भुस्या दूतमुम्यस्तु शूरपद्मा तदाशम् ॥ ४१ सरोदाग्निमुखाया भृतायतनुजायदि । सिपश्च सर्वास्तस्याशु दाहेति यदुस्ताम् ॥ ४२ वासिता दितिजन्मानस्सयें तत्पुरवासिनः । तदानीमागताः पुत्राशूरस्य त्रिसदनका ॥ ४३ सर्वेऽपि ते तमुदीक्य शरमचुस्सदुःखिताः । वीरैरटोचरेससभूतध पळशालिमिः॥४ एकोऽयमेमिः प्रयलयुद्धाप प्रेरितः कथम् । मृते तस्मिन् त्यया तात कि दुःमं प्राप्यते यत ॥ ४५ तिष्ठामय यय सधैं जीयन्तो पलशालिनः । हिरण्यभाशुकोपांच महावीर्य पराममौ ।। ५६ सेनामृसेतिध भवान् विचार कि फरोति भो । शोषणोऽपि समुदस्य महि शोपो पलस्यनः ॥ ४७ मेरं व्यत्यामयिष्यामः किंया पर्वत बलभम् । थाडयं रामयिभ्यामो यथेच्छ मेरयाशु नः॥४८ भूतबीर शिशन जित्या गमिग्यामस्तयान्तिकम् । एयमुक्तस्तु तान् शूरो रणाय स्परमतान् ॥४९ लम्यानुशास्ततस्सधैं सुसनमा महौजसः । घृत द्रोण सजो ग्याप्रयांस्तुंगानाधिष्ठिताः ॥ ५० महारचातुरंगपलरसह । वाघोपैर्जितायोघिरवैश्रीजैरपि ॥ ५१ पस्थिताश्शूरपुत्रास्ते ' युपानः स्थिरघन्धिनः । तदा मनतं पृथियो भारमोक्षो भवेत धुषम् ॥ ५२ पतेपो मरणाच्छी ममेतिच महीसुराः । धनमः काकाध सेवामुपरि मीषणाः ॥५॥ उस्काग्नयोऽपि सर्वत्र पेतः सोण्यां मुदायणाः । उत्रीपरिस्थितापश्येनास्तेषां चैकाळरूपिणः॥५४ शकुन संपभू माविमृत्युपसूचकम् । मगणय्य तदा ते तद् भगमन् रणमण्डलम् ।। ५ बलयोरुभयोरा बभूय तुमुलं रणम् । वृक्ष पर्षत पापण पर्षिणोनितरां सदा म ५६ भूतसैन्यैर्महावीरैः परिभूताच दानवाः । तित्ततच परितो दुपुर्योदुमक्षमाः ॥५॥ तान् रमा सुकुमारास्ते फुमाराशूपमनः । गुणानारोपयित्वाशु चापेषु सुदृहेषुच ॥ ५८ भास्फालयिरवा तान् सर्वान्महाराय विभीषणान् । यस्सायकानुप्राग्निशिवान्सुस्थिरान् पहुन् । ५९ पलायन्त तदात्यन्तं भूतान्यपि समन्ततः । ततश्च भूतसेनानां पतयश्च महायलाः ॥ ६० प्रस्थितास्सहसा भीमा महारावपराक्षणात् । वृक्षध पर्वतैर्दण्डेरास्फाल्याश्याप्रथानपि ॥६॥ सूतानाताल्प पार्दध स्थानुरिक्षप्य वापरान् । मुसलैरायसैस्तेपामुरस्सुसुमदरस्वपि ॥ ६२ संताज्यच शिरांस्येषां छित्या पाशुभिस्तथा । केयांचित् पर्वतास्तुंगानु क्षिप्योक्षिप्य कोपतः॥६३ भित्वा धपि चान्येषामेवं युयुधिरे भृशम् । एवमेतान् महावीरान सेनायुध्यत्ततो भृशम् ॥ ६४ शूरामजाः पुनस्सय एवा जन्य रुपाम्विताः । वयपुरग्नरमाणि प्रज्वलन्त महान्ति च ॥ ६५ . .

·युद्ध काण्डे -विंशोऽध्यायः 157 तैर्विद्धदेहास्सेनेशा किंचित् सियास्तदा भवन् । ततो लक्षामरे दोभ्यो विजयादो जयदः ॥ ६६ मतिघोराधलास्तद्वत् करवीरवृपाइयः । अनन्तवामनोमन्तवादणावतको महान् ॥६७ अकलंको निर्गुणको मानवाशिकण्टकः । तथाशतवलिश्चैव निर्गतास्तु सहस्रकाः ॥ ६८ है सय मताशी वधं तेषां दुरात्मनाम् । हन्तुमालोचयित्याच चीरवाई व्यजिशियन् ॥ ६९ लम्धानुक्षा महावीराः सनासायसानिपून । ववर्युश्च शास्तीक्ष्णान् महाकोपेन भीपणा ॥ . परस्पर तदा तेषां महशुद्धं बभूवहि । ततस्तेषां सहस्राणां रथान् दैत्यास्तदाच्छिदन् ॥ ५१ साहनसंख्यास्तेपीरास्तद्रधान्कामुंकानपि | छित्या गुप्तस्थान् सर्वान् यमक्षः पर्वतोपमान् ।। ७२ भूमिमास्याय दैत्यास्तु वृक्षानुत्राट्यपर्वतान् । मचिक्षिपन् सुरेवेषु महाकोलाहलारवाः ॥ ७३ सहनसंख्पा पोरास्तु तान छिया निशितैदशरः । वाग्नेयास्त्राणि घोगणि मुमुचुर्दानवेपुते ॥ ७४ तच्छरंभिद्यमानांगास्नयगु घिरमण्डिताः । मुमुहुर्दानवाः केचित् युयुधुध परैः परे ॥ ७५ फेचिद्वीरस्थानन्यायश्चिक्षिपुरहोयलाः पारस्तु सहसा भूमौ पतिया रणगर्विताः ॥ ७६ भारतान्यरथाम्यो चयपुस्सायकान् यहुन् । तच्छरैः पीड्यमानास्ते दानवा भृशकोपिताः ॥ मनदास्सहसा तेषां यभञ्जय धनूंप्यपि ॥ ७७ इति श्रीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवदस्यखण्टे युद्धकाण्डे एकोनविंशोऽध्यायः ॥ ॥ मय विशोऽध्यायः यौरवाहुणा धर्मकोपस्प मारणम् ।। पुगध तेषामन्योन्यमलं युझंयभूयह । खेदमापुस्तदादेया दैत्यैरसन्ताडिताभृशम् ॥१ ततस्तु विजयश्रीमान् सेपु वीरो महायला । लयाचा निपंगा शरपूर्ण महेश्यात् ॥३ ववर्ष सेपु दैत्येषु महता मन्युमा रान् । तन्मुक्तासहसा तेषां शिस्युधि सायकाः ॥ ३ इतस्ताप परितः पेतुरधिपु तस्सद । पुनदरपतशिरसः क्षणादव तेदाराः ॥ नदन्तस्समदाटोपा युयुधुः सायुधस्मुरम् । पुनय तान्महाफोपात पाणिपादशिरारपम् ॥ ५ भन्छिनदाराभाययसुमदार । तवते सत्यनारसोगाः पापिनोऽसुराः॥ ६ ययपुस्तापफानुमान् विजये दुर्जयेऽरिमिः । एवं यामबारेण डित्योत्पलोत्तमांगयान् ॥७ पीप हैन मनके विचार विजपस्तदा । मही गुह महायाहो सपंदैसनिपूदन ॥ ८ फिर्तम्यं मया स्यामिन्नते मापायिनोऽसुराः । ज्ञातपायप्रिमूर्धानाले दिसेप्यपि युष्यस्यहिटमनसस्ता युगपदेय माम् । इति द्वासितचित्तोऽय दाया देयं गुई दि॥ १. प्रादुमतीय मायास्त शीघ्रमुमासुतः 1 विजयाध जयदशीघ तय भूमापा ११ पसे लप्पयतः पापा: प्रक्षणः प्रपमंणः । पएथेन शो देव महाबलः । १२ मासिनसि शियाशु सदैव मरण मोद । एषु यः कोपि मुख्धेत तय गतिमिल ॥ १३ तस्मात्यं सहसा धीर गोगटेन सानिमान् । मारयोटिउस मभंध मदादि गरीयप्ती । १४ इति येन विधातुर्य शिठे पकार सत् । दारा मद्भस्या भयं रासदती ॥ मामाई सपादेव भगवान्पातीपुसः । सम्पाम्रो विज्ञपः स्पन्दन त होलाइयायः॥ लेस्जिद ॥९ 40 ·%3D तस्य त्वया 158 धीरकान्द महापुराणे सन्दधे तन्महाभीम सर्वशनियणम् । तदनं पानुपामिन नानाभायरूपमा १७ यदा प्रतस्ये तरसा फायन् सकलानिन् । तदा मत्तो महायाणा दत्यवरस्तुतम् ॥ १८ मापासं सत्यजे कोपात् निवारयितुमाशुमः । गगणरणागुनक्षिपदारयाहरसंभयान् । १९ भमारयन्महागाछिसंस्थानिय कदा । मृतेषु सेषु यषु निसलेपु भसुराः । २० विशयस्तु मष्टामा सयं का चार : I भूतान्यपि महारायं चास्सर्याणि भीषणम् ॥ २१ यप देयतास्सः पीपी पृष्टि तदा भृशम् । तदेतत्सर्पमालीप दूताशूरं व्यजिशियन् ॥ २२ सच्छुत्या सूरपासी दुःसाधो निममजहि । तमे धर्मयोपारयः सीमा परो महान् ॥ २॥ धारमपुत्रपिसभ्रायंधनां मरणशपि । नदि शोको महापीयेपराममयतामिह ॥ २४ रवंतु दैत्यररो धीमान् सर्वपामधिपो महान् । दुःसिनु तुनयुक्तं ते सदा सर्पद प्रभो ॥ २५ यततेऽस्मदोकालस्सपा माणहाफः । प्राच यतते प्राणानगतानपि ॥१६ पेश्य पीर्यमतुलमिादलोवरथं तथा । सेनाच मन्धिको पोराः किंम्यूनं तव भो पिभो ॥२७ इत्यादि पचनश्शूरं प्रातःवं महासुरम् । कमेण सान्त्ययामास धर्मकोपो महामतिः॥२८ तपचनं भृत्य गतशुग्दानप्रेश्वरः । जिन्यादमेष ताम्सर्यान् गागमिष्यामि शीप्रतः ॥ २९ इत्युक्त्या धर्मकोपेन प्रतस्थे महता यदा । तदनं धर्मकोपस्तु प्राइ याचं महामतिः ॥ १० अस्पोपरि गन्तुमसतमिहाधिप । मस्सदादिपु सर्वेषु तिटस्वधानुजीयिपु ।। ३१ गत्वाई तान् जयिष्यामि रिपून मनिहागतान् । यदाशां शिरसा धृत्या दानवानामधीश्वर ॥ ३२ निशम्य तराशूरः सन्तोपेण तथेतितम् 1 प्रेरयित्वासनं संह थारोह पुनधामः ॥ ३३ धर्मकोपस्तु धृतनानायरानवान् । दिग्गज पुण्डरीकारयं भारत निरणात् किल ॥३५ चजच्छापताकौघारितार्फातपोतुलः तदामात्याश्चतुरंगयलान्यपि ।। ३४ याधानामारवाश्चासत् प्रळयांभोदनादयत् । एवं निर्गस्य पीता पीथीगलंध्य शीघ्रतः ॥ ३६ पाप युद्धस्थलं घोरं स६ सैन्यैर्महाबलः । तमाषान्त तदा पीप भूतानि सुमहारवान् । ३७ चकुरुततुल्यवेगेन समुद्रवमीपणम् । निशम्य तानपं भीमो विचाराकान्तमानसः ॥ ३८ धनुषारोपयित्वाशु गुणमास्फाल्ग कोपतः । यवर्य भूतसेमासु सायपानिशितान्यान् ॥ ३९ बलयोरभयोर्भूत दानवानां परस्परम् । वीराणां लक्षसंण्यानां मंत्रिणांच महद्रणम् ॥ ४० यतां देवतास्त्राणि नामानि वदतांगुणान् । संवभूष महाघोरं तुमुलं भीषणं भृशम् ॥ ४१ तदा वीरास्तु तेसर्वे यमदूतः वाणाः । श्रागत्य तरमा तेषां प्राणामादाय निर्गताः । ४२ शान् एश्या केचिदसुराः पलायनमहोभिताः । तदाशु धर्मकोपोऽपि भूतसेनासुकोपतः ॥ ४३ वर्ष सायकानुमान् मीपर्यश्च महारथैः । पुण्डरीकगजोऽप्यन्यानमारयदहो रिपून् । ४४ ततस्तु पीरा नागेऽस्मिन् तत्पजुर्मार्गणान् यहून् । उपद्रुधिरसागो महाकोपेन दिगाजः॥ ४५ गृहीत्वा भुसलं घोरमायसं बगतो भृशम् । प्रताडयम भूतानि न पाणि तन्यथ ॥ ४६ मुमुहुः कानिचित्तेपु पलायन्तिस्म कानिचित् । वीरयाहुस्तु तद्वीक्ष्य दीपणामधिपः धा ॥ ४७ तस्मिन् पृएका सुरान् भायजासहसागजे । विद्धमात्रेण तयाणैः किंचिक्षीणवलोऽभवत् ॥ १८ तत् धर्मकोपस्तु शामयित्वा गजेश्वरम् । तस्मिन्धीरे शतं कोपात् वाणामामयुतं द्विजाः ॥ ४९ तदानी देवषयोऽसौ रुधिराप्तविग्रहः । रथे सो क्षणं तस्थे विदेशः पराशुगः ॥ ५० ततध ·द्ध कापडे - एकविंशोऽध्यायः 159 नस्सदैत्य चण्डालो माया त सिनमानसम् । प्राहिमोच्छक्तिमान् शक्ति एवसंपवमीपणाम् ।। १५ रियाहुस्ततः कोणदुस्थायावागतान्तिाम् । धूळीचकार .यागेन तामेश्च ततो द्विजाः ॥ ५२ नग्य कमचं तस्य चिच्छेद मुद्ध शरैः । टिनन्यकाकोऽमास्यो दैत्येशस्य तदा रुपा ॥ ५३ जुनोद दण्डं पृथुलं दण्डपाणिरिवान्तकः । वीरोज्य तस्य पतना समाप तदाक्षणम् ॥ ३४ रियाद पलं वीर्यमुपाया स्वस्थासुरो महान् । यहन्यवर्षनारावाग्निशितान् देवनायक ॥ ५५ रोऽपि तरसा तस्मिन् मुक्त्यानाणि मद्रुपा । मुमोच शक्तिमतुला स्मृपा विकृतिमस्यसः ॥ ३६ मरस्तुदुरात्मायं मस्त्रेणैता यताच्छिनत् । तदृष्ट्या सहसामर्षात् वीरवाहुः क्षणापुनः ॥ ५७ विमेदारेण तस्योरो निष्टर पदोऽपिच । तदानीमेव दैत्योऽसावमूर्छन्गजफन्धरे ॥ १८ तदेय समहेमोऽपि गृहीत्वा मुसलं इदम् । तेन सन्ताच्य धोरस्य सूत्र से प्रापयन्मृतिम् ॥ ५९ कोपयशादयस्त्वयमा स्थाद्रुतम् । पपोले ' ठाडपित्येनं गृहीत्वोचं नुमोदसाः ॥ ६० धर्मयोपय मागेन्द्रः पतित्या भूतले क्षणा । मुमोद परमेशेनगमासुररायद्विजाः ॥६१ भय भूयोऽपि दैत्योऽयं पापात्मा द्रुतमुत्थितः । दण्डं । महान्तमादाय 'वक्षस्येनमताडयत् ॥ ६२ यभन त कोणायं गृहीत्या कोपयितलः । बीय तहानयभेष्टो मुमोच कुलिशं महत् ॥ ६३ पुरपवास्य देषोऽयं गत्वादायफरेणतत् । टाताश्यम्मदापोपादपुर पापिन तदा ॥६४ पतितं से मदीपृष्ठे पादेनापि जयानदि । उद्धर्मश्चतदारकमास्येनार्य मृतोऽसुरः ॥ ३५ रण मृत दनुजमन्त्रिणमाशु दैत्याः स्यातुञ्च तस्य पुरतो निवरामशक्काः । स्यक्त्यायुधानि परिशः परिसिन्नचिचा प्रादुदयन् गरितवेशमा जपेन ॥ ६६ इति धीरकान्दे महापुराणे शरसंहितापा शिवाइराखण्टे युद्धशण्टे विंशोऽध्याय.. ततः 1 एकविंशोऽध्यायः ॥ भानुकोपेन शरस्य सान्दशरणागत्युपदेश. भानुकोपरश तृतीय युनश्च । ततस्तु पुण्डरीकोऽपि परमूनों गजेश्वरः । योरयाहु समासा प्रणम्य विनयेन तम् ।। दिग्गजानां परिठं मां विदि धीर महायल । गृहीत्वनं दुरात्माऽय निदेन , पपन्य हि ॥ २ खेच्या मुश्त्यातो यप्रापि गच्छति । अभूताचेया तस्य घागस्यनं (याग्यिन स्त) तदाभारः ॥ ३ मोचितोह वा दाया हा पापिनर या सापराधं त्य क्षमस्व पणानिधे।४ मदिमानं सयामाया भातचिन ऐपप । यदाण्याय मत्स्थान परिष्यामि यापुमा । युपाया दीनयममा प्रणमाम पुनः पुनः । तति प्रेरणामास धीर पाहुजेभ्याम् ॥६ मासानुसो पनि स्थायाप्तगमस् दिशाः । पर्प सुरा बी एमानि मुद्रास्थिताः ॥ ७ सेनामुमधारायान् उत्प्तुत्य पायागुदा सरतामा शापमा भटाननः॥८ मार दुब सदालत विचारेणापि संयुतः । तदेय यामिनी शीघ्र नियम्य दिसिजान पान ॥९ मनोरे रूप स्थाय लयमा द्विजोत्तमाः । सतस्तु मानुकोपोऽपि मापाल पद दिने ॥१० ·160 भीरफारे महापुर त्यस्वागतो गृह शी तदारभ्यासुरो महान् । धर्मकोपय मरणं भाषा घृतं स्वन्ततः ॥ लुण्ठनंच पुरस्यापि यतमानस्सुरेश्वरः । दह्यमानरतदात्यन्तं दुःखेन महता दि । विनिष्मान्य गृहात स्पस्य प्राप तात गृहं क्षणात 1 मया च पितरं शूरं प्रोयाच यच तदा॥ सातास्मामिरमी जेतुं अशक्या पलिलो युधि । भयानपि मदायीयों भावितस्तैर्महायलैः॥ नाशितं यलममाकं स्कन सुरपीटनात् । मृता इति भयम्मीद भीस्याद यहयोऽसुराः ॥ पदा सजीयन तत्र भषेदिति महासुर । इदानीमपि तान देयान् यद्धान्मुक्त्या नमस्कृतः ॥ सुप्रसनो यदिगुहस्तदाऽस्माकं स्थिति घेत् । इत्यादि घचनं श्रुत्वा पुश्रेणोक्त तदाऽसुरः ।। महता मन्युनानीय ज्वलनिय योग्रवीत् । प्राविणुमुदयः स्तृवमानोऽहमान पारन्धं न हि मुञ्चामि प्राणः कण्ठगतापि । भपकीर्तिमधेत्यागे भवान्मीतस्तरामिह ।। गच्छत्यमधुना धान्त स्वपया ययकुत्रचित् । महमेय उयिष्यामि तानिपूप्रणमध्यगान || इति शूरयचा त्या भानुकोपस्तदारमतः । क्षमस्व त्वं मया तात प्रोक्त तत्कपटेन हि ॥ भयदलादिपून सवान् जेताऽस्मि जनकाधुना । इति तद्वचन मार्य सन्तुष्टो दैत्ययाल्लभः ॥ ६ मेरयामास पुद्धाय भानुकोपमरिन्दमम् । ततः स्वगृहम पेस्य भानुकोपो महायलः ॥ ५ अनेकवतास्त्राणि नानागुप्तरधामपि । पाच स्वयमारुह्य रथमत्यन्तमुन्नतम् ॥२ महता वायोपेण ध्योइछौध पेशलः । बहीमिरासुरीभिध सेनासिस्सपरिष्कृतः॥३ मातृस्नेहवशासायं दुम्खेन परिपीडितः । निश्चित्यायमयापार्य बीधीस्त्यकावा रणस्थलम् ॥२ तत्र वानुजान्वीरान् विसहनमिता मृतान् । धम्यानप्यास्ता समन्तात्पतितान् बहन् ।' महदुःखपराक्रान्तः कोपेनापि ज्वलनयम् । संहरिप्यामि तानेतान् रिपूनाशु रणाङ्गणे ॥ २ विनिन्दन्त्यन्यथा चैनं जनास्सर्वेऽपि मामिह । दरिद गणिकासक्तमिव मन्मथपीडितम् ॥ ३॥ उपत्येवं मनसा देल्या जगाम रिपुमण्डलम् । ततस्सर्वाणि भूतानि इयु तु महासुरम् ॥ ३॥ कोयं पापो महामीमस्समायास्यति धेगतः । सैन्यैश्च बहुभिघोरिति व्यप्रमनांसिच॥ ममिजग्मुर्मदाकोपात्तेषामुपरिभूमुराः । तदासमभयपुर सेनयोरुभयोभ्रंशम् ॥ ३॥ वृक्षपर्वतापामादामुद्गरवर्पिणोः पहवध मृतास्तत्र शूराबलपराकमाः ॥३३ नन्ध कबंघानि वदन्यत्र विमीयणम् । शिषाश्च काकगृध्राय पिशिताकांक्षयागताः पवं पृत्ते रमेघोरे दैत्यानां पुरतस्तदा । मशक्नुवन्ति भूतानि स्थातुं सर्वत्र दुदुयुः ॥ ३. 'तदेव च समागत्य भूतसेनाधिपाः सुधा । मयुधन पापिनो देस्पान् भीममच्छिदोभशम् ॥ ३ पलायन्त तदा दैत्यादिछन्नभिन्नशरीरिणः । तान् दृप्या भानुकोपोग्यं महापापो महासुरः ॥ ३॥ प्रेरपित्या महावाणि तामुक्तद्रुमपर्वतान् । धुळीत्य महाकोपामहारावैध भाषान् ॥ ३॥ माग्नेयास्त्राणि भूरीणि सेनेशेषु तदात्यजत् । अक्षमारसोढुमेतानि भूतानामधिया युधि ॥ ३९ नवन्तो रक्तधारास्ते पलायन्तिस्म विजुताः । वीरयाहुस्समीक्ष्यैतत् प्रेयिवा स्यं स्वकम् । ४० अभिजनाह धेगेन धनुरायप वर्शयन् । रित्याभ्युधानि दैत्पेन मुक्तानि पुथहन्ययम् ॥ ४१ अमाश्यत् घन्दैत्यान् युध्यतस्तमहाबलः । ततस्त भानुकोपोज्यं वीरं प्रोवाच कोपतः॥४२ खं दुत पूर्वमसुरान् पहून् हत्या गतः खलु । अधुनाप्यागतोऽग्याशं मम भूयः कगरछसि ॥४३ ক্ষু गतंचापि संहरिष्याम्यहं धम् । एवं जगाद वीरत्वं किञ्चिदैत्याधमत्तदा । ४४ ।

·युद्ध काण्डे - द्वाविंशोऽध्यायः 161 तमेन वीरपाहुध पोषाच वचनं पली । उभावपि करिम्पायो युद्धमत्र सुदारुणम् ॥ ४५ पश्यन्तु देवतास्सर्वा जयंचापि पराजयम् । पृधोक्त्या के दुरात्मंस्त्वं कुश्युदं मयासह ॥ ४६ इत्युक्तमात्रेण तदा भानुकोपो महद्रुपा । चीरस्य यक्षसि तदा सइन्ने सन्दधे शरान् ॥ ४४ ततस्तु थोरयाहुश्च महता मन्युना युतः । युयोज मुजयोस्तस्य सहवं रणगर्वितः॥४८ मसुरस्तु शसेनायं निगं तस्य चाछिनत् । ततः कोपेन दैत्यस्य निटिले शक्तिमुज्वलाम् ॥ ४९ माहिशोरसहसा धीरो महाकोलाहमारवः । ममोह सक्षणं दैत्यशकेस्संपतनादयम् ॥ ५० तदानीं देवराजोऽयं वायव्यं पुनरत्यजत् । तदेव मुक्त्या दैत्योऽपि चिच्छेद च महारलः ॥५॥ देवस्तु सहसाऽग्नेयं मुमोचापि महासुरम् । छित्वा तेनैव तदैत्यसौर तत्याज कोपतः ॥ ५२ वीरपाहुस्तु नव ठपर्वतामगमध तत् । ततस्तु देस्या कोपेन मीपयंस्तं सुरेश्याम् ।। घालमत्रं सुनोवाशु सर्पसंहारकारकम् । मच्छिनद्वीरमाहुश्च तेनैव गतेषु व्यर्थतामेघमल्नेम्वारनायका । महाघोरं महाभीम अस्त्रं नारायणस्य सः ॥ ५५ सन्दधे सहसा कोपाद्वीरयाई प्रति द्विजाः । तदेतनिर्गत घोरे भासपत्सकलादिशः ॥ ५६ पीश्याशु धीरयाध तदेव प्राहिमोरया | परस्पराहतियशातूणीभूते तदाशु ते ॥५७ तप्तस् भानुकोपोसी महता मन्युना ज्यलन् यदि मुक्त पशुपतेरलं सर्वारिसूदनम् ॥ योजयिष्यति सोप्येतत् इतिसंचिन्त्य भूरिशः ॥ ५८ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरदस्पक्षले युद्धकांटे एकविंशोऽध्यायः ॥ तन्महाबल:५४ ॥ मध द्वाविंशोपायः। । वीरपाटणा भानुकोपयः॥ तता क्षणेन मायाषी मायया लक्ष्यतां गतः । इतस्ततध पुरतः पृष्ठतस्स सुरेशितुः१ भ्रमन्यय शरमाणि पात्यावदीरमणि । नयदकमहाधारो थीरमाहुस्तदा भृशम् ॥२ फगतोऽयं दुरात्माऽच वर्षस्या शरान्मयि । मलक्ष्यते नाराएव लक्ष्यसे पातिनोऽनहि॥३ इतिव्यनमनास्तस्थौ पश्यन्विा घिदिक्ष्यपि । विम्युस्रास्तदाऽस्यन्तं मृताम्यपि महाधिपः॥ ५ ततः क्षोन धीरोऽय झात्या मायाँ दुरारमनः । विज्ञानावं सहर्जायु सध्यामोहकारयम् ॥ १ तस्यारत्रस्य मदिमन स्पाट पियत्स्यले । दृप्या कोपेन महता पयो तर त्येन स. १६ तदा तयोर्मदपुर तासीदादणं सयम् । इतस्ततध सर्वत्र भ्रामयित्या रथापुमी ॥७ पषिणोक्षारयाणि यमान त्यायैः । मुश पाणान् हनिष्यामि स्वं च मम सनिधी र आयुक्तमा तदा पबिगोश परस्परम् 1 13: कोपेन महता एषा शपषमा चार वावं यदतोस्तानामाहाणपूर्वकम् । परास्नानि च सन्ताय पर मार्सयतोरपि ॥ १० परस्पर पदसतोमोपीछतमदासपोः । परनामापि गदतोरसातौबा शवमहारायकोलाहलसुनादयोः । पारपर मार्सयतो पदयोतिमिरीया । १२ च.५ 41 ·162 भीरकान्देमहापुराणे एवं तदा तयोतिं रणे देवासुरेशयोः । तरछरभूतल सर्व पातितरावृतं तदा ॥१३ वविध भूतदानका मनुरुवलाः । मादयो प्रहास्सवे धीश्यैतत् विन्युराइयम् ॥ १५ वायुतुल्यानि यमघन्मारकाण्यपि । प्रळयाग्निरियास्यन्त दाहकानि परान्युधि ॥ १५ माखन्ति सूर्यनीकाश सादिनीय महारः । घोराणि त्रिपुरारातेदशरवदाहकान्यरीन ॥१६ एवं विधानि शमाणि मुक्त्या मुक्त्या पुनःपुनः । युखमलावुभाषेती तदात्ययुधतां भृशम् ॥ १७ गिरयश्च तदाऽत्यन्तं रेभिरसुपूरिताः । बलाहकादितदिचन्ना भृशं सफलतां गताः ॥ १८ विशध विदिशस्तबास्र्याचन्द्रमसावपि । ब्रह्मांडाकाशपाताळसमुद्राथापि पूरिताः ॥१९ पदगिगाजामेघान पर्वतात तमय । अस्फुटन तदा पृथ्वी पह्यमाना शरभृशम् ।। २० शोपमापुरसमुद्राम्य दग्धास्सर्याश्च तारकाः । भावृतं धूमजालेन ब्रह्माण्यस्यान्तरं तदा ॥ २१ भन्योन्यं तदास्त्राणि पायचिनतायुभो । आश्चर्येण तयोयुद्धं वीक्ष्य देवाश्च तापमाः ॥ २२ न सन्ति धन्धिमस्तुत्या एतयोरुभयोरिद । यहोवीर्यमहोशौर्य गांभीर्यश्चेति विस्मिताः॥२३ ततस्तु मन्युनाऽतीय भानुकोपो महासुरः । धूळीचकार वीरस्य स्यं शरसहस्नकैः ॥ ३४ मतमोत्तमहारा केसरीव पियाम्वितः । सबभ्रमं महावीरी देवस्थास्य दुरात्मनः ।। २५ सहस्त्रेण रयं छित्वा पातयामास भूतले । हालवस्तु पुनः कोपादिशष्यवाणि यक्षसि ॥ २६ मुफ्त्या तस्य महारावं च तं भीषयनिय । असावास्फाल्य पाणिन्यामामनो भूसुरोत्तमाः ॥२७ सदामर्पयशाद्वीरचतुर्दशभिराशुगैः | छित्या तन्मकुटं भूमी मपतियाहोमात् ॥ २८ भसुरोऽपि महासत्यः कयच सय मिठुरम् । तापगिरफरोच्छिन्नं शतधा पापवान् भृशम् ॥ २९ वीरयाहुमहामोधादाच्छिनत्तनुपरम् समिनिशितैर्याणैर्महाकोलाहलारवः ॥ ३० भग्ने धनुपि दैत्योऽसौ धुकुटीफुटिलेक्षण। सुनोद शक्तिमतुलां ब्राह्मीमस्मिन्सुरेश्वरे ॥ ३१ तस्यां शको सुरश्रेधशतकोटिशरान् शितान् । वर्ष तानिय शीप्राच्छित्यास्याम्याशमापहि ।। ३२ तवानी देवपर्योऽसौ बीयनामागसान्तिकाम | प्यारया सन्दं सितमोजे हृदयस्य महेशितुः ॥ ३३ खामादाय कोशस्थ चिच्छेदैनां महायलः । द्विधाभूतांच तां दवा सन्तोष प्रापिरे सुरा. ॥ ३४ खई कोशे पुनः स्थाप्य स्थिते तस्मिन्सुरेश्वरे । भानुकोपो महापापो गृहीत्या खद्गमद्भुतम् ॥ ३५ छतकोलाहलारावो भ्राध्यतत्पाणिनाऽऽगतः । तदा यीरो महाकोपो बहुमिस्सायपरैः । ३६ विभेद यशस्तस्याशु पारिनो इतिष्ठुरम् । मगणय्येवमसुरो रक्तस्रायपरिप्लुतः ॥३० तेन चापमच्छिनकोपवितळः । कृत्या पुनर्मदाय बभ्रामेतस्ततो भृशम् ॥१८ दानी देवराजोऽयं स्पे बहुमाग्रहीदरम् । क्रूरयोरुभयोर्वहियमयोरिख पीरयोः ॥ ३९ खयुद्ध तदा जातं महायोर भयानकम् । असुरस्सहमा पापः खङ्गं दोणि सुरेशितुः ॥ १. भपासयत्क्षणेनैतन्मोघीय स्पामरेर । अंप्तं दक्षिणमस्यायं छित्वा महामपातयत् ॥ ४५ घामेन पाणिना भूयः खड्गमादाय कोपतः । प्रहमुद्यतस्यास्य चिन्दैनमपि द्विजाः ॥ ४२ कोपयशादसो प्रायाचं धोरमाहवे । ससार पापापोय प्रयोक्तुं सुरनायके ॥४३ तावदेव सधर्मात्मा छिन्या तस्य शिरोमहन् । पातयामास मपृष्ठे तं पर्वतमिय द्विजाः ॥ ४५ प्रातकालयशं पापं दैत्य ते वीषय देता: 1 यययुः परया प्रीत्या सुगन्धिकुसुमानि ताः॥१५ निनेतुश्च तदाऽत्यन्तं भूनान्यपि सहाधियैः । प्राप सन्तोयमत्यर्थे भानुश्य मृत रिपुम् ॥ १६ तदानीमेव धीरोऽसौ नमस्त्यकावा महीतलम् । मघरह्यानुजैवरिः भूतैरपि परिष्कृतः॥४७ ७ भागम्य ततः ·युद्ध काण्डे - त्रयोविंशोऽध्यायः प्रतिशश मम नियुत्ता यस्सारपापोद्य मारितः । पूर्वधरपि देवेशो गुहोऽस्माभिनवन्दितः।। श्युक्रया सक्लान्यीय वीरयाहुस्तु तैर्युतः । महता वाघोपेण हेमकूटयुरोत्तमम् ॥ प्राप्प स्कन्दालयद्वारि रथास्वादयरा सः । प्रविश्यान्तर्गृह देवं दृष्ट्वा माळविग्रहम् ।। बहुवार ननामैन विनयेन मुदाप्ययम् । वीरयाहुं तमुद्धृत्य पाणिभ्याममरेश्वरः महता प्रयासेन महापापममारयः । खिन्नोस नितरामय सन्तोपो में महानभूत् ॥ वृणु पयामीर ते वीरानुज महायल || ५२ इति भुवन्तं भावन्तमेने भोयाच पायं कृतमणियन्धः । तवाझयाऽहं जितवानमु मे यदिप्रसन्नस्त्वयि भलिस्तु ॥५३ मास्तु मे ब्रह्मविष्ण्वादिदेवतानां पदं प्रभो । तब पादांयुजद्वन्द्वे मतिर्भवतु पावनी ।। इति संपार्थितो देवस्तमेनं विनयान्वितम् । मद्भक्तिरस्यया पुण्या लम्पते न सुरैरपि ॥ रूपावशात्तवास्त्वयं उपत्या तं सकलानपि । प्रेरयामास तान् स्वं वं गृह प्रत्यमरेश्वरः ।। ते गुहं संप्रणम्यैनं धीराः प्रापुः स्वकार गृहान । यादं पठते नित्य श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥ शृपयन्ति ये नरश्रेष्ठा भानुकोपस्य पापिनः । वीरवाहुरतं घोरमन्यपि सदुपरम ॥५ भवेच्छवजयस्तेषां सर्वामीएं व जायते । शुत्वैनं पापस्यादरवन् दुर्योधनमुप्पारणे ॥1 मजयन् सहसा मत्तान् धर्ममार्गरतारसदा । तथा परशुरामोऽपि कार्तवीर्यार्जुन:दिवान् ॥६ अजयदणमध्ये तान् रिपून् योर्यवलान्वितान् । थुत्या ऋषिमुशावाली हनुमान अमात्मजः ॥ नजेयानपराजयय मदायलान् ॥ ६१ इति धी कान्द महापुराणे शंकरसहितापां शिवाहस्सखण्टे युद्धकाण्डे वार्षिशोऽध्यायः॥ 1 ॥ मय प्रयोषियोपायः॥ शूरामया सिझमुसेन युद्धाय निर्याणम् ।। ततो दूनमुखंदशगे भानुको मृतं सुनर । विगाय पतितो भूमी मूर्धामापासिदु खितः ॥ विललाप प्रमुखोऽसापान सासुमेश्वरः । हा पुत्र भानुशेगाव जितभानो महायल || : মাৰি माणं घेरम्यादयुम्सुखिनोऽम: | धीममिभ्यां निजलीय परिमर्दिसपियकः ।। शयिष्यते दरिदुग्धसिन्धातान्ताः । शच्या सह गुनासीर: पुनः स्पर्गे मुखियति दिशामधीमारसयेऽपि सुसमेष्यन्ति ये किल । एय पिलप्यमाने मस्तदानी केचनासुराः ।। शिरः कन्ध पाणीतायागीयास्यतमागताः । प्रतिषांतनुजस्यैतान् वा शुगः पुनर्विजाः ।। 1 पापपया शोकात् सन्धाय च धारमम् | Ratभिस्तदा समायारामशेमळा। पुत्रस्य सांगानि पतिया मृतले क्षणम् । पिललाए मृदु नाती विमुकामपानर पिलोफ्यायपमानम्म म्पृणाम्याप पुगः पुनः । पारस्थित प प मधमाश्मन।' मादाय तरमा पूर्व दसवान परशान् पलु । यसमापि हे देषाधम में दुपारम् ॥ १॥ तेषां लिपोप लागी मातीशी साम् । एवं पूरी सुरासर्ये मरिनपश्च मृतं पुनम् ॥ १॥ विलोपय म्यलपस्तत्र नित भूपुरोगमा: 1 समुत्याप तलाशूरो मदता मन्युना ज्यारन् । १२ वत्र - ·मया नेतान् क्षणेनाहं हत्वा तद्रुधिररिह । विधाय पीरपक्षच जीवयिष्यामि तं मृतम् ॥ १३ क्रया कांश्चिदसुराप्रमकानस्य वर्मणः । पिधायान्तःपुरं भार्याः पद्मकोमळका दिया ॥ १४ विस्था तदा एतान् यीश्य वाचमुवाचहि । क्षणेन यूयं सर्वेऽपि भानुकोपादिकामृतान् ॥ १५ सिंहमुखस्यात्र पुनरागच्छताधुना । इति तेन विसृष्टास्ते गल्या सहमुसं पुरम् ॥१६ सुराख्यं महागात् नानारत्नविराजितम् । वा तत्रासुरश्रेष्ठं सिंदयपत्रं महायलम् ॥ १७ Tम्पाञ्जलिहस्तास्ते विनयेनावदन्यः । भ्राता तपासुरश्रेष्ठ त्वामाश्यानयतेत्यमून् ।। १८ मान् प्रेरयत स्वं तत् निर्गच्छालं विळपनम् । इत्युक्तमात्रेण तदा पृष्ट वृत्तान्तमूचिरे ॥१९ हयात्रेण दूतास्ते भानुकोपरचं द्विजाः । तच्छ्रुत्वा सहसा दैत्यो महदु समवाप्यच ॥ २० पेनापि ज्यलम्भूयो लजानमितकन्धरः । उत्थाय रथमारघ चतुरंगबलैरसह ॥२॥ जैइछचैरने फैश्च घायानामार शम् । निर्गत्याकाशमार्गेण प्राप शूराधिपा पुरीम् ॥ २२ चराह्य स्थाच्छीघ्रमविशज्येप्टमन्दिरम् । तत्र ऽग्रज शूर प्रणनामासुरेश्वरम् ।। २३ (स्तदा समालिंग्य पाणिभ्यामनुजे यली । दुःखामात इवाभाति असुरेश भवानिह ।।१४ कमेतदिति पृष्टस्सन् निघायनं निजान्तिरे । प्रामावृत्तान्तमुपत्याशु त्वं जित्वा तानिपूनणे ॥ २५ नर्निकट मागच्छ ममानुग घराधुना । आहूतस्येतदर्थश्च भवानत्र खलु ।। २६ ति शुवधा पुरवा सिंहवात्रोग्यपीदवः | अनिशम्य वचो मे स्वं सनितानमारयः॥ २७ Iঙ্কাখানি सत्यमानानन्दस्वरूपिणम् । प्रोतवान्यालिशं तरसानुभूत फलं त्वया ॥२८ शम्यते विधिस्सनिवारयितुमप्पहो । मदचो भवतस्वासीद्विपमत्यन्तदाहकम् ॥ २९ कमेतेनाधुनाई तान् इत्या सर्वानिपुर क्षणात् । मागत्य स्वन्मुखं भ्रातक्ष्यामि न ततो यथा ॥३. स्य तद्वचनं श्रवा शूरपणा तथेति तम् । प्रेरयामास बलवान् बलवन्त निजानुजम् ॥ ३१ तस्सिहमुखोऽभ्यस्य गृह स्वं तत्र निर्मितम् । मांस बहुविधं रक्त क्षौद्रं क्षौदधीन्यपि ॥ ३२ प्तिसागरमानानि (नामानि) सुरया सह तान्ययम् । भुगावा परिमळद्ध्यं लिपवा दिव्यनगुज्वलः ॥ ३३ चूतनं घसनं धृत्या तथा नूतनभूषणम् । शिधेन दत्तं दण्डं च चक्रं कुलिशमेव च ॥ ३४ पूलमन्यानि देवानां मस्त्राण्यपि महान्त्ययम् । मापाशं महाघोरमादाय सहसा चली ॥ ३४ लक्षाश्यसंघचरथे स्थित्वा मनोहरे । सेनाधिपैर्महावीरैः स्वसुतैध बलोत्कटैः ॥ ३६ असिघोरेण नितरां कृतोच्चनिनदेन च । धृतनानायुधेनैव लक्षवाहिनिकेन सा॥३७ चतुरसवलेना निर्जगाम बहिः क्षणात । मदचारीणि फेनानि गजानां वाजिनां तथा॥३८ अभवनग्धिवन्दीम तदानी भूमि देवताः । बभूब वायघोषोऽपि जितांबुधिमहारयः ॥ ३९ बनेककोटिभिश्छौर्वजैरपि समुन्नतैः । श्रावृताशेपदिन्भागैरसंवाघं प्राप धर्म तत् ॥ ४० गृधारनेवपि तदा येना अपि रथे स्थिताः । अलातच सर्वत्र निपपात भयङ्करम् ॥४॥ शुष्कवृक्षस्थिताः काका सदन्तिम तदा भृशम् । अनेकदुनिमित्तानि जातान्येयं वदाद्विजाः ॥ १२ मायान्तमेवमालोक्य सिंहवा स्वसैनिकः । ब्रह्मविष्णुमुखाया भीताः स्कन्दमयाप्य ते ॥ ४३ सालिकरा भकिनारपुरेश्वरम् । देवदेव दयासिन्धो समायात्यसुरो महान् ॥४४ सिंहवम इतिग्मातश्शूरस्ययोऽनुजः परः । सहनमूर्धा पलवान् द्विसहमहाभुजः ॥ ४५ सहस्रयोजनायाममहट जान्तरः । तथाण्डानि सहस्राणि शान्ति जित्या रिपूनबलात् ।। १६ दिनमेकमसी भूमि पर्वतैरएभिगजैः । अभिश्च महासर्पः कूर्मेण विभृतामिमाम् ॥ ४७ प्रणम्य ·युद्ध कावे -त्रयोविंशोऽध्यायः 165 घमारातिवलो मायी महापापो महाखलः । अत्तुं लोकानिमान् सर्वान् अण्डेनापि परं दृद्धः ॥५८ पदाचिन्मेसमुत्पाट्य दण्डयत्यण्डकुण्डके । आस्फाल्य तमसारस्वात् युयोज च यथापुप ॥ ४९ छायापादद्वयं शंभुदत्तं शूलं विभय॑यम् । पतपेष्ठो हरि रुद्रानेकादशककोटिकाम् ॥ ५० न पाधते तयेशानं पालयत्येघ मार्गतः । दुरामाय महापापा कृषिभिर्यायतै हमून् ॥५ तमेने भीषणं घोरं महायलपराक्रमम् । हत्या पक्ष पासिन्धो देवदेव सुरानिमान् ॥ ५२ इति तेषां वधुत्या कृपया परया गुहः । तथेति वायुमभ्याशवर्तिनं सारथिं सुखम् ॥ ५३ स्थमानय शीघेण महान्तमिति सोनवीत् । तस्य तद्वचनं शुरवा चीत्याहुस्समीपगः ।। ५४ नमस्त्य गुई साक्षात् सचिदानम्वरूपिणम् । महमेव प्रमो सनिमुना रणमध्यगान् ॥ ५५ संहरिप्यामि तद्देव प्रेरयन तयानुजम् । कण्ठे कृत्वा वचस्तस्य मुग्धस्मितमुखांयुजः ॥ ५६ प्रेरयामास युद्धाप पोरमेनं सुरेश्वरः । निरगादेपवीरस्तु लौराधिकर्तृतम् ॥ ५७ तथा सेनाधिगत्या स्वगृहं सहसायली । दिव्यायरधरः श्रीमान् द्रोणालाविभूषितः ॥ ५८ নানামুখায় मुन्दरम् । निर्यपाषयमाहदरवारमहायलैः ॥ ५९ सहमवादिनीसण्यभूतैरपि महायुधः । रेणयश्च सदाऽत्यन्तमुस्थितारसूर्यमावृताः॥६० मातोधानि च सर्वध ताहितानि महायल। । अभ्रंफषपताफाश्च धृताछत्राणि भूरिशः ॥ ६१ मानारतप्रभाषन्ति प्रस्थितानि तदा पुरः । क्षणेन युद्धसंकेतस्थलमापुर्महायलाः ॥ ६२ समभयपुर सेनयोरमयोशम् । ताडितातोद्यसंरावपघिरीलतकर्णयोः॥६३ भ्रमन्महाराणस्यने मिभीमसुनाययोः मागायघण्टाघरिफामहाध्यनिविमीथयो। ।। ६४ मायहेपागज मेटहितारवयोपि । घृक्षपर्षतपायाणगुमशूलानपर्पिणाम भूतानामय देल्यानां मुञ्चता सायकान पहुन् । तथा शूलासिसकानि तोमराणि घराण्यपि ।। ६६ एवं पत्तिमहाराधैर्युपतोः पटुयादिनोः । तयोः प्रवृत्ते लोकानां तुमुले भीपणे रणे ॥६७ तदानीमरास्सय संभ्य रणफोधिदाः । तन्मुक्काम्पर्षता वृक्षानन्यानुच्छिप शीघ्रतः॥ ६८ भूमानि दापयामासुस्सर्वाणि च महासुराः । निर्गस्य सहसा सिंहो भूतसेनाधिपो महान् ॥ ६१ अपडेन महता दैत्यानास्फास्यास्फान्य कोपतः । अमात्यवानुमान् गजानिए मृगाधिपः ॥ ७० ततः प्रतस्थे तरसा देस्यसेनाधिपो पली । हरितुम्यो रणे भीमो दश्यत्रो युधिष्ठिरः॥५ पवर्ष स महापापो निशितान् सायकान् यहन् । रित्या तान देयययोऽयं दण्डेन महता पुनः॥ ७२ गरपोपरि महाकोपात् अपानोरसि निष्टुरम् । छिन्नं कवचमस्या सबाघातयात् दिजः ॥ ७॥ पायोपि ततः फुदो नितरां तस्य यक्षसि । भ्रामयिरया पृथं घण्ड मताएदसौ सलः ॥ ७४ रेणुनामममहण्डः कठिन न विघटनात् । पुन दानयः पापो पातुं भर्सयन् पुरम् ॥ ७५ सुनोदास्मिन्महायेगासमप्येषनुरोसमः । धूळीवस्या दण्टेन यभाव धनुर्परम् ॥ ७६ सतत शक्ति वयोम्सापत्य जरमुस्वापके । तामायान्ती महायेगाधणाचियिदत्युधा ॥५७ इति भीकान्दे महापुराणे शंकरसंहितापां शियरहस्यमणे युद्धकाण्डे प्रपोस्यिोऽध्यायः॥ तवा ·भीषणम् ॥ 166 धीरकादे महापुराणे ॥ अथ चतुर्विंशोऽध्यायः॥ पीरखाना सिंहवस्त्रस्य पुत्राणां वधः ॥ छिन्न शक्ति समुद्रीइप दैत्योऽसौ पापकर्मपत् । ज्वलन्निव महाकोपाहण्डमादायं नुनोद देषवर्येऽस्मिन् दण्डपाणिरिव द्विजाः । तदाघातबशादेषम्नवदुधिरदूपितः॥२ स्थित्वा क्षणं जपेनासावागत्यैनं महासुरम् । फराभ्यां दण्डधोराभ्यामास्फालयदुरोमहत॥३ स दुरामा नयद्रको यात्रेण नितरां तदा । भूतले भूधाइव पतित्या निधनं गतः॥ ५ ततस्संभूय दैत्याश्च सर्वे ते युयुधुः सुधा । तदृष्ट्वा कनकः श्रीमान् लक्षमध्ये महायलः ॥ ५. कनकामो महापीरो महायेगेन चागतः । महता मन्युना सर्वान् द्रावयामास सायकैः ॥ १ मधुरात्तत्पुरःस्थातुमशका " दुर्विजाः । ततो दैत्ययलाधीशो दुर्मुखो नाम पापघान् ॥ ७ निवर्त्य तानयं दैत्यान् दूतान भीतान् महाबलः । यचर्य मार्गणान् भीमान् पर्जन्मेघमशायनिः ॥ ९ भूतान्यपि तदात्यन्तं पर्वतान् शाखिनश्शिलाः | सभूय तस्मिन्पापिष्ट सत्यजुर्महतारयैः॥९ ततस्तु धुर्मुखः कुद्धो नितरां रणयच । शतशः प्रविभिन्नोसावयुधचान्सुराम प्रति ॥ १० प्रतस्मे वीरमाताण्डो मायां विज्ञाय पापिनः । धानानं सन्दथे वीरो भूतानामधिपः झुपा ॥ ११ स संभ्रमं तदा दैत्यस्वयं केरलएव सः । गतमायो यवर्षाशु सहनं सायकान् शितान् ।। १२ चिच्छेद वानयं देवस्सहोण महायलः । सप्तभिः कार्मुकं चापि हमेकेर फञ्चकम् ॥१३ पूरयामास तापमने कैस्तु पुनश्चः । मूर्खामाप क्षणेनायं दुद्राव स महापाशे रकैराप्लुतविग्रहः । भूतानि तं गत क्षारया दुर्मुख पापकर्मिणम् ॥ १५ रगे पलायितस्पानुपानं युक्त न वस्पचित् । इत्यमालोच्य ठान्याशु निस्तानि महारयः ॥ १६ पलायन्तिम से. दैत्या योद्धमा समागताः । पलायनमवेक्ष्याय दानवानामधीवरः॥१७ सिंहयपत्रो महासत्यो निरगात्सहसा विजाः । तं दृष्ट्वा पताकार महाभीम महास्यनम् ॥ १८ संभूय तानि भूतानि पयर्पः पर्वतान् द्रुमान् । तन्मुक्तास्त्यनलेनैते पर्यता भूदा भपि॥१९ पुनरेय पतन्तिम दानवेशस्प पिताः । रेणुभायं गताः फेचित् विशीणां भुवि सर्पतः ।. सरत्या मृगसिहावा पतिताशीप्रमद्रवन् । तारामहापां मार्गोऽपि स्वस्त पतितः पुः ॥ २१ तिवसुरः कोपादयतीर्य स्यातदा । तैरेय पर्वतर्पक्षतानि भूतानि कानिचित् ॥ २२ प्रापयामास निधनं बोदितध महासुरः । पागिनादाय भूपृष्टे चाम्पान्यास्फास्प हसा ॥ २३ पर्यते पानि भूतानि रये सौरे पराश्यपि । समुप तयान्यानि द्वीप्पु घ महाएलः ॥ २४ मादन्यानि मुख्यापि सताइयोसाटय कानिचित । मण्डभिलाषय यानि भ्रामयियाऽनु तारयन् ॥ २५ मालविण्यादिलोकेषु चोक्षिप्योत्क्षिय पानिचित । न्द्रादिलोक्यालानां स्थानेषु सुमहस्सपि ॥ २६ परपामो तथाऽन्यानि पाताडे च पायपि । क्षिप्त्या पराणि भूमापयाविषं महायलः ॥ २७ सासु दिक्षु भूतानि सर्पलोकाययाकिर । पादाघासेन मृतानि पादाम्यां मर्दनेम १२८ पादेन मोदयिया च इन्तपित्या शिम्पपि । शहटमा विलोपसाप दुधारेण परापयपि ॥ २९ पानिम्यां कानि संपीय भक्षमित्याच कोपतः । पुनश्च स महागपो मुसलिगुरशरैः ॥ १० हलापरशुरालेध गिरिभिस्तमित परः । सत्तार छिमगावाणि मारयामास तान्ययम् ॥ ३१ एवं पाषु भूतपु मृयु द्विजपुयाः 1 ग्रह्मविष्णुसुरेन्द्रायाः पलापनमसिमपन् ।। ३२ माययातल्यतागतः ॥१४ ·167, . युद्ध काणे-तुर्विशोऽध्यायः भाइरोह पुनधाय रयं । पापोऽतिसुन्दरम् । ततोऽग्निकोपनः कुद्धो भूतेशो निर्ययो क्षणात् ।। ३३ . घदन् पराक्रम स्वस्य सिंहवात्रममिद्विजाः । महाघोरं महाशूलं सुनोदामिन्महासरे ॥ ३४, भन्नं पक्षसि तस्यैतत् परित्या सुदृढे भृशम् । पुनः कोपामिनाऽतीय दण्डमादाय देवपः ।। ३५. भ्रामयित्वा महावेगात् कृत्या कोलाहलाएवम् 1 सन्ताय सारपि तस्य निन्ये यमनी पुरीम् ॥ ३६ घीय नरिसहयोऽसौ दण्डमादाय मीपणम् । प्रेरयिया क्षणेनेनं मोहयामास भूसुराः ॥ ३५ परिकल्प पुनस्सूतमन्य दानवपुतयः । सुमालिनममिक्रोधादाययो, भूतनायका ॥३८ तस्मिन्नसुरवयोऽसावुत्पाटप गिरिमुन्नतम् । जघान मन्युनाऽत्यन्त महान्तं पर्वतोपमे ॥ ३९ तमेव पाणिनाऽऽदाय कन्दुकं पालकाइव । मनुद्देवचर्येऽस्मिन्महायलपराकमः ॥ ५०० तदानीं मोहमापार्य पतनादस्य वक्षसि । दण्डी त पतित बीय दण्डमादाय पेषपः ॥ ४१ अताडयतुरोमध्ये तय घनसुनिष्ठुरे । रेणुतामगमत्सोध , निपातनवशाचदा ॥४२ समागस्य पुनः कोपाबाहुना सुरनायकः | ताडयामास दैत्येशं सिंह - मसगजो यथा ॥ ४३ तमेनमसुर:फरो पादेनास्फाल्य भूतले | पातयियाऽमुना क्षेपयामास चांयरे ॥४॥ मपुनर्देवयर्यस्तु निपस्यास्सिन्महाजवात् । पञ्चशास्त्रेषु सर्वेषु शाखामृग इव द्विजाः ॥ ४५ उम्पोत्पुल्य कोपेन मर्दयित्वा पुनः पुनः । लाघवेन पवाराथ लतासु भ्रमरा इय ॥ ४६ विचरन्तममें दैत्यः पाणिमा फास्य मम्युना । मनिका मनुजा पद्धत् पिण्डीकृत्य नुनोद ६ ॥४७ सतु पूरे परित्याशु मोहमाप सुरेश्वरः । सेनापतिपु सधै। निर्जितेष्यमुना क्षणात् ॥ ४८ प्रस्थितास्सहसाबीरा वर्षयन्तश्च सायकान् । तच्छरास्तस्य साँगे पुष्पसृष्टिवियापतन ।४९ ततस्तु दानशोसावयतीर्यरयाद्वरात् । इतफोलाहलाराबा , केसरीब, गजामिन् ॥ १० गृहीत्या पाणिभिः कोपादास्फाश्यैतापरस्याम् । पादाघातेनच पानक्षिप्य सस्थान परान् ॥ ५१ हत्या परेषां पळयानन्ययान्योन्यमेव सः । एवं बहुप्रकारेण तान् वीरानजयत् द्विजाः ॥ ४२ उनुपुश्च ततस्स महामीता मृगाश्च । ततस्तु पीत्वोऽपि वीरयासमीक्ष्य ,तान् ॥ १३ चापमादाय पुढे प्रर्पयामास सायकान् । महापापेषु । दैत्येषु धर्मकालघनाव ॥ ५४ मृतिमापुस्तद। दैत्या यह पापकर्मिणः । चतुरंगमलेचापि क्षणेन निधन, गतम् ॥ ४५ भूरीणि च यंघानि अनुतुशोणितीयसि । यनमुख, तदा पश्पनायाश्च पिशाच ॥ ४६ हपतसस्य तनुमाइशतप्तच्या दुरासदाः । व्यशिरवर्षामि , पीरवाही सुरेश्वरे ॥५७ सोऽपि सेषु महाकोपाववर्षानकसायकान् | अनेक्फोटिसंख्याकान् अस्यजस्ते महाबलाः ॥ ५८ तावद्भिस्लान् समुच्छिय धनपि च त्यानपि ( भाविया महाकोपाचकार व महारवम् ।।११ सतस्सऽपि से देस्यास्संभूयैनं महायलम् । धनुषा योद्धमेतेन शक्तः कोऽपि न विद्यते ।। ६० इति बनाम्समादाय धृतसहेन सेन च । अयुधाममदापया सानाशिक्षाप्रकारतः ॥ ६१ खनापि यहा जेतुमायो देवनापका | आयमुः परिदाधु (परितस्त) तेइन्तुकामा महाखलाः ।। सदैतान, भूसुरभेष्टा धीरया महायलः | चिच्छेदेवेन यागेन वनेन निशितेन, दि॥६३ हत्या ताबसुरान् पापार सिंहशमतामयम् । पाररोह पुनशीघ्रादथं परममाळम् ॥१४ षयपुंध तदा रेपा पुष्पाणि परया मुद्दा । सत् दृग्ला सिंहषधोऽसौ नितरा,सिनमानसः ॥ ६५ एक एय सुताने तान् दृतमानिति लजया । कोपेन च स्पलन् पापो मनसा चिन्तयनिदम् ॥ ६६ सपौनेतान् भक्षयिरया चामुना पलशालिना । सर्यान् लोकान् इनिभ्यासि फोपोपशमनाय च ६५ - 4 ·168 भीस्कान्दे महापुराणे इति वीरस्य निकटमापार्य सरयोऽसुरः । प्रत्यग्रहोत्तमायान्तं वीरपाटुरपि द्विजाः॥१८ तमागतमसी देयः प्रोवाच वचनं तदा । नचासि त्वं गुहो लक्षवीरेग्वेकोऽथवा पुनः ॥६९ तथा नवा धीरेषु दूतोया सस्यतो घद । इति पृष्टस्सधर्मात्मा ज्याचष्टे तत्पुरो पली ॥७० दासोऽहं देषदेचस्प गुहस्यामिततेजसः । हन्तारमसुगन् विद्धि दूतभाधेन मां पुरा॥७१ आह्वयन्ति सुरभेष्ठा धीरमाद्वारपयाच माम् । योवा कोघाऽसि किं तेन तव दैत्याधुना वद ॥ ७२ इति गंमीरया वाचा बदन्तं देवनायकम् । दुर्घलासुरहन्ताये किं बलं तब इतक १७३ हतवानसि मरपुत्रानिदानी पालकानिह । तं त्वां क्षणेन हत्याऽहं श्येनादीन् तर्पयामि तान् ।। ७४ पलं व्यपोहयिष्यामि तप स्फन्स्य शीघ्रतः । भूतानां देवतानांच धीराणां पर्य पपकर्म धान्यं स्वस्यायमवदचदा ।। ७५ इतिगदितमशेष सिंहवक्त्रेण धीरो वचनमतिकटुत्वान्मन्दमन्द निपीप्य । धयणवरपुटाभ्यामुद्रमाकोपमुन (वहि) निजनयनविलाभ्यामास्थितोऽयं मुनीन्द्राः ॥ ७६ इति भीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखण्डे युदका चतुर्दिशोऽध्यायः॥ रणमायतः॥ ॥ मय पञ्चविंशोऽभययः॥ "सिंहयकस्य मापापाशेन धीरगाह मुस्खादीनां उदयगिरी प्रक्षेपणम्, गहेन युद्धाय प्रस्थानंच ॥ ततस्सात दशास्त्राणि निशितानि सुरेभ्यरः । तस्याज तस्य साढे यक्षोमध्ये दुरात्मनः॥१ निपत्य तत्र से भग्नाः पतिता भूतले यहा । तदा दैत्यवास्तस्मिन् मीपणं दण्डमुज्यलम् ।। २ नुनोद समयं धीरचतुर्भिश्चान्छिनन्छ । पुनस्सहस्रं तस्याज तस्य भूमि महद्रुपा ॥ ३ निपास्य तानि रेणुत्वमगमस्तत्र भूसुराः । नुनोद सिंहसलंच पुनः कोपेन मीपणम् ॥४ तु तौरवास्तु सहस्राणि मुमोच हि । छित्या तान्येष तं शीघ्राहाययौ तरसा यदा ॥ ५ पुनरसाद तस्याज धीरस्तापति सत्वरम् । इच्छिद्य सहसा तानि घाभ्यामीरमनुशिताः ॥ ६ सर्मभ्रम तवा धीरः खमादाय रंहसा । चिच्छेदैतन्महाघोरे धीरयाहुस्सुरेश्वरः। दिमापुस्तदारेषा यीश्य धीरपल भृशम् । पीरयाहुः पुनः क्रोधादत्रं पाशुपतं महत् ॥ ८ प्रेरपामाम बलयान् सर्पसंहारकारकम् । तदेय ससा त्यो पुपोडेतद्विमीपणम् ॥ १ पारपरमुमे युप्पा निवृत्ते से यथागतम् । ममिदैत्य तदा धीर: मापाच मनस्ययम् ॥१० म मया मापते हातुं गुहेनाय पिना रणे । संहरिष्यामि सरसेना इति यी प्रधा उपलन् ॥ २॥ मुक्त्या चतुर्दशशरान् हतयानस्य सारपिम् । तत. कोपेन देस्योऽपि गदां तस्यात मीपणाम् ॥१२ पतिता सा शरीरस्य मंगमाप सहनशा 1 मय देयरसानेण स्यं चिच्छेद मन्युना ॥१॥ तथा भूतानि सर्याणि यर्पयस्ति मदीपरान् । वृक्षान् लगुरुपापाणान् परियामदारम् ॥ १४ तस्सिाहमुखः कोपादयमाहा चापाम् । सहनचापानादाप माघातानि त्या गुणापनि मीम पहुकोटिदारानयम् । पयर्ष सेषु भूतपुतलासारया तपा मृतानि भूतानि पनि विजपमाः । नितु तस्मात्पतपु सरिस्पपि ७ पाननेषु समुदेषु प्रीपेप्याशार घांगरे । ज्योतिथयः रधे भानोमशाग्दे पतिमानि ॥ १८ लोकासोरे सत्र मीधरन भूसुराः । ममाविरतनास्ति अन्तुगपरे ॥१९ शीम ·पत्र युद्ध काडे - पञ्चविंशोऽध्याय 169 पीरशाहरपि मोघादसुरास्तद्गटान्यान् । मनसायपत्तीरमारयदसी क्षणात । २० धन चारास्तरय गच्छन्ति सुमहाजयात् । तत्र तत्र सुशोऽपि स्यपत्यासायच्छिनश तान् ॥ २१ तदेतदमास्सय पिलोकपाश्चार्यमापिरे । ततस्सिहानन पद्धो वीरयादमुवाच तम् ।। २२ पीरोयि पण्या पाचमुबाचन महासुरम् । तत कोलाहल त्या देयो दशसहस्रकान् ॥ २३ तत्याज तस्सिन्देशे महायोरान् विभीषषन् | दशलक्षेमशरवीरो विस्मयादिव तान् क्षणात ॥ २४ निया छतमहारायो सहम्नाणि सहनश । वर्गस्यसिंध पापिष्टे ग्रीष्मकालधनाइच ।। २५ स तु देस्य पुनः कोपादशलक्षेमहेषुमि । भञ्जयित्वा तदीपानि पर्षाने कोरिकान् ॥ २६ सहस्रकोटिसरयाकान्मुक्त्वा तानच्छिनासुर । सतस्ससभ्रम दत्यो द्विसहस्रशरयर ॥ २७ चिच्छेद चाप धीरस्य सुर वरया सह । चापान्तरमहाद्वीर प्रागेवानेदकोटिमि ॥२८ नपद्रुधिरसांझमकरो.पुनरेय स ! तथाऽपि घोरस्सुद्ध मानमय्य धनुर्थरम् ॥ २९ शतसादरसपाकानदानयाधिप । रिस्तान् स तु कोपन लक्षसस्यशिशिरै ॥ ३० मसुरेशो यहूनस्सिन्दर्य सुमदारयम् । देवपस्सहसा सर्यान् उछिपतामहापल ॥३१ लक्षेण भूयशनाणि सहस्राणि परित्यजन् । यमन सुन्दर तस्य स्थमत्यन्तमुतसम्। ३२ तत फोपन सिंहास्यो पदान्य प्थमुज्वरम् । भारोह महावेगात् पयनिय मेदिनीम् ॥३३ तदानी देवयर्याज्य भने कान्मार्गणान् शितान् । मुरया तत्करवापानि मदापोराणि शीघ्रत ॥ ३॥ सहस्रायछिनत्योपात् द्विधा ताह्मणोत्तमा । तदा भूतानि सर्वाणि चट कोलाहलारयान् ॥ ३५ तरसतु पापामा दह्यमानो गाग्निना । महाघोर विचिन्त्यायु मायापाश महायल ॥३६ भादाय सहसा सर्यान् रिपन्दपपर्यते । पातयेत्यभिमन्याय सुनो हि महीसुरा ॥ ३७ विनिर्गत पदा घोरे गाढायतमलानम् । महायेग महाराव मीप सकला ग्रिपून ॥३८ तदतीय मायेति युधुदयभूनपा । तदेय भूतस्सेनेशान् धीरयाहुमुप्पानपि ।। ३९ पापा तर गिरी सर्यान् पातयिा स्थितायत । तस्सिदमुख पापो हत्या कोलाहलारयान् ॥ २० प्रयततेऽधुना पाल हिदायातमीभंशम् । इति पप्रच्छ तान् स्वान् योधितसमक्षापल ॥१ देमाटपुरे रम्ये नियस पेप पण्मुख । सहप्रयादिमीभूत सेविता माधिपरम ॥ ४२ इस्यप दानप पापी तगरा क्षणादमुम् । मागमिष्यामि जित्पात्र मीतोऽय नितरामिति ॥ ४३ स्युपाय दानपान् तान् प्रतस्थे सहमा स्वयम् । तदेतत्समालोच्य मातरिश्या समानदम् ॥ ४ पीरयाहुमुवारसय मापापाशेन पचिताः । पातिताच प्रमोसामिन उदयादी बियस्थत ॥ ४५ अमुना दालने ऐयामा सायि । या यामुष्पटिय देशसभापति समान ५६ प्रयरामासंवादाम्नेय ति दानव | guruघायी देयेश पायुराज्यास्वतीयपम् ॥ ४७ स प्रतस्ये भगवान् पुसाप समानस । मानीप्ते प्रक्षणा रम्ये पादु मनिचित्र या पापुमान्या ते सीत्या ताराणि यमन | मारा पायुना मीत पर तमुजारम् । ५० विधिपटगराया दिकीयमान । হিমষবমানবাপিনাঃ মাসাথিলাকৃবি । पदाम्णिा ससानासाम्यो पापी ॥१॥ मालपदीपन पनि दिपसे सपा । भूतोपपदययन पीनाशनानुपायिना ॥ ४३ परवालापपुरो सोधिपन य । पदकालागि परनामीविना ॥३ पपीरीपरीमनरेन तपय ५। पृतन मद्दता पेशानेन मिपापिन ।

·कराग्रतः॥४८ भक्तवत्सल विध्यप॥५९ 170 श्रीरकाम्दे महापुराणे कृतोपचारैरमरैर्नुहोऽसौ निर्ययो यदा । तदा बर्वाद्यानामाराया युगपत् भृशम् ।। ५५ सितच्छमाणि भूयांसि ध्वजौघाश्च प्रतस्थिरे । परोक्षरचिताः केचित विजाः परमशोभनाः ॥ ४६ ऋषयश्च कृतस्तोत्रा गायन्तो नारदादयः । पठनिजापदामाथ चन्दिनः घळकण्ठकाः॥ ५७ इतस्ततश्च धावन्ति भूतानि सुबहून्यपि । मायुधान्यतिघोराणि भ्रामयिाया अधूयत कटारायः काहळीनां मनोहर । जयदेवादिदेवेश रक्ष सर्वान्सुरानेनान भवद्भक्तिपरायणान् | याययावाययो दैत्यकुलसंहारकारकः ॥ ६० पाययौ देवसेनानीराययावखिलेश्वरः । आययौ पार्वती सूनु राययावरिकेसरी॥६॥ महादेवकुमारोऽयमाययावसुरान्तकः 1 धृतशपत्यायुधो भास्वरफरः स्मन्दस्समाययौ ।। ६२ समाययावयंस्वामी भक्कानां रक्षणोधमः । लीलया क्रीडते लोकान् लोकवाद्यो गुदाशयः ।। ६३ परमकल्याणगुणोऽमितपराकमः । समाययौच येशः सर्वसंपत्परीटः ।। ६५ सर्ववित्सर्वनेताच सदेवामियन्दितः । साराध्यो जगत्सस्टिस्थिति संहारकारकः ॥ ६५ सर्वेश्वरसमप्ररयाशंभोः प्रेमास्पदोऽनिशम् । अणिमादिगुणोपेतः स्वतन्त्रः सर्यपरसदा ॥ ६६ सपा प्राणिनां थाब्यस्सयोगसुखावहः । पटहादिमहारायानधाश्त्यस पेशलः ।। ६७ एवमादिमहारावं व्याप्तलोकत्रय गुहः । प्यन्युद्धक्षिति माप सहवीरैर्महायलैः ॥६८ इति श्रीस्वान्दे महापुराणे शंकरसंहितापां शिवरहस्यखण्डे युद्धकाण्डे पञ्चविंशोऽध्यायः॥ द्विजाः ॥४ ॥ अथ पविशोऽध्यायः ॥ सिहायन भक्षितानां भूनानां धी गुहेन पुनरानयनम् ॥ तदानीं देवतास्सर्वा प्रहाविष्णुपुरोगमाः । दूरीकृत्य स्वयं धीरैः स्थितवान् कृषचितुष्टः ।। १ तदा समभयद्ध भूतानामसुरै शम् । पृक्षपर्यंतचापाणयर्पिणां सुदुरात्मभिः ॥२ भहमापुस्तदा दैस्याः पीडितास्तैर्महाबलैः । दृप्तसिंहवफ्रस्तु निरगादोरविप्रहः॥३ भग्रहीपुस्तमायान्तं महाघोरं महाकतिम् । वृक्षपर्वतपापागैर्भूतानि ভবন तापये दिलइनः स्वैः करैरादाय शीघ्रतः । यिवृत्यास्य महायाय: पातयामासचोदरे॥५ नासापुटेभ्यो निर्गत्य श्रोनरन्धेश्य एवव । तदा भूतानि तस्याशु बुद्रुयुः फानि दूरतः ॥ ६ उदरस्थानि चान्यानि तस्य छेत्तु महोदरम् । स्थितान्याशु द्रयन्ति सैरायुधैरप्रभूसुराः ॥ ५ घुभोजे महापापस्तानि सर्षाणि दानयः । सहनवाहिनीरयासरयाताम्याशु भीषणः॥८ पुनश्चवीरान्से ने शानन्यानप्यभुजत्तथा 1 स्थितस्तदागुहरको बीइय सर्पमरिन्दमः॥९ तदेतत्सर्वमालोक्य दूताः देचन शीघ्रतः । शूरपदातमागत्य प्रोचुधैर्य यथाक्रमम् ॥१० धीरगामुखान्धीरामायापाशंगतान 1 भक्षितानिय भूतानि निशम्य स्वनीयसा ॥११ दत्वा तेश्यत्तदास्यानि दूतेभ्यस्सोऽसुराधिपः । मुमनोहरवस्त्राणि भूषणान्यपि तोपवान् ।। १२ प्रेरयय पान्दैत्या पत्रास्ते स्वानुजो महान् । समुत्थायासनारसंघादाहरोइन गोपुरम् ॥ १३ पीक्षितुं स्वामुजे देयं भक्षकं सद्विषाम् । गोपुराग्रे स्थितदार: सन्द रणस्थले ॥ १४ भीमरूपं महाकाय सिंयत्रं समीक्ष्य सः 1 दुटिमाप परां दर स्थितया पुनरेयच ॥ १५ ·तारकमारक ॥२० पारन याचा युद्ध काण्डे - पदिशोऽध्याय 171 तस्मिनिवसति श्रेष्टे दैत्याना तय गोपुरे । प्रतस्थे सहसा स्कदो योद्ध सिंहमुसासुरम् ॥ १६ उदय देत्या भूया मस्तमरन्धन् एताना | तावीक्ष्य मशकमायान् लीलया देवनायक ॥१७ भानमय्य ज्यया साय योजयित्या धनुरम् । आस्फालयद्गुण सुप्त भोगीयच भयानम् ॥ १८ तदा समभवच्छ दो ब्रह्माण्ड स्पुग्ने यथा । धुत्वा त सुमहाराव दैत्यस्य तुरगा भयात् ॥ १९ अधोगक्षा निपतुस्ते क्षितिपृष्टे द्विजोत्तमा 1 ततस्तहमुखस्तृर्णमय इति निधित्य यलपान गुहायाश समाययौ । प्रोपाचन तदा वीप पिमर्थं भवताऽऽातम् ॥ ३१ धनियामो पय सन् कि मेन तय हीयते । गच्छाधव यथामार्ग निघृत्य पुनरेघ २०२२ इति तस पर धुत्वा देवसेनापनि सपन् । दु प्रपीडितान साधुन् नपदयामो वय एलु ॥ २३ साधूना तहदसाधनाच निग्रह । यदस्साक गुणस्तस्मादागतोऽहमिधाधुना ।। २४ प्रपीच्यते सुरास्सर्वे युप्माभि पापारिमि । ६.तुमभ्यागतो युप्मान् याना पिं महासुर ॥२५ सिंह त्यया भोचपितु दयाशय से नहि सति । नास्तिचेत् परमसाफ तदा स्वादारित त्वया ॥३६ यदुना लि भारिपप्राप्याश्या जेतुमाधे । दानयास्तद्भवान् शीघ्र पलायस्व मदाहाया ॥ २७ योऽद भक्षितयान सान् उदयादी तधागान् । मापाशेन तानपातयमरिन्दम ॥ २८ मारिणे भयाने पारायेदमस्थितारसुगन् । अन्यागतो मोचयितु भटासनिमारयम् ।। २९ तमेन मयसे मार पाल तारक्यतया । मारिताध मया फेचिद्विपयोऽ ये पलायिता ॥३० मासण्यात न जानासि त मा रय रणमध्या | नमुआमि सुरान् यद्धान् स्वमे त्यामपि सगतम् ॥ ३५ इत्युचयतं पापाल वीक्ष्य पाप महासाम् । विदस्य किशिनगयान् साहन्तप्रभात ॥ ३२ विमेदारनेण तदक्ष पटिन दयनायक । प्रपद्रुधिरमण तेन भूतानि कानिचित् ॥ ३३ विनिर्गस्य मदायेगात् पसाय स द्विजोत्तमा । तदेय स महापाप विधाय स्पयरेण सम् ॥ ३५ स्तमपि योदोऽन्यानि दपाय भीषणम् । नुनोद पार्यतीमूनी मदान्त मन्युना ज्यलन ॥ ३४ तस्मिधरवारि चाराणि सन्दधे सुानापर ! किया तानि ललाटे स्प दण्ट त पतितानिदि ॥३॥ मितिक्षीणपणे दैत्य अपिघाय पर तदा । मुनोदरविलधाय सस्थी व्यनमना द्विजा ॥३७ तदा सपति भूतानि धारास्माद्विनियंयुः । यानि यानिय भूतानि मारितान्यपुर पुरा । १८ सिंध्ययण पायानि तानि सांणि बीमत । गुहाशया समुत्तस्य परितो दिजससमा १९ सप र पुा मामी धीरयाहुमुपानाम् । मानेनुमा एपया धार पाशविमोचवम् ।। १० राम गापा क्षणाद्वारा पोषयित्या विमादितान् । सम्सिय मानोदयपसे ।। पद पुपरयासर्यान् सुननीय चागत । पुनविषेश तृणीर पाणः सदामा द्विमा ॥ ४२ भर पसलमा सर पोरयाटु मुग्गा गुमा । तुष्टुपु पाया ममत्या प्रसारणम || ५३ तदाय देयसेनानी रिगा यूप चामना । पाशन पयिता धीराः रिरेत्यागाद नियम ॥ एत मयोतीनेद पदारपणा शिमो । मरमाइमिद दरम्पंदस्यदिना ॥ सपा प्रनारदीया । तदप ये गुजाराप धुया सदाय माम् ॥ ४६ गुगुदगपाः तमोदारयो । पतस्ते प्रान् परिपममंदारमा ५७ पा संपु पापपुणगुणों मापार या दण्डपाधि परमगुग्गम्पपिस भीमा ये marat i सा! गातो पनिकायमान स्वारपतस्रोधमान १४९ मापापातय पिया पाया ·172 श्रीस्कान्दे महापुराणे संदरन्तोऽसुरापापान् ब्रह्मविणुहरा इव | मनोवायुमहावेगान शोषयन्तो महाधनान् || ५० समुद्रान्वडयावविमोदीनां स्थानपि । ब्रह्माण्डमेरुमम्यादीन् स्फुटयन्तो महारवाः । ५१ छित्वा शिरांसि दैत्यानां दोपि गात्राणि भूरिश: 1 तथागजाघ्रधानन्यान् छित्वा छिस्या सहस्रशः ॥ ५२ विकीर्यन्तोऽण्डमध्येऽस्मिन् भित्वाण्टं पार्थिवं पुनः । प्रविशन्तश्च तोयेषु तत्रत्येपु महत्वमी ॥३३ पंकिलेश्वथ तेवते रक्तक्षोदेन भूरिणा । प्रविश्याण्डानि चाम्यानि तवत्यानसुयन् यहून् ॥ ४४ जनुर्मुफ्त्वा सुरानन्यानृपीनपि महीसुगः । अहो गुहस्यमहिमा केन या प्रायते द्विजाः । ५५ पदेको मुक्तमात्रेण बाणः कोटिगुणो भवेत् । कोटिरसहनगुणिता कोट्या वाणा महाजयाः ॥ ५६ असंख्याकास्ततस्तेतु व्याप्याण्डानि बहन्यपि । अमारयन्महाणापानसुरानेचमुज्वलाः॥ ५७ ब्रह्मधिष्णुमुखास्सधैं देवाः फपितविग्रहाः । उन्मीस्य नयनान्याशु भीत्या मस्तकराणयः ॥ ५८ पाहि नो भगवन् स्वामिन् देवदेव कृपाकर । मारयाशु महापापानसुरान् भक्तवत्सल।५९ सुब्रह्मण्य सुरश्रेष्ट रक्ष रक्ष सुरानिमान् । इति तुएयुरीशान गुहं परममङ्गळम् ।।६० अचिन्त्यमहिमाघारमस्खलद्वैभव तदा । क्षणेन तेषु दैत्येषु नपु रणमण्डले ॥ ६५ नन्तश्च बंधानि भूयांसि हि विभीषणम् । कंकादयोऽपि मिळिता भृकगोमायुभिस्तदा ॥ ६२ सिंहाननत्तदा पूर्वदेहं प्राप विमूर्छितः । त्यक्तमायो महादेहो मृतान् दैत्यान् स्वकीयकान् ॥ मिळितानिच भूतानि वीरान्धीक्ष्य छुघा ज्वलत् ॥ ६३ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकासंहितायां शिवरहस्यनजे युद्धकाण्टे पड्यिशोऽध्यायः ॥ सुराधिपः॥३ ॥ अथ सप्तविंशोभ्यायः थीगुहेन सिममुख वधः॥ सहनं घनुपामाशु गृहीत्या सुमहात्वः । दशलक्षशरान्देषे मुमोच सहसासुरः॥१ रित्याभून पार्वतीसूनु स्सस्मेण पुनः धा । युयोज तस्मिन् पापिठे सम्माणि महीसुराः ॥ २ दशलक्षं मुमोचाय शान् घोरान् सुरेश्वरे । स्फुरत्कोपमहायह्निव्याफुलासो तावदेवाशु तान्याणानच्छिनलीळया गुदः । ततरिसदाननः कोपात्सहरसायकैः पुनः ॥ ४ विभेद प्रशः पापारमा स्कन्दसूतं महायसम् । संबभूव तदा तस्य रुधिरीघस्तु सारथः ॥ ५ तं दृष्ट्वा पण्मुसः कोपात् निशितान् सायकान् शतान् । रयं चिच्छेद दैत्यस्य प्रायित्या महापलः ॥६ ततस्ससंभ्रम दैत्यरसमादाय शराबहून् । यययं देषे योधेन धर्मकालपयोदयत् ॥ ७ तदानीमय तान् सर्यान् भित्या बहुभिरागः । चिच्छेद फार्मुकाण्यस्य सह युगपत् सुधा ॥८ मानण्यै रिमित पार्वतीनन्दनः क्षणात् । छिनचापोऽसुर:कोधार शूलमादाय भीषणम् ॥९ मुमोच देघनाथेऽस्मिन् पृतकोलाहलारयः । भागतं तं महाघोर अपाशे यीश्य देयपः ॥ १० विमेद सापयोगधनुर्दशभिराशु सः । पुनस्तत्याज पापिष्ठ सहनाणि सुराधिपः॥५ तानि सांणि दण्डेन चिनियायानुराधमः । हतकोलाहलारायः स्कन्दस्योपरि चागतः ॥ १९ समायान्तं तदा पीश्य पण्मुसो दानयाधिपम् । समिनिशितोयी मच्छिन सत्करपणम्।।१३ अपक्षनामुरो भूपस्तं दण्डं मीपण भृशम् । समादाय सुनोदास्मिन् देवेपो मन्युना उपलन् ॥ ४ ·पुर काणे--सप्तपिशोऽस्यायः 173 सस्मार तमायान्तं महामाम वीक्ष्य दंड सुरेश्वरः । सहलेण शरैः कोपादच्छिनरसहसा द्विजाः ।। १५ पुनः पाशे महायरिं प्रेरपामास 'देव । चिच्छेद तत्सइनेण सुरक्षण्यस्मुराधिपः ॥ ६ ततः कोपेन महता द्विसहनकरः गुहम् । पन्धितुं सुमहाटोपरयतिदिदमुन्नः ॥ १७ समापी महायेगादपुरेशो महाबलः । तमायति तदा पौक्ष्य विस्तृतात्मकर गुपः॥१८ द्विसहस्रशरस्तस्य करविछत्याभ्यपातयत् । पतिताः पाणयो भूमौ महान्त हर मूग्रहाः ।। १९ प्ररोहन्ति ल भूयोऽपि पाणयस्तस्य पापिनः । तैस्समादाय तापाणीन टिनानेव महासुरः ॥ २० महाक्रिलिकिलारावो महाधेगो महकधा। माययायसुसरातापमानोत्यमहामदः ॥ २१ सदा समीक्य तं पापं झुकुटीकुटिलेक्षणम् । छित्वा शिरांसि तस्याय सहस्त्र निशितैदशरैः॥ २१ विसहमहाघोर दापि सर्वाणि चाच्छिनत् । संयभूमहाघोरा मूर्धानस्तस्य दोग्यपि ॥ २३ पयापूर्व तमुवीक्ष्य देवारसर्वे सुदूरगाः । प्रापुगश्चर्यमत्यन्तं मीत्या प्याकुलमानसाः ॥ २४ पार्यतीसनुर्वीरयागं पुराहतम् । वटवृक्षसमीपे तैरसुरैरे भिवामनः ॥ २४ तसादेव प्ररोहन्ति पाणयोन्यानिपापिनः । इति ध्यान्वा यदा तस्ये सुब्रह्मण्यस्सुराधिपः ॥२६ तदा माहासुरः पापो नजानाति भयाघरम् । पेयर मद्यल शौर्ययजगमरणोत्तमम ॥२७ निम्नानां पुनरुत्पत्तिः पाण्यादीनांचयालिश । नमुञ्चामि सुरान् यद्धान मुंयामि त्या शिशुं पुनः ।। २८ पत्रकुत्रापि पीण गच्छ गच्छ यथामति । तस्य सद्वचनं थुचा किं जपति भवानि ॥ २९ दुगरमन् जपनं मास्तु क्षणमात्र हिलोकप । यो हनिष्याम्यवोन सत्यमुक्तंनचान्यथा ॥ ३० हत्या भगवान् स्कन्दो गंभीर बगह्मणोत्तमाः । तसरया स महापापो महाकोपो महायः ॥ ३१ महारमेण निर्गत्य द्विसदनफरगिरीन् । तावत्संरयान्समुरगट्य नुनोदास्मिन्सरेभ्यरे ॥३२ शतेन तानयं वीरदशाणां रेणुतां तदा 1 प्रेरपित्या सहस्राणि सन्दघे यातसि फुधा ॥३॥ प्रवद्रुधिराजुष्टोऽप्ययंपापस्तनस्सयन् 1 गिरीनुत्पाटपामास महतो भीपणारवः ॥ ३४ तदानीं तस्य सर्वाणि शिस्यच्छिनदुरल्या । सहनेणशरैः स्कन्दः फेवलं लीलया द्विजाः ॥ ३५ अपमानि पुनस्तानि शिरांस्यस्य दुपारमनः । यथापूर्व तदा तान्नुनोद सुमधारयः॥ ३६ विमहस्वशः स्कन्दरियप्रेदैनामदागिरीन् । यमन दापि सोणि देल्यस्यास्य पुनदिजाः ॥ ३७ उत्पन्नानिच मर्याणि पुनः पुनरसी गुहा 1 चिच्छेदाप्याधिकं पारं सहनादपि पापिनः ॥ ३८ निपेतुः पाप्पयस्तस्य शिसि सुमहास्वपि । दिक्षु सर्याम पाताळे भूमोवारिघियपि १॥३९ पर्वतादिपु सयंत्र नीरभ्रेण तदा भृशम् । विभ्युस्सय सुरश्रेष्ठास्तदारायभयावृयम् ॥ पतितेषु शिरस्येषु विकृतास्तेषु पक्षिणः । मृगादयो महद्दीला गुहाभ्रान्त्या प्रपिश्यते ॥ ४१ मनुः पिहितवषयेषु तदा सधो महीसुराः । एवं हिनेषु सर्वेषु चोरपन्नानि यदा पुनः॥ ४२ बदा मुक्या शिस्येक पानिद्धयमयं गुदः । अनिसय सर्वाणि शिरांसि मदतः करान् ॥ ४३ भारोध पयापूर्व पाणयोऽन्यानि पापिनः । पुनः पुनरहोवित्रा यदा देत्यस्य इसा ॥ ४४ तहानी पार्यही सूनुभसंयामास तामापा । नासाने सांगुलिं त्या माति मनसास्मरन् । ४५ अंतर्गतानि तान्याशु सम्म छिरो यया । गुदाया शिरांसस्य पायोप्याशितः १५६ पपापितभूपानं निपाणि पीय सं गुहा ! उत्पत्स्यते सपादेय उिनान्यपि शिपंसि में ॥ ४७ पत्यमुक्तं स्पया धांत पयामामीटशीमम । ति मोराच मायान् सयमानमुपांपुजः ॥ ४८ तमुस्या स महापापो दागपः कोपविलः । पदय पीय ममेदानी एफपि यालिश ॥ ५९ " ·- 174 धीरकान्दे महापुराणे इत्युक्त्वा सुमहारावस्सुब्रह्मण्यमभिधा | गिरिमेकं समुत्पाक्ष्य नुनोद मुरनायके ॥ ५० विच्छेद त गिरि शीघाच्छरेणैकेन पण्मुखः । ततः कोपाकुलो दैत्यो, दण्डमादाय मीपणम् ।। ५५ शाक्त्या शरैश्च भवतो योद्धं सामर्थ्यमेवहि । नमयान्यायुधेनान पालेत्युपया नुवद्विजाः ॥ ५२ तदानी पार्वतीसूनुः कुलिशं भीपणं महत् । अनेककोटिसविसमतेजोभिज्यलम् ॥५३ प्राहिणोत्सुमहारावं मीषयत्सकलं जगत् । निर्गस्य तन्महापेगाच्छित्वा तदीयकम् ॥ ३४ पतित्वा तदुरोमध्ये मित्वैतत् क्षणमात्रतः । विनिर्ययो समादाय प्राणांस्तस्य दुरात्मनः ॥ ५५ मात्वांमसि च गङ्गायाः पुनरावृत्य शीघ्रतः । करमाप यथापूर्व स्कंदस्यैतत् द्विजोचमाः ॥५६ तदानीं सतुरात्मापि पतित्वा भूतले क्षणात् । उनियुधिरनावमास्येन परितो भृशम् ॥ ५७ लुटनितस्ततस्तुणे मुमोच प्राणमारुतम् । मृत तमेनं पापिष्ठं दृष्ट्वा तुष्टयरसुराधिपाः ॥ ४८ सुगन्धीनि विचित्राणि मुमुधुः कुसुमानि ते । घ: कोलाहलारायान् भूतान्यपि तवा भृशम् । ५९ मेळयित्या गुहो वीरान भूतान्यपि पुरान्परान् । महता यायघोषेण भूतकोलाहलेन ॥६० हेमकूटं समागत्य भवनहारि शीघ्रतः । अबरुहारथात् स्वस्य धीरान् सर्वान् गृहान्यति ॥ ६१ प्रेरयित्वा विषेशान्तःपुरं रम्यं मुरैरसह । मारोह वर सैहमासनं प्रामणोत्तमाः॥६२ पतदाण्यानमनिशं पश्णोति पठत्यपि । सर्वान्कामानवामोति विजयं संहती ॥६३ धृत्वापस्त्यमुखादेतद्रामो दशरथात्मजः। मजयद्रायणमुखानाक्षसापापकारिणः ॥६॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखण्डे युद्धकाण्डे सप्तविंशोऽग्यायः॥ ॥ अथ मष्टाविंशोऽध्ययः॥ सिमपघ दुःखितेन शूरेण युद्धाय निर्याणम् ॥ ततो दूताननश्शूरस्सिहवक्त्रं मृतं द्विजाः । निशम्य गोपुतग्रस्था पपाठाघो महीतले ॥१ लुठनितस्ततस्तत्र प्रललापातिदु.खितः । ब्रह्मविष्णुमुखास्सधैं स्यपरवाऽमरुपयोऽमगः ॥ २ वं खं पदमधिष्ठातुं कृतिनोऽध यथापुरा । तथेष्टश्यनुजावस्था रिपुविमाशक ॥३ एषमादीनि भूयांति अपिलप्यासुरेश्वाः । प्रत्यापात्यन्तदुःखोऽयमाशु सिंहासनं महत् ।। भावा मन्नास्यन्त परिस्फुरितलोचनः । मदीयाण्टेषु सर्वेषु पदयो दानया पळाः ॥ ५ सन्ति सिंहमुखादसान्मृतादपि पशसिनः । बाइप तामहं पाया जिरवकं चालक रणे ॥६ मागमिष्यामि भूयोपि पक्षनं मामर्फ क्षणात् । इत्युपाया प्रेपयामास दूतान् साहनकोटिकान् ॥ ७ पत्याग्देषु च सपेषु दूतास्तत्र स्थितान्याहुन् । विशाप्य शुण्यचनमपुरान् पलवालितः मापुरेडमिदं भूयो दानयस्तैमहायल। विश्व जगदिदं शेगोरसपुरासुरमानुपम् ॥ ९ विनिर्गत सिरक्षायां पादाय ययापुरा । जटाजूटतटाणा प्रयाह सत्र सत्र स्थिता देस्या निर्मियां पिलायनः । विनिर्गता महायोगमवृतार्कादिरश्मयः । ११ सशरीराधकारोघेर्याप्तलोकमपातपः । जपापा मर्य यतारण नमस्वतः॥ १२ महाराण लोकानां पभूय तदा सृशम् । अशुपमाघयस्सयें तत्पादोत्थध मि। ॥ १५ पाइन्यासमहागात् माहिंचारफुटप्तदा । संयाधं पापिरे भूमिका पलिसनच ॥ १॥ पिम्युबिधाबाधामनितुं पत्रावचित् | मसाधारमायकाशापानिचारण परेष मीपणाnta ·युद्ध काले-फोनपिशोऽध्यायः 175 गिायश्च तथा सधै तूलवत् खं समाश्रिताः । दैत्यसेनामुखेनैव ग्रझाई परितं तदा ॥ १६ भनागतान देयानामपकाशोत्र दुर्लभः । सेपामागमनं शुवा सूरः परमया मुदा ॥१७ उत्पायांतपुरं गत्या स्नात्वा भुक्त्वा यथेच्छया । घृतत्रिपुण्डरुद्राक्षमालामूषितविग्रहः ॥ १८ अनुलिप्य सुगन्धेन चन्दनेन निजारम् । मालासिमलामिन्ध यासितात्मोत्तमांगकः ॥ १९ नूतमानि विचित्राणि चलायाभरणानिय । धृत्वा पाशुपतं दिव्यमनराजेश्वरं महत् ।। प्रक्षालादीनि चान्यानि समादाय विचक्षणः । सदनकोटिक्षप्याकपरगुप्तरपानुपः॥ २५ प्रतस्थे सहसासुरो देस्यानामधिपो यदा । तदा देस्याः क्षणेनेध सिंहबाहनमद्भुतम् ॥ २२ समानीवागतास्तत्र स्यमप्यन्य मुज्वलम् । सप्तसाइनतुरगसिंहभूतगणावृतम् ॥ २३ सिंहायांकित रम्प मनोमारतवेगिनम् । यभ्रमुर्गियोऽस्यन्तं रथस्यास्यागमे तदा ॥२४ शीततामगमत्स्यशशाम घडयानलः । तस्मिन्नथवरे रन्ये नानायुधसुनिर्भरे ॥ २५ धिताटकुलपमाभूदृश्याक्रमनोहरे । धीरयागमस्तेऽस्मिन् प्रानाशेऽप्यनश्चरे ।। २६ स्थित्वा याधारयदत्यः प्रयुकाशीभिरेषच । पुरोविकीर्यपुपौघवृष्टिभिर्टष्टमानमः ॥ २७ प्रस्थितस्सहसा दैत्यराजोऽयं सारथीन् यहून् 1 नियुज्य चोदने तस्य मेरी नीलगिरिर्यया ॥२८ विनिर्गतास्तदा केचित् काळांज्यासतपाणयः । प्रगनिभृतः फेचिट भृक्षारकरशालिनः॥२१ पीजयमानलसम्रचामरासतपाणयः । धृतध्यापहच्छत्रमनोहरकराः घः कोलाहलारा दानवाच तदा भृशम् । हत्या पीथीने काच गोपुराण्यापुरेश्वरः ॥३॥ मधामगोपुप्पारं पदापासुरसायकैः । तदा तत्र स्थिता देयास्त हटा देस्यनायकम् ॥ च: किलिकिलारा घृतस्यायुधपाणयः । निर्गस्य और रो महेममदयारिभिः॥ ३३ संपरित पुरो मार्ग ती पाए रणस्थलम् । तदानी दानवाः केचिए हेमफूटपुरयाम् ॥ ३४ महापापा महायलाः । मूलीमापु स्तदा प्रविष्णुपयारपुरेश्वराः ॥ ३५ भूतान्यपि तवा पीरा पिम्युस्सय पशाधिपः । मादयस्ततोदेयं गुहं नत्या प्पजिविपन् ॥ ३६ पारस्थावरान्सम्मेिळपिरषासुरेभ्यरत | समागतोभ्यं युद्धाय स्वयं शूरो दुरारमयान् ।। ३७ सस्य सेनामुझं सामिन् मरौसीपत्तनं तप । तदेनमारं पाप मायाश्चमरेश्वर ।। ३८ इति पां पराभुत्या गुहः परमकारणः । मानयाश्वय यापोवं मनोवेगापंचाम्॥ इति प्रोश्यासनासवादयारोवण्युतः ॥ ३९ पति भीरकान्दे मदापुराणे शंकरसंहितायां शियाहस्पक्षणे युद्धकाणे महाधिोऽध्यायः॥ परे॥३० रयधुः छतपिया । मप एकोत्रिशोऽध्यायः॥ विष्णुना देपाना सदमदिमानुपर्णनम् ।। मादाय पी पर पूर्व सपि यिमाणाम् । सनं पेटं पुरयाई दणं मुप्तलमेय य॥१ নুরন্নামীদামনি पाण्यपि । विनिर्गस्य यं पं पायुमानीत ॥३ भागोर सुरत पूजितः पुष्पवृष्टिभिः 1 मपनमाविषसंसपारपि ·यलाः ।।१० 176 भीरकान्दे महापुराणे कृतस्तोत्रयरैस्तुंगरधारयशस्विभिः । प्रतस्थेसहसास्वामी भूतैरपि महापलेः॥४ पाहिनीविसहस्रण गणितैर्वृहदायुधैः । ब्रह्मादय - स्रास्सर्वे - वपुः कुसुमान्यपि ॥५ बायोपो महानासीत् कल्पांतघननादवत् । छत्रचामरसंघाथ पारितार्कातपास्तदा ॥६ पेतुर्गुणगणासान्चन्दिनः कळवाङ्मयाः । ततो भूतानिसर्वाणि दानवाः यूरकर्मपाः ॥७ अष्टोत्तरसहस्रांडस्थिता पसे महायलाः । अनेकशिरसः पापा नैकहस्ताथ मायिकाः ॥८ प्रत्येक लोकमखिलं मोक्तुं चापि परीयूढाः । तथाण्डानिच सर्वाणि प्रकंपयितुमीश्वराः॥९ स्फुरदग्निवृहक्षेत्राः समुद्रोनिजाम्यकाः | घिलिखञ्चन्द्रसूर्यादिताराध्यशिरसो यथा सिंहमुखः पापो भानुकोपो यथा खलः | तारकोऽग्निमुखो यत् याळियपत्रो महासुरः ॥१॥ सुन्दोपसुंदनामानी मधुकैटभसंज्ञको । जलन्धराख्यो बलवान्महिषासुरसंशकः ।।१२ तथा सर्व इमे महावलपराक्रमाः । ब्रह्मविष्णुमहेन्द्रादि दिक्पालायुधशालिगः ॥ १३ अनंतकोटिसंख्याका संवृताःखनुपापिनः । परिभूतानि सर्वाणि पुरकाण्डासुरैः पछु ।। १५ तदस्माकं भवेदेषां कथंचा प्राणरक्षणम् । येषां सोडदैत्यानामेको माये परीटः ॥ १५ ब्रह्मविष्णुसुरान्सर्यान् जेतुमाश्यप्रयदातः । तेषु नौ मिळिती स्यातां चेत्तयोकापुरोयसेत् ॥ १६ धीरास्तेनाधिपाती विजेतुं नपरीढाः । युध्यातां वृक्षपापाणैरस्माकं कात्र शक्तिशा ॥ १७ चतुरंगयलंचरस्यात् प्रवृत्तं योद्धमासुरम् । तदावीराम सेनेशास्तणं घायुगतं यथा ॥ १८ भ्रमिष्यति तथा सधै पीरबाहुर्यदि स्थितः । सोपि त्यतयलोऽभ्येति पराभवमसंशयम् ॥ १९ स्थातुमत्र साक्षात्समर्थस्सर्पदैत्यहा । पलायितुमिहारमामिरवकाशो घरया युद्धमिहेदानी मरिष्यामो यथायलम् । इत्थमुपरवा मिथस्तानि प्रवृत्तानि रणे द्विजाः ॥ २१ पीरास्सेनाधिषण दैत्याधीश्याद्यास्सरलं गतम् । इतीरयित्या तेऽन्योन्यमुपदक्रमिरे रणम् ॥ २२ क्षवेन्द्रप्रमुखादेया विष्णुमीश्य धयोऽमुयन् । पर्तुमेतान्महापाणन् असुगन् केशयाखिलान् ॥ २३ गुइनानेकदियता न संशयः । -कदा शूग्वधो भायि . कदावा देवमोचनम् ।। २४ कदामदुःखनाशो चा पदप्राप्तिः पदाचन 1 न लभ्यते क्रिमस्माभिरेताय दि जीविभिः॥ २५ इतिषां पचः भाया विष्णुराइ सुरानिमान् । साक्षात्परशियोऽस्माकं पर्ची नेता व शङ्करः ॥ २६ पण्मुखायां स्वयं प्रत्या देवाप्रक्षितुमागतः । लीलया योनिलालोकानण्डानि साहले हिभिः ॥ २७ दर्शयामास चामीपदेहरोमसु पण्मुखः । पञ्चरपतिस्तंश संस्तुरसिलद्विषाम् ॥ २८ समीपा दनने भारः कोवास्यादितिजग्मनाम् ! क्षणमात्रेण तानेतान् संदरिम्यत्ययं गुहः ॥ २९ युप्माभिरमसंरसर्ये विस्मृतो महिमाऽस्यो । शिशुदि विशेषेण करोपि य पुरन्दर ॥ ३० सर्याण्डाधिपती तस्मिन् गुहे परमपावने । तपोमदिमा केनापि सुराणां मस्सगागतः ॥ ३५ सं माळाकारं गृहीत्या देवनापकः । मंदसितेन कोपन शापनापोधनेनया ॥ ३२ क्षणेन हन्तुं शरादीनपं शतोऽसुरापरान् । को विज्ञानाति देवस्य थल पाममद्भुतम् ॥ ३३ पृघायुपाति भूतानि चोरान् पलपरामामान् । लीलपा मैलपियान युद्धायागतया एलु ॥ ३५ इत्या सुरान् भने तान् हनिप्यायपुराधिपम् । णुभ्यममारसचे सत्पं सायं मयोदिनम् ॥ ३५ इति विष्णुवा भुत्या पुरंदरमुपास्मः । श्यपत्या दमोजे पायम्तो देवनायकम् ॥ ३६ न लभ्यते ।। २० प्यपयाता ॥

·युद्ध काण्डे-त्रिंशोऽध्यायः 177 च सत्यशानानंदमयं सर्यशनिबहणम् । विष्णुना नलगा साथै प्राप्य मन्दान्तिक सुराः॥ ३७ अनुसृत्य गुहं तेग ययुस्सऽसुराणये ! दृप्तन्मन्दहासेन विवेशायोधनस्थलम् ॥ ३८ गुहस्सस्सुरैरसाध पोरयाहुमुखैरपि । तदाभवन्महायोरं भूतानामपुरै भृशम् ॥ ३९ वृक्षपर्वतणापाणवाणां तुमुलं द्विमाः । चिासेनापतीनां वीपणामेकतत्तथा ॥ 80 भंगमापुस्तदा दैत्यैः परिमृता इमेखिला । पीरवाहुस्तदा तूर्ण गृहीन्या धनुस्मतम् ॥ ४१ प्रयुक्त्वा सुगहन पाणान्हाया दैत्यान्यन क्षणात् । पराभवं गतः प्राप निक्टं पण्मुनस्य सः॥ ४२ तदा दैत्या महाघोरा गुहं प्रावृत्य पापिनः । यालोऽयं नितां काऽस्य शक्तियुद्धाय सांमतम् ॥५३ इति धन्तः पापिष्टा दण्डांश्चक्राणि भूरिशः । कुलिशानिच शूलानि शकीरशमुखान्यपि ।। ५४ चवपुः कृतसंराया युगपहानया भृशम् । वीक्ष्य तापापिनः कोपारसुब्रह्मण्यस्सुरेश्वरः ॥ १५ घनुयोरें योजयित्वाश्ययासह । मकरोच्छिमिनीरावं प्रळयांयुइमेघवत् ।। ४६ तदाकय महाघोरं चतुरंगपलं तदा । पपात भूमौ मोईन दैत्यानां ब्राह्मणोत्तमाः ५७ मुस्त्याऽनापि यहन्याशु पादान् वाहून शिरांस्यपि । वहांसि दोपि दैत्यानां छिया छित्त्वा महीतले ।। ५८ धर्मात्मा गिरीन्वृद्धश्रवाइव । अभ्यानां पादवालानि पन्धानपि मन्धरान् ॥ ४९ चकाणि पेतून स्तंभांश्च स्थानां महतां तथा । देतिनांच दतागुण्डान् पादपालकमस्तकान् ॥ ५० तथा बजाति उमाणि चामराण्यायुधान्यपि । भूपणानि विचित्राणि विटानि महानत्यपि ॥ ५१ रित्या ततान देवानाममरेशो महीतले । स्वर्ग व्यानशिरेम्नागि गुहस्यामिततेजसः ।। ४२ नानं लोक तथा विष्णोः भूलोकमपि भूसुराः । पाताळमण्डभितिच नमोदिग्यलय तथा॥ अमारयस्तदा दैत्यान् यहूनत्रसमागतान || इति श्री सान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शिवरहस्यपण्डे युद्धकाण्डे एकोनविंशोऽध्यायः॥ मानमय पातयामास ॥ अथ प्रिंशोऽध्यायः॥ श्री गुहेन शूर सैन्य ययः॥ मुक्त्वा देयानृपीनन्यान् यदुधा माह्मणोत्तमा।। मस्थितानि (मधितानि) शिरांस्पां स्पर्मानोथशिरोयथा ॥१ तैरेवपरित विश्व जादेतघराचाम । दैत्यानां निस्तस्यान्यायुधानि तदासुरान् ॥ २ मनुमानि पारस्तस्य परित्या मारयन्यहम् । पर्व नाना प्रकारेण सता एभराघमाः ॥३ एतद्देयतारमर्षा विष्णुपुरोगमाः । मापुस्संतोष मत्यन्त धीरास्सनाधिपाय से ॥४ ममम दामगन्सर्यान् भागतान् पशु पुनः । न संहारं एत तेन गुहेन क्षणमातः ॥ ५ मृनान सपत्र पतितान् केवल दायुः किल । प्रीत्या पामया चमुः स्तोत्रमसे सरस्सा ॥ ६ इत्यं मृनेषु मधेषु दाग येषु दुरामह । मशाशमया या पुनरण्डान्तगसुराः॥७ सापूरपन्या पूर्वमण्डमेतामहादला: । सर्यदैत्याधिपं रं तं पापयर्मिणम् ॥ ८ यमुः पोलाहलाराधान् स तन समागताः । गनापुरम यापेषु विस्यनेषु मदीतले । हत्या पदानि समयोगितीघानतीस्य च । हनिष्यामो ययं शूर वायुमेन रणस्यले ॥ १० इति प्रतिष्ठा परया है या स्कन्दमरिन्दमम् । पालोम्पं नितां सेना झागता दितिशमनाम् ॥ ११ 45 ·भूसुराः॥२५ 178 धीस्कान्दे महापुराणे अण्डान्तरेभ्यो हतवानेक एवं रणस्थले । नसन्ति नागास्तुरगा बालस्यास्य रणदयः || ११ इत्याश्चर्य गताः पापाः परिवृत्य गुहं तदा । शूरस्थागमनादेनं हनिष्याम इति फुधा ॥ ११ ववर्षनिशितान्याणानायुधानि महायलाः । विचारमापुर्भूतानि धीरास्तेनाधिपास्तदा ॥ १४ तदा यायुमवेक्ष्याय गुहः परमपावनः । सयमानमुखांभोजः प्राह गंमोरया गिरा ॥ १५ प्रेरयाशु इथं घायो पुरः पश्चाञ्च मध्यतः । पार्श्व भागेषु थेगेन सर्वप्न क्षणमानतः॥ १६ इति स्कन्दवचः श्राया तथेति स्थमाशु । मुमोच भूतले व्यौग्नि समुद्रेषु सरिरस्वपि (हरिस्वपि) लोकालोकेषु सर्वत्र रथमत्यन्तधेगिनम् । तत्र तत्र महाघोगन् अमारयदसौ शरैः ॥ १८ अनेककोरिसंख्याकैः अजेयाम् शभिमुदः । ममार क्षणमात्रेण चतुरंगवलं मृतारै स्तनाभूमिः पतित भारविहला । चकम्पै स्ववहच्छेपकंपनाद्धा द्विजोत्तमाः ॥ २० तदारान् सारमेयाश्चखिदुः फुणपानिइ । सखेटपाणयो योनि व्यरुवन् राहतो यथा ।। २१ ग्रस्तसूर्येन्दु सुमहन्मण्डलादिति जन्मनाम् । भूतप्रेतपिशाचाश्च रथाकर्षणयन्धिताः ॥ २२ दैतेयानां महाघोराः प्रवृत्ता मांसमक्षणे । निर्गतानि गुहास्त्राणि शूलरूपेण कानिचित् ।। २३ महापरशुरूपेण चक्राकारेण कानिचित् । ववशत्यहिवाग्वादिरूपेणान्यानि अपकृत्य तदामायां वीरवं दिति रनाम् । तन्मुक्तदेवतास्त्राणि विध्वं ब्यानशिरे गत् ।। २५ शरयेगमतीस्यैव तत्रामरेशितुः । रथोऽगमत् प्रणुनोऽयं घायुना शीघ्रगामिना ॥ २६ रथयेग तदा दृष्ट्वा गुदस्यामिततेजसः । शराणां फार्मुकस्यापि सारथेच समर्थताम् ॥२७ गुदस्य महिमावार्य सारथेमहिमा उत । अस्त्रादीनां जयोयास्यादिस्यालोच्यामरास्तदा ॥ २८ आश्चर्यमापुरत्यन्त ग्रामविष्णुपुरोगमाः । एवं क्षणेन तान् दैत्यानमारयदसौ गुहः॥ २९ फूणपानि च सय पतितानि महीतले । रक्तानि भुवमापूर्य पाताळमपि भूसुराः ॥ ३० व्यामुवनितरामा नृत्य कुणपेप्षिय । अनेककोटिसंख्येषु मीमरूपेषु सर्वतः ।। ३१ पवं मृतेषु सर्वेषु पापधु बाह्मणोत्तमाः । पुनरपडांतराइत्याः प्राप्यतत्पूर्यवद्धशम् ।। ३२ आपूयन्महाघोरा स्सर्वायुधसमुज्यलाः । तामप्यमारयत् सर्पदेस्यविनाशकः ॥ ३३ पुनः पुन स्समायाता नेवमेघ अघान सः | अण्डवारं शरैः कोपादाच्छादयदसौगुहः॥ ३४ मार्गाभावाचदादैत्याः नागवाः खलु भूसुराः । ब्रह्माण्डमितिपर्यन्त मसुरैसयक्तजीविभिः ॥ ३५ निर्ममे कुणाकारो महान् गिरिरहो द्विजाः । अर्णवोऽपि तदा रक्त रसुराणामजायत ॥ ३६ तमेनं पर्वत स्कन्दः कृतमन्दशुचिस्मितः । भस्मीचकार कोपेन पीधय द्वादशलोचनैः ॥ ३७ सुररस्फुलिंगनिया क्षणापण भूसुराः । अवकारो स्थापूर्य सपेर समजायत ५५ ३८ सानि परितः केवलं विरळानिदि । तदा विष्णुमुखाः घेया महिमानं विलोक्य ते ॥ ३९ सुम्मण्यस्य सन्तुष्टाः स्तुति चा सुपावनीम् । हत्वाऽसुरानिमान् पापान रकार्णव परिप्लुतम् ॥४॥ महान्तं फुणपाकार पर्वत क्षणमाश्रतः । भलोचकार फोपेन केवल नेत्रवादिना । ४५ शुरपायचे तस्प कोऽतिमारो महेशितुः । इति पुर्यतस्तेन्न्योन्य प्रणम्य परया मुदा ॥५२ शुपमा ततो देवं या कोपामिनाज्वलन् । चचालोपरियाामि भासयन् देघनायकम् ॥ ५३ मत्सप्रदीतं पापिष्ट सुप्रझग्योऽमरेश्वरः । प्रात पचनं शूरो दैत्यानामधिपो गुदम् ॥४४ घरेण परमेशस्य मरणे नास्तिमे धूपम् । एतयन्तो मया युर पराभवमिताः खलु ॥४॥ ऐयानां प्रचनं भुत्वा महर्षि कृपतामिद । भागोऽसि विचारेण हीनो पालोन संयुगे ॥ ४६ 11 ·युद्ध काण्डे - एकत्रिंशोऽध्याय 179 सेना भवान्यतोसाक जघान सुरपक्षस । न त्यजामि तमेन त्या धायन्त यत्र कुत्रचित् ।। २७ इति तस्य पच श्रुत्या कुमारस्सुरनायक । त्वया न यच्मि पान देतेयाधम तावाम् ॥ ४८ मित्वा शरीरमानाति मामफानि बदन्तु तत् । रिययाऽरपापिष्ट पश्य मे पलमतम् ॥ ४२ भुत्वा तदेतत्पापोग्य मन्युना धनुरम्नतम् । मानमग्य ज्यया ताक योजयित्वा दारापरान् ॥ ५० पर्व सुरसेनासु सारवस्य सुरोत्तम । तदा भूतानि धीराश्च सेनेशैरपि सगता ॥५॥ तस्यनुस्सायकान् घोरान् युगपदानवप्रति । रित्वैतानस्य शुरस्य पतुर्वाणा परेषु ते ॥ ५२ इति श्रीस्वान्दे महापुराणे शकरसंहिताथा शिधाहस्पखण्टे युवाण्टे त्रिंशोऽध्याय ॥ प्राप्त ॥ अथ एकत्रिंशोऽध्यायः॥ श्री स्कन्देन देवसैन्य संरक्षणम् ॥ पसायन्त परे छत्तशिरोयक्ष प्रदेशिन । मम्रन्ये महामोह पताखलु महीसुरा । पीरयातु मुना विद्धयपुस्मायकान् शितान् । कुण्ठीभाव जास्तेऽपि पतित्वा तस्य पक्षसि ॥२ सत कोपेन शूरोभ्य मुफ्त्यानाणि यन्यपि । बस्छिनत्तारान् भीमान् पुनर्मुचा महायल ॥ ३ छिया रथास्तदीयानि कार्मुकाणि महान्त्यपि । पूरयामास दोक्षरिसरस्वपि परवशतम् ॥४ एस्या कोराहर भूयो महाघोर महासुर 1 परिभ्रमण गत्याय भर्सयामास तान् द्विजा | तदा पीरा सबद्रधारापनशरीरिण । मपलायन भृा प्रस्ता स्वस्तात्मवातनायुधि ॥ ६ थोरयाटुमदापीर योगद येस्यतद्धम् । पमा तदनुघोर करयाळेन भूसुरा ॥७ समेनमन्ति फरेगाताध्यदृशम् । मुमोद ताडितस्तम्य भुझेनामरनायक ॥८ युक्त गराणामिहेयसी । गृहीत्या पाणिना पीर नुनोद प्योग्नि पादयो । गयायाशोदर पीरस्त्यचमोदी गुदान्तिकम् । प्राप क्षम धर्मामा महायर पERE II 10 दानवस्तु तत पोपात् गृहीरया धनुनतम् । मौशपर्वतमाशमय टिमीपणम् ॥ मटन्पा शिझिनी प्रत्या पसाता मयाकाम् । तदानीमारपोत्यात संयमय भयप्रद॥१२ ततो जमाद धमामा मुग्रमण्यस्मुराधिप । विष्णुनझादिसहारकारे रासपर्वत ।।१३ एपमानो पयामाति प्रयाण्डायायनशा 1 तताऽपि परम युध धनुगमीवर १४ शाहिद योमयियाप गुणेन गुपया गुद । युगप पारिनरसय प्रत्येक पत्ररूपताम् ।। Pी या निरगुप्त या (पादा) मदुपननिनादयत् । महाघोर महामीम गुणामय यार पोपर यूरोप शतकोटिशरामा । सहरकोटिमरयाकान् ददामादनकोरियान् ॥ १७ जातकोटिसमावि पापकान् सरगत् । पायुपेणान्मदापोन् दाइ कान प्रियाम् ॥ १८ नाश पदमपादीमा पिदासान् । मदारपती पहारिनी rurier म् । पर्य पाराशन दमा दायाधिप । तदा देशा श प्रस्ता विष्णुमायर गनित ॥ २० मनग्याा मपेत् पुर रहार्य शरमनने । मरमा माधयाति प्रोशिमाममा ॥ म जगायोत्तरं पापन इनस्तानमगन् प्रति | सारदमुशेत्राणि तसराननियन ॥ २२ मातात देया तोप प्रापिरे मृशम् । पुनर्देशाधना रात गुहार पर्ष २ ·उत्पात तदा 180 धीरकान्दे महापुराणे हित्वा तान्यपि धर्मात्मा पुनर्मुक्तानि शीघ्रतः । धूळीकृत्य पुनर्दैत्ये जहाँ सप्तशतं शरान् ॥ २४ मोधीकत्यासुरो वाणान् द्विसहस्रं मुमोचहि । तावरसंस्यै शरैः स्कन्दस्तान् छिस्यादेवनायकः । ६५ सन्दधे द्विमहनाणि शस्त्राण्यस्योपरि घा 1 उच्छिय ताति दैत्योऽयं द्विसहर्मशाशरैः ॥ २६ कैपयन् शेषभूम्यादीन् महाकोलाहलारवैः । धनंतकोटिसंख्यानि घवर्षावरनायकः॥२७ धूळीचकार विप्रेणा नानि सर्वाणि पन्मुखः । एवं परसरं छिया युयुधाते शानुभौ ॥ ३८ वहिन्योन्यारवटनात् । अशोपयदयं प्योम गलामधीनहोविज्ञाः ॥ २९ धीरलक्ष्मीस्तयोवार्य पश्यन्ती सातिविस्मिता । तस्थेसमीपे क्याऽहं भजिष्याम्यनयोरिति ॥ ३० ददर्शतुस्तयोरंगे शरैरत्यावृतेनहि । ततस्तु शूरपोऽयं तद्रयस्थ वृहत्स्यजम् ।। ३१ छिया कोलाहलं त्या दामौ शंख महारवम् । पुनर्षवर्ष भूषसि शराण्यस्मिन् दुरात्मवान् ॥ ३२ तानि सर्वाणि सधैशो मोषीरस्य शरैः परैः । समुद्रे पातयत्सप्त शरैश्छित्या स्थध्वजम् ।। ३३ दैत्यस्य तस्य देवेश सहसा ब्राह्मणोत्तमाः । ततस्तु भानुकंपाल्यो भूतानां मध्यतोवलः ॥ ३५ सहवास्येपु चाहानां सहनं संविधाय सः । चकार सुभद्दारावं सर्धशब्दामिभावकम् ॥ ३५ अनेकयुगपर्यन्त मध्यत रयः । प्रतिम्खलनमाप्याय मण्डभित्ती मधीसुराः॥३६ पायअन्य सदा दध्मौ हरिशव मिजं परम् । प्रेरितस्तु तदा वहिर्देवैः शुफुटरूपवान् ॥ ३७ कुछटध्वजरूपेण रथे स्थित्या गुहस्य सः । बिततात महाशब्दं महाप्रळयमेघवत् ॥ ३८ सर्वमेतत्तदा हमा विष्णुब्रह्ममुखास्सृराः । नमः कोलाहलारावं तेऽपि सन्तुष्ट मानसाः ॥ ३९ तमाफर्ण्य महाशब्दं शूः पापविनिर्मितः । माकृषि फुर्वतां नित्यं देवानां माधवादिनाम् ॥ ४० स्थित्या मम पुरो भीत्या किंवा कोलाहलबलम् । तदैतान् पुरतो हत्या जयिष्यामि ततशिशुम् ॥ ४१ इतिप्रतिशय चरवायं रथेनैव नमः स्थले । गत्वा वर्ष शस्त्राणि देवाशुद्दिश्य कोपतः ।। ४२ तानि सर्वाणि सर्वारमा गुहः परमपावनः । मोघीचकार स्थित्वात्र भूतले मायकैः परैः॥४३ प्रेरयित्वा स्थं स्कन्दः खं स्वयं प्राप्य देवताः । मास्तु भीरिति ताथोक्त्वा दातो स्थापयत् खलु ॥ ४॥ अवाप्य प्रीतिमतुलां तस्थुस्तच गुदाशया । पुरतो वर्तमानं तं प्रेक्ष्य शरो महासुरः ।। ४५ दुवुध सुरास्सधैं पञ्चयित्या शरान्मम । यालिशोभ्य समागत्य घर्तते पुरतः स्वयम् ॥ ४६ चल मम समीचीनं जातमत्र रणस्थले । चिन्तयित्वेत्यासुरो वर्ष सुषहून् शरान् ॥ ४७ गन्धिमत्तन्छन् क्षिप्रात् प्रत्यस्यैरमरेश्वरः । तयोर्वनमतस्तत्र थुप्यतोस्सुमहारथी ॥ ४८ वायुभ्रमणवत् धाम्यां चक्रवद्राशिवक्रवत् । कुंभकारस्य चम्चा यथा भ्रमति भूसुराः ॥ ४९ पुनः पणेन पाताळ भूमिमाशास्तधार्णवान् । पर्वतामेघवत् प्राधिष्णुलोकासमंततः । ५० चकयाळगिरि पाच महान्तं तु तमोमयम् । लोकमण्डफटाहस्य मूलमंतः भणेन ती ॥ ५५ भासयताधिमान् सर्वान भूत्या भालाक्षिविया । भ्रमतोरेतयोरेवं रथयोबाह्मणोशमाः ॥ ५२ विगुस्सवें जमा भूमि कंपे सप्तसागरः । मद्रय पासबो जाता ब्रह्माएममपि वास्फुटत् १५३ अपतं स्तारकारसस्ता स्मर्वयं पलाइफाः । शुरपमा तदा पाणान्यानोनियाधिकम् ।। ५५ मध्ये मध्ये महापापः पाशून कुलिशानपि । वज्रायुधानि भूयासि शूलानि मुमलान्यपि ॥ ४५ टंकानि शचिपरिधान् भिण्डिपालानि तोमपन् । लाइलादीनि चान्यानि वर्षानंतरपया ॥ ५६ तानि सर्वाणि सर्यामा छिस्यास्पैर्यायुदैवतैः । चतुर्दशभिरतस्तद्यावान् हतधान् मभुः ॥ ५७ इति भीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिषरहस्यानम्हे युद्धकाण्डे एकत्रिशोऽध्यायः ·युद्ध काण्डे- -द्वात्रिंशोऽध्यायः 181 । तत्र तन ॥ अथ द्वानिशोध्याय । प्रत्यण्ड सन्द शूत्यो युद्ध वर्णनम् ।। प्रविनण्रयाभ्योऽय स्थित्वा भूमौ धनुर्धर । मुमोचानतसरयापान सुब्रह्मण्य प्रति प्रचार छित्वा तान् देवनायोऽथ तत्याजास्मिन् यहन शरान् । तानवेश्य पुनश्चाय मिजाने तस्य सापकै ॥२ मुमोच भुजयोरस्य सन पातीमुत । वृष्टिधारा गिरी यवत् तथैवेमे पृघागता ॥ ३ पतिया तस्य दोर्द्वन्द पठिने पदोऽपिच । तदा कोपेन शूरोऽय सुब्रह्मण्यभुजोपरि ॥ ४ द्विसहनशरा स्तोहणान प्राविणोद्दानयाधम । के कोलादलाराय तदात्यन्त दुरात्मवान् ॥ ५ पतनाचत्र देवस्य भस्मभावमितास्तदा । तद्दष्पा दानव पापो महता मन्युना ज्वलन् ॥ ६ भूतसेनेशवीरेषु युयोजानन्तलायसन् । छिवा तानपि सर्वात्मा चिच्छेदास्य धनुर्धरम् ॥ ७ सहससम्यनिशितैर्याणरमितविक्रम । तदानीमसुरशीवादादाय धनुरन्तरम् ॥८ गत्वाफाश महापात्तरस्थस्तस्त्यजे शरान् । गत्या तमापि देवेश स्तमेनमयुधत् द्विजा ॥९ युध्यनियासुरो भूय क्षणेनाप महीतलम् । मायया वञ्चयित्वा त महापापो महालाल ॥ १० तमापि देवसेनानीरासन युपोधहि । ततोऽपि देस्य पापिष्ट पाताळ पारिधीनपि ।। ११ चमचागिरि मेर मदान्त पारिधि क्षणात् । दिपालाना तया लोकात् ब्रह्मणो माधवस्य च ॥१२ दुरामाय माययागाद्यदाऽसरा । गत्या तेयु स्यलेवेन अयुधद्देवनायक ॥१३ भण्डभित्तिस्थल प्राप्य पर्याय शगन् बहन | त्या तयापि देघेश क्षणेनास्य रथ पाम् ॥१४ मपातयदसौ छिया भूपृष्ठे याभिश्शरे । ततस्ससार देयोऽय इन्द्रलोक्रय परम् ॥ १५ समागते जयेमालिन् स्थित्वायमयुघच्छरै । पुरविलोक्य दैत्योऽप द्वारमण्डस्य सायकै ॥ १६ गुहस्य पिहित पात्या चिच्छेदतानिजश । मिनेषु सपु शस्त्रेषु द्वारमासीचथापुरा ॥ १७ ततो बनि भूयासि दैत्यानामागतानिहि । आजुदाय दुरात्माय तानि वीक्ष्य प्रताग्य ॥१८ थारपाल्य पादाय योन्य मुत्यो पुत्स्यगत । ततो विष्णुमुसादेवाश्चतुरगवल तदा ।।११ धालाहलानि घोगणि एलिशानि बहूनिवा । झालामधूमवृन्दया किमेतदिति विस्मिता ॥ २० मागत महता येगात् किंयाण्डस्य वहिजलम् । इत्यालोच्य भयाविटा परिदुद्रुवुरक्षसा ॥ २१ तदानीं सदमे दैत्या गुहमावृत्य पापिन । चप' स्लायकान् घोरान नानाशस्त्राणि मीपणा ॥ २२ मन्दसित तत हत्या हुकारेणावलोक्यतान् । ददाह परमात्माय सूक्ष्मभस्ममय द्विजाः ॥ २३ पुन पुनर्मदाहय भागतानसुरास्तत । ततस्तु चक्र परशु दण्ड मुसलमाश्यसिम् ॥ २४ तब तन स्थिता दैत्या ब्रह्माण्डेषु महाबलाः । नायास्यन्ति यथा घोरा दहतेति महाशया ।। २५ तस्यान तानि धर्मात्मा इन्तु तान् ब्राह्मणात्तमा । तानिपञ्चायुधान्याशु विनिर्गत्य महाजयात् ॥ २६ गुदाम्याशस्थिताम् दैत्यान् हत्याण्डस्य यहि क्षणात् ! मननकोटिचण्डाशुमामिर्गत्या यातुधा विभिन्नानि ब्रह्माण्डानि प्रविश्य य । तेषु तेषु स्थितान पापान दैत्यान जानु किल विज्ञा || सूरपद्म तत कोपात् पारमेश विभीपणम् । सक्षहारक चमाणामधिदैवतम् ॥ २९ गुमोच देवसेनेने गुढे परमपायने । तदाक्य गुहाशीम प्रसार्य स्खकर तदा ॥ ३० जग्राह लीलपा स्वामी प्रत्यत्राविषय मदद । दृऐतदानयोऽस्यन्त शोकमाप निजात्मनि ॥ ३१ बहुरूप प्रदीरयाऽय मापया त युयोध R | घनाकारभिन त वीक्ष्य दय स्मितानन ॥ ३२ महामोहहर घोर पानात्र सन्दधे महत् । गतमायस्तदा देयत्तस्ये वैवल एव 8 ॥ ३३ मक्षारय ॥२७ चम 46 ·प्राप्य 182 श्रीस्कान्दे महापुराणे ततो ब्रह्मादयो देवा मुमुचुः फसमानिते । घमः फोलाइलागवं सर्वपि युगपत् द्विजाः ॥ ३॥ सतस्तु सूरो ग्रामाण्डमतीस्य गुइमाहयत् । अण्डान्तरमुभी गाया युयुधातेऽतिमीपणम् ॥ ३५ पुनरंडान्तरं महायलपराममौ । पश्या युद्धं महाघोरं त्यक्त्वा तदपि भूसुरः ॥ ३६ भण्डान्तराणि सर्वाणि धैचमेती सुरासुरी | गत्या विभीषणं तेषु युयुधाते यदा द्विजाः ॥ ३७ तदा ब्रह्ममुखा विणुं पप्रच्छुभयनिहलाः । दुर्जयोऽयं हरे शूरो महामायोऽतियञ्चकः ॥ ३८ भाद्धपामास युद्धाय सुब्रह्मण्यं सुरेश्वरम् । तस्य तद्वचनं श्रुत्या देवोऽप्यण्डान्तरं गतः ।। ३९ ददर्श कि तं पापिष्ठं देयः परमवशपम् । किं न जातं रणं फिया जात विमो वयं न हि ॥ ४० पायते महसी मीसिरसान् संशयमानसान् । इति तयां घचः श्रुत्या स्मृत्वा देवस्य वैभवम् ॥ ३१ माह विष्णुस्वरान् सर्वान् भयकंपितविग्रहान् । श्यन्तु देवतास्सर्या युप्माकं मीसिरन का ॥ ४२ साक्षारपरशियाशंभुप्पण्मुखो नात्र संशयः | धनुष्यप्रतिमं तस्य पलं परममद्तम् ।। ४३ जानतोऽपिच ते युष्मान् साधते संशयो महान् । सर्वाण्डान्यपि गावागमायास्यस्पतिशोधतः ॥४४ तदनसंशयो मास्तु सत्यं सस्य मयोदितम् । इति विष्णुयचा त्या सन्तोष प्रापिरे सुराः॥५ सदानी मेय शूरोऽयं प्रत्याण्डेषु महद्रणम् । स्वपुरस्थागतोऽन्याशं विनिवृत्य द्विजोत्तमा ३६ समाह (क) तोऽमुना देवस्ता स्कग्दो महायलः । ततो महेन्द्रनगरीदैतेया गुहमीपय रो॥४७ परियजुर्महाघोरा दानघेन सुचोदिताः । मन्दसितेन तान्यापाधीश्य देपो ददाइ हा ॥ ४८ तदा विष्णुमुग्लादेवा विकीर्य सुमनोहरान् । तुटुयुर्देवमीशान सुरेश्वरम् ॥ ४९ इति भीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्टे युद्धकाण्ड द्वात्रिंशोऽध्यायः || सुब्रह्मण्यं ॥ अथ प्रयत्रिशोऽध्यायः॥ सुचामन्दर पातेन मृतासुराणां पुनम्जीवनम् ॥ तो दैत्याधिपो दैत्यान भस्मीभूतान् स्वसैनिकान् । स सैन्यं गुहमभ्याशे वीक्ष्य दुःखेन पीडिनः ॥१ किमिदानी करिष्यामि विचार्य दुरात्मवान् । सस्मार मातरं मायो तपस्यम्तीमरूपिणीम् ॥२ भागतायो महावेगात् दानवेन्द्रस्य सनिधिम् । तामाह दानवान् सर्वान् पुनरूजीययेति सः॥३ जगाद वचनं सा तं शूरं वीक्ष्यासुरेश्वरम् । महादेवस्वरूपं त्वं गुहं निन्दितयानसि ॥" त्वया मदुक्तं वचनं न श्रुतं खलु पैतृकम् । युद्ध व वृत्तवास्तेन दुर्जयेनातिमोहितः ॥ ५ तदस्य शक्त्या मरणं तव भावि न संशयः । तत्तिष्टतु मृता दैत्या उज्जीव्याः पुनरेवचेत् ।। ६ महतोमोनिघेरन्ते सुधामन्दरपर्यतः । वर्तते पुनरुज्जीवी मृतान् सर्वान् क्षणेन सः॥७ आनेतव्य इति प्रोफावा जगामा पथागतम् । तदाकार्य यचस्तस्यास्सन्तोपेणासुरेश्वरः ॥ ८ सिंहवाहनमारुह्यचेन्द्रलोकरयं त्यजन् । आनयाशु गिरि सं त्वं सुधामंदरनायकम् ॥९ इत्युक्त्वा प्रेरयच्छीग्रामिन्द्रलोकरय तदा । तथेति गत्वा तवायमादाय गिरिमद्भतम् ॥ १० घहन् समागतः क्षिप्रं महायेगेन मसुरोः । तदानीमगरसवें शुरधाम सोदयः ॥३॥ भानुकोपमुखाः पापास्सिहबपत्रमुखा अपि । येचात्ये निधनं मा स्पृष्टास्तामारुतेन तेर समुत्तस्थुमहायोतः खापादिव महीसुराः । चक्षुः कोलाइलारावं युगपहानवा भृशम् ।।१३ ·तत्र युद्ध काण्डे -निशोऽध्यायः 183 युद्धस्थलमियामाति किमेतदिति पापिनः । इति ब्रुवन्तराखाणि पतितानि समन्ततः ॥ १४ समादाय स्थितारसवें सनदासंगराय ते । समुत्थितांस्ततः शूरः पुत्रनातनुपासुरान् ॥ १५ इन्द्रलोफार्थ पीय परां प्रीतिमयाप 8.1 निनिन्द देवान् सक्लान् दुरात्मा पापमहत् ॥ १६ तयेतातो दृष्टा देवारस मयास्थिताः । इयमेव पदमातिरस्माकमासुरैःसलः ॥ १७ पीडा न जायतेचेद्वा प्रोक्त्यैयं दुद्रुवुः क्षणात् । चारूपेण भ्यांसस्तयाग्येतु शिसण्डिनः॥१८ इंसपारायतपिक कौशिका छियादिनाम् । त्यशयाऽऽयुधानि स्यान्ये भयाविधास्त द्विजाः ॥ १९ दुःखमापुस्तदाधीरा भूतान्यपि पलेश्वरः । तदेतत्सर्पमालोक्य सयमानमुखांबुजः ॥ २० गुस्साशासचिदानंदविग्रहः । लम्घानुमास्तदा शुरासिहवपनमुपाःखलाः ॥ २१ विजेतुमागताः स्पन्दं प्रदीप शलभा प । भागत्य त इमे याणाग्यमिशितान्गुहे' ॥ २२ विभ्युस्तदा तरी बीरास्तदाटोपमवेक्ष्य ते । ततः पाशुपतं घोरं सर्पशनिहन्तनम् ।। २३ सन्दधे सेपु पापेषु धमारमा पण्मुसः क्षणात् । उगिरत्तन्महासान् पुलिशानि विपाण्यपि ॥ २४ रद्रागनंतान् मरतान् राम्राणि महान्स्यपि । वारिधीनपि बल्लोलभीपणांध समन्ततः ।। २५ पनीनराणि चाम्पानि महाघोगणि भूसुराः । उच्छिद्य तेपामयाणि दाणेघातिमीषणम् ॥ २६ हत्या तानपुरान् पापान युगपत्पर्यतच तम् । धूळीरस्य पुनस्शीवात् गृहपाणिं तदागमत ॥२७ तदायशिष्टरोग्यमेकस्तस्थे रणस्थले । मापुः प्रीति तदा देवाः परमां धावपूपा ॥२८ ततोदेस्यस्तराफदो भ्रस्टीफुटिलेक्षणः । इन्द्रलोक्य प्रेक्ष्य प्राह याचं तदा लः ॥ ६९ ग्रीरान भूतानि चान्यांच सानीयाण्डगोळो । स्थापयित्या यसाशुस्यमित्युपाया राष्ट्रद्रयम् ॥ ३० स तथेति घिनिर्गस्य महागेर मीषयन् । मोहयित्या तदा पीरा भूतान्यपि महीसराः॥ ३॥ क्षणेन तान् समादाय तत्र पत्याध्यमास्ययम् । प्रातिमाप तदास्यन्त घरमाऽसुराधमः।।३२ दुःसमापुस्तां देवा: हाईतिच भयान्विताः । इन्द्रलोक्रयेनतामामीलानण्डगोळफे ॥ ३३ मात्या गुहः परारमाय मुमोचाखाणि भूरिशः । तत्राणि महायगादत्वातास्दथेस्थितान् ॥ ३४ योघयिाया क्षणेनैनान् यिनेय गुदान्तिकम् । प्रापयामास गेम ममानीय स्यं हिजाः॥ ३५ हायतीर्य पादस्माद्वीरायापीय पण्मुखम् । प्रणम्य पाया भक्त्या तायुयनायकम् ॥ ३६ सुम्राह्मण्यस्तराधीक्ष्य यि तं दानयस्य सः । मा पुनर्गच्छ दैत्यस्य समीपं स्य घसाम च ॥३७ युफ्या स्तमयिविनमिन्द्रलोपरयं गुहः । न्यबसतन धर्मामा धीक्ष्य र निजेशणैः ॥ ३८ r: फोपायर्यायवाणि पमुसे । छियानि गुहो यागपास्मिन पुनहुन् । ३९ मोपीहरप गुहम्यताम् दानप: पामत् । युयोज सारयो कोपा मार्गणान उनपम् ॥ ४० सद पीरितो यायुरासोनोमिरावृतः । रपत्य चोदनेशित स्तम्थे तपाति पु.सितः॥ ४१ रतदसरस्याय धनुरशिनदाशुगः । गुस्साहनाच्या निमित प्राणोत्तमाः ॥ ४२ तसः प्रस्तरां रसद गुपत्या बातम् । गुदम्य मनिधि प्राप या कोलाहलारयम् ॥ ॥ गुलमादाय पंगेन समदारयाकम् । तदीयपादन सिंहो रथाम्यान पध्मुसस्य मः॥४ मागास्यास्फान्य बेगेन पोलामाई तदायरोत् । दानयोऽपि तदा शुलं यामाप्त पमुखे ॥ ४॥ तदान सुयान घोन पिपाणि निशाम्यपि । पिसीपमानि भूतानियायुपानि महानि ॥ ५६ पपमादीनि मात्यानि विरामीण मृताम् । धेगेन मदता मगमसनिधिम् ॥ ४७ तासन् कोरियन स्पन्दो गुमोच निशितास्तदा । सास्टियागणपठात भारा ·184 भीस्कान्दे महापुराणे तत्याज फुलिशं घोरं तदा तस्योपरि धा । गुइस्य कुलिशं घोरं शूलमास्ये विधाय तत् ॥५९ समानीय मदत्वतद्गुइपाणौ स्थितं स्वयम् । प्रष्टमनसो देवा रक्ष रक्ष दयानिधे ॥ ४० हस्यैनं पापिनं घोरं दुष्टात्मानं प्रभो गुह । तुवुर्देवमीशानं सुराणां तमुमासुतम् ।। १५ तदा गुइशरान् घोरान् द्विसहस्राणि शीघ्रतः । तत्साज चाहने सिंहे दैत्यस्यास दुरात्मनः ।। ५२ तदेव सिंहो भूपृष्ठे पतित्वाशु ममार स: । भारस्तु सदा भूमिमाभितस्सहा द्विज्ञाः ॥ ५३ अस्यद्भुत महाघोरं रघांगावयपक्षिणः । गृहीत्या देहमत्युग्रममुद्दीयनभसिक्षणात्॥ ५४ इति श्रीरकान्वे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखण्डे युद्धकाण्डे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥ ॥ अथ चतुर्विंशोऽध्यायः॥ शूरेण मायपा बहुरूपरहणम् ॥ पक्षाघातेन भूतानि वीरानपि बलाधिपान् । मोहयित्वा पुनश्चान्यास्तुण्डेनान्यांश्च खादयन् ।। १ तुण्डेन काश्चिरकोपेन गृहीत्या प्रेरयहिथि । पादाभ्यां धारयन् योनि तथा भूतानि कानिचित् ॥ २ भ्रमित्योपरि येगेन सारथिञ्च रथं तथा 1 घेगेन महताऽभ्येत्य सम्ताय व्योम गच्छति ॥ ३ पीडयत्याशु कोपेन स्थवचतुरङ्गमान् । धीरशस्त्राणि घोराणि भजयित्वा विशीर्यति ॥ एतदखिलं देवश्शूरस्थास्य दुरात्मनः । मनंतकोटिसंख्यानि शास्त्राप्यस्मिन्यवर्षहि ॥५ तानि सर्वाणि दैत्योऽयं पक्षाभ्यां साडयन् भृशम् । पण्डयित्वाशु तुण्डेन पादाभ्यामपि धारयन् ।। ६ परिभ्रमम्पुनवेगात पाताळं पारिधीनपि । चक्रवाळगिरि भूमि पर्वतान् सरितस्तथा ।। ७ पुनगेनचान्येस्य धीरान् भूतानि भक्षपन् । व्यक्षेपयतयाऽन्यानि तुंटेनास्फाल्प कोपतः॥ ८ पभ्राम सुमहारावैप्पण्मुसस्य रयोपरि । वीक्ष्य ते पक्षिणं घोरं पातीतनयः सायन् ॥ ९ में सांप्रतं ममेदानीं पक्षिणा युद्धमीदशम् । इत्युक्त्वा रथमाश्यास्य भूमि मोदेवनायकः ।। १० पवालोफयदिन्द्रस्य मुखमने निवासिनः । इन्द्रस्तदानीं मायूर गृहीत्या रूपमद्भुतम् ॥ ११ भागस्य तं प्रणम्याशु विनयेनासुरान्तकम् । स्थित्या प्रदुपरिस्वामिन् तेन युद्ध दुरारमना ॥ १२ कुरु सर्वामरेशानेत्येयं तुटाप पण्मुखम् । तस तमचनं धुरया तथेत्याय पण्मुखः॥ १३ मयूरं प्रेपयामास चयाकोपरि फुधा । वझवाकस्तदा फोपादागत्यने शिखण्डिनम् ॥ १४ पंशयामास तुंडेन पादेनास्फाल्य रहसा । मयूरोऽयं तदा रोदमापात्यन्त भयान्यितः ॥ १५ तदीय पार्यसी सूनुस्तस्य यपत्रे शगन्यहून् । शिरोवक्षः प्रदेशस्य मुगोचांत्रिपु भूयसा ।। १६ तर्याशः पीडितोभयन्तं रुधिरौघारिप्लुनः । धुन्वन् पुनर्वितत्यार्य पक्षी सस्यासिमीपणौ ॥ १७ बधाम सकलान् लोकान् क्षणमाप्रेश कंपयन् । तदानी देवनाधोऽपि यत्र यत्रानुराधमः ॥ १८ निर्गति महायेगाउंपु सर्वत्र सायशन् । प्रेरयिाचा वयस्मिन् युगान्तोक्तमेघवत् ॥ १९ सतस्मसंभ्रम तस्य धनुर्भअयितुं सगः । आगतप्पण्मुखाम्या महायगेन भगः ॥२० मन्यातं समीप तं पीय पन देवः । रित्या द्विधा महीपृष्ठ पातपामास पपमुसः ॥ २५ सदुरमा पतिश्याय महीपण भूयसा 1 उत्थितसहसाष्टान्त माययो भोपपगुदम् ॥ २२ सदा रवीन्द्रोर्यायोयो मागों दुपामना । वीक्ष्य ते मीपणाकार दुरात्मनिति रो पुयन् ॥ २३ ·युद्ध काण्डे -पञ्चम्मिोऽध्यायः 185 गत्वा दानका तल्याज तसिन पापिष्टे निशितान् सप्तसायकान् । महासमुद्ररूपेण वाणास्ते पृथिवी क्षणात् ॥ २४ विनाशयामासुरसुरा मिनरूपिणीम् । ततो देयः पुनः कोपासमुद्रस्याति पृथम् ॥ २५ गृहीत्वा महदुलोरागतप्पण्मुसोपरि । युयोज्ञ तस्मिन्याशानां शतं शीघ्र सुरेश्वरः ।। २६ त इमे मार्गणाशीघ्र गत्यानन्ताग्निरूपिणः । ददाह चारिधि घोरमसुरेण विचेष्टितम् ॥२७ तदानी पापो गृहन्बद्धर्मवपुः । निरणात्मतिधेशं स्फुरदग्निकणावृतः ॥ २८ सहनवाणांस्तत्याज तस्मिन् देवः सनिय । पण्डवायुस्वरूपेण गत्वा ते वद्धिमीदशम् ।। २९ रामयामासुरादयेनं तदानीमेव भूसुराः । अमाह स महायायोदशरीरं मीपणं भृशम् ॥ ३० पापामा दानयो घोर स्तदानीमेव वश्चकः । तस्मिन् लक्षशरान घोगन प्लन्दधे देवनायकः ॥ ३१ यमी शरा महासर्पसंघरूपेण निर्गताः । कपलीकृत्य पातु निवृत्ता गुहमापिरे ।। ३२ तसदनाणि सर्वाणि तत्तद्रूपं च दागबम् । इत्येत्यमापुस्सवेश निवृत्यैतानि शीघ्रतः ॥ ३३ एवं घोरेण युद्धन चत्वारो दिवसा गताः । सुरासुरेशयोयुद्धमल्लुयोर्माह्मणोत्तमाः। पुननिभूतिकपेय दैत्योभ्यं पञ्चकः परः । समायाति महायेगादानयाकारतः कचित् ।। ३५ इन्द्रादि देवरूपेण भूताकारेण कुत्रचित् । पैशाचं रूपमास्याय वढेरपि विमीषणम् ॥ ३६ अन्तकस्य महामोरं रूपमादाय चैफतः । महायास्यास्वरूपेण परितो याति दुपधीः ।। ३७ समुद्ररूपेणेकर धूप (विप) रूपेण चान्यतः । संघमेघाशनितमः पर्वतादिस्यन्दवत् ॥ ३८ दिदनागसिंहविहगमृगसंघ पचित् । स्वस्वरूपेणचान्यप्रसारकाकारतस्तथा ।। ३९ सिंहाननस्याग्निमुनभानुफोपमुखादिनाम् 1 फनीयहां तानां च मीमरूपेण सर्वतः॥४० मन्त्रिसेनापतीनांव रूपं गृहन् फचित्कचित् । निर्गस्य सुमहाराय भीषयामास दानयः ॥ ४१ पलापन्त तदा देवा भृशंघस्ता स्समंततः । तदेतत्समालोक्य सितं कृत्या गुहस्तदा ॥ सहस्रकोटिसरयाकान्यवस्मिन् शरान शितान् ॥ ४२ इति श्री शन्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवहस्यखण्डे युद्धकापडे चत्रिंशोऽस्रायः॥ ॥३५ ॥ अथ पतिशोयायः॥ स्पन्देन शूरपनवधः ॥ तानि सपालि त्राणि दैत्यस्तास्य दुरात्मनः । एपेक्स्य स्वरूपम्य समाधिक्येन गोमतः ॥ १ मागस्यतानि इत्या स्वरूपाणि ययुगुदम् । शूर एक्स्तदातस्ये परिशिष्टो गान्ति ॥ २ तमेनमसुरं पीप देयः परमवैमरः । एतानि तपकणणि दृष्टयानसि दानव ॥३ मदीयमपिरु पदयेत्युपायाऽमोभ्यः । जनाद चिभ्याम्प स्वमयामानसोपाम् ॥ ४ माहातः पर्या पातसमये व्यवस्थिताः | सागराः प्रपदे तस्य तारश शादिनी प्रदाः ॥ पानामुळीपु विधान्ता गुल्फयोदशशि माहारी । त्यापापती वायप्यपान्तर्गतामा १६ अयोधपधितामगिओनी मर्देशितुः । विद्यादयः स्थिता इन्द्रनयन्तागसस्थिती ॥ पटिसची फालपमाषमुराः परिदेवगाः । पायंमागे स्थिता देया नागा गुणदि देशमा शेफ.स्थममून नामापुष्टिपठांप्रभोः । दिप्ये पक्षसि मालालिबानं यशेपीशरम् ॥९ ·186 श्रीरकान्ये महापुराणे अण्डानि रोमकूपेषु पाणी भोगस्य संस्थितिः । ब्रह्मा विष्णुश्च भुजयोरंगुलीघरस्त्रियः ।। १० शब्दजालमशेषतत् कण्ठदेशे समाभितम् । आस्यमध्ये स्थितावेदा देवदेवस्य भूसुराः ॥ ११ अक्षराणि च दन्तेषु जिज्ञायांतु शिवागमाः । सप्तकोटिमहामन्त्रा ओष्टदेशे व्यवस्थिताः ।।१२ वायु सिक्संस्थोऽस्य नेत्रयोरिन्दुमास्करौ । दिशश्नोत्रमदेशस्था ललाटे प्रणयः स्थितः॥१३ परमात्मा शिवः साक्षात् स्वयं शिरसि राजते । एवमत्यद्भुतं रूपं दर्शयामास पण्मुखः ॥ १४ दृष्येतदमरास्सर्वे भयकैपितविग्रहाः । कृताञ्जलिपुटा मूर्ति स्तुति चक्रुः पगं तदा ॥ १५ तान्धीक्ष्य कृपया देयो मास्तुमीर्योऽपरा इह । इस्युयाच छपांभोधिर्णः परमपावनः॥१६ तदा देवास्सुब्रह्मण्यं प्रणम्य ते । शूरस्तु तादशं रूपं दृष्ट्वा दैवयशादयम् ॥ १७ चित्त सञ्चिन्तयामाम प्राप्य हरने गुहस्य सः 1 हस्वाऽऽसुरीमयं सेनामन्यापि मया सह ॥ १८ कृत्या युद्ध महाघोरं इन्द्रलोकरय पुनः । कृत्वा स्वयशगं मायां मस्कृतांच विनाशयन् ॥ १९ अनन्यतदर्श रूपं ससुरासुरमानुपम् । गनन्तकोटिब्रह्माण्डकतावासमदर्शयत् ॥ २० तमेनं मूढयुभ्याई सातयानसि वालिशम् । अयमेय महादेवः परमात्मा स्वयं शिवः ।। २१ पुत्रसिंहमुखाघेवं उक्तवन्तौ पुरा किल । न भुतं सचोऽस्माभिर्मतरैश्वर्यमानिभिः ।। २२ पादरोमा मानि तम्याण्डान्य खिलानि मे । मापादमस्तकं मेधैरस्य रूपं मयेक्षितम् ।। २३ अनेकफालं लसति सौन्दर्य तु मयं नयम् । मलंबुद्धिर्न फुरते तरां प्रीतिस्तु जायते ॥ २४ तपोमहिम्ना तस्यैतं हण्यानसि विग्रहम् । कृपया मयि देवोऽयं युद्धायान समागतः ॥ २५ जायतेच तरां भक्तिरेतस्मिनन्तरात्मनि । प्रदक्षिणनमस्कारस्तोत्रेषु च मनो परिस्फुरति में नेत्र दक्षिणं याहुरप्यहो । शास्वा शसहायार्थ मागतं तं मनो मम ॥ २७ परिद्रयति कोपेन परिप्लुटे तरामिह । हन्तुं यदिध देवोऽयं मागतो मां रणस्थलम् ॥ २८ कोतिभारस्तदातस्य लीलामेव चकार सः । अदर्शयन्महादेवो देवतानांच मयुक्तमितिमा केचिदृचिरे धानमोहिताः । अनेन यस्मादयुधं पीर्य कीर्तिस्ततस्तराम् ॥ ३० मुक्त्या देवान् प्रणम्यैनं स्थितं चेत्तरकुतो मम । एवमादि विचार्यान मनसाऽस्मिन् स्थिते सति ॥ ३१ उपसंहत्य विश्वात्मा विश्वरूपं वपुः पुनः । शानंच तस्य प्राचीनं स्वरूपमग्रहीत् विजाः ॥ ३२ विशानेऽपहले दैत्यः कोपेन परिपीडितः । वीक्ष्य देव विहस्पाय करावास्फाल्य भीषणम् ॥१३ योद्धे मया समर्थोऽयं मायया चपुरप्रदीत् । मन्यादृशं क्षणेनैतत् निगृहीतं मया शिशोः॥ ३४ तस्मान्मत्सदृशो नास्ति लोकेषु हि विचक्षणः । पश्चादन जयिप्यामि देवान् सर्वान् क्षणेन तान् ।। ३५ प्रेरकानस भक्षयिष्याम्यसंशयम् । इति सचिस्प मनसा दुरात्मा विधिचोदितः ॥ ३६ मदान्धकारं संपाध मायया मीपणं वपुः । पने कपाणिपादोयमने मुखझीपणम् ॥३७ गृहीत्यतादृशं चोरमुस्थितो ध्योग्नि भूसुराः । तत्रस्थित्वा पुरान् सर्यान धीक्ष्य कोपेन दानया ॥३८ प्रवृत्तो भक्षित शीघ्रात् प्रसार्यात्मवाराम्यहुन् । तदा देया भृशं प्रस्तास्सुब्रह्मण्यं सुरेश्वरम् ॥ ३९ हपांभोघे भकानामभयप्रद । मारयाशु दुरात्मानं देवानां मयदायिनम् ॥ ४० महापोरं महापापं भर्सपन्तं जगत्मयम् । इत्यं मलपमानास्ते दुद्रुवुश्च समंततः ॥ ४१ मपूररूपो मधयानमायदसावपि । तदेवांतु पचण्यन देवेशा कृपपान्वितः॥४२ भषेप शक्तिमतुलां संहारकारिणीम् । विघा भित्याऽसरं शीमादागन्छेति मुमोच ताम् ॥ ४३ मम॥२६ धन्धनैः ॥ २९ पालत्य ·युद्ध काण्डे - पञ्चत्रिंशोऽध्यायः 187 मन्दं मन्दं विनिर्गस्य सूर्यकोटि समप्रभा । वर्पयन्त्री महदि विनिवार्यारं तमः॥५४ मापारूपंच तस्याशु शक्तिरेपा समागता । यदा शूरस्थ निकटं तदानीमसुरोत्तमः ॥ ४५ धनश्वर कदाम्येनं किं मां शशिः करिष्यति । विहम्य कोषादहरो लोकान् इत्या क्षणाच्छिशुम् ॥ ४६ हनिष्यामीति धेगेन गत्या मध्य पयोनिघे. । स्फुरद्वहिवाळीचं धूमराशिच्छदावृतम् ॥ ५७ तप्तकाञ्चनपुष्पाद श्यामरतसलाटुक्म् । रचोपळफलामीण मेघशाप्तामनोहरम् ॥ ४८ ब्रह्माण्डमित्तिपर्यन्तं गतमूलं महोन्नतम् । वितन्वान घनच्छायां लक्षयोजनदरतः ॥ ४९ कंपयन्तं रेलोकं ब्रह्मणोऽपि महीसुराः । दिक्पालानांच सणां सूर्यचन्द्र विवस्वताम् ।। ५० मातॄणां कन्यकानांच लोकान् सप्तपयोनिधीन् । अण्डमित्ति तदास्फाल्य दारयन्तं महीमपि ।। ५१ गृहीत्वैतादृशाकार चूतवृक्षस्य दानय. । अपीडयजगत्सर्व स्कन्धरास्फास्य मन्युना ॥ ५२ तदाटोपयशागमित्स्फुटदशकपिता | अधोभुवन लालानि न्यपतश्च तदा भृशम् ॥ ५३ आदिकूमोऽएदिनागा अनंताधामहोरणाः । चकपिरे समुद्राणामेकीभावोऽभवत्तदा ॥ ५४ गिरयस्तारफारसा ग्यपतन् सर्वतो द्विजाः । चन्द्रावुभौ संग्रहमुक्त्वा स्थान् स्वमान् ॥ ५५ मपलायंस्त प्रस्ता हाहेति परितो भुगम् । कैलासे केचिदमरा मेरापि पतास्तदा ॥ ५६ पपात ग्राणोऽप्यण्डे विभिन्न भूतले भृशम् । पयमेतस्य दैत्यस्य मायां चोरुप दुरात्मनः ।। ५७ गुहस्य सा परा शक्तिः कोपेनास्यन्तमीपणा । महासंहाररुद्रामा व्याप्नुवन्ती गसराम् ॥ ५८ विधामहम्यंमध्यस्थज्योतिलिङ्गस्वरूपिणी । महाभैरवशूलस्य समप्रख्यातिभीपणा ॥ ५९ दन्ती सकलान् लोकान् मुश्रया फैलासपर्पतम् । शोषयिता तांभोघीनागत्या द्विधारोत् ॥ ६० ततस्तु दानवः पाप. सक्षचूतस्वरूपवान् । स्वस्वरूप गृहीस्वाऽय स्वमादाय वेगतः (चागतः) ॥ ६१ तमेनमसुर घोरं पक्षोभित्या द्विजोत्तमाः । यिनिर्गस्प पुनश्शतिर्भासयन्ती विषास्थलम् ॥६२ स्तूयमाना सुरस्सर्धेच्योमगाभसिक्षणात् । स्नात्वा देवादिदेवस्य करमाए महीसुराः॥६३ द्विघाभूतोऽसुरः पापो मागेनकेन पर्हिषः । कुकुटस्थापरेणायं शरीराभ्यां विनिर्गतः॥ ६४ मयूरकुपुटाकारी परमेशं तदा । योद्धमभ्यागती कोपादुम्सुत्योत्सत्याहसा ।। ६५ तो गुहः साक्षात्परमानंदविग्रहः । मयूरप्युटापेतायवालोक्यदासा ॥६६ तयोर्यभूय विज्ञानं तदानीं त्यक्तगर्षयोः । प्रणाए तो गुदं देवदेष तुप्यतु शम् ॥ ६७ सुब्रह्मण्यस्तदा पीश्य पुफुट भीमविग्रहम् । यजरूपेण तिष्ठस्मिन् मद्रथेतिलगायतम् ॥६८ तदाश शिरसा धृत्या पुयारः प्राप्तचेतनः । पारा तस्य परमे रथे स्थित्याऽति भीरणम् ।। ६९ मदाराये घाम प्रळयोचुदमेघवत् । भयरह्म मयूरसस्वादार धने शिण्डिनम ॥ ७० इन्द्रपाद्दशी यदायपरम द्विजाः । मयास्तु तदा भूमी अन्तरिक्षेव दिम्पपि ॥ ७१ सर्पलोरेगुनमापसुराः क्षणात् । धापतो यहिणो गादयो विमिदुस्तदा ॥ ७२ पपात मेरुपृष्ठे पृथियपि तदारफुरस् । अग्निायू याने ग्राह्माण्देन भृश सदा ॥ ५३ विसस्य केपी सी पक्षी प्रकारायजपरश्यम् । घिमीपयस्तदा स्यन्त पभ्रामाशातु सतः ॥ ७॥ उत्पादयन् मयं शेष राहु येत्यादिनां भृताम् । स्वाहा रेयसेनेश अमात्य मदादरम् ॥ मेघरूपी दरिदत् पामेशमुराद स: । विपाशासन शिदिनम् ॥ ७६ नन्तोरिचण्डपमापरिगतो गुहः । माप पुइस्याद घेणाया रेघमुन्या. स्थिताः । ७७ तमा यतिमायन्ती पाटपहिलो: । गुम्या परिसफाया कर्ण जगृदः पम् ॥ ७८ एपया ·188 धीस्कान्दे महापुराणे नमस्कत्या गुहं भक्त्या भृशं तुष्टुवतुस्तदा । तथा भूतानि वीराध सह सेनाधिपर्वलेः ॥ ७९ संगत्य देवमावृत्य चक्र: कोलाहलारवान् | ब्रह्मविष्णुमुखादेवाः प्रणम्य गृहमव्ययम् ॥ ८० प्राहटमनसस्सर्वेऽप्यस्तुवन् देवनायकम् । कृपापूरितटाट्यप्तानवालोफयदग्निभूः ॥ ८५ मृतश्शूर इति श्रुत्वा तद्भार्या पद्मकोमळा । तदानीमेव मरणमापेयं महरोत्तमाः ॥ ८२ विविशुन्य परानार्यस्तस्य यहि मनोहरम् । शूरादीनी मृति श्रुत्वा हिरएपशूरपाजः ॥ ८३ इन्त तात यचोऽस्माभिरीरित म श्रुतं त्यया । मृतः कुकुटरूपेण ध्वजे तिष्ठसि घेरिणः ॥ ८॥ मायूर वपुरास्थाय वहस्पेनं किलाधुना । एधमादि विलप्यायं यदिदृष्टोऽस्य सैनिकैः || याधन्ते मां तदाश्यन्त इति सचिन्स चेतसि । गत्या शुक्रस्य निफ्ट स्वगुरोर्दानयात्मजः ॥ ८६ पित्रोः कृत्यानि कृत्वाऽयं ऐश्वर्यं क्षणभंगुरम् । विनिन्द्य शिवमुद्दिश्य मोक्षार्थीतप बाधितः ॥ ८७ घर पठेतृणुयातदाण्यानं पामाद्भुतम् । तस्य शत्रुभयं नास्ति सुब्रह्मण्यशपायलास् ॥ ८८ धरवा ऋषिमुझेभ्यस्तदेतद्विष्णुर्मुररिपुम् । कालनेमि महाघोर अजयत् ग्राहणोत्तमाः ॥ ८९ उपमन्योरपिश्रेष्ठाच्छुत्वा कृष्णो जगत्पतिः । भौमादीनसुरान्पापान इतवान् क्षणमामतः ॥ ९० श्रुत्वा पितामह गुफात् दधीचस्तपतांघरः । माख्यानमेवदखिलं मजयद्धरिमच्युतम् ॥ ९१ इति श्रीरकान्वे महापुराणे शंकर संहितायां शिवरहस्यखण्डे युद्धकाण्डे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ युद्धकाण्डः समाप्तः ॥ Mums ·ஸ்ரீராமஜெயம். धी महागुरुभ्यो नमः॥ श्री विघ्नेश्वराय नमः। अवितमस्तु । धी शरयणोद्रवाय नमः। श्री स्कान्दै महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे ॥ देवकाण्ड पारम्भः ॥ देवकाण्डे प्रारम्भ महळ श्लोकाः ॥ कल्याण ददतं कटाक्षलवतो भक्ताय हत्या रिपून कल्याणाचल कार्मुभस्य तनुजं कारुण्यपाथो निधिम् । पल्याणाकसिमव्ययं गिरिसुता प्रेमास्पद पावनम् कल्याणाय भजेऽनुज गणपतेः श्रीदेवसेनापतिम् ॥ भजेतराम वल्ली देवसेनापति गुहम् । मयूत्याहनं शक्तिधर तारपामारकम् ॥ ॥ अथ प्रथमोऽध्यायः थी देवसेना विवाह निश्चयः ॥ गयावेक्ष्य गुद्दो देवान् जयन्तप्रमुखानिह । यन्धिठानानयेत्या थीरमाहुँ तदाऽसु॥१ स तथेति विनिर्गत्य गुहाशा शिरसा वहन् । जयंतादीनवाप्याय चन्दितस्तैर्महायलः ॥२ पृचान्तमुरत्या तान् शीवादानयिरया समागतः । प्रणम्य ते गुई या स्तुति चस्तरां तदा ॥ ३ तानुवाच कृषभोधिस्सुखिनो भवताधुना । स्वर्गभोगान् यथापूर्व भुक्त्या यूयमितिद्विजाः ॥ ४ प्रताशिपो जयतादि देवाः परमया मुदा । प्रणेमुरिन्दमम्याशे स्थितमधिभुवस्तदा ॥५ परितुष्टस्सुरेशानो जयंतादीन् सुगनिमान् । आलिय प्रणयेनायमुवाच वचनंच लान् ॥६ यानि भूतानि वीराश मुताः पूर्व रणम्पले । उत्तिष्ठन्तु पुनशीघ्रादिति ससार पमुखः ॥ ७ सदाशया मृतास्लये नमिता: प्राप्त चेतनाः । अपांपतिमवेश्याथ गुहा परमिपूदनः ॥८ महेन्द्रनगर दैत्यकृतायास मदाश्या । कयळीकुरु शीघ्रात्यमित्याशां कृतवान् द्विजाः॥९ स तथैव सकाराशु संप्रीत्यामोनिधिः पुरम् । विनिर्गस्य ततो देवैवीररन्यैश्च पण्मुखः॥ १० श्रीमधिनगर बाद्यमहारवः । तत्र मयूरास्वाइवरुधासन महत् ॥ ११ सहमध्यारोहाय सूर्यश्चास्त गतस्तदा । कुमारं तत्र ते मफ्त्या (पद्धत्या) देवादेवपूजयन । १२ तहानी तेषु कृपया दृष्टिं चक्रे सुरेश्वरः । उदितेतु पुनस्सूर्य परेयुपगमुषः स्वयम् ॥ १३ भपूजयामद्देशानं जपता पित तदा । पूजयिश पुरागति घण्मुखो हमानमः ॥१४ सारा वहिप रम्यं नानालंकारमण्डितम् । धीसधिनगराद्वीररसे नेशैस्स्यन्दनस्थितः ॥ १५ मतस्थे परया प्रीत्या पराचलममि द्विजाः । मुदाक्षपा तदा विष्णुप्रामुख्यास्मुरेश्वराः ११६ रम्यमाप पत्या ·ध्वजा महोगाः ॥ २१ 190 श्रीरकान्दे महापुराणे खं स्खं याहनमारुह्य निर्ययुस्सहसा द्विजाः | छत्रचामरसंघाश्च निर्ययुर्यजनैरसह ॥ १७ महोन्नतास्तद्वद्वाद्यानि विविधान्यपि । चञ्चनाभूमिमुलिख्य मयूरो भीपयन्नहिम् ।। १८ कै कारवैर्महाघोरैविधचाल क्षणात् द्विजाः । कुक्कुटोपि महामेघानशनि निजच धुना ।। १९ लेलिझानो महारापो निरगासुरास्तदा । मृगाणां चापि भूतानामारावैस्तु मृगाःपरे ।। २० गुहां प्रविविशुस्खस्ताः पर्वतस्य समंततः । केकीकु फुटशद्देश्य भृशंत्रस्ता विलानि वियि शुश्शीघ्रं गैमीराणि तदा द्विजाः । समजायत वेदाना (देवाना) मारायोऽपि मापीश्वराः ॥ अस्तुवन् गुहमीशानं स्तोत्रययः स्तुतिप्रियम् । तदा किन्नरमुख्यानां गानासक्तमनागुहः ॥ २३ पराचलं महाराचैरापार्य दानवान्तकः । क्रपयापयिधावाधा देवा अपि गुहं तदा ॥ २४ स्थातव्यमत्र देवेश मयता पर्वतोचमे । एवममार्थयन् स्तुत्या सुब्रह्मण्यं सुरेश्वरम् ॥ २५ सानुवाच गुहो वीक्ष्य युग्माभिस्सम्यगीरितम् । याथाज्ञातं मया पूर्व तदेतत् स्मारितं किल ॥ २६ रघुदीर्य गिरेसमारोह सुरेश्वरः । तत्रगत्वा गुहो धीक्ष्य विश्वकर्माणमग्रतः॥२७ निर्मातव्यं त्यया रम्यं पुरं मम सुरप्रिय । इति संभापयामास कारुण्यामत विग्रहः ॥ २८ म तस्य भयनं मूर्ध्नि त्या तक्षाच नाकिनाम् । निर्ममेश्य पुरं व्यं मानावृक्षोपशोमितम् ॥ २९ गोपुराहालसंयुक्तं प्राकारवळभीवृतम् । नानाश्वर्यसमोपेतं नानालंकारमण्डितम् ॥ ३० एवं निर्मितमन्यीक्ष्य त्यष्ट्रा सन्तुष्टमानसः । वीथीपु यीरान् भूतानि विनियोज्य बलाधिपः ।। ३१ प्रविश्य खालयं रम्यं मयूरादबरुह्य सः । सिंहासनं समारुह्य पार्श्वयोश्च सुरास्तदा ।। ३२ स्थापयित्या स्वयं वीरैः पृतनानोपचारवान् । अपिभिव्यभिरत्यन्त पूजितः पाती सुतः।। ३३ तदा तेषां सुविज्ञानं उपदेष्टुमनारसुरान् । ब्रह्मादीन् स्वस्वभवनं प्रेरयामास भूसुराः ॥ ३४ प्रेरयिया स्वविज्ञानं उपदिश्यात्र संस्थितः । ब्रह्मविष्णुमुखानिन्द्रः प्रोवाच स्वमुतामिह ।। ३५ गुहाय संप्रयच्छामि विवाहोकपिधानतः । इति तस्य सः धृत्वा सन्तोपेण तथेति से ॥ ३६ थापिरे स्वानि धेश्मानि कृतकृत्या इव क्षणात् । स्वगृहं प्राप्य मययानिन्द्राणी स्वस्तांगजाम् ॥ ३७ आनेतुं पयामास तथेति सभटांस्तदा । तमे शीघ्रमेवैनामिन्द्राणी मेरुवासिनीम् ॥ ३८ शूरमुग्यानां संहारं देवमोचनम् । पराचलप्रपेशव गुहस्स परमात्मनः॥३९ सुतोवाइपासच यथेन्द्रेण सुभाषितम् । उपत्वा तामानयित्याशु समुतां साजो तथा ॥ ४० प्रापुरिन्द्रस्य भवन नानालकारशोभितम् । तामागतां शची हा पन्दीग्राहमिताश्चयाः ॥ ४१ प्रयोमुरागल्य परिफुलकपोलका: 1 जयातोपि समागत्य नमक के स्वमातरम् ॥ ४२ भालिंग्य तं सा रुरती (सुदती) दुःखमाप तदा भृशम् । समीचीमामुवाचपा पाच स्त्रीणांच नापिनाम् ।। १३ सर्व जना निशम्यतत् फरयाणं शरजन्मनः । तुष्टिमापुस्तदाश्त्यास प्रसनेनान्तरात्मना । ४४ विनिर्मात्य सुराधीशसमागस्य सुरैरमह । प्रणम्य पण्मुखं प्राह यिनयेन मताननः । ४५ शूरपद्ममुखान् दैत्यान् स्वामिन् हत्या सुरानिमान् । ररक्षिय पासिन्धो पत्याऽस्मन्य पदं स्वकम् ॥ ४६ किंया लीलामहळविग्रह । तथापि देवदेवेश भक्तानामिष्टपूरक ॥ ४७ रक्षायै देवताना त्यं मत्पुयाः पाणिप्रहम् । पुर समोशान रक्ष पक्ष दयानिधे ॥ ४८ इत्युपत्या प्रणनामा दण्टवापृथियीतले । तमाह देवदेवेशस्तथेत्युपत्या पुरन्दरम् ॥ ४९ परेपुरेष कायाण मयावत्र मदाशया । उत्तिष्ठ शीनं गच्छत्वं सदथै यनमाचर1 ५० त्पुरत्या पयामास सन्तोपेशामराधिपम् । ततोऽमरेको निर्गस्य तुष्टया पामया युतः॥ ५५ प्रणम्य कन्या। प्रयासमस्ततः ।

·महावै । देवाच देव काण्डे -प्रथमोऽध्याय 191 स्वगेह प्राप्य दृतान् स्वान् प्रेषयामाप्त शीघ्रत । भूपतीमुचुकुन्दादीन् गन्धर्वाधिपतीन्सुरान् ॥ ५२ मानयध्व गुहस्यात्र व कायमणमिति द्विजा । पुनश्च विश्वकर्माण कुरु कल्याणमण्डपम् ॥ १३ चापीकूपतटाकादीनन्यानिकरणान्यपि । इति सञ्चोदयामास मघवान् सुरबद्धकिम् ॥१४ स तथेति बफाराशु सर्वे सुरवर्धकि । एवमिन्द्र स्तदा त्या त्यागापक्षित स्थित ॥५५ मुचुकु-नमुखान्दूता भूपतीनमरानपि । ध्यजितिपनिदसर्व वृतान्त ब्राह्मणोत्तमा ॥५६ मुचुकुन्दस्समाकर्ण्य फल्याण पण्मुखस्य स । प्रीत्या परमयाऽपर्य दूनास्तानुपचारत ॥५७ सपन्धुभिर्मागरेश्च स्वदशास्वविलासिमि । नागरीभिश्च योपामि पुरन्ध्रीभिर्विनिगः ॥ ५८ प्राप तत्पत्तन रम्य यत्र स्कन्दो विराजते । अन्येऽपि पृथिवीपाला दिगन्तेपु स्थिताहिजा ॥३९ चन्द्रसूर्यौ तथा देवा कषय पुण्यशालिन । श्रुत्वा दूतमुखेभ्यस्ते कल्याण शाजम्मत ३० प्रहमन सस्सर्वे नामालकार मन्धरा । चतुरगवलैस्साक वाधानाच शियिकान्दोळिकारूढे प्रभुभिश्च समन्तत. । मुन्दरीभिस्तुरम्यामि विनिर्गत्य महायला ॥ ६२ पराचलबाहिर्भूपु स्वावास चक्रिो मुद्दा । पुष्पारामेषु घृक्षाणामारामेषु सरस्वपि ।। ६३ प्रयास मटपपत्र संबाधेन महीपुरा । मुचुकुन्द मुखाभूषा अपयस्तदा ॥ १४ शतकतोह गया हयात त्यरया सह । मिथा पृतोपचारास्ते पृतसल्लापिनोऽयमन् ॥ ६५ समापतास्तु देवाना भूपानाच वा निय । इन्द्राणीनिकट गत्या प्रणम्यगाव तत्सताम् ॥ ६६ कल्याणघेषा ता देव्यो पजनायिकस क्षिकाम् । अलवकुस्ततस्तास्ता दिव्यावर विभूपणे ॥६७ ततो विधामा निदिएसमयोऽयमिति द्विजा । कल्याणाय निशम्यतदिन्द्रो विष्ण्यादिमिस्सह ॥ ६८ सुब्रह्मण्यस्य भवन वा देव प्रणम्य स । मागच्छ देवदेवेश विवाहाय गृह मम ॥ ६९ समयोऽय समीचीनखायस्वैनान्कृपानिधे । इयुक्तवन्त त प्रेक्ष्य परमात्मा गुहस्तदा ॥७० विहस्य किञ्चिरस-तोपादयमहासनावकात् । आरहा शर्हिण य नानालकार मन्याम् ॥ नवाधिकमहावीरैर्लक्षपर्यन्तगामिभि कृता मपायनस्तोत्रैर्देवैरञ्जलिपाणिभि ॥७२ विकीर्यपुष्पवर्षाभ्या भक्ताम्या पस्या मुदा । मजनारायणान्याच प्रतस्थे सहसा द्विजा ॥७३ तदानीं चन्द्रसूर्याच छो दघतुयज्वले । चामरव्यजनाम्याव वायुमाचेतसाघुमौ ।। ७४ कालोऽपि भीपण खड्गमादाप निगात्तदा । घेद्घोपोग्भपच्छायो वाधानाच महारया ॥७५ रुपयश्च तदा स्तोरस्तुयन् स्तुत्यमव्ययम् । फुक्कुटोऽपि तदारावान् अकरोनीपण भृशम् ॥ ७६ जगुर्गानानि रम्याणि विना वळ्याइमया ! उर्वशी मेनका रम्मा नन्तुर्गामतत्परा ॥७७ पूर्णकुम्मान समादाय मपयोऽग्ने समागता । एघ नानोपचारेण पीथीस्लष्य पण्मुख ॥ ५८ मरुत्यतो गृहद्वारवीधीमापामरैस्सह । तदा सरस्वतीलवमीमुखा नीराजनश्यिाचार एमझळका-पपि 1 प्रदक्षिणय हत्या विविशुभचनान्तरम् ।। ८० ततस्तुभगवान् देवो मयूराइवरल स | स्याणशालानिकटसाप सपा समागता देवी रामस्य परया मुदा । अप्सरोभिह नत्वा (गया) क्षीरे पादायपूजयत् ॥ ८२ मानर्चपुष्पैदिव्यस्सा रत्वा दीपावलि पुन । प्रदक्षिणप्रणामानि हत्या भवनमाप सा॥८३ सुवर्णपादुके मानारतमिचिनिते ! वा गुहशनैर्देवो ययौ कापाणमष्टपम ॥ ८५ समारोद तपस्य दिव्य सिंहासन पुन 1 विष्ण्वादिदेया स्कन्दस्य नियोगात् स्वासनानित ॥ ६५ मेजिरे मुधुकुन्दाया प्रणम्यालिपाणय । धीरयाहुमुपा धीरा विधुह सखियाम् ॥ नानोपचारेण पूज्यमानस्सुरेश्या ॥ ८६ देववरस्त्रिय ॥७९ मगसरवै ॥२ ·192 श्रीस्कान्पे महापुराणे मथ निरगमदीशस्स्यन्दन ध्योमयान क्नकमणिविचित्र सार्धमदीन्द्रपुया । वियतिपरिविशुद्धे वाद्ययोधरनेकर्जितघनधनरावैद्यस्थितो द्रष्टुमेतत् ॥ ८७ इति भीस्कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे देवकायदे प्रथमोऽध्याय ॥ ॥ अथ द्वितीयोऽध्याय ॥ धीस्कन्द देवसेना परिणय ॥ तम रण महादेव समुत्थाय गुहादय । प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टुयुद्धपाणय ॥१ अबरा विमानात स्यात् निरगादयया शिव । ती गुह पुरतो गत्या पार्वतीयरमेश्वरी ॥ २ प्रणम्य पादयोर्मूर्धा तुष्टाय विनयेन स । समालिन्य गुह शभुस्समाघ्रायाशु तच्छिर ॥ ३ तृप्ति नाप तदाऽस्य त पुन पुनरहो द्विता । विरणुब्रह्मादयो दया नत्या देव त्रिययकम् ॥ ४ अस्तुवन् विविधैरस्तोत्रैयद्धाजलिपुटास्तदा । कृपया तान् लोक्येश माप कल्याणमण्डपम् ।। ५ अनुएस्य सुरास्सवें परमेश तदागता । तर सिंहासन दिव्यमागत तच्छियाशया ॥ १ गलचकार तद्देव परमानन्दविग्रह । सुब्रह्मण्य महादेव स्वादमारोपयत्तदा ।।७ प्रणेमुर बिकानाथ ससुत सक्लास्सरा । विदाक्षया गुह स्वामी इत्या देत्यान सुबह ।। ८ मोचयित्वाऽमरान् यद्धानागतोऽत्र परावले । प्रीतये पण्मुखस्याय मरवान् स्वमुतामिह ॥ ९ पाणि प्रादयति सस्य कुल योद्भुतये प्रभो । पय प्रणाए देधेश ब्रह्मा वृत्तान्तमुक्तवान् ॥ १० तदगी मत्य शिरसञ्चालन महेश्वर । द्रष्टुमन्यागतोऽवाह कल्याणमिति चायदत ॥ १५ पुरन्दर तदा विष्णुरानयान सुता तव । फल्याणवेषण परमा जगादेव द्विजोत्तमा ॥ १२ पत्वाइमरेश्वरशीयानामिनाया मजा तदा । कल्याणमण्टपे लक्ष्मीवाणिभ्या सासुन्दरीम् ॥ १३ समुत्थाय ततो देवाः प्रणेमुस्ता यानाम् । पार्वतीपरमेशानो श्वशुरी प्रणमाम सा॥१४ पण्मुखमप्रत । तदानीं पासीनाथ कृपा चमेश्यलोक्यताम् ॥१५ पारेगामृश्य तामेना गौरी मधुग्न्य गण्डयो । कृपया वीदय देवेशी जगता जननी स्नुपाम् ॥ १६ स्वपुष चासने सेहे स्थापयित्वा गता स्वयम् । एकासमस्थितायेती देवसेनागृहायुभौ ॥१७ पीश्य म सुरा माया सन्तोष परसिरे सदा । पवार पथमुपस्याय पादप्रभाउन शुधि ६१८ शचीपाणिस्थभृगारजरैरिन्द्रो विनिर्गतै । पम्पच्य बन्दनै पुष्पधूपदीपादिभिस्तथा ॥ १९ Vतमानोपचाराधः पादोद पाचन तदा । कुत्रचित् स्थापयामास स्वीकर्तुं तदनतरम् ।। २० जालमादाय हस्तेन गुइस्येय फुटुयिनी । इति ध्वस्तदाधारा चबार मधमान् द्विजा ॥२१ सतो मगळयसूत्रधा संगद्य मनसा विधि । प्रादात् गुहका जे तत् स्वेच्छामालतिथे ।। २२ पवध देवसेनाया कण्ठे तद्देवनायक । सुगन्धिकुसुमनम्भि, पुन पण्ठमभूपयत् ।। २३ पुत्रीजामात्रोरसुरसायनम् 1 अमृत फरमन्यच नैवेद्यमफरो सुची । २४ यापपोपस्तदात्यात धभूय घननादयत् । पाशी प्रयुज्य तपस्था स्तुशिमापुस्तदा भृशम् ।। २५ जुदाप समिदनाच्याहुतीभि पायो तत । प्रदक्षिणाविपि विधिविधिना प्राणोतमा ॥ २६ प्रदक्षिणीरत्य पति तया सदस्य प्रभु । पाणिनारोपयामास पान्या पाद सदाऽमनि ।। २७ अवलोक्य तदा लजामाप तत ·निजासने ॥ २२ देव काण्डे-द्वितीयोऽध्यायः 193 ददर्शतुस्तदात्येती दंपती सायरन्धतीम् । ततो महेश्वरं गौरी पितरौ जगतामुभौ ॥ २८ प्रीणि प्रदक्षिणान्यत्र नेमतुरक्षसा । स्थापयामासतुौरीपरमेशी समालिकय स्नुपां पुत्र कृपादृष्ट्य विलोक्यती । अथ विष्णुमुसा देश भद्रसिंहासनस्थिताम् ॥ ३० प्रणम्य तुष्टुवुर्भपस्या दृष्ट्वा तान् लोचमप्रियान् । अंतर्दधतुरंबेशी तदानीमेव भूसुराः ॥ ३१ माधर्येण ततो देवाः स्तोत्रं चटरमेशयोः । तदानीं भार्यया साकं खालय प्राप पण्मुखः ॥ ३२ ण्यन्महळ्याचानि स्तोत्राणि विविधान्यपि । द्वारि स्थित्यासुरान् सर्वान् प्रेपयित्वा गृष्टान्प्रति ॥ ३॥ द्वारपालान् गृहद्वारि फल्पयित्वा सदा प्रभुः । विदेशान्तःपुरं यं भार्यादत्तफरो द्विजाः॥ ३४ देवसेनागुद्दौ तत्र तस्थतः परया मुदा । मुचुकुन्दमुखान् भूपान् देवानन्यानृपीश्वरान् ॥ ३५ यथायोग्यं सुपूज्यास्तान् पूजयित्वा पुरन्दाः । वासोभिभूषणैर्दिव्यैः कल्पवृक्षसमुद्भधैः॥ ३६ त्रासदोपविनिर्मुक्त मणिभिहारकवणैः । तोपयित्वा यथान्यायं प्रेषयामास तान् द्विजाः ॥ ३७ शाच्या सह तदा सोऽयं स्वगृहे न्यपसन्मुदा । स्थिरवाऽन कतिचित्कालं मुम्रह्मण्यस्त्रियासह ॥ ३८ पहाभिषेकमिन्द्रस्य कर्तुं यो प्रति द्रुतम् । प्रतस्थे स्वगृहद्वारि सर्यदेववरो विजाः ॥ ३९ तदा मतस्थभूतानि वीरास्सेनाधिपा अपि । चः कोलाहलारावान् पटहानां महारवैः ॥ ५० तच्छुत्या मघवान् ब्रह्मा हरिरम्ये सुरोत्तमाः । सर्वेऽपि मिलितास्तय गुहयामान्तिके तदा ॥४१ ततो मनोजयं रम्यं रथमारय पण्मुखः । प्रतस्थे सकलान् देवान् कृतस्तोत्र प्रणामकान् ॥ ४२ निजासनान्यधिष्ठातु मुफ्त्या देव्या क्षणात् द्विजाः । गुहाया तो देवा वाइनेषु व्यवस्थिताः ॥ ४३ निकटं देवदेवस्य पुरतो भक्तिसंयुताः । वाद्यानामारवोऽप्याप्तीत् मळयांबुदनिस्स्वनः ॥ ४॥ निर्ययुश्छत्रिणः केचित् वजिमश्शुभ्रयामराः । एवं निर्मात्य देशः पापायममरावतीम् ॥ ४५ विदग्यामग्निमा शून्यां दृणा तां पार्वतीसुतः । सुरतक्षाणमवीक्ष्य कुर्वतां पूर्वषत् क्षणात् ॥४६ इति प्रोवाच भगवान् कारुण्यामृतसागरः । निर्ममे स तथैवाशु पुरी सर्पसुरालयाम् ।। ४७ तदा विष्णुमुना देवास्त्वधार शिपिनो वरम् । तोषयामासुरत्यन्तं मृदुयाग्भिर्महीनुराः ॥४८ तेम लाकं सुरा गत्या गुहमेतम्यजिवपन् । शुत्वा तवचनं तेषां पाहनादयरुह्य स॥४९ पाए स्समवने रम्यं तत्रस्य चिश्शोमितम् । तत्र सिंहासने एम्पे पल्या तस्थौ तदा निभूः ॥ ५० तदा शयी पुरस्त्रीमि विमाने वागता गृहम् । स्वकीय्य सपेरत्नाढ्यं सर्याश्चर्यसमन्धितम् ॥ ५५ तदानीमग्निः माह ब्रह्माणं पाश्र्वधर्तिनम् । पट्टाभिकं कृत्वा त्वमिन्द्रस्यागच्छ शीघ्रतः।। ४२ प वेवम्य परामा कृत्वा मूर्ध्नि के विधिः । मपेक्षितानि द्रव्याणि संपाद्यागस्य सद्ग्रहम् ॥ ५३ कृत्याभिषेक शुभ्रोदैः पटवन्धं तदाऽकरोत् । पुनः प्राप गुहाभ्याश स्पय तेनाभिपूजितः ॥ ५४ ततो मदत्यानृपिमिशिपा संप्रयोजितः । वन्दितो निखिलदेय त्यद्भिश्वासरोगणः ॥ ४५ गायद्भिः किन्नरवरः कृतनानोपचारयान् । कियन्त कालमास्थाय सिंहासनमनुद्विजाः ॥ ५६ प्रस्थितो घिसेमेश मनाम परितोपवान् । शरजन्मा मरुत्वन्तं स्वयं पालप पूर्ववत् ।। ५७ निष्कण्टके सुखेन त्वमित्युवाच दपानिधिः । प्रेरयामाप्त विप्ण्वादीन स्ववेदमानिप्रति निजाः ॥ ५८ स्वगेइद्वारि पीरान् खान् कृत्या देवान स्वयं गुहः । शुद्धान्तं प्रविषेशाय भीत्या परमया युतः॥ ३९ उपिवैवं कियकाले स्वर्गलोके यपारुचि । पुनः स्कन्दगिरि गन्तुमिपेषांगनया सह ॥६॥ प्रतस्ये सहसा स्वामी ब्रह्मविष्णुमुखान् सुरान् । प्रणम्य परया भक्त्या बद्धाजलिपुटैः स्थितान् ॥ ६१ कृपया पीप तान् स्येषु लोकेषु औरैयद्गुद्दः । प्रेरपिस्या स्वयं देव्या एपमारा सुन्दरम् ॥ ६२ ·तपश्वचार देव काण्डे --तृतीयोऽध्यायः 195 लवल्यारयाऽभयत्तस्याः केन या हेतुना तथा । पदैतदखिलं सूत तपाचर नोऽधुना ।। २२ सूतः -- काञ्चीपुरं जगत्स्थानं वर्तते यन्महास्थलम् । तत्समीपे पुरं रम्यं मूर्धास्फारीति विश्रुतम् ॥२३ लवलीनिलयः कश्चिदिस्तित्र विराजते । तत्र व्याघोऽवसलीमोनिश्पत्यस्तपोधनाः ॥ २४ ध्याघानामधिपो नित्यमैच्छत्वस्य मृतपरम् । गिरौ तसिन्महारण्ये शिवाल्यो मुनिसत्तमः ॥ २५ पुण्यात्मा तपस्वी सत्यवर्धनः । स कदाचिन्मृगी रम्यां स्वसमीप स्थितामृषिः ॥ २६ विलोक्य कामवशगो मुमो नितगं तदा । तदालोकनमाण गर्भ धरम सामगी॥२७ लपलीशमध्ये सा सुपुषे नियमुत्तमाम् । विलोक्य तां विज्ञानीयां दुन्द्राय भयविहला ॥ २८ सरोद तत्र सा वाला सुस्वरेण तदा द्विजाः । तां दृष्ट्वा व्याघवयोंऽयं रुदम्तीमागतः कचित् ॥ २९ मियनुमोहिसंपन्नकेदारालोकनाय सः । प्रीत्या परमया युक्तो गृहीत्या तां मनोहराम् ॥ ३० गत्या स्वस्य फुटुंबिया एस्तयोर्दत्तवान्मुदा । पुत्रोत्सवकियां कृत्वा तदानीं व्याघनायकः ॥ ३१ स्वस्त्रियाऽनुदिनं कम्यामपोपयदहो द्विजाः । ववृधे सा प्रमेणैव कन्या द्वादमावत्साम् ॥ ३२ रेणुकियाविलासेन वालचेष्टासमन्विता । ततस्तु ai घ्याधनायसंपन्नप्रौढ शेमुपीम् ।। ३३ फेदारे कुत्रचिद्रम्य स्थापयामास रक्षितुम् । शकुन्तायुपघासेम्पः प्रियंगूमीहिणोषरान् ॥ ३४ सच्छायां तन कृत्येयं भसपन्ती पतत्रिणः । अर्वखरेदशब्दमेदैन्यवसासुमनोहरा ॥३॥ भालवाले लपल्याप्लायत्तदाख्या यभूवहि । तामेना रक्षितुं स्कन्दो मुक्त्वा स्कन्दगिरिं तदा ॥ ३६ प्राप श्रीपरिपूर्णाण्यं गिरि परमशोभनम् । तदानीं नारदो दृष्ट्वा लयीनायिकामिमाम् ॥ ३७ प्रणम्य स्कन्दपन्नीप्ति, झात्या सर्यसञ्चरन् । प्राप्य भीपरिपूर्णाण्यं गिरि परममद्भुतम् ॥ ३८ तत्र या गुहं देवदेयं नत्या ऋषीभ्यरः । दृष्ट्वाजातोऽस्मि कयलीमित्युक्त्वा देवनायकम्। ३९ विशेषेण प्रयाम्यायं तस्ये खेच्छया पुनः । व्याधयेयं गृहीत्वाऽथ निरमायण्मुखस्तदा ॥ ४० जवेनाय लवलीनायिकान्तिकम् । का त्वं वाले सुता पस्य किं नामाते धवा जनिः॥४१ कथमेताहशी स्त्रीरत्नमति सुन्दराम् । धास्थापयाग्निमे त्याहि प्रियङ्गु रक्षितुं धने ॥ ४२ मार्गों पाच्यो जन्मभूमेर्मुक्या लक्षां वरानने । पद किञ्चिदिहस्यैनमवलोकय मामि६॥५३ जानासि विजनस्पत्यमुचित काननस्यव । यनेषु मित भाग्त्या खिन्नस्यास्याशु मायिक ॥४४ अमृतस्य पिपासामे सुधापूर्णनिजाघरे । एवं वादिनि देवेशे पिता व्याधनायक: ५५ सेवितो बहुभिर्याधः यूररूपैर्धनुधै। 1 वाघानामारीमैः प्रतस्ये पुरतो द्विजाः ॥ ४६ तदानीमेव देवोऽपि गृहीत्याऽसनशाखिनः । अनंतदशाखस्य रूपं तस्थे केदानिकटे छायां हावा सुशीठळाम् । व्याघरसमागतः पुन्याः फलानि विविधानिच ॥ १८ प्रियंगुपिष्ट समधु वात्सत्येत ददौ द्विजाः । गन्येऽनुजीबिमस्तस्य वृक्षमेनं विलोक्यते ॥ ४९ इतः पूर्व नहोऽयमितिरतुं तदाऽगताः । ताधियार्य प्रधानोऽयं व्यायः पुत्रीमयेश्य सः॥ ५० घत्सेयं कागतोवृक्षरसुच्छायत्तवतंगतः । इत्युक्तयन्त जनकं नजाने शमिम पितः ॥ ५१ मायेय भाति नितरामित्युवाच वरानना | गाऽस्तुते भीतिरेतसादरपृक्षारसुशीतळात् ।। ५५ भवाययं सहायते पानने .. सुखदोनिशम् । इत्युपरया प्रययौ व्याघो बनानि विविधानिच ॥ ५३ गते सपरियारेऽस्मिन् जग्राह प्राक्तनुं गुदः । धनुष्पाणिमहारूपो युवा नेत्रप्रियो घरः॥४॥ घालुवाश्यानि भूयासि जगादालिनोत्सुकः । मालिङ्गा नाप तामेनामबदकण्डतो दिमाः ॥४ समागत्य व्याधाः . परममद्भुतम् ॥

·गच्छा समापतः ॥७० 195 भीरकान्ये महापुराणे तमेनं सा भयोद्विग्ना प्राइपाचं नतानना । अहं हीनकुलोद्ता स्वंतु राजफुलोनमः ॥ ५६ मिपंगुपालिका राजन् आवयोः कियदन्ताम् । तयेदृशमिहायुक्त यधागतम् ॥ ५७ यदि एः पुछिन्दैरत्वं तदर याघा भयेमध्यम् । इत्युक्तयत्यामेतस्यां तदानी व्याघनायकः ॥ ५८ पुनार्य मिस्समहारयैः । ममादाय गुहशीघ्र स्थाविर रूपमद्भुतम् ॥ ५९ जापलितलाई दण्डमालंग्य पाणिना । ध्याघस्य तस्य भस्मानि ददायाशीः प्रयुज्य सः ॥ ६० गंदव्यं भवतः किमपेक्षितमय च 1 इति पत्तदा सेन पृद्धः प्राह यचो द्विजा || ६१ किमप्यपेक्षित ब्याध बरं में नास्ति घस्तुपु । स्नातुं मां कुमरीतीर्थमागतं विद्धि से गिरी ।। ६२ इति तस्य वचः शुरया तथेति व्याघनायकः । रनावा त्यमत्र मत्पुया घस साहाय्यतां गतः ॥ ६३ इत्युक्त्या पूर्ववत्तस्याः फलादीनि प्रदाय सः । पयो स्वकीयैः पुरुषापोऽयं प्राह्मणोत्तमाः।। ६४ ततो पृबस्तु त फन्यां क्षुत्पीडा वर्तते मम । इत्युक्त्यादाय तद्वस्तात् फलपिटमधून्यपम् ॥ ६५ भक्षयित्या पिपासा मे वर्ततेऽयुवाव ताम् । इतस्तटाफसहमहांस्ती सप्तगिरीन् भवान् ॥ ६६ पीया जलानि सादूनि पुनरागच्छतु क्षणात् । इति तस्या या भाया नषेनि सरणीमहम् ॥ ६७ पृतस्ततस्त्वं साहाय्यं आप मार्ग प्रदर्शप । सा तथेति विनिर्गत्य तटाकान्तं निनाय तम् ॥ ६८ पीत्वाऽऽकण्ठं जलान्येष तत्रगत्या सरोवरे । पुनरागत्य at याला कृष्णा मे जलकांक्षिणी ॥ ६९ निवृत्ता वर्तते सृष्णा भयन्संभोगलक्षणा 1 तां निवारय सांगसुन्दरे दपया मयि त्यां नतोऽसिम सुधापूर्णमधुराधरशालिनि । अनीकुरु त्य बिजने धने मां यायते स्मरः ॥ ७५ इति तस्य यचः श्रुत्वा लपली वृद्धमीश्य तम् । वृद्धस्त्वं तापसोज्थापि यत्किञ्चिद्धदसीह माम् ॥ ७२ घयोधिको नमस्कारः क्रियतेऽयेति चोकयान् । यसमादीयेदि भवान् एस्त्येताशिरसदा ॥ ७३ पाध्यते नितरां तस्य पश्चादागच्छ संप्रति । पुरोगच्छाम्यहं शीघ्रादित्युक्त्या प्रययौ पुरः॥ ७४ सदानी पाखो ज्येष्ठं गजयामचिन्तयत् । स तु पन्यद्विपाकारो मायगेन निर्ययो॥ ७४ तं दृपा गजमलं सा मीतमीता महाजघात् । आगत्य पृदमालिंग्य त्वदुक्तं तच्छृणोम्यहम् ॥ ७६ गजातसात् शरणागतवत्सलः । इति तस्या ययः शुत्वा प्रणम्य गणनायकम् ॥ ७० तुष्टाय परया भक्त्या पण्मुखो वृद्धप्रैपवान् । उपसंहृत्य तदप विशोऽन्तर्दघे द्विजाः ॥ ७८ ततस्तु तो महारामे रम्पे तस्मिन् राम स: । केशसंयमन यत्या दवादन्तच्छदं रदैः॥ ७९ स्वरूपं वर्शयामास संभोगानंतरं द्विजाः । तं दृष्ट्वा पण्मुखं मीता प्रीत्या परमया युता ।। ८० प्रणम्याञ्जलिहस्तासामागेव तवसुन्दरम् । वपुरेतादृशं देव प्रवर्शितषानसि ॥८ प्रतारणं कृतं तूष्णीमहो लीला तशी । इत्यादि वचनं चोयत्या तुष्टाय लवलीगुहम् ॥ ८२ ततस्तामाद धेशो मन्दसितमुखांबुजः । विष्णोरवं तनया पूर्व तपः कृतबती महत् ॥ ८३ तपसा सेन सन्तुएः परां प्रीतिमवाप्यते । ययि नेहरसाधिक्याचं संयुक्तवानाम् ॥ ८४ तत्वं प्रियशकेदारे पुरा गच्छ ममाधुना ! आगमिष्यामि तत्रापि महाभागे जयादरम् ॥ ८४ गुइवचनं निशम्य पल्ली तदुपरि सन्निहितात्ममानसेयम् । विहितपरनमस्कियागुइस्य द्रुतमपि पूर्वमघापतास्थलं इति श्री स्कान्दे महापुराण शंकरसंहितायां शिवरहसखण्टे देवकाढे तृतीयोऽध्यायः॥ रक्ष म सा॥८६ ·| समापतत्त मास्तु देव कापडे - चतुर्थोऽध्याय 197 ॥ अथ चतुर्थोऽध्याय श्रीरस्या भन्दपरिभानवर्णनम् ॥ ततस्तु तत्सखी काचित् मियाबीहिपालिनी । पप्रच्छ कगता फालमियात मिति ता द्विजा ॥१ तामाहेय तटावस्मिन् मात्वा भूपस्तमागता । धचर्तते सटाकोऽयमपरस्य विशुद्धिव ॥२ करते लोचने रपे शास्त्रसन्तिसर्चत । प्रवर्तन्ते मुखे स्वेदबिन्दयोऽपि मनोहरा ॥३ तवेत्युक्तवती हात्या शकमाना निजप्रियाम् । भारोपयसि निन्दा त्य सखि हे मयि सप्रति ॥ ४ पवमन्योम्यमनयोर्वदल्योरुत्तरोत्तरम् गुहो धृतकार्मुक्शस्त्रवान् ॥४ हत्या खेटमतिश्रान्त इव त पाचमुक्तधान् । युया पाले गजभ्रेष्ठ किं पदर्शथुरनतम ॥६ मच्छराविद्धसङ्ग पलायनमिहाधितम् । इति पाच निशम्यास्य सखीचापि जगादतम् ॥ ७ स्वद्धीय सय तुल्पस्य भटस्य पद मा । नौ । इत्युष वा चिन्तयामास मनस्पेषा द्विजोतमा ॥८ उभयोरनयोण ख्यातोस्याश्चर्यमागंणम् । गजादीना तथा तस्या प्रियगुचीहिरमिताम् ॥ ९ पन सा घीझसे तामप्ययमन्यीक्षतेतराम् । इत्यसदिहा तातो लवली पपमुखी सखी ।। १० एयकेदारे गता घेगा-म-युनाच समागुमा । अनुसृत्याशु ता देव प्राध्यैना ब्राह्मणोत्तमा । ११ कोपा थरारोहे युयोर्यदपक्षितम् । तत्मयच्छामि शीण दया कुरु धरानने।। समाकपर्य यचस्तम्य राजानो व्याघक-यकाम् । वान्ति वा भघानेना कथमिष्यति बालिकाम् ।। १३ रय विष्णोपरालब्धममृतं खापु चोत्तमा । तपोमहिना व्याधस्य बभूव तनुजा मनु ॥ १४ नियोजयस्येना परेगुस्सन्दरे यदि । पटे(पढे) लिखिवा ता वाला भद्रा पक्ष्याम्यसरायम् ॥ पति तस्य पच श्रुत्वा सखी प्राइ गिरं तदा । न युचमीदृश तेऽद्य वचन मानिना घर ॥१६ भानयिष्यामि ता शीमाढक्षारामे मनोरमे । तिष्ठ तन यदि व्याधैरीशो वीक्षितस्तदा ॥ १७ परिपीडा भयेत्तत्व सायधानेन तिष्ठ भो । इत्युक्त्वाऽम्याशमागस्य लयल्या सा सखीक्षणात् ॥ १८ प्रणम्य घाछा तस्यैव उपत्या तस्यै विशेपित । मानीय वृक्षारामेऽस्मिन् कुत्रचित् स्थाप्यनुवरीम् ॥१० पुष्पापहारस्य प्याजेनाग्यन्त्र निर्गता | ततस्समागतो बीय तामेना लयीं गुरु ॥ २० दतमुस्याप सा ती पणमाम साता । हा समालिंग्य देवेशसंपीड्यस्तनकुईमळे ॥ २१ ताम् । ततस्समागता पुष्पाण्याहृत्यैतत् सखी क्षणात् ॥ २२ मायध्य चिपुरेग्यस्या कुसुमानि यहनि सा 1 आइय ता पुन क्षेत्र प्रियगूनक्षितु ययौ ॥ १ तध सा लवली तस्थे सयोगपण्मुखस्यमे । कहा भषेदितितरा विरहाकुलितान्तरा ॥ ५४ मध च्यापास्त्रमागस्य सुपापु (सुपक्षेषु) मियगुपु । नियिो सवली याला गेह परमशोमनाम ॥ ५५ तसवी स्वगृह साप्यनतामुज्वला । पक्षिणा तत्र याताना पृक्षाणा गिरिणामहो। २६ मृगाणामपि चान्येषा मुक्त्योफ्त्या गमन मिजा । स्मृचातु लवली देव मानेन निपीडिता ॥ २७ विहाय फटुकमीडाम यामपि शिशुमियाम् । मुमुकामयशगा भृशमुद्विग्नमानसा ॥ २८ परिवृत्य समन्तत । माशयाधेशमेतस्या निवृष कुलदैवतम् ॥ २९ মাই नषेप्यतोषयन् । ततो यात्री समात्रिश्य गुहस्यामिताज || 20 मपोगोऽभषदायमावेशी घामणोत्तमा । श्रुत्येय गुहनामानि समुत्तस्ये जयन सा || ३t एवं पहुभकारेण तस्थे विपिहला । ततो पाधा निपगूस्तानलुनन् पपता एतान् ॥ ३२ मा स्वय दवारघर तनखक्षतरेखो राम माप ततो मामुशास्तस्या 50 ·समन्धित ॥ पत्या प्रणम्य स्वय - 198 श्रीरकाम्दे महापुराणे समाप्य पण्मुखस्तत्र तामष्टा निजप्रियाम् । इतस्तता पीयेना विहेण पाच्छ पर्वतान् वृक्षान् काननानि मृगानपि । पापीतटाकादीन् कगता प्राणनायिका ॥३॥ इति सेनाय मायादेस्तगते रयो । गृहपृष्ठप्रदेशेऽस्या रात्रीयुमासुत ॥ ३५ निस्पति कदा रम्या सवीश्यात्र स्थितो द्विजा । तदा समागता तस्यास्तस्लीमा बीय षण्मुखम् ॥ ३६ न लभ्यतेऽवकाशोऽन सपोगाय तयाधुना । न युक्तः खलु संपोगो गेहेऽसिन्थालयासह ॥ ३७ तदन्यमानयित्वेता गच्छेत्युपत्या स्वयसखी । समेत्य तासमीप सा स्वपती भातर तथा ।। ३८ पितृनन्यानातनिद्वाविनायपा क्षणेनताम । निरगळे कचाटच स्वैना गृहससिधिम् ।। ३९ प्रापयित्या सखीचन्द शाहवाच द्विजोत्तमा । हो यदि मयाच्या परिपीन्यो (कुकोसी) भविष्यति ॥ सरश्यना तदन्यन गरछेत्युपत्यापरी तदा । लवल्या फरयोस्तस्य गुहस्य परमारमन ॥ ४१ अर्पयित्वा गुहेनेय सन्तुष्टैनातरात्मना । इतनानोपचाराशु लवलीमपि ।। ५२ परिप रोह प्रापानुमतिमाप्यसा । घल्ली गु६ प्रणम्याच घने तमसि साहसात् ॥ ५३ कयमभ्यागतस्त्वत्र रक्षित मा कृपायात । न्युवाच सप्तरोहाचायाक्पैमनोहरं ॥ ४४ श्रुत्या सुविस्मिता (विस्मित ) पश्चाग्रामपालालक्षित । दो कस्मिन्महागमे गत्या साक तया गुह ॥ ४५ समदासेन रतिशास्त्रविचक्षण । व्यतीताया ततो राम्या लपस्या जमनी तदा || V६ समुत्थाय सुता पार्श्वे वीक्ष्याला ससभ्रमम् । पप्रच्छ तासम्झी गत्या पली कगतेतिसाम् ॥ ५७ विज्ञायते मया नैषा प्रातरेवेशि सावीत् । प्रवृत्ते पत्तने हाहाकारे सर्वत्र भूसुरा ॥५८ ध्यानाथरततोव्याधै निरगाद्वीक्षितु रुपा । चोरयित्वा सुप्ता चाला कोजी-माणभृजन ॥४९ इति ब्याधान् बहून् घोरान् मार्गेषु प्रेरयत्तदा । स्वय पनेषु रम्येषु पर्वतेयु सरित्स्यपि ॥ १० परिभ्रमन् क्रमेणाय वृक्षाराममवाप तम् । सत्र हताशु तान् व्याधान आपली भएकपिसः ॥ ११ देश शस्त्रपाणय । इत्युक्त्या मणतामेना वीक्ष्य किश्चित् स्मितानन || ५२ मास्तु भीतिरारोहे मयि तिष्ठति चलमे । तिष्ठ मत्पृष्ठदेशे व योजु शक्तिश्च वर्तते ॥ ५३ समाफर्य पृष्ठभागमगायदा । तदैव ते समागस्य पुत्रीचोर इति कुघा ॥ ४४ जल्पन्त कटुवाचोऽस्मिन् ययपुस्सायकान यहूर । बल्ली तदा भयोनिग्ना सहरैतान महायलान् | ५५ भयादरसादक्षमा प्राणनायक । इत्युवाच ततो देव सर्वभूतहि तोचतम् । ५६ फुकुट पेस्तदा मापदुमासुतः । समागत्य जयेनाय महाराष चकारहि ॥ ५७ निशम्य महाराव प्रळयाधुनिस्वनम् । पतित्वा भूतले सधै जहु प्राणान् भयातुरा । ५८ इति भीस्कान्दे महापुराणे शकरसहिताय शिषरहस्यखण्डे देवकाण्डे चतुर्थोऽध्याय ॥ समायान्त्यन रक्षमा वचस्तस्य पालयस्व तच्छत्वा त ॥ अथ पञ्चमोऽध्याय ॥ श्रीवल्लीकल्याणम्॥ दषा तानखिलान्याघानिरगाईवनायक । अनुरस्य गुइ पल्ली पितृदु खसमन्यिता ॥ प्रवकुण्ठितसाली चेलेनानुपयौ द्विजा । मध्ये समागस्य तदा ब्रह्मात्मसभव ॥२ नारदस्तपता धेठो लीलामानुपविप्रहम् । प्रणम्य गुहमाकर्य वृत्तान्तमनुपूर्षश ॥३ माग ·दप काण्डे - पञ्चमोऽध्याय 199 जलमादाय इस्तेन प्रार्थयामास देवेश मलीच्य शरार मृताम् । एतस्मितमुखान् स्वामिन् सर्वमंगळमयुत ॥ पल्लीपाणिप्रद पश्चाद्विधिना देवप । इति तस्य घच भुत्वा लोकयात्रा विधिरमया ॥ ५ निवृत्तो नाशनाय रायली पीय सुदाम् । माया त्वमेघाच त्वपिसपमुखान्मृतान् । उधीयय पारोदे बीपय हल्या पाम्धिता । तथैयोजीषयामास सर्वानेतान् गुप्रिया ॥७ उस्थितेषु पुछिन्देषु स्वापादिय मीरा । स्वरूप दर्शयामाप्त लीलामानुपविग्रहः ॥८ देवसेनापति दिव्यं पण्मुख भादशेक्षणम् । युगव्यायतमन्दारमालावावमाछपम् ॥१ महोररकमहाप्रीवमनाइतमनुत्तमम् । स रा से गुई न्याघा प्रमुर्भयविला ॥t. तुष्टुयु परया अपस्या परिवृत्य Rम सत । यदीश त देष मर्यादोल्लघन रपया ॥११ अपकीतिभषेदस पुलस्य गर्दिता । तरयमेना विधानेन योमर्हसि विभप ॥ १२ इत्युपत्या से प्रणेमुस्त कुमार हगता गुरुम् । अंगीकस्य ययस्तेषा रूपया देवनायक ॥३॥ मारदेन मम गाया पकण म्याघसे वितम् । तस्ये ग्यापासने दिव्ये तरचे ग्रामणोधमा ॥ १४ सदा पशुस्ता पाला दिव्यरूण परासने । स्यात्या त मानुप प विच सीमिधोरण || १५ तपापारा पुळिदपः । गुहाय घराप पियामेन द्विजोसमा || १६ भग्निकार्यत्वृषियरो नारदोध्यारोत्तदा । प्रादुराप्तीचदाघ्योति पार्वतीसहितस्शिाय १७ प्राविण्यादिभिदधे स्त्यमानपपायुत । स्थित्वा तत्र महादेय कल्याणपुर गुरुम् ॥ १८ मपलोकयन्द्रीन्द्र सप्तवा जयलीमपि । नमधकार पक्ष्यात गृहो धेगारसमुपित ॥१९ पयपुरमगरसय पुष्पाणि शारजन्मनि । प्रणेमुदगती पल्लीगुहौ तो विष्णुपूर्षका । २० भन्तर्दधे महादेय मणेतम्रोधमै । पाधनाथस्ततो व्याधै ब्रीभिदेषाधिप गुस्म ॥ ५ प्राप सम्तोप येऽप भूश तथा । वर्ष व्याधमायोऽपि पुरामानि गुदोपरि ॥ २२ एनानोपधारणा पूजितो वनायक 1 धीपरीपूर्णगिरि परमशोमानम् ॥ २३ निपर्प प्रस्थितान् प्याधात् सध्यापेशा परति | ध्याचलीमिक्स्य रेया पस्या गिरिमयाप तम् ।। २४ तर सिंहासन दिण्य विश्वकर्मपिनिमितम् । नानारामापूर्ण शाकशिधपत ।। २४ सवा पाछपी मा प्रणम्प गुहमध्ययम । किं नामाय गिरिरस्वामिग्महिमान पतितम् ॥ २५ धिया देश पिरस्मारपरिपूर्णताय । पुढे मया हता केचित् तस्मापुनगिरिता ॥ ३७ काशीपुर्यारममावोग्य परमातेन विशिष्यत । काशीस्थलेषु पुण्येषु तीयेषु स्वमंदी पपा ॥२८ पतेषु पषु दया लासपर्वत 1 बीजाणुमहाविहायत पुरा मा प्रापि वाइस विसाप मानिद । हाराग्य मर जात्या सध्याम परिपूरितम् ॥ याहारपुष्पाणि त्रिiruv लिम दिने । विवति सुगपीनि मानीत्यर्थ मरोपरे ॥ ३॥ सामीर हापाना गिरी परमतोममे । पति पे गिरिपरमेनमत्र नरोतमाः ॥ ३२ रोग पानि मापति सिपमेव म प्रशप मापा परोपरेस्लिम्पो मामयति गाया। मालो संप्रयारयेष माहापरिपूरित । यापति ये पश्चदिनमन्त्रमा विजिनेन्दिप मापा स्पोरितानमन्तं मोन प्रमाणित । निको पा न ममति माघमा In ममानित पुण्य तापमद भवेत् । महापामा मत भगोत्तमम् ।। पिप तानि त मझविष्णुपू पन्तितम 1 मपद प्राप्नुभयेय माम Ratiy पदे मात्र पुष मम्मानुष्टितम् । ममतपमई AL TARE प्रणम्य सदा ॥२१ नवरा॥10 ·वश्या 200 श्रीकान्वे महापुराणे यघरोरतरं पा तत्तदत्र विनश्यति । एवमादि वचः श्रुत्वा गृहस्य परमात्मनः ॥ ३९ तरांप्रीतिमयापासी मन्दसितमुखांबुजा । तत्र यं पर लिनं प्रतिप्राप्यामरेश्वरः ॥ ४० पूजयित्वा पुरातति कृपां प्राप्य महेशितः । स्थित्याऽत्र कतिचित्कालं नगानामुत्तमे निजाः ॥ ५॥ दिव्यं विमानमारा लवल्या सहदेवपः । प्राय स्कन्दगिरि रम्यं विमानादयरुह्य सः॥४२ तष स्वगेशुद्धान्ते माप देव्या द्विजोत्तमाः । प्रणनाम ततो दे देवसेना समापता ॥ ४३ प्रीत्या तां वीक्ष्य देशः रुपां चके मुदा तदा । देवसेना ननामाथ वली परमशोभना ta आलिंग्य जातहार्दा त मिसपूर्वमभाषत । सुसहायानसामहां त्वमत्र ननु बालिके ॥ ४५ प्रीतियुग्भ्यां गुहस्ताभ्यां सिंहासनमशिधयत् । देवसेना ततः स्कन्दमामना पतिमव्ययम् ॥ ४६ पृच्छदानता घृचान्तमनुपूर्वशः । गुहा- युधामुपेन्द्र तनुजे पूर्वमास्तां वरानने || ४७ मपाणिग्रहमुदिश्य से सपो श्रयतं महत् । तपसा तेम तोह मुव्येनां त्वां महत्वति ॥ ५८ उत्पतये চলাহানী युयामुत्पत्तिमाधिते । तथैव स्वामिन्द्रपुरी विधिनांगीफरोम्यहम् ॥ ४९ यमग्नौ चपुरत्यक्त्या काशीपुरसमीपतः । लयस्यायगिरौ ख्ये मत्स्नेहातिशयास्थिता ॥ ५० तपश्चचार परमं ध्यात्वा मामेव मानसे । तन्न नद्यां बने पस्मिन् कण्यशापयशाचरिः ॥ ५५ शिवकण्यामिधस्तत्र परम तदा लक्ष्मीहरिणीरूपमास्थिता ।। ४२ तां रा ऋपियोऽयं मुमोह मदनातुरः । लवली कुण्ड (कुञ्ज) मध्ये यत्तदुत्पना वाङ्गना ॥ ५३ तदाण्यया जगत्यस्मिन् प्रथिता तेन सुन्दरी । उपेन्द्रः फवशापेन निषादानां कुले जनिम् ॥ ५४ मवाप म्याधनायोऽयं दृष्ट्वा तो लवली तदा । समादाय त्रिय स्वस्य दत्तवामनपस्यवान् ॥ ५५ तामिमां प्रीतिसंयुक्तो विवाह विधिनाप्रिये । स्थिाया श्रीपरिपूर्णाग्यगिरी साफ तया पुनः॥ ५६ प्राप्तवानसि निकटमनयासह तेप्रिये । धुत्वैतदेवसेनासा नितरी हएमानसा ५७ तत्र स्थिते देव युयोजैकप्रतामिमाम् । सोदयौ करुणामूर्ते जगादेव गुहं तु साure ततस्तु लबलीदेवसेनां वीक्ष्य तवानुजाम् । इदानीं सर्वदा मा त्वं रोत्युपत्या राम (ननाम) मा । मालिंग्य तां देवसेना सखीत्वं हृदयंगमा । स्वया गुहकृपा पूर्णा कारिता मयि बालिके ।। ६० कृतार्या सदिहस्यन्त मित्युक्त्याते परस्परम् । गुहरायगसे देख्यौ रेजाले नितां द्विजाः ॥ ६५ मयूरकुकुटी मनोगरयस्तथा । जशक्तिविमानानि तस्थरता गृहरक्षया ॥ ६२ गुहस्तुधीरस्सेने शैर्भूतैरपि हायलैः । कृतनानोपचारेण तस्थे स्त्रीया गदितमशेष यद्धिपृष्टं भवद्भिनिखिल पुरयाणामीशितुष्षण्मुखस्य । चरितमथ पुनों पच्मि यच्छ्रोतुमिच्छासकलमपि त ब्राह्मणानामधीशाः ॥ ६४ इति श्रीरकान्दे महापुराणे शंकासहितायां शिवाहस्यखण्ये देयकाण्ड पञ्चमोरयायः॥ चचार तपः । तत्रागता तस्य 1 रासने ॥६३ ·देव काण्ड - पोऽध्यायः 2011 प्रणनाम विश्वप ॥ ११ ॥ मय षष्ठोऽध्यायः॥ मुचुकुन्दराक्षः चरित्रम् ॥ ऋषयः- मुचुकुन्द इति प्रोकरसूत पूर्व त्वया नृपः । कल्याणायागतः कोऽयं स्कन्दस्य परमात्मनः ॥ १ सूत:- भोतव्यं सावधानेन वपनं ब्राह्मणोत्तमाः । पुरा कैलासशिखरे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥२ शृङ्गारवनमालोम्य विस्यवृक्षस्थली स्थिती । तदानी यानरः कश्चिच्यामपपत्रो महाबलः ॥३ मारुह्य पृक्षं पत्राणि पैल्वानि परया मुदा । छित्वा तयोस्ततो भक्त्या पातयामास भूरिशः ॥ ४ किमेतदिति वृक्षं तं मयलोकयदिशा । वृक्षस्योपरि वीक्ष्यैनं वानरं कोपविक्षला ।। ५ ध्यजिशपमहादेवं चेपास्येति तदा शिवा । परमेशस्तदादेषीमाषयोमतिमामयम् ॥ ६ इत्युक्त्या तं कपिधेठमाइयामास देवपः । भातस्तसमागत्य मद्देश्वरम् ॥७ तमेनं पार्वतीनाधा कृपया परयान्वितः ( सार्वभौमो भवाशु त्वं विवपत्रैर्मदर्चया ॥ ८ भुवि सर्वमहीपालमौलिलाळितपणवान् । अन्ते फैलासमागस्य गाणापत्यं सुदुर्लभम् ॥ १ सवाप्य परपा प्रीत्या वसेत्येवमुबावतम् । अप्रार्थयत्तदा देवं मुचुकुन्दो माहाबलः ॥ 10 देवदेव महादेव करुणामृतसागर । यद्युत्पत्तिर्भयेदस्मै भवताय तदा झानं भयेननं तम्मे बदनमीदृशम् । ममाकार (प्रेमाकार) भवरवीश रक्षमा परयामुदा ॥ १६ इति प्रसाथ देवेश हरिश्चन्द्रान्वये भवत् । गुहकल्याणमधीक्ष्य भक्त्या परमया गुहे ॥१॥ मुचुकुन्द इतिख्यातस्तदेशेषु सर्वदा । गुहवतानि दिव्यानि बसिष्ठात्तपता चरात् ।। १४ धाचा यथाक्रमेणायमाचचारादरेण स: । मुनयः - मुचुकुन्दो नृपश्रेष्ठो वसिष्टायपि सत्तमात् ।। समाकांचनारायं प्रतानि परया मुदा । अनुष्ठितानिकः कानि वदार ऋषिसत्तम ॥ १६ सूता -- पुगभगीरयो नाम राजा परमधर्मवान् । पराजितो रणे सोऽयं घोरसंक्षेन रक्षा ॥ १७ सकुटुंबो वनं प्राप देशभ्रटस्तदा भयात् । राज्यञ्च यन्धितं तेन राक्षसेनास्य भूसुराः ॥ १८ घनं गतस्तदा राजा भूगोस्तु ऋषिससमात् । प्रत्या गुहयत दिव्यं भक्त्या परमया सह ॥१९ भृगुवारे विधानेम कल्प्य ब्राह्मणोत्तमाः । वर्षत्रयं वचारायं शुक्रवारे वरं यसम् ।। १० तमः कालेन तं घोरं राक्षसं शक्तिव्यया । गुहस्य देवदेवस्य भूसुराः ।। २१ भगीरथस्तु सन्तोषात् स्वराज्यं प्राप्यपूर्ववत् । निकण्टकं महाराजो रक्ष निखिलां महीम् ।। २२ शुक्रवारप्रतं तस्मात् गुदस्येएफलमदम् । नारदस्तपतां भेमचरिरया मतमुत्तमम् ।। २३ कृत्तिकायां विधानेन धेष्ठोऽपिपुखयम् । तस्यामेव द्विजः कश्चिदनुष्ठाय बतं मुदा 11 २५ मनुमया स तु भीमान् अमार पृथिवीमिमाम् । पुनरस्यां द्विजोन्योऽपि समाप्य प्रतमुत्तमम् ।। २५ त्रिशंकुनाना पृथिवीं शशाप्त स नृपाधिपः । अपरौ द्विजराजानावनुष्ठाय मतं महत् ॥ २६ कृत्तिकायां यथा शास्त्र भक्तिमंती गृहोपरि । संरक्ष्य राज्यमाख्याती तो वाचन्तिम सन्तिमौ ॥ २५ देहान्ने प्रायोक्षं गुहस्यैव प्रसादतः । स्वन्दपष्टी व्रतं त्वन्यद्विस्यातं भुवनय ॥ २८ चरित्वा यत्पुरा देया ऋषयश्च तपोधनाः । त्यपरवामुरभयान प्रापुः पदानि स्वानि पूर्ववत् ॥ २९ पवमादीनि राजाऽसो मुचुकुन्दो महामनाः । मायचार क्रमेणैव गुहे विन्यस्तमानसः ॥ ३० मारासीत्सतस्तस्य गुहबस्वयम् । वाच्छितानि प्रदास्यामि वैतानि नृपोत्तम ॥ ३॥ मारयामास . परमारमा 51 ·ममाया। मुचुकुन्दाय 202 भीस्कान्दे महापुराणे इति यन्तं तं राजा मणस्य भुपिदण्डयत् । स्तुत्यैनं विविधः स्तोत्रैरमार्थयदयं द्विजाः ।। ३२ नवसंवाधिशलक्षपीरा देव कृपानिधे । भयातु मेऽनुजारस्वामिन् सहाया प्राप्य सानिमान् ।। ३३ निष्कंटकमिदं राज्य पालयिष्याम्पनुक्षपा । भरवंतवचनं सामी तथेत्युपत्या दयानिधिः ॥ ३४ धोरयाहुमुखान्पीरानयलोफ्यायीद्वया । यूपमस्यानुजारी भयताय इत्युक्तिमस्य संधुत्य धीरास्ते भयकंपिताः । देस्यसंदारकाणां नो देवदेव कथं रचिः ॥ ३६ भधेदस्पानुजत्येतदत्यल्प जगता प्रभो । इति सेवां यचा धावा कोपाकुलित मानसः ॥३७ पुनः प्राह गुद्दो घीन् यीश्य संभर्सनेन तान् । नानीकुरुत मदापयं यस्माध्यतु गर्यिताः ॥ ३८ माय मानुष्यमेतेन स्थित्वाचास्यानुमाः क्षिती । तपः पुत्या परं पश्चाविशुद्धाः किस्यिपादतः ॥ ३९ मागच्छत ममापाशं पुनरन्ते मदापा । इत्युक्तमात्र ते धीरा मानुषं रूपमास्थिताः ।। ५० क्षेतव्यो नोऽपराघोज्यं देवरेघ कृपानिधे । त्युपाया पण्डयद्भूमौ प्रणेमुर्भयफस्पिताः ॥ ४१ लन्धानुशास्ततोभूपस्यानुजयं समाश्रिताः । परिवाराचीभतरुपेन्द्र भूसुराः ४२ भूपाय गुह परमणयनः । मनुग्रहं विधायय अन्तर्धानं समाश्रितः ॥ ४३ मुचुकुन्दालतो घीमांश्चतुरहायसे महत् । प्रत्येकं संव्यवस्थाप्य भ्रातृणां परया मुदा ॥ ४४ राज्यं पभा. सातोपातमुब्रह्मण्यं इदिस्मरन् । ततस्तु कर्पूरग्रामे राजकन्यामतां गताः ॥ ४५ पाणीन् संसाहयामास भ्रातृणामप्सरस्त्रियः । पुष्पगन्धि वियाशाथ यीत्याधुर्महायलः ॥ ४६ पुत्रावुत्पादयामास फरकानकर्सएको । साफ दुर्हि वापरया चित्रवस्याप्यया द्विजाः ॥ ४७ मजी जनस्तदा वीराः पुत्रानन्येऽपि भूपसः । धीरपाहुर्ददौ पुत्री चित्रपली मनोहराम् ॥ ४८ कलिपतज्पेटभायाय मुचुकुन्दाय शास्त्रतः । तस्याः परस्थितं कीरं चित्रयम्या मनोहरम् ॥ ४९ यमदूता गृहीरवेमं यमपान्य मुदे तदा । काक्षिण्यै प्रददुः शीघ्र यलारकारेण भूसुराः ।। १० वृत्तान्तमेतच्छुस्याश्य पीरास्ते शोधविद्धलाः । युद्धं कृत्वा यमेनते गृहीत्या पुनराशु तम् ॥ १५ चिवपल्यै प्रदात्यैनं तेनुः भीति तदा भृशम् । अन्तर्ष भयद्याला चित्रवती नृपप्रिया ॥ १२ केळदेशस्थ फलमैच्छन्महदसम् । पीपस्तत्रत्यराजानं तयक्त्रेण भूसुरा पप्रच्छुरेतद्पेन नदरो मोधविहला । जित्वा तं रणमध्ये तत्फलं संगृह्य शीघ्रतः ।। ५४ दतत्फल तस्यै चित्रयस्यै तदा द्विजाः । तत्र तत्र स्थितान् दुष्टान् जित्या देशेषु संगरे ॥ ५५ खवशीकृत्य गां सा पार्यायधर्तिनः । चित्रयस्यग्निवर्णाख्यं कुमार सुपुये तदा ॥ ५६ मुचुकुन्दस्य भूपस्य प्रिया सर्याङ्गसुन्दरा । तस्मिन्काले शक्रपुरी बलोनाम महासुरः ॥५७ अरौत्सीद्रणप्तोऽयं जित्वेन्द्र दुर्बलं द्विजाः । तेन यो मशकत्वात्सुराणामधिपस्तदा । ५८ मुचुकुन्दं सुप दूतरालयदारमतः । मुचुकुन्दस्समागत्य चलसेनां महाबलाम् ॥५९ रणमध्य समाश्रितः । अपशिष्टस्तदा तस्थे घलएको महासुरः॥ ६० वजेण मलामीशस्त जघान महीसुराः । वलारिः कथितस्तेन पुरन्दः॥ त्या वलं महाघोरे मुचुकुन्देन भुजा । स्वगृहं प्राप मघवान सन्तोषेणामरेश्वरः ॥ ६२ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवाहस्यमण्ये देवकाण्डे पष्ठोऽध्यायः॥ । तदा ममारयामदासरवो तदारभ्य ·देव काण्डे -सप्तमोऽध्यायः 203 मद्धेश्वरः ॥६ ॥ अथ सतमोऽध्यायः॥ श्रीमुचुकुन्देन कमलालये श्रीत्यागराजप्रतिष्ठा । ततः स्नात्या नृपसुराधीशो परमशोभनौ । पूजागृह पुगरासेरमषिविशतुस्तदा ॥ १ उपविष्टो नृपश्रेष्ठस्तुखमासनमुत्तमम् । ददर्श पूजाकालेऽस्य सोमास्कन्दं महेश्वरम् ॥ २ प्रसन्नवदनांभोज परमानन्दविग्रहम् । तं दृष्ट्वा परमेशानं ' मुचुकुन्दो नूपोचमः ।। ३ कैलासवासिन देवमंबिकासहित प्रभुम् । स्मृत्वा तुटाय भक्त्या तमानंदाचपरिप्लुतः ॥ ४ तसै प्रमो भगवान्मुचुकुन्दाय भूभुजे । विष्णुनाम्माधित: पूर्वमहमिन्द्र मिहागतः ॥ तं मां स्वं पूजयामायिन्मद्भक्तेपु बरो यतः । इत्युपांशु महीपाले प्राहवाचं न श्रूयते ययेन्द्रेण तथैव ब्राह्मणोत्तमाः । तच्छुत्वा मुचुकुन्दोऽयं प्रसन्नेनान्तरात्मना ।। ७ तस्थौ पूजां सुरेशस्य विलोक्यानन्यमानसः । समाप्य पूजामिन्द्रोऽपि प्रस्थितो भूभुजासह ॥ ८ प्राप्य भोजनशाला खां कामधेनुमचिन्तयत् । धेनुस्समागता शीघ्र कामदा स्वाभिताय सा॥९ भोजयित्या तदा दत्तमन्न दिव्यं पयोयुतम् । दापयित्वा विभूषाश्च वस्त्रयपि महीभुजे ॥ १० परछ भूयो भूयोऽथ पांछितं वद हे नृप । इति प्रेरणा सुरेशानो मुचुकुन्दं महीलरा ॥ ११ तच्छुत्वा स महीपालस्सन्तोषेण युतस्तदा । प्रयच्छ सायमीशानं त्वयामे शाम पूजितम् ॥ १६ तमैने परमेशानं पूजयिष्यामि भक्तिमान् । निशम्यतत्सोशोऽपि विचारेण महीयसा ॥ १३ भाघाचम, पीक्ष्य नमदीयो महेश्वरः । विष्णुनाऽऽराधितो देवरसत्यमुक्तं मया नृप ॥ १४ রঘুনাজাতে यश्ये शृण्वकमन लाऽधुमा । निरपत्य. पुरा विष्णुः परमेशं विस्मरन् ।। १५ सुमहत्पुत्रार्थमवनीपते । प्रसग्नेच महादेथे प्रणम्य मुदा॥१६ देवदेव महादेव त्वया मारपदम् । भायुधानंतसंस्याक मकिञ्चिन्यूनमधमे ॥ १७ प्रसादास्पुत्रीमे भूयादय कृपानिधे । निरपस्यस्य देश तदेनोऽपाकृमक्षणात् ।। १८ इति संशयामास परमेश तदा हरिः । तघेति पार्षतीमायो वर प्रादावरेस्तदा ॥ १९ तदेतत्सर्वमालोक्य पार्वती कुपिता तराम् । यस्माम मुक्त्या मां अर्चयित्वा स्वसौहतिः ॥ २० प्रवासवान्दर तस्य जातः पुत्रो मदाशया । भयने प्राग्निनिर्दग्धो दयानिधे ॥२१ वश्वकोऽयं महामायी मोहयित्याऽस्मनोऽखिलान् । ब्रह्मास्मति सदाजपस्त्वयि ग्राणिजापति ॥ २२ पातपामास दुर्मागे , तदस्य मुखमीक्षितम् । नयुक्तमिति देशमुक्त्या भूरो जगत्पतिम् ॥ २३ गन्तधि शंभुना प्राप पार्वती भूपते क्षणात् । ततो विष्णुस्सुदुःखार्तस्सोमास्कन्दममुं घरम् ॥ २४ प्रतिष्ठाप्य विधानेन बहुकालमपूजयत् । तत, काले महादेवः कस्मिविक्यासह ॥२५ सपपमुखो होशंभुराविरासीयानिधिः । तुपाय सांबं समृतं परमेशं पुनहरिः ॥ २६ ततः प्रसन्नो भगवान् गौरीमुखमलोकयत् । सदिङ्गित हरित्विा प्रणम्योमा गिरीन्द्रजाम् ॥ २७ अज्ञानेन भवानि त्वामसंपूज्य मवेश्वरम् । गपूजय तमेवैकमपराधो भन्मम ||२८ महान्तं कालमारभ्य पुत्रार्थच तपः तम् । तं त्वं रक्ष महेशानि शा दाहो भविति ।। ६९ इति स्तुत्वा महादेशीमप्रार्थपदधोक्षजः । ततो हैमवती विष्णु सुप्रसन्ना जगादत्तम् विष्णो भवतु दग्धस्य त्वरपुत्रस्य महेश्वरात् । पुनस्सचीवन शीघ्रं मदावाम गरीयसी || ३१ इत्युक्त्यातर्दधिं पाप गिरिजा शंभुनासह । ततस्तन्तुष्टममसा विष्णुभूष्णुर्मनोमवम् ॥ ३२ मनसोजीजमस्मृत्वा महादेयाशया सुतम् । संघचितोऽयं हरिणा बहुकालं मनोभवः ॥३३ तपश्चचार परया । भवत्वस्य ·204 उमया पराम् । पुनः॥ ४९ श्रीरकाम्दे महापुराणे सुरकार्य समुद्दिश्य दम्पत्रिपुरविद्विषा । पुनरुत्पादितस्तेन प्रसनेन शिधेन सः ॥ ३४ तमिमं विप्रहं विष्णुः पूजयित्वाऽसयान्तरम् । अस्यारोग्य देषेश शेषशायी इरिस्तदा ॥३॥ क्षीराम जगामा निद्रा योगाइयां तदा | वक्षोमध्ये तदा विष्णोस्सोमास्कन्दो महेश्वरः ॥३॥ अनंतविष्णोरुवासनिश्वासान्दोलितश्शियः । इतस्ततश्चचालाय शाखीव पवनाहतः॥३७ एवं गते हरी निद्राममुमारोप्य पक्षसि । समागतस्तदा योद्धं बाक्काल्याख्यो महासुरः ॥ ३८ ततो भीतमनारशीप्रमहं विष्णु पयोनिधौ । योषितुं गतवानस्मि वृत्तान्त भूपते तदा ॥ ३९ प्रबुद्धस्सहसा विष्णुत्थितो मां विलोक्य च । धात्वा मदागमनं चासौ मास्तु मीतिस्ततिमाम् ॥५० उपवोलस्थितमीशानं दत्वाऽस्माकममुं शिवम् । स्वयं निर्गत्य भूलोके पुण्डरीकपुरं परम् ॥ ४५ प्राप्य दृष्ट्वा महादेवं तत्र चिपिणं शिवम् । भानन्दाचपरीताक्षस्तदा गद्गदवाग्धरिः ॥ ४२ चतुर्मासान्तमक्षात्वा नकिञ्चिदपि माधवः । स्थित्वा (सुस्त्या) समुत्थिताशंभोः प्राप्यानुप्रहमद्भुतम् ॥ निर्गस्य युद्धे पाशालि हत्या घोरं महासुरम् । क्षीरार्थयमनुप्राप्य मां पुरं प्रति माधवः ॥ ३५ प्रेपयित्वा यथापूर्वमधिशिश्ये महोरगे । पत्याई मापुरं रम्यं तदारभ्य महेश्वरम् ॥ ४५ सहितं देवमन्याशगुहमव्ययम् । मर्चयाम्यमुमीशानमनन्यमनसा तहा। माधवस्यैनममाप्यानुमति शक्यते नृपश्रेष्ठ विष्णोर मिततेजसः ॥ ४७ तदनुशामवाप्याशु गृहीतुं शक्यते भवान् । इति तस्य वचः श्रुत्या मुचुकुन्दो महानृपः ॥ ४८ विष्णोरभ्याशमाप्यायमुपवैतदखिलं क्चः । प्रासानुपरसमागत्य सुराणामधिपं विष्णोरनुमा संमाता मया देववाधुना । हातुमर्हति भवान् परमेशं सुरेश्वर ॥ युक्तिमस्य संश्रुत्य विचारेण मद्दीयसा । विमनादातमीशान सोमास्कन्द द्विजोत्तमाः ॥ ५१ त्वयाऽऽशु निर्मितानन्यान् पद्धस्य सदशायरान् । प्रादात् कमेण देवेशो विग्रहान अभुजे तदा ॥ ५२ विलोक्य तामय सात्वा कपटं च शतकतोः । तमेव विप्रहं भूयः पछ सुरपुङ्गवम् ॥४३ ततः मादारमुरेशोभ्स्य तं देचं परया मुदा । गृहीत्वाय महादेयं मुचुकुन्दो पोचमः ।। ५४ कमलालपमागत्य स्थलानामुत्तमोत्तमम् । प्रतिष्ठाप्य विधानेन के पूजोत्सवानिमिः ॥ ५५ महोपचार देवस्य सोमारकन्दस्य भक्तिमान् । समीपपुरेष्यन्यान्विग्रहान् पडपिद्विजाः ॥३६ द्विजोत्तमाः । चण्डाळजनिमापाथ सुरेशोपि महेश्वरम् ॥५७ खरममा पूजितं यमारसोमास्कन्द प्रदत्तवान् । कमलालय एवायं पुण्यक्षेत्रे ठदा क्षणात् ॥ ४८ वाचारवांस्तता करया महादेवस्य पावनात् । प्रसाद्य परमेशानं प्राप्तवानिन्द्रा पुनः॥ ५९ मुचुकुन्दो महीपालो निर्माय पुरविद्विपः । प्राकारमष्टपाटालगोपुगदीनने काशः ॥ ६॥ कारयिया महापूजा महादेवस्य प्रतिमान् । निकण्टकमसौ राज्यभाई मृत्या महाधनः ॥ ६१ मात्मजायाग्निवर्णाप पबंधं विधाय सः | कैलास पर्वतभेएमापान्ते पीरमाहुमुखा वीरा मपि स्याच्यात्मजान् स्वकान् । अग्निवर्णस्य निकटे तपः कृत्या मृदुश्वरम् ॥ १३ मुपरवाशु मानुपान देहान् गृहीतात्मशरीरिम्पः । माप्य स्कन्दगिरि रथं प्रणम्य गुह्मव्ययम् ।। तत्र तस्थुस्सुसन्तोपासंप्राप्ततदनुग्रहाः ॥ ६॥ इति भी कान्दे महापुराणे शंकरसंहिता शिवरहस्यमण्टे देयकाण्टे सप्तमोऽध्यायः। सुबहाण्याय नमः॥ शुभमस्त। ॥ देव का इस्समातः ॥ भपूजयन्महात्मायमवनीशो ब्राह्मणोत्तमाः ।।१२ ·ஸ்ரீராமஜெயம், धी महागुरुभ्यो नमः ॥ अविनमस्तु ॥ श्री विश्वराय नमः ॥ श्री प्रणतातिहरायपररमब्रह्मणेनमः ॥ श्री स्वान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे ॥ दक्षकाण्ड प्रारम्भः॥ मौवों मुभित्यारासनशिरस्मचारिचक्रपञ्चक्रान्तनिहितश्शरस्तदुपरे सूनस्तदास्पेहयाः । तेषामेय शिरा पदेषु यसतिरवस्येति यस्यश्रुतं देवश्चितपरिच्छदस्सभाधान् कुर्यात्सदा महळम् । । अथ दक्षकाण्टे प्रयमोऽध्यायः॥ पारिशव पय परं ग्रति निरूपणम् ।' ऋषयः- दक्षायरः पुरा पोतररवया सून सपोधन । जयन्तायेन्द्रपुत्राय समासेन गृहस्पतिः॥१ प्रोकवानिति तं भूयो पिस्ताद्वसुमईसि । तदेसेपां वचः कणे कृत्या माइ मुनीश्वरः ॥ २ सूतः- शृण्यन्तु बामणास्तवे भवन्तो ब्रह्मवित्तमाः । सत्यलोके पुराग्रह्मा सर्वेदत्तपोधनैः॥ मापिभिर्दशभिः पुचः प्रजापतिभिरस्थितः । दक्षोऽयं प्रथमस्तस्य पुराणां प्राह्मणोत्तमाः॥ ४ प्रणम्य पितरं माशी पप्रच्छ जगतां प्रभुम् । मोः पिनतिसर्वार्थसपैवेदार्थकोविद ॥ ५ कोयागप्पे त्रिमूर्तीनां घरिहर जगतांप्रभुः । परिपूर्णः परत्योतिः परमात्मा सनातनः॥६ फर्ता सर्वस्य जगतः पालको हारकस्तया । सजी वेषु सर्वत्र साक्षित्येन व्यवस्थितः ॥ ७ इति तस्य अवधुत्या ब्रह्मा ध्यात्वा शिवं हदि । यानन्दापरीताक्षो हर्षगद्दवापक्षणम् 14 थाविर्वभूव यो पहिन्यालामालावृतोन्तरे । ब्रह्मवियोमहामोहाकनहं दधतोः धा॥९ सबैथरस्स एवैकरशम्भुराकाश सम्पगः । मयमेव जगकर्ता विशेषादावयोरपि ॥ १० कृत्पद्वपं विधाम्रो ब्रह्मविश्वोरवं हः । संहातातकांस्यामा जादीशयोः ॥ ११ ब्रह्मा- उत्पाचार्य महादेवो ब्रह्माणं मां हरि तथा । कल्पयित्वादयोः कृत्य हृदये संव्यवस्थितः ॥ १२ प्रेरयत्यनिश स्वेस्थे कृत्ये सत्र विश्वपः । मोक्षिप्तौ च समुदीक्ष्य निगृह्यावां स रक्षति ॥ १३ तथापि 8 महादेवो विभात्येक वाययोः । अप्पापपत्ययं येदान् पुराणानिच पूतः ॥ १४ पुष्पेषु गन्धयत् पतिलेप्वपि च तैलवत् । यण्टापा यनिवासी प्रभावापरमेश्वरः॥ १५ सर्पय सदा देयरसयवपि च संस्थितः । एतादृशोऽयमेकरवारकय पुयाययोर्षिभुः ॥१६ सस्स प्रलवादाम्यं सर्य समितिहितिः । कयमत्पादोणेयं तात पति जामो॥१७ 52 ·206 श्रीस्कान्दे महापुराणे ब्रह्मा- चेद्शम् ॥ २५ उपचारेण सर्वस्य ब्रह्मतामाहसाश्रुतिः । भृलोके ब्राह्मणान्यद्वन्मया भेदं वदन्ति ते ॥ १८ तथा सर्वस्य जगतो ब्रह्मत्वमिति निधपः । सर्वव्यापियमीशस्य पीक्येय थुतिरव्यया ॥ १९ सर्वस्यापि महादेयतादात्म्यं वदति धुवम् । स्वभापेन महादेव मृत्युखपमुमापतिम् ।। २० विश्वाधिक महामीत्याऽभिधत्ते ब्रह्मशाश्वतम् । अन्तर्यामी स एवैषां जीवानां परमेश्वरः ॥ २१ एक एष जगरकर्ता नान्यो दामहेश्वरात् । अनेक गुणसंपन्नो निर्गुणोऽपि महेश्वरः ॥ २२ अरूपी बहुरूपी च सर्वरूपी परात्परः । त्रिपदार्थ वापीशरतर्ष कल्याण कारणः॥२३ परतवं पक्ष्योतिस्तत्वातीतल परहि । मोहितौ विष्णु धातारायायो रक्षितवान्पुरा ॥ २॥ माघयोरस्थिती देखो विभतिज्ञापनापहि । चर्मवयोममनुजावेष्टयिष्यन्ति शिवं तदाते विज्ञाय मुक्तिमेष्यन्त्यमशयम् । तस्यास्य महिमायतुं शक्यते न मया ॥ २६ यत्रापि घेदो वदति मांच विष्णु क्वचिरस्थले 1 उपचारेण तथापि देवेशं परमार्थतः ॥ २७ पकभागेन फर्माणि देवान्विष्णु मुखामृपीन् । भागेनान्येन वेश भयावदतिहि ध्रुतिः ॥ २८ अस्मासु शम्भुयुध्यैव तत्रापि भणति श्रुतिः । यविशन समानस्मान् मोहान्धीकृतचेतसा ॥ २९ यदत्येपमहापापो नरकं प्रविशेतखलु । वदन्ति शिवासान्ये तेपुप्रीतिहिं नस्तराम् ॥ ३० शवनन्यायपश्यामो दुर्बुद्धीपापकर्मिणः । शिवरयपतिश्शंभुः पायो वयमेवहि ॥३॥ भूम्यां लिहानि देवस्य शङ्करस्यामदादिभिः । प्रतिष्ठाप्येव विधिना पूजितानि निदर्शनम् ॥ ३२ स पर भोग मोक्ष प्रददात्याश्रितस्प दि । तस्मात्त्वमपि तं देवं शरण्यं शरणं प्रज्ञ॥ ३३ एवमेव मया प्रोक्तं पुरा पुन स्वभावतः । मोहेत त्वं मद्देशस्य न सास्पेतदीशितः ॥ ३४ तदिदं सर्वमाकर्ण्य ब्रह्मणोक प्रजापतिः । ऐश्वर्यमिच्छन्मनप्ता पप्रच्छ तपमस्स्थलम् ॥ ३५ नझा- मनमानसे समुत्पर्श मानसास्यं सरचयत् । सत्तीरे शोभने गत्वा सपसा परमेश्वरम् ॥ ६६ प्रीणयित्या निजामीष्टं लभख परमेश्वरात् । इत्युक्त्या प्रेरयत्पुत्रं दक्षमजभवरस्यकम् ॥ ३७ तदानीमेय दक्षोऽसौ तरस्यलं पाप हुएधीः । तस्थिवाऽतपखोरे शिधे विन्यस्तमानसः ॥ ३८ वर्षाफाले जले स्थित्वा हेमन्ते हिममध्यगः । ग्रीष्मे पश्चाग्निमध्यस्यो मूलानि ज्वलयन्भृशम् ॥ एकादशसहस्त्राणि वर्षाणामयुतोपरि ॥ ३९ इति भीरकाम्दे महापुराणे शंकरसंहितापां शिवरहस्यमण्डे दक्षकाण्टे प्रथमोऽध्यायः॥ ॥ मय द्वितीयोऽध्यायः ॥ दक्षेण श्रीमद्देश्यरादराति मादुरासीत्तताम्मुर्दसाय वासनथे । भारद्य शारं दिव्यं नानालद्वारमपिटतम् ॥ १ स्तूपमानो मुनियन्धियः किमरैरपि । तं हमा परमेशाने दक्षः परमपामुदा॥३ स्तुत्या स्तोमशतदिपः प्रणनाम पुनः पुनः । पीप तं परमेशोऽसौ प्रसनान्तरात्मनः ॥ ३ दक्ष से सुप्रसनोऽई परं यस्य यान्छितम् । इतिशंभोवत्या दक्षः माह मुदायुतः॥४ ·207 स्वश्या नगर नासा तासा दक्ष काण्टे -द्वतीयोऽध्याय देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । सर्वश्वयम सपन शम्भो भो व्योममध्यग ॥५ मूम्पन्तरिक्षसगांणा पाताळाना विशेषत । ब्रह्मविश्वादिलोकानामाधिपत्य प्रयछमे ।। ६ तमनस्थितास्तव भवत्वाधानुगा मम । तब प्रप्तादात्सव समापि सुपूज्यता ।। ७ भगवन्त महादेय मुस्पान्य पञ्चकञ्चन | न भजेय रूपासिन्धो भजमवेते सुरास्तुमाम् ॥ ८ भूयासुस्तनयाम यहयो धेदपारगा । सुताश्च बसवेश सर्वलोकपितामह ॥९ गौरी मदर्मभूता तपयच्छामि देव । विवाहता महादेव रक्षवा मा महेश्वरः ॥ १० परमादीनि भूपासि तस्येणनि महेश्वर । दत्गसिष्टसिचेन्याय्ये वर्धन्येते मदाश्या ॥ ११ इत्युक्त्वान्तधिमापाय परमेश्वर । ततोवक्षो लन्धवरस्तुणोऽत्यन्त महेश्वराव ॥ १२ संसार पितर प्रोत्या ब्रहाण लोकनायकम् । झावा ब्रह्मैतदचिराचिन्तयामास मानसे ॥१३ भोगायायमहादेये प्रसपि दुमारक | घरपत (बत्र) तथामोशे नयुद्धिनिरुपद्रये ॥१४ भविष्यत्येवतदुप याकुमदुरत्ययम् । अनुग्रहविनाशम्भो फस्यमोक्षे भधेमति || १५ पतिसश्चिन्त्य शीण विधिस्तरसमागत । घन्दितस्तेनपक्षण আদিবাৰী तम् ।।१६ ततोदक्ष महात्मा ग्रह्माण जनकमुदा । निर्मातव्य पुररम्य मम सर्वोत्तम पित ॥ १७ इतिमाह यशीवास्येति विधिप्प्यप्ती । पुत्वातिरम्य मानाश्चर्यसमन्वितम् ॥ १८ दक्षपुरीत्येय प्रचित भुपनत्रये । दक्षोरिधिमुखादेतच्छत्या हरमनाभृशम् ॥ १९ स्वपुरी प्राप्य स्वगृह प्रविधेशहि । ततसिहासने दिव्ये नानारत्नविचित्रिते ॥ २० मादिदेवैर्गुरुमा पूर्यदेवैरमकायकै । प्रहस्सूर्यमुसैयापि दिक्पाललोकपालकै ॥ २१ पथमादिभिरम्येच से पितोऽतिष्टदद्भुते । फ्रमेण ब्रह्मण पुत्री घेदवली मनोहराम् ॥ २२ उदासायप्रतापन मरताव समन्वित । सदनसंस्था-पुप्राय अनयामास सात्यिकान् ॥ २३ सेपानामा विकर्माणि बिघायविधिना विधि । तोषयियाऽऽगुनपता पामेस पारपरम् ।। २४ घष्ट्रवत्सलोकाना प्राप्यागच्छत शीघत । इतिताप्रपामास तपसेस्वात्मतान् द्विजा || २५ तसोदसमुतास्स मानसाण्य सरोवरम् । समागस्य तस्मानास्तेपुरम्यम्मुश्चरम् ॥ २६ तपोमद्विशुद्धान्त शरणा नियता मृशम् । तदानीं नारदश्रीमान् प्राप्यतेषा सप स्थरम् । २७ तणामुनिशार्दूल यथान्याय तपोधना । प्रपाम्य पुशरण सधैतेप्रीतिमायगु ॥ २८ किमान्तप्यते घोt तपोयुष्माभित्यहि । इतिवृा पुनस्तेन नारदेन महविण ॥ २९ एष्टिसामर्थ्यमस्माफ समवरियति । सहा तापसश्रेष्ठस्तावाच विस्मृतान् ॥ ३० महादेवमसान सपामेयाचिरे । महोमोहमहोमोह पतामपियो भृशम् ॥ ३१ प्रीणपित्या महादेय तपसा एष्ट्रियता । प्रायते दुसरूपा युग्माभियोग फिस्यियः ॥ ३२ प्रवणधिरेतेषा य पितुमाहगीयात् 1 शिररछेदोऽभप प्य परमेशवरात् ।। ३३ पातोय यहुभिस्तदरसरूपी चरम् | मरा नितरा दुखमाशया-पगर्षित ॥ ३॥ तथा जग्मादिषु पानि मशते नितरामयम् । रासससुरम्य प्रत्यहं पायते दु प्रसापादि प्रता ससपनिता । तस्मात्तन निवृष्ठाशास्पष्ट तु सैफमाजने ॥ ३॥ तरमा परमेशान तोयिन्या महेश्याम । मजा मुचिमतु निदादयशारिनीम् । ३५ १ मुनियरस्नेया पशान शियाधपम् । उदिय जगामरस्यया योरि भूसुरा ॥ ३८ जगता एय ·208 धीकान्दे महापुराणे धुत्वा वदुक्ति ते लय तथैव कृतमानसः । प्रसाद्य तपसा देवं मुचाये परमेश्वरम् ॥ मोक्षमापुर्महात्मानः पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। ३९ इति श्रीरकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवराहस्यखण्डे दक्षकाण्डे द्वितीयोऽध्यायः॥ - ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः॥ चन्द्रशाप प्राप्ति परिहारी॥ अथदक्षस्तु विनय पृचात खिनमानसः । पुनस्साहनसंख्याकान् पुत्रानुत्पाद्यपूर्ववत् ॥ समाप्य तेषां फर्माणि तपसे प्रोतिपूर्वकम् | सृष्टपर्थ प्रेषयामास सलोकस्य बुद्धिमान् ।। २ तथैव तेषु सर्वेषु प्रवृत्तेषु तमोमहत् । नारदस्सहसाऽऽगत्य विनिन्द्य सृष्टिकर्तृताम् ॥ ३ मोशेमति विधायेषां पूर्ववद्वयोमचाभितः । सेऽपिप्रसाद्य देवेशं तपसा परमेश्वरम् ।। ४ मपवर्ग गतामातगमस्मरणवर्जितम् । वृत्तान्तमेतद्विशाय पुनर्वक्षः धान्वितः ॥ ५ पुष्टि प्रविहायासी पयोविंशठिकम्यका: 1 ससई सुकुमारानीस्सपलक्षणसंयुताः ॥६ धर्मभृगुमरीचीनां पुलस्त्यादिरसोरपि । पुलहस्य वसिष्ठाविप्रमुवानो तासिमाम् ॥ ७ दत्तवान्विधिना सेषां ऋचाकल्याणमद्भुतम् । अजीजनद्यहुन् ताध पुमान्कन्यास्पृशोमनाम् ॥ ८ पुत्रीश्च पदोशोभाळ्या दप्नपुञ्यः क्रमेणच । एवं पौत्रैर्वृतो पक्षः पौत्रीभिश्य समन्ततः॥ ९ ससर्ज सप्तविंशत्यः पुन.पन्या महौजसः । ताश्च सर्या ददौ कन्याश्चन्दायावादकारिणे ॥ १० तासांमध्ये शीतक्ति छत्तिकायामापहि । ततस्तु कन्यादुःखेन परादक्षमयोधयन् ॥ १॥ भास्साह रमते चन्द्रः कृत्तिकायो यथा पितः । इतितासा बचश्शुत्वा दक्षः कोपसमालः॥१२ शशार चन्द्रश्च धरै भयरियति तदाद्विजाः । तथैय चन्द्रमाः पञ्चदशवारे भयं गता १३ कलामानायशिष्टोऽयं देवेन्द्रं पाप रक्षकम् । इन्द्रोऽपि चन्द्रमुखीक्ष्य मोक्तयान्वचनं तदा ॥ १४ पूर्यविप्रेशशापात्य ब्रह्मविष्णुपुरस्सु। । प्रसाद्य विनराजं तं मोचितः किल चन्द्रमाः । १५ प्रतिसंघरसर मएमेकस्मिन्दियसे मुखम् । नयुक्तमिति ते सधैं नेक्षन्तेऽद्यापिते मुसम् ॥ १६ विद्यमानेऽपि दोपेऽस्मिनिदमप्यमवासलु । तस्यात्वमा ब्रह्मा विष्य जगतां प्रभुम् ॥१७ पोधयित्याऽमुना दक्षशापामोक्ष मञ्जस्यमुम् । प्रेस्यामास मतिमानिन्द्रामसं द्विमा १८ स तथेति पिनिगस पाप्य धातारमाता | प्रणम्य पायाप्रीत्या स्तुत्याच यिविधी स्तः ॥ १९ पक्षशापस्य मोक्ष प्रार्थयामास चन्द्रमाः । तस्यतदार धुन्या अमाद दक्षोऽयं नशृणोस्पस्सदुक्ति दुष्मना भृशम् । करोति मप्यपिशोधं सरमा चन्द्र घुद्धिमान् ॥ २॥ गया मद्देशनिफ्ट पिशापय सदाशियम । पाळटं पुरा पीत्या देयासागरम ॥२२ यमं मायोर माकपटेयं पक्षदि । इतिधादरच या याद्रः कैलामपर्षतम् ॥३ नन्दिमुखाइयं महादेयमयाप्यच । प्रणम्प परपा मीत्या तुष्टाय विविधैरस्तवः ॥ २४ प्रसव पदादेये वृत्तान्त जगाददि । तत: प्रप्सनहायो मायानयिकापतिः॥२५ दायाऽमयं लामात्रायदोषिणः । न्या पृष्टतया मूर्ति क्षणमात्रं महेश्वरः ॥२६ पाशाहनगदपूरम्य सलोभ्यासघ मामपामयागुस्वं परिभाषपूर्णयामुना ।। ३७ कमलासन:॥२० प्राय ·महेश्वर ॥ २८ दक्ष काण्डे - चतुर्योऽध्याय 209 इतिदत्तवरेशम्मी ब्रह्मविष्णुमुसास्तुरा, 1 महिमाननजानाति तवलोको तरमात्र लोकरक्षार्थं चन्द्रचूड दयानिधे । चद्रस्य कल्पयास्याशु क्षयमृद्धी उमे मपि ॥ २९ प्रतिमासं महादेव तदिष्ट लोकनायक । शाया लोकोभवगतो निजमिमवाप्यतु ॥ ३० इत्यूचुत्ताच कृत्वातेया महेश्वर । तर चन्द्र परया दयया भक्तवत्सल ॥३१ সামান্ত विश्वात्मा विश्वरक्षणोद्यम । वद्रोऽपि देवदेवेश प्रणम्य प्राप्ततरप ।। प्रययी स्वपद सृष्टो मुदा मानणपुरावा ॥३२ इति श्री स्कान्ने महापुराणे शङ्करसंहिताया शिवरदस्यखण्डे दशकाण्डे तृतीयोऽन्याय । । ঘণ जगता ॥ अथ चतुर्थोऽध्याय ॥ देयीग;पनोदाय शिधेन प्रपञ्चोपसदार ॥ तदिदं सर्यमापण्यं दक्षोऽय कोपविल । मया शतोऽपि चन्द्रोऽसी मोविनशम्भुना कथम् ।। १ इत्यय दावास्यास्य चने दूषणमुक्टम् । तर त्या तपतापर्य पुलहो पिरत्तम ॥ २ নি दक्ष सर्वेश्वर्यविनायकम् । भयिष्यसि जनरसय दृष्यसयक्ष दुरामयाम् ॥ ३ भयछापस्य गतिरप्युक्ता तेन मदारमना | त्यस्तामपि देयोऽय कालेनोमाहयिष्यति ॥ ४ इतितस्ययः शुत्या स्यनकोपो मुदायसत् । एयस्थिते मुदा दक्षे प्राणायामशीया ॥५ घरिस गौर्यास्तु संभूतिं पश्ये युष्माकमद्भुताम् । कैलासे महाविष्णुग्या देवन्यैश्य सेविती ॥६ पाषेतीपरमेशानी तस्पतुरज्जरी । तदोत्थाय भवान्येपा मणम्य परमेश्वरम् ॥ ७ भगय देवदेवेश स प्रभो । यपोत्पात्रचघरावरमय पनुमईसि पिश्यामन्विश्वसाक्षणोघम । इतिदेण्या तदाएशारो लोकशः॥९ जगाद राष्टिगतो पापांगममार्गत । मयलोक्स्पपायाश्च स ततस्तु देवी देयेश पुराद पुतलाद । भगवन् भयसयश सत्यचिल्लक्षण प्रभो ॥ ५ महमेय तयेशान शरीर रूपमद्भुतम् । न मा बिना तशान शरीर रूपमस्ति दि ।। १२ मप्ये पेदागरम पेसे तरस्यमायत । इतिदेव्या यच धुत्वा सावरेप महेश्या || १३ मदिमा नदि त्यागी स्पया नमायहे पनु । मुरल्या मदम्यादो स्थिया त्यामेव चोग्नताम् ॥ १५ उतपस्पति सोऽदतु यि सत्र सपंदा : परिपूर्ण पक्ष्योति परमात्मा ज्ययस्थितः ॥ १५ मेरपामि एशाम्पेतत् प्रतिमा सूत्रधारयत् । यिनामोरणा सर्व ममनन्दिते ॥१॥ सपेमे दाय पिसोय पुरोमम । इगि सगाराम्भुम्मचिदान दयिमन १७ उपहस्य EिNTRE ति मनियामितम् । सशिन् तर म्पपश्योति पाया पुरोदिया ॥ १८ सदा शादि समीकर निषिय भृशम् । माहोराशे मपामागुचन्द्रोहिराराम ॥ तमोभूत जरापार मीपण रेपर दिन ॥१९ परमेश्वर ।।.. जगप 53 ·210 श्रीकान्दे महापुराण हप्तदद्भुतमसौ गिरिराजपुत्री भीताभृशं भयमशेषगुरुं प्रणम्य । तुष्टाव वाग्भिरतुलाभिरनन्यभाया हत्याञ्जलि करयुगं शिरसि द्विजेन्द्राः ॥ २० इति धी कान्दे महापुराणे शङ्करसंहितायां शिवाइस्यखण्डे दक्षकाण्डे चतुर्थोऽध्यायः॥ तघ ।। अथ पञ्चमोऽध्यायः॥ एकादशकोटिरुदैः मध्यार्जुनक्षेत्रे श्रीशिवाराधनं दाक्षायण्युपत्तिश्च ॥ मथ देवं समीक्ष्यैषा प्रार्थयामास शङ्करी | जयदेव महादेव भक्तवत्सल शंकर ।।। मया न ज्ञायते स्वामिन् महिमा तय विश्वप । सोद्वाऽपराधं देघाद्य मदीयं रक्षरक्ष माम् ॥ २ यथा पूर्वमिमासानुजीचय महेश्वर । किमशक्य महादेव मर्चेश्वरेश्वर। एवं संपायमानोऽयं गीर्या गौरीमनोहरः । प्रसनहदयः पूर्वमेकादशरकोटिकान् ॥५ ध्दानयोध्यछरभुः सापादिव महीसुराः । ततस्तसंभ्रमं रुद्रास्समुत्थाय शियं हदि ॥ ५ ध्यात्वा शायैतदखिलं शिवलीलेति ते द्विजाः । उद्दोघाय मनःकृत्या सर्वेषां प्राणिनाममी ३६ मध्यार्जुन महत्क्षेत्र जगस्यसिस्तमोमपै । संप्राप्य शिवपूजाञ्च यामेणेते चतुर्व पि ।। ७ चक प्रसादयाशिवरात्री मनीषया । ततः प्रादुरभूदेयस्तेषामने महेश्वरः ।।८ त दृष्टा परमेशानमस्तुवन् यदपाणया | प्रणिपत्य मद्दीपृष्ठे दण्डाकारतया द्विजाः॥९ नमस्ते विश्वकप विश्यमष्ट्र परारमने । संहऽस्य स्वतन्नाय महामाप्साय शूलिने ।। १० क्षयद्वीप सूराय नमोऽस्तु स्थिरधन्विने । भवत्प्रसादादेवेश जादेतघराघरम् ॥ ११ उत्तिपतु चयापूर्वमयाप्तमानमीश्वर | तेषां तद्वचनं श्रुत्वा महादेवस्तथेत्यमून ॥ १२ उपत्यान्तधिमगाच्छी प्रसनहदयेन य 1 अविष्णुविधात्रादि देयाः मामात्मयुद्धयः ॥ १३ उत्तस्थुस्सहसा सघ संजीवैदिशवादया। मादित्यचन्द्रप्रमुख चिरादेवभूसराः ॥ ३४ निवृत्त तिमिरे गाढे प्रकाशोन्यानशे जगत् । ततस्सऽपि ते देया देघदेयस्य शूलिनः॥१५ माहात्म्यमयषुध्यते पूजा समाश पावनीम् । पदान्तधिमगाईवस्तदा रुद्रान्यिलोक्यच ॥ १६ अपेक्षितं कि युमाकं पच्छामि शीयतः । इति देवस्य बननं निशम्य व्यरितम् ॥१५ भयाप्रमादेयेश भगवन्तं महेश्वरम् । निशायामयन्तीय सर्वदा मनुजोतमाः||१८ शिवरा:पचनफल सेपामस्तु कृपानिधे । तयेत्यन्तहिते दे दारवपदमापिरे ॥ १९ ततो विष्णुमुखा देयाः कैलास पर्वतोत्तमम् । मधिगम्य महादेयं तप दृष्ट्वा पिनाकिनम् ।। २० प्रणम्य परया मत्या प्रोचुक्षा पचनं तदा । एतावाकालपर्यन्तं भगवन् मृतमायन : २१ मन्धारावृतास्सवें परित्यक्रिया घयम् । प्रायधिस यदेसेप सर्वपापहरं इस्येषां पचनं धुत्या सयमानमुपदिशयः । युष्माकं न हि दोषोऽस्ति पसर्व मदाता ॥ २३ गौर्यास्तमिदं सर्वगनयाएपलेपतः । गमृति युष्माभिनित्यकर्माणि माकिनः ॥ ३॥ इतरपानीति सानुक्रया मेरपामास शंकरः । तथैव देवा निर्गत्य स्वस्थान प्राप्प मुदा ॥ २४ ताः कर्माणि काय शिवासायसिनोऽनिशम् । ततरससंभ्रमं गौरी समुन्धाय सताबलि १२६ पाम्ग२२ ·दक्ष भाण्डे - पप्ठोऽध्यायः 211 मणिपत्य महादेयं प्रश्रयेण मनारना 1 भावन् देवदेवेश सर्व जगतांप्रभो ॥ २७ कमायो ममैवैतदद सर्वदयानिधे । इति पृष्ठोमहादेवो देव्या चित्रचरित्रपा ॥ ५८ माद मन्दस्मिनामुन स्फुद्गम्भीरयाघर । स्त्रिया मनिकटे स्वं त्यामुग्नतामुक्तयत्यसि ॥२९ तेनदोषेण लोकोऽयं तिमिरेणावृतः खलु । त्यमेव कुरकश्याणि प्रायश्चित्रं तदेवसः ॥ ३० स्वन्तुसर्यस्य जगतो जमनी रूपयान्विता । इति देवस्यवचनं निशम्य गिरिजा ततः॥ ३१ तयेति सरस्थान पप्रच्छ परमेश्याम् ! (शिवः)- पुण्यायमण्यसालो के प्रसिद्धापानदीशुभाः ।। ३२ तस्याः पनयने शुभ्रपत्रे राहारुतिशिये 1 तपःकुरु सदा दक्षप्रजापतिस्तदन्तिमम् ॥ ३३ समागत्यामियीश्यनं शंसं दिव्याकृति परम् । प्रहीप्यति तदानीं वं कन्याफार प्रदर्शय ॥ ३॥ दक्षोऽपि वां सदालम्या सर्यावषयसुन्दरीम् । परितुष्टेन मनसा कन्यां संपोपयियति ३५ मामेण द्वादशाम्दान्ते क्ल्याणं भारियापयोः । इत्युक्या प्रेरयामास भवानी परमेश्वरः ॥ ३६ तथेनि प्रस्थिता गौरी कालिन्दीमागता दुनम् । तथपप्रच्छदे म्ये संपरूपं तबद्भुतम् ॥३७ गृवीरया पामेशानं पास्या मनसि सस्थिता । तपस्थति महत्येपा सुनिश्चितपतिस्तदा ॥३८ पतस्मिान्तरे दक्षो त्यो मकरसंस्थिते । मखाइये च नक्षले स्वपम्पासह एमनः ॥३९ स्वपुरीमिध मर्यामिदेवैरपि तपोधनैः । ग्नान्वाऽयं नियमेनाग्ने नाई पो ददर्श६ ॥ ४० पर तदद्भुतं भाई जमाद सहसाऽऽदरात् । गृहीतमाये दरेण मदृष्टं दांग्जमगरम् ।। ४१ किन्तुकन्या विशालाक्षी मर्यावययसन्दरी । शिवरूपमिमांगौरी प्रात्या विस्मितलोचनः ।। १२ समादायाशु भार्यायानातायाः परयोर्ददी । घेदयल्याहया सैपा सन्तोपेण समन्विता ॥ ५३ गाघाय मे प्रयोः हत्या ददो स्तन्यं सुधामयम् । ततस्ततीमिस्मामिः परितसंघृता पती॥ स्वमिध सहसा सई प्राप भूसुराः॥४४ इति भोस्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियाहस्यषण्टे दक्षकाण्टे पक्षमोऽयायः॥ दतम् ।। मय पाठोऽध्यायः॥ तपय गीर्याः पुरतः प्राह्मणाकारेण भी ईश्वरस्य प्रादुर्भायः ।। भय पक्षोऽपि मियपान समाप पहनाशिमिः । तपोधनानोवाद यमप्यतो पारेन यपृधे गौरी पित्रोः प्रीति परती | नीमे पऽम्यास्त रस्ततुं मनोऽभयत् ॥ २ शिवम्य पागि मानिन्छन्स्याः परमेशितः । सुनिधितमतिः पचारपो गृहमपायत॥३ पितरो स्यानुफूली सा नीतियुक्ती सुमला । तथा पितरी तपोगृहमनुत्तमम् ॥४ विधाय पीताप मतीय परिरमका: 1 फायित्या सतीदेवी स्थापयामासतुर्मुशा५ पाऽपि गरी एमागुमा गुनिमित्तानांपर: 1 सपचार सुमदनस्थिया स्थिरतराम् ॥ ६ हदानी घेदपन्यारया दक्षस्य महामणी । कयमन्यास्समुपदा तपोयुनिस्सपायनी ॥७ पीर्य सादास्तागुशाय सुनिस्पिताम् । इयं मायती गोरी मामालारणामा ८ तपोमद्विता RARE पुत्री मी जगदविका 1 पन्योऽसि नितरामय पEJ पापानिन्दिने ९ इति सपयाभापा पक्षम्यास्य दिपिगी । प्रसादया सरप साधीस्लीनि निnिt to तम्या: ॥

·212 श्रीस्कान्दे महापुराणे तपश्चरन्ती तां गौरी शिवैकमनसा द्विजाः । स्वद्वादशाब्दपर्यन्तं ध्यानस्तोत्राता तदा॥ परमात्मा शिवो शास्वा प्राह्मणाकारमास्थितः । गौर्यास्तपोगृहद्वारमवाप्याघेदपच्छियाम् ॥ १२ मातु गौरी समुत्थाय शिवभक्तः क्षितीश्वरः । समागत इतिज्ञात्वा निर्ययौ पुरतो गृहात् ॥ १३ ऐनं ब्राह्मणश्रेष्ठ दक्षकन्या महादरात् । प्रणम्य प्रापयित्वान्तर्गृहमस्य महात्मनः ||१४ आसन सुमहहत्वा कृत्यायपचारकान् । सपर्ययातं मपूज्य महत्या भक्तिपूर्वकम् ।। १५ छापेक्षितं किंभगवन् पप्रच्छै शुचिस्मिता । इतिवाणां तां गौरीमाहचैप द्विजोत्तमाः ।। १६ गृहीतुं ते को मेऽद्य काङ्क्षा कल्याणि वर्तते । तत्पूरय कृतार्थोऽस्मि प्रप्तन्नायां स्वयि दुतम् ॥ १७ इति तस्य यचधुत्वा गौरी खित्रमनास्तदा । हस्तौ श्रवणयोः कृत्वा प्राह चैनं सपान्विता ॥१८ शिवस्य धर्मपत्नीत्वमिच्छन्ती मां परामनः । कथं गुस्त्या भयं मूर्ख त्वमियमिह चोक्तवान् ॥ १९ नाहं परस्परादेवमयं कमपि कांक्षये । इति तस्या वयश्श्रवा कोपयुको द्विजोत्तमः ॥ २० मुखेन लभ्यो देवोऽयं नभवत्येवमुक्तवान् । कृतेऽपि तीने तपसि प्रसन्नो न भयदि ॥३॥ माणानपि परित्यक्ष्ये स्वं पच्छाशु यथागतम् । इत्युक्त्या सहसा देवी निवृत्ता स्वयमेवसा ॥ २२ तदाशु भगवानीशस्वरूपं परिगृह्य सः । दर्शयामास तत्तस्यास्सुमनोहरमद्भुतम् ।। २३ पैन परमेशानं भक्त्या शिवा । प्रणम्य सहसा तुधा मयाविटा तालिः ॥२४ क्षन्तध्योऽयं महादेव देवदेव कृपानिधे । अपराधो मदीयोऽत्र रक्षाक्ष महाप्रभो ॥ २५ मास्तुमीतिरारोहे महताऽमुना । तयसुन्दरि सन्तुष्टो नितां दक्षकन्यके ॥ २६ इत्युक्तघन्तमीशानं नमस्कृत्य पुनश्च मा । भानन्दयाम्पनयना तस्थे तस्य पुरोग्यिका ॥२७ ततस्तु यक्षमपाया: परिवारजनो दतम् । गत्या निवेदपामास घालणागमनं तदा । २८ पक्षोऽपि तं द्विजन्मानं जज्ञे शंभुरिति द्विजाः । निश्चित्य मनसा पश्चापल्याणाय महेशितः॥ २९ संभारानानयामास पदार्थादीनने कशः । देवर्षि सिद्धसाध्यादिगणानपि सदानयत् ।। ३० गृहासम्यानकारयदसौ चहून् । संस्थाप्य रंभास्तंभांच तत्रतत्र सुपेशलान् ॥३१ घुतपत्राणि भूरीणि ययन्ध किल रज्जुभिः । विनिर्गस्य ततो देव्या गृहं प्राप्य प्रजापत्तिः ॥ ३२ प्रणम्य ब्राह्मणाकारं शियं दृष्ट्वा प्रसन्नधीः । दुहिनासहित वित्रं कल्याणायानयद्गृहे ।। ३३ नानापुष्पायकीर्णेऽस्मिन्नानाध्यजविचित्रिते । नानामण्टपतंयुक्त नानादिसमन्धिते ।। ३५ सिंहासने रम्ये सरनविचित्रिते 1 शियं निवेशयित्वान्तःपुरे दुहितरं चताम् ॥ प्रेरयामास मतिमानलहाराय मसुराः ॥ ३४ दक्षस्य कन्या जगतां जनित्री मात्वा तदाम्पज्य जटां व्यपोह्य । धृताच्छयस्त्रामरणानि धृत्या समाससादाम शिधान्तिकं सा॥३६ इति भीरकान्दे महापुराणे शांकरसंहितायो शिवरासपण्डे दक्षकापदे षष्ठोऽग्यायः॥ परमया ॥ तपसा कल्याणाय ·दक्ष काण्डे - सप्तमोऽस्यायः 213 ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः॥ दाक्षायणी विवाहः॥ ततो विष्णुमुखा देयाः प्रणम्य परमेश्वरम् । ववपुस्तमनो वृष्टीरस्तुवन्तो बरपाणपः॥ लक्ष्मीसरखतीमुख्या देवी दाक्षायणी शुभाम् । प्रणम्य परपा प्रोत्सा विकीर्य मुमनोहरान् ॥ ३ छतस्तोत्रवरा स्तस्युः परितो ब्राह्मणोशमाः | घामानामारयोऽप्यासीत्पळयांवुनिरस्वनः॥३ जगुः किन्नरवधि रक्तकण्ठा स्तदाभृशम् । ब्रह्मादयस्तरास परमेश तदाऽस्तुवन् । रस्मातिलोत्तमाद्याश्य नन्तर्वृत्तकोचिदाः । पुण्ये मुहूत्तं दक्षोऽपि देवदेवस्य शूलिनः ।। पादाम्जे शाळयामास भार्यादतै जलै विभोः । मर्चयित्वाशु विधिना नामापुपैमहेश्वरम् ॥६ पाणि संग्राहयामास घावं छत्वा सुपावनीम् । दुहितुः पाणिकमलं परमेशेन भूसुराः ॥ ७ समस्तजगतां कर्ता विघाता हव्यवाहनम् । हविभिइछन्दयामास महता विभवेन Rc नारायणमुखादेवाः पेठ वेदान्सुमहळान् । सदैव परमेशोऽयं क्षणादन्तधिमापहि ॥९ ततस्तु गौरी दुःखार्ता स्वात्मानं हृदयेन सा । विनिन्ध पद्मामुख्यामिदेवपतीभिरावृता ॥ १० समापनपना मातुः प्रविश्य गृहमान्तरम् । रुरोद बहुवारं सा दुःखेन महतान्विता ॥ ५१ घेदवल्लीरमावापयो गौरीमभ्येत्य दुःखिताम् । अस्मत्कृतापचारेण देवोन्तर्धिमात् सुते ॥ १२ तर तपमा भूयः प्रताप परमेश्वरम् । मन दुःखं त्यजाशुत्वमितिदुःखादिमोन्यताम् ॥ १३ इति तासां पचश्श्रुत्वा कञ्चित् परमेश्वरी । निगृह्य दाखं मनसा विवेश तपसो गृहम् ॥ १॥ गत्वा यथापूर्व चचार सुमहत्तपः । ब्रह्मविष्णुमुवा देवा गतेस्तधि मद्देश्यरे ॥ १४ दुःखमापुस्तां सर्वे मुनपश्च तपोधनाः । पापारमा ननु दक्षोय यतोऽस्माकं महेश्वरः ॥ १६ मनुप्रदमकृत्यैय प्रसनोऽपि द्रुतं ययौ । अथवा स्मासु दोपोऽस्ति यःकश्चित्तत एवषा ॥ १७ इति नानाप्रकारेण स्वमनस्तु विचिन्त्य ते 1 तस्थुमौनतया सर्वे नतवफ्धास्सुदाखिताः ॥ १८ सुराणां सुमहदुःखं दुखितां स्वात्मजामपि । व्यसनच सुरस्त्रीणां वीक्ष्य बक्षोऽपि दुःखितः १११९ कल्याणमण्टपे देवान्वीक्ष्य सर्वानुवाच तान् । एए: कोवा मयि सुरा दोपो वदत शंकरः ॥ २० कल्याणमध्ये कल्याण मुछियै गतो ननु । कोवैनं प्रार्थयामास स्वयमेव पिनाकधृत ॥ २॥ भातपितृको नित्यं श्मशाननिलयो शुचिः । ब्रह्मणाकार मासाद्य मरपुत्रीं कांक्षितस्वयम् ॥ २२ प्राप्य तनिकट तान्तु प्रार्थधामास वञ्चकः । तच्छुत्वा तमिमं कर समानीपादसेवहि ॥ २३ देवतानाच युप्माकं सनियों दुहितुर्मम । विधिना पाणिसंग्राहमकारयमह तथापि मध्ये कल्याण मपकीति विहिताम् । संपाद्यार्य समामध्ये मतको पूर्णशेखरः ।। २५ नहि मुञ्चति लोकेस्सिन गुण सांसिद्धिको जनम् । पतो मामणधेपोऽयमेवं चेष्टां चकारह ।। २६ इस्पादि पचनं दक्ष स्सर्वेषां संनिधौ तदा । उपस्वा सुरा निमान् सर्वान् प्रेरयित्वा पदं प्रति ॥ २७ तमामभृति देवेऽसिन्छवरे लोकशकरे । कोपोऽस्य दोपमाहात्स्पारसक्षातोननु मसुराः ॥ २८ इति धीरका महापुराणे शंकरसहितापां शिवरहस्यखंडे दक्षकारे सप्तमोऽध्यायः। । तत्र सुराः॥२४ ।

·- सुरदुमः ॥७ मनोहरे ॥१२ 214 श्रीस्काम्दे महापुराणे ॥ अथ मनमोऽध्यायः तपस्यन्ती देवीं परिगृह्य ईश्वरेण कैलासगमनम् ॥ एवं बहुतिथे काले गते दाक्षायणीं शिवाम् । तपश्चरम्ती सुमहकशाही नियमेन ताम्॥१ अनुमई तदा कर्तुमात्मारामः कुतूहलान् । जटी तापसरूपेण भूविरुद्राक्षभूपणः॥२ कपालमालासम्चूडो धृतशूलकणलवान् । शिजन्नू पुरमञ्जीरनादनादितदिङ्मुखः ॥ ३ যক্ষাকাবণলহামুল समायो । तं दृष्ट्वा तापसश्रेष्ठं समुत्थाय कृताञ्जलिः ॥ १ अर्यपाद्योपचारांश्च कृत्वा वाशापणी शिवा । विएरं परिकल्यास्य विनयेन स्थिता पुरः ॥ ५ तदैव स महादेवः प्रसन्नहृदयो द्विजाः | भारा वृषभं दिव्यं कैलासशिखरोपमम् ॥ ६ क्षणत्किणिकावामविराजितदद्दनम् । आविरासीत्कृपासिन्धुराश्रितानां देवदुन्दुभयो नेदु जितमेघवना श्शुभाः । पुष्पवृष्ठि रमून दिष्पगन्धै मनोहरा ॥ ८ सिद्धलाध्यमुख देव ब्रह्मविष्णुपुरस्सरैः । परीवृतः परात्माये परितो माद्वाणोत्तमाः॥९ तंटा सा महादेवं प्रणम्य परया मुदा । कृतप्रदक्षिणस्तोमा भक्तियुतान्तरेणच ॥ १० क्षमस्व देवदेवेश मन्तुं त्वं करुणाकर । पुनः पुनरियं गौरी मणनाम शुचिस्मिता ॥ १५ गृहोत्या तामिमां देवी पाणिभ्यो पामेश्वरः । वृषोपरि व्यवस्थाप्य वामपावें ययौ कैलासमतुलं सधैर्देवगणैः स्तुतः । तत्र गत्वाऽऽसने सैह्ममशिश्रयदयं दिमाः॥११ वतः परिजना देव्या दशस्य निकटं गताः । वृत्तान्तमानुपूर्यात्तमूचुः प्राप्तभया दिजाः ॥ १५ धुत्वा प्रजापतिर्देवान् समीक्ष्य निकटे स्थितान् । मध्ये कल्याणममरास्वयमेव पुरा गतः॥१५ इदानीमयमागत्य तस्कराणां पुरस्सरः । अस्सदुहितरं चौर्यात् गृहीत्वा गतयान् खलु ॥ १६ उल्लंघ्यायं ममाच कृतवानयशोपि मे । विना पिनोमति लोके कः कुर्यादीशी क्रियाम् ॥१७ ममुना यत्र कुत्रापि करूपाणं न कृतं श्रुतम् । न हट भिक्षुको यस्मादितः पूर्व पुरा ननु ॥१८ यदि र कृतं या स्याध इत्यं कुरुते सुधीः । इत्यादि पचनं दक्षस्तेपाममे तदा घुवन् ॥ १९ प्रेरयित्वा सुरानेतान् स्वपदं प्रति भूराः । शिधे परात्मनि भ्रशं कोपी तस्थे दुरात्मयान् ॥ २० शिवनिन्दा चकार प्रतिक्षणमय यत । तमेवं दक्षममरा प्रविष्णुमुखा स्तदा ।। २१ निन्दया देवदेवस्य महादेवस्य शूलिमः । दक्षोऽयममरै स्मार्घममामि नाशयति ।। १२ त्यक्त्वैनं यत्र कुनापि गम्यते नहि पापिनम् । तस्मात्सर्वे अमिह धुद्धिमुपत्यास्य पापिनः ।। २३ निन्दामपि निवास्य करिष्यामो हितं ध्रुषम् । इति निश्चित्य से सर्व प्रोचुर्याचं द्विजेश्वराः || २४ दशस्तर्घात विधानु दक्षत्वं जगतो प्रभुः । इत्ता शिवस्य देवस्य भवता दुहिता ननु ॥ २५ जामाता तय देवोऽयं सर्वलोकेषु विधुतः । तदस्य दूपर्ण मारत योषा कोया भयस्थपम् ॥ २६ संपन्धेतु इसे पश्चाभलादेः परीक्षणम् । तदयत्वं शती शीन पुत्री जामातरं तब ॥ २७ कैलासपर्यतं गत्वा वीक्ष्यागच्छ ययापुरा | मन्धि इत्वाऽमुना भूयाशंभुना जगतां प्रमो॥२८ इत्यादि पचनं शेषां श्रुत्वा शान्ताममन्युमान् । तघेति निरगाच्छीघ्र कैलासं प्रति भूमुगः ॥ २९ सन्न वायु देवस्य शंकरस्य पदमनः । मयनद्वारमाप्ताद्य द्वारपालनिरोधितः ॥ ३० मात्रया दक्ष देयस्य गन्तुमईसि चान्तरम् । तत्तिष्ठ स्यमिदाम्पत्र गच्छ पा पत्र कुत्र प॥३॥ इति सेपो या धुषा द्वारेशानां पड़ापतिः । कन्यां ममेक्षित शंभु जामातरमिक्षागतम् ॥ ३२ ५ ·दम काण्डे -नघमोऽध्यायः 215 मया किमर्थं युष्माभिः किपते मेवरोधनम् । इत्युक्तिमस्य संधुत्य प्रत्यूचुस्ते गणेश्वराः ॥ ३३ शृणु दक्ष बचोऽस्माकं मूढबुद्धे दुराशय । पेश्वयं भवता मासमीश्वपच्छंकराननु । ३४ निष्कण्टकमिदं विश्वं भुज्यते सचराचरम् । तेन दृप्तस्तरां पापिन् कृतवान दूपर्ण विभोः ॥ ३५ नास्ति ते बुद्धिरल्पापि दैत्यानामपि साऽस्तिहि । तदद्य पीमितुं युष्मन्मुख मेषामसांप्रतम् ॥ ३७ संभाषणे कथा कैर भवेदोषो महानिह । यद्यस्ति तब सेवाशे शङ्करस्य पररात्मनः ॥ ३८ मतिस्सुनिश्विता तत्वं भक्रया समयमीशितुः । शास्वाशया ततो गन्तु महस्यम्तःपुरं प्रति ॥ ३८ न चेद्गन्छ यथामार्ग सिष्ठ वात्र वृधामते । इतितेषां वचः श्रुत्वा दशः खिन्नमनास्तदा ।। ३९ निवृचः प्राह कोपेन गोशानां पुरो वचः । न पन्दे शंकर युध्मत्स्वामिनं द्वारपालकाः । ४० शहानिष्णुमुखा देवा धुत्वोक्ति मम सर्पदा । ऋषि कुर्यन्ति भीतास्ते मदानातिनो ध्रुवम् ॥ ४१ सषेपामपि देवानामहमेवप्रवर्तकः । निवर्तकोऽपि संहर्ता धारकोऽपि जगत्प्रभुः ॥ ५२ तपोर्वचनमाकर्य युग्मामिरवरोधनम् । कृतं दुहितजामात्रोः कार्याकार्यमजानतोः ॥ ४३ तदिदानी सुरान् सर्वान् रुद्रस्यास्य नमस्क्रियाम् । स्तुति ध्यानश्च यत्किञ्चिदस्ति तद्विपयञ्च तत् ॥ ४४ इत ऊर्वशकर्तव्यमिति चासापयामि तान् । इत्पादिवचनं दक्षरतेपामुक्त्वाशु सनिघौ । निवृत्य स्वपुरं पाप नानालङ्कामण्डितम् ।। ५५ इति श्री स्कान्दे महापुरामे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे दक्षकाण्डे अएमोध्यायः॥ 1 मथ नवमोग्यायः॥ ब्रह्मणो यज्ञे दक्षेपणा शिवनिन्दा तर ब्रह्ममुखदेवैः पूजितोऽने समागतः । स्थिावा निवेदयामास वृत्तान्तममरेश्वरान् ॥ १ युप्मद्वाक्ये निशम्याहं नाविष्णुमुखास्सुराः । गतोऽस्मि पीक्षितुं रुई कैलासगिरिमामजाम् ॥ २ द्वारस्यैस्ता रुद्रस्य कुरै किञ्चिद्विचेष्टितम् । न गन्ताय न दृष्टव्यं त्वन्मुखं शंकराक्षया ॥ ३ विनात्र गपछ या तिष्ठ इति निष्ठुरमापिभिः । दूपणानि च भूीणि कृतानि मम तैरहो । । घाक्यं दुहिर, जामाबोरसमाकर्ण्य सुरेश्वराः | म पामपराधोत्र मयि दोषो न संशयः॥ ५ मुश्वाभिमानं गतवान तायई वीक्षितुं यतः । बहुना कि सुरास्सर्षे पृणुप्यमयधानतः॥६ इतः प्रभृति यु मामिनं कर्तव्या मस्किया । न स्तुतिर्न स्मृतिर्वापि रुद्रस्य यूरचेतसः ७ छता चेदपरायोऽपि युष्माकं सुमहान् भवेत् । प्रयच्छेयं परेभ्योइं तापकानि पदान्यपि ॥ ८ उपत्या वृत्तान्तमे तान् प्रेायित्वा स्वयं दिशाः । न्यवसद् बहुकाउँ त स्वयं सन्दूषपन्छियम् ॥ १ भय कालेन महता विधाता विश्वविधिः । मलं कर्तुमनास्तस्य पानि द्रव्याणि मुराः ॥ १० पपेक्षितानि संपाच तानि सर्वाणि शीघ्रतः । राजाममध्वरस्याई महादेयं प्रयंवकम् ।।११ विश्वाधिकं पाज्योतिस्वरूपं ब्रह्म केवलम् । मानयित्वा इपिभिस्तं पूजयिष्यामि भक्तिः ॥ १२ दशोऽयं विमुक्षो मोहादभिधीय पदीश्वरम् । तथापि ते महादेयं पूजयिष्याम्यसंशयम् ॥ १३ पत्किञ्चिदपि षा दक्षः करोतु मम दुर्मनाः । परित्यजेई प्राणांध तदये नात्रसंशयः १४ पश्य प्राणामिमानोऽस्ति तस मीतिः कचिदषेठ । प्राणेश्वरो महादेवः कृतियामाः पिनाकधृक् ॥ १४ ·परमया 216 श्रीकान्दे महापुराणे रक्षेदिस्य मतिं कृत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । कैलास पर्वतधे गत्वा मुदा ।। १६ तत्र दृष्ट्वा महाकायं नन्दिनं धारपेश्वरम् । प्रणम्य तन्मुनादेवं बोधयिरवा सदासया ॥ १७ प्रविश्य भवन रम्यं महादेवस्य भूसुराः । विनयेन महादेवं दृष्ट्वा दृष्टमना विधिः ॥ १८ पुनः पुनः प्रणम्यायं प्रार्थयामास भरिशः । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल।।११ रक्ष मां करुणामूर्त यज्ञेश्वर महेश्या । मया करिष्यमाणे त्वं मलनो भव चावरे ॥ २० अनुमन्यस्त्र देवेश प्रथम हविरीश्वर । भविष्यामि कृतार्थोऽई सेन सत्यजगद्गुरो ॥२१ बाव वाया देवदेषोऽब्रवीद्वच। । प्रेरयामि विधे यझे नन्दिनं तव मामकम् ॥ २२ इति शम्भुर्विघातारं मन्दस्मितमुखांबुजः । प्रेरयामास विश्वात्मा ब्रह्माणं पाया मुदा ॥२३ तथेति स विधाताशु प्रणम्य परमेश्वरम् । विनिर्गस्य पुनर्गवा दक्षस्यान्तिकमात्मवान् ॥ २४ विज्ञाप्य तञ्च .लब्धाशो गत्वा मे मदीभृतम् । समागत्या शिखरे मनोवत्यादये शुभे ॥ २५ तत्र स्थिरवा शुचिर्भूत्वा यागारंभञ्चकार सः । विवादि देवतास्सर्वा ब्राह्मपुत्रा महौजसः ॥ २६ समानीयागतारशी कैलासमचलं परम् । निर्गस्य ताला पुरतो ब्रह्मापि जगतां प्रभुः ।। २७ उपरचोपचारानेतास परिकस्यासनानिच । दक्षप्रजापति तददागतं पुरतो विधिः ॥२८ विनियोपचारेण प्रेरयित्वा तरांतदा । विधायास्यासनं रम्यं वयं तस्थे तदानया ।। २९ मन्दी समागतशी सदानी शहराया । उत्याय तं विनिर्गत्य पुरतोऽस्य महात्मनः ॥ ३० नानोपचारैस्संपूज्य प्रणम्य मुदा । मध्ये महाहे संस्थाप्य घरे सैहे महासने ।। ३१ समागतात्तमानीय शतकोटिमिता गणाः । आसनानि घराण्येषां परिकल्प्य स्वयविधिः ॥ ३२ विषेश स महाम्भो यागकर्तुं द्विजोत्तमाः । तदा दक्षस्तु तं दृष्ट्वा शैलादि गणनायकैः ॥ ३३ विवादि देवास्सर्वेऽपि तिष्ठन्ति परितोऽस्यहि । पद्मा सरस्वतीमुख्या देवानां विलक्षणोऽयं सर्वेषां पासनगतो बत । द्वाः स्थोऽयं कस्यचित् कुरो गर्वाविष्टो महाललः ॥ ३५ कैलासे वर्तते नित्यं रुद्रस्य कूरचेतसः । कोबैनमानयामास इति कोपाकुलान्तरः॥ ३६ मक्षापं वीक्ष्य चाहायं शात्या सर्व दुरात्मवान् । मानीतो भयता नूनं रुद्रस्य द्वारपालकः ॥ ३७ सुमदत्तवानसि विश्वस्ट् । पितेति त्वामहं ब्रह्मन् मुक्तयानस्मि सत्यतः ॥ ३८ धन्यवेत्तस्य शीघेण शिरच्छेद करोग्यहम् । तसादुद्द्रस्य योऽस्मिन्नदातव्यं हविरम् ॥ ३९ प्रीणनीपास्यस्सर्वं विष्णुपूर्ण स्त्वया मखे । यन कुमापि महिमा रुद्रस्य श्यते भुतौ ॥ ४० अप्रमाण हि सा सर्वा स्यता त्यज मदाश्या ! रुद्रस्वभावानात्मा तामलोस्थिघरोऽनिशम् ।। য়া দুয়ে तादृशः काचेतनः । इत्यादि यचनं दक्षे जल्पति ब्राह्मणोचमाः॥४२ भुत्यैतदखिलं मन्दी थवसोः फल्यो युगम् | कृत्या शिवशिवेत्युपत्या कोपाकुलितवेतनः ॥४॥ ध्यावा शिव महादे दक्षमे समीपयन । रे। दक्ष महापापिन् शिवस्य परमात्मनः॥४॥ दूपर्ण क्रिपते हन्त पाशसममृत्युना । जिज्ञाप्रमण्डनं वतिर्यगास्यस्य भेदमम् ॥ ४॥ गांभो दूपणकर्तृणां सकदेव यदन्ति हि । मुक्तवानस्मि पापिटे शिवेच्छा की शीत्यहम् ॥ ४६ त्वां विनिन्दकमीशस्य महादेवस्प लिनः । मत पय महापापिन् जीयसित्व ममुं क्षणम् ॥५७ इतकार्य त्वया मुखं यत्किशिजस्यते यदि । छिनां विद्धि शिरशीघ्र मियास्सिन्नखायुधः ॥ ४८ दपिनास्तीति देयस यज्ञेयस्यमुकवान् । शंभो यझेश्वासपात्र पारयित्या प्रजापतिम् ॥ ४९ परया ॥ पतयस्तथा।।३४ मासनश्चास्य ॥

·। दक्ष काण्डे - दशमोऽध्यायः 217 मदत्या ये महामोहाद्धविः प्रथममावरे । तेषां शिरांसि शीघ्रण छिन्नाति स्युर्मदाशया ॥ ५० गच्छन्तु संपदो भ्रान्त तव सशिवेच्छया । शिवनिन्दाकर दक्ष शिरस्से पततु सिता ॥ ५१ समुच्छिन्नमिदं भूयो भवत्वाजं विहितम् । तिष्ठन्ति ये दुरात्मानो निकटे ते दुरात्मनः ॥ ५२ तदीयशिरसांछेदो भवत्वाशु तवाध्यो (पराकरे) । पोड्यन्त्येते खलासचे शूरपद्मेन सन्ततम् । ५३ शपिवै क्षणादेष नन्दी शंकरवल्लमः । उत्थाय लकले भूतगणैः कैलासमुत्तमम् ॥ ५॥ धागत्य हवा देवेशं सोमं सोमार्धशेखरम् । प्रणिपस्यानुपूर्येण पृत्तान्तं देवसन्निधौ । ५५ उपत्या प्रणम्य भूयोऽपि महादेवं महावलम् । आनया शंकरस्यायं स्वद्वार प्राप भूसुराः ॥ ५६ इति श्री स्कान महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे दक्षकाये तवमोऽध्यायः तप्तः ॥ अथ दशमोध्यायः॥ दक्षयाताम्मे दधीच्यागमनम् ॥ ततो विष्णुमुखा देवाः शैलादौ निर्गते झुघा । भीता भृशं तयो नन्दि दक्षयोाह्मणोत्तमाः।। तस्तु खपरा नम्रयस्त्रा स्मथै गतमाः । यशमध्ये विधातापि याग दक्षाद्यं गतः॥२ यागादपि पर तृष्णी भायः शलइयर्जनात् । इति निश्चित्य मनसा तस्थे केवलमेव सः॥३ ततो दक्षस्तमुत्थाय कोपात् खपुरमाप्तवान् । पथाप देवताध स्वपदानि गतास्सदा॥ नन्दिशापमनुस्मृाय भीत्या मनसि भूसुराः । तदामभृति कुत्रापि यागो नास्ति जगत्स्यहो ॥ ५ अनेकमालपर्यन्त भीन्यायिन्तं तयोद्विजाः । स्वयमेव तदा दक्षो पागं कर्तुमनाः पुनः।। ६ सर्वान् देयान समुद्रीय प्रोवाच यवनचतान् । नन्दिशापयशात्सर्व देवा यूयं भयं गताः॥ ७ निमुखाः स्यमये तस्मादहं याग महाधनम् । करिष्यामि पचारपरित्यक्तभयास्सु ॥८ कुरुतात्मबलं ज्ञास्या मुक्या रुद्र महाकतुम् । इत्युक्त्या विश्वकर्माण धीक्ष्य माद घबस्तदा ॥९ पिशाला यागशाला मे कर्तव्येतिद्रुत स्यया । तस्य तद्वचन श्रुत्या वर्धकिर्नाकिनां क्षणात् ॥ १० गङ्गातीरे कनखलस्थाने रम्ये सुपारने । सहनयोजनायामनाकारसुमनोहराम् ।। ११ गोपुरावालवळमोहायर्यादिभिरलकाताम् । वापीकृफ्तटाकायै वृक्षारामैश्च भनन्यजनशालाभि विशालाभिरितस्ततः । दधिक्षीरतानाच शालाभिः परितो वृताम् ॥ १३ कस्तूरी चन्दनानाच मालानामपि मण्डिताम् । सुवर्णरसरूप्याण परमाणामपि भूरिशः ॥ १४ घागोपकरणानाच शालामिः परितो पृताम् । शतयोजनविस्तीर्णकुण्डमण्डलपेदिकाम् ॥ १५ यही मिश्चित्रशालामिरमितः परिवेष्टिताम् । प्राप्तनानि च भूरीणि देवतानामितत्ततः॥१६ पयमादिमि ण्यक्ष मण्डितामति सुन्दराम् । निर्माय यागशालां तां दक्षायासै न्यवेदयत् ॥ १७ विलोक्य मामिमां शाला दक्षो लोरेपु विश्रुतः । सन्तोषेणच मयुक्तो महता प्रामणोत्तमा १८ नुवादीनि सर्वाणि यागोपकरणानिच । फल्पवृक्ष कामधेनुं निधिश्चिन्तामणि तथा ॥ १९ घागतानां पापयितु वस्त्राण्याभरणाग्यम् । मण्टपे मष्टपे सान स्थापयामास सुराः ।। २० त्रिंशत्महनमनस्य दातागे प्राह्मणाः परे । व्यअनममुसामाञ्च पटिसाहनसंरयया ॥२॥ करिषतास्तेन दक्षण ब्राह्मणानामधीश्वरः । ततस्तुचोदिता दूता वक्षविष्णुमुखान् सुरान् ॥ १२ पेशलाम् ।। १२

·218
धीस्कान्दे महापुराणे
योधयित्वाऽभाताशीघ्र दक्षस्य निकटं द्विजाः । अध विष्णुविधीन्द्राधा देवाश्च मुनिसत्तमाः ॥ २३
सूर्याचन्दमसौ दैस्या सर्वेऽपि स्वरलैस्सह । सपत्नीभिश्च सन्तुष्टा वीक्षितुं सहसागताः ॥ २६
तेषांत पुरतो गत्वा ब्रह्मविष्णू उभावपि । तोषयित्वा यथान्यायं स्यापयित्वा परासने ॥२५
नानोपचाररमरानुपीनपि वरानयम् । आसनेषु तदा तेषु व्यवस्थाप्य स्वयं पुनः ।। २६
देवतानां च सर्वेषां मध्ये तस्य तदा द्विजाः । प्रसिद्धा बहवो विप्रास्तदानीं तेऽपि चाययुः॥२७
लक्ष्मी सरस्वतीन्द्राग्यो याश्चान्या देवपत्नयः । अपीणां पनयश्चापि सर्वातास्सुमनोहराः ॥ २८
प्रविश्य घेदवल्यास्तु गृहं परमशोभनम् । कृतनानोपचारास्ता स्तस्थुस्तां परितो मुदा ॥ २९
दक्षस्तु प्रेषितान् दूतानागतान्धीक्ष्य संमुखः । कोवान नागतो दुता देवद्विजप्राषिष्यपि ॥ ३०
बदन्तु निकटेऽस्माकं भवन्तो निर्भया इह । इति तस्य वधुत्वा तदा दूता यचोऽभयम् ॥ ३५
ऊत्स्सर्वेऽपि ते वीक्ष्य ग्रालणानामधीश्वराः । अगस्त्यस्तपता श्रेष्ठो नारदोन प्रभो महान् ।। ३२
मुनयो वेदवेदांगपारगाः । दधीच्यत्रिवसिष्ठाश्च पराशरभृगुमपि ॥ ३३
दूर्वामास्तपता पर्यो दूपयित्वा जगत्मभुम् । भवत्क्रतुं भवन्तञ्च नाययुस्ते तपोधनाः ॥ ३५
इति तेषां वचः श्रुत्वा दक्षः पापी तदा हसन् । गद्रभक्का इमे सर्वे नागतास्तत पवते ॥ ३५
मागच्छन्स्यिसि तान् सर्वान् धिमृत्यच बचोऽब्रवीत् । तदा दधीविशिष्यैश्च प्रशिष्य तपोधनाः ।। ३६
समागतो महात्माऽयं सर्वेश्वरपरो द्विजाः । तं दृष्ट्या छद्रभक्तोऽयं न भवस्यत पहि॥ ३७
मद्भीस्या बागसोनूनमिति निश्चितमानमः । गासने कल्पयामास शिष्याणामपि भूसुराः ॥ ३८
तदा दधीचिस्तं बीप चाहाने भवता कृतम् । किमर्थमिति पप्रच्छ स्फुरगम्भीरवागयम् ॥ ३९
इति भीरकाम्दे महापुराने शंकरसंहितायां शिवरहस्यलण्डे
दक्षकाण्डे दशमोऽध्यायः॥
सनकाद्याध
॥ मय एकादशोऽध्यायः॥
दक्षेण शियनन्दनम्॥
प्रत्युवाच अपिं दक्षो वीक्ष्य त तपता परम् । मकन्यापाणिसंग्राह इत्या पूर्व त्रिलोचनः॥१
माये कल्याणमुच्छिध गरवाड कुटिल क्रियः । पुनरागस्य चीर्यण गृहीत्या तामिमामयम् ॥ २
गतवान् फ्रकारमा पुरावचनोपमः | तथापि पीक्षितुं तस्य कैलासे साधुमायहम् ॥ ३
गतयातस्मि सहसा पातीहारपतिभिः । अनुरोध कृतोऽस्मार्क धुव्रतस्पनरहो।।
माया मोहयित्वाऽयं मापुत्री मत्समीपगाम । स्त्वातु चिमुम्नीमत्र पर्तते परयकः॥५
सबसे ब्रह्मयागेऽस्य नियव यिर्मया । द्वास्थस्तस्य तदा नन्दी ममुरथाय शियाप ये ॥१
भदल्या अपमं यज्ञे पिया यान्ति च । सेवां शिरसि छिन्नानि विगीर्णानि भपनिवति ॥
उपाया कोपाकुलशीनं पयो मनीसिसंयुतः । मद्दळाघातकवन माया समं मे सराः ॥ ८
न कुर्षन्ति तदारग्य याग भीता विना दरम् । महमेव पुनस्तेया मगणय्य घचोऽस्प ॥
करोमि रुदं गुरषा ते यार्ग परमपावनम् । तदर्थममरास मयाता स्तपोधन ॥ १०
भागतं भपताप्य प्रष्टुं पागं महात्मना । तासमाप्तमिमं मन्ये मात्र कार्या विचारणा ॥१॥

·219 दक्ष काण्डे - द्वादशोऽध्याया तदेतस्य वचश्मृत्वा दधीचिस्तपतां वरः । हास छत्वा तदा प्राह करापास्फाल्य कोपतः ॥ १२ त्वत्पुण्यमखिलं दक्ष पापायाभवकिल । इत्युक्त्वा मौनमास्थाय तूष्णी तस्थे तदा द्विजाः ॥१॥ ततः प्राह पचो दक्षः कोपाकुलितलोचनः । रुद्रस्य भकिमत्वाचे विहस्थान विनिय माम् ॥१४ इत्युक्या कोपटिलवफ्नस्तस्थे तदा द्विजाः । उक्तवानसि यत्किञ्चिद्दधीचे पुरतो मम ॥ १५ दधीचिः- मध्वरेशं महादेव मुक्त्या दक्ष क्रतुं भयान । कर्तुमिच्छति मोहेन महता सर्वशास्त्रवित् ।। १६ ब्राझविष्णुमुनान्वेवान् पशून त्सृष्ट्वा महेश्वर: 1 कल्पयित्वा स्थिति सेषां संहरिष्यति कालतः ॥ १७ सर्वपासनकवशम्भुः परमामेति विश्रुतः । हव्याशो हविराकारो जनको जातवेदसा १८ का यज्ञस्य देवोऽयं रक्षकोऽस्य जगत्प्रभुः । शिव एवेति चेदान्ता नान्योऽस्तीति वदन्तिहि ॥१९ अस्तिचेदन पझेश स्ममुसिष्ठत मत्पुरः । मनेन दत्तमेश्वर्य विष्ण्वादीनां हि नाकिमाम् ॥ २० सर्षकर्ता महादेवो नास्य कर्तास्ति कुत्रचित् । शिवोमहेश्वर शम्भु नीलपीचत्रिलोचनः ॥ २१ मन्तर्यामी परं ब्रह्म परपातरा सः । सर्वेष्येतेषु देवेषु वरीयान् ब्राह्मणोहासौ ॥ २२ त्रिमूर्ति प॥ मूतिरस्यैव जगतां प्रभोः । ब्राह्मणोऽयं महादेवः भत्रियो विष्णुरिस्यपि ॥ २३ मानाय भगवानम्यासेन बदत्यमुम् । इममर्थे महामोहाइस्मृत्वाऽऽन्नायचोदितम् ॥ २४ भवरेशं महादेवं होतार रुद्रमव्ययम् । मुस्त्यान्याछल्मलीपुष्पतुल्यांस्तुच्छफलमदान् ।। २५ मेळयित्वा वृषारंभो वर्तसेऽत्र ऋतूम्मुखः । दासीपुत्रः स्वजनकमविताय यथापाम् ।। २६ मग्यते तदरसर्वातमिदैवत । पुण्यात प्रवृत्तस्य फलंननु ॥ २७ घेदमार्ग परित्यक्त्वा यतते कुपये मवान् । अतोऽस्य सप यागस्य महानिधानो भविष्यति ॥ २८ मासशस्तु विनाशोऽपि भवतस्सत्यमुच्यते । भीपास्मात्सदा वायु ात्युदेति च भास्करः ।। २९ ऊर्च ज्वलति चकिच नाकं झाति वृत्रहा । पञ्चमस्सोऽपि (स्थोपि) मृत्युस्तद्भत्तस्याशु विदूरतः ॥ मीषामाधाति देवेषु कोन बिभ्यति तं यद । कालकालस्य देवस्य सर्वदा चिस्वरूपिणः॥ ततस्भयता दक्ष दातव्यं प्रथम हविः ॥ ३५ इति तस्य वचो निशम्य देशः कलुपावित्रमना ऋषीश्वरस्य । निजगादच वीक्ष्य तं दुरारमा पुनरुझान्तविलोचनो द्विजेन्द्राः॥ ३२ इति श्री स्वान्दे महापुराणे शहरसंहितायां शिवरहस्यखपटे दक्षकाण्डे एकादशोभयायः॥ पितर पापमंत्र (अथ द्वादशोऽध्यायः दधीचिमहर्षिणा शिषपय पर ग्रहोति निरूपणम् ॥ ऋपे नाहं प्रयच्छामि सदस्यास्य हविर्षरम । यश्ये ताये दत्या विष्णधे प्रभविष्ण। पूज्यस्स एप योऽस्मिन् मपा सजगन्मयः । इति तस्य चधा शुरवा पुनः प्राह ऋषीभ्यरः॥ २ अपूज्यस्य त्वया पूजा क्रियते चेप्रजापते । सयो मृत्युर्मधेन्नूनमिति शास्त्रविदो विदुः ॥ ३ सर्पज्छो महादेष धिया चन्द्रायशेखरः । अापरेश इति स्पातो मद्देशो लोकदयोः ।। प्रथमं तत्प पूजादि कर्तध्या मापु प्रमोः । इति तस्य घनश्त्या दसः पाइ पुनषेत्रः ॥ ५ ·লখা - 220 श्रीस्कान्दे महापुराणे ईशानमेव यारोऽस्मिन् दिगीशं प्रधितं भुवि । रुद्राने कादश पूजयिष्याम्यसंशयम् ॥६ तेषु कद्रेषु सोप्येकस्तत्ते पूज्या मया फतौ । दधीचिः- एते कथं महादेव तुरुया रुद्राः प्रजापते ॥ ७ ध्यायन्ति ये महात्मानशिशवं परमकारणम् । सामध्यभाजस्ते सर्व रुद्राश्च प्रथिता ननु ॥ ८ न तावता मतौ पूज्यास्ते रुद्राः परमेशवत् । ब्रह्मादीनामपि वरा भवन्त्येते न संशयः ॥९ तथापि से महादेवभक्ताः पूर्व पदेच्छया । स्वपदानि च मप्राप्ता नाईन्त्येते विपरम् ॥ १० भादातु पारमेवा तदनुं वा तावकेऽध्वरे । एषां तपोमिदेवेशः प्रसन्नः पूर्वमीभ्यरः । ११ ईशान परिकाम्याशु दिगीशं निजरूपिणम् । दिक्पालमध्ये रुद्रास्तु व्यवस्थाप्य सुरेपुतान् ॥ १५ रक्षत्यनियमापन्तहीन स्सस्स्वयमीश्वरः । सार्क सुरास्त्रयस्त्रिंशत्कोटिकास्तमिता. खलु ॥ १३ भास्त्येषामधिकारोऽपि गृहीतु शाइरञ्च तत् । तस्मादक्ष महादेवं यज यज्ञेश्वर परम् ॥ १४ स एव भगवानीश स्मर्वाभीष्टं पदास्यति । इत्युक्तिमस्य संश्रुत्य पुनः प्राह दुरात्मयाम् ॥ १५ रुपे किमर्थ भवता महान्यतोऽनु भूयते । आवोराजानमन्त्रेण रुद्राय हंबिरीरितम् ।। १६ तदन रुद्रं यागेमे पूजयिष्यामि कञ्चन । सर्वपामपि रुद्राणी तारतम्यं न विद्यते ॥ १७ इच्छया मम तेग्येको मत्पूजाहों नवापरः । इत्युकिमस्य श्रुत्याऽयं दधीचिः माह सत्यचित् ॥ १८ यज्ञेऽपि रुद्रनामेदं पातं तद्वच पण्मुखे । रेऽपि सर्प सन्तापकारके प्रथित न ॥ १५ सालयभान भूतेषु गणेच्छ पिव धर्तते । पाताळानामघोभागे कालाग्निरिति यधुतः ॥ २० तस्मिंश्च हाटकेशेष कूश्माण्डेऽपि प्रवर्तते । द्रव्य (हव्यं) गृहीत्वा देवानां यदा यायति पावकः ।। अनुद्रुत, स्तदा तस्तु भीतोऽरोदीभृशं सुरैः । रोदनानुद्रनामाच चलायपिच परब्रह्मणि सबैशे महादेये प्रययके । नीलग्रीधे ऋतानन्द योधदुग्यांबुधौ शिवे ॥ २३ राजद्रायपतीशानो भक्तानां दयया हासौ । वर्तते योगरुढिभ्यो तन्नामेदं सुपायने ॥ २४ तस्माद्दा घा मोह मुक्या स्वं परमेश्वरम् । पज यज्ञेश्वर साक्षात्सर्पान्मुवा महेश्याम् ॥ २५ दक्षः - त्रिपु मूर्तिपु रुद्रोऽयमेकरसंहारकारकः । कियेते ब्रह्मविष्णुभ्यां तान्या दृष्टिस्थिती ननु ॥ २६ मंहर्तुस्सय भधेदिदम् । मोहात्यमेव त मर्यकर्तारं पदसि ध्रुवम ॥ ५७ पतं वदन्त विप्रेन्द्राः पापिष्ट पाहतापसः । शृणु दक्ष महामोह मुश्त्या स्व माप्तचेताः ॥ २८ शानमूतिर्महादेव सत्यानन्दगुणः स्मृतः । नास्ति तस्य शरीर मुफ्वा चिच्छक्तिमव्ययाम् ॥ २९ पय ब्रह्मविण्यादीनुस्पाय जनकस्वयम् । सृष्टिस्थित्यादि कार्याणि कर्तृनेताविधायच ॥ ३० सीदमानेषु सपु झायने न हि तैरपि । प्रेयत्यनिशे सर्यान् कालपस्थितानमून् ॥ ३॥ इत्या कालेन तामेनान् ब्रह्मविष्णुमुग्लान् सुरान् । लीलयाच पुनस्सृष्णा स्वकर्माणि विद्यापच ॥ ३२ पेशामभ्यायामास सपमहामहेश्वरः । तया विभूतिगद्राक्षाग्यमन्धारयति प्रभुः ॥ ३३ पश्चाभर महामन्त्र पञ्चवझस्वरूपकम् । उपदिष्वा महादेयो नित्यनिशमम्पय.॥३४ मोहितास्तु पुनर्दमा विनिगृह्णाति शंकर. 1 नशम्योज्यैस्सुरैर्यस्मात्संहार: कर्तुमीश्वगत् ॥ ३५ परोति त मतदशभूपद्ररूपी जगद्गुरुः । अतस्एप्रिस्थितिष्यसतिरोभातादयो विभोः ॥ ३६ परमेशान्महादेवात् मसानहरूपिणः । एवमेय पुरा केचिटपण: प्राशया: ३७ मे गत्या विघातार एप्पा तत्र प्रजापते । स्तुत्या से विविधः स्तोत्रः पालुनियानताः ॥ ३८ मापा संपाविष्टचेतसाम् । पापा पायोतिः कोपादेयो भवेदिति ॥ ३९ वर्तते ॥ २२ । कथमस्य म मेगावात ·221 वक्ष काण्डे - प्रयोदशोऽध्यायः तेषां तद्वचनं भूत्वा ब्रह्मा ध्यास्या झणं तदा । हापुण्डरीकमध्यस्थ नीलपी त्रिलोचनम् ॥ १० चन्द्राभूषणं सौम्यं सच्चिदानन्द विग्रहम् । कृष्णपिङ्गळमीशानं ऋतं सत्यं परात्परम् ॥ ४५ भानन्दाधुकणान् सिञ्चन् वर्षगद्गदयागयम् । ईशानस्सर्वविद्यानासीभ्यरो जगतां प्रभुः ।। ४२ ब्रह्मणोऽधिपति श्शंभु ब्रह्माधिपतित्ययः । सदाशिवः परज्योतिरोडारनिलयो महान् ॥ ४३ स एव शंकरशंभुः परं ब्रह्म न घेतरः । सत्यं सत्यं पुनस्सत्य मुद्धृत्वकरमुच्यते ॥ ४४ ऋतं सत्यं वापरं पुमांसं कृष्णपिङ्गळम् । अर्घज्वलनोतस्कं विश्वाकारं महेश्वरम् ॥ ४५ नमस्कृत्वैव ते वेदा चदन्तीश महाभयात् । स एव तस्मात्सर्वेश शतपार मयोच्यते ॥ तत्समो मास्ति लोकेषु न वरो नापर: कचित् । सर्वज्यायानणीणंश्च स्तम्घो वृक्ष इवाचलः ॥ ४७ दिघि तिष्ठति सर्वात्मा सेन पूर्णमिदजगत् । यस्माद्वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा लह ॥ ४८ मानन्दमस्य यो घेत्ति न भयं तस्य कुत्रचित् । अद्यापि ब्रह्मविष्णुभ्यां न दृष्टोऽयं महेश्वरः ।। ४९ पशूनां पतिरीशोऽयं ब्रह्माद्याः पशवः स्मृताः । करुणामूर्तिीतुलो भक्तानामभयङ्करः ।।१० सन्वयेण संपक्ष शम्भुराकाशमग्यगः । बहुना किं परं ब्रह्म स एव ऋषिसत्तमाः || इति घातयचा श्रुत्या ते सर्वे मुनिसत्तमाः । त्यतमोहा महादेवं परं ब्रह्म सनातनम् ॥ ५२ शात्या प्रणम्य धातारं स्तुत्वाच विविधः स्तवैः । धृतत्रिपुण्डूद्राक्षमालाभरणभूपिताः ॥ ५३ वरपञ्चाक्षरीमन्त्रजपतस्परमानसाः । कैवल्यमाययुस्सर्वे शिवभक्ताः प्रजापते ॥ ५४ ततस्सभगवानीशः परमात्मा शियः स्वयम् । नान्योऽतोऽस्ति महादेवाइष्टानोता परात्परः ॥ ५५ इसि घेदान्तवाक्यानां निष्ठा काष्ठा महेश्वरे । पतिस्तएव भगवांस्तदन्ये पशवः स्मृताः ॥ ५६ निश्चित ब्रह्मणा पूर्वमेवं घेदानुप्तारतः । त्यञ्च पूर्व वचः धुत्वा ब्रह्मणस्नष्टुरीदृशम् ॥ ५७ अवाप्य भनि देयेशे तपस्तल्या सुदुश्वरम् । आप्तयानीश्वराहक्ष परमैश्वर्यमीदशम् ॥ ५८ ब्रह्मणस्राष्टिकर विष्णोर्दानवमर्दनम् । स्वगाधिपत्य मिन्द्रस्य शिषपूजाफलं खलु ॥ ५९ मायया मोहितो नूनं त्यमासमृसिर्यतः । ब्रह्मणा विष्णुना वापि तस्य माया दुरत्यया ।। ६० मायां तु प्रति विद्यान्मायिनंतु महेश्वरम् । न वाघते तान् साघोरा महात्मानशिवप्रियान् ॥ ६१ पव भवानद्य किञ्चिद्वान स्मात्यहो । महामोहवशादेते ब्रह्मविश्वादयस्मुराः॥ ६२ मासते तेन्तिकं प्राप्य सर्वेऽपि हविराशया । बहुना किं दुराचार यदीच्छसि पर हितम् ॥ ६३ मध्यरेसी महादेवं हयिभिः प्रीणयाधुना 1 सर्वात्मा स महादेवः परं ब्रह्म न चेतरः ॥ ६४ हितमिच्छन्नई दक्ष तवेत्थमवर्द ध्वम् । एवमुक्त्वा ऋपिचरो मौनमाश्रित्य तिष्ठति ॥ ६५ इति भी रकान्दे महापुराण शंकरसंहितायां शिवरदस्तखण्डे दक्षकाण्टे मादशोऽध्यायः मत ॥ अथ प्रयोदशोभयायः॥ धीशियन दारुकायनप्रवेशः। पिदस्य वक्षः पापिष्ठः पुनः माह यचो द्विजाः । परमात्मा कर्य रुदा पर प्रक्ष कथं मुने ॥ १ यदि वार्य परं ग्रह कथमेष दिगम्यरः । कथं विभति शूलं चा कपालं यातिहितम् ॥ २ मुक्तलजः कर्य दीयां निझामटति निर्भयः । कर्कदर्श प्याघ्रचर्मापि कर्य धणे पिनाकघृक् ।। ३ ·222 श्रीस्कान्द महापुराणे मृगं या परशुं घोरं पाणिभ्यां वहते खलु | पाशीविषै महाघोरै स्सएँ बैंटित विग्रहः॥ ५ भूतसेनामि रनिशे मीतामिः परितो वृतः । सूर्मा विमति सतत शिरोमुण्डं शुचिसितम्॥ ४ डमरुकचापि महारायविभीषणम् । अपस्मारमधः कृत्वा पादस्याद्यापि वर्तते ॥६ धृत्वा फरतले वह्नि नृत्यते खलु भीषणम् । निठुरं गजचर्मापि घियते कि परात्मना ॥ ७ वाराहं दतमुत्पाट्य कथं ब्राह्म विभर्ति तम् । धियतेऽनेन घोरेण कमठास्थि सुनिन्दितम् ॥ ८ अपियरकालकूटच विपन्दु (विक्ष) श्चेष्टयापुरा । मिक्षामरति लोकेषु सर्वेष्वपि दुराशया ॥ ९ तुन्दिलं वृषभं वृद्धमारोहति विगर्हितम् । मुण्डमालाभिरन्याभिस्सर्वदा परिवेष्टितः॥ १० अशुचीनि सवास्थीनि धत्तेच्ने फुसुमं यथा । पक्षोपवीतमद्यापि शिरोरुहमयं किल ॥१॥ शूलाने प्रेतमनिया पोते कृत्वा विमीपणम् । श्मशानभमभिर्गात्र मुखळय सततोद्यमः ॥१२ ननृते स महाटोपं कृत्या कृत्या मदेन सः । संहा सर्वभूतानां निठुरो बहुरूपवान् ॥ १३ कामान्धीकृत चक्षुस्सञ्छिरसा वहते स्त्रियम् । एका परामपि सदा पाय लोकेषु विधुतः ॥ १४ सकुटुम्बी गृहस्थोऽयं पुत्रवान्यनवर्जितः । तमोमयगुणो घोरे रसायामपकारकः ॥ १५ कथमेशाशो गदः परं ब्रह्मा कपीश्वर । इत्युक्तवन्तं ते कोपा दधीचि वक्ष्य तापतः॥ १६ न हि संभाषणं युक्तं वक्षेणानेन पापिना । अयलोकयितुश्चास्य न युक्त मुखमीदशम् ।। १७ महामोहवशापापी सभायामेवमुक्तवान् । अनुफ्त्वोत्तरमेतस्य न युक्तं गन्तुमहि ॥१८ इति निश्चित्य मनसा पाहेनं तापसेश्वरः । महामोहवशाम शिवस्य परमात्मनः।।१९ अमूनि सुचरित्राणि दूपणरधेन जल्पसि । एतानि किन्न जानासि चरितानि महेशितः ॥ २० मन्तर्यामी स सर्वेषां सर्वात्मा च महेश्वर: । न शक्यतेऽस्य केमापि स्वरूपं दामगुतम् ॥ २५ सर्षलोकोपकाराय श्रीमत्कैलासपर्वते । तथा विराजते शंभुशानमूर्ति पैराकृतिः ॥ २२ स्थित्याय सकलान्देवाननुगृह्णाति देवपः । दिगंयरादि चरितं कारणादस्य दुराचार मप्राप्तशानलोचनः । पुरा केचिन्महाभागा मापयो वारुफावने ॥ २५ भकिदीना महादेये कर्मठा दुष्टचेतसः । न तपोव्यतिरेकेण देवता काचिदस्ति हि ।। २४ नयागेन विना देवः फलं कश्चिद्ददाति हि । फलं वदाति सबैपी तत्तत्कर्माणि सस्यतः ॥ २६ न कर्मणा विना देवो नास्त्यन्यः फलदायकः । भोगोऽपि कर्मणा शन्तो रपवर्गोऽपि सेनहि ॥ २७ इत्यादिकुकयाः छत्या तस्थुस्तत्वा चिरादमी । तानेतान्पापिनो मन विष्णुपूर्ण स्रोशमाः॥२८ शात्येषां शङ्करे भकिन भविष्यत्ययातः । पापोपहतचितानां शिधे भकिन जायते ॥ २९ शिक्षितुशासास्ते शापमीत्या प्रजापते । व्यजिशियन्महादेय मिदं सर्व तदा पुरा. थुत्यैतदसिलं शंभुः पयामास तास्तदा । पुनः कालेन महता शहरो लोकांकर। ।३१ तान्सग्पिामोदयितुमीश्वरः । तदारया हरिस्तूर्णमाससाद शिधान्तिकम् ॥ ३२ तत्पाणिमयलंग्याय शिरिसशासनात्स्सकात् । भवस्वाशुकैलास मुश्त्या परम्पायनम् ॥३॥ विष्णो त्वया मोहिन्या रूपमास्याय शीघ्रतः । मोहनीया वृधाचारा महामायसिनामधुना ।। ३४ स्युपत्या स महादेषो दिगपरतया सदा । यानक्रियाशक्ति स्वपं शूलमगुतम् ॥ ३५ বাহাবি कपाल परमेश्याः । पादुकेच तिरोधानशक्तिको पिचित्रिते॥ परिकल्पाविवेशा दायफायनमीश्वरा । तदानीं मोदिनी शर, पीय मोहमपाप्यता॥ ३७ नाम्यथा॥ २३ समार विष्णु ·दक्ष काण्डे - चतुर्दशोऽध्याय 223 अयावतामुना भोग शिवन परमात्मना । ऊर्यरेतास्तदा शभु लोलापा क्षणामिमाम् ॥ ३८ चारहार मनोहारि दन्तपतिशुचिसिताम् । नवविदुमप्तकाश प्रकाशाघरपल्लयाम् ॥ ३९ अधेन्दु वक्र भूपक्रिया नीला-जलोचनाम् । सुवृक्षाच्या स्तनाभ्याश स्तोकनम्ना शोदरीम् ॥ ४० नीलोत्पलसान्छायोमराजिविराजिताम् 1 बाटुवाश्यैकवचना यीय मन्दसितानन || १ कालान्तरे त्यया मेऽस्तु समोगस्सर्वमोहिनि । मधुना दारुकारण्ये गत्वा त्य विमुखान्मपि ॥ ४२ तापसान्मोहयित्या पुनरागच्छ शीघ्रत । इत्युक्त्वा प्रेरयामाप्त ता तदा पामेश्वर ॥ ४३ साधु शमोधरधुरवा तपोवनमनुत्तमम् । वियेश निरवधानी वर्तन्ते यत्र तापसा || ४४ ना तापसा सर्व लीलामन्थरगामिनीम । इतस्ततश्च परितो घोक्ष्य मुग्धस्मिताननाम् ॥ ४५ हारिणीमिय विनतनयना यतमध्यगाम् । कन्दपंकळमायापयरकेदाररूपिणीम् ॥ ५६ नितम्बप्रस्खलपाणिपल्लया लीलया मुहु । पादाक्ळारावे योधयन्ती मनोभयम् ॥ ५७ पीडिता कामगमेन रुपयस्तै प्रजापते । नियमान संपरित्यज्य सर्वेऽपि गठितेन्द्रिया ॥४८ परिपृत्य विकारेण तामेना सस्तयासस । उरमेश्योरमेक्ष्य यदुधा वर्णयिया यरामनाम् ॥ ४९ तस्थुर्मोहवशारस फत्वालाप यथेच्छया । तदानीं स महादेवो तीथ्यामागतो युषा ।। ५० कदर्पकोटिसंकाश शरीरोमिक्षुकायति । षटतिस तदा मिक्षा पठन्येदषय फचिव ॥ ५१ पीपातन्त्री समुपीव्य कचिद्रापति सुस्वरम् । शिवागमान् पठित्यापि भैले गृह्णाति फुलचित् ॥ शिवसकीर्तन हत्या कुप्रचिल्लीलया शिव || ५२ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शहरसहिताया शिवरहस्यमण्ड दक्षकाण्डे प्रयोदशोभयाय ॥ भय चतुर्दशोभपाय ॥ ईश्वरेण दायकावने भिक्षाटनादिकम् ॥ पय विलासमार्गेणा भिक्षामटति शङ्करे । तदानपूर्णदवीका ऋपिपल्यो मद्देश्वरम् ॥३ युवान मुन्दराकार पीय कामवा पता । प्रस्तामरणनिया प्रोष्ण्वसनीवियायकाः॥२ काटकित शरीरायपषा भृशम् । श्लपम्मिल्लनिचपा धाटवाक्यपरायणा ॥३ मिक्षामदानप्याजेन भिक्षुक तमुपाययु । तदानीं धृतगर्भास्ता पुपाश्चाजीजनन् क्षणात् ।। " शिधाप्रपा शियं स मणम्य विधेन ते । तस्युस्तानात्मजाय सतोपेमादभिक्षुक ॥५ पात्या मात्र सधेऽपि यूय पुम मदारया । तप कुत मुमहस् प्रेयित्वयमारमपान् ।। ६ शापिपक्षामि पनुयातीभिरीश्वर । मोहिन्यपि तदा तर पिमि परितो वृता॥७ समापी शियम्यारो मर्याघपयपाला । झपय स्यत्रियो वा तत्र कामपाता || ८ भिभुकविशायरपार्य समागत्यात्र मप्रिया । माया मोहयामास मन्त्री मन्त्रापरियार पाला मोहपामात मोहिनी घरपणिनी । नारायणो नून हदा रिपत्य प्रकारदि ॥ १० भारवेष शानदष्टवा से ऋषय घोपविला । मलाव यतमगेन पतिचिनायते यदि ॥ ११ भापयियेन तत्पाप प्रजापति न संशय ! पतिमतास्यमेतामा श्रीमा म दुलंमम् ॥ १५ मलोहेषु विषयातमयशस्सयम दि। इस्यालोच्यातरेयते कृपय स्वकुटुम्बिनी ॥ ५३ बहुपापि समाहूर यूप परत महान् । इस्यपुर्णदुपार ते तदा दस तपोधना || १५ घचाल ·प्रणभ्य महत् ॥१९ 224 श्रीस्वान्दे महापुराणे तेषां तवचनं श्रुत्या स्त्रियस्सर्या दिगंबराः । शिवानुघावनं मुक्त्वा विविशुः स्वगृहानभूः॥ १५ शिवाइयैव पामा दक्ष नार्यः क्षपादिहो । निजरूपं समादाय विष्णुश्शंभुं प्रणम्य च ॥१६ तस्थे स्तुतिधरैः स्तुत्या पद्धाञ्जलिपुटो भयात् । तदा ब्रह्मादयो देधा समागत्य महेश्वरम् ।। १७ तुषुवुर्भक्स्या गृहीत मिजधिमहम् । शियं परमकल्याणं नीलग्नीष परात्परम् ।। १८ तदा तं देवमतुलं वा ते ऋषयः क्रुधा । यस्मादेवञ्चकारायमस्माकमयशो तपोमहिना बध्योऽयमस्माभिरिह दुष्कियः । इति निश्चिस्य ते सर्वे चः कर्माभिचारकम् ।। २० तदा पाम्रो वभूयात्र घोरः परशुरेव च । मृगलपौ च भूतानि भीषणानि यान्यपि ॥ २१ शुचिस्मितं शिरोमुण्डमपस्मारच मीषणः । महारारट्टहास: परुपैवेचनैरपि ॥ २२ चकपिरे जनास्सर्वे सर्वलोकस्थिता भपि । तदा ब्रह्मादयो देवाहिशवस्य परमात्मनः ॥ २३ पृष्ठभागं गतास्सर्व भीतभीता भृशं पत । शियस्तदैषामाटोपयुताराय सिमीपणान् ॥२४ ध्रुत्या गमनमेतेपां तस्थे शारवा निजान्तरे । तदन्तरे शिष व्याघ्रो भसपन् कुटिलाननः ॥ २५ हन्तुकामोऽन्तिकं माप वितत्यो कर कुधा । गृहीत्वा घालमेतस्य करेणास्फाल्य निठुरम् ॥ २६ हत्या त्वचं समादाय पनवद्विधे शिवः । ततः परशुमायान्तमायुधं परिकस्य सः॥२७ महामोरे महानादं गृहीत्या पाणिना मृगम् । तिष्ठ मत्वर्णसविधे शब्द कृत्वा सदेति तम् ॥ २८ स्थापयामास विश्वात्मा स्वतन्त्रस्तं प्रजापते । समायान्त पुनस्स महानादेन मीषणम् ॥ २९ कल्पयामास ভাঙ্কা सर्वाभरणभूपितः । ततो भूतानि सर्वाणि महायोराणि शङ्करः ।। ३० साट्टहासानि यलवान, स्वसेनाः परिकल्प्पच । शिरोमुण्डं दधौ मूग्निं शुचिसितमुखविशयः ॥ ३१ अपसामपि र पादस्याधश्चकार हि । एवं व्यर्थतया तेषु गतेषु अपयः कुधा । ३२ पग्निं संप्रेषयामाहर्हन्तु तं परमेश्वरम् । बमार पाणावायान्त कालानलसमप्रभम् ॥३३ ततो मम्बान्महाघोरान् हन्तुं तं प्रेरयन्छिवम् । वृहद्धमाकाकार परिकल्य तपोबलात् ॥ ३४ तंव घोरं महानादं दघौ हस्ते पिनाकधृक् । विफलेप्येवमेतेपु ऋषयः शोधविठलाः ।। ३४ शेपुस्तं परमेशानं सधैं प्रजापते । पाच तेषां देखेशे व्यर्थतामगमं स्तदा ॥३॥ ज्वलदहिमुस्खे यवसूलराशिमहानपि । तदेतत्सर्यमालोयय मीतमीतास्तपोधनाः॥ ३७ व्यर्थानि मतपस्यासन क्रियास्सर्यास्प्तमन्त्रकाः । अस्मिन् पुरुषधीरेये युवायमतिमानुपः ॥ ३८ इति चिन्तामवाप्यते, तस्थु बौलानताननाः । तदानीं स महादेवः सयमानमुखांयुजः ।। ३९ महिमान न जानन्ति ममैयमिति तापसाः । इति स्मृत्वा ननाय ताण्डवं नटनं भृशम् ॥५० तस्य ते नटनं पा सर्य से भयकंपिताः । वचमुच महामीता निपेतुर्नमिताननाः ॥ ४१ शिवस्तदा कृपां के सपु करुणाकरः । समुत्याय ततस्सवें प्राप्य मानं प्रणम्य तम् ।। ४२ जय देव महादेव करुणाकर । अपराधं शिवास्माकं रक्ष रक्षान्तकास्तक॥४॥ इति स्तुत्या स्थितानेसान् यद्धपाणीन्महेश्वरः । मोवार करुणामूहिं योश्यैतान्वयनं तदा ॥ ५४ पसावकालपर्यन्तमपयो य्यमीश्वरम् । मामविताय दुर्मार्गमयटम्पातिमोदिताः ॥१४ मतिष्ठन् किल युग्माभिरित अपं मदारापा । स्यातायं वैदिरे मागे भस्मध्यामघारिमि: ॥ ५१ यस य्यमनिशं मामेवानन्यभाषनाः । प्रेषयित्वा रुपांमोधिोयमेतानृपीश्वरान् ॥ १७ क्षमख ·कैलासे प्राप दक्ष काण्डे - पञ्चदशोऽध्यायः 25 तरसा नानाश्चर्यसमन्वितम् । तत्र विष्णुमुखान् देवान् प्रेषयित्वा स्वयं शिवः॥ शिषया सहितो देण्या क्रीडस्तस्ये प्रजापते ॥५८ इति श्री स्काये महापुराणे शंकरसंहितायां शिघरहस्यखंडे दक्षकाण्डे चतुर्दशोऽध्यायः॥ ॥ अथ पञ्चदशोभ्यायः॥ गजासुविधः॥ दिनयरादिचरितं नृतपर्यन्तमद्भुतम् । शिवस्यानन्यतुल्यस्य ऋपीनाभितुमिच्छतः॥१ भयोकं सावधानेन दक्षान्यच्च पीमिते । शृणुयाय हितो सात्वा विगतैना भविष्यसि ॥ २ पुरा गजासुरो घोरस्तपस्तत्वाऽपि निष्ठुरः । मीणयित्या विधातारं वां घये प्रजापते ॥ ३ अषघ्यावं सुरैरापैः यद्वीर शियं विना | सूबहूनि तथापि यलं थीय पराक्रमम् ॥ ४ दीनि सान्यानि प्रदत्तानि स्वयंमुवा । ततो लम्बरो देस्यो यथाधे सकलं जगत् ॥ ५ जित्वा ब्रह्मादि देवांश्च पामध्य गतामयम् । इत्या ऋषीन् पुरोचापि सुबहूनयलेपतः ॥ ६ इत्यं प्रतिदिनं तस्ये बाधयन् सकलगत् । ततः कदाचिदमरनायक घल मेदकम् ॥७ जिरया रणे हावयित्वा गजमध्रमुवल्लभम् । गृहीत्या पाणिना बालं भ्रामयित्या समन्ततः॥८ क्षेपयामास दुष्टारमा सुदूरं मूठित गजम् । दिशामधीशानन्यांश्च दायामास पीडयन् ॥९ पक्षामपि तदा हरवा भूलोकमिलयान् परान् । हन्तुमद्राययोरः पुनः कांचिप्पीश्वरान् ॥ १० मीतास्ते तापसा: काशी समागस्यात्र संभवः । अपिमिमिळिता गत्वा मणिको ततः पुनः ॥ ११ प्रविश्य विश्वनायस्य परमधाम चाद्भुतम । तवत्यैरपि देवस्य परिचारत विश्वनाथ प्रणम्यते तस्थुस्तत्र भयान्विताः । तदानीमागतस्तत्र त्वरया गजासुरः॥१३ द्वारि स्थित्वा महाराषं चकाराति विभीषणम् । तच्छुत्या तपतां यर्या भीतभीता महेश्वरम् ॥ १४ समालिङ्गपच संप मुमुदुर्गतचेठनाः । तत्क्षणेन पुनः पापी तीर्था द्वारं शिधान्तिकम् ॥ १५ हन्तुकामस्तदा सर्वानाप प्रजापते । ततस्स भगवानीश स्सर्वेषामातिहा स्वयम् ॥१६ माविरासीदनका विग्रहम् । तर्जयस्तं महाराः घोरमेनं महेश्वरः ॥ १७ अनेककालमखिले पशुताशन्दा महेशितः । स तु पापी शिवं शात्या क्षद्वीरमपि स्थिरम् ॥ १८ युयुधे महामोहात्परमेश गजापुरः । ताडयामास पादेन शिरस्यस्य दुरात्मनः ११९ महायलो महापारो मद्देपुरत महेश्वरः । स पपात महीपृष्ठे तत्र दैत्याधमो द्रुतम् ॥ २० सरोद महारायो मधिराप्लुतधिप्रहः । त्यवक्षप्राद देवोऽस्य तदानीं निg शिवाम् ॥ २१ भयमाप शिवाप्यहो । तदद्भुत मद्देशम्य विग्रह धीक्षितुं तदा ॥ २२ सर्वेषामपि देवानां लोचनानि प्रजापते । कुष्ठीभावं गताम्याशु सूर्यकोटि समप्रभम् ॥ २३ त्यनायकुण्ठिते देये गजम्यास्य दुरात्मनः । लोचनानि च सर्वेषां तदा शक्यानि पीमितुम् ॥२४ परित्यकमया सर्व पशुतं महेश्वरम् । प्रणेमुश्च महामक्त्या कृत्तिवाससमीश्वरम् ॥ २५ तपोपनाच ते सर्व गतमोहा महेश्वरम् । दाः परमस्यीनि चाव देस्यस्य केवलम् ॥ २६ जनैः॥२ स दक्ष प्रभमास्थाय त श्रुत्वाऽस्य रोदनारावं 57 ·226 भीस्कान्दे महापुराणे नाथ हतोऽयममरेशेन शङ्करेणातिहारिणा । इति निश्चित्य सये ते तुयुः परमेश्वरम् ।। २७ यहविष्णुमुम्लेस्साघु परित्यक्षभया मुदा । सय शम्मो महादेव प्रातातिप्रभजन ॥२८ समस्तजा सचिदानन्दविग्रह । गश्चमायर त्यां ये घर्णयन्ति घुधोत्तमाः ॥ २९ मा भवन्तु भयं सेषां यस्मात्करमादितः पाम् । अयन्तु पूज्यास्सर्वत्र मपंलोकै ममस्थता ॥ ३० तथे स्यन्तादित देये दत्वा घरमनुत्तमम् । ग्रामविण्यादपस्तुष्टिमयापुः पामा तद। 11 गजासुर महाघोरं सदा देवर्षियाधरम् । हत्या ररक्ष सकलांस्त्यचं चास्याप्तिकर्कशाम् ॥ ३२ पण्यापनाय सर्वेषां दधौ विध्याधिकदिशवः । न च तपणायास्य भूपणायब केवलम् ॥ ३३ इति भी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे दशकाण्डे पञ्चदशोऽध्यायः पापस्य ॥ अथ पोष्डशोऽन्यायः॥ अमृतमथनं कालकूट विषोद्यश्च ॥ विमति देवो दंष्ट्रां तामित्युक्त पत्वयापुरा । यीम्पेनां कयां तुभ्यं शृणु दक्षावधानतः॥१ हिरण्याक्षोऽसुरो घोरो गृहीत्वा पृथिवीमिमाम् । स जगामाशु पाताळं दानयो घोरकर्मकृत् ॥ २ नासिकाया तदा विष्णु द्वणो मिरगाथा । घाराह वपुरास्थाय हन्तुकामोऽसुराधमम् ॥ ३ तत्र गत्या हिरण्याक्षं इत्या पाताळमपम् । स्थापयामास पृथिवीं पूर्वपदानयान्तकः ॥ ततस्तु तस्य रक्तपानेन माधयः । दृप्तो पचाये नितरां सर्वान् लोकांस्ततोऽधिकम् ।। ५ ततो या महादेचं शरण्यं शरणं गता | रक्ष देवा निदानी त्वं विष्णुना दंट्रिरूपिणा । ६ पाध्यमानानहोरात्रं सामातिन् प्रभो । इति सेषां यचः धुत्वा कृपया चन्द्रशेखरः ॥७ हत्या याहं तं घोरं दंशामुत्पाट्य तस्यच । भरक्षदमरान् सर्यानपनापत्मणाशकः ॥८ तदा तुटाय देवेशं गतमोहो हरिशिवम् । नमस्तुभ्यं महेशाय भक्तानामिष्टदायिने ।।९ संह काहरुवाय लोकोपद्यकारिणाम् । शङ्कराय नमस्तुभ्यं मंगळाय नमोनमः ॥ १० दंष्ट्रामिमां महादेव मदीयां सर्वरक्षक | चोदुमईसि देश मद्रक्षाशापनाप दृष्टैनामपि मे भूयो नाज्ञानं भवतीश्वर । इति संपार्थितस्तेन विष्णुना परमेश्वरः ।। १२ तधेति तां यभारासौ सर्वशः करुणाकरः । कुर्मरूपी पुरा विष्णुमंन्दाचारकन्दरम् ।। १३ धृत्या पयोधिममरै ममन्थामृतकांभया । उत्पन्नममृतं तस्मात्तदायोघे महत्ताम् ॥ १४ तवान्योन्य मद्ध देवानामसुरैस्सह । मसाभिर्मथ्यमाने ऽन्धौ संयभूवामृतं ध्रयम् ॥ ३५ तदा कूर्मोऽपि संतो डोळयामास वारिधिम् । मयैव मपितोभोधिर्महालवता बभूव बाधा लोकानां क्षुधे दुग्धांबुधौ तदा । अशक्नुवन्तस्तां पायां पुरस्कृत्वा विधि सुराः ॥ १७ गया फैलासमतुलं महादेवं व्यजिशिपन् । तदा तमपि देषोऽयं हत्या कूर्म महायलम् ॥ १८ जमाह तस्य पृष्ठास्थि महाघोरस्य शंकरः । देवस्संप्रार्थितो देवो बभारतत्प्रजापते ॥११ एलाय सर्वलोकानां काळटं पपी शियः । पुरा सुरासुरैस्सः कृते युद्धेऽपि दारुमे ॥ २० केनोपायेन मरण मलाकं न भवेदिति । सञ्चिन्त्यैवं विघात्रा ते विष्णोरम्याशमाययुः ॥२॥ भो ॥११ ·दक्ष काण्ड -पोटशोऽपाय 227 श्रुत्या विष्णु पंचस्तेपा झात्योपाय हुदाध्ययम् । पीतेऽमृते न मरणमित्युपत्या तान सुान् हरि ॥ २२ क्षीरामोधि मपन्याय मन्यने मन्दो स्थिते । हवा तु वासुकि योषध सपैराज पुरैरसह ॥ २३ तदा कळकळारावी महानातीद्यका । सर्पस्योष्ठधाम निम्यासमरुद्धि क्षुभितोऽधुधि २४ तठस्मर्पमुखादोर विषम घी पपात दि। अनेककोटियडयानलवेग तमोमयम् ॥ २४ क्षणेनासीदिदै सिन्धु ध्यानशे सर्वतो मुखम् । दुद्रुव॑श्च ततो देवा योफ्त्र मुरयाशु थासकिम् ।। २६ पलायनपैरो विष्णु पश्चादग्धोऽमुना भशम् । शपस्या सुकुम्दो मन्दोऽभूदाप्तीतधृतिस्तथा ॥ २७ मघृतियुष्यासी सुगशायपोहित । निर्यापार कुबेरोम्भूदेवमन्येऽपि नाकिन || २८ विषाग्निदग्घा सर्वेऽपि हाहेति सुमहारया । अरक्ष्यमाणास ते शरण्य शरण शिवम् ॥ २९, माया लासमचल पये दुखनिधारकम् । मापु किलिकिलाराधेरा दक्षप्रजापते ॥ ३० विषामिदग्यमर्यादो विष्णु कृष्णोऽमयत्तदा । तत्र दृष्यालयद्वार शैलादि गणनायकम् ॥ ॥ प्रणम्य तस्म वृत्तान्त मूचुस्सऽति दुखिता । कृपया तेषु शैलादिश्रुत्या सर्व पुरानिमान् ॥ ३२ निरुध्य तत्र पुनर्बह्मणा विष्णुनापि च । इन्द्राचैरपि दिक्पाले प्रविश्यान्त पुर द्रुतम् ।। ३३ पञ्चमावाणे तत्र व्यवस्थाप्य दिशा पतीन् । पुनरावरणे पष्ठे ब्रह्मविष्णू उभायपि ॥३४ मनिकाय विवेशाय स्वपमन्त पुर तदा | गावा शिवाय प्रोबाच सुराणामागम तदा ।। ३५ शिवाया पुनर्नन्दी ब्रह्माण विष्णुमेव च । प्रवेशयामास तदा मुदा॥३६ पपिष्टी ग्रहविष्णूती प्रणम्य परमेश्याम् । तदा तुष्टुवतुर्भपत्या स्तोत्रर्वेदान्तभिते ।। ३७ तुरस्तदा विलोपतो ब्रह्मविष्णू महेश्वर । किमेतदधुना विष्णो शुद्धस्फटिकमनिम ॥ ३८ दयाग्निदग्धताणोऽसि नितरामहो । पुण्डरीकेक्षणोऽपि त्व रकनेत्रो विराजसे ॥ ३९ शरीर तायक विष्णो रुग्ण स-रक्ष्यते तराम् । तप्तकाशनर्सकाशो वैवण्ये भजते विधि ॥ १० इति शमोर्वच शुत्या विष्णु पाद महेश्वरम् । भविझाय महादेव भवन्तममृतेच्छया ॥ ४१ अमन्यि सर्व रमरै क्षीरामोधि महेश्वर । तदा समयसोरं विष कालामलोपमम् ॥ ४२ सन्धिानामुष्टकोनारसवें देवास्त्रयपक । बाक्ष्यमाणाश्शरण प्रपन्नासषा सदाशिवम् ॥ ४३ पुरतो धावतो देवाननुयातोऽह मनणी । मच्छरीरमतस्वामिन् दग्ध शभो विशेफ्त || Ve घोरेणानेन देवेश विश्यमीशातियाध्यते । कृष्णोऽह मधुना शभो याध्यमान अणे क्षणे ॥ ४५ अनन्यशरणान्देवान् भव विश्वाधिक प्रभो । रक्ष कृपामोघे माविळवितुमर्हसि ॥ ५६ सर्वेपाम-तरामा त्व सर्वव्यापी सनातन । गृहीत्येव विघ रूप करयाणगुणमण्डितम् ॥४५ रक्षितु सर्वलोकास्त्व सर्वाध बिराजसे। इत्युक्त्या मावशीन प्रणमाम पुन पुन ॥ १८ शमोन्त पुर इति श्री स्कान्द महापुराणे शकरसहिताया शिवाहस्यनण्डे दक्षकाण्डे पोरशोऽध्याय ।

·228 श्रीस्कान्दे महापुराणे ॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः॥ हालाहल भक्षणम्। शरणागतवत्सल॥ रक्षा कृपया घहिः स्थितास्तदादेवा सर्वे युगपदेव ते । रक्ष रक्ष महादेव वद्यमानारसुरान्सानियपच्छममहामिना | अनन्य शरणाशंभो वामेव शरणं गतान् ।।२ बहुना कि महादेव रन रक्षेति चुशुः । तेषां तानारयावा शङ्करः फरुपाकरः॥३ फिमेतदिति पप्रच्छ ब्रह्माणं वीक्ष्य पावनः । रक्षास्मान् पार्यतीनाथ देवान् दैत्यतपोधनैः॥ ४ विपानिना दह्यमानानतिधोरण विश्वा । सधै सुरासुराश्शंभो पहिरेस्य तपोधनैः॥ ५ महाघोर विर्ष सोडु मशक्ता भृशमीश्वर । क्रोशन्ति नितरां खिन्ना स्त्वामेव शरणं गताः॥ ६ तदा कर्तव्या भवता परमेश्वर । इति ब्रह्मयच इधुत्वा नन्दिनं घीश्य शंकरः॥७ भ्रविक्षेपञ्चकारासी देवनायकः । ज्ञात्वा तदिद्वितं नन्दी पुनर्गत्या सुरासुरान् ॥८ ऋपीनप्यानयित्वाऽय मन्तिकं प्राप शांकरम् । तवा सधैं महादेयं पीक्ष्य सोमार्धशेखरम् ॥ ९ प्रणेमुदण्डयभूमौ स्तुत्वा स्तोत्रै रनेककैः । तदानीममरानन्यान्वीक्ष्य गौरी दयावती ।। १० रुपाञ्चकाररक्षैतानिति शंभुं निरीक्ष्य सा । तदा शिवस्समीपस्य सुन्दरं वीक्ष्य सुन्दरम् ॥ ११ गृहीत्वा विषमेनस्य पुनरागच्छ शीघ्रतः । इत्युक्त्वा प्रेषयामास गणनायवर शियः॥ १२ शिवाशयाऽयं निर्गत्य करे अग्राह तद्विषम् । रराज तत्कराम्जेऽस्य कोमळे भृश्यत्तदा ॥ १३ सुन्दरस्तलिपं शंभोर्ददौ घस्ते तदाशया । पाणावस्य महेशस्य कस्तूरी बिन्दुपद्विषम् ॥ १४ संबभूव क्षणादेव तदा दक्ष प्रजापते । ततो देवानिरीक्ष्यायं मीतमीताम्मद्देश्यरः ॥ १५ लेह्य किममरादुरात् क्षेप्तव्यं वा पयाऽथवा । परित्यक्तभया यूर्य पदतात्र मदास्या॥१६ हरयुवाच महादयो महापासो जितान्तकः । तस्य तद्वचनं धुत्या ब्रह्मविष्णुपुरोगमा ॥ १७ भगवन् दूरतः क्षितं पुनरायास्यति क्षणात् । इति नो मोतिरधुना महती परिवर्तते ।। १८ क्षणेनानेन घोरेण दग्यास्सर्व जितान्तक । हप्तच्छीको स्वामिन् भवतो मीतिरछ मः॥१९ Ge दयासिन्धुस्सर्वरक्षापरायणः । मृत्युञ्जयः क्षयद्वीरः कालकालो मद्देश्याः ॥ २० यथोचित नमुद्रीय रक्षदेवान् परात्पर । नमो नमस्ते रुद्राय पर्यभूतहितैपिणे ॥ २१ कालकालाय भवते मर्यरक्षाय (पक्षाय) शूलिने । इति स्तुत्या प्रणेमुसो पण्डपत्परमेश्याम् ॥ २२ शिवस्तदा शिवां वीक्ष्य मितवस्त्रायुजप्रभाम् । पपायेतापामोधि . रखण्डानन्द विपमेस-महाघोर मामीला बदा गळम् । दप्तमाप देवास्तवेप्यालिपाणय:॥ २४ देवदेव दयासिन्धो विश्व | मनरतमहिमाघार स्वतन्त्रानन्द बरमञ्च यम्यादुरोदनं घमयादिनः । मारहव्यातनं मृत्यु महापासस्य शूलिनः ॥ २६ स्वतन्त्रशक्त स्तत्कण्ठे शुद्धस्फटिक सग्निमे । स्तंभयाशु थियं घोर मलंकारस्तवाद्भुतः ॥ २७ बलकार भगवस्तव कण्ठ पदा विषम । मलदुर्वन्ति देवत्रीकण्ठ मंगळयतन्तवः ॥ २८ देयानां विषदग्धानामस्माकं भवता प्रभो । वियं पीया एता रक्षा न विस्मयते सता॥ इस्थादियचमान्यते माटुः प्रजापते । तथेति तद्गळे संमु. स्तंभया-- i-.... विप्रहः ॥२३ तदा M भक्तवत्सल विप्र ॥२॥ तदा ·दक्ष काण्टे - अष्टादशोऽध्यायः 229 स्वतन्त्रशरीशस्य महिमा केन वण्यंते (गण्यते) । ततो देवास्सुसंतुष्टा स्तुष्प्युः परमेश्वरम् ॥ ३१ नमो नमस्ते देवेश नीलग्रीवाय शंभवे । एशूनां पतये तुभ्यं देयानां प्राणदायिनै ॥ ३२ माणेश्वराय रुद्राय नमस्ते कृत्तिवाससे । मद्यप्रभृति लोकोयं भगवन्तं महेश्वाम् ।। ३३ स्वां विजानातु सततं नीलकण्ठं दयानिधे । स्तोत्रेणानेन सन्तुष्टो भगवान् परमेश्वरः ॥ ३४ मयित्वा यूपममराः क्षीगयोधि मदाश्या । पीयूषं मथनोद्भूतं पियत त्यक्तकिया ।। ३५ भविष्यति न संदेहः पीयूषमतुलं क्षणात् । इत्युवाच सुरान्वीक्ष्य दयया परमेश्वरः ॥ ३६ ततो देवास्तु सन्तुष्टाः प्रणय गिरिजापतिम् । गत्वा ममन्युः क्षीराब्धि लण्याऽमृतमनुत्तमम् ।। पपुरसर्वेऽमृतत्वाय शिवाज्ञापरिचोदिताः॥ ३७ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शङ्करसंहितायां शिषरहस्यखण्डे दक्षकाण्डे सप्तदशोऽध्यायः ॥ अथ मष्टादशोण्यायः ॥ प्रायियोः पुरतः शियाविर्भावः॥ भाण्यानमेतद्भवते दक्षाशामिहित मया । सर्वदेवपरिमाण वि पीत्वाऽकरोच्छियः॥१ भिक्षाटनचरित्रच प्रतिग्राम प्रजापते । मतणु पृषा मोह परित्ययावाऽवधानतः ॥२ पुरा हरिविघातारी मेरुपार्श्वस्थितावुभौ । तदा देवान ऋषयः सन्देहाविष्टमानसाः॥३ प्रणम्य तो समस्येत्य पाच्छुध कुतूहलात् । कोदेवस्सर्वदेवानां बरिष्ठो ब्यापकः प्रभुः॥४ भरतर्यामी परख्योतिः परमात्मा परात्परः । स्रष्टा च सर्पभूतानां पालको हारफस्तथा ॥ ५ इति तेषां पचरभुत्या ब्रह्मा प्राह पचस्तदा । अहमेव जगत्कर्ता मत्तस्सर्व विचेटते ॥६ लयमेष्यति मरयेच अगदम्ते मदाश्या । इति घुषाणं ब्रह्माणं वीक्ष्य प्राह वचो हरिः॥७ निर्माय स्वामई पूर्व सजामि बिसृजाम्पदः । नान्यतोऽस्ति जगत्कर्ता मनस्सर्वहि जायते ॥ ८ जगन्मूलमह यस्मात्सर्व विष्णुमयअगत् । अन्योन्यमेवममरौ महामोहवशंगतीं ॥९ महमेव पर ब्राझ न त्यमित्यूवतुस्तदा । पुनःपुनरमदेवो बहुकाल तदा सर्वेऽपि तस्या भीता जग्मुर्निजालयान् । पुनर्बहुतिथे काले पते प्रणवपूर्वकः ॥ ११ समागस्याह भगवान्वेदस्तत्वार्थबोधकः । हरे विधे घृघा किंवा युवाभ्यां क्रियते कलिः ।। १२ शिव पप जारकर्ता परमात्मा महेश्वरः । विश्वाधिको विश्वमयो रुद्र एव महानृषिः ॥१३ सवैभ्ययण संपन्नशंभुराफाशमायगः । अणोरणीयानीशानो महतोऽपि मदानयम् ॥ १४ मतीनामनिता सोज्यमुमया सहितः प्रभुः । दिधश्च जनिता गह्याश्शक्रयिष्णोरपि खयम् ।। १५ एवं घेदववरभुत्याश्येतो मोहपरायणौ । अगणय्य पथापूर्वञ्चक्रतुः कलहं पुनः ॥ १६ ततः प्रादुरभूदेवः परमात्मा महेश्वरः । अहकारवशादेतो सिन्नी नूनं भविष्यतः ॥ १७ गी मपापनेतस्प स्मुरयोरेतयोरिह । इति कोट्यसंकाझं ज्योतीरूपं शिवस्तदा ॥ १८ दृष्ट्यैतौ तत्परक्योति योनि सर्वाशिवारकम् । किमेतदिति मीता तो विचारचापतुर्भृशम् ॥ १९ तदानीमयया सार्क शियः स्वं रूपमद्भुतम् । दर्शनं प्रददौ शीघ्रं ब्रह्मविश्वोमहेश्वरः ॥ २० प्रजापते ॥१० to ·230 मथ दृष्य श्रीस्कान्द महापुराणे महादेवमंयिकापतिमव्ययम् । हरिदत्याय धेगेन नमस्कृत्वा पुनः पुनः ॥ स्तुत्वा स्तोत्रशतैर्देवं क्षीराब्धिमगमास्वयम् ॥२॥ इति भी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखण्हे दक्षकाण्डे मष्टादशोग्यायः॥ ॥ अथ एकोनविंशोऽभयया भैरण ब्रह्मशिप खण्डनम् ॥ त्वप्रणम्य प्रणम्य गते विष्णौ प्रणम्येश क्षीराब्धि तरसा भयात् । महामोहवशाब्रह्मा भद्देश्वरम् ।।१ कर्ष पश्येण देवेशं निन्दयामास मूढधीः । तदा सम्मार देयेशो भैरवं कोपविलः॥२ भाविरासीत्तदा शीघ्र भैरवदशंकराया । भस्मोदळितसर्वालो भुजंगकटिसूत्रवान् ॥ शिअन्मसीरनिनदः कपालावलिभूषितः । विभ्राणः परमं शूलं पाश दमककं तथा ॥ ४ वृतघोरस्फुरनेत्रो महाघोरकपालवान् । रकाभिर्विवाभिश्च जटाभिरतिमीपणः॥५ मतिप्रकाशसर्वाको मन्दसितमनोहरः । ब्रह्माण्डान्यखिलान्याशु भनितुञ्च परीवृद्धः ॥ ६ तादशोऽयं महादेवं प्रश्रयानतः । कर्तव्यं कि मया खामिनाशापय जगत्प्रभो ॥ ७ रुपां कुल मयीश स्वं किङ्करे तव शंकर । इत्युक्तवन्तं तं वीक्ष्य प्राइ बाचं महेश्वरः ॥८ मन्मापामोहितस्यास्य ब्रह्मणो मद्विनिन्दकम् । छियाशिरस्त्यं देवानां विण्यादीनाञ्च गर्षिणाम ॥९ ऋपीणामपि रकानि मिक्षाव्याजेन शीघ्रतः । गृहीत्वा पुनरुजीन्य मृतामप्यय भैरव ॥ १० गत्या स्वभवने तिष्ठ प्रहाण्डो माया । देवताना मृपीणाच रक्षा पूर्वमन्त्रितः॥१॥ इति संप्रेषयित्न मन्तर्धिमगमच्छियः । वृत्तान्तमेतद्विवाय विचारेण स्थितो हरिः ।। १२ ततस्तु भैरवः कोपाग्रह्मणः पञ्चमं शि: । चिच्छेद सुमदाटोप: करजानेण भीषणः ॥ १३ पपात मदीपृष्ठे ब्रह्मा रक्तस्रयाप्लुतः । मुमोहच क्षणेनाय ठघिरोघे प्रजापतिः ॥ १४ शोपयित्यास्य रक्तानि भैरयो मिटिलेसणः । पुनरूजीवपामास भायस्तं বাবা । समुत्याप तताशीनं ब्रह्मा हात्याऽस्य भयम् । गतमोहः प्रणम्पनं तुटाय भयकंपितः।।१६ क्षमस्व मन्तुं देवेश महामूढस्य मे विमो । पुनर्माभयत स्वामिन्ममासान तयाशपा॥१७ तदर्य मच्छिरोमुळं पानीकर दयानिधे । करस्य मरकपाल से भिक्षापात्रं भपरपलम् ॥१८ बनेनैप कपालेन तामिक्षा ग्रहाण भो । इत्युक्त्या मणनामा पुनः पुनर, विधिः।। १९ तथेति तदृदीरयायं मिर्पयो मेरुपर्वतात् । ततस्मातर्ज भूतानि स्वेच्छया भैरयः क्षणात् ॥ २० हालाहलं कासगं तथामिमुखसोमको | मन्यानतियलानीशी भूतसेनापतीनपि ॥ २१ भूत रनेकेरसेनेश गुंतोभ्यं कालभैरवः । रक्तभिमाचलेनायं भूलोकं परस्तथा ॥ २५ फाननेषुव सर्वेषु तेषु महत्स्वपि । पाताळे नागलोच देवलोके तयच ॥ २३ तर स्थितानां देयाना मृषीणां गर्यिणामयम् । अमाह से कानि कपालेनेय भैरयः ॥९॥ मृतानपि सदा कोधि जीपयामास लीलया । अटिया सर्वतो भिसा पिणुलोकं समाययो॥ तरसा भूतसैन्यानि भासपागि तदा भृशम् । मापुषिष्योगदार विपक्सेनगणास्थितम् ॥१६ ·दक्ष काण्टे -चिंशोऽन्याय 231 रोष तानि गणपो विष्वक्सेनोतिनिष्ठुर । तमेन मैरपशीघ्र सन्साध्य च कपोलयो ॥ २७ प्रोतयिया बशूलाग्ने विष्णोरम्याशमाययौं । तदा सर्मभ्रम विष्णु भौगशायी महाभयात् ॥ २८ समुत्थाय प्रणम्यैन श्रीभूमिभ्या सह स्तुपन् । तत प्रोवाच हे विष्णु भैरव धोक्ष्य भीपणम् ॥ २९ किमर्थमागतोऽसित्य भक्तानाममयप्रद । बद्दर्शनेनदेवाह कृतार्थोऽसि अगद्गुरो ॥ ३० पक्षमा करुणामूते भयदेकसायम् । इत्युक्तवन्त । शाह भैरवो मधुसूदनम् ॥ ३१ काक्षित्वा तव रक्तानि शिरसोऽह समागत । मिक्षाब्याजेन तदेहि शीघ्रमेव हरेग्धुना ॥ ३२ इति तस्य वच श्रुत्वा कृतार्योंलीति माघच । भित्या नखेन निटिल रुधिराणि मुमोच ह ।। ३३ जमाह तानि सर्वाणि कालेनैव भैरव । महत्या धारयादाना निजसाहन संरथया ॥ ३४ पपात पश्चानोरक्तो माधवो मोहवितल । परिपूर्ण तथाप्येतत्कपाल नार्धमानत ॥३५ पतिततु महाविष्णु महामोहेन वीक्ष्य तम् । भीममी दुखदु खाते देण्यापयेत्य शीघ्रत ॥३६ मालम्य पादौ पाणिभ्या भैरवस्य महात्मन । रक्षरक्ष दयामोघे विष्णु स्य भैरधेश्यर ।। ३७ मानल्यमिक्षा भगवनाययोर्देहि शीघ्रत । इति तुष्टुयतुर्देध्यौ सदात्यन्त महेश्वरम् ॥३८ तव प्रसन्नो भगवान भैरयो वीक्ष्य माधयम् । उपयोजीपपामाप्त करुणामृतसागर ॥ ३९ समुत्थित स्ततो विष्णु लन्धमानोऽस्तधीत्प्रभुम् । स्तुबन्त त समीक्ष्याय रुपया भैरयो हरिम् ॥ ४० पुन खमुबनायाय निर्ययो कालभैरव । महता चाचघोपेण गणानामारण भैरव विष्णु-वयाट्टामार्गत । प्रणम्यभैरव स्तुचा शूलपोत वक गणम् ॥५२ विपक्सेन मोचयित्वा स्वासं प्राप माधव । भैरवोऽपि स्वभबन गणे माप महारघे ॥४३ शिवाशयाय मेहत्य वझविष्णुमुखान्सुरान् । कल्पान्तरे जगत्सर्वे महाकोलाहलारव ॥४॥ स्वैण्डयपा शिरोमुण्डमालालइत्तविनह । दण्या ललाटमपनवहिलेशेन तानिमान् ।। ४५ तद्भसलेपितागोऽय भैरव पितृकानने । घेदान सर्वान् सारमेयान् परिकल्प स्वतन्त्रत ॥ ४६ भीमनिनद स्ताहौर्गणै । परीवृत परमानन्दनिर्भर ॥ ४७ विचरत्यतुलाकारो भैरवत्तत्रतत्रच । - ग्राममिक्षा कार्यतत्कथित ते प्रजापते।। अन्यशरिष मधुना प्रवीमि शाङ्करम् ॥ ४८ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शहरसहिवाण शिधरहस्याजण्टे दक्षकाण्डे एकोनविंशोशयाय ॥ यान्त मारुह्य तानय परध्यात्वा तव ॥ अथ विंशोऽध्याय || । धर्मविण्वो वापभ बाहनत्वप्राप्ति || चतुर्युगसहस्राणि चरणो दिनमुच्यते । तावायेष निशा प्रोका तदहोरात्रसज्यपा॥१ पाट्यधिक पर्वमेक सुनिश्चितम् । शतश्वत्सरान्ते य ययमेति तदा विधि ॥२ दिनमेक तदा विष्णोत्तावती विस्य चै । परागि মির दिमायस्पैक्हायनम् ॥३ सतो वर्षशतस्यान्हे यधमेति हरिस्तदा । एष यहूना संहारे विष्णूना प्रळयो महान् ॥ ५ समायाति तमुदीप घोग्यत मयान्वित । प्रणम्य वृषमाधारस्तुष्टाव पामेश्याम् ॥ जातनप ·232 भीस्कान्दे महापुराणे जय शम्भो महादेव रक्षमां शरणागतम् । महासंहारकालोयमागमिष्यति शीघ्रतः॥६ मुमत्वा मां सहरेशान तदा सर्व जगत्प्रभो । इति स्तोत्रशतैः स्तुत्वा प्रार्थयामास शंकरं ॥७ ततः प्रसन्नो भगवान् दरवा तस्य वरं पुनः । वाहनं परिकल्प्यैनं बलं दवाय तादृशम् ॥ ८ नित्यत्वमपि दत्वाऽस्य कृतादिपु युगेषु च । परिकल्प्यच पादोन संचार तं चतुष्पदम् ॥ ९ प्रोत्या परमपा सोऽहं न्ययसामि विदामनि । सन्निधौ मम सर्वत्र नियस वं सुपाचन १० मामनाराय ये माः पुण्यानि सुमहान्त्यपि | समाचरन्ति तान्याशु महापापफलाय ॥ ११ मद्भक्तानांव पापानि महापुण्यफलानि चै । भवन्तु धर्म स्वाहं यस्य भक्तस्य दृष्टधीः ॥ १२ यदानुग्रह मिच्छामि तदा त्वं वृषरूपभाक् । समागच्छ महासत्व ममा शिरसा वहन् ॥ १३ इत्यातुकरवा महादेवो वाइनं तं विधाय सः | प्रेरयामाप्त तच्छुत्या विष्णुं स्सर्वजगन्मयः ॥ १४ महादेवमुवाद त्रिपुरान्तकम् । यदा त्रिपुरसंहारं कृतवात्परमेश्वर महादेवो वृषवाहः इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यावरे वक्षकाण्डे विशोऽध्यायः॥ वृषरूपी प्रजापते ॥ १५ ॥ अथ एकत्रिंशोऽध्यायः॥ ॥ शिवेन महासंहारकाले भसारथ्यादि धारणम् ॥ भन्यचरित्रमतुलं महादेवस्य पावनम् । प्रवीमि शृणु दक्ष बमबधागेन केवलम् ॥ १ कालाग्निरुद्रो भगवान् सरुदो भैरवोऽपिच | सर्व सञ्जहतुश्शंभो राजया तौ महावलौ ॥ २ अवान्तराख्यसंहार स्ततुक्षेप। प्रजापते । सर्वप्रासो महादेष स्सर्वाण्टान्यसिलं जगत् ॥ ३ सर्वान जीचाचीक्षणेन हासेन च परान् कुधा । भट्टहासेन नुत्तेन ललाटनयनामिना ।।। टुकारेण व इस्तेन पादाघातेन लीलया | नानारुद्र गणैस्ताक संहार यं चकार सा॥५ स महाप्रळयो माम सर्वेषां नाशकारकः । संहता स महादेव स्तदानन्तान् हरीन विधीन ।। ६ इन्द्रादीनपरान् देवांस्तत्तदण्देषु संस्थितान् । दयाकांश्चित्तदा तेपो भरमानि परमेश्वरः ॥७ अयालेपयदामांगमुळनविधानतः 1 अभार मुण्डमालाध परेषां स्वेच्छया विभुः॥८ अस्थीनिषामाफ विततान महेश्वरः । यज्ञोपवीतमन्येषा मूर्घज्ञानि चकारहि ॥१ तथा विष्णून पपन्छूले संविधाय विधीनपि । लाक्षाप्तपरो नृत्तमानन्देन चकाहि ॥ १० सर्वभूतफदमन स्साक्षाच्छिम्मूर्तिरव्ययः । भक्तिहीना महादेये पे तदा प्रळये हताः ॥ १॥ तदुगतः पिशाचैव परितोऽयं परीकृतः । गाढाग्यकारमध्यस्थः हएमावलः ॥१२ महाशमशानदहनमध्ये मृत्यति कुत्रचित् । लीलया तान् पिशाचांध परवा केवलपप सः ॥ १३ पुनध त व्यतीत्यै महाप्रळपमीश्याः । परानन्दघशेनायं देव्याः पुस्तपष पः॥१४ विधायच महान पक्ष्यस्याः फेलं शियः । ततस्ससर्ज भूतानि सिमक्षा शक्तिसपुतः ॥ १५ प्रामाण्डानिय सर्वाणि तातल्लोकाम्यया पुरा । तेषु सर्पेषु पाण्डेषु विष्णनपि यिधीन हुन् ।। १६ भारमोऽपि मनसुराणाक्षसानपि । अधिकारस्य सर्वेषामानुगुष्यतया केवलो तथा शिवः॥१७ ·दक्ष काण्डे --द्वाविंशोपाय 233 दत्वा सदई विद्यानामुपदेशश्चकार स । अत एव महापास प्रथित परमेश्वर ||१८ अस्थिभूपणमाघारम्यमपि ते वयह शृणु । पुरा विष्णुमुखा देया प्रणाय गिरिजापतिम् ॥ १९ तपसाध्य देवेश प्रार्थयामासुरीश्वरम् । इरसम्भो महादेव विश्वेशामरनायक || ५० महाप्रळयकालोपमागमिष्यति विश्वप । व्यतीतानि च जन्मानि बहून्यसाकमीश्वर ।। २१ नपुनर्जनने शक्ति खिमाना सस्तो प्रभो । तव पादागुनध्यानाम्मोक्षो मषतु सस्ते ॥ २२ अस्मिन्महति ससारे हत्वासान् करुणाफर | संगृह्य नेपामस्थीनि चाकल्प परिकल्पय ॥ २३ समादाय तथान्येषा भस्मा युद्धळय प्रमो । तथा इतञ्चे-प्रोक्षोऽपि मुलभो म छानिधे ॥ ३४ या वृता भवता जबफ या लोके सुपावनी । तस्या पदीयान्यस्थीनि प्रक्षिप्तानि महीतले ॥ २५ सेपामपि महादेव मुकिर्भवतिहि प्रभो । तस्मादस्मान् कृपासिन्घो रक्ष संसृतिमध्यगान् ॥ २६ तैरेय प्रार्थितो देवस्तधैच छपयाकरोत् । यतस्सुराणा रक्षाय भस्मास्थीनि दधौ विभु ।। ३७ कालकाल खयायोति परमात्मा महेभ्यर । जरामरणनिर्मुक्क सप्तशालमशिव ॥ २८ इति धी कान्दे महापुराणे शकरसहितापा शिवरहस्यखण्डे काण्डे एकविंशोभ्याय ॥ ॥ अथ द्वाविंशोsध्याय जल-घरासुर वधा धरित देवदेवस्य सहारादि प्रजापते । मयात्राभिहित पुण्य शृणु चान्यग्रीम्यहम् ॥ १ पुग मायान् कैलासे शिवसेवार्थमागत । सावलेपस्तदा द्वारि शभु प्रमथरूपमाफ।। २ तस्थे तर स्वयपीय दास्थ पुरन्दा । कोया महेशसमय पप्रभछैयमहरत ॥३ अनुकत्योसरमस्याय सुधा समयलोकयत् । त वीश्य बजी कोपेन मुमोच कुलिश पुन ॥ ४ तस्योरसि पतिपत छिटातलसुनिएगे । रेणुतामगमच्छीमाद्वमद्विकणान् थान् ।।५ स्वरूपमाशु जग्राह रॉद्र पचान्महेश्वर | शारदामु पुत्रदा शभु प्रणम्य भयफपित ॥६ क्षम मातु देयेश सर्पमूतदयापर । इति स्तोत्रशतं स्तुत्वा प्रसादयदसी शियम् ॥ ७ प्रसन्नोभावावृधारि प्रेक्ष्य शकर । भास्तु भीतिस्तयेन्द्राद्य प्रसन्न विद्धि मामिह ।। ८ इत्यनुनाह देवेन्द्र प्ररपित्या पुर प्रति । निजकोपानल सिधौ शिया करणया शिव । ९ माविषेशालय शीमानदेय परमेश्वर । स तु कोपानल शभो दिशशुभूचा सरोदइ । १० सनायि दादोज्य देवैरण्यत्तपोधने । तच्छया चषणोम्येत्य गृहीत्वाऽमुमपोपयत् ।। ११ दिने दिने शिशुस्तस्य ववृधे प्रदिरेऽप्पते । धाता समागत कासवरणस्य गृह स्वयम् ॥ १२ तदा त यणस्तस्य दस्त धातु दंदौ शिशुम् । गृहीत्या द्रुद्धणा वाल स्वाइमारोपद्विभु ॥ १३ यालोऽय पाणिना घातु समणि परिगृहाच । वर्पयामास बस्वानोदनेन ब्रह्मा - समरे प्राविण्यादीनिवजयिष्यत्यसशयम् । नास्य शापात् मय यत्र कुममा महतामपि ॥ १५ सपाति जलधर इति त्रिपु लोकेषु चैप्पति । धैर्यशीर्यगुणोपेतो महासत्यो जिवाश्मरपुरीमुनो दैत्यायच प्रयच्छति । एवमुक्त्वा विधिरगाग्निजागार मनोदरम् ॥ १७ तत समन्धित ४ महायल ||६ - 59 ·सत्र ॥ | जलम्घास्य द्विजसत्तमः ॥ ३१ 234 भीस्कान्दे महापुराणे जलन्धरः पुनः कालं कियन्तं वरुणान्तिके । स्थित्वा ततोऽसुरान् घोरामेळयित्वा महीमगात् ॥ १८ जिया दिशांपतीन् सर्वान गणां सुरालयम् । दत्वा जालंघरं नाम नगरं मयनिर्मितम् ॥ १९ अधिष्ठाय महावीयों जिताशेपसपत्नवान् । कालेन कालने याख्यदैत्यस्यच सुतामयम् ॥ २० वृन्दा विवाह्य सन्तोप मवाप्य परमं ततः । पुनः कालेन महता देयान्मेरुसमाश्रितान् ॥ २१ शाया गत्वाऽत्र तासन्युद्धे जित्या हरि पुनः । देवतानां सहायं च कुर्वाणं युद्धमध्याम् ॥ १२ ग्रुयोध विशतिसमा रसहनाणामरिंदमः । थमिणं तं मुमोवार्य स्वकीर्तनरतं पली ॥ २३ ततो या भयवस्ता स्सेन्द्राः कैलासमाभिताः । गत्या स्वमगर दैत्यस्तत्र स्थित्या चिरपुनः ॥ २॥ खसेनाभि ययौ तरः कैलास पर्वतोत्तमम् । वृन्दाया वचनं पन्या निम्त्या महासुरः॥ २५ अगणग्यातिरंभाद्यन्न देवा भपताः । तदागमं ततो देवा ज्ञात्वात्यन्तं भयान्विताः ॥ २६ प्रणम्य नन्दिनं द्वाःस्य महादेवस्य पावनम् । घिविशुमन्दिर देवदेवस्यैते तदासया ॥२७ पा महादेवं सर्पसारमोचकम् । प्रणम्य दण्डवद्भक्त्या तुटयुः स्तुतिभिस्तराम ॥ २८ वृत्तान्तमखिलं मोचुः पृष्ठसे शंकराय ते । तदा देयोऽभयं दत्वा देवानां पामेश्वरः ॥ २९ खयं द्विजाकतिर्भूत्वा निर्ययौ पुरतोऽस्य सः । दण्डी. कमण्डलुक्रो धृतच्छत्रो मपिर्यथा ॥ ३० मनुपातस्सुरैस्मरिन्द्राद्यैइउन्नधेषिभिः निबटमापार्य दृष्ट्या जलन्धरं देयः को भवान् कृत बागतः । कुत्रधा गम्यते सर्व पाठ्यं महेश्वरः ॥ ३२ जलंघराण्योऽहं जित्या देवासर्वाव्रणांकणे । गच्छामि शंकरं जेतुं कैलासमधुनाऽचलम् ॥ ३३ इत्युवाच ततश्शंभु विस्था, वचोऽब्रवीत् । कोया योद्धमलं शंभुं क्षयद्वीरे पिनाकिनम् ॥ ३४ ममता मर्यते येन योद्धं सोऽपि पराभवम् । प्रामोति ना सन्देहस्तं सोतुं कथं प्रभुः ॥ ३५ निवसामि महेशस्य निकटेश्हं जलंधर | पुनर्गच्छ यथामार्ग यदि जीयन मिच्छसि ॥ ३६ समाकर्ण्य परस्तस्य विप्रस्थाय जलन्धरः । न जानासि यलं विप्र मदीयं त्वं दुरासदम् ॥ ३७ प्रदर्शयामि तद्विप क्षणमाण भूमुराः । इति संरम्भमनं बुद्धस्य विजसत्तमः ॥३८ पापस्य विप्ररूपो निशम्य सः । पलं तत्कीदृशं देस्य तावकं यीक्षितुं यम ॥३९ कुतूहलमतस्त्वंतु चक्रमेतास्वमूर्धनि । उद्धस्य पाणियुग्मेन समारोपय मरपुर॥१० इत्युक्या विलिलेखायं पादानुष्टेन तक्षितौ । दृष्ट्या तशक्रमसुरो भूगतप्राह चद्वितम् ॥ ४१ मया विद्रापिता देवा ब्रह्माविण्यादयो रणे । पुरा करणाशमयं याड क्षणमात्रतः ।। ४२ शोषितासागरास गिरायः फन्दुकीकृताः । कोऽतिमारोप में मामुद्धा तदिदं द्विज ॥ ४३ हरयुम्स्योद्धत्य पाणिभ्यां स तदारोप्य यक्षसि । यत्नेन महता मूनि पुनरारोपयत् क्षणात् ॥ ५४ द्विधावत्या पपातेनं तपनं भूतले जयात् । रकमायो महामासीत्तदानीं तमधेगवान् ।। ५५ जलंधरः पपाता क्षिती पर्वतयत् द्विधा । ममारच पुनशीघं पिलुठन् भूतले मुरः । ४६ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखण्टे शक्षकाण्डे दाविशोऽपापः। जलन्धरस्य ·स्तोमरने कथा ॥३ ॥९ दक्ष काण्डे - प्रयोविंशोऽध्यायः 235 ॥ मय प्रयोविंशोऽध्यायः॥ वृन्दामसनि तुळस्युत्पत्तिः। मृते तस्मिन्महाघोरे सेनास्तस्य महेश्वरः । ददाद बीस्य निटिलदिना त्रिपुरान्तमः ॥ १ भरममावावशेषाः स्युस्सेनास्तस्य दुरामनः | पुनः स्वरूपमतुलं जमा स्वेच्छयाविभुः॥ २ तदा प्रसादयो घारसेन्द्रा शु मद्देश्वरम् ! प्रणेमुदण्डवमी स्तुत्या पीय तान् पया दांमुः प्रेपयित्वा पदं प्रति । अन्तःपुरं पयौ तूर्णमण्यानन्दविग्रहः॥ ४ मृते जलन्धरे घोरे पुनःकालेन माधयः । पृन्दां समार पशगः सरस्यासुरगेहि मीम् ।। ५ गृहारामं यियेशायं विग्णुस्तस्याः सारातुरः । तपोव्याजेन तस्येऽत्र सपिरूपी जनार्दनः ॥६ वृत्तान्तममारवा मयिरहकर्शिता । यारक्षेपं तदा वर्तुं गृहारामं समागता ॥ ७ ततो विष्णुगणी तर सिंहरूपी महायला । द्रापयामासस्तां तो विष्णुना परिचोदिती ॥८ मा तु यीय तदा चोरी पेरम्याशमागता । तां दृष्ट्वा भपवित्रस्तां सिंहाभ्यां विद्रुतामृयिः। भारत भीति परारोह रक्षक यिसि मामिह । इत्युक्त्या माधय सिहो तो म्यघाग्यदासा ॥ १० इपिमेनं विफालश भारया पुग्दा तदैव सा । मद्भता शंकर यो यपी कैलासपर्पतम् ॥ ११ जीयास्यय #ि नादां घा प्राप्तयान शायते म हि । तद्वत्तान्तं मम हि सर्वशो दि तपोधन ॥ ११ युक्तयस्यामेतमा माधो यीश्य किरी । प्रेपयामास गजपायानेतुं तं मृतंपिः ॥ १॥ ती ता गणपी सिंहम्पी मटरूपिणी । भूत्वा जलघरं घोरं द्विघाभूतं मृत रिती ॥१॥ एदीरया पुरतस्तस्या स्मन्यवेशपतामुभौ । सातु बीय पति पन्दा गतप्राण द्विधारतम् ॥ १५ पतिया पती दुःप्रादिललाए प्रजापते । तां तदा पीश्व मधुमित पुनराश्यास्य दु सिताम्।। १६ मृतोऽपि तप माज्य पुनर्जीवनमेष्यति । इत्युपस्या तो सब उनस्तदेवं प्रविशद ॥ १७ उत्तस्थे विष्णुजंलग्घरसमा । सा तु मारमेयेन हात्या मोफ पिएज्यतम् ॥ १८ मामालिंग्यातिमोहेन निवृतिय परां ययौ । न ददर्श पुनः क्षिप्रासापर्म मटायपि ।। १९ मे परिर यकालमतधितः । जालन्धर र तदनुपिष्टो पाया ॥२० गमे पतिये पाले विष्णुमायां प्रमादतः । भस्मृपा यसपापेन तदाप्यादरिन्दमः ॥ तहानीमय मा पूना तं पिठाप धरि सयम् । परकायं मयिप र मायया मां पतियताम् ॥ २२ पादासन गतमोटो मुक्यान्मइनानुर। । ततगयदिनी विणो रिपुवात यशयन् ।। २३ मारा पतः स्नेहो यम्प स६ माय ! मटेस्मद मशास्तप भूयासतोऽपिया ॥२॥ शापि दार पूना पियवाति महायुधा । तदादिग्धपाग सदालोपनमापरः || मरार सदामात हा मान । लोक्यानाश पिरमाय भासपामधुम्हमः ॥ १६ सामवाणे देशाचरित्र है। विधाय विश्यमेतारे महायं पनिसिपन ॥२७ भीमामानिमय मपिदामादपिलम् । पुन मायामा विश्राममरा मागी ॥ २८ प्रमीद पran गणीदानाद विपद र दमो पदार्या मदनानुम् ॥१. रति गर्णित मानदेय: Re: । नपेति गोरी पाण्यामधारोपपदीयाः | गा पीकरिताप यामाणे: किमहो । निर्माय पो हम दग्या जीममममम ॥" शीन PRATA ARTHR: | क्या पोय पीधारमा पिपे॥१२ ACRI तया ANTTOPT ·खसेनाभि यया तत्र । जलाधास्य 234 भीस्कान्दै महापुराणे जलन्धरः पुनः कालं कियन्तं वरुणान्तिके । स्थित्वा ततोऽसुरान् घोरामेळयित्वा महीमगात् ॥ १८ जित्या दिशांपतीन् सर्वानलगा सुरालयम् । दत्वा जालंधरं नाम नगरं मयनिर्मितम् ।। १९ अधिष्ठाय महायीयों जिताशेषसपतवान् ! कालेन कालनेम्याख्यदैत्यस्यच सुतामयम् । २० वृन्दा वियाह्य सन्तोप मवाप्य परमं ततः । पुनः कालेन महता देवान्मेरुसमाश्रितान् ॥ २१ शाश्या गत्वाऽत्र तान्त्सर्वान्युद्धे जित्वा हरि पुनः । देवतानां सहायं च कुर्वाणं युद्धमध्याम् ॥ २२ युयोघ विंशतिसमा स्सहस्राणामरिंदमः । थमिणं ते मुमोचायं स्वकीर्तनरतं पली ॥२३ ततो देधा भयवस्ता स्सेन्द्राः फैलासमाभिताः । गत्वा खनगर दैत्यस्तत्र स्थित्या चिरंपुनः॥ २४ काः कैलास पर्वतोत्तमम् | वृन्दाया वचनं पन्या नियन्घत्या महासुरः ।। २५ अगणय्यातिसरंभाद्या देवा भयताः । तदागमं ततो देवा शारवाल्यातं भयान्विताः ॥२६ प्रणम्य मन्दिनं द्वास्थं महादेवस्य पावनम् । विविशुमन्दिरं देवदेवस्यैते तदाशया॥२७ वर महादेयं सर्मसारमोचकम् । प्रणम्य दण्डयनपस्या तुयुयुः स्तुतिभिस्तयम् ॥ २८ वृत्तान्तमखिलं प्रोचुः पृच्छते शंकराय ते । तदा देयोऽभयं दत्वा देवानां पामेश्वरः ॥ २९ खयं द्विशातिर्भूत्वा निर्ययौ पुरतोऽस्य सः । दण्डी. कमण्डलुक्रो धृतच्छम्रो अपिर्यथा ।। ३० अनुयातस्सुरैस्सधैरिन्द्रायैश्छन्नधेपिभिः निष्टमापायं द्विजसत्तमः ॥ ३१ दृष्टा जलन्धरं देवः को भवान् कुत आगतः । कुप्रधा गम्यते सर्व पप्रच्छैवं महेश्वरः ॥ ३२ जलंघराण्योऽहं जित्या देवान्सर्वात्रणांकणे । गच्छामि शंकर जेतुं फैलासमधुनाऽचलम् ॥ ३३ इत्युवाच ततश्शंभु चिंहस्यामु वचोऽब्रवीत् । कोथा यो मलं शंभु क्षयद्वीरं पिनाकिनम् ॥ ३॥ मनसा मर्यते येन योद्धं सोऽपि पराभयम् । प्रामोति नाम पन्देहस्तं सजेतुं कथं प्रभुः ॥ ३४ निवसामि महेशस्य निकटेह जलंधर । पुनर्गच्छ पथामा यदि जीवन मिच्छसि ॥ ३६ समाकपर्य पचस्तस्य विपस्यायं जलन्धरः । न जानासि बलं विम मदीयं त्वं दुरासदम् ॥ ३७ प्रदर्शयामि तद्विप क्षणमात्रेण भूसुराः । इति संम्भवचनं मुञ्जस्य द्विजसप्तमः ॥ ३८ पापस्य विमरूपो निशम्य स: । पलं तत्कीदृशं दैत्य तावकं धीक्षितुं मम ॥ ३९ कुतूहलमतस्त्वंतु चक्रमेतास्वमूर्धनि । उद्धत्य पाणियुग्मेन समारोपय मापुरः ॥ ४० इत्युक्त्या विलिलेखायं पादाङ्गुष्टेन तक्षितौ । दृष्ट्वा तवक्रमसुरो भूगतंपाइ चद्वितम् ॥ ५१ मया विद्रायिता देवा प्राधिष्ण्वादयो रणे । पुरा कोणाशमय याडवं अणमानतः ॥ ४२ शोपितास्सागरास्मयं गिरयः पन्दुकी ताः । कोऽतिमारोग्य मे प्रमुख तदिदं द्विस ४३ इत्युपरयोद्धत्य पाणिभ्यां स तारोप्य यक्षसि । यत्नेन महता मनिं पुनारोपयत् भणात् म ४५ द्विधारया पपात तय भृतले जयात् । रक्तस्रावो महानासीत्तदानीं तप्रवेगवान् ॥ ४५ जलंधर: पपातागु क्षिती पर्पतवत् द्विधा । ममारच पुनश्शीघ्रं विलुटम् मूतले । ४६ इति भी कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यावाटे इक्षकाण्डे द्वारिंशोऽधायः॥ । जलन्धरस्य

·त
मृतप्रापि ॥१॥
दस काद-प्रयोविंशोऽध्याय
235
|| সয় সুয়াবিয়া ॥
पृन्दामस्लनि तुरस्यु पति ॥
मृरे तरिम महायोरे सेनास्तस्य महेश्या । ददाद पीय निटिलपशिना त्रिपुरात ॥
मसमाधायशेषा स्थस्सेनास्तस्य दुरामन । पुन स्वरूपमतुल जमाह स्वेच्छयामिभु ॥२
तदा प्रासादयो देपास्सेन्द्रा हा महेश्वरम् 1 प्रणेमुर्दष्टपट्टमी स्तुवा
स्तोरना
पीप सान रुपया शनः
प्रेषयित्वा पद
प्रति
1 मतपुर
पयी तूर्णमपण्डानन्दविप्राः॥४
मृते जलन्धर घोरे पुन पारेन माधयः । पदा मसार याग स्मरस्यासुरगेदिमीम् ॥५
गृहाराम विशाप विष्णुप्तम्या सातुर । तपोव्याजेन तस्येऽत्र प्रापिरूपी जनार्दनः ॥६
पृतान्तममात्या मपिरहकर्शिता । पारक्षेप तदा हर्तुं पृद्धाराम समागता ॥७
ततो विराणुगणी सत्र सिंहरूपी मदायली । दापयामासस्ता तो पिणुना परिचोदिता ॥
मातु पीय तदा पारी प्रसपेरम्याशमागता । ता र मयित्रता सिदाम्या विनामृषि ॥९
भास्त मीति परारोदे रक्षा पिद्धि मामिह । रयुक्त्या माधय मिही तो धारयदअसा ।। १०
मपिमेन प्रियाला पाया प्रदा सदैव II मद्धता सार यो पयो पासवर्षतम् ॥ ११
जीयस्यय #ि ना पा प्राप्तपान प्रायते म दि । तदत्तात मा पनि समो दि सपोधन ॥ १२
युग यस्यामेम्पो माधयो पीप गिरी । प्रयामास गणपायान
तो सहा गणपी सिंहरूपी मटरूपिणी । भूया जलपर योt विधाभूत मृत निती ॥ १५
गृहीरया पुरतातम्या
समन्यवेशयतामुभी । मातु बीय पति पदा पतमाप विधारतम् ॥ १५
पति पती बाहिर राप प्रलाप । ता तदा पीय मामित पुनराभ्यास्य दु सिताम् ।। १६
मृतोऽपि तय मताय पुनजीनियति । युगाया ता स्वयं सनस्तर प्रयिया ॥ १७
परये विष्णुगल धरममाहय । सा तु मारमपन या शोष पिएज्यनम् ॥१८
मामालिंग्यातिमादेन नितिय पा गया। दरी पुनः शिमलाप फायपि ॥१९
दयि यपालमा प्रतः । शालघरं शरीतदनुविष्टो यधेपछया ॥२०
पर यानिधे हारे गिणुमायां प्रमाइन । भस्मग्या म्पसमायेन तदा सरदारिदम ॥२॥
सामय मा पुग्दा त यि दरि स्वयम् । पाराय पिश्य स्पे मापया मा पतिप्रताम् ।। १२
पापा गामीटो भुप्त यामनार । ततमयादिनी विणो रिहात पापन् ॥ २३
गम्यो पन दो पर बर माप 1 माटेरमा मशास्तए मुपात्ततोऽपिया ॥३॥
पिपरिया पिशान्ति महाराणा । हमरादिपमयाँग-
मार गाल नरये इमानो । मोकपाशा पिस्मृतो, भ्रा तयग्मधुम्मन ॥ २६
HAIRATो पारिष
है । यिाय विधता सोय परिशियन् ।। १७
MAHILAP मविदानादिकम् । पुनराशयामासु धाममा ममी : २८
प्रमोद
मानद
गिरि
करना । मनि गोरी पापामया रोपटीचर 10
गायी निष्टा याममा पिहो 1 निमांद को हस्त या तमिदमुनम् ॥ ११
मी मा दाया स्मशाने ताल । दया पोय पीयूमधारया दिन विone
RGAT
सदारोपनस पर ॥५
पामसार
गिमा परि मोण पदनानुाम ॥३॥

·इत्युक्रवा प्रेषयामास 236 भीकान्दे महापुराणे भविष्यत्यत्र तुळसी मनोज्ञा विष्णुवलमा । तां दृष्ट्वा माधवस्तस्थामासत्तहदयस्सदा ॥ ३३ गायियति हरि तस्याः पाणिं ग्राहय पद्मज | स तयाऽनुदिनं भोगान् मुक्या खेच्छमतान्त्रितः॥ ३५ भविष्यति परित्यक्तमोहोऽयं नूनमात्मभूः । विभर्ति मालामतुला शिरसा मधुसूदनः ।। ३५ इत्थं मालाच पतीञ्च फरायिव्यत्यसंशयम् । खात्यंच हरिः पश्चाकरिष्यति विधे पहा पद्मजं परमेश्वरी । ततो ब्रह्माइयो गौरी महादेयं प्रणम्य ते ॥ ३७ स्वपदानि ययु स्सर्वे प्रसन्नहृदया द्रुतम् । ब्रह्माचत्वरया तत्र गत्या बीजं सदद्भुतम् ॥ ३८ स्थापयामास गौर्याशा शिरसा संवदन्यिभुः । तदानीममवत्तत्र तुळसी सुमनोहरा ।। ३९ तदर्शनेन विष्णोस्तु तदुःख सहसा गतम् । विवाय तां हरिरपि पश्चात्तु तुळसीमिमाम् ॥ ४० नित्यं संक्रीडयामास स्वेच्छया हएमानतः । बभार तन्मयी मालां शिरला समनोहराम् ॥ ४१ गतमोइस्ततो गत्वा चैकुण्ठं स्वालयं हरिः । तत्र स्थित्या स्वकस्यंच कृत्या कालेन माधया। तोपयित्वा महादेचं निसाक्षकमलार्चनैः ॥ ४२ चकं जलन्धरवधाय शिवेन पूर्व यनिर्मितं सवितृकोटि समानकान्ति । लब्ध्वा तदमृतमयं हरिराप तुष्पिमित्थं विभोविविधरूपकथामयोका ॥ ४३ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे दक्षकाण्डे प्रयोविंशोऽध्यायः॥ पुरा कैलासशिखो पाणिभ्यां प्रणयकुधा ॥२ ॥ अथ चतुरिंशोऽध्यायः॥ 11 शिधन शिरसि गमावहनम् ॥ पायें शिरसि भार्ये द्वे बहतीति महेश्वरः । यदुक्तं निन्दया पूर्वमुत्तर शृणु तत्र च ॥१ पार्वती परमेश्वरे । छादयामास नयने तदा जगदिदं सर्व तिमिरेण परियतम् । एप्टैसदद्भुतं गौरी भीतभीता तदा भृशम् ॥ ३ मुमोच पाणी तौ देवनपनाच्छादकावुभौ । स्वेदोद्भवस्तवा तत्र महानासीरफराजयोः॥ स्रोतोमि देशभि गीर्याः क्षितं तत् स्वेदज जलम् । तदिदं क्षणमात्रेण ध्यानशे सफलं जगत् ।। ५ ता विष्णुमुखा देयास्सर्वेऽपि भयकैपिता: 1 अकाण्डे प्रळयः कोऽयमिति चिन्तापरायणाः ॥ ६ महादेपं समाराध्य याच परया मुदा । रक्ष महादेष जपदेतचराचरम् ॥७ मकाण्डप्रळयनस्यमा शम्मो दपानिपे । इति तुतस्तुरैस्स दांमुस्तेषु दयां कृत्वा दाशय जलं महत । जटायां रोणि चैकस्मिन् यभार अलविन्दुपत् ॥ ९ ऐतदद्भुत विष्णुबहादाद्या स्रास्तदा । प्रणम्य दण्डयाई, स्तुत्या घटुविधः स्तवैः ।। १० भगवन् पानी से नदी गौरीकरोद्भया । विधृता भवता यस्माजटायां परमेश्या । दर्शनात् स्पर्शनातन प्राशनान्मजनादपि । सयपामपि जन्तूनां सदा पापप्रणाशिनी ॥१२ मस्साकमस्या देश जल किशिमपच्छ भो । इति से ग्रामयिपियन्द्राः पृथक् मोजल मुदा ॥ १॥ पृहीत्या क्षेषु लोसपु कापयामासुरक्षमा । वैष्णधी प्रथिता लोरे विष्णोरसय परिक्ष कमण्डली पत वा स्वीयांदघौ सदा । माकासा विण्याता स्वलाके या व्यवस्थिता ।। १५ रक्ष लोकरक्षणोधमः॥८ ·सा प्रजापते ॥२॥ - दक्ष कायदे-पञ्चविंशोऽध्यायः 237 ततः फालेन महता ब्रह्मलोकस्थिता नदीम् । भगीरथः प्रयनेन । नयतिल क्षितौ यदा ॥ १६ सदा यमार सदभु रल्लोलावलि मीपणाम् । शोयामास सां इस जटायामेय शंकरः ॥१७ पुनस्ता प्रार्थितस्तेन वत्यजेशसुरापगाम् । निर्ययो महावेगामहदूमिसमाकुला ॥ १८ भागीरथी महीमाए मुक्तमाण शंभुना । सागस्तारयामासा, संसस्पधेरपारगात् ॥ १९ सान्ति तस्यामिदानीं ये गाय शंकरलजि 1 ते मुक्तकिल्पिा मोसमानुयन्ति प्रजापते ॥ २० इति गङ्गापरस्पैनरपताधारणमीरितम् । अन्यचरित्रमधुना । शृणु दक्ष पुरा ससई सनकप्रमुखांधतुरो विधिः । मानिनस्ते तपोनिष्ठा विमुखास्सृष्टिकर्मणि ॥ २२ यभूस्तान् समुद्रीषय पझा साकं मधुदिपा । फैलासे देयमीशानं विज्ञापयितुमागतः ॥ २३ अपयरसनकाघाच तदा समागताः । संयमापरतां घृतं तौ देयी परमेश्याम् ।। २४ एष्टुं जगद्यलं नास्तीत्येवं तात्मतुस्तदा । तायुभी शंकरः कोपाइदाह निटिलाक्षिणा ॥ २५ पाप्रमागे ततो गौरी पिससर्ज महेभ्यः । तायपीशः पुनस्सृष्ट्वा लीलया विधिमाधयौ ॥ २६ त: प्रभृति से भूयाजगाएष्टी पलं विधे । शपत्याऽनयाऽहं संयुक्तो विहरामि यतस्सदा ॥ २७ तद्गच्छ विष्णुना प्रशन् राज सर्व यथा पुरा । इत्युक्त्या मेपयामास सायुभी परमेश्यरः ॥ २८ ततः प्रणाय ती देचं शियां तो ज्ञानरूपिणीम् । ययतुः स्वपदं प्रीत्या तदाशापरिचोदितौ ॥ २९ जगासमतश्रितः । जगत्एप्ट्यर्थ मीशोऽसदिशपथा दक्ष सयुनः ॥ ३० सापि तस्य प्रमा सस्य (गोरी) शानानन्दस्वरूपिणः । तयोर्विद्यते मेद चन्दचन्दिकयोरिय॥३॥ इति श्री स्कान्दे महापुराणे दांकरसंदिसायां शियाहस्यपण्डे दक्षकाण्डे चतुर्विंशोशयायः॥ तत्र सस पदुधा ग्रहा न ॥ अयपविशोsrule:- मागपुने। गजमुखासुरोत्पतिः॥ भजीशनछिया पुधावियु दक्ष यया । तत्कयां वर्णयाम्पद्य शृणु त्यषधानतः॥१ मसुदा पुरत युद्ध प्रायितो पठविक्षिण । मृनसेनस्वयं दुपादेको म्याशं ययौगुरो।।२ कालोप्य गुफास्सहसा साट्या तदागमम् । असुरेन्द्र स्वयाकार्यो म शोकोऽत्र मयिस्थिते ।। मागधाग्यो महायोगी यासिष्टस्य फलोदयः । तपत्यर्थ मदापोरे हपोनिधितमानसः। तमापुरी या काचिनारीसंगमयाप्यते । तदा तपारो घोरो महान् गममुग्लादपः ॥ ५ मषिष्यति महासत्यशिवारमातरः स्वयम् । दाया शमन् स्वयं राज्यं परिपालयति धूपम् ॥ ६ न्युपाया प्रेरपामास सुमतमसुरेभ्यरम् । ततोऽरेग्यो मतिमान् स्वगृहं प्राप्य शीघः ॥ ७ विभून्या स्त्रियं बीय मोवाव पवनं मुदा । विभते सुकुमाराहि मतrai मेरो दक्षिणमाम्य घोरी तपसियतते । प्राप्प हासप्रेममुस्वाय at मुतम् ॥९ पिनमंतिनिभिग्नातरदान माकुलम् । जितपुर (क) दिगनेन भविष्यति निराकुलम् ॥ १० सुतिमा मय समानी जितशय ! युग्त्या प्रेरणामास सुरारिः सायंगीयात् ॥ ११ सा स्पेति निगप Imस्त या। यते महाती तपस्याग्मेवमानसः ॥१२ 60 ·238 श्रीरकान्दे महापुराणे तन गरवा समीक्ष्याय तपोनिष्ठां सुनिर्मलाम् । चिन्तयामास हदये महदाश्चर्यसंयुता ॥१३ न भया जयते - चित्तं दृढचित्तस्य मेदितुम् । मागधस्यास्य महतो यत्नेन बहुनापित्रा ॥१॥ पुननिवृता निकटमसुरेन्द्रस्य यद्यहम् । गमिष्यामि तदा सोऽयमतिदुःखी भवेदिति ।। १५ तस्मादन तपस्तएवा साधयिष्यामि तं घशम् । इत्यालोच्य चचारैया पुरतोऽस्य तपोमहत् ॥ १६ ततः कालेन महता फरिण करिणी सुखम् । विलोक्य तापसधेष्ठस्समुरधार मुमोह ॥१७ तदानीं तत्र सा प्राप्य प्रणम्य तपतां वरम् । कदा मुने त्वया संगो भविष्यति ममेत्यहम्॥१८ तपः कृत्वा तवाभ्याशे स्थित्यास्मि पहुकालतः । तस्वमंगीकुरु स्वामिन्मामिहान मरातुराम् ॥ १९ इत्युक्तिमस्याधुस्याज्यं तापसः प्रीतिसंयुतः । तयेतिकरिणीरूप त्राहयित्वाऽऽसुरीमिमाम् ॥ २० स्वयं मतङ्गजो भूत्वा रेमे तां मागयस्तदा । तदा गजमुखो घोरो दैत्यस्तस्यामजायत ॥ २१ रोमकूपेषु बहवो दैत्यास्तस्याश्च जज्ञिरे । तैरय दानवै दैत्यै श्ववारानुवनं महान् ॥ २२ खनखेटघरः कृतकोलाहलारयः । विक्षिपन् पर्वतान् वृक्षान् पर्वतेषु द्रुमेण्यपि ॥ २३ तमेती पितरौ सोदु मक्षमा भयकंपितौ । मुफ्त्वा वनं दुद्रुयतु दूरमाश्चर्यसंयुतौ ॥ ३४ फुत्रचित् गहरे स्थित्वा मापिस्तां धीक्ष्य बापुरीम् । किमेतदिति पप्रच्छ वृतान्तं तापसोचमः ॥ २५ सा जगाव यथावृत्तं तस्मै सर्य महात्मने । तदाकर्ण्य वचस्तस्या मागधो दुःखविलः ॥ ६६ लोकानां देवतानां च मया पीसा समार्जिता । इत्युक्त्या तापसभेष्ठो पयाँ भूपस्तपोधनम् ।। २७ सा प्रणम्य ऋपि शीघ्रासिद्धकार्या पयो मुदा । वृत्तान्तमेतदखिल मसुरेन्द्र मयोधयत् ॥ २८ मसुरेन्द्रोऽपि निर्गस्य सहसा सेन संपुतः । घबाघे नितरां लोकान् देवेन्द्र प्रमुखानपि ॥२९ तदा देस्यगुरु शुकस्समागत्यात्र रहसा | प्रसाद्य देवमीशानं तपसा परमेश्वरम् ।। ३० वरं लभ्या ततो देवाद्ययेच्छ सञ्चरामयात् । भविष्पति भयंनोचेद्या कुत्रापि ते ध्रुवम् ।। ३१ रयुक्त्या तं पयो शुभो गजवक्त्रं महासुरम् । स तु शुकयचभुत्वा मेपाचे मनोहरे ॥ ३२ तपश्चचार सुमहत्लहवाद तृणाशनः । तावत्कालंच पाशी तावत्पीया जलाम्पपि ।। ३३ घायुमक्षस्तथा যাক্সিন दुरासदे । मूलानलं समुद्दीप्य सुपुञानाडिमार्गतः ॥३४ पीत्वाऽमृतं शिरोमध्यस्थितमेकांघ्रिणास्थितः । चचार दशसाहस्रवर्षान्तं तप उत्तमम् ॥३४ तत्या देस्ययर्यस्य तपदामादयस्पुराः । दुद्रुवु नितरां मीति स्वमनस्स तदानुयन् ॥ ३॥ तदा शिवस्य मनसि कृपामूर्तेः छपाभवत् । संयभूवास्य देहोऽपि चमवईकरामया ॥ ३७ तदाऽस्य मू िदैत्याच पर्पः पुष्पमन्ततिम् । तदन्तो पृषारूढः प्रादुपसीत् महेश्वरः ॥ ३८ तं हा देषमीशाम प्रणम्य प्रणयाम्पितः । तुष्टाय पारिमरिशमि महादेवमयं तदा ॥३९ पर यरय भद्रानु यते मनसि यतते 1 प्रप्तनोऽहं प्रदास्यामीत्येयमाद शिवोऽहम् ॥ ४० पचन मुरयातकः । यदि प्राप्नो भगवन्यदि दास्यसि में परम् || t हरीन्द्र प्रमुखा देवारसमई पाय मामकम् । पराजिता भषस्यीश सिंहं गोमायुपण्डयत् ॥४२ इति श्री स्काने महापुराणे करसंहितायां शिवाइस्यानण्डे दक्षकाण्दे पंचविशोजयायः॥ d तररया देवदेषस्य ·प्रमो।।५ मुदा॥७ दक्ष काण्डे -पत्रिंशोऽध्यायः 239 ॥ अथ पर्दिशोऽध्यायः ॥ गजमुखासुर राज्यपालनम् ॥ मायुधान्यपि भूरीगि मम नानाविधान्यपि । माभून्मृतिमहेशान सत्ताडनायुधैः ।। तथा परेपो बहुमिश्छेदनकृतनायुधैः । विक्षेपणायुधैरम्यैौवं नानाविधैापि ॥२ देवतानां मनुष्याणा मसुराणांच रक्षसाम् । मृगपक्षिभुजहानामन्येषां बलिनामपि ॥३ समरे में भयं माया कुत्रापि दुर्जये । मदाच्या जगत्सर्व वर्तता परमेश्वर मायया माणं यत्र कुवचिद्वाश्मीश्या । समागतश्चेदुत्पत्तिः पुनर्मा भवतु तथैतरसमाकपर्य तथेत्युक्त्वा महेश्वरः । अन्तहितोग्भवच्छीवात्तस्यैवपुरतस्शियः ।। ६ ततो गजमुखः पापी समेतामहेश्वरात् । लण्याऽसुरमहायोरे रने फैनित हरीन्द्रप्रमुखान् देवान् जित्वा तत्तत्पदान्यपि । अपुरेश्या प्रदत्याशु भूलोक प्राप्य धीः ॥ ८ सब स्थिस्या पुरे प्ये मतहास्ये मनोरमे । दर्शकयोजनायामविशालवहुवीथिके ॥ ९ तष धेचमानि ल्याणि दैत्यानां रमसामपि । भ्रातृणांच तथान्येषां वत्या-त्यन्तं पुतूहलात् ।। १० स्वयं विषेश तन्मध्यस्थितं येन मनोहरम् । ततोसुरेन्द्रतनयां कालेनाथ महार: विचित्रकामिका रम्या विवाहास्यातसुग्दराम् । सुराणाममुराणांच पक्षमा तयेषच ॥१२ विद्याधराणामन्येषां विवाह्य तनया: परा: । विनियोज्य सरत्ये च सुरेन्द्रप्रमुखानपि ॥३ पाल्पवृक्षं कामधेनुं निधि चिन्तामणि तथा । शुक्रेण साझमसुरै रमायैहुमिस्तथा ॥ १४ महताच प्रतापैन शशास निखिलं जगत् । तदा कदाचिदिन्द्राधा देवास्ता समागताः ॥ १५ भणय दण्डयापदपाणपस्तापुरः स्थिताः । तान्वीप देवानपुरः प्रोवाचार्य यचस्तदा ॥ १६ wa प्रभूति ये देया यूयं सर्वेऽप्यतन्त्रिताः । प्रणम्य निप्रकारं मां कृत्या च करकुट्टनम् ।। १७ फरी थवणयोः काया प्पत्यासेन पुनः पुनः । नमनोनमनं हत्या चाच्या मम राउत ॥१८ इत्युक्त्या प्रेषयामास सुरान् गजमुखासुरः । तदासपा सुरारसर्व तथा तं ते सिपेथिरे । १९ महता दुःखमारेण पहुकालमतन्त्रिताः । ततः कदाचिदमरा स्ताच्युतद्रुविणा मे ॥ २० कैलास पर्वत प्राप्प नन्दीभ्यराश्या । तत्र वा महादेयं संसारामयमेपनम् ॥ २१ प्रणम्प दस्यद्भक्त्या तुर्विविधैः स्तवैः । प्रसन्नः परमेशानः पमछागमनं हरिम् ॥ २२ पृत्तान्तमखिलं विष्णुरुपायामार्थयदीश्वरम् । इभो सर्वस विश्वेश भक्तानां भयमान ॥ २३ पुरान् गामुखेनैतानपुरेण दिघानिशम् | याप्यमानान्महादेव शिवोपापात्मजं परम् ॥ २४ पाहि सर्धापरेशान शरणागतयरसल । इति तस्य पचया तथेति परमेश्वरः ॥ २५ प्रेषयामास सारभुः प्रणतातिप्रमअनः । ततो देवाध सन्तुष्टाः प्रणम्य वास्पदं पयुः ॥ २६ एवं सुरेष सफळेपु निजास्पदानि यासेषु सेषु शियया सह शंकरोऽपि । मपातसाद परिचन्दनपारिजातमुख्य मेत्तदनु केरिपनं पिचित्रम् ॥ २७ इति भी कामे महापुराणे संकरसंदितायां शिवदस्यपटे दक्षकाडे पवियोण्यायः॥

·पप्रच्छ इत्युक्त्या प्रणयाची -- त 240 श्रीस्कान्दे महापुराणे ॥ अथ सप्तविंशोऽध्यायः॥ श्रीमहागणपति जननम् ॥ अथ तर महादेवो विचित्र वीक्ष्य कानने । चित्रमण्डपमाप्याय तत्रस्य गिरिजासखः॥१ रत्नसिंहासनारूढो देच्या सह महेश्वरः । चित्रमित्तिस्थितायन चित्राणि परया मुदा ॥ २ विलोक्य प्रयवं चार क्रमातमवलोकयत् । शम्भुना वीक्षणात्तस्मात् प्रणवाद्शदंपती ।। ३ समुत्पन्नौ सदान्योन्यं रेमाने तो मुदान्विते । वीक्ष्य तो परया प्रीत्या गौरी चाश्यप्रयुता ॥ ४ सा महादेव किमेतदिति शंकरी । श्रीशिवः कल्याणि तावकी विधि कृपां लोकोपकारिणीम् ॥ ५ तापवालोकयतामुमौ । तदा गजमुखस्तत्र प्रादुरासीगणेश्वरः ।। ६ चण्डाकोटिसङ्काशः भीडतोर्गजयुग्मयोः । सोऽय विनायको देवं देवीमपि मुदा तदा ।। ७ प्रनाम महासत्वो दण्डवाश्रयान्यितः । तं समालिङ्गय वाघाय मूनि गौरीमहेश्वरी ॥८ स्वमहामारोपयतां तौ तदा तं गणेश्वरम् । ततः प्राह पचः दांमुर्गणे कृपया सुतम् ॥९ वो ये नन्ति पुरुषा मदनत्यं जम् । तेषां भवनयभीष्टानि शीघ्रं निनिभावतः ॥ १० त्वं गणानामशेषाणां पसिरायो मदापया । स्वकार्यादी समम्पर्य स्वाभीष्ट प्राप्नुयाजनः ॥ ११ इत्वा गजमुखं घोरं दैत्यभेष्ठ सुरद्रुहम् । सुरान्यिष्णुमुखान्पुत्र पालय स्वमन्त्रितः ॥१२ इत्युक्त्वा समाहूय परमेशो गणेश्वरम् । कैलासगोपुरद्वारि स्थापयित्वा खयं शिवः ॥ १३ गौया सह विवेशाशु शुद्धान्त हटमानसः । ततो नन्दिमुखास्सवें गणा विष्णुमुखास्मुराः ॥ १४ प्रणम्य तं गणेशाने सरया नानाविधः स्तवैः । तदाशया स्वकृत्यानि चकिरे पूर्ववत्तदा ।। १५ शिवस्तदा शिवां यीश्य प्राहयाचं कुतूहलात् । अक्षतेन वक्ष्याणि विहर त्वं मया सह ॥१६ पराभवमिता चेत्वं भूपणानि प्रयच्छमे । दास्याम्यह मदीयानि भूषणानि पराजितः । १७ एवं पणोक्तिसमये विष्णुस्तत्र समागतः । पार्वतीपरमेशानौ नत्या तस्थे भयान्वितः ॥१८ अकस्पयत्तदा विष्णु साक्षिणं परमेश्वरी । सुन्दराद्याः परिजना निन्युस्ते घृतसाधनम् ।। १९ तत्तस्थाने हरिश्चायं विधायैतत् हरानया । अक्षद्यतविहार शिवयोवलोकयत् ॥ २० पराजितस्तपा शंभुदिशवया तुल्परत्यया । तथापि शंकरस्सोह जितवांस्यां मनोरमे ॥२१ प्रपच्छ मां शीण फापाणि तव भूषणम् । इत्युवाचोक्तिकुशलः परमेशः परामुमाम् ॥२२ विदस्य सा भगवती भवताऽत्र किमुच्यते । मुकलजेन देवेश पराभयमितेन च ।। २३ देविदेवि त्वदीयानि भूषणानि ममाधुना । साक्षिण माधयं पृष्ठा मुक्या मिथ्यापचदिशय ॥ २४ प्रत्युवाच तदा विष्णुशिधेन परिचोदितः । शेपेण यचा माह फटसाक्षी नताननः ॥ २५ जितमा महादेवि सर्वक्षेन शिघेन हि । इति विष्णुक्यः श्रुत्वा गौरी कोपाकुलानना ॥ २६ पश्यता भयता विष्णो मध्यस्थेनापि यन्मृपा । प्रोक्तं तवं भव क्षिप्रादग्धाजारकाधान ॥२७ शशापय शिवा विष्णु बाटसाक्षिणमानतम् । ततो विष्णुशियामापात् भीतीतो महेश्याम् ।। २८ प्रणम्य प्रार्थयामास शाश्मोक्ष प्रजापते । शिवः- घटदीपे तपः एवा दुधरं तिष्ठ माधव ॥६९ विनायकत्सदा कालादाया गजमुसापुरम् । समापास्यति तं पापापमोक्षं समेष्यसि ॥ ३० स ·पक्ष काण्डे - अप्पाविशोऽध्यायः 241 इत्युक्त्या प्रेत्यामाप्त विष्णुं तं परमेश्यः । ततोऽन्योऽजगरो विष्णुशिवानुशामवाप्य ॥३५ घटद्वीप समासाच यटनस्प फोटो । सप्तयोजनमानेन विशाले मीषणे भृशम् ॥ ३२ प्रविश्य तस्थे शिवमद्विसीय ध्यात्या हृदजे गणनायकच । विष्णुस्तदेकानमनाशिवाया , शापप्रभावातजुगुप्सिताः ॥ ३३ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शङ्कासंहितायां शिवरहस्यमण्डे दक्षकाण्डे सप्तविंशोऽध्यायः॥ प्राप ॥ अथ मष्टाविंशोऽध्यायः ॥ गजमुखासुविधः॥ ततो देवासुराधीशप्रमुख्या देयता भृशम् । गजायात्रेण तेनैते, कैलास पर्वतोत्तमम् ॥१ माप तत्र गणाधीश पूजयित्या परात्परम् । नानाविधैध घेद्यैः पुष्पै नानाविधैरपि ॥ २ तु नितरां स्तुत्य स्तोत्रै वेदान्त[भितैः । ततः प्रसन्नो भगवान्विनाधीशशिवारमजः ॥ ३ युष्मदिष्ट विधास्यामि सुरास्सर्वं महौजसः । किं कर्तव्यं मयाद्यात्र यूयं वदत निर्भयाः॥४ इत्युवाच ततो देवा निर्भया याचमूचिरे । गणनाथ महासत्व भक्तानामिपदायक ॥१ गणानां वां गणपति शरण्यं शरणं गताः । रक्षरक्षसुरान् सर्वान् हत्वा गजमुखासुरम् ॥ ६ दुरात्मना गणाधीश वाध्यमानामदनिशम् । इति तेषां वचनृत्या तथेत्युपत्या गणाप्रणीः ॥७ अवरुद्यासनारसंहानिर्गत्य शीघतः । अचलाख्यमहाभूतस्कन्धमारहा चोप्रतम् ॥८ भूतसेनामिरतुलं महारावाभिरावृतः । छत्रचामरयश्च यजव्यजनकैरपि ॥ १ ব্যায়াম स्तद्वजितांमोचिस्वनैरपि । वर्षद्भिः पुष्पनिकरान् देवैरपि परिवृतः ॥ १० मतद्वनगराया विनेश्वरो अचात् । तदापमं समाकर्ण्य गजवक्त्रो महासुरः ।। ११ स्थमारुह्य धेगेन चतुरङ्गरलैरसह । चामरैर्यजनैदछौ सहनपाहिनीसंख्यामितसेमासमायुतः 1 निगाभाराबाहो महता संभ्रमेण सः॥१३ तदा भवद्र्ण योरे सेनयोरुभयोस्तयोः । सेना पराभवमिता तदा दैत्यस्य तरक्षणात् ॥ १४ यीयतद्गजवक्त्रोऽसी महाकोपालाननः 1 चापमाकृष्य शस्त्राणि सहस्राणि घर्ष सः॥ १५ दावपामास भूतानि सहन्ननिशितैदशरैः । पुनः कोपेन धिमेशे प्रेरयित्या रयं जयात् ॥ १६ निजगाद ततो वाचं समुद्वीक्ष्यामृराधमः । न जानाति भवान्वीर्य मम शंभुवरं तथा॥१५ गन्छ तूष्णीं पथामार्ग यदि जीवितुमिच्छसि । न शक्तस्त्वं मया योद्धं पालोऽसि नितरामिह ॥१८ पराजिताः पुरा केचिद्रिपयो रणमागताः । आयुधैर्न हतिस्सवें मेम शम्भुवरादिह ॥१९ देवतानां सहायार्थ मागतस्त्वं घृधानहात् । यदि योदु मनस्तेश्य कुरु युद्धं मया सह ॥ २० जित्या भवन्तं पश्चातान् संहरिथ्यामि नाकिनः । तस्य तदरनं शुवा दानवस्य गणेभ्यरः ॥ २१ शिवाशयाई स्यां हया देवानक्षितुमागतः । इन्द्रादीनां यथापूर्व पदानि परिकश्यप ॥२२ न दिदानीमाशा भविष्यति न संशयः । त्वमय भूमि मध्य लिष्ठ स्वप्रमादपान् ॥ २३ इति विप्रेशययनं धुत्वाऽयं दानघेश्वरः । वर्ष तस्मिन्छस्राणि यहम्पात्तमहारः ॥ २४ तापयोमुसलेनायं क्षणादळीचकाइ । कार्मुकञ्च महाघोरं चिच्छेदास्य दुरात्मनः ॥ २४ जैवधिनेककैः ॥१२ 61 ·दुरात्मनः ।। २८ पमार तु 242 धीस्कान्दे महापुराणे चापान्तरं समादाय चापायं निकटं तदा । चिच्छेद तचविनेशस्तेनैवास्य महाबलः ॥ २६ पुनर्दण्डं समादाय साट्टहासेन सोऽसुरः । अन्यागतो जषेनायमस्याशं तस्य मीषणः॥३७ धूळीकृत्य तमप्याशु दण्ड विनेश्वरस्तदा । अताहयदुरोमध्ये मुसलेन दुःखमाप तदात्यन्तं ताडितोऽयं महापुरः । अत्रान्तरे गणाधीशस्तदीयानि बलाम्ययम् ॥ २९ युगपन्मारयामास क्षणापरशुना चत । ततः कोपानलप्लुटो गजवपनो महासुरः । ३० पवर्ष तसिन् महति देवतास्त्राणि भूरिशः । तानि सर्वाणि विनेशं प्रदक्षिणविधानतः॥ ३१ प्रणम्य स्थिरे भीत्या तदा दक्ष प्रजापते । इष्टतदसुरः कोपाद्ववर्षामिछरान् बहून् । ३२ कल्पकाल भृशाटोपमेघो पृष्टीर्यपातया । गणाध्यक्षस्ततो शास्था तमशस्त्रवघं तथा ॥३३ नुनोद दन्तमेतस्मिन् अग्ने छित्या महायला । ससमग्येय धेगेन भित्योरस्तस्य निष्ठुरम् ॥ ३४ क्षणात् स्वादूदकांभोधी नात्वा तस्य करं ययौ । उस्मृज्य रेहमसुरस्तदा त उघिराप्लुतम् ॥ ३५ जग्राह देहमतुल मूपिकस्य महोन्नतम् । सुवृत्तत्तपृथुलघोरनेत्रयान्वितम् ॥ ३६ स्थूलदीर्घातिकठिनवप्रबालेन संपुतम् । पादचतुर्भिः परितश्चलभिः पर्वतार दुमान् ।। ३७ नयन्तं पाहतामुप्रमण्डान्यतुं परीवृदम् । महारावं महाघोरं तर्जयातं जगत्प्रपम् ॥ ३८ ताशोऽयं महायेगा रंयनिकट ययो । मारुह्यास्मिन् गणाध्यक्षो कल्पयत्तं स्ववाहनम् ॥ ३९ विप्रेशमवातानवानहो । ततो प्रझमुखादेवाः प्रीतिमापुस्तातं तदा ॥ ४० घवपुस्तुमनोजालं नन्तुध समन्ततः । पेटुर्गुणगणानस्य नितरां मागधा || वतस्तेषु कृपां चक्रे विप्रेशः करुणाकरः | यानि भूतानि दैत्येन मारितानि दुरात्मना ॥४२ उत्तस्थुस्तानि सणि विनेश्वर कृपावशात् । असाध्यं किं गणेशस्य रक्षकस्य सांसदा ॥ ५३ तत: कोलाहलं चर्भूतानि निखिलान्यपि । असुरेन्द्रस्तदा भीतो भूतेषध पुरादरात् ।। ५४ पक्षिणोरूपमादाय मेरोः प्राप गुहां तदा । शुशोऽपि पक्षिरूपेण भीत्या मापपदं स्वकम् ।। ४५ मृतो पत्रासुरो घोरो प्रवद्रको दुरात्मयान् । पुरं घभूव तत्रैव महकायनाक्षयम् ॥ ४६ तम्न विप्रेभ्यरशंसुं प्रतिष्ठाप्य विधानतः । स्वनाम्ना पूजयामास मफ्त्या गणपतीभ्याम् ॥ ४७ पुमच मूपिकारूढो भूत यश्च सेषितः । उप्रचामरचैध निगम मुदान्वितः॥४८ মায়াব घरमीपं मनोहाम् । ततो विनिर्ययो विष्णुर्मास्यास्यात्र समागमम् ॥ ४९ मम्माजपररूपोती विप्रेशस्य महात्मनः । तत्र दृष्ट्वा गणेशानं प्रणम्य पग्या मुदा ॥ ५० तुशाप मुक्तद्पो मै च । नमस्तेऽस्तु गणेशान मकानामिसिजिद ॥ ५५ महते सर्वलोकवनायक । भवदर्शन मात्रेण मम घोरमिदं पपुः ।। गौरीशापयशामात विनष्ट देवप । त्युषा पूजयामास भक्त्या ते पाया कि ॥ ५३ पूजाव्याणि taru मध्य भोज्य नेकः । ततः प्रसन्ने विशे मोवाच पचनं हरिः ॥ ५५ अर्चपन्ति धनुर्मासे पटवामस्यां नरोत्तमाः । सर्यामीष्टप्रद खां पे सेपों सधैश याग्छितम् ॥ ३५ दातुमईसि विषेश मदशाहापनाव भो । इति तस्य पचाया तथेत्युपत्या गगैरसह ॥ ५६ गणेश्वरो पयावा फैलानं पर्वतोत्तमम् । प्रणाय तत्र पितरौ पातीपामेश्वरी ॥४७ सदासया निजद्वारपेदिमाधपतिस्म मः । ततो विष्णुगुप्ता देयाः प्रणम्यात्र विनायकम् ॥ ५८ या पनुपरश्चान्यं पालिका मे । विमेशासाभिरमप सुरस्य रूपमवाप्य भनायकाय दुरात्मनः ·दस काण्डे - एकोनत्रिंशोऽध्यायः 243 'पुरतो गजवनस्य यवत कुटनादिकम् । तत् स्वामिन् पुरतस्तेभ्यप्रभृत्यस्तु महात्मनः॥६० न विस्मृति भवेत्तेन मद्रशाकारणस्य भो । एवं स्वापुरतो मां ये कुर्वन्ति क्रियामिमाम् ॥ ६१ सेवामीदो नित्यं मयदेव भवामज । ततो लब्धवरारसा नवा फूहनपूर्वकम् ॥ स्वपदानि ययुः प्रीत्या देवा विनेश्वरामया ॥ ६२ पारव्यानमेतद्भवतो मयात्र प्रजापते वर्णितमानुपूात् । गणेश्वरस्यामितवैभवस्य कि दूपणमीश्वरस्य ॥ ६३ इति धी कान्दे महापुराणे शंकरसंहितापां शिवरहस्यखपदे दशकाण्टे अष्टाविंशोऽध्यायः ।। हावता । ॥अथ एकोनषिशोजयायः॥ श्री परमेश्वरस्य निर्गुणस्य निरूपणम् ॥ तामसशिव रयुतं रथया दक्ष प्रजापते । शृणु तच वीम्यध चरित्र मवधानतः॥ १ गुणातीतो महादेवः फ्ल्याण गुणभूषणः । अनन्तमदिमाधारः परयोतिः परात्परः।। साधं रजस्तमश्चेति गुणान् सृष्ट्वा पुरा शिवः । रजसा योज्यधातारं नटुं लोकान्मति ददौ ॥ ३ सापेन विष्णु संयोज्य पालनाय मति ददौ । मन्पैः कर्तुमशक्यायास् संहारस्य सुरोसमैः॥ ५ भधिष्ठाय तवा संमुतस्तत्वोऽपि केवलः । प्रतिकल्पं महादेयस्सर्व संहरति प्रभुः ॥ ५ अन्यथा सर्व विधानामुपदेष्टा कयं शिवः । सनकादि मापीणांच ब्रह्मविश्वादि नाकिनाम् ॥६ स्वच्छाकृतिः कथं वायं तामसभेद्भवेच्छियः । सत्यं धानमनन्तं व ब्रह्ममाह शिवं श्रुतिः॥७ पवमादि यशस्प तामसरन मंमधे । मिरझनं महादेयं निर्गुणं नियपलवम् ॥८ अनन्तमहिमाघार मपरिच्छिन्नवैभवम् । अप्राकृतशरीरच लक्ष्यलक्षणवर्जितम् ॥९ अत्यन्तपरिशुद्धत्वाच्छिय इत्यादहि श्रुतिः । प्राषिणमुखा देवा गुणत्रयसमन्विताः ॥ १० निद्रालस्यवशत्याश्च कृणत्यात्तामसो हरिः । महंकारादियुक्तत्याद्राजसः शिवशानार्चनध्याननिष्ठत्यारसात्विकश्च सः । एवं गुणमययुतो चतुराननः॥१२ दुःखसानादियुक्तत्वातामसात्मा विधिस्मृतः । सुवर्णपदशाकारो राजसोऽहं कृतीयुतः ॥१३ शिवज्ञानादियुक्ताबात्सात्विकोऽपि प्रजापते । एवमेव जगात गुणनयम किळ ॥१४ शिवस्तु निर्गुणशान्तः केवलं मानरूपवान् । घराचराणां सर्वेषामन्तरात्मा महेश्वरः ॥ १५ छत्यमेदोपचारेण तामसो भाति नान्यथा 1 निर्वाणादि भयानोकं तामसान्तं चरित्रकम् ।। १६ शिवस्य दाबकारणपनिलयाना महर्पिणाम् । द्विसहनोनपञ्चाशत्सहस्राणांच रक्षितुम् ॥ १७ तत्तद्रसाबिधी स्वाद्यचरितं तत्तदीरितम् । तस्मास्वमपि यजेमिन्यज यज्ञेश्वर शिवम् ||१८ ल एप भगवास्याच दक्ष सति सत्यतः । एचमुके प्रपियरे दधीचे पुनरेव सः॥ १९ योया कोचा भवत्धेपर तस्मै दीयते इधिः । यत्किञ्चिदपि वक्तव्यं स्वया यात्र तापस ॥२० गच्छ गच्छ पयामागे मुस्त्या वाघालतामिह । इत्युक्तवति दक्षेसिन पुनः कोपाकुलो कपिः ।। २१ निशा को यतेन वान्तरेय पचोऽनषीत् 1 मम्वरे ये महादेवं न यजन्ति द्विजाधमाः॥२२ न सेषां सत्फलं किन्तु विपरीतफलं भवेत् । तलास् स्वदीय पक्षस पिच्छेदो भयति ध्रुवम् ॥ २३ परिपट्यते ॥१ ब्रह्माच ·244 भीस्कान्दे महापुराणे छि तव शिरस्तधो भविष्यति न संशयः । एतैश्च सफलैर्देवै भक्तिमभ्यागते ईचिः॥२४ 'इत्युक्त्वाय' द्विजान्वीक्ष्य यशवाटमुपागतान् । यूयं विप्राधमास्सवें कुशास्त्रासतमानसाः ॥ २५ शिवदोदरी नित्यं शिवाचनपराहमुखाः । घेदमार्गकविमुखा शिवप्रियविनिन्दकाः॥२६ नरकेपुच सर्वेषु पततात्यन्त दुःखिताः । शपित्वैवं ऋषिवरः सशिष्यस्साकमीश्वरम् ।। ध्यात्वा इत्पानिलये स्वाधम प्रययौ द्विजाः ॥२७ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्याखण्टे दक्षकाण्डे एकोनविंशोऽध्यायः॥ पपात २ तिचा ॥अथ त्रिंशोऽध्यायः॥ दोण दाक्षायण्याः तिरस्कारः॥ गते ऋषिवरे तस्मिन्दक्षास्यास्य दुरात्मनः । बलं वीर्य धृतिः कीर्तिस्मैपदायाध नियंयुः ॥१ ततो 'दक्षस्य भूपृष्ठे वजदण्डो द्विपापतत् । मंगळ्यतन्तुर्भार्यापाः कण्ठाच्छिता तस्थिरे फाककाया यूपस्तंमे' ततोपते।। एवमादीनि वीक्ष्यापि दुनिमित्तानि दुर्मनाः ॥३ परित्यक्तभयो विष्णु पूजयित्वाश्य पद्मजम् । देवतानामृपीणाञ्च कृतनानोपचारवान् ॥ दुहिततर्तन भूषणैर्वमनैरपि । मानयन् ब्राह्मणान् सर्वान् कामधेनुसमर्पितैः॥ ५ মলিয়ন पौः कल्पवृक्षविनिर्मितः । भूपणैर्मणिमि दिव्यै चिन्तामणिसमुद्यैः ॥ ६ तोपयामास पहुमिस्तत्र तान् समुपागतान् । एतारसर्वाणि तवैव राशीचयुर्विजाः परे॥७ गृहीत्या केचिदन्यत्र स्याप्याशु पुनरागता | स्थानां तुरगाणां च गानां च महारथाः॥८ पभूस्तम शालायां विशालायां समुद्रचत् । घान्यपि विमानानि संयाधेनात्र तस्थिो ॥९ रम्माषप्सरसस्त नन्तुस्सुमनोहरम् । शगुर्विद्याघराः फेचित् कळकण्ठाइधुतिमिपम् ।। १० मवधूकास्सुरास्तम सन्तुष्टास्तस्थिरे मुदा । दरया पानानि दक्षोऽपि ग्रामणेभ्यो यथेसितम् ॥ ११ अग्नि प्रज्वाल्य तरसा देवानुद्दिश्य मानतः । आहुती: प्रददौ सेवामानुपाद्धपिर्भुजाम् ॥ १२ रात् पात्या नारदः श्रीमान् कैलासमवलाधिपम् । गाया तत्र महादेयं सांय भश्त्या प्रणम्य तम् ॥ १३ वृत्तान्तमेतत् प्रोवाच पद्धाअलिकरो कपिः । पावरेशाप भपते दक्षो धम्तसुतोययम् ॥ १४ इषिर्भागमन्यान्देशाम्पजत्यसम् । यज्ञेभ्यो त्ययि शिष यिमुखो दुना इति ।। १५ तदा तवचनं गौरी शुरवा विस्मितमानसा । दक्षस्य तस्य ते पाग द्रष्टुं निश्चितमानसा ॥ १६ प्रणय देशमीशानं प्रोवाच परमेश्वरम् । वाम यार्ग देवेश पुनरायामि शीघ्रतः ॥ १७ अनुपां कुछ यात्रायै मम सर्वेश्वराधुना । इति मायांवरभुत्या स्मयमानमुखाम्युशः ॥१८ फ गच्छसि बन्याणि त्यामनाहूय मोहतः । दक्षोभ्यमस्मान्मुक्त्वान्यान् देयानसर्यान्यजत्यरम् ॥ १९ तशय तय धारा निषिद्धा खलु भामिनि । इति शंमोस्समाकर्ण्य दक्षपम्पा शिपायर २० पुनः माह पितृस्नेहालोक्यात्रा बिघिरसया । समयमा दक्षस्य किशतमस्य शिषाधुना ॥ २ पीय यागमई तस्य समायास्यामि शीघ्रतः | भासपा तय देश सोरसुषेयमुमा तदा ॥ २१ এনাম महादेयं दण्यविनयेन सा 1 तथेठि स महादेय: प्रेपयामास तां शिवाम् ॥२३ शियाश्या गणास्तस्य यिमाने निन्यिरे मदद । भनेकशोटिसूर्यामं नामारयिचित्रितम् ॥२॥ बदायाच ·दक्ष काण्डे-विशोऽध्यायः 1245 स्तथा । सर्वालङ्कारसंयुक्तमारातच्छिया तदा 1 सृमालिनीमालिनीभ्यां धृतदिव्यातपनका ॥ २५ मंगळासुमनोम्पांच पीण्यमानाच चामरैः । भार्यया नन्दिकेशस्य मुकेश्या शोभनांग ॥ २६ धृतगानामणिप्रोतपादुका सुमनोहरा । अनिन्दिता कमलिनी विक्रीयत्पुष्पसन्ततिः ॥ २७ तालबन्तायराभिव दिव्यस्त्रीमीः परिवृता । बीटिकापेटिकाभिश्च तथा दर्पणपाणिभिः ॥२८ नागन्धयत्राभरणापेटिकाकोटिमि नृत्यदिरासरस्संधैस्सुकुमारगयष्टिभिः ॥ २९ पाश्रयनिर्षिमानानि पहन्यपि ससीजनैः । शुकहस्ताभिरम्याभिः पियहंसात्मपाणिमिः ॥ ३० शारिकादिकराभिश्च सुन्दरीभिः परिवृता । एवमादिमिरन्याभिर्दिव्यस्त्रीभिरिय •क्षणात् ॥ ३१ प्रतस्ये वाद्ययोपेण महता पामेश्वरी । धृतच्छत्राणि भूतानि पृपमध्यजपूर्वकम् ॥ ३२ धृतायुधानि चान्यानि तदा द्वादशकोटयः । निर्ययुस्तानि सर्वाणि महाकोलाहलावैः॥ ३३ सोमनन्दाण्यगणपः प्रणम्येमी पदे पदे । महता संभ्रमेणैय यागशालामियं ययौ ॥ ३४ अयमा धिमानात् स्वादाप वनान्तिकं शिया । तदा दक्षस्सुनामेनामवमस्य दुरात्मयान् ॥ ३५ अमळस्तय पतिरविशातकुलोद्भवः मनाचाररतो नित्यमनाहूतस्ततो मया ॥३६ तगार्यात्य मया नेपाहता किल मखे परे । तथापि त्वं वृधाशायावशं प्रामागता ननु ॥ ३७ गच्छ तासहसा पत्युगेंहमेय श्मशानकम् । इत्युक्तयति दोऽस्मिन् दुराचारे शिघाऽवदत् ।। ३८ सोदयों मम सर्वास्तास्वया संमानिताः खलु | तासाच पतपस्तात तथा सर्वेऽपि मानिताः ॥३९ अन्येऽपि वान्धवास्सवें पूजितास्तारतम्यतः । मत्पति मांच यागेमिस्त्य मेघ गणयस्वहो ॥ ४० भागतायां मयि तथाप्यहो कोपाकुलो भवान् | पुनर्गच्छेति बदसि त्वं मामत्र समागताम् ॥ ४५ अपराधं मघा किं वा घदैतच्छेयसे न ते । इति गौर्या वचश्धुत्या पुनर्दक्षप्रजापतिः॥४२ तद्भार्या खंच नैवारसयागं द्रएमिहार्हसि ॥ ४३ सर्वास्ता अपि मे पुध्यस्ममाता मयान ताः | सासाञ्च पतयस्सर्वे मम जामातरस्तु ॥ न जामाता तब पतिनं पुत्री त्यंच सत्यतः । तासामेय प्रपरछामि धाञ्छितानि मदिरछया ॥ ४५ सर्वदा मां विचार्यता स्तिष्ठन्ति त्वं न तादशी । तस्माचय पतेर्यागे न दास्यामि इविधरम् ॥ ४६ घेदवाक्येन तस्यापि पिः प्रोक्तं तथाप्यहम् । मागणय्यैनमधुना घलादध कृतोपमः॥४७ नियासमभिहारेण न घक्तव्यं त्यया वचः । तद्भच्छ तूष्णी पुरतो मम लजां विहाय च ॥ ४८ इति तस्य यचः प्रत्या तस्ये गौरी फुधान्विता । तदा सर्वेऽपि तवत्या पिम्युर्देवी समीक्ष्य ते ॥४९ विमलारया मखी गौर्यास्तदा ता संप्रणम्य सा | कोई सहर देवैशि माता त्वं जगतोऽस्य भो ॥ ५० स्याकोपेत जगत्सर्य संयाधं भवति ध्रुधम् । उपसहर कल्पाणि कोपमेतदुरासदम् ॥ ५१ इत्युक्त्वा मा पुनर्भूमा दण्डवरमणनाम च । तदा दक्षसुता गौरी फोप मुक्त्या समीप तम् ॥ ५२ दशमेनं दुरामानं प्रोवाच घचनं पुनः । दूषणं देवदेयस्य पत्कृतं दक्ष • सांप्रतम् ॥ ५३ सत्यधं तेन मचित्तं नितरामन यतते । महपणेन न तथा सदा मे त्यतेन हि ॥ ५॥ निरजन निराधार निर्गुण निरुपयम् । सर्प सर्वविद्यानामादिकर्तारमव्ययम् । ५५ तत्यातीत शिवं शान्तं शहर प्रमतातिहम् । तामप्त प्रोक्तया-मोहादसो पापं तप्रेदशम् ॥५६ सर्पसंहारकर्तृवारमतामत वाभवत् । तस्मै देयो हविर्भापरतानि पूज्यो नचेतरः ।। ५७ पनाम परमं पोवा शिष इत्यहरद्वपम् । सहजपति यापी जनोमोक्ष स विन्दति ॥५८ 62 ·246 श्रीरकान्दे महापुराणे यो विनिन्दति सर्वेशं संसारामोशकारकम् । तस्य पापस्य सहसा समायाति महद्भयम् ॥ ५९ एवं शिवस्य महिमा श्रूयते हि श्रुतौ तराम् । तस्मास्वमपि पापारमा शिवनिन्दापरायणः ॥ ६० विनश्यसि न सन्देहः क्षिप्रेणात्र शिवाशया । इत्युक्त्वा ला महादेवी विमाने दिव्यमास्थिता ॥६१ निवृस्य सहसा प्राप कैलाचं पर्वतोत्तमम् । तत्र दृष्टा महादेयं प्रणम्य परया मुदा ।। ६२ 'वृत्तान्तमुपरवा देधेशी प्रार्थयामास तवधम् । अण्वनिय तस्थेध्यं तदा शंभुरुमायचः॥६३ मध शंकरी देवं प्रणम्य भुधिदण्डवत् । शम्भो सर्प विश्वेश विश्वरक्षापरायण ॥ ६४ प्रशान्तरागद्वेषस्त्वं करणामृतसागर । उच्छिद्य यशमेतस्य तंच संहर शीघ्रतः ॥ ६५ स तु पापी दुराधारः शिवनिन्दापरायणः । सर्वलोकहितं तस्मान्ममेटापूरणं तदा ॥६६ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यमण्टे दक्षकापडे त्रिशोऽध्यायः॥ 1 । ॥ अथ एकत्रिंशोऽध्यायः॥ ॥ शिधेन दक्षयाग ध्वंसनाय वीरभद्रप्रेषणम् ॥ इति गौर्याः स्तुति भुत्वा महादेवोऽखिलाशनः । सस्मार मनसा धीरे धीराणां भक्तभद्रपम ।। १ धीरभद महाकार्य सर्वलोकैकनायकम् । तदा जयमयेत्युचः प्रादुगसीहदायम् ॥२ ललाटचण्डनयनवनिकुण्डान्महेशितः । রিলিয়ে शिरस्साहस्रय युतः ॥३ द्विसानभुजैः स्थूलैरायतैरतिसुन्दरैः । खगोटगदाचक वनशूलधनुश्शारान् ॥ मुसलपासनाराचमुखायुधति यहन् । विष्प्यादिदेवनिकरमुण्डमालोउरलाकृतिः ॥ ५ करस्थितमहाघण्डाधिजयाराथमीपणः स्फुरद्रतप्रमाभास्यजटामकुटमण्डितः॥ ६ भारतपृथुलाफारो घोरदो महाहनुः | नानारताच खचितशिख-मीरपायान् ॥७ यमद्वदिचयात्युप्रलोचन निसहनकः । भीषणं जमादाय नादयन् लीलया तराम् ॥ ८ घमनासापुटैद्विमट्टहासमहारथः । याराई दन्तमादाय कच्छपाई तया महत् ॥९ विष्णुब्रह्मादिदेवानामस्थिमालामनोदरः । संभ्राम्य खई इस्तेन धन्वन् पोटमितस्ततः ॥ १० घोटुमण्डानि सर्वाणि कोणच परीवृद्धः । घावग्नितस्ततस्तूर्णं इत्या कोलाहलारथम ॥ भोगिमोगसमयभुजभूषणसर्पधान | मनेकानसचितभूषणैरपि भूपितः । १२ भूतिभूषितसर्याको रुद्राक्षकृतभूपाः। दरिबन्दनसंलिप्तललाटो प्रदेशयान् ॥ १३ दाक्षायण्यास्तदा फोपानद्रकाळी भयंकरी । तादृशी निरगापण्डा इत्या कोलाहलारयम् ॥ १४ भद्रकाळीयीरभदौ पार्वतीपरमेश्वरी । कृतप्रदक्षिणी नत्या तस्याते पुरतस्तयो।॥ १५ पीरभद्रस्तदा देयं पीए प्राह भयान्यितः | जय शम्भो महादेय क्षयद्वीर पिनाकपृश् ॥ १६ भयदास पत्रकुत्रापि शंकर । यावा हरिः किं तम्यो प्रझा पामचन्तिकम् ॥१७ जगरमय सुरानिन्द्रमुसानुत । राक्षसान किसान मचांस्तत्ताप्लोकान् परानपि ॥ १८ मदीन्यापि मिलेर पपयामि करैरुत । किं करोग्यहमीशान तब स्मृतिपर्व ः ॥११ युवरया यिनयेनार्य तस्थौ पदावलिः पर: I 8त: प्रभुस्समुद्रीय पीरमदं मदायलम् ॥ ३० मद पीर मदासाय मदामापरिपाचक । मुक्या मामधुना पक्षस्सयान देयायजत्यलम् ॥२॥ माझापय तयालया ·दक्ष काण्डे -द्वत्रिंशोऽध्याय 247 मसज तर गावा हविर्भाग पृथा व मामक वाम् । दत्तञ्चेचद्गृही शाशु समागच्छ मदन्तिकम् ॥ २२ न प्रयच्छति चेहशतदा तममरैस्सह । हत्या शिरस्समुच्छिय यागमध्ये दुराशयम् ॥ २३ तिष्ठ तत्र तदाश्च समायास्यामि शीघ्रत । इत्युक्त्या प्रेपयामास वीरभद्र मद्देश्वर ॥ ३४ अथ देव प्रणम्याय प्रतस्ये सहपावली । एत्वा कोलाहलापय परमानन्दनिर्भर ॥२५ धीरानतुलानिश्वासोच्छवासयोस्तथा । रोमकूपपु सर्वपु नासापर्णपुटेयपि ॥२६ स्वेदविन्दुपु त्रेषु जटादो-दशेयपि । यक्षोयाहु राळेभ्यन्यान् जानुजघानिक प्वपि ॥ २७ नामीकटीमुखेधेयमझेण्यात्मसमायान् | गणान् भूतानिभूरीणि क्षणमात्रेण लीलया ॥९ सदानी प्रस्थिता साप मद्काळी शिवाशया | काळीस्वसदशा बहूयो नानावर्णास्लप्सर्जह ॥२९ नीलरतवळक्षामा पीतकर्यस्वर्णका । शार्दूलसिंहशरमगजाश्यवृपमानना ।। ३० मल्लकया किचक्राश्चगवयादिमुखास्तथा । नानायुधरास्सस्सर्वे नानायिघायुधा ॥ ३१ नासावर्णास्तथा सर्वे नानाविधमुखा गणा | नानाभूषणदीप्तागाधण्डयनिविलोचना ॥ ३२ महास-या महाधेगा ब्रह्मविण्यस्थिमालिका । ब्रह्माण्डानामशेषाणा पिण्डीपरणपण्डिताः || ३३ अत्तुमण्डानि सर्वाणि पाडयञ्च क्षुदन्विता । एव विधानि भूतानि पीरा काळ्यो विभीपणाः ॥ ३४ मोहिन्यश्चैव शाकिन्यो डाकिन्यो योगिनीगणा । भैरव्य काळराव्यश्च कृतकोलाहलारवा ।। ३५ सर्वे सर्वाश्च सर्वाणि निर्जग्मुानुसत्य ठौ । भानुफपादयरसय गणा याधान्यतास्यन् ।। ३६ उपचामरकत्यादिधारिणो निर्गता द्रुतम् । नानोपाचारनिरता परे सर्वेऽपि निर्ययु ॥ ३७ पिनाकिदण्डिप्रमुखा घृतछना विनिर्ययु । क्षणेन सबै दलस्य रुरुधुर्यागधेश्म तस् ॥ ३८ चकपिरे तदा सबै जना लोकाश्चतुर्दश । तदानी वीरभद्रस्तु धीरान्वीक्ष्य परानपि ॥ ३९ भावृत्य शाला महतीं यूय तिष्ठत हे गणा । ये तिष्ट त्या शालाया भोक्तुमभ्यागतारसुरा ॥ ४० मध्येच या संच निगमिष्यन्ति वञ्चका । स्थातव्यमवधानेन युष्माभिस्तदिहाधुना ॥ ५ इति भी स्कान्त महापुरामे शारसहिताया शियरहस्यखण्हे दक्षकाण्डे एकत्रिंशोऽध्याय ॥ ।। अथ द्वात्रिंशोऽध्याय ॥ दक्षनिकटे धीरमदेण शियाय हविर्भागदान चोदना । परयुक्त्या यीरभद्रस्तु भद्रकाली सापवान् । विधेश यागसदन सर्वदेवगणाकुलम्॥१ प्रविष्ट पीरभद्रेऽस्मिन्यागशाला मनोरमाम् 1 उदा गणा मे यागशालामामृत्य पापिन ॥२ तरपालमा भटारसर्यान् इत्या कृत्या महारबम् | तस्थुस्ते सावधानेन वीरभद्रस्य शासनात् ॥ ३ पीरभद्र तदा पीपय विष्णुब्रह्ममुखास्सुरा । सहाया त भद्रकाळ्या भीता प्रोचु पास्परम्॥ कावतायतुलाकारी भुकुटी टिलेक्षणी । पार्वतीपरमेशानकोपोद्भताविमी भययो : कोष ६ वा स्याद्रयकर । इति रेचिरा पायमथ प्रोचुस्तदारता ॥६ विनाशकालस्समाप्तस्सया नाविनामिह । इत्यय केचिदमरा ध्यत्तम परस्परम् ॥७ शियस्प शिषमकस्य नि दशा येव पापिन 1 सामाशा भयदैवी वाक्यमेतत् ध्रुय श्रुते ॥८ हएमेतद्धि दक्षे सिलिदानी मिति चोचिरे । शियनिन्दापराणाच गोठ्या पे निषति ते॥९ ध्यम्॥५ ·कृत्वा - 248 श्रीस्यान्दे महापुराणे विनश्यन्तीति वचनं घेवस्यास्मासु तत् ध्वम् । किमर्थं मतिश्पना यागे दक्षस्य पापिनः ॥ १० अनयाहि मुराणांच युगपस्मृतिरागता । अस्मानपि सुरान्त्सर्वान् स्वप्रयोजनकारिणः ॥ ११ मत्वा सरमना सत्वविहीनान् वन्यजादिवत् । प्रवृत्तोऽयं महादेवं मुक्त्वा यागे सुनिश्रितः ।। १२ तस्मादेवागतो मृत्युस्सधामीश्वराश ! इत्युचुः केचिदमरा महाभय समन्विताः ॥ १३ दाक्षायण्यवमामेन सर्व लोकजनन्यसौ । विनिर्गता ततशीनं तत्फलं समुपस्थितम् ॥ १३ इति नानाप्रकारेण यदत्स्येतेषु शकिषु । वीरभदस्तदा काळ्याऽऽगत्य दक्षान्तिक धा ।। ३५ कोलाहलारावं नादयमद्भुतम् । धिहस्य तस्थे पुरतो पीक्षितस्तरपुरचैः ॥ १६ नवनि समाकर्ण्य सुराः केचन · दुमुवुः । अस्फुटम तदा मेरिट्या सह शीघ्रतः ॥ १७ मुमुहुः सर्वलोकस्याः प्राणिनस्सकला मपि । भीतास्सुराध तमस्था मुमुहुः पतिता भुधि ।। १८ शालायाश्च वहिर्देशं प्राप्य फेनिसुतस्ततः । धीरचाटिताः खिमाः पुनशालामवापिरे॥१९ पवमेतेषु सधै भयं प्राप्तेषु नाकिषु । मुमोह दक्षः पापियस्तदानीं यहुविद्धलः ॥२० पुनस्सवातविमानस्तदाऽत्यन्तं भयान्वितः । वीरभद्र समीक्षपायं निजगाद पस्तदा ॥ २१ करस्य किमर्थ संप्राप्तः कुतो देशान्महाबल । इत्युक्तपति दक्षेऽस्मिन्बीरः प्राह गभीरयाक् ॥ २२ विद्धि मां देवदेवस्य महादेवस्य शुलिनः । आत्मजं तस्य यशे ते इविगदातुमागतम् ॥ २३ तत् त्यं दक्ष विश्दांभोदेंहि शीघ्रमिझायरे । इत्युक्तो धीरभद्रेण दक्षः माद पुनर्वचः ॥ ५॥ न दीयते हविर्भागो पागेऽस्मिन्हास्य | । मुक्त्वा तं तामसं देवान् विभिः प्रीणयाम्यहम् ।। २५ • पर्व यादिनि दक्षेऽस्मिन्नाम्नायो भयकंपितः । प्रणयेन समुत्थाप माह वाफ्यं सदा विजाः॥ २६ भवरेशं महादेयं विभिः प्रीणयाधुगा । तस्याशया जगत्सर्व समर्यादं हि वर्तते ॥ २७ स एवाईति देवेशो हवियः प्रथमस्य हि । सत्यं सत्यं ब्रवीम्यद्य तय दक्ष प्रजापते ॥ २८ घेदयमावास्यय दक्षप्रजापतिः । न दातुमेन्टद्देवस्य विपरमहो द्विजाः॥२९ तदानीमेव पैदोऽसौ स्तुत्वा साये महेश्वरम् । धीरभद्रं प्रणम्पाशु प्रणषेन तदाझया 110 स्वपदं प्राप ब्राह्मणानामधीश्वशः । एवमुक्त्या गते वीरभद्रः पुनः कुधा । ३१ दक्ष वीषय दुराचारं देवसद्भागमध्यरे । उवाचैनं महासत्वरिशयां मनसा स्मरन् ॥ ३२ दक्षः- मया दीयते भागो रुद्रस्यक्रूरकर्मणा । भूतैः प्रेतः पिशाचैध सर्पदा संचरत्ययम् ॥ ३३ तस्माद्यज्ञे मदीयेऽसौ हविर्भोक्तुमसांप्रतम् । इत्युवाच दुराचारस्वत्योपचपचः॥ ३५ तस्य तद्वचनं श्रुत्या वीरमदः प्रतापवान् । युष्माकममरास्सवें संमतं किं घचोऽस्यवै ॥३५ इति पप्रच्छ तपस्यान् ब्रह्मविष्णुमुखान्तसुरान् । धीरभद्रस्य घचतमपयन्त तस्थुनसाननास्सर्व मोहविएनिजान्तराः ॥३६ इति धी कान्दे महापुराणे शांकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे दशकाण्डे द्वारिंशोऽध्यायः॥ तरसा इचामराः॥

·दक्ष काण्डे - प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 1249 तदेतदखिलं दृष्ट्वा । अथ प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः॥ श्री धीरभद्रेया सपरिवारस्य दक्षस्य देवानाञ्च वधादि शिक्षणम् ॥ वीरभद्रो महाबलः । कृत्वा कोलाहलारावं ब्रह्मापदं स्फोटयमिव ।। १ दण्डनाताहयद्विष्णोगरोमध्येऽतिवीर्यवान् । तदानी कौस्तुभ रत्नं पड़ा व तदुरोगता ॥ १ भिना पपात शतशो भूमिपृष्टे द्विजोत्तमाः । पतित्या तरसा विष्णुर्मुमो६ गतविक्रमः ॥ ३ विधातार ततो मूर्ध्नि मुष्टिनाकुट्टयद्विभुः । पपात सोऽपि मोहेन यावत्तर्ण प्रजापतिः॥ ४ गायत्रीमपि सावित्री ब्रह्माणीमपि निर्गताम् । छिन्ननासाकुवाश्चक करपाळेन धीरपः॥५ ततो देवाः परा मीता दुचुस्सर्वतो पहिः । बहिर्भूतैश्च वीरैश्च दाविताः पुनरन्तरम् ॥ ६ ततस्तु चन्द्रं धावन्तं पानाताड्य सत्यवान् । पेपयित्या यमस्यापि शिरनिच्छेद निष्ठुरम् ॥ ७ कपोले ताडयामास सूर्यस्याद्भुतविकमः । भग्ना दन्तास्तदा तस्य निपेतुः पृथिवीतले ॥ ८ भगस्योत्पाटयामास लोचने द्वे दुरामनः । इन्दं कोकिलरूपेण निर्यान्तमपि सोऽच्छिन्नम् ॥ ९ भनेईस्तांच रसनां विर्भोक्तुररामण्डयत् । नासिकामग्निभार्यायाः खनाच्छिनदद्भुताम् ॥ १० दण्डेन नितिन्ताय जघानामित्रहा तथा । मुसंलेनापसेनापी पति हत्या महाबलः ॥१॥ समारयसो घायु यात पाशुना द्विजाः । कुरं निजशूलाने प्रोतयित्वा ननर्सह ॥ १२ रुद्रास्त्येकादश तदा सेशाना भयकंपिताः । वीरभद्र प्रणेमुस्ते प्रणतातिप्रमानम् ॥१३ तानेनान्वीरभद्रोऽसौ भसंयित्वा मुमोच ह । मसुरेन्द्र शरेणायं निरसुं कृतयास्तदा ॥ १४ मृगकपेण धावन्तं यचं यापगृहान्तरे । निमय पुरतो गत्या चिच्छेदास्त्रेण मन्युना ॥ १५ तरेतत्समालोक्य दक्षचिन्तामवाप्तवान् । मयि पश्यति वोरोऽयं यक्ष देवानमारयत् ॥ १६ उकोहि शंकरस्पास्य मधिमा ब्रह्मणा पुरा । हात्वा तं देवमीशानं तपः कृत्या सुदारुणम् ॥१७ ऐश्वर्य प्राप्तवानसि कृपयाऽस्य महेशितुः । क्षात्रबुध्यातु देवोऽयं मयाऽक्षेन बिनिन्दितः ॥ १८ क्रियमाणे पुरा यागे ब्रह्मणा जनकेन मे । न दातव्यं हविशंभोरिति कुण्ठीकतै खलु ॥ १९ मयाऽपि देवं ते मुक्त्वा समारधः क्रतुस्सुरैः । दधीचिना रचः प्रोक्तं न श्रुतं हितमिच्छता ।। २० दाक्षायण्या पचः पुज्या न भूतं सुतरां वचः । बोरोऽयं पाचविः पृच्छमियान विमुचीकृतः ।। २१ प्रणभेन समुस्थाय घेदेनोक्तञ्च न भूतम् ! मनर्थ एव देवानां विश्ववादीनां मयाऽऽर्जितः ॥ २२ कुपितं धीरभदच दृष्या काळीच तादृशीम् | बावृतानि च भूतानि शात्या गन्तुमशानुषन् ॥ २३ अमीरिय तदा भीतो मौनं तस्थे द्विजोत्तमाः । चोरभदरसमुद्रुत्य खामादाय वेगतः ॥२५ विच्छेद तस्य भूर्धानं दास्यास्य दुरात्मनः । निष्कृतिरिशवनि दाया वीरेणात्रोपपादिता ॥ २५ मग्नौ प्रक्षेपयामास शिरदिनं दुरात्मनः । तदानीममबद्स केवलं तत् द्विजोत्तमाः ॥ २६ हतं दक्षं ततो हर तत्पक्षी घेदवल्लिका । तरपुष्पो चान्यधाश्चाग्ये परियमुस्लमंततः ॥२७ घेदवापास्तदा कर्णावनिरपरवीरहा । वीरभदस्तदान्यास भवकाळी पलोरमाटा ॥ २८ विस्वा शिरांसि सहसा कन्दुकांश्च चकारह । देवीणां मनुष्याणां माश्चान्या मनोरमाः ॥२९ मदश्येतामिमी दत्वा धीरकाल्योप्पनेककाः । तदाहामाया वीरकाळ्योस्तयोमहर ॥ ३. पागशालारहिशे स्थित सैन्यं दुरासदम् । मित्या प्राकारमतुलं प्रविणा यागवेश्मनि ॥ ३॥ प 63 ·- तथा1३७ 250 धीरकादे महापुराणे कृत्या कोलाहलारावं सुरानन्यान् द्विजाधमान् । अधीनस्पैरिशतैः खरैः मुसलैस्तोमरैः परैः ॥ ३२ पादायासेन हस्तैश्च जघुश्य बहुघा द्विजाः । केषां शिरांसि भूतानि मिन्तनत्यत्र दुरात्मनाम् ॥ ३३ गळान्दोषिच केषांविदमास्थीति कोपतः । चिखिदुश्च शरीराणि जिला केषां तदाच्छिदन् ॥ ३४ नेत्राप्रपाटयामा शरीपण्यायपाटयन् । भित्वाऽऽयुधैशरीराणि केषां रक्तानि चापिबन् ॥ ३५ भाज्यस्थालीपु केपांविच्छरीराणि दुरात्मनाम् । निक्षिप्य कयित्वाऽग्नौ बुभुजुस्मनोहरम् ॥ ३६ पधुरात्राणि केषांचिन्माला इव विनिर्मिताः । शङ्खानामारवं चदिशवसंकीर्तनं पलायन परसनन्यान् सुरापादैरपेपरन् । मधुक्षीराज्यघ्यादि हपि लिलिहुस्तदा । ३८ यागार्थ मागवान्मेषाग्निपीड्य चिखिदुस्तदा । मूत्रैरशमयन्वह्नीन् । कुण्डस्थान् कोपवैभवात् ॥ ३९ दद-गशाला तो कानि भूतानि कुत्रचित् । विभिदुः कलशान् सर्वान् गाया गास्त्यपातयन् ॥५० बिमिदुश्श्येनषेदीच कृत्या कोलाहलारयम् । विमानानि स्थानभ्वान्वाहनानिच नाकिनाम् ॥ ४५ आयुधानिय भूषाश्च वो विक्षिपुरुराधा । एवं दक्षस्य कन्याश्च जामातॄन् पान्धवान् द्विजाः ॥ ४२ वाचामगोचरतया पाधतेस्मातिपापिनः 1 काकाइपेनाध गृधाश्च तदा सर्वत्र तस्थिरे ॥ ४३ एवं नानाप्रकारेण हतेथेषु दुरात्मस्तु । गतमोहस्तदा विष्णुरुत्थितः कोपविक्षसः ॥ ४४ मृतावसेनारसंघीश्य यागे विनमुपस्थितम् । शिवनिन्दाफलमिदं नैय जज्ञे द्विजोत्तमाः ॥ ४४ योद्धं वीरेण तस्यासीन्मतिरात्म बिनाशनी । हतं गरुडमझाया समारागमनाय तम् ॥ ४६ तसिमनागसे विष्णुः कोपशोकसमन्वितः । पुनः स्वमाययोत्पाद्य तायमायं महाबलम् ॥ ४७ भारुह्य पाञ्चजन्पञ्च राई दनौ जनार्दनः । तदा भूतेषु काळीषु ववर्ष निशिताञ्छरान् ॥५८ प्रतिजग्रहिरे विष्णु काळ्यो भूतानि चायुधैः । युभ्यन्तं वीक्ष्य तं विष्णु पीरभद्रः प्रतापवान् ।। ३९ योर्बु सेन मति चके विवस्यैनं महत्धा । तदा शिवानया तत्र रथः कश्चित्समागतः ॥ ४० सहनषेदतुरगयुतचित्रावावृतः । अनेकैरायुधैः पूणों दिव्यमालापरिष्कृतः ।। ५१ गतमोहस्तदा धाता विष्णु वीक्ष्य युधि स्थितम् । मखध्वंसं सुराणाञ्च मरण भयकंपितः ।। ५२ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे दक्षकापडे त्रिशोऽध्यायः॥ A२ ॥ अथ चतुर्विंशोऽधायः॥ ॥ विगुना धीवीरभद्र प्रसादकरणम् ॥ समयो मम माया स्मप्राप्त इति निश्चितः । स्वयं तु सारयि भूत्वा रथमारुह्य शीघ्रतः॥ १ वीरभद्रस्य निकटमानयत र परम् । मयरुह्य पिादस्मात् धीरमद्रं प्रणम्प शिवाशया स्पश्रेष्ठो मयसे समुपस्थितः । मलंकुरु महासय स्थिते मयि तु सारयो । मन्द्र काळ्या-नया धीरसमसागच्छ मे प्रभो । इत्युक्त्या प्रणमामाय दण्टयत्पृथिवीसके । धीत्मद्रस्ततस्तस्मिन् मुफ्त्या कोपं महाबलः । मारहा भद्रकाळ्या से स्यं मर्यायुधामृतम् ॥ ५ प्रणा तसारष्यो मिणो इपरि निर्ययो । तदानीं मापयो पोरं निमगाद घचो विशा शिपनिन्दारतस्याहा युक्ता दक्षस्य तावकी । न द वायास्पुरास्तत्र पर्षे निकटयर्तिनः ॥७ इति विष्णोः भुत्या धीरभद्रो महापलः । ये विनिन्दन्ति धेशं महापापा महेश्वरम् ॥

·वीरः दक्ष काण्डे - चतुत्रिंशोऽध्यायः 251 तमोठ्यां निरसन्त्यन्ये ये पते पापिनः स्मृताः । आचाममीषां सर्वेषां विधत्ते वैदिकी श्रुतिः ॥ १ तथैव कृतवानस्मि त्यां न मुञ्चामि माधव । इत्युक्तो माधवः कोपातेषु निशितान शरान् ॥ १० घर्ष ज्यामहरायो युगपद्धर्ममेघवत् । त दृधा पौरमद्रोऽपि धनुरादाय निपुरम् ॥ ११ ज्पया संयोग्य सहसा ववर्षास्त्राणि माघ । पुनस्सहवं याणानां निशितानां हरिः कुधा ।। १२ मुमोच पोरमद्रेलिन् सर्वशत्रुविमर्दके । ताग्बाणान्योरभद्रोऽसी डित्वात्यन्तपराक्रमः ॥१३ बागमेकं पुनर्विणो हिंटिले योजयच्छितम् । नवदुधित्वाइन परिप्लुष्टो हरिस्तदा ॥१४ पतित्वा भूतले सिनं मुमोह गतचेतनः । ससंभ्रम समुत्थाय पुनारायणो यली ॥१५ वर्ष सायकानुप्रान्वीरभद्रं प्रति कुया । तांश्च सनियं छित्वा छाया किलिकिलास्वम् ।। १६ माय लषेशत्रुघ्नं सन्दघे मधुदने । मस्रणामेन मधुभिन्मुमोह भृशमातुमा १७ समुत्थितं पुनर्मोहात क्षणेन मधुसूदनम् । कुरु युद्ध मयेल्याह वीरभद्रो महाबलः ॥ १८ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुः कोपाकुलान्तरः । घबर्ष देवतास्त्राणि शतशोऽध सहस्रशः ॥ १९ तान्यच्छिनत्तदा प्राभामरसायकैः । ततस्तु सन्दधे विष्णुनाशमसमरिन्दमम् ॥ २० तदप्यन्छिन देकेन चीरमद्रः प्रतापयान् । पुनध सापकान् घोरामायः माहिणोत् फुघा ॥ २१ ताने केन शरेणायं छिया शारे धनुर्परम् । चिच्छेर वीरभद्रोऽयं लीलयैव द्विजोत्तमाः ॥ २२ आविध्यनकर्ट द्वापां सायकाभ्यां पुनर्यली । ततस्तु माघयः कोपात्तापर्ये पञ्चत्वमागतम् ॥ २३ समीक्ष्यानेकरूपाणि स्वानि जग्राह शीघ्रतः । स तदा तामि कपाणि माधषस्यातिमायिनः ॥ २४ वदा बण्डनिटिलबहिना क्षणमात्रतः । एक एव तदा विष्णु रेतस्मिञ्चमाञ्चलम् ॥ ३५ सर्वशत्रुघ्नमुरमुत्योपरि घेमतः । जमेन महताम्याशमागत तन्महाप्रभम् ।। २६ अग्रहीत्पाणि शीघ्र लीलयाऽमितविक्रमः । ततो दण्डं समादाय कालदण्ड मिवस्थितम् ॥ २७ मंभ्राम्य महते तस्मिन् प्रयनेनाक्षिपद्धरिः । धूळीवकार तं वीर स्वदण्डेनाभिताय च ।। २८ पुनः किलिकिलारावं हवा कोषाकुलाननः । ब्रहमादाय धेगेन महागत भ्रामपन् परिः ॥ २९ घावनितस्ततस्तूण पादविक्षेपलाघवात् । वीरस्यापाशमगमसिहस्पेय मदद्विपः ॥ ३० तमायान्तं महागावीरभदोरियासका । स्तमपामास हुंकल्प ग्राणानामधीश्वराः ॥ ३॥ स्तब्यस्तस्थी हरिस्तूर्ण चित्रापित दयाचलः । वीरभद्रस्ततः किंवा कर्तुमेनमचिन्तयत् ॥ ३॥ पेप्टुंचा ताडितुं वापि न च विज्ञायते द्विजाः । तदाऽशरीरिणी वाणी धृता तत्र शिवाषया ॥३॥ कोप महर वीराय सहायकारक | तां निशम्य शिवाइपेपे निश्चित्य वीर्यवान् । ३५ उपमहतधामन्यु स्वात्मन्येवामरेश्वराः । ततो घाता स्यासमादवरहातिशीयतः ॥३॥ प्रणमामालिको दण्टवर पायेन तम् । ममापराधं देवेश करणाकर ॥ ३६ इति स्तुत्या तदा पीर प्रसन्नमकरोत् द्विजाः । एतस्मिन्नेव समये विष्णुस्तममरेश्वरम् ॥ ३७ प्रणम्प एण्डयनपत्या स्तुत्वा स्तोत्रगतैरपि । स्वागसो विनिवृत्यर्य प्रार्थयामाल मलिमान ॥ ३८ यीरभद्र शिवाहापरिपालक । संसदस्य पापस शिवनिन्दारतस्य हि ॥३९ खोचितं फलमस्माभिः प्राप्तं महात्मभिः प्रमोः । वपाणि भूतानि भुवनानि शिक्षानि च ॥ ४० ब्राह्माण्हान्यपशेपाणि ममानि तब श्रीक्षणात् । स्मितेन वाहासन निश्वासोश्यासकारपि ॥ ४५ तदसा रेयीश तलकपेषु देवप । लीलामा विलसित मात्र कार्या विचारणा ॥ ५२ तत्याज ॥ महासत्व ·252 भीस्कान्दे महापुराणे कासि त्वं सर्ष संहर्ता कयैते मशकास्सुराः । कि सेनया तव विभोरायुधैर्वा स्मितायुध ॥५३ स्वदधीनानिमात्रा बहुना किं महाबल । शक्तिरसि शिवस्याई प्रकृस्याख्या जगत्प्रभोः ।। प्राप्तं तमापुरा चक्रं यामन्यच्च शंकरात् । शिवपूजामहिम्नैव विष्णु प्राप्तवानहम् ।। ४५ महाबल मदासत्व समस्यागो ममाधुना । इत्युक्त्वा प्रणानामायं धीरभद्रं पुनः पुनः ।। ४६ कृपाश्चके तदा वीरः प्रसन्नो माधवाय सः । तदन्तरे महादेवः प्रादुरासीदपोपरि। अंघया सह फल्याण्या नापायच गणैरसह ॥ ५७ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहिता शिवरहस्यखण्ड दक्षकाण्डे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः॥ प्रणम्य प्रमो॥६ ॥ मय पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ दक्षादीनां उज्जीपनं तैः कृत स्तुतिध । तं वा वीरभद्रोऽसौ महादेवं जगद्गुरुम् । प्रणम्य परया भक्त्या स्तुत्वा स्तोत्रशतैरपि ॥ १ तस्थौ पद्धाबलिपुटः पुरतोऽम्य महेशितुः । तस्थतुम्ध तदा बिष्णुमहाणी भयकंपितौ ॥२ सांयमीशानं सगणं परमेश्वरम् । दाक्षायणी तदा गौरी दृष्पा देवाम्मृतिं गतान् ।। ३ पती धद्धाञ्जलिकरौ चिधिनारायणावपि । यागस्यापि तथा ध्वंसं मृतं दक्षमपि निजात । कृपामूर्ति कृपायुक्ता देवं वीक्ष्य वषोऽग्रवीत् । स्वामिनझानतो देवं त्वामविशाय शङ्करम् ।। ५ इमा दशामनुप्राप्ता स्सर्वेन्यत्यन्तयिताः । प्रनिमिचायतस्तस्मात्सर्वानुनीषय इत्युक्त्वा सा महादेयी प्रणमाम महेश्वरम् । कपातिवचस्तस्या हृदि त्वा महेश्वरः ।। ५ वीरभद्र समीक्ष्यैनं बद्धाञ्जलिपुटं पुरः | पुनस्सशीषयावेनान् बीरभद्र मदाशया ॥८ रत्युषाच दयासिन्धुस्तदानीं ब्राह्मणोतमाः । ततशिवाशां शिरसा वहन्वीरस्पनिमान् ॥९ समीक्ष्योजीवयामास कृपादृष्ट्या महाबलः । स्वापादिव ततोत्तस्थुरसवें विनिहतास्मुराः ॥ १० दक्षगोटीनिवासोप स्वमे दृष्ट हय स्मृतः । अयैते देवमीशान मंबिकासक्षमन्ययम् ॥ ११ प्रणम्य दण्डवगीता भक्त्याच परया युताः । स्तुत्वा स्तोत्रै महादेवं घायसूचुच ते द्विजाः ॥ १२ दयासिन्धो महादेव पार्थंकप्रपोजन । महापापारस्सर्वे पहुकालफलप्रदात् ।। १३ शिव दक्षस्य संसर्गसंभपादतिपापिनः । मोचिताशीघ्रकालेन घय युगपदेवभो ॥१४ कस्वां बिना महादेव सुराणां मुढचेतताम् । शरण्यशरण लोकेश्वापनातिप्रभजन ॥१॥ पुरा भागीरथी पुण्यां शिरसा धृतवानसि । सर्वेषामेव देवानां रक्षायै पाणिपल्लषे ।। १६ घहिमव्यवहारमो विषमप्यपियः पवमादिमयेभ्यस्त्वमस्माप्रक्षितयानसि || १७ तस्मात्त्वमेध न खाता भीतानां परमेश्वर । नमस्तेऽस्तु महादेव नमोमीढुष्टमाय ते ॥ १८ मुण्डिने ब्रटिने तुभ्यं सर्वरक्षापरापण । पयमुफ्त्वा तदा देवाः प्रणेमुर्भक्तवाससम् ॥ १९ तानेतानमरान सर्वान् विष्णुप्रामुखान्छियः । निरीक्षप करुणादृष्ट्या मन्दस्मितमुनधुनः ॥ २० पदेयः पयामास रक्षायें प्राझणोत्तमाः । प्रेपितास्तु ततो देवा महादेयं विययकम् ॥ ३१ प्रणेमुदण्डपद्पत्या प्रस्ताव सह । नष्टा तदा महादेयं प्रणम्य प्रणतासिंहम् ॥ २२ उज्जीवप महादेव दक्षमप्याधितार्तिहन् । स्वतनशक्ते सा सर्पभूतहितोद्यम ॥ २३ खलु। परया ·. दक्ष काण्डे - पत्रिंशोऽध्यायः 253 एवमग्रार्थयदे भक्तवश्य कृपानिधिम् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महादेवः पिनाकधृक् ॥ २५ वीरभद्र समीपस्थमवलोकयदीश्वरः । विधायेजितमीशस वीरभद्र शिवाझ्या ॥ २५ मानुकंपं गणेशानं तदेहानयनाय तम् । मेषयामास बलस्तदानीं ब्राह्मणोत्तमाः ॥ २६ शीघ्रमेय तमानीय भानुपरसमागतः । बाजे शिरश्च दक्षस्य कराये तस्य पापिनः ॥ २७ माणेन योजपामास शिवाशापरिपालक: 1 ततो दक्षस्समुत्याय खापादिव भयान्वितः ॥ २८ प्रणम्प वीरभद्रं तं मरन् पापमपि स्वकम् । तस्थे महत्या मीस्याज्य बद्धाञ्जलिकाः पुरः ।। २९ सिमेण च पुनश्शंभुं वा सार्थ पृषोपरि । प्रगनाम भयाविष्टः प्राञ्जलिः पुरुषर्षभाः ॥ ३० अपमानशरीर तं धीश्प सम्मुः कृपाकरः । मामी भवतु ते दक्ष प्रसन्नं विद्धि मामिह ॥ ३१ इति शंभोचश्मृत्वा दक्षश्भोगसुखावहम् । पणनाम पुनर्भक्त्या प्राचलिहिणोत्तमाः ।। ३२ कृतार्थोऽस्मि महादेव दर्शनेन च मभो । मुमाया त्या देवदेवेशमबलंय रानिमान् ॥ ३३ फलञ्च भुक्तवानस्मि शीघ्रमेव तवाश्या । क्षमस्य मे महादेव मन्तुमेनं कृपानिधे ॥ ३॥ नमो नमस्ते वेधेश पुनर्भूयो नमो नमः । स्वदधीनमिदं शंभो जगदेवचराचरम् ॥ ३५ अतस्त्वद्विहितामा क्षमते कोऽतिवर्तितम् | आशाभंगाच्य खामिन्मया प्रातमिदं फलम् ॥ ३६६ इति युवति दक्षेऽस्मिन् पद्धाञ्जलिको द्विज्ञाः । वीरभद्रं सदा गौरी वीक्ष्य प्रेमासानमा ॥ ३७ पस्पर्श पाणिना पृष्ठे तुष्ट्या परमया युता । इदावस्य वराभूपो रहून् दाक्षायणीमुदा ॥ ३८ तहा विष्णुमुखान् देवान्धीक्ष्य मा महेश्वरः । खचतस्यास्य पापस्य फलं दत्तं मपा सुराः॥ ३९ इति देवयवश्थुवा तानी ते तु नाकिनः । प्रणम्य शम्भु गौरीश्च वीरभद्रं महायलम् ॥ ४० प्राञ्जलयरस जयशब्दामिमापिणः । स्थानान्तरं महासत्रशालापी ग्राह्मणोचमाः ॥ १५ ततः प्रतस्ये भगवान् गौर्या सह महेश्वरः । वीरभद्रेण काळ्या घ गणैरसः परीवृतः ॥ ५२ नानावादिनिनदरिताखिल दिङ्मुखाः । माप कैलासमचलं पर्वतानामधीश्वरम् ॥ तर सिंहासने स्थिरवा गौर्या साकं महेश्वरः । धीरभद्रे ससैन्यं तं भद्रकाळ्या पदंप्रति ॥ ३ पयामास भगवान्विश्वात्मा लोकपूजितः । शिवस्याशामयं धृत्वा शिरसा बलिनायरः ॥ ४५ प्रणम्य सोममीशान भद्रकाळ्या रथे स्थितः । प्रतस्थे सहसा धीर सधैरपि परीवृतः॥४६ भानुपाण्यगणपकृत सारथ्यकर्मवान् 1 तुष्ट्या परमया युक्तस्वां पुरी माप भूसराः ॥ ४७ इति भी स्कान्दे महापुरामे शंकरसंहितायां शिवरहसखण्टे दक्षकापदे पञ्चविंशोऽध्यायः॥ ॥ अथ पशिोभ्यायः॥ महाशिवरात्री ज्योतिलिंग रूपेण मायिर्मायः॥ ततो दक्षं विधिः प्राइ पुत्रं दाखभरान्यितम् । महामोहेन दक्ष त्वं किं कार्य कृतवानसि ॥१ देवतानामृषीणांय ब्राह्मणानां महात्मनाम् । केवलं मृत्युरेवान त्वया संपादितः खलु॥२ तथापि नाशिता कीर्ति श्रीरप्यन्ये त्वदाश्रिताः । विनिन्य सांपमीशानमिदं मातं फलं त्वया ॥३ न केवलं महामोहो यभूयारमा ते शिवे । मायया पूर्वमीशस्य महामोहो ममाप्यभूत्।। समागस्य तदा शंभुमो रस शिवस्वयम् । तत्त्वं पूजय देशं सर्वश्रेषोविधापिनम् ।। ५ ·254 श्रीस्कान्दे महापुराणे सुत ॥१६ मोहः कदा गभूवासितय शम्मी कृपानिधी । कथं रश भगवांस्तात त्यामेत्य मोहितम् ॥६ पतन्मे हि वृत्तान्त यथावृत्त क्रमात् प्रभो । इति दक्षस्य वन समाकर्ण्य तदा विधिः॥ ७ मोक्तमेव पुनर्पक्ष्ये पुत्र ऋण्यवधानतः । इत्युक्त्वाऽयं महादेवं साक्षासंसारमेपजम् ॥८ ध्यारवा हृदजनिलये यद्धाअलिकरोग्यदत् । चतुर्युग सहनान्तमहः प्रोक ममात्मज ॥९ रात्रिश्च तायती ज्ञेया निद्रा तस्यां सदा भवेत् । नार्कस्तदा न चन्द्रादिग्रह नसनमण्डलम् ।। १० सत्यलोकावधि जगदेतजलावृतम् । यत्र पुगें भयानी सा द्वात्रिंशद्धर्मचारिणी ॥ १९ कामाक्षीति जगण्यासा सा काञ्ची घान्छितार्थदा । विनिक्षिसे घटे यद्विपरीततयांबुधौ ॥१२ बहिरेव नान्तस्तद्वपा बहिर्जला । तदानीं यवृघेत्यन्तं कैलासः पर्वतेश्वरः ॥ १३ न्यग्रोधापतितं पर्यमेक तत्स्थाजलाशये । तस्योपरि हरिस्पेकशयिचा विचधारह ॥ १४ হিয়ুকল ঘর जसमध्ये भयंकरे । व्यतीत्य तां तदा विष्णुनिशा सर्वपिनाशिनीम ॥ १५ वाराहं रूपमास्थाय जलमध्यगतां क्षितिम् । उत्थाप्य पूर्ववच्छीप्रमास्थापपदयं यथापूर्व प्रजास्सर्या मयाप्युत्पादितास्तदा । शिवाझया तदा पुन मम मोहोऽभवत्यत ॥ १७ अहमेव जगकर्ता नान्यः कश्चन विद्यसे । सुप्ते मयि अगरलुप्तं प्रयुद्धच प्रबुध्यते ।। १८ देवाध दानया यक्षाः स्थावरं जङ्गमं तथा । मदधीनं न मे कश्चित्कर्ता जगति विद्यते ॥१९ अहमेव परं ब्रह्म योगिध्येयं सनातनम् । शस्त्येवं विनिष्फम्य सत्यलोकान्ममास्पदात् ॥ २० मेरमन्दरकैलासचायाळमुखादिषु 1 द्वीपेपुत्र समुदेषु नानालोकेपु गर्वितः ॥ २१ लञ्चरन्धोदय तत्रत्याग्यद्भुतानि क्रमादहम् । क्षीराधि प्राप्तवानम्मि पन शेते हरिस्स्यथम् ॥ २२ तत्र दृष्ट्वा हरि इतं मया भूमियंदुद्धता । स्थापिता पूर्ववत्तस्मादहमेव जगरपतिः ॥ २३ इति सचिन्त्य मनसा शया भोगितरूपके । मास्फाल्य वक्षोमध्ये तमबोधयमहं सुत ॥ २४ ततस्सनम विष्णुस्समुत्थायायदाधा । फस्त्वं ब्रहीति तं थीदप प्रोक्तवान स्म्याई रातः ॥ २५ सोऽपि मद्वचनं श्रुत्वा पिजि मा जनकं तव । कर्तारमपि सर्वस्य प्रोवाचैवं अधान्वितः॥ २६ इदानीमपि किं निद्रावहि द्विपरीततः । सर्पलोकस्य धातार माशपे तवारमनम् ॥ २७ मोई स्पज पर तत्वं मां शारवाशु सुखीभव । इति चुवाणं मां वीक्ष्य प्रोवाचार्य पुनः मया ॥२८ मन्नाभिकमलाब्रह्मन् समुत्पन्नः पुराणमा । विस्मृत्य तद्भवानद्य विपरीत पदत्यहो॥२९ मां विना मसुतस्यारतबकाजनिरीशता (नतायद)। इति विष्णोचाधुरया पुनश्च प्रोकयानाम् ॥ ३० समुत्पन्नोरणौ यदिन उच्यते । तथा स्वत्तो मम पुरा प्रादुर्भावो मदिन्छया ॥३॥ तादृयपि समुत्पत्तिस्त्मे तबच विद्यते । स्तंभपुत्रमतसच वीम्यध निरंकुशम् ॥ ३२ शप्तस्य पूर्वमृषिणा भृगुणा तर दुर्मते । मयाहि दशजम्मानि सृपानि न नान्यदो॥३३ नटुमा फोप्यय रकता भनते तम् । वान्तमेवं मां धीश्य पुनः माह जनार्दनः ।। ३४ ममापि त्य यदि भवान् अष्टा तहिं शिव तत् । पञ्चम यश्छिरच्छिन्नं सृजत्येतत्पुरो मम।। १५ तस्मादह जगकर्ता तव शर्मा विशेषतः | महामोहन यत्किचिदुतवानसि मापुरः ॥ ३६ मरपेयं हरी सस्सिन्मपाप्येच तदेरितम् । प्रवृत्तः कलहस्येयमावयो बाँड्मयस्तदा ॥१॥ महर्षमदपूर्य वतोमाइगौरवात् । पुनश्च समयं छाया यो अपेदपरं युधि ॥३८ तस्मात्मज ·दक्ष काण्टे - सप्तत्रिंशोऽध्यायः 255 फर्तेति मदाविष्टायन्योन्यजयकांक्षिणौ । मायुधे विविधै युद्धं तुमुले शीघ्रमाश्रितौ ॥ ३९ ततो नारायणः भुद्धो चाणं नारायणाभिधम् । मुमोच मय्यये घोरं जेतुक्षामनया तदा ॥ ४० जित्वा तं तेनवाणेन पुनर्नाले हरौ सुधा । अप्रेषयमई तेन चिच्छे तदरिन्दमः ॥४१ इति प्रत्यत्रकालो छिया छिया पुनःपुनः । विधिनारायणायावां मदोन्मत्तौ गजाविध ॥ ४२ अयुधाय महामोरौ महागौ महाबलौ । पुनश्च मितरां कुद्धौ शिवाय सर्वस्मरम् ॥ ४३ अमुचाव महायोरे परनाशजयैषिणी । आवाभ्यां प्रेषितं घोरं शदत्रं निस्सृतं यदा ॥ ४४ समुदाशोषितास्तेन पर्वतारेणुतां गताः । भस्फुटम्च तदा भूमिश्चकम्पे सर्पमूनि ॥ ४५ देवाध ऋषयो मां भीतारसर्वेऽपि दुद्रुवुः । मृताश्च बहवः खिन्नाः केचिच्छिन्नानिपाणयः ॥ ४६ मशिधयन् परे शीघ्र फैलासमचलेश्वरम् । एवं दहति शैवाने लोकान्सर्यास्तदा सुत ॥ ४७ नारदोऽयागमत्तत्र तदानीमात्मजो मम । प्रोवाच घबनं वीक्ष्य विधिनारायणावुभौ ॥ ४८ फर्तारमीशमशात्या युवयोः प्राणदायिनम् । किं युग्येथे वृधा मूढी महामोहपरायणौ ॥ ५९ मास्तु युद्धमिदानी वां ज्योतिलिङ्गी महेश्वरः । प्रादुर्भविष्यस्यचिरायलशोधनायहि 040 इत्युक्त्वा निरासोऽयं यथामार्ग तपोनिधिः । प्रतेऽप्यस्मिन्सुरक्रगे साइनान्दान्तमाययोः ॥५१ अभवत्त मुलं घोर युद्धदुर्मदयोम॒घम् । तदन्ते भगवान्छम्भुराविरासीजगद्गरः ।। ५२ लोकोपद्यमाकये ज्योतिर्लिनतया शिवः । माघकरणचतुर्दश्या मध्यपत्रमतुल्यभाः ॥ ५३ तमियोतिपि लिल्ये तस्रं शैवं तदात्मज । तदद्भुतमुभावाचामपश्याय परस्पाम् ।। ५४ ऊदृष्टी तदा काचिनारिजर्जुमे नभोजसरे । रे रे देवो हीनयली महामोहपरायणौ ।। ५५ कि पलं युयोर्मुक्या महादेययलं परम् । नास्ति नास्ति पलं सत्यमुच्यतेऽन्न मयाऽधुना ॥ ५६ यः प्रपश्यति लिंगस्य युधयोर्मास्वरूपिणः । ऊर्यभागमधोभाग स वै चलयतां वरः ॥ ५७ वाचमेनां निशम्यता मावामित्थं तदात्मज । मुपाया फोप पुनर्गयुक्तायत्यन्तमात्मनि ॥ ५८ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शकरसहितार्या शिवरहस्पवण्ढे दक्षकापरे ट्विंशोऽध्यायः॥ गर्विती ॥१ - ॥ अथ सप्तत्रिशोभ्यायः॥ ज्योतिलिंकस्य अरुणाचलतेनाधिर्भायः॥ ततो विचिन्त्य तां वाणीमावामान्तकुतुहलौ । पुरस्तादास्वरक्ष्योतिस्तदप्यालोक्य याणय्याशियुध्या तदूर्वाधोभागवीक्षया । कृतप्रति झायन्योन्य हंसकोदस्वरूपिणी ॥२ सहनयोजनोच्छायो महावेगयलास्थितौ । अयं द्रघुमहं विष्णुरधोभाग गतायुभौ ॥ ३ विष्णुर्भग्नमनोरथः । अत्यन्त रुग्णदेहोऽयं तदात्यन्तशुगन्धितः॥४ पुनरागमन शक्तः परं गन्तुं तथैव च । गसमर्थत्तदा वे तंच त्यमयं सुत॥ ५ ससार केवलं शम्Y तदानीं रक्षकं परम् । ततशिवाशया पलं किभिवभ्वद ॥६ मितृत्तसहसा सोऽय भूतले प्राप्य माधयः । मघोमागमशास्य ज्योतिषः परमस्य सः॥७ पेपमानशरीरोग्यं तस्ये नात्या पुरस्सुत | सहस्रादायधि तथा सोई हंसस्वरूपवान् ॥ ८ उपर्युपरि पत्याय रुग्णपक्षोऽतिदुःखितः । गन्तुमचं मशक्कत्वाददृष्ट्या ज्योतिपरिशरः॥९ यहरं ततो प्रत्या तस्य ·न ॥ 256 श्रीस्कान्दे महापुराणे भ्रमनितस्ततस्तूर्ण क्षण तत्रायसं सुत । तदानी ज्योतिषस्तस्य वामभागात्प्रतस्थिरे ॥ १० सिद्धा केघन योगीन्द्रा रुद्राक्षकृतभूषणा । हसोऽयमधुनात्यन्तमझानेन परीघृत ॥ ११ इत ऊर्च पद या चेदमिष्यति मरिष्यति (नसंशय) । विष्णुरम्पेतदशात्वा ज्योतिश्शैव परात्परम् ॥ १२ भप्रेतस्य महसो मूलभाग शुगन्यित । निवृत्तो नितरा खिन्न प्रणम्यास्ते भयान्वित ११३ शिवस्यानुग्रहेणास्य महामूढस्य पक्षिण | प्राणास्तियन्त्यसन्देहो चेन्मरणमेवहि ॥ १४ इति ग्रुषाणास्तेऽन्योन्य निर्ययुम पुरस्सुत । समाकी चवस्तेषा महमप्यात्तचेतन ॥ १५ गतमोहतया शीघ्र निवृत्तस्त-महीतलम् । प्राप्य मीत्या महादेव स्तुत्वा स्तोय रमेकधा ॥ १६ मदर्शय ततो विष्णु तत्र बद्धाञ्जलिं भयात् । तदानीमावयो काचिदुत्पन्ना शङ्कराशथा ॥ १७ पूजा कार्या महेशस्य ज्योतिष्यत्रेति शेमुपी । वृधैव भ्रान्तमायाच्या विष्णो मोहवशादिह ॥ १८ इत्युक्त्वाऽऽवा तदाऽन्योन्य पूजाया कृतनिश्चयो । अपूजयाव देवेश भक्त्या परमया सुत ॥ १९ मापिरासीततश्शभुज्योतिर्मध्यादुमासस । अमाततनुश्रीमान् चन्द्रार्धकृतशेखर ।२० शुद्धस्फटिकसका निषेत्रो नीलकन्धर । वराभयका श्रीमान् पाश्वेण लसत्कर ॥ २१ त पर देवमीशान शकर लोकशङ्करम् । प्रणम्य परया भक्त्या स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकधा ।। २२ आवयोरपराधोऽय क्षन्तव्यशङ्कर त्यया । त्व हि सर्वगुरुशाभु सर्वलोकहितोघर ॥२३ एवममार्थयावावा महादेव त्रिशूलिनम् । स हि प्रसन्नो भगवान् चन्द्रचूडस्सुमाळ ।। २५ प्रकल्प्य पूर्वय स्थान माययोरखेच्छया सुत । प्रेषयामास विश्वात्मा ततोभावपि नौ शिव ॥ २५ ततोऽन्तधिमणात्तस्मि-महति ज्योतिथिस्वयम् । तदेतदवलरधीमाननलाख्यो महानभूत् ॥ २६ प्रणाम्यानलगिरि ज्योतिलिंगस्वरूपिणम् । परित्यक महामोहायावामस्य एपावलात् ॥ २७ बरसावपद प्राप्य सुखेनामज पूर्ववत् । माघहष्णचतुर्दश्यामनलाचलमद्भुतम् ॥ २८ ज्योतिलिङ्गाति प्राप्य बहवो दधकिल्विषा । संपूज्याभीप्सित प्राप्य रुपया तस्य शूलिन || २९ कृपया सम्य देवस्य ज्ञान घेदागमोत्थितम् । लभन्त पकचित्ता ये तस्मिन्वि-यस्तमानला ॥३० शमो कृपा तवायस्ति दाघाघौधो भवानिह । यतो बभूव विज्ञान तब शाकरमात्मज ॥ ३१ शरण प्राप्य देश सुखीभच निरङ्कुशम् । एवमुक्या विधिस्तूर्ण देवैरसब परीवृत ॥ ३२ पूजयिाया पुराराति स्वपद प्राप्तवान् द्विजा । ततस्तु दक्षस्तरसा ब्राह्मणा प्रेरितस्स्वयम् ॥ ३३ काशीमयाप नगरी सर्वपापप्रणाशिनीम् । लिग तन प्रतिष्ठाप्य स्वनाग्ना पुरघिमिष ।। ३४ भागमोकेन मागण दक्षेश्वरसमाहपम् । अपूजयदय भक्त्या सहनादान्तमात्मवान् ॥ ३५ प्रसले च महादेव प्रणम्य परया मुदा । तुष्टाव पुरत स्थित्या दक्षशभोसझेशित ॥ ३६ वाछित किं बदाय यक्ष दास्याम्यह तय । सय विद्धि मामन तव पूजाप्रभायत ॥३७ इति शमोर्वच श्रुत्वा दक्ष माई मद्देश्वरम् । न वान्छा वैणाने ब्राह्मे मम देव पयानिधे ॥ ३८ मानरिन्द्रस्य चान्यस्य पदे कालेन मश्वरे । गाणापत्य तव स्वामिन् कोलासे पर्वतोसमे ॥ ३९ भयनद्वारि देवेश ममास्तु सतत शिव । इति ! महादेव तस्थे पदालि पुर ॥ ४० तये युफ्त्वा महादेव तयान्तरधीयत | दक्षस्तत प्रातपर फैलास पर्वतोत्तमम् ॥ ५५ गरया तत्रातिशुशात्मा गाणापत्यम्वाप्य हि । तुष्ट्या परमपा युतत्तस्थे तर हिजोसमा || ४२ इति भी स्का-२ महापुराण शकरसहिताया शिवरहस्यालण्ढे दक्षकाण्डे सत्रिशोभयायः॥

·सदनकैः ॥९ प्रमो॥१३ निर्भरः॥१७ दक्ष काण्डे - अधिशोऽध्यायः 257 ॥ मथ अष्टत्रिंशोऽध्यायः॥ श्री कालाग्नि रुद्रस्थान निरूपणम् ॥ दक्षस्य यागे ये देवाः स्थिताः पूर्व द्विजोसमाः । ते भृशं कर्मशेषेण शूपझेन याधिताः॥१ उपयः - यदुक्तं भवता पूर्व सूपनो महासुरः । मष्टोत्तरसहस्राणामण्डानामधिपो महान् ।।२ धृतधानण्डविस्तार शुक्रेगोते महाकपे । विस्तरेण पुनस्तत्वं वकुमर्हसि तापस ॥ ३ इति तेषां वचस्या वाससानामधीश्वरः । प्राह तावीक्ष्य सकलान् ब्राह्मणन्धेदपारगान् ॥ ४ पृणुध्वं ब्राह्मणा यूयं सर्वे विगतकरमपाः । अण्डमेतन्महीततो परमेष्ठिना॥ शतकोटिप्रमाणेन योजनाना समुन्नतम् । संपुटद्वितयाकार मध्ये सुषिरसंयुतम् ॥६ भतीयाश्चर्यनिलयं वर्तते योनि केवलम् । स्थौल्यं भित्तमित कोटियोमनरस्य द्विजाः ॥७ अधोभागे स्थिता भितिस्स्थूलाया कोरियोजनैः । उपर्यस्या महानास्ते रुद्रः कालाग्निसंशितः ॥ ८ कोटियोजनमानेन दिये गेहे समुन्नते । सिंहासने महद्दिव्यं योजनानां उन्नतं द्विसहनैश्च यिशालं रनशोभितम् । तस्मिन्नास्ते सदा स्ट्रैर्दशमिस्वसमानकैः ॥ १० तेपा परिजन स्य देशकोटिमितैरपि । परितस्सेव्यमानोऽयं खगपेटधनुश्शरान् ॥ ११ विभति सतत चास्य ज्याला सदस्य मीपणा । दशकोटिप्रमाणेग योजनानां समुन्नता ॥१२ ज्यालाया ऊर्वगो धूमो योजनैः पयकोटिभिः । शरीर दशसाहौर्योजनेमन आदिकूर्मेण देवोऽयं स्तूयमानीऽत्र राजते । मनम्तमहिमाघार: परमानन्द पायमानो महादेवं शिवं परमकारणम् । भघोमित्ति समारभ्य ब्राण्डस्य द्विजोत्तमाः ॥ १५ धूमान्तो योजनेस्सप्तदशकोटिप्रमाणकैः । उपर्यस्यच धूपस्य नरकाणि वसन्ति हि ॥ १६ घाध्यन्ते पापिनो या नितरां यमकिकरैः । तानि कोटिमिरेकोनशिद्रियोजनैस्तथा ॥ १७ लक्ष दशमिश्चैव कहिपतानि शिधेन हि । एतेषामूर्धमागेच फूक्ष्माण्डाल्यो विराजते ॥१८ अनेककोटिगणपैस्तथा परिजनैरपि । सेव्यमानो महानीशो मुदा परमया युतः ॥ १९ कोदियोजनमतस्य लक्षोने भुवन द्विजाः । एतदद नभोशेय योजन वलक्षः ॥२० कैच तस्य चाप्यय पातालानि बसन्तिहि । सप्तैव तानि सहित निलक्षेप्पष्टिलक्षः ॥ २१ पसेपामुपरि शेवमटलमममाणम् । कनिष्ठास्यच पाताळमनम घेदवित्तमाः ॥ २२ एतस्मिन्नपुरा नागा राक्षसानि यसन्ति हि । नवलरितोऽप्यूवं योजनैर्भुवनं महत् ।। २३ हारकेशायदेवत्य वसतिग्राह्मणोत्तमाः । तस्मिनिवासहीशोऽयं नानारुद्गणैरस॥ २४ परिनोतियः परितः परिसेवितः । पाताळानामयं का पठितानां महाधिमुः ॥ २५ मम्यापि भुवनस्योधमाकाशा फेवलस्तथा । कोटियोजनमानेन विशलक्षाधिरेन तदूर्व भूमिरष्यामिदिग्गजैश्चमहादिभिः । शेपेण विधृताशीतिलक्षयोजनमानतः ॥३७ मन्धिद्वीपाचलैयुक्ता शंकरपा 1 अण्डाघो मितिमारभ्य भूम्यन्तं ब्राह्मणोचमाः ॥ २८ पश्वाशकोटि गयानि योजनानीति निश्चितम् । भूमेरुरि विग्रन्द्रा गणाः पचन गुहाकाः ।। २९ पापयो दशगयाका मेघाः किंपुरुषास्तपा | सारिसद्धवाथ विद्याधायाः॥३० गगनगाच मादुपरि मंस्थिताः । एतेवामूर्वगो मानुः पृयिष्या लक्षयोजनात् ॥ ३१ বহিনি लोकांध भासंपामसेजमा । अबश्वास्त्रविशाकोटयो निवसन्ति हि ॥ ३२ अर्थ शशीलक्षयोजनेन चरस्थयम् । चन्दस्योपरि ऋशाशि लक्षायामपि दिशा ॥३३ । च।। २६ तथा पता 65 ·258 श्रीस्कान्दे महापुराणे बुधशुकारवेपसूर्यपुत्रा ययोत्तरम् । सञ्चरन्ति द्विलक्षैध प्रत्येक योजने कमात् ॥ ३४ यस्तमख्याकारतेपामुपरि लक्षत । इतोऽपि लक्षाद्विपेन्द्रा ध्रुवतार व्यवस्थितम् । ३४ भुवोकोऽयमाण्यातो भूमग्री भुवावधि । निवसन्त्यत्र मरुतस्तथा सप्तविधा अपि ॥ ३६ ऊर्य पञ्चाधिकाशीतिलक्षयोजनमस्य च । खलॉकोऽत्र सुराधीशस्मरेसविराजते ।। ३७ अस्य चोर्व महलोंको यावत्कोटिद्वपावधि । निवसन्त्यन्न मार्कण्ट प्रमुखा ऋषयो द्विजा । ३८ पतस्यान्युपरि शेयो जनो (जन) लोकोऽष्टकोटिभि । योजनैरव पितरो निवसन्ति शिवाजया ॥ ३९ उपर्यस्य तपोलोको क्षेपो द्वादशकोटिमि । चप्सन्ति यत्र नमिष्ठास्सनकाद्या महर्षय ॥४० अर्धमस्यापि विप्रेन्द्रा सत्याश्यो लोक ईरित । योजनामा योदशभि कोटिमिततेऽत्रच ॥ ४१ कुर्वाणस्सृष्टिमनिश स्रष्टा निवसति स्वयम् । अस्योर्घ ब्रमणोलोकनिभियोजनकोटिभि || ४२ पत्रास्ते पद्मभूनिस्य चतुरास्यो मुवान्वित । अस्योचं विष्णुलोकोऽपि त्रिभियोजन कोटिभि ।। ४३ विराजते हरियंत्र रममाणश्चियानिशम् । एतेषामपि सषामूर्ध्व लोकश्शिवस्य हि ॥ ४४ चतुर्भि कोटिभि गयाप्तो योजनाना द्विजोसमा । मन्न सर्वेश्वाशम्भुगौर्या प्रमथसलाह ॥ ४१ प्रकाशते स्वयख्योति परात्पर । उपर्यस्याण्डमित्तेच प्रमाण कोटियोजनम् ॥४६ योजनानि च पञ्चाशत्कोटिसण्या-यमूनि हि । भूमेरुपरि मित्यन्त ब्रह्माण्डस्य द्विजोसमा ॥ १७ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्टे दक्षकापडे अप्रिंशोऽध्याय ॥ परमात्मा ॥ अथ एकोनवत्वारिंशोऽध्याप ॥ महामेरो वर्णनम् ॥ शृणुष्व ग्रामणश्रेष्ठा स्सर्वं यूयमन्त्रिता । दीपानि सागरानदीन् कथयामि परानपि ॥ १ जवूद्वीपमिद मध्ये पृथिव्या लक्षयोजनम् । प्रस्थापि मध्ये पृथुल कनकादिमनोरम ॥२ भूमी षोडशसाइन प्रविष्टो योजनश्यम् । ममुन्नतस्तथैवोर्य सबभिरशीतिमि ॥३ अध पोडशसानै विशालो योजनैरयम् । द्वात्रिंशद्धिस्तथैवोर्य ब्राह्मणानामधीश्वरा ॥४ तिसभिर्मेस्त्रलाभिव राजते गिरिराष्यम् । ऊर्य या मेखला तम्या शिखाणि वातन्ति हि ।। बहूनि सपा मध्यस्थे शिखरे सुमनोहरे । पुर विधातु परम गोपुराटालशोमितम् ॥ मनोवतीति अघिस राजते फाञ्चनभ्यजम् । एव विष्णो पुरम्य शिखरे पूर्वदिग्गते ॥७ धैकुण्ठान्य यिचित्राव्य शोभात माझणोत्तमा । पुरमुत्तरपूर्वमिशिखरे एमनोहरम् ॥८ मजोवतीति प्रपित परमन । गोपुराहालपनभिप्राकारपरिमण्डितम् ॥ पतेषाममितोम्पेषु शिक्षरेग्वष्टा द्विजा । दिगीशाना विचित्राणि पुराणि निवसन्ति हि ॥ महाद्रिसस्यस्य पूर्व दिग्भागत स्थित । सहरूयोजनोछाय पादयोऽषिराजते ॥१५ अरुणाश्य सरो मेरो पूर्वमागे महरपलु । मनास्त्युद्यानमतुल नाना चैवस्थाभियम् ॥१२ मामागे मन्दरादेव मारपपानचलोत्तम । विगाहाय मुदग्याधि मेरोविमा विराजते॥ मेरोई धिणमागेत गन्यमापनशक । महान् हिरण्ययायमच पृषिषीमतः॥१॥ योमनैदिसहस्प्रेस अयुस्त्रनमन्धित । पिराजते यतस्तस्माजबूहीपमिद स्मृतम्॥५ ·दक्ष काण्टे- - एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः 259 मानसास्य सरो मेरोदक्षिणस्यां दिशि द्विजाः | उद्यानमत्र महितं महावनलमाइयम् ॥ १६ पतस्य पाम्पमागेच निषधास्यो महाऽचलः ! रकवर्णोऽयमस्यापि याम्ये म्वर्णप्रभोऽवलः ।। १७ हेमकूटाचयोऽस्थापि याम्ये विना हिमाचलः । विगाह्यांमोनिधि पूर्व तिष्ठन्त्येते प्रयोञ्चलाः ॥ १८ निषघो हेमकूटश्च हिमवानपि भूसुराः । विपुलाग्योञ्चलो मेरो प्रत्यग्दिशितु संस्थितः ॥ १९ सहसयोजनोऽश्वत्यस्तिष्ठस्यतिसमुन्नतः | असितोदं सरो मेरोः मत्यग्भागे महत् द्विजाः ॥ २० उद्यान राजते मान्यन्महद्वप्रप्तमाह्वयम् । एतस्याद्रेर्महानन्यो गंधमादनपतः॥२१ तसकाश्चनलकाशा प्रत्यामागे विराजते । दक्षिणांमोनिय सम्यगयमदिविगाहते ॥ २२ शुभाशुभास्योऽप्यायोहिरोकप्तरभागतः । फुलडाढिमपुशभो राजते ब्राह्मणोत्तमाः ॥ २३ सहस्रयोजनोच्छायो वटोऽन्यत्र महीयहः । मेरोरत्तरभागेतु दिव्यमन्यन्महत्सरः ॥ २४ कल्यासमानपञ्चान्यदुद्यान राजतेनच । शुभाशुमाचलस्पोदग्भागे नीलामियो गिरिः॥ २५ पतस्योत्तरभागेच श्वेताश्यो गिरिरुत्तमः ! मस्याप्युत्तामागेव द्रिश्चन्द्र कान्तिमा ॥ २६ पश्चिमाम्भोनिधि सम्पत्रयोऽपि व्याप्नुवन्तिहि । अमितः पर्यंतरेयं मेरास्ते समावृतः ॥ २७ मध्ये मेरोमहासूधर्म रुत्रमुत्तायाम्यगम् । मन्दराधास्तु चत्वारो मेरो प्रमाणतः॥ २८ विज्ञेया माल्यवान् स्थूलो दशमानयोजनैः । निषधाचास्त्रयो मेरोदक्षिणे दिसालकैः ॥२९ स्थूलाः प्रत्यक्पदेशेप गन्धमावनपर्वतः । योजनैर्दशसाहनः स्थूलो शेयो द्विजोत्तमाः ॥ ३० नीलाधा गिरयस्सौम्ये (स्थौल्ये) प्रत्येक द्विसहस्रकैः। शृङ्गाचालान्ध्योर्मध्यंतु कुण्यपै प्रकीर्तितम् ।। ३१ দ্বিঘা विज्ञेयं शाश्वेतादिमध्यतः 1 वेतमीलान्तरं रम्य व विमाः प्रकीर्तितम् ॥ ३२ मध्यं मास्यपदमोध्यो भद्राश्याण्यं प्रसिद्धिमत् । मध्यं हिमाचलायो यद्वर्षे तद्भारतामिधम् ॥ ३३ मध्य किंपुरुषापं तद्धिमयाहेप्रकूटयोः । हेमकूटाचलस्यापि निषधस्यान्तर द्विजाः ॥३४ हरियमितियात प्रत्यग्भागे तु भूसराः । गन्धमादनवायोर्यदन्तर केतुमालकम् ॥ ३५ दळावृताव्य वर्ष तु मेरोरेवावृतं स्मृतम् । पासिनः कुरुवर्षे ये नीलवर्णा गतव्यथा ॥ ३६ संघ फरश्तरोद्भुतफलायाहारजीविनः । विवाह सहजास्सर्वे चर्नन्से से कुविनः ॥ ३७ प्रयोदशमहनाम्दजीधिनस्ते विजोत्तमाः । अनः केचिन्महामायास्सिद्धारस्फटिकसग्निभाः ॥ ३८ ताववर्षाणि जीवन्तस्मोन निवसन्ति ते । हिरण्यवर्षे म्यग्रोधफलाहारास्सुवर्चतः ।। ३९ द्वादशसाहस्रयः फरदारभाखराः । रम्यय जनास्लवे चन्द्रकान्तसमप्रभाः10 एकादशसहसादजीविनः खलु से द्विजाः । प्रयोदशसहसान्दं भद्राग्ये जीयिनो जनाः ॥ut रकयांध स सुकुमारांगयष्टयः । वर्षेऽस्मिन् भारवे नानाक्रिया नानाविघाशनाः ॥ ४२ युगानुकूलपाना तष नियतायुषः । धर्षे किंपुरुषाण्ये च सर्वे स्वादुफलाशिनः ॥ ४३ सफाचनसंकाशा दशसाहस्रवर्पका: । इरिवर्षे फलाहारा श्चन्द्रकान्तमममा.॥२४ साइनाणी दश तथा पर्याणां जीविनो जनाः । फेतुमालास्यवतु कन्हारफुसुममाः॥४ महसाणां पश तथा पर्यागा जीविनो जनाः । केतकानि फलान्ये मुअन्ते प्राणोता ॥४. हळापताश्यपत शुद्धस्फरिकसनिमाः । स पीचरसाहारा बापशाद सहयकाः ॥ ५७ जीपति तशोकास्ते ब्राह्मणानामधीश्वराः । निर्जरा निर्गदा स्स ववष्टम् भूसुराः॥५८ भारतापेत घरिसन् जसपाधिसमन्विताः । शुभाशुभानि कर्माणि येऽस्मिन् (पस्मिन्) मारतवर्ष के ।। कुर्मयते ऽन्यचर्येषु नरकेषु न (घ) यान्ति है । कर्मभूमिरियं तमाफलमिरितः परी॥१० ते ·260 श्रीकान्दे महापुराणे हिमयदेमकूटान्योर्मध्ये कैलासपर्वत । राजते राजतेश्यलेानारतविचित्रित ॥ ५१ RI देव्या महादेव स्साकदेवैत्तपोधनै । विराजते स्तूयमान परमानन्दनिर्भर ॥ ५३ महारे सर्वभूताना विष्ण्वादीना च सोऽद्रिराट् । ब्रह्माण्डमाशु मिभिद्य वर्तते शकराक्षया ।। दीपस्यास्याधिप कोया सूत ह वर्णयाधन ॥ ५३ इति धी स्कान्दे महापुराणे शकासहिताया शिवरहस्यमण्ये दक्षपाण्डे एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ भारत कर्मठा ।।१० ॥ अथ चत्वारिंशोऽध्याय ॥ जम्यादि पर द्वीपाना निरूपणम् ॥ प्त इति तेषा वचश्श्रुत्वा पाहतास्तापसेश्वरान् । स्वायभुवाल्यो यो धातु पुत्र प्रियवताद्वयम् ॥१ लेमे तनूज परम सर्वलक्षण मयुतम् । सप्तद्वीश सुमतीमशासीदयमीश्या ॥२ तस्यात्मजास्तमभवन् सहलोकेषु विधता | आग्नीधारयस्य पुत्रस्य अबूद्वीपमित्र ददौ ॥ ३ मन्येपामात्मज्ञानातु द्वीपा-यपानि दत्तवान् । एतस्याप्य भवन पुत्रा नय सर्वत्र विश्रुता । " तेषा विभज्य नवघा द्वीपमेतत् द्विजोत्तमा । प्रवृत्तानि हि वर्षाणि तत्ससामान्यनुक्रमात् ॥ ५ कुरुर्हिरण्यको रम्यो भद्दाश्वो भरतस्तथा । तथा किंपुरुपधान्यो हरिप्यतुल पर || ६ केतुमाल रळचैय विख्यातास्ते नया मजा । वर्षमेतम्च विज्ञेय भरतस्य हि॥७ भरतस्य सुताचाटी यम कन्यया सह । विभज्य नवधा वष भारत भरतोऽप्ययम् ॥८ अपत्येभ्यो ददौ धीमा-यथान्यायमरिन्दम । तत्पुत्राणाच ये शास्ते वै ग्लेख्छभुव स्मृता ॥९ तत्कुमार्यास्तु देशोग्य फुमारीखपजमशक । साहनयोजनायामो निवसन्त्यत्र अत्र भागीरथी पुण्या गौतमी यमुना तथा । सरस्वती कौशिकीच कारी नर्मदा तथा ॥ १ कम्पापण्या तुरभद्रा कुशाच क्षीग्नद्यपि । पाञ्चाली गोमती शूरी शिखी पापविनाशिनी ॥ १२ धूतपापा दाखयाही माताजी शिखा तथा । शारी चन्द्रभागाच सरयूर्वेणुपिगळा ॥ १३ सुवर्णमुखरीधा-या ताम्रपणीव कुण्डला । पिनाकिगी घेगवती तथा स्कन्दनदी शुभा ॥ १४ पुण्यनय प्रवहन्त्यत्र भूसुरा । गिरयस्सप्त विख्याता महेन्द्रमलयो तथा ॥ १५ मानुष पारियाध शक्तिपिन्ध्यश्च सहक । काशी कात्रीमुखान्यन सप्तैतानि स्थलान्यपि ॥ १६ महोत्तरसम्राणि शिवस्थानान्यपि द्विजा । ममहाराव यहयो चैदिकवाणालपा ॥१७ वैदिकेनोक्तमार्गेण বাপ্পারানি से । जवुद्धीपमिद लक्षयोजनमानत ॥ १८ आवृत्य लवणाम्भोधिरेतलक्षममाणत । अयणाभोधिप्रावृत्य शाकद्वीप स्मत द्विजा १९ दिलायोजनायाममने काश्चर्यसंयुतम् । प्रियव्रता मजोयशो नान्ना गोमेदफ स्मृत । २० उत्पाद aaur सप्त सप्तधैतद्विभज्यच । तेभ्य प्रादाहिरिभेणारसप्तवान वसन्ति दि॥२१ सोमफस्नुमनाम्यन्द्रो दुन्दुभिज महागिरि । वाजिनो नारदीयो गोमेदाण्यश्च भूधरा || २२ मध महरपाका वहन्ति सुपावना | शिवा विपापा ममता सुकृता मनुवसका ॥२॥ सिद्धि कमामिपाचान्या सर्वकामफलप्रदा । मावृस्य चैतक्षीपन्धिनिलक्षेण विराजते ॥३॥ शीमोधि समास्य कुशद्वीप स्मृत हिजा । चतुर्लक्षप्रमाणेन योजनानाञ्च एयमाद्य प्रोक स्मृतम् ॥

·दक्ष काण्डे - एकचत्वारिंशोऽध्यायः 261 मपरसप्त तथान्या नियमतामजोऽनान्यो वपुग्मानधिपः खलु । बरपाय तनयानमा माघेतद्विभज्य ॥१६ प्रादात्म्यो यथान्याय सर्वशास्त्रार्थ वित्तमः । जोनारूप्या मतिम्रा नेत्रा पापविमोचना ।। २७ वृत्तिरिस्पत्र परमा सुपावमाः । उन्नतः कुमुदश्चैव कुमारो मेघदाखको ॥ २८ महिमा द्रोणकरसप्त गिरयोऽप्यन्त्र भूसुराः । दध्यघितिदावृत्य पतुलसप्रमाणकः ॥ २९ पतस्याप्यमितः फौचही विषमतात्मजः । ज्योतिष्मानस्य तनुज्ञास्सप्त संस्थास्तृअतिरे ॥ ३० तेषां पादाद्विमज्यैतासप्तपास सरिनगम् । कुशेशयो हरिश्चैव पुष्पावध विद्रुमः ॥ ३५ दिमाद्रिद्युतिमांधेय मन्दरस्सततेऽचलाः । शिया विधूतपापाच, हिमा पूर्ण विनीतका ॥३२ सिलपापाचस्तमा सप्तसरिद्वगः । अलक्षप्रमाणेन योजनानामिदं द्विजाः ॥ ३३ घृताग्घिरेतात्य साएलक्षप्रमाणकः । माघृत्य शामलीद्वीपमेतत्पोदशलक्षम् ॥ ३४ शुतिः निपातसुतस्सीतत्संविभज्यच । सप्तपुत्रान्समुरणार तेम्पा मादापयामामम् ॥ ३५ तिमिस्सुरभिश्चैय विद्धकः । सम्यक्तटोदुन्दुभिध पुण्डरीकोश्य सहते ॥३६ कुमुदा कयरी धात्री पामा पौण्डरिका तथा । मनोपमाच सन्ध्यामा नपस्सप्त सुपायनाः ॥३७ मावृत्य पोदशेनेतदिन्धिलक्षणहि । द्वीपं गोमेदकं विमा दानिशलक्षयोजनम् ।। ३८ हव्यः (मन्यः) प्रिपातसुतश्शारत्येतद्धमंमार्गतः । उत्पाद्य तनपान् सप्तसे पामेतद्विमस्यचा पचयानत्र गिरयस्सतण्यायसत्तिहि ॥ ३९ इति धी कान्दे महापुराणे विरसंहिताय शिवरहस्यमण्टे दक्षफाण्टे चत्वारिंशोभया यामनध सप्त द्विजोत्तमाः। ॥ मप एकवावारिंशोऽध्यायः ॥ पुष्कादीर वर्णनम् ॥ सिंदकः समय चलकोऽस्तोदयाचली । भविश्यामिछान्योऽपि स्पषध महागिति मपाती पेनुका पुण्या वपदी एकुमारका । कुमारपळपापेभुरसा सरिद्वराः॥२ मधिोतदात्य द्वात्रिंशलक्षपोजनः । पुकादीपमापत्य घेताशेय योजनामातुपटिलशमानेन पिस्ततम् । विषयतात्मजस्ता ध्ययनोऽधिपतिः । मंगभूयतुरस्यापि तनयो नौ महारली । तयोभिज्य तदीप दण्यानमारमयित् ॥ ५ पृश्य महेदय परयो नीलपर्यतः । पाइन्दौर माहेन्द्ररसप्तपमघटेश्वः ॥१ पूटिलाच शिवोमं घरणी सुमनास्तथा । सिंदिशव कुमार्यन्या सतनघरपायना। 110 द्वीपऽस्मिनचलोडपोऽपि पशाशयोजनः । निवपत्र दिपालाइदापासोपविधुताः॥८ योमनाना शमविणापत्पपारिधिः (तिष्ठति) । एतद्धीपं समावृत्य स्वाददो राज पलु ॥९ द्वीपोतेषु गियरमा हावापो । मारपठिपजाते समावृत्य योनिपीन ॥ १० मारम्प मे दीपानि ससमुद्राणि साय । मानापाश যারাবিক বা समय ममा मानमेदि निशितम् 1ोरिप्रमान वर्मभूमिलती दिसाः ॥ १२ समपालगिरिस्तांतु समावृस्य विराजने । एलोय पशसादयोजनानां प्रसिबिमद् ॥ १५ ततो मासोऽपि सापिसोrt शतम् । योजनानाच सानि मेपटापास्यत् स्थित ॥

·262 धीस्फान्दे मंदापुराणे पकोनविंशलमञ्च । प्रत्वारिंशत्सहस्रकम् । पञ्चत्रिंशच कोटीनां तमोलोकस्ततो द्विजाः ।। मण्डस्य भित्तिः पूर्वोक्ता ज्ञेया सा कोरियोजना | पञ्चाशत्कोटि पिस्तारो मेरोदक्षिण पार्श्वत: पावन्येपु विज्ञेय' मानमेव द्विजोत्तमाः । मेरोरत्तरमागेभ्यो महान् फैलास पर्वतः॥ १७ ब्रह्माण्डभिचिनिकटे श्रीमानत्र विराजते । तन शम्भुर्गणैर्भक्तः । स्तूयमानपदायुज विराजते महादेव्या नित्यं मुदितमानसः । मण्डस्यास्य बहिर्भागे रुद्रास्तिष्ठति :रक्षकाः ।। पलक्षण यांप्रमाणमिदमण्डं मयोदितम् । शलक्षणप्रमाणैश्च पहन्यण्डानि भूलुराः॥३० इति श्री रकान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवाहस्यखण्डे दक्षकाण्डे एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।। दक्षकाण्डस्समाप्तः। -- ·Erriage श्री महागुरुभ्यो नमः॥ अविघ्नमस्तु । श्री विनेश्वराय नमः ॥ भी प्रणतातिहरायपरस्सैब्रह्मणेनमः ॥ श्री स्वान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे ॥ उपदेशकाण्ड प्रारम्भः॥ शिवम् ॥ परदिशयो विजयते ।। शुलीपरधरं विष्णुं शशिवयं चतुर्भुज । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ विनेश्वर विश्वयना यिमलमानयोधकम्। उपदेशकाण्डपूर्वमुमापुत्रं नमाम्यहम् ।। सृष्टिस्थित्यन्तहेतूनां विमूर्तीनां च तिथे। श्रीमरपश्चापगेशाप परस्सैब्रह्मणे नमः ॥ ॥ यय प्रथमोग्यायः॥ धीमहाकैलास निरूपणम् ॥ ऋषय:- गस्ति मेरोशामागे महान् कैलासपर्यतः । समीपतोऽण्डभित्तेध भवतेति समीरितम्॥१ कि पोऽयमृपिश्रेष्ठ किं प्रमाणः किमुच्छ्यः । एतासय विशेषेण वतुमईसि तापम॥२ - तम्य तमालप शृणुणं पाह्मणास्सय गुह्यादातरं परम् । भस्तिमेरोददग्मागे महान् फैलासपर्वतः॥३ पांपत्य सगणम्यायं समतस्येन्दुमीटिनः । संघासो योजनानाच विशफोरिभिरायतम् ॥५ श्रीनत्यमेतद्विगुणमय क्षेयं द्विजोत्तमः । नवरक्षमयं मध्ये शिखरमुत्तमम् ॥५ महेशप नानारतयिचिषितम् । प्राकारगोपुराष्ट्रालरळमीभिषिराजते ॥ ६ रवासिहासने महान्यम्भुस्सदाशिषः । प्रपुलमोलासपश्चपिशमुखोज्वलः ॥ ७ पृटमानायुधो भास्वपञ्चाशश्वरमण्डितः। फुटटरसायुजान्तभीदायप्रियुगळोज्यल। ॥e विचित्ररदापचितमपणापि भूपिणः । भनेकोटिस्थांभः परमानन्दविह मपातसनुभीगान् उपलक्षणयर्जिनः । यतो याचो निधतगते अप्राप्य मनसा स६॥ १० मदासदाशियस्सोऽयं राजसे तत्र पर्यते । राक्षयः पशविण्याता रुद्राय पदयस्तथा ॥ ११ प्रापयरस परितस्तमुपामते । सभ्ययुग संपरसर्वपापी सनातनः।।१२ परिवार स्वसाकार्यसमुचनैः । मामृत्य राशियर मेतान्यानपि दिमाः ॥१॥ एकादशातिरम्पाणि एकान्तमयायो । मूर्नयः पश्यन्या समोपपि मृतयः ॥ १४ निषसन्ति प्रोगेसा शिजरेपु द्विजोत्तमाः 1 एनान्यपि परीप चन्द्रकान्हानि मुमुराः ॥ १५ पषोत्तमा तानि शिमरामि शिवरादि । मन्त्र विश्वमाटो मर्मयोऽष्ट मद्देशितः ॥ १॥ साजयो नय संपाका शम्मौरेष विभूतयः । एताप पयिंगस्या मनयोऽतिमनोदाः ॥ १७ ·264 श्रीरकान्दे महापुराणे मातृकाश्चैकपञ्चाशत्संख्याका निवसन्ति है । एकोत्तरसहनश्च शिखरायभितो द्विजाः ॥ १८ अग्निकान्नानि सर्वाणि तान्येतानि मद्देशितुः । अष्टोत्तरशतश्चात्र ताण्डवेशस्य मूर्तयः ॥ ९ सतकोटिमहामन्त्राः प्राप्ताश्वेशतरूपताम् । निवसन्ति महादेवं ध्यायन्तोहृदयांबुजे ।। २० एसेपामभितो विधा दशसाहनसंख्या । तथैव चैकोत्तरया शिखराणि महान्ति हि ॥ २१ एनानि स्फटिकामानि राजन्ते शङ्कराक्षया । मन्त्र विघ्नेश्वरस्कन्दौ महाशास्ता च भैरवः ॥ २२ वसन्ति देवदेवस्य कुमारा: पाया मुश । नन्दिगिमहाकाळ प्रमुखाश्च गणाधिपाः ॥ २३ वृपेश्वरोऽपि धर्मामा कामधेनुरभीष्टदा । दुर्गाद्याश्शक्तयश्चान्या भक्ताश्चण्डेश्वरादयः ॥ २४ तयात्र मूर्तयः पञ्च नित्यं शिवारापणाः । एतेपामभितो क्षेयं लभमेकोत्तरं विज्ञाः ॥ २५ शिस्त्राणि मनोनानि रत्न कान्तीनि सन्ततम् । प्रत्यामागे स्थितेचा विष्णवः परमेश्वरम् ॥ २६ उपासते परं तर ज्योतिलिङ्गाकृति शिवम् । निवृत्तेच्छाः पद्माप्ती मोक्षमेवाभिकाक्षिणः ॥ २७ मथोडक् शिखरेयेवं विगतारो महेश्वरम् । भान्तो मोक्षमिच्छन्तो निवृत्ताः पदयाञ्छ्या ॥२८ प्राच्या स्थितेषु शिखरेचिन्द्राद्या लोकपालकाः । वृगरूढं महादेवं ध्यायन्तो निवसन्स्यमी ।। २९ दशिणाशामुख ऐवं दक्षिणामूर्तिमव्ययम् । शिखरेपुच ' याम्येषु पयस्तंशितवताः ॥३० पायत्येकानमनसा तत्वज्ञानाभिकारिणः । दशलक्ष तथैका शिखराणि महीसुराः ॥ ३१ राजन्ते परितक्षेपां स्वर्गकान्तीनि तानिहिं । शिस्त्ररेण्येपु विप्रेन्द्रा भूतानामधिपाः स्मृताः ॥ ३२ दशायुतानि (दशायुधानि) रुद्राश्च सिद्धविद्याधरास्तथा । तथा गगडान्धर्वा सुरभिश्च पयस्विनी ॥ ३३ चिन्तामणिः करावृक्षसरानिधी उमे । सुन्दयों रुद्गपिाका नानाधण्यपि द्विमा ॥३ सामीप्यरूपां मुक्तिंच प्राप्तास्त्वत्र, घसन्तिहि । एतेषामभितोऽन्यानि शिखराणि द्विजोत्तमाः ॥ ३५ राजतान्येषु संसाच कोटिरेकाधिका मता । एतेषु शिव सृष्टाहिद्विसहस्रमिता गजाः ॥ ३६ वळक्षा प्रणवात्मानो निवसन्ति शिवाशया । अश्यास्तथा वेदमया विमानानि प्यास्तथा ।। ३७ एकपादो द्विगदश्च त्रिपादो बहुपादकाः । अगदाश्चैकयाना दिश्यादिवदनाः परे॥ हायदनाः केचि देकद्वित्रिकरा द्विजाः । महराश्चैकनयना द्विपादिनयनाः भनेकनयनाचान्ये विक्यताः परे । मनुष्यवदनाः फेचिस्पतियपनाः परे द्विजाः ॥ ५० गजाश्वसिंहशार्दूलगोमायुबदनाः परे । मन्तवानरमलुकतरक्षुब्दनः परे ॥१ एते भूतगणास्स नानास्पादिशयाशया । निवसन्ति समुत्पारिशवनार द्विजोत्तमाः ॥ ४२ दिव्यारामसान्नाणि दिव्यधीर्यान्यनेकशः । काननानि च भूमि नानाधयाणि सर्यतः ॥ ४॥ प्रग्यो नाकिनः केचिनियसन्ति द्विजोत्तमाः । सालोक्यरूपां मुक्ति ये प्रासाइशंकरपूजया ॥ ४ भुक्त्वा तेऽपि महामोगान्य सन्ति परया मुद्रा । भष्टादशोचरदशमेकादशसहम्नकम् ॥ १५ सधैकादशलमश्च कोटिरेका द्विजोत्तमा | शिसत्राणामिमासण्या सापामिति निश्चिताः। एवं विराजस शंभोमहाफैलास पर्षतः ॥ ५६ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शहरसंहितायां शिपाइराखण्डे उपदेशकाण्टे प्रथमोऽस्यायः॥ तथा परे ॥ ३९ तथा ·परिवृत्य विराजते ॥१ । पर्वतः ॥१४ उपदेश फाण्डे -द्वितीयोऽध्यायः 265 ॥ अथ द्विवीयोऽध्यायः॥ भी महाकैलासे नन्दीश्वरादीनां स्थान निरूपणम् ॥ (वर्णभूमिरघोमागे वस्यैतस्य द्विजोत्तमाः । कोरियोजनमानेन मात्र बास्सहस्राणि ऋषपाच तपोधनाः । सुगनि च भूतानि मुक्या भोगान्यथेसितम् ॥ २ घर्तन्ते शिवभकारले शिवम्यानपरापमाः । माका. स्वर्णभूमि वा काञ्चनो राजतेऽमितः ॥ ३ कोटियोजनमानेन विशालोऽस्य समुन्नतिः । द्विकोटिका समुद्दिष्टा द्वाराग्यशाप भूमपः॥ ४ गोपुराण्यटकस्यानि तेपु द्वारेषु चासते । कोटिभौमानि दिव्यानि नानारतमयानि दि॥५ तत्र प्राचि हरिद्धागे गोपुरं यद्विराजते । तद्द्वारि खगणैस्साघु विघ्नेशस्तिष्ठति विज्ञाः ॥ ६ अग्निदिग्गोपुरद्वारि पीरभद्रो गणेसह । वर्ततेभ्यं महासायो ब्राह्मणानामधीभ्यराः॥ ७ याम्यदिग्गोपुरद्वार नन्दिकेशो गणाप्रणीः । गणैः स्वकीयस्तारसे घेत्रपाणिरयं द्विजाः॥८ नेत्यां गोपुरद्वारि मग्यः खास्तह । विराजते महासाव शंकरामाविधायकः ॥९ प्रत्यदिग्गोपुरद्वारि सुग्रह्मण्यपिशवारमनः । स्वसेनामिण्यं तन तिष्टसंग दिलान् ॥ १० पायुदिग्गोपुरवारि दुर्गादेयी गणेस्सह । तिष्ठत्पपा महासत्या शियं पाया द्विजोत्तमाः ॥ ११ उदादिग्गोपुरद्वारि महाकाळो विसमते । देयं देवी हदि यात्या गणेसाफमसी महान् ॥ १२ ईशानगोपुरद्वारि মায়ানা दरारमा । शास्त्यानिशमीशा शिरसा संवहन द्विजाः (जगए) पयमेते महामागाः पालयवखिलं जगत् । अनेकशिपये महालास मानारतमयदिव्यः प्राकारेणापि संवृतः । ननं पश्यति पापिष्टा राक्षसा दानयाः पो॥१५ मवान्तो प्रलयेप्येधतेऽण्डोपरि द्विजाः । फैलासेऽस्मिन्महादेवः सानुग्रह कारफः ॥ १६ मनुपई फरोत्येष सयपामारमना विजाः | जम्बूद्वीपस्य पैलासे निग्रहानुप्रासुभौ ॥ १७ विदधाति सदा शंभुः स्वेच्छया परमेश्वरः । सानवरूपी कलाप्तापुभाषपि मदीसुतः ॥ १८ मरणादेतयोः पाप सणाच विनश्यति । शियामया पृतायेवो न मह्यां यतो द्विजाः ॥ १९ ज्योतिर्मयो विमानन्ति पुराणाविशारदाः । महासदाशियांभु मंदाकैलासवर्षसे ॥२० रमन्तदेयध विष्णुपूर्वगणापि । महाममिस्तपोनिभितनिस्य प्रपूजितः ॥ २१ सम्वणमेपनो रामसेऽत्र मदी। धीकण्ठायो महादेयरसर्यदेव पररपि ।। २२ अंपूद्वीरस्यफेलासे निप्रदानुमहाघुमौ । करोति सजीपाना स्पेन्छया प्राणोचमा २३ मातियाखानपाथा महादेयो महेश्वरः । एनयोगमयोर्यस्लाइर्तते लोकरक्षा 11२४ तारा मवाति पूपादेवि भान्यितः । कार्य व्यति पदिय मा क्षति पुत्रदा ॥ २५ पृपिरयादीनि मतानि समर्यादानि भूगा । प म पठतेश्या गणोति व समादितः ॥ २६ मायरियाताम्या संपामीशा प्रसीदति । मायुरारोग्यमैश्वर्यमसौ विदति मामयः ॥ २७ शिष्याय मलिपुजाय लाय प्रदर्शपेठ । यसै कामे , दाम्य दांपेदनमुघमम् ।। २८ मित्र बनोसेन गुह्या हाती दिशाः । सपरिमं धुत्या पाप्रपादापीत २९ माप मामले मुमाया मोगाययेमिसान् । उपायोरिम धावा : सामान् १० हमपा एतरभुग्या सादरपा युधि स्वितान् । बेलाममममीमान् मालगानामग्री रति भी सादे मदापुरावे दारसंहितायां सिपाहस्यपणे रसाद द्वितीयोगमाया 17 ·266 श्रीकान्दे महापुरामे ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः॥ श्री स्कन्द पाहन मयूर फुकुट चरितम् ।। भाषय:- शूरपद्मो महाघोरः पुरा जातो हि सातुजः । सिंहाननस्तारकोऽस्य कनिष्ठी बलशालिनी ।। न विद्यः क गतायेताविति सूत महामते । यहि कुकुटयोदेही शूरसंगृहा निर्गतः॥३ इत्युक्तं भयता सूत हेतुमा केन तद | सूतः- शृणुध्वमृषयरस यूयमवावधानतः॥ ३ कल्पे कस्मिन् पुरा खामी मयूरञ्चाभूषणम् । मधिष्ठाय विनिर्गत्य लीलयासचरागः ॥४ प्राप कैलासमतुल पर्वतानामधीश्वरम् । भवपद्य मयूरास्वाबाहनानामधीश्वरात् ॥ ५ गिरेरघो मयूरं तं कुकुर केतुकपिणम् । संस्थाप्प पित्रोनिकटमापायं प्राणोत्तमाः॥ ६ अवालोफयतामस्य तदा पृत्तिनुभावपि । ब्रह्मविष्णुमुखा देवाः सेवितुं परमेश्वरम् ॥ ७ समागता व्ययस्थाप पाइनान्यत्र ते तदा । परमेशान्तिकं पश्चायुस्सर्वे द्विजोत्तमाः॥८ थाहनानि सदा तेषां मयूरै कुकुटं परम् । मप्रणम्प स्थितानी पर्पयुक्तान्तरारमभिः॥ ९ शारयाऽवलेपं चत्वारि भूतान्येषां तदा द्विजाः । बोधयिाधा मयूरस्य फुकुटस्य महौजसः ॥ १० तदा मिळित्या तेऽन्योन्यं मन्युना व समन्विताः । मद्रावयन् महावेगात्सलोकेषु तान्यहो । ११ लुण्ठयित्वा विघलोकं विष्णोलोक सुरेशितुः | चाहनानि च सर्षाणि मारयामासु रकुधा ॥ १२ तत्र तत्र स्थितान् देवानन्यानपिपथिस्थितान् । हाहाकारोऽभवदीमत्तदा सर्वत्र भूमुसा ॥१३ दाध्यैवंतानि भूतानि तसल्लोकान् क्षणापुनः । नियस्य मिळितानीइ पूर्वयत्तानि शीघतः ॥ १५ ततो विनिर्गतः स्कन्दः प्रेरितश्शांभुना पुनः । अनन्तकोटिभूतानि वतन्ते यत्र लीलया ॥१५ ताम्रचूडशिखण्डिग्यां साफ तस्मातवान् स्थलम् । ततो विष्णुमुषा देवा नत्याऽशु परमेश्यरम्॥१६ प्राप्तानुसा निवृत्तास्ते वाहनारोहमेच्छया । महमा घाइनान्येते किमेतदिति विस्मिताः ॥ १७ समागरम जनः स्वावलोकनियासिभिः । पोधिता भूतचेष्टां से याहनानां मृति तथा॥१८ लोकानां लुग्नं चापि महादुःखसमन्विताः । समागस्य गुई शीघ्रं प्रणम्प विनयानताः ॥१९ चिरे तदिशेपेण घृतान्तमनुप्र्यश: । फैरसमावरितं घेत्यं दीप्ट्यं पदत हे पुराः ॥२० स्पतशंका मम पुरा यूपमत्र मदानया । इति पृष्टा गुहेनते विष्णुपूर्यास्सुरोत्तमाः ।। २१ मयूरकृयुदाम्यां ते साकं भूतानि देयप । शूगरपमेकं अधर्म पासमतः परम् ।। २२ तारक सिंहकाचंच तानि चत्यारि मन्युना । घाइनान्यसदीपानि हत्या भाडेपु पूर्वयात् ॥ २३ पादनस्य मयूरस्य कुटप सिसण्डिनः । यन्तेि देयसेनेश रक्ष रक्ष यानिधे॥ ३४ इति सेपां पयाधुराया तानि भूतानि पशुसः । समात्य पुरेशानामपकारो पता तस्पमारे पं0 महारया । शशापैतानि भूनानि चायाययं गुहस्तदा ॥ २६ ततो मीतानि भूतानि प्रणम्प स्कन्दमध्ययम् । मागसो विनिवृत्पर्य प्रसाफ पुरनायक ॥३॥ एरया तदुचितामामामय रक्ष दयानिधे । सम्पदाहर जन्म नालाभिः सयंते भयान् ॥२८ इत्युपाया से प्रणेमुस्तं मयाससमध्ययम् । तानि मूलानि देयेगस्ततः प्राह रूपापसात् ।। ३९ सा॥२४ भयताप ·भवत्यो जादेश काण्डे - चतुर्थोऽध्यायः 267 युमाक्रमामुखम महाया । तत्र जन्मन्यहं युग्मानाज्ञां रत्या छपावशात् ।। ३० पुनः प्राचीन रूपच प्रदास्यामि च सं । इत्युक्तमात्रे देवेन शूरपनारपके तदा ॥३॥ उमे भूते महाभीते प्रणाय स्कन्दमव्ययम् । देवदेव दयासिंघो रक्षावां परयामुदा ।। ३३ अकुर्वाय तो योरे यहिंकटमः । कृपापात्रे भविष्यायः कदाति सुरेश्वर ॥ ३३ सत्प्रसन भवता यासुरं जन्म मीपणम् । दसमलाका मोक्षो भावि सर्वाधिपाययोः ॥ ३५ समाफर्य सयोश्शूरपमयोश्चन गुः । मन्दसितमुखोवाच मुकवाव्यक्तमव्ययम् ॥ ३५ युपी प्रसिद्धो जगति शूरपद्मास्ययैकया । महासुरो महाघोरो भवतं देवघातकः ॥ ३३ तत्र जन्मनि दैत्यागात् मोचितोऽयं यदा तदा । वाहे कुकुटरूपं यां तदा भूयामदासया॥ ३७ इत्युक्त्या तामि भूतानि प्रेषयित्वा मरेश्वरः । अपलोक्य मुरारसर्वानात्मपास्थितान् मयात् ।। ३८ पर्या मारितासेना बाहनानि च हे सुराः । यथापूर्ववदेतानि भयन्वय महाशया ! ३९ पवमेताना एटया प्रेपयित्वा स्वकं पुरम् । माया पहिणं पं नानालद्वारमण्डितम् ॥ ४० सपुर माप देयेशः क्षपादेय महीपुराः । भूतान्याने चत्वारि काश्यपस्य महात्मनः ॥ ४९ संवयुस्त्रयः पुनात्तहानी माह्मणोचमा | तारकं सिंहयात्रंच यदा स्कन्दो जधान तौ ॥४२ भूताकारेण कैलास ययतुः पूर्वपद्विभाः । शूरपद्मस्तु देवेन इतमात्रेण शीघ्रतः ।। ४३ गृहीत्या परमं रूपं यदि कुमुटयोदिमाः । मुर्द चकार देयस तदात्यन्तं मुरेशितः ॥ ४॥ इति सम्पमापशन इशादीनां समुद्यः । पुनान्यदिनभेष्टाः भोतव्यं यद्भवी मितत् ॥ ४५ इति भी स्का महापुराणे शंकरसंहितायां शियाहस्पखण्डे उपदेशकाण्डे तृतीयोजयापः || ॥ अथ चतुर्षोऽध्यायः॥ शूरपनस्य सन्द वाहनत्व प्राप्ति । फरपा--सदमा शूरपास्य प्रपिताजामुरारीत या | माया या जननी तस्य क पते से उमे मुने ॥१ सयोचान्तमलाफ यद स्त तपोधन । सूतः - समामता पदा शूर युद्धकाले अनन्यासी ॥ २ उफावा यिनिर्ययो माया मीता मन्दरपर्वतम् । तदपाऽज्ञामुखीं पाप्य शूरादिपु मृतप्यपि ॥ ३ भीपर्वत गिरिष्ठ माशु सुते परे । रयुक्त्या प्रययी माथा मुखामजमुप्ती तदा।।४ कालपादेयापादयो मृताः । असुरेन्द्र दरम्य लायमसिर धीपर्वत गिरियरमागत्याजामुनी तवा हिरा समातरं मायामालीप यदुपाल५८ ॥१ मनोधरममा माया मास्तु से दुःखमारमजै । सूरणमस्तय भ्राता मयू इयटं घपुः ॥ ७ प्रदीया प्रविष्णुम्यां पन्दितं पदमापितः । गुहवादन केत्यर्थ मनन्य परे॥८ भूताकारेण शासे तो सिंहमुएताली । घर्तते तम सन्तोपान्मभ्ययं शालिनी ॥९ रति माया पचाया परनां तदात्मना । मातरेते महापापा कायमेशमियं गतिः॥t. यस्तरवतोऽपायं पृष्ठम्ये महमादरात् । मापा - कस्सिन् फाप पुरा कपिन्छायद्धीपे नृपोचमा प्रमाणपो धारमा सत्ययागनसूपकः । पम्प तस्य नृपसेस्सुकुमारी समिणी ॥ १२ सामुरादयामास पमनी को पुती नृपः । पृथशाती तथा घान्यो चायासतमा १३ ·। तथा 268 श्रीस्कान्दे महापुराणे चकार च महीपालः पुत्राणाञ्च यथाकारम् । पितृमातृपितृभावनामानि प्रधिताम्ययम् ।। १४ शूरपझाल्यको पूर्वी यमळौ प्रपिता मुवि । सिंहतारकनामानावन्यायपि सुतावतः ॥ १॥ राज्ये पुत्राव्यवस्थाप्य प्रभाकरमहीपतिः । प्रतस्ये भार्या तप्तुं तपोवन मनुत्तमम् ॥१६ सूतदयो यथान्यायं राज्य यतन्त्रिताः । तदा समागतोऽगस्त्यइशूरपारययोस्तयोः ॥ १७ अवदछहमाहात्म्य सर्पपापनिातनम् । सिंहतारफयोरे तृणबिन्दुस्तपोनिधिः ॥ १८ तथा बुधभयोगीच योगिनां प्रवावुभौ । समागत्य क्रमेणैतौ सर्वलोकोपकारको ॥१५ पुण्यं दुर्गामहाशास्त्रोमर्माहात्म्यं सत्यवेदिनौ । तदा जगदतुस्तयं चले सम्पायथारुचि ॥ २० त इमे भूभृतश्श्रुत्वा ऋषीणां वचनं महत् । केनापि पुण्यपान बभभक्तिसंयुताः ॥ २१ धूरपद्माख्ययोर्भक्तिभयोषण्मुखेऽभवत् । सिंह तारफयोर्दुर्गा महाशाखोरजायत ॥ २२ मयूररूपमादाय शूरोयोटुमियेप तम् । पद्मस्तु फुकटाकारं गृहीरवा पण्मुखस्य सः ॥ २३ केतुरूपतया प्रीति फर्तुमेच्छन्महाबलः । सिंहतारकनामानी सिंहदन्तिशरीरिणौ ॥ २४ दुर्गामहाशानोर्वाहन समीयतुः । एवमेते महीपालास्तत्तद्वाहामिकांक्षिणः ॥३॥ तेषां पदामि संयोदु सर्वदा भक्तिसंयुताः । पुत्रेषु राज्यं निक्षिप्य वरतर्नु प्रतस्थिरे ॥ २६ चत्वारिंशत्सनाणि तेपिरे ते तपो भृशम् । तदा देवा गिरि सर्व कैलानं परमेशितुः ॥ २७ सेवाय संपतास्वाति वाहनानि गिरेरयः । व्यवस्थापखयं प्रासाः परमेशान्तिकं मुदा ॥ २८ तद्वाहनानि सपी ग्रह्मविष्णुमुखादिनाम् । मयूरं कुकुटं प्राप्य स्कन्दस्य पामेशितः ॥ २९ दुर्गापा याहन सिंह महाशास्तुर्गों तथा । यीय प्रोचुर्षचस्तानि गाडादीनि पालिके ॥ ३० भवत्पदाप्रये पुत्राः प्रभाकामहीभृतः । तपश्चरम्ति सुमहरपञ्चाग्यन्तरगा इति तेषां वरः भुत्या मयूरादीनि कोपतः । अस्मदीपपदमाप्तिः कथमेपां भवेदिति ॥ ३२ समागस्य तपस्यानं निशाम्याग्नीन् वृहच्छिखान् । युष्मामिरेतत्सुमहरिकमयं तप्यते इति पृष्ट मदीपालश्चत्वारो बहिपूर्वकैः । जगदुर्वाचित तेषां पमानशरीरिण, ॥ ३४ परसायं पदान्येपामरमाकं पर्दिपूर्षिणाम् । इयेपास्मन्मुखानाशु भूतानि भवसाधुना ॥ ३५ शापित्वैवं ययुः स्थाने यहिपूर्वाणि शीघ्रता । गनुएत्य महीपालास्तरस्थान मापिरे तदा ॥ ३६ तत्तन्मुखा महादुःखात् स्तुत्वा बर्हिमुखानि ते । भूतान्यनि चत्गरि यीश्य पहिगुखान्यतः ।। ३७ प्रमानि गिरं प्रोचु (प्रैय वप्तताधुना । युग्मादिष्टे भवत्यने चिरकालेन सत्यतः ॥ ३८ इति तेषां पवरधुरवा भूतान्येतानि पालिके । अण्डायरण (भरण) भूतेषु मिळित्यान्यवसामुदा ॥ ३९ सतरतुरा महादेवं परमेश्वरम् । निवृत्ताः स्वानि याहानि समारा मुदाधिताः ॥ पयुः पदानिखायागु विष्णुप्रझमुखास्सुते ॥ ४० इति भी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवाइस्यनले उपदेशकाण्डे चतुर्षोभयायः भृशम् ॥३१ तपः॥ ३३ प्रणय ·उपदेश काण्डे - पञ्चमोऽध्याप. 269 ॥ अथ पञ्चमोशयाय ॥ शापाद्भुताना शूरपद्माद्यसुख प्राप्ति ॥ सिष्ठःस्वसेषु भूमे चतु पलशालिपु । अण्डायरण भूतेषु मिळियाने फकोटिषु ॥१ वानीमसुरैया द्राविता युद्धमध्यगे । कैलासगिरिमासेदुस्मय भूतातास्पदम् ॥३ तत्र भूमामि पाणि प्रार्थयामासुरात्मनाम् । शरण नाकिनस्सय रुपन्तो निता ताई भुत्या च गारि भूनानि इता नाकिना गिर । निगत्य तानि भूलोक भूनेस्साहाय्यता गते ॥ ५ ममारपन्यहन्देत्या नायुधैदरिलोप है । पराजिनेषु दैत्येषु भूतान्येतानि पालिके ।। ५ मूलोकस्यानि भूतानि प्रायित्वा निजालयान् । मण्डावरण भूतानि मायाशु पयसन्मुदा ॥ ६ ततो देवासमा प्रापु स्वानि पहान्यमी । मरेन्द्रस्तदा गूढ कुपचिदनुजोचम ॥७ घण्टापरणमप्पा गणानामधिप सदा । प्रणम्य विनयेनाप भूतचेष्टा न्ययेदयत् ।। तात्या स गणाधीशो भूनान्येतानि कोपत । मदनुमा विहायैव देवाना शरणार्थिनाम् ॥९ उपकार तो यमाहत्या देयान् यहागे । तव्यमाघरमाय माप्यात परमुत्कटम् ॥१॥ दुयतापरति नित्य देशना मदचो पलात् । पर चाप भूनानि गणाधीशोऽतिमन्युना ॥ ११ असुरेन्द्र मुमतोपाद प्रेत्यदसौ पुरम् । तत प्रभृति भूतानि शत्रुभूतानि ना किनाम् ॥ १२ घमिरेडकति घोर निर्दपायमिनो यलात् । तत कुष्टयहिन्या साफ स्कन्दस्य यालिके ॥ १३ कदाचिसानि भूनानि देवानहाइनान्यपि । जन कोपरशारपूर्ववैर स्मृत्वा यथेच्छपा ॥१॥ সাধ্য এমুন জীয়ারানি মুখানি হয়। হয় হলরুমা ময়টি মাথামু। ततो भूगानि चपारि दानयन्यं प्रपहिरे । शुरपायरे भूते पद्मापयोऽसुर. ॥ १६ at घोररूपण पालिके । निहतपण्मुखेनाप शरपना मसामज ॥१७ पहिापुररूपण परमात्मन । ब्रह्मविष्णुमुदितो घससेऽधुना ॥ १८ गुदस्य देवोयम्प प्राचीनो पहिणी । तपोपिघातादेतणा भूताना पूर्वजन्मनि । १९ तया भूतयचा नाकिना मडादिनाम् । यादमानाच संहारमन्तुमादाय सामी २० बायोमराव परमी यदि गुरपणो । घास हरया चिt काल गुदासन निभातरी ॥ २१ मुद्दामा राते सापुभ्य मापतुस्सुने । भातरी यौतु विपाती हो सिंहमुखतारको ॥ २२ नहेर निहली ता पारितो पतोत्तमम् । मनाहारण केनास वर्तते मन्दिनन्दिती ॥ १३ पर स्यनाने दुर्गामहाशाखो: प्रमेण तो । सिरिररूपण पानी तो मयिष्यन ॥ २५ पताशयमाने घ प्राचीनी सिदन्तिनी । सामय पृषमतावतो नूनमेरमा । १५ प्रशामुखी सिंदेमयोर्दुर्गाप्रसाद यादयो । सामप्य पृषमोल पदेमातरप में ॥ २६ भाषा-महाश्य पुरा दुर्गाशास्तापे तायुमी पुते । गौरीमायोरपणा प्रमेन परमेधा २७ वामानामपीशान पुषमा पुगपरम् । एतयोगाने शीनादातीयता पपाशुना ne मापाउनुस्तदा घमंगापिणम् । निशम्प सध्यामाप्रमशिनपाएदि ॥२९ विमानेपुलासे गगेषु । मृगापिरम् । गजमेर महामरप मानीय चोप्रीत् ॥ १० मदानभषता प 68 ·270 श्रीस्कान्दे महापुराणे प्राध्या वाहनता श्रेष्ठा युवाभ्यामेतयोरिति । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तौ सिंहकरिणौ परौ ॥३१ सारूप्यं भवतस्वामिन् लोलवुध्योरिहाययोः । कृत्यमेतत्रपादेव व्यरस्थापितमद्य किम् ।। ३२ उक्तवन्तौ तु वो वीक्ष्य पुनः प्राह पृपेश्वरः । एतवाहनता प्राप्य वसतं मदनुज्ञया।३३ मां पात्या दीर्घकालेन मासारूप्यमवाप्स्स्थ । इति दयस्थितिं चने वृग्मो वाहनेश्वरः ॥ ३४ तयैव तौ सिंहगजी चाइनत्वमवापतुः । पुनः काळेन महता घ्यावा वृषभमण्यम् ॥ ३५ प्रचापतुस्वरूपं तनिस्ट प्राप्य तौ । स्यात्या दुर्गा व शास्तारं मोदेनेति सुखान्त्रितो ।। ३६ तदा तु दुर्गाशास्तारो नन्दिशं गणेश्याम् । विवाही वाहने रम्ये ययावतुर सुते ॥ ३७ तदा विचार्य शैलादिस्सिहयवंध तारकम् । उमे भूते महासत्वे वाइनत्वे युयोन ते ॥ ३८ शिवाराया तयोर्दुर्गा महाशाम्रोवरानने । इत्युक्तं वृपसारूप्यमात्मजे ते मया धुना ।। वाइयोः सिंहमजयोः पूर्वयोक्ष्मयोरपि ॥ ३९ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे पञ्चमोऽध्यायः॥ तस्य ॥ अथ पष्ठोऽध्यायः ॥ मजामुख्या पूर्वजन्मचरितम् ॥ ततो मायामा मायामपृच्छत्सातियिसिाता । खवृत्तान्त भविष्टा ब्राह्मणानामधीश्वराः॥१ माया- गोमेदाण्ये महाद्वीपे विशिषादोद्विजोत्तमः । शुभदाहाऽभवत्तस्य भार्या घर्ममप्तिस्ताम् ॥२ तस्यामजीजनद्याला त्या विशिष्टोऽतिसुन्दगम् । चित्ररेखेति विख्याता तदा त्वं पृथिवीतले ॥३ भूचकास्यपुरे फश्चिद्धरिजन्माभिधो द्विजः । बभ्य ।तस्य मतिमान् पुण्डरीकोजो प॥ ४ पिपाहा विधिना बालां द्विजन्मा सुमनोहराम् । नीत्या या स्वपुरे रम्ये म्यरतद्विष्णुभक्तिमान् ॥ ५ ततः कालेन विग्रस्य मन्नोऽभूरिस्वयम् । प्रसन्नेतु हरी विमो गृहीत्वा रनमुत्तमम् ॥ ६ दिमे दीनाशतकपसुदिव्यमावृतम् (प्रमायत) । अनेकशिष्यशास्त्रसरातो वेदपारगः॥७ निस्यास्पायी जितक्रोधो नित्यं धर्मपरायणः । अन्नदानेक नेत्तस्पर्णदानपरोऽनिशम् ॥ ८ तय विषय पक्षी कायोधन गर्षिता । यमूविथ महापापा र पशणा मन्मथस्य हि ॥ ९ तापपुरुषासक्ता दृष्ट्वा वा कचित् कचित् । क्रमेण यीतलजा स्वं तदिन्यान् बामणोत्तमान् ॥ १० पुनरम्यागतान याघृत्यतीनपि तपस्विनः । दानार्थ मागतान याम्दयात् स्थातुं समागतान् ॥ ११ मोहयित्वा स्वयशगान पलादरमपा पलु । पहुना f नरं यथा पश मदनमोहिना ॥१२ घयत्तपाय विप्रेन्द्रराययि स्नेहवशात् भृशम् । न परित्यक्तानपलायय परियोवधिम् ॥ १३ जानन स्थितस्तूष्णीमानान यात्मजे । हा समाएतशिष्यदुर्वासास्तपत यः॥१४ प्रत्यमदीसमायान्तं तव भर्ता द्विजोत्तमः । स्वशिस्वगृह रम्यं निमाय पटुमानतः ॥ १५ निवासं पायित्वाऽस्य कुलचिन्मष्टपं स्पयम् । मन्तपुर पविश्यास्य पेभिशानमज्यलम् ॥१६ पिमेय दपा दीप्रेम Rमागच्छान्तिक मम । हरयुक्त्या प्रेरयामास त्यामेय द्विजम नमः । १५ तथेति त्वं गृहीरयाशु भिक्षां पामशोभनाम् । स्या. तपोधनायास मिया नीयोपयः ॥ १८ ·- उपदेश काण्डे समोऽध्यायः 271 न ब्लीचकार ती भिक्षां कृता भिझाऽमुना यतः । तदैनं तापसश्रेष्ठं दृष्ट्वा स्वं काममोहिता ॥ १९ निवृत्तेव कचिकोणे स्थिया सुप्तपीश्वरम् । शारया गत्वा तदायाशमालिहितपती तदा ॥ ३० प्रबुद्धे तु ऋौ तस्मिन् पलायनमभिषिता । वीच्या सास्थले इचिवटवृक्षो महोन्नतः ।। २१ तसे यहुपात्तस्य मुले मेपाच शिपियरे । तेगं मयं मयाविष्टा प्रविष्टा ननुपासिशे ॥२२ उस्थिनस्तापसदिशष्यं धर्मगुप्ताद्वयं निजम् । वृत्तान्तमुक्त्वा तां पापा गृहीत्वाऽगच्छ मेन्तिकम् ।। इति तं प्रेपयामाप दुर्षासास्तापसां निधिः । धर्मगुप्तो विनियम्य विलोक्य सदनादहिः ॥ २४ मदृष्ट्या स्वामृर्षि पाप्य न होत्यदन्नया । ऋपिरेष ततो हात्या या मानापया सुते ॥ २५ reari वटवृसय मूले मैप समूहगाम् । तत्र गत्या भयान्छीघं त्वं गुप्ता वर्तसेऽत्र किम् ॥ २६ साप्ने योनि तिष्ठाशु दुराचारे महाज्ञया । शपिरयागच्छतु जवात धर्मगुतैयमीदशीम् ॥ २७ त्रिपुरा प्रेरयामास धर्मगुप्तं तपोधनः । स तथेति विनिर्गस्य हवा त्यामजमध्यगाम् ॥ २८ शशाप तक्ष गेनायं यम्वृझोपरि स्थिताम् । तस्यां राज्यां व्यतीतायां प्रातःकाले तपोधनः ॥ २९ समाप्य नियमारसर्वान् ददर्शनां पटेस्थिताम् । दशश्च जनारमा विस्मयोत्फुलमानसाः ॥ ३० पुण्डरीकस्य पान्यैपा वटवृक्षोपरि स्थिता । किमेतदिति साशंकं पदन्तोऽग्योन्यमद्रुतम् ॥ ३१ पुण्डरीक्षास्त नहिशष्यै ससमन्येत्य तपोनिधिम् । प्रणम्य विनपानम्रा मोयाच वचनं द्विजाः ॥ ३२ प्रेरितपा मया खामिन् मिझो दातुं कुटुंयिनी । मरते तापसश्रेष्ठ नागता पुनरेष सा॥३३ वर्तते वटवृक्षाने सपा विलयापहा । फलं कस्यैतद्वदैतदृषिपुङ्गव ।। ३४ इति तस्य याचबा ऋपिर्युतान्तमीदृशम् । उक्त्यैपा स्तमिता तम मया पापैचमाहतम् ॥ ३५ पुण्डरीकस्ततः कोपाइपिणा भवताऽधुना । शक्यतेघेशं कर्तुं खीपु पापरतासपि ॥३॥ पापकटमे पाप कहिं भवेदिदम् । ३७ इति भी स्कान्दे महापुराणे शङ्करसंहितायां शिवाहस्थलण्डे उपदेशकापटे षष्ठोऽध्यायः॥ पापय ॥ अथ सप्तमोज्यायः॥ दुर्यासशापेन प्रजासुसीत्यपाप्तिः॥ निशम्पाय वः कोपात्तातो प्रत्युवाच तम् । के वृया सेऽभिमानोऽयं पदयेवेति विमूढधीः ॥१ मनपा मारिता केचिद्गाह्मणा दुष्टशीलपा नो मतमा चारपा दुरिमका ॥२ मन्या पापधुभ्याम्पे घः पापिनो हिमाः । तब पनी पदि मवेदियं पापा सदा भवान् ॥ ३ पाहूय गन्छनु श्रीमान् तारयित्वा महीमहात् । इति तस्य वयश्शुत्वा तामादपसी द्विशः ॥ ५ तथा शादियं विविधरोहयती सुते । येधान्ये पुष्पा घूपमनया एतमेमुनाः ।। परतायतायेना महामन्मदीरदात् । इति माइ अपिश्रेष्ठस्तवत्यान् पीप भूमान् ॥ ६ पुण्टरीकोऽपि मृदेपस्तम्यां मोहनशादशम् । अनुप्रेने द्विवानमर्यानाद्वाने मदनाला तसिप तयाघाये ये विशास्तप्रसरताः । हे सरे तामिमां पापामादयामामुयन्मुसाः॥ ८ বিশ্বমান্নানগাল वृक्षमप्यमिय खिता। पुण्रीकस्तनधण्यकोपानलसमामृतः ॥ ९ फर्ष तिष्ठति मध्ये स साना द्विभरियम् । सरपि पदार कारण तापसाधुना।।.

·नम 272 श्रीरकान्दे महापुराणे इत्युक्तबन्तं तं वीक्ष्य पुनः प्राह तपोधनः । इतोऽपि यहवस्सन्ति स्वनार्यापतयो द्विजाः ॥ ११ नागतास्ते दुराचारास्तत्र तत्र निवासिनः । इत्युक्त्वा वीक्ष्य तां पापा क्षमध्यनिवासिनीम् ॥१२ त्वयाभिसारिता येऽन्ये तानुपायोचैटादितः । अवरुहा गृहं गच्छ स्वं पापे नामतो द्विजान् ॥ १३ तथेति तद्वषः श्रुत्वा त्यतमीः कुलटावधूः । नामान्युक्या द्विजानां सा प्रधानमन्धमाधिता ॥ १४ विस्मृता यहवस्सन्ति मत्संयुक्ता महीसुराः । वर्णिनोज्ये गृहस्थाश्च पतयोपि तपोधना ॥ १४ पभूवुर्वतभोऽभूदिति स्वकजीविनः । पलासर्यणमात्रेण यहयो ब्राह्मणोत्तमः || १६ इत्युवाच पुनश्चैपा दुरावारा हि तारसम् । तच्छुत्वा तापसश्रेष्ठः पुनश्च मोधविझलः ॥१७ दुश्शीला कुलटां पत्नी पुण्डरीकोध्यानमः । शात्याऽपि नदि जन्नाह भार्यामन्यां सुशीलिनीम् ॥ १८ उपेक्ष्य तस्थे त्यामेनां न परित्यक्तवानयम् । त्वया कृतानि पापानि यानि राशि दुर्जने ।। १९ फल पदानि तान्यस्य नात्र कार्या विचारणा । उयाचे सुते यीय स्वापिः पूर्वजन्मनि ॥२० समाकर्ण्य ववविशध्यैः पुण्डरीकस्ततोऽप्रवीत् । शैवस्त्यं वैष्णधानसान ज्ञायैवं कृत्तवानसि ॥ ३१ गारोप्य पापं यरिकञ्चित् द्वेषमात्रेण तापल । इति वन्तं तं वीक्ष्य तापसः क्रोधषिनलः ॥ २२ भगार्थ पापरकायामेतस्यां रक्तवान्यतः । भगचिसो भवाशु त्वं शिष्यरेतैर्दुरात्मभिः ।। २३ निन्द्यावं वैदिक मार्ग कुशास्त्रासक्तमानसः । सहभिाह्मणैः पापैर्भधे भवपराङ्मुखः॥२४ आचार्यपनीगमनादुरात्मानो द्विजाधमाः । भवन्तु पन्यो युष्माकं दुश्शीलास्त्यभिसारिकाः ॥ २५ शपित्वमृपि श्रेष्ठो पीश्यना वटवृक्षगाम् । पलादन्तुं यतोऽमास्त्वं पस्पर्शिय दुरास्मि के ॥ १६ भासुरीभव शीघ्रा मद्वचोगौरवादि६ । गूढासिमेपयूये एवं ततोऽयजमुखीभव ॥ २७ पापिट वृक्षादस्माद्यथेच्छपा । शप्तमात्रे ऋपियो भीता त्वं वटवृक्षतः ॥ २८ विनयेन तपोधनम् । प्रणम्योक्तानी याचं घेपमानायटिका ॥३९ भतारममा फोपेन तन्छियामाञ्च तापस । शपिरवैतादृशं फर्म कृतवानसि निष्ठात् ॥ ३० तथापि मे त्वयि भाषी कोपगन्धो न विद्यते । वर्तते प्रीतिरतुला रक्षनां वमृषीश्वर ॥ ३१ पेन केन प्रकारेण शरणागतवत्पल । इत्युक्त्वा पगनामैषा बहुवार सुते भपात् ॥ ३२ ततो ऋषिषरस्तुपः कृपया वीक्ष्य तामिमाम् । स्वरकृतानि दुराचारपेकानि क्षाळितानिहि ॥ ३३ प्रकटीकरणापाजामान्यथा घेरित मपा | तद्वा कर्मशेपेण दैत्य जन्मान निन्दिते ॥ ३४ स्पेन्छया स्वैरिणी सर्वान् पुरुषानतिमोहिता । रमित्या प्राप्य मां काले कमिचिदतिमोदिता ।। ३५ भोगमतुलमुत्पाद्य ततयावुभौ । महाशास्तगणस्पर्शाहग्या पायानि सनशा ।। ३६ धीवर्ष नगश्रेष्ठ वैराग्यमुत्तमम् । ततः कालेन कैलाम गया परमशोभनम् ।। ३७ कृतमीरीसपर्यान मोक्षमेप्यस्यनुत्तमम् । युवाव तपस्वी त्या शिवभक्तपरस्तते ॥३८ तय स्यं समुत्पन्ना दैत्यवंशे मुता मम । यथेच्छपेशं मोगं भुक्त्या मदनमोहिता ॥ ३९ प्राप्तासि पर्वतश्रेष्ठ भीपर्वतमनुत्तमम् । तथैतरफयितं सेऽद्य युष्मद्वृत्व पुसे मपा ॥१० इसा पर स्वं कैलास माय गौरीसपर्पया । मोक्षमेष्यसि सन्नेहो नास्त्यत्र त्यमिहारमजे । इति भी सान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवाहस्यखण्दे परेशकाण्टे सप्तमोऽध्यायः॥ गच्छावनी मया क्षणेच शत्वा प्राव ·%3D उपदेश काण्डे -नवमोऽध्याय 273 ॥ अथ मष्टमोऽध्याय ॥ मझामुखीमातु मायाया पूर्वजाम कथनम् ॥ मानामुखी - धुत मदीय वृत्तान्त भवत्या सायगीरितम् । तवस बदायाध मोतुमिच्छा ममाधुना ॥ १ इति पुग्या ववरभुत्वा माया प्राह गिरपुन । शृणु वासे पुरा पत्नी दित्याच्याह तपस्विन । २ भाषपस्याभवपुत्रा भूयासो मम दानवा | तासनमा युद्ध मारयामासुरल्यणम् ।। ३ ततस्लमातदु खाह पुत्रशोजन कशिता । श्रीशैल पर्वतमेष्ठमनुमागस्य मन्युना ॥ इनिष्पे तारसुरासानुःपाय तनयान् परान् । कृतसंकल्पचित्तैव पतिस्वा पतात मिती। प्राणास्त्पत्वाऽसुरे वंशे ज्ञातास्मि तनु पुत्रिके 1 शूरपद्ममुखान्दैत्यान् काश्पपासपता घरात॥६ जनयियाऽपान (पर्यान् पीडिताग्यीय मरते 1 कृतकृत्यातप त्या च पूर्वजन्मनि सुन्दरीम् ।। ७ पीय भातस्पृक्षा पुषीमजीमनमहो सुते । नगच्छामि पुनस्तस्प निकट पुत्रवाञ्चया ।। ८ भीगेलेऽस्मिन् गिरिभेठे शिवकैदयकारिणी । कैलास पर्वतभेठमन्ते प्राम्य मुदान्विता ॥ ९ गौर्या परिचित छत्या मोसमेण्यायशयम् । श्रीशैलात्पर्वतश्रेष्ठापतित्वाह यदा सुते ॥१० स्यकमाणा तदाऽस्य तमृपिई खमवाप्तवान् । मपरिपता काश्यपस्तु दितिमन्या पुलस्त्यजाम् ॥ ११ विवाह्य स्यकमोहोऽय घर्तते पुनरात्मजे । कालत्रपपरिमान शुक्रस्य कृपया मम ॥ १२ मस्ति व.पोकमधुना ययावदनुपूर्वश । तरेतदजयपेपा मातुर्वाक्य पथाक्रमात् ।। १३ समाकर्याय सम्तोपात्प्रणम्य जननी तदा । धीपर्यत गिरिश्रेष्ठ समात्रा परमेशितः ॥ १॥ परिषयों विधापान्ते कैलास पर्वतोसमम् । पयाप्य तत्र श्रीगौर्या परिचया विधाय मा. मोक्षमाप स्वमात्राशु पुनरावृति दुर्लभम् ॥ १४ इति भी स्कान्दे महापुराणे शकरसहितायां शियरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे मएमोशपाय । तथा ॥ मय नवमोभयापक विभूति महिमा निरूपणम् ॥ सपथ - ययुक्त भवता सून पुराणार्थ विशाद । उपशमगस्त्याय कृतयानमिभूरिति ।। किमस्योपदिश्शायमुमापुर पृशरलाद । बोनसपता प्यतामा नो मुने। सूता-णुष्यमृपयस्सर्वे यूय पुण्यवता पर । मादाम्य भस्मनः पुष्प रुद्राक्षम्पायनाशपम् ।। ३ বিনামৗখয়ে शिययतस्य च । शिवपुण्यस्य मादाय द्रोदस्याकरण प्रभो।। (शियद्रोहस्यपातकम). मादाय शिवपूजायारसति समीरितम् । शिबनाना सहन प शिवयोगस्य पैमयम् ।। ५ शिवसामय मादायमेतत् मय द्विजोत्तमा । उपदिष्टपगस्त्याप समेनामित कपयिष्यामि नमोऽप पहायत्तकृपापला । कम्पानुस्योपालपमेदर्मस्म विधारतम् ॥७ ममनासपन (पापाना) सरपायशिवकरम् (शिवेशितु) । मस्सपेति समात्यात मुनि मुक्तिफलमरम् ॥ पाद पारपेगल मन्त्रित विधिवनर 1 कौनिता यस्य सिम्यन्ति नति दुरिता पपि॥९ पण रेयर माहापौय पार्यतीपः । तपेप पोष प्रेवदासार १० तेसा ॥६ । माना 69 ·संकरः। १२ । । भस्सना सजलेलेब 274 धीस्कान्दे महापुराणे सत्यं ज्ञानं दया श्रद्धा निर्मायुजलं स्थलम् । व्योमादीनिच सर्वाणि भस्लान्येतानि द्विजाः॥१॥ ब्रह्मविष्णुमुखैदेवपिभिव्ध तपोधनैः । ब्रामणैक्षत्रियैश्यैश्शुरन्यैश्च स्त्रीभिध धार्यमेतदै भस्मास्यन्त शिवप्रियम् । अटेश्वर्याणि सिध्यन्ति धारणाक्षणा मन्त्रतः १३ मापि सिद्धयशंभौ भक्तिः परमकारणे । सर्वश्यकरतरसर्व सौभाग्यदं परम् ।।१४ भूतप्रेतपिशाचाश्च राक्षसा दुर्जनाः परे । भस्मदर्शनमात्रेण प्रस्ता धावन्ति दूरतः ॥१५ तथापस्मारकुष्ठाधा नश्यन्ति न्याधयः क्षणात् । धार्य भस्म सदा सद्भित्रिपुण्ड्रोब्धूळनामना ॥ १६ उद्घळनं त्रिपुण्इंच मनसापि न लंघपेत् । थुत्या विधीयते यस्मात्तस्यागी पतितो भवेत् ॥ १७ उद्धळने त्रिपुण्डेच तन्माहात्म्य कथाच च । येयान जायते श्रद्धा से महापाप संयुताः॥ १८ धारयेच निपुष्टकम् । उत्तमांगे ललाटे व गळे' यासि नामिके ॥ १९ उभयोः पार्श्वयोश्चैव भुजयोरुभयोस्तथा । बाहुमध्ये च करयोः पृष्टे फकुति भूसुराः ॥ २० धृतं पञ्चदशस्थाने त्रिपुण्ई येनकेनपा । स शिवस्महरिब्रह्मा स धन्धोवापि पातकी ॥२॥ वर्णानामाश्रमाणाञ्च मन्नतोऽमन्नतोपि वा । त्रिपुण्ड्रोळनं प्रोक्तं जापालेरादरेण च॥२२ उपळनं त्रिपुण्ड्रं च शानारपेन सादरम् | मनन्ति मुनिश्रेष्ठा श्वेताश्वतरशामिनः ॥२३ जळनं त्रिगुण्डं च मम्यातनाशनम् । बामनन्ति मुनिश्चेष्ठा अथर्वशिरसि स्थिताः ॥ २४ तथाप्यमान विच्छित्तिानादेघ तु केवलात् । अमानस्य तु विमान याच पलु नेतरात् ।। २५ मेन पाशुपतं सम्माघृतमाचरितं द्विजाः । तस्मात ज्ञाने विजायेत घमासान निवारकम् ।। २६ उद्धळनं त्रिपुण्डञ्च मुमुक्षुस्सम्यगाचोत् । समागते . पुरा कस्मिन् प्रळये माधवस्तदा ॥ २७ वरपत्रे शिश्ये समुद्रजलमभ्यगे । तदानीं भगवानीशस्तनासापाययो वयम् ॥ २८ मङ्गुष्ठदनो यस्यासीदम्भोधिरहमहानपि । तं दृष्टा पुरुषश्रेष्ठं हरं तं माधवस्तदा ॥ २९ को भवानिति पाच मोहाविष्ट निजान्तरः । तदा तस्मै ददौ भस्म पुरुषोऽयं महान् द्विजाः ॥ ३० गृहीत्या तरिर्तृत्वा ललाटेऽभवायग्रह । तदानीमाप्तविज्ञानस्वात्मानं स्मृतवामयम् ॥ ३॥ ददर्श महादेवं सम्द्रार्धकृतशेखरम् । युवान पुरुषश्रेष्ठं त्रिोत्रं काळकग्धरम् ।। ३२ सं दृष्ट्वा देवमीशानं समुत्यायाशु माधयः । मणम्य दण्डवगपत्या पाच्छागमन प्रभोः॥ ३३ शिवः- स्टार सलोकानां स्रष्टुमरपागतोऽस्म्यहम् । तर मार्या मयाश्या जनार्दन मयाश्या ॥ ३४ ममैच शक्तिस्य पिणो (पत्तरस्थाननिरस्य च । पवमुक्या विधायनं पली सर्वेश्वरस्तदा ॥ ३५ विश्वारमा विश्वसंरक्षणोद्यमः | तदापतष्ठियस्पाशु थीय काञ्चनलग्निभम् ॥ ३॥ तनामिकालाग्रह्मा पञ्चास्योञ्जनि भूसुराः । ससर्ज 1 प्रजास्तस्सतस्याश्या प्रभुः ॥ ३७ सोमवारपशापधारणांयुजोद्यः | निकसकशिराप्तस्माचतुर्मुख भस्मघाणमाण विष्णोरपि मही। पिनष्टं हि पनामानं पुत्रोऽप्याप्तीचतुर्मुखः ॥ ३९ पुरा सर्वान् सुरान्यिमान् वीरभद्रो महायलः । सर्पापुरेण योरेण पञ्चमेट्रासोणच ॥ पापेनाग्न्यारेणापि मारितान् फरकर्मभिः । मस्सनोजोययामास वीरोऽयं प्राधिपत् विजा ॥ १ भलायकुण्ठिततनोः घामदेवमहामुनेः । मन मङ्गमात्रेण पपनानामपीश्वरः ॥ ४२ अनेकाम' संसिद्ध महापातकक शुकः । मत्यमद्मझामसर्ष तपा मोक्षमपायान् ॥ स्वयं रमयामास समाइया ॥ ३८ ·उपदेश काण्डे --दशमोऽध्यायः 275 प्राविडेपु द्विजः कश्चित् प्रथितः कुरिसताशयः । सर्वस्त्रीनिरतः पापी सर्वत्राशी दुरात्मवान् ॥ ४४ मृतः कस्मिन् द्विजनामे कर्मणा स्पेन भूसुराः । श्रावध्य में तापादे पहिनि-युर्जना इमम् ॥ १५ ते पाप यमदूताश्च नरकं निन्युरखसा । ललाटे तय बोटे वक्षस्यप्यनजन्मनः ॥४६ सारमेयस्समागत्य भक्षितुं तं द्विजाघमम् । वचार भसलिभारमशदोऽयं ब्राह्मणोत्तमाः ।। तावताऽयंद्विजदशीघ्रं सद्गति प्राप्तवान् खलु ॥ १७ इति धी कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यन्त्रण्डे उपदेशकाण्डे नवमोऽध्यायः॥ प्रजापालनतत्परः॥२ ॥ अथ दशमोऽध्यायः ॥ भुजयलादयरानः विभूत्युपेशया कपप्राप्तिः ।। अथान्यद्भस्समाहात्म्यं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः । शृणुष्पं सावधानेन यूयं सर्व समाहिताः॥१ मस्ति वड्डाधिपः कश्चित् राजा भुजबलादयः । दानशॉण्टस्सजनेष्टः स कदाचित्संक्रमोरः पुण्यतिथौ नृपः । दातुं दानानि भीणि विप्रेग्यो मतिमान् ददौ॥३ तदा समागता विमा मामादेशमिवासिनः । सुशीलाख्यो द्विजश्रेष्ठो पैदर्भविषयादयम् ॥ ४ समागतस्समाकयं तस्य दानानि भूसुराः । दृष्ट्वा तं ब्राह्मणश्रेष्ठं सर्वे विप्राः प्रणम्य ते ॥५ मुशीलोऽयं सदाचारस्यायापनिरततया ! सर्वशास्त्रार्थतरवयस्सर्वेश्वरमनास्सदा ॥ ६ अस देयं द्विजेन्द्राय दानं प्रथमतो नृप । इत्येतस्य धनं किञ्चिदमयं फलमश्नुते ॥ ७ इत्यूचुर्नामणास्सर्वे राजानं थोक्ष्य ते तदा । स तेषां वचनं धुत्वा तथेत्यैनं द्विजोत्तमम् ॥८ माजुहाव कृतोद्योगो राजा मुजबलो महान् । द्विजः- धार्यमसत्वया राजत्रिपुण्ड्रोवूळनारमना ।। भन्या तव दानानि निष्फलानि महान्स्यपि । मधृत्वा भस्म यत्किञ्चित्कृतं फर्म महीपते ।। १० निष्फले तद्भवत्येव नान कार्या विचारणा । इति विश्वचरभुत्वा राक्षा द्रव्यमदेन सः॥ ११ प्रोपाच सोऽघलेपेन ब्राह्मणं तं द्विजोत्तमाः | धार्य भस्म मया विप्र त्वदर्थे केन हेतुना ॥१२ अधृत्वा भरम दानेषु कि शक्ति स्तिवा मम । वा भस प्रदातव्यं नियमः कोऽयमीशः ॥१३ इति युवन्तं भूपालं पुनः प्राह महीसुरः । यस्य भस्मनि भूपाल धुधिस्तद्धारणेऽपिया ॥ १४ न जायतेऽस्य पापस्य लक्ष्मीनश्यति व क्षणात् । दारियंच मवेत्तस्य जायते म्याधयस्तथा ॥१॥ न्यूनान्यानि भयुनानसंशयः 1 पुत्रादयोऽस्य नश्यन्ति मारपी अपेदपि ॥ १६ तस्माचार्य नृपश्रेष्ठ कर्मादो भरम पावतम् । प्रतिग्रहीतुस्तद्व्यं वर्धते मे तान्मृप ॥ १७ इति तस्य पचः शुत्या विद्यस्य स महीपतिः । विहस्य पाचं प्रोवाच परिहासेन भूसुराः ।। १८ पुण्यात्मनोपि मे विन कथं दारिद्यानमयः । कथं पुनादिनाशोऽपि कयं देहेषु हीनता ॥ १९ दूरतो पाधयस्तस्मात् यत्किञ्चिरमोच्यते त्वया । मधेयुरेते यदिया तदा त्यां प्राप्य भूसुर ॥ २० भस्मादायच बैतदुरितानि निवर्तये । इदानीं वं गृहाणाशु दान मद्धस्ततो द्विज १२१ रति तस्य पश्चत्या सापदानं महीपाः । उत्थाय मास्तु मे दानं सायकं भूप संप्रति । २२ रयुक्त्या प्रययाँ विवस्व देशं ग्राह्मणोचमा । भौतिस्म च तदा भूभृन्महिपीन्छपना यत॥ २३ पई कतिपये काले पाते सोऽयं महीपतिः 1 पाधिना महता कान्तस्तस्यौ घेवमनि केयकम् ॥ २४ पापत्य ·यता दृष्ट्वा भगेन 276 श्रीकान्दे महापुराणे महामारीप्रकोपेन मृता सेना तदा शधुणोच्चाटितस्तस्मानमत्सदुरात्मवान् ॥ २५ भीतस्तदा वन माप भार्यया सह मीषणम् । तत्र जप्नाह तदायों पाधः कश्चिन्महाबलः ।। २६ भार्ययापि परिस्यक्तस्तदाज्य दीनमानः । वचार केवलः पापी क्षुत्पिपासासमन्वितः ॥ १७ भिक्षाच याचितुः कश्चित्तानास्य पापिनः । यदा तदायचौर्येण चकारोदरपोपणम् ।। २८ एवं दिनेषु कतिषु नीतेयेतेन पापिना । कदाचिदैनं पापिष्ठं चोरयन्तं कचित् द्विजाः ॥ २९ नगरपालकाऽऽयध्य रजना । मीत्या बहिः पुरस्यास्य पाणीपादौ व चिच्छिदुः॥ ३० क्षुत्पिपासाकुलोऽत्यन्तं पुनः कर्मयशेन सः । पिदाधिपतेः प्राप नगर कुण्डिने द्विजाः ।। ३१ मिक्षावृस्यावसचत्र छपणोऽत्यन्तमातुरः । एतस्मिन् समये विप्राः प्रिया याऽस्य दुरात्मनः ॥ ३२ गृहीता येन म व्याघशार्दूलेन इतो मृतः । सापि प महापापा पुरे तत्कर्मशेपतः ।। ३३ छिन्नमाला चौर्यवशादियञ्च क्षुरलमाफुला । माधिव्याधिसमाक्रान्तो कृमि क्लिन्नमणावुभौ ॥ ३५ मोशन्ती देवि देहीति मिझां घेरतुरनतौ । परस्पराममिशीव परस्परमहारषौ ॥ ३५ सुशीलस्य गृहद्वारे कदाचिस्तापतुर्विजाः । क्रोन्तौ तौ सुशीलोऽयं दृष्ता दीनमना भृशम् ॥ ३६ युवां को कस्य पापस्य मुझेथे फलमीरशम् । इत्युवाच द्विजभेष्ठो महापापाविमौ द्विजाः ॥ ३७ राजा-महाधिपोऽई प्रथितो नाम्ना भुजपलादयः । केनापि घोरपापेन दशामेतामवासवान् ॥ ३८ इति तस्य धवः भुत्या द्विजो ऽप्याश्चर्य संयुतः । कृत्वामुलि नासिकायां वीषय सम्यगमुं द्विजाः ॥ ३९ जानातिवा भवानद्य कि मांदष्टस्पया पुरा । इत्युषाच सुशीलोऽयं ब्राह्मणानामधीभ्यराः ॥ ५० राजा - न मे स्फुरति यत्किञ्चदृष्टपूर्वमपि द्विज । क्षणे झणे मतिभ्रान्तिस्स्वामिन्नुज्जृभते मम ॥४॥ द्विजः-धार्य भस्म मपा प्रोक्त न धुतञ्च स्थया पुरा । माया दामामि भूणि अध्ययौवमगर्षिा ॥ ४१ निमनितोऽप्यहं दानं मारिस्वत्युक्त्या आमं पुनः । नूनं भसावमानेन प्राप्नेयं निष्ठरादशा ॥४३ धृत्वा सुशीलवचनं वृत्तं स्वप्रयदलात् । प्रणमाम ततो राजा दण्स्यत्पृथिवीतले ॥४ मायद्धपाणिः मोवाच पवनं पृथिवीपतिः । समागतोऽसि विमेन्द्र दानं नातं त्वया ॥५५ मया च न धृतं भस्म भवदाशाच सहिता । दोपेणानेन विप्रेग्द्र घोरा प्राप्ता दशा भुवम् ॥ ४६ तद्घ भवता स्वामिप्रसणीयो महापदः । दत्वा भस्मेति षिप्रं प्रणमाम मदीपतिः ॥५७ ततस्सुशीला पुण्यात्मा भस्मादापातिपावनम् । धृत्वैतत्सर्वपापेभ्यो मुध्यते नाप्रसंशयः॥५८ ऐश्वर्य लभते शीनं दारांश्चाप्यपिगच्छति । विपाविजयं तद्वद्याधिमोक्षं समामुयात् ।। ४९ इति भी स्कान्दे महापुराणे शङ्करसंहितायां शिघरदस्यखण्टे उपदेशकापढे दशमोऽध्यायः॥ । ॥ भए एकादशोभ्यायः भुजयलराज विभूतिधारणात् कटनिवृत्तिः ॥ रयुक्त्या प्रददौ तस्मै सुशीलोऽयं द्विजोसः । तदादापदधौ मल शरीरे सुपापनम् ।।। तरक्षणासंयभूयुस्तशिलपाप्यंयो निजाः । विष्टा प्यापपरस पूर्याकारो पम्य दि॥२ ततरस्व कपमालोप मार्य समम्वितः । प्रसम्म दण्पद्भपाया तस्यी पसाबलिपुरः।।। सं या पश्टिननासाचा संयुता । सभार पिदिनं भूपाल प्रामणोसम || ·वचन H उपदेश फाण्डे - • एकादशोऽध्याय 277 भार्या से महीपाल व्याधिग्रस्तकळेबरा 1 समादाय महतद्भस देहि सुपावनम् ॥ ५ प्रावतस्वीतशोफाह भवाम्या न संशय । इति तस्या पवश्रुत्या प्रत्युवाच नृपस्तु ताम् ॥ ६ दोपण केन नासा ते विच्छिन्ना चहि त मम । पत्नी – निर्जगाम यदा दान मास्वित्युक्त्वा द्विजोत्तम ॥ ७ तदाऽहमक्षुध दौल्याइप यौवन गर्षिता । दुनिमित्तमिद विन तद् गृहीत्वा प्रतिग्रहम् ॥ ८ गच्छेत्यवोच परिहासान्नृपोत्तम् । दोषेण तेन नासा मे छिनेय सत्यमीरितम् ॥ १ इति तस्या बचश्श्रुत्वा राजा निश्चिस्य तत्स्वयम् । प्रणम्य दण्डयद्पत्या ब्राह्मणानामधीश्वरम् ।। १० प्रियया मा विप्रेन्द्र तेन दोपेण सत्यत । छिननासा सदाश्वेना रक्ष य करुणानिधे ॥११ इति ब्रुवन्त त विनो मास्तु भीतिरिति वयन् । ददौ भस्म समादाय त्रिय देयमिति द्विजा ॥ १२ गृहीत्वा तन्नुपश्रेष्ठ प्रादापत्न्य मुगावनम् । सा समादाय भक्त्या तत् सहिष्यवलेपयत् ॥ १३ तदानीं ववृधे नासा पूर्ववद्गल गौरवात् । व्याघयोपि गतास्सधै पूर्वरूपमपाहतम् ॥ १४ तत एमनसौ दपती तौ घृताञ्जली । प्रणम्य दण्डबद्भक्त्या स्तुत्वैन तस्थतुर्द्विजा ।। १५ पतस्मिन् समये विप्रा विदर्भविपयाधिप । विचित्ररथनामाय श्रुत्वैतद्धृष्टमानस ॥ १६ समागत्य दुत विप्र प्रणम्य भुविदण्डवत् । स्वामि-मातुलपुत्रोभ्य रक्षित पृथिवीपति ॥ १७ कुत्रवागत इत्येव विचारोऽभूमहाम्मम । भवत्कृपावशादृष्ट इत्युक्त्वाऽय महीपति परिरभ्य ददौ तस्मै पटान् भूषणमुज्वलम् । तद्भार्यायाच वसन समीचीनमधात् द्विजा ॥३९ उपचारवचोऽप्युक्त्वा निनाप स्वगृह पुन । भोजयामास तौ तत्र दपती मध्यभोजने ॥ २० संभाष्य बहुधान्योन्य उपचार पुरस्सरम् । प्रेपयामाम पश्चातनगर प्रति भूमिप ॥ २५ तुरगमान यहून मृत्यान् मटानयि विधाय स । तत प्रतस्थे नृपतिर्महत्या सेनया युत ॥ २२ सुशीलस्य गृह शिधैकमनसस्तदा । प्रणम्प दण्डवपल्या भार्यया सह भूमिप ॥ २३ भगवन् भवता सम्यगावामन सुरक्षितौ । भवत्कृपावशाइद्य स्वदेश मास्थितोहहम् ॥ २४ यथा शयि पासि देहि भस्म तथा मम । इत्युक्त्या विनयानम्र नृप पीप द्विजोत्तमा ॥२॥ मास्तु मीतिप रिपोर्भस्मनोऽस्मान्महाउरात् । इत्युक्त्वा भस्म प्रम-ध्य बदौ तस्मै द्विजोत्तम ॥ २६ तदादार खके फाले घृषा भस्म सुपावतम् । प्रणम्प त द्विजधेष्ठ लबानुष छताअलि ॥ २७ प्रतस्थे प्रीतिसंयुक्त सेनया व समवित्त । एतदापमान धुत्वा पापी कश्चन राक्षस ॥ २८ हत्याप्स्य शान वशे कृत्वा देश तदीयकम् । सधयनित्यमत्यर्थ प्रजास्सया दुरात्मवान् ॥ २९ निर्ययौ नपरादेन हन्तुकाम कुधायुत । ततो दृष्ट्वा न वदन तस्य भस्लावकुण्ठितम् ॥ ३० मुक्त्वा रक्षोयोर दिव्य वपुरवातवान् । भुजबल –दृष्ट्वा त देवमाश्चात्कोभवानिति भूपति वृत्तान्त भोतुकामोभ्य पप्रच्छ द्विजपुष्टवा । प्रोच्यते नृपतिश्रेष्ठ वृत्तान्तमनुपूर्षश ॥ ३२ इत्युक्त्या त समाय स्खय नगरमध्यकम् । तत्र वेश्म महयाद नानारदा विचित्रितम् ॥ ३३ मापयिनमारोप्य सिंहासनमनुत्तमम् । मुमुह सुलनेत पड्याच विधाय गीतयादिवधासमायनिस्वनै 1 परीवृत पौरजनै परित परया मुदा ॥३॥ णुराज प्रयच्यामि चरित्रभवधानत । पश्चिमाशाधिप पूर्व पक्षणोऽह महीपते ॥ ३६ पीडितो राक्षस पापैरसुरैरधिमाय । पुरन्दरस्य निकटमा भयविठल ॥३७ प्राप्प भत्सना ॥३ 70 ·तत्र माराघयामास 278 धीस्कान्दे महापुराणे वृत्तान्तममुना पृष्टोऽहमवदं किल । बाधन्ते राक्षसाः पापा दैत्याच जगदग्धिाः ॥ ३८ न शक्यते ममावासो गन्तुं तैरावृतो यतः । इत्युक्त्येन्द्रस्य निकटमवर्स सेन भूपते ॥ ३९ तदानीमागतस्तत्र कुम्भभूस्तपसानिधिः । तं दृष्टा देवराजासौ प्रणम्यादिपूजया ॥४० पूजयिस्याऽऽसने स्थाप्य वयं तस्थौ तदाश्या । तसिन्नवसरे तर नारदोऽप्यागतः मिल ॥ ४१ स्थित्वायमासने रम्ये पूजितस्तेन भूपते । युवां शृणुत मद्वाक्यं भूलोके किञ्चिदद्भुतम् ॥ ४२ हवा समागतशीनं युक्योरहमन्तिकम् । काश्मीर विषयाधीशो वनदेवीति विभुतः ॥ ४३ राजासौ जितसामन्तस्सुधर्माव्यं पुरोहितम् । विद्याहीनं समुद्रीय जगाद वचनं तदा ॥ ५४ कि नाभ्यस्ता स्वया विद्या प्राह्मणानामलकिया । मनमरमुखं भाति श्मशानसाशं तव ॥ ५५ इति भूपवचः श्रुत्वा पुनः प्राह पुरोहितः । अभ्यस्तापि मया विद्या केन दोषेण वा मम ॥ ४६ नायाति तस्माद्गोविन्दं समाराध्य जगरप्रभुम् । प्राप्नुयानि ध्रुवं विद्यामित्युक्त्वा स महीसुरः ॥ ४७ घेदमन्त्रैरनेकधा । ततः प्रसनः प्रददौ विद्यां तस्मै हरिस्स्वयम् ॥५८ अन्तर्दधे पुनः विप्राद्धरित्या वर मुदा । लन्धविद्यस्तदैघायं सुधर्मः प्रीतिसंयुतः ॥ ४९ भूपनिकटं सविरजनालपम् । राजे निवेदयामास स्ववरप्रातिमादरात् ॥ ४० ततस्तुष्टिमबापाय वज्रदेदी महीपतिः । ब्राह्मणान्मेळयित्वाच चमे पागे सुशोभनम् ।। ५१ चके दानानि भूरीणि विद्वद्यः परयामुदा । तदा सुधर्मस्तकावस्या खंडयामास पण्डितान् ॥ ५२ नास्य कश्चित्पुरो विद्वानुत्तरं दातुमीश्वरः । यदा तवार्य पारुण्यात्पण्डितानयमानयत् ॥३ चतुर्मुखस्ता सर्वलोकपितामहः । वृद्धब्राह्मणयेषेण समुत्यायाधीदवः ॥ ५४ विद्या हि विनयोपेता त्रिषु लोकेषु शस्यते । मा चेदविनयोपेता गीते सफलर्जनः॥५४ तस्मात्य पण्डितोऽप्येताशायमस्था हि पण्डिसान् । न सोऽस्ति कश्चित्पुरुषो विद्वानाजन्मता क्षितौ ॥ ५६ इति तस्य पश्युत्या कोपेनाय बचोग्यवीत् । तिष्ठतूष्णी न कर्तव्यं पाण्डित्यं भवतावै ॥५७ विधया परिदीना पे विपास्ते मूहयुद्धयः । सन्या पते न दस्तस्मात्वं मूढचेतनः ॥ ५८ किं जानासि वृषा मानी स्थविरः खलु केवलम् । इति निन्दावश्धुत्वा विभषेपासी स्यजन् ।। ५९ चतुर्विदनैतत्र लक्षितः कोपविलः । बुझिएक्का मया भ्रान्त वय पण्स्ति मानिनः ॥ ६० न जानाति भयान्विञ्चिविधालेशमदेन हि । मांच गईयति सान्त मुत्या मूदेन चेतसा ॥ ६१ तस्मात्तवायु जिपं म स्पन्दयतु पापिनः । शपित्वैवमजः मिपासषान्ताधीयत ॥ १२ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंशरसंहितायां शिवरहस्यपटे उपदेशकापडे एकादशोपायः॥ जगाम तदा ॥ भय द्वादशोऽध्यायः॥ श्री दधीचिवत मस्मना ब्राझणयोः कष्ट निवृत्तिः। तदेय स्तमिता जिला में मवालास्य पापिनः । केवल मूकयत्तस्ये तत्रैवास्थानमष्टपेर एतदद्रुतं राजा किमेतदिति चिन्तपन् । विधारमाप नितरां तदानी पृत्रहनृपे । पुनर्षिशुश्मनु सुधर्मस्थ महीपतिः । इता मैं कर्तव्यं विशुद्ध प्रतिमान् खानु ।

·उपदेश कावे - द्वादशोऽध्यायः 279 इति राजवचनावा जगादवचनं द्विजः । माराध्य देवमधुना पुण्डरीकाक्षमादाद में ५ प्रापयामि ययापूर्व पाचमध्याहतं कचित् । इत्युक्त्वा पूजयामास भ्राता विष्णुमनन्यधीः ॥ ५ तदाऽऽविरासीत्तस्याच पुण्डरीकेक्षणः प्रियात् । प्रसीद भगवन्विष्णो भकातामभयपद ॥६ शापात्समुद्धाय मवद्रमजस्य मो। विशुद्धस्य घनश्शुाया प्राह विष्णुर्जगम्मपः ॥ ७ मचो यत्प्रसादेन लन्या विद्याऽमुना पुरा । युक्तं हि विदुपशिष्टान् दूषितुं पश्योक्तिभिः ॥ ८ विनयेन समोपेता विद्या सत्र पूज्यते । विदुपामवमानेन शशापाजः कुधा भृशम् ॥ १ तस्मादेने समुद्धर्तु शापादसानशक्यते । इति विष्णोषचश्चरवा पुनर्वाचमुवाच सः॥ १० दासाः खलु वयं खामिस्तव लोकगुरोस्ततः । क्षमस्व मातुमैन त्वं शापादुद्धर शीघ्रतः ॥ ११ इति वाक्यं निशम्यास्य विष्णुस्सर्वजगन्मयः । पुनर्विद्या प्रदत्वा चेद्विदुषो खूपयिष्यति ॥ १२ मालोच्य मनसावे जगादयचनं तदा । किं वृधा क्रियते पत्नस्त्वयाऽशश्येऽत्र कर्मणि ॥ २३ शापान्मोचयितुं शक्तिर्नास्ति में ब्रह्मणोग्घुना । इति ध्रुवन्तं गोविन्द रुपा वीक्ष्यानवीद्वचः ॥ १॥ विशंकमाभितं पूर्व विश्वामित्रोऽपि तापसः । त्रिदिवे प्रेषयामास स्वतपोगौरवादयम् ।। १५ गते दयास्ति तन्मानं स्वाभिते पुरुषोत्तम । इति तस्य वचः करं श्रुत्वा कोपाकुलो हरिः ।। १६ चिनिनस्यसि मा मोहाधरमात स्वं मातमावतः । परिक्षीणो भघेत्युपवा लिरोधानमशिश्रयत् ।। १७ विशुद्ध विष्णुना शतं विधाय स महीपतिः । विचारमाप वात्यर्थ किमेतदिति चात्मनि ।। १८ विशुद्धोऽपि फमेणायं क्षयमापाघ्रिपाणिषु । शिरः प्रक्षीणकाले तु राजा केदारमीश्वरम् ॥ १९ महोत्सधे महासेनस्सेवितुं प्राप भक्तितः । सुधर्म तं विशुद्धं च समाहूय महेश्वरम् ।। २० एवा प्रणम्य भक्त्याशु स्तुत्या स्तोत्रैरनेकशः । गोपुरद्वारमागत्य तस्ये ताभ्यां महीपतिः ॥ २१ सदानीमृपयः केचित्प्रणम्य परमेश्वरम् । छेदारनाथ सन्तोषानिवृत्ताः पापुरत्र प्रणम्य तानप भूगलः पाण्युक्ती मदर्शपन् । प्रार्थयामास युप्माभिमोचनीयाविति द्विजौ ॥ २३ प्राविण्योस्तु पिशाय शापं प्राप्ताविमौ विजौ । शापामोसयितुं चेतावशका पृथिवीपतिम् ॥ २॥ माशीभियोजयित्वाशु ख स्व स्थानमवापिरे । मोचका कधिदस्तीति निवसापृथिवीपतिः ॥ ३५ परिधान्तिममा यदा दुःखितमानमः । तदानीमागतस्तग्न दधीचिरसह शिष्यकैः ॥ १६ केदारनाये देश संप्रणम्यार भक्तिसः । ते तपत में राजा परमया मुदा ॥२७ प्रश्नपानम्रः प्राधयामान भक्तितः | रक्ष रक्ष द्विजावेतो ब्रह्मविण्योमधापे ॥२८ शापं प्रामी स्वकीपेन दोपेणास्मत्पुरोहितो । इति राहो वसाहत्या कपिः परमपा मुदा ॥ २९ मसादाय ददौ पूतं मनकं पापमन्ततः । तदादाप नृपश्रेष्ठो केपयामास विप्रपोः ॥ ३. सदानी पथपे तस्य विशुद्धस्य यपुस्तराम् । सुधर्मस्पापि रसना समजायत पूर्वपत् ॥ ३॥ तदेतदमृतं ष्टा सर्वेऽपाधयमापयुः । मलापलेपनालापान्मुसाती विजायुमा ।। ३२ घालविण्योरतो मसमधिमा केन गम्यते । वनदेही महीपालस्तदायर्य समन्धितः॥३३ दधीचि सपतां भेष्ट प्रणाम महीतले । तावुभौ भ्रातरौ विप्रो प्रणम्य ऋषिमतमम् । ३४ मयता रमितापाप मादास्पास्मनोमुने । ज्ञायते मयता मस्स महिमा शहरेण या। ३५ स्युरिया दण्टयमो नमन्ती तंच भूमिपम् । आशीभियोजयित्याभ्यं स्वाधर्म मपयोमुदा ॥ ३६ ते ॥ २२ । प्रपाम्य ·॥ 280 भीस्कान्दे महापुराणे तदाप्रभृति तो विमौ भस्मोळित विग्रहो । भयापतुः परं भेया कुंभोद्भयपुरन्दरी ॥३७ नारदस्य यचधत्वा तायुभी ऋषिदेवपौ । आयर्यामिष्टमनसी मसमाहाम्पमद्गुवम् ॥ ३० भाषचन्ता मिथस्तुष्टौ तस्यतुः परया मुवा । सदाऽहं तत्र विसना यत्किञ्चिन्मनसा सरन् ॥ ३९ तिष्ठत्ययं कथामार्ग पुरन्दर हमेश्वर । वाधन्ते राक्षसा मायं समुदस्य समाभिताः॥10 देश्यरतो विनाशाय सेषां पानं कुरुण्य भो । जगादेवं सदाऽगस्त्यः कोपाकुलितमानसः॥ ४१ किमुच्यसे स्वया भ्रान्त प्रतियध्याययोपचः । माहास्ये वर्ण्यमानेतु भस्मनः पापहारिणः ॥ ४२ तिष्ठत्वयं कयामार्ग इत्यलाध्यतया यतः । तस्मादुरामन सहसा राक्षसो भवदोपतः॥ ५३ शापित्येवमास्स्पोऽयं समाहूप पुरन्दरम् । माहाल्प भ्रषणेनात्र भस्सनस्तजितेन सः॥ प्रयासो साम्हन्तुं न कधिन्मयनिति । समुद्रतीरमासाद्य भस्मादायाभिमस्मितम् ॥ ४॥ धृत्वा ललाटे करयोरालोख्य स महानुपिः । माजुहायाधुधिं पाणि प्रसार्य स महाकपिः ॥ .. तदानीमागतोमोधिः करे नीहारविद्वत् । प्राशयामास तं ध्यात्या महादेवमृपीश्वरः ॥५७ बहरेन्द्रारान् पापानासानपि दुर्जनान् । पयामुक्त्वा ददौ भस्म सुरेशाय घटोद्भवः ॥ ४८ सदावायामरेशोऽपि धृत्या सर्षशरीरके । राक्षलान सुरान्सन् जघानाय महीपते ॥ ४९ ततः पयोधि मुफ्त्याज्ये प्रतस्थे स्वाथमाय च । तदानीं मघराञ्छीघ्र मामाहूय महीपते ॥५० সুবাহানা सान्त्ययनमधीद्वचः । न किश्चिदपि जानाति मूढोऽयं तपतांवर ॥ ५॥ रक्षेनं कृपया स्वामिनित्युक्त्वा प्रणनाम हि । मसः प्राह वचनमगस्त्यो चीश्य मामपि ॥ ५२ भविष्यति महीपाला कश्चिद्गुजयलादयः । दृष्टाय मस्मनिटिले रक्षोयपुरिदै द्रुतम् ॥ ५३३ त्यक्ष्यत्ययं शरीरं यं समेष्यति यथा पुरा । पधिमाशामनुमाप्य पालयिष्यसिच भुवम ॥ ५॥ इत्युक्त्वा प्रययौ शी स्वाश्रमं मति तापसः । तथैवाई समागस्य म्यवसं पतने स्वके ॥ ५५ रक्षोवपुरनुप्राप्य घोरमत्यन्त गर्हितम् । दृष्य त्यग्निटिले भल प्राप्तवान्मामकं वपुः ॥ ५६ इस्युक्त्वा स्वमटानाशु समार वरुणस्तदा । वदानीमागतास्सर्वे भटास्तस्य महाबलाः॥७ तत्यं वदिशं प्राप पश्चिमां तुष्टमानसः । स्वपवं माप तरसा भस्मसन्दर्शनात द्विजाः ॥ ५८ श्रुत्वा चरित्रमस्याशु राजा भुजबलस्तराम् । मस्यन्ताश्चर्यमयुक्तो भस्मन्यासक्तमानसः॥ ५९ भसावलितसर्वानो भस्मशय्यारतस्सदा । पुत्रमिन्नकळ भुक्या भोगान्यथेप्सितान् ॥ १० कैलास प्राप देहान्ते मुझ परमया द्विजाः । घ पतद्भसमाहात्म्यं मृणुयात्सायधानतः॥४१ श्राययेद्वा पहेद्वापि स पाति परमां गतिम् । पुत्रकामो समेत्पुत्रं घनकामो लमेलनम् ॥ ६३ विद्याकामः पर विद्या मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् । वर्णस्तेय सुरापान ग्राहस्यादि पातकैः॥ ६३ मुच्यते नात्र पन्देो नियमावणात् द्विजाः । बहुनोतेन किं विप्रा शृणुष्वं भाषितांतराः ॥ ६४ ब्रह्मास्यादिपापान प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् । सर्बोपनिषदां सारे साक्षासवेश्वरात्मकम् ॥ छतार्था यूयमधुना घेदवेदालकोविदाः॥ ६५ इति धी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्सखण्टे उपदेशकाण्टे द्वादशोऽध्यायः ।।

·उपदेश कारे-प्रयोदशोऽध्यायः 281 ॥ अथ पयोदशोऽध्यायः श्री रद्राक्षधारणा मट कुकुटोः राजमन्त्रिमुले जनिः ।। अथ रुद्राक्षमाहाग्यं वर्णमामि द्विजोत्तमा: 1 सांघोघहरं पुण्यं पठतां शृण्वतामपि ॥ १ भक्तिहीनोऽथवा भक्तो मूसों मूर्खतरोऽपिवा । रुद्राक्षं धारयेयस्तु मुच्यते पातफेरयम् ॥ २ महायतमिदं माहर्मुनय स्तत्वदर्शिनः । रुद्राक्षधारणात्पुण्य केनया सदृशं भवेत् ॥ ३ सहन्न धारयेयस्तु सदाक्षाणां घृत्यतः । पुरासरे नमरयेनं पथारुद्रस्तथैवसः॥४ अमाये तु सदनस्य पाहोपोडा पोडश । एक शिखायां करयोदश द्वादश द्वयोः ॥ ५ द्वात्रिंशाकण्ठदेशेतु प्रत्येकं फर्णयोश्च पद । धारयेद्यस्तु रुद्राक्षादवत्पूज्यते दि सः॥६ मुक्काप्रपाळस्फटिपराप्यवैडूर्य फाशनः । धारयेद्यस्तु रुद्राक्षान् स रुद्रो नात्र संशयः॥७ शेयल यापि रद्राक्षानुदमुद्रा रिमति यः | त न स्पृशान्ति पापानि तमांसीव विमावतम् ॥ ८ द्राक्षमालवा जातो प्रयोजन्तफलपदः । मरुद्राक्षजयः पुसा तामात्रफलप्रदः॥९ पस्या नास्ति रुद्राक्ष एकोऽपि पपुण्यदः । तस्य जन्मनिरय स्यातिपुण्डरहितं यथा ॥ १० मूभियिन्यस रुद्राक्षं य. नाति मतिमान्नरः । गास्नानफलं तस्य जायते नात्र संशयः ॥ ३१ पेयलं चापि रुद्राक्षाद्रगुद्रा पिमति यः । तं न स्पृशन्ति पापानि यष्टुजन्मोद्यानि च ॥१२ पूजयेद्यस्तु सदाक्ष मुक्त्वा तोयाभिपेचनम् । यत्फल लिपूजायां तदेयामोति निश्चितम् ॥ १३ पपानना पञ्चगुना स्तधैर्यकादशानना । चतुर्दशमुखाः केचिशुद्राक्षा लोकपूजिताः ॥ १५ भक्त्यता पूजपेन्मत्या दरिद्रोऽपि प्रिय लमेत् । श्टणुयमवधानेन पुग्यास्यामानि नन्दिप्रामे पुरा काचिन्मदानन्देति विधुता । यभूप पारपनिक्षा सर्वोत्ययासुन्दरी । १६ छा पूर्णेन्दु सफा पान स्पर्णविराजितम् । चामणि सुदण्डानि पादुके च हिरण्मये । १७ विचित्राण्यम्पराप्यन्यायायाश्चन्द्र प्रमानिभाः । गायो महियातशोदासाध पसरपकाः ।। १८ गन्ध पुम कपूर कस्तूरी लेपयत्यती । मृणानि परायांणि कोटि घ्याधिक धनम् ।। ९ शिवपूजाता निय सत्यधर्म परायणा । प्राशियथास शियनाम पोसफा॥२० नियमतान् द्विमान् प्रणमन्ती मदामुदा । विनोद देतोस्पाया नाट्यमण्डप मायगम् ॥ २१ रमासमूपित चक मर्पट चैय कुपाटम् । परतालेध गीn मदा तयति स्ययम् ॥२२ पुमध बिहसापुचस्ससीमि. परिपारिता । रुदाक्षः कृतहेयर कमिाण पहल३ मांदिया तम्या. पर नृपति बालपत् । शिखा पसरदाक्षः पुटः कपिनासह ॥ २४ चिर नस्यति नृत्यमा पदपता चिकमायहम् । कालेन निघत प्राप्तापिनी मर पाटी ॥२५ मद सेनापय नृपते. कामायियेशित । मटस्तनयों धर्मसमभूयदि ॥१६ पारस्तदमास्यस्य सारपारग्रस्तुतोऽभवत् । हापुमा पामनिग्यौ माग गरी ॥२७ विधायासरती पारी सहनीश श्चात् । तामी सर्यगात्रेषु हदासरतमपणी ॥ ३८ दारसेयर मरपुण्यसादि विपापम् । मरममय मुत्या पक्षास पतधतो. ९ दाममालिनी नित्य दान पारी । सदाREPटामरती रद्धासागरी नामा 71 ·282 भीस्कान्दे महापुराणे फुले महति सातौ तौ भुक्त्या भोगमीप्सितम् । पूर्वाम्यासेन गद्राक्षे श्रद्धाभक्ति समन्वितौ ।। कालेन शाभव प्राप्ती पद परमशोभनम् ॥ ३५ इति श्री स्कान्दै महापुराणे शङ्करसहिताया शिघरहस्यखण्डे उपदेशकाण्टे प्रयोदशोऽध्याय || स तस्य ॥ अथ चतुर्दशोऽध्याप चित्रादाविर्भूतेन विष्णुना रुद्राक्ष मद्धिमानुवर्णनम् ।। पुरा पुष्करदेशस्य पजासी(सौम्यनामवान् । सदा दुर्मार्ग निरतो नित्य घेइघारतिमिय ॥१ तस्य भार्या वमती रूपयौवनशालिनी । राशो बेश्यामिगमन स्वात्मन्यतिमीषय मा ॥ २ दु खामान्तेन मनसा चिन्तामा निन्तरम् । भार्या पुरोहितस्येत्य ततस्सस्यमतायाम् ॥ ३ विशाप्य राशो दुश्चेष्टा निजदु खस्य कारणम् । स्वस्मिन्नभिरतिस्तस्य केनया हेतुना भवेत् ।। ५ इति पृष्पतीसेना सा पुन प्रत्यभाषत । रुद्रामधारण भद्रे सवश्यकर पाम् ॥ सर्वपापहर नृणा सर्वग्याधिनिकन्तनम् । भूतप्रेतपिशाचाधा न च हिसन्तित नग्म् ॥ ६ न च दशन्ति सच धायसे ये न या यथा । इत्युक्त्वक ददौ तस्या रुद्राक्ष सा सुपायनम् । ७ सा तदादाय विश्वासात्कण्ठदेशे यबन्धहि । तस्यामामक्तहदयस्तदायी महीपति ॥८ प्रविश्य भवन तस्यास्तया मेऽति मोहित । एवमेव दिवाराव क्रीडयामास ता नृप । १ तदा विद्यारकामावा सेना महीपते इतस्ततम्तु दुद्राव मुफ्त्वैत मदनातुम् । १० म पत्नस्सहसा कविरोधास्य पुर नृप । चतुरगवलस्ताक छतकोलाहलारव १५ श्रुत्येतत्स महीपालस्सैनया चाचशिया । प्रत्यग्रहीत्तमायान्त कृतकोलाहलारव ॥१२ ISस्य सेना सा शीबाहदायतस्ततस्तराम् । एकाकी पाप नगर राजासायतिधायनात् ॥ १३ प्राप्याशु भवन स्वस्य पन्य सर्च वियोव च । तस्यावास्थापिनिर्मुक्ता स्वराज्ये दुखितान्तर ॥१४ तदाऽस्य महिपी प्राह राजान वीक्ष्य दु खितम् । जयो भविष्यति क्षिम धृते रद्रानभूषणे ॥ १५ अस्मिन्नये न सन्देह कर्तव्यो भयता प्रभो । श्रोतव्यस्ते पुराणेपु फुशलोय पुरोहित ॥३६ इति तस्या घनश्चत्वा समाहूर पुरोहितम् । भुत्या द्राक्षमाहात्म्य सर्प दुख निवारकम् ॥ १७ बभार स महीपालो रुद्राक्षाणा सहस्रकम् । वसुमत्यपि तद्भार्या दधौ ताबमुपायनम् ॥ १८ तत प्रतस्थे युद्धाय सनद्धोऽय महीपति । नियोज्य पत्नी सारथ्ये सेना सस्य यतोनहि ॥ १९ प्रविश्य तान् रिप-हत्वा दध्मौ शहू महाश्वम् । पथ्याऽस्य देश स्वशे हत्या प पुरेस्यकम् । २० तत्र स्वभवन प्राप्य भार्यया सह भूमिप । माहात्म्य नितरामस्य वर्णया परमामुदा ॥ ५॥ स्वदेशस्थान् जनान् सर्वान् चके दानधारिण । तस्पास्ता सामारी द्वौ कुमारौ सर्वलक्षणौ ॥२॥ कोऽति स्थान्योऽय स्मृतस्त्पविरयारयया । यभ्यतस्तथा सर्वलक्षण सयुते ॥ ३३ भाधा सर्चकलामाश्या स्मृहा शिवाइनारयया । तयोपि याधाय महीपति ॥ २४ तनुज कमलामाइयो युवा । बसन् वरळाऽस्य विजयामा कुमारिकाम।। १५ ज्येष्ठा मकलासा ता शास्त्रोनेनैव धर्मना । तद्रामौ भवनकस्सिस्तावुभौ दपती गुतौ ॥ २६ तदानी 'कमलाशोथ्य भूपणानि त्रिप करे । दत्वा स्त्रीयानि तम्याच पेटिकाया विधायस ॥५७ संयोगायायामास ता भार्या मदनातुर । न धार्यते स्क्या प्त द्राक्ष घरभूषणम् ॥२८ घमनाथस्य -- ·उपदेश काण्डे - चतुर्दशोऽध्यायः 283 तन्मया सह सहस्ते न युक्तः खलु सर्वदा । इति थार्यापनश्यावा कमलाक्षो वचो नवीत ॥२९ धार्यते भूपर्ण दिव्यं नानारन विचित्रितम् । तस्मादस्य किमाधिस्यं रुदाक्षस्य वरानने ॥ ३० इति तस्य वचः श्रुत्वा भार्या वचनमब्रवीत् । नधार्यते महामोहाद्रुद्राक्षं परभूपणम् ॥ ३१ महापातक शेपेण दष्टोऽयं न हि संशय: 1 न तेन सह वासोवा संयोगौपिहि युज्यते ॥ ३२ यस्मिन्नर्थे पुराणानि प्रमाणानि न संशयः । अथवा तव विश्वासः कस्सिन्यास्ति नरोचमे ॥ ३३ भोतव्यो मापुरस्सोऽयं सर्वशास्त्रार्थ कोविदः । इति भार्या पचदश्रुत्या राजा माह पुनर्वचः ।। ३५ इसमय यदिव्यासमतो मम ' पण्डितः । भविष्यामि तदा भार्या तवाई पुरुषोऽपि सन् ॥ ३५ भविष्यसि स्वं पुरपस्सत्यमुक्तं घरामने । लीलयैवं वचः प्राह भायों वीक्ष्यायमप्रतः॥३६ तस्य तद्वचनं श्रुत्या तथेत्यहीवकार मा । तस्यां राज्यां व्यतीतायां दंपती तो समुत्थिती ॥ ३७ कल्याणमण्ट प्राप्ती सर्वाभरणभूषितौ । तदानीमागतास्तत्र ब्राह्मणः केचनोत्तमाः।। ३८ कल्याणमनयोर्भूपालाय समागताः । समागतानिय वीप भरिमवदरसुधीः ॥३९ संमतस्तव कोवास्या धेषु विप्रेषु भूमिगः | रुद्राक्षस्य वरिष्ठत्वं प्रष्टुं तद्वर्तुरप्यहो ॥४० इति तस्या वनस्थुत्या स्मितपूर्यमभापत । पति: कल्पाणमण्टपे ह्यस्मिन् शेषशायी बनाईनः ॥ ॥ चित्ररूपी चिप ये स्तिष्ठति वरानने । अनेनोक पदि तदा थियो तथा भव ।। ४२ उत्थाय सरसा स्थित्या पद्धाञ्जलि पुटेन थे । इति मतुर्वश्रुत्वा तथेत्युपाया पुनश्च सा ।। ४३ रखालियुटर विराणु चित्ररूपिणमाह दि । अस्ति चेन्महिमा विष्णो रुद्राक्षस्याबहारिणः ॥ ४४ रुद्राक्षघारिणां पाप कृतं पुण्यफलमदम् । कृतं च पुण्य पापाय येनारुद्राक्षघारिणा ॥५४ भगमों यदि हरे सत्यो घेदान्त संमतः । सर्या विरुद्धस्मयंत्र , विधतस्तव संमतः ॥४६ घदाधुना शीघ्रमुत्यायामा जगतः । स्थित्या एखासनं स्वामिन् यथातथ्य शियाक्षया ॥ ५५ इत्युक्तमात्रेण हरिः चित्ररूपी भयान्वितः । सत्यं सत्यं त्वया प्रोक्तं सयेदान्तमतम् ॥५८ मायमस्य देवेशः केवल येद शङ्करः । जातेन वा कुत्रापि जाती मौन शोभने । ४९ घायते पायनं स्वारे दाक्षं परभूषणम् । स पर धन्यः पूज्यश्च विन्येऽहं तस्यसत्यतः॥ ५० पानोक्केन किं साम्यि संर्घार्यमिदं ध्रुवम् । इत्युक्त्वा यासुदेयोग्यं पुनदिइये यथा पुरा ॥ १ सदेतदद्भुतं दधा सधै तत्र जमा! स्थिताः । माश्चर्यमापुरत्यर्थे तस्यां विश्वासमाययुः ॥५१ कमलाक्षोऽपि राजायमायण समन्धितः । विचारमाय चात्यर्थ स्मृत्वा स्ववचनं हदि ।। ५३ तदानीं तं समावृत्य तस्या मृत्यपधृजनाः । राजस्वमधुना शीघं मुस्त्या पुरुषरक्षणम् ॥ १४ बाचिरप्रभूपायैर्भय वचननं स्मरन् । परिदामयः धुत्वा नृपोऽयं मीळपानतm स्वयं भृत्य जनान प्राह पोया पुरुषो मषेत् । तदानीमहमेतस्पा मोय 'वल्लमा पधूः ॥ ५६ इत्युक्तमात्रेण तदा पुरुषोऽमृद्रिय पषुः । कमलासोऽपि सहसा स्त्रीत्वं माप शियासया ।। ४७ कमलाक्षीति विष्यात तहाग्येयमाना । सोऽयं पकायल्लमाण्यया प्रधितो भुपि ॥ ५८ कमलासी प्रणायनं मारे -धीक्ष्य वामधीत् । प्रयच्छ मम, सदानं सर्वपापीघनाशनम मषेपेदान्तसिद्धं साक्षादीशामक परम् । न प्रायले इस माम्यं पेनापि प्रिपपापनम् || दसं भरत्या समादाप दधौ स्थाई मुदान्यिता । तायुभी दंपती मयाभुगत्या भोगांश्च तस्पतुः । ६१ कमलाक्षपिता योऽसी महामायादो नृपः । केरळी ते ममुद्रीय सौम्पयन्त महीतिम् ॥ १२ तथा ·284 धीरकान्दे महापुराणे माम पुत्रोऽगमत् स्त्रीत्यं कमलाशो मदीपसे । एता तयामि संप्राप्ता पुरणयं मुशोभनम् ।। ६३ अत्याधयमिद एमनयोहारित नृप । अस्ति मे तनयोप्यन्यो वियुधास्यो महामतिः ॥६४ तस्य से फन्पकामन्यां स्याता चिाहनाएपया । प्रयच्छ विधिना राजन् सलक्षणसंयुताम् ॥ ६४ बामनरायचः श्रुत्वा सौम्पवान् पृथियीपतिः । तथेति च ददौ कन्यां पियुधस्यात्मज्ञां पराम् ।। ६६ विधुघोऽपि पियाहोना धृतरुदासम्पणाम् । मानयित्या स्वकं देशं प्राप कल्याणपेषतः॥ ६५ तन स्थित्वातु विपुलान् भोगांध धुभुते तथा । सौग्यवान् बनायोऽपि धृतरुदाक्षभूषणौ ।। ६८ कथयन्तौ च माहात्म्यं पुराणेषु प्रसिद्धिमत् । मुक्त्वा भोगांश्च विपुठान् दृष्ट्वा दृश्यञ्च शोभनम् ॥ ६९ अन्ते च या प्रीत्या पुत्रपौत्रकळवः । भीमकैलासमतुलं पापतु ह्मणोत्तमाः॥७० इति भी कान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शिवरहस्यासण्डे उपदेशकाण्डे चतुर्दशोऽधायः॥ तम ॥ अथ पञ्चदशोऽध्यायः॥ दामधारण मदिना मार्जारेण स्वर्गात कल्पवृक्षानयनम् ॥ अथान्यदपि रुद्राक्षमादाग्यं पर्णयाम्पहम् । सिन्धुदेरे पुरं किंचिमुचक्राण्यं सुशोभनम् ।। १ फशिद्विजयष्ठरसुप्रदीपासयो मदान् । रुद्राक्षमालामरणो रुद्दे विपतमानसः ||२ पुमा पौत्रास्तदीया ये सर्व रुद्राक्षमपणाः । एवं धसन् सुप्रदीपो नियमच सकारवै ।। ३ रुद्राक्षधारिणाम दास्थाम्यहमनुरामम् । नैतरेषां महापापकलुपीकृतचेतसाम्॥४ शुरवाऽस्य निधर्म कश्चिद्योगालाल्यो यतीश्वरः । योगमागकनिरतस्सर्वशास्त्रार्थ कोविदः ॥ ५ समागशः पुरे शीघ्रात्सर्येचंहुमतो ननः । न धारयत्ययं पुण्यं रुद्राक्ष वरभूषणम् ॥ ६ समादेनमसी विप्रस्तप्रदीपो महामतिः । नाङ्गीचकार मिक्षांच नोक्तवानस्य योगिनः॥७ एयं दिनेषु कतिपु गतेप्वयमतिधा । गृहेषु भिक्षाच्याजेन तद्द्वारमागतः ॥ तमागतच विधाय सर्वे तद्ग्रहवासिनः । नाहीचरिस्थतास्तूष्णीमजानन्त हपान्तरे ॥ सुपतीपम्स्वयं पश्चादिनिर्गस्य गृहावाहः 1 किमर्थमागते गच्छ भिक्षा नास्ति गृह्ये मम॥१० विन्येषु सर्वेषु मिक्षामट यथेछया । रुद्राक्षपारिणाम मेतोपां च मद्गृहे ॥१॥ न धार्यते त्वया विप्र रुद्राक्षे सर्वपापहम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा मच्छ पन्छ पुरो मम ॥१२ भिना न दीयसे तुभ्यमित्युबाघ द्विजोत्तमः । एवं निशम्य वचनं सुप्रदीपस्य धीमतः ॥ १३ चमाये बचन परुपाक्षरसंयुतम् । निशम्य वचनं तस्य योगिनो निपुरे तदा ॥ १४ सुप्रतीपात्मजाः दास्तमपृथ्वा दुराशयम् । तदीयेय दण्डेन नित्स्स्थन् दृरतो द्विजाः ॥ १५ ततस्ससंभ्रमं सुद्धस्सन्यासी तरपुराधिपम् । सालकाण्यं समासाध समस्मै न्ययदेयत् ॥ १६ सालकोऽपि नृपभेष्ठः श्रुत्वा तदनुपूर्षशः । स्वकीय सुप्रतीपं भरतदा ॥ १७ सन्यासिनं समायान्तं मिक्षा तब घेश्मनि । किमुच्चारयितुं युक्तमदत्या तं बलारपुनः॥ १८ परुपं वचनं चोक्तं स्वकीय पुत्रकैवत । इति रामो ववश्वा सुभतीपोऽवधीवचः ।। १९ में सन्यासाथमो राजन्विना रुद्राक्षधारणम् । सद्राक्षधारण घई सर्वस्वाश्रमस्य च ॥२० रूपा । रानपामास ·उपदेश काण्डे पञ्चदशोऽध्यायः 285 डभानामन्न समासाद्य श्रेष्ठ तदा रुद्राक्षधारणेनैव मुक्तिनान केवलात् । इति घेदाध चत्वारो वदति किल सादरम् ॥ २१ किञ्चास्ति नियमः कश्चिन्मम राजप्तिमं शृणु । रुद्राक्षयारिणामन्न दास्याम्यहमनेनसाम् ॥ २३ सघायो मम राजेन्द्र योवा कोवाऽस्तु मानवः । स पूज्यस्सहि धर्मारमा यथा देवो महेश्वरः ॥ २३ नेतरेपाञ्च दास्याम्यनुत्तमम् 1 , पूज्योऽय महापापी वरीपानानमेव्यपि ॥२४ सुप्रसीपमा पचन धुत्वा राझोभय सन्निधौ । सन्यासी च पुनः कोपादिद वचनमब्रवीत् ।। २४ कि साध्यमस्ति रुद्राक्षधारणेन मम द्विज । किमापाति धृते तमित्रुद्राक्षे तव भूसर ॥ २६ गरवाऽमधुना शीन देवलोकमनुचमम् । पुष्पाणि योगमाहाल्पारकरपवृक्षस्य धारये ॥ २७ यदि शक्तिस्तर भवेदेव रुद्राक्षघारणात् । तदा त्वयोक्तममखिल सत्यमेव भविष्यति ।। २८ इति तस्य वचत्वा योगिनोऽय महीसुराः । यदि गत्या पुरं देयं योगाभ्यासेन केवलम् ॥ ३९ भानविग्यसि पुष्पाणि त्वमाशु सुरशाखिनः । सदास्ति मद्गुहे कचिन्मारिशिशुरूवलः ॥ ३० देवलोक पूजितस्सकलस्सुरैः । सुशीघ्र धृतरद्राक्षः कल्पवृक्ष से शोभनम् ॥ ३१ मानयिष्यति रुद्राक्षधारणेनैव सत्यतः | समतीपयचः धुत्या यतिः कोषाकुलस्तदा ।। ३२ एवं यदि भवेद्वाक्यं तव वि तदादित: । यद्यो मम भवान्वित भविता नात्र संशयः ॥ ३३ रुद्राक्षधारण सर्वेषु कर्मसु । उस्स्वैवं योगमार्गस्थ, पपासु सकले यपि ॥ ३४ प्राणानाम्य विधिना समशिश्रयदुज्यलः । प्रत्या सुरपुर शीधाकस्पवृक्षप्रसूनकम | १५ समानीयागमनमध्य सभायां भूमिपाथितम । ददौ प्रसून भूपस्य हस्ते तासुरशासिनः॥ ३६ दृश सदद्भुत सर्व महदायर्यस्युताः । तुयुस्त नृपेन्द्राधास्स तत्र सभासदः ॥ ३७ पव योगिनमानीय कल्पवृक्षास्नकम् । समागतमयं दृष्ट्वा सुप्रतीपो प्रदीपुरः ॥ ३८ खपुत्र प्रेषयामास वगृह पति बुद्धिमान् । मार्जारशिशुमानेतु घृतरद्राक्षभूपणम् ॥३९ स तु शीघ्र गृह परया तमानिन्ये समान्तरे । त समादाय मार्जार सुमतीपोऽनपीद्वचः ॥ ४० राजयद्राक्षमाहात्म्यागत्या स्खलोकमद्भुतम् । माजरोऽय देवतरू समानेप्यति शीघ्रतः ॥ ४५ विप्रस्तमवरतलेक्षिपत् । तदानीमागत तर यिमानमति सोमनम् ॥ ४२ "पपासु तत्र सधु जनेचारा नापुन. । स्वर्गलोक पयो शीम माजारोऽपि महीपुरा. ॥ ४३ तमायान्तं सुराधीशो विशाय सहसा पली । प्रत्यग्रहीरसमारष्ट्र गजमल्ल अपराध गजातमम्पाझं माय सस्य च । भचिननो विमानस्थं पारधे विधाय च ॥४४ पिशायागमन तय मनप्ता घृनहा सुधीः । मानाय च शिरस्तस्य नेत्रयोल शिधाप ||६ स्वोयरामजन समला त्य युद्धिमान् । विधाय पूजामत्यर्थं पुनस्तर सुनुभम् ॥ ४७ सुमतीपथावा तिष्टाभ्याशे महात्मनः । उपत्य वृक्षमतुल प्रेषविरया मुरेश्वरः ॥ ५८ वेदसिमाप दे प्रेपयित्यामुना सह । माार । पयापूर्व प्योमयाने विधाय ॥ परया प्रोस्या प्रेषयामास देवरः । प पितरोन माजारोऽय मात्वता । मायाशु विमान तत् योगमार्गमशिधयत् । क्षणेन तत्समामध्य प्राप ताम्पो परिवृत. ॥ विधानास्पादिस्याभ्याश द्विजामन: 1 प्रसिपात्रप एत्या प्रणम्य पिनपेन च ॥ तस्पी तस्याप्रतस्तस्यां समापा ग्रामयोत्तमा । भरत्या प्रदक्षिणीहस्य दसिसापोऽम" मणम्य सुप्रदीप त जगाद यस्तदा । निकष्टा मह सौ रुपया तप हेपरम् ॥ ३४ त्युिपत्वा मिना स्वसेनया ॥४ प्रणम्य 72 ·286 श्रीरकान्दे महापुराणे पालयामि सदा स्माया भवन्तं स्यां शिवप्रियम् । इति देवेन्द्रवचनमुपयायं पूजितो भुना ॥ ५५ वर्ग तदनुमत्याशु विमानेनाप सोऽमरः । कल्पद्रुमोऽपि र विग्रं विधाय निःप्रदक्षिणम् ।। प्रणम्य पाया भक्त्या तस्ये तस्याग्रतो द्विजाः ॥ ५६ इति भी स्वान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्टे उपदेशपाण्डे पञ्चदशोशयायः॥ राजा विनयेन च । ॥ अथ पोडशोऽध्यायः श्री रद्राक्षधारणमहिना मार्जारशिशोः देवलोके इन्द्रसरकारः ॥ दतिदखिलं विस्मयाविष्टमानसः । उत्थाय तरसा विध्र प्रगम्य भयेन च समाविष्टो मार्जार वीक्ष्य तं तदा। प्राप्तस्त्यया क्यं स्वर्गस्तन्द्रेण च किं कृतम् ॥ २ किमुकं वचनं हि मार्जार पद तस्यतः । इति गो बचइत्या सुमतीपरिशवं मान ॥३ स्वर्गलोकसत्या प्राप्तो दृष्टध सुरपुरुयः । पूजितस्तेन मार्जार शिशो तत्त्वं शिवालया। मुफ्त्याशु पचनाच्छति बद सर्व सदुत्ताम् । इति पुति विप्रेग्ने तमित्रुद्राक्षभूपणे ॥ ५ मार्जारोऽपि समुत्थाय बद्धाञ्जलिपुटोग्रवीत् । आरा सुन्दरं दिव्यं विमानमहमुज्यतम् ॥ ६ स्वर्गमापं सुरेशो मां द्रष्टुं प्रत्यग्रहीन्सुदा । ततस्ससंभ्रमं दृष्ट्वा वावरम्य गजाद्रुतम् ॥ ७ पाणिभ्यां मां समालिंग्य शिधापाप भक्तिः । गजस्कन्धं समारोग्य भूपयन् भूपणैः स्वकैः ॥ ८ वृत्तान्तमखिलं शाचा कल्पवृक्षामरावुभौ । योजयित्वा मया साकं विधायापचितिं पराम् ॥ ९ मेषपामास मत्तिमान् भक्त्या परमया सह । तदानीं तस्य महिषी शची शेवाच देवपम् ॥ १० मारोऽयमिमां पूजां कथमर्हसि देवप । कोऽयं समागतः करमादेशादेतदद प्रभो। ।।११ इति तस्या पवः श्राधा सुरेशः प्राह तां पुनः । विमर्त्ययं परं पुण्यं रुद्राक्षं रवभूषणम् ॥१२ स एव पन्यः पूज्योऽपि सदैवैध मानुषः । धार्यते येन रुद्राक्षं देहिनां पावनं प्रिये ॥ १३ नमायते त्वया किंवा रुद्राक्षमहिमा मिये । पत्र पुण्यां कथा मत्तः शृणुयायहिता प्रिये ॥ १४ পূহ प्रेतराट्रमहकिकरैः । प्रणम्य परया भक्त्या मन्दरे चारुकन्दरे ।। १५ पृपः प्रोवाच देधेन स्वस्यागमनमत्रश्च । धर्म:- जय शंभो महादेव भक्तवासल विश्च ॥ १६ त्वयैवेदं पुरा दत्तं पदं मम महेश्वर । क्रियते च मया पूजा भक्तानां तब पावनी ॥ १५ भचाम्धिपोते भगवंस्त्वयि ये विमुखा जमा { पीत्यन्ते पापिमरते नरके दुःखसागरे ॥१८ स्वया कृताच मर्यादा कुश्या भषेद । धर्माधर्मायी मार्गों कल्पिती भक्ता प्रभो ॥१९ सुखं धर्मफलं शंभो दुःखं पापफलं तथा । विनिर्मित देवदेवेन तद्धतुरवर्गनरको भवतयहि करिपती । तद्ध मामकैर्वृतः पीडितं नरके भृशम् ॥ २१ महापापिनमासाच भवदीयगणा प्रभो । दिव्यं विमानमारोप्य नागारक्षचिचित्रितम् ॥ २३ सन्ताप मामकान् दृतान् कैलाभ मिन्युरे अत । इति अपति कीमाशे भयाफुलितमानसे ॥ २३ मार गंमीरया पाषा भैरवतं शिवाग्रतः । किमस्य पुण्यं मतिमध्यस्ति कीनाश शोभनम् ॥ ३॥ TE जन्मनि सत्यं त्वं पात्र शिवसन्निधौ । इति तस्य ववधुत्या भैरवस्य स धर्मराट् ॥ २५ चित्रगुप्तं निजाभ्याशे स्थितं संख्याघदत् । चित्रगुप्तततो देवं प्रणम्याचलि इस्तवान् ॥ ३६ प्राप्य । भगवता ·उपवेश कापडे -पोडशोऽध्याय 287 करुणाकर भैरव ॥ २७ काक प्राप्तमानयमन्तक॥४२ जगाद भैरय वीक्ष्य प्रश्रयावनत पुर । प्रसीद देवदेवेश देशे कलिङ्गसशे यापुर व्याघ्राभिध महत् । तपास्तव्य महापापी जामिनाग्यो महाखळ ॥ २८ शारजस्यास्य पापस्य जननी व्यामिचारिणी । जारौयवशात्सापामृतपा देवप ॥ ३९ जारेण रक्षित पापी जनपदुष्धी । फालेन यौवने प्राते महाव्यामोहकारणे । ३० चौय सत्यापि दुष्टामा कामयाणेन पीडित । दासीसमरतो नित्य सधयोमिध तादृशे ॥ ३॥ द्रव्यामायापुन कस्मिन् दिवसे जनकचतम् । जघान वतपापिष्ट कपटेन दुरात्मवान् ॥ ३२ मधगयी सदा तद्वन्मामभोज्यतिवञ्चक । स्तेय कुपन दिने कस्मिन् दृष्टोऽय ग्रामपालकै ॥ ३३ ताडित पीडितो नित्य निहत पितृकानने । नकिञ्चिदस्य पापस्य पुण्यम् जन्मनि विद्यत ।। ३४ दिनाम्यपिव चत्वारि मृतस्यासन् जगत्प्रभो । बाधितो मितरा दुतरसदीयस्य प्रभो॥३५ सन्ताव्य तान् भृश दूतान् भवदीया महेश्वर । मोचयित्वा दुरात्मान फैलास निन्यिो प्रभो ॥ ३६ न किश्चिदपि जानेऽह पुण्यमस्य दुरात्मन । इत्युक्त्या चित्रगुप्तोऽय तस्थे बद्धाञ्जलि पुर ।। ३७ तमा भैरयो वीक्ष्य चित्रगुप्त मानव । चकवाफस्य भूपस्य सता सर्वांगसुन्दरी ॥ ३८ सौ गृहे स्वकीये सा हारपनिं मनोहराम् । निधाय मलिकारल्या रुद्राक्षप्रोतमध्यमाम् ॥ ५९ गृहीत्वोहीय ता कश्चिद्गगनमार्गत । अम्यागतस्तदाछिन्ना हारयटिमनोहरा ।।४० त-मध्यमद्रासमेतस्य छिनमूर्धनि । पपात किल पुण्येन केनाप्यस्यातिपावनम् ॥ ५५ निमग्न रकप्तस्पात्तिष्ठत्यचापि चान्तक । तेन पुण्येन कैलास महो रुद्राक्षमाहात्म्य मया बकु न शक्यते । स वेत्तिरुद्रो भगवान भक्तदायको न घा॥४३ तदेतत्सर्वमाकर्य शैलादिपितोञ्चदत (हपितागवान्) । सिष्ठते देहिनो या देहे गद्राक्षमुत्तमम् ॥ ४४ कैलासमेष पातीति किमाश्चर्य शिवप्रियम् । अस्थि शादि गलाया मृताना यदुकालत ॥ ४५ पसित यदि हे शीघ्र कैटास पान्ति ये थम । तस्मादेतस्य कैलासमाप्तिनवाद्भुत किल ॥ ४६ इति नन्दीशयचन श्रुत्वाती भयकपितौ । चित्रगुतयमौ नत्वा देवदेव निययकम् ।। ५७ विचिन्तयन्तो माहात्म्य सदाक्षस्याहारिण । प्रतस्थाते महेशस्य घाशया स्वपद प्रति ।। ४८ प्रस्थित त पुनरपि समाहूय महेश्वर । अपमृति सद्राक्षधारिणो मम यमान् ॥ ५९ भाराव वा यम भयानरया तमनमा यज । दूतानामपि शिया कर्तव्या चाप्रमादत ॥ ५० ममप्राणाधिका भसन्द्राक्षधारिण । न तान् प्रत्यधिकारस्ते सत्य सत्यमिहोच्यते ॥५॥ इति शमोर्षवरभुत्या तथा सत्वा मनस्ययम् । प्रणम्य परया भक्त्या निजंगाम पद प्रति ॥४२ देतदखिल पामोस्मन्निधौ पतवासरे । ममात्यन्तमभूमोति प्रतिरुदालधारिणम् ॥ ५३ तन्मया पूजामतास्यासुभुमस्तराम् । इति देपेशवचन धुत्येन्द्राध्यपि विस्मिता ॥ ५४ मामादाय कराम्पा सा मूभ्याशाय नरेश्वर । त्या स्वनेत्रयोक्त्या प्रेषयामास भूमिप ।। ३५ गदितमिति निशस्य तत्र वृत्त दिविनृपति पृष्दशकेन सत्यम् । अधिकामियाय भकिमसिन्नधिपतयिस्मयमानसो द्विजेन्द्रा ॥ ५.६ इति भी स्कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शियाहस्यनारे उपदेशका पोरशोभयाय || मता ·परया कालं 288 श्रीस्कान्दे महापुराणे || भय सतशोऽध्यायः ॥ धोन्द्राक्षधारणात् शान्तिकस्य भद्रकाळ्यनुग्रहः । ततः प्रणम्य राजाऽसौ सुप्रतीपं द्विजोत्तमम् । भक्त्या स्वस्यापि रुद्राक्षं ययाचे घर्तुमात्मयित् ॥ १ रक्ष मां शरणं प्राप्त फतमन्तुं द्विजोत्तम | छतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि दर्शनालापतस्तव ॥ २ इति मुवति राजेन्द्रे सहसोरथाय स प्रती । प्रणम्य प्रीत्या द्विजश्रेष्ठमुवावह ॥३ रुद्राक्षधारणात्वबै रुद्रोऽस्यनघ केवलम् । क्षमस मकृतं मन्तुं दयादातर सर्वदा ॥ ४ न कुप्पन्ति महात्मानः कृतागस्यपि देहिषु । स्तुत्यमास्थितायेती यताअलिपुटावुभौ ॥५ सुप्रतीपो निजाभ्याशे स्थापयित्वाऽप्रवीत्कथाम् । देशे मकरसंज्ञेऽस्ति पुरं पद्मकराभिधम् ॥ ६ तारते ब्राह्मणः फश्विासुगुप्तास्यो महामतिः । तस्यायंस्तनयाः पञ्च ब्राह्मणस्य समेघसः ॥ ७ तेपामचरजः कचिन्छान्तिसंशोऽस्ति पुण्ययान् । धूळिफ्रीक्षां वितन्धानः फञ्चिदुद्राक्षमाप्तवान् ॥ ८ तद्याया निजकण्ठेश्यं सदा तिष्ठति प्रतिन् । न शृणोति चवः पियोर्भातृणां भ्रान्तयत्सुधीः ॥ ९ दरिद्रोऽपि न याच्यासु स्वेच्छया न प्रवर्तते । तद्भातरोपि चत्वारः पितृभ्यां सहितायतिन् । १० यास्मात्योदरं नित्यं पोपयन्ति स्वकीयकम् । न याति कुत्राचितहं मुफ्त्याज्यं प्राणोत्तमः ॥ ११ यवागुमाश्रमप्येप पीत्या दत्तंतु यच ते । तिष्ठत्येवं चिर धृतरुद्राक्षभूषणः ॥ १२ द्विषन्त्येनमण्यन्त घचन भ्रातरस्तथा । तदानीं केरळाधीशो नृपः कश्चन तापसः ॥ १३ नारं यलि भदकाळ्याः प्रत्यध्दं विधात्ययम् । तस्मिन् देशे नरं ऋतु लम्पते न प्रयत्नतः ॥ २४ ततोऽय प्रेषयामास माफरे विषये भटान् । दत्त्वा पहूनि द्रव्याणि केतुं नरमनिन्दितम् ॥ १५ विधार्याभ्यागतास्तेपि तत्र तत्र विजालये । क्रमेणास्य गृहं प्राप्य घृतान्त सपेनिरे ॥ १६ श्रुत्वैतव्यमादाय पितृभ्रातरस्तदा । ददुरेनमिमे तेभ्यशान्तिकं शान्तमानसम् ॥ १७ स तेपामनुमत्यैतान प्राप्य सन्तुष्टमानतः | केरळाघीशनारे तस्थे पौरोहिते गृहे॥१८ पुनर्वलि दिने स्नात्वा शान्तिको धृतभूपणः । गन्धावलिप्तप्सर्वानमधुरवा पौरोहितं वचः॥१९ पुरोहितेन भवन राक्षः प्रापातिदृष्टधीः । दृष्ट्वैन म तु गजापि यत्यर्थं निश्चितान्तरः ॥ २९ काळीभवनमापाय साकं तेनामुना द्रुतम् । संपूज्य तां तदा दिव्यधूपदीपैरनेकशः॥२॥ पुष्पैर्नानाविधैर्भक्ष्यैर्भोज्यैर्मोसैच शोणितः । स्थाप्यैनं पुरतस्तस्थे भद्काळ्यास्सशांतिकम् ॥ ३२ दृष्टुन शान्तिकं काळी धृतरुद्राक्षभूपणम् । मीता प्रणम्य मनसा सहसोत्थाय सा पुनः ॥ २३ हत्या पुरोहित कोपासपो रक्त दुरात्मनः । शान्तिकं तं समीक्ष्यैषा जगाद वचनं तवा ॥ २५ न सास्ते जगत्यस्मिन् ब्राह्मणानामधीश्वर । यतस्त्वया गळे पूतं द्राक्ष धार्यते कृतिन् ॥ २५ धन्योऽसि त्वं महासत्व स्थिरचित्त दवत | सवं दो न सन्देहसंपूज्यश्च सुरोत्तमैः॥ २६ at बस्य पुण्यात्मन् बाञ्छित ते ददाम्यहम् । इति काळ्या वचः श्रुत्वा शान्तिकः प्राह तां तदा ॥ ३७ यदि देयो घरो मा मय्यपि प्रीतिास्ति चेत् । अयं नरबलिर्मास्तु प्रत्यन्दं तव चेश्वरि ।। २८ प्रयच्छ वाञ्छित तस्मै राज्ञे सन्तुष्टमानसा । इति तस्य बचश्श्रुत्वा तथा दत्वा वरंच तम् ॥ २९ राजान वीक्ष्य सा प्राद पुनर्वचनमीश्वरी । पूजयैनं नुप रुद्राक्षवरभूषणम् ॥ रुद्रपदचनं चास्य प्रत्या स्थातुं स्यमईसि | तब कन्यां प्रयच्छाच पाणिग्रहणमार्गतः। पर्य स्थित चेद्यतस्तांभीष्ट भविष्यति । यसादेनं पुरोधास्ते पत्यर्थमनयन्नृप ॥ ३२ ar सदा ·उपदेश काण्डे - अादशोऽध्याय 289 दोवेगानेन निहतस्सन्निधौ तव सस्त । मृतोऽस्य तनयोग्यस्य सृता भार्याऽप्यनिन्दिता ।। ३३ दग्घ च गेह सुमहत् वहिना धरणीपते । एव द्विपन्ति ये भ्रातृपितरस्तेऽतिपापिन ॥३४ चोरैरपहृतम्या कुष्ठादिव्याधिपीडिता. । क्षुत्तृष्णापीडिता नित्य निराहारा निरालया ॥ ३५ अरन्ति देशाइशेते निमग्ना दुखसागरे । य एष धृतरुद्राक्ष पूजयन्ति महेशवत् ॥ ३६ से दकिस्यिया नित्य मोदन्ते देववक्षितौ । इति काळ्या यचश्धुवा राजाभ्य प्रीतिसयुत ॥ ३७ विधिना नाहयामास पाणिं दुहितत्यलम् । भवनश्च विधायास्य नानारत्नविचित्रितम् ।। ३८ प्रादादाजा दिनचैन (गजादिचिह्नच) दृष्ट्येशवपूजयत् । शान्तिकोऽप्येकद्राक्षधारणस्येवा फलम् ॥ ३९ मालोच्य कण्ठपासमणिबन्धशिरस्वपि । यभार किल रुद्राक्ष सहस्राधिफसंख्यया ॥ ४० भार्यया सहितस्तस्थे मन्दिरे क्रीडयन्मुदा । भुत्वैतस्याखिल वृत्तमस्य ये पितृसोदरा ॥५ मदीय इति निधित्य त देश प्रापुरजसा । परित्यक्तविज्ञावारा व्रणक्लिनशरीरिण || ४२ तान् दृाज्य मुदा गेहमानयित्वाऽतिसुन्दरम् । सापयित्यातु तैलेन दिव्य वस्त्र प्रदापच ॥ ४३ पद्राक्षमालपा सर्वानभूपयदय वतिन् । तेऽपि रुद्राक्षमाहात्म्यात्यक्तधादिरोगिण. ॥४ বিধানুষের नित्य दिव्याभरणभूपिता । भुक्त्वा भोगान् विपुलान् शान्तिनामुना सह ॥५५ कैलासं प्रापुरतुल प्रीत्या परमपा युता । अज्ञानतापि रुद्राक्ष मणिभ्रान्त्याऽमुना वतिन् । धृतमस्य फल सम्यम शुत किल महामते ॥ ४६ धात्वा ये शिवभूषण परतम स्वर्गापवर्षाप्रद रुद्राक्ष विधिनामुना निजतनौ सम्यक् सदा यिति । सेपा दग्धनिजैन सामिहफल जानाति कोचा सुधीरत्यक्त्वा शङ्करमविका गणपति सस्य मया कीर्तितम् ॥ ५७ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे सप्तदशोजयाय ॥ । घचन राज्य ॥ अथ भष्टादशोऽध्याय ॥ स्र्यपुर चरित वर्णनेन विभूतिरुद्राक्ष महिमानुवर्णनम् ॥ सुप्रतीपस्य श्रुत्वाऽऽश्वर्यसमन्वित । तदाप्रभृति रुद्राक्ष धत्ते सदस्य भूपणम् ॥ १ दग्याघौधो निज कर्म योग मुराया यतीश्वर । प्राप्या शिवयोमिव शिवस्यैव प्रसादत ॥ २ मुक्तिमाप शिवद्वाना पुनरावृत्तिदुर्लभाम् । तत मारभ्य राजापि रुदासाभरणोवल ॥३ मने ककालमखिल छत्वारियजितम् । भुक्त्वा च विपुलान् भोगामानुपानन्दमयुत ॥४ पुत्रेषु राज्य निक्षिप्य शिवलोक पयो द्विजा । सुपतीपोपि रुद्राक्षमाहात्यमनुवर्ण्य स ॥ ५ स्वगृह परया प्रीत्या मेकाम्दमुज्वल । भुवा भोगान् बहुविधाम् पुत्रै पौसमन्वित ॥ ६ शिष्य प्रशिध्यरसहितो याधुमि ययाम | दिव्य विमानमारा देवस्त्रीमिविभूषितम ॥७ देवदुन्दुभिनिघाँदै पुष्पवृष्टिभिरुचकै । देवीणा गणैरने यायिभि परिवीतवान् ॥८ इन्द्रेण प्रेषित कपतृप्तामरण तथा । उनयिन्या महाकाळमहेशस्य मार्जारेणामुना साफ शिवलोक ययौ मुदा । सत कालेन सायुज्यमवाप परमेशितु || रुपय - वर्णित भवता सूत माहात्म्य मसन पुरा । दासस्यापि माहात्म्य धर्णित सर्पमतम् ॥ १५ मत्सधारणमात्रेण सर्वामीष्ट भयत्यनम् । किमर्थ घार्यमेषचेत् रुद्राक्ष तापसेम्बर ॥१॥ प्राप्य प्रदाय च॥ 2 ·। परम 290 धीस्कान्दे महापुराणे पत नसंशय लिन्धि पुराणाविशारद । मन्यो न त्यहते च्छेचा संशयस्यास्ति पण्डित ॥१ भयारशाना महता सासु धोपु तापम । न घाच्यास्ति परम रहस्यमपि पावनम् ॥ १५ इति तेपा धचरथरया सूत पौराणिकोत्तम । प्राइ गम्भीरया घाचा मदस्मितमुखानुज !॥ १५ शुधमृपषस्स यूप बिगतकिस्थिया । धृतश्च केयल भस्म चारिणा खेदविन्दुना ॥ १६ पृष्टया सामेन समाजनानामपि भूसरा । एचमाघ अमृटचेद्य भवसि देहिनाम् ।। १७ भूतमेतपिशानाश राक्षप्तव्याहत्तस्करा । व्यापसिंहायो यस्मात्सधैं मर्मभिदस्मदा ॥ १८ हिंसन्ति भस्मनाहीनमरुद्राक्ष मदीरा । तस्माद्रुद्राक्षमनिश कण्ठकर्णकरादिषु ।। १९ भरममा सच धर्तव्य स्वात्मनो हितमिच्छता । न चैतदस्मद्विप्रासापाय चा जलादिभि ॥ ५० भूतमेतपिशावाश्च न च हिंसन्ति राक्षसा 1 न दशन्ति मस्ति भस्मद्रामधारिणम् ॥ २१ धर्तव्यमेतत्सूत्रेण सौवर्णनाथया द्विजा । राजतेन च तान्नेण रुद्राक्षच गळादिषु ।। २२ यज्ञोपवीते पाचैक भस्मना मर्षदा द्विजा । तस्मात्सर्वप्रयोन भलरुद्राक्षभूषण || २३ न विमेति च शत्रूणां यथा निर्मय एय च । यत्रेतिहास कथयामि महीप ॥२४ अस्ति कश्चिम्महीपालो देशे सवितृससके । धीमरसूर्यपुरे रम्प सिन्धुसेनाहयो मदान् ।। २५ स तु सिंहाभिध भूप विध्यदेशाधिप रिपुम् । काफळास्यपुराधीश युधि जित्वा महादल ॥ २६ द्रावयामास विन्दा महारण्ये स्पसेना | R तु तत्र धने सिंहशिर काल वसन पुन ॥२७ तपसाराध्य गोविन्द सशनियहणम् | चक सुमहदापाय शत्रुसंहारकारकम् ॥२८ चकप्रदानसमये प्रसनो माधवस्तदा । पञ्चावृस्यैतद्ल भवेच्छयुनियईफम् ।। २९ पर मझ्याश समेष्यति महीपते । इत्युक्त्वान्तर्दधे दव क्षणादायैतदद्भुतम् ॥ ३० तल्लन्भ्वा स महिपालो क्षणाधिगत्य फाननात् । सिन्धुसेन मसेन तमाश्त्य सहसा चली ॥ ३१ युर छत्वा पुनश्चम योजयामास मीपणम । तचक्र सहसा सेना स्वा स पिनच तम् ॥ ३१ पुनस्तस्य परमीपणम् । एकाकी सिन्धुसेनोऽय वनमापातिमीपणम् ।। ३३ तबाश्रम वसिष्ठस्य सञ्चरन् प्राप भूसुरा । तत्र हा महात्मान वसिष्ठ गौतम परम् ॥ ३४ कौशिक नादादींच महीन् प्रणम्य म । भो भो विशश्नसपना ऋषयस्सशितयता ॥ ३५ ईश सर्षस्य दशस्य मा जानन्तु मनीषिण । सोऽह पराजितो युद्ध शत्रणा तुल्यतेजसा ॥३६ इदानी शरण प्राप्तो भवत पुष्पगौरवात् । तदुपायेन केनापि विजयो मे भवेदलम् ॥ ३७ वदन्तु भगवन्तस्से तमुपायमृपीश्वरा । इति तस्य यवश्रुत्वा सर्वे ते तापसोत्तमा ॥ ३८ प्रोचुरस्य समालोच्य विजयोपायमुत्तमम् । धृत्या ससेनया भस्म रुद्राक्षब जयपदम् ॥३९ युद्ध कृतञ्चद्विजयो भविष्यति न सशय । सेनाम भवतस्सर्वा भस्म रुद्राक्ष वजिता । ४० निहताशगुणा राजनेकर वमवशिष्टयान् । इति तेषा बधस्थत्वा सशयाकुलिता तर ॥ १ राजा प्रोवाच वचन प्रश्रयायनतो ऋपीन् । शत्रुणा शपित पक्रमिदानी भोस्तपोधमा ॥ ४२ इत्याशु सेनास्सकला मुक्त्या मा केन हेतुना । निवृत्य निर्गत भूयो मस रुद्राक्ष बजिसम् ॥ ४३ सेमाच निहतास्ती भस्म रुद्राक्ष हीनत । इत्युक्त तापसभ्रष्टा भवद्भिस्सशयस्तत ॥ इति सम्याकलस्यैको वचन पर 1 त्वया नृप धृत भस्म रुद्राक्ष च जयप्रदम् ॥ ४४ हेतुना तेन चक्र तन्मुफ्त्वा त्या निर्गत धुधम् । गजा-नया मम रुदाक्ष मयाप्यायोधन कृतम् ॥ ५६ अाजगाम तपता ·उपदेश काण्डे मटादशोऽध्यायः 291 दत्तवान् । रणधेगेन तश कस्तूरी चन्दनालितो मुक्तादामविभूषितः । प्रवृत्तोऽहं मृधे नीलरतमुक्ताविभूषितः॥ ४७ एतावदेव जामेऽहं केवलं तापसोत्तमाः । तथापि मुफ्त्वा मां चक्र दया सेना विनिर्ययौ ॥ ४८ इति राशो वचश्श्रुत्या ऋषयस्संशितान्तराः । शोधष स्वमिहेदानी मुक्तादामाश्मदामय ॥ ४९ इत्युक्त्वा मौक्तिकं दाम शोधयामासुरक्षसा । तत्र दृष्टैक रुद्राक्षमेतस्मै तमदर्शयन् ।। ५० हप्तद्विस्मयाधिष्टो तस्थेसो भयकंपितः । केनदत्तमिदं भूप कुत आरम्य धार्यते ॥ ५१ पद त्वमेतदालोच्य पार्थे नोग्य सन्निधौ । राजा - यदाहे युद्धसनद्धा प्रतस्थे त्वरया गृवात् ।। ४२ तदा चणिकश्चनैतदुपहारेण धृतवैताप्रवृत्तो णमण्डले ॥५३ न शोधितञ्च दामैतमौक्तिक रणसंभ्रमात् । एतस्येति वचः धृत्वा ऋषयस्तेऽतिविस्मिताः॥ ५॥ माहात्म्यादस्य राजसवं जीधितो नात्र संशयः । पराजितो मृतथलो हन्तुं चक्रे विनिर्गते । ५५ तः पर धृत्वा त्वं भस्म रुद्राक्षमुत्तमम् । यसैश्च भस्म रुद्राक्ष धारकः परिवीतवान् ॥ ५६ विनिर्गतचेपुवाय विजयो भविता धुवम् । नान्योस्त्युपायो विजये भस्म रुद्राक्षयोः परः॥ ५७ इति वाफ्यं निशम्यैषां विनिचित्य तथेति स: । धृत्वा भस्म व रुद्राक्षं युद्धाय छतनिश्चयः ॥ ५८ प्रतस्थे स्वयमेकाकी बनावृत्या धनुर्वरम् । तदानी मिलितास्तस्य भटाः केचन सायुधाः ॥ ५९ सेपां भस्मन रुद्राक्षं दत्याज्यं परमोघमः । सिंहस्य नगरं शीघ्रानुरोध स्वरलैरसा ॥ ६० विनिर्गत्याशु सिंहोपि छतकोलाइलो यलैः । प्रेषयामास सर्वशनिवईणम् ॥ ११ • महारषेण तस प्राप्य तत्परसैन्यकम् । दृष्ट्वा तान् भस्म रुद्राक्ष धारिणो रगतेजमः ॥ ६२ प्रणम्य परया भीत्या विधायैपां प्रदक्षिणम् । विनिर्ययो पुनः पाणि प्रयोकुस्तस्य भूसुराः॥६॥ दृष्ट्वैतत्सोतिषित्रस्तः प्राप मातो वनं द्रुतम् । श्रुत्वात्रैतस्य वृत्तान्त सिंहः कालेन बुद्धिमान् ॥ ६४ तपचार सुमहदुद्दिश्य वरुणं द्विजाः । प्रसने पादसा पस्यौ पप्रच्छ घरमुत्तमम् ॥ ६५ अपेक्षिता यदा वृष्टिमया यादस्पते प्रमो । तदैव शीमतो भूयात्प्रसन्नो पदि सर्वदा ॥ ६६ तथेत्युपत्या जगामाशु वरुणस्स्यालयं प्रति । इति लग्घवरसिहस्सिन्धुसेनं परेऽहनि ॥ ६७ माजुदाय कृतकोलाहलारवः । प्रत्यग्रहीसिन्धुसेनस्तं सिंह युद्धगर्यिंतम् ॥ १८ तदा सस्सार वरुण सिंहो मध्यन्दिनेऽपि मः । समाययाँ महायगावलाकारतयाऽस्पतिः ॥ ६९ पृष्ट्या सेनाः परिक्लिन्ना उभयोरपि तास्तदा । सिन्धुसेनस्य सेना केवलं भस्मधारिणः ॥ ७० ये भटास्ते महादृष्टया प्रमृष्टामविभूतपः 1 संयभूवुस्तदा सिंहवक्रमादाय भीषणम् ।। ७१ युपोज सिन्धुसेनस्य सेनास्वतुलविक्रमः । तच्चनं सहसाऽग्राम्य सिन्धुसेनवलं महत् ॥ ७२ पात्त्य भस्ममा दीनान सदासान् मटान् यहुन् । हत्या मुक्त्वाशु रुद्राक्षधारिणोऽमुश्च भूमिपम् ॥ ७३ भधाप स्वरया इस्तं सिंहस्यास्य महौजसः । सिन्धुसेनोऽपसेनावाघृत रद्राक्ष भूषणैः ॥ ७४ मरीः कैश्विास देवाशु पन प्राप सुदुःखितः । तत्र दृष्ट्वा कपीन्पूर्वान् यसिधादीप्रणम्य म:॥७५ घृतममा रुद्राक्षो भरम रुद्राक्षधारिमिः । यलेयुष्मदचथत्वा प्रविष्टो रणमण्डलम् ॥ ७६ म युयोज सेना सोऽस्मदीयाप्पु तापसाः ! तय सहमामय दरया शूराम्मदीयकान् ॥ ७७ रणायाय .

·292 श्रीस्वान्दे महापुराणे मया सह विचतुरामुपवा प्रतियो महछ । इत्युवाच ऋषीय समीक्ष्यातिमयास्थिता । . इति कथितममी निशम्य रासा निजहदयेषु विचिन्त्य तत्क्षणेन । भनयरतमिमं विभर्ति योम्झे न स मृतिमेति परायुधैः क्षिती। ॥ ७९ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शङ्करसंहितायां शिवरहस्यखण्टे उपदेशकाण्टे महादशोऽध्यायः॥ ॥ । ॥ अथ एकोनविंशोभ्यायः ॥ स सैन्यस्य सिन्धुसेनस्य विभूतिरुद्राक्षधारण महिनाजयः ।। इति तेषां वचःश्रुत्वा पुनरात ऋषीनयम् । धृत्वा भस्म व रुद्राक्षं केचिद्गस्यापकुण्ठिताः ॥ १ परे प्रवृचा युद्धाय ततो पृष्टिरमत्तम् । तदा पृष्ट्या परिग्लिनास्सेनास्ता उभयोरपि ॥ २ ततश्च मुमोचायं सिंहइशधुनिधईणम् । तेन घोरण निहतासेना मम तपोधना३ ।। ३ इति राको वचश्वरया पयस्तफारणम् । ऊचुपं समीक्यते मनसालोच्य भूसुराः ॥ ४ येपो प्रमृष्ट क्षितिप भस्म पृष्ट्यातिपयनम् । त एव निहता युद्धे रुद्राक्षेण विवर्जिताः ॥ ५ जीवितो भस रुद्रामधारिणो भयता सह । पुरा त्रिपुरदैत्यानां भस्म रुद्राक्षधारिणाम् ॥ ६ नासीद्धयं महद्योऽपि देवेभ्यो भूपते तदा । ब्रह्म विष्णुमुखा देवाश्चामिचारेण फर्मणा ।। ७ भूतान्युस्याप्य भीमानि प्रेषयामासरखमा । तानि सर्वाणि तान् दृष्ट्वा भस्म रुद्राक्ष भूपणान् ॥ ८ निवृत्य सहसा जग्मुर्भातमीतानि भूमिप । पुमश्च विमुखान् भस्म रुद्राक्षेप विधाय वान् ॥९ ब्रश विष्णुमुखा देया विशवेनैतानमारयन् । तस्मास्त्वमपि राजेन्द्र भस्म रुद्राक्ष भूषणैः ॥ १० स्वभटैस्स हितो युद्धे शत्रून्द्रायर निर्भया । धर्तव्यं भस्मना साकं रुद्राक्षं नरभूपणम् ॥ १५ केवलं भस्म पृश्याचैः प्रमृ भवति धुरम् । रुद्राक्षस्यतु वृष्ट्याधैर्न प्रमोक्षो भवेन्नृप । १: मुतास्तव मटा एसे केवलं मसधारिणः । पृष्ट्या प्रमुएं तदस महत्या सस्यमीरितम् ॥ १३ इति तेषां वचनात्या राजा निश्चित मानसः । तथेति तान् प्रणम्याशु रुद्राक्षं भस्मना सा ॥३॥ त्या भटानां रुद्राक्षं दत्वाऽयं भस्मना मद । भूतिभूपित सङ्गिरसह रुद्राक्ष भूषणैः ॥ १४ विनिर्मात्य भटैस्लार्ध सर्वैरमित विक्रमः । बाजुहावाशु तं सिंह सिंह शरभवत् द्विजाः ॥ १६ ततः प्रतस्थे युद्धाय सिंहश्वक्रायुधो महान् । तदाशु तुमुलं युद्ध बभूवहि तयोमिथः ॥ १७ ततकं पुयोजायं सिंदः किलिकिलारयः । तसकं बीक्ष्य तान् सर्पान भस्मरुद्राक्ष भूषणान् ॥ १८ प्रदक्षिणप्रयं कृत्वा सहसा ययौ । ततः कोपेन मसार धरुण निजतापहम् ॥१९ वृष्टिश्चासीत्तदा स्थूला सेनयोरुभयोजिाः । भस्मानि ते लुमानि सिन्दुसेनानुयायिमाम् ॥ १० तदन्धीक्ष्यायमयुलचक्र पुनरपि भस्मनोऽस्येतान्नद्राक्षवरभूषणान् ।। २। दृष्टा भटान्थयो नवा मीत्या चकं द्विजोत्तमाः । एष्ट्रतासहसा सिक्षा पलायनशिश्रयात् ।। २६ पनं प्रति महामीत्या ससेनोग्राझणोत्तमाः । सिधुसेनोऽपि सहसा कृत्या कोलाहलारवम् ॥ २३ पवाय नगरं धीरो देश स्वीयं विधाय च । स्वदेशयतिमा मसरुद्राक्षाणि महामतिः ।। दत्वा तान् भस्मरुद्राक्षधारिणश्च विधाय सः । मसरुद्राक्षयोस्मृत्वा चिरकालमुषित्वान भोगान् भुपया सुपुष्कलान् । स्वदेशस्थजनस्सर्वे पंधुमिस्स्ष्ट्रयन्धुभिः ।। २६ ॥ प्रणम्य द्विजाः । प्रलुप्त - माहात्म्यमबसस्वयम्॥५ ·उपदेश काण्डे -विशोऽयाया 293 मार कैलासमतुलं विमानमयिकहा सः । कमेण मोक्षं चापायं ब्राह्मणानामधीश्वराः॥२७ सतु सिंघोऽपि वैराग्यादागद्वेषी विहायच । घृग मरमव रुद्रादर्श जीवन्मुक्ततया भृशम् ॥ २८ स्थिया देहावसानेज्यं मोक्षमापातिदुर्लभम् । तस्मात्सहैव सदाशं धर्तव्यं ममना द्विभाः ॥ २९ रुद्रस्याक्षतया विना रुद्राक्षमिति कीर्तितम् । रुद्राक्षघारके शंभुः परिपूर्णकटाक्षयान् ॥ ३० बद्रामधारकारसय रुद्राकाराः प्रकीर्तिताः । रुद्राक्षस्यास्य माहात्म्य येण्यन्ति पठन्ति वा ।। ३१ धावपन्ति नरास्ते साक्षाद्रस्वरूपिणः । मायुरारोग्यमैश्वर्य पुत्रान् पौधानिहाप्यते ॥ मन्ते सायुज्य मोपांच लभन्ते नाशयः । ३२ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे एकोनविंशोभ्यायः ॥ ॥ मथ वियोण्यायः॥ भी पञ्चाक्षरीजपपरया कलावत्या तद्भर्तुः दशरथस्य सकल पातक निवृत्तिः ॥ एत:-मसद्राक्षयोर्विग्रा माहात्म्य वर्णिलं खलु । पञ्चाक्षास्य माहात्म्य शृणुध्वमवधानतः॥१ पञ्चाक्षर महामन्त्र पञ्चपातकनाशनम् । परस्य वाचकं लब्ध्या सद्गुरोनियमाच्छुचिः॥२ जपत्यनुदिनं मर्त्यसपन्यो लोकपावनः । न तस्य पापगन्धोऽपि दर्शनापापहारिणः॥३ न च मेदोऽस्य महतः परेण ब्रह्मणा सह । अप्रेतिहासं युष्माकं वयामि मदीमुराः ॥ ४ पापादिमुक्ता मुक्काम बहयोऽस्य मनोर्जपात् । अस्ति काशीपतिः कश्चिद्वजयादाक्ष्यो नृपः॥ ५ तस्यासीरकन्यका काचिरकलासु मिपुणामती । फलावतीति विग्याता पहुपुण्फ्युताहि सा॥६ काशीपते गृह कदाचिन्मुनिपुटवः । दुर्वासा कृपया त्यस्ता बटुपुष्यवर्तीति सा॥७ उपाविशन्महामन्नं पञ्चाक्षामुमापतेः । तदारभ्य शिषे भक्त्या सदा पञ्चाक्षरी रता ॥ ८ तां कन्यां प्रददौ पुण्यां यजयाहुमहीपतिः । राज्ञे दाशरथास्याय पाड्यो शेश्वराय च ॥९ स तामुद्रा विधिना स्वदेशमनयत् द्विजाः । पञ्चाक्षरीजपपरी परतत्वविनिमयाम् ॥ १० रात्री स्वभयने राजा कामवाणेन पीडितः । आलिङ्गनोरखकः प्राइ मर्मयुक्तं यचो द्विजाः ॥ ११ तस्येगितमाशाय धीक्ष्यनमवद्भिज्ञाः । नास्ति पञ्चाक्षरी मन्त्रस्तव सर्वानाशकः ॥ १२ निषिद्धपरिस्पागो मधुमासादियोजिनः । नचान्यनारीविरतिः केवलं मोगिन (दैहिन) स्तथ ॥ १३ तस्सासमधुना যাবস্থায় निस्पृहाम् । इति तस्या वचथुत्या राजा मदनपीडितः ॥ १४ मालिझने तय भवेदिति लोलस्य मे प्रिये । न तिष्ठन्त्यधुनामाणा विनयालिननं तव । १५ तसराणाप्रपच्छाशु वैचालिगने त्वया । एवमुळेऽपि पिमुखीं भात्यैतां मदनातुरः॥१६ सखजे तो पलाद्रामा प्रविष्ट हव तद्वपुः 1 दहत्य) तदा यद्विपद्धरणीपतिः॥१७ पपात दूरामुफ्त्येनो हादेत्युपत्यालिदुःखितः । किमेतदिति पप्रच्छ भार्या धीक्ष्य महीपतिः ।।१८ (कलावती):- पश्चाक्षी विधाजपोनास्त्यघनाशकः । सद्गुरुं प्राप्य तां लाया पश्चान्मा पृशभूमिप ॥१९ पञ्चाक्षरी परा पा मे दहत्य नघेन्नृप । थमस्या बचपरवा राजासी निश्चिताशयः 110 परयस्तरमा धेट गरी प्राप्य तपोनिधिम् । उपदेशामयापार्य श्रीमत्पभाक्षरी सा न तस्या तय मनोः॥२ 74 ·294 भीकान्दे महापुरा प्रविष्टायाच विद्यार्या दीपाहीपमिय द्विजा, 1 निजामु कारूपेण महापातक कोटय ॥ ३२ चित्तशुद्धिमयापाय शुद्धदेही महीपति । अनुनयाप स्वगुरो भवन प्रियमुपलम् ॥ २३ भार्या सह तदानिमारम्पानुदिन द्विजा । मोडयिन्या महानन्दादोगान मुपाया यथेच्या ॥२॥ पुनानुत्पाद्य महतश्विर काल सनीयमन् ! अन्ते च भार्यया साफ पैलास माय पावनम् ।। तम स्थित्या चिर काल मोक्ष चाप द्विजोत्तमा ।। २५ इति श्री स्वान्दे महापुराणे शकरसंहिताया शिवरहस्यखण्डे उपदेशफाण्डे विशोऽध्यायः॥ ATO ॥ अथ एकविंशोऽध्याय ॥ तुरीयाश्रमतोपि गाईरस्थस्य पञ्चाक्षरात् माशस्त्यम् । सूत ~~-देशेवायसंशेऽस्ति माय नामपुरं महत् । बाह्मण कमनास्त्यत्र प्रबुद्धाग्यो महामति ॥ १ तम्यामजो धर्मनामा चासीधर्म यार । तद्नामे विपुलाच्योऽन्यो नियमत्यग्रजो महान् ॥ १ तस्यात्मजाघुमावास्ता पितृपयानुवर्तिनी । चद्रसेनाइयो पेष्ठो मृदृयाद्र ||३ धर्मश्च नन्दसेना लवयस्की द्विजात्मजी । उग्नीताविमो काले ब्रह्मचर्यश्च चेत्तु ॥४ विद्याभ्यामरतो नित्य निीती बुद्धिशालिनी । रिसान दाहय प्राप्य तायेती पतिमा वाम॥" शुभषमाणौ यान निशम्यास्य महा मन । तस्यतुर्भक्तिमयुक्ती मदाचारानुवतिनी ॥ तो वीषय स पतिभक्ती करुणाविष्टमानस । युगाम्या बह्मयारिभ्यागश्रमामो महान् ।। ७ गृहीतव्यो विधानेन सामान्मोझेक साधन । इत्युवाच यतिश्रेष्ठ प्रययापनताघुमौ ॥८ निशम्य पचन तस्य तापेशी बामणौ तदा । स्वपित्रोनिकट प्राप्य वृत्तान्त सम्यगूवतु ॥ ९ तथेति विपुलो वाव समुतस्य निशम्य स । वकारानुमति प्राप्य यतीश सप्रणम्य तम् ॥ १० अनुशया पितुस्य चन्द्रसेनो महामति । तुरीयमाश्रम विद्यान दयतीश्वरात् ॥ ११ स्वाश्रमानुगुणाचार कामक्रोधादिवजित । पशीइतेन्द्रियायोग्य कन्दमूलफलाशन ||१२ गत्वाऽरण्य सुदुष्पाप तस्थे तमामहायवान् । धर्मोऽपि पितर प्राप्य सन्यासो मे भवायलम् ॥ १३ सर्पशास्त्रार्थतत्वशाद्वियानन्द यतीश्वरात् । इत्युक्तवानिद थत्वा वचन तपिता तदा ॥ १४ घुद्ध प्राह धर्म त दुखाकुलितमानमः | पुप्रसवमेकपाश्य यशस्य महतो मम ॥१५ नाम्योरपतराय मतिभन्न मन्यसाधमोचित ५ पुरेतु भार्या निक्षिप्य बलीपलित विप्र प्रबजेदाह्मणो नोये रहत्येव न संशय । तस्साचमधुना विप्र न सन्यालाथमोचित ॥१७ इत्युक्त वचन युवा पित्रा धर्मस्सदु खित । चिन्तयन्मनसा तस्थे केवल ब्राह्मणोत्तमा १८ सदानीमागतस्तत्र भृगुवं घामणि महान् । शिष्यैस्तु बटुभिस्साफ तस्मिन् प्रामे पतीवर ॥१९ त दृष्टा तपता श्रेष्ठ सूबुद्ध पाइ घुद्धिमान् । धमाज्य मसुत स्वामिन् ब्रह्मचर्याध्रमे बसन् ॥ २० तुर्याश्रय समभ्येतु प्रवृत्तो वारितो सपा । नैत विना म कुलस्य सुतोऽन्यश्च तपोधन ।। २१ पुत्रोऽयमेको मतिमान् महाभूगहुमालत । एतस्य बुद्धिरुचिता समुपाया स्वया यते ॥ ३१ इति तस्य धच धवा भृगुश्च तपता पर । बीप धर्म निजाभ्य शे वसन्त माह भरा ॥ २३ गृहीत यसवा गृहस्थाथ उत्तम । समास्तस्य सर्वपि यतल.दुपजीविन ॥२॥ घम ·प्राप स्थातव्य मागत्य उपदेश काण्डे - एकविंशोऽध्यायः 295 कन्या क्नकर्मपन्नामलमान गोरजाम् । उद्वाह्य स्वोचिताचारं कृत्वा हयं स्थातुमईसि ॥ ३५ न पिलभ्य पितुर्थाश्यं सर्वश्रेयोषिधापकम् । भृगोरिति यवश्श्रुत्वा धर्मः माह पुनर्वचः ॥ २६ मत्सपा मत्समधयाचन्द्रसेनो महामतिः । तुरीयमाधम समहाफलमुत्तमम् ॥२७ तस्माम्ममाप्यमिरतिस्तथा घरमाश्रमे । इत्युक्तिमस्य संभ्रत्य तजयस्त भृगुस्तदा ॥ २८ भवता धर्म गृहस्थाश्रम उत्तमे । पञ्चाक्षरी पर विद्या लभ्या स्वं नियमापितः॥२९ जपित्वाऽनुदिन तिष्ठ स्वधर्ममनुपालयन् । चन्दसेनादपि फलं भविष्यति तयाधिकम् ॥ ३० धीमपञ्चाक्षरीमन्धनपादनय केवलम् । स्युफ्त्योपविदेशास्य श्रीमत्पशाक्षरीमनुम् ।।३१ विवाह करायित्वाऽस्य पाणिसंग्राहमार्गतः । निशंगाम पुनशीघ्र स्वाश्रमे प्रति तापसः ।। ३२ वियान घो मतिमान् श्रीमत्पञ्चाक्षरीपरः । प्रीदयित्या तया सार्धं पुमानुपाय कारतः ।। ३३ तस्थेश परया धीत्या चिरकाल गृहाथमी । ततः कालेन तं ग्राम चन्द्रसेनो पतीश्वरः ॥ ३४ धर्म येन याल्यावशदयम् । न सन्यासाश्रमो धर्म सर्वदु पविवर्जितः ॥ ३५ प्रातस्त्वया गृही भूत्या किं फल लधयानसि । हा जन्म नष्टं मतिमन् गृहस्थस्य तयाधुना ॥ ३६ मामय ममो मास्ति भर्पभन्धविवर्जनाए । लम्घाउहपाश्रमभेष्ठ तीवी शोफपयोनिधिम् ॥ ३७ नायोऽमवं तस्मादाश्रमोऽय महसरः । तपोवनाम भूग यागाशिकपूर्षकाः ॥ ३८ भावपयामि मफलानिन्द्रादीनदमत्र च । सि तस्य घरधुरा भोऽय प्राद त गृदी ॥ ३९ मदुल मन पविशित् गृहस्यस्यापि पत्यता । ममापी द्रमुखा दया यशगास्वंशयो नदि ॥ ५० इत्युत्तयन्त त पीप चन्द्रसेनोग्यीद्वचः । आकया-या शममधुमा तपमा यलात् ॥ ४१ हायुपन्द्रच मलार स्वर्गलोकनियासिनम् । ततस्तमाययी पाकस्तम्याग्यादा द्विजोत्तमा. ॥ ४२ त होत्याय महमा चन्द्रसेनो पतीचा । पूजयित्या प्रमण्यन पुनधापयद्दियम् ॥४॥ aar arm जपया धान्य पुरनायकम् । समार मतिमान पशामरमनोर्यलात् ।। ४४ तहानीमागतान शीघ्र हरवणे महान, । दक्षिणं विघायास्य भपातिञ्चाश्रोत् द्विजाः ॥ ५४ माय व मत्यन्त प्रेपघामाप्त देयपम् । तियन्द्रसेनोय विस्मयाविष्मानम ||४६ मानय स्वमिहापाज सर्वलोकपितामहम । इत्युपाच स त धर्म पुनधाय भयान्यितः ॥ ५७ स सथेति पघातार सस्सार निखिलेश्वरम् । स्मृतमात्रेण धातापि ममागस्य द्विजोसमम् ॥ ५८ प्राक्षिण विधापागु समास पपद ययो । मन्द्रसेन ममीश्याथ म. मा मदत. ॥४० भारतमपत्य विधिपागयलाधने । युक्तिमस्य समुत्य सणारा तोपना 10 तथापि नागताना स्मृतोऽपि स विधिप्दा । तदा मयपि त धर्म शिष येत्यपूजन ॥१ राइसेनरममीपेनयालित मानमः । प्रणम्य धर्म पश्यतोऽय महिमा तय पदेतद्गाध्यमादामम ឬភ្នំឧak पा । निया यचो धर्मम्मत्य प्रोपार तापुर." पभाक्षरी মামামায় तसोधन । समोऽयम्स मम्सोमायनाny मादाम्पमम्य पोति गुमया देयं यादरम् । इति तय यमाया पाद्र मेनोरि गिा | mat माराम सापयाममो दिना । पिया महामाप्रमहोगमा ग मा पुष्पामा शोरगुरुतपा विरम् । बिरा सोतिले पारिवलीनुसम्म ·296 भीस्कान्दे महापुराणे माप्य स्थित्याध विपुलान् भोगान् भुक्त्या मुदान्वितः । कालेन शिवसायुश्यं घमण सह याप्तधान् ॥ ५८ इति भी स्वान्दे महापुराणे शंकरसंहितापां शियरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे एकविंशोऽध्यायः ।। प्रामस्यास्य ॥ अथ द्वाविंशोऽध्यायः॥ पञ्चाक्षरमहिला मृतानामप्युद्धारणम् ॥ कथयामि कथामन्यां धीमत्पश्चाक्षरी मनोः । शृणुप्यमयधामेन ब्राह्मणानामधीश्वरः ॥ कौशिकाण्ये महादेशे पुरं विफमसंज्ञकम् । अस्ति तत्र द्विजः कश्चिमानदस्सर्षयञ्चकः ॥ २ सोऽयं विद्वेष्य विप्रेन्द्र सूर्यशर्माभिधं पाम् । मुस्वाऽयं वञ्चनामार्ग न शक्यो जेतुमार्जयात् ।। ३ आलोच्य मनसा चैषं मानदस्प्रणम्य तम् । अद्यममृत्यह दासस्तव शुध्रपणोधतः॥४ अमीकुरुच मामध शिष्यरयेनैव देवलम् । इति तस्य बचश्नत्वा तयेत्येनमुवाच सः॥ ५ तदाप्रभृति विश्वासमेतस्मिन्त्राप भूसुराः । एनकालं समीक्ष्याय मानदो पञ्चकास्थितः॥ ६ पुनः कदाचित्पापात्मा सूर्यशर्माणमाह हि । स्थीयते सावधानेन राप्रावध वाद्यहिः ॥ ७ स्थातव्यं भवता चान्तहे निद्रा विहाय च । इत्युक्त्वा मानदस्तस्थे व्याघमाशङ्कय पञ्चकः ॥ ८ चनमधेशनामत्वाद् मही सुराः । ततस्तु मानद पापी गामेकां तद्गृहाबहिः ॥ ९ नीत्वा चर्मच वैपानमाच्छाद्यास्याइशरीरतः । प्यायोऽयमागतः फूर इत्युक्त्यान्तहं तदा ॥ १० प्राप्यनं झापयित्वाशु धनुरादाय सुस्थिरम् । दत्वानेन गृहाट्याहो गत्वाऽस्मै तमदर्शयत् ॥ १५ वीयन सूर्यशर्माऽपि व्याघ्र एवेति निश्चयात् । मुमोव याण निशितमुपर्यस्य महायलः ॥१२ पपात तच्छाविद्धा गौरियं रधिरप्लुता । महीतले ममाराशु हा द्विजानामधीभ्याः ॥१३. संस्थाप्य तं पुनस्तत्र मानदः परवञ्चकः । व्याजेन केनचित्यापी गृहस्यान्तरमाप्य सः॥१४ शेते पत्र गृहे भार्या सूर्यशर्मद्विजस्य सा। तत्र गत्वाऽस्तवत्पाद परषक:॥१५ न स्थातव्य त्ययान्यत्र गेहे चोरभय महत् । त्वत्पुषशयनागारे स्थातव्यमवधानतः॥१६ स्वद्गृहे भार्यया साकं त्वत्पुत्रः स्थातुमर्हति । भार्यया सहितः पुत्रस्सावधानेन तिष्ठतु ॥१७ इत्युक्त्या प्रेषयामास पुत्रवेदममि तामयम् । सूर्यशर्मगृहे पुर्व पापयामास भार्यया ॥१८ तस्याप्युपदिदेशाय परपञ्चकः । माहूतो येन सेनापि तिष्ठत्वं मानतो गृहे ॥ १९ सहैव भार्यया विद्वग्नित्युक्त्यायं दुरात्मवान् । पत्रास्ते सूर्यशर्मापि तत्रागत्य महाखलः ।। २० जारस्तमागतः कश्चिद्गृहे नव दुरात्मवान् । तिष्ठत्यनेन भार्या से दुष्टा नर्मविधाय सा ॥२॥ हतदधुना शीघ्र सखे । तसाचदुचिता शिक्षा कर्तव्या मानिना त्वया ॥३२ इत्युक्त्वा सुदृढ खड्न दरवैने गृहमानयत् । स तथैधेति विश्वामादाजुहाय मिजस्त्रियम् ॥ २३ भार्यया सह तत्पुत्रश्चत्वाऽप्यस्य गिर तदा । तम्थेऽस्य योधनाग्मोममासनमरणो द्विजाः ॥ २४ तदानीं सूर्यशर्मातु मिन्वोपरि गृहस्य सा । प्रविश्य खमादाय जार पति निश्चयात् ॥ २५ समायनिज पुत्र स्नुषामपि महीसुराः । रात्रौ तस्यां व्यतीतायां यहिगृहमबाप ॥२६ तदा पुत्रगृह्याद्भार्या निर्ययो प्रातरात्मनः । तां दृष्ट्वा विचारेण त्याया स्वगृह ययौ ॥ २७ तामय मानदा मपापनागत ·अन्यथाज्ञा ॥ उपदेश काण्टे -द्वाविंशोऽध्यायः 297 तत्र पुत्रं मृतं वीक्ष्य स्तुपया खड्गपातनात् । शोकमोहसमाविष्टः पतिया भूतले यत ॥ २८ उरुवाच दुःखेन पञ्चाक्षरमनुत्तमम् । पुनश्च धैर्यमास्थाय गैहानिर्गत्य बाहातः ॥ २९ ददर्श शस्त्रनिदतां गामयं रुधिराप्लुताम् । दृष्ट्वैतामपि सोऽत्यन्त दुःखाकुलितमानसः ||३० तदों नमशिवायेति जजाए परमं मनुम् । ततस्तु मानददशीघ्रं गत्वाऽयं ब्राह्मणान्तिकम् ॥ ३१ सूर्यशर्मा त्यतीतायां रात्री पुर्व स्नुषामपि । कामको महाकोपादमायदसौ द्विताः ॥ ३२ तस्मादेनं महापापं यहिष्कृत्य द्विजाधमम् । उच्चाटयत विद्वांसो प्रामादस्मादुराशयम् ॥ ३३ मानदस्य यचक्षुषा सर्वे सनामवासिनः । दृप्तरकोपसंयुक्ता महापापभयादमी ॥३४ किं कृतं भवता सूर्यशर्मन् पापस्य कारिणा । वं गच्छासादनं प्रामादधुना पापगौरवात् ॥ ३५ भधेतूनं ब्राह्मणापशदाधुना 1 इति तेषां बचश्त्या सूर्यशाऽनवीदवः ॥ ३६ कृतमेतम्मया विधाः कर्म न मानतो निशि । अज्ञानेन कृतं पापमिदं सत्यं समीरितम् ।। ३७ प्रातर्दृष्ट्या मृताने तान्मया पश्चाक्षरी मनुः । जप्तस्तदधुना पापगन्धो नास्ति मम द्विशाः ॥ ३८ इत्थं निशम्य यचनं माटुरेनं द्विजाः पुनः । नास्ति पापं यदि तदा त्यया दत्वं तृणं वृषः ॥ ३९ भत्ति शीघ्रं समागत्य धर्मोऽयं प्रोच्यते यतः । इति तेषां वचः श्रुत्वा सूर्यशाब्रवीद्वनः ॥ ४० वेतनोज्य पोऽत्तीति नैनस्संशोधनं द्विजाः । किन्तु केदारनाथस्य प्रकारे ये घृपाः स्थिताः ॥ ५॥ धिमास्ते समागल्प मया दत्तं तृणं यदि । भक्षयन्ति तदैवास्तु मम पापस्य शोधनम् ॥ ४२ इति तस्य ववश्रुत्वा तथेति ब्राह्मणास्तदा । प्रीत्या तस्थुस्समीक्ष्यैतदेनरसंशोधनं द्विजाः ॥ ४३ प्रेपयिरया स्वमनुजांस्तृणान्यानीय भहराः । स्थाप्य केदारनाथस्य सन्निधौ तान्ययं पुनः॥ १४ पसाबलिपुटो भूत्वा शिवमन्त्रमनुसरन् । ये वृपा गोपुरे शंभोः प्राकारेचैय ये वृपाः ॥ ५५ चित्रेषु ये वृपास्सा शिवध्यानपरायणाः । पञ्चाक्षरी नित्यं परतत्त्वैकमानसाः॥४६ इस्या समुद्भयो दोपो नास्ति में यदि सर्वथा । पश्चाक्षरीमहामन्त्रजपादद्य माहौजसः॥४७ सृणान्येतानि खादन्तु भवन्तस्ते समापता: । त्युक्त्वाऽथ अजापाशु याक्षामनुत्तमम् ॥ ४८ तत्र तत्र स्थितास्सवें धुत्वैतद् पृपभास्तदा । अयाझ समन्येत्य चखदुस्तानि भगः ॥ ४९ विराज्य गोमपश्चा नदन्तिसोधकैदिजाः । पीश्य तान् ब्राह्मणाने समामाय प्रदक्षिणाद॥ ५० मिश्स्य गाया स्पस्याने क्षणात्तस्थुर्द्विजोत्तमाः । इप्वतद् ब्राह्मणास्सवें भयाफुलितमानसाः ॥ ३॥ मणम्पन महात्मानं शुद्धमस्मान्मकैनमः । समस्खागरस्यमस्माकं महारमन् ब्राह्मणोत्तम ॥ ४३ मादाय तर को घेति मन्त्रस्य महतस्तथा । इति स्तुत्या महात्माने तस्पुरत अलिपाणयः ॥ ४३ सदाऽस्य मार्या प्रोयाच साधी यसमुत्तमम् । पशामरीजपादध वणानि वृपमा ममी ॥ ५४ भक्षयन्तिम तयामिन् ममाप्तनिहतं स्नुषाम् । उज्जीवाणु गामेनां पञ्जाक्षरजपाममो॥ निशम्यास्या परस्सा तर्पयोधुद्धिजा अमी । कोऽतिभारस्तवैतेषण पुनरञीरने द्विज ३५६ उजीवपाशु माहारम्पारमात्रस्यान तान् पुनः । इति तेषां यात्वा पुनरप्पेप भरः ।। 10 पश्चाक्षरीमहामन्त्र पक्षपातकनाशनम् । तत्रापकानां न पुननिरस्ति यदि ध्रुषम् ॥ ५८ सदा यूमिद सादिघोत्तिष्ठत शीघ्रतः । इत्युक्त्याऽअलिहस्तोऽयं जनाए परमं मनुम् ।। ५२ तदानीमुश्थितः पुत्रः स्नुषा गौरपि सा नजाः । तदमृतं सयें ग्राह्मणास्त महीलाम् . शिप पति निधिय प्रमाप प्रनसा सह । मनुष्टया ययुस्सपें स्पाणि मदीरः ॥ ६१ परा ·298 श्रीस्कान्दे महापुराणे मारुच परया य सूर्यशर्मा पुनरयं अपन् पचाक्षरीमनुम् । पहुकालं परानन्दागुपरवा भोगाम्ययेप्सितान् ॥ ६२ सदारसुतयन्यादि स्वानरसहितः पुनः । देवीणां गणैर्जु विमानप्रतिशोभनम् ॥ ६३ प्रीत्या देवदुन्दुभिनिस्पनैः । विकीर्यत्पुष्पवृष्ट्यौशियलोकं ययौ द्विजाः ॥ ६४ तत्र स्थित्वा चिरं कालं प्रीत्या रुद्रगणैस्सद्द । सायुज्यं प्रक्षणशंमोरयाप वाहाणोत्तमाः ।। ६५ एतस्य विरोध्यासीन्मानदः परयचकः | म तु भीत्याशु तं देशं मुक्त्या देशान्तरं गतः ॥ ३६ निरनो विधुरो नित्यमन्तस्ताप समन्वितः । मिक्लिनशरीरोग्यं ध्याधिमा महता इतः ॥ ६७ चिरकालं मृतः पापी नरकेऽद्यापि यायते । तस्मात् द्विषन्ति ये मां मयं पञ्चाक्षरीपरम् ॥ ६८ महापातकसंयुक्तास्ते पान्ति नरकं ध्रुवम् । पञ्चाक्षरीपाणां ये सुहृदः पुण्यगौरयात् ॥ ६९ यान्ति ते पाया प्रीस्या शिवलोकमनुत्तमम् । तस्मात्पञ्चाक्षरीमन्त्रः पञ्चपातकनाशनः॥ जम्यो नित्यं प्रयनेन सर्वेरेव तपोधनाः ॥ ७० इति भी स्कान्दे महापुराणे शङ्करसंहितायां शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे द्वाविंशोऽध्यायः ।। ॥ अथ प्रयोविंशोऽध्यायः ।। अशामतोपि शिघनाम उच्चारण वैभवात् महा पाराफिनोपि कैलासप्राप्तिः । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्णितं खलु भूसुराः । शिवनानांव माहात्म्य श्णुध्वमवधानतः॥१ शिवः पशुपतिश्शंभुश्शङ्करमचन्द्रशेखरः । मृत्युञ्जयो विरूपाक्षो नीलकण्ठो महेश्वरः ॥ ३ भयो भगों महादेयो हरो रुद उमापतिः । पयमादीनि नामानि । सन्ति दिव्यान्युमापतेः ॥ ३ तेषु चैकमनैकं वा यो जपत्यनिशं नरः । स एच धन्यः पुण्यात्मा बन्धः सकलैरसुरैः ॥ ५ स भोगान् विपुलान् मुक्त्वा फैलासं पाप्य भूसुराः । उपित्वान तिर काल सायुज्यं ब्रह्मणः परम् ॥ ५ धानोति सत्यमेतदो वर्णितं ब्राह्मणोत्तमाः । सावा ये शिवनामानि पयिधाचरन्ति ते ॥ ६ शिवलोक समासाद्य शिवसायुज्यमुत्तमम् । यान्तीत्येतत् द्विजश्रेष्ठा नयाधर्यमिदं धूयम् ॥७ उच्चायोज्ञानताशमोदिशवलोकमवापिरे 1 यहवस्तेषु युष्माकं कतिचिद्वर्षपामि तान् ॥ ८ पेशे गौतमसंक्षेऽस्ति कन्दुकाख्यं महत्पुरम् । तत्रास्ति कश्चिद्याळाख्यो ब्राह्मणः पापवर्जितः॥ ९ तस्यासीत्तनयः कश्चिद्रीयवान् पापकर्महत् । मद्यपायी महामायी मांसभुक्ष्मद्यविक्री ॥ १० मांसादिविक्रयी द्रष्यलोमादोषदुराशयः । मुक्त्वाय ग्राह्मणाचारं हीनाचारतोऽवसत् ॥ ११ तस्यैवं वर्तमानस्य विकाले दुरात्मनः । समाययावन्त्यकाल: क्षणादेच महीपुराः॥१२ पुप्रास्तधानीमेतस्य शयनाम्याशमेस्य केन दातव्यं कियदस्माभिरप्युत ॥१३ उत्तमणेच कस्माते अधमणे कृतो यथा । इति तेषां घघरधुत्वा मांसविक्रयणोद्भयम् ॥ १४ उपत्या द्रव्यं पुनर्मद्यविक्रयी तदर्णच सः । मयं कचिदन्त्यस्य ऋणं शिवमिति प्रयन् ।। अत्यजत्प्राणामहतस्सदानी ब्राह्मणोत्तमाः । घटुं तदागतास्तुणे यमदूता भयानका ॥१६ दुद्रुपुरते शिवाणास्तान् सन्ताय निजायुधैः । कालं संप्राप्य ते दूताः योवृत्तान्तमासा ॥१॥ मतु निर्गस्य सहसा सेनया परिवारितः । अभ्याशमाययौ भीमो गणानां परमेशितः॥१८ तमायान्तं महाघोरं दृष्ट्वा ते शियकिराः । सन्ताय तस्य तारसेना द्रावविरवा यलादमुम् ॥ १९ हे । मनुः ·उपदेश काण्डे - त्रयोविंशोऽध्यायः 299 सदीयेनैव यध्या तं पाशेन शियकिङ्कराः । प्रधानपुरुषं मारवा पमस्यैनं महापलाः ।। २० श्रीमत्कैलासशैलस्य गुहां निन्युरधो द्रुतम् । दृष्टो यदि यमरत्वेतैर्हन्यते नात्र संशयः॥ ३१ क्षात्या प्रधानं तं कालं मागानस्य दडुद्धिजाः । चध्वा तं कुत्रचिवृक्षे विधायाश्वस्य पालकम् ॥ २२ स्वयमेते महालत्या वीर्यवन्तं द्विजोत्तमम् 1 शिवलोकं समानीय तन देवस्य सन्निधौ ॥ २३ मुपस्या पयुर्मिजावासमाध्या परमेशितुः । सेवयित्वा महादेवं तस्ये सारूप्यभागयम् ॥ २॥ निशम्य कालवृत्तान्तं यमो दूतमुखैस्तदा । भजोवतीति विख्याते शिलो मेरुपर्वते ॥ ३५ समाप्तीनं महादेयं सेवयित्या गतो यमः । दुःखेन महताऽविष्टो खिवाराकान्तमानसः ।। २६ कैलास त्वरया प्राप्य नन्विकेशं व्यजिक्षिपत् । अथ नन्दी यमं प्राह भयाविष्टं समीक्ष्य सः॥२७ प्राणात्ययेऽये पुण्यात्मा शिवनाम सुपायनम् | जगाद तेन पुण्येन महता शिवरूपताम् ॥२८ मवाप नात्र सन्देहः कर्तव्यो भवता यम | शानतोपानतोवापि शिवनामाघद्वारकम् ॥ २९ ये चदन्ति महात्मानः प्राणापत्रमणे यम 1 न तान्प्रत्यधिकारस्ते शंभोराशेटशीखलु ॥ ३० माननुभूते सात्सन्देहः प्राणिनां पम । अनुभूतं त्वया पूर्व नामोच्चारण वैभवम् ।। ३१ किं विस्मृतं तदधुना स्वं स्मतुं पुनासि । पूर्व किराते सुव्याचे महापापे मृते तदा ।। ३२ चित्रगुप्त समाय धर्माधर्मविचारणा । छतादि भवता धर्म मार्गनिष्ठेन सततम् ॥ ३३ चित्रगुप्तस्ततोवाच विचार्य मनसा भृशम् । तस्य धर्मलेशोऽपि घातकस्यात्र देहिनाम् ॥ ३४ सोध्य प्रतिदिनं प्रातत्याय धनमायगः । इन्तिकाधिदुराचारः पथिकान द्रव्यलोभतः ॥ ३५ तथा वध्या परान् पापी नयत्यनुदिनं यम । परान् प्रहरति क्रुद्धो व्याहुभिरावृतः ॥ ३६ आइरैनं दृढं पवा प्रहरैन की शम् | खान संहरानमिसि निष्ठुरभाष्पयम् ॥ ३७ मद्यपायी महापापी मांसमुखद गर्वितः । बहुनाय किमुक्तेन नास्ति पुण्यं दुरात्मनः ॥ ३८ तदाशु शिक्षा कर्तग्या भवता यमकिदरैः । प्रापोरक्रमणकाळेऽपि प्रहराहरसहर ।। ३९ इत्युपवा निजपुत्राणां जीयोपण्यंत पृच्छताम् । ममारायं महापापी सर्वदा सर्वघातकः ॥ ४० इति तस्य वधश्रवा मनसा रवं विचार्य छ । नैनं प्रस्यधिकारोस्ति चित्रगुप्त महामते ॥ ४१ साम्प्यमाजनं शंभोरय पुण्यविशेषतः । रेरे दूता दुरामानो मुफ्त्वनं गम्छताघुना ॥४२ वन्धोऽयं मम पुण्यात्मा सर्वदा शंभुबुद्धितः । प्राणोत्क्रमणकालेध्यं प्रहराहर संदरता इति - बुबममाराशु नामोचार्य महेशितः । इत्युक्त्वा त्वं महामीत्या प्रणेमिथ तदा यम ॥४४ सदा भवता शंभो मस्मरण वैभवम् । स्मर्तय सावधानेन स्थातव्यञ्चाप्रमादिना ॥ ४५ तं ध्याचं दिव्यमारोग्य विमान शारा गणाः । श्रीमत्केलाम मचलं नीत्वा देवस्य सनिधी we स्थापयित्या पर गतास्सय दूताः पुरा खलु । इत्यं निशम्य वचनं शैलादेधर्मराडपम् ॥ ५७ मयाऽर मस्थितं स्वामिन् गतं सेवार्थमीशितुः । नवाधिकार कालोऽसौ न ज्ञानातीरहा प्रभो ॥५८ नामोशारणमाहात्म्य शङ्करस्य परात्मनः । तद्गा भगवन् कालं यापमान स्वर्गणः॥ ५९ यमस्य पवनं श्रुत्या नन्दी प्राह पुनर्यमम् । महाकाळगणा! कालं पाया निन्युर्यमाधुना ! १० भदाकाळस निकटं गया त्वं संभणम्य तम् । उक्त्वाऽस्य मदनुज्ञाञ्च कालं मोचय शीघ्रतः ॥ ११ इस्युपत्या प्रेषयामास नन्दी तं समयर्तिनम् । स तथेसि विनिर्गस्य महाकाळ गणाधिपम् ॥ १२ संप्राप्य भीस्या परपा प्रणम्पाटानपूर्वकम् । वृत्तान्तं निखिलं चोकाया कालं मोचयितुं यमः ||१३ ·300 धीस्कान्दे महापुराण गणाध्यक्षस्य वचन नन्दिकेशस्य चाप्रयोस् । निशम्यैत महाकाळो यममेनकोप हि ॥ ५५ पिस्मृत के यम पुरा वृत्तमय दुराशय । एतावदस्य पचन निशम्पाय यमोश्रदत् ॥॥ म विस्मृत महाकाळ पुरावृत्त मया प्रभो । इदानीमपि तिष्ठामि स्मृत्ववेतद्गणाग्रणी ।। इत्युवाच महाभीत्या प्राझणानामधीश्यरा || इति श्री स्वान्दै महापुराणे शकरसहिताया शिराष्ट्रस्यन्त्रण्टे उपदेशकाण्डे प्रयोविंशोऽध्याय । साक ॥ अथ चतुर्विंशोऽध्याय ॥ सहरजातीयस्य नामकीर्तनेन शङ्करतामोचारण फलम् ॥ रुपय - महाकालेन किं पृष्ट पुरा वृत्त तपोधन । न विस्मृतमिति माह मस्तदक्तुमर्हसि ॥१ द्विजस्सौराप्देशेऽस्ति तीवदारयो महाधन । तस्यासीप्तमय कश्चित्कौशिकारयो महाबल ॥२ स्तेपी दुराशयो नित्य मधुमासादि भोजन । सञ्चरत्यनिश शूट्रैस्सवयोभिध तादशै ॥३ स्नेह कृत्वाश्यमन्येन केनचित्पापकारिणा । चण्डालोचितमादार मुक्ते लज्जा विवर्जित ॥ सोज्य कदाचिचण्डालनारी पोपशोमिताम् । धर्तयन्ननया प्रस्थितश्छन्नवर्मना ॥ न तत्पति पाप चण्टाळ कोयिल । म्या तया दुराचार सम्ताड्य निजमार्यया ॥६ चिच्छेद शेफ पापस्य खड्रेन निशितेन स । तदु खेन चिर काल स्थित्वा पश्चा-ममारह ॥ ७ बयन्धुरेन विगेन्द्रा यमदतास्तदा भृशम् । ततदिशयगणारशीघ्र संगायन तु फौशिकम् ॥८ दिव्य विमानमारोप्य फैलासे शिनसन्निधा । स्थापयित्वा यमस्यैतान दूतान् सन्ताट्य निर्ययु ॥ ९ तदेव देव यमदूतास्तु यम प्राप्याति दुखिता । वृत्तान्त फौशिकस्यैतदुपरषा स्वेषाञ्च ताडनम् ॥ १० रुधिराछुट सर्वात रुरुदुर्गद्गदखरा । भुत्व सेवाश्च यवन प्रतस्थे सहसा यम ॥११ शिवान्तिक समुदिप श्रीमत्कैलास पर्वते । स ददर्श महाकाळ गणानामग्रणी यम ॥ १९ अधस्तादवलेशा समासीन वरासने । त हा कौशिकस्यैतद्वृत्तान्तमभिधाय ॥१३ पुनस्स्वकीयदूताना पीडामध्यवदत् द्विजा । श्रुत्वैतत्समहाकाळ कोपेन महता युत ॥ १४ नैतस्य पापलेशोऽपि कौशिकस्य महरमन । बाल्येऽय क्रीडयामा शम्भुनाना द्विजोत्तम || १५ त शभुमहात्माऽस्य त्रियवकवरामयम् । चकार यामकाल तइधौ नाम महेशितु ॥ १६ एष खसुादा शभुस्सोतेन महामति । चकार शमोर्नामानि पवित्राणि महामति ॥१७ यस्मादय ध्यपकारया दधी पुण्या तु कौशिक तस्सा देतस्य कैलाप्त गप्ति सत्य प्ररितम् ॥ १८ महाकाळपाच वाप्येव मूडो यम पुनः । नैतावताऽस्य पापस्य श्रीमविलास पर्वते ॥१९ मनिधी दवदेवस्य निवासस्समविष्यति । इत्युफ बोलध्य वचन महाकाळस्य धर्मराट । २० प्रतस्थे त बिहायाशु मदादेवस्य सनिधिम् । महाकाळस्तदा कोपादेनमाय भनुरा । २१ जलयते मम वचस्या यम दुरात्मवान् । इत्युक्त्या ताडयामास गिजडेन वक्षसि ॥ २२ ·V प्रमो॥ ३१ उपदेश काण्डे - चतुर्दिशोऽध्यायः 301 दण्डेन ताडितस्तस्य मूर्खामाप यमस्तदा । रुधिराप्लुष्ट सर्वाङ्गो महापर्यत सन्निभः ।। २३ तत्याज मूर्थी मां कालः क्षणेनायं यदा तदा । समायया विघाताश्च सेवां कृत्वा महेशितुः।। ३४ वृत्तान्तमेतच्छुत्या सौ महाकाळं प्रणम्य स: । क्षन्तव्योभ्यं त्वया मन्तु यमस्य गणनायक ॥ २५ युक्त्या प्रार्थयामास यष्टुवारं द्विजोत्तमाः । मधुना कौशिकमोनियां वर्तते महान् ॥ २६ शिवश्य देवदेवस्य नाम माहात्म्यमुत्तमम् | कोवेति मुक्या देवेशं नीलकण्ठमुमापतिम् ॥२७ तस्सावमय भृति माप्रमादी भवान्तक । इत्युक्त्या मोचयित्वेनं जगाम स पितामहः ॥२८ तस्य तदननं श्रया. मोचितोऽयं यमतदा । महाकाळं प्रयाशु स्वपद प्राप भूराः ॥ २९ तदेतदम्तकेनोकं न विस्मृतमिति द्विजाः । इत्येवं सोऽन्तकः प्राद महाकाळं प्रणम्य सः॥३० नवाधिकारी कालोऽयं न जानाति किमप्यतः । यद्धस्तवगणैस्वामिम्मोचितव्यत्यया यथाऽ छपया पूर्व मोचितो भयता प्रभो । अन्तकस्य यचदश्रुत्या महाकाळो महायः ॥३२ प्रेपयित्वा गणं कचिन्मोचयामास भूसुराः । महाकाळ गणैर्मुकः कालसंप्राप्य ते यमम् ॥ ३३ तदेती से महाकाळं प्रणय भयकंपितौ । प्रस्थिती स्वपदायाशु प्राप्यानुमतिमस्य च ॥३॥ मध्ये मार्ग में प्राइ कालोभ्यं तद्भटाधिपः । ममाधिकारी भवतो निकटे मास्तु प्रति ॥ ३५ पक्ष्यांगं रुधिराप्लुष्ट सत्रय मणांकितम् । गच्छेदेतत्क्षणे प्राणो न मोक्षो यदि में भवेत् ॥ ३६ इति कालस्य यचनं निशम्याइ यमः पुनः । किमर्थं शांकरान् दृष्ट्वा गणांस्त्वं कालमूढधीः ॥ ३७ न त्यतयान् कौशिक ते धर्मिष्ठं पापमेयया । दृप्या शंभुगणारया मुक्त्या तंच शिवप्रियम् ॥ ३८ वृत्तान्तमुक्तं यदि पश्चात्तदुचितां मियाम । नाहं करोमिषा काल फलं भुक्तमतरायणा ॥ ३९ पुरा मयाधिकारत्वादशात्या शब्दमयम् । कन्तुकास्पे महादेशे फदळीपुरमद्तम् ॥ ४० नन्दक: कप्रियता तदेशाधिपतिमंदान् । तस्यास्ति मार्या दुशीला दर्शनाद कामदा नृणाम्।। ५ रूपलायण्य संपना कामदाप्या मदाधिता । सैषा नित्य दुराचारा घ्यभिचाररता भृशम् ॥ ४२ मुक्त्या राजानमपरं पुरुषं पञ्च कञ्चन | सुन्दरं रमते दृष्ट्वा स्वयमाय कामदा ।। ४३ चण्डालामपि पापिष्ठा रमते मानवजिता । शुद्र दुर्युद्धिमाप्येयं कीडपिरवाऽमुना स६ ॥ ४४ दघी गर्भ पुनश्चैन मुक्या पाप पर विजम् । यसुपीति विस्थात पापशेपेण मा पुनः ॥ ४५ श्रोडयिन्याऽमुना पापा पूर्णगांजरसुतम् । यसुधेघी मृतः पापी चिरकालेन मूरः ॥४६ हतो निर्गस्य सा पश्चान्मुफ्त्वा पत्रं शिशु स्वकम् । गई तमाप दुर्बुद्धि प्राक्तनं दुष्टपीरियम् ॥ ५७ मोडविधा विरं फालमा पुरात्मना । महापरपानि भूणि बकार किल काम समारा तेन साक दुरारम्ना । दीवान्तरं समन्येतुं पायमोधिमध्यमम् ॥ ४९ पायुना ताडिता नौस्सा मिनमोनिधि मध्य । तदा प्रमार पापिटा तेन साफ पयोनिघौ ॥१० यमन्तालदा पाया नरकार्यये । निपात्य प्राकचौरराव तरक्षणात् किल ।। ५५ सदानीं शादुराः काल समागत्य महापलाः । माताड्य स्वायुधैधोरमाचयित्नमासा ॥ ४२ दिव्य विमानमारोप्य पपुशियपद प्रति । तदा शिवगणान् या सोहं मोघसमन्वितः ॥५३ किमर्पमेनं पापिष्ठं पापामेनांच भी गणाः । दिव्यं विमानमारोप्य कुत्रपा नयाधुना ॥ ३४ पयं कटुयचोम्योचमाधिकारी नयो यतः । धुत्या मदीपयचनं से सये प्रोपविलाः॥१५ पापा मोहपाशेन प्रताय भृशमुटाः । पयस्ताशयाळस्य कोटरे चिद गई ॥ ५६ 76 ·302 भीरकान्दे महापुराणे निपात्याधोमुखं भूतमेफमाहूय दुर्यलम् । इत्या मधिकार से तसे मृताप काल हा ॥५७ तं शुद्रमेनां पापिष्ठां निन्युहि शियसमिधिम् । तस्यतस्लम तातो धीमकैलास पर्वते ॥ सेवायै चन्द्रचूरस्य विधिविष्णू समाहिती । वृत्तान्तमेतत्मोपाध चित्रगुप्तो मधुद्विपम् ॥५९ भुत्या हरिस्ता दुःखाग्रह्मणा सहितः स्ययम् । प्रतस्थे योधितुं शंभु शियलोके प्रति द्रुतम् ॥ ६० तत्र धिभ्यरं वा कैलासे तो पुराधिपो । ऊचतुस्तं प्रणम्याशु वृत्तान्तं मम मन्दतः ॥ ६१ श्रुत्वैतन्मम पृतान्त पाया यिमेश्वरस्तदा । कोपेन महता युक्तः प्रोयाय वचनं द्विजाः ॥ ६१ साफ शिवगणैरेषा प्रवृत्तः फलहाय हि । यमत्तनुचिता शिक्षा कृतास्य दुमंतेः ॥ ६३ इति विशवचनं निशम्पती भवान्विती । क्षमस्व मन्तुमेनं स्वं मईविनाधिप प्रमो॥ ६५ न जानाति यमो मूढो नूननोऽयं दुराशयः । इत्युक्त्या ती गणाध्यक्ष नेमतुर्दण्डवक्षितौ ॥६५ ततः प्रसनः प्रोवाच भगवान् गणनायकः । धीरमद्रगरेप यमो मीतो महायलैः ॥ ६६ चकवाळगिरावास्ते संमत्यम्पेस्य शीघ्रतः । मानय त्यमि हेदानीं यममेन सुदखिनम् ॥६७ अवलाश्यं ततो भूतमेयपरचा गणेश्याः । मेषयामास भगवान् दयथा काल केवलम् ॥ ६८ इति सम्म यचश्वत्या भूतो निर्गत्य शीघ्रतः । भानयामाप्त मां काल गणेशस्यान्तिकं द्रुतम् ॥ १९ विनेश्वरं प्रणम्याहं पाणि पध्याऽन्तिकेश्वसम् । तदा मोवाच भगवान्मां वीक्ष्यापासनिय । ७० त्यर्यती पीडितौ पापचुप्पा यम नवान्यथा । न च जानासि सुकृतं पुण्ययोग्नयोर्यम् ।। ७१ दुर्बुदेरस्य शूद्स्य बीज गर्भ धावियम् । पुनश्च विनं प्राप्यपा बसुषेधि महाविटम् ।। ७१ प्रसूत पुत्रं तदेहे कालपाकेन वै यम । ममार स यदा विपस्तदेपा शिशु स्वभम् ॥ ७३ मुफ्त्या द्विजगृहे पाप दुर्बुद्धिमियमन्तक । ववृधे विभगेहेऽसौ शिरस्यास्सुतोऽन्तक॥ ७४ तस्थे कपिञ्च कुर्वाणो विषेश्मनि शद्रवत् । विमस्य पधेर्या भार्याऽऽसन्मानिनी यम॥७५ सा तं द्विपक्ष पुत्रत्वात्यकरत्याच संकरम् । माम चकेऽवत्तस्य शूदपुत्रस्य सत्यवाक् ॥ ७६ वदन्ति तमिमं लोकारस्वव्युत्पन्नाहि शकरम् । यसादय शंकरायां दधायद्यानयोस्मृतः ॥ ७७ सेन पुग्येन महता कैलास प्राप्तिरेतयोः । शिवस्य देवदेवस्य नाम्नां सर्वाधधारिणाम् ।। ७८ माहात्म्य तत्यतो वेत्ति कोवा यम मुशोभनम् । शात्वा ये तु मदारेष नाममाहाल्यमुत्तमम् ॥ ७९ नाम चर्महेशितुः । तेषां फल मया वक्तं न शक्यं वर्षकोटिमिः ॥ ८० इत्थं च विशम्यामितीजमः । कपिलसानो गन्तुं स्मृत्वा सकं तदा प्रणम्य दण्डवस्मीत्या भूतले काल भक्तितः । ममापराधो देश क्षन्तव्योऽयं गणेश्वर ।। ८२ एवं संप्रार्थयम् भक्त्या दयालु भक्तवत्स लम् । प्रार्थितो ब्रह्मविष्णुभ्यामेवमेव प्रणम्य मामा वीप कृपया रुग्ण भीतमनाथवत् । इतः परं वं मतिमान् समीक्ष्य नामवैभवम् ॥ जगत्पतेमहेशस्य तिरस्येतन्मयेरितम् ॥ ४४ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्दे उपदेशकाण्डे चतुर्दिशोऽध्यायः॥ पुत्रानुत्पाद्य विधिना ·स्थातव्यं उपदेश काण्डे - पञ्चविंशोऽध्यायः 303 ॥ अथ पञ्चविंशोपायः॥ शियनाममहिम्ना सान्दीपिनि मुनि पुधोजीवनम् ॥ एवमुक्त्या गणाध्यक्षो मापदच पथापुरा । दाया म प्रेपयामास भूतमाहय विनगर। ततोऽहं ब्रह्मविष्णुभ्यां प्रणम्प गणनायकम् । स्वपदं प्राप्य तिष्ठामि चाप्रमादेन सन्ततम् ॥ २ तदद्य भवता काल स्थातव्यं छपमादिना । उच्चरन्तिब ये मयाशिवनाम सुपावनम् ॥ ३ मानतोऽज्ञानतोवापि नास्ति वाम ध्रुवम् । सत्यं सत्यं पुनस्तस्यमनुभूतं मयेरितम् ॥ ४ नोचेन्मम तवान्येपामा भवति शाडूरी । मया प्रतिदिनं सेवा प्रतीक्ष्यायसरं विभोः ॥ ५ कर्सव्या ब्रह्मविष्णुभ्यां तन्नास्त्यरसरो मम । अधिकारस्यया कार्यस्तावघानेन सन्ततम् ॥ ६ तस्मान्मम पचरभुरवा स्थातव्यं ममादिना । विभर्ति ये महादेवनाम सर्याचनाशनम् ॥ ७ मातरं पितरं दृष्टा तस्य तं गच्छ दूरतः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन धप्रमादिना ॥८ इति कीनारायवनं कालभुत्वा भयान्यितः । न शक्यते मया कर्तुमधिकारो महांस्तव ॥ ९ जायते मीतिरत्यन्त समानुपदमीश्या । इति कालस्य बचा निशम्याद थमः पुनः || १० भीतिस्तच कुतोवास्यास मदशगायत: । दृष्टमात्रेण सर्वेऽपि विग्यति प्राणिनो धुवम् ॥ ११ पुरा मान्दीपिनेः पुत्रो महागीलो महामतिः । समावच्युत गोविन्द मुकुन्दादीनि कीर्तयन् ॥ १२ नामानि विरणोः पयसि शुद्ध फालायहारके । जग्राह कश्चिन्नमस्तं पयोमध्यगतं पली ॥१३ मुजे व क्षुधाविष्ट स्तमाकप्याशु दूरतः । तदा मृतमिमं चालं मम दूता महायलाः ॥ १४ मानिन्युलोकमरमाकं निश्शताहि हरिप्रियम् । तदा सान्दीपिनिइधवा मृतं पुत्रं महाहदे ॥ १५ शोकमोहसमाविष्टो मुढयद्विललाप हि । पुनः स्खशिष्यौ तौ कृष्णबलभद्रो महाबलौ ॥ १६ पीक्ष्य प्रोवाच मतिमानाचार्यो दक्षिणां स्वकाम् । नाप्रस्तं मम मुर्त यदिचेदामयिष्यतः ॥ १७ दक्षिणा सेयपधुना परमा परमार्थतः । इति तस्य घनश्यावा गुरोली बलशालिनी ।। १८ महाहने पतियाशु हत्वा नक्रं च तदा । न ददर्श गुरोः पुत्र दुःखाकुलितमानसौ ॥१९ पालोके विनिश्चित्य शीघ्रमाययतुः किल । प्रात्य लोकमस्माकं तदा तो प्रश्रयान्विती ॥ २० स्तुत्वा मां मोचयित्वनं गुरुपुत्रमिमी पुनः 1 प्रापयामास निकटं गुरोमान्दीपनेरुभौ ॥ २१ ततस्सान्दीपिनेः पुत्रो मतिमान् भयविलिः | सीर्तितानि नामानि मुकुन्दस्य मयाऽनिशम् ॥ २२ तथापि यमटूना मां निन्युलाफ यमस्य हि । एवमालोच्य मनसा कालकालस्य शूलिनः ॥ २३ महादेवस्य भीमस्य परमात्मनः । यानि नामानि दिव्यानि प्रथितानि जगनपे ।। २५ कीर्तयस्तानि पुण्यारमा तीर्वा मृत्युभयं चिरम् । उपित्या प्राप्य कैलासं शिवदूतैः परीवृतः ॥ स्थित्या मुचिरं कालं मोक्षमापति दुर्लभम् ॥ २५ इति श्री स्वान्दै महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्याजण्डे उपदेशकाण्ड पञ्चविंशोभ्यायः॥ ब्रह्मणः ·304 श्रीस्कान्दे महापुराणे ॥ अथ पदिशोऽध्यायः ॥ शिवभक्त नामस्वीकरणेन चोरस्थापि कैलासगमनम् ॥ पुष्करागपं पुरा विमं विष्णुभळं महामतिम् । मम दूतास्समभ्येस्य मलोकामनयन् किल ॥१ सदा तं वीक्ष्य विद्वान दतान् प्रत्यपदं वचः | भन्योऽस्ति पुरकरस्ता मामे पापी दुराशयः ॥ २ मानेतन्यो भवद्भिस्त मुफ्त्यैन पीतकिहियपम् । इति तद्वचनं श्रुत्या मुफ्त्या ते ब्राह्मणोत्तमम् ॥ ३ यमदीपा: प विमं पुण्फरारमिहानयन् । तदाप्रभृति पुण्योऽयं मनसाऽग्लोच्य घुद्धिमान् ॥ ४ जतानि परिनामानि मया सर्वाणि सन्ततम् । तथापि यमदुता मामनयन् वपुर किल ॥ ५ एवं विचिन्त्य नामानि शिवस्य परमात्मनः । ज्ञज्ञापातुक्षणं भक्त्या समस्ताघहराणि सः॥६ जीवन्मुक्तस्मपुण्यात्मा शिवनामप्रभावतः । स्वच्छन्द सम्भूमावस्याहत मनोरथः॥७ शिवलोकमनुप्राप्य संबैध्वयं समन्वितः । भुक्त्वाश्यविपुलान् भोगान्मोभव प्राप्तयान किल ।। ८ यदुनाकि पुराकाल राम दशरथात्मजम् । दुष्टनिप्राइफ शिष्टपरिपालमतत्परम् ॥९ अवतारं पर विष्पोरह मेवामय किल । तवन विम्पसे केन हेतुना भषता वृधा ॥ १० मुक्या विषयकं शंभु मृत्युञ्जयमुमाप्तनम् । कालातीतं महादेवं नीलग्रीषं कपालिनम् ।। ११ तद्भकान् सर्यशास्त्रशान् सदाचार परायणान् । भयं भवति देवेभ्यस्तेभ्यो वा (ना) साकमन्तरे ।। १२ मदानावर्तिनस्स विघ्नेश तप्रियानपि । सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं मनुभूतं मयैरितम् ।। १३ तदन मुक्तभीतिलेशेन सन्ततम् । असदीयोऽधिकारोऽसौ कर्तव्यः कास पूर्वथत् ॥ १४ शृणुवैकमना भूत्या पुनर्याक्यं ममाधुना । जपन्ति ये महादेव्या दिव्यनामानि सन्ततम् ॥ १५ विश्वरस्य नामानि स्कन्दम्य च महात्मनः । भैरवस्यच नामानि बीरभदस्य तान्यपि ॥ १६ महाशास्तुध नामानि मन्दीशस्य गणानणेः । महाकाळादि नामानि तवैवाखायुघस्य च ॥१७ पृषमस्य च नामानि भकानां शङ्करस्य च । जपन्ति ये महात्मानो विनत्यपि निरन्तरम् ॥१८ में तान्मत्यधिकारो नः पापस्पृष्टिविवर्जितान् । हप्ता तान् दूरतो मीरया गच्छामि शिययल्लभान् ॥ १९ तस्मास्थमपि तान् । पुण्यान् दृष्टमात्रेण दूरतः । प्रणम्य गच्छ भास्याशु प्रमादी भव मा पुनः ।। २० अतिहास परम श्णु त्वमवधानतः । पुराऽऽसीद् ग्राहाणः कश्चिद्धारवीति रविषमः ॥ २१ प्रागधे विपये विद्वानपि पापवशात्पुनः । धेश्यासानिनित्यं स्टेयी पायी दुराशयः ॥ २२ मदारण्यं प्रविश्यास्ते दिया रात्रौ च पत्तनम् । प्रविश्य तस्कत्येप ग्रामपालेरलक्षितः ॥ २३ चोरयन्तं पुनर्दष्वा कदाचिद् प्रामपालका: । इन्तुमेनं तदाऽऽग्मुानुद्रुत्य महाजयात् ।।२४ तान् वा भयाविष्टः प्राणसंरक्षणोद्यमः । मधायदतिधेगेन महारण्ये सदूरतः ।। २५ अनुदाय तं कश्चिद् प्रामपालो महाबलः । ताहयैनं सदा चोरं मारयन मिति ध्रुवम् ॥३६ धावन्त त समीक्ष्याशु सशन्दं श्रान्तिसंयुतम् । महायलो महासत्वो मानः कश्चिद्रहान्तरात् ।। २७ निर्गत्य तु महाकोपासन्तायामारयत्किल । व्यानेन च हते को प्राप्रपाले महायले ॥ २८ स्यतभीतिश्यं देश केरळ प्राप काल हा । नकार त मनिमशन नाम स्वस्य मयं तदा ॥ २९ हत्याऽई व्याघ्रपादेन प्रामपालं वयोद्याम् । रक्षितोऽस्मान्माधास्तु शापादामिधेस्ययम् ।। ३० वैधाय नाम स्वस्थास्मिन्निति देशान्तरेऽवसत् । तदा प्रति तदेश जनाश्चाजुयुस्तया ३३१ अपमप्यनिश व्यानपादेत्युपाया चचारह । सोध्यं पुनः फालयशान्ममार किल भूसुराः ॥ ३३ भयता ·कृत पाय पवन 1 प्रणा नारकिणो रा काण्डे -पदिशोऽध्याय 305 न तदा दूता मदीयाधागता सलु | तान् दृतान् सहसाऽऽत्य शिवदूता महावला ॥३३ स्वायुधरेन पुनर्दियविमानकम् । आरोप्य देवर्षिगणाभितोवृतमुज्वलम् ॥ ३४ दुमिनियों पैरभित पुष्पवृष्टिभि । एव नानोपचारेण मिन्युश्शभोर्षपम्तिकम् ॥ ३५ त रुपमा सामु प्रान भकासल । मत्स्य पर नाम घ्याघ्रपादस्य यत्वया ॥३६ मानतो वापि तेन पुण्येन शोभन । विएकालमुपित्वाऽत्र वैसाले सर्यसमहे ॥३७ । च मम सायुज्य प्राप्तोपि हि न संशय । इत्युक्त्या खान्तिके देवस्तमस्थापयदीश्वर ||३८ रनवसरे शमोरन्तिके नन्दिप्समत । गत्वा प्रणम्य ठस्थेऽह पद्धाञ्जलिपुटोऽग्रत ॥ ३९ ऽवोचच वृत्तान्त शभुनाऽह दयाळुना । ततस्तु शभुमी वीक्ष्य प्रोवाच वचन तदा ॥ ५० मामानि ये मा यिनत्यपि जपत्तिया । न तान् प्रत्यधिकारस्ते मया दक्ष पुरा पम ॥४१ तावका दूता फिमेन यक्षुमुधता । पाशा भविष्यति क्षिप्रादेव झात्वा छत यदि ॥ ४२ दाभोर्वचाश्रुत्या भयाकुलितमानस । प्रणम्याह तदा शम्भुमषोच पचन भयात् ॥५३ पानतइशभो मन्तु कृपानिधे । क्षमस्व मय्यपि प्रीति कर्तव्या पूर्ववत्प्रभो ॥ ४४ पुक्या दण्टबद्धीत्या नमस्कार तो मया । प्रणमन्त तदा पीप पण्मुखश्शङ्करात्मज || १५ धीर नियसम्छभुसनिधी । स्वच्छया सञ्चाल्योगी सदानन्ददिशवप्रिय ॥४६ पाघितान्यमदूतकै । उचईरहरेत्याह तान्वीश्य दयपावित ॥४७ 7 नारकिणामेपा हरशन्दै श्रुते सति । नानारतविचित्राणि विमानानि समाययु ॥४८ बाह्य तानि ते सर्वे त्यक्तदुखा मुदान्विता । कैलासमाए परम पर देवो विराजते ॥ ४९ केषु च शूपेषु तदा त्व शभुसनिधिम् । समागस्य महादेव मयफपितः॥ ५० प्रोचयानेतद्धरशम्दसमुद्भयम् । तदा त्या वीक्ष्य देशश्शङ्कर करुणाकर ॥१ तेषा यातना मृत्यो नाकेषु मदरस्वपि । यश्चत नाम पाम धृतमुधारित वा ॥ ५२ नितोऽमानतोचापि प्रसङ्गादपि लोभत । देष्या मम गणेशस्य सुब्रह्मण्यस्य घा यम ॥ ५३ मानामपि मकाना श्रुतमुच्चारित ध्रुवम् । नाम सेपामय नास्ति नरकेप्यपि यातना ।। ४४ तपितृणा बन्धूना नभ्योभय ध्रुवम् । इत्युक्तवान् किलेशानशङ्कराचन्द्रशेखर ॥ ५॥ त किमागतोऽसि व मूढषद्यम शाहरम् । सनिधि देवदेवस्य पच्छगच्छ दुरामवान् ॥ ५६ ति इकन्दस्य वचन श्रुत्वाऽह भपविहल । प्रणम्प दण्डवदात्या तोषयिस्वाशु पण्मुखम् ॥५७ दाशयाऽद मल्लोकमातवानस्मि चै किल । तदद्य भवता काल श्रुता पुष्पा क्या खलु ॥ ५८ त पाश स्व शभोनाममाहात्म्य मुत्तमम् । तदीपानाच माहा म्य स्मृत्या मनसि सन्ततम् ॥ ५९ रमादेन विना तिरा पुनरयन मे पदे । ये शभुमन नामानि शृण्वन्ति व पत्तिवा ॥ ६० नान् दृष्ट्वा दात घाल गच्छगच्छ मदाश्या । इति वाक्य यमस्याय श्रुत्या कालस्तदादित ॥३॥ शिषस नाममाहात्म्य स्मृवामनसि मन्ततम् । भवनान्नाच माहात्म्यमममादेन चापसत् ॥ ६२ तादृशाम्याइरौतान् रण गच्छति दूरत । तमासानाय महात्म्य कोया जानाति तयत ॥a हात मपापि यकिचिधुपमम्य कधित द्विजा । यहचदशभुनामानि अपित्या मायूपि चिपूर्णानि पुवानपि तथा परे । यरोगत्व तथा चान्ये सरोगा बहुपारतः॥६१ जरायायनिर्मुक्का केचियोचन शालिन । भूतप्रेत पिशाचेग्यो विपाप्रमादपि ॥ ६६ प्रणम्य ठान्त - नियमापिर।

·6 श्रीरकान्दे महापुराणे बिभ्यति परे मा शंभुनाम प्रभायतः । केविजितारयो युद्धे याक्सिसि धापरे द्विनाः ॥ ६७ क्षितान्यपि सर्याणि नामोधार्य महेशितः । पापुः फेचन धर्मिष्ठा ब्राह्मणानामधीश्वाः ॥ ६८ त्या भसरुद्राक्ष नामेशस्य जपन्ति च । न येग्नि सेषां माहात्म्य साक्षादीश्वररूपिणाम् । ६९ पठन्ति महात्मानण्यक्ति प्राययन्तिया 1 माहात्म्य दांभुनाम्नां ते भुपाया भोगान् स पुष्पलान् ॥ युरारोग्यमेश्वर्य पुत्रान्छास्त्राण्यवाप्य से । मन्तच शिवसायुज्यं प्राप्नुवन्ति द्विजोतमा ७१ इति भी कान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शियास्पखण्डे उपदेशकाण्डे पदिशोऽध्यायः॥ ॥ प्रथ सप्तविंशोऽध्यायः॥ चोरस्य सोमपारे असामादुपयासेनापि फैलास प्राप्तिः ।। शृणुष्यम्पपस्त घश्ये शिवयसान्यपि । यदनुष्ठानमात्रेण सिध्यान्सीयानि देहिमाम् ।। १ सोमवारयत श्रेष्ठमाग्रितमनुत्तमम् । उमामहेश्वरयान्यच्छिवरात्रियतं परम्।।३ केदारनतमन्यम कल्याणास्य द्विजोत्तमा: 1 शुलनतं महापुण्यं वृपभाक्यं परं स्मृतम् ।। ३ पतान्पष्टौ महादेवप्रियाणि प्रथितानि च । शुक्रयायत गौर्यास्सर्पलोकेषु विश्रुतम् ॥ ४ माभ्ययुक्पूर्णफल्गुन्या प्रतमन्यदुमा प्रियम् । नवम्यातु पतं पुण्यं मासि चाश्वयुजे सिते । ५ तामि त्रीणि पापस्या पुण्याग्येतानि भूसुराः । विनश्यास्यापि यतं शुक्रवारे पावनम् ॥ ६ चतुथ्यों तु प्रतं पुण्यं प्रोटान्मासिके सिते । मार्पशीर्षे तपा मासि मतं पट्यां सुपावनम ॥ ७ प्रोणीमानि गणेशस्य सर्वपापहराणि थे। पण्मुखस्य प्रतं पुण्यं शुक्रवारे द्विजोत्तमाः ॥८ कृत्तिकास्ययनुष्य प्रतं परमपावनम् । स्कन्दपाट्यारूपमपरं सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥९ एनानि श्रीणि भूदेवास्सर्वामीटक्दानि दि । भैरवस्यापि देवस्य भानुवारवतं महत् ।। १० तुलायां स्थित मानौ मेषरोया महीसुराः । अनुष्टेयं भरण्यां हि यतं सर्वानाशनम् ॥ ११ वनानि श्रीणि भूदेवा भैरयस्य महात्मनः । वासमे पीरभदस्य माळे ब्रतममद्भुतम् ॥ १२ सर्वाण्येतानि ये मांश्चरन्ति यिघिनाऽथया । इस मुफ्त्या चिरं कालं भोगांस्तेतु महौजसः ॥१३ शिवलोकमनुपाप्य तत्र स्थिवा चिरं ततः । मन्तेच मोक्षमामोति परं सत्यं मयेरितम् ।।१४ वक्ष्येऽहं विधिमेतेषां माहाल्पमपि भूसुराः । सोमवार व्रतस्यादावतुष्ट नविधि पाम् ॥ १५ पक्ष्ये कमेण भूदेवाणुष्वमवधानतः । प्रथम कृत्तिकामासे सोमवारं तु यत् स्मृतम् ॥१६ मस्मिन्नुषसियोधाय ध्याचा देव त्र्यिंबकम् । सात्या शुद्धजले सन्ध्या समाराध्य विधानतः ॥ १७ महादेव सर्पकल्याणकारणम् । शिवभक्तान् विपस्साध्वीरर्चयित्वा शिर्ष शिवाम् ॥१८ विभाव्य भोजयित्याय चैकमुक्तश्चरेत् स्वयम् । शिवार्चना विहीनो यस्नात्वा पयसिनिर्मले ॥१९ नित्यकर्म विधापाय गत्वा शंभ्वालयं शुभम् । अर्चयित्वात्र देवेझं विवपौरखण्डितः॥२० कारयित्वाभिषेक शुद्धः पञ्चागृतादिभिः । निवेदयित्वा नैचित्तशाच्यं विहाय च ॥३॥ ब्राह्मणान् भोजयित्वाऽथ शिवभक्तान जितेन्द्रियान् । मुझौयादवतघ्नेवा उपवासमधाचरेत् ॥ २२ एपमागममागण सोमवारवत परम् । भाचरेद्यस्तु मितिमान् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २३ इह भुया तिरं भोगानन्द केलासमाप्नुयात् । सोमवारमतं पूर्वमनुष्ठाय पतिवता॥२४ समाराध्य ·प्राप श काण्टे -सतायशोऽपापः 307 तिनी राजपुत्री पणिनी तो समागतो । उमामहेश्वरी यावा देती सपमास्थिती ॥ २५ समाप्त भत्त्येतो दंपसीति विनिधिता । तदायनामापितो तो दंपतीय यवतुः ॥ २६ यारस्थ मादाम्याचाराधयमीयम् । एयमादि घसिष्ठोऽपि मापीणां प्रपरो द्विजाः ॥ ६७ तदनुष्ठाप मापांमहन्तीम् । पिमुः पूर्वमनुष्ठाय यतमेतन्मदीपतिः ॥ २८ रोऽपि यरं पुर्य सम्घयानस्य यमयात् । सोमशमाप्यनुपाय सोमयागयतोत्तमम् ॥ २९ माप पाममीयाम्प प्रसादतः । यत्र शाहुमहारामशभिः परिपीडितः ।। ३० तदनुष्ठाप निरसपनो पम्बद । मृत्युमन्यमयपूर्व फीचकाण्यो मदीतु ॥३॥ पर्यमयापाटस्तिदाएप पुष्पर्पमः । पेवालोऽपि महायुधिरनुमाप प्रतोत्तमम् ॥ ३२ लोकमयापाय 8 सरीरः प्रियास्थितः । धर्मपीयोप्यनुष्ठाय मोक्षमाप मदीपुराः॥३ शीलोऽप्यनुप्राय मोसमाप महीसृतः । प्रतमेतदनुछाय पुनमिप्रश्नः ।। ३४ घेहमोगानहलान् पीलास पाप्य तस्सद | तर स्थिया चिरं कासमपयर्गमयाप 8॥३५ मतदविनाय मस्यसम्पारमनः पुरा । महाखलो मदापी स्तेयी घेयांगनारतिः॥३६ (टनामा पापिधः सेयं छाया दुरारमयान् । घेश्यागृह विधेशाय रस्तुं तां प्राणोरामाः ॥ ३७ । केचन सादा प्रामपालारसमाययु। 1 तामागतानयं माया भीता मापयनं द्रुतम् ।। ३८ ऐस्तस्मिन्दिने चासीरसोमयारथ तदिनम् । न सम्यानत्र दिमे विराटोऽनं यनं गतः ॥३९ दमूलपचारधयारासिन् पने द्विताः । दो महाभुजन परेघुस्स ममार हि ॥ १० धु समे सहसा यमन्ताम्ममागता | सदानी शिवदतास्तमागस्य च महायला यं विमानमारोप्य सन्ताय यमदूतकान् । मस्थितादिशपलोकाय प्राणानामधीराः॥ ४२ देष यमदूतास्त पाधितारिशयकिंकरः । पृत्तान्तमेतत्सकले यमायागु व्यजिशियन् ॥ ४३ वैतन्निययो शीघ्रं यमो दूतमुपेत्तदा । प्राप्यमाने शिवाणान् प्रणय प्रधयान्यितः ॥४४ तमैनेन किं पुण्यं दुराचारेण मन्ततम् । दिव्यं विमानमारोप किमानयध भोगणाः॥४५ ' मया प्रायते पुण्यमेकं पास्य बिमारितम् । पुण्यैरने को प्राप्यो दि शियलोको महामनाम् ॥ ४६ सं यमस्य यचनं धुत्ते शांकरा गाः | निराहारः छतनानो पाट्यायं सोमयासरे ॥ ४७ न्दिमूलकलाहारक्षचारापमपम: । सोमयारयतं यात पुण्यपान केनचित् ।। ४४ मजानतापि संपत यमतेन प्रतोसमम् । सपंदने ममारायं पने तस्मिन् परेऽहनि ।। ४९ iन पुण्यप्रमायेन शिवलोकाय गच्छति । स्थित्वा तत्र चिरं कालं मोक्षं च प्राप्स्यति ध्रुवम् ॥ १० पाया देवदेवस्य महादेवस्य घागताः 1 घयं तस्य धासेदं मुक्त्वा स्वं गन्तुमर्हसि ।। ५५ इति तेषां पथरभुत्वा यमोऽपि भयकंपितः । प्रणम्यतांश्च तं पुण्यं स्वपद प्राप भूसुराः ।। ५२ शिवलोकमपं प्राप्य विराटोऽपि शिवप्रियः । सन्निधौ देवदेवस्य स्थित्वाऽनेकान्दाज्वलः ॥ ५३ अन्तच मोक्ष प्राय ग्राणानामधीधराः | सोमोम्येतदनुष्ठाय सोमत्वं प्राप्य शहरात ॥ १४ मलनेय महादेषे ग्रणम्प परपा भवरतामन प्रभो॥१५ सोमवारप्रतश्चत दाचरन्ति महद्दतम् । ये तेषां इतपुण्यानो भावंस्त्वत्प्रसादतः ॥ ५६ भवन्तु पान्तिानीश मोक्षमन्ते भवत्यलम् । इति घो घरं विप्रास्तदानी चन्द्रमा अपि ॥ ५७ दत्वा शंभुरे तस्मै सहसास्तरीयत । तस्माद चतमिदं पुण्यं सोमवारे शिवप्रियम् ॥ ३८ मुदा । सोमवारवतं माम ॥

·308 चरन्तियेते सोमवारव्रतस्यैत धीस्कान्दे महापुराणे तेषां सोमशंभुरुमासख: । प्रसन्नः प्रदत्त सत्यमुक्तं द्विजोत्तमाः ॥ ५९ माहालय शंकरप्रियम् । पठन्ति पेच ऋण्वन्ति श्राययन्ति जनाद्विजाः ॥ भुक्त्वा महाभोगानन्ते मोक्षमवाप्नुयुः ।। ६० इति भी स्वान्दे महापुराण शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्टे उपदेशकाण्डे सप्तर्षिशोभ्यायः॥ - ॥ ॥ अथ अष्टाविंशोऽध्यायः पायतानुष्ठानेन श्रीनटराज प्रसादः॥ मावतच वक्ष्येऽहं सर्पकल्याणकारणम् । मादित्ये चापगे मक्षं रौद्रं यत् प्रथितं भुमि ॥ १ तहिने प्रातरुत्थाय शुचिर्भून्या समाहितः । ध्यात्या नटेश मृदये समतापमणाशकम् ॥ २ वहिहाद्विनिर्गस्य साया शुद्धोदके घरे । नित्यकर्म विधायाशु गत्या भोपरालयम् ॥ ३ ख्यामिक विधिना विधाय परमेशितुः । नानाविधन नधेयं विधायानन्तवैभवात् ॥ ४ थाज्यदीपान् पृथूनत्र सन्निधौ परिकल्प्यच । प्रणय देवदेवेशं शङ्करं परया मुदा॥५ नदेशस्यापि विधिना विधायानन्तवैभवात् । गभिषेकञ्च धेयं दीपानारोपयेद् घृतैः॥ ६ दर्शयिरया महादेवं गृहं प्राप्य मुनिर्मलः । उप सदिनं विद्वान् परेपुरगणोदये ॥७ समुत्थाय शुचिर्भूत्वा ध्यात्वा देयं त्रियंबकम् । समाप्प नित्यकर्माणि शिषमताजितेन्द्रियान् ॥ भोजयित्वा स्वयं पश्चागुखीयाच्छङ्कराया । एवं कुर्याहृतं रौद्रे नक्षत्रे परमेश्वरम्॥९ चरन्ति ये महारमानो तमेतच्छित्रियम् । वेषां भुक्तिश्च मुक्तिश्च फरस्था नात्र संशयः ।। १० मतमेतदनुष्ठाय मुजकेशो महामुनिः । नृत्तं विलोक्य देवस्य नटेशस्य महात्मनः ॥ ११ विधूतकिल्बिपो बिना जीवन्मुक्तो यभूयहि । पतञ्जलिमंदायोगी कार्योटोऽपि महोगः ॥ १२ वतं रौद्रविधानेन विघाय परया मुद्दा । विलोप देवदेवस्य मृत्तं नृत्तेश्वरस्य तौ ॥१३ नित्यत्वमाएतुर्विप्रा जन्ममृत्युविधर्जितम् । व्याघ्रपादो महायोगी व्रतस्यास्पच घेभयात् ।। १४ उपमन्युमृपिश्रेष्ठ लम्घयानात्मज द्विजाः । नृत्तं विलोक्य देवस्य जीवन्मुक्तो बभूषहि ॥ १५ व्रतमेतदनुष्ठाय विपुलाख्यो द्विजोत्तमः | दिव्यं विमानमारुह्य सशरीरदिशवप्रियः ।। १६ त्या फैलासमबल तर वा महेश्वरम् । प्रणम्य परण भक्त्या पुनर्गस्या निजं गृहम् ॥ १७ स्थित्वाऽत्र विपुलान भोगान् भुक्त्वा भार्यासमन्धितः । पुनर्षिमानमारोप्य देवर्षीणां गणैर्वृतः ॥ १८ . शिवलोकमनुमाप्य सर्वधर्यसमन्धितः । स्थित्वाव विपुलान् भोगानन्ते सायुज्यमाप्तवान् ॥१९ श्यमेतद्वनं पुण्यमधिष्ठाय परे द्विजाः । वाञ्छितान्पपि लभ्यान्ते मोक्षमापुर्विजोत्तमाः ॥ २० शंभुः परमानन्दनिर्भरः । सर्वेषामपि रक्षार्थ फरोत्यामादताण्डवम् ॥ तस्माइतमिदं पुण्यं प्रतानामुत्तमं द्विजाः ॥ २१ इति धी स्कान्दे महापुषणे शहरसंहितायां शिवरहस्यानण्टे उपोशकाण्डे अष्टाविंशोऽध्यायः॥ अस्मिन्द्र तिथौ ·प्रणम्य उपदेश काण्डे - एकोनत्रिंशोऽध्यायः 309 ॥ अथ एकोनविंशोभयायः॥ सिन्धुसेन राजः उमामहेश्या व्रतानुष्ठानेन पुनाराज्यलामः ॥ उमामहेश्वरं नाम वतं पश्ये द्विजोत्तमाः । वृश्चिकं पूपणि प्राप्ते पूर्णमास्यामिदं व्रतम् ॥ १ अस्यां प्रातस्समुत्याय शुचिर्भूत्वा समाहितः | नारवा शुद्धजले नित्यकर्म सधैं विधायव ॥२ सौवर्ण राजतं पाय द्रव्यलोमविवर्जितः । विग्रह देवदेवस्य विधायोमामहेश्वरम् ॥ ३ पूजयेद्भक्तिप्तयुक्तः पूजाद्रव्यैरनेकः । नैवेद्य विविध दद्यारिजयितानुसारतः॥४ प्रापयित्वास्थ बजेद्देवालयं प्रति । तथाभिषेक मसिमान् कारयेत्परमेशितः ॥५ पञ्चामृतादि मिदिव्यनवेद्यञ्च समर्पयेत् । निषेदयित्वा तांबूलमुपचाच फारयेत् ॥ ६ प्रणम्य प्रार्थयित्वाभ्य गृहं थापात् स्वकं सुधीः । दावा दानच भक्केभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथायरम् ॥७ সুকাদ্ধানে स्वादुफलानिया । पिष्टं पा तण्डुलोद्तमपूपं वा शिवप्रियः ॥ ८ अधारत हैव मतिमानवतन्नतया द्विजाः । नियमेनास्य मदाम्य णुयात्तदनन्तरम् ॥९ भक्ताय करमै प्रतिमां दयाचां शिवयोगिने । एवमागममार्गेण ये चरन्ति मतं महत् ॥ १० तेचामत्रातिपुलमा लक्ष्मीर्मुक्तिः पात्रच । एतद्रतमनुष्ठाय हाविन्दुमहामुनिः ॥ ११ थचक्षुः माप परमं चक्षुः फुलान्जलन्निभम् । विद्यापि घयं प्राप्य कारिपुत्रमयाप सा ॥ १२ प्रापान्ते शिवलोकच प्रतस्यास्य प्रभावतः । विष्णुः छष्णावतारेऽसौ यतमेतच्छिवप्रियम् ॥१३ मनुष्यायाप सन्तोपाद्रार्यया पहुपुत्रकान् । गायत्रीमपि सावित्री पुरा पहजसंभयः ॥ १४ लम्धवान् परया प्रीत्या वतस्यास्य प्रभावता । जयते लन्धयानिन्द्रः पुत्रमेतत्प्रभावतः॥ १५ वसिष्ठोऽप्यग्निहोत्रा कामधेनुमवाप्तवान् । शतानन्दमृपिश्रेष्ठं गौतमोऽपि महामुनिः॥ १६ खात्मज प्रासयनितचरित्वा जनकोऽपि महीपतिः ।।१७ सवे जानवी सीता साहालक्ष्मी द्विजोत्तमाः । यतमेतदनुष्ठाय चित्रासोऽपि महीपतिः ।।१८ स्वर्गलोकं समासाद्य देवेन्द्रेणापि पूजितः । अश्या क्रीडयित्वाऽत्र सर्वावश्वशोभया ॥ १९ कल्पद्रुमं गृहीत्याज्य पुनर्मूलोकमान्य च । स्थित्वाऽत्र मुचि कालं पुत्रानुत्पाद्य पण्डितान् । २० पवन्धं विधायास्य उमहतं द्विजैस्सह । मारा मणिशोभाढ्यं विमान काचनं द्विजाः ॥ २१ धीमा केलासमचलं परवाश्य निश्चिम् । पश्चाच्च प्राप्तवान्मोक्षं पास्य ब्रह्मणो द्विजाः ॥२२ सुधर्माग्यः पुरा विप्रशास्त्रार्थनानयर्जितः । नायाति शास्त्रमभ्यस्तमपि मन्दधियोस्य च ॥ २३ इसन्ति तमिमं चिन्मन्दबुद्धिरितीर्पया । छदा व्रतमिदं दिव्यमुमामाहेश्वरं परम् ॥ २४ पचार विधिमा विप्रो भकियुक्तेन चेतसा । तदा सरस्वती शुद्धा सर्व विद्यावरूपिणी ॥ २५ उमायाः कृपया नित्यं चकारास्यास्यमध्यगा । तदानीमैव शाम्नास्सिप्यस्यास्फुरद् द्विजाः ॥२६ पथास्य शास्त्रं स्फुरति न तथाऽन्यस्य मुसुराः । राजा तदैनमहूय दाने बद्धनं ददौ ॥२७ तदास्यायनतारस विद्याप्रमावतः । विद्यादानं यकाण्यं बहूनाञ्च द्विजन्ममाम् ॥२८ पुत्राधिनीतानुत्पाद्य सर्वशास्त्रार्थकोविदान् । प्राप्यान्ते शिवलोकञ्च विमानेनातिराजता ॥ २९ तत्र गाणाधिपत्यज्ञ लम्धवानीश्वराचया । सिन्धुसेनो महीपालदशत्रणा द्रादितो युधि । ३० मुक्या स्वनगरं मीतो मार्यया प्रापवं धनम् । तत्रायसचिरं कालं कन्दमूलफटाशनः॥३१ भास्त्यं तपता घेष्ठं ददर्शात्र समागतम् । प्रणम्प तं सवृत्चान्समुळवारप्रयान्वितः ।। ३२ तदा मतमिदं प्राह तसै स मुमिपुतयः । चचार मायया साफ प्रतमेतदनुत्तमम् ॥ ३३ प्रतमद्रुतम् । व्रतमेठदनुयाय जना ·गजस्काघ 310 श्रीस्कान्दे माहापुराणे मनुष्ठिते मते तस्मिन् समाप्ते गुह्यकैश्वर । कुचेरोप्याययावर शिवस्याशावशात् द्विजा ॥१४ स्वद्राज्ये त्वा पुनस्स्थाप्य पट्टवन्ध विधाय च । निहत्य शत्रुन् सकलान् पुनर्गच्छामि मत्पदम् ।। ३५ হিৰাম্বয়াঘনখুন। चागतोऽन महीपते । इत्युक्त्वन समाहूय चतुरमवलरसह ॥ ३६ समारोप्य भार्यया पट्टभद्रया । रिपुमुञ्चाटवियाशु नगरादस्य संमतात् ॥३७ पट्टपन्ध राशोग्य गुह्यकेश्वर 1 इत्या घमानि भूरीणि चोपवा संमाषण मिथ ॥३८ स्यपद माप परया प्रीत्यास्यानुमतो द्विजा । चिरकालमय राजा भुफ्त्या भोगान्य च्च्या ॥ ३९ कैलासगिरिमासाच मोक्षश्च प्राधान्मुदा । व्रतमेतरियाये पयस्सन्ति मानुपा ॥४० थाञ्छितान्यपि लब्ध्वान्ते मोक्षमापुद्विजोत्तमा । माहात्म्य ये व्रतस्यास्य मृण्यन्तिक पठन्तिच ॥ ते भुक्त्या भोगमखिल यान्ति ते च परा गतिम् ॥ ३१ इति भी कान्दे महापुराणे शकरसहितापा शिवरहस्यपण्डे उपदेशकाण्डे एकोननिशोग्याय ॥ चकारास्य । ॥ अथ विंशोऽध्याय ॥ चतुर्विध शिवपत्रि निरूपणम् । शिवरात्रिवत वक्ष्ये सर्पकल्याणकारणम् । चतुर्विघमिद चिमा नित्यमाप्तादिमेदत ॥१ चतुष्यपि शिव यामेपर्चयैग्निशि सदा । नित्य नित्येति विरमाता शिवरात्रिरिय द्विजा ||२ सोमवारेण मयुक्त दश मासेषु केचित् । शिवरात्रिरिय गपाता योगजेति महाशुभा॥३ मासेमासे द्वितीया या छष्णपक्षचतुर्दशी । सा मासशिवरात्रीस्यात्साक्षान्मोक्षप्रदायिनी ॥ ४ एतीया माघमासे या प्रथमा शुपक्षणा । तदारम्यफभुक्ता यावत्कृप्यायोदशी ॥५ मदल्य नियमेन स्थित्वा नित्य समाहितः । पोधु प्रातमत्थाय चतुर्दश्या महेश्वरम् ॥६ मनन्तगुणकल्याणमपरिच्छिन्नभषम । ज्यालामालासनाध्य महालिहायति सिपम् ॥७ हरपद्यमयग ग्यात्या मात्या पपसि निर्मले । अलिप्तमीशस्य रात्री पामेषु भुपुरा ॥ शिवरापिरिय माघप्रमादिरिती रिता । पुरीयामपि पपेन शिवरामि मदीरा ॥९ माघकृष्णचतुर्दश्या शहरम् । ध्यारया हद निलये सारया शुसोदके शुचिः॥१० नित्यम विधापाप पी पामेषु शङ्करम् । प्रयेलिकमायस्य मुपाया निझा विधानत ॥ १॥ ५५ चापिंधा मोका शिपायो शिपप्रिया । पतदाधिपु गुजारमा निर्निशियमचंयेत् ।। १२ माया पोस्सयांणि पायपि विधाय च । शिवभध महितो भुशीयादान शुचि ॥१॥ यसएप्वपि विन्दाशियरात्रिशीतु या। एका द्धयाय लिखोया चतखोया पायरम् ||१४ तम्य get मपा पा न शक्य पराकोटिमि । मुक्या विरं पाल गोगान न्यानुसारत ॥१ पोप मोक्ष पातीति किमार्य द्विजोतमा | विगुरेराहत पूर्वमनुष्याय विधानता ॥१६ विष्णुर्य ন্যায়ঃ महादेवप्रसादत: । प्राप्तवान् प्रत्यक्षायण प्रसादतः ॥ १७ परिपतगत मिष्टोऽपी दयमासान् । गाणाधिपस्य CHदया निधनुष्टिताः ॥ १८ पदयो पूर्वमाय मतोतमम् । मोसमापुदिमधेटा पुनराशिएगितम् ॥ ११ प्रसाधिपत्य MIHATAR भयात् । संमागो यायुयरमा गरि सतिशायिनीम् ॥ १० घातपाय ·उपदेश काण्टे -वितोऽपाय: 311 करमपपादः क्षोणीशरभुत्वतगीतमादतम् । अनुष्ठाय विधानेन ब्रह्महत्यां विमुच्चान् ।। २१ शापान्मुक्तस्वयं देशं पुनर्लावास्य वैभवात् । पट्टाभिषिको भोगांध भुक्त्या परमदुर्लभान् ॥ २२ मोक्षच प्राप्तयामन्ते शिवस्यैव प्रसादतः । व्याघः कश्चियाममपाद् विस्यवृतं समाश्रितः ॥ २३ शिवरानि न जानाति निराहारो महायने । उच्छिच सिल्वपत्राणि पातयित्या तरोधः ॥ ३४ तस्थे झाप्रतया राम्रो वृक्षस्योपरि मसुराः । निराहारतयान्येयुमंमारायं विधेर्यलात् ॥ २५ शियलोकमवापार्य शिवरात्रिप्रभावतः 1 नीचनारी पुरावृद्धा महाव्याधिवयं गता ॥ २६ বিগঘন্না तस्पेसाघुपासतः । पित्वा रात्रिमेनां सा ममारोपद्विजोत्तमाः॥२७ दिव्यं विमानमारा दिव्यदेवमयाप्य च । शिवलोकं पयो विमादिशयस्यैप प्रसादतः ॥२८ शिवरायाग पश्ये पुण्यमवधानतः । पुरा नाहो नराप्रिय न सनासंध केवलः ॥ २९ शियस्तमसि संहारकाले महति चासत् । एकोमा साक्षिणी तस्य चतुप्पष्टिफलान्विता ॥ ३० हत्पनिलये दोमुं पूजयियावसत् द्विजाः । संपातायां पुनस्सृष्टौ यथा द्विजोचमाः ॥ ३॥ तदा देवी महादेयं प्रणम्य करणाकरम् । यस्मादायी मया शंभो पूजितस्वं इदंदुजे ॥३९ तस्मादेवास भो देव चतस्प्यपि रायिषु । ये मपन्ति पामेषु भगवन्तं , जगद्गुरुम् ।। ३३ पाञ्छितानि मघवीश तेषां त्यसपयाऽत्र व । मुक्तिर्भवतु देपेश पत्रापि जगत्पते ॥ ३४ शिवरात्रियतश्चैतन्नासाख्यात भवावलम् । य थाचोद्रतं शम्मोशिशवरानिपु पुण्यवान् ॥ ३५ तस्याक्षयं फलं भूयात्सिायन्तीष्टानि भो प्रभो । इति लगया पर देवी प्रसन्नादीश्वरात्स्वपम् ॥ ३६ चरित्या मतमेतत्ता प्रथमं ब्राह्मणोचमाः । न्ययमच्छङ्करापाशे परमानन्दनिर्भर ॥ ३७ हेरंबस्कन्दपूर्याच शिवपुत्रा गमेश्वराः । नन्दि भृति महाकाळपमुखाश्च महाव्रतम् ॥ ३८ चेस्तथा ब्रह्मविष्णू पुरा परस्परम् । ज्योरिलिहातेदशंभोरदृष्ट्वान्तमद्भुतम् ॥ ३९ शिवरामाथिमी शंभु रामावर्चयतां द्विजाः । ततः प्रसन्नो भगवान् प्रादुरासीचयोः पुरः॥ ४० वा देयमीशानं स्तुत्या स्तोत्रयरैरिमौ । प्रणाय परया भक्त्या तस्थातुः प्रश्रयास्थितौ ॥४१ सोडापराधमुभयोधर दत्याशु धाम्छितम् । भरतधिमाययो शम्भुरखण्डानन्दविग्रहः ॥ ४२ तस्मादेतरा माइम्पं मया वक्तुं न शक्यते । न शक्यतेऽस्मद्गुरुणा व्यासेनापि द्विजोत्तमाः॥ ४३ सनाकुमारी योगीन्द्रो धतुं जानाति वा न या । श्रुत्वैतद् व्रतमाहात्म्य नन्दिकेशो महेश्वरास् ॥ ४४ परमानन्दकलोलपाराधारो पभूव है । यथा माहात्म्यमीशस्य मनोवाचामगोचरम् ॥ ४५ तयतहतमाहात्म्य मनोवावामगोचरम् । ५ इमं पठत्तेऽध्याय शृणोति शिवसमतम् ॥ ४६ स भोगान् विपुलान् भुक्त्वा पुत्रानुत्पाद्य वास्तिकान् । धन्ते च प्राप्य कैलासं मुक्ति पाति द्विजोत्तमाः॥१७ इति श्री काम्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे प्रिंशोऽध्यायः॥ तं ·312 श्रीस्कान्दे महापुराणे ॥ मथ एकत्रिंशोभ्यायः॥ । कन्यामासे अनुष्ठेय केदार प्रतम् ॥ केदारवतमाहाल्यं सर्पकल्याणकारणम् । वक्ष्ये शृणुध्वमृषयस्सावधानेन संयुताः ॥१ मासे भाद्रपदे शुलपोऽटम्यां व्रतं विदम् । भारम्य विधिना विमा एकविंशहिनावधि ६२ अनुष्ठेयमुतै (मृते) तस्मिन्स्तत्समाप्ति दिनेऽपिच । अनुष्ठाय विधानेन भुञ्जीयाशियमास्वितः॥३ भाचरेय इमं मयस्सर्याभीष्ट फलप्रदम् । स मुक्त्वा विपुलान् भोगानन्से मोक्षं व गच्छति ॥४ प्रतमेतदनुष्ठाय पुरा गौरी महीसुराः । अर्घ प्राप्तवती शंमोशारीरस्यामितीसः ॥५ विष्णुरेतदनुष्ठाप वैकुण्ठस्याधिकारिताम् । अवाप्तवास्ता हंसवाहनतामयात् ॥६ अपि शत्रून् पुरा दैत्यानप्रदिपालका द्विजाः । अनुष्ठाय चतमिदअनुरस्य प्रसादतः॥७ विण्याता व्रतमत्यन्तशोभनम् । चरित्या ब्रह्मणशापामोक्षमापुस्तदैव से॥८ पुरा भाग्यवती काचित् तथा पुण्यवती पय । अनुष्ठाय यमिदमैश्वर्य प्रापतुर्विजाः ॥९ विशुद्धारमा पुरा विप्रो तमेतस्विप्रियम् । अनुष्ठायाप्तवान् पुत्राञ्छतसंख्यामतुल्यकान् ॥ १० इदं मतमनुष्ठाप्य सेषामपि महानथम् । मुफ्षा भोगानसौ विमास्तैस्साकं मिजपुत्रकैः ॥ ११ शिवलोकमवाप्यान्ते मोक्षमापातिदुर्लमम् । यहयस्सन्ति नियमाम् यतमेतच्छिवप्रियम् ।। १२ माप्तवन्तः पुरा मोक्षमनुष्टाय द्विजोधमाः । तस्मात्पठन्ति शृण्यन्ति येऽध्यायमिदगुत्तमम् ॥ ते भुक्त्वा भोगमतुलं मोक्षं यान्ति शिवानया ।। १३ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंद्विताय शिवरहस्यखण्दे उपदेशकाण्डे एकत्रिशोऽध्यायः॥ फपयरसप्त पात्वा ॥ अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ मीनमासे अनुष्ठेय कस्याण प्रतम् । सूत:- कल्याणास्यं यतं पुण्यं सर्पकल्याणकारणम् । घपेऽहं घेदविच्छेष्टाणुपं पुण्यगौरवात् ॥ १ मीनेरवी शुक्लपक्ष नक्षत्रेचोसरे शुमे । प्रातरेय समुत्याय महिने नियमान्धितः ।। २ फस्याणवपुपौ। पार्पतीपरमेश्यौ । यहिर्गत्वा जके शुषे नारत्या नियमपूर्वकम् ।। ३ नित्यकर्म विधाया पूजयरपरमेश्वरम् । आत्मार्थनायक दे शियपूजापरायणः ५ शिवपूजायिदीनोअप नित्यकर्मविधाय स: काञ्चन विनिर्माय पातीपरमेश्वरी ॥५ फुमं स्थाप्य विधानेन पूरयिया जखैःशुभौ । यमिपेकविधानेन चामिपिच्य जगद्गुरम् ॥ ६ विषादयिधिना शंभोः फरयाणचामोशितः । साकं निम्या जगतां कारयेम्मतिमान् द्विजाः॥ नियेदयिदा ये नानाम्यअनमयुतम् । बामणान् धेदषिदुषशियभक्कान् जितेन्द्रियान् ॥ ८ स्वभार्याभिश सहितान् दावा दानध तोपयेत् 1 भोजयेय तस्तांस्तु पायभिषयमोज्ययोः॥९ शशिपालयं या देयं देवीं प्रणम्य च । खोपहार देवाय यथाशति समुद्भयम् ।। १० प्रदक्षिणायं छरपा प्रणम्प मनसा शियम् । स्वगृहं तरसा शिवमत दिजोपमः ॥ १९ भाष्य ·उपदेश काण्डे - प्रपत्रिशोन्यायः 313 मुश्यादायी शिव यात्या परमानं फलान्वितम् । दशैपु शयनं कुर्याद्राशायस्यां प्रतिद्विजाः ॥ १२ पुन: मातस्तमुत्थाय छतमत्यानिकक्रियः । याद्देवस्य देव्याश्च प्रतिमे वे मनोहरे ॥ १३ शिएपोरुभयोर्भक्त्या द्विजयोशिवभक्तयोः । भुन्यादस्मिन्दिने मपस्या एक्याप्तया द्विजाः ॥ १४ कुर्यादा मतमिदं यस्तु सांघनायकम् । स भोगान्धिपुलान् भुश्या स्वेच्छपा शङ्करमियः ॥ १४ प्राप्यान्ते पर्षत कैलार्स शहरालयम् । तर गत्वा विरं भोपान्मोझ पाति शिवाया || १६ मतमेतदनुष्ठाय पुरा विष्णुर्जगन्मयः । मार्यामघाप परमां महालक्ष्मी द्विजोत्तमाः॥१७ ब्रह्मा सरस्वती प्राप घृवारिध पुलोमजाम् । अश्विनीप्रमुखास्तारादशशीच प्रासवानता १८ सप्तविंशति संध्याका भार्यात्येन पुरा किल । स्यापि जतां सशिरुपां प्राप नियां पराम् ॥ १९ लोपामुद्रामगस्त्योऽपि चरिश्वतद्नं महत् । भार्यामयाप विरेन्द्रा ऋषीणां प्रयरः पुरा ॥२० विष्णोः फूमाविमृतयली सौन्दर्ययल्लिके (वन्द्रयल्याश्यक परे) । पुरायतमिदं पुण्यं चरित्यास्य प्रभावतः ।। स्कन्दप्रसाद लावते पुनध स्वेच्छया जनिम् । संग्राम्य देवसेनारपां लयस्पारपां ममादिमे ॥ २२ स्कन्दमेय पति सण्या देवसेना धुन्याम् । रेमाते तेन पाया प्रीत्या ते नाणोरमाः ॥ २३ मतमेतचरित्याऽन्या घेदांगस्य महामुनेः । पुरी सुकेशी (मुझेशा) लापश्यसिन्धुः धीमन्दिकेश्वरम् ॥ २॥ कैलासयासिन शंभुगणानामग्रणी परम् । भरि प्राप्य देवत्रीगणरासेव्यते स्वयम् ॥२५ मत्यपूर्णादयस्यास महर्नेग्रयोरुमे । पूर्णा पुफलिफाप्ये ते पुरा पुण्यमिदं यतम् ।। २६ धरित्या कम्यके पदयौ महाशास्तुर्वभूयतुः । रति प्राप प्रिय मारो व्रतस्यास्य प्रभावतः ॥ २७ सीताय जानी रामं पतिमाप्तवती पुरा । पुरा जांधवती कृष्ण पतिमातरती द्विजाः ॥ २८ सोमरिस्तपता थेष्टश्चरित्या मतमद्भुतम् । ग्रहोः पाप्य खियो व्याशुभलक्षण संयुताः ॥ २९ याहयोग्ये प्रतमिदं चरित्या सर्वपापहम् । स्वभार्यामिध सहिता भुक्त्वा भोगान्यथेच्छपा ॥ ३० पुत्रांस छावा परमानन्ते कैलासमाप्य च । मोक्षमापुर्दिशश्रेष्ठाः पुनरावृत्चिवर्जितम् ॥३॥ मार्याथों लमते मायी सर्पलक्षण संयुताम् । व्रतमेतदनुष्टाय स्वल्पकालेन भूसराः॥३२ फश्या तु लभते कामतुल्य पतिमनिन्दितम् । घरित्या दंपती पुत्रान् लेभाते व्रतमुत्तमम् ॥ ३३ कामितान्पपि सर्वाणि लमन्तेऽस्य प्रभावतः । एतद्रसस्य माहाम्य फिश्चिदुक्तं मया निजाः॥ ३४ न शक्यते मया वक्तुं माहाल्यं चास्य प्रमशः । पठन्ति इमं पुण्यमध्यायं संशितयताः ॥३५ वरित तेषां मइयां भवेत् सर्वच वाछितम् । भन्ते च शिवसायुज्यं लभन्ते नानसंशयः ॥३६ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शङ्करसंहितायां शियाहस्यखण्टे उपदेशकाग्दे द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ ॥ अथ प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ मकरमासानुप्टेय शूलवतम् ॥ वक्ष्येऽहं सर्वाभीष्टफलप्रदम् । मकास्थे बौदर्श प्रातमत्थाय बुद्धिमान् ॥ १ हद जनिलये धृतशूलमुमाससम् । सकल्याणनिलयं चन्द्रशेखरमीश्वरम्॥२ बहिर्गत्या इतनामविशवतीर्थे शिवं स्मरन् । समाप्य समयाकगि स्वगृह्योकप्रकारतः ॥३ विधाय विप्रह संमोधृतशूलमुमासखम् । काञ्चनेनायन्पेण सर्वावयव मुन्दरम् ॥४ शुखमतश्च पात्या ·314 धीरकान्दे महापुराणे ममिपेकविधानेन छत्यामिषवणक्रियाम् । मन्नं बहुविघं त्या परमानसमन्वितम् ॥५ निवेदयेन्महेश्वरय भत्त्या ইয়া व। दद्यान्मध्यावतमये दानं शक्त्यानुसारता५६ शिवभक्ताय विवाय धृषन्द्राक्षमालिने । ततविशवालयं पस्या प्रदक्षिणा विधानतः॥७ दषा शिवाय यत्किञ्चित् प्रणम्य परमेश्वरम् । शिवभक्तैद्विजैस्साकमश्नीयादेकवारतः ॥ ८ स्थित्या राबावनाहारः परेणुः प्रातस्थितः । विधाय नित्यकर्माणि नित्यपद्बामणोत्तमाः ॥९ दद्याद गुरवे शंभोर्विग्रहं तद्विजोत्तमाः । भुञ्जीयाम्य सतोमरस हैष नियमान्चितः ॥१० अनुष्ठेयं यतमिदमेवमेव द्विजोत्तमाः । प्रतमेतनिधानेन ये परन्ति नरोतमाः॥१॥ से जित्वा सकलाञ्छन्न्याधीनपि महत्तान् । पूर्णानि लम्बाचायूपि पुत्रान्वंशामिवर्धकान् ॥ १२ सर्वश्च कांक्षित लम्ध्या भुक्त्वा भोगानखण्डितान् । मन्ते व शिवसायुज्यं यान्ति सत्यं मयेरितम् ॥ १३ प्रतमेतदनुष्ठाय विष्णुदैत्याधम पुरा । कालनेम्पाद्वयं घोर जघान किल भसुराः ॥ २४ पुरा परशुरामोऽपि जामदग्निमहाबलः । कार्तवीर्यार्जुन राई हतयान वैभवात् ॥ १५ शिरोम्याधिहरे शशामैतत्प्रभावतः । ब्रह्मणोप्युदरल्याधिश्शशामैतत्प्रभावतः ॥ २६ सुधर्माप्यस्य माहात्म्यान्मृत्युमप्यजयत् द्विजाः । चरित्वैतद् व्रतं पुण्यं मेघाशोऽपि महीपतिः ॥ १७ सहनसङ्ख्यान संप्राप्य पुत्रान् पौत्रांश्च पण्डितान् । मुक्त्या भोगांच विपुलान कैलास पाप भूराः ॥ १८ पहवोज्दै बरित्वैतलण्यामी, निजं द्विजाः । कैलार्स प्रापुरतुलं भाइरस्य यरालयम् १११ तस्मादेततं येन धरन्ति विधिना विजाः । दूरतो याति दुरितं तेषां सत्यं मयेरितम् ॥ २० ऐश्वर्य यान्ति परममीश्वरस्य प्रसादतः । प्रतस्यैतस्य माहात्म्य वीरभद्रो महायलः ॥२५ भानुकपाय महते गणानामधिपाय च । उक्तवानिति मे माद्द व्यासस्ताक्षान्मदीसुराः ॥ २२ ये पठन्त्यमुमण्यायं सर्वपापैकनाशनम् । तेपो मृत्युभयं नास्ति शृयतामपि भूरा ॥ २३ ति भी स्कान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शियरहस्यानण्डे उपदेशकाण्डे प्रयस्त्रिशोध्यायः॥ ॥ अथ चतुरिंशोऽध्यायः॥ धूपभमासे मनुष्ठेय घृपभनतम्॥ यमुपपरपये धृपममतमुत्तमम् । एमस्थे दियानाथे शुलपदोश्यमीनिधी र पातोय समुत्थाय महादेव सृषोपरि । समाप्तीनं सह यात्या देव्या चिगुपया शुचिः॥२ माया जलवरे सायामुपास्य नियमान्यता 1 निर्माप विनई संभो। काञ्चनं राजतं मया ॥३ घृषोपरिस्थितं देव्या भीपात्या सहानुलम् । पञ्चामृतादिभिर्दियैरमिषिष्य विधानतः॥४ निवेश्येच शुद्धानं पायमादि विशेषतः । विधिना पूजयित्यय दवाव द्रव्यंच शातितः॥ ५ विधाय शिवभकाय सदाचारपराय च। ततदिशपासयं गत्या दयादेषाय किशन | মহিয়ানমাঘোরে मुदा । स्वगृहं प्राप्य मतिमान् शियसदिजोसमै ॥७ फलेप्पूपममुपैरमना घरेदुन । गुद्धानं पायसाग्नं या भुयारे मिस्सद विजा 16 माय मयां यायाया निस्पकर्म ममाप्य घ । पामायधि पुराणं च गुणनिशि भूरा ॥ शुद्धतरपे ततो निद्रामनुभूय सुखं दिसाः । पुना प्रातरसमुचाय पोपनियमापित 1 ·उपदेश काण्डे पञ्चरिंशोऽध्याय 315 राजा नित्यकर्म विधायाय विप्रद शकास्य तम् । शिवभक्काप विदुपे पाविप्राय भलित ॥ ११ एब प्रतमिद पे घरम्ति मनुजोत्तमा । तेपामायुर्घन विद्यावारोग्यञ्चारभूतय ॥१२ सभवन्तीति चित्र किं ब्राह्मणानामधीश्वरा । विष्णु पुरा व्रतमिद चरित्या विधिना द्विजा ॥१३ ऐभ्यर्यमाप पाममीश्वरस्य प्रसादत । पझिराज च गरुड वाहन लम्यवान् द्विजा ॥१४ इन्द्रोऽपि लघवाविमा ऐरावतमनुत्तमम् । चरिर्वतद्रत वहिरजमापाथषाइनम् ॥ १५ चमोऽपि महिष प्राप महाकाय द्विजोत्तमा । तथाच निर्मतिर्षिा नरवाहनमुज्वरम् ॥१६ पादसा पतिरप्यार मकर वाहन परम् । कृष्णसार पुरा वायु ग्धवानस्य वैभवात् ॥ १७ कुबेर पुष्पक दिव्य विमान प्राप भूपुरा । पुरेशानोऽपि विप्रेन्द्रा वृषभ धर्मपिणम् ।। १८ सप्ताभ्यमेकचकच स्थ सूर्योऽपि लघयान् । विमान प्राप चन्द्रोऽपि नानारतविचित्रितम् ॥ १९ विश्वसेनाइयो महाराजनेश्वर । यसिष्ठ तपता श्रेष्ठ प्राप्पाय विनयान्वित ॥२. मपृच्छदद्भुत क्रिश्चिदतीतानागतादिकम् । तथावदद्वसिष्ठोऽपि त्रिकालज्ञानिना वर ॥ २१ राजातिसंतु प्रणम्यनमृषीश्वरम् । कया या विद्यया ब्रह्मन्नेव व धोक्तवानसि ॥ २२ तदेतत्तष दासाय नमामि स्वा जगद्गुरुम् । इति तस्य यच भुत्वा राशोऽसौ मुनिपाय ॥ २३ पृपमारय पुण्यमनुष्ठितमनुत्तमम् । तत्मभावात स्फुरती मे त्रिपु काले पु घस्तु यत् ।। २४ मतस्यैतन्य माहा ग्यात्समीट भविष्यति । इति विवर्षियचन निशम्य स महीपति ॥ ३५ थाधयेण संयुक्तस्वयमेतयवार दि । ततोऽय लब्धयानाजा त्रिकालज्ञानमद्भुतम् ॥ २६ मुपवा भोगाश्च विपुलानन्ते फैलासमाप्तवान् । चरित्वैतहत प्रमा विकालशानमाप्तवान् ॥ २७ सन्तुष्टोऽपि महीदेवश्चरित्या प्रतमद्भुतम् । अष्टापि सिद्धयो रम्यास्प्राप्य गतिमाप स ||२८ विधृतारयो महीपाल पुरैतद्रतमद्भुतम् । मनुष्ठाय शरीरेण सप्तपाताळलोककान् ॥ २९ प्रमायिनियन्द्रपूर्वाणा लोकेभ्यपि चरन् सदा । अद्भुतान्यपि सर्वाणि तत्रत्यानि समीक्ष्य ॥ ३० स्वपुरेभ्यो चव चरित्या बहुकालत [ कायसिद्धिमवाप्यात शिवयोगित्वमाप्तवान् ॥ ३१ पर यतमिद केचिचरित्या पुण्यगौरवात् । काक्षितान्यपि सर्वाणि सध्या ते मोक्षमापिरे ॥ ३९ पटन्त्यमुमभयाय शृण्यन्ति प्रापयन्तिया । कैलास यान्ति परम तु नून द्विजोत्तमा ॥३॥ एप शिवबतायटी कधितानि मया कमात् । अन्यान्यपिच यश्येऽइ शृणुय ब्राह्मणोत्तमा || ३४ इति श्री कान्दे महापुराणे शहरसहिताया शिवरहस्यलण्डे उपदेशकाण्डे चतुर्विंशोभयाय || बत च ये ॥ अथ पञ्चत्रिंशोऽध्याय ॥ मेपमाप्त शुमचारे अनुष्टय गौरीव्रतम् ॥ गुमधारयत देव्यासर्याहारपम् । मपगते रयो झपक्षे शुभस्य चामरे॥१ मातरेष समुत्थाय यात्वा गौरी मनोहराम् । सात्या शुञ्जले शुद्धो नित्यकर्म समाप्पच ॥२ माययभारीरूपमुख्यकाति च । शुद्धोदर्य प्रापि या पुम्भमेक मनोहम्म ॥ ३ तत्रायास महादेवीमवयेद् गपुष्पकै । निवेदयित्वा पायसायनसंमयम् ॥ ४ मटी सुमाटीपि कन्याचापि मनोहरा । मस्मरुद्राक्षमता गम्यपुष्पैस्समध्यंच ॥५ स्वारमान ·वा भूसुरा ॥ १० 316 श्रीरकान्दे महापुराणे दद्यादान यथाशक्ति तयशुद्धान्तरो द्विजा । शिवालयमनुप्राप्य तत्र देवी त्रिययकम् ॥ प्रदक्षिणविधानेन नमस्त्वा यथाविधि । इत्या शक्त्यनुसारेण यत्किञ्चिद्भक्तिमयुत ॥७ मत समाप्य नियमान्मध्याह्ने निशि वा द्विजा । मुनीयादशन शुद्ध कैरपि समन्वित ॥८ फलाग्यपूप शुद्धमवतपश्चरेदुत । एव यत्तनुते मर्त्यःशुभयारवत महत् ॥ तस्य प्रसन्ना भीगौरी सांभीष्ट ददेऽद्ववम् । चरित्वैतद्रत शुकश्शुमानिमाप्प स्वमान्तद्गत भूपादिति प्राप पर महत् । एव दत्या घर तस्मै दयायन्तधिमीश्वरी ॥ ११ महालक्ष्मीश्चरित्वैतलस्मीत्व मानस्थलम् । सविधाधिपत्य च पाणीप्रापास्य वैभवात् । १२ भनुष्ठाय महीपाला केचिद्राज्यमवापिरे । विद्या लक्ष्मी द्विजा केचिरपुत्राय प्रापुरजसा ॥ १३ वैश्पाः फेवन शूद्राक्ष मवमेतदुमाप्रियम् । चरित्या प्रापुरखिलमभीष्ट ब्राह्मणोधमा ॥१४ फेचितमिद कृत्वा भुक्त्वा भोगानसण्डितान् । अ ते सालोक्य सामीप्य सारूप्यान्याय मूसुरा ॥ १५ सायुज्य प्रापुरतुल पुनरावृत्तिवजितम् । द्वितीय व्रतमीश्वर्या प्रवक्ष्ये सपापहम् ॥ १६ मासेचाश्वयुजे शुहपक्षेष यम (पूर्वोक्त) तारके । मनुष्ठेय व्रतमिद गौर नीतिकर पाम् ॥ १७ मसिन्दिने समुत्थाय नित्यकर्म समाप्यच । पूजयिवा महादेवी शुक्रवारप्रकारत ॥१८ दद्यादानव भोम्यो यथाशक्ति समुद्भवम् । देवालपमनुशप्य देव देवीं प्रणम्यच ।। १९ दत्या धन यथाशक्ति गृह प्राप्य स्वकीयकम् । मुह शरया युक्त दद्यादकुरित शुभम् ॥ २० भुझ्यापरेशन शिवभक्कैस्सहामल । एतद्रतममनुष्टाय पुरे द्राणी मनोरमा ॥२१ प्राणनायकतामाप सुरेशस्य मही सुरा । उपादेव्यप्यनुष्ठाय प्रतमेतदुमामिषम् ॥ २९ भास्करस्य प्रिया भूत्वा तच्छरीरस्थकर्कशम् । व्याधिन घारयामास याह्मणानामधीश्वरा || २३ पहयोऽन्ये चरित्वत सद्भर्ति प्रापिरे द्विजा । प्रत नयम्या पक्ष्येऽहं सर्वाभीष्टफलप्रदम् ॥ २४ भारम्प प्रथमादित्य कुमे स्थाप्य महेश्वरीम् । शुकगारप्रमेय नित्यमभ्यर्चपच्छियाम् ॥ २५ नवम्या पातहत्याय शुचिर्भूत्वा समाहित । नत्या पुण्याले संध्यामभिवाय विधानत ॥ २६ अर्चयित्या महादेवी भक्तवान्यार्थदायिनीम् । अर्चयित्वा रियशुद्धास्सर्वाभरणभूपिता ॥२७ ताभ्यो यत्राणि सूक्ष्माणि नयग्य पददेनर । मोजयेत्यायमानास्सापूर्पक्षनान्पिते ॥२८ खय भुझ्याच मतिमान् भक्तैस्ताक द्विजोत्तमा । परे प्रातमत्याय दशम्पा नियमान्धित ॥२९ नित्यमर्म समाप्याथ दर्शमित्या शिवालपम (स्त्रकम्) । शिवमकस्सहश्रीमान् भुजीयान क्षणोत्तमा ॥ ३० पुरा विष्णुधरित्या जयदशामन । शत्रस्तथान्ये पिजयशक्ति पीरामिधामपि ॥३॥ विद्याशाति भाग्यशफि पलशक्ति परामपि । लगद भुषाचा परमान् भोगानपि सुदुर्लभान् ॥ ३२ शिवलोकमनुपाय शिषसायुज्यमापिरे । तस्मादिद पत पुण्य ये चरन्ति नरोत्तमा ६३३ साशचीरनुपाप्य ते यान्ति पाम पदम् । ये पठन्स्पमुमायाय प्रतमाहाल्पमद्भुतम् ॥ शृण्यन्ति येतु सबै सद्गति पान्ति भूसुप ॥ ३४ इति श्री स्कारे महापुराणे शकरसहिताया शिपदस्यखण्टे उपदेशका पञ्चविंशोपाय ॥ पद्रत ·मनोहरैः॥३ ऋषिः।।८ परी । ब्रह्मा उपदेश काण्डे - पट्विंशोऽध्यायः 317 ॥ मय पशिोऽध्यायः ॥ वृषभमासे शुक्रवारे विनायक व्रतम्, विनायक चतुर्ण व्रतञ्च॥ विश्वास्य वक्ष्येहं व्रत परमपावनम् । वृषभस्थे दिवानाये शुक्लपक्षे भृगोदिने ।। प्रातीय समुत्थाय शुचिमूत्वा समाहितः । नित्यकर्म समाप्याथ सौवर्णे राजतं तु वा॥२ तानं गणेशं संपाद्य चाबाह्याभ्यर्चयेद् द्विजाः । पुष्पैर्वानाविधैश्शुद्धैः पौरपि निघेवेच्च देवाय मोदकादीन्मनोहरान् । शिवालयमनुमाप्य तत्र विघ्नेश्वरं शिषम् ॥" छतपदक्षियो दत्वा यथाशक्ति घनं मुवा । नमस्कृत्य विधानेन गृहं प्राप्य स्वकीयकम् ।। ५ दत्वा द्विजेभ्यो दानानि यथाशक्ति समुद्भवम् । दद्यात्फलमपूपं था शुद्धमन्नमुत द्विजाः॥६ नारया परेद्युः कर्माणि समाप्प विधिपूर्वकम् । बिशप्रतिमा दद्याच्छियमक्ताय घीमते॥७ अनीपादशनं पश्चाच्छियमस्तिहवती 1 एवमेतद्रतं पुण्यमनुष्ठाय पुरा এশিয়ায় द्वावलमत्तनुजा ब्रह्मस्वरापास्य प्रभावाद्राह्मणोत्तमाः॥९ रापद्मनिधी प्राप्य कुरोग्यस्य वैभवात् । देवा मनुष्या ऋषयः पुरैतद्रतमुत्तमम् ॥ १० अनुष्ठाय प्रिया भूत्वा पिशस्यामितौजसः । शिवलोकमनुमान्य मोक्षमापुद्विजोत्तमाः ॥ १९ विनायकचतुर्थ्याच विधिना पधोद्रतम् । बिनायकप्रियकर सर्वपापहर परम् ॥१२ स मुक्त्या विपुलान् भोगाविषेशस्य प्रसादतः 1 विघ्नेश्वरस्य लोकञ्च पामोति न च संशयः ॥१३ विष्णुः पूर्वमनुष्ठाय चतुर्कवतमद्भुतम् । विनेशस्य मियो भूत्वा मुक्त्वा भोगिरयमारममः ॥ १४ पुण्डरीकनिभं ने लध्वा गौर्याच शापतः । मुको विष्णुत्वमापाशु पुनध वाहणोत्तमाः ॥ १५ पुरा प्रमादयो देवा व्रतस्यास्य प्रभावतः । दृष्ट्वा विनेश्वरं भक्त्या प्रणेमुभक्तिप्तंयुताः ॥ १६ विनायकस्तदा नृतं चके सुलळितं द्विजाः । शशी तदद्भुतं नृत्तं चत्र दृष्ट्वा मयन् स्वयम् ॥ १७ तं शशाप गणाधीशो इसन्तं तं हिमातिम् । अतस्तस्मिन्दिने कोऽपि नेक्षेत तुहिनद्युतिम् ।। १८ योऽवलोकयते मर्त्यः पापीयान् भवति ध्रुवम् । तसिन् दिने पुरा कृष्णचन्द्रं वीक्ष्य महिसुराः ॥ १९ महान्तमपि थापञ्च प्राप्तवान् जनहितम् । तस्मादिदं यतं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २० पश्चरेसगणेशस्प प्रियो भोगानखण्डितान् । भुक्रवाते शिवसायुज्यं याति सत्यं मयेरितम् ॥ २१ विधानेन मतं पन्यां विमेशस्यान्पदद्गुतम् । यादवसति प्रापुश्चरित्या सरप्रसादतः ॥ २२ चिन्माली पुरा राजा व्रतं पाठ्यां गणेशिवः । चरित्वा व्याधिना मुक्को वजदेहमवाय च ॥ २३ तिलोत्तमा प्रियं लम्या क्रीडपित्या तया सह । पुशनुपाच परमान् भुक्त्वा मोगान्यभेच्छया ।। २४ कैलासं, प्राप पार्म सशरो मनोहरम् । विघ्नेश्वरप्रियो भूत्वा मोक्षमाप द्विजोत्तमाः॥ २५ मतमनुष्ठाय यहवो मोक्षमापिरे । विशेश्वरवतायेयं कथितानि मया द्विजाः ॥ २६ ये पठन्तीममध्याय भवन्ति भावयन्ति वा । ते भुपरया मोगमतुलं मोक्षं पान्ति द्विजोत्तमाः॥२७ इति श्री स्कान्दे महापुराण शरहितायां शिवाजण्टे उपदेशकाण्दे पत्रिंशोगयायः ·318 श्रीस्कान्दे महापुराणे ॥ अथ सप्तनिशोभयाय ॥ सकल भोगमोक्षपद स्कन्दषष्ठीववादि । अन्यद्रत प्रवक्ष्यामि सुब्रह्मण्यस वै द्विजा । तुलाराशि से सूर्य पूर्वस्मिन् भृगुपासरे ॥ १ समुत्थाय शुचिर्भूत्वा प्रातरेव पडाननम् । ध्यावा हद जनिलये नित्यकर्म समान्य च ॥ २ व्रतश्चरेविघानेन सर्वपापहर पाम् । कृत्तिकावतमन्यच स्कन्दपष्टिवत परम्॥३ मतानि श्रीणि ये माश्चरन्त्यागममार्गत । ते भुक्त्या पिपुलान् भोगानन्ते मोक्ष गुहाया ।। ग्रामविण्यायो देवायरिबैतानि अमुर्दैत्यान्महाघोरात्रणमध्यातापुरा ४४ फर्तृत्वञ्च दिशा प्रापुर्दिक्पाला पुनरप्युत । मुचुकुन्दो महीपालशक्षित्या रणे पुरा । ६ गाणाधिपत्य समाप चरित्वैतानि भूसुरा । नारदप्रमुखा पूर्व तापसातामधीश्वरा ॥७ नित्यत्व प्रापुरतुल पुनरावृत्तिदुर्लभम् । पुधामायु पुराकेचिदपुत्रा बाह्मणोत्तमा ८ ऐश्वर्य ज्ञानयोगाश्च मोक्षचापु पुरा पो । वितेपुवतश्चैक यक्षरेगुएसमतम् ॥९ स लब्या वाञ्छित सर्व शिवलोकमनुत्तमम् । प्राप्य मोक्ष बजत्यन्ते गुहस्यैव प्रसादत ॥१० श्रीणि व्रतानि यो मर्त्यश्वरतिरकन्दसमतम् । माहात्म्य तस्य कोवेत्ति गुदतस्पस्य भूसुरा ॥१॥ य इम पठते ऽध्याय यश्टणोति गुहप्रियम् । स भुक्त्वा विपुलान् भोगान्मोक्ष याति महीनुरा ॥ १२ इति भी कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे सप्तत्रिंशोऽध्याय । तध ॥ अथ विंशोऽध्याय ॥ यमयातना निवृत्तिपूर्षक कैलासप्रद भैरव धीरभद्रयो व्रतम् ॥ प्रीणि ब्रतानि बस्येाह भैरवस्य महात्मन | मकरस्थे रवी मानोवारे प्राथमिरे तथा ॥१ चैत्राभ्ययुमासकयोर्भरण्योरुभयोरपि । बाले मुहूर्ते उत्थाय भैरव मनमा स्मरन् ॥२ समान्य नित्यकर्माणि सौवर्णे राजत तु वा । ताम्रज पिमह वापि भविस्य महात्मन ॥३ निर्माय पूजयित्वैन पुपैर्नानाविधैरपि । लियेदयेच नैवेध पायसाधनसंभवम् ॥४ पदझिणनमस्कान छत्वा तोत्रपुरस्सरम् । याच शिवभक्तेभ्यो दान शपत्यानुसारत ॥ ५ शिवालयमनुप्राय त्रिययकम् । भैरयश्चापि देधेश प्रदक्षिणविधानत ॥६ नमस्कृत्या ददेनपत्या यथाशक्ति समुद्भयम् । स्वगृह प्राप्य मायादे शिवभक्तसमन्विता ॥७ अधारफलमपूर्ण मशनचैकवारत । पोषु प्रतिमा भक्रया दधानकाय भैरवीम्॥८ एष चरति यो मत्यों भैरवस्य प्रतान्यपि । स भुक्त्या विपुगन् भोगान् खेच्छया ब्राह्मणोठमा ९ शियलोकमनुप्राप्य भैरवस्य कृपापसात् । अन्तेव मोक्ष यान्तीति नैषाशय द्विजोत्तमा ॥ १० वतमेतदनुयाय सूर्यो महाप्रभ । भैरव कवच पाप सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ १ तस्माचरति यो मत्यों प्रतान्येतानि ममुरा । स भुक्त्वा विपुलान् भोगानन्से मोक्षच पिन्दति ॥ १२ अन्यद्गत प्रवक्ष्यामि वीरभद्रस्य धीमत । भौमबारे समुत्याय प्रातीय विभाशुचिः॥१ नित्यकर्माणि सर्वाणि समाप्य विधिपूर्वकम् । रौप्येण काश्चनेनापि पीरभद्र मदापलम् ॥ १४ विनिर्मायामिपेफायर पिया पधाविधि । निघेदयेश नषेध नानाभयप्तापितम् ॥ १५ वा ·गरबा उपदेश काण्डे - एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः 319 शिवभकाय विदुये दद्यादानश्च शक्तितः । ततशिवायं प्रणम्य परमेश्वरम् । वीरमदश मतिमान् मंदक्षिणविधानतः । दत्योपहार यत्किञ्चिद् गृहं प्राप्य स्वक मुझीयाटियमक्तैश्च साकं मौन महोसुराः । पोः प्रतिमां दद्यान्टिवमकाय भक्तिमान् ।। १८ एवमेतद्रत यस्तु वीरभदस्य पायनम् | माचरेत्तस्य पुण्यस्य वीर्य तेजश्च संपदः ॥ १९ चरित्वैतहतं शंभोस्स्तत्वमाप्तवान् । कल्पवृक्षं शची प्राप पुरेशोपि महीसुराः । ग्रालणा बहवः पूर्व शिवमानमवापिरे । भूपालाच पुरानापुरैभ्यर्य विजयं परम् ॥ २॥ वैश्याददाश्च वहश्चरिश्वतद्रतं महत् । पुरान् लम्वा परान् भोगान् भुक्त्वा मोझमवापिरे॥२६ तस्मादेतद्रतं येच परन्ति मनुजोत्तमाः । ते लगया विजयं पुत्रान् वीरभद्र प्रसादतः ॥२३ मन्तेव शाइरं धाम यान्ति सत्य मरितम् | मध्याय में पठन्त्येतं म्वन्ति धावयन्तिवा ॥ ते भुक्त्वा भोगमतुलं पान्ति सम्मोः परं पदम् ॥ २४ इति श्री स्कान्दे महापुराणे हांकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे उपदेशकान्दे अधिशोग्यायः॥ भूसराः । तपैव प॥२ एताश्यनिर्ममै नपस्या सग्भिः ॥ अथ एकोनचत्वारिंशोभ्यायः॥ पशुपुण्यात शियपुण्यं श्रेष्ठम् ॥ एवं बतानि सर्वाणि कषितानि मया द्विजाः । इदानीं शियपुण्यानि शुष्य प्रवधानतः ।। शिवस्य देवदेवस्य लिएरूपस्य शिवराणामुमायापण्मुखस्य विनेशस्य गणादीनां भक्तानामापि भूसुराः | सालोक्यादि पक्षप्राप्ती भक्तानां शरेच्छया ॥ ३ प्राकाराष्ट्रालयळभिप्रासादादीन्यने फशः । मालयानि मनोमानि विदयालोभवर्जितः।" वानस्वर्णशिलादिमिः । प्रतिष्ठाञ्च विधानेन कारयेत्सति संमये॥५ अभिषेकमलद्वार कुर्याद्विधानतः । वस्त्राशि गन्धघेघमेलेयां परिकरुपये ॥६ दीपान प्रकल्पयेत् स्थूलानुपचारंश्च कारयेत् । गाय संपादयेद्पत्या कन्या मपि च कल्पयेत् ।। ७ क्षेत्राणि दद्याद्वित्तानुसारादारामकानि छ । वापी कृपतटाकांच वृक्षान्देयाय कल्पयेत् ॥ ८ याहनानि स्थादीनि कल्पयेत्परमेशितुः । उत्सवान् कारयेविद्वान् महाविभवधिस्तरम् ॥९ थालयादीनि जीर्णानि पुनरेव समुद्धरेत् । प्रदक्षिणनमस्कारान कुर्यानित्यमन्त्रितः॥१० पवमादीनि पुण्यानि शिवस्य परमात्मनः । कुर्याग्नित्यं प्रपोन श्रेयसे भरोत्तमाः ॥ १९ शिवार्चकाय गुरवे दयान्निर्माण मन्दिरम् । गृहोपकरणं धान्यं धनं दधायथावलम् ।। १२ गुरुं प्रणमेत् दृष्ट्वा कुर्याचैव प्रदक्षिणम् । एव समुहकार्याणि निस्ये कुर्यादतन्धितः ॥ १३ हाल शिवभक्तभ्यो दद्यानिमाय भक्तिमान् । गृहोपफरयादीनि वखाण्यापि च भर १४ शिवपुराणानि मसरुद्राक्षकान्यपि । शिवलिङ्गानि पुण्यानि तपैवाभरपायपि ॥१४ अनच भक्तिमान्दयाद्भकेन्यो अनुरोत्तमाः । पुरतो वीक्ष्य भक्तांश्च दृष्योतिष्ठेत भक्तिमान् ॥ १६ नमस्कुर्याच मतिमान् संभाग्य बहुमानत: । एवमादीनि कार्याणि शिवभक्तस्य निर्घहेत् ॥ १५ विदायाच शिवाचार्यभक्तानां भक्तिमुज्वलाम् । एतेपामपि कार्यस्य न मिनं मनसा मोल् ॥ १८ याचाच मनसाचैव शरीरेण धन वा । कुर्यात्सदायमनिशं भकेभ्यः परया मुदा ॥ १९ तथा ·320 श्रीस्कान्दे महापुराणे शिवाय गुरघे चैव शिषपुण्यरताय च । एतानि शिवपुण्यानि स्मृतानि मुनिसत्तमैः ॥ २० पतानि शिवपुण्यानि ये कुर्वन्ति नरोत्तमाः । ते मुफ्त्या विपुलान मोगान् पुण्यात्मानो महीतले ॥ २१ पुत्रपौत्रसमृद्धास्ते मुफ्त्वा भोगानखण्डितान् । काचनेन विमानेन शिवलोकमवाप्यते ॥ २२ कल्पकोटि सहस्राणि मोदन्ते शिवसंमताः । मन्ते च शिवसायुज्यं प्राप्नुवन्ति नसंशयः ॥२३ इत्थं निशम्य वचनं सूतस्य मुनिसत्तमाः । अपृच्छन् संशयाविष्टा भक्तानां लक्षण मुदा ॥ २४ शिवस्य लक्षण पूर्व गुरोरपि च लक्षणम् । इति तेषां वचः श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः ॥ २५ प्रोवाच लक्षणं भूयो भक्तानां परमेशितः । शिवभक्ता महारमानस्सन्ति देधेषु केचन ।। २६ दैत्येषु यातुधानेपु पक्षगन्धर्षभोगिषु । मुनीश्वरेषु मत्येषु माह्मणेषु नृपेष्वपि ॥२७ ऊपजेश्वपि शूद्रेषु सहरेष्वपि सर्वशः । वर्णाश्रमायवस्थाच नैषां सन्ति मुनीश्वराः ॥ २८ केवलं शिवभाक्तास्ते सर्व माहेश्वराः स्मृताः । मतिवर्णाधमाः प्रोकारूसवैधेदेषु मताः ॥ २९ तेषां याह्यानि चिह्नानि दश सन्ति मुनीश्वराः । त्रीण्यान्तराणि चोकानि दश सन्ति मदात्मनः ॥ ३० प्रथम मरमरुद्राक्षघारणं समुदीरितम् । द्वितीयं गुरुसेवाच शिवस्तोत्रं तृतीयकम् ॥ ३१ नामोचारणमीशस्य चतुर्थ परिपठ्यते । पशु देवदेवस्य पूजनं ब्राह्मणोत्तमाः ॥ ३२ शिवालयस्य पुण्यस्य दर्शनं पष्ठमीरितम् । तथा शिवपुराणानां श्रवणं सप्तमं द्विजाः ॥ ३३ नमस्कार तु भक्तानामष्टमं कथितं खलु । नवर्म शिवभक्तानां गृहे भोजनमीरितम् ॥ ३॥ दानञ्च दशमं शेयं शिवभक्के गुरावपि । एवं बाह्यानि चिनानि कथितानि दश विजाः ॥ ३५ भान्तराण्यपि चितानि मनसः प्रथमो जपः । पूजा च मानसीज्ञेया द्वितीया परमेशितुः ॥ ३६ साक्षात्कारस्तृतीयस्तु वाणो ब्राह्मणोत्तमाः । इमानि पीणि चोक्तानि पुराविद्भिर्मुनीश्वरी ॥ ३७ आत्तापयपि वाह्यानि येप सन्ति पदा द्विजाः । तदा भाकानि चितानि भवन्ति महात्मनाम् ॥ ३८ कण्ठे विकारः प्रथमो गदगदाण्यशरीरजः । जिल्हास्पन्दो द्वितीयस्तु स्फुरणं चोष्ठयोरपि ।। ३९ कंपना शरीरस्य चतुर्थ भक्तिलक्षणम् । रोमाञ्चः पञ्चमोशेययाः खेदोऽपि कीर्तितः॥४० स्खलन सप्तमं यमप्ठमं वापनिर्गमः । रोदनं नवमं चिद्रं दशमं पारवश्यकम् ॥ ४५ पतानि दश विद्वानि भाक्तान्युतानि शुलिना । त्रिविधायपि चितानि येषां सन्ति महात्मनाम् ॥ ४२ ते मताशारा क्षेयास्सर्यलोकपायनाः । अथवा शिवभक्ता ये मसद्रामधारिणः ॥ ४३ सेषु पूर्वोक्तचिहानि न शायन्ते यश ता | सान् दृष्ट्वा मणमेनपस्या शियमवान् शिवमिया ॥ ४५ पेशियं गुर भज्ञान प्रशान्ति स्तुवन्यपि । काझितान्यपि सर्वाणि लाया है पायामुदा ॥ ४५ भुक्त्या मोगान् विपुलान् पुत्रैः पौवैस्समन्यितः । मरोगा EINE स्थित्वात्र यहुकालतः ॥ ४६ मन्ते विमानमार नानारतविचित्रितम् । सौरलोफस्थितैपधन्द्रलोकस्थितरपि ॥ ५७ तथान्यदयलोकस्थैदिक्पालेजगदीश्वरैः । ग्रह्मणा विष्णुनाचापि सधैष पिससमेः ॥१८ एतैरन्ध सकलैरप्रतोपायिमिदा । देवदुन्दुमिनियोंपैः पुष्पपरितस्ततः ॥ ४९ नृत्यद्भिरतरोन्दर्गायद्भिः किरैतः । दिव्यं शरीरं गाय शियलोकं शिपत्रिपम् ॥ ३a पायान मनिधी शंमोः स्थित्वा मन्य मापताम् । मन्तेष शिवसायुज्यं समन्ते प्राणोचमा तमाम शियपुण्यामां गादात्म्यं घर्णितुं मया । गम्यं यथा ये माहारस्पं शहरस्य महामनः ॥ ५२ एपमेय पुरा देवी शिपपुण्यमनुत्तमम् । भत्या महेश्वानपत्या प्रीस्या परमयायुता ॥ १३ मायावयप संयुक्ता सहसोत्याय शासनात् । प्रदक्षिणत्रय प्रणम्पच मनाम् ।।४ ·उपदेश फाण्डे - चावारिंशोऽध्यायः 321 मनवीरसस्मिता वाक्यं प्रसन्न धीश्य शङ्करम् । मनेन शिषपुण्येन माणितः परमेश्वर ॥ ५४ विदित्या त्यां गति यान्तु तव सायुज्य रूपिणीम् । इत्युक्तशिव्या देवः करुणारूपया पुq॥५६ ज्ञातुं न सुलभं लोकर्म पुग्यमनुत्तमम् । पशुपुष्पानि सर्वाणि कृत्वा शुद्धान्तरात्मभिः ॥ ५७ पीई शिवपुण्पानि मातुं शम्यानि लेशतः | मन्येषां केवलानान्तु शिवपुण्यं कुतो भयेत् ॥ ५८ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पशुपुण्यमनेकशः । चरिरवा शिवपुण्येषु मनो भवति नान्यथा ॥ ५९ श्युकं देवदेवेन देव्य पूर्व द्विजोत्तमाः । यथा वक्ष्ये युष्मा का पुण्यां मनोरमाम् ॥ ६० इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्हे उपदेशकापडे एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ॥ अथ चावारिंशोऽध्यायः॥ विश्वामित्र वसिष्ठादि मुनिशापात् शिवपुण्येन मोक्षणम् ॥ पुनश्च शियपुण्यस्य माहात्म्यं वर्णपामि यः । शृण्वन्तु सावधानेन शाह्मणानामधीश्वराः॥१ मस्ति कश्चिमहीपालः कोसलानामधीश्वरः । बजाइयश्चतस्रोग्य समजायन्त कन्यकाः॥२ रूपलावण्पसंपखास्सुकुमारानपटप । कल्याणमण्डपश्चके वासां स मतिमान्नृपः॥ ३ आनयामास तनयात्राशामति मनोहरान् । तस्थुस्ते राजतनवास्तमागत्यात्र मण्डपे॥ वतः प्रतस्थिो ताश्च कन्यास्तानाजपुत्रकान् । समुद्धीक्ष्यपुयः खेएस्तस्य जहा करानिमाः ।। ५ प्रथमा निषधाधीश महेन्द्र पसिमाप हि । सानन्दं फंदेशेशं द्वितीया चाळमत्पतिम् ॥ ६ कांबोजाधीशमपर हमालि पाप नायकम् । कोणेश चतुर्थाच विशालाक्षमगात्पतिम् ।। ७ एवमापुः पतीनेता मालास्स्कन्धे विधाय च । कल्याणं कारयामास मानाविभव विस्तरम् ॥ राजाम्सी परया प्रीत्या पन्धुसंमानतापरः । तेषां घराणां भूरीणि ददी द्रव्याणि पार्थिवः॥९ भूपणानि च वस्त्राणि कटकानि तथैव च । पुरीणामपि इत्यैयं बहुमानेन पाथियः ॥ १० चतुरङ्गपलं तेषां परिकल्प्य सुबुद्धिमान् । कन्यकाभिध संयोज्य खदेशगमनायतान् ॥ १५ प्रेषयामात्र पुण्यारमा प्रीत्या परमया सह । ततः प्रतस्थिरे राजकुमारास्ते सुसंयुताः॥ १२ पहिः पुद्रिनिर्गस्य स्वदेशगमनाय ते । संभूप तस्थिरेऽन्योन्य वाती काया महीमुराः ॥ १३ सदानीमायतस्तत्र विश्वामित्रो महानुपिः । माजुहाय महीपाल मृतानेतान् स्वनामतः ॥ १॥ तेत बाधास्वैर्यान्यासझे नान्यमानसाः । भवत्या पचनं तस्थुस्तापसेशस्य भगः ॥ १५ ततः कोपेन महता विभ्यामित्रो महानृषिः । मुस्त्या राजकुमास्तांधतानो राजकन्यकाः ॥ १६ शाप तान् भटान् सर्वान् दन्याश्यपि वराण्यपि । भवन्तु भस्मसात्सद्य इति राक्ष तपोनिधिः ॥१७ सता झन सर्वाणि भस्म भावमयापिरे । कुमारास्ताच तत्पन्यस्सर्वाश भयकंपिता ॥१८ सतस्तान तापसभेष्टरसमीश्याह वचस्तदा । नालोकपत मां यूर्य न हतं कर्णयोषचः ॥१५ तासभरत धोरेस्मिन्नन्धमा घने भवतामद्य भवतात्यापिनामिद ॥२० मामे पुरेया युष्माकं न नियासो भवाचलम् । भार्याभिस्सद संभोगो नेवास्तु नृपपुत्रकाः ॥ २१ निपतिष्यन्ति मर्यानो भविष्यन्ति यदा सदा 1 शपित्यवपिरगात् स्वाभ्रमाय मुनीश्वराः ॥ २९ तथैव छापयशाचे सर्वे राजपुषकाः । पेपरल्याश्च यघिरा पने तस्मिन दुःसिताः॥ २३ गताः। याधिय 21 ·केवलं माह 322 धीरकान्दे महापुरामे स्त्रीमिः प्रदर्शिता मार्ग कन्दमूलफलाशिनः । एवमेतेषु भूपेषु विचात्पु बनेग्वध ॥ २४ अगस्त्यस्तपता वर्यस्तहानीमाययाविद । धा तपता श्रेष्ठ वास्त्रियो भर्तृभिस्म ॥२५ प्रणम्य भृशदुःखार्ताः स्ववृत्तान्त व्यजिवन् । इतः परं कदाइसाक शापामोक्षो भविष्यति ॥ २६ केनोपायेन तथ्यं त्वं यह कारुण्यवारिधे । शरणं त्यां प्रपन्नासो रक्षामांस्तापसेश्वर ।। २७ इत्यं निशम्य वचनं ताला तेषां घटोद्भवः । कृपया तदुपायमृपीश्वरः ॥२८ शिवपुण्यं यदि कृतं भवद्भिः सर्वपापहम् । शापमोक्षो मन्नूनमैश्वयंञ्च भविष्यति ॥ ६९ राज्यञ्च ववशे याति मात्र सन्देहकारणम् । अन्तेच शिवसायुज्यं भविष्यति यथेच्छया ।। ३० शियपुण्यं विना नै पद्दतिदेहिमामिह । अमेतिहासं युग्माकं शृण्वतां कथयाम्यहम् ॥ ३१ कीचकारये पुरे पूर्व साधारणमहीपतिः | भार्ययाऽन्तःपुरे रम्ये तस्थे क्रीडारतोऽनिशम् ॥ ३२ तदा वसिष्वस्तपतां वरिष्ठोऽस्य गृहाणे | समागत्यावरतत्र घटिकाः काश्चिदात्मवान् ॥३॥ विनिर्गत्य ततो राजा मार्यया यह तापलम् । प्रणम्य प्रश्रयानम्नस्तस्थे बद्धाञ्जलिः पुर।॥ ३४ तदा कोपेन तं प्रेक्ष्य राजानं प्राह तापमः । मयाआस्थात्र घटिका नीता विविधतम्रकाः॥ ३५ इयन्त कालमन्वीक्ष्य गृहद्वारि स्थितोऽस्म्यहम् । ननिर्गतोऽसि यस्मात्वं दाम्मूढ महीपते ।। ३६ तदने चरता तेऽद्य भूयाद्भार्यासस्त्रस्य च । वसन्ति येऽभ नगरे जनास्ते मृगपक्षिणः ॥ ३७ भवन्तु पच चैतद्वन भूयाद्भयङ्करम् । शपि चैतमृपिवरः स्वाश्रमायाशु निर्ययौ ॥ ३८ तथैव सर्व सजातं वसिष्ठस्य तपोषलात् । चचार घ्याधरूपेण वनेऽस्मिन् भार्यया नृपः॥ ३९ तदानीमागतस्तव तृणविन्दुहामृपिः । वृत्तान्तं सर्वमाय पप्रच्छ स्वागतं नृपः॥ ४० सोऽय रूपायशादेती समुवीक्ष्य प्रापीश्वरः । शिवपुण्यं विचार्याशु सर्वदुःखविमोचकम् ॥ ४१ बनेऽस्मिन् विद्यते किंवा शिवस्थानं शिवप्रियम् । इति पप्रच्छ तं व्याघं तापसानामधीश्वराः ॥ ४२ सोऽयवीदविदूरेण ब्रहोश्वामनुत्तमम् । तच्छुत्वा तपता श्रेष्ठ: पुनः प्राइ समीक्ष्य तौ॥ ४३ युयामन शियस्थाने दणं पर्ण लतामपि । दूरीकृत्य सदा शंभोः फुगतञ्च प्रदक्षिणम् ॥ ४॥ सांवमीशान चप्सतश्च शियालये । स एव भावानीको युवां रक्षतु मा चिरम् ॥ ४५ इत्युक्त्या स्वाश्रमायायं जगाम फापिसत्तमः । तस्य तद्वचन श्रुत्वा तथैर्यती धरतुः ॥ ४६ व्यतीयुरेतयोत्तम दिनान्येकादशाजपा । ततो धनमिदं भूपो नगरं समजायत ॥ ५७ जनाथ मृगपक्षित्वं मुफ्त्या तत्वावापिरे । भार्यया सह राजवं प्राप्तवान् सोऽपि भूपतिः॥ १८ राज्यच चके पत्या प्रीत्या पूर्ववदात्मवान् । शिवपुण्यामायेन पूर्वरूपमिहागतम् ।। ४९ एपं विचार्य चफेड शिवपुण्यं सुयिस्तरम् । देहान्ते सद्गति प्राप भार्यया मा भूमिपः ॥१० तस्मापञ्च पुण्यानि शङ्करस्य महात्मनः । प्रत्या राज्यं धनं रूप भजताप शियाशश १ इति यन्तं तं भूयः प्रमायते सभार्यकाः । कथं कार्य पर पुण्यं पदासाकम्पीश्वर ॥ ५२ इन्युपत्या प्रणति चकुर्दण्डवतस्य पादयोः । तदानीमाययायत्र शिवविदिशवप्रियः॥ शंभुमनामृतेशानमयमाराधयस्पलम् दश तपतां भेटः कुमराहसद्गम् ॥ ५४ त्यहि लोकगुपः पुष्पगिरिसन्तानजो महान् । शिष्यानहीकुरु क्षिप्रमेतानपि पुसिताम् ॥ ४५ भयताराधित शंभुपमृतेशमघौपदम् । सेयपियाऽय सविधे परिचर्याच फापय ॥ पया भयेयुरेसे घे मुखिनो दुसागरास् । तपास्यं कृपया विधन र लोप गुरुपंतः ॥१७ रयुक्त्या पोजयित्पन पलासाय ययाख्यम् । गत इसितापमयट प्रणम्य शिवदितम् ॥१८ प्रणम्य - ·उपदेश काण्डे-चारिशोऽध्याय 323 तन বন্যা पकात्र रन न कृपया विद्वन् प्रार्थयामासुरास्तिका । निशम्य वाफ्यमेतेषा सोऽय दुखातुरोमृशम् ।। ५५ मास्तु दुत महाभागा युष्माक सितीश्चरे । भक्तरक्षापरे नित्य भनिगम्य सनातने ॥६॥ मुहलारय पुरा विप्र काश्यपस्य महात्मन । शिष्योऽय तस्य निकटे पठित्वा शास्त्रमास्थित ॥६५ पठत्येकदिने तमिस्तस्योपर्यपतजलम् । तदा शशाप त कोपाठ काश्यपस्तपता पर || ६५ परमादुपरि मे भ्रान्त पपातास्य जल तय । तेन त्वमाशु महिपो भूयाण मयुत ॥ ६॥ तच्छापमावण यन मदिपायति । चचार नगरागाहो भक्षयस्हणसन्ततिम् ।। ६५ शक्तीश्वरेशस्य प्राकारनिकट गत । परितस्तृणजालानि विकारत ॥६५ तृण प्राकारभिती यासच चचार स | ध्यजदण्ड समागत्य सन्निधिश्चावलोकयत् ॥ ६६ तदेव शापानिर्मुर स्व रूप प्राप सुन्दरम् । देव प्रदक्षिणीकृत्य नमश्चके पुन पुन १६७ तत्सर मनुजास्तम्य समीक्ष्याश्चर्यमापिरे । शिवपुण्यस्य माहात्म्य वर्णयन्तिम सन्ततम् ।। ६८ यशानेन महिप सन्चरस्तृणम तिम् । दारुण माहिप रूप मुश्वा स रूपमास्थित ॥ ६९ तस्मारपुण्यस्य मादाम्प कोघेति पामेशिनु । इत्युक्त्याऽन्योन्यानिश तस्थिरे मनुजोचमा ॥ ७. तस्माद्यूयश्च पुण्यानि चातान मद्देशितु । कानि पुण्यानि भावननुप्टेयानि शूलिन ।। ७५ तवदार यासिन्धो पापिना नो मुनीश्या । इति तेषा यच भुवा पाहतास्तापसेभ्यर ॥ ७२ चत्वार पुष्पायूयममृतेदार परात्परम् | सदा प्रदक्षिणीय प्रीणयचमतविता ॥ ७३ शभुविध समार्जय विलेपय । मभिपेकजलवान्या दामोरानयतु प्रमो ॥७४ इतमपन्यपुष्पाणि समामयतु शूलिन । कन्दमूलफलश्चान्या नैवेद्यायामयत्यिह ॥ ७५ इन्युश्या प्रेरयिया शानामीयतान् द्विजोत्तमा । तरिदिने महादेव पूजयामास भक्त्तित ॥ ७६ परेघसंसाधन तेया समानीय ददौ वयम् । पूजयामास स शिव नित्य तेस्तैशिद्विज ॥ ७७ भक्त्यैते तस्थिरे हरे निषेध फलमूलकम् । दिनान्य गतान्येपामेफायशतिसह यया ।। ७८ ततो द्वाविंशति दिने नेत्राण्येपा यबिरे । धोनाणि समजायन्त पूर्वयनराया ॥ ७९ माश्चर्येण तु संयुचा प्रगम्यते महेश्वरम् । पुन प्रदक्षिणभमुदिवसानष्ट सर्वाणि चतुरङ्गारलान्यपि । सवा पदार्थाच यथापूर्व शिवारणा ॥ ८१ रियश्चतया पुरुषा पूर्ववर्गायन ययु । तदा शिवदिश सय प्रयेमुभक्तिमयुता ॥ ८२ छपया तय विन्द मोक्ष प्राप्ता स्मशापतः । थुत्वैवमुपचार स प्रोक्तयान् वीक्ष्य तानयम् ॥ ८३ शिवपुण्य स्त यस्माद्युप्माभिति फिदिदै । तामायादिय चभु श्रोत्रायाप्तिन पंशय ॥ ८५ यमदीपा पदार्थाश्च तत पवागता धूयम् । ततो महपिंशापाच मोक्षो नाम विचारमा ६५ तो यूप स्खक राज्य कुरुत स्यया । शिवपुण्य सदा कृत्या निष्टतामामादव ॥ ८६ इति तम्य पथ धुत्वा गुरोरेते नृगामडा । प्रणय त गुण पश्चादमृतेश पपरम् ॥ ८७ पीयामाहीसे तममिकविधानत । चसरस्यच नयेद्य भयभोज्यादिमिभृशम् ॥ ८८ भित्या पन- परितो महादयालयस्य तप्त् । गुरुनाना पुरश्चक हामीति विभुतम् ॥ ८९ रिमाप मतिमत्तस्ते मण्टप गोपुर तथा 1 स्यमुत्सयम यश पारयामरक्षा॥९० in सगुरये दवा धन भी मृपामा । राज्य तहानश स्वीय प्राप्यत पायानुदा ॥ ९१ निकारक महासत्यापुमामो पायरात् । भूगि शिवपुण्यानि च स्तन पुत्राउपाय कालेन विनीतान् शास्रशेविदा । मातार प्रमाधन सीमिमा तस्यिो॥२३ भकित 40 ततो भूतानि विराज्य॥९३ ·वरसा९४ तापस ॥९६ चत्वारस्तनयास्तस्य 324 धीस्कान्दे महापुराणे कदाचिद्राजतनास्तस्थिो कुत्रचिद्रहः । सदानीमागतस्तत्र पूर्वाप्सास्तपता तमागतममी दृष्ट्या प्रणेमुर्भक्तिसंयुताः । केन पापेन भावनस्माकं तपतां पर ॥ ९५ आन्धत्वं बधिरत्वञ्च समाप्तं तदात्र नः । सर्घषस्त्वं यतस्तस्मादपुमर्हसि इति तेषां वचः शुवा क्षयं ध्याया मापीश्वरः । माइ ताधिनयानम्रान्वीक्ष्य शङ्करमतिमान् ।। ९७ पुरं ययनदेशेऽस्ति मादादित्यसंक्षकम् । विश्वावस्वादयः कश्चिदणिग्भूरिधनोमहान ॥ ९८ भवन्तस्संयभूविरे । खव्यापारपरानिस्यमासन्विध्युक्तमार्गतः ॥ ९२ तस्सिन् पुरे शिवस्थानमादित्येश्वरसंञ्चकम् । अस्ति तत्र पुमान् फश्चिन्छियालयविनिर्मकः ।। १०० सतु युष्मान् समभ्येत्य पप्रच्छ द्रव्यमामधान् । शङ्करालयनिर्माण कर्तुमभ्युद्यतः स्वयम् ॥ १०१ दास्याम इति तत्तस्मा उक्तवन्तस्तदा मुदा । श्वः श्वः श्व इति तं भक्तं सन्यवर्तयतानिशम् ॥ १०३ नपश्यथागत युष्मयापारणतः । पाहता मपि तद्वाक्यं न वै शृणुध पर्पतः॥ १०३ युग्मान्विनु वा खस्योम्यं तस्ये शङ्करमंदिरे । ततो नाई समारा पतादीपान्तरं प्रति ॥ १०॥ यूयं तत्र मृति प्राप्ताः कालपाशेन वन्धिताः । यस्माद्दास्याम इत्युक्तं शिवपुष्पाय वै धनम् ॥ १०४ जगदीशय युष्माकं राजसूनवः । न दत्तं यदनं तस्सै न दृष्टो न भुतं वचः ॥ १०६ तेन युष्मद्वनं सर्वं गतमाध्यञ्च सनतम् । बाधिर्य चागतं शंभोः प्रीणनेन पुनपाः ॥ १०७ संयभवुध मेत्राणि प्रोग्राण्यपि यथा पुरा । राज्यश्च सकतं युग्मदशे पूर्षचदेवहि ॥ १०८ इति तस्य यचः श्रुत्वा तापसस्य नृपारममाः । तथेति से विनिश्चित्य दुर्वाससम, मुनिम् ।। १०५ प्रणम्य परया भवल्या प्रेपयित्वाऽऽश्रमायतम् । पालयन्तो निजं देशं नीतिमार्गेण ते नृपाः ॥ ११० शिवपुण्यानि भूरीणि तत्र तत्र विधाय च । चिरकालममी भोगान् भुक्त्या निष्कण्टकं मुदा ॥ अन्ते विमानमार दिय कैलासमापिरेर इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्पखण्डे उपदेशकाण्डे चत्वारिंशोअपाया। भक्तं तायता ॥ अथ एकचत्वारिंशोऽध्यायः॥ दुत्रिपा सपि ARRA शिषपुरोग फैलानि शंभुदेशे पुरै किश्चिमायाव्यमतिसुन्दाम् । सद्बुद्धिरिति विण्यातस्तत्रास्ति पृथिवीपतिः ॥१ तस्यासंतमयाधापी भीमाद्या प्रथितीजत: समाप्त सर्पलक्षणसंयुता ॥२ विभज्य मबधा देश पुत्रेभ्यो दुहितुर्ददौ । स्वयं प्राप्य पनं तत्र तपस्तस्या सुधरम् ॥ ३ मोसमाप महादेवप्रपादन्मुनिपुश्याः । फुमारास्तेय कम्पाच राजपचररिन्दमा १४ सा कुमारी विशेपेण सर्वधर्मरता सदा । वां ९ धर्मनिरतां मुनयासात सुमताः ।। ५ भाजग्मुरसा घेदम तम्याः पामशोमनम् । तर हा कुमारी तो सदा धर्मरतां परम् ॥ ६ पन्तोष्य पारिभरध्यांभिरपृष्ठन् कुशलं दिमा: 1 कुशलं तर महापाशिवपुपपंच रयते ।। ७ क्रियते इनिर्श भने म धर्मास्त्वया भृशम् । न तुस्या तय लोफेस्मिन् खीषु सर्प सधाne इति तेषां यचः भृत्या इमारी प्राह तानिपम् । नेय ज्ञानामि पुण्यानि तापमानामपीश्वराः ॥ ९ ·तनय उपदेश काण्डे – एकचत्वारिंशोऽध्याय 325 पतिपुष्प चरमिति युप्माभिस्समुदीरितम् । इत्येव पतिपुण्य के सद्गति प्रापुरत्तमा || १० तज्योतु महती धाञ्छा धर्तते मम तापसा । इति तस्या वच श्रुत्वा तेय मध्ये महातपा ॥ ११ गौतम माह पुण्यात्मा कथा परमपावनाम् । पुर पाञ्चालदेशेऽस्ति शोमनास्य मनोहम्।। १२ माधवाख्यो द्विजस्ता महानासीन्महीसुरा । तस्यासीत्तनया नामा सुन्दरीति मनोरमा ॥ १३ सैपा करिपुरस्यस्य पुष्करस्य द्विजन्मन । भार्या भूवा महैतन तस्थे मन्तोषप्रयुता ॥ १४ सैपा कर्मयशानारी खधेश्मासन्नधेश्मनि । बाह्मण काञ्चनामासमामयमिधारिणी ॥ १५ तदेतत् मातवास्तस्या पति कालेन भूसुरा । यवना तायामास ककचेनैघ निष्ठुरम् ॥ १६ सा पति मारयामास कालेन विषदानत । सा पुनर्विधवा भूत्वा जारासकातिरागिणी ॥ १७ सखालेष्वपि पुत्रेषु मारयामास तानपि । न पपातीपघेनापि गर्भसको यदा तदा॥१८ भावना यान्धवारसर्च तत्यजुर्दुश्चारिणीम् । तैस्स्यक्ता सा पुन प्राप देशाद्देशान्तर भिया । १९ एकनासूत दशमेमासि सा पुन । मारयित्वा शिशु त च निघृणा विषदानत ॥ २० पुनश्च नारासका सा चिक्रीड व्यभिचारिणी । तात्ताध विधानेन मारयित्वाऽऽप तद्धनम् ॥ २१ पुनश्च धमिन कश्चित् द्विज प्राप्त यदृच्छया । राम या तस्मा अपि ददौ विषम् ॥ ५२ तस्मिन् व्यर्थे विष सर्व समजायत वै यदा । एकदा सा पुनर्वित्र तमाहूय बनान्तरे || २३ फीदयित्वा च त सुप्त पापाणेर जघान हि । जहार च धन तस्य सर्व पापा पहच्छया ॥ २४ भारयाय तस्या दौरास्य राजा प्रणिधिमिस्तदा । स्तनौ नासा न तस्याद्राक् छित्वादीषकार ताम् ॥ २५ सा पुन पुयपैश्छिन्ननासापान्यैश्च समता । कृत्वा निषिद्धफर्माणि शतान्येपाऽति साहसात् । २६ कदाचिदेको विश्व (प्र) स्ता छिनइस्तेन ताडयत् । ममार तत्क्षण सापि यमदूता यमान्तिकम् । २७ निन्युस्ता नरके घोरे पातयामासुराचया । मरके पीध्यमाना ता शिवदूताशिवाक्षणा ॥ ५८ महासावा विमानमधिकतमम् | यारोप्य द्रावयित्वा तान्यमदूताश्च निष्ठुरान् ॥ ०९ निन्यु फैलासमवल यत्र शमुर्विराजते । तन देवाधिदेवस्य सनिघौ ग्यवस सुसम् ॥ ३० सारता साप्युमादेव्यास्सखीचस्तक्षा द्विजा । सखीभिस्सा सम देव्यास्सन्तोषेण भूशस्थिता ॥३॥ तदेतदखिस दूता यमस्य निकट गता । प्रोशियगणै पीडा परिपतामायुधैभृशम् ॥ ३२ धुवेतद्धर्मराजोऽपि चित्रगुप्त गणाग्रणीम् । किंपुण्यमस्या मतिमनालोज्य प्रोग्यतामिद ॥३३ इति तस्य यच भुत्या चित्रगुप्तोऽयबीदिदम् । नैतस्या पुण्यशोऽपि विद्यते पापशेमुपी ॥ ३४ एवमाह पया बीय धर्मराज स धर्मवान् । तदानीमागतस्तार नारदस्तपता त et मणम्पाशु पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् । कस्माद्देशात्यया प्राप्तो देशोऽय तपता पर॥३६ के विविध त्वया र भ्रत सर्व बदायमे । इति कालस्य वचन निशम्य स तु तापस || ३७ कैलासात्पर्षतष्ठादागतोलि शिवारयात् । तत्र काचित् त्रिय दुतस्वदीयैः पीडिता भृशम् ॥ ३८ मोचयिया गदा दूतारिशयस्य पामामन । सन्निधौ स्थापरित्या ता मिथ प्रोघुध मण्टप ॥ ३९ कुधन्स्पा मनिश पापमप्पस्या पुण्यगौरवात् । जन्मातराजिताधा पापाणन जघान सम्॥४० तद्दीत्याम तपस्या सभोशमुर्वरालपम् । सेन पुण्येन मा प्राप शिवसनिधिमुज्वलम् ।। ४१ विध्य सर्वपापानि प्रीत्या परमया युता । इति सेपा पवश्धुत्वा घागतोऽस्मि तयान्तिकम् ॥५२ स्प निशम्प यमन मारदस्य म घमेराट् । चित्रगुप्त समीक्येय तयेत्याद स धर्मराट १३ समम्पत्य । वर॥३५ 12 ·326 श्रीस्कान्दे महापुराणे दुराचाराऽपि लाशानाकृतपुण्या यदीदशीम् । गति प्राप तत करवा शिवपुण्य शिवप्रियम् ।। ४३ शाया चरन्ति ये भयास्तेपा पुण्यमनुत्तमम् । कोषेत्ति तत्यताभु मुफ्त्या परमकारणम् ॥ ५५ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शहरसहिताया शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे एकवरवारिंशोऽध्याय ॥ जधान । मध द्विचत्वारिंशोभ्याय ॥ भशानेनापि शिवाराधनत वाल चोरयो कैलासवाति । तत माह कुमारी तामगिरा वीक्ष्य तापस । वदेशेऽस्ति भूपालो महाशुद्धहयो महान् । र स तु राजा बन गया मृगयामाप्त धीर्यवान् । त महाकवियाग्रस्सत्यवतावर ॥२ ततोऽस्य मन्त्री चौरैस्तु युद्ध कृत्या ममारस । राजपनी पूर्णगर्भा तदा पुत्रमजीजनत् ।। ३ ततस्ता पिटगेहाय गत्वा तत्राधसत् द्विजा । पुन कालेन पुत्रेण साकमैया शिवालयम्॥५ विनिर्माय शिवश्चापि प्रतिष्ठाप्य स्वनामत । पूजास्ते देवदेवेश प्रणम्य प्रीतिप्रयुता ॥ ५ नित्य स्वगृहमायाति भक्त्या परमया सह । ता कदाचिसुतस्तस्या पप्रच्छ पितर स्वकम् ॥ ६ कुति सेवयित्धेश महादेवपारायण । तदामीमाययावत्र चतुरयलैला ॥७ मरवानस्य पितरमामयिया मुदा । योजयित्वा सुसेमैन पक्षपाच पाया मुदा ॥ ८ स्वदेश कल्पयित्वास पूर्ववद्देवनायक । प्रेयित्वा स्वकधाम ययौ कन्ये शिवाक्षपा॥९ राजा स्वदेश समाप्य पक्ष्या पुत्रेण पंयुत । कृत्यातु राज्य ववशे चोरान् हत्वा पनयम् ।। १० घोर चोरवरिष्ठ त यया कारागृहे नृप । स्थापयित्वाऽस्य भवन लुण्ठापित्या महधा ॥ १५ नित्य त याधयामास घोरैरेव भटैरणम् । तत्रत्यास्तकलाघोर हन्तुमचुर्नुपान्तिकम् । १२ गत्या सेवा यच भुत्या तथेस्याह महीपतिः । नित्य शिएस दूताशियस्य परमात्मन ॥१३ दिव्य विमानमारोग्य नियु कैलासपर्षतम् । वीक्ष्येतद्विरसमयाग्निष्टो राजा तस्ये तदोन्मुल ॥ १४ सदानीमागतस्तत्र ពី पुण्यवता घर । त प्रणम्य महीपालस्सर्व तस्मै म्यघेदयत् । १५ म यात्या क्षण तस्य पुष्पमा विकालवित् । पतरकरस्थित दर समादायपृथु भवान् ।। १६ शियालय निमिमाय दायमध्ये विद्याप तम् । तेन पुण्येन महता पाप सर्व विधूप स ॥१७ दिव्य विमानमारुह्य प्राप्य कैलासमुत्तमम् । मन्ते च शिवसायुज्य गमिप्यति च भूपते ॥ १८ तदामभृति राजासौ शिवपुष्य शिवप्रियम् । विधाय सद्गति प शिवस्यैव प्रसादत ||१९ शियपुण्य यसामिपतिर्महान् । तरप्रमायाममागस्य चतुरहस्सरसाद ॥२० शको पलानि मीणि खड्ग रिपुषहापहम् । दयाभ्स्य निययौ स्वर्ग सहसा देयतेस्मा ॥ २१ पुन राज्य सपशे काया भूमिभृतावर । महताच प्रभाधेन राज्य कृत्या शियप्रियम् ।। १२२ शिवपुण्याणि सर्वाणि स्वाते मोक्षमाप्तवान् । यसाच्छियालपायासीइण्डो घोरम्य पापिन ॥ ३॥ सेन पुण्येन मदता सोऽपि प्राप शिघालयम् । पप कुमार्य स ऋषि फयानामुपायद ॥ ३४ सामा तपता धयों यसियोऽपि प्रापिमहान् । गुआपुरे द्विका कधिचिनारपाइयो महान् ॥ ३५ 1 घकाराय ·तनयः उपदेश काण्डे -त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः 327 तस्यासीहिबुधोनाम पापकर्मठत् । तं पुरा नृतिः कोपाद् घहिश्चने दुराशयम् ॥ २६ निर्गत्यस यनं प्य पथिकान् पापचेतनः । सन्ताय महाराय तेषां द्रव्याणि कन्यके ॥ २५ स्त्यं चबार कतिचिदिनानि सुदुरात्मवान् । तं कदाचिन्महीपाला प्रेपयित्वा स्वकान् भवान् ॥ २८ बयानीय समस्याले स्थापयामास वै स्या । प्रेरितोरि गजस्तस्य न चिशेष शिव झितौ ॥२९ किन्तु प्रदक्षिणीय स्वस्कन्धे स्थापयत्र तम् । राजा तदेतदालोक्य विस्मयाकलितान्तरः ॥ ३० मारोपयगनदश्रीमान् स्कन्धे पापिनमप्यमुम् । न जघान किमेतद्धा इति तस्थे वदोन्मुखः ॥ ३१ तमाह बीप स पजा धितीशं विस्मयान्तरम् । यालोऽयं करपयामास अपनं परमेशितः ॥ ३२ एकामिविनिर्माण सपयोमिध मंयुतः । तेन पुण्येन महता महात्माऽयं दुरासदः ।। ३३ न चैप शक्यते हन्तुं मयाऽपि ब्रह्मणापि वा । सर्वेषामपि पूज्योऽयं शिवपुण्यममापनः ॥ ३॥ गजस्यै श्रुत्वा पुनराधसंयुतः । मुमोच तं नृपश्रेष्ठो भक्त्या परमयायुतः ।। ३५ स तु देशान्तरं गत्या सञ्चान पहुकालतः । समाययो पुनरिम देशं मार्गवशास्किल ॥ ३६ तं वीदप म नृपश्रेष्ठस्तम्तोपेण समन्वितः । दत्या पहुधनं सस्सै शिवपुण्यस्य वैभवात् ॥ ३७ प्रेषयामास मतिमान् स्वेच्छया कन्यके नृपः । तदाप्रभृति मुफ्त्याऽयं स्तेयं सर्वजुगुप्सितम् ।। ३८ मुकत्या पधेच्छया मोगामन्ते दिव्यं विमानकम् । यामाह्य परया प्रीत्या शिवलोक जाम हि ॥३९ इति श्री काम्दे महापुराणे शंकरसहितायां शिवरहस्यखण्दे उपदेशकाण्डे द्विचत्वारिंशोल्यापः॥ बचः ॥ स ॥ मय विवस्वारिंशोभयायः॥ शिवालय धर्ममहिमा वीक्ष्य तो काश्यपो माह कयां पापणाशिणीम् । घेदारण्यास्यनगरे राजा भोगाइलामकः ॥१ ममार महापापी कालेन पहिसकः । निम्युस्तं कालपाशेन वस्या दूता यमस वै॥२ निवास नरके घोरे सादयामासुरुत्थान तं पापं नरके घोरे वाध्यमानं शिवाक्षया॥ शिवदूतास्समागल्य थियानमतिसुन्दरम् । आरोप्य सहसा नियुक्शिवस्य परमं पदम् ॥४ ततशिरगणान् एता यमस्य त्वरयान्विताः । समभ्येत्यास्य पुष्पानि पमछुमरकंपिताः॥५ शिवाणा:- कानकारयोऽस्य तमयस्सिकतामिमहेश्वरम् । निर्माय कीडयामास यालावाद्यमदूतकाः॥६ सेन पुण्यमान पिता तस्यापमीरशः । उसीर्य नरकाद्धाराशिवलोकमवाप इति तेषां वचः धुवा यमदूता भयान्विताः । मापुनिवृत्य स्वपदं तयेति कृतनिश्चय ine अज्ञानतापि पुत्रेण शिवपुण्यमघौघहम् । कुर्वता मोचितशीघ्रं नाकादविघोरतः ॥९ शिवपुण्याय मादाय धात्या थे तु चान्ति वै । तत्पितॄणां पति कोवा तत्वतो धेति मानवः ॥ १० एवमुश्या ऋपिवरे स्थिते तूणी तदा पुनः । जमदग्निरपि माह कां पापप्रणाशिनीम् ॥ ११ अस्ति चन्द्रपुरे कश्चिद्विशुद्धाख्यो महामतिः । मन्त्री तस्याभवापुत्रालयोऽतिबलशालिनः ॥ १२ तत्र पुप्रावुभौ पापी दुराचारानुवर्तिनौ । दुराचारादयः कश्चिदुर्गुणाण्यः परः स्मृतः ॥ १३ विधा अपना यहिमवन मेककम् । स्थापयामाप्त प्रतिमान्मन्त्री तो तनयो मुदा ॥ ११ स्वय ·328 श्रीस्कान्दे महापुरागे चौ खिनमानसौ कालात् मुक्त्वैतत्पुरमुज्वलम् । चौर्याय प्रस्थिती तन ग्राममार्गे यदृच्छया ॥ १५ तदा मध्यन्दिने चण्टाश्मितताचुमावपि । समायान्त द्विज कञ्चिद्भुतयद्धाक्षमीक्ष्य तौ ॥१६ ताडयित्वा करेणय गृहीत्वा तस्य दूरत । शोधयामासतुस्तप्तौ पाथेयभान्तिदूषितौ ॥१॥ दृष्टधात्र चूर्णदृपदमपूपञ्च मनोहरम् । क्षेपणमानतुचूर्ण भयित्या तदापरम् ॥ 16 पन्या त बाह्मण वृक्षे ययतु स्वेच्छयाद तो । तत कालेन दृप्तौ चोरमार्गरतौ नृप । १९ शिरश्चिच्छेद कोपेन बहसा मतिमान् नृप । ततो दूतास्सम येत्य यमस्यातिभयङ्करा ॥ ५० निकट पापयामासुषवैन खप्रमोस्तदा । पुण्य विचारयामास चित्रगुप्त समीक्ष्य - ५१ तयोधर्म समीक्ष्याह चित्रगुप्तोऽपि धर्मवान् । नास्ति पुण्य प्रभो किञ्चिदनयो पापकर्मणो ॥ ३२ प्रक्षिप्त चूर्णमेतान्या यहने पुण्यगौरवात् । तसत्र विश्वनाथेशमन्दिरायाभरिकल ॥ २३ तेन पुण्येन महता त्यक्तपापाविमौ प्रभो । चित्रगुप्ते बदत्येव तदानी शराक्षया ॥ २४ दूतास्समागतास्तत्र परमारमन । काञ्चनेन विमानेन शस्तभावृतेन व॥२५ तान् दृप्या धर्मराजोऽपि प्रणनाभ भयान्वित । मधानेन कृत सर्व सोटुमर्हथ भोगणा । २६ म जानन्त्येतयो पुण्य मदीया दूतका इमे । इत्युक्त्वा दण्डवद्य प्रणमाम पुन पुन ॥ २७ ततो यमस्य मन्तु त सोचा तो मन्त्रिपुत्रको । दिव्य विमानमारोग्य शिवस्यामयदन्तिकम् ॥ २८ तत्र तो परया प्रीत्या तस्यतुषसभुन्निधौ । शिवपुण्यस्य माहात्म्य शभुर्वेत्ति मचापर ।। २९ माह पुण्या कथा पश्चाविश्वामित्रोऽपि तापस । पुरागत हेमकुटाद्री समासीन जगद्गुरुम् ॥ ३० घातार सर्पलोकस्य प्रस्थितोऽस्मिच सेवितम् । नमस्कत्या विधातारमुथिमिस्साघमास्थित ॥ ३१ तदानीमागतस्तत्र पदायि.दुर्गणेश्वर । परीकृतो गणे कैधि-परमात्मपरायणा ॥३२ त हा सहसोत्याय पद्धाञ्जलिकरो विधि । तस्थे मक्त्या समायुक्तो देवर्षीणा गणैरसह ॥ ३३ मगणग्यतमापाय मेरु शम्भोराव्यम् । मतिष्ठदासने पक्षाद्वयमप्यास्थितास्तत || ततोऽह वीक्ष्य पातारमपृच्छ को यमीरशः । उस्थित त्या पणयति नैव बीपयापि गयित ॥ ३४ शिवस्य ॥४॥ सोऽय सामन्तनारे लदामिन्द्रादयो महान् । कृषीवलो दरिद्वध सईदा लिनमानस ॥३६ पिकेतु निर्ययो स्वस्य महिष रुपणो पत । जगृहे कोऽपि महिष नैय तस्य कुमारिके ॥ ३७ मतदुखेन महता पाया त महिय पुन । निवृत्याभ्याययौ तश्विक करना पयत् (धनम्यधार३८ ममाराय व्यतीसेषु दिनेषु विषु कम्पके । रात्री नियामकाभावाम्मलिपस्तस्य सरयमान् ॥ ३१ रजमुन्छिय सहसा निर्मपौ तहाट्यदिः । चक्रेभ्यराइपेशस्य महियापक ॥ म्यवसपूर्वरात्रि सामतस्ता महिषापुन । योजयित्वातु पण থোকায় मनुजा प्रेरयामामुमहिस्साकमप्यमुम् । दुर गरवा ततोऽदमानमघरोप्या यत्रो ॥ ४२ निमय प्रेरयामा मंदिपानीशनिधी । ततो विज्ञाय मदिर्ष पारीपमिम नरा॥ दूरसदायप सनु । माश्याप्यस्य महिप चके या पत || मायध्यानमानमानि युवाम्भोदिय्यारएं प्रति ! सेन पुण्यप्रसाधेन पापीपागप्पय मृपे॥ विधूत किल्पिपो ऽस्माक पान पुग्या सर्वदा । न मे पूज्योयमेकम्य महात्मा शिषपुण्ययान् ॥ ४८ स । युक्तयायिधाता मा पीक्ष्य पुण्य महेशितः ॥ ४॥ पचाद्विमुक्त्यैन कंतु विष्णोरपीशासापया पूज्य पथ ·न पक न तस्य विज्यातिसंतुष्टा शकाणे-चतुश्चत्वारिंशोऽध्याय 329 शक्यते मया वक्त दामो पुण्यमनुत्तमम् । इत्युवाच अपिभेष्ठ कन्यश पीश्य ता द्विजा ॥ ४८ । ता भदाज कपामाइ पा स्वयम् । पुग कधनगोपालो पद लिङ्गारूपिणम् ॥ ४९ म्य शिवलिङ्ग त क्रीडयामाप्त वाल्यत । पुष्पाणि सांण्याहस्य पूजयस्वनिश मुदा १५० परिकल्प्यय सर्वमनोहरम् । फलानि मृचिका सर्वामुपदारं करोत्यसम् ।। १५ कीयतस्तस्य भकिवद्ध महेश्वर । समीक्ष्य पाया भीत्या कृपामयुक्तमानस ||५२ रस्य धन भूरि तस्मै पादामहेश्वा । कपित लिङ्गमावेन रतला चकार तत् ॥ ५३ महित दिवपरवमय यौ । एव विधाय देवेश प्रादुपतीन्महेन्वा ॥ ३४ दृण मारमीशान मणनाम पुन पुन । एतत्सर्व समालोक्य जानो विसप गता || ५४ मुस्ते महादेव घद्धाञ्जलिपुटा अमी 1 गोपालपाल त सधैं रुपयश्चामा अपि ।। ५६ प्रीया परमया सह । प्राप्नोषि धीकराव्या त्वमित प्रमृति पुण्यत ॥५७ भविष्यति महानन्दगोप इति ध्रुत । तस्य पुत्रो हरिस्ताविपति न संशय ॥८ स्त्या सद देवसव परमेश्वर । तत प्रीतिमवाप्याय मुकावा मोगान्यथेच्छया ॥ ४९ परम श्रीमन्कैलासपर्वतम् । तस्माघे शिवपुण्याना माहात्म्य सर्वपापहम् ॥ ६० या कुम्ति विद्वासस्तेपा पुण्यस्य वैमयम् । शिव एव विजानाति सत्यमुक्त हि कन्यो । ६१ सप्तर्षिभि प्रोक शिवपुण्यमनुत्तमम् । धुवा परमया भीत्या प्रणम्यैतानृपीश्वरान् ॥ ६५ बदाखलिकरा तेषामेवाप्रतत्तदा । माशीभियोजयित्वैता से सर्वे तापसोत्तमा ||६३ । पुण्य शिवस्य च सदा पीतकिस्पिषा । कृपा मयतु दवस्य त्वयि शभोमहारमन ॥६ पुक्या प्रययुश्शीघ्र स्वाश्रमाय मुनीश्वरा । तत संदेश सा वाला पूजार्य परिकाम्य च ॥ ६४ घाल्यानि भीणि तत्र तत्र विधाय च । मण्टप गोपुर सौध वापीपतटाककान् ॥ ६६ शम्मोदयस्य स्थळेचपि । उत्सवान्विविधाप्रम्पान् कारयामास मक्कित ॥ १७ 'यशानमनुपाय समारोन्मूलक परम् । मुस्त्या विपुलान् भोगाम् शिवलोकमनुत्तमम् ॥ १८ पान्ते पाया प्रीत्या देवीणा गणैर्वृता । वाद्यानामारवैस्तदरपुष्पपश्च । तस्ये महादेवसन्निधौ परया मुदा । तब स्थित्या चिर काल मोक्षमाप द्विजोत्तमा ॥७. इति भी स्कान्दे महापुराणे शकरसहितापा शिवरहस्यखण्टे उपदेशकाण्डे त्रिचत्वारिंशोऽध्याय ॥ । जगाम ब घाप तत्रतत्र शोमिता॥ ६९ ।। अथ चतुश्चत्वारिंशोऽध्याय ॥ चोरस्यापि शिवानुग्रह लाम ॥ नश्च वक्ष्ये युप्माक शिवपुण्यस्य वैभवम् । पछत्वा सर्वपापानि मुच्यते देहिनामिह ॥ १ र विराट (मारहो देशेऽस्ति सीमन्तास्य महत्तरम् । तपागास्मृद्धिप्रस्सर्य शालार्धकोविद ॥२ पुवस्सोमक प्रो पेश्यागमननपर 1 गत्याज्य पुष्करं देश कदळीवनसकुलम् ॥ ३ यिवा फलान्याशु कदळीना दुपत्मवान् । निर्ययी वनमार्गश स्थापयित्वा शिरस्वपि ॥ १ दा तपालका दृष्टा पवन पापकर्मिणम् । मानयन् भूपनिकटमनेकनृपसकुलम् ।। वा समदीपालदधावतश च दुष्कृतिम् । चिच्छेदफ कर शास्ता चोराणामप्रशासन ६ ·330 भीरकान्दे महापुराणे सन्ताय सम्यन्तं पापं दूरतोनापयत्प्रभुः । पुनस्वकर्मणा पापी चौर्यबुद्धिरदर्निशम् ॥७ लारवनमभ्येत्य राशो मन्दिरतो यहिः । फलानि चोरयित्वाऽत्र कदळीनां दुराशयः॥ ८ ययौ प्रतिदिनं तं तु दिनै फस्सिंस्तु पालकाः । दृणा यध्या दृढ यापं राक्षसन्निधिमानयन् ॥ १ स तु राजा तमाजमे वस्कराणाच तस्करम् । पादौ च जानुपर्यन्तं पाणि दस्तावधि ऋधा ॥ १० छेदयित्वा यथा दण्डं मोचयामास धीर्यवान् । अपरेधुर्म माराय तयधापीडितो भृशम् ॥ ११ नियुस्तं यमदूतास्तु यमस्थान्तिकमजता । विचार्य स तु तागपं धर्मराजो दयानिधिः ॥ १२ दूतात् खकीयान् संप्रेक्ष्य प्राहम वचनं तदा । करोत्ययं सदा पापं बुद्धिपूर्वतया खलः ॥ १३ कदाचिदयमाविश्य भूपस्य कदळीवनम् । गत्वाऽत्र कदळीकाण्डे फलवृन्दमुपाहरत् ।। १४ चौर्येण स विनिर्गस्य 'पुनर्गिमगारखलः । तं दृष्ट्वा पुरपालास्तु दूरतोऽमाययत्धा ॥ ११ फलम्दमसौ त्यक्त्वा मीत्या धायन्महाखलः । हाटकेशाय देवस्य शम्भोरमिततेजसः ॥१६ आलये परमे पुण्यैः पूर्वजन्मान्तरार्जितैः । दृष्ट्वा प्रातरिदं सर्वे कबळीफलजालकम् ॥१७ राक्षे व्यजिशियन् सोऽपि ददौ शंभोरिदं महान् । अभिषेकाय देवम्य चक्रिरे ते फलैशंभोरभिपेक्रियां तदा । तेनास्य सर्वपापानि गतानि विलयं भटाः ।। १९ पात्ययं देवदेवस्य पदं प्रति महामटाः । इत्युक्त्वा प्रेषयामास समासान् समटान पुनः ॥ २० तस्याशा शिरसाऽऽदाय से भटा मुमुचुश्च तम् । तदानीमाप्तबोधोऽयं समुत्तस्ये यथास्थपन् ॥ २१ अस्थितस्तरसोवाच पृत्तान्तं सकलं विदम् । तच्छुत्वा भूपमुख्यास्ते जनाधाचर्यमापिरे ।। २१ तदानीमेव तत्राशु शिवदूतादिशवासपा । दिव्यं विमानमानीय पश्यत्स्येषु समागताः ॥ २३ आरोपयित्वा तं पापुश्शिवश्य परमं पदम् । सन्निधौ देवदेवस्य स्थित्वाऽयं पटुकालतः ॥ भवापासे , सायुज्यं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २५ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंफरसंहितायां शिवरहस्यखण्ये এইবান্ধাই নৱম্বৰাহিৗঘাথ।। परात्परतास्य - ॥ मय पश्चचत्वारिंशोभ्यायः॥ शिवतटाक पुष्पारामादीनां फलमहिमा । पुनरज्या का विधासंधुशुध्यमातन्धिताः । पुरा केचिन्महात्मानो यस्संशितवता ११ तस्पस्तम्या सपत्ती गन्धमादनपर्यते । तदानीमाता कश्योनाम महानृषिः ॥२ तं र तापमधेष्ठास्ते सर्वे परया मुदा । प्रणम्प बासने म्ये स्थापयित्या यथाविधि ॥ ३ फुतस्समागतचाय कण्य महामुने । किंषा दृष्टं त्वयाऽऽश्चर्य धतुमईसि तापस ॥ ४ इति क्षेपां पचरभुत्वा प्रादेतान् म महामुनिः । रालोकामपा प्राप्तो देशोऽयं ब्राह्मणोत्तमाः॥५ सत्र ; मयाऽधर्यं तच्छृणुषपतन्विताः । माळवाव्ये महादेशे पस्याणाख्यं पुरं महत् ॥ ६ पार्गको यश्चात्र पणिजी प्रथितौणसी । महापली महापापी सदा पशनोवती ॥७ दिया पणिम्मिमिळिती पाणिज्यं कुरुतस्तथा । रात्री तु पणिजः पुष्टा (हटा) नाडूप स्वस्त धमनि ।। ८ मपकाशं प्रदाघेतान् दरया यञ्चनया खलु । तेषां पाणि सयाणि शहनुस्तुमानसौ ॥ ९ स्वया ·स्याप्य शीप्रतः ॥१३ उपदेश काण्डे - पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः 331 वनप्रदेशवासत्यापथिकानपि समतान् । रात्री हत्या तदीयानि द्रव्याण्यपिच जनः ।। १० प्रात गिरिममिळिती तिष्ठतो नगरेऽश्वत् । एताहतानां पापानां सङ्ख्या नवोपलभ्यते ॥ ११ कदाचिदेतो पापिष्टौ कृत्वा सङ्केतमात्मना । वणिजस्सङ्गतान् दृष्ट्वा गोपाः कस्या गृहे निशि ॥ १२ घनिनो द्रव्यलोभाची निद्रा संशोध्य पञ्चको । मोहफौषधमेसेपामुपरि द्रव्याण्याहत्य पापिष्ठी गोपीवेश्मस्थितान्यम् । यपतुरतोरण्ये शून्ये शंभोरालये ॥ १४ ताज्यं तद्गुडे लघं चौर्यगतौ दुराशयौ । संयोज्य दशया दीपं तत्र कृत्या दयाग्निना ।। १५ विभज्य तदनं सर्व पयांशेन दुराशयो । ययतुर्मार्गमालोक्य नगरं प्रति तो पुनः॥१६ तदैव रागिळिता सूर्य प्राप्तोदये सति । भातपियुद्धा गोपालाप्रचुर्गतमोहका १७ तेषां सदा भुत्या प्रामपालास्याम्विताः । प्रतस्थिो पदकच्छा धृतनानाविधायुधाः ॥ १८ विलोक्य मार्ग सहसा दृष्ट्येतो वणिजात्मजौ । मायध्य रज्जुमिस्तूर्णमानीय च नृपास्तिकम् ॥ ३९ मुमुचुस्ते भटास्म पृत्तान्तं च व्यजिशिषन् । तच्छुत्वा सहसा भूपच्छेदयामास तच्छिरः॥ २० सदानीमेव ते शंभोदूंता दिव्यं विमानकम् । मानीयारोग्य तप्रैती शिवलोकं पयुर्मुदा ।। २५ तत्र देवाधिदेवस्य तस्यतुनिकटे मुदा । चौर्यप्राप्तेन घाज्येन निकटे शङ्करस्य यत् ॥ २२ भारोपितो यरो दीपो मूभ्यां सर्वपापहः । तेन पुण्येन विपेन्द्रा विधूयाखिलमप्यधम् ॥ २३ संप्राप्तौ देवदेवस्य सन्निधिं दुर्लभान्तरम् । तच्छुत्वा ते सदात्मानस्सर्वेऽपि यमिनां घराः ॥ २४ माश्चर्यमापिरेऽत्यर्थ शिवपुण्यस्य पेभयैः । इति कम्येन कषितामृपिणा साकथामिमाम् ॥ २५ त्याऽथ धामदेवोऽपि मर्पिः माह सत्कथाम् । देशे फुलण्डसंज्ञेऽस्ति कपित्याख्यं महत्पुरम् ।। २६ तत्र कश्चिचतुर्थोऽस्ति कपटकाख्यो महाखला । सतु चौर्यरतो निस्सं प्रामेषु नगरेग्यपि ॥२७ कदाचिचौर्यसंप्राप्तं धनं भूरि दुराशयः । मत्स्पेश्वरस्य पुरतस्तटाके गतपायसि ।। २८ ग्यमाये जुगोपाय खनित्वा चोरमार्गतः । पत्या यथेच्छया पापी परेगुस्ता घागत: १२९ यात्वा तत्स्थलं दुःखात्रतत्रच कर्दमम् । तीरे दूरीवकाराय संशोध्यच पुनः पुनः॥ ३० ततो लब्ध्या धनं पङ्के कृचिरसुव्ययस्थितम् । मुक्त्वा चिरमनेनार्य भोगान् मुविपुलान् छती ॥ ३१ ममार ते महात्मानं शिवदूतारिशवप्रियम् । दिव्यं विमानमारोप्य शिवलोकश्च निम्पिरे ॥३२ माहं शिवदूतांस्तान कोऽयं सुकृतिनांवरः ) अपृच्छमूघस्ते दूताशिवस्य अब शिवतटाकस्थपट्टान पुण्यप्रभाषेन शिवलोमवाप्तवान् ॥३४ तदर्थमेष लोकोऽपि मण्डितः केतुपूर्वकैः । इति तेषां घचः धुत्वा शिवपुण्यस्य वैभवम् ।। ३५ स्मृघि मनमा विप्राः प्राप्तवानस्मि चायवै । एवमुक्तां का श्रवा वामदेवमहर्षिणा ॥ ३६ सदा (राता) नन्दोऽनवीपश्चाको पारणाशिनीम् । ककुदाण्यं पुरं रम्यमस्ति कांचीपदेशगम् ॥ ३७ शोमनाख्योऽक्सत्तत्र ब्राह्मणोऽतिदरिद्रवान् । जीवस्ययमुपादानवृत्यियानुदिनं तदन्यकाळे तद्ग्रामे पायां नियसत्ययम् । तत्र मार्गवशात् प्राप्ता मुकुन्देशार्चकाद्विजाः ।। ३९ आमदंगोळपुष्पाण्य गिरिमन्तामजाः खलु । वर्षस्यन्दे महारावे वृष्टिधारा निरासरे ॥४॥ पदानी तान् समुदीक्ष्य शोभतस्साहसोस्थितः । नापति के ममैथ्यमेवं निवसतोनिशम् ॥ ४१ इति तस्य पारवा पाह कवियिद्विशः । शिधार्चकोई सर्वस्य गुरित्येष विभुतः ॥ ४२ शिषधीति मामाहुस्सऽप्या निवासिनः । निशम्यैतवचो माकं कृतार्थो भव पण्डित ॥ ४३ परमात्मनः । दूरीचकारहि । तेन द्विजाः 11३८ ·332 भीस्कान्दे महापुराणे इति तस्य धवश्रुत्वा समुत्थाय छतावलिः । कृपया तब विप्रेन्द्र कृतार्थोस्मि न संशयः ॥ ४५ त्वमश्नवणेनैव चेहामुत्र सुखं भवेत् । इत्युक्त्वा प्रगमन्तं तं पुनः प्राह शिवद्विमः ॥ ४५ पुष्पाराम मद्देशस्य पूजितस्य मयाऽनिशम् । निर्माण तत्र पुष्पाणि गृहीत्वाऽचिंतुीश्वरम् ॥ ४६ भानपश्यं विशुद्धारमा चापप्रमृति मदिरा । तस्मिन्दिने तवायाति सुखं शंभोः कपावलात् ।। ५७ तथेति स यहिरीत्या पुपाराममकम्पयत् । ततः प्रसूने समाते प्रवृचोपचितौ द्विजाः ॥ ४८ तदानीमागतस्तत्र स्वपमिन्द्रसराधिपः । दावा द्विजाय पीयूषं तुष्ट्या परमण युतः ॥ ५९ उपाच वचनं रम्यं ब्राह्मणं वीक्ष्य तं पुरः । इह भुक्त्वा चिरं भोगान् मम लोकं सुराळयम् ॥ ५० आगच्छान्तति तुष्ट्या त्यमित्युक्त्वामी कृतेऽमुना । ययाषिन्दः पुनः सर्ग सहसा पूजितोऽमुना ॥ ५१ ततो द्विजोऽयं पुष्पाणि गुरुहस्ते ददौ शुचिः । मादाय तानि पुण्यात्मा चार्चामार शाम् ।। १२ पतितानि यदा तानि शिवमूनि उपाधने । तदा प्रसनो भगवान्यीयैनं प्राह भूसुरम् ।। ५३ स्वयं पुष्पवनं रम्यमारोग्य परया मुदा । स्वयं गृहीत्वा पुष्पाणि यस्मान्मे वृत्तयानसि ॥ ४४ सान्यई परया प्रोस्या वाशीकरोग्यहम् । तेन पुण्यप्रभाधेन भुक्त्वा भोगानिहातुलम् ॥४ मन्तेच स्वयमिन्द्रत्वं प्राप्य परया मुदा । तत्र देवश्च सफलैः पूजितः प्रत्यई मुदा ॥ ४६ शिवलोकमनुप्राप्य सबैश्वर्यसमन्धितम् । भुक्त्वाऽत्रापि परान् भोगाम्मुक्तो भयसि निधयम् ॥५७ इत्युक्त्या धनदं वीक्ष्य निकटे परिवर्तिनम् । एतस्य वचनं भूत्या दत्वाश्स्यच धनं पटु ॥ ५८ श्वस्तदुक्तिमनिशं तिष्ठचेति महेश्वरः । इत्युक्त्याऽन्तर्दधे शीनं सबंध गणनायकैः ॥ ५९ ततोऽयं शोभनोऽन्येत्य शिवधर्मिणमात्मशन् । प्रणम्य परया भक्त्या प्रोवाच पचने मुदा ।। ६० दर्शनमात्रेण ममेतत्सकलं गुरो | समागतं न सन्देदः कृतार्य विद्धि मां गुरो॥ ६१ ভুয়ানমইন महेशोपि प्रसेदिवान् । रयुपरवाश्यानुमत्यायं भुगत्वा भोगानखण्डितान १२ देधेन्दत्यं ततः प्राप्य तम मुक्त्वा चिरं सुखम् । मन्तेच शिषसालोक्यं प्राप्यायापि चिरं वसन् । सायुज्यं प्राप्तवान् पश्चात्परस्य ब्राह्मणो द्विजाः ॥ ६३ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखण्डे उपोशकाण्टे पश्चत्वारिशोजयापः। %D ॥ मध षट्चत्वारिंशोगयायः॥ मझानतः तानामपि शियधर्माणां कमेणफलनिरूपणम् ॥ एयमुक्या पदानन्दो क पापप्रणाशिमीम् । बिरतेच कर्ण माह चात्रिः परमतापमा पुरा ज्योतिर्ण देशे सजियपातिमान् मृपः । तस्यासंस्तनयाः पाणशतकोत्तरं खलु॥२ एका पुष्पांस्तेषु सर्वधर्मपरायणः । ते शतं तना प्रामस्या चौर्यमवयफम् ।। छत्यात मरकर्माणो पर्तन्ते हिंसकास्मताम् । मयनरता नित्य मांसमोशनतरराः परस्त्रीगमनका सपंक्षा परयशका | भक्षपनान् दुरारारानिसि राजाम्ममापि ॥ महाराहनामानं राक्षस प्रोकयानलम् । सोऽपि तान् राक्षस पापा मभित पुसितारा पीय पादान दस्तक पक्षिणाधिपक्षिपम् । निपेतुस्से तरा काइयां केदारेऽपि पायने । ७ धीपत दर्शनामुक्तिदायो । भीमद्दशिणलासे शिवलोकवदे मे ॥८ स मदारीले ·मावच्या पालका ॥२३ उपदेश पाण्डे - पटवावारिंशोऽध्याय 333 कायोपुरे सदारम्प फलिदोपपिवर्जिते । स्मरणामोक्षदे नृणामेकाम्नेश झपायलात् ॥९ আন্ত पुण्ये श्रीमहादायले शुभे । विदयरसमायाच पत्र मृत्यति शहर ॥ १० स्वामानन्दामृतावाद परमानन्दनिर्भर 1 मध्याजुने महापुण्ये कुम्मयोणे शिवप्रिये ॥ ११ एवमादिषु पुण्येषु निपेतुर्नगरेप्चमी । मृता पतामात्रेण तम तन मदीरा ॥१२ यस्मादेते मृता क्षेत्रश्लेषु पापा अपि प्रभो । तेन पुण्यप्रभायेन विमानानि शियेच्छया ॥ १३ पारुह्य यान्ति परया भीत्याऽतीय मनोहरा । इयूचरसत्यलोपस्यमृपिमिस्सा मा गणा ॥ १४ शामदीया महात्मानो महायलाराममा । पचमन्येपि प्रस्था महात्मानो कपीश्वरा ॥१५ शिवपुष्पयता पुण्या कयायोघु पारम् । इत्युक्त्या तानृपीन्वीक्ष्य सूत पौराणिकोसम || १६ पुन स्वय फया पुण्या शामोरमिततेजस । प्रोवाच नापि स्पेभ्यश्नोतम्यस्सावधानत ॥१७ पुर सौरादोऽस्ति कनकाण्य सुशोभनम् । चोर कश्चन तत्रास्ति महादुणे महासल ॥१८ कदाचियमभ्येत्य र पौरोहिते गृहे । चोरयित्वा धन भूरि प्रतस्थे परवश्वका ॥१९ तदा फश्चन त दृष्ट्वा चुक्रोश ब्राह्मण मुघा ! ह जधान दुरात्माय शस्त्रेण स ममार च ॥ ३० तदाराव समाकर्य का प्राय स्वाचित । तदानीमेव त चोर ग्रामपाला महायला ॥ २१ राश पुरतो मुमुचुश्च दुराशयम् । ततश्शशास मतिमानाजा वीक्ष्यातिपञ्चकम् ॥ २२ प्राहाय प्रससे नित्य मनुष्यासाराष्ट् वहि । महासरशिप्रतापाशु महाकाराय इति शो यच वा तथा चरमी भटा । ग्राहोऽपि त तथा गृह्य शिरसा केवल महान् ॥ २४ तीरेऽस्मिन् प्रापयामास अनेऽस्मिन् पश्यति द्रुतम् । आश्चर्यमापिरे तत्र स्थितारसय जना महो ॥ २५ राजातु स्वभटान कानुयाच पुनरेव सः। परन्पायुधैरेन मात्य महारला ॥२६ एषु व्यर्थश्रम प्राप्तेषयो राजाऽपि विस्मित । पुनरस्योषध किश्चिदस्तीत्यन्तरमन्यत ॥२७ शोपयामास त पश्चात् स्वभटैरेव तन स । न ददशीपध किञ्चिदाजाय शोधितेऽपि च ॥२८ ततो विचार्य मनसा प्रापास्थानाक्य मष्टपम् । चोरेण साक भूपालो निजश्मनि सुन्दरे ।। ५९ स्वपम्पास्तववाया गुको इस्तेच तिष्ठति । तस्थाप्य त घ पुरतत्रिकालश महीपति ॥ ३० पन्ना पीप धर्मात्मा विनयेन मन्धित । मम पन्याससुशीलाया दमाच्या पुरा भवान् ॥ ३१ तध्छील शुकदेववाप्रिय । तन्महा पृच्छते किश्चिद्रक्तुमर्हसि सत्यत ॥ ३२ चोरयनितरा पापी बहुधा शासितो मया । तथापि शासन तस्मिन् सर्य व्यर्थमभूरक्षलु ॥ ३३ ग्राहाप प्रसते दत्तस्तन मुक्तस्तथाप्ययम् । भटैशनधरतद्वच्छासितोऽपि विमति न॥३॥ किमत्र कारण विद्व-बद मे :य यथार्थत । इत्यादिवो नहीशेन शुक प्रोवाच सत्यत || १५ शृणु त्वमवधानेन भूपालानामधीश्वर । सोध्य पुशपुरे रम्ये विष्कमयणिजस्मत || ३६ चित्रभानुरिति रयातस्तदायरति प्रिय । तस्यैव वर्तमानस धन सय व्यय गतम् ॥ ३७ सतु रिक्त पुनर्यात्वा चौर्यासक्तमना अभूत् । । तत्रामदारेषु दावा येश्मानि भूरिश ॥३८ सदानीमन्तराळ बीक्ष्याय परपञ्चक । चौरयित्वा धन भूरि बिक्रीय नगरेषु तत् ॥ ३९ दत्वैतद्रमते येश्याम्सदा ममधपीडित । पय दम्धेषु पशयो दया धेश्मा पापिना | 10 सिपश्च ब्राह्मणाया-ये पयोऽनेन भूपते । सोऽय कस्मिन्दिने पापी भुनवारय मह पुरम् ॥ ४१ ग्याऽत्र बही पापिष्ठी गा प्राप्य सरणि ययौं । दन्दुरे तत्र मार्गच गोरे। पीली रिता ॥ ४२ पाद काणा पाare भुयन्याशेऽत्र पस्यचित् । अचलेशारय सभोर्यदारय तस्य भूपते ॥ ४१ तया पीक्ष्य ।

·334 श्रीस्कान्दै महापुराणे न शशाक व तामेष समुत्थापयितु यदा । तदायमेता देशयेत्युक्त्वा तस्मै ययौ मुदा ।। ४४ गाश्चान्याश्योरयित्वाय विकीय नगरेऽवसत् । चोरयित्वायमधुना तर पौरोहिते गृहे ॥ ५५ युमरकरमवापाय चन्धित पालकैरत । या गौरनेन पुण्येन शिवायेति विसर्जिता ।। ४६ ता कीलकीलिता पादे तत्रत्या पोग्य शभवे । शुलमुद्राङ्किता कावा मुमुधुश्च महीपते ॥४७ तरक्षीरमधुना शम्भोरभिषेकाय चामवत् । तेन पुण्यप्रमायेन चारिसन सर्व त्वदीयकम् ॥ १८ शासन व्यर्थता प्राप शिवपुण्यमहो घरम् । इत पर स्वयाप्येष पूज्यो नून महानयम् ॥ ४९ कब हिंशस्ति सस्त राक्षसाच पिशाचका । भुपवा भोगमय चान्ते शियलोके निरामये ।। ५. गोरोग्णा ब्रह्मकल्पानामेकैकस्य सहस्रम् । स्थिरचा पुनश्च सायुज्य यात्येव परमात्मन | ५१ इति तस्य चच श्रुत्वा राजा विस्मितमानस । त चोरं खासने स्थाप्य दत्वा भूरिधन नृप । २ गृह भार्या विधायास्य पर भोगमवल्पयत् । अवलोकयतिलैन शुक भ्यो महीपति ॥५३ अथैन वीक्षमाण स शुक प्राह कथा पुन । मई पुरा महालक्ष्म्या फरमाधितवान् नृप ॥ ५॥ विष्णुलोके सदाम्ये विष्णुना समलडइते । तदन्द्राणी महालक्ष्मी प्रीणयित्वा सपर्यया ।। ५५ मामबाप्तवती राजन्मयि प्रीस्या सुरप्रिया । तदा प्राह यचो विष्णु लमटान्वीक्ष्य भूपते ॥ ५६ मालकुर्वन्तु नितरामिदानी मामक पदम् । इति विष्णुपचावत्या रमा पमच्छ माधवम् ॥ ५७ को विशेषोऽयमधुना विशेषालकते प्रभो । इति पृष्टयती बीक्य प्रिया विष्णुरुवाच ॥ ॥ ५८ सुपार्श्व विषये फश्चिच्र्वर्यागपपुरे पसन् । कपिलारयो द्विजामासस्सदा चौर्येण जीवति ॥ ५९ चोरयित्वा गृहस्थस्य गामेका सुदुराशयः । दुवा पीत्या सदीपञ्च क्षीर तस्थे खके गृहे ॥६० थत्वा तदेतद्वत्तान्त यजमानस्समाययौ । तदागम समाकर्ण्य गामेना पुरा मवान् ॥ ११ परमामे पृहस्थस्य कस्यचिश्मनि स्वयम् । तदा ययाऽवसत्र छन्नधेष निघेऽत्र म ॥ ६१ उपित्वा तानिशा तत्र प्रातर्गा चोदय-ययौ । तदा मार्गे समायान्त यजमानस्समीक्ष्य तम् ॥ ६३ गा गृहीत्या दुरात्मान राक्षे प्रोवाच तस्काम् । तदाऽस्य च महीपाल पारयामास लोधने ॥ ६४ ममाराय दुरात्मा सघश्चक । तमेन शभुगणपारसमारोप्य विमान शिवलोकन नयत्यय परारम् । तस्य मार्गयशालोको मण्डनीयो ममाधुना ।। ६६ सदा पापरतस्यापि तस्य पुण्य शृणु प्रिये । यजमानमिया रात्री पानामे निघाय गाम् ॥ ६७ गृहस्यस्य पश्यचिश्मिनि स्थित । गृहस्थशिवभक्तोऽय दुग्या धीर तदीयकम ॥५८ पपावस्यानुमत्यादि महात्मा सर्वपावन । सेन पुण्याग्मिना दग्या येनास्यस्य प्रियेऽधुना ॥ ६१. प्रत पास्य लोकोऽपि शिवस्य परमात्मन । इति विष्णोच धुत्या शिवपुण्य मा तदा १५० सातिशयमेतजझे भूपाल पुन । इति राजा समाकय शुषस्य घचन मुदा ॥ ७५ शियपुग्यस्य माहात्म्य मारया सम्यक् द्विजोत्तमा । शुकञ्च पयित्वात ख्य भक्तिसमन्धित ॥७२ कृत्या शियस्य पुष्पानि शिवलोकमयाप हि । पुनान्या कया यक्ष्ये शृणुध्य ब्राह्मणोत्तमा ॥ ७१ समतेमत्स्य देशस्य शोऽभूत्तमयो महान् 1 स पञ्चवार्षिक श्रीमान् रातोऽसिरधनामत ॥ ७४ सयदेशस्य राक्षः पुत्री तु मेनकाम् | विधा विधिना गजस्तया पीडा चकार हि ॥७॥ गृह पर सनीवर्ग धृतरादिना द्विजा । दाय जातिसारणम केनापि हेनुना ॥ ७६ तदा मतिरभूतस्य सेवायें परमेशित । पित्रे निषेदपामास सेपितु परमेश्वरम् ॥ ७७ तद् खेन मनोरमे ॥ ६५ तत्रावाय सा ·तदापणे व मद्यमापत उपदेश फाण्डे - पटव पारिंशोऽध्याय 335 मतस्ये प्रियया सामनुमत्या पितुस्तदा । हरीशाउयमासाय तःपुरस्थ सुशोभनम् ।। ७८ तत्रेश्वर प्रणम्याय भक्तियुक्तन चेतसा । येमिणमासाथ तम देवालयाधिपम् ॥ ७९ विम घेदविदा श्रेष्ठ प्रणम्योवाच मुस्मितम् । नानासि किं महात्मस्त्य मामिहासनमात्मनः ॥ ८० इति तस्य यच भुत्या प्रहिन च भूपुर । जानाम्येय महाराज कुमार मारसमभम् ॥ ८१ कोया राजकुमार त्या न जानाति जनेश्वर । प्रत्युवाच पुनाराजकुमारे विधपुङ्गयम् ।। ८२ केवलोऽपि जनो त्ति चामिज ममि मा दिन । माग्भये मा यदापत्य पदि आनासि पण्डित ॥ ८३ इति तस्य वच धुत्वा पुन पाइ महीपुर । कोया प्राग्भयवृत्तान्त जानातीश्वस्य नृप ।। ८४ इति यत त प्राह पुनवौंप नृपात्मज । पतामवधानेन प्रोच्यते प्रारजनिर्मम ।। ८५ विश्मारपे पुरे गौसविषयेऽतीयशोभन । ब्राह्मणोऽह मृतौ मातापितरौ पाल्य एय मे ॥ ८६ तदानीं पोषकाभायादया परियधित । मृता सापि मदीन दुरिसेनैव मुहर ।। ८७ तदा झालेन मीनानि गृहीत्वानुदिन यली । विक्रीय जीयितो नित्य मृगया प्राप्य वै मृगान् ॥ ८८ वित्रीय मधुमासादींश्चण्ड दैरपि सहत । अस्मिन् पुरे यमाम्येय हीनपृत्या महीपुर ॥ ८९ दयस्य वायूल तुमागत । तदानीं निर्गत पश्चिरिछ वास्वा शृङ्खला गज । २० त पा दुनु बुस्सरे तत्रत्यास्तत्र तत्र च । सदा त्यमपि दूरेण दुद्राविध महामयात् ॥ ९५ तसंभ्रमयशात्काचस्तव हस्तात्पपात हि । बहुधा स विमृष्टोऽपि न ए खलु तायक ॥ ९२ काचामावाद्विचारोऽभूत्तय वायूलय प्रसि । विग्रीयाह तदा पुरतस्तदा ॥ ९३ या तदानीं मा काच पृण्वारस्य महापणे । भूयाच्छयास्तव हिमाद् ध्रुवय महीसुर ॥ ९४ तदार या समुद्रीय भविष्यामि नृपो यदि । तदानीं दीयते फाचत्तव मत्य मरितम् ॥ ९४ इति बुरात मा बीक्य परिदासेन केवलम् । को भारस्तव भूपत्वमिति विप्रोक्तवानसि ॥ ९६ तदान्तिके समासीता मम मार्यामबीच । भविष्यति महीपालो पद्यय मामक पति ॥ ९७ तदानीमहमेतस्य महिपीस्यामुता-यथा एवमादिचचश्योपत्या दत्या काच यथायलम् ॥ ९८ गतोऽस्मि ननु भूदेव चण्डाळप्रणिका सदा । तदा पिशाचगोमायुर्दष्टयान मा तया सह ॥ ९९ ततो मृतोऽह प्राक्तस्यास्साच पक्षा-मृता खलु । काचदान प्रभाधेन शिवपुण्याय । तदा ॥ १०० माह मत्स्यदेशश यभ्य खलु भूसुर | साऽपि कैकयदेशेशपुत्री भूचा मम प्रिया || १०५ मामेव पतिमापा मदाफ्यपरिपालिनी । स्वसभाषणपुण्येन तदानी भूसुरोत्तम ॥ १०२ जातिस्मृतिरसुदपा प्रामस्फुरणात्मिका । तदुक्ता भवते ब्रह्मन् प्राग्भवोत्पत्तिमन (१०३ इदानीं शभुजायै पदव्यमपेक्षितम् । तदादाय महात्मस्व हतार्थे फुर मामिह ॥ १०५ एवमुक्या प्रणम्येन मायया सह भूमिए । दत्वा द्रव्याणि भूरीहि पुनस्तस्यै शिवात्मने ।। १०४ गावाशु स्वगृह पित्रोचा-त माह तथ्यवत् । तच्छ वा पितरौ तस्य तौ यिस्सयमयापतु ॥ १०६ सतु कालेन पुप्राश्च समुत्पाद्य महायशा । शिवपुण्यानि भूरीणि कुर्वशित्समन्धित tv शासन् सन् स यह देशान निकण्टकमरिंदम । महती नियमासाध महानासीत्स भूमिप ॥ १०८ तरे द्रोऽपि समासाद्य त हवा पाणीपतिम् । द वा फनकमा रन चि तामणि तथा ॥ १०२ महात्मान याचा मधुरया तदा । स्वलोक प्राप्तपनि द पश्चातस्यानुमोदनाम् ॥ ११० एब भुक्त्या चिर काल पुत्रानु पाद्य पण्डितान् । पुत्रपु राज्य निक्षिप्य निया साकमरि दम ॥१११ संभाग्य ·336 भीस्कान्दे महापुराणे भारुह्य रक्षशोभायं विमानमति सुन्दरम् । शिवलोकमनुप्राप्य शिवस्यैव भभाषतः॥ मोक्षं व प्राप्तवान् पश्चात्तास्य ब्रह्मणो द्विजाः ॥ १२ इति भी स्कान्दे महापुराणे शङ्करसंहितायां शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ सप्तचत्वारिंशोभयायः॥ शिवपुराण लेखनाय अमानतोपि पुस्तकदानेन कैलास प्राप्तिः ॥ अथान्याञ्च प्रवक्ष्यामि कथां सर्वायहारिणीम् । यच्छुत्या सर्वकामांश्च मोसमापुनरोत्तमाः ॥ १ पुरा स्वर्गमगाद्योगी वृपमारयो महानृषिः । जयन्तस्तं महात्मानं सुरेशतमयतदा ॥२ समुत्थाय प्रणम्याशु प्रीणयित्वाऽयपूर्वकैः । संस्थाप्य वासने म्ये स्वयं बद्धाअलि स्थितः ॥ ३ संवीक्ष्य प्रायोगीशः पिता कुत्र गतस्तप । इति तस्य धवश्वाचा जयन्तः प्राह तापसम्॥ . विकर्तनं पार्थिवञ्च दूताइशंभोः परात्मनः । भारोपयित्वातिमद्विमानमतिसुन्दरम् ॥ ५ शिवलोकं समायान्ति प्रति प्रथितौजसः । तद्दर्शनार्थ मघवानिर्ययो तरपुरोऽघुना ॥ ६ इति युवति माहेन्द्रे जयन्ते यवनं तदा । समागतश्शचीनाथस्तपैयाशु महायशाः ॥७ समागतमृपिर्दया पतोऽतीत्यभाषत । स तु प्राइ प्रणम्यैनं शको वृपभयोगिनम् ॥ ८ विकतने पार्थिवश्च शिवदूताशिवप्रियाः । शिवलोकं नयस्यद्य तदर्शन महोत्तयः ॥९ समागतस्तदर्थे बै गतोऽस्मि तपतावर । भन्यथा त्ययि योगीशे साक्षादीशस्वरूपले ।। १० समागत्य स्थितेऽप्यत्र नोपेक्षा क्रियते मया । इत्युक्तयन्तै देषेशं योगीशः पुनराव हि ॥ ११ किं कृतं पुण्यमित्युक्तमताभ्यां शिवदूतकैः । तदेतद्वद देवेन्द्र यथा सेभ्यश्चतं त्वया ॥ १२ इति तस्य यः पाया देवेन्द्रः पाद वापसम् । कर्णकुअरदेशे परपुर वीरनामकम् ॥१॥ तन रा फुमारोऽयं विकतो मन्त्रिणः परः । अक्षफोडारती नित्यं पितृवाफ्यमतीय च ॥ १४ तायुभी मगरं मुक्त्वा तदन्य देशमापतुः । तमापि घुतमार्गकनिरतौ दुए युतौ ॥ १५ यकस्यकारिणी नित्यमशेषजतवनको । चौरैरनेकैस्मयुक्ती चक्रतुश्चीमप्यम् ॥ १६ फामपुर रग्यमनेकाट्यनिषेवितम् । लुण्ठयामासाः पापी बटुमिस्तस्करैर्युतौ ॥ १७ तदा सर्वेभ्यमी चोरी होत्या पदार्थकान् । निर्ययुगास्यास्य पदिौराति दुःखिताः ॥१८ कचित्तण्डुलमातः पेटिकामितरो बहन् । एतौ निर्ययतुर पुरस्यास्य यहिः स्थले ।। १९ कुमचित्तमिम भारमवतीयांतिदुःखितौ । सणं विधाम्प तौ पश्चात्तमुद्रोडमियेपतुः ॥ २० मशानुयन्ती तो दृष्य पथिक प्रामणं तदा । शिरस्यारोपर्यन समायोरिति चोचतुः ॥२॥ इत्युक्त्या पेटिको मुनया शोधयामासतस्तदा । तत्रैक पुस्तकं रम्यमनक्षरमहरयत ॥ २२ तमिराहस तो पेटी छापित्या यया पुरा । शिरस्यारोपसमये प्राक्षणः किश्चिदुक्तयान् ॥ २३ शुधितोऽहं स्यनशनशिवभको मदीसुरः । रुद्राक्षघाएको नित्यं शिवलिङ्गार्चने रतः ॥ ३४ भस्मोसलिनसनस्सदाचारपरायणः । मई तण्डुलशनेन सपाक्षय्यफलं भवेत् ॥ २॥ इति तस्य यथा भृत्या पार्षिया माद ते पुनः । भूमौ निपतितानेतान् गृहीत्या गछ तण्डुलान २६ ·निम्पिरे ।।३४ । उपदेश काण्टे - सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः 337 न दास्यामि पुनधान्यास्तण्डुवान गच्छ मा चिरम् । यिकर्तनोऽपि प्राइन शिरस्यारोप्य पेटिकाम् ॥२७ गृहाण पुस्तकञ्चनदनक्षरमिहामवान् । इत्युक्त्या ययतु परमेतौ दुराशयो॥२८ मालकीचारतो नित्यं त्रियमेकां सुरूपिणीम् । उमावपि महापापी क्रीडयामामतुस्तदा ॥ २९ तसाद्वैषम्यमापनी परस्परमिमावुभी । मन्योन्यशत्रघातेन ममृतश्च दुराशयौ ॥ ३० शिवभक्तो द्विजस्सोऽयं तण्डुलांस्तञ्च पुस्तकम् । गृहीत्या स्वगृहं प्राप्य पक्वा तण्डुलकाममून् ।। ३१ वुमुझे पुस्तके शैवपुराणानि लिखनसी । पपाठानुदिनं भिकान्मेळयित्वा । बहनपि ॥ ३२ तेन पुण्यमान शिवनाशिवासपा । मारोप्यातिमहञ्चित्रं विमानमतिसुन्दरम् ॥ ३३ नृत्यद्भिर सरस्पपिद्भिः किन्नरैरपि । देवदुन्दुभिनिर्धापैश्शिवलोकञ्च तत्र देवाधिदेयस्य समिघौ तस्यतुर्मुदा । तौ दृष्ट्वाहं ततो देवं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ ३५ प्रणम्य ताभ्यां भकाभ्यां विस्योऽस्मि समागतः । तत्र तो शिवसालप्यं लब्ध्वा ब्रहादिदेवतैः ॥ ३६ स्तूपमानी सुपेनैव तिष्ठतश्शङ्कराया । इत्युक्त्या शियपुण्यस्य माहार केन पुत्रइन् (ग्रह) ॥ ३७ ज्ञायते तत्वताशे घामदेवोऽग्रवीत् द्विजाः । पुनश्च वामदेवोऽसौ कथामेकां जगाद हि ॥ ३८ शे लोकमहं गत्या परमाकाशमध्यगम् । तत्र या महादेयं सांचं सगमव्ययम् ॥ ३९ अनुभूप सुखं तेन ब्रह्मणा चै विधिता । विस्पस्तेन कामाचीकामरुप्यनु सञ्चरन् ॥ ४० महमन्नमदमन्नादो गायन्थिनिर्गतः । कमेणावमहाभूमिं लोकान् लोकानधो मः॥४॥ भूमौ कुटकदेशस्य सौभाग्यमतिनाशनम् । अद्राक्षं तत्र सौभाग्यपुरमस्ति पथार्थवत् ॥ ४२ अतिघण्टाइयोऽत्रास्ति स्वकण्ठम्वनिना विजाः । कीडन् स वाक्ये पृथुकै राजवीप्यामनारतम् ॥ ४३ कदाचिदेक रुद्राक्षमद्राक्षीत्वहुपुण्यदम् । तं प्रादाच्छिवभक्तम्य पुत्राय निजरातये ॥ ४४ स तं गृहीत्या रुद्राक्षं गृहमभ्येत्य सायाम् । खपित्रे धृतरुद्राक्षमालालमृतमूर्तये ॥ ४५ दर्शयित्याभ्यनुहातः कण्ठदेशे तमादयत् । प्रतिघण्टो द्विजोग्येय वृद्धत्वं कालपाकतः॥४६ कालधर्म गतो लोके जनानां दुरतिक्रमम् 1 दिव्यं विमानमारोप्य तं गणाशिवममताः ॥ ४७ शिवभक्ताय रुद्राक्षो वचो पाल्पे त्वमेन चै । तेन पुण्येन महता जितो लोकरिशवस्य तु ॥४८ मांसहस्तमथामिन्युशियलोकमनामयम् । उम्र तत्र पघि ब्रह्मविष्णुपूर्वरपुरेश्वरैः ॥ ४९ संभावितो विमानेन भासयन् दिशो दश । मतिघण्टोऽतिथेगेन शिवलोकमगादिति ॥ 0 महेन्द्राय महायोगी वामदेवोऽब्रवीद्वचः (वृपभो ऋषिसत्तमः)। शिवपुण्यस्प माहाम्यं पइपेति सविस्मयः ।। फैलासमचल प्राप क्षणात् स्वैरगतिशी । श्रुतं मुनीश्यौपद्य शिवपुण्यमातन्त्रितः॥ भवद्भिर्भाग्यवच्छेष्ठैः किं भूयः भोतुमिच्छय ॥ ५२ इति भी स्कान्दे महापुराणे शंकासंदितापां शिवाइस्यपण्डे उपदेशकाण्डे सावत्यारिंशोऽध्यायः॥ च 85 ·338 भौस्कान्दे महापुराणे छात्वा ॥ अथ अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ।। शिवपुराण श्रवण महिना सर्वार्थलामः। ऋपयः- श्रुतानि शिवपुण्यानि पत्तस्सून महामते । साक्षादिव शिधादर कृतास्मो वयं पुनः॥१ तत्तवाग्यानसहितान्याश्चर्याणि च लापतम् । पुराणानि महेशस्य शिवस्य परमात्मनः ||२ ये शृण्वन्ति नरश्रेष्ठाश्रद्धया घेदवित्तमाः । तेषां फालं किमाख्यातं पठतामपि सावरम् ॥३ घद सर्वमशेपेण सेतिहासञ्च । पुण्पदम् | पृष्टो मुनिवरैरेवं सूतः प्रोवाच एघीः॥४ साधु साधु महाशचा मुनयस्संशितव्रताः । युष्मामिद्य यत्पृष्टं तदेतद्धितमात्मनाम् ॥५ पुराणान् तृण्वतां पुण्यं शिवस्य शिवदायिनः । इयत्तया परिच्छेत्त नालमीशोऽपि भूसुरा।।। प्रियेतदमीशस्य • भक्तिभाजामुदीरितम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्राङ्गाधिक्रिया ॥७ इति देधेन कथितं देव्यै पूर्व मुनीश्वराः । श्रोतपस्सतत शंभुर्मन्तव्यश्वोपपत्तिमिः॥ सततं ज्येयो बेदाग्तैरिति शरः । पुराणश्रवणादन्यदीशोपास्ति न साधयेत् (उपास्तिन साधुमत् ) ॥९ तस्मातासरां पुण्यं नास्ति नास्ति श्रुतौ स्मृतौ । विप्राशिवपुराणानि ये पठन्ति मुदाविताः ॥ १० पदं तेषां हि निर्दिष्ट्र शाङ्करं विमहात्मनाम् । शृण्यतामपि वै मफ्त्या मुनयो नात्र संशयः ।। ११ तस्मारिछपपुराणानि भोतव्यानि निरन्तरम् । विहाय सर्वमपरं कृत्यजातं विचक्षणः ॥ १२ भोतव्यं पवितव्यं च पुराणं शांभवं सदा । अप्रेतिहामं मुनिमिर्वणितं मयादिमिः ॥ १३ तदद्य प्रवक्ष्यामि भुतं व्यासान्मया पुरा । सायदेशे महीमागे पुरमस्ति महसरम् ॥१४ कामखण्ड मिति रपातं स्वर्गवण्डमिवापरम् । ब्राह्मणैः क्षत्रियवैश्यर्वेद विद्भिरधिष्ठितम् ।। १४ शूद्वैरपि स्ववर्णाश्रमतत्परैः । अनुलोम्बरयान्यैश्च प्रतिलोम्वैध घन्ति यतयो महायतपरायणाः । विद्यार्थिना शतशो वसन्ति प्रह्मचारिणः ॥१७ दीनान्धरुपणानाथाशतशोऽय महस्रशः । यथा मातामाधिस्य स जीवन्ति जन्तयः॥१८ पधं गृहस्थानाप्रित्य तत्र जीवन्ति मिक्षयः । सेपो मध्ये महात्माऽस्ति पन्यासी विजिसेन्द्रियः ॥ १९ इन्द्रियाणि यदेसेन विजितानि महामना । जिसेन्द्रिय इति पयातो नाम्नाऽसौ पतिमत्तमः । २० तमिम प्राधितांम शिवभक्त दृढव्रतम् । इशारे प्रशारमाण मर्यन ममदर्शिनम् ॥ २॥ सर्थ प्रभूय पृच्छम्ति याहाणाधा दिताहितम् । तदुक्तया हि से युष्या प्राप्य यांसि साततम् ॥ २१ संपूजपन्ति बहुधा ग्राहगाद्या जितेन्द्रियम् । तत्रैको प्राह्मणभेटभीमुखो माम विभुता ॥२॥ धुतिस्मृति पुणशरमदानारतिशुचिः । तस्यासम् पुण्यमयसाबादौ पुत्रा मदारमना ॥ २॥ प्रथमः परस्त्यनुशाम्तोनुजोऽन्यतु । जामोविजामस्मिद्वाण्या प्रसिद्धाण्योऽयकारणः ॥२॥ से सय घेदशास्त्रापारगाः । सय भूप पित्राऽऽस्ते गुष्टिमात्रोपजीविनः || कदाचिदेते तनया ग्राह्मणास्य दिताहितम् । प्रष्टकामा महामानं जितेन्द्रियमुपागमन् ॥ १७ प्रणम्य मामा सये प्राञ्जलयो द्विजाः । एकान्त सग्निपी सय परिवायोपरियो स तानपि पतिर्षिान् प्रोपाच यदतां प० । यूय महात्मनः पुश प्रामवर्य प्यवस्थिATI || सुखं पो पणिनामत्र किमागमनकारणम् । मते प्रमुपीकस्य यिनपेर महामुनिम् ॥ ३० महामानः सकुलम् ॥१६ ता मकार ·यतः॥ ३३ उपदेश काणे-अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः 339 योचुत प्राबलयस्सर्व प्रश्नयेण तपोधनम् । मगधन् जन्मसाफल्य जातमय महामुने ॥ ३१ निरीक्षिता वयं हि स्परया करणात्मनः । वयं दारिद्यनिहता दरिद्वतनया मस्माकमपि ये वाच्छा मिना कर्मानुसारिणी । अस्माभिरपि यासेय प्राप्यते केन वै प्रभो ॥ ३३ घरेदानीमुपाय तत्वदन्तेवासिनामिह । इति पृष्टेषु प्येवं प्रत्येक पृष्ट्यान् यती ॥ ३४ तदने प्रथमः प्राह ज्येष्ठो ज्येप्टोसह पुनः । वयमष्टौ समुत्पन्ना भ्राताइधुतिपागाः || ३५ कदा विवाह के कन्या सुखीस्यामि तिमेमतिः । एकश्च बहुपुत्राणां पितास्यामिति घे मतिः॥ ३६ अन्योऽसौ न्यापितोऽत्यर्थ घ्याधिशान्तिममीप्सति। विद्यामन्योतिमहती संपदन्येनचार्यते ॥ ३७ योगी स्यामिति चैयाम्यो योगिनस्वाछपा यलात् । मन्योऽसी स्वशरीरेण शिवलोकममीप्सति ।। ३८ निस्यत्ववान्छा यान्यस्य भूलोके मुनिसत्तमाः । अस्माकमीशी वाञ्छा वितेतु परिवर्तते ॥ ३९ न शक्नुमो वयं प्राप्तुं घान्छ। प्रत्येकमात्मभिः 1 तदुपायं यदानी येन वाञ्छितमन्नुमः ॥ ५० धुत्वैतदखिल तेषाममीष्ट स यतीश्वरः । विमृश्य मनसा भूयत्तानुवाच कृताञ्जलीन् ॥ ४॥ ध्यमष्टौ समुत्पन्न ब्राह्मणावेदपारगात् । कुरुवं शिवपुप्यानि शिवारामादिकान्यत: ४२ मचिरात्तेन पुण्येन प्राप्नुवन्तश्च वाहितम् । समाहुरप ते सर्व वयं तन्त्रीवशंगताः ॥ ४३ अत एयहि जीवामो मुष्टिमात्रेण सांप्रतम् । तृगञ्चापि न शक्तास्मदछेक्तुं ब्राह्मन् कृतः पुनः॥ ४४ मन्यानि पुण्यकर्माणि धनदीना हमे यतः । तस्मात्तत्ताशोपाय कृपया यद म: प्रमो॥ 'भुत्या यचस्तेषां पुनः प्राह जितेन्द्रियः । सूर्य शिवपुराणानि शृणुध्वं ब्राह्मणात्मजाः ॥ ४६ सादरं तेन पुण्यानि कृतान्पेव न संशयः । यो घेद यक लोके स तदिष्टफलं लभेत् ॥ ४७ इत्युक्ते तेन सन्तुष्टास्सप्रनयममी पुनः । इदमयहि नश्शक्यं सम्यगुक्त महामुने ॥ ५८ किन्तु शका वयं नैय पठते दातुमप्पणु । ईदृशेन्यः कय पात्पुराणानि क ईशः ॥ ४९ किं कुमोऽध महागण कथमेतद्भविष्यति । जितेन्द्रियः - इतो विदूरे नगरावनहारोऽस्ति पुत्रकाः ।। ५० नाना मपिपुरं तप कलि जित् विजसत्तमाः । ब्राह्मणशिवभक्ताम्यस्सकलधुतिपारगः॥ वसन्ति ब्राह्मणास्तर ये ते सर्वेऽपि तादृशाः । तेषामेव प्रदायाशे भोत्रियाणां महात्मनाम् । ५३ सदा शिवपुराणानि कलिजित्पठति स्वयम् । धनाढ्यो बहुमाग्यश्च सर्वदा शिवपूमकः ।। तु नैवतु गृहाति काचयापि शिवाश्रमी । ददाति शिवभक्तग्यो भोजनानि मुदायितः ॥ १४ यूय शिषपुराणानि शृणुधं तन्मुखासुखम् । इति तस्य ववश्रुत्वा स ते ब्रह्मचारिणः ।। ५५ तं नमस्कृत्य सहसा विसृपास्तेनचे मुदा । अगापिपुर प्राप्य प्रणम्य कलिजिद्विजम् ।। ३५६ तवन्तेयासिनो भूत्वा वसन्तिस्म ययामुखम् । सतविशवपुराणानि पठतो द्विजसत्तमाम् ॥ ५७ श्रोमिस्संह सत्रस्यस्तैस्साह्मणैस्सह । श्रद्धया सहिता भूता नित्य कलिजितोमुखात् ।। ५८ शुधनुई एमनसो लन्धस्वामीष्टसिद्धयः । शिवापदानश्रयणावर्षाद्गद कन्धरः ॥ ५९ ग्यापन्तरिशवमेवैकमनसो मुनियासकाः । मियमेनतु मासमेकमतान्त्रिता. ॥ ६. सर्वे कलिजितं भक्त्या पूजयन्तो दिवानिशम् । सेषांतु दुरित मय जन्मान्तरशतार्जितम् ॥१॥ पंक्षीणामभवत् "झिनं कृष्णपक्षौषधीशबद । पुग्यराशिसमृद्धोभू-पूर्वपक्षशशाइवत् ।। ६२ दुरितक्षपपुण्याम्पई स्वसामीप्टश्च लेमिरे 1 व्याधितो क्याधितोमुक्तः स्वर्णकान्तिरभूत् क्षणात ॥६३ नोकामस्यापि पुत्रस्य प्रामणीस्तःपुरे धनी । विश्चितम्नस्तस्यैव चामधन कन्यकाश्शुमाः ॥ ६५ चमिरे तं पति पित्राव प्रतिपादिताः । वैवाह्य च घन इत्त तस्मै तेन द्विजन्मना । - संकरण्य ·। यस्य 340 श्रीस्काग्दे महापुराणे स सधैं धनमादाय तामिस्सार्धं कृतार्थधीः । शंसन्छिवपुराणानां श्रावणं फलमुचमम् ।। १६ पुरं माय सुखं तत्र मुमुदे चिरमद्भुतम् । भन्यस्यापि बदौ राजा धनं पुत्राधिनो बहु ६५ व तेनोद्वाह वनिता तस्यां पुत्रान् शुभान यहुन् । शीघ्रमुत्गदयामास पुराणश्रवणादहो॥६८ विद्याकामोऽपि तनयस्तेषां मध्ये द्विजन्मनाम् । अयाप सर्वविद्यासु कौशल्यं कृपयेशितः ॥६९ प्रससादास्य वाग्देवी स्वयमेव सरस्वती 1 राज्यश्वर्यार्थिनोग्यस्य तनयस्य' द्विजन्मनः ॥ ७० ममा राज्याधिपतिः कश्चिद्राजा महत्तः । यदृष्टतनयोऽत्यर्थ विषयोऽस्याप्यकंपत । सदन्तरेऽस्य सचिवद्ध मेमो महागजः । तमिमं ब्राह्मणसुतं सिंहासन मुशनयत् ॥ ७२ स तेन लब्धराज्योऽथ मुद्देसैभ्यर्यमुत्तमम् । योगसिद्धिपरस्यापि सिद्धो योगशुभप्रदः ॥ ७३ स सेन सिद्धकायस्तन् खैरवारी बभूयह । अगुल्यप्रनिपातेन भूमेसयंत्र कंपनम् ॥ ७४ परकायप्रवेशादिसिद्धयोऽस्याप्युपागमन पाञ्छाशरीरेण शियलोकसमागमे ।। ७५ जगाम तेन पुण्येण शिवलोकमनामयम् । शरीरस्सुखं प्राप तत्र मोक्षमनन्तरम् ॥ ७६ एसे शिवपुराणानां श्रयणेन द्विजात्मजाः । प्रपेदिरे ते खाभीष्टं प्राह्मभूयमनन्तरम् ॥ ७७ समाविण्यपुराणानि भोप्तव्यानि मुमुक्षुमिः । एवमन्येच पयो लोके 'शिवपुराणतः ॥७८ भवणेन पर सिद्धि प्रातास्तुनमयनतः । प्रससघाता महात्मानः प्रापिरे गतिमुचमम् ॥७॥ धुरया शिवपुराणानि पशचः पक्षिणो मृगाः । प्रामुयुस्सहसा सचे शिवलोकमनामयम् ।। ८० मापणीभुतिर्षिमा घरत्येवमिति' धुतम् । युष्माभिरपि सर्वत्र मात्र कार्या विचारणा ॥ ८१ यस्मिम्ळिवपुराणानि देवो विप्राः पठन्ति धै। तस्यास्तृणगुआमाधा शिवलोकमयामुयुः॥८२ इतीश्वरेण कथितं देव्यै पृष्टेन सादरम् । तस्साच्छियपुराणानि ये पवलित पठन्ति ॥८॥ किम वक्तव्यमेतेषां गतिरस्ति परेति च । भक्त्या शिवपुराणानि यत्र यत्र पठन्ति घे ॥ ८४ शृण्वन्ति च सदा मां भक्तिभावेन चेतसा । तत्र तत्र शिवस्ताक्षात्लानिय फुयतेषया ।। ८५ करें शियपुराणानां भोतृणा परमेश्वरः । मपर्णपा सहैवास्ते मात्र कार्याविचारणा ९६ पठसामपि जिलामे पार्वतीशः मधीः । वसत्येव सदाकास जपत्ययकवालयः॥८७ मोशियपुराणानि यन्तमपि या सात् । पठन्तमपि dz स्वस्यामीष्टमयामुयुः ॥ ८८ भवस्या शिवपुराणानां पतार द्विजसत्तमाः । श्रोतारमपि या लोके योऽपायत्तयकाती ९ सेन देवाध मुनयस्तपिता नात्र संशयः । ये ये शिवपुराणानि पठते शृण्यपि पा॥ ९० कन्यादाम प्रयच्छन्ति भूदानमपि या च गाम् । हिरण्यं वसमन्यद्वा भूपणानि मुदाधिताः ॥ १५ पुण्येन सहसा शेषं पदमयानुयुः । यानि यानि 4 सेभ्यो मुदा प्रचानि भूतले ॥ ११ सानिमामि शिवायैव दताम्पेष न संशयः । ये लिखन्ति पुराणानि शियम्य परमात्मनः ॥ ९५ पुस्तके काकसे वापि भक्तिधासमन्विताः । पायन्ति धाक्षराणिस्युः पो पत्रे द्विजोत्तमाः॥ ९४ বয়াকে शियपुरे पसेत् । लिनिया पे पुराणानि पठते ब्राह्मणाय ते ॥ ९४ शियमकाप पैय हलकोटि समुदरेर । इह भोगानसौ भुक्रया पुत्रपौत्रसमषितः ॥ ९९ काशमेन विमान घाते शियपुर प्रजेत् । भक्त्या शिवपुराणागि प्रतिगृह्णाति पे निजाः ॥ ९॥ ते स्वपक्षन ये भोगान् मुक्या नि(तकामशः । व्योमयानेन दियेन शतनाणायुसेन ते॥९८ शिवलोकमनुयाय मोबस्ते शिवमनियो । ये शिकायत विमायया पाया R॥९ ·विमानेन सदिलोफ्यायतिष्यत्तस्य प्रोक्ता मनीषिभिः । महाहीनमिदं प्रोकं : डियमाणं परदः ।।७ पदेश काम्दे - एकोनपञ्चाशोऽध्यायः 341 वा शिवपुराणार्थ सरस्वत्यालयं शुभम् । वितानाघेरलंहत्य सुघालेपनपूर्णकम् ॥ १० व तानि प्रतिष्ठाप्य गीतयादित्रमशः । प्रत्यहं धूपदीपाचैनवेद्यैः पूजयन्ति ते ॥ot प्राप्य कोटिलिङ्गानां प्रतिष्ठाफलमुत्तमम् । भुक्त्या भूमण्डले भोगान् देवासुरसूदुर्लभान् ॥ १०२ चनेन किंकिणीजालमालिना । सिद्धविद्याधरादीनां लोकानम्येत्य वै कमाए ॥ १०३ प्र तत्र महाभोगान् भुक्त्वा संभाषिताश्च तैः । इन्द्रादिलोकशालेच प्रज्ञानापतिभिः क्रमाम् ।। १०४ नाता ततः पथ्यात् नाममासाद्य वै पदम् । परार्घकालपर्यन्तं तत्र तेनापि सताः ॥ १०५ कुण्ठभवने पश्चान्महाविष्णुसमाश्विरम् । उपिरवा वैष्णवान् मोगाननुभूप चिरं द्विजाः ॥ १०६ तस्य चाप्यायुपामन्ते स्कन्दलोकमनन्तरम् । उमालोकच गोलोकं क्रमेणाग्यस्य कालतः ॥ १०७ शिवलोकमनुप्राप्य मोदन्ते शिवसनिधौ । तस्माधिवपुराणानि श्रोतव्यानि हिजोसमाः ॥ १०८ नित्यश पठितव्यानि पुस्तकेषु विलिख्य च । दातव्यानि द्विजानियेभ्यशिवभक्तेश्य यादात् ।। १०१ तरेव प्रतिगृह्माशु पठितव्यानि सन्ततम् । मश्रद्धया पुराणानि पठन्ति न पठन्ति च (पाठयन्ति पठन्तिवा) ॥ ११० अन्वन्ति च न शृण्वन्ति (धावपन्ति) से वै नित्यमिनः । सदाशिव पुराणानि शियमर्मुवायुतैः ॥ १११ पठितव्यानि भक्त्या ये भोतव्यानि पुनः पुनः । अलं शहरमकानामन्यशास्त्रावलंबनैः ॥ ११२ मगन्तव्याग्रहारस्य पदवीश्रवणेन किम् । न पठन्ति पुराणानि न शृण्वन्ति च ये द्विजाः ॥ ११३ शिवभक्का मपिच ते शिवगोहीसमाः स्मृताः । ये शृण्वन्तीदमास्याने श्रद्धयाम्न पठन्ति थे ॥ ११४ तेषां सर्वपुराणानां पठतो फसमीरितम् । एतस्याख्यानमावस्याप्यर्थशो बामणोसमाः || ११५ वा सस्थालोकपावनः । स एव सर्वतीर्थेषु सातो यज्ञेषु दीक्षितः ॥ ११६ सर्वलोकप्रियच वै । शिवस्पविष्णोदेवानां ब्रह्मणश्चापि षा प्रियः । १५७ तस्मादेव मुनीश्वराः प्रतिदिन शैवानि मस्या परं श्रेयः प्राप्तिपथानि कर्णपुटकैर्युक्तैः पुराणाम्यहो । पेयान्येय विमुक्तये नरवभक्तैरयतेन ते मुक्ति यान्ति शिवेन साकमपिया सायुज्यमन्ये भियम् ॥ ११८ इति श्री स्वान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखपदे उपदेशकाण्डे भष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ एकोनपञ्चाशोऽध्यायः॥ शिवव्यापहारिणां पुत्राणामपि राजा यधः ॥ ऋययः- कथितानि स्वया मण्यसामिन भुतामिच । कृतार्थाः स घयं सूत त्वया ये नात्र संशयः ॥१ शियद्रोहस्तु संप्रोकरवया सूत असत. 1 शिवद्रोहस्तु कोवान वर्णयख यथासयम् ॥ २ मास्ति प्रतीकारः प्रायश्चित्तशतैरपि । पृष्टः कोवा शिवद्रोह इति सूतो महर्षिभिः।। माह तान् सकलान्वीक्ष्य सर्वशास्त्रार्थकोविदः । शिवस्य च शिवायाय समापेमवश्वयोः ॥ पाणामेषां विजोत्तमाः । व्याप्युपेक्षया प्रशाहीममक्षणकादिमा ॥४ दिनाशयेयो मूहात्मा शिवद्रोही सरितः । उपेक्षा नाम सा मोक्ता परेषां हियते धनम् ॥ ६ परिचयामसत्यापि यो वै विधारयेन्मूढो न सम्यक्तस्य पापिनः । एतेषां तत्स्मृतम् ।। भक्षणमीरितम् । एवं धनं घान्यजातं पक्षमामरण तयार शिवभकोऽयवान्यो सर्वलोकप्रियश्चैव । गुरुभक्तगणानाच प्पामपहरेदेसात् स्वय

·342
श्रीस्कान्दे महापुराणे
तपला
मावला।।।२४
आलयं
भवन क्षेनं वृक्षानारामकानपि । वापीकृषतटाकांश्च पदार्थानेवमादिकान् ॥ १०
खयं विनाशयेयो वै विनाशकमतोऽथ वा । विनाशकान्तवासन विनाशकनिरीक्षणम् ।। ११
श्रवणश्च तथा तस्य सर्शनं पापिनस्तया । तद्वाक्यपालनं तदच्छिबदोहप्रकीर्तिताः ॥ १२
पतान् षडपि शंम्वादीञ्छिवस्थानान्यपि द्विजाः । वेदान् विभूति रुद्राक्षमागमानपि शाहरान् ॥ १३
तथा शिवपुराणानि शिवबन्धकान् परान् । विनिन्दयति मूढात्मा शिवद्रोही स ईरितः ॥ १५
विनिन्दकस्य निकटे पर्तनं श्रवणं तथा । बीम स्पर्शनं तस्य तेन संभाषणं वथा ॥ १५
तद्वाक्यश्रवण तद्वनिछवद्रोहस्त ईरितः । एतान्निधेशने पण तीथे पुष्पवनेऽपि ॥१६
भन्पेषु शिवसंबन्धस्थलेम्वविरोधिषु । उच्छिष्टं यः करोत्यत्र शिवद्रोही स ईरितः ॥ १७
कृतस्तदुच्छिष्टं पीक्षणे स्पर्शन तथा । तेन संभाषणश्चैव शिवद्रोहास्समीरितः ॥१८
एवमादि शिवद्रोहं करवा केचन पापिनः । प्राप्येह भव (भप) दुःखानि याभ्यन्ते यमकिकरैः ॥१९
मचापि मतान् पक्ष्ये कांचन भूसुराः । परदेशाधिपः कश्चित् कीलकाण्यो महीपतिः ॥ २०
रामगिर्याइयं सोऽयं मगर शास्ति भूपतिः । तस्यास स्तरयासुराः पापजिनमुखा द्विजाः ।। २१
पापमिच्छनिश्चैव पीरजिस्योरजिसथा | चत्वारस्ते समुद्दिष्टास्तपयुद्धविशारदाः ॥ २२
सोपयित्व
भीन्द्रमरिमर्दनम् । पलं प्राप्य पर सशत्रुसंहरणक्षमम् ॥ २३
जिरया दिशय सकला राजसूयं महाक्रतुम् । चर्यि विषसंभारेश्चत्वारोऽपि
पित्याक्य मलायैव नित्यं तिष्ठन्ति पण्डिताः । कीलकोऽपि तदा तेषां पिता गोकर्णकं पयौ ॥ २५
शिवरात्री महादेषं सेवितु परमेश्वरम् । शिवरात्रियतं करवा तमासौ म्यवसरसुधीः ॥ २६
पमालानिपमेनैव ज्यामा सांचं त्रियंयकम् । ततः स्वदेशं संग्राप भटेरतियलैत्यम् ॥ २७
सवारस्तंनयासम्म पितुरने प्रतस्थिरे । तै पाप भवनं रम्यं सर्वातोधारस्सा ।। २८
तन सिंहासने स्थिया प्रेरयित्या मटान् स्वकान् । वपुत्रान् प्रेपयित्याज्यं स्वखधेशम व भूपतिः ॥२१
अन्तः पुरे स्वयं गन्तुमियेष मतिमानयम् । तथा तरपुरमध्यस्थं शिवजगिरीश्वरम् ॥ ३०
ये पूजयन्ति विभेन्द्राशयाविशयविभाषिताः । माययुस्तै नृपं द्रष्टुं शिषपूजापरायणम् ॥ ३॥
तदा पान्छ सानाजा शिवविधान् समापतान् । स्वागतं यो महादेयपूजासंसकचेतसाम् ॥ ३२
पूजा घरति किं शमोः पूर्वयम्यूनवर्जितम् । एवं झितिभुजा पृटर जगदुस्ते शिवदिशाः॥ ३३
स्वरप्रमावायलत्येव पूजा न्यूनविवर्जिता । प्रसनो नितरां शंभुः पूर्वयद्राज हे किल ॥ ३॥
पुस्तय शिवद्रोहः कृतः खलु महीपते । इति तेषां यचः थुत्या पुनः प्राह महीपतिः ॥ ३५
कोया मोहर तस्तैस्त शियस्य परमात्मनः । यतशहा पदरवध मन्तः पारमेश्वराः ॥३६
पति को पचषभुषा ते प्रोचुचनं । बीरजित्तय पुत्रोग्यमिएकानां शतद्वयम् ॥३७
पतीत्या ময়ম चकारामयमद्भुतम् । नियश्च तदासामिविशवद्रोहो भनेदिति ॥३८
तामय यो हादिषिकारी दुपाभवान् । धा विचिन्स्य प्रमुखास्तकिपानिरता गपि ॥३९
राजदष्यमिदं म रामा घेदाति स्वयम् । तदा कोषा महोप इति चोचुत्राशयाः ॥ .
पपमुक्वेय ते पापा एका ममपन् खलु । तनामनुस्रषघ गताः स्मो पाणीपते ॥४॥
भयोषामेतदति
वीरजितस्तदा । सोऽपक्षकार चोपेतां पुरस्ते प्रेरको पत: ४२
तदा दान संपुजा निर्गता स पपातयम् । पापारिदिरसाकमस्मारकेन मवेदिति ।।
प्रणामधुनामिति चिता पभूषहि । घोरजियारं घृतं ममेकं साप्रतम् ॥१॥

·वकार उपदेश काण्डे - एकोनपश्चाशोन्याय 343 डित्या चकार दुर्बुद्धिांगशाला मनोहराम् । तदानीं त प्रति प्रोतमस्माभिर्वचन मुघा ॥४॥ छेत्तयोग्य त्वया वृक्षो न शिवालयमापन. । महादोषो भवेन्यून समतानामिहाधुना ।। ५६ दस्य निशम्य वचनमस्माक योरजित्पुनः । क्रियते पागशाला हि कोदोषस्ते न वा भवेत् ॥ ४७ इत्युक्त्वा प्रेपयामास वासानुल्लवय मदनः । पूर्वेयुः प्रेरितसूरजिता कृष्णस्तु तावकः॥४८ शिवारामप्रसूनानि निनापास्मै भटः स्वयम् । मादाय तानि पापात्मा यभार सह भार्यया ॥ ४९ उदा कने निषेपि न घ शुधाव पापपान् । मस्मिन्दिनेऽपि पुष्पामि चाहत्य स पयो गृहम् ॥ ५० पवमेभित्रिभिद्रोह शिवस्य परमात्मनः । कृत समीक्ष्य पुण्यात्मा शियकार्यविधारक ॥५१ वीरयतो विरक्तोऽय प्राणांस्तत्याज भूपते । पोपकशिवप्नाणा मार्ताण्डोऽपि ममार हि ॥ ५२ पुष्पयन यस्तु विचारयति केमरी । विक्रमारयो जहाँ प्राणान् सदाशिवपरायणः॥५३ माणान्महात्मानस्त्रयस्तत्यजुम्बला । वय प्राणान् परित्यक्त शिवद्रोहतया नृप ॥५४ मशक्तवानास्तेऽन्याशमागस्यैवावच पत । एतच्छत्या वयो राजा चकार श्रोत्रयो. करौ ॥१५ पापजिन्नाम तनय समाहूय महीपति । आनयामाप्त तान् पुत्रास्तेन श्रीनपि तान् मटान् ॥ ५६ परिचर्यारतान् पाराशास पुरत स्वयम् । एवमाशा विघायैषा राजा प्राप्येश्वरालयम् ॥ ५७ पूजागृह यागशाला मित्या वृक्षानपीष्टका: । चकार शाहर घाम पाम नूतन महत् ॥ ५८ खस्य कोशगृहद्वारमुखाट्याच व यद्धनम् । तसर्व पहसानीय मुण्डमालां मनोहराम् ॥३९ किरीटमन्यामरण महीपतिः । अभिषेकच नैवेय कायामास वै महत् ॥ ६० तमलद्वारयामाल भूषणस्तैमहेश्याम । कृत्वैन निष्पति पश्चाच्छिवद्रोहस्य भूपतिः ॥ ६॥ शिवकार्याय ये वेह तत्यजुर्वीतकिस्यिया । विनिष्कृति धेचेपा केन श्रेति विचिन्तयन् ॥ ६२ प्राणस्यागं विना नैव निकृतिश्च मवेदिति । विचार्यचैव मनपा वहिकुण्डे महानलम् ।। ६३ प्रज्वाप निश्चयित्वाऽय कर पापजितस्तथा । भार्याया रत्नबराच गृहीत्वा फरमात्मवान् ॥ ६४ पपात भावयन्नन्तशिवमेव परात्परम् । तदा शीठोऽमवद्वहिर्जलयतस्य निश्चयात् ।। ६५ मार्ताण्डस्तया चिकमकेसरी ॥६६ ये तस्जुशियद्रोह दृष्ट्वा प्राणान्महायशा । वीरवतश्च तान् ददर्शाशु पुरतशङ्कराशासमुत्थितान् । तदा पपात पृष्टिध पोपी देवकरच्युता ॥ ६७ देवदुन्दुभयो नेदुर्जितांबुघिमहारयाः । तदा प्रसे दिधाम्टम्मुर्बुप फैलासमनिमम् ॥ ६८ भारुहा चाद्विजाकान्तो वृतो नानाविधैर्गौ । माइगभीरया घाया राजान यीय शहर ॥ ६९ अहो तब मति. पुण्या सर्वलोकातिशायिनी । त्यसमो नास्ति लोकेऽस्सिन्मपि मतिश्च तुला ॥ ७० तस्मानिष्कण्टक राज्य छत्वा कालमनेककम् । पुत्रास्विनीतानुपाच त्या पुण्य मदीयकम् ॥ ७१ मुक्या मोगाश्च विपुलानन्ते प्राप्नुहि मापदम् । इत्युक्त्या महादेवस्तत्रैवान्तरधीपत ॥ ७२ प्रसेदिषास्ततो विष्णु प्रसनेच महेश्वरे । ददौ विमानमेतस्मै सभार्याप महात्मने ॥ ७३ सतः प्रसनश्शकोऽस्य पुत्रस्य गजमुत्तमम् । दाया पापजिदारपस्या कीर्तयन्वयनरमम् ॥ ७॥ पाशीमि योजयित्याशु स्वोंक प्राप्तवान् हरि. । एव देवहुपतस्मन्तोषेण गृह गत ॥ ७५ पुत्रेण मार्यपा सार्क मुक्त्या मोगानखण्डितान् । पुनर्यिनीतानुत्पाद्य पुत्राम्छास्त्रार्थ कोविदान् ।। शिवपुण्यानि मीणि त्याने मोक्षमायान् ॥ ७E इति भी रकान्ये महापुराणे शकरसहिताया शियाहस्पखणे उपदेशकाण्डे एकोनपञ्चाशोन्यायः ॥ - त ·सुधाः । संपादिता परत्र भूषसः॥५ कुसमान्यमू । मानीय 344 श्रीस्कान्दे महापुराणे ॥ यथ पञ्चाशोऽध्यायः॥ देवालयस्थित कदलीफलापहारात नरकादि दुःखमाप्तिः ।। शिवालयभीकार्यार्थमिष्टकाध तथा इरद्रोही प्रायश्चित्तविवर्जितः।।। शिवालपार्थमानीता इएकाच मुघामपि । ममादिदेशानयेति धीरजिद्राजनन्दनः ॥ २ तासां यो हारको हारिनाम वीरजितो भटः । बानीता पैश्च भृत्यस्ता भटास्तेपीह मूतले ॥ ३ दण्डितास्मद्य पधैसे कृतागतः । नीता यमभटैश्शीघ्रमतिघोरे निपातिता।॥४ भद्याप्यनुभयन्येव घोरास्तास्ताच यातनाः । शिवारामतपच्छेदशिवद्रोहस्य छेदनार्थ कृतादेशो घोरजिद्राजनन्दनः । अधिकारी विक्रमाख्यइछेत्तारशशपूर्षकाः । ६ तेपीह निगृहीताश्च नरकैच निपातिताः । यमदूतैर्महाघोरैरतियोरे महाचरे॥७ मयापि पातमामिस्ते पीड्यन्ते बहुधामः । उद्यानपुष्पहरणमहाद्रोदस्य शूलिनः ॥ शूरजिन्नृपतिस्तस्य भार्याच पुष्पाणिदचतुर्निशि ताघुमौ ॥९ तो तयोरधिकारीच तीप्याव्यस्तटाश्यते । अद्यापि पीडितास्सम्यग्यमदतः परवय॥१. बहुधा पीडितास्तीने निरपेच निपातिताः । मघापि यातनास्तीया भुञ्जते दातिकुत्सिते ॥ ११ पते सर्वे दुमानः कपकोटिशतादपि । पारं न निरयांबोधेः प्राप्नुवन्ति कदाचन ॥ १२ संपामपि पापानां प्रायश्चित्तं श्रुतौस्मृती । निर्दिष्टं हि पुराणहर्मुनिभिश्च महत्तरैः ॥ १३ शिवद्रोहस्य चैकस्य प्रायश्चित्तं मुनीश्वरैः । महत्तरै निर्दिष्टं शास्त्रे घेदेऽपि वा फचित् ।। १४ शिवद्रोही घोरेषु नरकेपु च यातनाः । अनुभूयैव कल्पानामनातानि सिन्तरम् ॥ सय पपसे कष्टं हा हा द्रोहस्य भवम् । ये हरतीह देवस्य फलानि कदळीतः ।। तेयं परिम कयां स शृणुध्वं सावधानतः । अनदेशे महीपालो विघाता नाम नामतः ।। १ महाधीररसर्यायुधविशारदः । धर्मेण रक्षतस्तस्य पृधियी पृथिवीपतेः ।। कदाचिनारदः प्राप समामैन्द्रीमिषाहिराः । तमागतमृर्षि र सदसोत्याय भूपतिः ।। १' भक्त्या पदापासनमुखमम् । उपविष्टं मुनि पाइ मालियिनयान्वितः॥२. स्वागत ग्रह्मपुत्राय मइते भवतेऽधुना । ययं कृतार्था भगवन् पर्शनेन तव प्रभो॥ २ तथापि हे मुखायोजागिरं शुभुपुरादात् । माशापय महायोगिन् प्रसीद करपाणि किम् ॥ २२ समागतं ययेदानी कुतः कार्यमिहाति किम् । इति घुयात राजानं नारदः प्रत्यमापत ॥ नाम्पदस्ति महीपाल स्यया संभाषणाइते । पितुस्तयाप सन्देदो पकुकामस्समागत: ॥ २॥ पेन्द्री समां सुधमाश्यामप्यासे जनकत्तम । भवन्तं मन्मुखेनाइ पुण्यकृस्पं कृतीनूप ॥ २२ कुछ पुण्यमहोरात्रं पुण्येन खातिkणाम् । सरक्षेति सारदो भूपमप तस्य पुरोहितम् ॥ ३॥ मन्तिकस्य समालोक्य प्रोवाच सहमनिय । पुरोधासयं महीमर्तुस्त्यत्यिसुराणु भापितम् ॥ २५ पभिन्यो घरमौर्याप्यमानो वयोऽप्रीत् । मामालोषय महीं पातं प्रणम्य मावलिः ॥ २० मुने सो विधातुएं तासि पदि तत्सदः । तत्र मे तनयो मस्तस्प : पुरोहितः ॥ २९ मशिलायो विनीतारमा वर्तते न सकृतः । तस्मै कथय सादेशं मदुकं मुनिमम ॥३. भूपातमिस्पां समययनन्यधीः । पदामि पुधाप पदकम्पमादिक मई र गमिष्यामि विधानुः एपिपीपतेः । समां तत्रापि हे पुत्रं मा पुयां परितम् ॥ ३॥ पति पुयरत मामाद पिता तय खितः । मयोरकोशहरूपेण যদি प्रतिया सत्यसायो प्रणम्य पत्या यास ·उपदेश काण्डे -पश्चाशोऽध्यायः %3D गृहीतानि पुनलोभात् पुण्यलेशोऽपि नाहतः । पुत्रोऽपि हृदयं मेऽघेत्य, नाचिन्तयत्तदा ।। ३५ धनानि तानि सर्याणि यहन्यपि गृहान्तरे । स्थूगमले यिनिक्षिप्य नान्यस्मै भोक्तधानहम् ॥३४ दिं कृतमिदं कार्यमिति चिन्ताकुलंतु माम् । गृहीया सहसा निन्युर्यमदूता यमान्तिकम् ।। ३६ पाधन्ते मां दिचारावं यमदूता भयङ्कराः । तदद्यास्तु नमस्तुभ्यं तद्गृहीवा धनं दहु ॥ ३५ पुत्रपुण्यं कुरुयेति वदशीघ्रं तु मा विरम् । भूदानं कन्यकादानं गोदानानि पहन्यपि ॥ ३८ तिलान्यादि दानानि ददखेति पद प्रभो 1 पुनश्च मानाप्रभृतिनदीतीरेषु पुत्रक ॥३९ सहयभोजनं कुर्याद्ब्राह्मणेभ्यो मुदान्वितः । सघृतं ससितापूर्व स्पव्यञ्जनपूरितम् ॥४० पेन केनाम्यहं तीर्णयातनः स्वर्गमाप्नुयाम् । तथाद्य नारदमुने नमस्तव ॥ ४१ मवेति पित्रा ते प्रोक्त तस्कुलम्व यथामनः । इति राजानमपि तं पुरोहितसुतं मुनिः॥४२ उक्त्या जगाम प्रिदिवं सद्यः खैरगतिस्तदा । विधाता राजशार्दूलस्सोऽपि तस्य पुरोहितः ॥४॥ जग्मतुविस्मयं भूयो भूयः स्मृत्वा मुमेवेचः । चक्रतुस्तौ मति पुण्ये स्वपित्रोर्याक्यगौरवात् ॥ ५४ अजिता स्वगृहस्थूणमूलादुनृत्य तद्धनम् । शापि व पुनर्दत्तं पुण्याथै भूरि तद्धनम् ॥ ५५ अजितस्सर्वमैयुतगृहीत्वा स्वरयान्वितः । गङ्गादीनां नदीनाच तीरे व पुरेपु च ॥ ४६ पुण्यक्षेत्रेषु सर्वेषु काशीकाशीपुरादिषु । भोजयामास घे नित्यं ब्राह्मणानां सहस्रकम् ॥ ४७ दीनान्यकृपणानाथदरिद्राणां परवशतम् । भूदानानि च गोदानान्ययुतानि ददौ मुदा ॥५८ कोटिकन्यामदानानि ब्रह्मणेभ्यो ददौ कृती । मागे मार्गे मपां कृत्वा जलदानमकारयत् ॥ ४९ पुष्पारामाणि भूरीणि रोपयामास तद्धनैः । समुद्रकवपामार्गपु तटाकानपि भूरिया ॥ ५० खात्या खात्या च तत्रापि रोपयामास पै दुमान् एकस्सित्तीर्थ तीरेऽसाधेकसिन्दिवसेऽजितः ।। १ यच्चकार सकरपुण्यं तेनैव सुकृतेन वै । तपिता तेन पुण्येन मरकारित्रदिवं गतः ॥ ५१ दिव्यं विमानमा दिव्यस्त्रीशठसंकुलम् । अनुसूय चिर काल स्वर्गभोगमनुत्तमम् ॥ ५३ धन्येषु दियसेवेषु यानि पुण्यायकारयस् । तेनोत्तरोतरं वगै पिसा लेमेऽधिक मुखम् ॥ ५॥ एवं नदीना तीरेषु फुल्या पुण्यान्यसौ चिरम् । कालेन नर्मदां प्राप्य विन्ध्यपादे महत्तराम् ॥ ४५ सरत्या सन्तर्प्य देवन् कृतमायाविधिर्द्विजाः । दानान्यपि च दत्वाञ्च ब्राह्मणानाच भोजनम् ।। ५६ एकस्मिन्दिवसे तत्र ब्राह्मणानाच भाजनम् । प्रयच्छत्यजिते तस्मिन् पृतस्पफलस्सह ॥ ५७ नालमासीत् विजाप्रयाणां केषां चित्कदळीफलम् । ततस्सर्वेषु मुसु हप्णी सिप्टर य तदा ॥ ५८ अजितो दुःखितो भूत्वा समाग पुरोहितम् । शीघ्र विप्रयरेदानी कदलीफलमानय ॥५९ शतं नालमत्सद्यो यत्र कुत्रापि माचिरम् । उक्तवन्तावाचेदमदानी सुलेमम् ॥ १६० भापमामात्तदानीतं यः पाश्वो भविष्यति । भोकन्यं ब्राह्मणेरय नियमोध कथं भवेत् ॥ ६॥ विष्याटव्यां विशेषेण येषां नालममफलम् । सेम्यः प्रयच्छ द्विगुण भ्यः परश्यो विशद्वया ॥ ६२ इति वादिनि वै तस्मिन्नजिता पुरोहिते । जितस्तं पुनः प्राह कण्टे निक्षिप्य यै करम् ॥ ५३ अवश्य नतमसो मे न मधेयर रेनवा । नया कुछ ममामीट पुरोहित नमोस्तु से ॥१४ इस्युक्ते तेन चै तसिधिन्तामतिमहीयसीम् । अवाप्तरन्तं परममाधिनाच समन्वितम् ॥ १५ गन्तिकस्यो द्विजः प्राइ पुरोहितमिदं वचः । पश्यान पश्चिमे भागे घृक्षपण्डसमाङ्कलम् ॥ ६६ भीमेश्वरमिदं स्थान मीमेश्यरसमास्यम् । मनेककदलीपण्डैरलतमिदं पुरम् ॥१७ ·नैव दमः ।। 1346 श्रीरशान्दे महापुराण तत्र घे शतनिष्कस्याप्पस्त्येव फदळीफलम् | सतीर्थाश्ये पदत्येवं त्वरथा स पुरोहितः ॥ ६८ स्वभृत्यान् प्रेषयामास दवा बहुपर्या मुदा । गत्या तत्रेश्वरस्थाने तदीया पुरुषास्तदा ॥६॥ पणार्थ पूजकानेते पप्रच्छुः कदलीफलम् । पूजका नोऽद्य नैवालं देव्याश्च परमेशितः ॥ ७० फलं यूयं गच्छतेत्यवदग्रुपा । ततस्ते सहसा पेत्य फलाथै ये समागना: ॥ ७१ राजाधिकारिसविधे पणान् इत्या फलार्थिनः । सेन साकं समागत्य पुरुषानिदमब्रुवन् ॥ ७२ विद्यन्ते वोध कदळीफलानि यहून्यहो । इत्युक्त्वोपरि संत्यज्य पणानाजोपसेवकाः॥ ७३ पकस्मिन् फरळीयो पावन्ति फलितानि हि । तान्यादाय मदानीत्या ब्राह्मणेभ्यः फलान्यदुः ॥ ७४ यावतां नालमभवद् ग्राह्मणानामशतितम् । पुरोहितोऽधिकारी च नृत्ताव्यस्त्याया च तौ ॥ ७४ यावदीशार्चका राज्ञे न घदेयुस्त्यरान्विताः । तावद्वत्वाऽथ वै राक्षे पूर्षमावण्पतुर्भयात् ॥ ७६ বিয়ের वृत्तान्तममदानस्य वैभवम् । बजितोऽयमातिप्रोत्या तीथें तीर्थे च सर्वदा ॥७॥ बनदानपरोऽत्यय स्वर्णदानपाव वै। मृष्टानं ब्राह्मणेभ्यो दि प्रयच्छति कृतीतराम् ॥ ७४ तदर्थमद्य पूर्वाभीमेश्वरशियालये । शतन्दशपणान् दत्वा विमोतं फदळीफलम् ॥ ७९ भुञ्जतेस्म द्विजारसम्यक् पूर्वार्नर्मदातटे । तदुपभुत्य राापि सन्तोपेण पुरोहितम् ॥ ८० अधिकारिणमन्याशु प्रेषयामास पूर्ववत् । गजितस्यापि सुप्रीतो ददौ प्रियमुपायमन् ॥८t 'तो गृहीत्या 'जग्मतुः राशा दसमुपायनम् । गतयोस्तु ततः पश्चादीमेशालयपूजकाः ।। ८२ राजानमेत्य तत्कर्म समावण्युपशुचाफुला: 1 राजन् कदाचिदपि या शंभोस्तु काळीफलम् ॥ 'अभिषेकञ्च नैवेद्यापविनं भवेदिति । ममाभिनव विक्रीतममिपेकनिवेदने ॥ ८४ 'यथा मोमेशियमो न भवेतचथाकुरु । अवमत्याध मस्मनजितस्य पुरोहितः ।। ८५ सहाधिकारिणाभ्येस्य दत्या दशपणान् पलात् । छित्या गुच्छे स्वहस्तान्यां जग्मतुः पृथिवीपते ॥ ८६ इयतापिन कालेन न दृष्एं पुनरीशम् । शिवद्रोतमामानी निन्यतः कवळीफलम् ॥ ८७ थुवापि राजा तद्वाक्यं लयीमास्ते सनिय । दत्ताः किल पणास्तेन देवाय प्रयतो धनम् ॥ ८८ इतः परं नैवमिति प्रेषयामास तान्नृपः । तमेवं वादिनं भूप मिन्दन्तो मनसाचकाः ॥ ८९ 'अयमेव शिवद्रोही म तापिति शुचान्विताः । जम्मुभीमेश्याभ्याशं राजाऽपि भयनान्तरम् ॥ ९० . रामापहारिणस्तर्यामुमोचयदशक्षितः 1सेन पापेन महता पितरं तस्य भूभुजः ॥ १॥ मरके पातयामासुरिन्द्रलोकारसुदारुणे । सोपि राजा तदारग्य पीडितो राजयक्ष्मणा ॥ ९२ :अन्तोदितादेव पृथिवीपतिः । पातितस्सोऽपि नरके यमदूतैर्भयंकरैः॥ ९३ सामन्तेन हुतं तस्य राजपच नगरच तत् । पुरोहितच सहसा नेत्रे उत्पाक्ष्य यथा ॥ ९४ शाद्विधामयामास सोपि प्रध्राम भूतलम् । नेत्रवणेन सेनैव ममार बिजने कचित् ॥ ९५ तथापि नरके घोरे पातयामासुरक्षसा । यदा शिघालयानीतं शिवार्थषदळीफलम् ।। ९६ सदानीमेव जनको निरये पातितः पुनः । क्रमेण मरणं प्राप्तमजितस्य पुरोहितम् ॥ ९७ तम्यापि पितरं घोरे निरये पातयन् क्षणात् । पेनेदं ब्रामणेनोकं तदानी कदलीफलम् ॥ १८ भीमेभ्यरालयेऽस्तीति सोऽपि पनत्वमागतः । साम्ययः पतितोयोरे रोवेतिमपकरे ॥ ९९ राजाधिकारी नृत्तोपि सर्पदयो ममारहि । पातितापि निरये शासनेन यमा धे॥ १०० फलानि सानि येभिशितानि महात्मभिः । पां महोदव्याधिरासीकटं द्विजामिनाम ॥१०॥ महागडेन नेय पेदिरे । साधयाय महायोरे मरके पातिता क्षणात् ।। १०१ ममार पशवश्च ·उपदेश काण्डे - एकपञ्चाशोऽध्यायः 347 कडळोपालगुच्छस्यच्छेत्ता इसन केसरी । ब्राह्मणस्सोऽपि हस्तानपिळकाभिप्नदोईतः॥७॥ निरय सावियोघोरे यमदूतैनिपातितः । इत्य राजापुरोधाश्च तदीयश्च पुरोहितः ॥ १०४ रसोऽधिकारी भृत्याश्चयक्ता मोक्तार एव ते । छेचाव सान्ययास्सर्वे नरके युगकोटिपु । यद्याप्यनुभवन्त्येव यातना न हि निकृति. ॥ or इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसहितायां शिवरहस्यस्खण्डे उपदेशकाण्डे पज्ञाशोऽध्यायः॥ । ॥ अथ एकपञ्चाशोन्यायः ॥ शिवभूम्यपहारात् नरकादियायिघ दु ख मामि ॥ शृणुध्यमृपयो भ्यशिवक्षेत्रापहारिण. । दुर्गति पान्तियामर वस्मितामद्य मानवाः ॥ १ विप्रास्तरिहाराय शृणुध्वमवधानतः । गृहलेस्ति महीमागे भूचकाप्य महत्पुरम् ॥ २ तथास्ति सविता नाम ब्राह्मणो घेदपारग. । शान्तो यहुधनी विद्वांस्तस्य पुमानयोऽभयन् ॥ ३ तेपा ज्येष्ठो महामागो धार्मिको विनयान्वितः । हरीश्चारय तथास्ति स्थान शभोरुमापतेः॥४ तस्मै देवाय वै धीमान् भागमेकमवात्स्वयम् । नैयेद्यार्थे द्विजयठो विरक्तोऽदिनान्तरे ॥५ सन्त्यज्पारमधन भूरि ययौ बदरिकाश्रमम् । तत्र चने तपो रम्य ध्यायश्चिापदायुजम् ।। ६ तत्क्षेत्रमासा कन्छियक्षेत्रदिक्षय. । ततस्तस्य पिता-येत्य सरोध विलपानुपा॥ ७ पुत्रो मे पित्तप्तधान्तमना यत्किञ्चिदाचरत् । निर्गतच पृहान्यो बनान्तरममाव्यम् ॥८ कि पाग्यनुश्या दत्तमस्माकं वदताधुना । धर्मशासमपत्र चा दत्त भ्रान्सेन सुनुना ॥९ परिहास्यमिद किं घा वयोगस्तु कीश. । भ्रान्तेन चास्पताण पत्त नेतद्भवस्मृतौ ॥ १० भय हर वृषा माता गच्छतेत्ययदटपा । तेन दत्तमदर तदित्येव बहुधामणत् ।। ११ तेपा तेन तदान्यो य फलहस्तु महानभूत् । राशे निषेदपामासुरन्योन्याविशादिताः ॥ १२ घिदस्य राजा त नि दत्त देवाय तापुनः । म नियतेत वि(१)पर कम्पायच न संशयः ॥ १३ गच्छ दुप्रेत्यमरसपत् । तदारभ्य ताक्षेत्र शिक्षेत्रमापुनः ॥ १७ तस्मिनाजनि नये कलहे समुपस्थिते । पुनस्सद् प्राधण. क्षेम जदार पदान्तरे ॥ १५ सामन्तराजा तदा शहार पलवास्तदा । स तु नीतिपरो राजा धर्मपापालपम्मदीम् ॥ ११ पुनश देवाषितस्तसै राजे न्यघेदयन् । सोऽपि रामा तमाय धान्य मयोप्यशापयत् ॥ १७ मतमोगसमुद्घान्यान्यपिय तस्यैतदपराधस्य दापपत् ।। १८ पुनध पविषयानिराकारयवसमा । दुसितस्सोऽपि पिमोऽपि देशादेशान्तर भ्रमन् ॥ १९ समाय मगधं देशमदाक्षीतम्य भूपतिम् । तसं निघेपामास स्वगृचान्तमपायथा । २० म राजा तद्धिज मामांमधिमेति भापपन् । मभृति पिमेन्द्र प्रत्याः मरसमान्तरम् ॥२॥ समन्येस्य कृताशीस्त्य मा तिष्ठ पुरे सुखम् । तस्मिन्निति स्थिते सम्र तस्य . पुरोहितः ॥ १२ पिशान्तायस्माद शिशोहितमो भयान् ! मपन्त किमुपादच मा मुभोपपातकम् ॥ २३ হিলারি हन्यादेयाविचारयन् । परिचाय शिवद्रोदी याय इत्युप्यते बुध.. स्वपा নষিদীয়বার য় दिसायम या इम्मि नोपेथुना पाहतस्य मदनमः ॥२५ शिमपद्धन भुश्य दापयत् । सर्वस्वमपि त ॥३४ ·348 धीस्कान्दे महापुराणे स्थाज्या मयाऽसवोऽयेति कस्यचित्पृथिवीपतेः । पुरुषम्य करात् खतमादायास्यान्छिनधिः ॥ २६ तत्वस्मै चुकोपाशु राजा मौात्पुरोधसे । तस्यापि क्रोधताम्राक्षः पुरोधादिशर माच्छिनत् ॥ २७ शिवद्रोही विश्व राजा च निहतो क्षणात् । पुरोहितेन किमिति सनदा नुपसेवकाः ॥ २८ छेत्तुं महतसुयुक्तास्ताडितुच पारिवताः । अन्योन्याच्छिदन सर्वे प्रजच परस्परम् ॥२९ तापामासुल्योन्य देवेन इतबुद्धयः । एतत्सर्व समालोक्य सुमित्रो राजनन्दनः ॥ ३० पुरोहितं तमन्येत्य प्रणम्य म कृताञ्जलिः । भो भो विशान्त भगवन् भवता किमिदं कृतम् ॥ ३५ किमर्थं संहतो विप्रो देशान्तरसमागतः । राजाच हृतः क्षिप्रं घाझगेन त्वयाऽधुना ॥ ३२ निमित्तमप्र किंवान् धद मद्य हि पृच्छते । कयं होते भटा ब्रह्मन्नम्योन्यं निधनं गताः॥३३ स्वमेव लाक्षादीशान इति मे निश्चिता मतिः । वद ब्रह्मन्यथात प्रत्याराहि साधयः ॥ ३४ विशान्तोय पुनश्शातः मोवाच नृपनन्दनम् । अयं देशान्तराद्विपश्शिवक्षेत्रापहारकः ॥३४ अर्बभाग्यो जनैर्दुष्टो मानितः पृथिवीभुजा । संहृतस्तस्मणादेवमाततापविशंकितम् ॥ ३६ तत्माहापरतो राजा भेयसे संहतो मया । ईशाभावशादेते चान्योन्यं निहता भटाः ॥ ३७ शुवैतदखिलं पुत्रो राक्षः प्रोवाच तं पुनः । मीतमीतः प्रणम्यैनं छतासलिपुटः स्मयन् ॥ ३८ साधु साधु स्वपा विद्धन् संहृतः पामेशितुः । क्षेत्रापहारी लोकेऽस्मिन्नाततायी न संशयः ॥ ३९ तत्साहाय्यरतो राजा तन्द्रटार स्वयं हताः । इदानीं मम विज्ञप्ति कणे छत्वा विधीयताम् ।। ५० पते कृतैनातः निममस्मयोऽभिवृद्धये । निगृहीता न सन्देहस्सत्यमुक्तं द्विजाधुना ॥ ५५ छिम्धि मे शिरो ब्रह्मन् सजीवालरियमे मटाः । अपराध क्षमखाद्य प्रसीद द्विजपुलच॥ ४२ राजकुमार प्रहसन्निय । स्यं राजपुन कुशलघुद्धिरेष म संशपः ॥ ४३ पितुः फ़्तापराधस्य शान्वोत्थानं न सांप्रतम् । जनानां पुनरुत्थानं साधु प्रार्थितवानसि ॥ ४ भटामिति पुनस्सासूधकार शिवतेजसा । भन्योन्ये प्रहस्तोऽपि तत्क्षणेन निवारिताः ॥ ४५ ऐतशिल राजकुमार खपुरोहितम् । सविस्मयस्तदा भूयः प्रणनाम पुनः पुनः॥१६ तदेव महमा तत्र पुपवृष्टिर्दियाव्युता । देवदुन्दुप्रयो नेटुर्दिषि संकुलनिस्सनाः ॥ ४७ माविरासत्रभोदेशाहणेन्द्राशिवसमता: | सविमानासमभ्येत्य मोचुस्ते ते पुरोहितम् ॥ ४८ इयत महायुद्धे कृतकस्योऽसि भूसुर । मारुहोई विमानाध्यमायाहि शिवमन्दिरम् ।। नन्दीश्वरसमादेशाशीमाकैलासपतम् । इति सेते समारोप्य विमानं सर्वगामिकम् ।। सपुत्रपौत्रपनि सएन्धुसखिसंमतम् । म्राजमानं स्वरपुषा निन्युः कैलरममुसमम् । स्वपुषद सवितामा विप्रो दिजाघमः । अपहस्य शिवक्षेत्रमिहिवासीय निधन विनेगुस्तान पुत्राय भार्या दुहितरः इनुगः । पञ्च निर्धनो भूया देशाद्देशान्तरं गतः॥ ५ तापि सहनिहतो बाहाणेन विशेषतः । यमदूतातिरैनित्येषु निपातितः भनेककारपर्यन्तमयापि न नियतते । राशाच तस्य चाकस्सात्साहाय्यनिरतो हतः।। नियेपुर तस्मातितोऽसाधुसमः । सपासप अन्तूनां तुरपसे धुपम् ॥ भद्यापि नितीणों इति भी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितापां शियरहस्यपण्डे उपदेशशापदे एकरवाशोभयायः ।। पुनराह दिजो বর नित्यानैव भूसराः ५६ ·उपदेश कापडे -दिपञ्चाशोऽध्यायः 349 ॥ मय दिपायोऽध्यायः॥ पमेन युधिष्ठिर प्रति शिवव्यापहारि नरक प्रदर्शनम् ।। अतःपरं प्रवक्ष्यामि मुनयो द्विजसत्तमाः । पशुश्छ्यिस ये चोके हरसि मनुजाघमाः ॥ १ ते यान्ति यो गति मूदास्तदीयां यन्म्यहं कथाम् । पाण्डपुत्रो महागजो युधिष्ठिरसमादयः ॥ २ सत्यनन्धो महामागो धर्मपुत्रः मतापवान् । शमित्या भ्रामिस्मदुर्योधनपुरोगमान् ॥ ३ मवतीय महीमारमनन्तमहिमापदः । मन्ते जगाम - दिवं सशरीर: प्रतापवान् ॥ ४ मग्यमार्ग दियः प्राप्य पितरं घमंमारमनः । प्रणम्य तस्थिवांस्तत्र धर्मराजेन पूजितः ।। ५ चित्रगुतादयस्तत्र धर्माधर्मविचारकाः । इदसूचुस्तदोमध्ये यमं प्राबलयो द्विजाः॥६ अज्ञातथभगवतीय सुहती कृती । दिवं प्रयातस्मरतेदुरापमकतारममिः॥७ पुराऽनेन नान्द्रेण शन् संदरता रणे । असत्यमुक्तमेकेहि निर्व-पेन महीपता1८ तत्यापशान्तये देव नरकाप पश्यतु । तथेति तद्वचत्वा यमोऽनेन महीक्षिता ॥९ सह पाताळमश्येत्य दर्शपामास ये प्रमात् । नरकान्यातनास्सर्यातनत्याना दुरात्मनाम् ॥ १० मानलास्यारो भुजानान्यातनामतान् । विलोक्य सहमा मीठो धर्ममालोपय धर्मराट् ॥ ११ पप्रच्छ पाझलिस्तिष्ठन्नेमिरेनस्तु किं कृतम् । एतत्यहि भायन् पृथ्टते मामीश्वर ॥ १२ इति पृष्टो पमः प्राह पुत्रमालोक्य निर्दिशन् । शिवद्रोहपरोने गुण्य सावधानतः।। १३ अवस्ये महीमागे देशेऽस्ति बसुघापुरम् । तर कश्चिविशश्रेष्ठः पुण्यराशिरनिन्दितः ॥ १४ विप्रो मणिरि सिख्यातस्तमिन्द्रः स्वर्गमानयत् । एक तस्मै ददौ दिप्य भूषणं प्रीतिमानमः ॥ १५ इदमामरण विनियं निष्कमहस्रकम् । प्रस्ते तत्ममादाय फुल्पुण्यमन्त्रितः॥१६ भूलोके स्वरयेत्याशु विपसर्ज पुनश्च तम् । तथेति भूमिमामाघ पुनःपुण्यं वकारतः ॥१७ कदाचिरप्तकलान् धर्मानन्यति टत् द्विजानणीः । गोदानानि सहस्राणि ददौ प्रीतमनाद्विजः ॥१८ सहस्नेषु घसन्तेवाशूलिनः । एका गौस्सना तामिस्तामपि पददी द्विजः ॥१९ एकोत्तरसहयं तदस्तु युध्येति दृष्टधीः । अभ्येत्य घुऋशुस्तस्मै शिघालयसमकाः ॥ २० देवरेचस्प वसन्तेश्वाशूलिनः । मानुष्टोऽपिच रद्धोपि ताने यमदत द्विजः ॥३१ मद्देन्द्रेण घनं दत्तं विभूपणसमुद्भयम् । यसम्तेशेनय पुनारिय दानहेतये ॥२२ गच्छतेति च तानुक्त्या न मुमोच तदा व गाम् । मर्चकाः सिनमनसोराक्षे स न्यप्रेदयन् ॥२३ में विद्यारितमेतेन रासापि विमुखेन वै । तन्मात्री निकटे तिष्ठवाजात प्रत्यमापत ॥२४ राजन् किमिति नोपेक्षा कार्या देवपशु प्रति : मसापयश्यं दण्ड्यो हि शिवद्रोहविचारतः ॥ ३५ राजा तमाह देवेन्द्र मियोऽसौ द्विजसत्तमः । असामिव दण्ड्योऽसौ येनकेनय गच्छतु ।। २६ मन्त्री:-शिवगोहीएई राशि न स्यातव्यं मयाऽधुना 1 उक्सवै निर्जमामाशु वनं प्रकृतिपुनः ॥ २७ पाच्यापिछताइसवें बिनिन्ध पृथिवीपतिम् । शिवद्रोहायमेयेति जग्मुः स्व संनि तमम् ॥ २८ एवं गते बहुतिये विशालो राजयः । समीरमानशामास वर्ग कोपेन संभितम् ।। २९ मानेऽपि विशालेन सुवीरो हागतो धनात् । सुधीरस्सतु कालेज मिर्धनस्समपयत ॥ ३० खिन्नथिन्तो पो दाप कुटुंबमरणाय वै । धेन्द्रस्तु विदित्वैतमुधीरस्य मनोगतम् ॥३१ पयामात सुरमि कामधेनुं सुरारिहा । सुवीरस्य कुटुंवं स्यं रस घेनो यशसिनि ॥ ३२ ॥ मुगः 83 ·द्विपः ॥ ३६ 350 भीस्कान्दे महापुराणे धने पक्षति पुण्यारमा विसहीनोऽध सदै । तदाहां शिरसा कृत्वा कामधेनुस्वराग्यिता ॥ ३३ धनं शीघ्रमनुवान्य ताकुटुंये यभात्यै । भन्नाzत्यह घेनुपने कामधुगुचमा ३० सुधीरेतिष्ठति सुखें कुटुंपेन बनान्तरे । विशाल पितोऽस्यर्थं वनं प्राप ससैनिकः ॥ ३५ पलात्कारेण तं सधो गृहीत धनवासिनम् । मायेमार्ग महीपालमपरेषुषेने श्वरयायेत्य इन्तिम मदेन नि ! हाहेति विलपम्तस्तस्सैनिका नगर प्रति ॥ ३५ निवृवास्ताक्षणाव निहते तन राजनि । ममिषिकश्चित्रसेनो राज्ये सरसूनुरखसा ॥ ३० सुवीरमप्रिय प्रहरसमात्यदरण्यतः । सुधीरः युनराहेदं रामानं इतक्मत्रतः ।। ३९ सतु विप्रमणिद्रोही शिवस्म यदि दण्डितः । मागमिष्यहमरिहनितिस्पैरन्यचोदयत् ॥ ४० सदानीमेष भूपासकुमारः कुशलाय वै। माइप तं विप्रमाणिमतीव पक्षातरम् ॥ चोरोऽसि वित्र दुष्ट स्वं शिवधेनुप्रपाहरः । मादात् द्विजन्मने यवं चोर एवासि भूसुर ।। ४२ चोरो मुञ्चति वै दोष निगृहीतोनु पचमुम् । (चोरदो भजेदाजा निगृहीतो न यधयमिति चपाठ) इत्यसौ निगृहोता कुमारेण महाधिणा । ४३ सन्तुष्टोऽथ महानिन्द्रः प्रादुर्भूय तदैवतु । गृहीत्वाऽभरण तंतु पुषीराम ददौ मुदा ॥ ५४ पुष्पवृष्टिः पपाताशु सुरेन्द्रपुरुषाहता | गते महेन्द्र सहसा देवलोकं यथापुरा ॥ ४५ गोप्रतिग्रहकर्ता कच्छदेशकतालयम् । बसनामानमवनीपतिपुत्रः प्रतापवान् ।। २६ शिवालयपशुस्सेयमिति प्रात्यापि दुएघीः । कृत्वा प्रतिप्रदं देशदेशान्तरसमागतम् ॥ ४७ মৗমায় पुरुपैविदितागसम् । स राजा सच तां गाच सहसा निजसेवकैः ॥१८ सहसा खमः स्वात्मशुद्धये । गां देखाय पुनर्वत्वा तस्यने द्विजन्मनः ॥१ पत्राट्य विषयात् स्वस्मात्पुनः अषयत्क्षणात् । सोऽपि कालेन निधनं प्राप विभो विलोचनः ।। १० दाता प्रतिग्रहीता राजा चोपेक्षकस्तयोः । नीता यमभटभीमरसिते निपातिताः॥५ मानलास्याभिधे घोरे नरके कालमक्षयम् । सेपां घंशोद्भयाचापि युधिष्ठिर निपातिताः ॥ ५२ भुत्वेति पापय स्वपितु पुरोऽतिविसितः । मनुश्या पितुः पाप त्रिदिषं व्योमयानतः ।। ५३ सूतः • उक्तं मयाघहरणापशोषस्य यो गतिम् । प्रापुर्दाता पहीता च तटस्थस्तदुपेक्षकः। तदीयाययानमधुना कि भूयाभोसुमिष्णय ॥ ४ इति श्री स्काम्दे महापुराणे शंकरमंहितायां शिवाहस्यखारे उरदेशकावे विश्वासोश्यायः मानपामास ॥ मय त्रिपक्षाशोन्यापः॥ देपदास्यपहारिणः भग्निज्वालायुत पजातामे पापनम् ॥ मत प्रयच्यामि दत्ता पममुद्रिताम् । हस्तां धमी नारी हरस्य णुताधुना ॥ पुरा बतुर्मुखो देषो दि रखिलं जगत् । मारध स सुध्येतं चचार परया मुदा ॥ ३ पंपामिनी कालाभरकानयलोकपत् । तम्माये कतिरिदमनियन् पासमधा ।।। भाष्य ·मत पर न त उपदेश काण्डे --निपश्चाशोऽध्याय 351 गातव्यमित्यवोचत्तवाहनम् । इमे दुरात्मनिलया नावलोक्या मया इति ॥ ५ ततो हसतमाहेत्य किमेते नरका प्रभो । नेपावलोकिता देव त्वया किं घात्र कारणम् ॥ ५ शिवद्रोहनिरतावामभूमय । एते नैवाघळोफ्यास्स्युनिवृत्ताविति तौ तदा ॥ ६ नरकाणाच तेपातु मध्ये उलितपायके । वनस्तमे निषन पुरमेण कृत खा ॥७ माधि इस पाच किमेतेन कृत्यिति । ब्रह्मा स्वस्थ वृत्तान्तमिति प्रोवाच तत्कथाम् ॥ ८ सौपदेशे नगरी सौरास्या विदिता शुभा । वैश्यास्तत्र सुदवाक्यो धार्मिको धनवान् कृती भकृत्रिमेण वाणिरुप करोति बहुधा सदा । भद्रकाळीपदामोजसपर्यानिरतोऽस्यहम् ॥१. विख्यातस्सर्वदेशेषु सर्वभूतदयापर । सायानिकी सौहभाय प्लषेनार्णयमभ्यगात् ॥ ११ दीपान्तरालमादाय बहुकालमन्त्रित । निवृत्तोऽर्णवमभ्येतु वायुना निहतप्लव ॥ १३ वन्यौ सुदत्तोमनसा भद्रकाळीमन-पघी । तदानीमेव तद्भवस्या भद्रकाली महार्णयात् ॥१३ त सा ससैन्य सधन प्रापयामास तद्गृहम् । तदखिल सर्व सुदन्छ तमपूजयन् ।।१४ कदाचित्तस्य करपाणे प्रवृत्ते नागरा जना । तगृह प्राप्यमुमुदु आमास्सछता धनैः॥ १५ नटा पिटाच गणिकादशैल्पा धन्दिनस्तथा । सौरेश्वरालयस्याश्च नरानार्यश्च सकता ॥१६ सर्वेऽपि प्रेषितास्तेन ससकारमतान्तरे । सोरेश्वरालपे काचिद्रमणी पचिनिसा ॥ १७ ता दृष्ट्या मोहितो वैवपस्तस्या रूपेण कामुक । स्वगृहे स्थाप्य ता तन्वी तयारात्रौच संगत ॥१८ गन्तुमिच्छन्ती शिवापतनकर्मणे । मानकरी भूयश्चेटीमन्यामचोदयत् ॥ १९ सा चेटी प्रेषयामास प्रमार्जतपटीयसीम् । ता दृष्टाऽधिकृतास्सधैं वैश्यचेटी बिना तया ॥ २० मपृच्छवैश्यमाहूय मुञ्च त्वं तृपचिह्निताम् । किमनचानया पेट्या नया शिवालये ॥ २१ पृष्टयरस्वपि तेव नामुमसनगर्यित 11 अचुपी मुच नाही चेटी तयाचये ॥२१ तथा स्वपक्षी स्वपार्वाक्ष-यपाद्यं गमिष्यति । एधमेति चोकेऽपि सापि बेटी सधान किम् ॥ २५ तथापि नैच्छता मोक्तु राक्षे प्रोचुशियाभिता । राजा मन्त्रिणामाप मोचयेति जगाद ताम् ॥ २५ मन्त्री वैश्वस्तु धनवान् मदकाळीप्रियोझयम् । न निप्राश कय मोच्या वृपमीनृपसतम् ॥ ३५ राजा कोपेन त पाद काळीकास्याच्छित्रुह । पच्छेत्युक्तेपि सचिवो नै उनीस्या नृपस्तदा ॥ २६ स्वय निर्गत्य भवनाद्वैश्यवारि ससैनिक 1 मुश्चेति निप्रदोयुको पैश्यः सहसा हपा ॥२५ तदा ससार चै काळी पैश्य साभीष्टदेवताम् । सा सनिधाप प्राइ स्व द्रोही परमेशित ॥२८ उपरया तमेव राजानमय प्रोषाच काल्पमुम् । पैश्यो द्रोही महेशस्य पापते निग्रहस्य हि ॥२९ पोष्ट शिशपैन त्वमित्यन्तार्यानमास्पिना । ततो राजाय सर्वस्वमादाप घृपभी पुन ॥३० शिषायतनकर्मणे । सा स्नात्या तु पधापूर्व प्रेमानरताम्भवत् ॥ ३॥ ततो पैश्प पुना राजा मारयित्वास्य योषित । इतवान् घृपभी मुदा चके सौम्माये ॥३१ मानकरी शीघ्र पापविनिवृत्तपे । मन्त्रिणचापि साहाय्यकारिण द्रोहिणोऽधिनत् ।।३। म योऽत्रय बजत्तमे पद्धोऽनलान्तरे । मसहिष्णुशिनास्ता सुश रोदिति दुखित ॥ ३४ सस्थाय शुधवे घोरो स्वोमाभिर्मशाखन । अन्यत्रापिच शब्दोऽय मत्रिणो नृपतेरयम् ॥ ३५ साहारपेनापि निर्धूमाङ्गारमभ्यत । तदिमे नरका घोरा नामानिमिता नाग ।। ३६ प्रतिस्ता प्रेषयामास सहसा ता ·352 धीस्कान्दे महापुराणे कथयनिति थे ब्रह्मा तेन ख लोकमानयत् । इति सूतवचःभुत्वा ऋषयो भीतमानसाः ॥ शिवमेव सदा लांबं मनसा शरणं ययुः ॥ ३॥ इति धी कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखण्दे उपदेशकाण्डे त्रिपञ्चाशोऽध्यायः॥ प्रणम्य ॥ अथ चतुःपञ्चाशोभ्यायः॥ शिवालय तैलांबीर फलापहारिणां अनादिकालादारस्य नरकयास कथनम् ॥ धुणुतात: पर विवाशिमोत्तैलापहारिणः । लिचस्य फलम्यापि कथां कथयतो विशाः ।। शतान्दो महायोगी शिवभक्तो मुनीभ्यरः । प्रत्यहं स महायोगी पर्पटिया जगत्त्रयम् ॥ २ कैलाले देवम पेत्य किंवदन्ती पदत्ययम् । लोकानामपि वृत्तान्तमेवं कालं नपन्नसो॥३ कदाचिद्यालोकां तां पाप संयमिनीं पुर्वम् । ता संभावितोऽत्यर्थे यमन मरकान् पुनः॥४ साकमनुप्राध्य ददर्श मुनिपुनमः । सत्र उऐपु निरयेप्यासी केविदन्तरे॥५ पच्यमानामपृच्छक्तिमतः पाएं छत घद । तमुयाच यमो नाहं जानामि मुनिपुहय ॥ ६ पूर्वरपि योरेते याध्यन्तेस्स महनमः । शिवद्रोहिण हत्येतस्माप्रमेय भृतं मया ॥ ७ तमेवं वि स पुनर्जगाम ब्रह्मणस्प्तभाम् । तत्र तं परिपान्छ कमलासनम् ॥ ८ पूर्षगेष निमन्नानां नरकेषु शिवगुहाम् । सोऽपि तान् काचिदुक्रवाऽन्यानाई येमिपरान्मुने । ९ मापूर्ववेधसोनेतान्येनि जानन्ति धानया । स मुनि पुनः प्राह ब्रह्मणा विदितं न किम् ।। १० तमुवाच पुनर्भया मया एवं तु पन्मुने । तास वेदाधई किन्तु पूर्वमेव स्थिता इमे ॥ १॥ अथवा मत्कृता सृष्ठी रक्षा विष्णुकतापिच | नावाभ्यां पा शिधेय परिपूर्णन पस्तुना ॥१२ किं स्यायामधिकारिये तमियुक्तोख भामजी । तनापमहाभागी प्राषिसत्तम ततो जगाम वैकुण्ठं तत्र विष्णुमपृच्छर । महर्षि सोऽपि सत्कृत्य थायतो पेचितापम् ॥ १५ अन्यानपेशि मापूर्वकालमेवस्थितानिमान् । एनासमशेषेण ति मश ईश्वरः ॥ इत्युक्ताति तेनापि फेलासमगमन्मुनिः । तत्र सर्वेश्वरेशान पप्रच्छ प्रणमन्मुनि।।। १६ भो सामिशिष्ये पूर्व प्राविण्योच केचर | पच्यन्त इति सेकं शिवद्रोहिण इत्यपि ॥१७ इतस्तुतर्भयदोहा कोपावर मद्देश्या | ततो नदिनमाप भगवान् प्रमयेश्वरः ॥१८ गच्छ भन्दिन्यदामु मे पाएं मुनिनास्तु से । विदितं मरमसाइमेत्युपत्या ही घिससर्ज पर ततो नन्दी खपयनमानीय मुरिमादरात् । ययामना प्रान् प्रधुमईसि तमाम् ॥ २० गाई बिदितवृत्तान्त फरोमि त्वां मुनीश्या । शतानन्दः - ग्रई नरकमद्रासमायण शिलाज || २५ सम्र तत्र च धोरे पपमानान्दुरात्मनः । वापृच्छं यमं विश्वराज बिष्णुश से पुनः ॥ १२ पातकालं लादे पापाचारादिः । पच्यन्हे तावदेदानी सो जगाप्रभुः ॥ ३३ मतिमप्ये महाघोरे पराहे तेलपूरिते । योमुस्खास्तु परयो सनियपि कलिताः ॥ ३॥ प्रयताप्रशलकाभिमशामिररिणोः । भोयोनासिका जिदया मस्तके तया ॥ २४ रोगापेभ्ययस्पधीरसिता निसायसे । पाय सततं घोरे वस्य पायी पर परतोषिमन्योन्यमीश्वरानको | मनयिष्य संवा तोच तापायपदयताम् ॥ २॥ भयाव ·शानदोऽयमधुना + 1 उपदेश कापडे - पञ्चश्वाशोऽध्यायः नन्दीशं मामुद्यतः । नरके पन्यमानास्तानावाभ्यामपि मो यद ।। भोतव्यमद्भुतमिदमिति तौ तं शिलादजम् । स्वामी मिति तं तस्मै विज्ञाप्यानुमतौ स्थितौ ।। ततः भोपार भगवानन्दीशंकरवल्लभः । नन्दिकेश्वरः - विदर्भदेशे राजाऽभूद्विश्वसेनोऽति नीतिमान् ॥ सर्वशास्त्रार्थ कुशलो धनुर्वेदम्य पारगः । कदाचिन्मृग्यासक्तदश्रान्तो विपिनमण्डले ॥ सिद्धेश्वरेश्वरस्थानमण्टपं प्राप्यसत्वरम् । शिल्यधिरूढशयनस्तव ' शिवसन्निधौ॥ श्रान्तमुद्रीय राजाने दक्षिणः परिचारकः । तम्याङ्गमर्दनकरः पादसंवाहकस्तदा। तलार्थ पणमादाय पुरं बनाम सतः । जंबीरस्य फलं पापि नैय लेमे पुरे तदा ।। शिवालय समभ्येत्य तैलं दीपार्धमागतम् । अभिपेकार्थक्लप्सानि जंधीरस्य फलानि च ॥ कुडपढयतैलश्च यावारि व फलानि च । बलादानीय दक्षोऽसावनमर्दनमाचरत् ॥ नापयित्वा नृपं श्रान्तं दानधर्मानकारयत् । तदानी मेय संप्राप्य शिवालपदिक्षयः॥ राजानं धुतपृचन्तिमकुर्वन्मयवेपिताः । राजा भुताथुतप्रायो जगाम नगर स्वकम् ।।' तृष्णीमेय घ कालेन ममार पृथिवीपतिः । विनिन्छ पृथिवीनाथं जग्मुरीशाधिकारिणः ॥ : राजानमपि तं पापं तदानींतनधर्मराट् । दूतैः स्वैस्सहमागीय सर्वेषु निरये वपि ।' संपीडयिरवातिमहत्कारमय महान । निक्षिप्य तं तेलघटे यमोऽन्यद्यतनोऽनिशम् ॥ संपीढयति हा कटमेस्त्येताहशे परे । दशोऽप्यनलकुण्डेषु पक्ष्यते डायनान् पहुन् ।। मध्ये वनेकहानयोर्ब्रह्मणो विष्णयो गताः । कुतोऽन्ये वजिनिवदना ब्रह्मणोऽकि चतुर्दश ।। भनयोर्वेशसंभूताः पच्यन्तेऽत्रय मान्यामतः परंवापि कालो नेयोऽक्षयो महान् ॥ ६ पति नन्दीश्वराच्छुत्वा शप्तामन्दोऽति एपीः । पाठ पुनरेवैनं शिवस्वर्णावहारिणः ॥ पां गति प्रामुचन्त्येते तो कथा भगवावद ॥ ४५ इति थी स्कान्दे महापुराणे फिरसंहितायां शियरहस्यानण्डे उपदेशकाण्डे चतुःपञ्चाशोध्यायः ।। यातनाः ॥ अथ पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ॥ अज्ञानतः शिवस्वर्णयशोपवीकापहरात सपरिवारस्य रोगनरकादि शतिः ।। शतानन्दः- खत्तरभुता कथाहोपा शिवतैलापहारिणः । येभ्योऽन्यत्रापि निरयेम्वन्ये पापास्तु भुञ्जते ।। यातनास्तैः कृतं किं या कर्मभूमौ दुरात्मभिः । येषां द्वारेषु नवा द्रवः स्वर्णस्य पूर्यते ।। खण्डशश्च शरीराणि छिद्यन्ते यमकिङ्करैः । नन्दिकेश्वरः - कलिङ्गदेशे राजाऽभूवन्दाङ्गो नाम वीर्यवान् ॥ ३ पीराहकनापास जज्ञे पुत्रो महारथः । तस्मिन्निधाय घे भार राज्यस्य पृथिवीपतिः ॥ तोषयिरवाशु तपसा ब्रह्माणं परमेष्टिनम् । ब्रह्मलोके जामाशु पुनरावृतिदुर्लभम् ।। तस्मिञ्छासति सरपुर्व दानधर्मरतेऽवनीम् । यज्ञेश्वराभिधः कश्चित्कदाचिष्ट् ब्राह्मणः स्वयम् ॥' गच्छन् तफाशे वै शो दानायी क्षुतिशः 1 उपायतार्य जग्राह मालामेको शिवालयावस। सोमेश्वरामिधेशाननिलपाकुसुमोज्यताम् । ताग्निर्मात्यस रातः कण्ठे निक्षिप्य साशिपम् ॥ .

·1 स्य च - 354 श्रीस्कान्दे महापुराणे प्रतिगृह्य जगामासाहानं यक्षेश्वरो द्विजः । तया सजास्य देवस्य स्वर्णयज्ञोपवीतकम् ॥९ अज्ञास्या पूजकैरत्यकं गृहीतं तेन च बना 1 राशः कण्ठे व निक्षिप्तं पश्चादन्ये पितं च तैः॥१० यज्ञेश्वरोऽपि चै पृण्ः स्वर्णयज्ञोपवीतकम् । दृष्टं राशो मया क्षिसं सजा कण्ठे स पृच्छयताम् ॥ ११ ते त्वमेघेति तं माहुस्मतु यूयमिति युवन् । जगाम भवनं तूष्णी राधः सोइयलेन सः॥ १२ शिवाधिकारिणो येस्प तमपृच्छन्नृपं सजा । यज्ञोपर्यातमानीतं सौवर्ण मानणेन ते॥१३ दीयतां नृपशार्दूल सोमेशस्य मनोहरम् । पृष्टेऽपि तुम्णीमास्तेऽसौ राजा मौर्खेन (तेजमा) चेतसा ॥ १४ तदानीं गुरुरामर्दनगिरेगुरोः । बंश्यः फारणनामासी शिद्विजालोद्भयः॥ १५ पशोपपीतं देवस्य सौवणे दीयतां पुनः । महतोऽपि शिवद्रव्यं मूलं दोपस्य हि श्रुतम् ॥ १६ कामरूपे पुरा देशे ः पुत्रो वसुशिशुः । खेलन्छियालये याये दृष्टवान् पगमेककम् ॥ १५ ददौ हस्ते पितुत स्वरयंत्य गृहान्तरम् । उक्तवान् पणमेकच दृष्टोऽयं खेलता मया ॥१८ शिवालये फचित्तात पणे रक्ष मपार्जितम् । तदानीं तमनुप्राप्य पृटयन्तशिवाभिताः ॥१९ शियालयस्थितं घस्तु शिवस्यैव प्रदीयताम् । इति पृष्ठोऽपि राजा सम्वैच्छदातुं सतार्जितम् ॥ २० परिपूर्णस्य देवस्य शिवस्य किमनेन वै । इति संप्रेक्ष्य तान् सर्वान् पणं कोशे न्यवेशयत् ॥२१ धै राज्यां दग्धं राशो गृहं महत् । द्रव्यञ्च चोरितं चोरेन्तरा नृपतिमतः ॥ २२ भयेम नृपपुत्रं तं सामन्तोऽन्येत्य चाछिनत् । इहैव राजा पुत्रोऽपि शिवव्यापहारतः ॥ २३ निहती नरोऽयापि पीच्यते इति शुश्रुम । पुराणभवणे काले पुराणोन भापितम् ॥ २॥ तदीशस्योपवीतं तत्सौवर्ण देहि पार्थिव । उक्तोऽपि गुरुणा राजा तूष्णीमास्ते विशंकितः ।। २५ पुरोधसे मन्त्रिणे च प्रोचुदर्शवधिकारिणः । उदासीनायभूतां शो तस्मिन् काले विघेवलात् ॥ २६ पुनः पुनस्री छन्तः सिमास्तेऽपिस्तो श । अन्यकत्वोपपीतञ्च सौवर्ण परमेशितः ॥ २७ भानधुरीश्वरं देयं यथापूर्व शियद्विजाः । योश्चरामियो विमो यातो नएदरिद्रताम् ॥ २८ फालेन च मृतो मन्त्री पुरोधाश्च हतः क्षणात ! मृतोऽन्ते सोऽपि घे राजा तुधर्मा समायरा ॥२९ तेनैव सुपुरात्मासी राजा म (वि) किमिणा इतः । तानेतानिरपेयं चतुरो यमविर ३० उपाय कालपान निन्पुरपाय मुने । तासंभवामप निरयेषु निपातिताः॥॥ विस्तीर्णनरका नेते कदाचिदपि पै गुने । imaपिता पुण्यालोकं पतः पुरा ॥ ३२ सोऽपि पापेन पुत्रस्य नारेषु निपातितः । भुत्वैतदखिलं योगी शतान्दो महातपाः ॥ ३३ भीतभीतस्तदा प्रापास्ते सांब स्मरन् इदा । पुनश तमुवाचेदं नन्दी शायलमः ॥ ३४ परोपां नरकान्याशे ये पच्यन्तेऽतिपापिनः । सेबो धरित्र पक्ष्यामि शुयिकामा द्विजः || १५ इति भी कान्दे महापुराण चिरसहितायां विषादस्यखण्डे বাহ বাrিথ || तस्यामेव ॥ भए पट्पशाशोगापः ॥ शिवप्पा पापहागात दुर्गतिप्राति || सूत्रः - It प्रगामि गुप्यापहारिणः । याँ गति प्रामुपायेने हा शो काम मतम || नादीचा पुनः माद शाम सा मुनिम् । मृतोत्र परिऐ प्रसविण्योnिangi ·तद्गौऽगिरिसन्तानसमुद्भूतस्य पे - उपदेश काण्डे - पट्पञ्चाशोऽध्यायः 355 शतानन्द महामा गुरुद्रव्यापहारिणः । एतेषां नरकान्याशे परुपन्ते कालमक्षयम् ॥ ३ गौडदेशे महीमागे पुरी गोडीति विधुता । वज्रपालाभिधस्तत्र सार्थवाहो धणिस्पतिः॥४ पुण्यवानतिपन्नस्सूर्यपूजा परायणः । प्रत्यह पुमन कुर्वन् करवा येदि मृदा शुभाम् ॥५ तमस्करोति देवाय सवित्रेयर्य सूनकः । मृदाकृतां समुद्धृत्य घेदि पूर्वस्थितां पुनः॥ ६ एकामिस्सनिर्मातुमियेप वणिगादरात् । तत्पुरेऽन्यिभ्यता सेन फवापि चणिजेष्टकाः ॥७ लेमिरे नैव सर्वत्र पताचतिथयोथ स: 1 तत्र गौडेश्वरीय पूजकस्य महात्मनः॥८ तदा । तत्पुरुषारयस्य गुरोमंठे शैवद्विजस्य वै॥९ देवपूजालय फतु तेन सपादितेप्टकाः । श्रुत्वा प्रसतो घेश्यः पप्रच्छ पुरुपेण ताः॥ १० पदा नैच्छा सवै पातं पणाच प्रेषिताः पुनः । ततोऽपि नैच्छरमगुरुर्वणिक्त प्राप्य पृण्वाम् ॥११ प्रत्याण्यातः पुनस्सोऽपि शोचन स्वगृहमाययौ । प्रत्यारयातः स्वय प्राप्तोऽप्पमित्यन्वचिन्तयत् ॥ १२ एतस्मिन् समये राज्ञो वैद्यस्सौभरिराख्यया । वैश्यस्य निष्ट प्राप सुदत्तस्य क्रियापर. ॥ १३ पणाधों तेन स वणिक्मोवाच बहुधा शुवन् । इष्टका. प्रार्थिता पिदन गुरोस्त पुरुषाभिधात् ।। १४ न लब्धाच ततो मानो भग्नो मे भिषगुत्तम । तेन खेदयश प्रातः कुत्रान्येवमभूषमे ॥१५ स वैद्यत्तमाश्चास्य स्वय यातोऽन्तिक गुरोः 1 तमिष्टकास्ताः पच्छ वणिगर्थे भिवपतिः ॥ १६ प्रत्याख्यातरलतेनापि मत्सरतमानसः । श्राश्वास्य वणिज वैध श्व प्रातः पश्य में बलम् ॥ १७ सर्वास्ता नाशयाम्पेय व्यर्थमेव गुरोहात् । प्रतिज्ञापगतो वैद्य. परदवो राजश्मनि ॥१८ गद उपनो महावाजभियस्य वै । आद्य इस्तिप वैद्यो एस्तो रोगेण पीड्यते ॥ १९ विनश्यति न सन्देश्चिकित्सा न कृता पदि । घरमा सद्यस्त्वमिटकास्समुपानय । २० चूर्गस्तासां तथान्यैश्च मिश्रितरोपधान्तः । कृतैस्तु पोलैईस्ती मुक्करोगो नवान्यथा ॥ २१ इएकाच गुरोर्गेहे पुरुषारयस्य सन्ति च । अद्यैवानय राणा व सद्यो हस्ती सुखी भवेत् ॥ २२ इति तस्य पच धुत्वा हस्तिपो मनुजैस्मह । गुरोर्गेहादिष्टकास्ता नोवा चूर्णान्यकारपत् ।। २३ योपि चाम्यय. कचित्तच्चूगैरपि तत्क्षणम् । चिकित्सद्गज राज्यां सघ एय ममार :॥ २४ भात काले गजं राक्षे मृत प्रोवाच हस्तिप । चिकित्सितश्च बहुधा राम्या सौभरिणा नृप ॥ २५ श्रुत्वा राजा गज नष्ट विषसादातिखिनधी. । प्रातस्तापुरुषोऽभ्येत्य चुकोशास्मै हलेएका १२६ पूर्वा पृष्टवान्वैश्यस्सोऽपि मा सौभरिमिपक् । मया सपादिता देवगृहाय ता नृपोत्तम ॥ २७ न दत्त मत्सरेणैव सेन सर्वा विभाशिता. । धुतवृत्तान्त इत्येव राजा सम्पक्षिचार्य सः॥२८ घातवान् स शिवद्रोहकारणेन हतो गज, । ततो इस्तिपति पदशिरश्छेदमकाायत् ॥ २९ तदीवाश्चापि रूपा॥10 तपापशान्तये । वैश्यमाहूप सर्वस्वमादायास्य तदा पुष्पाबाजा चिच्छेद व शिरस्तस्य स एव नृपोत्तम । पृथ्यान्वैद्यमाप कि भयतेत्ययम् ॥ ३१ सौभार, प्राह महता प्रयत्नेन चिकित्सितः । तथापि नैव शान्तोऽस्य गदस्सघो तो गज. ॥ ३२ नृपशार्दूलस्व गुदोहमाघर. । इप्रकापहना तेन पवधायपद्ज ॥३३ त्याचाच सूदयिष्यामीत्येव पदति भूभजि । मन्त्री तमाह नृपति भवान् पूर्व गदादितः ॥३॥ सदाश्विनौ समभ्यस्य चिकित्सा चक्रतुस्ता । ताम्या पुरश्चाभिहित जिगसुम्या दिवं प्रति ॥ ३५ इमञ्च सौभरि प्रेक्ष्य प्रिपये तव मूरते । येषा पाधिसमुत्पत्तिस्तेपामावामिम विजम् ॥३६ अधिष्ठाप चिकित्साय एवमुक्त्या दिव गतौ । अनेन कारणेनैव नैव शास्यो मिपन्याः ॥ ३७ मजस्य मम कत तमा 1 ·356 श्रीरकान्दै महापुराणे अनेनच छता यन चिकित्सा व्याधिते जने । तब कोऽपि मृतो नैव गजमेक बिना नृप ॥ ३६ निगृहीतो यदि पस्तदा कोवा चिकित्सक । इति मन्त्रिवच श्रुत्वा पुन प्राइ नृपश्च तम् ॥ ३९ यसौ निगृहीतरस्यादीश्वरोऽस्ति चिकित्सक । स एव प्रथमो वैद्यो मिषगित्येव हि श्रुति ॥ ५० स्वमेवैन दुरात्मान मन्विच्छिक्षय माचिरम् । मविचार्य शिवद्रोही मन्त्रिणा शिक्षितो भिषक् ॥ ४१ इष्टकाभिस्ततो राजा सौवर्णाभिर्गुरो पदे । समाव्य प्रार्थयामास समस्खागो ममाधुना ॥ ५२ अणनाम गुरु भक्त्या राजा प्रीतस्तदा गुरु । राजानुत्तिष्ठचोत्तिष्ठेत्येव वादिनि धै गुरौ॥४३ पुष्पवृष्टिरभूतत्र देवदुन्दुमिनिस्स्वनै । तदैत्य महाविष्णू तवतुर्नृपसत्तमम् ॥ ४४ भवानीतिपरो राजानाचाम्यामिएमय । ततस्ती प्रार्थयदाजा नेटो मेऽन्यो घर प्रभू ॥ ४५ मम देशे गदो मास्तु जनेष्यपि कदाचन । अयमेव वरो मदमस्स्वेवमिति चोचतु ॥ ५६ अन्तहितीच नौ देवौ राजानुज्ञाप्य ये गुरुम् । चकार धर्मेण घटुकालमतन्त्रित ॥५७ सराज्यस्यापि तस्यैव समिक्षो विषयोऽभवत् । यैरिएकाहता पास्ते सर्वे नित्य गता ॥४८ पाध्यन्ते द्यापि ते सर्वे सेपा नैवतु निष्कृति । पूर्वोक्तनिरयाणाञ्च निकटे भूपते एव ॥ ४९ देतेपामिति माह शतानन्द शिलादज । श्रुत्वा शिलादजात्सर्व शतान-तो भयादित ॥ तदानीमभवत्तुष्णीं पुनश्शभुमचिन्तयत् ।। ५७ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे पट्पञ्चाशोन्याय ॥ राज्य कथा ॥ अथ सतपश्चाशोजयाय ॥ शिवभक्तस्य वनापहारात् दुर्गति प्राप्ति ॥ . शिवभक्तधर हत्वा दूरयित्वा च ता-पुन । तदोषानरके घोरे पतिताना दुरात्मनाम् ॥१ प्रवक्ष्ये विप्रेन्द्राश्टणुष्वमवधानत । सिन्धुदेशाधिप कश्चित्करमामा महिपति ।। सालानन्दपुर शास्ति सर्परतविचित्रितम् । उपास्य स महाराजशक धासुरान्तकम् ॥३ लब्धवान्यनमसुल सर्वशत्रुनिवर्हणम् । जित्यारातीस्ततस्सर्वानाज्य के भय पिना।" तदा जितेपु रिपुपु मधुनामा महीपति । भसुरेन्द्र महासत्वमुपास्य चिरकालत ॥५ मेलयित्वासुरान् काश्चि-महाबलपयक्रमान् । सरोध चास्य नगर महासास महाधनम् ॥ ६ तदात्यातमवापाय विचार करभूपति । विजयाप्यो बलत्यस्य निकटे भटपुग्नय ॥ कर भूपमग्रवीद्रचन तदा । मास्तु भीतिमहाराज बिजये मयि तिति ।। ८ उपास्यते मया नित्य नृसिंहस्सशक्षा | तत्प्रसादाममानक स्थातु शक्नोति मानय ॥९ इत्युक्या निर्ययो शीघ योद्धमेन महापला । सस्मार नारसिंहच सर्वशत्रुनियईणम् ॥१० माविरासी सभगवानाराण सावित । क्षणानरान् साश्चखाद घननिस्पन {{११ मधुञ्च त महासाय मुजे १ हरिस्तदा । एव हत्या रिपून् सर्वान् क्षणाद तरधीयत ॥ १२ दृष्तदद्भुत राजा विजय कर । पूजयामास नितरा देवघ्या तदादित || १३ सम्यामलारनामा चके दौष्टय तदा भृशम् । सोध्य कस्मिन्दिने घेइपागम लालसस्तराम् ॥ १४ तमामयासी धर्माण्यशूद्रो यस्सा रतस्सदा । भलष्ट्रासपश्चातस्यां सतोऽप्पो १५ खभट ·न क्रोधविकलः ॥ ३२ उपदेश काण्डे - सप्तपञ्चाशोऽध्यायः 357 धर्मस्य वनं घेश्यायां धावा घेश्यास्तमप्ययम् । स्वयं धृत्वा ययौ तूष्णीं दुष्टश्शूरो यतस्तराम्॥१६ न ददौ प्रार्थितस्तेन यहुघापि दुरात्मवान् । प्रातद्विजयस्याय शूरचेशाच तपितुः ॥ १७ सोप्युपेक्षां चकारायं विजयो मूढचेतनः । तदा कोपाकुलोघो भूतिष्ट्राक्षधारकः ।। १८ राजानं নানান মার্শায় जगादह । धियते च मया निस्य भस्म साधनाशनम् ।। १९ उदाशाशिध भीणि धियन्तेहर्निशं मया | तन्मदीयं भयान भूप चत्रं सूरहतं फतिन् । २० भादाय दातुं पुण्यात्मनियमको यतोऽइति । शिवमधनं केन वापहर्तुच शक्यते ॥ २५ तस्य तद्वचनं श्रुत्या तथेत्युक्त्वा महीपतिः । विजयं त तदाहय राजा मा यचः कटु ॥ २२ शिवभकम्य यसनं पुत्रेण हुतमात्मनः । दापयैतन्महामूद नोपेक्षा कर्तुमईसि ।। ६३ इति राशो धचः श्रुत्वा नपं प्राद पुनर्यवः । शिवभको नवैवार्थ दासीगन्ता निरन्तरम् ॥ ५५ कदास्य भक्तिदेशे शङ्करे सकलात्मनाम् । कथं या भसट्रामधारणेन शिवप्रियः ।। २५ इति तस्य पचः धृत्वा नृपः प्राह पुनर्षवः । न पूज्यते शिला किं या लिसमावेन कल्पिता ॥२६ नमस्क्रियते सबैपिद्वद्भिर्देवतैरपि । तद्विभूतिरुद्राक्षधारणेनैव केवलम् ॥२७ पूज्यते मनुजैस्सयैः कायवाचनसैरपि । योवा कोचा मरस्तस्मान्मुकावा जत्पममीरशम् ॥ २८ प्रयच्या घन मादाय पुत्रहत्ताचवाधुना । इति कोपाकुलो राजा तमाह वचनं पटु ॥ २९ पुनश्च प्राइ वचनं धिकृत्यैनं दुराशयम् । त्वमेव स्वरसुतं दुष्ट मार्सयन् कटवालायैः ।। ३० म दापयासि मूदात्मन् वातवानहमप्यतः । न दापयसि तस्साच गच्छ गच्छ ममान्तिका ॥३॥ प्रेपयित्न भर्सयन्यचनैर्नृपः । तत्सुतं शूरनामानमा त्वमा दुरात्मन् वसनं शिवभक्तस्य वै हतम् । शिवद्रोही ततस्त्वं तु यथ्य एषाविचारतः ॥ ३३ अविचार्य शिवगोही वध्य इत्युच्यते बुधैः । इत्युक्त्वा स्वस्य पुरतश्शशासैनं महीपतिः॥ ३४ अन्यथा तु शिवद्रोहो मम चेति विचारयन् । तद वा तत्पिता दुःखाद्विजयः कोपितान्तरः ॥ ३५ धर्म मृपान्तिकाप्तीनमवमस्य स्वगृहं घाफ्यैर्दूपयन्पोहरमुम् ॥३६ तच्छुत्वा महीपाल: कोपाकलितमानसः | पुत्रं मावा शिवद्रोहनिरत दुप्चेतसम् ॥ ३७ चान्दूषणं करोत्यैप महापापी दुराशयः । पुरतशिवभक्तस्य ममेदानी भयं विना ॥ ३८ तस्मादयन पापिष्ठो वध्य एवाऽविचारतः । विधार्य मनसा चैवमानपामास तं गृहात् ॥ ३९ गृह महाधनमनुत्तमम् । ततस्समागतस्सोऽयं कोपेन महता युतः ॥ ४० रामो निकटमागस्य नृसिंह मनसा सान् । तदाविरासीत्सहसा नृसिंहः कोपविलः ॥ ४॥ महापेळावैधिरीकृतदिस्मुखः । तमेव भर्तयन् पापं विजयं दुएमानसम् ॥ ४२ निन्दयामासिथ यतशिवभकं शियप्रियम् । तस्मात्यामधुना पापिन् हनिम्पामिन संशयः॥४॥ प्रत्युक्त्वा तं गृहीत्वाशु पाणिन्यां स हरिस्तदा । नृपस्य पुरतः स्थाप्य चोपाध्यैनममारयत् ॥ ४४ ततः प्राह सुपं वीक्ष्य नासिंहो महाबलः । शिवद्रोहं विना राज्यं निकाटकमरिन्दम ॥ ४४ शाधिपारयेत मागेण शासयन्द्रोहिणस्तथा । पदा मा मरति क्षिप्रात्तदागस्य तथान्तिकम् ॥ ४६ हरिष्यामि गवस्त्रे दास्यामि च तसितम् । निहतरशङ्करद्रोही मया मक्तोपि मामकः ॥ ५७ पालपन्छियमकांध सुखेन यस भूपते । इत्युक्त्वान्तईघे शी नृसिंहस्तत्र भूसुराः ॥ ४८ ततः स्वमवत्तं प्राप्य राजा दृष्ट्या समन्वितः । धर्म तं यहुभिर्वत्रः प्रीयित्या घनैरपि ॥ ४९ मेषयामास पुष्पात्मा दत्वा वनं रादीयकम् । तेन दोपेण विजयं शूर तामुतमप्यहो । १० रयुक्त्या दुरात्मवान् । निर्ययो यवरुष्य On ·358 श्रीस्वान्दे महापुराणे नरकस्मिन्महाघोरे पीडयन्त्यधुना भटाः । श्रुत्वाग्य चरितं घोरं शतानन्दो महामुनिः ॥ ४१ पुनरस्सिामहाघोरे पीडितान् पापफर्मिगः । पप्रच्छ नन्दिनं साक्षात्सपेशं फरुणाकरम् ।। ५२ इति श्री स्वान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे सप्तपञ्चाशोऽध्यायः॥ ॥ अथ मष्टपञ्चाशोऽध्यायः शिषनिन्दकादीनां नरक प्राप्तिः। मतः परं प्रवक्ष्यामि शिवनिन्दात्तात्मनाम् । भन्सानिन्दापराणाञ्च गुरुनिन्दारतात्मनाम् ॥१ रुद्राक्षनिन्दकानाञ्च रुद्रभक्कापकारिणाम् । सेवा पक्ष्याम्यहं घोलरकेष्वपि यातनाम् ॥२ श्यन्तु परिहाराय मुनयस्संशितवाः । जोनकास्ये महादेशे पुरमस्ति तदाक्यया ॥ ३ जोनकाम्यं पुरै तत्र राजा परमधार्मिकः । कलाधर इति स्यातः फलाघर वापरः॥४ विद्वद्भिाह्मणश्रेष्ठस्सह फालं नयनसी। धर्मेण पालयामास पृथिवीं पृथिवीपतिः॥ ५ तस्मिन् कदाचिदास्यानमण्टपस्यो महाममिः । कविमिः पण्डिसरिसोगिभिर्यतिमिश्चये ॥६ कपासने संयुसे वान्योन्यस्य द्विजन्मनाम् । तत्र कश्चित्पाशुपतभारत्याग्यो यतीश्वरः । राजा वीक्ष्य हटात्मा कलाधरममापत । ऋणु राजन् परं थेयश्भेयसां सकलास्मनाम् ।।८ शिव पर सदोपास्यो शेयो ध्येयच मुक्तये । स एषदि पर पल तत्वञ्च परम नुप ॥ ९ परश्योतिः परधाम शिय पय परायणम् । कारणं कारणानाश देतानाच दैवतम् ।। १० प्रणामन्तीह ये देयं ते कृतार्था नचेतरे । सेपामेव परा मुक्तिभोगस्तेषां महात्मनाम् ॥ ५१ यष्टेभ्यर्यप्रसिद्धिश्च सार्वभौमत्वमद्भुतम् । स्वर्गाधिपत्यं प्रामत्वं विष्णुषं चापि भूपते ।। १२ तदानीमपरो वासुदेयमारतिराख्यया । असहिष्णुशिवाधिक्यं मदापजानमालयत् ॥ १३ शिवोऽसौ तामसो रुद्रश्चर्मास्थिशवभत्सकृत् । श्मशाननिलयोऽत्यर्थे भूतप्रमथसंकृतः ।। १४ सदा भोगरतो लोके स तु किं ब्रह्म भूपते । भुनझामरणोऽस्वयं भोगमोक्षप्रदरस किम् ॥ १५ इति निन्दापो धादेवमारति मुण्डिनि । कर्णी पिधाय 4 पाशुपतभारतियोगिरादे ॥ १६ शिपमाहात्म्यमुक्तमेतेन मिक्षुणा । ततरसंहारनशानां विणूनां मलणामपि ॥१७ रोषामस्थीनि भस्मानि कपालानि महेश्वरः । भविष्यद्वर्तमानानां वामप्यावं अयोधयन् ।। १८ अनित्यत्पश घे पो धत्तेमुग्धेन्दुशेखरः । शबानां शयनं प्रोक्तं श्याममिति सूरि मिः॥१९ सर्वच सरसंहारे इमशानं परिकीर्तितम् | तक एय 2 रुद्रो नृस्पत्यं विपाया सद॥ २० शमशान निलपा प्रोत्तरसंहारहद्विभु। । यशाया शिवमाहास्यं लोको याति पराभयम् ॥ ३१ इरयुक्त्या पुनराहनं शिवभक्तो यतीभ्यः । भषायापहतः पूर्व प्रहाणो मान संशयः ॥२२ पदण्डास्त्रिदण्डाद ये च मक्का हरे तथ। हे पै पापण्टिनस्सन्तु दर्शनानरकामदा। ॥ २३ HAR यमं पा शापस्य परिमोहितः । त्यसे बाएव त्यं भरसदाशयजितः ॥ २॥ या संमापणो दोपो महानस्ति नः | पुरा दक्षेण संप्य देवाध रुपयोऽमळाः ॥ २५ जातादिशपदस्सयो पण्डिताय मदनसः । यस्य फाले न मसाने मास्ति राष्ट्रासमालिफा ॥१६ अज्ञात्वा यत:

·359 । मस्मता माह्मणाधमः ॥ ३५ उपद काण्डे - मटपञ्चाशोऽध्यायः तं वाहाणमपि प्राशो वर्जयेच्टयपचं यथा । तस्मात्यदर्शने दोपो महान् संभावणेऽपिच ॥ २७ तदानीमन सदसि ब्राह्मणो ब्रह्मकेसरी । संघीय तं पाशुपतभारति माह मोहितः॥ २८ कि भसनाधृतेन स्याद्रुद्राक्षवरसंभवैः । वीर्घतैर्विमुक्तिरस्यादिनाशानं घृघेरितम् ॥ २९ किं सातवीजैस्तद्भवैः । एतादृशानि वाक्यानि राजस्थाने वदेश्व किम् ॥ ३० तवाद योगी पाशुरतभारतियतिसत्तमः । येदागमपुराणानि श्रुतानि घावन्धुना ३१ नैय ते नैवमुकानि मानिनोऽशानिनोऽपि वा । पापिष्ठस्यापि वै मुक्तिभंसरुद्राक्षघारिणः ॥ ३९ संयंत्र घेदेषु पुराणेप्यागमेन्यपि । यहुधाग्यस्यते लोके सरपि महात्मभिः॥ ३३ तापसैश्च घृतं भस्म तथा दाशमालिका । शियेन सदृशा लोके भनद्राक्षधारिणः॥३४ पापिष्ठा अपि ते पूतास्तदन्ये पापितः स्मृताः । एवमुक्तेऽपि वै ब्रह्मकेसरी पुनरेव कुतकोक्ति प्रोवाच सदसीरशीम् । ततो दृष्ट्वा पाशुपतभारतिभूपति तदा ॥ ३६ माहासाभिः कृते शास्त्रग्रसले पृथिवीपते । एताभ्यान्तु कुतर्कोतिरुच्यते तप सन्निधौ ॥ ३७ | तमाह तस्य व शिष्यस्त्वं सन्याप्ती गुरोऽधुना । किं फलं कलहेनाच गच्छावावामितोऽधुना ।। ३८ उके पाशुपतभारतिशिष्यमवयीत् । शिवद्रोहितमाघेतों द्वेपेणान्याञ्च नः किमु॥३९ दानिः केति तदा माह शिष्यः किं वात्र नः फलम् । गच्छतां मरकं स्वर्ग गच्छावाषां प्रभोऽधुना ॥ ४० बदन्तमेवं सन्यासी सोन्धोऽपि शिवसंमतः । अधुनवा कथिते शेवमाम्पो मृपाहणे ॥ ४१ उचित नैव गमनमुत्तरादुत्तरं हुवे । इत्युक्ते सति वे शिष्यो दुरात्मातीव कोपमः ॥ ४२ भगपनत्र तिष्ठ त्वं गच्छामीति विनिर्गतः । तं ब्रह्मकेसरी प्राह शिष्येणैव तवोत्तरम् ॥ ५३ दत्तं विनिर्गतचर तय को मार्गदर्शकः । ने गते मतिधापि गता तय यतीश्वर ॥ ४४ तदानीं तत्र परमशान्ताख्यो ब्राह्मणोरामः । शिष्योऽहमस्य तिष्ठामि दर्शयिष्यामि पद्धतिम् ।। १५ दुरात्मा गच्छतु शिवद्रोही शिम्यो म चास मः । महं शिष्योऽस्मि ते ब्रह्मस्य च मानामिछया स्मृतः ४६ शुभपा ते करिष्यामि प्रत्यहं शानबापः 1 बधीतयेदशास्रोई भस्मद्रामधार्यहम् ॥ ४७ योग्योऽसि तव शिष्याये परिगृहातु मां भवान् । इत्यन्तिकस्यं पाशुपतभारतियांझणं तदा ॥५८ कराग्याच स्पृशनझं जमाह च करें तदा । शियमक्तस्य पुत्रस्वं शिवभको विशेषतः॥ ४ए इति शंसति तं तत्र यतीशेऽत्रान्तरे द्विजाः । भद्रायः प्राइ सम्पासी नवं जामास्यमुं शृणु। ५० धेश्यापतिरसी विप्रो यालकोऽसि पतीश्वर । त्यमित्युक्ते पुनश्चाद भूतिगद्राक्षघारिणः ॥ १ शुद्धास्सग पूतास्ते सेषां दोषो न विद्यते । शिवभक्तस्य निन्दा त्यपात्र क्रियते द्विज्ञ ॥ ५१ राजानं प्रेक्ष्य पाशुपतमारतिः माह तं तदा । शिघमिन्दापरं घासुदेयभारतिमद्य ब्रह्मकेसारिणी भलपद्राक्षाणाञ्च निन्दश्म् । शिष्यं मम गुदोहरतं यसमादयम् ॥ ५४ निन्दकं शिवभक्तस्य भद्राव्यं नृपसत्तम । शिक्षयाशु महीपाठ चतुरसवं ने चेदहम् ।। ५५ शिक्षामि किं यदेदागी मिति वादिनि योगिनि । अवयीचं महीपाला प्रज्ञावक्षुपमानमन् ॥ ५६ स्वमहिनाद ये स्वामिन् लग्यचक्षुः क्षणेन थे । शिक्षयवानिति विज्ञ सय पश्यामहेवपम् ।। ३७ सणे पाशुपतमारतिशिवपाहमः | समहिन्ना लम्पबईः कोपेन महता पृतः॥ ५८ गयेतेयाश्चतुणांनु मूर्धस्वरामयः क्षणात् । पतन्तु पश्यतो पुरस्तादशपद्यती ॥१९ दतास्ते शनिपातेन चत्वारोप झगेन वै । पुनधाइ स सन्यासी पहा मीतमास्थिहम्।। ६० । वे ॥५३ राः ·360 श्रीस्कान्दे महापुराणे ব্যাঙ্কা राजन् शिवोहपर जनाः । यतस्ते मदिरा नैव शिक्षिता महनसः ॥६॥ ततो मम तु शापेन खरो भव नृपाधुना । भीतभीतोऽय नृपतिः प्रणम्य यतिसत्तमम् ॥ ६१ छताञ्जलि पुटो मूर्ति व्यजिशपवमुं यतिम् । अन्नानानुष्ठित स्वामिन् क्षमस्वागो ममेदृशम् ॥ ६३ प्रणिपातायधिः क्रोधो महतामिति हि श्रुतिः । तमाह झोघताम्राक्षः पुनस्सन्यासिपुङ्गवः।। ६५ प्रायश्चित्तं श्रुतौ दृष्टं स्मृतावपि महैनसाम् । शिवद्रोहप्रसङ्गस्य न फुत्रापि च निश्कृतिः ॥ ६५ किमिद कर्तव्यमाएरवीशं तव । भवतो मोवनं मास्ति नृप जन्मनि जन्मनि ॥ ६६ इत्युपत्या निर्जगामाशु तदा पाशुपतो पतिः । तथैव तस्य शापेन राजा पापेन तेन वै॥६७ गादमी योनिमापनश्चत्वारोऽशनिना हताः । महात्मा छताहीनो नैव जीयति कुत्रचित् ॥ ६८ यमदूतैश्च ते भूयश्चत्वारोऽशनिना हताः । मष्टाविंशति फोटीपु नरकेषु निपातिताः ॥ ६९ भधोमुखोपादास्ते बाध्यन्ते दण्डपाणिमिः । भोपाक्षिनासिकास्येषु चरद्भिः क्रिमिणां फुलैः ॥ ७० सततं नमानाश्च निरुच्यासा निरन्तरम् । पारं न पश्ते तेषां करकोटिशतेवपि ॥ १ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखण्टे उपदेशकाण्डे मष्टपञ्चायोऽध्यायः॥ मया ॥ ॥ अथ एकोनषष्टितमोऽध्यायः॥ देषाम्पादिषु अशुद्धिकरणेम नरक प्राप्तिः ॥ अतः पt प्रपश्यामि पुनरत्या कथां द्विजाः । शृणुष्वं धपा यूयं मन्मुखामुनिपुयाः॥ १ कलिङ्गेऽस्ति महीमागे कटकाण्यं महापुरम् । तत्र राम कुमारोऽभूद्विरागो नाम वीर्यवान् ॥ २ सुतम्बो मन्त्रिपुत्रस्तु सुनन्दाण्यः पुरोधमः । सुकुन्दो द्वारपालस्य चत्वारोऽन्योन्यरातयः॥३ सधैऽपि समकाल से सविधासु शिक्षिताः | सकर्मनिरता नित्यं दानधर्मछतोयमाः॥४ तीर्थयात्रामतिस्तेणं कदाचिदुदत् द्विजाः । पितृमिन्ध छतानुशास्संगृह्य च धनं घर ॥५ फटपादन्तिके प्रा मापुस्ते सुपुरामियम् । तपेश्वरालये शंभोसुरेश्वरमहेशितः॥६ तां रामि यस्तुकामास्ते समालोक्य परस्परम् । तां रात्रि न्यवसद्राजकुमारो मन्भिनन्दनः ॥ ७ मिक्षागिरेमंठेवास शिवयोगिनः । पुरोहित तथापि सुनन्दोऽपि मुदान्धितः ॥ ८ विधायस्य भक्तस्य शिषस्य न्ययसगृहे । दास्यपुत्रस्तदारामे नियासमकरोत्स्वयम् ॥९ भुक्त्वा माझयागेहेषु नीत्या ताञ्च निशां पुनः । मन्येचुरपरमाने प्रस्थिताः कास्य पय ते ॥ १० मध्येमार्ग सुनिभेष्ठ गौतम दशुम ते । पत्यारोऽपि च या प्रणम्य दिनान्यिताः ॥ ११ पावापुनिजवृत्तान्तं तीर्थयात्राकृतं तदा । तानालोक्य मुनिः माह न युरमा पसिध्यति ॥१२ तीपात्रा यतो यूयमय क्षीणायुको भृशम् । पशायापि शिवद्रोहो युग्माभिलयितः स्वः॥ १३ फार - ·361 उपदेश काण्डे -परितमोऽध्यायः - शिरसि । सापालेऽग्न युप्माकं चतुणों पञ्चता भुवम् । थुरवाऽपृच्छन् मुनेऽसामिशिवद्रोहोऽन मातः १४ पद येन सयं पातमायुगौतम देशिक । गौतमः - शृणु राजकुमारान पूर्वेणुदेवमन्दिरे । १५ स्वया निस्सारिता केशा पिता मनिधिध हैः । मन्त्रिपुरेणच मठे " तांयूलष्टीयनं छतम् ॥ १६ पुरोहितसुतेनापि । शियमतगृहे छत्तम् । गण्डूपं ताममाकान्तं । पादेन शिषयोगिना २७ यधं कृतं शिपारामे दाःस्यपुत्रेण मोदतः । उद्यानं । पितं नि शिष्ट्वाणष्ठीयने नच ॥१८ सरन्तोऽपि कृतं सधैः पूर्वपर्मुनिनेरितम् । किमनेनेति जग्मुस्ते ' नमस्कृत्य : मुनीश्वरम् ॥ १९ तस्मिप्रेय सणे राजपुत्रस्यामच्छिरोय्यधा । मन्त्रिपुत्रो गळे रद्धो 'मायुनेय गदेन पै ॥२० पुरोहितसुतस्यापि रसना गळिता पहिः । द्वारस्यपुत्रम्य नासाग्रात्पपान रुधिरं चहुं ॥२॥ मृतास्मय मनैव नरकेच निपातिताः । राजपुत्रम्य सीसद्रवमयाकिरन् ।। २२ खण्दशश्च शिश्छित्या सिपिचुधाग्मिधारया । एवमादिमिरन्यैश्च . पीटयन्ते . यमकिकरैः ।। २३ ताम्रदय जिवायां , ततमापूरितं पुनः । गण्डूपणं कृतं येन तस्य दन्तासमुद्धताः ॥ ३४ नासिकायाञ्च नाराचाश्चान्यस्यापि निपातिताः । एवमादिमिरन्यैध पयाई यातनाशतः॥२५ पीयन्तेस्म सदाकालमहोकणं हि दुष्कृतम् । एतेषां पूर्वजाथापि, पितृमातृपितामहाः ॥२६ इदानीमपि नतेषां निष्पतिनकालयात् । एयमेवमने केपि सन्तितेऽपीटशी शाम् ॥ २७ पापुरेव न सन्देहः प्रसोनापि पापिनः । थुरवैतनन्दिनस्तसाठतानन्दो मुनीश्वरः ॥२८ प्रणम्योवाघ भो नन्दिन् भुत्यैतचरितं मम । शरीरं कंपते त्यय । मनचापि यत्यथ ।। २९ देयाश्च विष्णुप्रमुखा एयमेतदयोचिरे । तानुवाच ततो नन्दी ममाप्येयं तु वः किमु ॥ ३० एतादृशानां पापानां प्रायश्चित्तं हि दर्शनम् । शियस्येति तदा प्राप सरतविशयान्तिकम् ॥ तत्र देवञ्च देवीच प्रणम्य परया मुदा । स्तुसिश्चकार सोऽप्येवं ब्रह्मविण्यादयोऽपि च ॥३२ शतानन्दोऽपि स मुनिः प्रणमाम शियं शिवाम् । शतानन्दमयालोक्य शिवशीतांशुभूषणः ॥ ३३ भवता मुनिशार्दूल यद्यच्छोतव्यमस्ति तत् । श्रुतं किल मुशादेव मन्दिनः प्रमथेश्ययत् ॥ ३४ इति ग्रुपन्तमीशानं पातानन्दो मुनीश्वरः । श्रुतमेय मया सर्य त्यमुना दिय नन्दिनः ॥ ३५ एयवेवं कृतानुसो निर्जगाम शिवान्तिकात् । ब्रह्मविशवादयो देवा विसृष्टाश्च पिनाकिना ॥ ३६ नन्दीचापि कृतानुज्ञो द्वारदेशलगाम । तत्र तेनाम्यनुझाता ब्रह्मविण्यादयस्त३७ शतानन्दोऽपि भगवान् सं खं प्रापुरयालयम् । इति सूनान्मुनिवराच्छुत्वाद्भुतकथामिमाम् ।। प्रशशंसुस्तदा स्तं पुनःपुनरनर्गळम् ॥ ३८ इति धी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवाइस्पसण्डे उपदेशकाण्डे एकोनपष्टितमोध्यायः॥ ॥ अथ परितमोऽध्यायः अशानात शिवापचारस्यापि नरकानुभवः । झपया - महानतः कृतं राजतनयायः किलाघुना । मदान्धोत्तत्फलं मुक्तं विचित्रनरकेपु किम् ॥१ महात्ममिश्च विद्वद्भिशिवमकः कृतं यदि । अचानाकर्म परिकञ्चिदपकारामक 'मना ॥२ तस्याप्यनुभयो दृश्वश्रुतोघा भयका यद । नरकेपु कचिदापि सून सश सुवत ३ 91 ·362 धीरकान्दे महापुराणे सूतः -शानादज्ञानतो चापि भक्तरपि महामभिः । अपचारात्मक कर्म यसमाचरितं शिधे ॥ ४ तस्यैवानुभयो हो नाम्यस्य पशुकर्मणः । सोमशर्मा पुरा विशिषशर्माच भूसुराः॥५ तावुभौ सुमहात्मानौ सर्वशौ च दृढयतो । एकदा देवसेवार्थ गती देवालयं प्रति ॥ ६ तत्र वा लिङ्गमूर्ति शिवं त्रिदशनायकम् । प्रदक्षिणं तया शंभोवकासे घाह्मणावुभौ ॥ ७ तदानीं पुनरेकेन दीपश्शान्तोशयायुना । न एस्तेन सोऽन्येन दृष्टो नोक्तश्च तं प्रति ॥ स्वयं वा न चकारास्य पुनर्दीपसमुद्भवम् । निर्गतौ च यथापूर्व कालेन विलयं गतौ॥९ ताभ्यो या यातनाः प्राप्ताशयास्ता घर्णितुं न च । पुनश्च पुण्यशर्मान्यविशवभक्तश्शियालये ॥ १० नाशोन्मुखं पुनर्दीपं यथापूर्वञ्चकार सः । अगुल्या तं नखानेतु तैलं किञ्चित्ससक्षौ ॥११ तेनापि नरके घोरे यातनास्ले हिरे चिरम् । मनन्तरं सारमेयस्सखातो बहुधा चिरम् ॥ १२ तथा मुमतिसंशोऽपि शिवयोगी जितेन्द्रियः । शिवाय प्रतिगृह्णाति भिक्षामन्यनं चहु ।। १३ ददाति तद्धन सर्व शिवपूजातिकर्मसु । नाळिकेरान् गृहीस्यायं तज्जलैः परमेशितुः ॥ १४ कारयित्वाभिषेक तैरसि तरसारमान्तरम् । तेनास्य नरके घोरे यातना समझायत ॥१४ स्कन्दालये घृतेनान्यो वैश्यो मफ्त्या दिने दिने । दीपानुद्दीप्य बहुधा कुर्वन् वेधं प्रदक्षिणम् ।।१६ ताम्लशाफ सुबहु विचित्य प्रस्यहं खयम् । तेनापि नरके तीचे पातनारसे हिरे पृशम् ।। १७ वनदन्तामिधः कश्चियधिरो योगिपुनयः । देवालयं मदरपुष्पं निन्दितं पापिनाऽस्तिके ॥ १८ तपस्थितं यदेतेन यघिरेणापि अवताः । अनुभूता पुराग्रह्या बदन्तेन पातनाः ॥ १५ मेघाहीनोस्ति प्रत्यासी भारस्याख्यो मुनीश्वराः । निद्रापरं शिवाम्याशे पादेनास्वलितोयतिः ॥ २० विलक्ष्य दर्शयित्वा तं पापिनं परमेश्वरम् 1 जगाम तेन पापेन सीमाः पीडाय सेहिरे॥१५ तस्माजितेन्द्रियैयापि योगिभिध महात्मभिः । प्रातिमिल शिवद्रोहो नानुष्ठयः कदाचन ॥ २२ शिवालये तदा शंभोरपचारः तो पदि । अनुभूय फलं पश्चादन्ते मुक्तिश्च तशाम् ॥ २३ शिवद्रोहस्त वै तमानमोतव्यो विजानता | शिवद्रोहपराणां तु समीपे च न वसेत् ॥ २४ इति सूतासमाकण्पं मुनयस्संशितवताः । विसयं पाम गत्या भयेनच पिरे ॥ २५ परिहस्य शिवद्रोहं तपांसि सफलानि न कथा थ्रता यदेतेषां पापिनां श्रवणेन ॥२६ प्रायश्चि तदेतस्य शिवपञ्चाक्षरस्मृतिः । दयुध हृदयांभोडे देण्या सह पिनाकिनम् ॥ २७ स्तोऽपि यता चैतेषां वपापविनिवृत्तये । दथ्यो शिवमुमाकान्तं पदन् पञ्चाक्षरी मुदा ।। २८ भाऽतिहहृदयधेपामेव सनियौ । पुनस्तु पूजामाहात्म्यमपृच्छंस्तं मुनीश्वराः ॥ २९ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरहितायां शियपदस्यखण्डे सपदेशकाण्टे परितमोभ्यायः॥ ॥ मप एकपष्टितमोऽध्यायः॥ विन्दुनादात्मकस्य लिङ्गस्य पूजामहिमा ।। स्त:-मतः परं प्रयश्यामि पूजामाहाम्पमीशिवः । यारवामनुजस्सयो मुक्तिपार गमिग्यति ॥॥ पूर्वक महादेषः साइम्से जाररतिः । संहत्य सकलं विश्व स्वारमनोम्पतिकिपत् ॥ ३ ·भगवन् प्रणम्य उपदेश काण्डे - एकपपितमोऽध्यायः 363 शस्त्या तु परया विप्रा ननतेको निशा स्खकाम् । सर्वयंसे यथापूर्व सृजेपमिति प्रजा तलादमूच्छंभोः पुराणी मुनिसत्तमाः | मम्वनष्यज्ययापूर्यमण्डायपिचलीलया॥ ४ सङ्कल्पमात्रेण तदा मर्ज सकलं शिवः 1 तिम्रो मूर्तीः स्वात्मनैव सप्रिस्थित्यन्तहेत ॥ ५ मारुतयपुश्शीलादानपि गणानपि । देयांश्च ऋपिभिस्साघु पितृनपि नरामपि ॥ ६ अन्य जगतां नायः स्थायरं जामशगत् । रुद्रामातृगणांश्चैव प्रमयान् प्रमथाधिपान् ॥ भूतानि भूतपैरेवं देवासुरमहोरगान् । ऋपीन् पितगणान्देयो लीलया सकलगत् ॥ ८ उच्चावचानि भूतानि तया शक्त्या जगत्पतिः । विण्यादीनां महीणां केषाश्चिदधिकारिणाम् ॥९ वेदागमपुराणानि शास्त्राणि विधिधान्यपि । मायापयामास गुरुः स्थिवान्यात्मनि लीलयाnto शशास तान् पुनर्देवो विण्यादीनमरप्रभुः । मां पूजपत वै देवा भक्त्या भाषपुरस्सरम् ॥ ११ भावानुरूपफलदः प्रतिक्षा या मया कृता । ततोऽधिकार युष्माकं कल्पयामि हरे विधे॥१२ ततस्साझलिहस्तास्ते भवमूचिरे । परिपूर्णासि पुरुहूत पुष्टुत ॥१३ थुसो घेदागमेष्यीश फर्य पूज्यो हि नो घद । केनाकारेण वै देयः सर्वरूपः स्मृतः प्रभो ॥१४ विश्वपाय देव वेदो वदति भो नमः । वयं के विनहं तेषु केन संपूज्य शङ्कर ॥१५ भयाम से प्रसादस्य पात्रभूता जगत्पते । ईश्वरः -- पस्यो कम्याञ्च वै मूर्ती पूजितोयह मादरात् ॥१६ प्रसन्नो वाञ्छितं दद्यां यस्य कस्यापि वा मुराः । किन्तु लिटार्चकानान्तु शीघ्रमेयास्म्यमीएदः ॥१७ लिङ्गमूर्ती सदाकालं विना मन्त्रादिप्रस्क्रिपाम् । प्रसको निवसाम्येय मतिमाजां विमुक्तये ॥ १८ देवा:- किं लिन भयतारपा केन लिझी त्वमव्ययः । कथं पा लिङ्गसंशास्य पद विस्तरतो पिभोग ईभ्या:-- अन्य लिगमाख्यातमनन्तमजरं ध्रुवम् । गुणत्रयं तदेयाई सृजत्यवति इन्ति च ॥२० तदेय मम लिजन्तु तस्य रूपं चतुर्विधम् । परो बिन्दुः परो नादस्त्यपरी बिन्दुनादकौ ॥ २१ उपर्यो भागनिष्ठाचत्वारोऽपि पुरेश्वराः । अपरो विदुरादौ स्यात्तदूर्षमपरो पनिः ।। २२ तदर्य परबिन्दुस्स्यात्परमादस्तदूर्षकः । प्रणयो घेदिरस्यायं नादो लिाकृतिस्वराः॥ २३ चिन्दुनादमये सस्मिन् लिने सन्निहितस्सदा । तस्मालिकार्यकानांतु सद्यः प्रीतोऽस्म्यमीष्टदः ॥ २४ तस्मिन् लिङ्गेत्यदं पूर्णकलया सर्वधा मुराः । जगध सकलं तस्मिन् तिलेतैमिय स्थितम् ॥ २५ पळये लीनमय सौ सृष्टञ्च तेन तत् । तत्स्वरूपं पुनलों के लियेद्यात्मके विदुः ॥ २६ तस्मामधेदिके लिङ्गे लिङयह मंस्थितस्तदा । सपेदिकमिदं लिहं জোনসনঃ ॥ ২৬ शिलाभिरुभिर्मुद्भिर्गन्धपारदपूर्वक विधायैव पूजयध्वमतान्त्रिताः ॥ २८ घेदापमोक्तविधिना सर्वकासमन्त्रिताः । पूजा कुर्षन्ति ये नित्यं मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥२९ दानानि पहवो यशालांतीन्द्रियनिग्रहः 1 सर्व लिङ्गार्चनस्यैव कोट्यशेनापि नो समाः३० वसालिमार्चकानां तु नैव जन्म न संहतिः । तस्णं तु लिमूर्ती मां सदाशिवयपुर्धरम् ॥३१ मायतेन पूजयन्तु जगत्त्रये । ब्रह्मादेषु च सर्वत्र तत्र तत्राप्यह सुराः ॥३२ लिममूर्तिमधिष्ठाय पूज्यो वेदोकवार्मना । केदारे च तथा कापा थीमिरी मर्यसिद्धिदे ।। ३३ भीमदधिणकलासे महत्तरे । काञ्चीपुरेश्मणाद्रौ च धीमद्वद्धाचले तथा ॥ ३४ चिदंबरे कुम्मयोगे मम्पार्जुनमहालये | मसान्तमनोभीश्वसतो । |सलक्षण मनसा बटारण्ये कमलालये ॥ ३५ ·364 श्रीस्कान्दे महापुराणे हालास्य च महास्थाने सेती रामेश्वराभिधौ । स्थानेषु चैवमादौ व प्रत्यण्ड लिङ्गलम्यहम् ॥ ३६ निवप्लामि सदाकालामया सह हे सुराः । तस्मान्मा लिङ्गमूर्तिस्थं पूजयस्वखिलं जगत् ॥ ३७ यूयशेत्यभिषायैवं तिरोभूजगतां पतिः । तत्र तत्राण्डदेशेषु पुरुहूतः पुरुष्टुतः ॥ ३८ पूज्यमानस्सदा पञ्चकृत्यरतस्सदा 1 चिकोडगयपैस्साघु देवीस्कन्दविनायकैः ॥ ३९ कैलासे च तर महाकेलासपर्वते । मन्दोव महामेरी चचाळगिरौ तथा ॥ २० शिष्यलोके च सान्निध्यं तत्र तत्राप्यनुग्रहम् । कुर्वन् सर्वात्मनामीशः स्थितः स्थाणुजगन्मयः ॥ ॥ ततो विष्णुमुखा देवा अपयश्च तपोधनाः । स्वस्खाभीएपसिध्यर्थं कृत्वा लिऐ सदिकम् ॥ ५२ स्थानेषु च नदीतीरे पर्वतानेषु सादरम् । उपचारैस्समभ्यर्च्य पोडशेग्मया शिवम् ॥ पदं भापुर्यथाई ते प्रसन्नादीश्वरेश्वरात् ॥ ४३ इति धी स्कान्दे महापुराणे शंकरपंहितायां शिवरहस्पखण्डे उपदेशकाण्टे एकषष्टितमोभ्यायः ॥ तथा ॥ अथ द्विषष्टितमोज्यायः॥ काश्यादि क्षेत्रेषु विष्णयादिदेवकृत शिवाराधनं ।। ऋपयः - केपु स्थानेषु देवेशमारराधुस्सुरर्षयः । विविच्य पद विस्तारात्सूत नो निखिलं फ्रमात् ॥ १ सूतः -- गृणुध्वमृपयरसङ्घ क्रमशो वच्मि भूसुराः । तदा विष्णुरमेयात्मा शङ्करप्रियाकिङ्करः॥२ काशी प्राप्याधिमुक्तास्याग्नैकवर्षायुतं ततः । कुर्वस्तपो महद्धोरं लिहमूर्ति पदाशिवम् ॥ ३ भक्त्या संपूज्य देशात् प्राप्तवान्यरसुत्तमम् | प्रसन्नात् पार्वतीशानात घेण्णायं पदमुत्तमम् ॥ ४ मर्षरक्षाधिकारिरये चाभिषिक्तो यथाविधि । शङ्ख चक्र गदा ख# शाहाद्यान्यायुधान्यपि ।। १ महालक्ष्मीपतियश्च पीतमयरमगुतम् । रथं पररथाधीक्षं ददौ सर्व सदाशियः ॥६ जगद्रक्षेति चासो देवदेवेन शूलिना । तदादिच या विष्णुशिवलोकादयः स्थिते ॥ ७ लोके स्थितो ररक्षासौ जपत्रपमतन्धितः । छत्रं रतायं तधामरे मणिदणाटके ।' विधतीभिम्सुरलोभिक्सेव्यमानस्तु पार्श्वत: । यमुबास महाविष्णुर्विष्णुलोकः स्मृतस्तु मः॥९ सेव्यमानस्तु तत्रय ब्राझाद्यैस्सुम्योगिभिः । दुष्टानां निग्रह कुर्वन् शिष्टानामपि रक्षणम् ॥१० महदैश्चयपक्षो पक्सकमलापतिः । काञ्चीस्थानमनुष्य झा संपूज्य शूछिनम् ।। ३१ शैले लिनेमिपिच्येशं पर प्राप सुदुर्लभम् । अधिकारच एटेरभिषेकपुरस्माम् ॥१२ सरस्वतीपतियञ्च लेमे इंसच वाहतम् । प्रचन्द्रसम चामवयमेवर ॥१३ विष्णुलोकादधोभागे देवपिंगणपूजितः । उवाप्स लोकं यमय मदता मधेन चै॥३४ घालोकस्तविण्यातो नासा सस्येय मुमताः । इति लेमे घर मोर्टामा लिङ्गार्चनायकात् ॥ १५ इन्धीत मान्य पूजयामास भावत: 1 भवं भवानीसहितं प्रसाधाय परान्यान् ॥ १६ स्वर्गाधिपत्यं देषानामाधिपस्याभिषेकता 1 पुलोमजापतित्वञ्च गामेरायतामिघम् ॥१७ उ.प्रयममध्ये पञ्चायुधमद्रुतम् । दुमा फरकान्येन्ः कामाय महायशाः ॥ १८ चिन्तामणि रसामुश्शाचप्सरस्त्रियः । प्राच्या दिशोऽपिपस्यय प्रसन्नादास शहराद ॥१९ nur ·॥ । । उपदश काण्डे -द्विषष्टिसमोभ्यायः •365 तथैव स्वर्गलोकस्यो भुअन् दिव्यसुखं मुहुः । अमृतासादनं कुस्तिष्ठत्यद्यापि रनमृत् ॥ २० मरणादौ तवैवाग्निरभिपिच्या सदाशियम् 1 अनेकविभयस्ता संपूज्याप वरालयम् ॥ २१ अमीनामाधिपत्यञ्च दक्षिणाणव्यधीशताम् 1 कृताभिपेको देयेन छागं घाइनमुत्तमम् ।। २२ मायुधानि च शक्त्यादि साहाच दयितां शुभाम् । तयशापया होप दक्षिणामाग्दिगीश्वः ॥ २३ अग्नीनामधिपो होप तिष्ठत्येशाग्निद्धतः । केतागण्यै महाक्षेत्रे यमोऽपि पमिनां वरः ॥ २४ पसाय देवदेवेशं प्रासकानयं घरान् । दक्षिणाशापतित्वञ्च महिपं घाइनोत्तमम् ॥२५ कालदण्डाद्यायुधानि सर्वेशमात्मनां पुनः । समवर्तितया नीत्या पुण्यापुण्ये विचार्य च॥२६ पुण्येन स्वर्गति तेषां पापेन नरके स्थितिम् | यातनाधापि नरके सत्तापापानुरूपतः ॥२७ मन्यानपि महाभागान्मायस्थानमाहितीजमा | चित्रगुप्तञ्च कार्यस्थं चयापस्य शियः स्वयम् ॥ २८ तदादि धर्मराभोगी संयमिन्यां शिवारया । मनुष्यामितां एक्ष्मीमारतेन्यायि प्रतापवान् ॥ २९ गोकर्णेच शिवथाने नितिः परमेश्वरम् | समभ्यर्य ततः प्राप प्रसमाजगतीपतेः ।। ३० दक्षिणापरदिपालभावञ्च विधिपूर्वकम् । यतां फलदानावं खगचाप्पायुषोत्तमम् ॥ ३॥ मभिषिक्तधाधिपत्ये रक्षतामपि पर्यश: 1 मद्याप्यनुभयनास्ते दचा देवेन संपदम् ॥३२ जंन्धारण्ये समम्यच्यं प्रचेताः परमेश्वरम् । प्रापार्णवाधिपत्यञ्च पादसामन्यपाममि ॥३३ যান मकरमभिपेकपुरस्सरम् । पश्चिमाशाधिपत्यञ्च पाशारायुधैस्समम् ॥ ३४ तथैव लण्या तासर्व महता प्रामधेन सः । वर्तते द्यापि सन्तुष्टो महातेजाः प्रतापवान् ।। ३५ वायुर्दशिणकैलासे काळइस्तिमहापुरे । समन्यस्य महादेयमुपचारैरनन्यपीः ।। ३६ बामार महेशानात प्रसन्नादीश्वरेश्वात् । पश्चिमोत्तरदिश्याम्ये चाभिषिकः प्रतापवान् ॥ ३७ वायूनामाधिपत्यञ्च धनाद्यायुधपूर्वकः । मृगच वाहनं लेमे सोद्याप्पप्रतिमोमुवि ॥ ३८ सिद्धेश्वाभिधे सिद्धयटे संपूज्य शहरम् । कुरः परया भक्त्या घरानाप महेश्वरात् ॥ ३९ उत्तराशापतित्वेव पट्टभद्रो बमूव च । निधीनाञ्च मवानाच पतित्वं चापिपुष्पकम् ।। ४० विमानमपि देवेशाद्यक्षेशत्वच चाहनम् । नरं प्रतापसंयुक्तो वर्ततेऽद्यापि तरसखा ॥ ४१ ईशानोऽपि महादेवं कमलालपयासिनम् । संपूज्य पत्रपुष्पायरुपचारैरनेकथा ॥ ४२ प्रसन्नेन तदा पृधः काम्पेझेति पिनाकिना 1 प्रणम्य घरयामास बरनामाननन्यधीः॥५३ समानानि च नामानि समानवपुरायुधम् | समानमपि तचिद्रं यद्यस्ति शियस्य तु ॥ ५४ पञ्च वाहनं तद्वत् प्रागुदीचीदिगीशताम् । एतत्सर्वमसौ लेने संशाध्येशं वयं यशी ॥१५ मन्तेऽधिकारस्य पुनस्मायुज्यं परमेश्वरः । इत्यातर्धानमापेशस्सोऽध्यापि प्रतापवान् ॥ ४६ कायामेव पुरा पर्यः कमलैरीश्वरेश्वरम् । अभ्यर्यानन्यया भक्त्या प्रसन्नादाप्तयान्याम् ॥ ४७ अग्यजुस्सामवेदानां मण्डले वसतिस्तदा । तदहश्च रथ लेमे सप्ताभ्यपरिमण्डितम्॥ ४८ प्रहाणामाधिपत्यञ्च ज्योतिश्यकच सर्वत: (चक्रस्प सर्वदा) 1 पत्ताभिषेको देवेन दिनानामधिपोऽभवत् ४९ कम्मघोणमनुप्राप्य चन्द्रशङ्करबल्लभः । भक्त्याभ्यर्य महादेवं तत्र (पत्रैः) मुक्तामय शुभैः ५० शिवात् मीतानक्षत्रेशत्वमद्भुतम् । हिमांशु चं द्विजेशत्वमोषधीशपमेव विम्पणश्यमीशस्य भः । प्रत्यहं तावुभौ मेरोः प्रदक्षिणपरी मुदा ॥ १२ शिवायालय सततं ग्रहल्यैशिवप्रियः । भौमो युधो गुरुशुमशनिश्चैतेच पञ्चच ॥ ५३ च॥५ परमाप মমা ·स्थितिम् ॥ ५५ 366 भीरकान्दे महापुराणे मध्यार्जुने व हालास्ये सेतो श्वेतयने (घटपने) मुदा । घेदारपेच पचैते पञ्चखपि पिनाकिनम् ॥ ५४ मसाय परपा भक्त्या प्रसन्नादापिरे परान् । कार्यमण्डलतस्सोमसूर्ययोपरि माधिपत्यश्च समालोकानां सुखदुःसयोः । सरपिच पूज्यावं सापयशान्तये ॥ ५६ देवासुराणामाचायौँ गुरुशुको एशी तदा । ईश्वरेणैव देयेन प्रसनैन मुनीश्यतः ॥ ५७ सप्तापि समयः पूर्व देवदेवं सभापतिम् । चिदम्परे समभ्यय मध्ये दम्रतः प्रभुम् ॥ ५८ भवापुरमीशानात प्रहाणामुपरिस्थितिम् । पुनर्देशान्तरे मुकिं मुमुदुः पाप्य ते परम् ।। ५९ सर्पशास्त्रार्थ विधान शाश्च तदारया । वसिष्ठाया महात्मानस्तेऽद्यापि महितौजसः॥६० इविधी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे उपदेशकापडे द्विष्टितमोऽध्यायः ॥ ते ॥ मथ निषष्टितमोग्घ्यायः॥ काश्यादिपु भुवादिछत शिवार्चनम् ॥ सूतः ध्रुव पौत्तानपादिस्त काश्यां विश्वेश्वर शिवम् । समम्पर्य मद्देशानात् प्रसन्नादाप्तवान्वरम् ॥ नक्षमुनिमुपयानां मण्डलोवस्थिति पराम् । मेघीभूतो प्रहाणाश्च भ्रामयनेव तान्मुदा ॥५ सर्वोपरि कतावासस्थिष्ठस्पद्याप्पभ्रमन् । कुमघोणे पुरा शेषरसपा भोगिनां वरः ॥ ३ प्रसाद्यपरमेशान भुवो भारं यभार थे । महामतापसंयुक्तो यहत्तेऽद्याप्ययं घराम्॥ एवं स्थानेषु सर्वेषु भूम्यां पर्वतमूर्ध । मदीनाव तीरेषु देवाश्च मुनयोऽनुराः॥५ सिद्धाश्च गदायक्षा विद्याधरमदोरगाः । किनराख मुनि भेट्रास्तया किंपुरुषादयः॥६ मनुष्याच महादेवं भात्याराभ्य सदाशियम् । वं स्खं पदमनुगप्प सुखिनो मुदमापिरे ।। ७ नागाना गटानाच पन्धयोरगरलसाम् । किन्नराणां मनुपाणां किंपुरुषामाच सर्वशः॥ ८ प्रापुरीशयराते ह्याधिपत्यमकुण्ठितम् । मेघानामधिपाय-ये दिग्गजा येव केचन ।। ९ अष्टौ च ये महानागास्सप्तापिच महीधरा। ये येऽधिपाः स्थिता येषांत ते देवप्रसादतः || १० लब्धाधिपस्या विशेया नान्यथा मुनिसत्तमाः । तस्माच्छ्योथिमिस्सवः स्वात्मनो मनुजोत्तमः ॥ ११ शिवपूजा सदाकार्या भुक्तिमुशिफलप्रदा । शिवपूजाप्रभावन केचिसिद्धा यभूविरे ॥१२ नवापि सिद्धविख्याता योगिनः कपिलादयः । अनेके लोककारी घनेके निस्यतां गताः॥१३ शिवलोकं ययुः केचित्सालोक्यमपरे जनाः । सामीप्पमपि सारूप्यं सायुज्यमपि सूरयः ॥ ३४ देवासुरमनुषेषु शिवपूजाममावतः । अधिकैश्वर्यसंपन्ना विण्यात केचिदैश्वर्यलामेन मुक्ता मोहवयं गताः । भ्राः पुनश्च संसागन्छिवं पूर्वपदापिरे ॥ १६ जयार्थिन बहवस्समम्पर्य जगत्पतिम् । विजित्य शत्रून् प्रनामे शशासुः पृथिवीं पुनः ॥ १७ बलार्थिनश्च बहवो यल सुबहु लेमिरे । पुवान पुत्रार्थिनोभ्येपि दारानपि मनोहरान् ॥ १८ पशुकामः पशूनावामश्वकामाश्च लेमिरे । सौभाग्य कान्तिमप स्याग सत्यं पराक्रमम् ॥ १९ मसिदिञ्च जगत्यस्मिन् सर्वामिष्टच सेमिरे । अर्थ येतेभ्यनेकेषु सेतिहासेषु संग्रहेण कथाभापा वर्ण्यन्ते शृणुताधुन ॥२० इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यमण्दे उपदेशका विएतमोऽध्यायः॥ भुवनत्रये ॥ १५ काश्चन॥

·पदेश कापदे - चतुष्यष्टितमोऽध्यायः 361 ॥ अथ चतुष्परितमोगयायः॥ मामहर्पिणा विष्णवे शापदानम् ।। सूतः -वितुः पुरा पुरारातिमाराध्य पुरुष पाम् । पिशापसमुद्तविनिपाताननेकशः॥ नि यामीष्टपुषस्त्रीराज्यलाममवाप्तवान् । सेपुझोधिदितीहासान महापुण्यान्वदामियः॥ एकदा कहे वृते ग्राहयिष्ण्वोः परस्परम् । कर्ताऽहं जगतो न यमदं न त्यमिति अधा ॥ तपोरइतेश्शान्ति फुर्वन् सभ्यरेश्वरः । उग्णय भैरय चेन मण्डलस्यं स्वयं रथैः ।। नखानेण विधेस्तस्य पञ्चमं मूर्यमागम् ! उरिकफलं पदरकोमळ लीलयेश्वरः॥ सञ्चिय तत्कपालेन भैरवेण घृतेन च । विष्णोरहतेशान्ति सिभिक्षाटलेन थे। विनोदयिष्यन् मिक्षायें प्रेषयामास भैश्यम् । विष्णुस्सिा ललाटाप्रापिठत्या रक्तं निजे ददौ ॥ विरहान्मूोमबार पुरुषोत्तमः । पुनध भैरयेन्द्रस्य करस्पान निय॑थः ॥ १ मूच्छी विद्वाय सहसा लब्धः पुनहरिः । अहंकारः छतोऽस्यामिश्शासितास्तेन वैवयम् ॥१ तपापविनिघृत्यर्य शिवपूजा प्रकृमंहे । मण्यार्जुनं ममासाद्य समभ्ययं जगद्गुरुम् ॥ १० मेने हतार्पमात्माने पूर्व पर्येभ्यराचनात् । कृपया देवदेवस्य मसनस्य पिनाकिनः ।। विग्णुलोकं यथापूर्व अपाम गरटेन सः । पुनश्चाप्येकदा विष्णुरहद्वारमदोद्धतः ॥१८ प्रक्षणा सधमानोऽसायीश्वरोऽहमिति फुया ! महालिमाछतेर्मूलमष्टा पुनरूपितः॥१६ घेदानामण्यन्यवनं हितम् । तापापविनिवृत्यर्थमरणाचलमाश्रितः॥ १४ तत्रेश्या समाराध्य प्रसादेनास्यवै विमोः । अपराधविमुक्तात्मा बगाम भवनं खकम् ॥ १५ पुनशाप्पकरोद्विष्णुरेकदाऽपुरनिग्रहम् | पराजये देवानां देवासुरमहाहवे ॥ १६ तदानीं तुमुके युद्ध विष्णुना सूदिता भृशम् । भृग्याश्चमं समासाद्य भृगपती तपखिमीम् ॥ १७ सपाति शरणमासे दुरसुप हरिनिर्जिताः । तदाश्रममपि प्राप विष्णुश्वकपरः स्वयम् ॥१८ संदरमसुरास्तत्र भृगुपन्या निधारितः । नेवाश्रमः प्रवेष्टव्यस्त्वयाऽसन्निहिते मुनौ ॥१९ महन्तव्या न हन्तच्या दितिजा मदुपासका: । मया दत्ताभयास्सधैं मामाहिंसीर्जनाईन ॥ २० दुष्टानाममयोनिष्ठ जगतामिति हि मुधा । चक्रेण महल देन्याश्चिच्छेदच शिस्तदा ॥ २१ तेषामभयदाया भृगुपल्या जनार्दनः । निर्गतेच ततस्तस्मिन्नाथमान्मधुसूदने ।। २२ ददर्श भृगुरम्येस्स दैत्यैस्सदनिजां प्रियाम् । निछत्तशिरसं धानदृष्ट्या विशय माधरम् ॥ २३ चुमोघ हरयेऽस्य हम्मे देस्यैः लिया अपि । शाद्विष्णुमयनी जन्माश्यस्यस्प फोटिशः || २४ तत्र तत्र स्त्रियाचापिपियोगोस्त्विति दुखः | जगत्यस्यैव पे भकास्सन्तु पापण्डिनस्तु ते ॥ २५ शस्वमात्मन: पी सन्यायोजीन्य विद्यया । मृतसञ्जीविनीत्येय सिद्धया परमेश्वरात् ॥ २६ ततो विष्णुस्लमाकर्ण्य मीतमीतोऽमुरादनः । तच्छापयि निवृत्यर्थं काञ्चीम मेत्य कामदाम् ॥ २७ पूज्य देवदेशं दृष्ट्वा वयं धूपोपरि । प्रणाया पर्थयच्छापमोक्ष भीतेन चेतसा ॥ २८ मद्रतयक विष्णो तैः कर्तव्यं सहन्यया । न पारयाम्येच प्रतिसपा मया छता || २९ पति केशवमामाध्य हरिकेश: सपग्निव । भृगुमाह महादेवः स्मृतमाशागतं मुनिम् ॥ ३० विमोचय हरि शापात् भृगो पानिप्रदात् । मदचनारत (गर्स) विद्धि मन मुनिसत्तम ॥ ३॥ दशास्तु जन्म तद्विष्णोरेकसिंस्तत्र जन्मनि । त्रिषा वियुलोर्भवचिरं दुःखी भवतु नान्यतः ।। ३२ प्रणयस्यच ·। 368 धीस्कान्दे महापुराणे मदाशया कुरुम्वेद मद्भक्तानां त्वमग्रणीः 1 तथास्त्वति मुनिः प्राह प्रणम्य परमेश्वरम् ॥ ३३ तदा पुनरुमाकान्तं रमाकान्तः प्रणम्य तम् । प्रार्थयामास भगवन् दशवपिच जन्मत् ॥ ३४ ममाज्ञाननिवृत्यर्थ निग्रहानुग्रही कुरु । त्वमेव देवदेवेश दयाळो भक्तवत्सल ।। ३५ - तदुपश्रुत्य भगवानस्वित्यन्तधिमाययो । नारायणोऽपि भगवान् स्वमेवाश्रममाश्रयत् ॥३६ पुनश्वान्येकदा विष्णुर्वेदोद्धरणकर्मणे | शाफरी योनिमासाध संहरिष्यन् स तस्करम् ॥ ३७ वेदानां सोमक दैत्यं विनिगृह्यच लीलया । घेदांश्च धेघसे दवा यथापूर्व जनार्दनः ॥ ३८ सहकारेश तेनैवचार्यवानाच मेदनम् । कुर्वन् सर्वान् समाकृष्य भक्षयामास माधवः ।। ३९ ततो मीता विरिश्चयाद्याशङ्कर लोकशङ्करम् । कैलासवासिने देवं प्रोणयित्या म्यजिशपम् ॥ ४० देयेनापि समादिष्टश्शास्ता योगी तदाशया । कैवर्ततां समासाध माधवं मत्स्य कपिणम् । ३१ विनिगृहाझियुगळं कुरुविन्दमणिपभम् । नखारेण समादाय शिवाग्ने विनियेदयन् ॥ ४२ निधानं नमस्कृत्य तस्थौ योगी कृताञ्जलिः । तदा नयादयो देवा महादेयं समाधयन् ॥ ४३ वयं मत्स्येत देवेश पीडिता भृशमीश्वर | सोभ्यं विनिगृहीतच जगतां हितकाम्यया ॥ ४४ तस्थास्याम्रियुगं श्येतत्त्वारस्याभरणे मणिः । इति पार्थितो देवैस्तदलियुगळं मणिम् ।। ४५ दधार मुण्डमालायां क्यानिधिकमासखः । गतमोहा पुनर्विष्णुप्यांत्वा देवं जनार्दनः॥ ४६ शिवपूजाप्रमावेन पूर्व सोमकमर्दयम् । मोहेनैव ततः पश्चाजगन्ति तमसावृतः ॥ ४७ शासितोलि जगद्धामा छतार्योऽसि ततः कृतः । एतदापोनिवृत्यर्थ पूजयिष्यामि शङ्करम् ॥ ४८ इति कायोपुरी प्राप्य पूजयामास तत्र तम् । मत्स्यरूपाय वै तसी प्रससाद पिनाकधृक् ।। ४९ घरेण छन्दयामास मत्स्यरूपं जगत्पतिः । मृतोवरश्च तेनापि निग्रहोऽयमनुग्रहः ।। ५० ममास्तु देयकृपया मत्स्यरूपं तु मां जनाः । ये यन्ति जगत्यसिस्तेयामिएपदो। भय ॥५५ कृपया तय देश घरदोऽमि महेश्वर | मयाचरितमापरवं तितिक्ष जगदीश्वर ॥५२ इतीशोऽमिहिता पूर्व विष्णुना मत्स्यरूपिणा । दत्वाऽन्तर्धानमामलोकाना हितकाम्पया ॥५३ विष्णुध वैष्णायं लोकमासादापालयस्वकम् । पुनश्च विष्णुरपसिन्युगे फर्मरयमेत्य च ॥ ५४ मन्यानं मन्थर कत्या योक्त्रं कृत्वा च यासुकिम् । देवासुरगणैस्साकं क्षीरसागरम् ॥ ४४ अमृतञ्च समासाद्य तेन गर्येण मोहितः । सुरान् संक्षोभपामास सागरस्साह कच्छपः॥ ५६ रतो देवासुरास्सधैं देवं गत्या व्यजिनान् । तदानीं देवदेवोऽसौ विघ्नराजमरिन्दमम् ॥५॥ तसिग्नहार्थमाचष्टे देवानां हितकाम्यया । शुण्डाग्रेण तदा फूर्ममादाय गणनायकः ॥ ५८ सम्यगुमानितं कृत्वा संपीडयास्यैव कारम् । देवेश्यपि च पश्यास शियाने सन्यपेशयात् ॥ ५९, तदानीमीश्वरो देवान् समालोक्येदमप्रवीत् । प्रमेन कन्छ गरमा मे किं मावि पदताधुना ॥ ६० ततो यन् पणमेश प्रमादिवियुपेश्वराः | मरस्त्यमनेनासान्विफमेण यदीश्वर ३६१ तस्यैर घापकर न तथास्तु विभूषणम् । कृपास्थि पुण्डमालायां नायकत्यमुपैत्विदम् ॥ ६२ विष्णोपीई वा नाहहारो भरपुनः । विमापितस्सुरेरेयं विश्वेशोग्याचदस्यि तत् ॥ ६॥ शिशु तसंमोहो विश्वेशा पिधेर्यलात् । पनागासंयमय सनाकपतियन्दितः॥४ एकदा पीडितो या दिपादोण घेरिणा । विष्णु शरणमन्येस्प सपाचण्यस्ततो भयम् ॥ ६५ परपातु तेपामध्यमसुरारिस्सुरामणीः | याराई करमासाथ हिरण्याक्षमसी या मनामापुजहार गाम् । तेन पर्येण स हरिरर्णयानाश भेदनम् ॥६७ ममन्य प्रदानासापुटाप्रतः ॥ ६६ ·चकार उपदेश काण्डे - पञ्चषष्टितमोऽध्यायः 369 सताना भूधराणाश्च सुमहदपुः । दृष्ट्वा त तादृशं विष्णुं देवास्सनझकास्तदा ।। ६८ न्यजिसपमहेशाप वराहाद्भयमागतम् । ततो देवादिदेवोऽपि चराहस्यास्य निग्रहे ॥६९ सुब्रह्मण्यं शिशुं पुत्रं सन्दिदेशात्मनः प्रभुः । तदानया कुमारोऽपि पाई पर्वताकृतिम् ॥ ७० जप्राइ गझे इस्ताभ्यां परिभ्राम्य च लीलया । संहत्य शृङ्गमस्यैकं निधे सनिघौ विभोः ॥ ७५ कपर्दगतचन्दांश द्वितीयसिव शहरः । वायामरणरवेन देवानामपि पझ्यताम् ॥ ७२ हमारोप्य तं पुर्व लाळपामास धीः । ब्रसादयोभ्य विबुधा नमस्कस्य ययायथम् ॥ ७३ जामुदेवं ता विष्णुवातमोहरसमुत्थितः । पुनश्च पूर्ववदेवं समापध्माप निवृतिम् ॥ ७४ पकदाच पुनर्विष्णुहिरण्यं दानवेश्वाम् । संहरिपन् समस्ययं शिवं लघवरोखली ॥ ७५ नृसिंहवपुरास्थाप वक्षो भित्या नः पुनः । पपी क्रोधेन तद्रकं संहस्यासुरसैनिकान् ।। ७६ माद्वारेण तेनैव सर्षान् संहर्तुमुद्यतः । ततो देया मयाविष्टाशरणं प्रापुरीश्वरम् ॥ ७७ पीरमदं तदा देवस्सन्दिदेशास्य निग्रहे । शरमं रूपमास्याय वीरभदः प्रतापवान् ॥ ७८ पृहीत्वा नारसिहं तं विघाकृत्वात्मटीलया । भित्वा त्ववमतिस्वच्छामुपायनमुपाहात् ॥ ७९ तदाप्रभृति देवोऽपि नारसिंहाम्बरोऽभवत् । सोऽपिदेवं समाराध्य विगतैना यमबह ॥ ८० पुनरेवैप वलिनिग्रहमाचरन् । यभूव काश्यपसंतो वामनो मधुपदनः ॥८१ ईश्वरातपरोपेत्य पागशालामयावत । पदनयमितां भूमिमात्मनः स्थितये पुनः ॥ ८२ प्रतिगृह्य ततो भूमिमेकेनैव पदा दिवम् । विक्रम्यान्यपदालामावलि कारागृहान्तरे ॥३ निवेश्य राज्यं मूयोऽपि देवेन्द्राय त्रिविक्रमः । इत्याऽण्डमेतद्नं स्पायपा संवर्धपरपुनः ॥ ८४ ततो देवमहादेयो हात्वा वृत्तान्तमस्य तु । भैरवं संदिपेशाम्य निग्रहे भैत्याकृतिम् । सोऽपि तं त्वयाऽम्पेत्य घृद्धभण्डातमच्युतम् । प्रहत्योरसि हस्तेन निपात्योत्कृत्य च त्वचम् ॥ ८६ मात्मनः कन्चुकत्वेन दधापानीलकोमळम् । तस्यास्यपि महद्दीर्घ काळाक्यं घी करे ॥ ८७ ततो जग्मुनिराशास्तदा सर्वे सुरादिवम् । उपन्द्रोऽपि महादेवं समाराम्प ययापुरम् ॥ ८८ शान्तापराघस्समभूजगाम यघागतम् । एवं दशावतारेषु निगृहीतः पिनाकिना ।। पञ्चालनुएहीतच वक्ष्ये तृण्वन्तु तत्कयाम् ॥ ८९ इति धी स्कान्दै महापुराणे शिासहितायां शिवाहसखण्टे उपदेशकाण्ड चतुष्पष्टितमोऽध्यायः ।। ॥ मय पञ्चषष्टितमोऽध्यायः॥ मृगुशापानुसारेण विशोः दशावतारातिः । सूतः -जामदग्योऽय रामोऽमझगवान् पुष्पोत्तमः। भृगुगोपेन सेनेष रेणुकायाश तस्रिपाम् ।। तककार पिता राम नाना पादरिन्दमम् । उपनीतनकालेन एमः पित्रासर्पिणा ॥२ शुक्ष्पगारो ध्रद्धयाऽनन्यमानमः । नापिकारणेनेय कदाचिपिटवोदितः ।। रामोमादिशाडे रेणुकापारकार ६। ततः प्रीतम मनमा रामः प्रोक्तो महर्पिणा॥ पुत्र शुरूपया प्रोसं मा विदि परणधुना । परान्यो यो परोऽमीयत है म ददामि ते ॥५ इति रामोषवः पुगवा पितुमे पानिमान् । मातुः पूर्वयदुरधानं परं यमे स मादितः ॥ ६ नित्य 93 ·श्रद्धावत्वमनारतम्।।७ 370 श्रीकान्दे महापुराणे पितुः कोपपरित्यागं कोपनस्याधिकं मुनेः । स्वस्यापि शिवपूजायां घरत्रयं तदा रामो लम्वारमपितुरन्तिकात् । वनमाप सपश्चर्तुं হিববুল্যবহণ !! तस्मिन् गते नो यावत्यकको मुनीश्वरम् । कृतवीर्यपुत्तो घेर्नु कामोपपदमूषिताम् ।।९ प्रत्याख्यातो यदा राजामुनिना कृतीर्यजः । कोपेनास्य शिरश्छेदं कृत्वा माहिष्मतीमगात् ॥ १. जमदग्निप्रिया सापि रेणुकाप्ति विषेशः । महत्यैव तदा वृक्ष्या शशामानिश्चितागतः ॥ १॥ सा पुनर्वग्धवसमा रेणुका प्रषिमानिनी । दुःखेन महताक्रान्ता लज्जपाच वराङ्गना ॥१२ नियपस्तमाछाद्य नमानितंयको । चण्डालश्रेणिमामा कविरकालमुवासह ॥१॥ तत्र पोचाभिधः कश्चिमातशास्यान कामिनी । रामतुस्ता पिटायमितता सुशातुराम् ॥१४ एतत्सर्वमशेषेण धुत्वा रामो वनंगतः । ईशादाराधनात्तुष्टात्संप्राप्य परश्वधम् ॥१॥ क्षत्रियायोधियडयाजवळनस्तु यभूवह । कार्तवीर्यार्जुन इत्वा झविधानपरानपि ।।१६ मारव ततस्तेषां निवापालिमातनोत् । नीसेन विन्दुसरसि श्रद्धपा पितरात्मनः ॥ १७ मातरंच समासाद्य पकणस्थां प्रणम्य ताम् । प्रामावहिस्तया साधु कश्चित्कालं निनायसः ।। १८ शुभूषयाच मन्तोग्य मातरे ताशी पुनः । वीरहत्या निवृत्यर्थे सयद्वीपमुपास्य स॥१९ काइपपाय महीं दत्वा सर्वो थीयोजितामिमाम् । वैकुण्ठभवनं प्राप्यकेरला-पुनर(पुनाफेरळम् ) द्भतम् । पुरा दशरयो राजा पुत्रकामो मद्देश्वरम् । भयजरपुत्रकामेष्ट्या वसिमावेश्व तापस।। ततो महेश्वरस्याशापशेन मधुसूदनः । रामो दाशरथिर्जझे कौशल्यायां नृपत्रिपाम् ।। ५२ सीतया पिठ्वाक्येन लक्ष्मणेन घनंगतः । तत्र सीता राक्षसेन्द्रो रावणो जनकात्मजाम् ॥ २॥ जहार वश्वयित्का तं रामं तत्र सलक्ष्मणम् । तद्वियोगाग्निसंततो रामो लक्ष्मणसंयुतः ॥२४ अगस्ल्पमुनिमासाय रोद भृशदुःखितः । भास्पेनोपदिशोऽली रक्षा निधनं प्रति ॥ २५ शियमभ्ययं लब्धास्रो पन्या सेतु बलीमुखैः । रावणं साणं संस्पे विजिस्यहरियूथपैः ।। २६ सीतां वैश्वानरे शुद्धामयोण्यामनयत्प्रियाम् । तत्र पट्टाभिषिक्तोऽसौ च राज्यमकण्टकम् । २७ लोकापवादमीत्यैव पुनस्सीता वनेऽत्यजत् । तस्यां भूमौ विलीनायो शुशोध भृशमातुरः॥२८ मश्वमेघेन देवेशं रामोऽभ्यच्यं महेश्वरम् ! सरन्यां तनुमुत्सृज्य भ्रातृभिस्सा राघवः ॥ ३५ सौराधिमाससाद खं स्थान पूर्ववदच्युतः 1 मवतारस्मतु पुरा स्त्रीदुःखमा ईरितः ।। ३० घृतो पसानदारमानमात्मना । द्वापर युगे यस्सिन् १ पवपुरुषोत्तमः॥३॥ यादेवहतो अझे रोहिण्यां रामनामकः । तत्र रक्षोगणे इत्या कृत्या कृत्यं महापुनः ॥ ३२ महादेवमंयिकासहित प्रभुम् । योगमार्गस्तो रामो बैकुण्ठं प्राप्तवान् पली ॥३॥ पुनध पसुदेवस्य देवया कृष्णरूपधृव । जो विष्णुरमेयारमा भृगुशापनियन्त्रितः ॥ ३४ तत्राम्पर्य सुराधीशं शिवं शान् जयन्पुनः । उपमन्यु समासाद्य विधिना सेन दीमिता ॥३॥ शेषमुख्यतमोऽत्यय भरत्या राज्य च शहरम् । ममारमपनीषाध विष्णुलोक पुनश्चापि कलेरन्ते कलिजा दुग्जाः स्वयम् । संहरिष्यन् हरप्रीयो जातो घिणुधोमजः॥ १५ वर संपूज्य देवेश लिङ्गमती सदाशिषम् । कृपया तस्य निर्जित्य सिध्यातानसजनान् ॥ १८ विष्णुरूप पायें लारमपदमाप सः । पयं दशावतारेषु निगृहीतच पश्च ।। १ शिषेनानुगृहीतय शापाग्मुक्तो भृगोरिति । एतेभ्यतारा: कल्पेषु गहुधा धगिता विजे: ॥ वैष्णवेषु पुराणेषु निग्रहोनेव वर्णितः । देहत्यागेन तस्यैव सूचितोऽनुग्रहो (निमहो) विजाः ॥ तमसाच धाराष्पच जगामह|| ·उपदेश काण्ड-पञ्चषष्टितमोऽध्यायः 371 प्राथ है নিভৃত हमारेण वीरभदादिमिर्गणैः । सूचितस्स तु मास्थानिकर्मास्थिकोड: ॥ ४२ सिंहचर्मशिरोमुण्डत्रिविक्रममहास्थिभिः । शिवांगाकामप्यस्यैः पुराणतिचोदितैः ॥ ४३ ततो देवा परिब्रह्मप्रमुखाः परमेश्वरम् । दृा भीतेन मनसा त्यक्त्वाइंकारमात्मनः॥४॥ कर्मसु स्वेषु वर्तन्त इति वेदविदो विदुः । एकदा विष्णुभवनं पुरोपेन्द्रस्समाययो । खमेवमूर्तिमेदस्थ प्रत्युमादिषदच्युतः । मिथः संभाषणं कृत्वा कञ्चित्कालमवस्थितः ॥१६ पतस्मिन् समये कण्यः काश्यपस्य सुतो महान् । वैकुण्ठमवनं विशुसंभाषणोत्सुका ॥४७ दृष्टा तो समायान्त शिवमकं मतम् । न यलोकयतामणा मासनं ददतु तो ॥५८ नवाचवाप्पवदसामासात मौनमुद्रया । तौ तदा हादशीदृष्ट्या घुकोष मुनिसत्तमः ॥४९ शशापासान् शिवस्पेष्टान्मरवा तूणी भूषिय । विष्णोऽतस्त्वमनेकानि अम्मानि भजमहिरा ॥ ५० मुकश्च तत्र सर्वत्र दशापो मयाऽनवे । यच लक्ष्मीस्त्यरपार्वेस्थिता मुगवदत्रये ॥१ मच्छापाच मृगी भपादुपेन्द्रोऽध्ययमीरशः । कैराती पोनिमासाध कानमेवसतां चिम् ॥ ३२ तय भक्ताच लोकेऽस्मिन् सन्तु ते शिवनिन्दकाः । भस्मद्राक्षनिन्दाञ्च कुर्वन्तु मतिमोहिताः ॥ इति शास्त्वा गते सस्मिन् कन्धे निजमयाश्रमम् । पिशापभयानस्य कमलालयमेत्य तत्राराण्य महादेवममीणयानन्यधीः । तता प्रीतो महादेयः कण्वमाहूप सापसम् ॥ ५४ पकउन्मानुभोक्तारं च शापस्य माधयम् । महालक्ष्मी मृगाकारामेकजम्मेष शङ्करः ॥५॥ उपेन्द्रस्यापि जन्मेक कैरातमकरोन्छिवः । तेन विष्णुशिवमुनिस्सातः कशापत ॥५॥ लक्ष्मीचापि मृगी जाताकारने मुनिशापतः । उपेन्द्राधाश्च कैरती योनिमापेदिरे तदा ।।१४ गी तं सा मुनि मूकं दृष्ट्वा गर्भपती छमत् । सूत्था सा कनकां हां मृगीत्यमाया पलायत ॥३९ किरातोऽसौ बने कन्यामादायायाश्च पक्षणम् । कुमाराय ददौ कन्या रायरोलिनामकाम् ॥ ६० तताशापारिनिर्मुकाम जामुपागतम् । कदाचिकलहेइते साक्षुपदधीययोः ॥ ११ क्षुपस्यैव तु साहाय्यं कर्तुकामो जनार्दनः । दधीचाभ्रममासाप बाहरणावृतः॥६३ पयाचे राणालेष्टा ममियो मुमिसत्तमः । यदैवमेकदा विद्वन्मद्वाक्येन श्रुत्वा दघीयोऽपि सांत्यपूर्व हरेषेचः । नाहं यत्ता सयसत्यस्य जाने स्याश्च जनाईन ॥ ६८ चिमेमि विशेषेण क्षत्रियादहमच्युत । ततः कुलोबुजामाक्षस्तसिन्नराण्यवासजत् ।। ६५ तत्मा भक्षयमास त्रिशूल दर्भसंभवम् । ततः कदो महाविष्णुषिभ्यरूपमदपत् ।। ६६ तद्विश्वरूपं मुनिस्संस्तम्यारमन्यदर्शवद । ततश्वकं ससजास्सै विष्णुः कोपादमर्पितः ।। ६५ पकं सदस्थिसंशष्ट कुण्ठितार यभूयह । देवानामपि सपां विष्णुसाहाय्यकारिणाम | भासन्धिकुण्ठिताधीणि सोय मुनीभ्वरे । एतस्मिनन्तरे ब्रह्मा विष्णु देषोल सायुधान् ।। ६९ पचारपदतो युवादप्तांप्रतामिति मुवन् । तस्मिनुमसे युझे शशाप मुनिरव्युतम् ।। ५. देवांध मई से यूयं धीरेण मर्दिताः । सदकोपसमुत्येन विष्णुना सह माचिरम् ॥ ७t पिणुमताच ये भूम्प मातु पाहमाभिता: 1 शियनिन्दापरा निस्यं पता नराधमाः ॥७२ इति भी स्कान्दे मदापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यमये पदेशकाण्ड परितमोगया।। मतस्तव ॥६॥ न स ·372 भीस्कान्दे महापुराणे ॥ अथ पट्पटितमोगयायः ॥ शिवपूजामहिमानु वर्णनम् ॥ ततो विष्णुर्भयाविष्टः स्वात्मानं निन्दयन् इदा । कये किमर्थमेतेन फलहस्समपत फलं वान मयातं कि शापस्त्वाप्तोऽनिवारितः । तदोषपरिहाराय शरणं यामि शङ्करम ॥२ इति सश्चिात्य ममला चिदंबरमथासदत् । तथास्य महादेव श्रीमद्दनसमारणे ॥३ तत्मसादेन निर्मुकपापस्सद्योऽभ्यवर्तत । गन्धमादनमासाथ कदाचिनिष्णुरव्ययम्॥ समाराध्य महादेव वरद्वयमपाचत । मामङ्गीकुरु देवेश वाइनस्वशास्वयोः॥१ अस्थित्युक्त्याज्य तं धके दाहेत तिसृणां पुराम् । वाहनरथे शत्प्रेच करपयामास माधवम् ॥ ६ वृपेन्द्रो भगवान्विष्णुस्तस्मादारभ्य हेतिराट् । मैनाकेच पुरा शैले विष्णुराराध्य शङ्करम् ॥ प्रसन्न प्रार्थयामास घरं घरसहस्रदम् ! तालिपुटो भूत्वा प्रणम्य विनयान्वितः॥८ उवाच देवदेवेश नरकास्यो महासुरः । तपसाभराज्य लोकेशे वर वराप्रपीः॥९ यच्छिचार यस्तु परमवासन सगोवरम् । मायामयेन देवेन सहकीभूप संयुगे ॥ १० मया युझे परचेम्यादस्तु तत्र वधो मम । जित्या देवानई सर्वलोकाध्यक्षो जगत्पते ॥१॥ भूयासमिति लम्यैवं नरको भूमिसंभवः । त्रैलोक्यमनुभुङ्क्तेश्य देषान् सर्वान् विजित्य सः ॥ १२ मई तेन विभो युद्धे नरकेन पराजितः । शम्मो बलेन महता याराणामेकविशतिम् ॥ १३ मायेऽर्ण वारकायो वससि किपसे मया । तद्रीत्या पुत्रमिघायरत्यक्त्वा तु मधुरा पुरीम् ॥ १४ म ममान्वेष्यसि सदा पर्वतानां गुहासु र । स्वं देवदेय सर्वेषामवाडयनसगोचरः ।। १४ मयि स्थिरवैश्यभान माहेयं संहरासुरे । इति प्रणम्य देवेशं साञ्जलिः पुरतः स्थितः ।। १६ भापितस्वेवमीशानः प्राह भूयो जनार्दनम् । आई ते दक्षिणे पाय स्थास्यामि मधुसूदन ॥ १७ देवानामुपकाराय चीय दास्यामि तेनघ । इति लल्या वर शंभोः विष्णुः कृष्णवपुर्धरः ॥ १८ एलेन महता युको युद्धाय नरकासुरम् । माजुहाच महावाहुरावनेयमरिन्दमः ॥१९ ततोऽद्धमतुलनुभयोरपि सेनयोः । ततस्मश्वरो विष्यायाविधेशासुरान्तकम् ।। २० दक्षिणशापि तत्पार्धमास्थितः परमेश्वरः । उमेणैव ततो पिप्णुश्चिच्छेदास्य शिरस्तदा ॥३ सोऽपि देवेन महता विष्णुनिष्ठेन संकृतः । तस्मादयाप मुक्ति पै तदेवेच लयं गतः ॥ २२ गाणापत्यमसौ मे स्वान्ते या सदाशियम् । मयेऽपि विस्मिता भूवा तस्थुर्मुसदिक्षयः ॥ २३ ईश्वरोऽपि च केला विष्णुं स्पत्याप भूघरम् । कृष्णोऽपि तं प्रणम्पेशं वारकामाप एघीः ॥ ॥ भूत्वा सरा निर्भयाय देवलोकमगुर्मुदा । पुनः कदाचिठ्ठीकान्तो म्पप्रोषयन ईश्वरम् ॥ २५ भाराम्यासादर यो प्रमापार्यतीपतेः । स्यया रातुमपेक्षेशाधुना भूत्या प्रयहम् ॥ ३॥ देयो घरो ममाधीश परानी पदि शहर । इत्येवमीभ्यरतस्मै यरमन्तचिमाययो॥३७ कारणादेषममृतं क्षीरसागरात् । गृहीतम मुरैविणुमोहिन्याकारमास्थितः ॥२८ ना हरामोहपित्या पापयित्वामृतं पुरान् । अपीतसमीशनमपि मोहमुगानयत् ।। २९ रममाणो मोन मोहिन्याकारमास्थितः । लेमेव पुत्रं शास्तार कामारपीश्वरा ॥३० शान्तरे पुनः कसिन् प्रमण्युपरते दरिः । परान्तकाले प्रीभूषा विष्णुरीमा पर्श नयत् ॥ ३॥ - ·घरमम उपदेश काण्डे - पट्याणितमोऽध्यायः ततो ब्रह्मा विष्णावुदभवत्पुरा । तद्विष्णुशिवपूजायामाहात्म्यास्किल शूलिनः ॥ ३२ दयितेति शुतो लोके पूजा सर्वस्य कामधुन् । केदारमेकदाऽभ्येत्य दुर्वासा मुनिसत्तमः ॥ ३३ शिवपूजापरो भूखा तबोवास महातपाः । तदानीमीश्वरं द्रष्टुं छेदारस्थाननायकम् ॥ ३४ संग्रापामा गड वैकुण्ठाद्विपाश्रवाः । तत्राराध्य महादेयं पीत्या तोदकं हरिः॥ ३५ यियासः सं पुनलोकमारुह्य विनवाइतम् । तत्र पूजापरं दृष्ट्वा रे दुर्वापर्य मुनिम् ॥ ३६ समीपं तस्य संमाप समालोक्य व पूजनम् । जगाम च पुनर्लोके नमस्कस्य तु तं तदा ॥ ३७ अच्यमानञ्च देवेशमनमन् प्रपयौ हरिः । स्वं लोकच समासाद्य स्थिते तस्मिन्मधुद्विपि ।। ३८ समाप्य पूजां दुर्यासारसमीपं प्राप चक्रिणः । अशपम महाविष्णुमतिमन्युमुनीश्वरः॥ ३९ चन्मयाचितमीशान लिङ्गमूर्ति जनार्दन । भमणम्य गतोऽसि त्वं केदारे स्मयदूषितः॥ ४० ततस्तस्यास्य पापस्य गरुडो वाहनं तव । गतजीयो मयत्यय श्रीश्च सेस्त समुद्रगा। ४१ तबाजञ्च रुधिरं मैयेण हतं भवेत् । शुलाप्रेणय निर्मिण्ये ललाटे मधुसूदन ।। ५२ भक्काच ते शिवद्रोहपरा भूयासुरम्यहम् । इति शत्या गते तस्मिन्दुर्वाससि मुनीश्वराः ॥ ५३ श्रीकाळदस्तिमासाद्य शिवमानर्च केशयः । तस्मै प्रसन्नो भगवान यया सशङ्करः ॥ ४४ तच्छापस्य प्रतीकार पार देवः पिनाकधृक् । सत्यातु भैरवो रकं वां पुनर्जीवपत्ययम् ॥ ४५ लक्ष्मीक्ष मनमोघेदापास्यति तधानघ । गाडोऽपि व संभूय पुनश्चामृतमाहान् ॥ ४६ नियुष्यच चिरं युद्धे भूयायोऽपि वाहनम् । तथैव भैरयो विष्णुरक्तमादाय शूलतः॥४७ पुनरुजीवयामास भक्त भक्तातिमानः । लक्ष्मीश्चाभोषिसंभूता गण्डः काश्यपात्पुनः ॥ ४८ लक्ष्मीविष्णुं पुनः प्राप नियुध्य गरद्धोऽपि तम् । यिष्णोः पूजाघलेनेय शापमुक्किनचान्यथा ॥ ४९ तस्मारपूजासमें मोगमोमद व विद्यते । एकदा सुरास्मा पूर्यदेवैयदुताः ॥ ४० विष्णु शरणमध्ये त्य भीतभीता व्यजिक्षिपन् । भगवन्नामुराकान्तमाधिपत्याच घेवुधम् ॥ ५५ स्वञ्चेश्वरेण चासाफ रक्षणे विनियोजितः । दुनानां शिक्षो शिष्टरक्षणे व विशेषतः ॥ ५२ अतरव शाधि देवानामयनायाराधमान् । इति श्रुत्वा हरिस्त पा पुनः प्राहायलोपय तात् ॥१५ मया युद्धेन हन्तव्या असुरा मायुधञ्च नः | चक दधीचिववास्थिकुण्ठितार यभूव तत् ॥ ५५ तमूचुरमा भूयश्व कमीशेन निर्मितम् । जलाधरयघार्थं यदर्थ भय पक्षवान्।५५ विष्णुस्तरमाधु मन्यान: काशीमाप्ताघ याञ्छितम् । उन्धुकामोर्चयामास कमलैन्यहं शिवम् ॥ ५६ सहनस्तत्र चैकोने कदाचित्रमात्मनः । पद्मप्रतिनिधि के विष्णोस्तृष्टोऽस्य शपुरः ॥ ५७ चकं सुदर्शनं प्रादारमहनादित्यसनिमम् । पुनध तं पोणेशउन्दयामास तष्टितः॥५८ सोऽपि पये पासदर्श नेप्रमात्मनः । पद्माक्ष इति पिण्यातिः स्तुवताञ्च तथा च गाम् ॥ ३९ स्वमेव महानिटान् प्रयास पामेश्वर 1 इति सदरादिधानवाप्य पुरुषोत्तमः॥६० हत्य दिविजान् सोधणारशवध्युतः । भूयोरपुरादितान् देयाम सिलश जगत्मयम् ।। ६१ तदामभृति बनाक्ष विदुस्सवें मुनीश्वराः । धीवाछपे च पुरा विष्णुः कदाचिरसुप्रपाम्यया ॥ ६२ समारराध मायेन शंभुमेकमनन्यपीः । दत्ते शिथेन पुत्री पुषितामचिंता शिवा ॥६३ तप पुत्रो दो ट्रकोपाग्यो भवेत् दाणात् । मो विनेश पदम्पर्य लम्पयानसि पुत्रकम् ।। ६४ शप्तो विष्णुरुमादेव्या पुनरभु सहोमया । सन्देन सहितं भक्त्या समाराध्याम्योपयत् ॥ १५ माहिदमीशमाझिमचोदिता । घरेण सम्परते पुत्रो नष्टदशापेन घे मम ॥६६ च उमा T भ ·374 श्रीरशान्दे महापुराणे पुनधेशाशया तेस्तु लन्धदेहान्तरोऽच्युत । इत्वैधं वरमोशेन देवी चान्तर्धिमाययौ ॥ ६७ तथाच विष्णुः प्राप्तो वै पुत्रं काम रतिप्रियम् । निधश्च पुनः कामश्शिवाळीफाक्षियहिना ॥ ६८ उत्पावितस्तु इन देवाराच प्रियेच्छया । तस्मात्पूजा पुत्रलाभहेतुश्चै समीरिता ॥ सर्वामीटपदाचैव सत्यमुक्कं न संशयः ॥ ६९ इति श्री काम्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे यट्पष्टितमोऽध्यायः॥ ॥ अथ सप्तपष्टितमोजयायः श्रीशिवप्रति श्रीविष्णुना स्वीय अवतार लिकधारण प्रार्थना ॥ सूतः - पुनः कदानित्पग्राक्षो मायापुर्या महेश्वरम् । संपूज्य निर्जितो दैत्यैरतिमायाविशारदैः॥१ प्रसन्नमीश्वर प्रोवाच मधुसूदनः । कालनेमिमुखा देव दैत्या मायाविनो भृशम् ॥ २ সনাকীse समरे विजेतुमतिमायिनः । तेषां माया ममेशान मायया निर्जिता भधेत् ॥ ३ प्रसीद ताशं देहि वरं वरसन्नद । इति उभ्या वर विष्णुर्मायी जातस्तदादि सः ।। पलञ्चात्यन्तमपुरावळेपक्षममात्मनः | सहारासुरान् सहये मुरारिरमारिदा ॥ ५ पकदा च पुरा काश्यां कमलापतिरीश्वरम् । प्रीतश्चक्रेश्र्चयाभ्यर्थ वने घरमनुत्तमम् ॥६ मदीयान्यनजागीश धृतानि भवताके | ममाहारशान्त्यर्थ ब्रह्मादीनामपीश्वर ॥ तथापि चाधिकारोत्थमदेन मम मानसम् | महाररसयाविष्टं कदाचिद्भवतीश्वर ॥ ८ (तथापि चाधिकारोत्थमदेन मम माशाम्। महङ्कारस्मयाशः कदाचिद्भवतीभ्यो त्यपि पाठ॥) इतः परं प्रसन्नोऽसि पस्य कस्यापि चेत् प्रभो । ममालास्थीनि संभाव्य भूषणस्पेन सन्ततम् ॥९ प्रसन्नो भष सर्वेषां गवंशान्त्यै जगद्गुरो | नामानीमानि से सन्तु विष्णुकघरपातनः ॥ १० मत्स्याक्षिभृच कूर्मास्थिसमलंपतविग्रहः । मोडन्टनघरो नारसिंहचबिरोऽपि Nਕਿਸਮਝਿਵਹਢੀ ਚ भव भूतपतेऽधुना । एभिर्नामभिरीश त्वां ये स्तुवन्ति नरोपमाः ॥१२ मय्यनुकंपया । इति दया वर शंभुरुमपातहितोऽभषय ॥ १३ तदादि महादेयमेमिनामभिरीश्वरम् । स्तुवन्तोऽभीष्टमासा मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥ १४ विष्णोरपि पियारतेतु देवानामपि वलभा । विष्णुध मुक्ताद्वारोऽभवद्भक्तेपु चास्य ॥१४ भक्तियुकोऽधिकं लोके वभूपानन्दनिर्भरः । हरीभ्यरे दरं विष्णु कदाप्याराध्य भहराः ॥ १६ घरं लम्या महेशानात् प्रसन्नाभटनेऽस्यतु । परदं महळं सम्यग्यादयित्वाप निवृतिम् ॥१७ एकदा च पुरा बिष्णुः श्वेतारण्येयन्छिवम् । घरं बने प्र, सविं प्रणाप परया मुदा ॥ १८ पिया देव विनोदार्थ सस्पते निखिलं जगत् । यहूनि मे ध्यतीतानि जन्मानि परमेश्वर ॥१९ तः परं प्रमापीश भूयान्मुक्ति पा त्वयि । ततः प्रोवाच तं विष्णु प्रसन्ना परमेश्यल: 18 २० प्रवृत्ते सहारे प्राणित मधुसूदन 1 परान्तकाके पाते त्याच संहस्य लीलया २१ तपास्थिभलधर्मादिभूषितो मुक्तिदोऽस्पदम् । परानन्दच नृशश पाया से परपा मुदा ॥ २५ तेषामित्रपदो भूया ·उपदेश काण्डे -मएपरितमोज्याय! 1375 सोया सर्वापराघांस्ते मा सस्यन्तरे पुनः । सारूप्यं से प्रदास्यामि ततस्सायुज्यमुत्तमम् ।। २३ घरं दवैवमीशोऽसे प्रसन्नोऽन्तरधीयत । तधैवासास्यिभन्सारलंचततनुशियः ॥ २५ . सपाश्चैवानुगृह्णाति सायुज्यमपि विष्णये । तस्माल्लोके मदेशस्य पूजया पुरुषोत्तमः ॥ २५ रक्षिताऽभूसमृद्धारमा मायापी पुत्रवान् हरिः । यली च सदेये म्यस्ससादधिकोऽपि ॥२६ शापमुक्तिश्च तस्यैष पूजया परमेशितुः । एवं विष्णुमताखोशपूजा कतिचित् चित् ।। २७ मोसा मपाऽय सर्षय कटे वर्णितुं भुवि । टण्वतामपि चैतासां सर्यामीमातिराशु चै ॥ ३८ ग्रहणाच कृताखोशपूज्ञासु कतिचिवथे । शृण्वन्तु मुनयरसवें सावधानेन पेतसी ॥ ६९ इति सूतस्समालोक्य महर्षीन् प्रार हएपीः॥३० इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंफरसंहितायां शिधरहस्यखण्टे उपदेशकाण्टे सहपष्टितमोध्यायः ।। तपणा स्वर्यश्च प्राय ॥ मय मष्टपतिमोऽध्यायः ब्रह्मणा श्रीमहेश्वरमाराय तस्मात्यविध वरप्रातिः ॥ सूतः --धीकापानगरे पूर्व ब्रह्मा देवं त्रियंबकम् । तोपयामास तीवेण परमेश्याम् ॥१ पृश्याच मतमोऽस्य शङ्करश्चन्द्रशेखरः । वरवस्य भद्रं हे प्रपरछामि धेसितम ॥२ इति शंमोर्षचः धुत्या घाता प्रश्नयपान्यितः । स्वामिन्प्रमशिरः पूर्व भैरयेण महामना ॥ ३ माहद्वारा धचिसय निहतं करजैन घे। महत्यचापि मां मातिस्तत एव सदाममो ॥ ४ निता चपलं चित्तं सर्वतः परिघावति । न शक्यते मया सष्टुं जगत्सर्वं यथापुरम् ॥ ५ प्रय तो महादेव शाकि समी जगत्यभो । इति घाइक्वाथुत्या तथा दश वरं प्रभुः।। ६ अनदधे महादेवस्तवांविकया मह ! लश्या परम, धाता भयं पश्यातिदुस्ताम् ॥७ मनसा महादेवमनुस्मरन् । समज पकल विश्वं यथापूर्व निरन्तरम् ॥ 0 हुप्स्या परमपा युक्तस्तदा प्रभृति विश्वस्त । एवं स्थिते विधिः पश्चारसससिरसा गणान् ॥ ९ तिलोचमा विशालाक्षी सर्यायपापेशलाम् । सृष्ट्वाऽस्या नितरां सतो बभूवाशानमोहितः ॥ १० तासभोपरतिस्तांच प्रार्थयामास भूरिशः । तदा साव पिता ब्रह्मन् जगतो मे विशेषतः ॥ ११ नयुला तवति स्वामिम तव जगरप्रभो । इत्युचर्यचसा दूरं दुरापा सपाविता । १९ हुणेनं दांभुगणपा छाययन्तं विधि तदा । स्वयं तं दापयामासुः पलायन्तं सदूरतः ॥ १३ तदा पाप गिरि घेघास्सपायाख्यं मनोहरम् । तत्रशूलं चकाराय शिवपूजा मनोरमाम् ।। १४ पूजया तस्य देषेशः प्रादुरासीमहेश्वरः । ते या देवमीशनं प्रणमाम पुनपुनः ॥ १५ सोऽब्रवीदुव्यता पेधः काशित मनसि स्थितम् । इति शंभोचः भुत्वा विधिः प्राह पुनदिशवम् ॥ १६ वन्मापामोहितश्शंभो कामाणेन पीडितः । तिलोचमामई दृष्ट्वा तत्संभोगोरसको भृशम् ॥ १७ भद्रवं दूरतो दृष्ट्वा शियतान्महौजसः । द्रुतगल्या गुहामस्य प्राप्तवानस्मि शंकर ॥ १८ ताथा भीतिरघुना वर्तते मिठ मपि । यदि प्रसघो यमवामी मकाय मो: पितः ॥ १९ यदि देयो घरस्सत्यं श्रीमायैपा अहावलम् । विश्वाधिकोऽसि मगवानूवरेता इति श्रुतः ॥ २० ·376 धीस्कान्दे महापुराणे कचरेत विरूपाक्ष भाग्यन्त मुमापतिम् । भजन्ति ये महात्मान कामस्तानहि पाधते ॥ २९ तस्मादित पर शभो मायैषा मा जहात्वलम् । साविधी याच गायत्री यावान्यापि सरस्वती ॥ २२ तिन पय स्त्रियो नित्य ताभिस्तु रतिर्मम । तदम्या प्रमो मास्तु प्रीतिमै त्वत्कृपाबळात् ॥ २३ तिलोत्तमाभिगवणजन्यपाप विनश्यतु । इति ब्रह्मवच भुत्या तथेत्याह महेश्वर ।। २५ अन्तर्दधेच देयेशस्तत्रैवाविकया सह । इति लाया वर शमोर्चशा प्राप निज पदम् । २५ तत्रावसजगत्सम कीदपस्ताभिरम्पलम् । त्यक्ता यनारीमायोऽसौ शिवमेव हृदिस्सरन् ॥ ५६ मुकाखिला मेघश्च शिवच्यानप्रभायत । कदाचित्सरस्वस्या क्रीडयन् पहुकालत ॥२७ ससर्ज देयान् पापिष्ठान जगहोहरतान् भृशम् । जघानतान् स्वय कोपादात्मजातानपि प्रभु ॥ ३८ तहोपस्य विनाशाय पूजयामास शङ्करम् । भीकाळहस्तिनगरे सर्वपापनिकतने ॥३९ त्यमाया त स्सक दोप सरखत्या समन्वित । विशुद्धात्मा ययौ प्रीत्या ब्रह्मलोक सनातनम् ॥ ३० स कदाचित्पुनश्शम्भु प्रणम्य रजताचले । ब्रह्मलोकाभिगमने ययौ पद्धातिविधि ।। फोटात पुरत स्कन्द कुमार पुष्करन जम् । जाननपि ययौ तूष्णीमजाननिष गर्षत ॥३२ त दृष्ट्वा तादृश स्कन्दस्समाहूय विधिं तदा । परन्छ प्रणयस्वार्थ कोषेति निजलीलया ॥ ३३ वदन्तमर्थ त कोपादन्यथा स विधिं तदा । मुष्ट्या स-ताडय शिरसि कारायेान्यपातयत् । ३४ स्वय सतर्ज निखिल जगापूर्षयदेव स । विधातुस्त्वथ वृत्तात वा शभु मनि ॥ ३४ मोचयामास त स्कन्द प्रीणयित्या महेश्वर । तत प्रणम्य स पुन स्कन्द साक्षामिछप्रियम् ॥ ३॥ विमुक्तस्तेन परया प्रीत्या काञ्चीपुरी शुभाम् । संप्राप्य तत्र चैकाननाथ साझा पार्णवम् ॥ ३७ सपूज्य तन्त्र लिलञ्च खनाना स्थाप्य भक्तिमान् । मुक्तयान सस्त होप तत्प्रभावात्तदात्मभू ॥ ३८ चकार स्वाधिकारश्च यथापूर्ष पदे स्थित । पुनर्विचिन्तयन किश्चित्पूजयामास शङ्करम् ।। ३९ नीलादि समनुप्राप्य भपस्या परमया विधि । तत्राविरासीद्गधास्तस्मै प्रीततारिशय ॥ 10 घर यरय भद्र ते यचे मनसि वर्तते । इति शम्मोपच शुत्वा घlar पद्धाञ्जलि पुर ॥५१ भव नुतायलोकाय विष्णुनाधित पुरा । प्रसन्नो प्रददौ तस्मै पटहित्व निजाति ॥ ४२ भवास्तव भगवन्मा तु मृत्ताभिकाक्षिणम् । रक्ष नृत्तावलोकाय ताळित्य परिकल्पय ॥५३ पथा ताबक मृत्त न शवोऽह निरीक्षितुम् । गणेभ्यो यचदन्तेभ्यो भय भवति में महत् ।। ५५ इति घायचटुत्वा तथेति जगदीश्वर । दत्वाऽस्य ताळ सुमहत्तत्रैवान्तर्दधे स्वयम् ॥ ५४ वदायमृति वेघाश्च यादयस्ताळयाधकम् । हा नृत्त नटेशप तस्थे मीत्या मन्त्रित ॥ ४६ तथा ब्रह्मा ब्रह्मलोके पूजयामास शङ्करम् । तस्मै प्रप्तनो भाषान् गिरमूचे मितान || ४७ तपेरिसत मदास्यामि घद ब्रह्मनिहाधुना । रपाघिसद देवेश भगवन्तगुमासजम्॥८ सेयितु मम भो सगो पाध्याय हदि वर्तते । नशक्यते च संवाधे सेवितु त्या मद्देश्यर ॥ ४९ तासयन्ति च मादीशप्रमुपा क्षेत्रपाणय । सारथ्य तब देवेश रथस्य परिकल्प ॥ इति ग्रह्मपध धुरवा पर दया महेश्वर | अन्तर्दधे क्षणादेय तत्रैव परमेश्वर ॥ तदामभृति घातापि स्पसारमाहवान् । चोदयामास पेशायन प्रस्थानसमये ममो ॥५॥ पुरा पैलासशिखरे पूयिश महेश्वरम् । प्रसन्ने च महादेव यामाम ये विधिः ॥ १३ दिगु लोका सपचारत्व सादा-मइया । पिल्लेदुपस्य म तिथिममुदोऽपि ॥४ ·उपदेश काटे -भएपरिमोपाय! 377 নাথাননীণ সখী নিংডোব যা বুরি মা েমঘাই মথ সমম ॥ विरोष विष्णुं लोकस्त बिदागुपुरा विधिः । ततस्त्रार्थितो लोहमुमोचापानमार्गत; ६५६ विष्णु लोकापपापूर्य ससम्वासनात् । अर्षमाग मदेशस्य महालि पिणः ॥ १७ एएलानरममांति यात्रोत तिघे पुरा । तदोपपरिहाराय विधिविधेयt शिपम् ।। ५८ पुण्ये गानले पूर्व मयामाम मचितः । पूतारमा पूजया मोस्तस्सापापापानकात् ॥ ५९ जगाससनिलिने पयापूरमतन्द्रितः । भीपर्षले पुरा पाता शिक्षाकार दि॥६० हमा प्रस देवेश शिर्य परमकारणम् । मायामास व विधिः प्रणम्य मुपि इन्टयम् ।। ६५ स्वामिन्महासन प पानं ममेपर । दायागे पुरा दम्पा पो मदति हायकाः ॥ ६२ गणास्ता पुमुजुर्दग्धेनानी मद्देश्या । तम्मामासने पर्व सं पादनमीभ्या १५ परिकल्पय विध्येश प्रणतोलि तयाधुना । तथेति तर शंभुस्तम वाया सवरमुदे ॥६५ पन्तहितोमपट मि विधिाप्ययमामुनी । बहलोकमनुप्राप्य देस्सद पितामदः ॥ १५ पुनम विधिसराय देवमायापरेकरम् । भुतिपुर्या ततो लगया येदान साहारमद्देश्वरात् ॥ ६६ तदुता पर्म भाग्य समय चराचरम् । पुरा कदाचिासपुनर्गमा लोकपितामहः ॥ ६७ हेमफटभनुपाप्य तर लिहे महेश्वरम् । मर्चवामान विधिवदंपिशपतिमन्ययम् ॥ ६८ प्रा समालोक्य पितर प्रतापतिम् । यमे परमि प्राहा जन्ममृत्युमयादितः ।। ३९ परान्तका जगदेतातयाम् । संहत्य विष्णुना सा दियो र दयाधिका ॥ ७० বইয়াহিয়া कपातानि कवानपि । घृया पिम्पपरटेन करोपि किल सायम् ॥ सदसिम्ममापीश परान्से समुपस्थिते । देई परममेनं पं सदस्य पुष्लीलया ॥ ४२ मदेहमास्थिमसानि कपातानि कवानपि । पायपार मो नृवं पानिये ॥५३ सेनेय घ छतापोऽस्मि न पुनर्जन्म में ततः । महामशानमन्यस्य भवल्लोचनवद्विजम् ॥ कस्य भूपोस्ति जन्मेश पदाकरामसनः । स्यजटास्पर्शसम्माया गायामस्थि भस्मया ॥ ७५ यस्य कस्यापि या मुक्तिः किम्वस्ति तय देवगम् । वितिमयमस्यैप तपास्त्यिति तिरोदघे॥७६ सन्तुष्टमानसो ग्रना स्थितः कालं समीक्ष्य छ । तथैव तस्य घे मंमु। परास्ते समुपस्यिते ॥ ७७ विधि पहत्य हरिणा तदस्विनविभूषणः । मन परम मा सातपहात्मनः सरन् ॥ ७८ अनुरोपमीनो प्रमाणं सं स्पमोचयत् । एवं ब्रह्मा समाराध्य पायानाप पान शिवाद । महयामेपाच को घेति मया पत्तिचिदीरितम् ॥ ७१ इति भी स्कारे महापुराणे शंकरहितायां शियाइपसन्दे स्पदेशकाण्टे भएपरितमोभ्यायः॥ F ·- 378 भीरकान्दे महापुराणे ॥ मय एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ इन्द्रसूर्यचन्द्राणां धीमहेभ्यराराघनेन पापनिवृत्तिवारा बहुविध अनुमा प्राप्तिः ।। सूतः - अतः पर महेन्द्रेण शिवपूजा यदा यदा | पाता स्वामीटमुद्दिश्य चाते ताज काश्चन ॥ १ पलं निहन्तुकामस्तु पुरा समः प्रतापवान् | फालहस्तीशमाराध्य संपाय यामुचमम् ॥२ संहत्यच बलं देवं युद्धे तदोपशान्तये । तमाराध्य पुनस्तत्र फनार्थोऽन्छचीपतिः॥३ पुनः कदाचिच्छापेन दुवांसस्यैव पनिणः । पेरावते इपोष्ठे चिन्तितार्थप्रदे मणौ ॥४ कल्पवृक्षेषु सर्वेषु मुरभ्याञ्च युतेषु घ । स्वर्गादभोधिमन्येतु मीतर्भातशचीपतिः॥५ धारिम्यावसन्तप्तः श्रीमद्धाचलेश्वरम् । समाराध्य ततः प्राप्य इण्या तस्य पूर्ववत् ॥ ६ पुनश्वेरायतशाश्वमुयै श्रयसमंयुधेः [ फरकानपि वृक्षांध कामधेनुश्च सर्पदा ।। ७ चिन्तामणि तथा देवभिषं पूर्वपदाप सः । पुनः कदाचिदिन्द्रस्य गीतमस्यैव शापतः॥ ८ सदनयोन्याातायां सर्याप्यपि लजया । काश्यां विश्वेशमाराध्य महनाक्षो यस्य सः॥९ एकदातु महेन्द्रस्य पादस्पर्श मुनीश्वराः । शपन् केवनामुं देहोऽस्याम्यो भयेदिति ॥ १० सेन शापेन सोऽप्यन्यदेही मृत्यातिदुःखितः । नीत्वाने के सराः कालं केदारे परमेश्वरम् ॥ ११ समाराध्य ततः प्राप्य पौर्थिकं देवमात्मनः । स्वर्गाधिपत्यमपि तच्युतं दांभोरनुप्रदात् ।। १२ पुत्रार्थ पुरा शम्भु कादयामाराध्य पृत्रहा । जयन्त प्राप्य तनयं पुत्री हटमनाहाभूत् ।। १३ कमलालयमभ्येय कदाचिन्मययान् पुनः । समाप देवेश मे वाहनमात्मनः ॥ १४ उच्च अयसमधञ्च छपया परमेशितुः 1 पुण्डरीफपुरे पुण्ये पूजयित्या महेश्याम् ।। १५ पुरा शतमातु: गाणापत्यमनुचमम् । श्रीमत्कैलासमन्तेऽपि মান্নাবিয়: | पूजयित्वा पुरनुहम् । पुण्येऽहणाचल क्षेत्रे शचीमाप प्रियाम् पराम् ॥ १७ रंभादियगणिकाफीडामाप मनोरमाम् । एवं संपूज्य देषेशं फलं यदु शलफात. ॥ १८ प्राप्तवास्तत्र फतिचिदीरिता न मयाखिलम् । एवं सुरैः हत्ता पूनां वध्ये यैरपि शूलिनः ॥ १९ पुराकः कश्चिदीशानं शिवक्षेत्रेषु पूजयन् । झझरे स्वारीरस्य चक्त्रं पुसितमप्यलम् ।। २० माप परं रूपं दिव्यमीश्वरवल्लभः । प्राणान्यो भानुमानेने भद्रेणोत्पाटिते पुरा॥ २१ वक्षाधो महादेवं पूजयित्वा पुरुयुतम् । तथा यागे मांश्च दन्तान प्राप परो रविः ॥ २२ दोपमपरस्तविता पूजञ्छिवम् । रतिजन्वृपिपन्याच जाग्भाधेन वै पुरा ॥ २३ छायाभोगजादोषाग्मोक्षमापापरो रथिः । यादित्या एवमपरे स्वस्वदोपाध्यपोह्य च ॥ ९४ प्रापिरेच निजं काम सुपच वपुषस्तथा । चन्दोऽपि मांयमीशान समाराध्य पुरातनम् ।। २५ दक्षस शापामोअञ्च संप्राप्य तदनन्तरम् । धीरभद्पदाघातशरीरम्य एवं बहूनि चन्द्रोऽपि दुरितानि जहाँ मुदा । माप ससुखं सर्व पूजया शहास्य घे ॥२७ दिशामधीशास्सर्वेऽपि पूजया परमेशितुः । संप्राप्य पुत्रानैश्चर्य वाञ्छितं सकलं तथा ॥ २८ संग्रापुस्त्यजदुरितारसर्वेश्वरकृपावलात् । तथाप्टौ यलयः पूजा देवदेवस्य शूलिः ॥ ३९ याप तथा मनवानरः त्यपस्वा तत्याज ·उपदेश काण्डे - सप्ततितमोऽध्यायः 1379 हत्या स्व स्वमवापुस्ते याञ्छितं त्यक्ष किस्यियाः । तथैव धाविनी देवौ पूजयन्ती महेश्वरम् ।। ३० विशुद्धौ सपंपापेभ्यः प्रापतुनिजमीसितम् । यदाश्चैकादश तथा महात्मानो महेश्वरम् ॥ ३१ पूजयन्तोऽखिलं प्रापुर्वाञ्छि यस्तकिल्विपाः । ऋषयरसप्तसङ्ख्याकास्तमम्पर्य माहेश्वरम् ॥ संभापुस्सकलं काम विशुद्धा यीनकिहिश्याः ॥ ३२ इति भी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवाहस्यमण्डे उपदेशकाण्डे एकोनसप्ततितमोगयायः॥ 1 नव च । ॥ मय सप्ततितमोभ्यायः ॥ त्रिपुरापुरतावर विष्णुतारदाग्यां बुद्धधेपनहगः ।। सूतः -- उत्तानपादसंभूतो ध्रुयो नाम नृपात्मजः | प्रहाश्च सूर्यद्यारसप्तविंशतितारकाः॥१ मेषाया पायो योगा विकम्भाद्याश्च भूसुराः । करणानि च सप्तापि शकुनादिस्थिराण्यपि ॥ २ विधाघराध वर्या गडोगराक्षसाः । यक्षारिसद्धा गुराकाश्च तथा किंयुरुगादयः॥ ३ किन्नराध पिशाचाच दैत्याः प्रहादपूर्वकाः । मनुष्याः पशवश्चय पक्षिणो वृक्षपूर्वकाः ॥ ४ स्थावरा जगमाखान्ये येचाम्पे जीवजन्तवः | पर्वताच समुदाश्च गवाधारसरितस्तथा। ब्रह्मर्पयो यसिष्ठाया नारदाद्यास्रर्षयः । ब्रह्माण्डानि सर्याणि सर्वैतवरणसः॥६ समय देवदेवेशं लिङ्गमूर्ति सनातनम् । स्वं व पदच संप्राप्य स्वस्वाभीष्टमयाप्यच ।। ७ दुरितानि च निधूय पर निर्घतिमापिरे । प्रत्येक देघमाराध्य मातामीशा मरिताः॥८ अतः परे प्रवक्ष्यामि संभ्याम्ययं शङ्करम् । येऽनिष्टानि व निषूय स्वासयानि च लेभिरे॥९ तानह संप्रवक्ष्यामि धूपतामवधानतः । पुरा पुराणि प्रोग्यासनयोरजतकाञ्चनैः ॥ १० तानि भूमौ नभोमध्ये निवसन्ति प्रिविष्टपे । तेषु तारकमभूतात्रय श्रेष्ठा महाराः ||२१ विद्युमाली तारकामः कमलाशय बीर्यवान् । पट्पष्टिकोटिसयाकैरसुरैनियन्ति पाधपन्तश्च लोकांस्त्रीन् सुनिर्जित्य लीलया । तपश्चश्च से पूर्वमुद्दिश्य चतुराननम् ॥ १३ घोरभिषममात्मनित्यापकानया । तपसैपाच निर्वग्धं त्रैलोययं सचराचरम् ॥ १९ ततः प्रादुरभूदु ग्रहा सेपामग्रे सनातनः । हसारूढोऽमरेन्दाद्यैः परिवारितसन्निधिः॥१५ अर्चयियातु तं देवमपुरा घमिरे घरम् । यस्माकममराधीश देहि निस्यत्यमासा ॥९६ छाया देवदेव स्वं चतुर्मुख नमस्तव । तानुवाच ततो प्रमा यदि निस्यत्यमस्ति नः ॥१७ सतो दातुं वयं शक्ता असुरेन्दसुतोत्तमाः । नाविद्यमानं शतोऽस्मि दातुं दातापि दानवाः ॥ १८ आश्च नैव नित्योऽस्मि विष्णुधान्येऽपि सत्तमाः । मनित्या एव ये के च विधुघाम विना शिवम् ॥ १९ निस्य पको जात्यस्मिन्मृत्युञ्जय उदाहृतः । तस्मादन्यं यां यूयं वृणुध्वं मसुरेताः ॥ २० इति वाक्यं विधेः श्रुत्वा संध्य च परस्परम् । यिरे मणिपत्येनं नित्यवसदृशं याम् ॥ २१ मस्साक श्रोणि देवेश भ्रातृशां नगराणि च । मम्पन्तरिमखर्गेषु स्वर्णदुर्वीलोहकैः ।। २२ तान्येवान्दसानान्ते संयोग प्राप्नुवन्तु च । क्षणमात्रं तदानीं यो न द्वितीय; श्रुती श्रुतः॥ २३ शरीय संहतञ्चत्पुरत्रयम् । ततो मृत्युरजास्माकं परमस्या देहि नः॥ २४ ऐमपञ्चाशिनुमहदीयवासदर्श पुनः । भातुराणाञ्च सपामावासारसातु नः पुरीः || २५ यास्थाय ·380 भीस्कान्दे महापुराणे स्वेच्छानुरूपसञ्चारा पुराणा सन्तु न प्रभो । इति दत्यातु तःसर्य ग्रह्मलोक गते विधौ ।। २६ पत्र यत्रासुरा लीना देवमीत्या तत क्षणात् । संच ते धुतवृत्ताश्तास्तारकेयान् समीडिरे ॥२७ ददुस्तेम्पश्च कन्या खा नानोपापनपाणय । सदु सञ्च निषेभ्यस्सुखमापुस्सुरेतरा ॥२८ तवस्तु मापानिपुणो मयस्तैस्तु स्मृत क्षणात् । समय तेच समन्व्य सन्तोषेण महीयसा ॥३९ निर्ममे नपरीस्तेपामयोरजतकाञ्चनै । गृहास्तु नवानाख्यान् गोपुराणि महान्ति ॥३० षीधीच विविधास्तत्र मणितोरणमण्डिता । ते समालोक्य नगरीस्तिनो देयेतस्सह ॥ ३१ शशध मय भूयस्सन्तोपमतुल गता । पप्रच्छुरात्मनश्चापि तमेवैते हिताहितम् ॥ ३२ स तानुवाच टालमा विद्युन्मालिमुस्वामयम् । युग्माभिश्च यये उन्धो नित्यत्यसाशोऽसुरा ॥ ३३ एक एय सुरमेठो याणे कम मृत्युद । सहस्रवत्सरस्था-से इतीद बुद्धिकौशलम् ॥३४ भसिमर्थेन वयातु मयोकन्तु पुरेतरा । देवश्रेष्ठ स्मृतो लोके घेदेव परमेश्वर ॥ ३५ क्षिप्रेषु स्थिरघन्धेति सघामाच जगत्पति । मपाढस्सहमानश्च भको भक्तजनेषु स ॥३६ तिग्मायुधध घेदेषु सर्वत्र परिपठ्यते । तस्य पूजा सदा कार्या नियमेनाखिलात्ममि ॥ ३७ उपसर्मा क्षय यान्ति शत्रयो व्याघयो प्रहा । मन प्रसनता याति पूजपमाने मद्देश्वो॥३८ युष्माभिर,नीयोऽसौ सद्रो य-धुजनैस्मह । लिङ्गमूतौ सदाकाल ध्ययक पुष्टिवर्धन ॥३९ तस्मिन् सपूज्यमानेतु शहरे लोकशक्तरे । युग्माक हिंसका येतु हिंसितारस्युध सेम ते ॥ १. शिवस्सर्वजन्तूना भुक्तिमुक्तिफलपद् । तसाध्य तमेवैनमर्चयित्वा दिनेदिने ॥ ४२ लिमूतौ जगनाथ भक्तिभायेन सवता । ऐश्वर्यममुरा नित्य संभामुत सपर्यया ॥ ५२ विजयश्च सदाकाल युष्मत्करतले स्थित । तथैव ते प्रतिभुत्य वचन तस्य चोमिसि ॥४॥ ययाचिोच लिङ्गानि मयमैशानि तेसुरा । प्रत्येक स च लिगानि कल्पयामा वै क्षणात् ॥ ५४ गृहेचयम्तीशममुरा भस्मभूषिता । रुद्राक्षाभरणैर्युक्तापशान्ता दा-ता जितबुध || ४५ इति तस्य यच शुत्वा चदैत्या गृहे गृहे । विधु-माली तारकाक्ष कमलाक्षध ते प्रय ।। ४६ लिलामि प्रतिगृहासमात् स्वोचितानि मुदा युता । प्रत्येकमर्चपामामुर्महाविभवविधस्तरम् ॥ ४७ स स्वाध्यायनिरतास्तपमा दग्धकिल्पिपा । भसद्राक्षसपनतनवो विजितेन्द्रिया ॥४८ पवमर्चयता सेपामाषनैश्वर्यवृद्धय । लोके घेदपसिद्धाक्ष शिवपूजारतात्मनाम् ।। ४९ कल्पवृक्षाश्च ते । तेषा बोधस्थिता गायो नन्दिम्य कामधेनध || १० चिन्तामणिशिलास्तेषा प्राङ्गणेपु प्रतिष्ठिता । एतत्प्रत्यधिनामेषमैतेषामचंता शिवम् ॥ १ निधपश्चैय शहापास्सनिधिं तत्र किरे । गाय-तश्च इस-तध नृत्यन्तधासुरोत्तमा ॥ ५५ निस्पोत्सव भभूत्तेपा नित्यश्रीनित्यमाळम् । स्थनागरमादौ खेलन्तिस्मासुरेश्वरा ॥ मारामेषु विचित्र वापीषुच सरस्वपि । नदीनदेषु सर्प कीडन्तो निम्पिो समा ॥४ अमृताधोमिरनिशमाहतात्मक्रिया भृशम् । रमन्तेल सपतीकास्सरबन्दीमिराहता १४५ ते पुरस्साह पत्रेच्छा तत्र तत्रच रेमिरे । मण्डले व सहनाशोश्शीताशो प्रशमयमे ॥ ५६ ब्रह्मालोके विष्णुलोके भूलोके वान्तरिक्ष । सुरेन्द्रलोके दिक्पाललोके सन्न रेमिरे ॥ ५७ पतेषामघोभागे स्युजनावरता पुन । प्रतिमार्गेच ते सर्वे विनेशुर्भयपीडिता ॥ ५८ स्यकलोकास्तदा विष्णुब्रह्माद्या देवससमा । महामेरुगिरि प्राप्य मन्त्ररित्या परस्परम् ॥ ५९ कधमैतेत्र वायास्स्युरस्मामिरगर्विता । तानुवाच ततो विष्णुस्तेयन्त्यसपश्शियम् ॥ ६० तरव गृहारामभवाव य ·प्राप्ता पदेश काण्डे - सप्ततितमोऽध्यायः 3811 लिङ्गार्चनपालोके न शक्या जेतुमाममिः । पतियता च तेषां त्रियध पतिदेवताः ॥ ११ तस्मादजेपता मपुरा बलवत्तराः | तमूचुरमरास्ता भक्तिहीनासम्रद्विपः ॥ ६२ मया यवमाखदणः कुर्वन्त्येते शिवार्चनम् । भक्तिदीनार्चन शोभोरतिप्रीतिकरं महि॥६३ पर्य देवं समाराग्य सर्वचापि सदाशियम् । तपेश्वरामासंमूर्तजेण्याम इति ताः पुनः॥ ६४ तानुपाच हरिस्तेषां न जानीये घरान सुराः । एकैनैवेपुणा नाशो नान्यथा पागसंभवैः॥ ६५ उपसद्भूतभूतैश्च जसले किं घृधा सुराः । दमाहुस्तेतु चैव तभृतांगोद्भूपैर्वयम् ॥ ६६ निरुभ्य पीडयियामः पुरेषु यदि शामयान् । स्वेषु' स्वेषु च लोकेषु घयं स्यातुं क्षमास्ततः ॥६७ इति संमन्य ते सर्व देवा विष्णुपुरोगमाः । घेदान् सर्वान' समाहूय देवैरसाधैं जनार्दनः ।। ६८ उपसद्विस्तदाऽत्यौपीत् पानीशं जपमदम् । दा भूतानि बोरस्युमशान्ति पलवन्ति च ॥ ६९ तानि चाशापयामास्संभक्षयत ताः पुरः । असुरैरसह भूतानि पछतेति सदा मुदा ॥ ७० तानि संप्रेत्य भूतानि पुरेपु पुरवासिनः । भूतिरुद्राक्षदीप्साहान् शिवपूजापरायणान् ॥ ५१ मरामखिलावा मासक्षेतुं क्षमायहो । केवलं पुनरुद्यानमभ्येत्य कपिसवयत् ।। ७३ फलानि भक्षयामासुः पनसाम्रभवानि ते । असुरास्तानि वा ते जमुळेच दण्डकः ॥ ७१ ततधान्योन्यममयाद भूतसुरक्रियाम् । धिमे शुस्तानि भूतानि महान्स्यपि शिवस्मया ॥७॥ असुरास्ते पुनस्वा देवचेषामितीदशीम् । संप्राप्य देवलोकेषु लुण्ठनक्रिो भृशम् ।। ७५ . तप तय स्थितान् देवान् समाजनुर्यलाधिकाः । ततस्ते तत्र ये देवाः प्ररता असुरैभृशम् ॥ ७६ शीघं मेरे समासाद्य चाचण्युदयसन्निधौ । ततश्च भृशदुःखार्ता विबुधा” मेरुगहरे॥७७ तस्थुरन्येऽसुराः प्रीत्या पुरेपु म्यघसंस्तदा । पुनश्च देवा वृत्तान्तं ब्रह्मविष्णुपुरोगमा: ॥ ७८ विज्ञापन मद्देशीय फर्तुं पोलासमाययुः । प्रणम्य द्वारि देवस्य द्वारपालान् जनार्दनः ।। ७९ मपृष्ठविबुधैस्साधु देवायसरमादयत् । नाय योग्यसरो देवा गच्छतिच ते गणाः ॥ ८० तदुपथस्य विवुधा नामाकं गतिन्यथा । स्थास्यामोऽवसर पावत्तायव सन्निधौ ॥ ६१ मन्यविरति पायोम्पमुहर हर प्रभो । शोश महेशान शिति परमेश्वर ।। ८२ घुमशुस्ते तदोद्यम्य पाह दीनस्वराक्षरम् । शोशतस्तान् हरिब्रह्मममुखान् गणपुङ्गवाः ॥ ८३ पताइपन भृशं दण्डैई सन्तो द्राःस्थसंमताः । ते तापमानानिदशा विलीनासमतो दिशम् ॥ ८४ शमैस्सरममासेदुर्मानस महदरुक्म् । तत्र देवा हरि प्रोचुः कथं कार्य भविष्यति । कथं विज्ञापन पतुं शकाःसो देवसन्निधौ । स्थातुं नो म'सहसेन द्वारपाला महौजसः ॥ ८६ तानुवाच दरिझममुखानाकुलान् भृशम् | अमानव समासीनांस्ताणी न पहरम्ति ८७ भाकोशतोऽस्मानालोक्य पहरग्त्येव तादशाः । पामोशतः प्रभुद्वारि द्वास्था नैव सहियायः।। ८८ एतद्ववस्तु से देयास्सस्सं संभाव्य वैष्णयम् । भसंयन्तस्तदाग्योम्यं पमध पुनई रिम् ॥ ८९ मतः परं कर्ण पा स्पादोऽस्माकं मतिं यद । तानुयाच हरियमेय 'सर्थ पिचक्षणाः ॥ ९०० पून बुद्धि न चेदानी मम विजन रोचो | ततक्षिा ते प्रत्येकं संवं संपोषिो मतम् ॥ ११ ॥ निथिस्य च पुनः प्रोचुस्सदस्यच्युतमाशु ते । असुरादिशवपूजायो निरता मतिपणाः ॥ ९१ लिहानपरायणाः । स्वास्यायनिरतारस वैतागानिसामिग्धकाः॥ ९३ पतियताः प्रियस्त्वेषां विशेषेण जनार्दन । नैव शश्या निहन्तुं से येषो भार्याः पतिव्रताः ॥ ९४ काममालाभरणा ·382 भीस्कान्दे महापुराणे शाकाध पे लोके भूतिदद्राक्षभूषणाः | किन्तु यिष्णो स्यया शक्त्या मापया दितिसंमपाः ॥ ९५ यकलिलार्चनाओत्स्युशियातान् संहरिष्यति । नोचेन्मेहगुहाऽस्माकं घासाय भयति धूयम् ॥ ९६ इति घुयरस देषेषु तानुवाच पुनर्हरिः । पदं पतिय बिदशामाधुयुक्तमिदं मम॥९७ पूपच मनित ऐष पश्यं तपसा शियम् । मंहरिम्पति तान् देवसधा परमेश्वरः ॥ ९८ इति नारदमाय मायी मिपुरमाप सः । तत्र पुसः सयं मा विष्णुशियोस नारदः ॥९९ मोहयामासतम्योभायपुराणां कुलं पापात् । मायामयेन शायण याचा मधुरपा घ तौ ॥ १०० पेण व पिचियेण भोजनाश्च तादशः । पतिग्रतानां वीणा मनमायाविचक्षणी ११ दर्शयित्वाध रखानि निन्यान्याभरणानि च । पातिप्रत्यय साना तो नाशयामामगिरा॥ १०२ इति श्री स्फाने महापुराणे शंकरसंदितापां शियरहस्यमाडे उपदेशकापडे सप्ततिहमोशयायः॥ - गच्छतः॥७ - ॥ मध एफसप्ततितमोऽध्यायः ॥ बुद्धषधारिग्यां विष्णुनारदान्यां यमुराणां प्रलोभः ।। पूनः-तौ दृष्ट्वा तादृशौ पूर्वदेया मायाविमोहिताः । तयोरत्यन्तसंधीता पभूर्गतचेतनाः॥१ अन्तेवासितमस्ते नादं सुरशयः । द. पाटुगइप कोम्सौ फरमादिदागतः॥२ भस्मशाग्ययशादय किमागमनकारणम् । स तानुवाच होय (नष्टाय) लोकालोको स्य (लोकस्य) धामः ३ भुवनालोकमप्रीत्या सशरायेकदा इति । यत्र स्वचितं रमते तम तिष्ठत्ययं यशी ॥ ४ तर स्थित्वात्मविद्याया माह दर्शयत्यसौ । उपदिष्टास्तु पेऽनेन ते सर्वेश्मीरमामपुः ॥ ५ भुरपा केचन तथा परिवार्योक्तस्थिो । तेषाममीटजातच मायी दत्या व्यमोहपत् ॥६ विचित्रवस्त्राभरणाधनधान्यानाः 1 तम्माहात्म्पसमुद्ता पमून्यादाय हा हा जनानन्ये खपञ्चानृत्य तस्थिरे । दामपि मनोऽमीबुद्धाचायों ददी मुदा ॥ ८ पुनश्च नारदं देन्या रहस्याहूय पादरम् । एतस्य शिष्यभूतानामेषं कि सिद्धयोऽमृताः॥ भवन्ति या न घायैवमिति पृच्छतु तेम्बसौ । नारदः प्रत्युवाचैनानई शिष्येषु मूढधीः ॥ १० ममापि सिद्धयस्सन्ति पास्ताः पश्यत तरक्षणम् । कमण्डलोर्गृहीत्वांमस्तसार मनसा तत्र प्रदाच विष्णुध सवैध स्थितास्तरा:-| संवभूतुस्तदा श्वार्य प्रणेमस्तेच । सारम् ॥ १२ ब्रह्मादीन् क्षणमात्रेण छत्वाचान्तहितान् सुरान् । असुरेभ्योऽमृतं भूरिः ददौ स्वमहिमागतम् ॥१३ पुनश्च यन्मनोऽभीष्ट ददौ शिष्योग्य मारदः । पुनश्च बुद्धि दैत्यानां मोहयामास मायया ॥ १५ मायस्तदा चास्थ शिपमा दिउस्सुनाः । नारदस्सतु तत्सई विज्ञाप्य गुरवे मुदा ।। १५ शिष्यांस्तान, कारयामास पहुशः मार्थपन गुरुम् । दीक्षयामास तानेनान् मयरत्यक्तशिवाचनान् ।। १६ तेषामुपदिदेशासो यामेव भजतासुराः । अहं बुद्धोऽस्मि वै नाम्ना मवाना तु जपोऽस्तु वः ॥ १७ मदर्चनैव युध्माकमभीएफलासिद्धिदा । इह। लोरे यत् तदेघामुत्र यामृषा ॥ १८ शिवपूजा न के कार्या न पायोस्तु विस्तपः । न च सदाझवीजानि मिथ्या प्रेदगिरोऽखिलाः ॥ १९ पशी॥११ - ·- ET काण्दे-एकप्तप्ततितमोऽध्यायः 383 सर्व परिस्यकं या शिष्या , चेतो 1 सेपी नैयतु सिध्यन्ति सिद्धपरसधैदिकाः ॥ २० तय गिरा सर्व परित्यक्तशिवार्चना: 1 तथा सन्त्यकरदातविम्तिशियनशासनाः ॥ २१ बताः खियस्ताय नारदेन विमोहिताः । यभूघुस्सततं . मोहाबारामका यथासुखम् ॥ २२ मायासमुद्तवनामरणभूपणाः | साध त्यतशियाचारा गृहपुस्यापासकाः ॥ २३ जन्यर्चनानिष्ठाः पुंश्चन्योन्य दिवानिशम् । तदानीं नाद युद्धरूपो विष्णुरपृच्छत ॥ २४ राणां कुलं करनमसन्मायादशं नु किम् । नार्य जारासका नु मापया मोहितान्तरा: ॥ ३५ पृष्टतमा मा नारणः प्रमिपत्य तम् । मापया मोहिताः सामिन्नत्यमराधमाः ॥२६ . पेषु चैकै विना मधुसूदन । एकः परमयोग्यन्य रत्वेकशीलपरः स्मृतः ॥२७ काव्यध योग्यपरत्रयः पाशुपतोत्तमाः । उपमन्यो गोवापि पीयादपिच सेऽधिकाः ॥२८ स्त्यादपि से भेष्टाशिवमतिरायणाः । यचंते महात्मानशियानुप्रहमागिनः॥ २९ सम्माण न पनाति विमतन्तुरिय द्विपम् । नारदोलपकः पवनमहत्य हरिहंदा ।। ३० पस्तानपरान्ताह न समाप्यास्त्रयोऽप्यमी 1 युष्मामिमंद्विरा शियमंस्प्रियभूतिकांधिमिः ॥ ३१ साकं कलहो मास्तु शिवपूजारतैनिमिः । इति सर्वान्महाविष्णुमारपित्या स्वमायया ॥ ३२ शमय प्रतिष्ठाय पुढं युधिविमोहकम् । नारदश समाहूय निर्जगाम पुरश्यात् ॥ ३३ : फैलासमचलमाठरस्स्समीपगः । न शशाक स देवपितुं प्रापमहताममिः ॥ ३४ रोढुं तं गिरिभेष्ठमागस्यो पडायजः | मसामिस्सएकार्याममुरास्तुरसमताः ॥ ३५ दीना मासयदाक्षशियाचामिः एता इमे । सेन दोपस्त प्रमदान मातोय न संशयः॥३६ दोपैग शक्यीकलामः स्मर्तुमात्ममिः । इति तदोपशान्स्पयंमीशमुदिप संशयः ॥ ३७ बदनातपसीम तपोम्पायन्दीभ्याम् । ततः मनो मायाम्बरो लोकराहरः ॥ ३८ Erj मनारद र मेघग्मीरया गिरा । महो विग्घियुवां मूढी सुरकार्यामप्पपम् ॥३९ कमोचितो मागों मयनपामयिशश्या । तस्माकैलाममारोढुं भवद्यां नेय शपते ॥१० बाम सर मामाय मानस विबुधैस्सह । कुछ कार्य परेन्द्राणां पुपनन्ततिशियः ॥ ४५ पति तो मामा पियुधमती मृशम् । कचतुरुसवान्तमपुराणां पुरत्रये ॥४२ কৰিষাঘায় भाषयाययोः । मसाकमनुफलेन विधिना मयमार्गयौ ॥४i हरमा फलामन्योन्य शापी शिपापा । तथ्यात्या समुदिक्ष्य कामो मतपः ॥ ४४ दिपपात गिरि कुरुतापूरसत्तमाः । समय महामायाजालमारोतराः॥४ शदिदानी पपं सवें संमृय भदया। प्रमादयामा देव पालामालपम् ॥ ४॥ रति सपनिनुशाप्य ब्रह्मादीन परयमः | निमामलिले तस्मिन् सरसो मानमय : १५७ अशाप महारोदामन्त्रानन्तले स्थिता । पादयोऽपि वियुधा। परिपार्य मधुद्धिपम् ॥ १८ परपुदतीसमूहता जलातरे ततः प्रसनो भगांसदसदशिरोमणि। ४९ माप पानी सहदेम्या गमेश्वरैः । इध महादेयं हएतनूबदाः ॥ ० नानालोपय पुरभेगनाद मुम्पेन्दुशेयः 1 यूयं मो तपमा प्रीतं पाई यतारपुगः ॥१५ रतः परं पाशुपतत चरत माचिरम् । विदो मनोऽमी मविष्यति इति प्रति देशे पाशिरोमगी। अकस्माइसमाप्तीनायरममा लगानी जता माता देवदेवं त्रियम् | मीसांपुन माता भुजे देयक मस्मिता ॥३॥ . प्राय जन।"

·। जगद्गुरुः ॥६॥ , 384 भीरफान्दे महापुराणे कुमार नृतमान सं पश्य पुरयतां यर । ति देवीगिरारोप्य नृत्यमानमुरः स्वकम् ॥ फरताळरतभुस्य चालेपुयायद । ततो लीलालयो पालो ननौसि शूलिनः ॥ ५६ नृत्येति सर्वाधिपतेगिरा सर्व मत तम् । जगजगत्पतेरामा कैन लइया जगात्रये ॥५७ देवाध विष्णुमाया नृत्यन्तिमायशान्तराः | तोपितो पितरी पुत्रं समालिय परस्परम् ॥ ५८ भावाय मू िहस्तान्यामादापामोरसा शियः । पुनमन्तःपुरं देव्या विश परया मुदा ॥४९ तवरसग्रह्मका ऐयारसनारायणकास्तया । सिमाः परस्परं प्रोचुरधुना छतिनोऽरम ॥ ६० दृप्रापि सर्वलोमा मः कार्यं न समापितम् । यय प्रत पाशुपतं देवयोक्तञ्च फर्महे ॥ ६१ ति चरसमाराम्य शिर्ष पाशुपतं प्रतम् । श्रया परा देवा बिरजाभमभूषिताः ॥ ६२ ततधित्ते वधार्यतापरात्मा मततोपितः । नन्दिन गणपधेष्ठमादिदेश विसः पुरोग्य संहत साधनं नेय विद्यते । देगः कर्षयाशु त्यं यं सशरकामुकम् ॥ ६॥ संग्रामसाधन पर्यावं संपादयविति । तथेति निर्गतो नन्दी मय शंभुवयोऽत्रीत् ॥ १५ सुरानादादयन्याचा पुनश्शुद्धान्तमासदत । शैलादी निर्गते देवाशंभोरममा साधनम् ॥ १६ पपञ्च सारयिञ्चाश्यान् म धनुमंहस् । पाया तु सचिरं तर मन्त्रण्य परस्परम् ॥ ६७ वराहों महांधापो मेकरपात्र काञ्चनः । सर्पराजोऽत्र मौर्यास्य पार निराशिसंशयान् ।। ६८ पानीकफालाप्राणि चदेवा मदत्तरान् । मधिष्ठान विपादिमाश्रयं केसराचलम् ॥ १२ भूलोकमासनं तस्य सुमहीयतः । बाकाशोऽस्यायकाशोऽभूम च शशिभास्फरौ ।। ७० येदा सम्पनुपसामाथर्षादयोऽमला: । यसिष्ठाया मुनिधेष्ठाः स्वस्तिवाचनसरपराः॥७१ पन्दिनः किन्नरा यसास्सिद्धाः किंपुरुषाः परे । गन्धर्या गरुडाधान्ये वारणायाः कयीश्वराः ॥ ७२ शैला अष्टौ महानागास्समुद्रा मेघपड्वयः । बितानशापि मानि भूषणान्यस्य सेभयन् ।। ७३ मन्त्राः फला घेनयध निघयसंपदोऽस्य तु । रमाः कर्माणि धर्माश्व काला कपाश्च कीलकाः ॥ ४ दिनानि मामत्वंयमा योगाश्च करणानि च । अणाः मुहता: काठाक्ष पिकीला महाराः ॥ ७४ निर्मितस्पन्दनरपेवं तस्याभूमारयिविधिः । मणयोऽस्य कशा पलता पवेदाश्वतोदका ।। ७६ सोधिनिलयो विष्णुशरस्यैव तु सेजनम् । वैकुण्ठनिलयशाही शिवस्यानुचरो महान् ॥ ७० मेरी मनोयती प्रधा सारथिः प्रणवः कशा | सत्यलोकाधिपो ब्रह्मा शिवस्य परिवारका ७६ देवान सैनिकास्सधैं शमाघाः पृतनाधिपाः | तपखिनो योगिनच बभूवुः स्वस्तिवाचकाः ॥७९ तदा विष्णुरथासाय कैलार्स नन्दिनोऽन्तिकम् । यजिचपञ्च वृत्तान्तमिममसे नन्दी च समये देवं प्रणम्योवाच सालिः । तविशतिरीशोध देव्या सह दयानिधिः ।। ८१ वृषभामा सुभ्यत स्थान्तिकमुशामदत् । इएर रसुवस्तदा सायं देषा विष्णुपुरोगमा: ॥ ८२ शास्तोत्रमुदितो देवो वृपादुत्तीर्य सागजः । यादाप सशरचाप स्पन्दने निदधेपदम् ॥ १३ तस्मिन् कुर्वति देवेशे पदं लोकमयो स्थः । भारासहः पपाताथ तदा पटण्टध्वनि: बिम्पुस्तग्रह्मका देवास्समारापणकास्तदा । नारायणो महायोगी वृयो भूत्वा दधौ रथम् ॥ ८५ सोऽतिमात्मरामान्तश्छिन्ननेत्रः पपाता । वमन्घिरमास्येन शिव भीतोऽस्तुवरिः ॥ ८६ प्रमादयोऽपि देशमस्तुपन्ध्यवाहयः । ततः कृपानिधिदशभुर्वाताद्विष्णोर्यलं ददौ ॥ ८॥ क्षमेन ककुदा देवरथं दधे वृपये महान् । यथापूर्व त्यस्वाप्सीदाश्या परमेशितः ॥ ८८ रपय रस्पा प्रणम्यच॥८० ·। उपदेश काण्डे -द्विसप्ततितमोऽध्यायः 385 तस्यी देव्या महादेवस्यन्दने विश्वशंभवे । तदा नारायणोऽस्तापीदने स्थित्वा सुरैस्समम् ॥ ८९ प्रीतः प्रोयाच तं विष्णु शिवश्शीताशुभूपणः । इष्टान्णु महाविष्णो मायसन्नादि स्थितान् । २० शीघ्रश्च निविंशोध ददाम्पेय पदाध्या । महान्यज्ञो महाविष्णो मदर्थेऽनुष्टितस्त्वया ॥ ९१ ग्रुपन्तमेवमीशान परमप्रार्थपद्धरिः । शकी तु विद्यमानायां मूलशकिरहं यया ॥९२ तथैव घृपमे देव घृपभस्स्यालगत्पते । मयमेव धरः श्लाघ्यो मम नान्यो जगद्गुरो ॥ ९३ भक्तिस्त्वयि सदाशलं भक्तवत्सल मेऽस्तु सा | ददौ तदा वृपत्वच समक्ति हरये शिवः ॥ ९४ तदालोक्य सुरासधैं पहर्पमतुल पयुः । मन्तरायोधत देवास्तदाऽनघुर्गजाननम् ॥ ९५ मयमोज्यफलैरन्यरीश्वरोऽध्यात्मवादनम् । ब्रह्माणं सारथि देवयोदयाश्वानितीश्वरः ॥ ९६ मोवाचास्याश्या ब्राह्या चोदयामास घाजिनः । अताडयन् गणाध्यक्षा मेरीपटइदिण्डिमान् ।। गोमुखान्छन्दशाणि तिमिलान् पणयादि कान् (तिमिलाकुपादिकान् ) ॥ फाइनानि मनोशानि चिनानि विविधानि च । प्रास्थानिको महानादो चाधान्यकृतार्ययः ॥ ९८ पधिरीकृषक्षत्रमे दिव्यनिर्गठः । देयो देवान पणेन्द्रीय प्रमथान् पादचारिणः ॥ १९ माधापयन्मुदारमीयवाहनारोहणाय तान् । थानया ते हरिब्रह्ममुखा पाइनमाथपन् । १०० कैटभारातिरापद्यानुवरैस्सह । सिपेधे इसमामा घेघा नाग शचीपतिः ।। १०१ सिपेथिरे दिशामीशाः स्वम्वयाहनमाश्रिताः । विनेश्वरमहासेनी विविधगणपस्सह ।। १०२ मयूरमूपिकामढी दक्षिणोतरपार्श्वयोः । अग्रे नन्दीश्वरः श्रीमाधेप्रमादाय काञ्चनम् ॥ १०३ मानुसारयामास सनिधी मार्गरोपिनः । पयो प्रीतमना देयरस्यन्दने नायया सह ॥ १०४ पुराणि हन्तुं दैत्यानामुद्दिश्य त्रीणि शब्दाः । देवाय मुनपश्चान्ये सिद्धविधाघरादयः॥ १०५ रयासह प्रभु सायं स्यमण्डनमण्डितम् । दृष्यापुर्जन्म साफयं चक्षुप्मचाफलं महत्व ॥ १०६ घपमेते हतार्थासोमहीयात शिवम् । इष्टु देष्यार्जितं पुण्यं पुरा किं घेति चोचिरे ॥१०७ शृण्मन् कथयतामीशो वाचः भोमसा पयो । पुराणि पीण्यातीनां हन्तु नाकसद प्रभुः ॥ १०८ देवं देयमुनीन्द्रयोगिनो गणेश्यास्तुपुरुनारदादयः । पन्या सेपां परिकर्मलालसाः पत्तियागाश्य अगुधमन्यम् ॥ १०९ इति धीरशन्दे मदापुराणे शंकरसहितायां शियाहस्यप्रण्टे उपदेशकाण्डे एकमततितमोभ्यायः॥ ककुभो ரன் ॥ मय द्विसप्ततितमोण्यायः ॥ श्री महेश्वरेण त्रिपुर पंहारः॥ भय देत्या महाविष्णुमायया मोहिता भृशम् । स्यवरया पिगुतिष्ट्रायशियाधुतिस्मृतीः ।। १ युवाचाररता नित्य र त्यसकाक्षिणः 1 नियो एएफलापिन्यो पर्भयो माग्दोलिमिः॥२ एपमेतेषु सर्यपु सनीषु पुरपये । पभूयुमिनिचानि पाप दे गृहे ।। मेस्सरमपचिन्तामपयः मारनाप्दान्तभिषः॥४ सममून् समपे भी शीते या दुष्परम् । तामा पुरा समापोगे या विष्णुमुसारगः॥ ५ पाहाः । संयोगसमयको ·386 नदा शरमास नमन्तश्च भीरफान्दे महापुराणे सन्तुष्टमन पश्श्रीन হমৌদ্ধ तदाऽर्थयन् । भालोक्य सेपामासादमाकुलत्वञ्च पालभृत् ।। ६ मितभीपशकाराशु विलोक्य गिरिजामुखम् । भान्दोळय-महाविष्णुप्रमुखामरसायकम् ।। ७ निष्ठ मेहधनुष्कोटि समपाणिरमादर । पुरप्रय तदा नेत्रयाएागैर्यलोकयत् ॥ ८ त दहाससभूताशानुणते जसि । पतमाप्त पुरो वासनेपानाविव मम्मथ ॥९ देवास-दोळसलितास्सुरपुलवा । याग्निशिगोषिन्दा मनसा सुश्योधिन ॥ १० सितदग्धा पुरो मायन् स्वारममोक्षणम् । तथेति मेशकोदण्ड सज्य हत्या त्यनारदम् ॥ ११ नादमयामहिमयीमहुल्यनेण चामृशत् । शरासनेपामारोप्य रामकम् ॥ १२ तारि मितानिश्चादहता बिपुर क्षणात् । स्मिताग्निक्णसदग्धवपुस्त्रिदशारय ॥ १३ पूर्व युद्धगिरस्त तु शिषपूजापरा पत | गाणपत्यारमयोगित्य प्रापिरे सर्व पयते ॥ १५ शमी पार्श्व तदा तिष्ठन् प्रमथैचाभिनन्दिता । ये मोद नैव शपुस्नपस्तेऽसुरसत्तमा ।। १५ मपरित्यकद्राक्षविभूतिशियपृजना । पुरेपु दह्यमानेषु लगृहैरपि ते यथा (सदा) ॥ १६ अग्निमयेऽयेत्या-तरूदक्षस-त ईश्वरम् । पय भाग्यवशानाय बुद्धमायाविमोदिता ॥१७ यदि म्यामो यथैवैते भविधामो न सहाय । त फाल नियिरे शभो शिवेति परिकीप से ।। १८ ततस्तु शियम पेस्य अय प्राञ्जलयोऽस्तुवन् । सवेश्वर सबै हतनूरुदा ॥१९ स्थस्थशशकरो भक्तास्तानुवाच स्मयन् प्रभु । मतीव यूय मङ्गता आयुष्मन्तो यशस्पिन || २० असुरा किन धोऽभी बत दातारपहश्च तत् । बबिरे युवतीशे ते एष वामनुत्तमम् ।। २१ पय कैला मशिखरे भवदारि दयानिधे । द्वारपाला भविष्यामाशुद्धान्तस्यादिनायक (शुद्धान्ते ध्वान्तनायक) प्रार्थपतातास्तु द्वा स्थानीशधकारह । स दुर्लभस्वीडशो हि वरो लोकेऽखिलात्मनाम् ॥ २३ द वेग्मीशे पन्तहिते पुन । तेच विष्णुमुखा देवास्समयचकिरे तदा ॥ २४ अवभृति लोकेस्मिन् सदेवासुरमानुपा । लिङ्गार्चा न कुर्वीत ये देवा मुनयोऽपियः ।। २५ मनुजास्मिद्धगन्धर्वा ये वा के पा नराधमा । भस्म रुद्राक्षरहिता पाटमणि गता ॥ २६ अप्तमायाश्च तेऽस्माभिरपि धर्मरता भृशम् । संभाषणच सबन्ध श्रौतस्मातादि कर्मया ॥ ५७ एतस्पाक प्रकुन्ति तेषा नैवतु निष्कृति । सत्यमेव मृषा नैतदिति शत्या तदा सुरा । २८ तय सुचिर काल स्थि या लिलार्चन परम् । इत्या पुनश्शपन्तस्ते सर्वे जग्मुर्यपथागतम् ॥ २९ स्व स्व लोक समामाघ चार्चपामासुरीश्वरम् । पूजयन्तोऽहरा पूष शिवश्चावुद्धिपूर्वकम् ॥३. अवघ्याश्च चिरे कल पश्चास्यकशिवार्चना । शियनैव गाणपत्यमय नयन् । ३१ अत्यत्तशिवमार्गा ये भूयस्ते द्वारपालका । शङ्करस्यालये साक्षात्कैलासे तेऽभवन् द्विजा ॥ ३२ सभूय विबुधैजियाय सुराद्विपाम् । सम्यच्यं विष्णुपमुखैररयो रिजिनाहि है। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजा कार्या शिवस्य तु ॥ ३ त्य सभूप देवै परमशिवदाम्पचनालुयसीस्यैवीय सौर्य जय भीषिषिधमापि बरं मोगमोक्षौ च लाधी । तम मत्यत्मत्यैरपुरमुनिगणैरिसद्धा वर्षमुत्यर्भवत्या लिशियाची विधियदनुदिन श्रद्दधाधेियः ॥ ३४ इति श्री स्वान्दे महापुराणे शकरसहिताया शियरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे द्विसप्ततितमोऽध्याय । दवानामथ ताश्चात्ये एक ॥

·उपदेश काण्हे - तुस्सप्ततितमोऽध्यायः 387 ॥ यय त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ अन्धकासुर भया देवानां स्लीवेष घारणम् ॥ सूता-पुनवाई प्रथयामि संभूयाम्यर्यशूलिनम् । देवरीटं समाप्त यद्यचकथयामि पुराऽभूदन्धको नासा दैतेयो लोककण्टकः । तपसा महता प्राप्तबठवीपराक्रमः॥२ त्रिजगत्पीडितं तेन विजिताच सुरा युधि । निजिता विवुधा प्राविण्याचा मामूर्धनि ॥ ३ स्त्रीयेषधारिणश्तेय न तु पुंरुपमास्थिताः । घृतस्त्रीवेपमापा येरुदेवा दिशोदश ॥४ पुषाकारविबुधानहकारागृहाम्तो 1 पुनश्च पनितान् स तेल में घासुरः ॥ ५ से पीटयमाना देरपेन स्त्रीवेषा मपिसन्ततम् । मन्दरं प्राप्य ते सर्व महादेवमियं गिरिम् ॥ ६ तप देथे नमकस्य हरिब्रह्मादयस्मुराः । तदाक्षया भयं देवी सतीनां परिवारकाः॥७ तमाम्यनुपदं देवानन्धको गिरिमासदत् ।। मदरगतं देवा: लोण विष्णुपूर्यका: 6 याजिशपमहेशाय दीपञ्चास्य कुमशः । ततो देवो महादेवः करुणामृतशारिधिः ॥ ९ देवान रमणापत्तो मेरपेशमचोदयात् । विनिहाय दैत्यानां सगणो निर्जगाम सः॥१० तयोयुद्धमभूत्तन सेनयो सइदैत्ययोः । विनाशगमदैत्यमेना भैयसेनया ॥२॥ ये ये देस्या हना रौस्तांस्तान् भृगुसुनस्तदा । मृत्युअन मन्येण जप्तेन च पुनः पुनः ॥ १२ पुनयजीवामास तदुतमिवामयत् । शुक्रमाकृष्य सहसा मक्षयामास शङ्करः ॥ १३ ततो इसाऽऽसुरी सेना गणभैरवः क्षणात् । भैरवोऽपि मुद्धस्तमन्धकमहासुरम् ॥१४ शूलपोतं विधायाशु शिवतनिधिमभ्यगात् । शिवनालोकितो दैत्याशूलधोतोऽपि तरक्षणम् ।। १४ निवृत्तमम्य सपलं कर्मजातं तदाऽऽसुरम् । लंपमानरस शूलामे देयं लुटाय धीः ॥१६ तास्तोत्रमुदितो यस्तं घोण समायुजस् । यो सोऽपि घरं दैत्यो गाणापत्यमनुत्तमम् ॥१७ ततो देवोऽपि दैत्याय गाणापत्य प्रसनधीः । गुफञ्च प्रतमीशोन्तत्ससोंदान्तात् ॥ १८ शुकोपच्यं तदेशाने म्यमण्डलमयाविशत् । तोचिष्णुमुसा देवास्समाराध्यायया शिवम् ॥ १९ पीक संपरित्यज्य पयुः ख स्वं तदास्पदम् । मसुरोप्यन्धका पापी पिलोफ्यान्ते विलिनम् ॥ गाणापत्यममर्यानामपि दुर्लममाप इति भी कान्दे महापुराणे शंक्षरसंहिताशं शिवरहस्यखण्टे उमेशकाण्टे प्रिस्ततितमोध्यायः॥ तनः सः ॥२० ॥ मय बस्सासितमोपायः । भी शियन मसहायाः देया मादासुर पपश्च] पा- एकदा पुनरीशानः पिया चिरिकन्या । अन्तरङ्गारन्ध PRनमामिता। तम सारविपिन देख्या दशदिशपः । गुस्मान् उमामांश्चापान फुलमहामोमिनः॥२ सा ददर्श सान् रेया सनस्तद्दष्टिस्थितान् । माये र पण महापिटपमद्गुतम् ॥३ मूलदिकामयमाससाद सदोमपा ! मन्यालामालगुस्तत्र दिप्यास्तरणमासनम् ॥

·तथा 388 भीस्कान्दे महापुराणे देवीन्यग्रोधमालोक्य देवदेवश्च समिता । माह पृक्षो महाने न हो या कुत्रवित् ॥ ५ तामाह घदतीमेवमितोप्येप युगान्तिमे । ब्रह्मणः प्रळये प्राप्ते महानेतच्छताधिकः ॥ १ भविष्यसि पर्णमेकमस्यागयांभसि । पतिष्यति महाविष्णुस्त्र ोतेऽर्भकाशतिः ॥ ७ प्रझोत्पत्तिनिमित्तं मां स्मरिष्यति जनार्दनः । हिरण्यगर्भ तेनाई जनयिम्यामि तन्मुखात् ॥ ८ अजस्य नाभाय-येकं समर्पितमिति थुतिः । जगत्सृष्टिरिय पश्चाद्ययापूर्व प्रवर्तते ॥९ उद्यानपालकान् यः स्रीभिस्सन्निहितान् सह । माहूय पापिकामध्यादानयिष्य पक्षिणौ ॥ १० कौचिदित्याह मुग्धेन्दुशेखरस्तानुमासम्बः । ते इंसं शुकमेकच गृहीत्या जग्मुरखसा ॥ १ तौ पक्षिणी प्रणम्येश समातस्थतुरातः 1 बालोक्य तौ तु विध्यारमा पमन्छ भिषया सह ॥१२ वशिष्ठन्तौ द्विजो कालं किं किं कृत्वा विभप्यथः । सांबे पृच्छति तयं शुकः मोवाच हटधीः॥ १३ कृतमालतरोस्सेवा पूर्यता स्थीयते म। । भौष भयद्याने सतत भाग्यशालिना ॥१॥ इंसोऽपि पुनराहेश प्रणम्य छताञ्जलिः । प्राविण्योश्च लोकेषु दिपालानाच सञ्चान् ॥ १५ भूरिपुण्यकशाद्देय तबोद्यान मिहागतः । पापीमध्येन पीयूषप्तममभः पियन् सदा ॥ १६ पनयास्तव जटाजूटनिलयायाश्च सवितम् । प्रशंसनंभसो नित्यं माहात्म्य नियसाम्यहम् ॥ १७ बुवन्तमिति तं हंसं शुकच जगतां पिता । गछतामिति चोकाया तो विसर्ज तवामपन् ।। १८ ततो देवी भृशं मुद्धा सत्याप तदासनात् । ईशमुफ्त्या तवत्रीति इंसस्य वचनात्कथम् ॥१९ प्रीतिस्तव मुखे हासस्साधु साध्विति निर्गता । गत्या दूरं क्वचिल्लीना भूमौ पासून समूह्य सा ॥ २० चकार पुसळि साप सजीया पुनरुत्थिता । तदन्तो महादेव कुपिताखादविकाम् ॥ २१ सास्ययित्वा समानीय जगामान्तःपुरं प्रभुः । यैः पांमुभिरुमादेव्या कता पुळिका तदा ॥ २२ ते दग्धस्य देहभस्मचयास्ततः । दुर्गुणः पुरुषाकारो केलासस्य समीपगः ॥२३ तं गमेन्द्रास्समुद्रीश्य त्वं भण्डो (पण्डो) नामतोऽसुरः । गच्छदुष्ट त्वया नान स्थातव्यं सुरशत्रुणा || २५ निरामुरिति कोपेन स भण्डो निर्गतोऽसुरः । भण्डासुरस्तपत्तेपे श्री कृर्षन् पशोपतिम् ।। २५ सुयोरमतिवैराग्य वर्षाणामयुतायुतम् । शत्रयो मम देवेन्द्रहरिग्रह्माद्यासुराः ।।२६ संहरिष्ये ततस्तेषां वीर्याणि रुपयेशितुः । विन्दरस्ते न मां वीर्य भक्षयन्तं दिस्थितम् ।। २० ययाचे परमित्येवं देवदेवं त्रियंयकम् । प्रीतस्तत्तपसा देवस्तवा सर्व ददो परम् ॥ २८ भण्डासुरो लन्धयरो भक्षयपीयमात्मनाम् । प्राविष्ण्यिन्द्रमुख्यानां देवानामपि सर्वशः॥ २९ नवीयोस्सुरास्सेन्द्राः स्वस्खपत्न्यां विरामिणः । किमेतदिति निर्विष्णा जझिरे न तु तं सुराः ॥३० इच्छन्तोज्य प्रतीकारमीशा निरताभृशम् | ग्रहा हरिहरिश्चान्ये हरितामधिपाच ते ॥३॥ लिने पोडशमिदेवमुपचारैरुपाचरन् । कैलासगिरिमभ्येत्य पश्चादम्पर्थयभिवम् ॥३२ निर्या देघ सञ्चाता न जानीमोऽस्य कारणम् । ईश्वरः -- तानुवाच हरिब्रह्मप्रमुखानिसि भाषिणः ॥ एवं भण्डासुरो युष्मदीर्यमादाच्छरीरगः । तदर्थ सर्व संहारयामः कार्यो मया यदि ॥ ३॥ अमराणामतुमतिस्त्वन्यथा नै शक्यते । मनुष्ठितयागानी हुतेष्वखिलदेहिषु ॥ ३४ माशपाग्नन्तरं शक्तिर्मामकापि जनिष्यति । भण्टामुक पेहस्य युग्मांध बनयिष्यति ।। ३६ ययापूर्व क्षणेनैव सत्यमुक्तं तुरा मया ! सदोमिति घर प्रोचुः धुतदेवगिरस्तुराः॥ ३७ निशक्तिहस्तपादास्मो नितरां विमुजाः स्त्रियाम् । इतीघरो विरुष्पु गतेपु विवुधेश्वथ ।। ३० स्वरिमय महायही सुहाव समिघरसुगन् । मुनीन् पितगणानन्यान् गन्धर्वोगरामसान् ॥ ३९ मन्मथस्य ·उपदेश काण्डे -पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः 389 मनुष्यान् पक्षिणोगाध जगास्थावरजङ्गमम् । महापासो प्रसास्वानी दीक्षितः स्वयमेवया ॥ ४० हुवे निरोपमाखिले स्थावरेऽपिच जामे । तलिनग्नी सामुचस्थौ शक्तिरदेखिमिस्मा ॥४॥ विवाणा पुण्यविशिस्त्रानिक्षुचाएं सृणि घाम ! प्रणलाम महादेयं शतिराय पादयोः ६४२ प्पजिसपर कि कार्य शाधि मां सर्वभनय । तामाह बुगतीमेवं शकिमान् गिरिजापति: ५४३ भण्डासुर महाघोरं भक्षक शुलमात्मनाम् । संहरा महाशके रामखिलात्मनाम् ॥ ५५ विसमर्श तदा सापि तलिटरमथैककम् । विमुञ्चन्ती सबहार प्रापास्तस्य तदारया ॥ ४५ घाणेनैकेन सहसा हते भण्डासुरे तया । अनन्तरं दयासिन्धुश्शक्ति सामादिदेश ६ ॥४६ मस्त्रये त्वया सौ ग्रझविष्णुमहेश्वरान् । महालक्ष्मीमविकांच घाना देवी सरस्वतीम् ॥५७ तास्तरसंयोज्य तत्पनीस्सृष्टिरक्षालयान् प्रमात् । कारपति शिव तां वदन्ती शिरसेश्वरी ॥४८ तय प्रीन समुगध तच्छतीरपि तादशीः । सरिमालपगुमान् कारयामास तैत्रिभिः ॥४९ देयदेव समाराध्य सखाहझारयोदिताः । सृष्ट्यादि सर्वकर्माणि कुर्वन्ति स्वाभयप है॥५० नमूनेछ नाम उशिरं तस्य चेटिनम् । सदाशिवम्य पन्नाम नामयोविद्यते भिदा ॥ ५५ मन्येषां तामधिष्ठाय दातीष्ट स्वयं शियः । आशाश्यति शानस्सर्वानालोक्य सादरम् ॥ ५२ महमेव रस्सोऽहं नावयोचिंधडे भिदा । अनुशास्येति देवतानन्तर्याने ययौ शियः॥५॥ तेपि तत्पूनया लन्धमहामोगात्रयस्सुराः । कुर्वन्ति सतत सृष्टिस्थितिमाशान पृथक पृथक् ॥ १॥ वदादि शिवपूजाया महिम्ना संभृतभियः । भुअन्तो विपुलान् भोगा माझानपि च घेणयान् ॥५५ पदममूनानीश्वरामासमुद्यान । शैयच परमानन्दयन्यमूत्रपश्च से ॥६ मयासुरशियस्याग्ने निहतशियया पुनः । प्राप्य रुद्रगमेन्द्रत्वं दुष्पापमरैरपि ॥१७ भारतवापि गणैस्साधं सन्निधौ परमेशयोः । मग्निकुण्डममुगुत। पेयर्मयांशसमया ॥ मिपुरेति पुण्याणेक्षुकामुका । सेयमीशं समाय शिवपा सह समता ॥ ५९ इत्ये भण्डासुरायें जगदिदमणिलं ब्रह्मविविन्द्रपूर्वान रौद्रे पागे शियोध्य पमिध य , तान् खांशयनी च हुत्या । शत्या भण्टासुरेन्द्र त्रिपुरयनितया घातविया महस्या विश्व व्या तयान्यान् सक्लमपि सुरान् पसयामासभूपः ॥ १० इति भी कान्दे महापुराण परिसंहितापां शिवस्यानण्टे उपदेशकाण्डे समातितमोपायः॥ सैद्रा समाख्याता . " मय पञ्चमप्ततितमोरपाया। भी दायर प्रसादेन भीगंपा महिसासुर क्यः । पुरा पुरा हरिग्रह प्रमुसा मधिपा दिशाम । महिणासुरेन्द्रेण तथा पामारेण च ॥१ विषावास्यमयलोशसमेत्य है । ऐदारे देवमीशान पृयामा ·तत 390 भीरकान्दे महापुराणे प्रसन्नो भगवास्तेपामाविरभूच्छिष । नमसत्य तदा तस्मै प्रोवाच मधुसूदन । ३ शिस्यञ्जलिमायाप विनयेन समन्धित । मम देव जोमोहाहाह्मणश्च पुराऽऽययो । कलहेन महयुद्धममूह रोमहर्पणम् । ब्रह्मा क्रोधाम्मदुपरि ससर्ज महिषासुरम् ॥ ५ यह व्यापार वस्मिन्नसृज शोधमूर्छितः । मायाम्या यत्तपतत त्यतीतिजनक महत् ॥ ६ सेन पुण्येन महता तो सृष्टौ बलवत्तरौ । तौ नियुष्य चिर कालमन्योन्याशयनिग्रहः ॥ ७ ध्यानोऽन्यधायद्गाह्माण महिषो मा महेश्वर | ततश्च विवुधान् पर्धानमुरौ च न्यवघावताम् ॥८ इदानीमधिक ताम्या पीड्य जगता प्रयम् । घय देव तयो स्थातुमेघ , शाम ॥९ तो निगृह्मासुरी बुम्टी रक्षरक्ष दयानिधे । इति विद्यापितो देवस्मयशो मधुधिनिया ॥ १० समित गिरिजावपत्रमवलोक्य जगत्पति । दुर्गामुपाय सहसा स्वाश्या परमेश्वर ॥ ११ सिंह तम्या ददौ यानमतिमीमपराक्रमम् । मायुधानि शितान्यस्या अष्टादश ददौ मुदा ॥१२ अनुगृह्य च तामाशु पापूर्णम चक्षुषा । माज्ञापयस्योरीशो निग्रहाय सुरगुहो ॥१३ साढा सिंहमतुल सर्घायुधधिशारदा । व्याघ्र हत्य सहसा जगतामपनाय ॥१४ महिषस्य शिरच्छेद चकार विशिखै पुन । तच्छिर पुरतस्तस्या पुन पुनरयुष्यत ॥१५ तदाफम्प पदकेन शूलाग्रेण जयान च । तत्पदस्पर्शमात्रेण शानीस महिपाएर ॥१६ तामस्तुवन्महामाया महिषासुरमर्दनीम् । प्रीतास्मै सा ददौ क्षिप्र गाणापत्य मुरगुहे ॥१७ सनिधी परमेशस्य वासञ्च महिपाय सा । पुनश्च सन्निधिं प्राप्य शिययोरपुरार्दिनी ॥ १८ तावाराध्य तदा लिने तयोरनेऽवस मुदा । दवाचते निगतहा देव दीं प्रणम्य च ॥ दुर्गाञ्चस्व स्यमचिरादापुस्सं तदास्पदम् ॥ १९ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शकरहिताया शिवरहस्यखण्टे एपदेशकापडे पञ्चमप्ततितमोऽध्याय ॥ अथ पटसप्ततितमोऽध्याय ॥ दुर्गया रक्तबीजादि वध शियेन काळ्या सह नर्तनच ॥ - स्वर्ग कदाचिदेवेन्द्रो मोगान् मुखनिदिधान् । त द्रष्टु सप्तऋपयस्तमापुस्मंशितव्रता ॥ तानामतान् स पत्कृत्य महेन्द्रो मुनिसत्तमान | अह धन्योऽस्मि मुनयो यूयमत्र पदागता ॥२ माप्तझामो विशेपेण युग्मास्तरमार्थये वरान् । देवा मनुष्या पितरस्से क्य समाभिता ॥ ३ भसुरा राक्षसाश्चैव पिशाचाश्च तपोधना 1 सखायस्सजिमृतास्तदस्माक रिपयोऽसुरा अस्मदाधारता नित्य पूय तच्छा-तये स्थिता । तस्मादिश्यमरावस्या यूय प्रत्येकमास्थिता ॥ ५ पनि निधाप कुण्डेपु रक्षोधन मखेन । यजध्य प्रत्यह देव नियमेन निन्तरम् ।। ६ पत्रीत्यय मुनिश्रेष्ठास्सप्त यूय महसरा । नुबन्तमेव देशेन्द्र प्रयूचुस्मात ते द्विजा ॥ ७ घय स्वकर्मानुष्धान त्यात्याय निरन्तरम् । कय वस्यामहे देव मयनिति तेऽधन ॥ ८ सुवतस्सानितीन्द्रोऽपि प्रणिपस्य कृतासलि । मदर्थे यूयमवैय याय मापिसतमा ||९ युष्माक शानिना किं वागुष्ठान ऍत सत्तमा 1 इत्यथित महेन्द्रस्थाशनुयन्तो निरासितुम् ॥ १० चस्तथा ते विश्वग्निं प्रतिष्ठाभ्य यथाविधि । राक्षोन यमसला महेन्द्रनीतिमिच्छय ॥११ - ·. उपदेश काण्डे - पट्सप्ततितमोऽध्यायः 391 नात्य प्रीतमनसो यहिस्सम्तोपलान्छनाः ! कुत्सु पलं रक्षोनं तेयु सप्ताच योगिषु ॥ १२ समुत्तस्थुमहाघोरा मसुरासत सप्तम् । एकासरोग्य प्रथमो रकमीजाक्षकोऽपरः ॥१३ अन्ये तु पञ्चविस्पाता पञ्चराधणमया । पते सत यिनिर्गस्य कुण्डेम्यो प्रापिसतमान् ॥ १४ वामिनो धायमानानन्यधावन्महाराः | पलायतस्तान सन्त्यज्य सप्तर्षीन् सत चाराः॥१५ इन्द्रलोकमनुप्राप्य चेन्द्रादीनधि घाय: 1 प्रसय जग्निरे मू िलुण्दयाञ्चक्रिरे पुरम् ॥१६ चालोकमनुपाप्य विष्णुलोकच तेराः । तस्तान् प्रहस्य सहसापजास्तत्पुराणि च ॥१७ हिंसितुं समनुप्रान्ताः पाणिनो निखिलानपि । सप्तर्पयो महेन्द्राधा ब्रह्मा विष्णुध लोकाः || १८ मपूजयन् महादेवं तेषां शान्तिममीमयः । ततः कैलासशिखरं माप जगदीश्वरम् ॥ १९ प्यजिवपन् संप्रणय घेष्टितं तं निदशद्विपाम् । तानाच महादेवः स्मयन्निव दयानिधिः ॥ २० स्वास्मोपभोगार्थ महमिदुपासकान् । यहाकारण सोमं यज्ञं क भ्ययुत हि ॥ २१ विपरीतसवै पसरप्रस्तमपद्यत । उपहचाय बोन्द्रविण्यादीनामजायत ॥ २२ इति वरमहादेयो जहास सकरानिः । ततो देवीसमीपस्था दुर्गादे पतरादिमी ॥ २३ तामार महिपन्यामघातिनी जगतो पिता । अयि रंकार दुर्गे रक्तबीजाक्षमेव ॥ २४ पश्चापि रायणान् म जहि शी मदापा। इति कुण्डोदरशापि पञ्चरायणनिमहे ॥ २५ न्ययुक्त तो विनिर्गस्य 'दुर्गाकुण्डोदरायुभो । प्रधान समरे रकं रक्तबीजाक्षमंपिकर ॥ २६ काळीमुलाय तजिहासमराङ्कणमास्थिता 1 रक्तासुरश मेहस्य रक्तवीजाममेव च ॥२७ सयो कधिरसिपांसयोऽपि महतराः। समुतिष्ठेयुरेतस्मारकारणाकालिजियया ॥ २८ रक्तानि हता येवमसुरौ संहतो तया । ततः कोटीच तद्रकपानादेष मदाकुला ॥ २९ सहरणे यता चुकुशुः पाणिनोऽखिलाः । सतः पाण्युपकाराय तदर्षशमनाय ३० जन देशस्तवद्भुतमियाभवत् । निर्जिता ताण्डपे काळी देवेन घिगतस्मया ॥ ३॥ निर्जिता दुर्गा माकमाश्रिता समगळा । कुण्डोदरोऽपि पञ्चापि रायणान्महतोऽसुरान् ।। ३२ निर्जित्य मशयिाया तान् सांयमीशं समाभितः । प्रधाच विष्णुदेवेन्द्रस्मतापि अपयशः॥३३ देवदेवाशपा प्राप्य वं लोकं मोदमामुषन् । एवमेधाराकान्तानिदशास्ते पदा यहा।।३४ तदा तदेशमाराष्प संभूप सिनोऽभवन् । पृथा परामाप पदमाप्तिः पुरोदिता ।। ३५ मय धेशमाराध्य सिद्धिः प्रोक्ता मयाऽधुना । इसीदं सर्वमापात पूजामादरम्पमुत्तमम् ॥ ३६ पदं युनित्यं धारयन्ति पठन्ति च । विलिषय पुस्लो नित्यमचंपन्ति च सादरम् ॥३७ तेऽभीष्टमैदिक समासाथ विगताधयः । पुत्रपौपस्नुपाघ्रापितमाहवणेः ॥ ३८ आमादुतिः पुप्रभाधुगंध सन्ततम् । इशा यानि सोणि पायरिया मुदापिता ॥ এয়াঘাবানি शा मिसृतिमानुयुः ॥ ३१ सकलमेतदिदं परमेशितुबरणपजपोः परिचर्यपा । परिपितामहत्रिपदातयो मुनिवराः प्रमयन्ति ममृद्धपः ॥ १० इति धी काम्दे महापुराणे यांकरसंहितायां शियरहस्वाण्डे उपदेशकाग्दे पद सप्ततितमोऽध्यायः॥ सया ·392 भीस्कान्दे महापुराणे ॥ अथ सप्तसप्ततितमोध्यायः॥ व्यासस्यापि शिवोत्कर्पपरिक्षाने व्यासस्य विष्ण्यादिमिः शिवमहिम प्रयोधनम् ॥ पुरा ब्रह्मात्मज्ञाः पुण्यास्सन सनन्दनः । सरातनध भगवान् सनस्पूर्वकुमरकः ।। चत्वारो ऋषयशंभोः पूजां पुण्यां विधाय ते । प्रमानेन ततो घेदान् शिवनाम्यापिताः खलु ॥ ३ मागमांश्च पुराणानि सेतिहासानि सुव्रताः । शिवार्चनपरा नित्यं शिवयोगेन पापना ॥ ३ শিয়ালরিল। दाघमहापातकसञ्चयाः । जीवन्मुत्ता बभूवुस्ते परमानन्दनिर्भः॥ ५ व्यामः पुरा महादेव विश्वरक्षाकरं परम् । पूजयिस्या ततो घेदान् पुराणानि मुनीश्वरा (चतुर्दश) ॥ ५ शाया सम्याजगादैनान् शिष्याणां च तपस्विनाम् । पातत्य महादेवं सातवांस्तत्यतो बुधः॥६ ऐश्वर्यमदमोहेन विधागण मायया । ईश्वरस्य तदा शिष्यानृपीनपि च धीश्य सः॥५ नारायणं पर तत्वं परं ग्राम सनातनम् | जगादाविद्यया शमोमोहितः परमेशितः ॥ तदोचुत्तापसासा शिष्यास्तस्य विचारिताः । इयन्तं कालमीशानं परं ब्रह्म सनातनम् ॥ ९ उक्तवानपि विप्रेन्द्र तद्विरुद्ध मिहोच्यते । वेदान्तानां पुराना विरुद्धार्थे प्रवीपि किम् ॥ १० इति पृष्टोऽपि तैन्यासः पुनः प्राह द्विजानिमान | विष्णुरेव परं ब्रह्म नान्यः फधन विद्यते ॥ १५ सूरणीमुक्तं मया पूर्व यत्किञ्चित्तत्तदा विजाः । तदिदानीं परं ब्रह्म शातुमर्हथ माधवम् ॥१५ इति तस्य वचः श्रुत्वा विरुद्धार्थ द्विजोत्तमाः । संशयाविधमनसः पुनः प्रोचुस्तपोधनम् ॥ १३ घेदैः पुराणैश्वेिशो घेद्य एको मद्देश्वरः । इत्युकं भवता पूर्वममोहेनैव भूरिंशः ॥ १४ तद्विरुदं पदस्थय मोहितो माययेशितुः । न प्रमाणमिदं तस्माद्वचनं तव मत्यतः ॥ १५ इति तेषां वचः शृण्वन् पुनप्तिस्तपोधनः । सत्यं प्रवीमि विन्द्रा युग्मा सविधायहम् ।। १६ मिष्णुरेव परं नत्यं परं ब्रह्म समातनम् । ततस्ते अपशिष्याः शृण्वन्तोऽस्य गिरं तदा ॥१७ यदि सत्यं ब्रवीभ्यद्य तर्हि काशी परां पुरीम् । गत्वाऽत्र सत्यतो हि भुजमुद्धत्य तापस ॥१८ तदा प्रमाणं वचन भवेत्तव न संशयः । इति तेषां वचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स तापसः॥१९ काशी महापारमशोधनपटीयप्तीम् । तत्र विश्वेशसविधे भुजमुखस्य निर्भयः ॥ २० परापः । परं तत्वं परअयोतिष्मृत्य भुजमुख्यते ।। २१ सत्य सस्यं पुनस्सस्य पम्पमत्रोच्यतेऽधुना । इति मुवति मोहेन व्यासे तमित्रिछयान्तिके ॥३२ लघी भुऔ तदा व्योति न च जिता चचाल ह । केवल दारुवत्तस्थे निश्चेएस्तच तापसः ॥ २३ तया अषयरस तच्छिम्याश्च भयान्विताः । अहो मोहस्य माहात्म्यं यदएँ बदा परा ॥३॥ व्यस्तवान् सकलान् बेदान पुराणानि च सर्वदा । तथापि विपरीतार्थ बदत्यन मयं विना ॥ २५ तदस्य स्तमिती याहू वाग्बन्धोऽपि बमबहा । असत्यवादी ध्यासोप शिवमायापिमोहितः ॥ २६ तदस्य शिक्षा देवेन छता खलु दुरत्यया । इति सर्वेऽपि तच्छिध्या ऋषयो भयकंपिताः॥ २७ चक्रुः स्तोत्रं महेशस्य पद्धाञ्जलिकाः -पुनः । तत्राविरासीद्भगवास्तव ग्यासं स्तब्धकरं पीक्ष्य मिस्सयाकुलिताः । महो तव मतिः कुत्र गता व्यासाधुना ऋपे ॥ २९ शिवं विश्वाधिक शान्तं सच्चिदानन्दरूपिणम् । योगिध्येयमुमाकान्त पारिमध्ययम् ॥३० सधेदान्तप्तर्षस्वं सर्वाधिकमनुत्तमम् । मुक्या मां मायरा तस्य प्रोकयामधिकं यत ॥ ३१ ततो न तय मा हि द्रोहः किन्तु ममापि हि । सत्यं सत्यं पुनस्सत्यमुद्धस्य भुजमुच्यते ॥ ३२ प्राध्य नारायण परब्रह्म परमात्मा मधुसूदनः ॥ २८ सम ·परतत्व उपदेश कापडे - मसाततितमोऽध्याय 393 शिव पर पा तत्व विश्वस्मादधिकः पाः । अह सर्वजगत्कर्ता मम कर्ता महेश्वर || ३३ तस्य देवादिदेवस्य कर्ता कोऽपि न विद्यते । म पर सकलानी शशास्ति सर्वेश्वरेश्वर ॥ ३४ ताप्रसादाविनिमोलस्सर्वेषा सस्ते यम् । इत्युक्त्वा मर्पिमिस्साफ तुणाय पामेश्वरम् ।। ३५ अप दामो महादेव सचिदानन्दविग्रह । नमस्तेऽस्तु महादेव पापरतरायच ।। ३६ विश्वाधिकाय मबस नमो यज्ञेश्वराय से । नमस्त सर्वकर्नेऽस्तु पुनर्भूयो नमोनमः ॥ ३७ एय स्तुवति देवेश हर साफपीश्वरैः । गतमोहस्तदा पासो भयाकुलितमानम ॥ ३८ विश्वाधिको महादेव परात्पर । संपामपि लोकाना शास्ता सहनामात्रत. ॥ ३९ जपसर्व सजते पूर्ववद्विधिः । नारायणोऽपि भगवानासपा पारयस्थत ॥ पथ पूजाधमावेन ब्रह्मा घERIतवान् । विष्णुध स्वपद प्राप पूजया यम्य शूलिन ॥५॥ नमस्तस्मै मद्देशाय मायातीताप शम्भधे । इति तुमय दधेश ध्यासदशभु तपोधन ॥ ४२ माग्मत्तस्य सापस्सगण ईश्वर, । तदानीं पीप त नन्दी प्यास शहरपालभ ॥ ४३ पा त महामोहात् परब्रह्माणि शहरे । नीलग्रीवे विरूपाक्षे मचिदानन्दविग्रहे ॥ विश्वाधिक विश्वकप महाप्रासे महात्मनि । लिपति ब्रह्मविरपयादिदेयतैरमियन्दिसे ॥ ४४ पृधैष मत्य दुवुद्ध विष्णुमति मापता । उत्थापिती यतो थाई निछत्त पौ स्वया तत. It ४६ पप शमु विरुक्ष प्रसन्न तब चामत ! मनेकमाविण्याविरूपालालहताकतिम् ।। ४७ ममतभ्यामनिदेश्यममातमहिमास्पदम् दृष्ट्वा प्यासदिशय सामाशथुप्मत्तामयारान् ॥ ४८ प्रणम्य दण्डबमो समुथाय इतालि. । मन्तव्यो मेऽपराधोयममामेन विजुमित ॥४९ महादेव महादेव महादेव दयानिधे । मवानेव प्रयानेय भवानेय गतिम।।१० पय स्तुति देवेश प्यासे तस्मिन् कृतामली । सशस्तरधाच्छभुम्सी लता महादय यिगुरमयेऽपि सापसा । याशिवाय ते सधैं इण्ट कितायध ॥ ५२ या त पीक्य नितरा भयफपितविग्रहम् । इत पर , मोहफ्य त्वयाऽनघ ।।१३ शिवमेवार तय हि निस्य विना मदम् । इत्युक्त्यान्तर्दघे विष्णु दि व्यासाय मा ३४ रुपमा तमस्सय स्पसमाधममापिरे । विचिन्त्य मनपा पश्यानिति सच तापस काशी माप वशिश कलिदोपविजिताम् । तर सपूज्य विधिना प्रतिवाप्प मद्देश्वरम् ।। ५६ मुस्त्याशेषच दुरित मोह रामो हपापला । रिमल माप सन्तोष शिवनममायत ॥५७ इति श्री कान्दे महापुराणे भाकरर्महिनाया शियमहम्यखादे उपदेशकाष्टे सप्तसप्ततितमानपाय ॥ गणनायक ॥५ ॥ मय प्रमानिसमोशाय" उपमन्युमभीमा क्षाराग्विदानापनुग्रह। पुरा यसिष्ट पुण्यामा पूपिया पुदम् । महायता प्राप्याय कायदायिनीम् । संविधापरिहान प्राप्यानम्तमपी. 1 सप्तपियपि चश्य प्राप्तयान् पश्या प्रमो।।२ पातितो पसिष्ठम्य घ पोत्रा शिवनारतो निस्य दिने इस्मिन् समावरम् ॥ ३ पाय ३ ·394 भीस्कान्दे महापुराणे विधयां वीक्ष्य दुासेन पप्रच्छ पितरं तदा । मातः पिता मम गतः कुति रहसि स्वयम् ॥ १ तम्य तद्वचनं श्रुत्वा तामाता दुःखितान्तरा । निहतस्ते पिता पुत्र राक्षसेन दुरात्मना ॥ १ तत एप हि संप्राप्तं वैधध्यमधुना मम । सत्र निष्कृतिः कार्या स्यया यतेन पुत्रक॥६ इति तस्या वयः थुत्या दुःखाफुलितमानसः । राक्षस इन्तुकामोऽयं शिवपूजाशकारहि ॥ . ततः प्रसनो भगवान् पूजया मानसः । तस्मै व दयाशु तत्रवान्तर्दधे प्रभुः ॥८ ततो ददर्श · पितरे मृतमप्यस्य चाया । चकार च ततो यागं विनाशाय च रक्षसाम् ॥ ९ ततशियाशया पेतुः परिकुण्डेश्य राक्षसाः । मनः वन दग्धाश्च शिषमन्त्रममावतः ॥ १० तत्तापसास्सर्वे घसिष्ठध महामतिः । शक्ति संमीणयामासुस्तरकोपमरामाय ये॥ ११ मुफ्या कोपं ततशक्तिपदांधैवागमामपि । पुराणानि च सर्वाणि मावाऽयं तत्वतो द्विजाः ॥ १२ शास्त्रञ्च कल्पयित्वाऽयं किञ्चित्सन्तोपसंयुतः । नित्यत्वं प्राप रुपया शंभोरसोऽयं महीलराः ॥ १३ पूजयित्वा पुरा शम्भु विध्यामित्रोऽपि तापसः । सृष्टिचकार मतिमांनिशच रक्षहि ॥१४ लम्या घरान् महादेवात्सप्तर्षि वेकतामगात् । व्याघ्रपादोऽपि पुण्यामा मरियमीश्वरम् ॥ १५ पूजयित्वा पुराराति तत्प्रसादारसुतं परम् । लघयान् देवदेवस्य ददर्श नटनं महत् ।। १६ निस्पत्यं प्राप देशपया स मुनीश्वरः । व्याघ्रपादारमजः पूर्वमुपमन्युर्महामतिः ॥१७ क्षीरं ययाचे बाल्ये सौ मातरं स्वगृहे स्थिताम् । सा ददौ कृत्रिमं क्षीरं पिष्टमिश्रजलेन थे ।। १८ तत्पीत्वा विरसत्वाम्य गरोद भृशदुःखितः । नेदं क्षीरं जलं मातरित्युक्त्या याघयम्मुहुः ॥१९ ततस्सा दुःखदुखेन रुदन्तं वीक्ष्य चारमजम् । नास्ति पुत्र गृहे सार्क क्षीर स्वादु मनोहरम् ॥ २० बसिष्ठस्तव पुण्यात्मा मातुलाशङ्करमियः । शिवपूजारतो नित्यं घेदधेदान्तपारगः॥२१ लन्धवान् पूजपा शंभोः कामधेनुं पपस्थिनीम् । पीरया त्वं तद्दे क्षीरं कामधेनुममुद्भयम् ॥ ३२ पाञ्छस्यत्रापि पालत्याक्षीरं व्यर्थतयाऽमज । अप्रसन्ने विरूपाक्षे कुतः क्षीरेण भोजनम् ।। २३ विशेषेण दरिद्रस्य तव क्षीरं कुतो भवेत् । तबन्न पूजा कर्तव्या त्या क्षीरार्थिनाsssम ॥२४ विश्वाधिकस्य सततं योगिध्येयस शूलिनः । पूजया लभ्यते सर्व यान्छितं मनुजैः प्रभोः ॥२५ इति मात्यचरभुत्वा तथेति मुनिपोतकः 1 किश्चिहरमयं गत्या रहस्थान सुशोमनम् ॥ २६ भूतिभूपिता को रुद्रामवरभूषणः । पायकमनाइशंभु कृतिनिधितमानमः ॥२७ पूजयामाप्त देवेश पुराणे पुरुपं प्रभुम् । ततः प्रसनो भगवानस्मै मघवदाकतिः॥२८ तहमा मघवन्त ल कोणकुलितमानमः । त्वं गच्छ पुरतो मेग्ध पर कुत्रापि वृत्रहन् ।। ३९ न सार्यते भवामय मया पुजारतेन वै । पूनाविनं पदि भवेमहादेवस्य शूलिनः ।। ३० शपेऽहं स्यामिति तदा चुकोप सपितुं सरम् । तस्य सदीक्ष्य चित्तस्य स्थैर्य शक्तिमपीश्व प्रादुरासीत्क्षणेय वृपोपरि सहोमया 1 तं दृष्ट्वा मांथमीशानं प्रणम्य भुवि दण्डवत् ।। ३२ सहसा भक्त्या नननन्दनिर्भरः । मान्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि वामद्य महेश्वर ॥ स्वदर्शनेन देषेश काहितं फलित मम । इति तस्य पधः श्रुत्या महेशस्तापसप्रियः ॥ ३४ सीरार्थिने ददौ तसै क्षीरसागरमीश्वरः । सर्ववेदान्तविज्ञान वधैयच ॥ ३१ शाखाणामपि सर्वेषां व तत्वं स्फुरस्बलम् | अविनश्वरता भूयात्तव इति इत्या घरानपानीश्वरोऽन्तरयाक्षणात् । लब्ध्वा वर तथा शंभोयरमन्युविशवप्रियः ॥ ३५ । ॥ उत्थाय पुराणानां तापसपुत्रक ।। ३६ ·तस्य उपदेश काण्डे -कोनाशीतितमोऽध्यायः 395 पूजयिरवा महादेवं गौतमोऽपि महामुनिः । शिवयवानि सर्वाणि -घरम्छरवलभः।।३८ सर्वविद्यापरिमान सम्यकप्राप्य प्रमोशी । नित्यत्वं प्राप्य परया मीत्या तस्थे शियप्रियः ॥ ३९ सदा (शता) नन्दोऽपि योगीन्दस्तचिदानन्दविग्रहम् । संपूज्य परया भक्त्या साक्षात्साय महेश्वरम् ॥ ५० सञ्चान् सर्वलोकेषु भुवनेग्यपि सन्ततम् । तत्र तत्रच वृत्तान्तं सम्यग्हात्या तपोधनः ॥ ४१ शंभयेऽनुदिनं सर्व विज्ञाप्य (सपर्या ) परया मुदा । कैलालवासिने कृत्या प्रणामञ्च यथाविधि ॥ ४२ परमानन्दकल्लोसपारावारो यभूव मः । मृकण्ठुरपि संपूज्य - महादेयं महामुनिः ॥ ५३ सर्वविद्यासु निपुणं मार्कण्डेयमवासवान् । प्रसिदि सेन नितरां संपाच भुवनेष्यपि ॥ ४४ सत्यलोके निवसति सदा परमया मुद्दा । मृकण्डोध सुतो धीमान्मार्कण्डेयो महामुनिः॥ ४५ मृकण्डनायं देशाद्यदा लन्धो महातपाः । तदा पोडशवर्षोंग्य कल्पितरदशंभुना मुनिः ॥ ४६ पोशवाणि व्पतीयुरनुपूर्वशः । दिनद्वयावशिष्टानि मार्कण्डेयस्य भूसुराः॥५७ पितरी मृत्युमालोक्य तदा करुदतु शम् । भुत्या तयोश्च वचनं सनिमिस मृकण्डुजः ॥ ४८ मृत्पुभयं विरूपाक्ष क्षपद्वारे पिनाकिनम् । पूजयामास पुण्यामा तदैकाप्रमना भृशम् ।।४९ तदानीमन्तकरशीघं मृकण्डनम् । माजुहाव विथैर्याक्यैनिजलोकाय भूसुराः ॥ १० शियपूजातस्तस्थे वागणय्य पमै यदा । तदा है स महाटोपाद्रीयपन मीपणाकृतिः ॥१ गाश्लिष्य भीत्या देयेशं लिपस्थितं मुनिः । माचकर्षच पाशेन पध्या वैवस्वतो यदा ॥ ५२ तदाविरासीद्भगवस्तिस्मालिङ्गान्महेश्वरः । ददर्शन महादे, कालकाले पिनाकिनम् ॥ ५३ नीलकण्ठ বিঃবাধ जयरामकुटमण्डितम् । तुष्टाय परया प्रोत्या मार्फ हेयो महामुनिः ॥ ५४ भामस्ते कालकालाप विरूपाक्षाय शूलिने । विध्याधिकाय विश्वाय परापातराय से॥१५ । कार्दिने पराळाय काळीनृत्तप्रियाय ते । उपाय समक्षाय मीमाय माहते नमः ॥ ५६ क्षिपये नमस्तुभ्यः यद्वीराय से नमः । इति स्तुति महादेवश्रुत्वा तस्य महात्मनः ॥५७ प्रसनः शाह विश्वामा मार्कण्डेयं प्रहामुनिम् । पूजया ते प्रतन्नोऽहं प्रार्कण्डेय महामुने ॥५८ भूयास्तव याणि पोटशैव मदा मुने । कांमितान्यपि मर्याणि तव सिध्यन्ति माचिरम् ।। ५९ इति दया परं तस्मै तत्रैवान्तरघाप्रभुः । सोऽपि संग्राम्य नित्यावं माकंण्टे यो महामुनिः ॥ ६० सहं पाप्य परया प्रीत्या पिभोरमदाज्यसत् । अनन्यसाशो लोके शियशास्त्रविशारदः॥ হিয়ামাঙ্কিানীগণি धर्तते । ६१ इति भी स्कान्दे महापुराणे शकरसंहितायां शिवरहस्यमण्टे उपवेशकाण्टे असततितमोऽध्यायः॥ तयागत्य - मथ एकोनाशीतितमोऽध्यायः॥ भुपराजप्रति दधीचिमहपिणा सियोरयर्यदर्शनम् ॥ मास्या पूमपा सम्मोस्तापमानामधीभ्यः (जदार दर्ष विपस्य मदानस्तारसेश्वरः ॥ १ प्राशयामास घांमोधि महर्मिसमाष्टम् । तथाचेत्यलयावापी दुरात्मामाशिमयत् ॥२ दाविद्यालयां तया भाषां निर्ममे पपा प्रभोः । सर्यशानपरिधान सम्पमाप सायं देवदेपस्य ददर्श परमे द्विजाः । ददर्श शंभोः पत्यानं पाया सा पापमम् ॥५ तपोधनः॥३ ·ताहयामास 396 भीस्कान्दे महापुराणे सर्वलोकाभिगमन स्वेच्छया माप दुष्करम् । शिपयोग तदा स्कन्दादुपदेशमवाप्तवान् ॥३ सर्वलोकसपूज्यस्य अगाण्यासिमपातपान् । दधीनिपि पुण्यामा भुपेन सह भूभज्ञा ॥ ६ तेन समयमयापार्य याप एय तपोधनः । कदाचिदेती कळदशापिंप्रभूभुजी ॥७ जा राजयले श्रेठमा यिनः स्वकं पलम् । एवं पटुकारेण प्राप्ते पादे तयोद्विजाः ॥ ८ रामानमाधिक्ययादिनं झुधा । तदानीं स मदीपालो पञ्चमादाय मीपणम् ॥ जयान यि कोपेन दुष्टामा हुएचेतनः । तदा तत्याज स पाणान्यतयातेन तापमः ॥ १० हाहाकारो महामासीसम्रपानां भयावहः । तदा समागतशीघ्र शुमस्तस्य पितामहः ॥ ११ तच्छरीर विधाभूतमेकीकृत्य म भार्गवः । जीवयामाल मतिमाविद्यया स्यस्य भूः ॥१२ तं वीक्ष्म जीवितं शुका पौवं प्राह हितं यवः । मद्यप्रभृति पूजाव या कार्या मद्देशितः ॥ १३ पूजया देवदेवस्य तव सर्व भविष्यति । पूजा पुण्यप्रदा पुंसां पूजा मोसादा प्रभोः ॥ १४ पूजपा सपदं पाए घमा विष्णुध वैष्णयम् । न्द्रो पमस्तयेशान कराचासुरेश्वरः ॥ १५ तदर्षय महेशानं मृत्युअपमुमाससम् । उपसर्गाः क्षयं यान्ति शनवो व्याघयो ग्रहः ॥१६ मनः प्रसन्नतां पाति पूल्यमाने महेश्वरे । इत्युक्त्वा मार्गचस्तस्मा उपदिश्य घन्मनून् ॥१७ नियंयौ स्पेच्छया शीघ्रं गालणानामधीश्याः । ततो दधीचिः पुष्पामा जपच्छङ्करं शिवम् ॥ १८ पचास्थित्यमवायरवमौदार्यप्रभयन्तथा | प्रसनादेवदेवेशाध्याप मुनिपुङ्गवः ।। १९ पुनरम्यान्यरान् लाया क्षुपस्यान्तिकमेत्य सः | ताडयामास पादेन क्षुपं दुष्टचेतनम ॥२॥ तदा कोपाकुलो राजा बनमादाय भीषणम् । वक्षोमध्ये जघानास्य दपीचेध महायलः ॥ २१ धूळीयभूव तक्षिमं तय पतनाद् द्विजाः । यिहस्य तं भुपं प्राह दधीचिस्सुमहातपाः ॥ २२ में चिमेमि महीपाल तब बनायुधादपि । गणयामि न चेशाने तवकर्तारमप्यतम् ।। २३ संघीवेचनं भूत्वा पुनः कोपाकुलो भृशम् । विष्णुमुद्दिश्य सुमहत्तपश्वक चैवतपस्तीव भादुराप्तीद्धरिरस्वयम् । तं प्रणशशु वृत्तान्तं तस्मै प्रोबाय भूमिपः ॥ ५५ तच्छुत्वा स हरिस्तेन दधीराधमं ययौ । तत्र दृणा ऋषिवरं संप्राप्य परया मुदा ॥ २६ मदर्थ तापसठ राशा चलमनुत्तमम् । पर्य हात्र यो दोषस्सायेत ममास्तु सः॥२७ इत्युक्ति माघवस्यायं नालोचके पदा तदा । हरिः कोपालस्तसिंञ्चकं तत्याज भीषणम् ॥ २८ तस्मिनिपातनाव क्षणादळी बभूव । तस्मिभ्यायी हरिय माविमायामकथा ॥ २१ दुरीचकार तां सर्वो मायण वस्य पुरा | पुन मायामेतस्मिन् सोऽपि सके अपीयरे ॥३० पुनदर्भ समादाय तस्मिंश्च प्रैयद्दपिः । तत्क्षणान्मारयामास सेनास्तस्य मधुद्विपः ॥ ३॥ एकाकी स स्वय तस्थे तदानीं हरिरप्यहो । सदा समाययौ हत्र ब्रह्मा ब्रमविदां चः३२ दधीचिं तपसां तुष्टाव परया मुदा । दधीचिरपि कोपेन विj वीक्ष्य पुरस्थितम् ।। ।। छि-चातब शिरो विष्णो धीरभद्रो महाबलः । भक्कास्तव महामार्गावरमेश्चापकाः ॥ ३४ पतन्तु निरये घोरे पाश्चात्रावलंबिनः । शपत्येवं मुनौ विशु ब्रह्मा प्रोवाच मयुमान् ॥ ३५ भकैशियस्य पतिभ्यत्यात्मनोपरि । विजयश्च न ते भूयादपराधी पर हरे ॥३६ तमाहूति सहसा परमेष्ठी जनार्दनम् । प्रणम्य स्यापनि नझा सान्स्वयित्वा जगामइ ॥३७ गतवायजे लोक मनारायण तदा । क्षुपस्तदा तदालोक्य धीचस्यास्य विस्मितः ॥ ३८ तमेय शरण पाप समस्पति पुनः पुनः । सखा वं ब्राह्मणश्रेष्ठ पूर्व मध पिता मम ॥ ३९ दुरासदम्॥२४ ·उपदेश काडे-मशीतितमोऽध्यायः 397 माता च महितो भ्राता त्वं मरमसि मो द्विज । मपरायं समस्खेति याचमाननुयाय सः॥१० सातं मयाधुना राजन् समासारहि सायकः | कोपस्य मादशानां विभिपातः प्रतिक्रिया ॥१ बामणा मलिनो समयदस्माकं कुलपभुः । महावाझण ईशानो विष्णुः सत्राधिपः स्मृतः ॥११ विद्यामधिपतिमा तस्मात् श्रीन ब्राह्मणादयः । यजन्ते पतिकम्य पापिनः पतितास ते ॥५३ माराधप हरि तस्माद्भय एवं ब्रह्मरसालः । ब्रह्मतेजीयलं राजन्नता वैश्यसंभवम् ॥४ बर्वेषामधिको यसापवान् ब्राह्मणशिवः । स यस्य देवता सोऽपि ब्राह्मणो महतो महान् ॥ १५ तस्मादिदिरे कुर्याहाह्मणेभ्यो नमस्सदा । न कीर्तयेत्सदा तेषामलील यदि बुद्धिमान् ॥ ५६ न्यायेन पृथिवीं साधि चुपवं राजसत्तम । मनुशास्य दधीनिस्तमित्येवं पृथिवीपतिम् ॥ ४७ पुनध शिवपूजायां निरतो विस्मयं गतः । प्यायव महादेव निनायानेदसांशतम् ॥ इति भी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे पकोनाशीतितमोऽध्यायः॥ र योगिसत्तमः॥ लेभिरे॥६ ॥ भव मशीतितमोमयायः ॥ बाणासुरस्य पूर्वजन्म कथनम् ॥ सुदर्शनः पुरा विशिषपूजावलेन । मातिथ्येनाजपामृत्युं नित्यत्वमपि लम्पवान् ।। १ मासे चान्यलोकेषु कामचारोऽस्य के मुनेः । भुगुश्चापि ऋषिः पूर्व दुर्थासाः कण्व एम व १२ मापसंयो जैमिनि सौभरिस्तपतां वरः । तृणविन्दुर्वापदेवो ऋषभो शुकोऽत्रिय पुरस्त्यश्च बहनोऽन्येऽपि तापसा: । समाय महादेवं लिममूर्ति सनातनम् ॥ * भवस्या परमया युक्ता मृत्युग्निर्जिस्य कालजम् । निस्यत्वमपि प्राप्य बभूवुः कामचारिणः ॥ ५ तत्र तत्र व लोकेषु सहता तदीश्वरः । भुषानास्तमहामोगाममृतत्व खेळयैवतकाशा मुगपुरनमस्कृताः । बिहाठि यणकामं विञ्चिादिपदेषु ते॥ मनुष्यापेमेरे महादेवार्चनापतः । प्राप्य महदेश्वर्य सिदोरपि प मशः॥4 महासासिलकामास्ते जगत्त्रये । मनन्तरच मुक्तिमाषामहितौजसः ॥९ पिपीलिकादिहस्त्पन्तलीग्यपि महतशः । तिर्यवपि शिवं सांवमम्यय॑ पदयो भुवि ॥ १० माइति प्रापिरे पूर्व मिति सर्वत्र विभुतम् । तसाद्रिकिनामेतद्वतन्यं पृथिवीभुजाम् । ११ प्राणानां विशेषेण नियमान विशेषतः । पूता-इतीदं समापातं भक्त्या सपूज्य हाम् ॥ १२ माप्तसिद्धयो योवै मया से वर्णिता द्विजाः । मबुद्धिपूर्वमम्पर्य शियं त्रिदशनायकम् ॥१३ पैरात - फरमेतेषु पर्यन्ते चनाधुना । देवोऽस्ति मागघे विमा माघवावयं पुरं महत् ॥१५ तत्र चकारितो नाम प्राणो विषयोन्मुखः । तस्याहतपणाख्यस्तनयो विमयोन्हितः ।। १५ मयारो नित्यं प्रबन्धुरदर्निशम् । मयविझयिणीमतः कदाचिदपमुपयः॥१६ तश मह दियारा मे मधुण्य (इ) या । काचिस ठया साध : Pारकानने || १७ मानित्य सपुष्पाणि दधौ मुनिं तपा सह । इत्येषं प्रत्यहं मूर्खधौर्यण सुमनो हरन् ॥ १८ ध्यानपाईः महतम १ ते 1 मतापरं नादारभ्य इति चोपत्या निरासितः॥१९ कामना से उपा In ·1 माणो निषलेरिरथं शपयते सेवितु मा । अयमेव चरो देव देहीमं जगा पित1५३ 1398 भीरकान्दे महापुराने पुनश्चैयैकदा रात्री रेमे तम तया सह । अचूचुरत्मपुष्पाणि मद्यपाण्डे निघाय च २० रेमे यो तपा साकं पुष्पारण्ये द्विजाधमः । निहातिम तया तत्र रायन्ते रतिलालमः ॥२॥ নিময়দায় বিষয় यनान्तरे । प्रभातमपि म बातमुदितेऽपि विवस्वति ॥ २२ तदानीं सर राजापि प्रापोद्यानविक्षया । उद्यानपानाम्यापि पूर्वमेय मागता २३ दशुस्तं द्विज धूर्त निद्रापावशे तया | मघमाटातापत्र पुष्पाणि सुरभीशि च ॥ ३४ राजानमागतं प्रात्या मीस्या अमनोमरम् । ती च निद्रायशी यध्या इस्तपादौ पहिर्यनम् ॥ २५ विक्षिप्य सधिं तमः प्रापुस्तेपरण्यरक्षका: 1 राजा सर्य समालोक्य शृङ्गारधनमात्मनः॥ ३६ हवा लिमञ्च पप्रच्छ पुष्पच्छन्नं समृण्मयम् 1 किमिदं केन वै पलप्तं सुमनांस्यपचिन्यता ॥ २७ मरण्यमेतत्सम तपुष्पं विलोकितम् । तदिदं समय निक्षित न मागतम् ॥ २८ इति कोपेन पृच्छन्तं प्रोचुष्यानपालकाः । अस्मदन्यस्य कम्यापि न प्रयेशोऽस्ति घे घने ।। २९ मनुष्यस्य निशामाये न वयं विन चेरितम् । केनापि देवतांशेन पुष्पाणि परिचिन्यता ॥ ३० भारावितश्शिवोलिथे । घयं देव पिग्रहे । राजा मोयाच तानित्यं प्रत्यहं घाद्य एषया ॥३॥ सत्यं यदत नोचेदश्छेत्स्यामि चरणी करी । त ऊचुरद्य दृष्टोऽयं न कदानिदपीदृशः ॥ ३२ शपामहे पदे देव विस्मयोऽयं महत्तरः । तदानी सविधे राशो ये केचन महसः॥ ३३ त अचुर्योगिनो यत्र सुपुष्पाणि महीतले । तत्र से। स्वैरगतपा कुर्वन्ति शिवपूजनम् ॥ ३॥ तस्मादस्साकमेवेदं थेयो लिलार्चनं महत् । इति तेपायचः श्रुत्वा जगाम पृथिवीपतिः ॥ ३५ सेचापि चाय जाताम इति मत्वा यनं गताः । तदानीमेय ती धूर्तावन्योन्यं मुक्तयन्धनी ॥ ३६ स्वगृह प्राप्प भूयोऽपि पीया मद्य तदागळम् । पदेन जामतुर्मूढी चने पुनग्नगळम् ॥३७ मचिन्याताश पुग्पाणि ती दृष्टोद्यामपालकाः । यच्या दृढतरं कोपात्तौ निन्यूराजमग्निधिम् ॥ ३८ कोधेन महता राजा तयोवै धूर्तर्ययोः । हस्तपादौ तदैकम्य मान्यता नासिकाकुची ॥ ३९ माळेच प्रेषयामाप्त निर्षिशङ्ख महीपतिः । पर्यदिवा ततश्चैती कालेन निधनं गतौ ॥ ४० शिवलिङ्गे पदेताभ्यां मृण्मरे युद्धृतानि चै । अर्चितानि सुपुष्पाणि मयभाण्डस्थिताम्यपि ॥ ४॥ -निष्पापो सेन माती सोऽयं पाणासुरोऽभवत् । सत्पनी सैघ माता सतीका मनोरमा ।। ४२ • प्रत्य नर्मदातीरे पूर्वपासनपासुरः । शिवपूजां चायं शिवलिङ्गानि साधयन् ।। शियश्शीतांशुभ्पणः । इदायधिकमैश्वर्यं बल राज्य म पुनः प्रत्यह गत्या कैलासे शिवमन्दिरम् । तत्र देवं समाराध्य स्वगृह याति नित्यशः ॥ ४५ कदाचिदम्रो बाणो न हाऽवसरं विभोः । प्रचिवेश ततो दाःत्यः कोपेन मदताऽन्वितः ॥ ४६ भूतपशीघ्रं तमुदत्यच लीलया । निक्षेप पक्रयाळान्ते पपातच पुनश्चोत्याय मूर्ध्वान्ते स्वगृहं प्राप्य विस्मितः । शिवमम्पर्य विधिवत् प्रार्धयामास सर्धदम् ॥ ४८ प्रादुर्भूतश्च से प्राह भगवान् किमपेक्षसे । बरं घरय तासर्व ददामीत्यवदरियः ।। ४९ सोऽपि च परं देवं मया हर इरीश्या । तब सेघा सदा कार्या सकुटुंबस्य विश्वप ॥ ५० समये द्वा:स्था न महन्ते महायलाः । तमामम महादेव द्वारि सांवरसपुत्रकः ॥ ५१ - . सद्यस्ततः प्रलयो तदासुरम् ॥ ४४ उत्थाय महारः ॥७ । सयभव । सोऽपि ब्यवरो द्वारि निर्माण भवनं महत् ।। ५३ ददापितीशमपि वरं देवः ·उपदेश काण्डे - मशीतितमोऽध्यायः 399 मम देवस्यापि च देव्याध सुनयोपि चोभयोः । तत्र सांव सहस्तं संस्थाप्य श्रद्धया सह ॥ ५४ परिचर्यायो निरतोऽसुरसत्तमः । निर्जित्य विवुधान सेन्द्रान सनारायणकान् वली ॥ ५५ त्रैलोक्य वशमानिन्ये निरप्रतिरथो पली । कदाचिद्वान् थाहू रणकण्डूपरौ यली ॥ ५६ शिय प्रणम्य प्रोवाच भगवन्नमण युधि । योद्धमस्ति बली विष्णुस्त्रिंशद्वार विनिर्जितः ॥ ५७ परिवार महेन्द्रोऽपि न कोऽपि युधि ममः ! रणकापरवशौ याहू मे त्रिपुरान्तक ।। ५८ तस्माद्यध्याय देवेश पाण्डन यथा पुरा | मया सह महादेव तेन हतिष्ध नान्यथा ॥ ५९ रति प्रत्यास्य विज्ञप्ति विहस्योवाच चेश्वरः । अवती! हरिव॒ष्णिकुले मतिभावितः ।। ६० स तु तवैवाशु हरिप्यति न संशयः । यदत्येय शिवे प्राह 8 तु बाणारो मदी ॥ ६१ सोऽय वृष्णिवरोपीश शितोऽष्टादशघायुधि । न घायुगपि मेऽनेन सोटु शक्यो मद्देश्वर । ६२ तमाह पूर्वचन्नैप जेतुं शक्यस्त्वयाऽमुर । इदानीं भक्तायादुपमन्योमहात्मनः।। ६३ शिवदीक्षाऽस्य निर्वृता शिवागमविशारदार । भस्मधारी च सततं वीर्यवान् भस्म युतः ॥ ६४ भतोचिरात्तवपदं हरिष्यति न संशयः । इतीश्वरपचश्श्रुत्वा तूष्णीमात महारः ॥ ६५ ततः काचिकृष्णया पौन वाणासुरात्मजा । अनिरुद्धमुपा निन्ये स्वप्नदृष्ट स्वमन्दिरम् ॥ ६६ अधिष्यता तान प्रापि यागपुरी शुभा । अग्निशाकारसंघीता मनमाऽपि सुदुर्गमा ॥६७ तस्मिन्नासे दुपि पुरी ससैन्ये दैत्यभूभुजः । विनेशो युद्धसद्धो भयमोज्यस्सुपूजितः ॥ ६८ साझप्पक्ष देवीच काणेनालिष्कर्मणा । निवृत्तयुद्धसन्नाहाः कृतास्ते सहसासत ॥६९ ईशे युद्ध ममायत्ते सञ्चामर्च जनार्दनः । तमाह स्वार्चनायत्त पाणदौयारिकरिशयः॥ ७० मया युध्यस वाष्णय पाणद्वा स्थेन सापतम् । इति पातमीशान प्रत्युषाच यददः ।। ७५ पतिर्जगनामीश जमदस्यहमव्यय 1 विश्व विभ्याधिकस्य हि यशो यशरासि ॥ ७२ मायी भवानह माया क्षद्वीरोऽसि च धृतः । मह धनुथ सशरं रिमोद जगत्प्रमो॥ ७३ योजीयास्वनचवास्ति सर्वभूतविमर्दकात् । योत्स्यमानस्त्वया युद्धे मस्मैवस्यां यथा स्माः ॥ ७४ मयि ते नानुकपास्ति यदिचैव (चदस्येव) गणेश माम् । पुनस्तमा भूतेशो मयानुवात पर दि॥ ७५ पुष्पस निशिव नारायण नरोषया । मया नियुभ्य मरमोत्या लब्धपाशुपतो पयो॥ ७६ वमपीई मम प्रात्यै युधि क्रीडम्द माधव ! अग्निति धनुस्मन पिनाक प्रमथाधिपः॥ नादयश्यां महाधीरो वि निशितेशर । ईशानपाच पदुराडपि शाई धनुः स्वकम् ॥ ७८ सम्या शाररीश धवर्ष समराहणे । तत्कामुंपामुत्सृष्टाः पुषितामारशराश्शिताः ॥ ७९ पेतुः पादायुजवे पामेशस्य ताभणम् । युध्यसोरिति चान्योऽन्य विश्वविश्वेशपोस्मतोः ॥ ta पाणासुरससैन्यो दाग्यदुस-यममाप्यत् । णोपीशं नमसत्य तदा याणमयोधयत् ॥ ६॥ तयोरसमभवद्ध तुमुल रोमहर्षणम् । ततो वाण विनिर्जित्य छणो वृष्णिकुलोद्वः ।। ८२ पारवहन कादळी कापडलाययम् । चिच्छेद चमामादाय तदद्भुतममूक्लि ।। ८३ तदन्तरे पृगरुढो महादेवस्यहोया । पादुराप्तीप्रमोमाये तयोः पलाशातये ॥ ४ मालोप घेममीशानो मुच याचतुप्रयम् । स्वमिवासायपि परिषरतो वहम् ॥ ८५ तस्मारमध्यमस्तु हष्ण महीपते । वाण परमेशानः प्रामाशाह विश्वयः || सषासुर वण्प्युना विनिवारिता । ममूलमपि यानां महनमपि छेदितुम् ।। ५७ घरवारि दापि मुक्तानि मदान मुरारिणा । ईश्वरीय यचसा पु” पौवायच क्षणात् ॥ ८८ तम्य -- ·सारखा पूजया तस्य 400. भीस्कान्दे महापुराणे प्रादायाणस्व सहस्प कल्याणमफरोन्महत् । उदाह्य पुत्री पौत्राय कणो धागस्य सेनया ॥ ८९ पौत्रणव तदा प्रीत्या प्रस्थिती द्वारकां प्रति । वाणासुर: परिभयं महान्तमपि तं तदा ॥ ९० स्वापराधमयं मन्दाक्षानतकन्धरः । पुनश नर्मदामेत्य पृायामास लिनम्।। ९१ सन्तुष्टः पुनश्शीतांशुभूपणः । वरेण च्छन्दयामास धमे सोऽपि महाद्वरम् ॥१२ महमेको गणेन्द्राणां मध्ये मृत्या पण प्रभो । साम्मे बटुमिच्छामि देवेश दवीमं वरमुत्तमम् । लिङ्गानि नर्मदानां यानि संपूजितानि च ॥ ९४ ममेम नाना लोके स्युर्याणलिङ्गानि भो विभो । पाणलिसार्वकानां तु नैवचास्तु पुनर्मवः ॥ ९५ तेषां त्वं देव सत्र सर्वामीटरदो भव । तथैवास्थिति तं देयस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ९६ याणासुरो घटरयं नृत्यस्य शूलिनः । माणापत्यपदं प्राप्य सशरीरः प्रमोदते ।। ९७ इति भी स्का महापुराणे शंकरसहितायां शियरहस्यखण्टे मुपदेशकाण्डे अशीतितमोभ्यायः॥ जगनाथ मडचादनतस्परः ॥ ९३ स ॥ अथ पकाशीतितमोऽध्यायः ।। शिवाराधनेन मन्मय प्राति॥ पुरा पपरपे देशे विमो भगवतीपुरे | सुपर्णस्तस्य पुत्रोऽभूचित्तो नाम नामतः॥ १ दुर्मार्गनिरतस्सर्वस्वीरतिलालम: । यत्र यत्र च वै ज्ञाता या या रूपगुणान्विता ॥ २ तांता रेमे धनं या तौ तस्यै यथेप्सितम् । चौर्यणापि दुरारमासी संपादपति वै धनम् ॥ ३ कदाचितार्किकपुरे गृहे सकर्षणस्य सः । मचूचुरद्धनं राभौ तं ये सर्पणो द्विजः॥४ पाच्छ व गृहीत्वा तं किमयं कृतवानसि । पृच्छन्तमिति तं प्राह सहर्पणमचित्तकः॥५ मयेयं धनमासाय या या लोके घराङ्गना । तसौं दत्वा धनं सर्व रस्य द्विा सन्ततम् ॥६ इति तस्य पधः शुत्या सत्यं सङ्कर्षणो द्विजः । प्रोवाच चै किमिति भयो भवसि दुर्मत्ते ॥ ५ तोऽसि कि महापापी मावाणोऽसि सुदुर्मते । माण्यमीदृशो भूया कुतस्ते पापिनो भवेत् ॥८ महादेव सर्वपापनिवृत्तये । तस्मिन् संपूजिते कामः क्रोधो मोहश्च ते ध्रुवम् ॥९ पहाइशरतो बाछा विळयं पाति ते सणात् । तेनाह शिक्षितस्येव क शिवः वाहमीदृशः ॥ १० यधिरेय ममेशार्चा सास्तु जन्मनि जन्मनि । साचेदुक्का त्वया भोप तथैवोपदिश द्विज ॥ १९ शुवा चिप्रस्य तवाक्यं तदा सर्पणो विजः । तथाकुर तदानी स्वं तास कुचयुगं स्वज ॥ १२ अचित्तार्चप लिहं तसंभाव्य समये हुदा । शिवच प्यायमानस्त्वमुपधेति बिससर्ज तम् ॥१३ तथेति तद्रिसृष्टोऽसौ तस्यां राव्या द्विजाधमः | एकां विप्रस्त्रियं लेमे कुल्टां स्वैरिणीमसौ ॥ १४ रममाणस्त ता राज्यां तस्याः पीनौ पयोधरी | दृष्ट्वा दृष्टमना भूषा महर्षणायचः सरन् ॥ १५ संभाव्य शिवलिई तो समये रमयश्च ताम् । रत्यर्थं संभृतेनैव चन्दनेन विलिप्य सौ ॥ १६ सुमनांसि च मर्याणि तयोश्चिक्षेप लीलया । भक्ष्याणिव सभोज्यानि फलानि विविधानि च ॥१७ स्तनपोलिडरूपिणोः । संभोगसमये तस्मिन् मूर्ध्नि फरवाऽजलिं मुदा ॥ १८ प्रार्थयामास धृतोऽयं महादेव स्तमेश्वर । प्रत्यहं रमणी रुपलावण्यपेशला ॥ १९ बाराघय करपयामास ·उपदेश काण्डे - • हाशीतितमोऽध्यायः "401 लेमे तस्याः स्तनौ च त्यापर्वयामि दिनैदिये । प्राय॑घ तया सोऽयं भक्षयामान तान्यपि ॥२० भक्ष्याणिव फलान्याशु यभन्नेय द्विजाधमः । तावूलानि च सापृच्छतिस्मिता स्वैरिणी च तम् ॥ २१ रे रे धूर्त दुराचार किमिदं तय चेष्टितम् । लिझं कत्या स्तनौ मेऽद्य समपर्य च सादरम् ॥ २२ पार्थसे प्रत्यहं स्वयमथपायेति वा बद । बुधन्तीमिति तामाह धृतोऽसौ शृणु सुन्दर ।। २३ इमायत्यन्तपीनी ते स्तनी वृत्तौ समुन्नती । एतादृशायहरहर्लभेयमिति चाम्छया ।।२४ शिवमचितवानस्मि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । यतोरिति चान्योऽन्य मतोः झणदा क्षणात् ।। २५ पयो समुदितस्सूपों जग्मतुस्ती यथासुखम् । स पुनर्विपिनं प्राय पान्यानां धनमाहरन् ।। २६ दयानिमाय मंधीतो ममार च बनान्तरे । स्तनलिनाचनेनास्य सर्वपापं विनाशितम् ॥२७ पुण्याशिध संपलस्तेन पुण्येन म द्विजः । विष्णोश्चित्ते समुपनश्चितजस्तेन विभुतः ॥२८ विष्णुनाचा पनुधाता पूर्ववासनाsपि च । शिवपूजामसौ कर्तुं काशीमाशु जगाम मः ॥ ३९ तर लि प्रतिष्ठाप्य स्वनामा चित्तजोमहत् । श्रद्धान्य देवेशं प्रार्थयामास शूलिनम् ॥ ३० तत: मनो भगवान प्रादुर्भूय दयानिधिः । स तं मदनराशाक्यमभिषिच्य चकार म॥३५ शुरुमाययकारास्य दक्षिणं माम् स्थम् । चन्द्रं छनं वां शंभुस्सर्व राजपरिच्छदम् ॥ ३२ कान्तिमयानुले रूपं रतीमपि मध्यमाम् 1 पीयापिच चार्षशीः कार्मुकशुसंभवाम् ॥ ३३ पुष्पाणि पञ्चयाणांध भाष्येवं दयानिधिः । अन्तर्धानं ययौ शंभुरतं पश्यत द्विजाः॥३४ एवं लम्पवरः कायाजोऽसी रतिसंयुतः । भूम्यन्तरिक्षस्वर्गेषु पालीलया ॥ ३५ मोहयामाम सकलान् जन्तूम् लोकमनोहरः । त्रैलोक्यं निर्जितं तेन पुप्पैः पञ्चभिराशुगैः॥ ३६ महो पश्यतु विपेन्द्राः शिवपूजाफलं महत् । मनादोण विधिनाप्याराध्ययमबाप कामराजपई लोके कि पुनबिंधिनाचंताम् । कामराजो देशं देवसामचोदितः ॥ ३८ सुरेतरस पश्यमूलपाणि विलोचनम् । युयोध कुहमैर्याणे त्या स६ मद्देश्वरम् ॥ ३९ निरीक्षितच भस्मसादमवरक्षणात् । रतिर्यदुधिलप्याथ समाराध्यक्ष शहरम् ॥ लेमे पति तमेयेह पूर्व यस् विजनमा: । इदानीमपि ये लोके देवदेयं नियंपकम् ॥४ पन्यनिदशसामान्य पश्यन्ति मनमा सकृत् । तेऽपि नापन्ति सहमा यथा रतिपतिस्तथा ॥ ४२ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकर संहितापां शिवदस्यखण्डे उपदेशकाण्डे एकाशीतितमोध्यायः॥ चचार सः॥ ३७ 1 मध घशीतितमोग्यायः॥ चोरस्य शियाणोधारणेन कैलासमातिः॥ भक्ति पाळयदेशेषु येणय पुरमायणा । अनुसार कथिस् ब्राह्मणशीवर्जितः ॥१ दुरामा समोसी सनीतिमाल सः । पापुच करिमविषण्टाटीतिलायसः॥२ म तपा मह चलाया दिपारामविधमम् । यतते निर्मयो निस्यं चौर्याशितधनागमः ॥ ३ एका सराहे कुमम पुष्पाहतम् । ज्ञजार पेटिकान्तस्य त्या पेटिका REAL महस्य पुरुष रामो पायाधुपंछी तथा । मादाप पुष्पं चहाच्या तामा प्राप्त गन् गृहम् ।। मापेमागे पेटिकापाः पतितं मतके कचित् । मालोक्य पुममेकं तच्छियायेति पिय पदन् १६ 101 ·तया मियामास पमायान्य परया स्पा।" । -- 402 श्रीस्कान्दे महापुरामे पुष्पालंहतशया । तदेतन्नृपतिस्त्वा पुरुपादतिकोपनः ॥७ भटेरानीय यचा तं पतितं प्राह्मणाधमम् । प्रहत्य काराभवने निगळानि पवेशयत् ॥ ८ सतु तथैव कालेन गतासाह्मणाधमः | यमदूता महाघोरा निम्युरेनं घमान्तिकम् ॥ ९ तदातरे गणाधीशा यमदूताम् महत्व च । पिमानमेनमारोप्य निन्युश्शिवपुरं महत् ।। १० यमदूतास्मसम्पत्य न्यवेदयन् । वृत्तान्तमेतदखिलं यमोऽपि चित्रगुप्त सभामध्ये पप्रच्छास्यैव कारणाम् । जगाद चित्रगुप्तोऽपि सभामध्ये विमृश्य सः ।। १२ अनेन च कृतं पापं मया वक्तुं न शक्यते । ब्रह्मणा विष्णुना वापि धर्यकोटिशतैरपि ॥ १३ किं त्वमेनेकदा पुष्पं राजभृत्यारसपेटिकम् । गृहीत्या धावतोके पतितं भूमिदूषितम् ॥ १४ शिवायार्पितमित्येयं प्राप्य चाशु यदन् गतः । तदस्ति पुण्यं सुमहदस्य मूर्खस्य भो विभो । १५ तेनास्य कृतेनैव माशितो पापलशयः । नीतच गणपोयं शैवं लोकमनामयम ।। १६ सवैसंपूज्यमानोऽसौ यत्र गत्वा न शोचति । अन्धेति धर्मराजोऽयं चित्रगुप्तं पुनः पुनः॥ १७ माशंस मुदा तस्मिन् ममामध्ये प्रसन्नधीः । ईशपूजा जगत्यस्मिन् दुःखहम्धी न कस्य घा॥१८ शियपूजा प्रकुर्वन्ति पे नरा भुषनत्रपे । तेषां महारमना केन महिमा वर्णितुं समः ॥ १९ पहुधैवं गिरा शंसन् दूतान् प्रोवाच तान्पुनः । दृष्ट्वा शिधार्चकाम्यूयं सेवामपि सखीनपि ॥ २० तेषां शुधूषणपरानपि दो प्रथम्य च । गच्छताशु तरां दुता पधस्माकं सुखार्थिनः ॥३॥ सूतः- तस्मात्पूजा सदा कार्या शंभोमोशफलप्रदा । भोगादाच सपा पुरुषार्थ सुधानिधिः ॥ २२ देव्याश्चापि मुनि भेष्टा या पर्यातिहराविभोः । सधे दिकेचते लिड्ने ताबुमा सम्यगचिती ॥ १३ देवी माऽपि सदाकाळ करोति शिवपूजनम् । तरसुतौ स्कन्दविनेशी शिवपूजापरौ सदा ॥ २४ भैरवोऽपि महाशाता महाकाळोऽपि तत्सतः । शिषपूशापरास्तेऽपि सदाकालमतस्विताः।।२५ नन्दीश्वरोऽपि शैलादिस्सोमनन्दी शिवप्रियः । गणनाथाच ते सर्व शियपूजापरायणाः ॥ २६ धीरभद्रो महातेजास्सधैं रुद्रगणा मपि । मर्चन्ति सदाकालं लिङ्गमूर्ति सनातनम् ॥ २७ तस्मात्सधैरनुष्या शिवपूजाऽस्मिळेप्टवा । शिवपूजाहि पापानां निकृति: परमा मता ॥१८ ब्रह्महत्यासहस्राणि भ्रूणहत्यायुतान्यपि । नाशमायान्ति मर्याणि पनि उपन्यपि ॥ २९ अमीयानाच सर्वेषां पूजा हेतुमहत्ता । पुत्रकामा पे माः पनीपशुधनेच्छवः ॥ ३० तेयन्तु सदाकालं लिङ्गमूर्ति महेश्वरम् । पूजया भुक्तिमानोमि पूजया मुक्तिमामुयात् ॥ ३१ पूजया योगसिद्धिश्च पृजया सकलं द्विजाः । पूजा प्रानपदा शैषी पूजा सर्वपदा मता ॥ ३२ पूजाया महिमास्माभिवशफ्यस्तु वर्णितुम । इति सूते बदस्यत्र अपयशानकादयः ॥ ३३ मपृष्ठन्मुनपस्मृतं सादरम् । येन मंजितो देवशीघ्रमेव प्रसीदति ॥ ३४ तदाध महाभाग सर्वशोऽसि मतश्च नः । इति पृश्चिरं ध्यावा सूतः प्रोबाय पी | ३५ बाराधितपिशवो नानां पहलेण मुनीश्वाः | शीघ्रमेयातिसन्तुष्टो ददाति फलमीप्सितम् । ३६ भुरषेति ते तमवदस्तानि नामानि नो बद । यैरचितो महादेवशीघ्रमेव प्रसीदति ॥३० इति मुनिगणमध्ये सूतोऽमिनन्ध त्रिपुररिपुपदाम्जं सादरं प्रणम्य | स्वगुरुमपि मुनीन्द्रं सत्ययस्यास्तनूजं हृदि शिवममिचिन्त्य प्राह नानां सहन्नम् ॥ ३८ इति भी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शियरहस्यखण्डे पदेशकापरे ाशीतितमोऽध्यायः॥ विनयेनव ·प्ररूपनिर्भयः॥५ ईरितः॥८ उपदेश काण्डे -ज्यशीतितमोऽध्यायः 403 ॥ यथयशीतितमोऽध्यायः॥ द्याशीतितमापायमान्य पडशीतितमा यायपर्यन्त पञ्चानामापायानां एफस्सिनेय पुस्तके दर्शनात् पुस्तकान्तरेग्यनुपलं मात् यथामतिपरिशोध्य मुदितत्येऽपि विशेषतोऽस्य सर्वसारसहस्रनामा घायस्य मपपाठविष्टस्पेन दुरुहतया साकल्पेन अपभ्रशमपनोतुमशानुयन्तो महद्भिः परिशीलनीयमिति प्रार्थयामहे॥ हादसम्मुमदादेयो नीलकण्ठस्सदाशियः । मायः पाण्डरा मानन्दश्शान्तविग्रदः। पकोजन्तो मृगघरशूलपाणिर्मपदशियः । यदिमध्यनटो मुकः स्वपंनिशिनर्तनः॥२ नन्दी पाशुपाणिव ज्योतिर्मस्साहसणभृत् । गजोत्पादीशपालीब नित्यशुद्धोऽग्निघारकः ॥३ दांकरो भयो मेरुचापो पृषभवाइनः । उत्पत्तिशून्यो भूतेशो লাগাবার || उमादेवी हिमपजामाता भर्ग उत्तमः | उमापतिर्षतिपाणिचा पार्थयाणपदो यद्रोऽतिवीर्यवान् । रविचक्ररथस्तद्वासोमवारयः स्मृतः॥६ दिगंयरस्सर्वनेता विष्णुमत्स्य नियईका । मत्स्यने वापहारीच मत्स्यमे प्राविभूषणः ॥७ मरम्यपूजितपादध तर्थय कमलासनः । घेदयः स्मृतस्तद्ववेदाभ्याय पेक्ष दफीपीनो घेदनुपरकस्तया 1 घेदवाइयो घेदनिदान्तो देवपूजितः। सयवरो नादवाप्यो ब्रह्ममुनिकृन्तनः । वाण्यवामृतस्तददाताडित: ॥ १० मानवध भानमताण्टयः पूषदन्तभित् । भाने प्रहरस्तद्गजधर्मायाप्रियः ॥ १५ कामान्तको प्यायमेदी मृगी चैकांगवस्तया । निर्विकारः पशुपतिमसपामागोचरस्तथा ॥ १२ भनिनेको मानुमे प्रचन्द्र ने धोऽपिक्च्यते । फर्मनिग्राहक फर्मकाळाटार स्तथा ॥१॥ फर्मपूज्यस्तया फूर्मकपालामरणस्तथा । म्याग्रचर्मापरः सामी तथा पाशयिमोचकः ॥ १४ ओंकारे मनतव्यंदमान मुनयः । यिष्णुप्राणो गणपतिः पूतोपन्तु पुरातनः ॥१५ भानुध पामूर्तिः विष्णूपादकादयान । सुग्राण्यापिता प्रापिता स्थाणुाय स्मृतः॥ १६ भावक्षीरजलधिग्दो पोत्रियिमेदकः । पोनिदातापदारीच पोत्रिदन्तयिभूषणः ॥१७ মিলিয়াম चन्द्रपुष्पयुकल्लया। मोगदानवस्तादादभोनिसमाहरिः ॥१८ मातापितविहीन धर्माधर्मायुभावपि । नियुनरथRITERनामजितपादपान ॥१९ सपिङ्गलादो विष्णुमयो मानुदीपवान् । भूत्रसेनो महायोगी योगी पाळीपनतनः ॥३. गीतप्रियो नारसिंहनिप्रदीताप करपते । नारमिद्दशिरोभूपो मासिंदायगंपरस। १ मारसिंहपशुपाटी मासिंहसुपूजितः । अणुरूपी महारपी मति सुन्दरपिप्रधः ॥ २२ भाषायध पुण्यगिरीरामार्यो पिग करो । मिभामदनगोळानां गिरिलायं रिता ॥२॥ तयारमहासिदिस्तकात रितः पारस्तर गिरिश मामयिमपणा ॥२॥ দৃপা समारो विण्यभिधारक रसाय रिकामपापपान् ॥ २५ বিগাম্বাইমনিয়া । नयागुमशोपे पामा पामा हताच एकसरोsपि माता মমনারি पापEEn মাতৗনিয स्पतरेता time ! RETAIो पियवासायपतः ॥८ शिपामा पासपोतिस्मिाइदिजो पान् । पिकनिहाय মিথিয়ানিসঃ হিমেঘলা तपरभुः 1 शिथिममापि स मायकोप Rite ·मारणा तथा तथा 404 भीरकान्दे महापुराणे परमूलो घेणिजटस्तथा विवस्थिभूषणः । विकृतो विजयथैव तथा भक्तकृपाकरः ॥ ३१ स्तोत्रपूजाप्रियो रामवरदो हृदयाधुजः । तथा पाशुरामैनोहारकस्सेन पूजितः ॥३६ रुद्राक्षमाली भोगीच महामोगीच संस्मृतः । भोगातीतश्च सर्वेशो योगातीतो हरिप्रियः॥३५ घेदवेदान्तकांच त्रिययकमनोहरी । विनायको वितरणो विचित्रो मन इत्यपि ॥३४ परमेशो विरूपाक्षो देवदेवत्रिलोचनः । वैशिको विष्टरस्थोऽयं तथा क्षीरसमाकृतिः । ३५ काठकश्चैव सुमुखोऽमृतथापि । धुस्तूरपुष्पधारीव ऋग्यजुर्वेदिमावुभौ ॥ ३६ सामवेदी तथाग्धर्ववेदी कामिककाणी । विमलो मकुटश्चैव चातुळोऽचिात्ययोगजी ॥३॥ दीप्तस्सूक्ष्मस्तथैवाय पीत्ध किरणोऽपि च । मजितश्च सहनश्च अंशुमान् सुप्रभेदकः ॥ ३० तथा विजयनिश्वासौ नाम्ना स्वायभुवोऽप्ययम् । भरलो गैरयश्चन्द्रमानो बिय उदीरितः ॥ ३९, प्रोद्गीतो ललितस्सिद्धस्तथा सन्ताननामधान् । शोचरस्तथावार्य पारमेश्वर ईरितः ॥ ४० उपागमसमाख्योऽपि शिवपुराणकः । भविष्यञ्च तथैवार्य मार्कण्डेयोऽपि लैङ्गकः ॥ ५१ स्कान्दो बराहोऽपि तथा वामनो मास्यकर्मको । ब्रह्माण्डो ग्राझपानौ व गारुडो विष्णुनादौ ॥ ४२ भागवतानेयो ब्रह्मफैयर्तकोऽप्ययम् । तथैवोपपुराणोऽपि रामस्यास्त्रपदोऽपि म:५५३ रामस्य चापहारी व रामपूजितराद्वान् । मायी व शुद्धमायी च धैखरी मध्यमा परा ॥४॥ पश्यन्ती व तथा सूक्ष्मा तथा प्रणवचापवान् । सामानस्सकळश्चैव निळस्मफळच घे ॥४५ विष्णो पतित्यं तबलभद्रलपदः । चलचापापहत्तांच घलपूजितपादवान् ॥ ५६ दण्डायुधो वाङ्मनसोरगोचरसुगन्धिनौ । श्रीकण्ठोऽव्ययमाचार: खटाङ्गः पाशभृत्तथा ॥ ४७ स्वरूपी स्वर्ण पीर्यस्सकलात्माधिपः स्मृतः । प्रळयः कालनाथोऽपि विज्ञानं कालनायकः ॥ ५८ पिनाकपाणिस्सुकतो विषकारो विष्णुरक्तपः । विष्णोः क्षारकास्सद्धकृष्णशानप्रदोहि सः॥ ४९ करणाय पुषद् कृष्णयुद्धदः कृष्णपापहा ! कृष्णपूजितपादव कपिविष्ण्वश्वभञ्जनः ।। ५० कम्पूिजितपादन धनिजिद्वातिकतनः । भारतीनासिकाच्छेत्ता पापनाशो जितेन्द्रियः ॥ ५५ शिष्टो विशिष्टः कर्ताच मीमेभ्योपिच चोच्यते । शियतत्वं तथा विद्यातत्य पञ्चक्षरोऽपि सः॥५२ सितशिरोधारी ग्रहास्थिभूषणः । भामतत्यं तथा रक्ष्यसहायो रसवीर्यवान् ।। ५३ मेनायाजामातोप्रध्यवान् । तथा दक्षशिरच्छेत्ता पुरुषो ग्रामण्णाशिखी ॥ ४४ अष्टमूर्तिश्चाष्टभुजष्पहारसमादयः । पश्चास्यः पञ्चयेनुः पञ्चवृक्षोनिकधिवान् ॥ ४५ शहपर्पस्सर्पकरिस्मोऽहकार ईरितः । स्वाहाकारः स्वधाकारः फटकारस्समुखः स्मृता ५५६ दीनान्धककृपाळुथ घामदेवोपि कथ्यते । धीरः कसो युगो वर्षमासानुसमादय: 00 राशियासरनक्षत्रपोगा ईरितः । घटी कामा यिनाडीव पाणो गुरुनिमैपकी ।। ४८ थवणक्षों मेयवाहो ग्रह्माण्डनगुदीरितः । जाप्रास्वप्नसुषुप्तिध तुर्योयमतिसुर्यवान् ।। ३९ संधैव केवलायस्थस्सकलावस्थ इत्यपि । शुद्धावस्थोत्तमाझी च सृष्टिरमाविधायिनी ।। ६० हाच तिरोभून अनुग्रहकास्तथा । स्वतन्त्रः परतन्मय पण्मुखः काल रितः॥६१ पाशुपतालकर ईश्वरः । भघोरक्षुरिफास्त्री व मत्यहास्रोपि कथ्यते ।। ६३ पादोत्सएमदायको विष्णुधेश्याभुजाकः । नागयज्ञोपयोती , पञ्चवर्णोपि मोक्षदः॥१३ याप्यागीशी सर्पकच्छ पञ्चमूर्तिध भोगदा 1 तथा विष्णुशिरच्छेत्ता शेपज्यो पिग्दुनादकः ॥ ६४ सशो विष्णुनिगळमोक्षको वीजवर्षका । रिश्वपत्रघरो विन्दुमादपीठस्तु शचिदः ॥ ६॥ । पञ्चवक्त्रः मदृश्या करण सकालव तथा ·धाता उपदेश काणे -उपशीतितमोऽध्यायः 405 तथा रावणनिप्पेष्टा भैरवोत्पादकोव्ययम् । दमयविनाशीच त्रिपुरप्रशिक्षकः ॥ ६६ सिन्दूरपत्रधारीच मन्दारनगलहतः । निर्णयों मावनातीतस्तथा भूतगणेश्वरः ॥ ६७ विष्णुभ्रमध्यपादीच सर्वोपादान कारणम् । निमिचकारण सर्वसहकार्यपि कथ्यते ।। ६८ तरसयासकरच्छेता दालमोतहरिस्तया । मेदामेदी घेदवल्लीकण्ठच्छेचाहि कथ्यते ॥ ६९ पञ्चब्रह्मस्वरुपीच मेदामेदोभयात्मवान् । अच्छकटिकसकाशो ब्रह्मभरमावलेपनः ॥७० निर्दग्घविष्णुभस्माङ्गरागो पिनटाधरः । चण्डार्पितम्रमादश्च घाकृविवर्जितः ।। ७५ करपातीत: कल्पमस चागस्त्यकुसुमप्रियः । अनुकल्पोपकापौ च संकल्पश्छेददुन्दुमिः ॥ ७२ विकल्पो विष्णुदुयपादो मृत्युञ्जयः स्मृतः । विष्णुश्मशाननटनो विष्णुकेशोपबीतवान् ॥ ७३ ग्रहश्मशानमटन: पञ्चविणघातकः । साधीशान्तास्तद्वदनलासुरघातकः ॥ ७४ महिषासुरसंहता माळीपूर्वावतंसकः । देवर्पिनरदैत्येशो राक्षसेशो घनेश्वरः ।। ७५ चराचरेशोऽनुपदो मूर्तिच्छन्दस्वरूपिणौ । एकद्वित्रिचतुःपञ्चजानिनो विकमाधमः ॥७६ ब्रह्मविष्णुकपालाप्तजयकिकिणिकांत्रिक । संहारकाट्टहासोऽपि सर्वसंहारकः स्मृतः ॥ ७७ सर्वसंहारमेनानिष्किदाइमनोयुतः । संहारकुत् निशूलोऽपि रक्षाकृत्पाणिपादयान् ॥ ७८ भृङ्गिनाट्यविपशवपानिध्योरधीश्वरः | मर्यान्सरो भक्तचिन्तितार्थदो भक्तवत्सलः ॥ ७९ मत्तापराघसोढाच विकीर्णजट ईरितः । जटामकुटधारीच विशदात्रोऽपि कथ्यते ॥ १० मपसारीकृताविद्यापृष्ठांनिः स्थौल्पवर्जितः । युवा निस्ययुया वृद्धो नित्यदृद्धोऽपि कथ्यते ।। ८१ शपत्युत्पाटी शक्तियुक्तरसत्यासत्योऽपि कथ्यते । विष्णुपादक अस्मत्यासत्यश्च ईरितः ।। ८२ मूलाधारस्तया ঘিানয় मणिपूरकः । अनाहतो विशुभ्याचा तथा ग्रामविल स्मृतः॥ ८३ परामयकाशास्तृपिता तारकमारकः । सालोक्यदध सामीप्यदायी सासयदः स्मृतः॥ ८४ सायुज्यमुक्तिदस्तबद्धरिकन्धरपादुकः । निकृत्तमझामूर्धाच शाकिनीटाकिनीश्वर योगिनीमोहिनीनायो दुर्गानाथोऽपि कथ्यते । यज्ञt यज्ञेश्वरो यमहविर्भुग्यज्यनां प्रियः॥ ८६ विष्णुशापापहर्वाच चन्द्रशारापहारकः । इन्द्रशापापांच घेवागमपुराणकृत् ॥ ८७ विष्णुनह्मोपदेष्टाच स्कन्दोमादेशिकोऽध्ययम । विनेशस्योपदेष्याच नन्दिकेशगुरुस्तथा 140 तथा ऋपिगुस्सगुर्दशदिगीश्वरः । दशायुधदशाहीच झानयझोपयीतधान् ॥ ८९ प्रविष्णुशिरोमुण्डकन्तुकः परमेश्वरः ज्ञानक्रियायोगधर्यानिस्तोगकुण्डलौ ॥ ९० बाहाताळप्रियो विष्णुपटइमीतिरप्यणम् । भण्डारापहार कडूपधरोप्ययम् ॥ १५ तन्त्रयापरतस्तद्वदकंपुष्पप्रियोऽव्ययम् । विग्याम्यमुक्तवीर्योऽपि देवप्रकृतताण्डयः ॥ ९२ धानांपरो मानभूपो यिष्णुशवप्रियामययम् । यिणदरयिमुकात्मपीयश्चैव माहेश्वरश्चेश्वरोऽपि लिङ्गोमवसुखासनी 1 उपासनधन्दचूडधाधनारीश्वरः स्मृतः ।। ९४ सोमारकन्दस्तया चक्रपसादीच वितिक: 1 मोक्तविष्णुध पाक्षिणामूर्तिव्ययः ।। ५ मिक्षाटनश्च काळ कामारिः कालशासनः । जलन्धरारित्रिपुरहताच विपभगः ॥९६ करपाणसुन्दाशरभमूर्तीच त्रिपावपि । एकदो भावध वृपाकटाप्तवानरः॥९७ मायरायणवतितत्वमध्ययमीरितः । तथा सारत मेवमूर्तिरातारपा ॥९८ अष्टोत्ताशत ताळरागनृत्तकपण्डितः । महायस्वहनामस्महनास रितः ॥९९ - साप्रपाहुस्तरमूर्तिरनन्तमुख रितः । मनन्तनामापि तथा घानन्तभुतिरप्ययम् ॥ 100 पराम्परः ॥ १३ तथा ·तथा 406 धीस्कान्दे महापुराणे मनन्तनयनस्तदनन्तप्राणमण्डितः । अनन्तमप्यय तदनन्तैश्वर्यवान् स्मृतः ॥ १० मनन्तशक्तिकायापानमन्तमानवानयम् | मनन्तानन्दसन्दोह मनन्तौदर्यापानयम् ॥ १०२ तथैव पृथिवीमूर्तिः पृथिवीशोऽपि कम्यते । पृथियोधारकस्ता पृधियान्ता ईरितः ॥ १०३ पृथिव्यतीताध तथा पार्थिवाण्डामिमान्यपम् । तदण्डपुरुपहृदयकमलोऽपि निगयते ॥१०॥ तदण्डभुवनेशानः तच्छक्तियाणामकः | आधारशक्त्यधिष्ठानानन्ताः कालाग्निरप्ययम् ॥ १०१ कालानिमद्रभुवन पतिरप्पयमीरितः । मनम्तव तवेशचरा वनपिकळी ।। १०५ काला जलजश्वैव मोघोऽसियल ईरितः । पनदहातिकूश्माण्डभुवनेशोऽपि कथ्यते ॥१०० फूष्माण्डरसप्तपाताळनायकोऽपि निगते । पासालान्तोऽपि शानो पलातिपलनावुभौ ॥ १० यविकरणवाय बलेशोऽपि बलेश्वरः । बलाध्यक्षथ पलयाहाटकेशोऽपि ध्यते ॥ १०१ तद्भुषमेशानस्तथैयारगजेश्याः । अष्टनागेश्वरस्तद्वगुलोरशोऽपि कथ्यते ॥१॥ मेवींशो मेरुशिखरराजोऽयनिपतिस्तथा । प्रियपकचाउपर्षसेशोऽपि कथ्यते ॥ मानसोत्तरगिरिस्ताहियेशोऽपि निगद्यते । स्वर्गलोकमामवालगिरियासविरामकः ॥ ११ धों विविधधामाव शहरालय कथ्यते । तथा कनकरोमाच पर्जन्यः केतुमानपि ॥ ११३ विरोचनो हरिच्छायो रकछापक्ष कम्यते । महान्धकारनायोऽपि मण्डभित्तीश्वरोऽप्ययम् ॥ ११५ प्राचीवनीम्वरी दक्षिणप्राचीशोऽपि गद्यते । मापीश्वरो दक्षिण दिगीशो यमराडपि ॥ ११५ दक्षिणाशापतिस्तद्वनिर्मलीशोऽपि कथ्यते । पधिमाशापतिस्तद्वद्रुमेशोऽपि कम्यते ॥ १७ तयोदपश्चिमेशोऽपि चावीशोऽपि तयोच्यते । तयैवोचरदिडायः कुपोशोऽपि चोच्यते ॥ ११७ तथैवोत्तरपूर्वेषा ईशानेशोऽपि कथ्यते । फैलासशिखरीनाथः श्रीकण्ठपामेश्वररा॥११८ महाकैलासनाथोऽपि महासदाशियः स्मृतः । भुवलोकेश शंभूशास्र्यमण्डलनायकः ॥ ११९ प्रकाशद्रो यचन्द्रमण्डलेशोधि कथ्यते । तथा चन्द्रमहादेवो नक्षत्राणामधीश्वः॥१० ग्रहलोकेश गन्धर्वगान्धर्वेशाधुभावपि । सिद्धविद्याधरेशोभ्य किनरेशोऽपि कथ्यते ।। १२१ पक्षवारणनायोऽपि स्वलोकेशोऽपि स स्मृतः । मीमश्चैव महलोंकनाथश्चैव महामव। ।। १३३ जनलोकेश्वरो हातपादो अननयर्जितः । अतिपिाळ माक्षयों भौतिकश्च शुतोऽप्ययम् ॥ १२३ तपोलोकेश्वरस्तप्तो महादेवोऽपि स स्मृतः । सत्यलोकेम्बरस्तद्वत् ब्रह्मशानोऽपि घोच्यते ।। १२४ यिष्णुलोकेशविष्ण्यीशी शिवलोकः परदिशयः । अण्डाशो दण्डपाणिरण्डपृष्ठेश्वरोप्ययम् ॥१२॥ श्वेताच यायुधेगोपि सुपात्रश्च स्मृतोऽप्यपम् । विद्यायामकस्तद्वकालाग्निया स्मृतोऽव्ययम् ।। ११६ महासहारकस्तद्वन्महाकालोऽपि कथ्यते । महानिर्गतिरप्येव महाचरण इत्यपि ॥ १९७ वीरभद्रो महास्तच्छतइद्रोऽपि कम्यते । भद्रकाळीवीरभद्रौ कमण्डलुघरोपवयम् ॥ १२८ अन्मुवनेशोऽपि तथा लक्ष्मीनापोपि कथ्यते । सरस्वतीशो देवेशः प्रमावेशोऽपि कथ्यते ॥ ११९ वथैव डिण्डीवामीकनायौ पुष्करनायकः । मण्डीशमारभूतेशी विवाळकमहेश्वरः॥१३० तेजोमण्डलनायोऽपि तेजोमण्डलमूर्तिपः । तेजोमण्डलविश्वेशविशवाग्निरपि कथ्यते ॥ घायुमण्डलमूर्तिश्च वायुमण्डलधारकः । वायुमण्डलनाथश्च घायुमण्डलरक्षकः ॥ १३३ महायायुमुधेगोष्यमाकाशमण्डलेश्वरः । आकाशमण्डलघरस्तरमूतिरपि संस्मृतः॥ १३३ माकाशमण्डलातीतस्तन्मण्डलभुवासपा । महाष्ट्रश्च तन्मात्रमण्डलेशन स्मृतः ॥ १३४ तन्मात्रमण्डलपतिर्महाशमहामशी । महापशुपतिधापि महामीमो - महास|| ·पदेश काण्डे-यशीतितमोऽध्याय 407 । एकवीर कमन्द्रियमण्डलेशस्तमण्डलभुव पति । क्रियासरस्वतीनाय क्रिया (शिपा) लक्ष्मीपतिस्तथा ॥ १३६ क्रिपेन्द्रिय क्रियामित्र क्रियाग्रह्मपतिः पतौ । शानेन्द्रियमण्डलेशो तन्मण्डलभुघानप ॥ भूमिदेशिध वरुणोऽपि च यक्षिप । यातशो विविधाषिष्टमण्डलेशायुमावपि ॥ १३८ विषयमण्डालभुवनेशो यशशिधेश्वर | प्रामादबलभद्रश सूक्ष्मेशो मानपेश्वर || १३९ मात करणमण्टलेशो बुद्धिचिचमन पतिः । महद्वारेश्वरधापि गुणमण्टलनायक ॥३४० प्रयतत्तामसगुणपतिस्तद्धनाधिप कृतान्त सायासी सर्वशारा ११ पुष्पमृग्यानुग्रहवस्ससाक्षीकगुणाधिप । कालिकाच भुवनेश कृतश्च इतभरया ॥ १५२ धीकण्ठदेयोग्य सराजमगुणेश्वर । उसगुणभुवनेशो बलापक्षय कथ्यते ॥ १ गुणाध्यक्षो महाशाम्तो महात्रिपुरघातकः । सर्वरूपी निमेषध उन्मेप इति कथ्यत ।। १५५ प्रकृतीमण्डलेशोग्य तन्मण्डलमुयानप । शुभरामशुमीमशुद्धोप्रशुरामपशुसासुद्धकबीरा ॥ १४१ प्रचण्डपुष्पगुमगन्धजमिरहितहरीशनागमण्डलेशा । नापमण्डलभूयमेश मप्रतिष्ठप्रतिष्टक ॥१४६ कपालमनोन्मनमहावीरस्वरूपका । कल्याणयहुधीर पल मेधादिचेतन ॥१७ दशो नियतिमण्डलेशो नियतिमण्डलभुयानपः । यासुदेवश्च वसीच विघाताममणि स्मृत ॥१५८ पलविकरपाधेिय पलयिकरणस्तथा । पलप्रमथनश्यय मषेतवमश्च सस विधामण्डलेशो विधामण्लभुवनप । महादेवो महाज्योतिर्महादेवेश स्यपि ॥ १५० पलामण्डदाय पलामण्लभुवनप । विशुदध प्रबुद्धश्च शुद्धय स्मृतम् ॥ शुदिपर्ण प्रकाराध महोतोलास कीर्तित । मापातन्वीभ्यरो मायाभुपने शस्मारिमान् ॥ १३२ विधातनो विश्ववीको ज्योहीरूपा गोपति । त्रिकालमापताप मनाशश्व संस्मृत ।। ५३ गुदयियेशशुनध विद्यामुयननायक । पामेशप्मजयेशी रौदीकालेभ्यरायुभी ।।१४ कल पिकरणीय पसधिकरणीभ्या ।' पलामचिनीशोऽपि समूतपमेभ्वा० ॥४ मनोरमने शस्त पेशालय भुवनेभ्यः । महामहेश्वरसमदाशिवतरवेश्वरायुभी। ॥ ११६ मदाशियमुपने शो भानवैराग्पनायकः । एभ्यशश्य धर्मशम्मदाशिय इति स्मृतः । १४७ मशुमदाशियोऽप्येष अधिवेयरोपपम् । शातिताधेश्वरशचि भुषनेयोऽपि মিনিবন্ধীঠমানীঘং | निवृतीश प्रतिष्ठेशो विशदशान्तिनायक ।। ११ शाम्स्यगीतेभ्यास्तववर्षयम्देश्यरोऽप्रयम् 1 इशाग्नीशम सपा शिवाधयमय पोशनीप योजनातीलनायक । सुधयेदविरोपीशी परोपकार १९६१ दीवानपोपेशी तमोगद रति एमृत । माइतस्पेभ्यरतमादायमुपलभ्यः ॥१६५ इघितो दीपिशो मोचिशप स्मृतः । आगामिनीतो पि रानापोऽपि पप्प ॥१६॥ उपुरेश मिलेगो मायरोव्ययम् । प्रहरप्रयापीशः पपीजेयरी प्ययम् ।। ११० मारायलीशरामेराम पुदमरः मोशय मृदेशोपि पापिनीशोऽपि ते १४ परमायरो प्योम पोमरूपीय पप्यने । मनामितोप्यनम्न मनादा मुनीAanti पग्मीले मायतिमातो पारपाक ! माल पहाति पदेशः पदमा ५१५७ पदातीतोम्ममा ममतोमरायः । यातीत सपा मोहापामाघ nue मोहोर मोबासमा मत ! लिपतिस्मादिशतिमतिर THAलिभर हामादितिष मा। बिपाशक्षिपतिमाशापादास हरपते ॥८ तथा सपा fireants.

·॥ 408 भीस्कान्दे महापुराण अमूर्तिसादास्पधेष मूर्तिसादाच्य ईरितः । कर्तमादाण्यश्च तथा कर्मसादाण्य ईरितः॥१७ सर्वघर सरक्षाकारकस्मबहारकः । सिरोमायकदमेष सर्वानुप्राहकस्तया ॥ निरजनो चञ्चल विमलोनल ईरितः । मचिदानन्दरूपीच विष्णुचक्रप्रसादात् ॥१७ सर्वव्यापी तथाद्वैतविशिष्टादेवकायुभो । परिपूणो लिङ्गरूपी महालिङ्गखरूपवान् ॥ १७४ श्रीसूतः -- पयमाण्यानमधुना युग्माक ब्राह्मणोचमाः । गष्टोत्तरसामाणि नामानि गिरिजापतेः ।।१४ पः पठेम्छंभुनामानि पवित्राणि महामतिः । शृणुयाद्वापि भक्त्या व रुद्र एव न संशयः ॥ १७॥ सधन्यस्मकुलीनच सपूज्यस्त महसः । तस्यैयव महालक्ष्मीस्तस्यैवच सरस्वती ॥ १७७ स शकानपि संग्रामे विभीपयति रुद्रवत् । पुत्रार्थी पुत्रमामोति धनार्थीच महसनम् ॥१७८ मारोग्यकामस्त्यारोग्यमव्यापिढगात्रताम । शिखायां धारयेद्योऽसी लिखित्वा पुस्तकेसदा ॥ १५५ राजद्वारेच पदसि स वशीकुरुते जनान् । नच हिंसन्ति सर्पाचा राक्षसान पिशाचकाः ।। किं पुनर्ताक्षणश्रेठास्सर्वान्कामान् लमेयम् || १८० भी स्का महापुतणे शकरसंहितायां शिवरहस्यखण्डे पवेशकाण्टे ज्यशीतितमोध्यायः॥ ॥ . ॥ अथ चतुरशीतितमोभ्यायः ॥ विवादि देवानामपि शिव सहस्रनामार्चनेन पहुविध फलमाप्तिः ।। सहस्रनामभिर्देवं समाराध्यायिकापतिम् । मध; प्रातफलानांतु मध्ये कांधिद्वदामियः ॥ १ पुरा माराययस्साक्षात् श्रीभूमिरमणोऽच्युतः । पृन्दायां मोदितोऽस्यय पढ़यां कामशरादितः ॥ १ जलन्धरामरस्यासी जारमार्गेण तां चिरम् । मरमचातुरस्तस्मिन् काले रेन शूलिना ॥ ३ निदतश्च तदा तस्यां प्रविष्टायां हुताशनम् । दु.खेन महताऽत्यर्थ सभ्रान्त हृदयो हरिः ।। सदसधूसरोऽत्यर्थ नितरां चिम्मास्थितः । उत्पमा तत्र तुळसी ललनारूपधारिणी ।। ५ वाञ्चैप रमयामास तबुयायोक्षजोऽनिशम् । तदानी वैमधे लोके शुद्धान्तनिलये मे ॥ ६ भीमूमिनियते तस्य कोपमूहतरजमा । ऊचतुश्च जमद्योनिमायो यो विहायच ॥ ७ परस्त्रीसतहदयः कथमाप्तीपापुमान् । अथवाऽस्य स्वमायोज्यमतीय रतिलालसः॥८ वापरान्तावतारेगमावामीरवनितारतः । चतुर्दशपहनेषु राजस्त्रीणाश्च सरस्वपि स्त्रियमप्यन्यां तुळसी रमतेऽधुना । एतया सशस्समीपञ्चाययोरयम् ।। १० इत्यतःपुरमुत्स्म्य कमलालपमापन । महन्ननाममिश्शंभु महसकालैकमे ॥ १॥ प्रार्थयामामतुः प्रीतमर्वनामिरन कशः । ततः प्रमन्नो भगवांस्तयोः मादुरभूत्पुरः॥१२ घृण्याचाच घरं भद्रं पुषामातु भूभियौ । श्रुति गिरमीशस्य धनाते ते मदीरमे ॥ १३ विष्णुदागतमाणस्तुळसीसामप्रियः । सवयोरेत पविधममारिनिषदनः ।। १५ इति प्रणम्य ते देव्यो स्तुत्या तस्यतरप्रतः । तथेति हे प्रमादिप सोमोऽन्तर्धानमा म.॥१५ पुनश्च सह ·तता स्पदेश काण्डे - पञ्चाशीतितमोऽध्यायः 409 तयोरेका दुग्याधिमन्या कल्याणभूधरम् । लक्ष्मी स्वपितरं गाय तवाम गृहान्तरे है भूपरे भूमहामेरी गृहान्तरान्तरे । सेव्यमाने परिजनस्ते नारायणवलमे ॥१७ मवान्तापुरे से द्वार प्रात्या सर्वच केशवः ! एतयोस्सविघं प्राय सविघं वप्रथाante सामवयन् पहुधा पन्यो चाटुवापयविशारदः । तथापि ते वशं नास्य प्राप्त प्रणयविप्रहात् ॥ १९ प्रत्यास्यानश्च चक्राते प्रार्थितस्य मधुद्विषः । एवं व्यवसितं धां चेन्मानिन्यौ युवयोरहम् ॥ २० नैव मोक्ष्यामि सविधमिति काशीमथामदत् । तत्राराध्य महादेव महौष नाममिः ॥ २१ केमे वरं मीतान्मेरुक्षीरावान्तरे । उमयत्रात्मनो वस्तुं पुरद्वयमरिन्दमः ॥ २२ तयोरारमनि चात्यन्तः प्रीतिरस्तु रमामुयोः । इति लन्धवरो लक्ष्म्यास्तविधे कृतपट्टणः ॥ २६ हेपा चिरमुपिरवान्यौ रमपा मुक्तकोपया । ततस्रालयस्यैष आने वैकुण्ठमित्ययम् ॥ २४ पुरं विधाय भदेल्या मह प्रीतिमवाप्य सः । धीभूमिचरिणामेवं महस्राण्याचनावलात् ॥ २४ सीराणे मामेरी पुरद्वपमभूमहत् । चैकुण्ठालये मेरुमले विष्णुलोई महत्तरे ॥२६ सेठवीप क्षीरसिन्धौ विधात्मानं विधाय RE | श्रीभूमिमाहितः श्रीमानुपास परया मुदा ॥२७ पुनः कदाचिनैकुण्ठे चनार्थी चन्द्रशेखरम् । सहननाममिदेवं संपूज्य कमलईरम् ॥ सामादित्यसंकाशं सुदुर्लभम् । मधु कैटभं पूर्व स्वर्णविचरोद्भवौ ॥ ९ नियुष्य कैतवनती निहन्तिमात्मसंभवी । सद्दोपपरिहार्य सहर्नामभिरिशयम ॥३० काञ्चीसमीपे संपूज्य भयो मुक्तायसवयः । तत्र तीर्थश्च संभाव्य ततोरे शेषशाय्यभूत् ।। ३१ पति भी स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितायां शिधरहस्यलण्डे उपदेशकापदे चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ALT माराष्प ॥ अथ पञ्चाशीतितमोयापा स्वपम्मु प्रभृतिलिङ्ग चतुष्टयानां महिमानु वर्णनम् ।। गोकणे चापायाशे पुरा पनसमुद्रयः । सदसनामार्चनया सालप्यं माप शुलिना ।।। महघाक्षः पुर। देयं सहस्रकमलेहरम् । सहस्रनाममिइहांसमाराम्य शचीसखः ।। साँ मपयती राप संपदं स्वपमञ्च सः । एवमन्ये सहनै ममिशिवम् ॥ शीममि समासाप अखिनश सदाऽभवन् । तस्मादरमहलेण नासामएशन था॥४ चतुर्मितिमिनासा तथा द्वादशभिस्तदा । पत्रैरपिच पुपैयाँ तण्डुलैः पामेश्वरम् ॥ ५ असामक्तियुतैः पुंमिस्समायोऽग्य प्रभुः । प्रारति च सर्वेषां समीट दयानिधिः । ६ मान्तपांगरतर्वापि कार्यो यागो महसः । आवश्यको पहियांगो धर्मकामार्थमनाये॥७ चाह्यपूजोपकरण पथा देयम्प मादितम् । तथैव मर्व करप्यमासाकशि छापिहारनपमिणालि सापितम् । उपा साधितचापि शिएमिष्टं प्रपात सम्यापिच पूजेपं मानसी फला मना न कालनियमस्तत्र न देशाम्य स्थलम्प या॥१० सवितकारता ताम्तयंजनं भवेत् । एयाराध्य देवेदां बातोषिकया शिवम पपस्मिदिमासाप मिका भषामा । एवं द्वघा जगन्यासन पूजितायसिनामभिः ।। मनमा 118 ·॥ ॥ विशकर ।। ३२ 410 धीस्कान्दे महापुराणे लिमानि महुधा लोके सन्ति शभोजगद्गुरो । खपभूतानि लिमामि देवतास्थापितानि च ॥ १३ प्रतिष्ठितात मुनिभिर्मनुष्परपि सत्तम । दैत्यैरपि महाभागम्यागासे । १४ पर्वताने नदीतीरे काननेषु सरित्स्वपि 1 समुद्रतीरे लिङ्गानि सन्ति पूर्षस्य धूर्जटे ॥ १५ तेषु लिङ्गेषु मानिध्य विशेषोऽस्ति जगद्गुरो । स्वयमेव समुद्भुत स्वायम्भुवमुदाहृतम् ॥१६ दिव्यानि विष्णुब्रह्मादिदेववृन्दाचिंतानि च । ब्रह्मर्षिभिर्वसिष्टाचारदास्सरपिमि ॥ १७ मापनि वार्चितानीच लिहानि गुम्योगिभि । मनुष्यस्थापितानि स्युर्मानुपाणि चतुर्वपि ॥ १८ देव्या सह महादेवस्सानिध्य कुरुते सदा । ईशो वृक्ष इच स्थाणुर्दियि तिष्ठति ययपि ॥ ११ तेन पूर्णमिद सर्व पुरुपेण महात्मना । तथापि लिङ्गमेदेषु सानिया विशेषत ॥३० विभोषिलाससञ्चारो मनुष्पस्थापितेष्वपि । थाप्यपिच लिङ्गेषु पम्पा लिछति लीलया ॥१ मासीन रच लिहेषु देवतास्थापितेषु च । स्वायभुपु लिनेषु शयान म-ग्यपि च लिङ्गेषु पथेच्छ कीति प्रभु । चतुरपि न लिनेषु शभु वायभुवादिषु ॥ २३ एकप्रकार कीडीवोपमयते । शेत मास्ते तितीशस्मरस्यपि लीलया ॥३॥ पदुक्तमिह तस्यैवमुपमान प्रवीमि च । यत्र राजा स्वभवने फुधचिसञ्चजनान् ॥ ३५ काश्चित्तत्साकरोतीह चिनिगृह्णातिकायन । पुनश्च तिन् संघह पुत्रचितवनान्तरे ॥३६ भावपति काश्चेदे नमभावपतीह स । बाप्तीन कुत्रचित्तस्थाने स एव जातीपति ॥ २७ शानिणणनि पानि करोति विकरोति । शयान कुत्रचिद्वापि रामा चारभूभय ४२६ मलझाता शिजन्त ततोऽपि समलकत्ता । पत्र तिष्ठति पादाम्यामासीनो या पा पुन ॥ ततोऽप्यलकता भान्ति पर शेते ततोऽधिकम् । एवमेवास्य लिङ्गेषु सभी स्वायभुवादिषु ।। ३९ मलङ्कारविशेषोऽस्ति मानिष्यन्तु विशेषत । सघ स्वायमुये लिङ्गे सर्यानुग्रह आरमनाम् ॥३॥ सर्वेष्वपि च लिङ्गेषु तारतम्यक्रमेण च । एकेन राजदृष्टान्तमुक्तमस्ममिरीश्वरे ॥३० नन्दीश्वरस्य शायनमासन स्थिसिर्गति । औपचारिकमेवारप कल्प्यते लिझमेदत ॥३॥ भक्त्या तस्मान्महादेष यस्मिन् कस्मिंश्च शाकरे । स्वायभुक्षेत्र देवेच मौनीन्द्र मानुषेऽपि वा।। पुष्पैपिथवा पूजयेदिएसिद्धये । भक्त्या यत् श्रद्धया साक एजनामीश्वरेश्वरम् ॥ ३५ प्रयच्छन्यखिलानिष्टानेतत्सम्यहमयेरितम् । घेदागमोक्तविधिना गुनुप्रचोदनात् ॥ ३६ भनीयशिशयो लिङ्गे खा मनो हितमिच्छता । इनि बुबन्त मुनयस्स्त पप्राचसा । ३७ गुरुरेव हरिमा गुरुरेय हरय स । गुरुरेव पिता माता भ्राता व गुरुरीश्वर ॥ ३८ इति ब्रुवन्ति वै स त्वञ्चेदानी प्रवीभ्यहो । आशयाच गुरो कार्या शिवपूजागमारता ३० गुरव के समाश्यातास्तान बहीमान हितान् गुरुन् । केपा चिद्गुरवस्सन्ति ते के गुरुसमुद्वा ॥ ५॥ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शकरसहिताया शिवरहस्यलण्डे उपदेशकाण्डे पक्षाशीतितमोऽध्याय || -- ·उपदेश कापढे-परशीतितमोऽरयायः 411 सर्वशः॥३ सस्यत्रत प्रणम्य भवामा त्याय ॥ मय पडशीतितमोऽध्यायः ॥ भीशिधेन माचार्य चतुश्य रूपग्रहणम् ॥ हात षः कथयिष्यामि गुरुन् भुक्नपायनान् । देवानां गुरवस्सन्ति गन्धर्वोत्गरक्षमाम् ॥१ महात्मा गणेन्द्राणां धीराणामपि योगिनाम् । मनुष्याणां विशेषेण ऋषीणाश्च महात्मनाम् ॥२ बाह्मणानां विशेषेण भत्रियाणां विशामपि 1 शूद्राणामपि मर्वेषां संकराणांच तमालगवा पुरोगा पूजा कार्योऽविकापतेः । पुत देवं समासीनं फैलासे पर्वतोचमे ॥ देवी गिरीन्द्रज्ञा नन्दी ब्रह्मा च भावान हरिः । ऋषयश्च महात्मानः परायणाः ॥ परया मक्त्या प्रार्थयन्तिम सादरम् ॥ ५ भतिसगै प्रसूतानां प्राण शासविस्तरम् । उपदेष्टा स्वमेवेश कालापाछेदपसिनाम् ॥६ कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणां त्वं गुरुशिषः । मागमार्यानिहारमन्यमुपदेष्टुं विमईसि ॥७ रुपया देव कृतार्या जगतीपते । इति प्रार्थितशम्भुरुमानन्दीशपूर्वकैः ॥८ स तदा शंभुरासनातन्त्र पर्वते । पुष्पगिर्यावयन्टलेशस्ति गृह मधमनोहरम् ॥९ त्रास्थाय यशंभुरावार्यस्यातिपेशलम् । देवीद्वैमातुरस्कन्दशास्तभैरवभूतान् || १० पीरमदादिगणपान घेदागमशिरांसि च । भयापयामास विभुः परमायायमूर्तिमान् ॥ ११ मामर्दनगिरिरिति मन्याहत्तरम् । प्राचार्यवपुर्धत्या नन्दिकेश्वरपूर्वकान् ॥ १२ महाकाळं तथा सोमनन्दिनं प्रमथान् गणान् । धेदागमार्थानखिलास्विभुराचायमूर्तिमान् ।। १३ माइनोळगिरिनामय विभुतम् । माभित्य गौरवीं मूर्ति हरियापुरेश्वरान् ॥ १४ मायापयामास विमुखागमाननेकशः । भिक्षावार्य केले मावाविषदः॥१५ समकादिमुनीन्देन्यो घेदान्तार्यागमानदाए । चतुर्वपि च पु बतनो मूर्तपः भूताः ॥ १६ पञ्चान्मुनिघेता यहयोनुचकपिरे । पुनः कालेषु गन्धरसु द्वापरान्तेषु च कचित् ॥१७ बरसने वागमार्थेषु वैदिकेन्यपि हामशः । शिघागुमत्या शिम्यास्ते चतुर्गिरिनियासिनः॥१८ माचार्यस्याथ यशियः पुग्पगियांश्रयस्यन । भामर्दनगिरेशियस्तथा गोळगिरिप्रमोः॥१९ मिक्षाचार्याधयस्वान्तेधासीन सह शिग्यकैः । भवतीय भुवं सधैं तरसम्तानसहिताः ।। २० सदामनोग्नुपरन्ति कांच या (येचा) श्यैव ते । सकृस्प दीक्षया सच घेदागमसमर्षया ३१ चर्या क्रिया योगडानेरनुराधारमनोसिलान् । उपाय तत्तरमतानगुब्न स्वशैरनेकशः॥२२ सम्पायेदागमाशान् कृत्या स्वारपसमानिमान् । माचार्यत्वेऽभिविष्यतांस्तचरमताननामतः ॥ १३ पुनः कैलासमचलं गन्तारस्तेच रेशिकाः । तासन्ततीया गुण्यः पारपर्यक्रमेण ते॥२४ मस्मिन् कोऽनुगृहन्ति सान् पफानधारमनः । तस्माद्गुरुशियो हेयो मूर्तिमानाकमापित् ॥ २५ तदनुनहतः पूजा मोमय.फलपदा । तदनुमहतो विद्यास्मास्सिापन्ति नान्यथा || २६ ताप्रहहीमानां विधामर्षा विनिम्फलाः । मध्ये तम्या गुरोरेय मषंविधाय मशः ॥ ३७ पुरा दोषो पिनाचा विधान होऽभयत् । मपदद्विष्णुना मामयतालो मु॥२८ तरस्या मुनो देवाहवशेषभोगिनम् । माश्त्यस्तु तदाऽपत्य प्राह विष्णु प्रमागतरे ॥२९ मयं गुरुमुखाय विचाः पार भुगमः । मई मेयतु संमायो विधायोरो महाममि ॥ ३० पुनय शेपमालोक्य मागस्पो मुनीश्वरः । भवानपीतेन गुरोपिंघाचोरापुर ॥३॥ ममाप्यो दि बिदुर्ग समुशितगुर्जनः । विशाच फलदा न प्यायस्य नास्ति गुरोका १५ ताम्या ·412 भीस्कान्दे महापुराणे उपाति शेषमाहेत्त्यं पुनधागस्त्य मामपाम् । मसी स्तु गुरुविष्णुर्जगत्रयगुरमेहान् ॥ ३३ भस्मालम्योपदेशस्थमत कार्य कृतीमय । ततस्त्वं गुरुणाऽनेन प्रसकुरु नान्यथा ॥३॥ अगस्त्यवचनं भुरवा समाइ भुजगोसमः । स्पर्धमानस्त्वहं पेन स्यां शिष्यस्तस्य 4 कयम् ॥ ३५ परिहास्यं मुमेयाक्यमिद तब न संशयः । मम मारतु गुठलोंके विधाहे तोमुनीश्वर ॥ ३६ पस्वयं लग्यविधोऽहं पूर्ववासनपा मुने । युवतमे शेषाहि पुनराध मुनीश्वरः ।। ३५ मशास्त्रियमिदं वाक्यं पे शेष महामते । ससायमस्यय विष्णोभव त्वं शयनासनम् ॥ ३८ श्यया याधिगता विद्या सान रोचतु तेऽधुना गदन्तमेव व मुनि भीतमीनः प्रणम्य तम् ॥ ३९ मालिः प्रनयेणामुं प्रार्थयामास भूरिशः । मयाशानातं सर्व सोदुमईसि ये मुने । ४. माभूमम च शापोभ्यं तव कोप समुद्धः । शापमुर्ति प्रमाणुस्त्वं कुम्भयोने वदाधुना ॥ ५ कति भाषमाणं तं पुनराह मुनीभ्वरः । त्वमस्य विष्णोशेषा शयानस्य कटाक्षताम् ॥ ५२ चिर प्राप्दैवमेव रवं यायमानो दियानिशम् । अस्मालम्योपदेशसर्व प्रसमागम्हवजात् ॥ ४३ समाप महादेवं सुप्रसन्ने विद्याप तम् । पश्चात् यानि सर्वाणि कादय गमिष्यसि ॥ ४४ तस्माद्गुरुकटाक्षेण प्रेयस्सर्धात्मनां भुवम् । पूजया शूलिनस्सिध्ये नान्यथा मुनिसत्तमाः। ५५ पतदधिशवपूजाया माहाम्पमपि वर्णितम् । यथाशक्ति यथाचोक्त व्यासेन गुरुणा मम ॥ ४६ इयतया परिसछेतुं ग्रहणापि न शक्यते । अतःपरन्तु योगस्य स्वरूपमनुवर्ण्यते ॥ ५७ शानस्य च मया सम्यक् शृणुध्वं श्रमया सह । (तीशपूजामाहास्ये भक्स्या पणते नरः॥ ४८ पीडयते महापापैठपपापैरनेकशः । प्रझदा गुरुहाचंच स्तेयीच गुरुतल्पगः ॥ ४९ दुएः पापसमाचारो माता पिदापि वा । माहाम्प श्रेषणादेव मुच्यते नात्र संशयः॥10 विधाकामो लमेद्विधा घनकामो लमेद्धनम् । पुत्रकामो समेत्पुत्रान् पशुकामः पशून बहन् । ५ स्त्रीकामा नियमाप्नोति भूकामो भुवमुत्तमाम् । तस्मात्सर्वप्रयतेन श्रोतव्यमिदमावरात् ।। ५२ इत्य मुनीन्द्राः परमेश्वरस्य लिङ्गानि पूजा गुरुदक्षिणा । विधविरूपं कथितं च मक्त्या चतच युप्माभिरहीनभाग्याः ॥ ५३ इति श्री स्कान्दे महापुराणे शंकरसंहितापां शिवाहस्यखण्डे उपदेशकाण्डे पारशीतितमोजपायः॥ न ॥ मय सप्ताशीतितमोशयायः || अध्यागयोग निरूपणम् ॥ अतः at प्रवक्ष्यामि शिवयोगमनुत्तमम् । अनुष्ठितायाञ्चर्षायां कियायां विधिना द्विजाः। चर्या तु प्रातमत्थाय शौवाचमनपूर्वकम् । स्नात्वा विभूतिरुद्राक्ष धृत्या रेवानपीनपि ॥ २ सन्तप्यं पुष्पाण्यामात्समानीयातिनिर्मलः | अभिषेक जलं तदनुलेपन पूर्वकम् ॥३ मानीय तत्तरकृत्यानि नित्यच यथाक्रमात् । दीपैदेवालय समलकुर्याद्विचक्षणः॥४ शिवभक्तयवश्थुम्बन शियसेवापरायणः । आचरेयमनिशं पापनाशिनीम् ॥ इयञ्चयेति विख्याता कियातु समनम्तरा | पञ्चशुद्धि विधायाने घान्तर्यजनपूर्वकम् ।।

·यमः - . कथ्यते ॥१८ पदेश काडे- मष्टाशीतितमोऽध्यायः 413 शिवश्च पूजयेत्पधादमिकार्य समापयेत् । क्रियामप्येषमसिहां नित्यच पयाक्रमम् ॥७ योगे युद्धपामतः पश्वाच्छो सकळपापहे । प्राङ्गानि चैतस्य कथितानि महात्मभिःne प्रथमस्तु प्रोक्तो नियमस्तदनन्तरः । आसनश ततः पधात् प्राणायामोऽपि कीर्तितः॥ प्रत्याहारो धारणा च म्यानय समाधिना । महिमासस्यमस्तेय परदन्यानपेक्षता ॥ १० ब्रह्मचर्यममात्सर्य यमः प्रोक्तो मनीषिभिः । अमोघो सम्घसन्तुष्टिः मानतर्पमय च ॥१॥ आवाशिषमकानां पाक्यश्रवणमादाय । शिवपूजासहायञ्च दया , नियमः स्मृतः ॥ १२ कृष्णाजिनं या पेयाघ्रमजिनं या विशेषतः । मधिष्ठायासनं पनं कायाऽन्यद्वा यथेच्छया ॥१३ स्वशीरानुल्येन पागास्यो यो दशाननः । समधिष्ठेर मतिमाम्योगसिद्धि विचारयन् ॥ १४ पापन्चायुमिट(छ)या मात्रा पोशिकं द्विा: । कुंमपंच पटिमााकलं विशेषतः ॥ १५ मात्रा द्वात्रिंशता घायु दग्निमेन पिोषपेत् । एवं दक्षिणमार्गेण प्रपन फुग्मयस्तथा ॥ १६ यामतो निस्सरेतायुं फ्रमेण विधिपूर्वकम् । प्राणायामोऽयमुद्दिष्टस्स विधा भियते द्विजाः ॥ १५ म: प्रथम गाथागमोऽपि घापरः । अपायानसमायुधस्सगर्म मामः केयला गयाता माणायामो मद्दीसुतः । जप्या पञ्चाक्षरी प्राविहिमस्ससारका ॥१९ शुदः प्रणयनिर्मुका सम्या खलु महीसुराः । विकालमपुरदम्याग्यालायूकमपि त्यसेत् ॥ २० मुखीयान्मितमेयानं क्षीय पथाविधि । पिपाहा विद्यारि सोप किशिधारणम् ॥ २१ पञ्चेन्द्रियाणा धिअयं प्रस्थाहा पदन्ति दि । धारणा शिवपादाजयुगळे विचधारणम ॥ २२ ध्यान शिकविहान निगा हकमले सदा । समाधिमाकरे सम्यवसायानन्दस्वरूपिणि ॥ २३ सादायमायनं समय पिस्मृत्य पिप्पान् यहून् । मानिं पोगमेवमन्यसेपस्तु पतिः ॥ ३॥ सिपनि सिखयत्तस्य चाटायपि महात्मनः । मपिणमपीशान सूर्यकोटि समपमम् ॥ २५ ग्याये पश्पति सि मर्यालद्वारसंयुतम् । मूर्तानेतारमद्देशस्य पञ्चपिशतिकारपि ॥ २६ मदापि पे साक्षापयति मारा: 1 स्थिताशयानन्य सथा मथुरासमास्थित ॥१७ मयंदा संकायेंषु शिपमेय हदि स्मान् । एपशान्ति ये योग शियस्य परमात्मनः ॥ २८ बिदग्पसकसपापौघावादरमियाः । समग्ते पानि सर्य रेहातेच शिपाया ॥ ३९ मारय पारित देषम्य परमानन्दनिर्मम् । एवं कपितं सम्पायोगमागों मया दिशाः ॥ ३० इति भी स्काग्दे महापुराणे शहरसंहितायां शियास्तपण्डे उपदेशका सताशीतितमोऽror | || मप माशीतितमोऽध्यायः || पशुपतीनो निम्पणम् ॥ एम: - पातरमपापामि शिपरानमनुत्तमम् । पाषा गुरुपरे पापासार संभयात् ॥ १ झापा-मानमिति प्रोमोरयामेन पद पा पार भयोत माम॥ एनः-- पशुपतिमाने यत्तदशाममितारितम् । पाईय मनिटिरमहामेन माना हामेव रिया। नंतिपय तिथि मन पाप 14 ·। 414 भीस्कान्दे महापुराणे मज जाय नियन्ता व तयोर्दयोः । पशुः पाशः पतिव्धेमे पर्यन्ते ब्रह्मादिमिः॥ अजडो यः पशुः प्रोकरलेझरः परिकीर्तितः । पाशः प्रोको जडो योभ्यं सक्षरः परिकीर्तितः ॥ ६ क्षराक्षरपरश्शंभु प्रयोऽप्येते हानादयः । योऽर: परित्युक्तः स एव पुरुषः स्मृतः ॥ ७ क्षात्मकतु यापाशः प्रकृतिस्मा निगयते । क्षराक्षापरो पस्तु घयोः कईभ्यर: ॥८ मुनया -- पताग्नेब पयं विद्यः पृथक्पृथगसगरम् । यहि सूत महायुद्धे पधैतान्विद्महे ययम् ॥ ९ स्वरूपश्चापि चैसेषां क्रियाश्च पद तत्वतः । सूता-माया कृतिमदिया शक्तिर्माहभ्वरी जबा ॥ १० नायित्सापरमाकाशे चिलमन्ती शिषापा । पुरुषसवावृतो जीवो मायया जररूपया ॥ ११ स्वरूपा मोतं मलशब्देन परिभिः । मानुतोऽसौ मलेच भुते कर्मफलं स्वकम् ॥ १२ कष हेतुमागाईं निवृत्तिस्सु मलक्षयात् । पुण्यपापात्मकं कर्म मुखदुःणफलम तत् ॥१३ तदीयानुभवो भोगदशरीरं भोगसाधनम् । बायान्तः करणद्वारा भोका पशुब्दाहसः ॥ १४ नेवास्य भषिता कश्चिन्नासी भपतिकस्यचित् । पथिसङ्गम एवायं दाररन्यैध पन्धुभिः ।। १५ छादितश्च विविजश्च शरीरैरेय लक्ष्यते । चन्द्रवियदाकाशे तररसञ्चयः ॥१६ अनागता मतीताध नवोऽस्य सहस्रशः । यथा वासांसि जीर्णानि विहाय दधते जनाः ॥१७ एवं शरीराण्यप्यारमा घाइचे नूतनं पुनः | भामोक्षं सरत्येव मत्स्यः फलद्वयं यथा ॥ १८ स्वर्गपाताळभूलोके ग्वात्मकर्मयशादसी । असी पद्धः पशुः पाशैरमुखदुःखाशनः पशुः ॥ १९ ईशलीलाविनोदार्थ मिति शानस्य निषयः । पिपीलिकान्ता ब्रह्माधाः पशया परिकीर्तिताः ॥ २० पशूनामेव सर्वेषां मोक्तमेतन्निदर्शनम् । ऋययः -- या सा प्रकृतिराद्दिष्टा त्वया मायेति चाधुना ॥ २१ . तस्या वद् स्वरूपं नस्तकार्यञ्च महामते । सूत:~यैषा प्रकृतितश्याता ला महेशाधया पुनः॥२२ पशूनामपि सर्वेषां मायाशादेन शम्यसे । साऽध्यकं प्रकृतिर्माया प्रधानमिति नामभिः ॥ २३ कथिता सा उपादानं कारणचाखिलात्मनाम् । कालतस्तदभिव्यकमनभिव्यक्तलक्षणम् ॥ ३४ मुखदुःखविमोहात्मा भियतेव गुणस्त्रिया । सत्वं (जस्लम इति गुणाः मछतिसंभवाः ॥ २४ तन्मात्रापञ्चकश्चैव भूतपशकमेव च । भानेन्द्रियाणि पञ्चैव पक्ष कौन्द्रियाणिच ॥ २६ मनोबुद्धिरहवारश्चित्तश्चेति चतुष्टयम् । समासादेवमन्यकं सविकारमुदाहतम् ॥ २७ तरकारणाशापनमध्यकमिति कथ्यते । व्यकं कार्यदशापने शरीरादि घटादिच ।। ३८ ध्यक्तमेतन्छरीरादि मायकादतिरिष्यते । तसाव्यकमेव कारणे फरणानि च ॥२९ शरीरञ्च तदाधार तद्रोग्यचापि नेतात् । एभिरावृतमात्मानं मायया मोदिता बुधाः ॥३. पतान्येय प्रशंसन्ति पशून प्रमादिकानपि । ब्रझा प्राणयाई काणध पधिः कविः ॥ ३१ श्यामोहमपि रक्तो छशोऽहं मूक एक्व । पम्यो विलक्षणोद्घात्मा पश्यनेतान् खलीच्या ॥ ३३ अस्मदीयं शरीरं है शरीरं नाहमित्यपि । जदान्येतानि सर्वाशि न पश्यन्ति शरीरिणाम् ॥ ३३ त सानिच देवेशः पश्यत्येव न तं पुनः । तानि जीवोऽपि सर्वत्र परिपूर्णमपीश्वरम् ॥ ३४ यदा पश्यति देवेशं निपातार हिरण्मयम् । विधूय पुण्यं पापक्ष सदैवेति तदैक्यताम् ॥ ३५ इति धी स्कान्दे महापुराने शेकरहितायां शियाहयानन्द उपदेशकाण्डे अष्टाशीतितमोऽध्यायः॥ । ॥

·उपदेश काण्डे - एकोननवतितमोऽध्याया 415 ॥ अथ पफोननवतितमोध्यायः॥ श्रीपरमेश्वरस्य पतित्वनिरूपणम् ॥ स्त:- परमेश्वर । य एव जीव माख्यातः परतन्त्रः पशुः स्मृतः । स तु देहे स्थितो देही शिक्षेन समधिष्ठितः ।। अवस्वापञ्चक तस्य कथितं वेदयादिमिः | अनन्तादेत मारमानस्सारवशवर्तिनः ॥२ केवळापास्ततः केचित्सकळाश्शुद्धसंक्षिताः । तेषु स्यात्परमेशोऽयमुन्निनीपुः कपाशात् ।। ३ तस्मिन्छक्तिर्नपतति माधुर्म करोति सः । तद्वशासन निष्ठावाम्पियशास्त्रोक्तवर्मम् ॥ तनिष्ठत्तापरो भूत्वा शिधे लीनमनास्तदा । मध्ये मध्ये यदा चिचं शिवात्पृथगली तदा ॥५ शिवालयदिरसाय विहरत्येष नैष्ठिकः । करोतिष मद्देशस्य पंड्यांदिकमप्यसौ ॥१ लिलार्चामपि देवस्य करोति बहुविस्तराम् । शिवमतान् संयतारमा तर्पयत्येव भूरिः ॥ ७ सतत भमरुद्राक्षमालालतविग्रहः । पञ्चाक्षरीजपासक्तरसर्षप्राप्यभयपदः॥८ विहात्येय निष्ठावानीवन्मुक्तस्त ईरितः । एष शानी विरकर मतिमान् लोकपूजितः॥९ नानेन सदशः कश्चित् त्रिषु लोकेषु विधसे । पतस्य पूजनादेव पूजितः मस्यावासा शिवाक्षा सत्यमेव , संशयः । मस्य जिल्हाप्रमास्थाय भुके देवः स्वयं शियः ॥ ११ अस्य दृष्टि पतास्त मुक्तपाप्मान पर ते । तस्मात् छामेन वै मुक्तिस्सत्यं सत्यं मुनीभ्यः ॥ १२ त्रिलोक्यां धाननिष्टस्य दुर्लभच न विद्यते । ऋषयः - पशुपाशौ थुतौ विद्वन् पति नो पद सांप्रतम् ॥ १३ यत् चात्या न पुनर्जन्म लभते मानवो भुवि । सूतः - हन्त घसमप्रयपामि देपदेयस्य भवम् ॥ १४ पस्य श्रवणमात्रेण कृतार्थः पुरुषो भघेत् । मस्थि कम्चिन्मुनिश्रेष्ठा भुषि विश्वाधिकरिशयः ॥ १५ भनन्तमहिमाघार: कल्याणगुणसाग 1 संसृज्य विश्वमादी तगोप्तान्ते स कोच सः॥ १६ विश्वतन्तुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः । तथैय विश्वतो इस्तो विश्वतः पादयुतः ॥ १७ सधः सकर्ताव सच्चिदानन्दविग्रहः । परिपूर्णः पायोतिः पशुपाशविमोचकः ॥१८ अनादिमननिर्मुक्तो विभुर्व्यापी सनातनः । निष्कळसाक्षायं सकळा इतीरितः ॥ सकियोपाधिमेदेन मियतेनेकधा विभुः । शिवोऽभूतिध मूर्तिब्ध कर्ताकर्माहयोपरः ॥ २० त मे पञ्चसाशवयाः परमेश्वरमवाः । स पुनर्विधाते पञ्चममात्माच पायाम् ॥ २५ महाशियोऽयमपरो महानपि सदाशिवः । पञ्चविंशति मायाका भूपोऽस्य प्रकीर्तिताः ॥ २९ करोति पचास्यानि सदाऽयं महेश्वरः । सृष्ट्याश्यं प्रथम स्यं द्वितीयं तस्य मणम् ॥ २१ दती संहारस्तिरोमाषमतुर्यकः । पञ्चमोऽनुप्रहः प्रोकः पञ्चकस्यानि धूर्जटेः॥ ३४ स पयक परे प्रम अदम्ये पशषः स्मृताः 1 पाया सानिमान् पाशः शरीरकरणादिभिः॥ ३५ कीरस्येय मा शंभुस्सहत्यादिशक्तिमान् । लीलासाधनभूतास्ते प्राधाः परायः प्रभोः ॥ २६ प्रोग्यमतमुस्एजस्यपति च। तो यतस्सदादेवरसांनुप्राहकः स्मृतः ॥ ३५ योघोऽनादिः परोऽस्येति मोइकरसकटारमनाम् । वाजिदेवेशः पामोचयति मलुससक्तिमान्यमापत्यपरसदा । माताराकयोम्येति निमित्तमखिलात्मनाम् ॥ २९ पसायान् परमहरूपी सदाशिवः । श्रेयः पशुपतिः संयः पशुपविलक्षणः ॥ ३० मानेर सर्वे एपढिनचान्यया । म बाया शिर्ष गतिमेति गोकं तापित प्रमुः ॥ २८ मय ·416 श्रीस्कान्दे महापुराणे चर्या क्रिया व योगध शानचेति मतुर्विधम् । मारमनां पन्धमुफ्स्यय कल्पितानि शिधेन वै ॥ ३१ चर्यानुष्ठानतो मर्याविशयसालोक्यमेत्यच । सायुज्य कालतो यान्ति तस्माचर्या व मुक्तिदा ॥ ३३ कियापादपरो मलंशिवसामीप्यमेत्य च। मामोति शिवसायुज्य मानेनैवत पळम् ॥ ३४ योगाम्यासरतो यस्तु योगपातोळवर्मना । प्राप्य शियसासप्य पचासायुज्यमेस्यसौ ॥३॥ शानाम्यासपरो पस्तु शानयादोक्तवर्मना । मविळपेन सायुज्यमामोत्यस्य प्रभावतः ॥ ३६ तस्मात् क्षानेन थे मुक्तिान त्रैलोक्यदुर्लभम् । विज्ञानेनच सर्वेषण बन्धमुक्तिनमस्तेः ॥ ३७ कम्धमानो मरो लोके जीवमुक्तो न संशय, । य य कामयते पानी त तमामोत्यमंशयः ॥ ३८ तस्मात्सषु लोकेषु शानिनां नास्ति दुर्लभम् । योऽधीस्य चतुरो घेदान् सपडपदक्रमाम् ।। ३९ पुराणम्यापमीमासा धर्मशास्त्रपुरस्सरा । सर्यापमार्थतत्वहस्समयान्तातत्वविद ॥ ४० पतिं पाशान् पशूधैव तत्तलक्षणलक्षितान् । प्रात्या शानेन सेनेय भाताद शेप ईश्वरः ॥ ५ शानञ्च स्वात्मनिष्ठ तच्छिवैकविषय मतम् । सात्वतस् त्रितय विद्वास्तनिष्ठो मियतेन्द्रिय || १२ स जीवन्नेव मुक्तध मोवकश्शिवसमत । पतिविशय, समाण्यात. परिपूर्ण. स्वभावत. ॥ ४३ पञ्चसादास्यरूपेण पश्चना पहन्यान् । सदाशिवस्वरूपेण महाचैव सदाशिष ॥ ३४ पञ्चशितिमूर्यात्मा परापरविभागशः । मनादिरेय देशस्सर्वानुग्राहकहिशव ॥ ५५ नित्यमात्मनाम सिद्धये । एव पशिवाशपस्या करोति सकल प्रभु. ४४६ वेत्तीति तत्वतो यस्तु स वै शानी मुनीश्वरा । इति श्रुत्वा मुनिश्रेष्ठास छान शिषात्मकम् ।। अपृच्छन् सतमनध सशाविष्टमानसा ॥७ इति भी स्कान्द महापुराणे शकरसंदिताया शिवरहस्यखरे उपदेशकाण्डे एकोननवतितमोऽध्याय ॥ पञ्चत्यपरो ॥ अप नवतितमोज्याय.॥ श्रीपरमेश्वरस्य पञ्चविंशतिमूर्तीचा इत्यानि ।। मुनयः – परस्य ब्रह्मणस्सूत पञ्चविंशतिविग्रहाः । अनादय इति प्रोक्तास्वयेहानी पुरा भुतम् ॥ १ कैलासशियलोकादी कार्यार्थमिति न. भुतम् । एतन्नरसंशय छिन्धि न त्वदन्योऽस्ति तत्ववित् ॥ २ सूत - पञ्चविंशतिमूर्तीनामनादित्व मुनीश्वराः । यथा व्यक तथा वरिम अवतो मन्निबोधत ॥ ॥ शिवस्य नित्यतृप्तस्य पञ्चविंशतिमूर्तपः । मनाया एव देवस्य सन्ति नित्या महेशितु.॥ शुद्ध माहेश्वरे तत्षे कार्यार्थ विभुना धृता 1 किमर्थ मिति चेद्विप्राणुध्व बुयतो मम ॥ ५ आमनामुद्यार्थ तु लिङ्गोगर उदाहत. । सर्वात्मना महेशेन यारशी मूर्तिराया ॥ ६ प्रात्मानश्चापि ते सर्वे तादृशाश्च भवन्ति वै । सुखासनामिका मूर्तिनिर्विकारा द्वितीयका ॥ ७ मामानवापि ते यास्य निर्विकारा भवन्ति । उवाद देव वा शक्तिमुमारपा यत, प्रभु ॥ ६ चात्मान. पाणिग्रहणकाक्षिणः । तृतीया सा ततो मूर्तियमापरिणयोग्मुखी ॥ ९ करपाणसुन्दर मूर्ति छातकल्याणरूपिणी । अर्थनारीश्वरीमूर्तिरात्मना मोदकारिणी ॥१० तस्माचे छतकल्याणा रमन्ते स्त्रीमिण्यहम् । मोहेन महता युक्ताः कृतशानपरिधमा. ॥११ सोमास्कन्दो पत• स्वामी मूर्तिमानभवच्छिव । आत्मानोहि ततो लब्धपुप्राहे स्युर्नवान्यथा ॥ १२ प्रससाद विष्णवे विश्वयोनये । तत एयामवर्गोपि लघमोगो नचान्यथा ॥१३ ततस्सऽपि पतक ·पदेश काण्टे -मपतितमोऽध्यायः 417 पपरतरः पा त्रिमूर्तिमूर्तिमादचे मगवानीश्वरो यतः । मारमानोपि ततो मूर्तिधर्य विन्दनस्ययनतः ॥ १४ पुण्यपाप समीकस्य पामनामीश्योश्वरः । प्रपच्छति म्यात्मशक्तिपात हरिहरात्मना ॥ १५ पामेश:- पासिन्धुः प्रमुः । भक्तानामुपदेशार्थ दक्षिणामूर्तिमाश्रितः॥१६ मजातमिममेवैकं हात्वा सन्मनि मीरयः । प्रपद्यन्तेश्य देवस्य मोनार्थ पक्षिणामुखम् ॥ १५ तस्मात्सर्यारमना मुकिर्दक्षिणामूर्तिसेवया । माश्रित्यान्यानपि सुराप्रमुक्तिस्संसृतेर्नृणाम् ॥ १८ मिक्षामटति या मूर्तिश्शंभोः परमशोमता । मारमभ्यस्मात पकग्यस्तनुते भोगसंप्रहम् ॥ १९ मत पच तु यो वेद परे ज्योति प्रतिष्ठितम् । गुहायां वात्मनः मत्यं मानमानन्दमद्वयम् ।। २० सोश्नुते मह्मणा सेन कामान् सर्वान् विपश्चिता । काळापयापि या मूर्तिदधेन समलंकता ॥ २१ तया पामनामीसो विदधाति विशगताम् । विपर्यभ्यस्तमस्तेग्यत्तस्मादसे विरागिणः ॥ १२ पहस्य काममीशानो बलाटनयनाग्निना । विधाय कामजां पीडां पकेम्पः मददौ खम् ॥ २१ ar मूर्ति: कामर्सदारनिरता परिकीर्तिता 1 कालं संहस्य देवेशः कालकालस्त्रियंबकः ॥ २४ पकानाच मयं कामरस दपपा यतः | कालसंहारिणी मूर्तिः कथिता Bा मुनीश्वरः ॥ २५ निहन्धी या जलंधस्य मूर्ति दधे जगद्गुरः । निगृहीतस्तपा कोपो योगिनाममलारमनाम् ॥ २॥ तिमूंणाञ्च पुरीणाश्च मूर्तिस्मद्वारकारिणी । तया । गुणत्रयं शंमुस्सवहारामलामनाम् ॥ २७ मूर्तिदशरमाकात मारसिंहहा परा । तया पदारमनां कर्ममाये से संहसे उमे ॥ २८ का फूटदा मूर्तिनींचकण्ठाझ्या परा। तपाऽणयमलं पोरमादिमयमाहतम् ॥ ११ या विपादा चतुश्या दिशीणी सप्तपाहुका 1 सपा पकारमना पर्याप्रियायोगाय कारिता ॥ ३० मूर्तिमन्तमहिमास्पदा । तया पकारमनो बानपादानुष्ठानशीलता ॥ ३१ शम्मोमेरपी मूस्मिन्यपियर्जिता । तपासमानोऽपि पक्षास्ते सर्वसायियर्जिता ॥३॥ माझ्या या पृपं धर्ममद्विराजाकृति परम् । मा मूतिरस पकानां प्रमादं कर्तुमुपता ॥५॥ चन्द्रशेखरिणि मूर्तिचन्दनण्यशिरोमणेः । तया होणास्त मारमानो जन्ममृत्यू महायलो ॥ ३४ पा मूर्तिः परमानन्दमय देयकमामिणी । नृस्पस्यानरमास्थाप पादेन सेम लीलया । तयपाननिरसय रसं लम्पप हि भुतिः । महामाया मूर्तिः कपासियोहमापतेः ॥ १६ मानन्दायुनिघो मनानारमनः करसे मृशम् । तस्मादेता महेशस्य मूर्तयः पञ्चविंशतिः ॥ ३५ भादग्पारसमोमा स्वीहता पिमुना द्विजाः । हय महेरोन बछाकालोनित भुयम् ॥ ३८ स्थिति स्पिस्याम्य स्थिो मिरिति दिभुतिः । सहाशक्तिमायस्मिन तस्माधिपादकः ॥ ३९ म तिवस्यातिष्ठानासर्फस्य य विशेषतः । महोम्पयाहि वेदान्तीयांपाशस्मृति: (संहतिः) कयम् ॥ ५० कुत्तोपहरयामायापरधर्मा मनासे । भम्पचापि महेशेन नित्यमनीत यत् ।। । तसादीशालायाच हेत्यादो विधिता । म कार्यो निमय संग्रा यिनापति ॥ ४॥ मासु प्रयापनो घुम पञ्चविंशतिमानेषु । कायापानि भविष्यन्ति रेपस्यमिताः प्रियः॥ सूना-अपरेशापयमेतनि कारमुतं मपाना । प्रणं सिपाहस्थाग्यं सप्तफापहममन्वितम् ।। भयदिप y म माग्यपमिनीभ्यराः ||४४ इति भी काग्दे महापुराणे विरसंहिता शिपायल उपदेशका नवतितमोरयायः॥ पा पा ·नमस्सदः॥१२ 418 श्रीस्कान्दै महापुराणे ॥ अथ एकनवतितमोज्यायः॥ स्कान्दपुराण धोतृणां मुनीनां पुरतः सपरिवारस्य श्रीपरमेश्वरस्य माविर्भावः ।। ऋषय:- अयप्रभृति भो सूत स्वमानार्यः पिता ममः । शरीरमाधजनको पितरी सपैदेविनाम् ॥१ यादो शानदबासि तारिताच त्वया घयम् । पणाच पितृणां मध्ये गरीयान् यादः पिता ॥२ घेनाप्रापारमारवारिधिोष्पदीकृतः । शरीरमय प्राणच सद्गुरुम्यो निवेदयेत् ॥३ इति धेदविदो लोके पठन्ति विवुधेश्वराः । तस्मादनानि शरीराणि महामते ॥४ समर्पितानि प्राणाश्च तुम्यं सूत जगद्गुरो । अस्माकमीश्वरा प्रोतः कृतार्थाः कृपया तव ॥५ सर्व निवेदयेदप्रेमाचार्यायेति हि भुतिः । इत्युक्त्वा त नमश्चकुस्सोऽपि ताम्मुनिसतमान् ।। ६ पुनश्च सूतस्ताना किं मां पूर्णवमीश्वरः । सांय सर्वजगन्नाचं स्तोण्यामातत्फलं गिराम् ।। ७ इति सूतप्रधश्थुत्या सर्व ते देवमीश्वरम् । दयुध्येयं सुरैस्सरस्तुपछुतिमिः स्तुतम् ॥८ एतस्मिनन्तरे देषस्तेषां मध्पे दयानिधिः । प्राधिरासीदुमादेन्या स्कन्दविनेश्वरादिमिः॥१ मारुध सृष्मं शुभं कैलासगिरिमनिमम् । माखण्डलमुखाशेषलेखलोकसमावृतः ॥ १॥ सर्व देयास्सगन्धर्वास्तपक्षोरगराक्षसाः । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि देवास्थाने दिवौकसः॥ ११ देवदुन्दुभयो दुर्दिवि सागरसनिभाः 1 निस्माणडिण्डिमानेकसहस्राणि तिमिलागोमुखानाच कोटिकोटीरवादयन् । दमुश्शांघ शानां शाणां पद्ममव॒दम् ॥१३ काहळीनाश चिदाना महापानि सखनुः । मृदाताळपटह कोटिकोटीरवादयन् ॥ १४ तिरकार द्वान् शब्दांस्तुमुलो दुन्दुमिसनः । जितार्णवमहारावो गणेश्वरकराहतः॥१४ मनूतुमुनयस्सर्वे दण्डानुरिक्षप्य सर्वशः । अगुध सामभिः केचिरसामगानविशारदाः ॥१६ हाहाचित्रसेनो महाचित्ररथच सः | तुंबुभारदधापि गान्धर्षतिपारगाः ॥ किराध सपनीकास्तथा किं पुरुषोधमाः । उपवीणयितुं माता गोत्रापी याकार्मुकम् ॥ १८ तर साक्षान्महाविष्णुः स्वाभिमूर्तिभिरावृतः । छन्दोमयेन पयसां रामः स्कन्धैन कृतः ॥ १५ देवदेवं महादेयं सिषेथे वामपार्श्वगः । अपनेकमना सैदासगात्सजनतापतिम् ॥ २० पनिनी स्त्रीणां परिवारसमावृता । पशूनां पतिमीशाने मायामामधे गिरा ॥३॥ सौभाग्यमतुलं रूपं सौमजल्या शाश्वतम् । देवीश्च गिरिममता देवघामामंस्थिताम् ॥ १२ -वैष्णवाघ पणश्रेष्ठा विष्णुचिदपिराजिताः । सिविरे महादेवं सर्वि तयास्थिताः ॥ २५ पनामनोऽपि भगवान् मारल्या सह सकः | भगवन्तमुमाकान्तं भाषपून घेतला ॥२४ অমঙ্গলমা गदएकमात्राम: 1 अपामाप्त देशे भक्तिमेषांनिपजे ॥२॥ बामणाय पणास्मय प्रजानां पतयो मव- मायामामुरीशान मनकापेव योगिमिः ॥ ३६ प्रर्पयो महामागास्तथा देवर्षयोऽमलाः | योगिनः कपिसापाथ देष सर्वेश्स्वानुदा ।। २७ मय दिपं महसार नानामणिविराजितम् । काशनादिनिमं ततकाशनारलतामगुराम ॥ २८ सिंहासन मस्येकमीश्वराई समुदयमौ । मनुजमाह से देयो देवीस्कन्दविनायकैः ॥१९ वामराणि विचित्राणि नानि च कोटिशः । धीरयन्तेरस माजि कम्पामिराराम् ॥ ३० धूपायन्तिल गणपा: काळागकाजोद्यः । ते धूपैच निपीयन्से देवस्थान मनोहरम् ॥३॥ wr तदीयं दांभोगस्थान गेनकाव्यः । देयं देश्या समासीनं दिये सिंदानोचमे ॥ ३५ । पनाच ·4 उपदेश काण्हे- एकोननवतितमोऽध्यायः 419 रवारमितमहानन्दमरामान्तात्ममानसा 1 विविदुः स्वांस्तथा नाम्यानिम कोकममुञ्च ते ॥३३ नन्तः केचन परे रुर्विषशा भृशम् । प्यलुढचायनी कैविजइसुध पो द्विजाः॥ ३४ पायन्त नदन्तध विवशेनान्तरात्मना । आनन्दा जलापूMलोचना मुनयः परे। ॥३५ कृम्तिस्स महोच्चासनिश्वार्थ केचनावशाः । देचिजयजयेत्यूचुः प्रीतिकण्टकितत्वचः॥ ३६ एवं देवसमामध्ये विवशामुनिपुत्रवान् । ब्रह्मर्षयो पसिष्ठाया नादापारपुरपयः ॥ ३७ वसिष्टः काश्यपः कन्यो विश्वामित्रः पराशरः 1 हरितोऽत्रिभृगुः कसम्रपदस्युध तत्सुतः ॥ ३८ पौक्करसः पौगशिष्टिस्तपोमियो महातपाः । राधीतरस्सत्यवचा नाको मौद्न्य एवच ॥ ३९ धाजश्रवा उशन्योगी नाचिकेतश्च तत्सुतः । भावारमापि कभीयानोशिजश्व महातपाः ।। १० बीतहव्यः थायसव सत्यनिष्ठो महातपाः ॥ मनिराशलिखितो दक्ष 'कतुरेय च । देवलो मुनिशार्दूलश्शुकः कन्या पराशरः॥ ४२ मरीचिः काश्यपश्चैव रोमशो दालम्प एव च । एते चान्येच मुनयो जनलोकनिषासिनः ॥४॥ शौनकादिमुनिधेष्ठान्नैमिशारण्यवासिनः | मालियच मुदायोम्यं दांमुर्गीर्भिरादरास् ॥४४ मुनयो पे महाभागा यूयं हि कृतिनां वरा: । वानप्रस्थाश्रमं ग्यं नैमिशारण्यमाथिताः ।। ४५ घमणो हि गिरायाचे सकतेस्तराम् । तरप्रसङ्गेन हे पूर्व सूतयानिशाकरात् ।। ४६ परामृतमसि स्वायु पानीयवरित महद । पीतवन्तोश्च पुण्येन प्रसनो योग्य ॥ ४७ साइ देवर्गणपरैर्दव्या स्कन्देन मान्दिमा । गजवक्त्रेण देवेन सशो यो कृतार्थयत् ।। १८ युग्माभिरीशमाटोक्य छताः स जगद्गरम् । मातुवन्मुनयो दिण्या मुनीम्यैस्वानसोधमान् ॥ ४९ मनसंस्तम्यते चामी महादेवमुमापतिम् । सिंहासने समासीनमस्तुवन् सर्व पपते ॥५० मुनयः - जयदेव परानन्द जयदेव जगद्गुरो । जय दमो उपाधीश जय कान्तापिनाह ॥ ५१ कल्याणनिलय प्रकृतिसुन्दर । सत्यजिदन सबंध घाचामगोचर ॥५२ विद्यामपेशान विद्यापदामल । जय কালােনােলােঠি जयामोघमहासत्य गुदादिविजृभग । रयं समाळाकात अतयमुहमाळ: 1॥४ मतोऽत्र ये नन्ति त्यां से ये माळमागिनः । स्तुवन्तो मुनपोग्घीशं प्रणेमुध पुनः पुनः॥ ५५ तानुपाच पुनश्चमः प्रदृष्टेनान्तरमना । प्रीतोऽसि पोनपा स्तुत्या मुनीन्द्रा ग्रामवादिनः ॥ ५६ यूपं मिपतमा लोके ममात्य पदास्तिकाः । ६ शिवरहस्यास्रमण्डं पुग्माभिरादात् ॥ ४॥ तेन मनोहमायिभूतोऽद्विजासः । विशेषादनया स्तुत्या प्रीतोलि मुनिसतमाः ॥ ५८ तपोभिरयुयशेध बहुदक्षिणैः । महानाने कै; मे भीतोलि कस्यचिम्म १ तसामुक्का महामागा वृणीवं वरमुत्तमम् । इति षादिनि देवेशे सांये सवरेश्चरे १० मणयमुनयो धा घमिरे यरमुखमम् । इदं शियरहस्याग्यखणं ण्यन्ति ये जनाः ॥ ६१ हेपामेष मस्पं रुपया देवि पारितम् । देहि पुत्रापिनो पुत्राम्धनं देहि धनाधिनाम् ।। १२ • • विद्यापिनाश्च विद्यास्पं विजपच जयार्षिमाम् । क्षेत्राणिनां तथा क्षेत्रं माम प्रामाथिनामपि ॥ ६॥ * यमिएममियाय पे यन्तीदमुथमम् । हेषां तं तममीएं स्यमचिरादेय देदि मो॥६४ मसाकमराळा भविरप्रिपप्रेमस्तु शहर । मंरिकासहितस्पेश पपरपद ॥६५ मथितो मुनिशारिति देखोमाया मह । पापिताग्यरान् मयानन्तधिमणमनिमः ॥ ६६ हे शौनकप्रष्टारसूतेन मुनिसत्तमाः । घा: प्रणाम देयाप केलासशिखरं प्रति ॥ १७ . जय जय जय प्रमो॥५३ , मय ·भीस्कान्दे महापुर 420 वाचा हर्पगद्दया जादुध परस्परम् । वयं पर्व कृतार्याः सो वैवानसममाभयात् ॥ प्राणो वचनादेश स्तस्यास्यैव दर्शनात् । युवतस्तानिति मुनीनवोचद्रोमहर्षणः ॥ महमय हतार्थोसि संपादयता सताम् । प्रति प्रोतरि पक्कास्याद्धर्माधर्मस्य भूतले ॥ सपो युग्मभ्यमेवाघ मयेदं पदितं मुदा । स्कन्दस्प परितं होतच्छोतॄणां माळापनम् ॥ का यत्रेदमापपानं पठ्यते ब्राह्मणोलमाः । तत्र तत्रोमपा देवस्मानिध्यं कुरुते गणैः ॥ इदं पुराणं पठता भोभिश्च महत्तौ । मपय॑ भारतीपीठे वस्त्रपुप्पामतादिभिः॥ व्यास्पानमण्डप समलंकृत्य बितानकैः । चामरैर्दर्पणैभित्रैः कुसुमैर्विविधैाशुभैः॥ गम्येन शतालिप्य सर्व व्यापानमस्टपम् । दे धूपैयूंपयित्या काळागरुमवैरपि । भाधान्येन च पश्श्रोता प्रभु पृथिवीपतिः । नियमेन परेणासाबहरहामणस्सा। मायैश्च बहुभिर्मन्त्री पृतनापतिभिस्तमम् । सभ्यानभ्यर्य विधियश्चन्दनापैरनेकधा ॥ तांबुलैध सकर्पूरैस्मचूर्णरतिकोमळे । तैरनुशापितो निस्य भीः प्रीतेन चेतसा सम्यम्भुक्रवाश्ययाऽभुपत्वा श्रावयेदपा मह । फलपुष्पैनियद्याथ गुशामिततेजसम्॥ घक्तारमपि विद्वांसं पुराणस्यास्य शीलिनम् । जितेन्द्रियं जितक्रोध स्कन्देशेशाम्युपासकम् ॥ घेदवेदान्तनिष्णात घेदान्तार्थविधारिणम् । इटविनं कुलीनं स पुत्रपौत्रकळत्रिणम् ।। ब्रामलिकरो विद्वान् प्राविधामिमां कमात् । उपक्रम्य शुमे काले चन्द्रनारायलान्धिते ।। दशाहहरप्पायान् शृणुपास समाहितः । सप्ताएपञ्चचतुरो द्वितयंपाय चैककम॥ श्लोकानां दा वायैकं तदर्धमपिघावात् । स्कन्दस्य नियमन्दिच्छन् स्यामीएफलदायिनः ।। काण्टे का समाप्ते तु ग्राह्मणान् भोजयेच्छुभान् । मष्टोत्तरसन्नं या शतमोतरं । था। पञ्चाशदपि षा तेषां चविंशतिकानपि । द्वादशापिच विप्राणां मोजयेस प्रीतयेशितः ॥ कल्याणसमये शंभोः स्कन्दपट्टाभिषेचने । तस्यायिव विपाईच भार्ययोक्मयोरपि ॥ समतावपि काण्डस्य यतारं संप्रपूजयेत् । पनोमिकाविभूपायैः संपूज्पय समाप्तौ पुराणस्यास्य कृत्वशः । मदाधिभविस्तार प्राझणान भोजयेत्सधीः ।। समानण्यालादार्य स्वामीएफलसिद्धये । यकारमपि विसं बहुमत्कृत्य प्राछितः ॥ घरत्येच गोयाजिगतस्यन्दनयानकः । प्रामदोत्रगृवैरन्यै स्वप्तिः काशवतपे॥ लोमान्मोहाद्रपाद्वापि यदि सर्व न कारयेत् । स्वामिनायोऽपि तस्यैव फलं सर्व म दास्यति ॥ यानमारोग्य वकार वाघमाळगायकैः । वामप्रदक्षिणं कृत्या सगृहं प्रापयेवपीः ॥ एवं कृतशेत् स्कन्दोधि समीपदो मधेषु । एवं भुते पुराणेऽस्मिन् लोक श्लोकार्धमेवया || " बामपि देवाना सपडणपदक्रमैः । जपतो य लो या कोटिसंख्यया ।' खत्फलं कोटिगुणित प्रदायाम् अमते फलम् । शतानामपि पोशाना दानानां फलं कोटिगुणं भवेत् । पुत्रमित्रफळयाच पाया भोगानमेधा परतापि रहादसायुज्यमामुपाए । पुत्रकामो मेवान धनकामो उमेदनम् ।। मन्ते व शियसायुज्यं मोक्षं पिदन्तिमानया: 1 तसापहरहनिस्य भोतम्यमभिवृदये। परसेति मुनीन्द्रपाः संमान्य तमपि सं स्वामी विएश्य प्रापुस्तदायमपदं परितोष दिमामपि भीज) ॥ १०० इति भी कारणे महापुराणे होकामंदितायां शिवरहस्यन्नद उपाण्डे एकनपतितमोग्म्यायः ॥ सपदेशकापEEममा: शिवरहस्यलगातमाः॥ केयूराधैरसवक्षिणैः ॥ पहानामध्यमेधाभिधापताम् । बिलोरे स्वामजप सातोपवाधिशारीततिमातचित्ताः ।