·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे धूमो वहिव्याप्यो धूमवांश्चायमिति ज्ञानद्वयादेवानुमिति- रस्तु । न चानुमितिं प्रति व्याप्यत्वज्ञानमेव हेतुर्लाघ- --- मन्तव्यं तथा चातिरिक्तधर्मिणस्तत्रानन्यथासिद्धवनियतपूर्ववत्ति- वयोव कल्पनामपेक्ष्य उभयवादिसिद्धनियतपूर्वनिनोऽनन्यथा- सिद्धवमात्रकल्पना लघीयसीति । ननु धूमत्वावच्छेदेन व्याप्रा- लोकत्वेन च पक्षधर्मनाया ग्रहेऽप्यनुमितिः स्यादिसत आइ ए- वमिति । यद्धविच्छेदेन व्यातिनानं तेनैव रूपेण पक्षधर्मताज्ञानं हेतुरिति नातिप्रसङ्गः । ज्ञानद्वयादितेि द्वित्वमविवक्षितम् । लाय- तिस्तत्रैव व्याप्तिस्मरणस्यासत्वादिति भावः । अवच्छेदकलाघव- स्यासम्भवादाह प्रथमेति । यद्यपि प्रथमोत्पन्नस्यापि व्यानिशान- यस्य के चिच्चरममुपस्थितिश्चरमोत्पन्नस्यापि विशिष्टज्ञानस्य फ चित्प्रथममुपस्थितिस्तु सम्भवतीत्यकिश्चित्करमेव कारणतायां का- चित्कं प्रथमोपस्थितत्वम् । तथाप्येतदस्वरसेनैव मूलोक्तकल्पनाला- घवं चाच्यमित्याशयः । ननु शानद्वयं न परामर्श हेतुः पक्षधर्मताज्ञान- स्य सर्वत्राऽनधात्वात् तथा च परामर्शहेतुत्वेनेत्यादिमूलासङ्गतिरतो भावार्थमाह परामर्शहेतुत्वेत्यादि । तादशहानं व्याप्यतावच्छेदकम- कारण व्याप्तः पक्षधर्मतायाश्च ज्ञानम् । फल्पनालाघवं व्याकरोति तथा चति । अतिरिक्तस्य विशिष्टज्ञानरूपस्य धर्मिण इति । फल्पना- मपेक्ष्यति योजना । आलोकत्वेनेति । पक्षधर्मताग्रहस्य व्याप्यताय. च्छदकप्रकारकत्त्वसम्पत्तये द्रव्यत्वादेः परित्यागः । यद्धविच्छेदे- नति । न च येन रूपेण व्याप्तिज्ञानमित्येव सम्यक् कृतमवच्छेदक- त्वप्रवेदशेनेति वाच्यम् । यत्र धूमन्वसामानाधिकरण्येन व्यभिचारस्य च्याप्तेश्च ग्रहोत्तरं धूमत्वेन पक्षधर्मताधीस्तत्राप्यनुमितिप्रसङ्गात् । अपच्छदफायप्रवेशे तु धूमत्त्वसामानाधिकरण्येन व्यभिचारप्रहे त- ·परामर्शः। वात् उपजीव्यत्वाचेति वाच्यम्। तस्यानुमितेः पूर्वमसिद्धी चाव आच्छेदकलाघवाद । आवश्यकत्वात् व्याप्यतावच्छेदकम- कारकव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वे व्याप्सितानहेतुताया आवश्यकत्वाद । क चिदुपजीव्यत्वादिति पाठः । उपजीव्यवञ्च व्याप्तिज्ञानं विना यद्धविच्छेदेन व्याप्तिज्ञानं तत्मकारकपक्षधर्मताज्ञानस्यासम्भ- वात् । एवञ्च सिद्ध व्याप्तिज्ञाने हेतावतिमसङ्गभङ्गाय पक्षधर्माता- विपयत्वमवच्छेदकं कल्पयते लाघवात् न तु कारणान्तरं गौरवा- दिति भावः । सिद्धस्य व्याप्तिज्ञानस्य न पक्षधर्मातापिपयत्वमि- साशपेनाद तस्येति । यद्वा व्याप्यत्वज्ञानमिति व्याप्यत्वमका- रकं पक्षधमताज्ञानमिसर्थः । ननु विशिष्टज्ञानान्यथानुपपत्त्या दवच्छेदेन व्याप्तिप्रहानुत्पत्त्यैवाऽनुमित्यसम्भवादिति भावः । तेनैव रूपेणेति । घूमत्यावच्छेदेन व्याप्तिनिश्चयदशायां नीलघूमत्यादिन- फारेण पक्षधर्मतामहादनुमितरुत्पादात्तदवच्छेदेनेत्यम्य परित्यागः । पन्हिव्याप्यो धूमो घूमवांश्च पर्वत इत्येकज्ञानादप्यनुमितेः परैरङ्गी- कारादाह द्वित्यमिति । कल्पनालाघवस्यासम्भवादाह अयच्छदफ- ति। व्याप्यतावच्छेदकप्रकारफव्याप्तिहानत्वमपेश्य व्याप्तिशामस्व. स्यापच्छेदफस्य शरीरलाघवादित्यर्थः । असम्भवादिति । खनियतताहशज्ञानसत्ताफत्यमेव व्याप्तिज्ञानस्य तादृशज्ञानोपजीव्यत्वमिति भावः नन्येतायता व्याप्तिक्षा- नस्यानुमितिहेतुत्यप्राप्तायपि परामर्शस्य किमायातमत माह एवं चेति । मतिप्रसङ्गभङ्गायति । व्याप्तिशानमात्रादनुमित्युत्पचिवारणा येत्यर्थः । फारणान्तरमिति। गृह्यमाणव्याप्यतावच्छेदकताफधर्म- : प्रकारकपक्षधर्मताज्ञानपं कारणमित्यर्थः । अनुमितेः पूर्व व्याप्ति- शानस्य · सर्वजनसित्यात्तस्येत्यादिमूलासमतेराह सिदस्यति । तथा ·६९२ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थ युगपदुपस्थित्यभावात् । अथ यथा तत्ताविशिष्टस्मरणे सतीन्द्रियसन्निकृष्टे स एवायमित्यभेदप्रत्ययो भवति त- थेन्द्रियसन्निकृष्टे धूमे वहिव्याप्यधूमस्मरणे धूमत्वासा- धारणधर्मदर्शनाद्व्याप्योऽयमित्यभेदप्रत्ययः स्यात् साम- ज्ञानद्वयस्यावश्यं वाच्यतया तस्यैव हेतुत्वं युक्तं तदिदमुक्त- मावश्यकत्वादिसत आह उपजीव्यत्वादिति। विशिष्टज्ञानान्यथानु- पपत्त्या तत्कल्पने विशिष्टज्ञानस्योपजीव्यत्वादियर्थः । स्वसम्बे- दनांसद्धमेव ज्ञानद्वयम्, आवश्यकत्वञ्च तस्योभयवादिसिद्ध- मिसाशयेनाह तस्येति असिद्धिं परिजिहीर्घराशङ्क- अनुमितेः पूर्वमुभयवादिसिद्धस्येत्यर्थः । विनैव भावार्थ संमुखत पव परामर्शस्य हेतुनाभिप्रायेण व्याचप्टे यद्वति । व्याप्यत्वप्रकारकोत । मूले व्याप्यत्वज्ञानमित्यत्र व्याप्ये व्याप्त्यवच्छिन्नप्रकारताकपरत्वा- दिति भावः । नन्विति । यद्यपि पक्षधर्मताग्रहो न विशिष्टपरामर्श- मात्रे हेतुः व्यभिचारादतस्तदन्यथानुपपत्या न ज्ञानद्वयमावश्यक- म्, तथापि धूमवान् पर्वत इत्याकारकपक्षधर्मताज्ञानस्यापि कचिद्वि- शेषणज्ञानविधया परामर्शहेतुन्यात्तदभिप्रायेणेदम् । तस्यैव ज्ञानद्वय- स्यैव । उक्तं नन्वित्यादिमूलनन्थे । विशिष्टज्ञानेति । तथा च विशि- घटज्ञाने शानद्वयस्य कल्पकत्वमेवोपजीव्यत्वमिति भावः । ननु यदि विशिष्टज्ञानान्यथानुपपत्त्यैव शानद्वयं स्वीकृतं तदा तस्येत्या- दिदोपासङ्गतिः अनुमितेः पूर्व तैरपि विशिष्टज्ञानस्याभ्युपेयत्वादाह स्वसंवेदनेति । स्वात्मकं यत्संवेदनं तत्सिद्ध नेन प्रमितम् । तथा च स्वप्रकाशरूपं शानद्वयमेव तत्र प्रमाणं न तु विशिष्टज्ञानानुपपत्त्या तदभ्युपेयमिति भावः । नन्वेयं परामर्शहेतुत्वेनावश्यकत्त्वादित्यादि- ·परामर्शः । ग्रया वृत्तत्वादिति स एवानुमितिहेतुरिति चेत् ।ना प्रत्य- क्षसामग्रीतोऽनुमितिसामग्रया बलवत्त्वात् अनुमितिरवा- त्पद्यते न तु व्याप्याभेदप्रत्ययः । अन्यथा तवापि. प. रार्शानन्तरं परामर्शान्तरं तदनुव्यवसायो वा भवेन्न- ते अथेति । अयं पक्षत्तिः । हेतुरिति । लाघवादि- ति शेषः । अनुमितिसामग्रथा इति । स्मृतिहेतुतावादिनां नव्या- नां नये दूपणमिदम्। न तु संस्कारकारणतावादिनां प्राचामिति । ----- ना प्रागुक्तमावश्यफत्वं विरुद्धयतेत्यत आह आवश्यकत्वं चेति । तथा च न्यायमतानुसारेणैव परामर्शहेतुत्वेनेत्युक्तमिति भावः । अ- सिद्धिमिति । अनुमिनेः पूर्व विशिष्टज्ञानस्यासिद्धिमित्यर्थः । मुले घूमत्वासाधारणधर्मदर्शनं धूमत्वरूपन्याप्यतावच्छेदकधर्मदर्शनम् । तय व्याप्तिसंशयनिरासद्वारोपयुक्तम् । अभेदप्रत्यय इति । वस्तुग- स्या यो व्याप्यस्याभेदो व्याप्यत्वं तत्प्रत्यय इत्यर्थः । पक्षधर्माशे न्याप्तिप्रफारफशानस्य परामर्शवावगप्या दमकारकस्याभेदस- म्बन्धन व्याप्यप्रकारफस्य या ज्ञानस्याऽनयारयन यथाशुतार्थासङ्गते. रिति ध्येयम् । व्याप्योयमिति ज्ञानस्य पक्षधर्मत्वाविषयफत्त्वे पराम- शत्वानिर्वाहात स एवेत्याधुत्तरग्रन्थासङ्गतिरसिद्धितादचस्थ्य चा- तो व्याचष्टे पक्षवृत्तिरिति । पक्षीयो धूम इत्यर्थः । संसर्गमयांदया पक्षवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानस्यैवानमितिहेतुत्वादिति ध्येयम् । न्यूननां परिहरति लाघवादिति । अवछेदफलाघवादिति तदर्थः । ननु यत्र धू- मः पर्वतवृत्तिरितिज्ञानसहकारेण बन्दिव्याप्तिगोचरोदयुद्धसं. स्कारप्रत्यासत्या पर्वतवृत्तिधूमो घन्हिव्याप्य इत्याफारफे प्रत्य- क्षे तत्रैव पूर्व व्याप्तिज्ञानाभावेनानुमितिसामग्न्यसम्भवात्परा- मझे न दुर्घट इत्यत आह स्मृतिहेतुनायादिनामिति । संस्कारो ·६९.४ जागदीश्याः अनुमानमन्थे त्वनुमितिः । अथ धूमो बहिव्याप्य इति रमरतः पर्वती- यधूमेन्द्रियसन्निकर्षे प्रथमत एव व्याप्तिधूमत्वयोवैशिष्ट्यं अथैयादि । अत्र यत्र प्रथमं पक्षाग्रहे गृहीनधूमे स्मृतव्यावैि- शिष्टयभानमनन्तरंच गृहीते पक्षे तादृशविशिष्टधीस्तत्रेयपि द्रष्ट- व्यम् । प्रथमत इति विशिष्टज्ञानान् पूर्वमनुमितिसामग्रीविरहाद- शनाय । एवञ्च सिद्ध पूर्ववत्तिनि विशिष्टज्ञाने तस्यैव तत्त्वेन हे- न प्रत्यासत्तिः तथासति विशेषणगोचरानुयुद्धसंस्कारादपि तविशिष्टप्रत्यक्षापत्तेः, किं तु शानमेव तथेति नव्यानां मते धूमः पर्वतवृत्तिरितिशानसहकृताहन्हि व्याप्यो धूम इति स्मरणादेव यदा परामर्शः सम्भावनीयः तदैवानुमितेः सामग्रीमम्भवादनुमितिरेव जायते न पुनः परामर्श इति भावः । मूले पर्वतीयधूम इत्यस्य प. धतवृत्तितया गृहीतधूम इत्यर्थः । तेन प्रथम व्यातिधूमत्ययोदयोध- शिष्ट्यभानपि पक्षधर्मत्यामानान पिशिष्टपरामालामः । प्याति- विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिनः पर्वती पन्हिव्याप्यधूमवानिति ज्ञानस्यै- पानुमितिहेतुत्वमिति मते मूलोक्तस्थलासंकीर्णे यत्तदप्युपदर्शयति यत्र प्रथममिति । पक्षाग्रह इति । पूर्वं तद्ग्रहे तु यदेव धूमे व्याप्ति- धेशियधीस्तदेव पक्षवृत्तित्वस्यापि ग्रहमम्भवान्न मूलांकस्थलाम- फरः स्यादितिभावागृहीते पक्ष इतिापक्षविशेष्यकेपि प्रत्यक्षात्मकपरा- मर्श पक्षानं हेतुः संयोगाद्यात्मकस्य पक्षवृत्तिस्वस्य प्रत्यक्षे याबदा- अयप्रत्यक्षस्य हेतुत्वादित्यभिप्रेत्य गृहीत इत्युक्तम् । ननूत्तरफाले धू. मत्यादिवशिष्टयभानव्यवच्छेदस्य प्रकृतानुपयुक्तत्वात्प्रथमत पय इत्यु क्तिनिष्फलेत्यत आह प्रथमत इतीति । ननूक्तरीत्याऽनुमितेः पूर्व प. रामर्शसम्भवेयनुमिती न तत्वेन हेतुत्य किं तु शानद्वयम्पैच तथात्वं प्रागुक्तकल्पनालाधवादत आह एवं चंति । तत्वेन व्याप्तिविशिष्टप- क्षधर्मताज्ञानत्वेनागुर्विति कल्पनामियान्ययिानथा च गुरुतरं धर्म- ·परामर्शः। यत्र भासते विशेषणज्ञानस्य पूर्व वृत्तत्वात् तत्र यत्र चाप्तवाक्याहन्हिव्याप्यवानयमिति ज्ञानं ततोभयत्रापि लाघवात पक्षधर्मव्याप्यत्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनादन्यता- पि-तथेति चत् । न । इन्द्रियासन्निकृष्टेऽतीन्द्रिये च तुत्वं गुरुधर्मदयावदेनान्यथासिद्धत्वकल्पनामपेक्ष्य लध्वेकरू- पावच्छेदेन नियमानन्यथासिद्धिकल्पनाया एव न्याय्यत्वात् । गृ- ह्यमाणव्याप्सवच्छेदकताकधर्मप्रकारकपक्षधर्माताज्ञानलन पक्षध- मंताग्रहप्रकारीभवद्धर्मावच्छिन्नव्याप्तिज्ञानत्वेन वैकरूपेण कारणत्वे यावच्छेदेन यदन्यथासिद्धत्वकल्पनं तदपेक्ष्येत्यर्थः तेन धूमत्वेन व्या- प्तिहानत्वं धूमत्वेन पक्षधर्मताशानत्वं च यदयच्छेदकधर्मद्वयं तस्य व्या- प्तिविशिष्टपक्षधर्मताशानत्यापेक्षया लधुत्वेपिनासङ्गतिः।फल्पनायाध गुवस्य कारणताद्वयोपपादकतया घोध्यम् । एवमुत्तरत्र लाघयम- प्येफफारणतासम्पादकत्वनैव द्रष्टव्यम् । यत्तु परैरपि धूमावापछेदेन ध्यातिज्ञानत्वेन हेतुत्वं धाच्यमतस्ततावच्छेदकत्वप्रवेशेन विशिष्टज्ञान- स्यापेक्षया गौरवमिति तनुच्छमातायतापि धर्मद्वये गुरुत्वोपदर्शना- सङ्गन्तेः । धूमत्यावच्छेदन व्याप्तिहानत्वेन तुतावादिनां मतेपि धूम त्वप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्यनैव हेतुतया विशिष्टज्ञानत्यापेक्षया गुरु- धर्मघटितं यद्धर्मद्वयं तदवच्छेदनेत्यर्थकरणानायमपि दोष इत्याहुः । ननु धर्मद्वयावच्छेदेन हेतुत्वकल्पने यदि गौरवं तदैकरूपेणैव ज्ञान- यस्य हेतुत्वमस्तु अतस्तदपि दूपयति गृह्यमाणेति । न च व्याप्तिग्रह प्रकारीभूतधर्मप्रकारकपक्षधर्मताशानत्यनेत्येव सम्यक मपच्छेदक. स्वप्रयेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । यत्र धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्या- न्यभिचारस्य,च महोत्तरं धूमत्वेन पक्षधर्मनाग्रहस्तत्रानुमितेर- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे लिङ्गे प्रत्यक्षविशिष्टज्ञानसामग्रीविरहात्तेन विनानुमित्य- नुत्पादापत्तेः । अस्मदुक्तसामग्न्याश्च तत्रापि सत्त्वात् । चातिगौरवात् विनिगमनाविरहाच्च । तवापि च नियतपूर्ववचित्वं कल्पथमिसाह यत्र चोति। तेन विनेतितथा च व्यभिचारात्कारण- लं वाधितमिति भावः । स्वतो व्यभिचारं निरस्यति अस्मदुक्तेति। अनवस्थानादितिान चधूमान्तरसन्निकर्षे तद्वयक्तित्तिधूमत्वं वन्हि- णाय तन्निवेशात् । एवमुत्तरत्रापीति भावः । अतिगौरवादिति । 2. हमाणव्याप्तयवच्छेदकन्वादिप्रवेशेन विशिष्टज्ञानत्वापेक्षयोक्तधर्मस्य गुरुत्वादिति भाव । ननु विशिष्टज्ञानस्य व्याप्यपक्षाभयवैशिष्टशाय- गाहिनिश्चयवनव विनिगमनाविरहात्पक्षव्याप्याभयशिशवगादि- निश्चयत्वेनापि हेतुत्वं वाच्यं तथा च कारणताद्वयापत्तिरतो गुरुत. रयोगप गृहामाणत्याधुक्तधर्मद्वययोरेनव हेतुता लघीयसीत्यत आह विनिगानेति । गृहमाणत्यादिनांक्तधमंद्वययोगपि प्रत्येकरूपेण हेतुत्वे विनिगमनाभाचाच्चत्यर्थः । तथा चावच्छेदकभेदन फारण- ताद्वयं तवाप्यावश्यकमती लघुरूपाभ्यामेव तथात्यं युक्तमिति भा. वः। तच मीमांसकस्य । फल्प्यमिति । तथा चानन्यथासिद्धत्यवत पूर्ववर्तित्वस्याप्युभयमत एव कल्प्यत्वन लघुधर्मावच्छेदनेर क- ल्पनौचित्यादिति भावः । व्यभिचारादिति । न च न्यायमपि धू. मलिङ्गकपरामशाज्यघहितोत्तरानुमिति प्रात धमलिङ्गकपरामशंत्वन हेतुनाया घाच्यत्वादसन्निकटधूमस्थलीयानुमितरताहशत्येन फथं व्यभिचार इति वाच्यम् । आलोकाद्यन्यलिङ्गकानुमितिसामान्य प्र. स्पेघ न्यायमते धूमलिङ्गकपरामर्शरवन हंतुन्वमित्याशयत तत्र व्यभि. चारस्यापन्यासात् । वस्तुतस्यव्यवहितोत्तरत्वस्य स्वत्यादिगर्भ- त्येनानुगतस्य दुर्वचनत्वात्तदन्तर्भाचन धूमलिङ्गकचन्हानुमितिसा- भान्यं प्रत्यनुगतरूपेण न परामर्शस्य हेतुत्वं किं नु यस्य पुंसोधूमनेव ·परामर्शः। , न चानुमानात तत्र परामर्शः, अनवस्थानात ।अथ यथा स देवदत्तो गौरो न वा परमाणू रूपाधिकरणं न वेति संशयो बहिरस्वतन्त्रेणापि मनसा काटिस्मरणविशेषाद- शनादिसहकारिवशाजन्यते यथा वा निद्रासहकारेण बा. ह्यस्वप्नानुभवः तथेहापि ज्ञानान्तरोपनीतविशेष्ये व्या- प्तिस्मरणसहकृतेन मनसा परामशों जन्यते तदनन्तरम- नमितिदर्शनादिति चेत् । न । व्याप्तिस्मरणादेः प्रमा- व्याप्तिव्याप्यमिति लिविशेष्यकपरामर्शाद्वयाप्यनुमितिसम्भवः घूममात्रासनिकऽपि तत्र वन्यनुमानात् तद्व्यक्तित्तित्वघूमत्ववै- हेतुना पन्हानुमितिस्तदीयचन्ह्यनुमितिसामान्य प्रत्येय तत्पुरतीयधू. मलिङ्गकपरामर्शत्वेनानगतरूपेण हेतुम् नैयायिकैर्याध्यमित्याशयेने ताशपुरुषस्थासनिकृष्टधमलिङ्गकानुमितो धूमलिङ्गकपरामर्शस्य व्यभिचारी दर्शितः । विशेषसामग्रीसहिताया एप सामान्यसा. मग्न्याः कार्यजनकत्वमिति नियमस्य घाध्यभिचारे। तात्पर्य- मिति युक्तमुत्पश्यामः । स्वनः स्वमते । निरस्पति, मीमां- सफः । यत्र धूमे धन्हिव्याप्यत्वं पर्वते च धमवत्तामा मा- गनुभूनं न तु घन्हिव्याप्यधूमवरवं तत्र न पवंतो घन्हि. "ध्यायधूमयानित्येवं स्मृतिः कारणस्य विशिष्टानुभवस्य पाधात फि तु धूमो घन्हिव्याप्यो धुमधांश्च पर्वत इत्येवं स्मरणमिति तत्रानु- मिती झागद्वयस्य सत्याग्न व्यभिचारस । धूमान्तरोति । इदं च वि. शेयीभूतस्य धूमत्वस्य सन्निकर्षसम्पत्तये । तस्यक्तिवृत्तीति । मस. निकृष्टो यः पर्वतादिः तदीयधूमवृत्तीत्यर्थः । व्याप्त्यनुमितीति । त- स्पर्वतवृत्तिधूमो पन्हिल्याप्य इत्यनुमितिसम्भव इत्यर्थः । तथा चो. ८८ ·जागदीश्या अनुमानप्रत्ये णान्तरतापत्तेः । तदेव हि प्रमाणान्तरं यदसाधारणं स- शिष्टयग्राहकविरहाच्च, असाधारणयिति शरीरादिव्युदासः, आलो- कादिकारणाय प्रमाणान्तरासहकारीति वाच्यम् । तदपि प्रमाणा- क्तानुमित्यात्मकाल धूमविशेष्यफपरामर्शदेवासनिकटधूमस्यले प. चतो यन्हिमानित्यनुमितिर्भविष्यनीति भावः । धूममात्रेति । तथा च विशेष्य सनिकभावाचूमत्वधर्मिकस्य पन्हिव्याप्तिव्याप्यत्यानु- भवस्थासम्भवायूमविशेष्यकोनुमित्यात्मकः परामशीप्यसनिक- धूमस्थले दुर्घट इति भावः । सत्यपि धमान्तरस्य मनिक तत्पर्व. तायधूमवृत्तिधूमत्वं चन्हिव्याप्तिव्याप्यमिति प्रत्यक्षस्थासम्भवः । तपर्वतीयधूमस्थासनिकृष्टतया पर्वतीयमवृत्तित्वस्याऽयोग्यत. या प्रत्यक्षविषयत्यायोगादित्याह तद्वयक्तिवृत्तित्वेति । शरीरा. दीत्यादिपदादात्मादीनां संप्रहः । व्युदास इति। अन्यथा मानसान्य- प्रमाफलोपहितकारणत्वपर्यवसितस्य प्रमाणान्तरस्वरूपापाद्यस्य श. शरादावसत्त्वेनोक्ततर्कस्य मूलशथिल्यापत्तरिति भावः । असाधार- णत्यं चात्राऽनुभवाव्याएकज्ञानवृत्तिजात्यवच्छिश्नकार्यतानिरूपित- कारणताश्रयत्वम् । कारणता चात्र विपयत्वाचनपच्छिन्ना माझा । तेन साक्षात्कारत्यावच्छिन्नं प्रति विषयविधया शरीरादे हेतुत्येपि नो- कदापः । चक्षुरादेस्तु चाक्षुषत्वादिरूपतादृशजास्यवच्छिन्नं प्रत्येव चक्षुरादिना जनकतया न तत्र हटान्तासिद्धिः । ज्ञानवृत्तीत्युपादाना. संयोगत्वाधवच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्त्वादिना हेतुत्वेपि शरीरादेव्युंदा. सान चानुमयत्वव्याप्यजात्यच्छिन्नकार्यत्वं प्रवेश्येच तद्वारण- सम्मवः। संस्कारवारकस्य प्रमा जनयतीतिमूलस्थयमापदस्य वैय- र्यायच्या तदप्रवेशादिति भावः। चैत्रादिशरीरजन्यतावच्छेदकजातेः प्रामाणिकरचे पुनरेकदोत्पननानाशानवृत्तित्वेन जातिविशेषणीया। भालोमादीति । चाक्षुषादी व्यापारद्वारा कारणत्वेप्यालोकादेनं तत्र कारणत्वमात्मवदनातन व्यभिचारवारणारेत्यर्थः । प्रमाणान्तरेति । .

·परामर्शः। हकारि समासाद्य मनो बहिगोचरां प्रमा जनयति यथे- न चैवं शरीरस्यापि स्खेतरप्रमाणसहकारितयोक्तविशेषणादेव व्यु. दाससम्भवात् असाधारणपदस्य चैयर्यमिति याच्यम् । स्वा- त्तिधर्मावच्छिनया प्रमाकरणतया निरूपितं यत्कार्यत्वं तदवच्छंद- फीभूतमानमावृत्तिजात्यच्छिधकार्यतानिरूपितकारणताशून्यत्वस्यै- घ प्रमाणान्तरासहकारीत्यनेन विवक्षितस्यात् । तस्य च शरीरादा. घप्यनपायात् । अत्र च चक्षुरादेरपि जन्यतावच्छेदकीभूतचाक्षुष- स्वाधवच्छिन्नं प्रत्यय जनकतया दृष्टान्तासिद्धिरतो भुनान्तं जाति. विशेषणम् ।न चोक्तासिद्धिवारणाय स्तरममाणजन्यतावच्छंदफ- स्वेनैव जातिर्विशेष्यतामिति घाच्यम् । सर्वेषामेय चक्षुपां स्वतरच. शुरन्तरजन्यतावच्छेदकीभूतं यच्चाक्षुषत्वं तदघांच्छन्नं प्रति जन- फतया दृष्टान्तासिद्धितादधस्थ्यापत्तेः । मानसावृत्तिादं त्वापादक- स्य पराभ्युपगतत्वसम्पत्यर्थम् । अन्यथा व्याप्त्यलोफिफसाक्षात्का-- रत्यावच्छिन्नं प्रत्येच व्याप्तिस्मरणादेहेतुताया नैयायिफरम्युपगमेन निदक्तकारणताशून्यस्यस्य तत्रासम्मवादिति ध्येयम । स्मृत्युपधा. यकसंस्कारस्यापि निरुवासाधारणतया प्रमाणान्तरासहकारितया च तन व्यभिचारचारणाय मूले प्रमामिति । आत्मसुखादिसभिकर्षे च्यभिचारवारणाय यहिर्गोचरति । इत्थं चेदं व्याप्तिस्मरणं यद्यनुभ- चत्वाध्यापकशानवृत्तिजास्यवच्छिन्नकार्यतानिरूपितविषयत्वावच्छि- अकारणताश्रयत्वे सति स्वात्तिधर्मावच्छिन्नप्रमाकरणतानिरूपित- कार्यतावच्छेदकीभूनमानसशामावृत्तिजात्यवच्छिनकार्यताप्रतियोगि- कफारणताशून्यत्वं च सति यहिगोचरप्रमोत्पादकं स्याराक्षावश्य मानसान्यप्रमायाः फलोपहितकारणं स्यात् चक्षुरादिवदिति समु- दिताः । न चानुमित्यादिकरणतामादायष्टापत्तिरिति वाच्यम् । यविरुक्तकारणताशून्यत्वे सति यहिगोचरयाशयाशप्रमोत्पादक तदवश्यं मानसान्यताहताशप्रमायाः फलोपहितफरणमिति व्या- प्या मानसान्यपरामर्शकारणत्वस्थपत्ताविपस्यसम्भवादिति ध्ये- बम् । भालोकादेरपि चाक्षुगादिकरणायमतस्तापायसवादापाद- ·जागदीश्याः अनुमानप्रती न्तरं भवसेव प्रसक्षादिममाकरणत्वेन च विभागाम्न तयाघात इसपि कश्चित् । यद्वा असाधारणमसमवहितं तथाच यज्जातीय- प्रमायां मनोन्यकरणेनाप्समवहितं सत् यद्यहि विपयकममोत्पादक यज्जातीयपमासामग्रीविरहे वा यत्प्रमोत्पादक तत्तद्विजातीयप्रमाहे- फफोट तद्वारफप्रमाणान्तरासहकारीतिविशेषण नदेयमिति मतं . शेयति तदपीति । आलोकादिफमपीत्यर्थः। नन्यवं प्रमाणस्य चतु. र्धा विभागोऽनुपपन्न इत्यत आह प्रत्यक्षेति । तयाघातः विभाग. याघातः 1 प्रमावेजात्यस्यैव प्रमाणान्तरत्वनियामकत्वमनुसृत्य प्रका. रान्तरेण व्याचष्टे पवेति । व्याप्तिस्मरणस्यापि मनःप्रभृतिसमवहि- तत्वादाह तथा चति । यत्प्रमाया इत्युक्ताघेकचाक्षुषादिव्यक्तिकर. णासमवहितं चाक्षुपान्तरजनके चक्षुरादौ व्यभिचारः स्यादतो य. जातीयेति । यजातीयस्य मनोन्यपरणेनासमोहतमिस्युक्ती स्मृति- जातीयस्य मनोन्यकरणेनासमवहिते चक्षुरादौ प्रमोत्पादके व्यभि- चारः तद्विजातीयप्रमाहेतुरित्यस्य तत्प्रमाविजातीयप्रमातुरित्य- थपत्यादतः प्रमाया इति । अनुमितिजातीयामाया फरणन मनसेय समाहितत्वाञ्चक्षुरादी दृष्टान्तामिद्धिः पक्षीभूते व्याप्तिस्मरणे घा. पावकवत्तायाः पराभ्युपगमासिद्धिश्च स्यादत उक्तं मनोन्येति । म. मोन्यकारणेत्युक्तावपि तथैव दोपात्करणपर्यन्तानुसरणम् । प्रत्यक्ष जातीयप्रमाया मनोन्यकरणेनासमयहिते सुखादिसनिक प्रत्यक्षवि. जातीयममाया अजनकत्वात्तत्र व्यभिचारः स्यादतो यहिविषयके. ति । अनुमित्यादिजातीयप्रमायाः मनोन्यकरणेनासमपहितस्मृत्युप- धायफसंस्कारेऽसुमित्यादिविजातीयममित्यजनके व्यभिचारधारणाय प्रोत्पादफामति । अत्र च यो यजातीयप्रमाया:मनोन्यकरणेनासम- यहित मन् यहिबिषयफयाहशप्रमित्युत्पादकःस तद्विजातीयता. प्रमाहेतुरित्येवव्याप्तयों योध्यः। तेन प्रत्यक्षजातीयप्रमाया मनोन्यक रणनासमवहितस्य परामर्शात्मकप्रमोत्पादकस्प घ पक्षीमूतव्याप्ति- स्मरणस्य प्रत्यक्षविजातीयानुमितिप्रमाहेतुन्यमादाय 'नेप्टापतिरिति - ध्येयम् । मनु सुपुप्त्यनुरोधेनशानमामान्य प्रत्पेष पचों हेतुत्वारप्रत्य.

·परामर्शः। नारसेव व्यासितः सिद्धा विलक्षणममायां विलक्षणेच तकर. णे कल्पनीये आवश्यकत्वावाधकाभावाच तस्यैव नयात्वं पर्यव. स्पतीति । संशयसप्नीच न विशिष्टानुभवरूपी, येनोपनयादिव. शाद्वाहेपियानुभवजनने क्लुप्तशक्तिकेन मनसा दोपवशादभः मेर तदभावादिवशाद प्रमापि जनयिनव्येसाशनयेत, किन्तु क्षजातीयप्रमाया मनोन्यफरणेन स्वचा समयहितत्वात्पनीभूमध्या. प्तिस्मृतावापादकासिद्धिरतः फल्पान्तरमाह यजानीयेति । अत्रा. पि पूर्ववनिष्कर्षो योध्यः। ननूक्तव्याप्तियलादयाप्तिस्मरणस्य वि. जातीयप्रमाहेतुन्यमिध्यत एव । न च तावतव प्रमाणान्तरत्वप्रम- गः, तस्य प्रमाकरणयगर्भवादत माह तत इतिाततो व्याप्तिस्मरणा- तू । सिद्धायाम् अभ्युपेतायां विजातीयप्रमायामित्यर्थः । गावय. काचात् करणान्तरकल्पने उपायहेतुत्वस्यायश्यकत्वात् । पाधका- माघात व्यापारामावरूपं यद्याधकमापायकोटी फलायोगव्यवच्छि- प्रकारणस्वरूपकरणत्वस्य प्रविष्टस्वेन तदभायादित्यर्थः । तस्यैष व्याप्तिस्मरणस्यैव । तथात्वं फरपात्त्वम् । पर्यवस्यतीति । तथा च प्र. स्थक्षादिविजातीयप्रमाहेतुत्योपगमेनेच विजातीयप्रमायाः फलायो. गव्ययच्छिनकारपत्वलक्षणकरणत्वमापादनीयमतो न स्यया व्या. हिस्मरणस्य प्रत्यक्षविजातीयप्रमाईतुत्यमभ्युपेतव्यमिति भावः । न. तु संशयस्वप्रयोविशिएमालास्कारस्वानुराधादुपनयस्य प्रत्यासत्ति- स्यधीम्ये दोपाधभावदशोपनयोः संशयस्वमयोः प्रमात्यं न दुर्घ. टमतो मूलस्यायमुपधणयति संशयेत्यादिना । न यिशिएति । न घ घरधर्मिकस्थायं घटो न घेतिसंशयस्य घटत्यांशे विद्यमान दुःसाधगाहिनश्चाई दुःखीत्यादिस्वमस्य दुःखाद्यशे विशिष्टानु- भवत्वमम्मवादिदमसङ्गातमिति वाच्यम् । तावतापि संशयखम- सामान्ययोबिशिष्टानुमवस्यासम्ममादुक्तमंशयखमयालौकिफसनि. फर्यादेयोत्पल्या कचिदप्युपनयस्य प्रत्यासात्तत्याफल्पनात् । यत्तु श. थानोई दुःखीत्यादिस्वमस्य विशिष्टानुभयत्वपि न प्रमात्वं स्थ. अपहननारीममःसंयोगस्यैय दोषतया सर्वत्र प्रमसामग्रीसम्मवा. , ·७०२ जागदीश्याः अनुमानग्रन्ये न्द्रियादि । संशयस्वप्नौ तु न प्रमे इति न निद्रादेः प्र- माणान्तरत्वम् । न च तवापि कथं स धूमो वहिव्याप्य इति व्यवहारः तदानी तयाप्यत्वानुभावकाभावादिति वाच्यम् । तत्र स्मृतधूम धमत्वेन बहिव्याप्यत्वानुमा- नात् । न च तन्मते धूमत्वेन व्याप्त्यनुभवः सम्भवति। धम्मज्ञानकोटिस्मरणादिरूपः, धम्मिज्ञानं पुनरनुभवरूपं यथासम्भ- वमक्षादः स्मरणश्च संस्कारादिसाशयेनाह संशयेति । व्याप्यता- नुमानादिति । धूमस्वादौ वन्दयादिव्याप्तिव्याप्यत्वं जानतो धूम- स्वत्वादिना तद्वत्त्वनिश्चयदशायामन्यथा खसंसर्गाग्रहादेवेति । अ. दिति मतमातचिन्त्यम् । तदभावादियशादितिादोपाभावादिन्यः । प्रमापीत्यस्य संशयस्वप्नात्मफेत्यादिः। कोटिस्मरणादीत्यादिना भे. दामहादेः परिग्रहः । धर्मिशानमिति । साधारणादिधर्मबद्धर्मिज्ञान- जन्या कोटिस्मृतिरेय संशयहेतुरिति प्राचां मते फोट्यनुभयस्य संशयानिवाहकत्वात्कॉटिस्मरणपर्यन्तमनुसृतम् ।अक्षादेरिति पञ्च. मी। चिदक्षादिन्द्रियात् प्रत्यक्षात्मकं , शिव व्याभिज्ञानादि- तोनुमित्यात्मकं धर्मिशानमित्यर्थः । स्मरणं चेति । धर्मिज्ञानमित्य. भान्वितम् । तद्वत्येति धूमायववेत्यर्थः । अन्यथा धुमत्यादौ घन्धा- दिव्यातिव्याप्यत्वाद्यग्रहदशायाम् ।अससर्गामहादेति । स धूमो घ. हिव्याप्य इति व्यवहार हनि मूलस्थनाऽन्वयः। न चैवं व्याप्यतावच्छे. दकप्रकारेणैव व्याप्तिग्रहस्य बाधात्तत्र पर्वतो धम्हिमानिस्थामि- तिने स्थाव. एत्वात् । व्याप्यत्यासंसर्गामहस्थले लैङ्गिफासंसर्गा. प्रहस्यय परैः स्वीकारादिति भायः । अथातीन्द्रियस्थले शिशिष्टमा- ·परामर्शः। ७०३ अत एव यो वहिव्याप्यवान् सोऽवश्यं वह्निमान इति व्याप्तिज्ञानवतोऽनुमिति न्यथा । अथ पर्वतीयधूमे धू- मत्वेन ज्ञाते बहिव्याप्योऽयं न वेति संशयेऽप्यनुमितिः स्यादिति चेन्न । धूमो वह्निव्याप्य इति स्मरणे विद्यमाने - तीन्द्रियादी लिने व्याप्यत्वमकारक ज्ञानस्यासम्भवेष्यनुमितेः सर्वानुभवसिद्धनया तस्य कारणले बाधिते परिदोषा गुरोरोप व्याप्यतावच्छेदकमकारकज्ञानस्य हेतुत्वे सिद्ध शान्दव्याप्यवत्ता- योधस्थलेऽपि तत्कल्पयते कारण विना कार्योत्पत्तेरसम्भवाद तेन च विना तत्रानुमितेरसिद्धवान तस्यापि हेतुनायाधः तवाती- न्द्रियलिङ्गादौ सर्वानुभवसिद्धाया अप्यनुमिनेः सर्वथैवापलापः मम तु कचित्कालविलम्बादिमानकल्पनामलाशयवानाह अत ए- नव ज्याप्यवानिति शाब्दस्यले व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकशान. स्थापि व्यभिचारसाम्येन लघुतरं विशिष्टज्ञानमपेक्ष्य गुरोच्याप्य- तावच्छेदफमकारकशानस्यैवातएवेत्यादिना हेतुत्वव्यवस्थापनं न युक्तमतो मूलकारस्याशयमुपवर्णयति अतीन्द्रियादाविति तत् व्या. प्यतावच्छेदकप्रकारकमानम् । ननु पत्र विनय व्याप्यतावच्छंदक- प्रकारकशानं व्याप्यवानित्यंच परामदिनुमितिस्तत्र शानद्वयस्था- मिव्यभिचारण फारणत्वं घाधितमान आहन चेति । तेन व्याप्यताव- च्छेदकप्रकारकज्ञानेन । तत्र व्याप्यवानिनिशाब्दस्थले । ननु यत्र के. चलं वन्हिव्याप्यवानित्येव शाब्दधीन तुच्याप्यतावच्छेदकप्रकारिका तत्र न्ययेय मयाप्यसभिकृष्टधूमस्थलेनुमितिरपलपनीययेति फुतो विशिष्टशागस्य फरणत्यवाध इत्यत आह नवेनिसर्वथैवेनिाउपनयस्य प्रत्यासत्तिापविरहारफालादिविलम्वेनापि विशिष्टज्ञानासम्भवादिति ·७०४ जागदोश्याः अनुमानप्रये धूमत्वज्ञानस्य विशेपदर्शनत्वेन संशयाभावात् ।अन्यथा परामर्शोऽपि कुतो न स्यात् संशयेन प्रतिबन्धादिति चेत्तुल्यम । न च सामान्यनिश्चयस्य सामान्यसंशयनि- वर्तकत्याधूमसामान्ये एव संशयो माभूत विशेषसंशय- थ विशेषनिश्चयनिवर्तनीय इति धूमविशेपसंशयनिरा- सार्थ पृथग्व्याप्तिनिश्चयो वाच्य इति वाच्यम् । यत्र हि वेति । तुल्यमिसभ्युपगमवादःयत्र यदवच्छिन्नीयथा हि तदभावन भायः। क्व चित व्याप्यवानितिशाब्दस्थले । कालयिलम्पति ।. थैव व्याप्यतावच्छेदकमकारज्ञानस्य सम्पत्तरिनि भावः । मात्रेति । न स्वनुमितेरपलाप इत्यर्थः। मुले नान्यथेति। न केवलं वन्हिव्याप्यवा- मिति ज्ञानादनुमिनिरित्यर्थः । पन्हिव्याप्योयं न घेतिसंशये पर्वतीय- धूमो वन्हित्याप्यो न वेति संशय सतीत्यर्थः । धूमस्वशानस्यति । धमो धन्दिव्याप्य इति स्मरणस्यैव विशेषदर्शनत्वेन विरोधिसाम- प्रोसत्वेन संशयविरोधितया संशयानुत्पत्तरित्यर्थः । अन्यथा विरो- ध्यनांमतिसामग्रीसत्वपि संशयोत्पादे । परामोंपीति । संशयस्येष तस्यापि सामग्रीसम्भवादिति भाषः । शङ्कत संशयन प्रनिशन्धादि- ति । परामों स्यादित्यनुपज्यते । ननु परमतेनुमितिसामग्न्याः सायादव तया विशेषदर्शनेन च प्रतिबन्धात्संशय एवं नोरपचते कुतस्तस्यानुमितिप्रतिबन्धफावमुक्तमत आह दीधितो अभ्युपगमे. ति। अत एकाग्रे वस्तुनस्स्वित्यादिना मलेनोक्तस्पलेगुमितिरेय भव- नि न तु संशय इत्यपि यक्ष्यत इति भावः । मुले धूमधिशेषसंशये. ति । पर्वतीयधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यफल्याप्तिसंशयस्य निरासार्थ पर्वतीयधूमो पन्हिव्याप्य इत्यपि निश्चयो वाच्य इत्यर्थः । धूमस्या- दिरूपेण धमे न्याप्तिनिश्चयपि द्रव्यत्वादिप्रकारेण तव व्याप्तिसंश- ·যম:। सदभावच्याप्यतया गृहीतेन वा विशिष्टेन तत्संशयः तथा यदवच्छे- देन तव्यावर्त्तकधर्मदर्शनं तद्विशिष्टेऽपि अनुभववलाद्वधावर्तक- श सदभावो यदवच्छेदेन वा तदभावोऽवगतो यो वा तदभाव- व्याप्पत्वेन गृहीतः। पथा स्थाणुत्वाभावस्य पुरुषत्वावच्छेदेन ग्रहे यस्योत्पादावयाचष्टे याचिन इति । व्यावतंफधर्मदर्शनविरोधि. रचं दृष्टान्तेन द्रढयति यथा होति। तदभावेन तदीपतया गृहीता- भावेन । विशिष्ट इत्यप्रेऽन्वयः। तथा च निर्वन्हियन्हिमान पानि. चन्हित्वव्याप्यवान पहिमान पति या यया न संशय इत्यर्थः । तथा च तदभावादिविशिष्टधर्मिकतहप्तायुविं प्रति सामान्यतस्तद्भु- ,साविरहघिशिष्टतानत्वेन प्रतियन्धफरवस्य ताहशतद्वत्तानिश्चय. व्यक्ति प्रति तत्तद्युभुत्साव्यक्तित्वेन विशेषतः करणत्वस्य पा फ- ल्पनात् । अत एव सत्यापि चुभुत्सायां निन्हित्वविशिष्टं यन्ति मचनिश्चययन तत्संशयोत्पाद इति ध्येयम् । तद्विशिप्टेपीति । न त. संशय इत्यन्वयः । अत्र हेतुमाह अनुभवयलादिति । ननु घमत्याव. छेदेन व्याप्तिनिश्चयस्य व्यायतकधर्मदर्शनविधया व्याप्तिसंशयाव- रोधिस्य मूलोक्तमसनं भावावच्छेदकधर्मस्यैव व्यावर्तकधर्म- स्वादत माह व्यावर्तकश्चेति । प्रकारविधया विशिष्टधीप्रतिपन्ध- फतावच्छेदकधर्मस्यैव ध्यापकपदार्थत्वादिति भावः । कमेणोदा. हरति ययेति । प्रथमे स्थाणुत्वाभावस्य पुरुषत्वावच्छेदेन ग्रहे पुरुषः स्थाणुन घेति न संशय इति योजना । द्वितीये स्थाणुत्वामावस्य पु. स्पाघापच्छेदेन ग्रहे पुरुषत्वस्य चेदन्त्यावच्छेदेन अहेयं स्थाणुन घेति न संशय इत्यन्ययः । अन च इदन्त्वावच्छिन्नधर्मिकस्थाणुत्व- संशयं प्रति पुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यफस्थाणुत्वामावनिश्चयविशिष्टे- दस्थापच्छिनधर्मिकपुरुषत्वनिश्चयत्येने प्रतिबन्धफत्वम् । पशि- पट्यं च तन एफक्षणावच्छेदेनफारमतित्वमतो नातिप्रसङ्गः । न चैषं पुरुषो म स्थाणुरिल्याकारकोयुद्धसंस्कारविशिष्टोयं पुरुष इत्या- कारकनिश्चयस्य सत्येप्ययं स्थाणुन येति संशयः स्वादिति वाच्यम् । पुरुषत्वायच्छिन्नविशेष्यफस्पाणुत्वाभावोदपुर संस्कारपशिष्टेदनवा.

·जागदोश्या: अनुमानप्रन्ये यच्छिन्नविशेष्यफपुरुषाधनिश्चयन्येनापि इदंधर्मिफस्याणुरयसंशयप्रः लियम्धमत्वान्तरस्थीफारात् । अप्राप्युदयोधकस्यैकस्याभावेन प्रत्ये- फव्यक्तिविश्रान्तिधोव्यं शाणुन्यभावोद्योधीभूततत्तवस्तुविशिष्टे- पार्मिकपुरणाचनिश्चयवनैव प्रतिबन्धकत्वं फलितम् । अन्य तु. दन्त्यविशिष्टधर्मिकस्थाणुत्वयत्तायुद्धि प्रति स्थाणुत्वाभावत्वावधि- समकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकत्वविशिष्टप्रफारतानिरूपितेद- भन्यायच्छिन्नविशेष्यमानत्वेनैव प्रतियन्धकत्वं वाच्यम्, चैत्रो म स्थाणुरयं च चैत्र. मैत्रो न म्याणुरयं च मैनः मनुष्यो म स्थाणुरयं च मनुष्य इत्यादिमकलवित्तिसाधारणत्यात् । निरुक्तावच्छेदकत्व- शिष्यं तु स्वनिरूपकज्ञानसमानाधिकरणशानीयस्वस्वसमानाधि- फरणशातीयत्वस्त्रमामानाधिकरण्याभयसम्बन्धन प्रफारतायां घो. ध्यम । तेन पुमन्तरस्य मनुष्यत्वावच्छंदेन स्वस्य षा चैत्रत्वावच्छे- दन स्पाणु याभावनिश्चयदशायामिदन्त्यावच्छेदन मनुष्यत्वे जान-. तोपि पुरुषस्याय स्थाणुरिति भ्रमस्योत्पाद: । विशेष्यताद्वयमेव चात्र मानाप्रकारत्यानिरुपितं ग्राहामतो मनुभ्यत्वावच्छदेन स्थाणु- स्थामावस्यदन्याचच्छेदेन वा मनुष्यत्वस्य संशयदशायामध्ययं स्थाणुरित्याकारको योधः । संशयस्थलीयविशेष्यताव्यक्तः कोटि- पप्रकारसानिमपितत्वात् । विशेप्यतावच्छेदकत्वं प्रकारत्वं चय- मनि निरच्छिन्नं माह्यमतः शरीरत्वव्याप्यजातिमत्त्वावच्छेदेन था- गुस्वाभावस्य निश्चयदशायामयं चैत्र इति प्रहे चैत्रत्यायच्छदेन स्थाणुस्वाभावनिश्चयवशायां चायं शरीरत्वव्याप्यजातिमानितिनहे. प्ययं स्थाणुन येत्याकारकम हस्योत्पाद इत्याहुः । तश्चिन्त्यम् । अन्ये पुनरयच्छेदकत्वसंसर्गेण स्थाणुन्वाभावविशिष्टस्यैव पुरुपत्यस्येद- रवायच्छंदन निर्णयस्तद्विशिष्ट स्थाणुत्वमंशविरोधी नथा च स्था- गुत्याभावीयपुरुषत्ववानयमित्याफारफनिर्णय एय तदभावापच्छे- दकधर्मयताशानविधया रदधर्मिफसंशयमतियन्धक इत्याहुः। तत्र। पुरुषमात्रं न म्याणु अयं च पुरुष इत्यादियुद्धरनन्तरमप्ययं स्पा- णुन त्यादिसंशयस्योत्पादप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः, अनुभवविरो. घा ! न च व्यायदर्शनस्सामग्रीवत् विरोधिसामग्रीत्वनैव ता पुदीनां सात येण विरोधित्वम, सर्वत्र विरोधिनिश्चयस्पोत्पादा. नियमन तसामग्रीवासम्भवादिति दिए । मृतीय स्थाणुत्वामाष.

·जागदोश्याः भनुमानमन्धे व्याप्याभेदज्ञानं तद्धेतुः स्यात् । न च धूमत्वप्रकारेण व्याप्तिस्मरणपक्षधर्मतामहे इयं धूमन्यत्तिर्वह्रिव्याप्या नेति भ्राम्यतोऽनुमित्यापत्तिरतो विशिष्टज्ञानं हेतुरिति वाच्यम् । धूमत्वस्य विशेषस्य दर्शनेन तादृशभ्रमानु- त्पत्तेः तत्रानुमितिराहाबादेव अन्यथा निश्चयसामग्यां व्याख्याततत्त्वमेतत् । यद्वा तद्व्यतिरेकनिश्चये कार्यानुत्पत्तौ त. व्यतिरेकनिश्चयाभावस्य कारणतामेपेक्ष्य तन्निश्चयस्यैव कारणत्वं युक्तं लापवादिसभिमायकमिदम् । अत एव ललप्तनियत पूर्वभा. वतया भेदग्रहाभाव एवानुमितिहेतुरियभिप्रेसाऽस्तु वेयादि वक्ष्य- ति । सामान्यतो विशेषदर्शनात सामान्यतो भ्रमो न स्यात वि- शपतस्तु स्यादेवेसभिमायिकामाशङ्कां निरस्यति न चेति । अस्तु यः। ननुक्तभेदप्रहसामान्यप्रतिबद्धरत्यं यदि तादृशभेदप्रहत्यापछि- साभावजन्यत्वं तदा सरूपासिद्धिः, विशिष्टज्ञानतुमते भेदामह- स्यान्यथासिद्धत्यान, यदि च ताशाभावनियतोत्पत्तिकत्वं तदा घ- टादिशामविशेपे व्यभिचारः इत्यतो वक्ष्यमाणाखरसाशाह यति । यदशतिरेकनिश्चय इति । व्याप्तिव्यतिरेकसंशये कार्योत्पादस्य प्रा. गेव खहस्तितत्यासामान्यतोऽभिधातुं न शक्य इति निधय इत्युक्त म् । अत एव उक्तग्रन्थस्य लाधवाभिप्रायकत्वादेव । यत्यतीति । अन्यया व्याप्तितात्पर्यकत्त्वे तामनिराकृत्य भेदाग्रहहेतुत्वाभिधानम. सङ्गतं स्यादिति भावः । त्यभिप्रायिकामिति । अन्यथा अधेत्यादि- शानिरासैनवोक्तशङ्कमया निरस्तत्वात्तदुत्पानासगरिति भावः । मूले भ्रमानन्तरमित्यत्र भ्रमादनन्तरमित्यपि क्क चित्पाठः । अत्र ल्य- म्लोपे पश्चन्या भ्रममुपालयेति अर्थ. । ननु गृहमरणव्याप्यवच्छेद ·परामर्शः। सत्यां भ्रमानन्तरं परामर्श एव कुतो न भवति । अस्तु वा व्याप्यतया पक्षधर्मतया चावगतस्य भेदाग्रह एवा- नुमितिहेतुः परामर्शहेतुतया तस्यावश्यकत्वात् । अत एवासन्निकृष्टधूमज्ञानादप्यनुमितिः । न चैवं गौरवम्, तदा विशिष्टज्ञानानुपस्थितेः । न च जनकज्ञानाविरो- धिनो ज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् भेदग्रहो न प्रतिबन्धक इति वाच्यम् । अभेदज्ञानस्याजनकत्वात् त्वयापि लि- वेसभ्युपगमवादः । न चेसादि । अभेदज्ञानस्याहेतुत्वे भेदग्रहो न प्रतिबन्धको भवितुमर्हतीसर्थः । अभेदेति । तथा चातथाभूतस्यापि कप्रकारेण पक्षधर्मतानिश्चयदशायामनुमितरुत्पत्तिस्वीकारात् वि- शेषतो भेदमहस्य प्रतिबन्धमन्यमयुक्तमित्यत शाह भ्युपगमेति । न च भेदाग्रहस्यानुमितिहेतुत्वोपगमे इदवृत्तिवाय्या- देवन्हिच्याप्यभेदामहदशायां इदो चन्हिमानित्यन्यथाख्यातिप्रस- का पक्षसाध्यादिभेदन भेदामहस्यापि नानात्वान्हिहदान्तभाव- व्याप्यभेदामहस्यानुमिती हेतुत्याफल्पनादेय इदो घन्हिमानित्य- भ्यधाण्यात्यापत्यसम्भवादिति भावः । न चैत्यादिमूलस्य भेदाला- ने नानुमितिप्रतियन्धकमनुमितिजनकक्षानाविरोधिरवादित्यनुमानप- रस्ये खमते स्वरूपासिद्धिः स्यादत आद्द अमंदज्ञानस्याहतुत्व इति । तथा च मेदशानमनुमितिजनकज्ञानपिघटकममितिप्रतिवन्धकमान- स्यादिति सामान्यतो व्याप्तधनुमान मूलतात्पर्यमिति भावः । मुले- जनकत्वादित्यस्यासभिशयादिस्थले परामशासत्वेनेत्यादिः। दीधि. तो मतपाभूतस्य जनकहानायियटकस्य । तथा चौकागुमाने पाय ·७१२ जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये परामर्श तादृशस्य प्रतिबन्धकत्वस्वीकाराच्च । अथ गोत्वं मधुरत्वावान्तरजातिर्वा लिङ्गं न स्यात् तद्गतध- मन्तिरस्याभावात् अत एव तस्य विलक्षणत्वात् इति चेन्न । व्यक्तेरेव तत प्रकारत्वात् । नहि गौगोत्वमिति प्रतिवन्धकलमनायया वक्तव्यमिति भावः । अतथाभूतत्वस्य स. न्दिग्धले व्यभिच त्वयापीति । विशेषणान्तरदाने चाप्रयो- जकत्वमिति भावः । गोत्वे गोपदशक्यतावच्छेदकत्वमविशेषितं वि- शोपितं वा तदस्तीसतो मधुरत्वेति । मधुरत्वव्याप्यो धर्मो जातिर- खण्डोपाधिति फलतो न विशेषः । गौरितिज्ञाने गोत्वप्रकारक- इति भावः । सन्दिग्धत्व इति । यद्यसनिकधादिस्थले परामर्शादि- सम्भवस्तदा स पर जनक इति तद्विरोधितामादायच साध्य स्था- स्थतीति क्रमेण जनकज्ञानाविरोधित्वस्य सन्दिग्धत्व इत्यर्थः । विशे- पणान्तरोति । ग्राह्याभावानवगाहित्यविशेषणेत्यर्थः । अप्रयोजकत्व- मिति। व्यभिचारप्रतिसम्धानादित्यादिः । शक्यतावच्छेदफत्वमिति । यायमतेनेदम, तन्मते तु गोपदशक्यत्वमेव तथा योध्यम् । पशुत्वा. देःसाध्यत्वे स्वर्गादी व्यभिचाराद्रोपदशक्यताचच्छेदकत्वेन हेतु- वासम्मवादाह विशेपितमिति । प्राणिवृत्तित्वादिविशेपितमित्यर्थः । मत व्याप्यतावच्छेदकम् । मधुरत्वेतीति । मधुरविशेषेत्यादिक न प. दम् । रसवृत्तित्वादिविशिष्टं तदादिपदशक्यतावच्छेदकं च रस- स्वादेःसाध्यतायां गुणत्यादिकमादाय गुणादौ व्यभिचारीति भावः । गुणगतजातेः परेरनङ्गीकारादाह मधुरत्वन्याप्य इति । फलत इति। उभयथापि तद्भतधर्मान्तराभाषताक्षतेः । एवं च मुले जाति- ·परामर्शः। ७१३ ज्ञानयोरविशेपः । अन्यथा गोत्वमितिज्ञानस्य निर्विक- ल्पकत्वापत्त्या च्याप्यत्वग्रहे परामर्श चानुपयोगात् गये- तरावृत्तिवे सति सकलगोवृत्चित्वं गोत्वत्वामित्यनुभवा- त्वं विशेषमाशङ्कयाह अन्यथेति । व्यक्त प्रकारत्वेऽपि लिङ्गता. पच्छेदकलासम्भवादाह गवेतति । गोत्वत्वस्यात्रामवेशान्नात्मा- अयाभत्र च यथासम्भवं गवतरासमवेतत्वादिकमेवोपादेयं का- पदमनुगतधर्मपरमिति भावः । विशेषमिति। गोत्वमिति ज्ञानादक- मित्यर्थः। मूलेऽनुपयोगादिति । सम्बन्धितावच्छेदकरूपेण एफसम्य- धिज्ञानस्थापरसम्बन्धिस्मारकत्वात् न्यायमते व्याप्त हेतुतावच्छेद. गर्भयाच्चेति । दीधितावसम्भवादिति । इदं च व्याप्यावमिव त. दवच्छेदकत्वमपि वृत्तिनियामकेनैव सम्बन्धेनेति प्राचां मतेन, तेना- धेयताविशेषेण गधादिव्यतस्तादात्म्येन गोत्वादिव्यक्तरेव घा गो. स्यादिनिष्ठव्याप्तेरयच्छेदफत्यसम्भवेपि न क्षतिः। ननु सफलगोवृति- स्पं गोत्यव्यापफत्वमेव धक्तव्यमन्यस्य दुर्वचत्वात् तत्र च गोस्य- स्वेन गोत्यपवेशादारमाश्रय इत्यत आह गोत्वस्येति । तथा च गोनि- छात्यन्तामायाप्रतियोगित्यादिकमेय तथा घाच्यं तत्र गोत्वस्य स्खक- प्रतः प्रवेशासोक्तदोष इति भावः । मनु सास्नाचान् गोत्यादित्यादी गोस्वत्वघटफस्य सफलगोवृत्तित्वादेर्वैयर्यान्न ताप्येण हेतुत्वं स. म्मपतीत्यत आह मय चेति । यथासम्भामति । सास्नायाः साध्य. त्वं गवेतरासमवेतमा जातिवादी साध्ये तादात्म्येन सफलगोस- मतमानं हेतुः कार्यमतो न वैयध्यम् । मलोतविशिष्टं गोपदशश्य- तापच्छेदफत्वे साध्ये तादात्म्यसम्बन्धेन हेत्यभिप्रायेणा अन्यथा ग. येतरासमवेतगोम्पादौ सफलगोसमयतद्रव्यत्वादी व व्यभिचारा. परिति भाव । ननु गयेतरासमयतस्य वाच्यत्पादे सास्नाशून्यपि ·७२४ जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये छ । न चैवमनवस्था, तदितरावृत्तिले सति तदृत्ति- त्वस्यानुभवेनापलाासम्भवात् ॥ लादी व्यभिचाग्वारणाप समायेन सम्बन्धन हेतुत्वस्यावश्यवा- स्यत्वनाभावादिनाधारण्येऽप्यदोपात व्यतिरकेऽपि रूपान्तरेण स. म्वन्यान्तरेण च गोलाभावस्थापि व्यभिचारितया गवतरासम- पेतस्य तत्वेन समवायसम्बन्धनाभावस्यैव गमकत्वात ॥ मत्त्वात् व्यभिचारेण तावन्मात्रस्य ने हेतु सम्भवतीत्यत आध कालादायिनि । अवश्यामिति । अन्यथा विशिष्टस्यापि कालियाविशे- पणतासम्बन्धेन कालादी सत्वात् तदुणदानेपि व्यभिचारतादव- स्यादिति भावः । गोत्वेन सास्नादिसाधने सफलगोसमवेतत्वांश. स्य वैयपि गोस्वाभावेन सास्नादिव्यतिरेकसाधने हेतुभूनामा. घप्रतियोगिकाटौ तवश्यं निवेश्यमन्यथा गवेतरासमवेतत्य याच्य- त्यादेः सर्वत्र सत्वाद्चतरासमवेतत्वार्याच्छन्नामावस्याप्रसिद्धरिति मनं निरस्यति व्यनिरकंपीति । पान्तरम् उभयत्वादिसम्बन्धान्तरं संयोगादि । यद्वा ननु व्यनिरकव्याप्तगमफत्वपक्षे वन्हिमान नीलधू. मादित्यादौ नीलत्वादेरिव मास्नावान् गोत्यादित्यत्रापि सफलगी. समवेतत्वस्य न धैय्ययमखण्डाभावघटकरवादत आह व्यनिरक- पीति । व्यभिचारित्यं साध्याभाचाव्यापकत्वम् । गमकत्वादिति । तथा च संमयायन गोत्याभावस्य प्रतियोगितायच्छदकं गवंतरास. मवेतत्पमात्रमित्यखण्डाभावघटकत्यमपि तस्य नेति भावः । अयमा- लोक इत्यादिमृलमपि पूधंधासाध्यसम्बन्धितापच्छेकरूपवत्वव्याप्ति- मभिप्रेत्य, धूमत्यादिसन्देहदायां तद्घटितस्य व्यापकसामानाधि. करण्यस्य निश्चयासम्भवाति ध्येयम् ॥ इति परामर्शपूर्वपक्षः।

·परामर्शः। अत्रोच्यते । अयमालोको धूमो वा उभयथापिव- हिव्याप्य इति ज्ञानं ततोऽनुमितिः । न च धूमवेना- लोकत्वेन वा तत्र निश्चयः । अथ तदन्यान्यत्वमेव तत्र लिङ्गम् । न च तदज्ञानदशायामनुमितिदर्शनात न त. थेति वाच्यम् । धूमालोकान्यान्यत्वज्ञानं विना तथापि तत्र व्याप्यत्वानिश्चयेन तदर्थ तद्वोधावश्यकत्वादिनि चेन्न । न हि धूमालोकान्यान्यत्वं धूमान्यान्यत्वं वा लिङ्ग लिङ्गतावच्छेदकम् । तथा च न व्यभिचारः। न तथा न तेन व्यभिचारबारणम् न हीति । गान्यान्यत्वमिति दृष्टान्ता- अथ परामर्शसिद्धान्तः। धमालोकान्यतरत्वस्य पन्हिव्यभिचारित्यादत माह लि- अतावच्छेकामिति । अग्रेतनतथाशब्देन व्यभिचारवारणं पर- मशयितुं पूरयति तथा च म व्यभिचार इति । व्याप्य. सायच्छेदकमकारकनिश्चयस्थानमिती न व्यभिचार इत्यर्थः । भा. लोकरयायनयंन्जिलिङ्गकानुमिति प्रत्येघ धमत्याधवच्छेदेन व्या. सिनियः फारगमित्याशनेटम् । धूमत्वाद्ययंउिन्नलिङ्गकानुमि. तिं प्रत्यय तयच्छेदेन ध्याप्तिनिश्शयस्य हेतुत्वे प्रयत्नानुमिते. रतयारशेन व्यभिचारशङ्काया भक्ष्यसम्भवात् । विशेषसामग्रीसहित हाया एय सामान्यसामप्रशाः कार्यजनस्त्वनियमस्यय घा प्रहने व्य. भिचारो पोष्यः । अन्यतरस्यम्पाशानदशायामनुमित्युत्पादन तथ ·- जागीश्याः अनुमानग्रन्थे व्याप्यतावच्छेदकं गौरवात् व्यभिचारावारकविशेषणय- चाच । किन्तु धूमत्वादिकम्, तच तत्र सन्दिग्धमेव । ननु तदन्यान्याहव्याप्यमेव व्यभिचाराभावेन व्याप्ति- विरहसाधनस्य बाधितत्वात, पुरुषस्तु तत्र नीलधूमव- वादित्यनेवाऽधिकेन निगृह्यते न तु व्याप्यत्वासिद्धयेति चेन्न । तदन्यान्यत् धूमालोकस्वरूपमेव तच व्याप्यमिति सत्यम् । न च वस्तुगत्या व्याप्यज्ञानाद्नुमितिः, अति- प्रसङ्गात, किन्तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानात् । न र्थम् । न चैकधर्मस्यावच्छेदकत्वांपेक्षया धर्मट्रयस्प तत्त्व एव गौ- रवमिति वाच्यम् । तादृशैकधर्मघटकानेकभेदादिघटकतया धर्मद्वय- स्यैव प्रथमोपस्थितत्वेन चायछेदकलौचियात् । अन्यथा वया- दीनामपि व्याप्यतया तावदन्यतमत्त्वस्यैवावच्छेदकत्वं स्यात् । व्याप्तयनवच्छेदकत्ये धमत्वमप्यवच्छेदकं न स्यात्तदशानेप्यालोका- विना वधनुमानादनो व्याचऐन तेगेति । धूमत्वादिसन्देहदशो- त्पन्नानुमिती व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य व्यभिचारधारणं नेत्यर्थः । अनुक्तोपालम्भं परिहरति दृष्टान्तामिति । तथा च भूले घाशद इवार्थ इति भावः । तदसः शङ्कते न चेतियथाश्रुते गुरुणां धूमत्वस्यानवच्छेदकत्वे तदवच्छेदेन व्याप्तिज्ञानदशायामनुमित्यप. लापापत्तरिति ध्येयम् । एफधर्म: धूमालोकान्यारत्वरूपः । धर्मद्वयं धूमत्यालोकत्वरूपम् । तत्त्वे व्याप्यतावच्छेदकत्ये । घटकतयति । तथा च धर्मद्वयत्यावच्छेदककोटिप्रवेशावश्यफत्वे तन्माष पवाव- ·परामर्शः। च तदन्यान्यवं वहिव्याप्यतावच्छेदकमित्युक्तम् । न चैवं तदन्यान्यत्वाइहिव्याप्यत्वमपि तत्र नानुमेयं व्य. विशेषणत्वादिति वाच्यम् । प्रत्यक्षं हि तदन्यान्यत्व विशेषदर्शनाद्वयाप्यत्वज्ञानं जनयति विशेषणज्ञानविशे. पणविशेष्यसम्बन्धविशेषणविशेष्येन्द्रियसन्निकर्पतदसंस- ग्रहविशेषदर्शनानां सत्त्वेन वहिव्याप्यत्वप्रत्यक्षसत्त्वा- त् । न चैवं न प्रत्यक्षेऽपि तदन्यान्यत्वज्ञानं सहकारी- ति वाच्यम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुरोरपि तस्य वि. शेपदर्शनत्वेन प्रत्यक्षसहकारित्वात् । तस्मात्तदन्यान्य- अन्वयेति । विशेषदर्शनं हि विपरीतज्ञानविरोधिया मसक्ष उपयु- ज्यते तत्वञ्चान्यतरत्वदर्शनस्यापि व्यावर्तकधर्मदर्शनवेनाक्षतम् । --- च्छेदकत्वं फलप्यते लाघवादिनि भावः । अन्यथा अनुगतेफधर्मप्सत्व पच लघुनानाधर्मस्थानवच्छेदकत्वे । स्यादिति । तथा चघूमालो. कान्यतरत्वमुपादाय व्यभिचारणं न्याहन्यतेति भाषः। व्याप्ययत्ता- निश्चयस्यैव विशेषदर्शनत्याद्वन्हिव्याप्तिव्याप्यत्वेनान्यतरत्वदर्शन. स्योपयोगित्यमसम्भवि ध्यर्थविशंपणत्यादन्यतरत्वे थन्हिव्यासिन्या- ध्यत्वामहादत आह विशेषदर्शनं हीति । स्थमते फारणायामावादु. तमुपयुज्यत इतित्तत्वम् विपरीतज्ञानविरोधित्वम् । व्यायतति । यद्धमायच्छेदेन यदसंसर्गासहस्तवर्मयतानिवयस्यापि व्यावर्तफप- मंदर्शनत्यस्य परैः स्वीकृताचात् । अन्योन्धनम्यापच्छेदन सौरभा. संसर्गाप्रहदशोरपन्नस्येदमिन्धनमितिज्ञानस्य सत्यपि इदं सुरमि में घेति सन्देहप्रसङ्गात् । अनुमितो तु ध्यायसंसर्गाग्रहस्य हेतुत्ये द.

·जागदीश्याः अनुमागाये स्वज्ञानं सत्र व्याप्यताज्ञानोपक्षीणं न तु साक्षादनमिति- हेतुरिति । किश्च वहिव्याप्यवानयमितिशाब्दज्ञाने व्या. प्यत्वज्ञानं कारणमित्यन्यत्रापि तथा । अथ वहिव्याप्य- त्वमपि वहिव्याप्यतावच्छेदकम, तथा हि, वद्विनिरू- पिता धूमादिप्रत्येकवृचिरेव व्याप्तिाप्तित्वेन सकलधू- अत्र च तदन्यान्यस्वस्यातिरिक्तत्वे धूमत्वत्वादेस्तदत्तित्वात् धू. मखादिरूपत्वेऽपि च धूमत्यत्वादेरभवेशाल्लिङ्गत्वेऽपि न वपर्य- मिसपि द्रष्टव्यम् । एवञ्चान्यतस्त्वस्य व्याप्सनबच्छेदकले स्थिते सदवच्छेदेन तद्ग्रहोपगमे तवाप्यन्पयाख्यातिस्वीकारप्रसाअस्तु वा गुरुरपि धर्मोऽवच्छेदकस्तथापि शुद्धव्याप्तिप्रकारकज्ञानस्थले व्यभिचारान्न तस्य हेतुलमिसाह किभेति । वहीत्यादि । पा. व्यत्यावच्छेदेन वन्दिव्याप्यत्यासमगमददशायां द्रव्यत्ययजलमि- तिज्ञानात् जलं चन्हिमादित्यन्यथास्यात्यापत्तरिति भावजयाय घ. हिव्याप्यो धमालोकान्यतरत्वात इत्यनुमाने व्यर्थविशेषणस्याभाग- दन्यतरत्वस्य विशेषदर्शनविषयोपयोगित्यानुधायनं मोलमनुचित- तमतत्तदपि समुधिनोति अप्रेति । अतिरिक्तत्व धूमन्यातिरिकारये। तदयत्तित्वादिति । तदन्यान्यत्वावृतियादित्यर्थः । तथा च भिन्नध. मत्वान्न धैपथ्यमाधुमत्यादिरूपत्येपीत्यापकानाम्यायाम् | आलोके धूमे चानुगतप्रत्ययानुराधन धूमालोकान्यतरत्यस्यातिरिनास्येय युक्तत्वात् । अन्यथाऽतिरिकामावमात्रासिद्धिनमा त इनि ध्येयम् । अन्यतरत्वस्य व्याप्त्यनवच्छेदकत्येपि तदयचंदेन व्याप्तिबहादन- मिती याधकामावः इत्यत आह एवं चति । गुद्धोति । माध्यपदन्या. पृत्तिवपस्य साध्य सम्बन्धिनायच्छेदकरुपयत्वस्य या धूमस्याय- शटितव्याप्यत्वस्य शानस्यले इत्यर्थः । व्यभिचारादिति । पूर्वपरशा.

·परामर्शः। मादिवृत्तिव्याप्त्यवच्छेदिका आश्रयभेदेनावच्छेदकभेदेन च व्याप्तिभेदादिति चेन्न । सकलधुमादिवृत्तिव्याप्तौ मा- नाभावात् । यत बहिव्याप्यस्तत्र वह्निरिति व्याप्तिबुद्धौ शाब्दव्याप्यत्वबुद्धौ च प्रत्येकवृत्तिव्याप्त्याश्रयत्वस्यैव विषयत्वात् प्रत्येकवृत्तिव्याप्तिज्ञानं विना तदोधाभावा- याप्यनवच्छेदकत्वादिति भावः । मानाभावादिति । वस्तुतो वि. शंपव्याप्सवच्छिन्ना महाव्याप्तिरतिरिच्यताम् किं तेन, न हि व- स्तुतो क्याप्सरच्छेदकपकारकं पक्षधर्माताज्ञानं हेतुरतिमसमाद परन्तु यदवच्छेदेन व्याप्तियते तत्तकारकम् । न च तदानीं च्याप्सरच्छदेन व्यासिहते, न च तदग्रहेऽनुमितिरपलपनीया, मानाभावात् कल्पयत्वाविशेपे लघुरूपाचच्छिन्नस्यैव नियतपूर्वव- ---- स्येयम् । तस्य व्याध्यतावच्छेदकप्रकारकशानस्य । ननु शाब्दस्यले व्याप्यत्यापच्छेदेन व्याप्तिमहादेवानुमितिरिति प्राक् पररुतमतो न ध्यभिचार इत्यत आह व्याप्तेरिति । तथा चाभेदेनेवायच्छेधावच्छे- कमावविरहावयाप्त्यवच्छेदेन व्याप्तिमहस्तीफारे परपामन्यथा- ख्यातिप्रसङ्ग इति भावः । ननु चन्हिमदन्यावृत्तित्वावच्छिन्नव्याप- कीभूतन्हिसामानाधिफरण्यरूपाया एच महाव्या मर्यसिदत्या- ग्मानाभाषादित्यसङ्गतमत आइ घस्तुन इति। पन्हिमदन्यात्तित्व रूपविशेषव्याप्त्यच्छिन्ना पन्हमंहाव्याप्तिधूमादिप्रत्येकघटितव्या- मितोऽतिरिच्यतामित्यर्थः । अतिप्रसङ्गात् धूमवान् पर्वत इत्याफार- फशानमात्रादप्यनुमितिप्रसङ्गात् । तत्प्रफारफमिति । पक्षधर्मताशाने 'तुरिति पूर्धेणान्ययः । तदानी शाब्दपरामर्शदशायाम् । तदद्महे क्याप्स्यपध्देन व्याप्यत्वामहे । कल्प्यत्येतिः मम अतीन्द्रियादिसले ·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये नितायाः कल्पयितुं युक्तवाद । एतेन व्यामिग्रहविषयधर्मिमात्र- त्तिधर्मप्रकारकं पक्षधर्मताज्ञानं हेतुरिसपास्तम् । सामान्यलक्षणान• ङ्गीकारे धूपत्वादेरपि तथावायोगात् वन्हिव्याप्यं सर्व प्रमेयं धू- मवान् पर्वन इति ज्ञानादप्यनुमितिमसङ्गाच । व्याप्तिममानाधिक- रणवेन तादृशधर्मभानोक्तौ च सा धूमव्यक्तिर्वन्हिव्याप्यति ज्ञा. विशिज्ञानस्येव नवापि शाब्दपरामर्शस्थले व्याप्यतावच्छेदकप्रका- रकज्ञानस्य फल्ल्यत्वेऽवच्छेदकलाघवमाहत्य व्याप्तिप्रकारकनिश्चय. स्वनैव हेतुत्यस्य युक्तत्वादित्यर्यः शाब्दपरामर्शसंप्राहक प्रकारान्त. रमाशय निराच न चेति । एतेनेत्यपिक चित्पाठः । स च न स. म्दर्भशुद्धः। धूमो पन्हिव्याप्यवदित्याफारकव्याप्तिप्रहस्य विशेष्यपृ. त्तित्वं द्रव्यत्वादेरपीति तत्प्रकारकपक्षधर्मताहानादनुमितेर्वारणाय मानपदम् । न च विशिष्एसत्त्वं द्रव्यन्यव्याप्यं सत्त्ववश्व द्रव्यमित्या. दिशानादनुमित्यापत्तिः । विशिष्टसत्वे साध्यवदन्यावृत्तिरवरूपायों ग्यारसत्त्वे परमते तत्र व्याप्तिग्रहविशेष्यावस्यैवासम्भवात् । त. शास्वायोगादिति । व्याप्तिप्रहविशेष्यमात्रवृत्तित्वायोगादित्यर्थः । सामान्यलक्षणापिरहणासनिकृष्टधमादेः प्रत्यक्षासम्भवात् । तथा च पहिच्याप्यो धूमो धूमवांध पर्वत इत्यादिप्रत्यक्षस्थलीयामुमिती यभिचारः । दूषणान्तरमाह पनिहव्याप्यमिति । यद्वा ननु मामान्य- लक्षणावादिनां नैयायिकानामुक्तरूपण हेतुत्वं सम्भवत्यत आह घ. हिव्याप्यमित्यादि । धन्हिव्याप्यत्वनालोकस्य भाने धमत्वस्य ध्या- प्तिग्रहविशेष्यत्तित्यमेव न सम्भवतीत्यतः सर्वमित्युक्तम् । पन्हि- ज्याप्यसर्वयोः परस्परमुद्देश्यविधेयभाथे घाध इत्यता पन्हिव्याप्ये सर्वस्मिन् धर्मान्तरं विदधाति प्रमेयमिति । ध्यानीति । व्याप्तिग्रह. धर्मितापच्छेदधिधया तादृशधर्मस्य भानोक्तायित्ययः । तेन धमो घन्हिव्याप्य इत्यादिशाने हयाप्तिममानाधिकरणत्यस्याप्रकारत्येपि न क्षतिः । धुमस्यायच्छेदेन व्यामिमहे तत्रानुमितापिष्टापत्तिरम- म्तदभषच्छनकत्वमूचनायो सा धमभ्यक्तिरिति । पक्षा. तिधूमम्पक्तिरित्यर्थः । उक्तज्ञानादिति । यम्हित्याप्यं संयम.

·বামী। नसेहितादुक्तंज्ञानात्तत्मसङ्गो वन्हिष्याप्यवानिति शान्दज्ञानासंग्र- । अत एव व्याप्यत्वभानांशे प्रकारतया यस्तादृशो धर्मों भा. सते तत्मकारकं पक्षधर्मताज्ञानं हेतुः, पन्हिव्याप्यवानिसव च . हिव्याप्यत्वमेव तथा धूमवानियादौ च धूमत्वादिकम, धूपसमा- नाधिकरणेसादिव्याप्तिज्ञाने तस्यापि मकारकत्वादिति परास्तम् । धूमसमानाधिकरणवन्हिव्याप्यं सर्वं ममेयं धूमवानयं प्रमेयत्व- व्याप्यं सर्वमभिधेयं समानाधिकरणवांश्चायमिसादिज्ञानादप्यनु- मिसापत्तिः । न च धूमत्वादेरतिरिक्ततित्वग्रहे स एव प्रतिब- मेयमित्यायुक्तमानादनुमिनिमसङ्ग इत्यर्थः । ननु व्याप्तयनतिरिक त्तित्येन ताहशधर्मस्य भानं घाच्यं तथा च सा घुमव्यक्तिर्वन्हिव्या. येत्यत्र घूमत्वस्य तदनवगाहनानातिप्रसङ्ग इत्यत आह वन्हित्या. ज्यवानिति । तेन ध्याप्तिसामानाधिकरण्यादेः कुत्राप्यविषयीफरणा- दिति भावः अत एव वक्ष्यमाणदोषादेवा परास्तमित्यग्रेतनेनान्वयः। च्याप्यत्वभानांश इति। व्यभिचारधीविरोधितावच्छेदकाकारितान्त- भूतप्रकारताशालीत्यर्थः । तेन व्यापकसामानाधिकरण्यसाध्ययद- न्यावृत्तित्वरूपद्वयोरेव व्याप्तयोः प्रवेशानानिमग्रन्थासङ्गतिरिति ध्येयम् । तादृशः व्याप्तिग्रहविशेष्यमात्रवृत्तिा तेन वन्हिव्याप्यो धूमो पन्हिसमानाधिकरणयांश्च पर्वत इत्यादिबुद्धय॒दासः । तथा निरु- कधर्मः । तस्यापीति । धूमस्यादेरपीत्यर्थः । धूमेत्यादि । व्याप्यत्व. भानांशे धूमत्वस्य प्रकारतासम्पत्यथै धूमसमानाधिकरणवन्हित्वन साध्यत्वानुसरणम् । व्याप्तिस्त्वत्र साध्यवदन्यात्तित्वकय प्रविष्टा घूमन्यापक्यान्हिसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तेः प्रवेशेऽनुमिताविष्टा पत्तिः । अत एव व्यापफसामानाधिकरण्यरूपव्याप्ति निवेश्यापि दोपमाह प्रमेयत्वव्याप्यमित्यादि । समानाधिकरणत्वं न घन्हिन्या- प्तिग्रहविशेष्यमावत्ति इापतो पन्हियाप्पं सर्वमित्यपहाय- प्रमे- यत्यव्याप्यमित्युक्तम् । इत्यादीत्यादिपदावृत्तिमांश्चायं घन्दिव्याप्यं सर्व प्रमेयं धन्हिमांधायमित्यादरुपमहः। मतिरिक्तवृत्तित्वति । व्या.

·७२२ जागदीश्याः अनुमानप्रन्थे धकस्तग्रहे स्वनुमिताविष्टापचिरिति वाच्यम् । एवंविधेष्टाप- स्यैव मर्वत्र प्रतीकारे विशेषणानुसरणवैययात् व्यभिचाराग्रह- पक्षधमताज्ञानयोरेव हेतुत्यस्य सुवचत्वाद। किश्च पुरुपान्तरस्य त. सपैव वा कालान्तरे वर्तमानं व्याप्तिग्रहमादायातिप्रसङ्गस्य भङ्गाप स्वतमानकालीनस्वरमानाधिकरणव्याप्तिग्रहविपयधर्मिमावत्तिय. मप्रकारकं पक्षधर्मताज्ञानं वाच्यं तथा च स्वत्वस्याननुगतत्वात्का. रणनावच्छेदकस्य तत्तद्रयक्तिमात्रपर्यवप्तायित्वे मियो व्यभिचारः तत्पक्षधर्मनाज्ञानत्वेनैव हेतुत्वसम्भवेऽधिकरपर्यश्च । एतेन गृ- ह्यमाणन्याप्त्यवच्छेदकनाकेसायुपदर्शिनमकारद्वयमपि प्रत्युक्तं वे- दितव्यम् । एवं यद्धर्मावच्छेदेन व्यामिज्ञानं तद्धर्मप्रकारकं पक्षध- सधभावववृत्तिवेत्यर्थः। विशेषणं व्याप्तिग्रहविशेष्यमाषवृत्तीत्यादि- कम । ननु विशेप्यतावच्छेदकविधया क्याप्यत्वभानाशे प्रकारामतो यस्तादृशधर्मस्तत्प्रकारकमेव पक्षधर्मनाशानं हेतुर्वाच्यम् उक्तस्थल. ये च धूमत्यादिकं व्याप्तिघटकमपि न विशेष्यतावच्छेदफविधयैध प्रकारीभूतमतो नातिप्रसङ्ग इत्यत आह फि चति । अतिप्रसङ्ग- भङ्गति । पक्षधर्मताशानमाअदशायामनुगिनेवारणायेत्यर्थः । स्वस- मानाधिकरणेत्यादौ स्वपदं तत्तत्पक्षधर्मत्ताज्ञानपरम् । तत्पक्षफत. साध्यकानुमितित्त्वावच्छिन्नं प्रति हेतुन्वे मिथो व्यभिचारः, तत्तद- नुमिति प्रति हेतुत्ये पुनराह तत्तदिति । अधिकं च्यातिप्रहविशेष्य- मात्रवृत्तिधर्मप्रकारकत्वादिकम् । एतेनेति । उक्तयुक्तया स्वसमान- कालीनत्यादिप्रवेशाद्ननुगतत्येनेत्यर्थः । निरस्तमित्यप्रिमेणान्वयः। प्रकारद्वयमिति । पक्षधर्मतामहमकारीभूतधर्मावच्छिन्नविशेष्यताफ- व्याप्तिझानमादाय द्वित्वमवस्नेयम् । प्रत्युक्तमिति । अनापि स्पसमा- नफालीनत्वादेरवश्यं प्रवेशनीयतया अनतुगतत्वादिति भावः । ननु, तद्धमायरिछशविशेष्यकव्याप्तिज्ञानविशिष्टतधर्मावच्छिपप्रकारकप. अधमंताज्ञानत्वेनेव हेतुत्व पाध्य वैशिष्य चार एफफालापच्छेदेने- ·परामर्शः। હ૨૨ मताशानं हेतुरिसपि परास्तम् । तद्धर्मविश्रान्तमूर्तिकत्वेनाप्पननु- गतत्वाच । यत्रेच्छा तत्साधनताज्ञानस्येच्छाहेतुत्वेऽपि समानमिति चेद । ससम्, मतिवक्ष्यते हि तव लघुगुरुरूपाभ्यां युगपदुपस्थि- कात्मवृत्तित्वमतो नातिप्रसङ्गो न धानिनुगम इत्यत माह तदति । यत्त्वतत्वयारित्यादिः । तथा च तव हेतुतावच्छेदकीधूतं धमत्यादि- फमन्तभाव्यानन्तकार्यकारणमायकल्पने गौरवमस्माकं तु तत्त- साध्यव्यभिचारधीविरोधिताधच्छेदकभितप्रकारित्वावच्छिन्नतत्प- মনালিষনখানকষ নৱহালিযৗবনবনাঞ্চালু- मितिसामान्य प्रति हेतुत्वमित्याशयः । नम्वेवं कालान्तही- पुरुपान्तरीयफलेच्छाविपयतामादायातिप्रसङ्गादुपायेच्छा प्रति इष्टसाधनताज्ञानत्वेन हेतुत्वं तवापि दुर्घटमित्याशयेन श- इन्ते यति । प्रतिवक्ष्यत इति । फलेच्छायाः फल- साधनताशानस्य च द्वयोरेव सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्योपाये। छां प्रति हेतुत्वं न विच्छाविषयफलसाधनताज्ञानत्वेन हेतुत्वं येना- तिप्रसः स्यादिति भावः । इदमन्नायधेयम् । भोजनेच्छा- सामान्य प्रति न तृप्तीच्छात्येन हेतुत्वं दुःसनिवृत्तीच्छया जनितायां व्यभिचारात फिन्तु तृप्तीच्छाविशिष्टतृप्तिसाधनतामानोत्तरभोजने- छादिक प्रत्येष तृप्तीच्छात्वेन मोजनधर्मितृप्तिसाधतासानत्येन घयोतुत्वं सुखादरिच्छाया अपि घिजातीयमाप्रारम्भफायस्य मिश्रायुक्तस्य प्रामाणिकत्व ताहशभोजनेच्छा प्रति तृप्तीच्छाविशि- तृप्तिसाधनताशानत्यनेय हेतुत्वं पाव्यम् । के चित्तु भोजनधर्मि- कतृप्तिसाधननादिधीजन्यभोजनेच्छ घपच्छिन्नं प्रत्येय तृप्तीच्छा- स्वेन हेतुत्वम् । न च तृप्तिसाधनताधीजन्यतावच्छेदकधर्मस्याप- रिचपातृप्तीच्छाजन्यभोजनेच्छात्वस्य तयारये चान्योन्याश्रय इति पाध्यम । भोजनत्वप्रकारपतत्तदिच्छां प्रति वृतिसाधनरयावगाहि- तत्तज्ञानत्वेन विशेषतो हेतुत्यं गृहीरया पचात्तजन्यतासम्पन्न तृप्तिसाधनताशानविशिष्टस्य भोजनेच्छात्पत्य तृतीच्याजन्यतावच्छे. दफस्यात् । तचजन्यव्यतीतामननुगमेपिसम्पन्धषिधया तासांप्रये- ·७२४ जागदीश्या. अनुमानग्रन्धे त् । अपि च यत धूमत्वव्याप्त्यो’शिष्ट्यं प्रथममेव प्र- त्यक्षेण युगपत्पक्षधर्मे भासते तत्र लाघवात् व्याप्यत्व- तो लघुरूपावच्छेदेनैव कारणत्वं कल्पयते लापवाव नियमादरेक- तररूपाचच्छेदेनाप्यक्लृप्तत्वात् इसाशयवानाह अपि चेति । ननु स्वममानाधिकरणाभावेसादिव्याप्ती स्वपदार्थस्यैकस्याभावेन धूमादिकमेव विशिष्य उपादेयं तत्र च धूमसमानाधिकरणाभावम- तियोगितानवच्छेदकवन्हित्वावच्छिन्नवान्हसमानाधिकरणन्धनवान- यमिति ज्ञानादप्यनुमितिमसनेन तादृशवन्हिसमानाधिकरणधूमत्वं -- शे क्षयभावात् । स्वरूपसम्बन्धेन हेतुहेतुमद्भायस्थले सम्पन्धाननु- गमस्य संबैरव स्वीकारादिति । यत्तु फलसाधनताया अपि उपाये. ज्छाविषयत्वाद्भोजनधर्मिकतृप्तिसाधनताशानत्वेन एप्तिसाधनताप्र. कारतानिरूपितभोजनस्वायच्छिन्नोद्देश्यताकेच्छात्वेग हेतुहेतुमभावं गृहीत्वा पश्चात्तृप्तिसाधनताधीजन्यभोजनस्वावच्छिनं प्रति तृप्ती- च्छात्वेन हेतुत्वं ग्राहमिति । तत्तुच्छम् । उपायेच्छायाः फलसाघ- नताविषयकत्वे मानाभावात् । तृप्तिसाधनं भोजनं जायतामित्याका- रफेच्छानुभवस्य सन्दिग्धत्वात् । अत एवंच्छायाः स्वजनकक्षानयाव. प्रकारप्रकारवत्त्वनियमस्योपायेच्छायामिष्टसाधनत्याप्रकारतया व्य. भिचारः शब्दालोफे मित्रैरप्युक्तः । न च प्रकारान्तरेण अन्यत्वस्य दुर्वचत्वातृप्तयादीष्टसाधनताशानजन्यतावच्छेदकत्तयेवोपायेच्छायां तृप्तयादीष्टसाधनताविषयकत्वसिद्धिः । विनिगमनाविरहेण फ्ल- मतत्तदनन्तपदायविषयकवस्याप्यवच्छेदकत्वापत्तेरिएसाधनत्वापे- झया लघुनः कस्य चिद्धर्मान्तरस्यैव जन्यतावच्छेदकतया फल्पयि- तुमुचितत्वाच्चेति दिक् । नियमादेरित्यादिपदादन्यथासिद्धत्यसर प्रहः। तादृशेति । धमन्यापफेत्यर्थः । हेतुत्वं युक्तमिति शेषः । उप- ·परामर्शः। ध्यातिस्तरमकारकमेव च पक्षधर्मताज्ञानमननुगममपि हेतुरिति व. क्तव्यम, तथा च यद्धमीवशिष्टसमानाधिकरणाभावीतयोगिता. नवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदके गृह्यते तत्तकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वे. नैव हेतुत्वम् । अयं वन्हिव्याप्यवान् धूमो वन्हिव्याप्योऽयं धूम- - वान वन्दि—मव्यापकोऽयं धूमनानिसादिसकलवित्तिव्यापकत्वा- द । न तूपदर्शितव्याप्तिप्रकारकज्ञानवेन, अव्यापकत्वावाकिया- न्यथाख्यातिवादिभिधूमादिसमानाधिकरणासन्ताभावाप्रतियोगि- गगनसमानाधिकरणधूमादिमानयमिति ज्ञानादनुमिसङ्गीकारादख- ण्डव्याप्तेश्वामसिद्धतया प्रकारकत्वासम्भवात् साध्ये साधन- व्यापकत्वग्राहकमधिकरणादौ च साम्पीयत्वाधवगाहि पक्षेचता- दृशसाधनवत्त्वावगाहि यशानं तस्वेन कारणत्वं वाच्यम्, तथा च लाघवात्तादृशव्यापकत्वपक्षधर्मवावगाहितयोरेव कारणतावच्छेदक- दर्शितेति । धुमव्यापफयन्हिसमानाधिकरणधुमत्यादिकपणेत्यर्थः । अव्यापकत्वादिति । धमव्यापको पन्हि मघांधायमित्यादिज्ञानाच्या. पफरयादित्यर्थः । अखण्डव्याप्तेरिति । इदमुपलक्षणम् । धूमलिङ्गक- धन्धाधनुमितिस्थलेऽखण्डव्याप्तिसत्त्येपि तदविषयमाद्वाम्हित्वधूम- त्यादिरूपेण गुमायापादिविषयकपरामर्शदनुमित्युत्पादेनापि ख. ण्डशो निरुक्तिः कर्तव्येति ध्येयम् । साधनव्यापकत्वग्राहकमिति । व्यापफरवावगाहीत्यर्थः । अधिकरणादावित्यादिपदेन साधनस्य सा• भ्यीयत्वादीत्यादिपदेन चाधिकरणवृत्तित्यस्य सःलाधयादि- ति । साध्यसामानाधिफरण्यविषयत्वाप्रवेशे लाधयादित्यर्थः । इदंतु विशेष्ये विशेषणमित्यादिक्रमेणोत्पन्नपरामशादप्यनुमिनिरिति मतेन। अन्या च्यातिविशिएहेनुवैशिएपनिरूपित्तपिलमपाविषयताविशेष स कारणतावच्छेदफरये गौरवासंमवादिति ध्येयम् । तथा अत्ति. गगनादिहेतुफानुमितिस्थले गगनम्यापकाप्रसिधा तदवगाहिरयस्य कारणतावच्छेदकत्वमसम्मयीत्यत माह मवृत्तीति । खण्ड शति ।

·७२६ मागदीश्याः गनुमानग्रन्थे स्वमीत्तत्वनुरोधेन व्यापकत्वस्यापि खण्डशो निरुक्तिस्तेषां पर- मातरिच्यते, यथा च सामानाधिकरण्यज्ञानस्य हेतुलेऽपि न क्ष. तिस्तथा वक्ष्यते इति चेन्न । गृह्यमाणव्याप्यतावच्छेदकताकेसााद- प्रकारद्वयोक्तदूषणग्रस्तत्वात् वन्यसन्ताभाववदत्तिधर्मवानयमि- सादिज्ञानादप्यनुमित्युदयाच व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानविपयत्वे. तथा चाधिकरणे माघनीयत्वाद्यवगाहि अभावे साधनाधिकरण. त्तित्वावगाहीत्यादिक्रमेणैव साधनव्यापकत्वावगाहित्वं निघाच्य- मिति भावः। तेपामन्यथाख्यातिवादिनाम् । अस्माकं तु कारणया. धात्तत्रानुमितिरेव नोत्पद्यते किंतु पक्षे साध्यस्य असंसर्गाप्रहमा- अमिति भावः । ननु सामानाधिकरण्ययुद्धरहेतुत्वे साध्यासमाना. धिकरणत्वेन पक्षे हेतुमत्त्वग्रहेष्यनुमितिः स्यादत आह तथा चे. ति। वक्ष्यत इति । साध्यवत्ताबुद्धिमात्रं प्रत्येय साध्यासमानाधिक- रणधर्मवत्तानिश्चयत्वेन विरोधित्वात्तदानी साध्यस्य प्रत्यक्षपदनुमि- त्यसम्मवादिति भावः । यद्धर्मविशिष्टव्यापकत्वं साध्ये गृह्यते त. प्रकारकपक्षधर्मताशानत्वेन हेतुत्वमिति प्रथमकल्पे दूषणमाह गृहा- माणत्यादि।अतिप्रसङ्गभङ्गाय तत्कालीनत्वयत्तत्पुरुषायत्वेन व्यापक- साग्रहस्य प्रवेश्यस्वादननुगम इत्यर्थः ।माध्ये हेतुव्यापकत्यावगाहिप- क्षधर्मिकहेतुमावनिश्चयत्वेन कारणत्वमिति किश्चेत्याधुक्तद्वितीयकल्पे नोक्तदोषः सम्भवतीत्यतःफल्पद्वयसाधारण दोपमाह बन्धभावतिाप- न्धभावपदवृत्तित्वं गगनादावतिप्रसक्तमती धर्मपदं वृत्तिमदर्यफम् । ननु केवलान्वय्यनुरोधेन व्यापकमामानाधिकरण्यज्ञानस्पैच त्यन्मते अनुमितिहेतुत्वादुक्तस्यले अनुमितिसिद्धयेत्यत आह व्यभिचारेति। मन पदन्ति । वस्तुगत्या यो वन्द्यादिव्यभिचारधीविरोधिधीविषयः तत्प्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयायेन न बन्धाद्यनुमितिहतुत्वं चन्हिस. मानाधिकरणवान् पर्वत इत्यादिशागतोपि वह्याधनुमित्यापत्तेः। यादशविशिष्टविषयफत्स्येन पन्ह्यादिव्यभिचारग्रहविरोधित्वं ताप. कारफयोकी च व्यापकसामानाधिकरण्यग्रहासङ्ग्रहः। पन्हिधर्मि- ·परामर्शः। ७२७ कधूमध्यापकतानिश्चयत्यैनेय धूमधर्मिकव्यभिचारमहविरोधितया साध्यसामानाधिकरपयस्य तत्राप्रवेशात् समानाकारकशानस्यैव विरोधितया व्यापकताशानस्यापि व्यभिचारप्रहप्रतिवन्धकावास. म्भवाच । तस्माद्भूमलिङ्गकन्हिसाध्यकानुमितिस्वावच्छिन्न प्रति যমিকযুমঘাবরানিয়ানইমুহি ৰাষা- धारणपर्वतपक्षाधूलिङ्गकानुमितियांच्छिन्नं प्रति पर्वतविशेष्य- फधुमयत्तानिश्चयत्वेनापि कारणत्वान्तरं याच्यमतो चन्हिव्याप्यधूः भवान् पर्वतो चन्हिधूमव्यापको धूमवांश्च पर्यत इत्यादिसफलयित्ति- ज्य एवं पर्वतो बन्दिमानित्यनुमितिः । न चोक्तहेतुद्वयफल्पनामपेक्ष्य लाघवारपर्वतपक्षकन्हिसाध्यकधूमलिङ्गकवन्धनुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव पन्हिव्याप्यधूमयापर्यतनिश्चयत्नकारपण हेतुत्वं युकमि. नि वाच्यम् । पर्यतपक्षकत्यमलिङ्गफाववन्हिसाध्यकत्वादिप्रयस्य विशेषणविशेष्यभावभेदेन गुरुतरकार्यकारणभावपट्फपसङ्गात् । न च पन्हिधर्मिकधूमव्यापकतानिश्चयत्वघटकस्य दलद्वयस्य पर- परविशेषणविशेष्यभावापनस्य तथाविधवन्हिसाध्यफधूमलिङ्गक- स्वघटकीभूनदलयावच्छिन्नं प्रति प्रत्येकं हेतुतावच्छेदफन्यात्कार- णताचतुष्टयमचं धूमयत्तानिश्चयत्वघटकदलयस्यापि पर्वतपक्षफ- धूमलिङ्गकत्वघटकनाशदलद्वयावच्छिन्नं प्रति प्रत्येक कारणताय. च्छेदकतयापि कारणताचतुष्टयमिति मिलित्वा फार्यकारणभाषाए- फापरया तय गौरवमिति धाच्यम् । एवमनुधावने पर्यतपक्षकव- हिसाध्यकधूमलिङ्गकानुमितियघटफस्य पर्वतपक्षफरयादित्रयस्य विशेषणविशेष्यमायभेदेन पविधतया तत्प्रत्येकावन्छिनं प्रति घ. निहल्यायधूमवत्सानिश्चयत्ययटकदलद्वयस्य मियो विशेषणविशेष्य- भावापनस्य हेतुतायच्छेदकत्वसम्भवेन गुरुतरफार्यकारणभापवाद- शधापत्या तय मतप्यातिगौरवप्रस्तत्वात किं च पर्वतधर्मिफयन्हि- ज्याप्यमवत्तानिधयत्यन हेतुत्वे पगमस्य धमध्यापफत्यांश पक्षे धूमपायांश च भ्रमत्वप्रहदशायामिय हनोव्याप्ययांशे भ्रमत्वप्रहद. शायर्या पक्षे व्याप्तिविशिष्टधमयस्यांशे भ्रमत्यप्रहदशायर्या चानुमिर- स्वीकार्यतया व्याप्यत्वांशे ममत्यसानामावस्प व्याप्तिपिशिएमय. यांशे समस्यशानाभायस्य च नाहशानुमिति प्रति हेतुत्वमपि महा- गौरवप्रस्तम् । न च पर्वतधर्मिफरन्दिव्याप्त्यनयच्छिमधूममकारक- ·કર૮ जागदीश्याः यनुमानप्रन्ये नैव व्याप्तीनामनुगपात् । नन्वत्र कारणे कार्यमेव प्रमाणं तच्च कार्यकारणभावग्रहे सति स्यात् स एव तु न सम्भवति गौरव ज्ञानत्यावच्छेदेन पर्वतांशे भ्रमत्वग्रहदशायां मीमांसकैरप्यनुमिते. वारणाय ताहराभ्रमत्वज्ञानाभावस्य हेतुताया वाच्यत्वादिदं गौरवं त. न्मतेपि समानमिति वाच्यम् । तादृशम्ममत्वज्ञानस्यानुमित्यप्रतिय- न्धकत्वात् । अन्यथा पक्षधर्मताज्ञानस्य व्याप्त्यनवच्छिन्नधूमप्रकार- फत्वसन्देहदशायामप्युक्तभ्रमत्वज्ञानस्यानुमितिविरोधितापत्तेः । न चोक्तभ्रमत्वग्रहकालीनस्य पक्षधर्मताशानधर्मिकव्याप्त्यनवग्छिनधू- मप्रकारकत्वज्ञानस्यैव तथाप्यनुमितिप्रतिवन्धकतया परेषां मते:सा- म्यमिति वाच्यम् । ताशस्य ममत्यत्वावच्छेदकधर्मवत्ताग्रहस्पानु- मितिप्रतियन्धकताया नैयायिकैरप्यवश्यं स्वीकार्यत्वात् । अन्यथा पर्वतधर्मिकवन्हिव्याप्यधूमवत्ताशानत्वावच्छेदेन पर्वतांशे वन्हित्या. प्यधूमभ्रमत्वप्रहदशायां तत्तत्परामर्शधर्मिकस्य यन्हिव्याप्यधूमव- ताज्ञानत्वज्ञानस्य सत्वेप्यनुमितिप्रसङ्गादान चानुगतधमलिङ्गकत्यस्य दुर्वचयतया धूमलिङ्गकवन्हिसाध्यकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति घ. हिसाध्यकधूमव्यापकत्वानिश्चयत्वेन हेतुत्वासम्भवः तदसरपे प- रामर्शहेतुतावादिनां तत्तदनुमितिव्यक्तौ तत्तत्परामर्शव्यक्तित्वेन हेतुत्वस्य वक्तव्यतया अवच्छेदकलाघवासम्भयेन यत्रानुमितेः पूर्व विशिएपरामशों नानुभवसिद्धः तत्र शानद्वयस्यैव विशिष्य हेतुता- या दुर्वारत्वादिति । अत्रोच्यते । माभूत सर्वत्रानुमिती परामशीनु- गतरूपेण हेतुः. तथापि यस्य पुंसः पर्वते बनानुमिति लोकादिहेतु- का किं तु धूमलिङ्गिकैच तत्पुरुषीयचन्हिमाध्यकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति तत्पुरुषीयवन्हिव्याप्यधुमवत्पर्वतनिश्चयत्वेनैकरूपेण परामर्श स्य हेतुत्वं ताशस्थलमादायैव न्यायमीमांतकयोर्विचार उद्भाव नीयः । वस्तुतो धूमलिङ्गकपरामव्यवहितोत्तरत्वमनुगतं प्राग्व्य- घस्थापितमतस्तदवच्छिन्नं प्रत्येव चन्हिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयत्वेन लाघवाद्धेतुत्यमिति भावः । अत्रेत्यादि । यत्र परामों नानुमय- सिद्धः तनानुमित्यात्मकं कार्यमेव स्वकारणे परामर्शनुमानविधया ·परामर्शः। ज्ञानेन प्रतिबन्धादिसत आह कारणताग्रहति । कारणतानिर्णय विना तत्फलस्य धर्मान्तरनिर्णयस्याभावेन तद्घटितगौरवस्या- निर्णयादिसर्थः । सम्भाव्यते ताबदिदं धर्नान्तरकल्पनं बिना कारणतस्यैवाशक्यनिर्वाहतादिति चेत् । सम्भाव्यतां न तु त- सतिबन्धकम, सामान्यतः कार्यकारणभावग्रहस्य मायशो विलय- प्रसङ्गाव । तत्र तत्र क्लसनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकरूपान्तरविरहे. प्रमाणमित्यर्थः । सति स्यादिति।अन्यथा साऽनुमितिः विशिष्टज्ञानपू. घेकाऽनुमितित्वात् इत्यादेरप्रयोजकत्यसम्मयादिति मापः । स एप कार्यकारणभावग्रह एय! गौरपेतिाधर्मिफल्पनारूपेत्यादिरातत्फलस्य कारणताप्रहफलस्य । तद्घटितेति । धय॑न्तरघटितेत्यर्थः। मनु परामर्शत्वं यद्यनुमितिजनकतावच्छेदकं स्यात् क्लसपरामर्शातिरि. कवृत्ति स्पादित्येषं झमण गौरवसम्भाधनय परामर्शयन हेतुस्यमहे विरोधिन्यस्तु तस्यां धन्यंन्तरोपस्मितेरनपेक्षत्वेन सिद्ध्यसिदियां व्याघातायोगादित्याशयेन शकुन्ते सम्माव्यते तायदिदमिति । भा. पाते तायदिदं धय॑न्तरकल्पनागौरपमित्यर्थः । ननूतसम्भाषना- यामप्रयोजकत्वमत माह धम्यन्तरमिति । कारणतावच्छेदकस्यहेतु- कापतिमान कारणरवप्रहमतियन्धकं तथासति पन्दिरयं यदि पू. मजनफतापच्छेदकं स्यात्तदा फ्लमपन्यतिरिक्तपत्ति स्यादिस्यादि। सम्भावनया प्रतिबन्धात पन्हित्यादिनापि घुमादिजनकतामहो न स्यादित्याशयेन परिहरति सम्माध्यतामिति । वन सम्भाधनम् । या विजातीयघटादौ चैत्ररयादिना हेतुत्वं तत्र याल्यादिभेदेन मिन्ना चैत्रध्यक्तीनां प्रत्यक्षेण सर्वसिरवादतरपणातिरिकसम्मायनेय तन न सम्भवतीत्यत उक्त प्रायश इति । ननु पन्हित्यादौ धमादिज- नपतावच्छेदफायहेतुफापत्तिमात्रं न ताशापच्छेदकापडानपिरो- घि किं तु लाययाविमतिसन्धानयिशिष्टमेय तथेत्याशयेन शन्ते तर हतियन्हियूमादिसले पम्हित्यादिकं पिहाय धमरयापयसि भति नियतपूर्ववर्तितापच्छेदकीभूतलघुरूपान्तरामायादेष ताइप्पेण ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे ज्ञानत्वमेव कारणतावच्छेदकम् । न चैवमतिरिक्तत्रि- शिष्टजानकारणत्वे गौरवं दोषाय, सप्रमाणकलात् का- रणताग्रहदशायां फलमुखगौरवस्य सिद्ध्यसिद्धिभ्याम- दोपत्वात् । न चासन्निकृष्टे धूमे तदभावः, भवन्मता- नुमितिहेतुव्याप्तिस्मरणधूमत्यज्ञानसहितेन मनसा तदु- त्पादात् । यथा परमाणुनिरवयवद्रव्यं नित्यपरिमाणव- स्वात् आकाशवदित्यादौ प्रत्येकानुमानोपनीतातीन्द्रिय- साध्यसाधनयोराकाशवृत्तितया स्मरणे व्यभिचारराज्ञाने मनसा व्याप्त्यनुभवः । अनुमानयोः प्रत्येकतदुभयसह- णागसा गौरवमप्यास्थीयते इति चेद, इहापि तावरहस्यासकृदावे- दितत्वादिति कृतं पल्लवितेनेति । व्यभिचारनिर्णयेन कारणत्व- ग्रहाप्तम्भवं निरस्पति न चेति । अनुमानयोरिति । अनुमितक- कारणतायामुकसम्भावना न विरोधिनी तादशधर्मान्तरसत्यप्रति- सन्धानसहिताया एवं निरुक्तसम्भावनायाः प्रतियन्धफरवादिति भायः । इहापीति । गृह्यमाणव्याप्त्यवच्छेदकताकेत्यादिरूपस्य तत्त. कालादिघटिनयन प्रागेव इपितत्वादिति भावः । न चत्यादिमूलस्प गौरवाभिप्रायकन्ये न चैवमतिरिकत्यादिप्रागुनमन्धन पौनरुत्त्यमत माह व्याभचारति । लाघवादिप्रतिसन्चानशून्याया एव व्यभिचार शहरयाः कारणत्यग्रहविरोधिन्वानिणयनेत्युक्तम् । ननु प्रत्येकानु. मानयोः सहनाराप्राहकत्येपि नित्यद्रव्यत्यादिना गगनादौ नित्यप. रिमाणपत्वममाय नित्यपरिमाणवनगर्न निरवयवदन्यं विभुत्यादि ·परामर्श चाराविषयत्वेन व्याप्त्यग्राहकत्वात् । न चातीन्द्रियव्या- प्यत्वमतीन्द्रियेऽनुमेयम्, तत्रापि व्याप्तिग्राहकाभावात् । न च तदुपनयसहितस्य मनसो बहिरर्थप्रमाहेतुत्वे उप- नयस्य प्रमाणान्तरत्वम्, इन्द्रियादेः सन्निकर्षवदुपनय- स्य नियतव्यापाराभावेन प्रमायामकरणत्वात् । सहका- रिता च तदभावेऽपि भवति। बहिरिन्द्रियलिङ्गसादृश्या- दिव्यापारं विनापि चिन्तोपनीतपदार्थानां वाधकानवतारे मनसा संसर्गानुभवस्य सकलजनसिद्धत्वाताकथमन्यथा साध्यविशिष्टे साध्यान्तरानुमिया सहचारग्रहोपगमेऽपि नियमांशन- हासम्भवादिति भावःनियतव्यापारेति।एकसम्बन्धिज्ञानाधीनसम्ब- स्पनुमानमेष साप्यसाधनसहचारमाहफमत आह अनुमितेति । भ- नुमितं यदेफसाध्यं निन्यपरिमाणवत्त्वादि तद्विशिष्टे धर्मिणि सा- ज्यान्तरस्य निरवयवदम्य धादेरनुमित्यैवेत्यर्थः । पक्षतावच्छेदफीम- तहेतोः सामानाधिकरण्यस्य संसर्गमयांदया साध्ये भानप्यनुमित्युप. युक्तं सामानाधिकरण्यप्रकारं शानमसिद्धयेत्यावेदयितुमुक्तमुपग- मपीति । यस्तुनम्नधुपगमेपि प्रकृते न निर्वाह इति भावः । मुले नि. यतव्यापाराभायनेति । तथा च यहिगोचरप्रमायां नियतव्यापारध- स्वमंघमानसान्यप्रमाफरणत्वे तन्नंनतुनिरुक्कयाहगोचरप्रमोत्पादक- स्वमा तथा पूर्वोक्तापत्तायप्रयोजकत्वमत पवाह सहकारिता चे. ति। प्रथमव्याफ्यातापत्यनुसारेण दीधितो एफेति । चरमस्यास्या- मुसरणे तु नियतव्यापाराभावेनेत्यादिमुलस्य प्रत्यक्षजातीयप्रमासा- मनोधिरहनियतप्रमोत्पादकत्याभावेन ·जागदीश्या: गनुमाननग्ये कविकाव्यादिकमिति । स्थादेत त्, पक्षधर्मस्य व्याप्य- ताज्ञान नेन्द्रियेण, बह्वरसन्निकर्षे तन्नियतसामानाधिक- रण्यस्य व्याप्यत्वस्यायोग्यत्वात् । न च धूमत्वेन सक- लधूमव्याप्यतावगमात् धूमविशेषे संस्कारात् स्मरणाहो- न्ध्यन्तरस्मरणादितः कचिद्विशिष्टज्ञानोत्पत्तावपि नियतत्वेन न तस्य व्यापारत्वं पं जनयित्वैव यस्य यज्जनकलं तस्यैव तत्र तया- पारत्वादिसर्थः । वस्तुतस्तु तदुपनयव्यत्स्यादेस्तत्ममाव्यक्ति प्रति कारणत्वेऽपि न क्षतिः, प्रमाजासस्पैवात्र ममाणान्तरनिमित्त- स्थावान चात्रापि प्रमाजासम, अनुपलम्भवाधितत्वाद मानाभावा- दित्यर्थः । स चाग्रिमदीधिता व्यक्तीभविष्यति । कचिदिति । यत हेतुस्मरणोत्तरं तत्सम्यग्धिव्याप्तिपक्षधर्मनयोः स्मृत्योपनीतभाना- स्मकः परामर्शः तत्रेत्यर्थः । अनियतत्वेनेति । ईतुन्याप्तिपक्षधर्मत्या- नां समूहालम्बनस्मृत्यापि क चित्परामर्शोत्पादादिति भावः । तस्य सम्बन्ध्यन्तरस्मरणस्य । तवयापारत्वात् तद्वयापारशब्दार्थत्वात् । ननु तत्तबुद्धिव्यक्तिमुत्पाद्येय तत्तदुपनयव्यक्तः परामर्शजनकत्त्या- न नियतव्यापारवत्त्वं दुर्वारमतस्ताहशव्यापारवत्वेनैव प्रमाणान्तर- स्वमापादनीयमत आइ वस्तुनस्त्यिति । न क्षतिः न व्याप्त्युपनयस्य प्रमाणान्तरत्वापत्तिः । प्रमाजात्यस्यैवेत्येषकारेण यदसाधारण सह- कारीत्यादेः प्रतिक्षेपः । मन्त्र करणे । निमित्तत्वात् नियामफरयात् । तथा च प्रत्यक्षविजातीयप्रमायां नियतव्यापारवत्वमेव मांनसान्य प्रमाकरणत्वरूपप्रमाणान्तरत्वे न तन् न तु पहिगोचरणमायां नि. यतव्यापारवत्तामात्रमित्युक्तकमेणाप्यापत्तायप्रयोजकत्वमिति भा. पः । अप्राप्यसनिकृष्टादिलिगकानुमितिजनमानेपि प्रमावैज्ञास्य प्रत्यक्षायसिजातिमत्त्वम् । मनु पैजात्यस्य प्रामाणिकरघे तदनुपल- ·परामर्श पनीतव्याप्याभदग्रहः प्रत्यभिज्ञाने तचाविशिष्टस्येवेति वाच्यम् । एवं हि धूमवत्त्वेन वह्निमत्त्वज्ञानात् धूमव- च । उपनयस्य च विशिष्टज्ञाने विशेपणज्ञानत्वेन मसक्षे च स. शिकपविधयोपयोगितया जासव्यवस्थापकलात् । अत एववाहा- स्तरमसभिज्ञासादृश्याभावादिप्रत्यक्षाणां तत्तामतियोग्यादिषि- पयत्वमन्यथा जातिसङ्करमसङ्गात् ज्ञानद्वयकल्पने च स्यैर्यमात्र- म्भस्तृणारणिमण्यादिप्रयोज्यजातियत् भविष्यतीत्यत आह माना- भावाशेति । ननूपनपजन्यनायच्छेदकतयेर वैजायं सेरस्यनीत्यत आह उपनयस्य चति । उपनयस्य कारणताविशेषणज्ञानत. तया सम्भिकर्पतया चोभययापि घेजात्य कार्यतावच्छदकं नैति भावः । अत एव उपायस्प जात्यव्यवस्थापकत्वादेव। उपनयस्य य- हिरिन्द्रिये मानसेन सहकारित्वसूचनाय याह्याभ्यन्तरेति । उपनय. जन्यतावच्छेदफजातेश्चाक्षुपत्वमानसत्यव्याप्यतानिराफरणाय तदि- त्यपि कश्चित् । विशेग्यांशे उपनयस्यासामर्यातदंशे साक्षात्करो. मीत्यनुव्ययसायाच्च प्रत्यक्षाणामित्युक्तम् । या प्रत्पमिशा सोय घट इत्याफारा अभ्यन्तरप्रत्यमिक्षा योहमद्राक्ष सोहं स्पृशामीत्या. कारा सत्तेति प्रत्यभिज्ञायाः, प्रतियोगीति सारश्यामाययोः, प्रत्यक्ष- स्य । अन्यथेति । सयोशे लौफिफमत्यक्षे या चाक्षुषरयं तत्र नोपन. यप्रयोज्यजातियत्र च पार्शनाडुपनीतभाने ताशी जातिन तत्र चाक्षुपत्यमेकत्र च स एयायं सुरभि चन्दनमित्यादिचाक्षुपे तयोः सङ्कर इत्ययः । चाचपत्यादिव्याप्यनानापेजात्यानामुपनयजन्यता. पच्छेदकरयस्वीकारे व गौरय प्रत्यक्षावस्यैष तथात्यसम्मयादिति माननु स एयायं सुरभि चन्दनमित्यादी विशेष्यधिशेषणयो- पिभिन्नमेय ज्ञानद्वयं घाच्यमत एष तत्र तताप्युपनीतमाने चा- सुपरयादेरसत्याल तेनोपनयमयोग्यजातेः सायंमत माह झानरये- ·जागदीश:मनुमामनाये विशेष पर्वते संस्कारवशात् प्रत्यक्षेण व्याप्तिज्ञानापेक्षण वसिमझेदग्रहो वह्निमत्व(संसर्ग)ग्रहो वास्तु किमनुमानेन, पृथक् वह्निमत्त्वस्मरणं तत्र नास्ति किन्तु व्याप्त्यवच्छे- तकतयेति चेन्न । वह्निमान वेति संशयानुरोधेन स्वत- मुन्छिघेत व्यवस्थापित विशिष्टज्ञानस्य व्यवहारहेतुत्वम् । न चममाणान्तरासहकृतोपनपजन्यतावच्छेदकतया बैनाससिदिः, . तरासहकृतत्वनाजनकत्वात् सिद्धेश्च उपनयात्मकसमिकर्षरशेन मनसा प्रत्यक्षजननस्पैवोपगमात् । पृथगिति। न च धारावाहि- ति । पर्यापरफालीनयोरभेदरूपं स्थैर्य प्रत्यभित्रायाः शानपत्यपक्षे म सिध्यदित्यर्थः । तथा च तदनुरोधेन प्रत्यभिमायां घिशिरमामाघे तय साडूयमावश्यकमिति भावः । नन्ययं स एय तन्मात्रसिध. भयावादित्यायनुमानमेव लाघयादिसाहात स्थैयनियामफ.माया मयिष्यतीत्यत आह व्यवस्थापितं चेति । मभ्यधारयाताम्ययस्यापि. तमित्यर्थः । व्ययहारः इच्छाप्रवृत्यादिः । तथा च लाधयारसुरमि- चन्दवत्यादिप्रकारकेच्छादो तारमानन्धेन हेतुत्य साशचाशुपि. शिरमान एव साडून्यमायश्यकामिति भावः । प्रमाणान्तरति प्रायः क्षादिसामग्नभायायशिप्रेत्यर्य. 3 अजनमत्यादिति । लायादुपनप- रखमात्रमेय तपारवादिति मायः । मनु मयापि उपनयमावणय विजातीयमानं प्रति हेतुत्यं याच्यम् । म चैवं लोफियाप्रत्यक्षारसा. मप्रीदशायामपि तारसमानापत्तिः, प्रत्यक्षमामप्रसमावस्यापि मत्र हेतुत्वादन आह भमिश्चनि । सांगोपनीतमानस्पले प्रत्यक्षादि- सामप्रीविरहस्यासियेत्यर्थः । मामाद विकृणोति उपनयेति । पपपि सारी उपनीतमानस्य प्रत्यक्षत्ये मानामायः तरफलो. फिफसनिकजन्यत्पस्य तमामापात् । तथापि तरमफारफमस्यक्ष ·परामर्शः। नवन्हिमत्वस्मरणात् । न च विशिष्टज्ञाने स्वतन्त- विशेषणज्ञानत्वेन हेतुत्वम्, गौरवात् । अथ यो यत्र विशिष्य पूर्वमवगतः स तत्र संस्कारवशाद्यथार्थप्रत्यक्ष भासते यथा तत्ताप्रत्यभिज्ञाने, न च पर्वते विशिष्य कोच्छेदः, इतरमानाविशेषणलेनोपस्थितेरेव तन्त्रत्वात् । कोटि- स्मरणस्य संशयेन तस्य च व्याप्तिस्मरणादिना नाशात् विशेषद- निकाले च संशयायोगादाह न चेति । गौरवादिति । न चैवम- भावविशेषणत्वेनोपस्थितस्यापि भावस्य ग्रहापत्तिः । अभावग्रा- ग्यापछि प्रत्येव तद्विषयकज्ञानत्वेन हेतुत्वादुपनयजन्यत्वमेव तारशशानस्य प्रत्यक्षरवसाधफमेतदेय सूचयितुं सनिफवशेनेत्यु- कमान च सर्वोशोपनीतमान एष मानाभावः, आत्माघंश एपान्त- तो लौकिफाचसम्भवादिति वाच्यम् । कामिनीजिज्ञासादिना प्रतिप- ययशादात्मारेरमहसम्भवादितिदिछ । एवमिति । स्वतन्त्रविशेषण- ज्ञानस्वेन इंतुत्ये इत्यर्थः। इतरेति । तथा च तविशेष्यफविशिएधु- को तदितरमात्रयिष्यतानिरूपिततमिषयताफज्ञानत्वेन हेतुत्यं तप धारावाहिकस्थलेपि अक्षतं तत्र द्वितीयादिज्ञानविशेष्यीभूतधर्मि- विशेषणतयैव प्राथमिकादिशानविशेषणस्य घटत्वादर्भानातूनच मात्रपदं व्यर्थम् । उभयविशेषणतया गृहीतस्य घटत्यादेः पश्चादेक- प्रविशिएयुद्ध संपत्त्यर्थं तदुपादानादिति भावः । संशयेनेति । गा- शादित्यन्वितम् । तस्य चेति । संशयस्य घेत्यर्थः । ननुत्पन्नसंशय- स्य ताशेषि संशयास्तरोत्पत्यय स्वतन्त्रविशेषणशानं स्थास्यतीत्य- तमाह विशेषदर्शनेति ।मामाणिर्फ गौरवामित्याशयन शहन्ते न पेप- मिति ।भावस्य प्रतियोगिनः । सामप्रथा इतिम च मायषिशि- -युद्धायभाषनिधयामायस्प फार्यसहपतित्वेन हेतुरपोपगमादेष ·७३८ जागदीश्या अनुमानभन्थे व्याप्त्यवगमो बन्हेस्तु न प्रत्यक्षसामग्री सन्निकर्षाभावा- दिगि वाच्यम् । हेतुसाध्यसाक्षात्कारं विना प्रत्यक्षेण व्याप्त्यग्रहात् । न च पर्वते वह्निसाक्षात्कारः, न च पक्षधर्मस्य साध्यसामानाधिकरण्पविशेषी व्याप्तिः पक्षे साध्यग्रहं विनेत्युक्तम् । उपते । विशेषणज्ञानं तस्य . तत्र दिवुद्री व्यभिचाराच । यदि चावच्छेदकधर्मवैशिष्टयमोप भासत इति नियमोपि तत्र मामाणिकस्तदा धू. मवानय पर्वतो वन्दिमानिसेव धीरस्तु, न हि लिङ्गो- पधानभाने वाधकमन्यमापकांवरहाद । हेतुसाध्येति । स- म्बन्धिद्वयनिरुप्यपदार्थमसक्षं मत्ति सम्बन्धिद्वयमसक्षस्य हेतुना- याः मयोगादिस्थले त्वयैव क्लुप्तत्वात तदनादरेऽपि साध्यघाट- तमूत्तिकच्यातिपयक्षस्य साध्यासक्षसामग्री विनाऽसम्भवादिति भावः । विशेषणेसादि । विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्तदंशे ममावे भावः । मुले मभिकपाभावादिति । चक्षुर्योग्यविद्यमानद्रव्यबाभुष- सामान्य प्रत्यय चक्षुःसंयोगवन हेतुत्वादिति भावः। ससम्यन्धि- कपदार्थप्रत्यक्षे सम्बन्धिप्रत्यक्षत्वेन हेतुतायाः परैरनङ्गीकारादाह शोधिती सम्बन्धिद्धयेति । त्वया नैयायिका । तथा च तन्मतमनु- सूत्यैवेदं दूषणं दमिति भावः । मूले न च पर्वते पहिसाक्षा- कार इति । सम्भवतीति भावः । न च पक्षधर्मस्येत्यादिमूलमभिप्रे. स्याह तदनादरेपोति । तथा च पक्षे साध्यग्रहं विनति मूलस्य प- क्षीयसाध्यमविषयीकृत्य तत्सामानाधिकरण्यरूपा व्याप्तिगृहीतुं न शक्यत इत्यर्थः । भ्रमात्मकविशिष्टयुद्धर्विशेष्यविशेषणसम्बन्ध वि- भाष्युत्पत्या व्यभिचारादाह संदेशे प्रमाव इति । विशेषणांशे प्रमा.

·--- परामर्शः। विशेष्ये सम्बन्धस्तयोरसंसर्गाग्रहो विशेषदर्शनं विशेष- णविशेष्येन्द्रियसन्निको गौरयमित्यादियथार्थविशिष्टप्न. त्यक्षकारणम् । अस्ति चात्रापि व्याप्तिस्मरणं स्मृतव्या- सेः पक्षवृत्तिधूमे सत्त्वम् । एकैव हि सा व्यातिः तयो- -- लौकिकरवे वा, विशेषदर्शनश्च विपरीतज्ञानप्रतिवन्धकतया का चिट सहचरितधम्मदर्शनत्वेन विशेषणस्मारकतया विशेषणस्य चहा नसत्वेऽप्यतिरिक्तसन्निकर्पस्तदंशे लौकिकनायामुपयुज्यते । एकैव हीति । वस्तुतो व्यातिभेदेऽपि न क्षतिः मामान्यतो व्यामित्वेन गृहीतानां सकलव्याप्तीनां तथैव स्मरणसम्भवाव बन्टेरसनिक- दिति । ननूपनयात्मकसनिकणैव नयनेन निरूप्यतां हुनाशनो न हि पहिरिन्द्रियेणद्रव्यस्याधेयतया तत्वस्य वा ग्रहे तत्संयोगो हेतुः त्व इत्यर्थः । उपयुज्यत इति परेणान्ययः । स्यमते प्रमात्यस्य कार्य- तानवच्छेदकत्वाइण्डययमासीदित्यादिप्रमायां यमचाराच्चाह लौकिफाये घेनि । सम्बन्धस्येत्यादिः। यिनापि विशेषदर्शनं विशि- एप्रमोत्पत्त्या व्यभिचारादाह विशेपदर्शनं चेति । व्यायफधमंद- दोन चेत्ययः । कचित् । व्यावसकरवायाहस्थले । ननु मागुक्तस्त्र विशेषणज्ञानस्यैय सनिफयिधयाप्युपयांगसम्मयातदीयसनिक- पंस्य पुनरुपादानं विफलमत माह विशेषणस्येति । झानसत्यपानि । सेम्फारस्येव निर्विकल्पकस्याप्ययोग्यत्वादेव स्वधिपयोपधानेन प्र. स्यक्षासम्मवाहोरित्यादिप्रत्यक्षे गोत्यनिर्विकल्पफस्र प्रत्यासतिरपि सत्यभाषात इत्याशयः। सामान्यतः सामान्यलक्षणया ।ध्यामिस्वन ध्यापफसामानाधिकरण्ययन तय व्याप्तिायनेय नपाधयतास. মাথাব্যযিনা সায়োসিকিমসংযমি.

·परामर्शः। ७४२ परम्परासम्बन्धेन वहिव्याप्यत्वं पूर्वगृहीतं तथा च संस्कारोपनीतं वहिव्याप्यत्वं परम्परासम्बन्धन पक्षत- साक्षात् द्रव्यग्रहे तत्संयोगो हेतुः अभेदारोपे व नाधेयतया रज- तादिकं प्रकारो दण्डाद्यात्मकतत्तारगाहिमसभिज्ञायाश्च तत्तावद- भेदो.भासत इति न दण्डादेः साक्षात्मकारतति वाच्यम् । माना- भावाताधृमवान वन्दिमानिति सामान्यलक्षणया ग्रहे व्यभिचाराव, तत्तासंसर्गस्यापि प्रसभिज्ञायां भानसम्भवाद प्रकृतेऽपि वन्हिमद- 'स्मकद्रव्यग्रहे । तेन पयंतस्य यन्हिमत्तया स्मरणे गुणयत्तया या प्र• त्यक्षे न व्यभिचारः । एवं च मुख्यविशेष्यतानिरूपिताधेयत्वसंस. यच्छिन्नद्रव्यनिष्ठप्रकारतासम्बन्धन प्रत्यक्ष प्रति समवायनेन्द्रिय. संयोगस्य हेतुत्वादन्छादी तद्विरहादेय प्रत्यक्षासम्भय इति भाषः। साधेयतयेत्यस्य फलमा अभेदेति । अभेदसंसर्गेण रजताधारोप इत्यर्थः । तथा चेदं रजतमित्यादिभ्रमे रजतादिद्रव्यस्य मुख्यविशेष्ये प्रकारत्वप्याधेयतानियामकसंयोगादिसम्बन्धेनाप्रकारत्यान व्यभिचार इति भावः । मुरुपविशेष्य इत्यस्य फलमाह दण्डाद्यात्म- फेति । न साक्षादिति । दण्डादेर्न मुख्य विशेग्यतानिरूपितप्रकारते. स्वधः । दण्डादिमतः पदार्यान्तरे मकारयन मुख्यविशेष्यत्वाभा- धादिति भावः। मानाभायादिति । लायवानिर्विकल्पकसाधारण द. उपलौफिफप्रत्यक्ष प्रत्यवेन्द्रियसंयोगस्य हेतुत्यादिति भाषः । उक्तमा- मेण हेतुताय साधकामावमुफ्त्या याधफमप्याह घूमयानित्यादि । यद्यपि चन्हिमानित्यं च सामान्यजन्यप्रत्यक्ष व्याभिचारः सम्भवति, तथापि किशिमर्मायच्छिन्नमुण्पविशेष्यतानिमपितद्रव्यप्रकारताफ. प्रत्यक्ष प्रतीन्द्रियसंयोगस्य हेतुत्वोक्तायपि व्यभिचारसम्पायर्थ ध. मयस्यस्य धर्मितापच्छेदफतयोलखः । सामान्यप्रत्यासत्ती मियादा. दाह तत्तासंसर्गस्यति । मुख्यविशेष्य इत्यादिः । तपा. च यत्र प्रत्य.

·७४२ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे त्तिधूमल्वे प्रत्यभिज्ञायते तद्वृत्तित्वेन पूर्वमनुभवात एवञ्च धूमस्वव्याप्यत्वपरामर्शादेवानुमितिरिति प्राह । भेदग्रहेण कृतार्थताच । एतेन तत्चाकारानुपनीततादृशदव्यग्रहेस हेतुरिति निरस्तम् । चैत्रपदवाच्योऽयमिसादिवत् दण्डययमासी- दयं दण्डीसादिग्रहस्यानुभविकत्वात् तत्तात्वस्यातिरिक्तस्यामा भिज्ञायां दण्डावात्मकतत्व धर्मिणि साक्षामफारस्तत्र व्यभिचार इति भावः । यद्यनुभवसिद्धमपि प्रत्यभिज्ञायास्तत्ताप्रफारफत्वमपल- प्यते, अपलप्यतां नहि परामरतायमानस्यापि पर्वतो पहिमानि-' त्यदिशानस्य धय॑शे वन्हिप्रकारत्वम् । चन्हिमदभेदावगाहिप्रत्यक्ष- त्वेनैव तस्य वन्ह्यर्थिप्रवृत्त्युपयोगित्यसम्भवात् । तया चोक्तामणे- न्द्रियसंयोगस्य हेतुत्येप्यनुमितिर्नाधिका प्रमेत्याशयेनाहप्रकोपीति। एतेनेति । पर्वतो चन्हिमानित्यादियुद्धन्हिमदसैदप्रत्यक्षायेन कृतार्थ. त्वेनेत्यर्थः । तत्ताकारानुपनीतेति । तत्तात्यप्रकारतानपच्छिन्नेत्यर्थः । तादृशेति । मुख्यविशेष्यतानिपिगाधयत्यसमावच्छिन्नद्रव्यनिष्ठ- प्रकारताफसाक्षात्कार इत्यर्थ: । दण्डी पुरुषो नास्तीत्यादौ दण्डप्रस्य. क्षे व्यभिचारवारणार्थ मुख्यविशेष्यतानियेशस्यावश्यफरयादिति भाषः। सः इन्द्रियसंयोगः । ननु परामर्शाजायमानस्य पर्वतो घ. हिमानित्यादिमानस्य पर्वतांशे चन्हिप्रकारफत्वं न प्रवृत्त्यथै फल्न्यते, येन चन्हिमदभेदावगाहिल्वेनापि प्रवृत्युपयोगिता स्यात् । किं त्यनु- भयसिद्धमेव तस्य तथात्वे । तथा च धन्ही उकफारणबाधादेव तस्य न प्रत्यक्षत्यमित्यनुमितिरधिफैव प्रमत्यत आह चैत्रपदेति । तथा च चक्षुरायोग्यस्य चैत्रादिपदस्येय चक्षुराधसंयुकस्यापि दण्डादेवा- क्षुणदिप्रत्यक्षोदयात्तय व्यभिचारान्नोतक्रमेणेन्द्रियसंयोगस्य हेतु- त्यम, येन कारणयाधाद्वन्हेरुपनीतप्रत्यक्षं न स्यादिति भाषः । अती. तत्याधनयच्छिन्नताहराष्ट्रध्यमकारनाकात्यक्षं प्रत्येवेन्द्रियसंयोगस्य ·--- परामर्शः। - भवतु तावदेवं तथापि जातिरेव लिङ्गं स्यात् न तु व्यक्तिः । तथा च सोपसंहारेण व्यक्ती व्याप्तिग्रहार्थ वात्। तच्छन्दमयोगजननामावस्य च निमित्तान्तविरहमयुक्तस्य जन्यतानवच्छेदकताव तज्जननयोग्यतायाः प्रकृतेऽपीटतात् । अत एव वाहरिन्द्रियग्राह्यविद्यमानद्रव्यस्य तेन ग्रहे तत्संयोगो हेतु- हेतुत्यमुक्या कदा चिद्दण्ड्ययमासीत् इत्यत्र प्रत्यक्षे व्यभिचारधार• णसम्भवादाह अयं दण्डीत्यादि । ननु परेपमिदं रजतमित्यादियदय दण्डीत्यादिकमप्यगृहीतभेदं ज्ञानद्वयमेव निरुक्तफारणविरहेण वि- शिष्टमत्यक्षत्यायोगादिति यदि यात्तदायाह तत्तात्वस्येति । पति- रिक्तस्य पूर्वानुभूतदव्याद्यतिरिक्तस्य । तथा च तत्ताकारानुपनीत. प्रग्यप्रकारकप्रत्यक्षत्वं कार्यतावच्छेदकमेवासियामिति भावः। ननु तच्छन्दप्रयोगानुपधायकनिरुक्तद्रव्यप्रत्यक्ष पवेन्द्रियसंयोगस्य हेतु- रयं पाच्य तायतव द्रव्यात्मकतत्ताप्रत्यभिज्ञायां व्यभिचारधारणादत आह तच्छब्देति । निमित्तान्तरेति । तच्छब्दप्रयोगधर्मिफेटसाधन. स्याविज्ञानविरहशयुक्तस्यत्यर्थः । अनयच्छेदकत्वादिति । अन्यथा नीलानुपधायकघटत्वादेरपि कार्यतावच्छेदकत्यापत्तरिति भायः । ननु तन्छब्दप्रयोगजननस्वरूपायोग्य एवं निरुक्तद्रव्यमत्यक्षे चक्षुःसंयोगन्यादिना हेतुन्वं घाच्यं स्वरूपयोग्यत्यामावस्य फार• पान्तरयिरहाप्रयुक्तत्येन अन्यतावच्छेदकरवसम्भवादत आह त. जननेति । प्रताप परामर्शजनिते पर्यतो चन्हिमानित्यादिशानेपि। तथा च निरुक्तन्द्रियसंयोगकार्यतानवच्छेदकाकान्तत्वात् दिनापी- न्द्रियसंयोगमुपनीनचाक्षुधात्मफस्य नाशझानस्योत्पादे याय. फाभाय इति भावः । अत पवेति । द्रव्याधात्मकतनामत्यमिज्ञानादौ म्यमिचारादेवेत्यर्थः । चक्षुःसंयोगाधजन्ये पिशाचोपहतं गृहमि. स्यादिचाक्षुषे व्यभिचारवारणाय यहिारीन्द्रियमाहोति। [ उपहनन· ·७४४ जागदीश्याः अनुमाननन्थे सामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्युपादानमफलं स्यात् । दृश्यते रिति परास्तम् । नयनादिना रजतादेरभावग्रहाभेदारोपादौ व्य. भिचाराञ्च । अथैवं व्यवहिनदण्डे पुसि न कथं नायनो दण्डीति निश्चय इति चेत् । क्य चित्तत्सहचरितधर्मादर्शनात तदस्मरणात, क्व चिच्च साधारणधर्मदर्शनादिना संशयस्यत्र जननात् । सति सम्बन्धेन पिशाचप्रकारफता अन्यथोपहननम्याद्रव्यत्वादसङ्गतेः ] मान्धातृचक्षुमयोगाजन्ये मान्धातुरियं भूमिरित्यादिचाक्षुप तद्वार• णाय विद्यमानेनि । गुणादिचाक्षुषे व्यभिचारवारणाय द्रव्येति। च. क्षुग्राह्यम्यैव विद्यमानद्रव्यस्य प्रभादेः स्पार्शनादिग्रहे चक्षुःसंयोगस्य हेतुत्वात्तेनेति । तत्तात्वस्यातीतमात्रवृत्तित्वमते प्रत्यभिज्ञायां व्यभि- चारायागादाह नयनादिनेति । ननु प्रतियोगित्वसंसगांनवच्छिन्नद्र- व्यत्राशुपादौ चक्षुरादिसंयोगस्य हेतुत्वान्नक्तिस्यले व्यभिचार इत्यत आह अभंदारोपेति । आदिना अयं चैत्रस्य पुत्र इत्यादिचैत्राद्युपनीत. चाक्षुपापग्रहः । एवं तदिन्द्रियग्राह्य इत्यादेरनादरे । व्यवहितत्यनेन विद्यमानत्वचक्षुःसंयोगाभावयोः सूचनम् । तदस्मरणादिति । ताह- शदण्डास्मरणादित्यर्थः । न नायनः । निश्चय इति पूर्वेणान्वयः । ए- चमग्रेपि । दर्शनादिनेत्यादिना विशेषादर्शनाधुपग्रहः । संशयस्यैवे- ति । तदभावविशिएबुद्धः सामग्रीसद्भावे तदभावाप्रकारकस्य तन्नि- श्वयस्यायोगादिति भावः । ननु यत्र विशेषदर्शनादिना तदभावधि- शिएधीप्रतिरोधस्तचोपस्थितस्य व्यवहितदण्डस्यायं दण्डीति चा- क्षुषो निश्चयः स्यादित्यत्राह सति चंति । उक्त कमेण हेतुत्यापेक्षणं परिकरोति युक्तं चैतदिति । अन्यथा नाहशकार्यकारणभावाडीका. रे । दण्डी न चेति संशयोपि चक्षुर्योग्यविद्यमानदण्डस्य चाक्षुष प्रति दण्डचक्षुःसंयोगाभावे सोपि न स्यादिति भावः । न होति । असो दण्डी न वंति संशयः। तस्य विधमानदण्डस्य । विशिष्टाविलक्षणा चाक्षुषात्मिका बुद्धिः । नेति । न हीत्यर्थः । यथाश्रुते चक्षुर्योग्यताइश- ·परामर्शः। चविशेपंदर्शनादाविष्टत्वात् । युक्तञ्चैतत्, कयमन्यथा दण्डी ने सादिकः संशयः । न हि नासौ तद्विशिष्टबुद्धिः । न तन्निश्चये इति चेत् । किं तेन, उक्तं हि संशयत्वं निश्चयत्वञ्च न जन्यताव- छेदकमिति । अस्तु वा तथा, तथापि विशेषस्यादर्शनात् संशय- स्येव तदर्शनान्निश्चयस्यापि सम्भवात् ! मा भूदा नायनादिरयं हुताशनादिनिर्णयो मानसस्तु स्यात् तत्र तादृशनियमस्यासन्तं प्रव्यचाक्षुपसामान्य प्रत्येय चक्षुःसंयोगस्य हेतुनायाः प्रस्तुतत्यात प्रव्यप्रकारफबुद्धरुपन्यासानहत्त्वात् इति ध्येयम् । ताहराद्रव्यगोच. रचाक्षुपनिश्चयत्वावच्छिन्नं प्रत्येव चक्षुःसंयोगहेतुत्वं धाच्यमि- याशयेन शन्ते न तनिश्चय इति । असावित्यनुपज्यते । उक्तम् प्र. स्यक्षमणिदीधितो । संशयत्यमिति हटान्तार्थमान जन्यतेति । तद्वि. शिष्टधीसामग्रीदशायामेव तदभावविशिष्टधीसामप्रथमावसत्ये त- निश्चयसम्भवात्तदभावामफारकत्वघटितस्य तनिश्चयत्वस्य ज. न्यतानपच्छेदकत्वात् । अन्यथा घटाप्रकारकपटवत्ताज्ञानत्वस्यापि हयात्वापत्तरिति भावः । तदभावप्रकारकस्यापि तदत्तासमुख्यस्य निधयत्यात्तस्याखण्डत्वमभ्युपत्याह अस्तु घेति प्राचः । वस्तुतो न- बिदं दण्डयन पेति संशयदशायामिदं रक्तदण्डयदिति प्रात्यक्षिक- निश्चयानुस्पत्या प्रत्यक्षतनिश्चयत्वावच्छिन्नं प्रत्यवश्य विशेषदर्थ- नाचमायविशिएतदभावज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वं वाच्यमतो निश्चय- त्वं जन्यतावच्छेदकमेवेत्यत आह अस्तु घेति युक्तमुत्पश्यामः । तथा निधयत्वं जन्यतावच्छेदकम् । दर्शनादिति । विशेषस्यत्यनुपज्यते । सम्मयादिति । तथा च तत्राप्युक्तहेतुतायां व्याभिचार इति मायः। ननु परामर्शजनितस्य पर्वतो घन्हिमानित्यादिज्ञानस्य चाक्षुपत्यादि- सम्भयेनापि अनुभषयलादानीयमानया अनुमितित्वजास्या सङ्करा- दाह माभूति । अयं परामर्शजन्यः। तत्र द्रव्यमानसो ताशनियम- स्य मनासंयोगजन्यायनियमस्य । अत्यन्तमिति । घटादिमानसे व्यभिचारादिति भावः.। न चानुमितेः साक्षात्काररये तत्तदनुमित्या ·मागदीपयाः अनुमानप्रन्पे वापितत्वादिति । उच्यते । अस्ति तावदनुमिनोमीसनुव्यवसाय- साक्षिको ज्ञानविशेपो यत्र कारणमन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्यपरा. मर्शः । मानसमसक्षविशेपोऽसाविति चेत्, कुनोऽस्य प्रसक्षत्वम् । अनुभवत्वादिति चेत्, किमेवमनुभवत्वमन्यत्मसात्वात् । स्मृस- । भ्यसाक्षारकारल्वायच्छिन्नभेदानां तसदनुमितिसाधारण्यार्यमतिरि- कानां कल्पनायां गौरवं स्यात्, अस्माक तु साक्षात्कारत्वसमनिय- सानां नत्तदमित्यन्यत्वविशिष्टसाक्षात्कारत्यानां गुरुत्वादेव तदध- च्छिन्नप्रतियोगिताफभेदानामसम्भवः, घटादौ फ्लतस्य माक्षात्का. रत्वायच्छिन्नप्रतियोगिताकभदस्यंव वा तादृशसाक्षात्कारस्वायच्छि- प्रभेदत्यमतो लाघवमिति याच्यम् । अनुमितः प्रत्यक्षान्यत्वमतेपि तत्तदनुमित्यन्यत्वविशिष्टसाक्षात्कारान्यत्वावच्छिन्नभेदानां तत्तदं- मुमितिसाधारण्यार्थमतिरिक्तानां कल्पनाप्रसङ्गात् । अस्मन्मते तु साक्षात्कारभिन्नत्वसमनियतानां तत्तदनुमित्यन्यत्वविशिएसाक्षा. स्कारान्यत्यानां गुरुत्वादेव तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्याप्र- सिद्धत्यात साक्षात्कारान्यत्वावच्छिन्नभेदभ्यय लाघवेन तादृशसा- स्कारान्यत्वावच्छिन्नभेदत्यसम्भवाच्चेति ध्येयम् । अथानुमानस्य प्रमाणान्तरत्यं प्रमितियेजारयाभायाद्वा खण्ड्यते, चाक्षुषादेरियानमि- सेरपि साक्षात्कारविशेषतया तत्करणस्य प्रत्यक्षप्रमाणेन्तीवाद्वा, माय इत्याह अस्ति तावदिति । ज्ञानविशेषः भनुमितिवाण्यपैजा. त्यवान् । यत्र फारणमिति । तथा च परामर्शजन्यतावच्छेदफतयापि तादृशवेजात्यसिद्धिरिति भावः । द्वितीयमभिप्रेत्य शङ्कते मानसप्र- स्यक्षति । तथा चानुभवसिद्धत्वन दुरपन्हवमनुमितित्वं मानसप्रत्य- क्षत्वव्याप्यमेवास्तु इति तदाश्रयकरणं प्रत्यक्षप्रमाणमेवास्तामिति भावः । अनुभवत्यादिति । तुल्यन्यायतयाऽनुमितरिव शब्दोपमित्या- दावपि मानसप्रत्यक्षत्वादिति भावः । एवम् अनुभवमानस्यैव प्रत्य- क्षत्थे । अनुभव यमनुभवत्व शब्दार्थः । अन्यत्प्रत्यक्षत्वादिति । तुल्य- व्यक्तिवृत्तिजातिद्वयास्वीकारात्प्रत्यक्षत्वमेघानुभवत्यम् । तथा च प्रत्यक्षस्येनेयानुमितेः प्रत्यक्षत्वसाधने साध्याधिशेष इति भावः । अ- ·परामर्शः। न्यज्ञानत्वमिति चेन्न । अप्रयोजकलात् अनुमितो साक्षात्कारिया ग्रहमसझाच । तद्वयनकलौकिकसन्निकर्यादिजन्यताविरहान्न त- थेति चेत्,स्वात्मानुमितौ तस्यापि सम्भवात् वन्हिमनुमिनोमि न तु साक्षात्करोमीसपापित साक्षात्चामावग्रहाच । अगसा गौ- सिदि परिहरनाह स्मृत्यम्पज्ञानरयमिति । अनुभवमित्यनुपश्यते । स्मृत्यम्यायं घटादी ज्ञानत्वं च स्मृती प्रायभिचारीत्यत्रो विशिटमुपातम् । अमयोजकत्यादिति । अनुशलतर्फ किया पक्षेत- इसमे पा व्यभिचारसन्देहस्यापि व्याप्तिधीपिराधित्वात् । अन्यथा घाय् रूपयान स्परावस्यादित्यादेरपि प्रामाण्यापप्तरिति मायः । मनु सत्यपि व्यभिचारसन्देहेनुमानादिना व्याप्तमहसम्मवान्नामयोसफ. यमित्यत आह अनुमिताविति । शङ्कने नयझनि । साक्षात्कार- स्यव्यङ्गम इत्यर्थः । न तथा नानुमिती माक्षात्काररघप्रहः । मा. रमेति । परात्मनः संयोगस्य लौकिफनिकपत्यामाधास्वपदम । तस्य लौफिकसन्निकर्षजन्यत्वस्य । तया । अहं सुखात्यायनुमितो साक्षात्कारल्यमहः स्यात् तस्याप्यात्ममन संयोगात्मकतनिक- जन्यायादिति न चैवं ममैतदनमित्यादिस्वाम्योपनीतमानसप. क्षेपि साक्षात्कारत्वं गृह्यतेति वाच्यम् । एत्यात् । मानममात्रस्यैध पाधकं पिना स्वारमाशे लौफिकत्वादिति मायः । मन्पनीतप्रत्यक्षा- नुरोधात्तमकारकप्रत्यक्ष प्रति तशागत्वेगारश्य हेतुत्यं तथा पहा. मप्रीवशादेव पन्ह्यातुमितिमात्रस्य पन्दादिप्रत्यक्षत्यमियो वि. शेष्यतया साक्षारफारत्यप्रकारकास्पझं प्रति तादात्म्येनानु. मितित्वादिगा प्रतियन्धफत्यमप्यनायत्या कल्प्यमतो मानुमिती साक्षात्कारत्वस्य प्रद इत्यस्वरसादाह यन्हिमिति । या मनु हा. नसामान्य प्रति स्वरूपायोग्यत्यय लौफिक निकाय जम्पा मा. साकारत्यव्याकम महं सुप्रीम्यादी च मनःसंयुत्तासमवाय पय तारासनिकर ति म तत्र साक्षात्कारस्थाहानुपपत्तिरत माह य. हिमिति । साक्षात्यामायति साक्षात्यस्यायच्छिमामायग्रहाच्चीय. पाता बानुमितेः साक्षात्ये प्रतियोगिमायान्हिविधेयकानुमि.

·“७४८ जागदीश्याः अनुमानप्रन्थे रमं न पश्यामीसादावन्यथात्वकल्पनं सामान्यलक्षणानगीकर्तृनये चामासिवन्हह्यादिष्यक्तिकानुमितो न प्रससस्वसम्भावनापि सन्नि- तो साक्षात्कारत्वाचावच्छिन्नाभाषयताधीः प्रमा न स्यादिति भा. घः । मनु सुरभि चन्दनमित्यादिसौरभचाक्षुषदशायामुत्पन्नस्य सौ- रमं न पश्यामीरयाकारकसौरभदर्शनस्वावच्छिन्नाभावयत्ताप्रहस्य यथा न प्रमात्यं विषयवाधात् किं तु भ्रमत्वमेव तथा वम्हनुमिति- दशायामुत्पन्नस्य चन्हि न साक्षात्करोमीतिमहस्यापि विषयवाधे- न भ्रमत्वादबाधितत्वमेवासिद्धमतं आह अगत्यति । अन्ययात्वं भ्रमत्वम् । तथा च सुरभि चन्दनमित्याकारकविशिष्टज्ञानस्य चन्द. नं पश्यामीत्यनुव्यवसायवलात् चन्दनाशे दर्शनत्वसिद्धी सौरभां- शेपि दर्शनत्यस्य सत्त्वात्तत्सामान्याभाववत्तायुद्धेरवश्यं भ्रमत्वं वि- ‘पययाधात् पर्वतो चन्हिमानित्यनुमितेः क्वाप्यंशे साक्षात्करोमीत्य. नुव्यवसायविरहात् पन्हि न साक्षात्करोमीतिबुद्धिर्याधकं विना प्रमैवेति भावः । अथानुमितेरुत्तरं न साक्षात्करोमीत्यनुभयो ना. स्त्येव साक्षात्कारसामान्याभावस्यायोग्यत्वाद्वन्हि न साक्षात्करोमी. त्यनुभवस्तु यन्हेलौकिकमाक्षात्काराभावविषयकत्येनोपपन्नो नानु. मितेरुपनीतभानत्वे बाधकः । शब्दो गगनवृत्तिरित्याधनुमितरुत्तरं गगनं न साक्षात्करोमीनिप्रत्ययस्तु लौकिकतया गगनशून्यमेव सा. क्षात्कारमवगाहते । तेन गगनादेलौकिफविषयत्वाप्रसिखापपि न क्षतिः । सारभं न पश्यामीत्यादिषुसावप्युक्तक्रमानुसरणे तु सापि प्रमैव - इत्यत आह सामान्येति । तदङ्गीकारे तयैव प्रत्यासत्या त- दधीनज्ञानलक्षणया वा पक्षीयवन्हिव्यक्तः पर्वतो घन्हिमानित्यनु। .मितावुपनीतभानं स्यात् तदसत्त्वे व सन्निकर्शमायादेव प्रत्यक्षवा. भावसिद्धायनुमितिः प्रमान्तरम् । न च तवापि कथं तत्राप्रसिद्धव. न्हिविशिष्टानुमितिः, अज्ञातस्य विशेषणवायोगादिति वाच्यमास्मृती व्यभिचारेण विशिष्टज्ञानमात्रे विशेषणधियः कारणावाभावात सा- नलक्षणानुरोधेन विशिष्टप्रत्यक्षं प्रत्येव तस्यास्तथात्वादिति भावः । व्याख्यातम् । अतिरिक्तप्रमात्वेन । तथा न.. सत्रापि,न-साक्षात्करो।

·परामर्शः। कर्पासम्भवात् । एतेन शान्दादिकं व्याख्यात्तम् । व्यपस्थापयि- प्यते तावदामिद्धाभावसाध्यकानुमितिर्न च साक्षात्कारिणी तयो- पनयस्यासम्भवात्, एवञ्च प्रसिद्ध साध्यकानुसमेतरांप न साक्षाचं जातिसङ्करमसङ्गादिसपि के चित् । तत्र भेदत्वादिनोपस्थिते ज. मि किंतु शृणोमि उरमिनामीत्यनुव्यवसायरलादतिरिक्तप्रमासिद्धी तकरणमपि शब्दादिकमतिरिक्तप्रमाणमित्यर्थः । वातोः प्रवृत्ति- निमितं प्रत्यक्ष यावान्तरं श्रावणत्यमिय तद्विरुप शादायमपि मारमा श्रोतव्यो मन्तव्य इति धैदिफप्रयोगात पतद्वाफ्यादयमर्थः श्रुत इस्या- दिलोकव्यवहाराचेति ध्येयम् । केरा चिन्मनमा व्यवस्थेत्यादिना । जलत्यव्यापफस्नेहाभाययती पृथिवीतिव्यतिरफिपरामर्शत कृषि व्यां जलभेद इत्याफागनुमितिजायते सा न प्रत्यक्ष जलभदए प्रा. गनुपस्थिस्या उपनयासम्भवादिति भावः । न च ताहशामुमितेर- पस्थितपदार्थान्तरांश एव सामग्रीसस्त्रावुपनीतमत्यक्षय सुयटमि- ति वाच्यम् । अनुमितेः प्रत्यक्षत्वमतेपि साध्यवत्तया पक्षमात्रस्य तद्विषयायानुभवाद्विपपान्तरप्रत्यक्षेऽनमितिसामप्रयाः प्रतियन्धकस्य- स्प फल्पनीयत्वात् । अन्यथा उपस्थितयायद्वस्त्वयाहित्येनुमिते- विपयशनमारमन्यरत्यापत्तरिति भायः । अधाप्रसिद्धसाध्यकाया: प्रत्यक्षायामापि प्रसिद्धसाव्यफापा अनुमितप्तधात्वे बाधफामा. प इत्यत माह एवं चेति । जातीति । साक्षाचं विना अनुमितिरयम. प्रसिद्धसाम्पफानुमितापनुमितित्यं विना साक्षात्य घटादिप्रत्यक्षे वतंत रति मियो व्यभिचारिणोस्तयोरेफन प्रसिदमाध्यामिती सङ्कर इत्यःमतमिद दुषपति तनेत्यादिना । तत्र थियो ज. लभेद त्याचप्रसिरसाध्यकानुमिनी । भेदत्यादिनेमि । जलभेदरया- दिना प्रागनुपस्थित्या तदवच्छिन्नोपनीभानासम्मपि भेदत्यसामा- म्पलक्षणया उपस्सिते भेदे जलत्याशयग्छिन्नप्रतियोगिफत्यसम्प. म्धेन जलादेपनीतमानमित्यर्थः । न चैवं विशेष्य यिशेपणमित्या. दिक्रमेण पृधिधी जलमेदयतीत्येय तथानुमिति: स्यात् तपा था- प्रसिद्धसायकसले साध्यमिशेप्पियानुमितिरिति प्रयादो मज्ये- ·जागदीपा अनुमाननाये च परम्परासम्बन्धज्ञानं त्रिना जातिव्याप्तिमविदुपोऽपि धूमावह्नयनुमानम्, न हि व्याप्यतावच्छेदकतया भास- मानस्यावश्यं व्याप्यतामहः, मानाभावात् । तस्मात प- क्षधर्मे व्याप्तिविशिष्टज्ञानं तदनन्तरं विशिष्टवैशिष्ठ्यज्ञान लादिप्रतियोगित्वग्रह इसपरे । मानाभावादिति । तनिष्ठावच्छेद- कान्तरग्रहमन्तरेणासम्भवाचेसपि द्रष्टव्यम् । उपमहराते तस्मादि- तेति वाच्यम् । अप्रसिद्धसाध्यकपगमशंस्य विशेष्यविधया साध्य. विधेयकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव हेतुन्वाचतः साध्यविशेषणकानु- मित्यसम्भवात् । अन्यथा जलभेदसाध्यकान्वयपरामादपि तद्वि- शेपणकानुमित्युत्पत्त्या व्यभिचारप्रसङ्गादित्यादेरन्यत्रोक्तवादिति भावः । अप्रसिद्धसाध्यकयुद्धय॑तिरेकन्यामिधीजन्यत्वेनार्धापत्ति- स्वस्याने व्यवस्थाप्यत्वात तदनुरोधेनानुमानप्रामाण्यसाधनं तदुप. नीतभानसम्पाद नया पुनरनु नानप्रामाण्यखण्डने च यमप्युन्मत्ता. लपितमित्याशयेन के चिदित्यपरे इति चोक्तम् । घस्तुतोऽनुमितेर्मा- नसत्वे वस्वन्तरस्य चाक्षुषशानसामग्रीदशायां वन्हेनिसान्तर इचानुमितिरपि नोस्पयेत लाघवन मानससामान्य प्रत्येय चाक्षुषसा- मम्याः प्रतिबन्धकत्वात् अनुमिन्यन्यमानसत्वावच्छिन्नं प्रति तथा- स्वे गौरवात् । पयं वन्हाधनुमितेः प्रत्यक्ष चे पूर्वोपस्थितपावद्वस्तूना. मेव तम भानं स्यादुपनयसग्निकर्षमत्वात् इष्टापत्ती चानुभवविरो. धः । तत्तद्धर्मिकतत्तद्विधेयकानुमितिमामग्न्यास्ताए शतादृशविधेय- तान्यविधयताकप्रत्यक्षं प्रति पिराधित्वान्तरकल्पने च विभिन्नसा ध्ययोः समूहालम्बनानुमितिनं स्यादित्यनुमितिः प्रमान्तरमेयेति त. स्वम् । ननु प्रकारान्तरणानुमित्यनिर्वाह एव व्याप्यतावच्छेदकस्यापि धूमस्यादेयाप्यतामहे भान भविष्यतीत्यत आह तनिष्ठति । धूमत्वा. दिनिष्ठेत्यर्थः । तथा च धूमत्यसमानाधिकरणामार्यस्यादिव्याप्तिधूम.

·परामर्श पक्ष वा तृतीयलिङ्गपरामर्शः । अन्ये तु स्वसमानाधि- ति । वाशब्दोऽनास्थायाम् । उभयथापि महताक्षतेः । वस्तुतो व्याप्यपक्षयोपैशिष्ट्याचगाविज्ञानलेन हेतुत्वं विनिगमनाचिरहेणा- स्थत्वादिघटितयात्तदनुपस्थिती निरवच्छिन्नधूमत्यप्रकारेण धूम- शानदशायां धन्यनुमितिनं स्थाजात्यतिरिक्तस्यैवावच्छिन्नप्रकारता. नियमनाभाव निरवच्छिन्नस्यैव घूमत्वस्य सामानाधिफरण्यधीस. म्भवेपि घूमत्यव्यापफीभूतसाध्यसमानाधिकरणतद्वचापरामर्शस्य तनिष्ठधर्मान्तरोपस्सित्यधीनस्यात्तदपि स्वरूपतो धूमत्वस्य निवेशे धूमावत्वेन व्यभिचारप्रहेपि धूमत्य हेतुकपरामर्शसम्पत्याऽनुमिति- प्रसङ्गादिति भावः । लिगविशेष्यफपरामर्शस्य हेतुतायां दोषा- भावाद्वाशब्दस्यास्वरससूचकत्यासम्भवादाह धाशब्द इति । उ- भयथा ज्याप्पर्मिकपक्षधर्मतानिश्चयत्वेन पक्षधर्मिकव्याप्ययता- निश्चयत्वेन या हेतुनायाम प्रकृतस्य विशिष्टज्ञानहेतुताव्ययस्थाप- मस्याक्षतरित्यर्थः। लिङ्गविशेष्यफस्य पक्षविशप्यफस्य च द्वयोरेय परामर्शयोरनुमितिहेतुत्यसम्मयारसमुच्चयपरोयं पाशब्द भिप्रेत्याह घस्तुत इति । व्याप्यपक्षवैशिष्ट्यायगाहिशानस्येन साशवैशिष्ट्यावगाहिनिधयत्यापच्छदैन । तया प्यपक्षोभयशिप्यायगाहिनां सर्वेषामेव निश्चयानी हेतुरवामि- स्पर्धः । कारणतायच्छेदकं तु लिङ्गधर्मिफपगमस्यं पक्षधर्मि- कपरामर्शस्य चद्वयमेय. ताराताशपरामर्शोचरानुमितियस्यैव कार्यतावच्छेदफत्येन उपभिचारासम्मयादमाप्यपक्षोभयपशिष्टया- पगाहिनिश्चयरवस्य लघुनो भनुगतस्य दुपंचत्वात्ताप्येणानुमिति मत्यहेतुयेपि भासदतिरिति ध्येयम गनु पक्षविशेष्याम्याप्पयचा. निधयस्येनेयामितिहेतुग्यात् लिङ्गयमिफपरामशों न हेतुरत याद पिनिगमनेति। व्याप्यर्मिकपक्षधमतानिधयस्यनेय हेतुत्यारपक्षघ- मिफपरामर्शों न हेतुरित्यत्र यिनिगमकामापनत्वयं म बलि.

·૭૬૨ जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये करणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं व्यापकत्वं तत्सामानाधि- करण्यञ्च व्याप्यत्वं तथा च लाघवात् व्यापकताज्ञा- नमनुमिनिहेतुः, साध्यस्य पक्षधर्मव्यापकताज्ञानञ्च प- रामर्शः न तु साध्यव्याप्तस्य पक्षधर्मताज्ञानं साध्यव्याः न्यतरविशेषणविशेष्यभावस्यातन्त्रत्वात् । लावादिति । अथा. च्याप्पवृत्तापकत्वसम्पत्तयेऽभावस्य प्रतियोग्यसामानाधिकर- विशेष्यफपरामर्शम्य हेतुत्ये क चिदुपनयोपि लिङ्गविशेष्यफः प्रयु- ज्येतेति धाच्यम् । कथकसम्प्रदायानुरोधात्पक्षविशेष्यफस्यैव तस्यो- पन्यासात् । अन्यथा व्याप्तिप्रकारकत्वाविशेषात् सर्यों घूमयान य. हिमानित्युदाहरणं स्यादिति भावः । वस्तुनो यत्र साध्यव्याप्यग्रह- जनकत्वापेक्षया लघुनरं पर्वतत्यादिकं पक्षनावच्छेदकं तत्र लिङ्गवि. शेष्यफ एच परामर्शोनुमिती हेतुः पर्वतधर्मिकवन्हिव्याप्यत्वनिश्च- यस्वापेक्षया घन्दिव्याप्यवत्यावच्छिन्नधर्मिकपर्वतप्रकारकनिश्चयत्य- स्य गुरुतरव्याप्याभावाप्रकारकत्वाप्रवेशेन लघुतया ताप्येणैव हेतुत्वौचित्यात् । यत्र तु मकलवृत्तिप्रमेयत्वाश्रयचैत्रादिसमानका- लीनपर्यतत्वादिरूपं पक्षतावच्छेदकमेव पन्हाादिसाध्यव्याप्यहेतुम- त्यापेक्षया गुरुतरं तत्र तदच्छिन्नविशेष्यफसाध्यव्याप्ययत्तानिध- यत्वेनैव पक्षविशेष्यफः परामर्श हेतुः तादृशविशिष्टपर्वतत्याधय- छिन्नप्रकारतानिश्चयस्यापेक्षया साध्यव्याप्यवत्वनिश्चयत्वस्य लघु- स्यात् । तदघोटतम्यैव कारणनावच्छेदकत्वात् । तथा च व्यवस्थित. विकल्प एव मूलोक्तवाशब्दः, यदि न तप्रकारतातिरिक्तप्रफारस्था निरूपितविशेष्यताकत्वरूपं निधयत्वामिनि युक्तमुत्पश्यामः । मिधे. पोक्तमाशङ्कते अथेति । अव्याप्यवृत्तरिति । कपिसंयोगी एतस्याद- स्यादी संयोगादेरेतपादिव्यापफत्त्वसम्पत्तय इस्यर्थः । स्वप्रतियोग्य- ·परामर्श ण्यं वाच्यं तच स्वप्रतियोग्यनाधिकरणजित्वम् एवञ्चायत्तिगगना. देधर्ममात्रच्यापकतं स्यात् तादृशघटत्वाधभावामतियोगितात् त. दधिकरणाप्रसिद्धया च तदभावस्प सपतियोग्पनधिकरणत्ति- वासम्भवात् तथा तयारत्तये व्यापके हेतुसामानाधिकरण्यं वा. ध्यमान चैवं हेतोयापकसामानाधिकरण्यापेक्षया लापत्रमिति चेत् । अस्तु तावदेवमापाततः, तथापि वत्तिपत्त्तमात्रमुपादेयम् । न चैत्र नधिकरणवृत्तित्वं च हेत्वधिकरणे ग्राहाम । नातः फपिसंयोगाभार घस्य प्रतियोम्यनधिकरणवृत्तित्येपि फपितंयोगादेरेतत्याचव्यापक त्वम् । ताशेति । स्पमतियोग्यनधिफरणहेतुमभिष्ठेयध: । तदधि. करणामसिमा गगनाधिकरणामसिद्धया न च स्वप्रतियोगिस. मानाधिकरणा यायन्तस्तदन्यत्वरूपम्प प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य प्रवेशात संयोगादी व्यापकत्वस्य गगनादौ तदमायस्प सम्मपः गग- जामावस्यापि ताहशभिन्नस्यादिति घाच्यम् । संयोगादेः सत्तादि- व्यापफतापत्तेः । संयोगामाघस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतया सदस्यस्य सत्यघनिष्ठघटामावस्य प्रतियोगितायाः संयोगे विरहात्। न च स्वमतियोग्यधिकरणयापद्धत्यधिकरणको यस्तदन्यस्यममा- यस्य यकम्पमित्यदोषः । तदापि व्यापकत्वादातरिकस्य यावत्वस्य दुर्घवत्यादिति भावः। तयाचये गगनादेव्योपफायष्यातये । ग चैमिति । व्याधी हेतुनिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यस्पेय व्या. पकतायामपि साध्यनिष्ठहेतुसामानाधिकरण्याप प्रवेशास लाय- मित्यर्थः पृत्तिमत्वमाप्रमिति । येन सगन्धेन माध्यता तेष. त्तिमायमुपादेयम् । तेन समवायादिना वृत्तिमतीपि पादः संयो- गादिना न कापापि पापफरयम् । यस्तुनः साध्यवायचंदकत्सम्य. কৰ বাৰাষণেরা বয়ানজিম বা व्यापकतायचरफार प्रकल्पम् । नातः समपायेन तिमती- रपि पिचपदरयपटत्ययोस्तारशोमयत्वन कस्यापि व्यापारयमिति यएम । मिसान्तलक्षणोक्तमण्दशपिया गानागावस्यापि प्र.

·७.४ जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये हेतोः साध्यमामानाधिकरण्यस्प संशय व्यतिरेकनिश्चय वा अनु- मिसापत्तिरिति वाच्यम् । संशये इष्टलाद, व्यतिरेकनिश्चयेच पक्षधर्मत्वाग्रहे परामर्शविरहान्. तद्ग्रहे च साध्याममानाधिकरण- धर्मान्तरग्रहस्येव तस्यापि विरोधिवात् । अन्यथा लिहत्वात् । पर्वतो वन्दिव्याप्यधूमवान् पापाणपयः पापाणमयात्तिश्च, वन्हि- रिति ज्ञानेन च तुल्ययोगक्षेमं पर्वतष्टोत्तधूमव्यापको पन्हि मवद- तियोगिव्याधिकरणस्वादापानत रति उक्तम। एवं सामानाधिक- रण्यमानस्याहेतुत्ये। अनुमित्यापत्तिरिति । व्यापकतानिशयस्य तदा- नीमपि सम्भवादिति भावः। परामर्शविरहादिति । पवंतवृत्तिधूम- ज्यापको यन्हिरित्यवं परामर्शाभावादित्यर्थः । मनु यत्रोक्तव्यापक- तापरामर्शकाले बन्धसमानाधिकरणधूमपान पर्वत इत्याकारकः साधने साध्यसामानाधिकरण्याभावनिश्चयताप्यनुमितिः पादत आह तद्हरति । साध्यासमानाधिकरणत्वेन हत्वोः पक्षधर्मतामह इत्यर्थः । धर्मान्तति । साध्यवत्ताबुद्धि प्रति साध्यामावस्येव सा- ध्यासमानाधिकरणधर्मवत्ताया अपि विश्वयस्य विरोधितायाः प्रत्य- क्षादौ पलप्तस्वादिति भावः । अन्ययेति । यदि साध्यासमानाधिक- रणतया धर्मान्तरवत्ताधीन प्रतिबन्धिका तदा ताप्येण हेतुमाता- निश्चयेगि साध्यवत्तानुमितंरिष्टवादित्यर्थः । ननु पर्वततिधूमव्या- पको वन्हिधूमवदतिरित्यवं निश्चयात्पवंतो चन्हिमानित्यनुमितर- गुपया साध्यसाधनयोः सामानाधिकरण्यज्ञानं हेतुरत माह पर्वतो चन्हीत्यादि । तुल्येति । तथा च व्याप्ययत्तापरामर्शवादिनो यदि ताशज्ञानादप्यनुमितिस्तदा ममाप्युक्तशावादनुमिताविधापत्तिः । यदि च पक्षे यवमवत्तानिश्चयः साध्ये सद्धर्मवदसित्यनि- स्वातन्त्र्येणानुमिनिविरोधि सदा ममावि तुल्यं हेतोः पाषाणमयवादितुल्यत्वादिति भावः मर्शयादिना मते विरोधोऽसाधारण्यं हेत्वाभा- सः, तबुझेरनुमितितत्कारणशानान्यतराविरोधित्वादिति द्रष्टव्यम् । चयः 1 तत्र व्यापकतापरा- घा ·परामर्श:- तिथेति ज्ञानम् । न च साध्यामतियोगिफस्सममानाधिकरण- यावदसन्ताभावकलं साध्यामतियोगिकत्वावच्छेदकस्वसमानाधेि. करणासन्तामावत्वकलं वा व्याप्तिः, साध्यप्रतियोगिता केवला. यिनि साध्यस्यान्योन्याभावे सम्बन्धविशेषावछिन्नासन्ताभावे वा मसिद्धीमति वाच्यम् । गौरवात् व्यापकत्वाद्यनन्तर्भावन यावत्वस्य दुर्वचत्वात् प्रमाणाभावेन वरूपसम्बन्धविशेषरूपता- न चेति । पाध्यमित्यप्रेञ्चयः । स्यं हेतुः । तथा च यत्समानाधिक णा याचदत्यन्ताभावाः साध्यतावच्छेदधमायच्छिन्नमतियोगिता- मभिन्नात्तत्यमित्यर्थः । साध्यतावच्छेदकसम्यन्धनामायस्य लामा- र्यमत्पन्तपदम् । तेन घुमघनिष्ठस्य समायावच्छिन्नध-ह्यमाघस्य पन्हित्यापच्छिन्न प्रतियोगिताकत्येपि माव्याप्तिः। स्वाधिफरणगृत्ति- विंच निरपच्छिन्नं प्राथम् । नातः कपिसंयोग्येतत्वादिस्सादापye. व्यापकत्यादिपर्यवसनस्य यापापस्पामधेशेन लघुलक्षणातर- माह साध्याप्रतियोगिफत्वेति । अत्रावच्छेदकत्यं स्वरूपसम्बन्धवि. शेष इस्वभिमानः । ननु पाध्य हेयत्यादिस्यादौ साध्यतावच्छेदकध- मोपच्छिन्नमतियोगित्यामसिसिरत माह साध्येति । प्रमेयसायके কামনাথবন্ধমযষঙ্কিানঘাষায্যাঘীঘামায়ামম- धादाह सम्बन्धविशेषति । संयोगादिसम्यन्धेन ममेयरयापछि. भात्यन्तामाय इत्यर्थः । उभयत्र दृषणमाह गोरयाविति । यायस्या- दिप्रवेशेन उक्तव्याप्यापकत्यापेक्षया गुरुवादित्यर्थः । प्रथमस्प गौरयं पिवृणोति घ्यापफवादीति । यायावं यरनेकत्यं तदा व्यभि- মোছাব্যোমযা না বল বয় ওয়ৰ मिति मापः स्याएकत्यादीत्यादिना अपेक्षायुधिविशेषविषयायाप. परदः। द्वितीयस्य तु गुरुपं व्याकरोति प्रमाणाभाषेनेति । मनु ‘মাবি অবিবাঘিয়েবমাঝামনিষীলিপির कत्यापाया हेनुममिष्ठामावीययावत्पतियोगित्यामाय एप म्यापकर पाल्पमिति तत्रापि यापरपमवेशान साधयमत मार म्यापकतायां ·पपमः। ७५७ मवान् सोऽग्निमानित्युदाहरणवाक्ये साध्यायोगव्यवच्छे- प्रतियोगित्वाभावो विधेयधर्मे तद्वति वा भासने न तु विधेयध- मतदनोरसन्ताम्पोन्याभावानपिकरणत्वमुद्देश्यधर्मवति, यधद- भिधेयं तत्तत्समयामसादावसम्भवादिति भावः साध्यतिअयो. . स्पदोपसन्दानस्योपग्रहः । उद्देश्यस्य धूमपदादेयों धर्मः उद्देश्यता- चच्छेदकीभूतो धूमादिस्तद्ववृत्तरित्यर्थः । लाघवादाह अन्योन्या- भावस्येति । अत्र समभिव्याहारवशादित्युक्तः उपसगीदेरिघ घी- प्सादेस्तात्पर्यप्राहकतामा विधेयवाचकबन्धादिपद एवं धूमादि- श्यापकपन्यादी लक्षणा तेन धूमादिव्यापफन्हिमानित्याफारफ एय उदाहरणवास्यायोध इति सम्प्रदायः । अमाये प्रतियोगिता- पच्छेदकत्यादी च प्रत्येकमेव पीतायाः शक्तिीमार्थयोरपि च धूमपदभाधयोरेकपदार्थयोरपि धामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वयोः पदार्थकदेशेपि यन्हित्यादावयच्छेदकात्याधमायस्य व्युत्पतिवैचिये. गान्वयः। अत एव विशिष्टव्यापकत्वस्य प्रागनुपस्पिसायप्यन्वयपोध इत्यपि बदन्ति । गनु फलप्यत्याविशंपादुद्देश्यतावच्छेदकधर्मवत्येय विधेयधर्मपदन्यत्र्यावरदो चीप्सया योध्यता तावतघोदाहरण सा. ध्ययदन्यावृत्तित्वमदर्शफस्यसम्भवादत आह नचिति । उद्देश्यधर्म- पति मासत पति पूर्वेणान्वयः। असम्भवादिति । प्रमेयत्वतद्वतोर. स्यन्तामावान्योन्यामायाप्रसिझेरिति मायः । यद्यप्युदेश्यधर्मपति धियधर्मात्यन्ताभायाधिकरणायभानेपि साध्यवदन्यावृत्तित्यस्या- लामाप्तग्निरसनममतमातथापि लघुनः सायरामायषदत्तिवस्य शानं रणाग हेतुः यादभिधेयमित्युदाहरणनावश्यधर्मयति विधेय. धर्मात्यन्तामायाप्रसिद्धया तदनधिकरणस्यप्रत्ययासम्मघात् नया सा• ग्यपदन्याप्तिायस्यापि धानानुमितिहेतुः उक्तासल एप विधेपधर्म- पदन्योन्याभायाप्रसिद्ध्या तंदनधिकरणत्यरत्ययायोगात् इति ter- स्तविधया निरसितम । म विधेयधर्मपता यायतां भेद- ·जागदीश्याःअनुमानप्रन्ये देन धूमव्यापकता वन्हेरुपदर्यते । अन्यथा वन्हिमान- व धूमवानित्यन्ययोगव्यवच्छेदनोदाहरणशरीरं स्यात् । दोपोऽपि व्यभिचारादिर्न पक्षधर्मव्यापकं साध्यमित्येवो. हाव्यः । अथ पर्वतवृत्तिधूमव्यापको वहिरितिपरामर्शी यदि तदा पर्वतीयधूमं प्रति व्यापकतायाः पर्वतधूमसा- मानाधिकरण्यनैयत्यात् पर्वतवह्निः परामर्शविषय एवेति किमनुमेयमिति चेत् । तर्हि पर्वतीयधूमे नियतसाध्यसा- मानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्य भानं साध्यसामानाधिक- । गोऽभावप्रतियोगित्वं तथा च साध्ये साधनवनिष्ठाभावमतियोगि- त्वव्यवच्छेदेनेसर्थः । स्यादिति । न स्पाच्च केवलान्वय्पनुमान. मिसपि द्रष्टव्यम् । न पोति । एतच विरोधस्पातिस्फुटत्वमभि- क्दात्यन्ताभाय एष पीप्सादिसमभिन्याहारादुइंश्यतापच्छेदकपि- शिर्ष भासत इति प्रकृतेपि स्वसमानाधिकरण एघ प्रसिदस्य प्रमेय. व्यक्तीनां प्रत्यकभेदस्यारयन्ताभाघोऽभिधेयरपायच्छिन्ने भासतामि तिघाच्यम् । तावतापि साध्यवरवायच्छिन्नान्योन्याभाषपदवृत्तित्व- स्य प्रत्ययासम्भवात् । सायपद्दकूटस्य नाशव्यापघटकरया- दिति भावः। तुम्यापकतायां साप्यायोगस्य व्ययच्छेदाप्रयंशाद. सङ्गठेराह अयोग पति । ननु साम्यवदन्यावृत्तित्यं पांधयदपि य- निमार धूमयानित्यादिवाय नोदाहरणं कि.नु रुपए संप्रदाया. नुरोधेन यो यो धूमयान् सोग्निमानित्येयोदाहरणशरीरम, भन्यथा त्वमपि सर्व धूमपन्हिमदित्याद्यपि पाक्यं व्यापफत्योधक. तयोदाहरणं स्थावत आह न स्याञ्चति । फेयलाग्यम्पनुमानमिति ।

·এমেয়। रण्यभाननियतमिति व्याप्यत्वभानेऽपि तुल्यम् । यदि च स्मृना व्याप्तिधूमेऽवगम्यते तदा व्यापकत्वेऽपि स- मानम् । वस्तुतस्तु व्यापकत्वं तद्वनिष्ठात्सन्ताभावा- प्रतियोगित्वं न तु धूमसामानाधिकरणं व्याप्यत्वन्तु सामानाधिकरण्यविशेष इति तवैवानुमितिरफला स्यात् । न चैवं परामर्शस्य चाक्षुषत्वं न स्याद्व्यापकस्य विशे- प्यस्येन्द्रियासनिकादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । अस- निकृष्टधूमादाविव मानस एव हि सर्वत्र परामर्शः, च- क्षुरन्वयव्यतिरेकानुविधानश्च पक्षवृत्तिधूमोपनयोपक्षीण- सन्धायासाध्यामावबोत्तत्वबुद्धपि व्यापकताधीविरोधित्वादि- ति वदन्ति । माना एवेति मापिकताभिमायेण । तेन व चि. उब्दादिना र चिच्च साध्यन्द्रियप्तनिकद परामशेऽपि न मातिः, पक्षसाध्यसम्बन्धस्याग्रहाद ग्रहेऽप्यनुमित्साया अनुमि- माध्यम फेवलान्वयित्वप्रहदशायामनुमान न स्यादिति भाषः । - तिस्फुटत्यमिति । पाहायव्यापफायनिधयत्य तमिफव्यापकताधी. प्रतिबन्धकायस्पानुभविकायमभिसन्धायेत्यर्थः । बदन्ति मायः । प्रायिकत्वेति । पथकारस्य प्रापार्यकत्यामिप्रायेणेरपर्पः। तथा चस. धंत्र प्रायशो मानसः परामर्श इति मुलायमानियमायकत्ये पाधफमाह तेनेति । परामर्श साध्यमिफे ननु सायेन्द्रियप्सनिकपदायां . क्षेपि साध्ययत्यय निर्णयसम्मयाकपमनुमितिरत माह पक्षाति। मनु जनफसानोपसजनस्य अन्यपक्षाने प्राधान्यन भान भति नियमो पचान्य इत्याशमाह मूल मन्यति । उनियमसत्त्वेद ·७६० जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये म् । अथ जनकज्ञाने उपसर्जनतया भातस्य पक्षस्य पर्वतादेरनुमिती प्राधान्येन भान न स्यात, न हि जन- कज्ञाने उपसर्जनतयावगतं जन्यज्ञानं प्राधान्येन भा- सते, तथादर्शनात् । न चानुमितस्तथाल्वमसिद्धम्,.प. र्वतोऽयं वह्निमानित्यनुमितेर्लोकसिद्धत्वादिति चेन्न । पु- रुषस्य दण्ड इति ज्ञानानन्तरं दण्डी पुरुष इतिज्ञान- जन्यज्ञानदर्शनात् । अन्यथा तवापि कथं पक्षविशेष्य- कत्वनियमः । न हि कारणीभूतज्ञाने यद्विशेष्यतया भासते तत्का-भूनेऽपि तथा, इह भूतले घटो नास्ती- ति ज्ञानजन्य घटाभाववद्भुतलमितिज्ञाने तत्र च व्य- भिचारात् । तस्मात् पक्षवृत्तिलिङ्गपरामर्शस्यायं स्वभा- वो यत्स्वाश्रयविशेष्यिकामनुमिति जनयति नाऽतथाभू- ताम्, एवं ममापि तुल्यमिति । तिसम्भवात् । व्यभिचारादितिान च यत्र यत्रयदुभयवैशिष्टयाव- त्यर्थः । त्वन्मतेपि लिङ्गविशेष्यकपरामर्शस्याप्यनुमितिजनकतया तत्रोपसर्जनस्य पक्षस्यानुमिती प्राधान्येन भानासम्भवादिति भावः) ननु जनकज्ञानविशेष्यस्येव जन्पीभूतहानविशेष्यत्वादनुमितेः पक्ष- विशेप्यकत्यानुरोधेन लिङ्गविशेष्यफः परामों हेतुरेव नेति कर्य तदादाय व्यभिचार इत्यत आह न हीति । तत्र चेति । पुरुषस्य द- एड इत्याधुक्तस्थले चेत्यर्थः । तथा च लिङ्गधर्मिफपरामर्शस्य हेतु.

·परामर्श गादि मानं कारणं तर तदेकतरोपसर्जनस्पान्यतरस्य जन्पशाने भाधान्येन न भानमिति वाच्यम् । मानाभावाद। अत्र चेदमस्व. रसचीनम, पक्षयर्मसमानाधिकरणाभावमातियोगिवत्वेनाभावज्ञानं बहयादावनान्तमसम्भवि,तादृशमतियोगित्वप्रतियोगिताकाभावा- वगाहि चातिप्रसक्तम्, पक्षधर्मघमतमानाधिकरणाभावमतियोगित्व- लेनच तज्ज्ञानं न व्यापकम, येन रूपेण पक्षधर्मताग्रहस्तपावधि. A- तायामुकण्यातिनं पाधिकेति भावः । उक्तव्याप्ति परिरकृत्य राडू- से दीधितिकारी न चेति । तत्र कारणतायाम् । सप्तम्यर्थः प्रविष्रय- म। तबोपसर्जनत्यान्वितमातेन तदन्यथर्मिकतत्यकारकनिधयत्या. घछिनकारणनिरूपितं ज्ञाननिष्ठकार्यत्वं च तद्विशेभ्ययात्यार. छिमं मेत्या तात्पर्यात लिङ्गधर्मिफसमूहालम्यगानुमितो न ध्य- भिचारः । पक्षस्य हेतुतास्थले सरसफारफनिश्चय धापविनफारण- शाकानुमितो पक्षस्य विशेष्यतया भानात्तदम्यफित्यानुसरणमि. ति ध्येयम् । मूले स्वाश्रयः पक्षः । दीधिती अत्र व्यापकतापराम- शस्य हेतुत्वे । मसान्समिति । पक्षधर्मस्येन्धनादेजलादापि सन्ये. न वयादी तासमानाधिकरणामापप्रतियोगित्वात्यय सत्यादिति भाषः केपलान्ययिसाध्ये सम्भवत्येवानान्तं ताशज्ञानमको पहा. वियुक्तम् । मतिमसक्तमिति । धूमादेः पक्षधर्मयन्यादिसमानाधिक रणाभाषीयघटादिनिष्ठप्रतियोगित्याभावप्रहापे पक्षं धमापनुमिरया- पादकमिय: 1 न व्यापफमिति । यत्र पन्ही धूमसामान्यव्यापकत्य धूमे व पक्षवृत्तिा गृहीतं तत्र पक्षवृत्तिध्मान्तभावन व्यापकत्या. हपि मनुमित्युपगमादिति भावः । भत्र थुमे पर्यतवृत्तित्यमुपल. सीकस्य साये धूमसामान्यज्यापकत्वायगादिनः पक्षचिमण्या- पको पन्हिरियं विशिशिधायगाहिमानस्य हेतुत्यं सुपचमे. वसमत एय जातित्यमुपलक्षणीरुप्य जात्यपश्चिमामाघ प्रमा. रमको प्रहः पटादी संमतः। मत पप पहादी स्थगादीच पै. मारपस स्थापतौनुपस्थिती अम्हित्यादिसमानाधिकरणजातिय ·७६२ जागर्दाश्याः अनुमानग्रन्थे नव्यापकतामानश्च मीमांनकमनिरासेनैव निरस्तमिति स्वर्गकामो यजनेसादावन्वयबोधं शब्दमणिदीपितौ विवेचयिष्यामः । मुपलक्षणीकृत्य पम्हित्यादिममानाधिकरणजात्यच्छिन्ननियतपूर्व- पतितायच्छेदकत्वरूपं वन्हादिकारण तावच्छेदफत्यं तृणारणि- मणित्यादी सुग्रहमित्याशयेन तृणादी चन्हित्वादिसामाना- धिकरण्येन हेतुताग्रह इति मिथैदक्तमिति तु विभायनीयम । मी. मांमति । तथा च पुमन्तरीयं तत्पुंस एव चा कालान्तरीयं च प. क्षमताशागमादायातिप्रसङ्गात तापुरुषीयत्वादिप्रयेशेऽनन्तकार्यका- रणभावापत्तिरिति भावः । अत्रोक्तदापभयात्स्वव्यापकसाध्यस्य स. म्बन्धमात्रमयास्तु व्याप्तिः तथा च साधनयनिष्ठाभावाप्रतियोगिसा- ध्यमम्बन्धहेतुमान पक्ष इत्येवं परामर्श साध्यसामानाधिकरण्यभा. नानियमात्तद्धियो हेतुम्वे मानामावः साधनांश ताशसाध्यप्रकार- सामात्रम्यापेक्षणीयत्वादिति चिन्तनीयम् । ननूतक्रमेण स्वर्गकामो यजेतत्यादायप्यन्यथामिद्ध्यनिरूपकस्वर्गध्यापकतावच्छेदकधर्मवत्ता. पर्यसितस्य म्बर्गसाधनत्वस्य यागादायभ्रान्तं ज्ञानमसम्भवि स्यात् यागन्याश्वमेधत्वादेः स्वर्गयनिष्ठाभावप्रतियोगितायच्छेदकत्यादत आह स्वर्गकामेत्यादि । वर्गसाधनं याग इत्याफारको न तत्र बोधः किं तु यागसाध्यस्वर्गको याग इत्याकारफ एव । तत्र यागवदन्या- त्तित्वघटितं यागसाध्यत्वं स्वगत्वसामानाधिकरण्येनेच भासत इति न कापि क्षतिः। आश्रयेऽज्यत्तित्वे अभावे च खण्डशो विधिशक्त्यै- घ मिथा तद्विशिष्टलाभसम्भधादिति भाषः। के चिनु स्वर्गप्रतियो- गिकाभावप्रयोजकाभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मवत्वलक्षणं स्वर्ग- साधनत्वमंच विध्यर्थः । नाच विजातीयस्वर्गस्याच्छिन्नाभावस्यैष स्वगप्रतियोगिताकाभावत्वेन रूपेण यागत्वावच्छिन्नाभाषप्रयुक्तत्वं मुग्रहम् । प्रयुक्तत्वं च स्वरूपसम्बन्धविशेषः कारणतावच्छेदकाय. च्छिन्नामावनिमपितः कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिष्ठ एवंति ना. तिप्रमगः । प्रयुक्तत्ववकारणत्यस्याप्यखण्डत्वे तु नानुपपत्तिलशो- पिास्वर्गकारणताचानू याग इत्ययविधर्योधसम्भवात, अतिरिकस्यापि ·परामर्शः। : एवं लिङ्गपरामर्श एव कारण न तु परामृश्यमाणं लिङ्गम। अथ परामर्शमात्रं न हेतुरपि तु लिङ्गपरामर्शः तथा च लिङ्गमपि हेतुः विशिष्टकारणताग्राहकमानेन बाधकं. बिना विशेषणस्यापि हेतुत्वग्रहात् । न च लिङ्गं परामर्शपरिचायकत्येनान्यथासिद्धम्, परिचये विशेषणान्त- राभावेन लिङ्गमेव विशेषकं तथा चानन्यथासिद्धत्वात् तदपि हेतुः। अन्यथा परिचायकराया सयोगेनान्यथा- सिद्धामिन्द्रियमपि करणं न स्यात् ! अपि. च धूमवान् परिचायक परिचयव्यावर्तकत्वं तच्च नोपलक्षणानसाह परिचय झते । विशेषणतया तत्वे पुनराह तथा चति । अपच्छे- दकतामात्रेण चान्यथासिदावाह अन्यथेति । आप चेससाद । या -- कारणत्वस्याप्यन्यपासिद्धिनिम्पनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्म- व्याध्यतया पजात्यादः फल्पनीयत्वादिति मातुः । मूले लिङ्गमपीति विशेष्येण परामर्शनान्यपि यत्कारणाय त- दन्विताये सत्येय लिङ्गस्य विशेषणत्वसम्मयादिति मायः । ननु प. रिचायफाय यदि परिचयजनकाय गदा विशेगन्तराभापादित्यप्रि. ममूलासङ्गतिरको ध्यान परिचयति । यद्यपि परिचायकत्वं प्याय- करवमित्येय धातुमुचितम, तयापि विपयितया न्यायतकरयला. मा परिचयपदम् । नोपलक्षणतया न हारतंवधर्मान्तरोपम्पाप- पातपातपाय फाक्यस्यादिकं यया मृणत्याधुपम्पापस्तया गृहा. दिण्यापन तथा लि धर्मान्तरोपम्पितिवारा परामर्शस्य च्या. यतकं परामरों तारशलक्षपातराभावादियःमस्ये यायो।

·ઉદર आगदीश्याः अनुमानप्रन्धे नव्यापकनाज्ञानच मीमांसकमतनिरासेनैव निरस्तमितिास्वर्गकामो यजनेसादायन्वयोधं शब्दमणिदीपितो विवेचयिष्यामः । मुपलक्षणीकृस्य घम्हित्यादिसमानाधिकरणक्षात्यपच्छिन्ननियतपूर्व- घर्तितावच्छंदवात्वरूपं वन्हार्दिकारणतावच्छेदकत्वं तृणारणि- मणिवादी सुग्रहमित्याशयेन तृणादौ घन्हित्वादिसामाना- धिकरण्येन तुताग्रह इति मिश्ररक्तमिति तु विभावनीयम् । मी- मांमफंति । तथा च पुमन्तरीयं तत्पुंस एव धा फालान्तरीयं च प- क्षमताज्ञानमादायातिप्रसङ्गात् मापुरुपीयत्यादिप्रवेशेऽनन्त कार्यका. रणभावापत्तिरिति भावः । अत्रांक्तदापभयात्स्यव्यापकसाध्यस्य स. म्बन्धमानमवास्तु व्याप्तिः तथा च साधनयनिष्ठामावाप्रतियोगिसा- यसम्बन्धहेतुमान् पक्ष इत्येवं परामर्श साध्यसामानाधिकरण्यभा. नानियमात्तद्धियो हेतुन्वे मानाभावः साधनांशे तादशसाध्यप्रकार• तामात्रस्यापेक्षणीयत्वादिति चिन्तनीयम् । नभूतक्रमेण स्वर्गकामो यतत्यादायप्यन्यथामिद्धयनिरूपकस्वर्गव्यापकतावच्छेदकधर्मपत्ता- पर्यवसितम्य म्पर्गसाधनत्वस्य यागादायभ्रान्तं ज्ञानमसम्मपि स्यात् यागत्वाश्वमेधत्वादेः स्वर्गवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादत आह स्वर्गकामेत्यादि । स्वर्गसाधनं याग इत्याकारको न तत्र बोधः किं तु यागसाध्यस्वर्गको याग इत्याफारफ पव । तभ यागवदन्यावृ. त्तित्वघटितं यागसाध्यत्वं स्वर्गत्वसामानाधिकरण्येनैव भासत इति न कापि क्षतिः। आश्रयेऽन्यत्तित्वे अभावे च खण्डशो विधिशक्तये- घ मिया तद्विशिष्टलाभसम्भवादिति भायः । के चित्तु स्वर्गप्रतियो- गिकाभाषप्रयोजकाभावप्रतियोगिताघच्छेदकधर्मवत्त्वलक्षणं स्वर्ग. साधनत्यमेव विध्यर्थः। तच्च चिजातीयस्वर्गस्यावच्छिन्नाभावस्यैष स्वर्गप्रतियोगिताकाभावत्वेन रूपेण यागत्यावच्छिन्नाभावप्रयुक्तत्वं सुग्रहम् । प्रयुकत्वं च स्वरूपसम्बन्धविशेषः कारणतावच्छेदकाव- च्छिन्नाभावनिरूपितः कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिष्ठ एवेति ना. तिप्रमशः प्रयुक्तत्ववकारणत्यस्याप्यखण्डत्वे तु नानुपपत्तिलेशो- पिस्वर्गकारणतायान याग इत्ययविधर्योधसम्भवान, अतिरिक्तस्यापि - ·परामर्शः। ७६३ एवं लिङ्गपरामर्श एव कारणं न तु परम्मृश्यमाणं लिङ्गम। अथ परामर्शमात्र न हेतुरपि तु लिङ्गपरामर्शः तथा च लिङ्गमपि हेतुः विशिष्ट कारणताग्राहकमानेन बाधकं विना विशेषणस्यापि हेतुत्वग्रहात् । न च लिङ्ग परामर्शपरिचायकवेनान्यथासिद्धम्, परिचषे विशेषणान्त- राभावेन लिङ्गमेव विशेषकं तथा चानन्यथासिद्धत्वात् तदपि हेतुः। अन्यथा परिचायकतया सेयोगेनान्यथा- सिद्धमिन्द्रियमपि करणं न स्यात् । अपि च धूमवाद परिचायक परिचयन्यावर्तकलं तच्च नोपलक्षणतयेसाह परिचय इनि ! विशेपणतया तो पुनराह तथा चेति । अवच्छे- दकतामात्रेण चान्यधासिद्धावाह अन्ययति । आप चैयादि । या कारणत्यस्याप्यन्यपासिद्धिनिरूपकनियतपूर्वयसिनाबछेदकधर्म- व्याप्यतया पैजास्याः फल्पनीयत्यादिति प्राः !! मुले लिङ्गमति। विशेष्येण परामर्शनान्यपि याकारणत्यंत- दयितस्ये सत्येय लिङ्गस्य पिरोपणत्वसम्भवादिति मायः । ननु प- त्य यदि परिचपजमकर नदा विशेषान्तरामायादिन्यनि- मामलासनतिरतो व्यापटे परिचयति । यद्यपि परिचायपत्यं ध्याय- सफरयमित्येध पक्नुमुचितम, तथापि पिपपितया व्यायतफाया মা ঘনিষমে। নাহৰণনগা ৰ দ্বাধহযালঘষা- फतथा शिपाय फाकपत्यादिक या एणत्याधुपम्यापकतया सहा- দ্বিাযা বা থিমবালানিয়া থানায় , पतंक परामर्श तारालक्षणाप्तराभायादिश्यर्थः । नत्ये यापनकन्या ·जागदीयाः अनुमानमम्पे वन्हिमानिति धूमसमानकालवन्हिविषया धूमविशेपणि- कानुमितिः ज्ञायमानविशेषणजन्या विशेषणसमानकालं. तया विशेष्यविषयेऽशाब्दविशिष्टज्ञानत्वात् दण्डी पुरुष इति प्रत्ययवत् । अत एव ज्ञायमानविशेषणजन्यत्वेन यद्विशोषणसमानकालीनस्वेन तादृशी बुद्धिः सा शायमानतद्विशे. पणनन्येति सामान्यव्याप्ती पक्षधर्मतासम्पत्तये घूमविशेषणिकेसा. दि । नाद्रूप्यस्यानुभविकत्वमदर्शनाय च धूमवानिसादि। माप- मानेति च तज्ज्ञानस्पापि जनकवलाभाय । साध्यविशिष्टानुमितेः साध्याजन्यत्वाद्विशेषणतमानकालतयेति। धुमकालीनवन्हिमान धू. मध्वंसादियनुमितेः धूमजन्यत्वात विशेष्येतिाविशेष्ये विशेषणमा. मन्यति मूलस्य विशेषणत्वेपि अन्ययासिद्धत्वे इति नार्यः स्फुट- तरविरोधात भतः प्रकारान्तरेणावतारयति अवच्छेदकतामात्रेणेति । कारणतारच्छेदकतामात्रणेत्यर्थः । यथाश्रुते पक्षनापच्छदकपर्वत. स्वादिजन्यतामादायार्थान्तरत्वापत्तेः सामान्यमुखी व्याप्तिमाधिस्य पदव्यावृत्तिमाह यदित्यादि । ताहशी बुद्धिः विशेप्पयिषयकामा ब्दबुद्धिः । सामान्यव्यासाविति । तथा च धमखरूपं विशेषणमादाय हेतुलस्यात्तजन्यत्वसिध्यैव नाालरमिति भावः । ननु धमषति धूमसमानकालतया धन्यवगायनुमितित्वेनैव पक्षासम्मवाद्धमा घान् बन्दिमानित्याकारप्रदर्शनं व्यर्थमत माह ताप्यस्येति । विशे. पणीभूनधूमस्य समानकालीनतया बावाहित्यस्येत्यर्थः। धूमपा. पर्वतो यन्हिमानित्यनुमितेरनुव्यवसायेन तस्यां ताशपषगा. हित्यस्य महादिति भावः । ननु तद्विशेषगजन्येत्युक्त्वैव लिङ्गजन्य- स्वासिद्धी शायमानत्वांशो व्यर्थ इत्यत माह शायमानेति खेति । मनु ·T ঘাম:। विशेषणकालवृत्तितया विशेष्यभाननैयत्यं यथा दण्डी वापत्रं यत्समानकालीनत्वेन धर्मान्तरवैशिष्टयावगाहीसर्यः । त. दानी धूमवान् पर्वतो धूमकालीनवन्दिमान घूमध्वंसववादिसा- दौ च विशेषणे विशेषणतापन्नस्यैव धूमस्य समानकालत्वं वन्दी या यनिशेषणिका शाब्दविशिष्टबुद्धिः सातजन्यत्येषव्याप्तिरस्तुरुतं समानकालीनस्वादिप्रवेशेनेत्यत आह सायघिशिष्टेति । तथा चातु- मितेः साध्यसमानकालीत्यानपगाहित्यादेव न व्यमिनार इति मा. था। इत्यनुमितेः पर्व प्रयोगस्थलीयानुमितेः । अनुमितेरताकाररवा- माधात् । तथा च धूमापंसधान्पर्वतो धमकालीनयन्दिमानिये ५. मध्वंसहेतुकानुमिती धूमसमानफालीनत्यायगाह्मशाब्दविशिष्टयुधि स्वस्य हेनोः सत्याधमजन्परयरूपस्य साध्यस्य चासत्त्याइमि. चार: स्यादतो विशेष्यपदमिति मायः । यथाथुने व्यभिचारताय. स्प्यावाचष्टे विशेष्ये विशेपणमानि । तथा शोक्तानुमिता विशेष्ये पर्वते विशेषणतापनो न धूम इति तरसमानकालीनत्यायपाहिन्याम- पि तस्यां न व्यभिचार ति भावः । धर्मान्तरनेति स्वरूपकपन म तु विवक्षितं चैयर्यात् । सम्बन्धमेनफस्यैप लिङ्गसारमानानु- मिताधुकोण लिङ्गजन्यरवस्थाननुमानप्रसद्भाति ग्येयम् । मनु सदानी धूमधापर्यतो घमकालीनयन्हिमानियाकारानुमितपिशेप विशेषणीभूतस्य धमाप समानकालीनत्येन धमांन्तरस्य पशि- খােয়াহিয়া মবি ঘুন্নাকাল ঘুমালখা यस माह तदानीं धूमयापर्यते इत्यादि । सतः पक्षतायउंदर भनुमितिहेतुस्पमिति मताप व्यभिचारसम्पत्ययं तदानीमिरयुकरा न विमानसप्रतियोगिधूमयापर्यतस्पेन पक्षाघातदपच्दकी भूनधूमपासस्थलामः । पिरोपण इति । सापे विशेषणीभूनो मत काल: तविशेषणतापनस्पयेत्यर्थः । तपारयापनस्प विशेष्य विश ·जागदीश्या अनुमानग्रन्थे भासते न तु विशेष्ये तयावापन्नस्य, अनुभवसिद्धो ह्ययं विशिष्टपै- शिष्टयबुद्धीनां विशेषणताविशेषः । विशेषणं धर्मितावच्छेदकं वि. शेष्यञ्च विधेयम् । तथा व विधेयनावच्छेदकावच्छिन्नं यद्धमविशिष्टे तत्समानकालानत्वेनावगाहते या अशान्दी बुद्धिः सा तद्धर्मज- न्येति पर्यवासतोऽर्थः । धूमकालीनवन्हिमानसादौ च विधेय. तावच्छेदकधूमकालीनवन्हित्वावच्छिन्नं न धूमकालीनत्वेन भासते परन्तु वन्दित्वावच्छिन्नम्, धूमवानयं घूमकालीनवन्हिमान पर्वतो बन्दिमानालोकादियादौ च न धूपबत्त्वविशिष्टे धूमकालीनन्हि- मच भासते, किन्तु यादृशविशिष्टपक्षतावच्छेदकति पन्हिमत्त्वं पणत्यापनस्य धूमस्य समानकालीनत्वं वन्ही मासन इति पूणा. म्चयः । यद्यपि विशेष्ये विशेषणत्वापन्नो यो धमः तस्यैव समान- फालीनत्वेन यन्हावगााहत्वादुक्तानुमिती धूमाजन्यायां व्यभि- चारतादयस्थ्यम्, तथाप्यापन्नपदमहिम्ना या विशेष्यनिक- पितयधर्मनिष्ठविशेषणताप्रयुक्ततद्धर्मसमानकालीनत्यायगाहिताफ- शाब्दभिनयुद्धिः सा तद्विशेषणजन्येत्या तात्पर्यम् । उक्ता- नुमिती च पर्वते धूमस्य यद्विशेषणत्वं तत्प्रयुक्तं न धूमसमानकालीस्वावगाहित्वं किं तु साध्यांशे विशेषणनाप्रयुक्तमे. बेति न व्यभिचारः । ननु धूमवान्पर्यतो बन्हिमानित्यनुमितावपि विशेष्ये धूमस्य यद्विशेषणत्वं तत्प्रयुक्तं नमसमानकालीनत्याव- गाहित्यमित्यसिद्धिरत आह अनुभवति । अयं विशेष्ये विशेषण- ताप्रयुक्तः विषयताविशेपः समानफालीनत्वाषगाहितारूपः। तादृश- विषयत्यानुभये विप्रतिपत्तः फल्पान्तरमाह विशेषणमित्यादिना । विधेयतावच्छेदफायच्छिानमित्यस्य फलमाह धूमकालीनेत्यादि । यि. धेयतेति । विधेयतावच्छेदकं यमकालीनन्हित्वं न तदव- छिन्नं मासते किं तु घन्हित्यावच्छिन्नं तथा च तदा- नीं घूमवत्पर्वतो धूमकालीनयन्हिमानियनुमिती धूमाजन्यायां ·परामर्शः। पुरुष इतिप्रत्यक्षे, तेन धूमसमानकालीनवाह्रिसिद्धिः । अन्यथा तत्तमकालवृत्तिवन्धनुमानं स्यात् । समय- विशेषमन्तव्य व्याप्त्यग्रहात् । किञ्च लिङ्गकरण- सम्बन्धमादया यत्ममानकालीनसमवगाहत इसपि वदन्ति । अब वा विशिष्टलं व्याहत्तत्वं तच तत्पमानकालीनस्वग्रहाजन्यत्वं विशेषणविशेष्यपदे च धर्मद्वयमात्रोपदर्शक तथा चैकस्मिन् धर्मे म्यभिधारमारणार्थ तदिनि भावायमविशिष्ट इत्यस्य फलमा६.ध. मपानमित्यादिना । मयस्वविशिऐ धूमवायशेक्यांश इत्यर्थः। उदेश्यतावच्छेदकोशनिक्षिप्तवस्तूनां परस्परमुद्देश्यविधेयभाप- विरहादिति भायः । कि रियति । हेतुभूतालोकविशिष्टे यमयदभिः अधूमकालीनयन्हिमपतत्यरूपं पक्षनावच्छेदकं सत्येव यान्हमा स्य भासत इत्यर्थः । तथा च माजन्यायां ताशानुमितो व्यभिचा. रपारणार्थ यदधिशिपदमा यसमंनिष्टविशेष्यतायच्छेदकताकर गया। कवितस्थले तु धमो न विशेयतायच्छदक साक्षार्मिणि मकारतापनस्यैव तयात्यात किं तु विशेष्यतावच्छेदफक्षिनिक्षिप्त एष धमः । अत एव प्रन्यातापि साइविशिष्टपक्षतायच्छदफयती- स्युक्तम् । यद्धर्ममापायच्छिन्नावशेष्यकत्वं तु मा । पक्षाभूतानुमिती स्पासिदिमसात मविशिष्टपर्वतायस्पेय तत्तदर्मितापच्छेद- कत्वादिति ध्येयम् । धुमपालीनन्हिमानित्याचगुमिती ज्यभिचार- पारकं प्रकारान्तरमाह सभेत्यादि । धूमपानपर्यतो धूमपन्दि- मान् धूमयसादित्यादौ समानकालीनम्पससर्गेण धमपिशिष्टा- दिसायकानुमिता धूमाजन्यत्वेन म्यभिचारा पदन्तीत्युक्त्या धि- ने गिनु धमयापर्यता पन्हिगानालोकादिरयादी धूमसमानकाली. नयहि भिनपाखभापयानित्यादियानिधयसहमारण जमितायां धू. मतमानकालीनयम्हिविधेयकानुमिता धूमाजन्यायां व्यभिचार ·जागदीयाः भनुमानप्रये पद्धर्मममानकालवग्रहाजन्या या अशन्दी तद्धर्मसमानकालीन- वबुद्धिः सा ज्ञायमानतद्धर्मजन्येसर्थः । एवं न कापि व्यभिचार- शङ्कासाभ्यस्य पक्षतावच्छेदकसमानकालीनत्वं क्वापि नानुमिति- विपयो मानाभावात । नवीननये तु कालादेः पक्षतावच्छेदकले वदन्छिन्नत्वं साध्यस्य भासत इसन्यदेतद । दण्डी पुरुषो गल. किच विधेयतावच्छेदकत्वमालस्यातिप्रसक्तत्वात्स्वविधेयतावच्छेद कत्यावन्तीवेणाननुगमोपीत्यत आह अथ घेति । भेदात्मनो ध्या- तत्यस्य व्यभिचारावारकत्वादाह संचति । विशेषणत्यादेः प्रयेशबै. पर्यादाह विशेषणेति । ननु धूमफालीनः पर्वतो पन्हिमानित्यायन- मिलिङ्गकालीनयमहाजन्यत्वविरहादसिद्धिरित्यत माह तथाचेति। तपाच पाता नत्कालीनस्वग्रहाजन्यत्वे सति तत्र तत्समानकाली नत्यायगाह्यशाब्दबुद्धिः सा तसर्मजन्येत्यर्थः । धितांनुमितावपि धन्हौयो धूमकालीनत्वग्रहस्तदजन्यत्वसत्त्वालासिद्धिान च द्वितीय- स्य तनेत्यस्य वैयध्यम, धमाजन्यायां धूमकालीनः पर्वतो घन्दिमाना. लोकादित्यादिस्थलीयानुमितो व्यभिचारवारकत्वातान चैवमपि : मकालीनयन्हिमतसधर्मा पर्वतो धन्हिमान् धूमादित्यादिस्थलीया. नुमितावसिदितादयस्थ्यम, तस्या अपि धन्ही धुमसमानफालीनरव- प्रहेण जनितत्वादिति वाच्यम् । तत्र हेत्वन्तरेणैव लिङ्गजन्यत्वस्या. नुमातव्यत्यादिति भाषः । मनु पक्षतावच्छेदकीभूनपतावादिसमा- मकालीनत्वेन साध्यावगाह्यनुमितौ पर्वतत्वाजन्यावाद्वयभिचार:- स्यत आह साध्यस्येति । ननु गन्धमागमायावच्छिन्नो घटो गन्धया. नित्यादिस्थलीयानुमिती पक्षतावच्छदकीभूतस्यापि गम्धमागभाष. स्य समानकालीनत्वं गन्धे भासत पर, अन्यथा तथासंकर्णिवाधप्रद नानुपपःभतस्तवेध गन्धमागभाषाजन्यायां व्यभिचार पत्यत माहनधीनेति । गन्धप्रागभाषो न तन्न पक्षतापच्छदकः किंतु त. स्कालः, सच्छिन्नत्यमपि स्वरूपसम्यन्धात्मकमेष तत्रानुमिती भा. सते न तु तरकालवृत्तितामात्रं येन चरमव्याफ्यायामप्युक्तानुमितो गन्धमागमाघाजम्यायां व्यमिचार स्थादिति भाषा पक्षतापगे।

·ধাম:। तीसादिशान्दधीवारणाय अशान्देतिातुल्यन्यायतयोपनीतभानया- रणाय तदन्यत्वमपि वाध्यमित्यपि वदन्ति । एतन्नये चातीतत्वान- हेऽप्यतीतादिलिङ्गज्ञानानानुमितिरिति नातीतलिङकालीनत्वाव- दकावच्छेदेन साध्यस्थानुमिती नाचार्यसंमतिरतो नवीनत्युक्तम् । न च कालिकसम्बन्धेन धमविशिष्टे फाले तेनैव सम्बन्धन बन्दे साध्यत्वे धूमवरकालो चन्हिमान तत्कालत्यादिरयादिस्थलीयानु. मितेर्यन्ही धूमसमानकालीनत्वावगाहिन्यां धूमाजन्यत्वाद्वयभिचार एवेति वाच्यम् । वस्तुगल्या धूमघन्योरेफफालवृत्तित्वमानेप्युक्तानु. मित्या धूमकालवृत्तितात्वरूपेण पन्ही तत्समानफालीनस्वानवगाहना- चापर्वतो चन्हिमान धूमादित्यादिस्सलीयानुमितीधूमसमानफालीनत्वं ताप्येणैव पन्ही संसर्गमर्यादया भासते धूमधान्पर्वतो घन्हिमानि. त्याकारकानुमितो धूमकालीनयन्हीयसंयोगेनैव घन्हेः पर्वतांश प्रका- रत्वादिति भावः। वारणायेति । अन्यथा दण्डसमानकालीनत्वेन ग. मनवत्तापगाहिनि शाब्दयोधे दण्डाजन्यस्वाद्वयभिचारः स्यादिति भाषः । तुल्येत्यादि । एकधर्मविशिष्टे धर्मान्तरवैशिष्टयावगाहियोध- स्वावच्छेदेनेव धर्मितावच्छेदकसमानकालीनतया विधेयमानस्या- नुमविकरपात् । भनुमवार्थकज्ञानपदेन ताशस्मृनौ व्यभिचारया- रणेपि ताइशोपनीतप्रत्यक्ष व्यभिचारवारणार्थमुपनीतप्रत्यक्षान्यत्य- मपि हेती देयमित्यर्थः । तवाप्युपमितेस्ताहशापगाहित्वामावा. दतिरिकायास्तस्या असत्याना तदन्यत्व नांपात्तमिति ध्येयम् । अथातीतलिनिकायां घूमफालीनत्वावगाधनुमिती धूमाजन्य- त्यादुकव्यासो व्यभिचार इत्यत आह एतन्नय इति । आचार्याणां मत इत्यर्थः । अतीतत्वाधमह इति । तदनहे तूपस्थितधमसादि. लिङ्गिय तत्रानुमितिर्भविता तस्यां च धूमकालीनत्वस्य कारणपा. धादमागेन निरुक्तहेत्वभायादेव न व्यभिचार इति भावः । नानुमि- तिरिति । तत्समानफालीनत्वमहाजन्यतत्समानफालीनस्वायगाधनु- मिती परामप्यमाणलिङ्गत्वेन हेतुत्वादिति भावः । अतातलिङ्गिका. मां समानघालीनत्यापगाहानुमितो व्यभिचारयारकं.फस्य धिम.

·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये गाइनुमिती व्यभिचारस कालोऽत्र वर्तमानो विवक्षितः । तशि- टपांशे च ममात्वं वाच्यं वर्तमानत्वं वा तादृशधर्मविशेषणमित्यपि कश्चिता के चितु विशेषणं विशेष्यतावच्छेदकं तथा च वर्तमानविशे. प्यतावच्छेदकसमानकालीनतया धर्मान्तरवैशिष्टयावगावशाब्दश- नत्वादिसर्थः । सतश्च पक्षतावच्छेदकस्य हेतुत्वमिष्टमेव, समानका. समाह फाल इति । अत्र समानकालीमत्वे । तथा चातीतलिङ्गकाली- नत्यावगाहिन्यामनुमिती वर्तमानकालानवगाहनात निरुक्तहत्वभाषा- देव न तत्र व्यभिचारसाननु पर्तमानस्यैव कालस्य यत्रातीतलिङ्गाधिक- रणतया तन मान तादृशानुमिती तथापि व्यभिचार एयेत्यत आह নাবান্নাহ। चंति तयोर्लिङ्गवर्तमानकालयोशिष्टयांशे चित्यर्थः । काले वर्तमानत्वं तद्वैशिष्ट्यांशे च ममात्य मित्युभयापेक्षया लाघवादाह यर्तमानत्वं घेति । तथा च वर्तमानय- धर्मसमानकालीनस्यावाहिनी या तासी बुद्धिः सा तद्धर्मजन्ये. स्येच व्याप्तिरिति भावः तलिङ्गिसमानकालीनत्वावगाहमिती परा- मृश्यमाणतल्लिङ्गत्वेन हेतुत्वादतीतलिङ्गिका तारशानुमितिरवासि. द्धति व्यर्थ विशेषणमित्यस्थरसः कश्चित्युक्त्या सूचितः । मिश्रव्या. ख्यां परिष्कृत्याह के चित्वित्यादिना । सनोपि साध्यविशेषस्यानु- मिताचहेतुत्वादाह विशेष्यतायच्छेदकमिति । मुख्ययिशेष्यतानिरू. पितापच्छेदकमित्यर्थः । तेन पर्यतो धूमकालीनयन्हिमानालोकादि- स्पादिस्थलीयानुमितेः कालीनत्वादिविशेष्यतायच्छेदकीभूतगिह- त्याचजन्यत्येपिन व्यभिचारः। एतभयतीतलिङ्गज्ञानादप्यनुमित्यु- त्पादासत्र व्यभिचारयारणाय धर्तमानन्य धर्मविशेषणमित्याशयना- इतथा चेति । ननु पर्वतः पर्वतस्यकालीनयन्हिमानित्यादिसलीया. सुमितविशेष्यतावच्छेदकीभूतपर्वतस्याजन्यत्वात् व्यभिचार इत्यत आह सतवति । वर्तमानपत्यर्थः । नन्वेयं या यद्विशष्यतावच्छेदफ- विशिष्धधर्मान्तरावगाहशाब्दबुद्धिः सातद्विशेष्यतावच्छेदफजायेत्ये. घव्याप्तिरस्तु समानकालीनत्वप्रधशो व्यर्थ इत्यत आह समानेति ।

·परामर्श लपक्षे परामर्श एवं तद्वयापारः परामर्शस्य तु न पा- पारान्तरमस्ति चरमकारणत्वादिति न तत् करणम् । अनोच्यते ।अतीतानागतधूमादिज्ञानेऽप्पनुमितिद्- लीनतानुप्तरणन्तु तद्रूप्पविषयत्वे प्रतिज्ञायमानविशेष्यतावच्छेद- कान्यत्वस्य श्योजकत्वसूचनायेत्याहुः । परामर्श एवेति । न च कारणतावच्छेदकस्प तस्य न व्यापारता परामश्यमाणत्वेन प- रामर्शाजननादिति वाच्यम्।। व्यापार प्रति रूपान्तरण हेतुत्वेऽपि फलम्प्रति वाभूपेण हेदताया विरोधाभावाद । लिङ्गत्वेनैवानुमि- तिहेतुता परामर्शस्तु व्यापारमाणमित्यपि के चिन । नात्यविषयस्ये ताशपमानकालीनस्यविषयस्योप्रतिज्ञापमानयनि- शष्यतावच्छेदकजन्यत्वं तम्य प्रयोजकत्यलाभाय इत्यर्थः । तथा म वनोपादेयमेष नाघिति भाषः । अनुमितेः पक्षतावच्छेदकाम्या माचार्यसंमतमन्यथाऽनुमितिविषयायाविशेषावर्नमानसाध्यतावच्छे. दफादिजन्यस्यमपि तस्यादिति विशेभ्यतावच्छेदकाविश्वेशोपि है. तो यस्यात् [या वर्तमानपत्रमाणाधशाब्दबुमिमा तममंज. येत्यस्यैव सम्यक्त्यादित्यस्यरस के चिदित्युक्त्या सरितः । पराम. इपमाणस्येनेति । फलं प्रति यदूपेण फरणत्यं प्रापार प्रत्यपि तदपे- शेष करणस्य हेतुरयादिति भायः । सपान्तरेण वियित्यादिरूप पताप्येणेति । परामृश्यमाणलिङ्गन्धेनेत्यर्थः फलग्यापारी प्रत्ये- करपण करणस्प हेतुस्यमुपपादयितुमाह लिङ्गायति । व्यापार मात्रमितिमात्रपदेन कारणतावच्छेदकत्वम्युहासः' । केचिदिस्य. स्परसः । तदूयोर्ज तु परामर्श प्रसपि लिङ्गापेन न हेतुत्य सामान्य- प्रत्यक्षे विषयत्वेन सत्तस्यक्तिगर्गावरप्रवक्षे तत्तयक्तित्वेना हेतुरयाचाप्येण धानुमितो हेतुत्य व्यभिचारीत्येकापेण फलण्या- पारी प्रति हेतुम्यमसम्मापितमयादि ।

·૭૭૨ जागदीश्या अनुमानप्रन्धे र्शनान्न लिङ्गं तहेतुः व्यापारपूर्ववर्तितयोरेभावात् । न च विद्यमानं लिङ्गान्तरमेव तहेतुः । तदा तस्यापरा- मर्शात् परामर्शाविषयस्य कारणताग्राहकाभावांत् । भा- विनि पक्ष व्यक्त्यैक्यमेव वा यत्र लिङ्गं तत्र लिङ्गान्त- परामर्शाविषयस्येतिाविनिगमनाविरहो विशेषणत्वं वा तस्य हेतुत्वे वीजन चेदमज्ञायमानेऽस्तीति भावः । न च विशिष्टस्य कारणत्वं गृहत् प्रमाणं विशेपणनावच्छेदकारच्छेदेनापि तत्परिच्छिनत्ति तथा चापरामृप्यमाणस्यापि लिङ्गत्वेन हेतुत्वमविरुद्धमिति वाच्यम् । यतो हि लिङ्गत्वं न साध्यव्याप्पत्वादिकं तदप्रसिद्धावपि गगना- धनुमानात । नापि परामर्शविषयतावच्छेदकमात्रं तथा मति वस्तु: मात्रस्यैवानुमितिहेतुनापतेः। न चेदं प्रामाणिकम, तधान्वयव्यति- विनिगमनति । लिङ्गपराशंन्येनेय परामृश्यमाणत्वे- नापि हेतुतायां विनिगमकाभावः लिङ्गपरामर्शस्य विषय. तया विशेषणत्वं घा लिङ्गस्थानुमितिहेतुतायां धीजं तच्चा- शायमान न सम्भवतीति प्रमाणाभावादेव न तस्यानुमि- तिहेतुत्वमिति भावः । न चेति । घाव्यमित्यग्रेन्वयः । विशिष्टस्य लिङ्गायशिष्टपरामर्शस्य । लिङ्गत्वेनेति । तस्यैव परामर्शविशेषण- तावच्छेदकत्वादिति भावः । व्याप्यस्वादीत्यादिना पक्षवृत्तित्वाप- प्रहः । तदसिद्धाविति । वृत्तितानियामकसम्बन्धेन साध्यतायां गगनादिसाध्यनिरूपितव्याप्तेगुणादिपक्षके संयोगेन हेतुतायां च प. क्षतिघस्याप्रसिदापित्यर्थः । वस्तुमावस्यति । परामर्शयिषयता. वच्छेदफस्याभावयत्वाधिकरणत्वादेः फेवलाग्ययित्वादिति भायः । एवं वस्तुमात्रस्यानुमितिहेतुत्वम् । तथेति । परामर्शविषयतापच्छे.

·परामर्शः। रेकादिविरहावं । अन्यथेच्छाशाब्दवोधादिकं प्रतीष्टसाधनत्वाका- सादिकक्षिनिक्षिप्तस्य जगत एव ईतुतापत्तः । न वा वास्तयो वि- निगमनाविरहोऽपिाप्रमेयवादिना ज्ञातादपि लिङ्गादनुमित्यापत्तेः। म्यातिपक्षधर्मत्वेन ज्ञानमानयोक्तौ च लाघवात्तादशज्ञानत्वेनैव हे- तुतात् । किञ्च कालान्तरीयतादृशज्ञानविपयादपि लिङ्गादनुमि- तिप्रसङ्गः कारणतावच्छेदकावलीहकारणसत्त्वस्यैव कायोत्पत्ति- नियामकत्वान्न तु तद्विशिष्टसत्तस्यैव, गौरवाद। इतोऽपि च प्रति दकीभूतेनाऽमाययत्त्वादिनानुमितो स्वतन्त्रान्वयाद्यनुविधानाभाया- दिति भावः । ननु चिनापि स्वतन्त्रान्वयषिधानं लिङ्गविशिष्टपराम- हतुत्यमेय तद्विशेषणतावच्छेदकीभूतेनाभायघावादिना हेतुतामा- इकमिस्यत आह अन्यथेति । इच्छादाविष्टसाधनत्यादेर्यथासयम- भ्ययः । कुक्षिनिविष्टस्य तद्घटकीभूनामावत्वावच्छिन्नस्य । मनूक्त' दोगल्लिङ्गपरामर्शहेतुताग्राहकप्रमाणेन विशेषणीभूतस्य लिङ्गस्य हेतुत्याग्रहेपि धूमादिलिङ्गकानुमितो धूमादिलिकपरामर्शत्वेनेय विनिगमनाचिरहेण परामृश्यमाणधुमत्यादिनापि हेतुत्यमायास्पत्ये- येत्यत आह न येति । व्याप्तीति ।न्यासिमकारकपक्षधर्मतानिधयधि- पयत्येनेत्यर्थः। तादृशशानायेन व्याप्तिप्रफारफपक्षधर्मतानिधयान। तद्विषयत्यस्यापि प्रयेशे गौरयादिति भाषः। ननु पक्षनिष्ठयिशंप्य. तानिरूपितव्याप्त्ययच्छिन्नाकारतासम्बन्धेनेघ शानपिंशिष्टरयेम हेतु स्यादिनिगमनाचिरह एय, प्रमेयत्वादिमफारस्थापि ताशसम्याधेन हेतुत्याभापादेयातिप्रसङ्गाभावादत आह किं चति । कालान्तरी यातिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं तद्विपीभूतादपि लिडादित्यर्पः ननु कारणतापच्छेदकधर्मायश्चिनपूर्वसत्यस्य फायर्योत्पत्ती तम् स्यात्तदानीं तु तारगंशामपिश्यतापनस्प लिगस्पामाधानानुमितिरत माह फारणेति । मपलीदमुपलक्षितम् । तद्विशिष्टस्यति । कारपता- पच्छेवफविशिएसत्वस्येत्पर्यः। कायोत्पत्तिनियामकन्यमिति विम- जिपरिणतेगाऽन्ययः ! गौरवादिति । दण्डादिमत्यापेक्षया रण्डत्या ·७७४ जागदीश्या अनुमानप्रन्ये बन्धकाभावादीनांन कारणतावच्छेदकलम, परामर्शविशिष्टसचस्य चात्र भयोजकत्त्वाभिधाने लाघवादावश्यकत्वाच परामर्शस्यैव त. थालं तत्र च नातिप्रसङ्गशङ्कापि । अथैवं संयुक्तेन्द्रियादीन्द्रियस- योगायोः कारणतायामपीदमेव विनिगमकं स्यादिति चेत्, दिविशिष्टसत्यस्य घटाघु पत्तिनियामफत्वे गौरवादित्यर्थः । स्वरूप- सम्बन्धात्मनो नियामकत्वस्य याधकं विना लघुन्येय विधामादि- ति भावः । तोपि चेति । फारणतावच्छेदकोपलक्षितपूर्वसत्वस्थव कार्योंपधान तन्त्रत्वादपि चेत्यर्थः । अन्यथा मण्यादिसत्यवशायां मण्याचभावविशिश्वन्हित्वावच्छिन्नस्यासत्त्वादेवदाहानुत्पत्तिसम्भः घात् मण्याद्यभावत्वेन दाहादिहेतुन्यं न स्यादिति मुरारिमिश्र पष विजयी स्वादिति भावः। इतोपील्यपिकारान्मण्याघमावविशिष्टबन्हि- त्वेनेय चिनिगमनाविरहाद्वन्हिविशिष्टमण्याघभावत्वेन हेतुनापत्तिर- तो घन्हित्यमण्यभावत्वाश्यां स्वतन्त्रान्वयव्यनिरेकेण तादशलघुध- মাথা বাহাবিৰৱৰি ন মনিষখামার জানোয়- पात्यमित्यादिकमावेदितम् । प्रतियन्धकामावादीत्यादिना नैमित्तिक- कारणस्योपमहः । तेन घटादिकार्यसमवायित्वा यथानुपपत्या क- सघटादिकारणताकस्य कपालादेनं दण्डाविशिएकपालत्यादिना घटा- दिहेतुत्वं दण्डात्रुपलक्षितादपि तद्विगमदशायां केयलकपालादटा- पापत्तरिति ध्येयमानन कारणतावच्छेदकविशिष्टसावस्यैष कार्यो. स्पत्ती नियामका घाव्यम, अन्यथा कार्योत्पत्तः पूर्व तदवच्छिन. स्थाभावस्य सरवे तेन रूपेण कारणत्यमेव दुर्वचं स्यात् अवच्छेदक- धर्मस्य कार्याव्यवहितपूर्ववर्तितानवच्छेदकत्वादन आह परामर्शषि. शिष्टेति । अत्रानुमितो। लाघवादिति । परामृश्यमाणत्वापेक्षया ए. रामर्शत्वस्यावच्छेदकत्वं लाघवादित्यर्थः । सति व्यभिचारे लाघव- स्याकिश्चित्करत्वादाह आवश्यकत्वादिति । विशिष्टसवस्थले पि. शेषणसत्यावश्यकवादित्यर्थः । तथा चाव्यभिचारिन्छ तपा. प्यनुमतमित्ति भाषः । तथास्वमनुमितिहेतुत्वम् । यरसत्वं कार्योत्प- तिनियामक तस्यैष कारणत्यादिति भायः। तत्र चेति । परामर्शस्या- ·परामर्शः। स्यादेवं पदिन स्यातामिन्द्रियादेः खतन्त्रान्वयष्यतिरेको, स्याच व्यापारण व्यापारिणोऽव्यवधानप, न चानुमितिमाने तो लिङ्गस्य, न घातीन्द्रियस्यापि तस्य परामशों व्यापार इति । घछिन्नस्यानुमितेः पूर्वमपेक्षणादिति भावः । परामर्शर्मिकाप्रामा. ज्यशानामावस्य स्वतन्त्रात्ययव्यतिरेकाभ्यां पृथगेयानुमितिहेतुरया. रपूर्वक्षणायच्छेटेनागृहीताप्रामाण्यकादपि घूमस्येन गृह्यमाणपराम- शांभानुमितिरिति भावः । अथैयमिति । एवं कारणतापच्छेदकला. घवस्यादरे। इदमेति । संयुक्तचक्षुष्टादिना चाक्षुपादिकं प्रति हेतु- तायामेकद्रव्यसंयुक्तादपि चक्षुरादितो व्यान्तरस्य प्रत्यक्षयारणा- य तत्तद्व्यसंयुक्तत्वविशिष्टचक्षुष्टादिना तत्तद्रव्यचाक्षुप प्रति हेतुरवे गौरवात द्रव्यचा पसामान्यं प्रत्येव सामानाधिकरण्यप्रत्या- सस्या चक्षुस्संयोगत्वेन हेतुतायां लाधयमेय नियामकं स्यादित्यर्थः । रुपा च चक्षुरादिसंयोगत्येनेव संयुक्तचक्षुष्पादिनापि पिनिगमना. विरहाचाक्षुषादिहेतुत्य स्यादिति चाक्षुपरवायच्छिन्नं प्रति चक्षुः शादिना चक्षुःसंयोगत्याचवच्छिन्नं प्रति चक्षुष्यादिना द्रव्यत्यादिना या हेतुत्वमिति प्रधादी भव्यतेति मायः। संयोगाद्योरित्यादिपदेन घटादिकं पति कपालतासंयोगायोः परिप्रहः । वितिगमनापिरहो न चक्षुरादेः कारणत्वसाधफः किं तु अन्वयाधनुविधानमेपेत्यभि- प्रेस्याह स्पादयेत्यादि । अन्ययष्यतिरफयोः स्वातन्त्र्य फारणप्रमाए. करयम् । ननु पचःसंयोगाधयायनुपिधानोपक्षीणमेघ चक्षुरादः अन्वयानुषिधान न तु स्यासन्न्येणापि, चक्षुनाशफालेपि चक्षुः- संयोगसत्त्व प्रत्यक्षोत्पादे क्षतिविरहादत माह स्याच्चेति । तथा ২ মুমুদিনীয় সবই যত্ন ইব্র গ্রাহাম व्यापारिणो मन्ययासियभायात् । हेतुता च चानुपरयायध्छिनं प्रति चक्षुशादिना संयोगायापन्छिन प्रति चनुदिना द्रव्यरया- दिना योपन्यदेतदिति मायः । व्यवधानमन्यथासिदत्यम् । नन्वयं पाशुपादौ चक्षुरादरिय अनुमितायपि लिङ्गस्य स्यताबान्यसम्पतिरे- कापामेय हेतुत्पमापास्यतीत्यत आह न चति । घूमापसस्यपि ·७७६ भागदीश्याः अनुमानप्रन्थे अपि च चैत्रेण परामप्यमाणाल्लिङ्गादपरामशतोऽपि मै- वस्यानुमिसापत्तिः । तत्पुरुपीयानुमिति माते तत्तत्पुरु- पपरामृप्यमाणलिङ्गत्वेन हेतुले चानन्तकार्यकारणभारप्रसङ्गः । इच्छाकृतिसुखदुःखस्मरणविशिष्टज्ञानशाब्दबोधादिषु मानेरछा- धर्माधर्मनिर्णयविशेषणभानपदार्थज्ञानादीनायिवानुमिती परामर्श स्याप्येकार्थमसासत्त्या हेतुत्वानातिप्रसङ्गशङ्कापीति कृतं पल्लवि. तेन । एकान्योन्याभावविशिष्टापरान्योन्याभावादिवर्तमान एवं तलिङ्गकानमित्युत्पत्या व्यभिचारादनुमितिमा लिङ्गस्य न स्वत. म्भ्रान्वयातरफाचित्यर्थः । नन्वषं नित्यलिङ्ग कानुमिति प्रत्येवास्तु परामृश्यमाणलिङ्गस्य हेतुत्वमन्वयाधनुविधानसरयादत बाद न घे. ति। तस्य लिङ्गम्य । तथा च यद्यतीन्द्रियलिङ्गस्य मनम्याद पराम- झे व्यापार स्यासदा तेन व्यापारणान्यथासियसम्मयाताहशालि. यस्यानुमितिहेतुत्वं स्यात्, म चैयम. लीफिफप्रत्यक्षाय पिपयजन्य- म्यादतः परामर्शनेघान्यथामिदं तत्रापि लिऑन तुरिति भाप.न. मु फार्योत्पत्तेनियामकत्यं न स्यरूपमम्बन्धविशेषः किं तु तचाप फत्वं तच्च लिङ्गापरामर्शसत्यम्येय गुरोरपि परामर्शषि- शिएलिङ्गसत्यस्याक्षतमतः कारणतायच्छेदफविशिष्टमस्यम्येय कार्योत्पत्तिनियामफत्वम्बीफारण फालान्तरीयपरामर्शपिण्याहिल. नादनुमित्यापत्तियारणालिलपरामर्शयेनेघ पगमृश्यमाणलिनत्ये- नापि हेतुनायां घासपो घिनिगमनाविरह इस्यतो लिङ्गम्या- जनकरवे चिनिगमफान्तरमाह अपि चेति । ननु तपाप्यफस्य पुरः परामादन्यस्यानुमित्यनुत्पत्या तत्पुरीयामिति प्रति तत्पुरतीय परामर्शयेन हेतुत्यात्कार्यकारणभाषानन्त्यमयेत्यत आह इच्छत्या. दि।छादिपु सप्तसु भानादिसप्तानां यथाम हेतुनाम्ययः । पफायति । यदा यत्रानुमितिः तत्मापक्षणावदेन .तत्र परामर्श इत्येय व्यापकतार्टिनायां कारणतायां कार्यकारणयोः ममयाय एय सम्बन्धविधया प्रविष्ट ति या कारणताघटकसम्यन्धन कारण ·परामर्शः। ७७७ राभावाच । यदि च वर्तमानमेव तत्र लिङ्गं तदा वर्त- मानवह्नयनुमानोपपत्तिः। अथ भावि भूतं वा धूमादि न लिङ्गं किन्तु तत्प्रागभावस्तबंसश्च वर्तमान एव, त. सर्वत्र हेतुः सम्भवतीसत आह पदि चेति । किन्तु तत्मागभाक इति । तस्य च विरोधिकालावच्छेदेन व्याप्यत्वग्रहान तत्कालीन- साध्यसिद्धिरिति भावः । अपि चेसाघभ्युपगमवादः । नियत- सामानाधिकरण्यरूपाया व्याः मागभावादी दुरपवादवाद । धूमप्रागभावत्वादिकं नावच्छेदकमिति चेत् । किश्चातः, न चैत. न्तन तस्येच कार्यताघटकसम्बन्धेन कार्योपधायकत्वाकस्य पुंसः परामर्शदशायामपरस्यानुमित्यापस्तिरित्यर्थः । साध्ययनिममेदस्य केचलायिसाध्यफेऽप्रसिद्धत्वावधतिरेफिसाध्यर्फ च प्रसिद्धस्यापि साध्यात्मकस्य तस्य सर्वधानुमिती यतमानस्यायोगासवरतर दर्श- पति एफेति । एकान्योन्यामायविशिष्टाः येऽपरेषामन्योन्याभावा- स्तदादिरित्यर्थः। तथा च माविन्यपि पर्यते हदान्यत्ये सति घटाच- म्यत्वमेय विद्यमानं लिङ्गं यन्ह्यादेः साधक भविष्यतीति भावः । बा. दिना इदल्याचत्यन्तामावयिशिष्टस्य घटत्वाचत्यन्तामावस्योपमः। ननु वर्तमागस्य धूममागमायादेतुत्ये तत्कालीनस्येन घन्धाधनुमा- नापत्तेस्तस्य लिङ्गत्याभिधानमसङ्गतमत माम तस्य चेति । भागमाय. स्य सस्य चेत्यर्थ. विरोधीति ! यत्र धूमप्रागभावात धूमप्राग- भावानधिकरणकालावच्छेदनय पन्हिरित्यादिक्रमेण व्याप्तिमहादि- त्यर्थः । दुरपहियत्वादिति। साध्यनियमस्य तासामामाधिकरण्यस्य चोरेय प्रागमाये सस्यादिति भाष. शङ्कने धूममागमापत्यादि- कमिति । किं चात इति । प्रागमायत्वस्य व्याप्त्यनपच्उदफत्वपि प्रगमाये व्याप्तिपक्षधमत्ययोः परामर्शसम्भवादिति भावः । वस्तु. गनिमनुरुध्याहन चैतदपीति । धूमप्रागमावत्यादीप्यनपच्छदमा- 1 ·जागदीश्याः अनुमानप्रन् योरपि वह्निसमानदेशत्वनियमादिति चेन्न । अतीतभा. विदिनवृत्तितया निश्चितात् वर्तमानतया सन्दिग्धात् धूमावनुमितौ हि न प्रागभावध्वंसौ लिङ्गे, तयोः सन्दि- ग्धत्वात् । नापि धूमः, तस्यावर्त्तमानत्वात् । किञ्च भूगभाविवर्तमानत्वाविषयात् पर्वते इति ज्ञानाद्यनानु- . दपि, व्यापरवच्छिन्नत्यनियमात् परिशेपेण सस्यैव तथात्वात् । अन्यथा धूमादिवृत्तिच्याप्तोनामपि धूमत्वादिकमवच्छेदके नस्यात् । अथ स्वव्यापकसमानाधिकरणं व्याप्यं व्यापकत्वञ्च तद्धर्मविशि- एनमानाधिकरणाभावमतियोगित्वत्ताधवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभा. ववचादिकं स च विशेषणं धर्मो व्याप्यवच्छेदकः । न च धूम- मागभावसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितात्वादिकं प्रतियोगिता. बच्छेदकम्, गौरवादापि तु धूममपानाधिकरणाभावप्रतियोगितावा- दिकमेव लाघवाद । एवञ्च न धृमप्रागभावो व्याप्यो न वा तत्वं स्वमपि नेत्यर्थः। तम्यवेति । धूमप्रागभावत्वस्ययावच्छेदकत्वादिति भावः । अन्यथा व्याप्तेरवन्छेद्यत्वानियमे । प्रतियोगित्यत्वादीत्या- दिना ताशप्रतियोगितायच्छेदकत्ववाद्युपप्रहः । स चति । यद्धर्म- विशिष्ट समानाधिकरणाभाचप्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभापो व्यापक स्वं स एव च विशेपणीभूतो धर्मों व्याप्त्यवच्छेदक इत्यर्थः । प्रति. योगितात्वादिमिति । प्रतियोगितायच्छंद कामिति पूर्धेणान्वयः । यद्यायव्याप्यत्तियन्हिमंयोगादेधूमादिव्यापकत्वोपपत्तये खानधि- फरगतुमग्निष्ठाभावप्रतियोगित्वाधभायफूटवस्वमेव व्यापकत्वं स्व- स्वस्थाननुगतरवन सामान्याभावासम्भवात् तच धूमप्रागभायस्य हेतुन्यपि सुवचम्, तथापि व्याप्पत्तिसाध्यफपलाभिप्रायणेदम् ।

·परामर्शः। मानं तत्र' का गतिः । सर्वत्र प्रागभावाद्यन्यतमत्वं धू- गायत्यन्ताभावाभावत्वं वा लिङ्गमिति चेत् । न । व्य. र्थविशेषणत्वेन तेपामलिङ्गत्वात् । अन्यतमत्वाद्यज्ञानपि धूमज्ञानादनुमितिसत्त्वाच । अपि च न धूमप्रागभाया- दि लिङ्गं न वा तद्वीरनुमितिकारणम्, प्रागभावादीनां व्यर्थत्वात् आवश्यकधूमज्ञानादेवानमितिसम्भवाच । च्याप्यवच्छेदकम् । अत एव ममेयधूमलादिकमपि नावन्दका मिनि चैत । गतं नहिं जातिसमनियनोपाधिगुणादीनां व्याप्यत्वेन, लाघोन गोजलादिनिष्ठाभावप्रतिपोगितात्वादेवच्छेदकत्वात न तु मास्नास्नेहादिमनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वादेगौरवात् । मस्थि- तश्च गोत्वादित्तिधर्माणामवच्छेदकलेन, आपतितश्च ते. नीलम् । तनयस्यधिकरण्याप्रवेशादिति ध्येयम्।लाययादिति । प्रागभावाप्रवे- शेन लाघयादित्यर्थः । एवं चेति । घूमभागभावव्यापफत्वाप्रसिद्धयेय स्वव्यापफसामानाधिकरण्यरूपव्यातस्तत्रासम्भवादिति भावः । त- धं धूमप्रागमायत्यम् । अत एवेति । धूमयांमष्टामावप्रतियोगित्व- त्यापेक्षया प्रमेयधूमयनिष्ठाभाचप्रतियोगित्वत्वादेगुरुत्यातदध. विनाभावाप्रसिद्धौष प्रमेयधमत्यादिकं न व्यायवच्छंद फमिन्य- थः । एफजातिव्याप्यस्यापरजातिच्यापपास्य च रूपादेरतमामण . व्याप्यताब्युदासस्थासम्भधाममनियतेन्युनम् । गुणादीत्यादिप- देने चन्हित्यादिसमनियनस्थोघंज्यटनादिकर्मणः परिप्रहः । तथा च द्रो सास्नावस्यात्स्नेहाचंचलनात्याटो सास्नादिकं साध्य- स्याप्यं न स्यादिति भावः । व्याप्यत्वाभावं व्युत्पादयति लाघयो- स्यादि । जालादीत्यादिना याहयाधुपग्रहः । अयच्छेदपात्यात व्यापक ·, जागदीश्याः अनुमानग्रन्ये किञ्च लिङ्गं नानुमितिमात्रे हेतुः लिङ्गं विनापि धूली. पटलात् लिंङ्गभ्रमेणानुमित्युत्पत्तेः, नापि लिङ्ग प्रमानु- मिती, परामर्शोऽनुमितिमात्रं हेतुः तद्विशेषप्रमात्वाभ्या- मेवानुमितितथात्वात्, यत्सामान्ये यत्सामान्यं प्रयो- जकं तद्विशेष तद्विशेषस्य प्रयोजकत्वात् । अर्थ प- समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वाद्यभावस्यातिरिक्तत्वात् । प्रमेय- धूमत्वादिना वन्ह्याद्यव्यापकत्वामिव स्नेहत्वादिना व्याप्यत्वार्थ- मपि लघुगुरुसाधारणस्यावच्छेदकत्वस्योपादाने कुतस्तव्युदास ताप्रतियोगितापच्छेदकत्वात् । स्नेहादीत्यादिनीज्वलनांद्युपग्रहः । सखण्डानामव्याप्यतामभिधायाऽखण्डानामपि तामाह प्रस्थितं चे. ति । गोनिष्ठाभावप्रतियोगित्वत्वापेक्षया गोस्वत्वविशिष्टवरिष्ठाभा- "घप्रतियोगित्त्वत्वादेर्गुरुतया तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धया द्रव्यं गोवा- दित्यादौ गोत्वरवादिकमपि व्याप्यतावच्छेदकं न स्यादित्यर्थः । 3. कक्रमेण व्याप्यतायच्छेदकनिरुक्तापव्याप्तिमुक्त्याप्रतिव्याप्तिमाह आपतितं चेति । स्वयं नीलधूमत्वस्य व्याप्तववच्छेदकत्वोपगमादाह 'ते इति । अतिरिक्तस्वादिति । तस्य नीलघूमादावपि सत्वेन धूमय- निष्ठामावप्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नाभावतोऽतिरिक्तत्यादित्यर्थः । त- 'या चौक्तक्रमेण नीलधूमत्वे गौरवासम्मवादतिप्रसङ्ग इति भावः । 'ननु प्रमेयधूमत्वादिम्पेण यन्यायव्यापकत्वरक्षायै गुरोरपि प्रमेय- धूमत्वादेर्यथा प्रतियोगितायच्छेदकत्वं स्वीकृत तथा प्रमेयधूमस्या- 'दिमकारेण व्याप्यत्वरक्षार्थमपि स्नेहयन्निष्ठाभावप्रतियोगित्यत्वादे- स्तथात्वं स्वीकार्यमतः स्नेहादी नाम्याप्यत्वमत आह प्रमेयधम- चादिनेति । उपादाने उपगमे । कुत इति । तस्य धूमप्रागभारत्वनील- ·परामर्शः। रामर्शस्य प्रमात्वं विद्यमानलिङ्गविषयत्वं तथा चायातं लिङ्गस्य प्रमानुमिनिहेतुत्वमिति चेन्न । भाविना भूतेन वा यदाकदाचिद्विद्यमानेनापि लिड्न परामर्शप्रमात्वस- म्भवान्नानुमितिपूर्वसमये. तत्पमात्वानुरोधेन . लिङ्गस्य, सत्त्वं कारणत्वं वा धूमकालीनवन्धनुमानञ्च यदा यत्र धूमस्तदा तत्र वह्निरिति व्याप्तिज्ञानादेव । अध वा धूः इति । तथा चेति । तत्रैव क्लुप्तसामान्यकारणस्प विशेषरूपेण हेतुत्वं यत्र कल्प्यकारणतावच्छेदकमपेक्ष्य न गौरवम्, अन्यथा विशेषकारणकलापविलयमसङ्गादिति भावः । थूमकालीनेसादि। सामानाधिकरण्ये कालविशेपस्यापि सम्बन्धघटकतया प्रविष्टत्वा- धूमस्यादेः कुनो व्याप्यतावच्छेदकत्यव्युदासः धूमनगमायादिम- मिठामावप्रतियोगित्वस्वादेरपि गुरोः प्रतियोगितायच्छेदकरयसम्म वादिति भाषः। ननु यासामान्य हत्यादिग्यायेनानुमितिसामान्यतो: 'परामर्शस्यय प्रमापरामर्शत्वेन प्रमानुमिती पिशिष्य हेतुत्वोक्यो लिङ्गस्य तत्र कारणस्यखण्डनारपुनः तदाराडूनं सन्दर्भपिरद्धमतो भावमाह तत्रैवेति । न गौरवमिति । तया च लियापेक्षया गुरु- 'त्यादेव यथार्थलिङ्गपरामर्शत्वन प्रमानुमिती न हेतुत्यप्तम्भय इति भाषः । अन्ययेति । सामान्यतः कृतत्वादेव विशेषतः कारणस्ये कार्यसामान्यहेतोः फालादेनुमित्यादिकं प्रति परामादिविशिष्ट- कालत्यादिना हेतुत्वापत्या परामर्शादिकमप्यनुमितौ हेतुर्न स्पादि- स्पर्थः । ननु यदा पत्रेत्यादिव्याप्ती सामान्यतः कालनिवेशात्पर्य : मंकालीनत्वेन पन्हेः सिदिरत आह सामामाधिफरण्य इति । निय. तेत्यादिः। तथा च यत्र धूमला धमकालीनयन्हिसंयोगेन पन्छि- ·७८२ जागदीश्याः अनुमानमन्णे मकालः पक्षतावच्छेदकः पक्षतावच्छेदकधर्मसमानाधिक- रणञ्च पक्षधर्मवलात् साध्यं सिध्यतीति धूमकालीनव- ह्रिसिद्धिः । यत्तु व्यापाराभावान्न परामर्शः करणमिति, तथैव, किन्तु व्याप्तिज्ञानं करणं परामशी व्यापारः । न दिसर्थः । यदा यत्ति कालिकोशकव्याप्तिद्रयज्ञानाकालदेश. योः साध्यं सिध्यदमति बाधके लाघवादेकमेव सिध्यतीयपि व. दन्ति । पक्षतावच्छेदकेति । पक्षनावच्छेदककालावच्छिनामस- थः । किन्तु व्याप्तीति । न च स्मरणात्मकपरामर्शस्थलं तदस- म्भवः, तत्र व्याप्तिविशिष्यानुभवस्य संस्कारद्वारा परामर्शहेतुस्वाद रित्येवं व्याप्ती धूमकालीनचन्हिसंयोगेनेच साध्यस्य वन्हेः प्रविशत्या. तू ताशसम्बन्धन पर्वता वन्हिमानित्यनुमितिः सम्बन्धविधयेव धूमकालीनत्वं वन्हेरवगाहने निरुक्त सम्बन्धन धन्हेंः साध्यतालाभा. यमेव यदायनत्युभयोमूलऽभिधानादिति भावः । मतान्तरं दर्शयति यदा यत्रेत्यादि । यदा मस्तदा वन्हियन धूमस्तन यन्हिरिस्येवं व्याप्तिद्वयज्ञानाजायमानायां पर्वतो धूमफालश्च धन्हिमानियमिती पर्वते धूमकाले चैक एय पन्हिसित पधेत्यर्थः । वस्तुगत्या धूम- कालीन स्पेय वन्हेंः पर्वते भानपि अपेक्षितस्य धूमकालीनत्वेन पन्हि- ज्ञान स्पासम्पादनावदन्तीत्युक्तम्। पक्षतावच्छेदकोपलक्षिने पक्ष मा- ध्यसिखायपि धूमकालीनत्वेन बन्हेंःसिद्धय योगात व्याचप्टे पक्षनेति । कालादीत्यादिना देशोपग्रहः । एनायताप्याचार्यसम्मतं धमादका- लवृत्तित्वेन पन्ह्याद्यवाहित्वं गानुमितः सम्पादितम् । धूमकालय पक्षतावच्छेदकत्वे नदवच्छेद्यत्वस्थानुमिनी भानसम्भवेपि धूमस- मानकालीनत्वभानासम्भवादमासमानकालीनबन्हेर्याधाधवनारद- शायामेय धूमसमानकालत्वेन बन्हाधनुमानं द्रष्टव्यमिति नव्याः ।

·परामर्शः। च परामर्शस्य संस्कारो व्यापारः, परामर्शस्य च चरमका- रणत्वेन संस्कारोत्पादनसमयेऽनुमित्युत्पादनात् । नापि फलाजनकल्यापारस्य फलजनकव्यापारजनकत्वे विरोधाभावात् । न च विशिष्टपरामर्शलेन न कारणत्वं व्याप्तिज्ञानत्वन च न तद्वि- शिष्टम्मृतिहेतुलं न वा विशिष्टस्मृतित्वेनानुमितिहेतुत्वमिति वा- च्यम् । व्यातिविषयकज्ञानत्वस्मृतित्वाभ्यां विशिष्टविषयकतत्वा तदमम्भया क्याप्तिधानस्य फरणत्यासम्भवः । ननु फलाजनफस्प है- दीयव्यापाराजनकत्वनियमादनुमित्यजनकस्य संस्कारादेः कथं त नयापारीभूतपरामर्शजनफस्यमत माह फलाजनमोति । घिरोधाभा- वारिति । घाघजनकस्यापि कपालादिकर्मणः तद्वयापारीभूनकपा- लसंयोगादिजनकत्वादुक्तव्याप्तव्यमिचारादिति भावः । न चेतिया. ध्यमित्यमेन्ययः । न फरणत्वं नानुमितिकरणथम् । तथा च व्या. पारजनकतावच्छेदकपण फलजनकपेष फरणत्यात स्मरणात्म- फपरामर्शजनकनायच्छदफेन याप्ययत्तानिश्चयवनयानुमिताय- हेतुयात्स्मृत्यात्मरूपगमस्थले व्यामिविशिष्टानुभवस्थानुमिति- फरणयासम्भवादिति भावः । ननु व्यापारीभूनस्मरणात्मकपराम- शस्य व्यातिविशिष्टयुखित्यात्तजनकतावच्छेदकीभूतेन व्याप्तिज्ञानत्वे- नेवानुमितिकरण यानोक्तदोष इत्यत भाह व्याप्तिमानावेन चेति । ज्ञानोपरमेपि व्याप्तिविशिएविषयोपनिनेच्छाकृत्योः साक्षात्कारात् ज्यामिविपयफत्वमेव व्याप्तिविशिष्टज्ञान प्रति हेतुत्वात् । न चानुमि- सापपि ताप्येणय फरणत्यमा इच्छादायप्यतिप्रसकरयादिति भायः। নিছুলনাযথ দত্তলনৰ প্ৰাথাঘােন দু: त्पिश्चव्याप्तिरिशिष्टस्मृतियनानुमितायजाफायात स्मरणामफ- 'परामशंस्य न यातिविशिष्टानुभयच्यापारत्वसम्भय इत्याशयेनाहन पनि । उक्तनियमयोरप्रयोजकत्वमित्यभिप्रेत्य पयति व्याप्तिपिप- ·सागदीश्याः अनुमानप्रन्ये भ्यां वा हेतुहेतुमद्भावेऽपि व्यापारल्यापारिभावाविरोधाद । म हि द्वारद्वारिणोः फलजनकत्वं येन रूपेण तेन रूपेण तयोमियो हे- तुहेतुमद्भावेऽपि नियमः, मानाभावाद इन्द्रियतत्संयोगपदज्ञानपदा- र्थोपस्थिसादिपु प्रससशान्दादिकरणव्यापारेषु व्यभिचाराच्च । न चैवं धारावहनस्थले पूर्वपूर्वेषां विशेषणज्ञानानामुचरोत्तरतद्- द्वारा शिष्टमसक्षं प्रति करणत्वापत्तिः, यं जनायेत्वैव यस्य यज- यकेत्यादि । एफर्मिकन्याप्तिशानात् अन्यधर्मिफव्याप्तिस्मरणानु- त्पत्त्या धर्मिनिवेशस्यावश्यकत्वं व्याप्तिज्ञानत्वव्याप्तिस्मृतित्याभ्यां फार्यकारणभावे मानाभावादाह विशिष्टविषयकोति । धूमादिधर्मि- कव्याप्तिविशिष्टज्ञानत्वतद्धर्मिकल्याप्तयादिस्मृतित्याश्यां चेत्यर्थः । व्यापारेति । स्मरणात्मकपरामर्शतजनकव्याप्यवत्यानुमघयोरनुमि- तो व्यापारख्यापारीभावपि विरोधाभावादित्यर्थः । अप्रयोजकत्वं स्प- टयात न होति । तयोापारव्यापारिणोःननूक्तनियमे बाधकामाव एवं मानमत आह इन्द्रियति । चक्षुःसंयोगाद्यात्मकव्यापार प्रति द्रव्यत्वेन हेतुभूतस्य चक्षुरादेस्तजनकतानवच्छेदकीभूतचक्षुष्वादि। ना चाक्षुषाधात्मकफलं प्रति फरणत्वात् संयोगत्वेन चक्षुगदिकर. पाजन्यस्य चक्षुःसंयोगादेस्तजन्यतानघच्छेदकीभूतेन चक्षुःसंयो- गत्वादिना चाक्षुषाद्यात्मकफलं प्रति कारणत्वात् । एवं पदायोप. स्थित्यादिव्यापार प्रति सम्बन्धिज्ञानत्वेन हेतोः पदज्ञानस्य तज्जनकता- जवच्छदफीभूतपदशानत्वेन शाब्दात्मफफलं प्रति फरणत्वात् सम्य. धिस्मृतिस्येन पदज्ञानात्मककरणजन्यायाः पदार्थोपस्थित्यादेतज्ज- न्यतानवच्छेदकीभूतपरजन्यपदार्थोपस्थितित्वेन शाब्दात्मकफलं प्रति व्यापारत्वाच उक्तव्याप्ती व्यभिचार पच याधक इत्यर्थः। पयम उक्त नियमासत्वं । द्वारेति । उत्तरोत्तरविशेषमधीद्वारेत्यर्थः । अस्माकं तु प्रथमधीजन्यतावच्छेदकीभूतेन विशिष्टज्ञानत्वेन तृतीयज्ञान प्रति म. ध्यमस्याहेतुत्वान्न तस्य तत तद्वयापारत्वमतस्तद्वारा प्रथमस्य न द्वतीय करणत्वमिति भावः । यमिति । यदापच्छिन्नं जायस्वय ·परामर्शः। ७८५ तर्कः, व्याप्तिग्राहकस्य विषयपरिशोधकस्य वा तस्य त 'दजन्यत्वादिति ॥ नकत्वं तस्यैव तत्र व्यापारत्वाद । यत्तु तथानियमेऽपि न सति विशिष्टस्मृतेरपि व्याप्तिविशिष्टज्ञानतया विशेषणव्याप्तिविषयकेण पूर्वानुभवेन संस्कारेण वा जननाद्वयाप्तिविपयत्वेनैव करणवादि. ति। तन्न । जन्यत्वविशेपितेन संशयसाधारणेन व्याप्तिविशिष्ट- यावच्छिन्नस्य फलतापच्छेदकीभूतयधर्मावच्छिन्नोत्पादकत्वं तबर्मावरिछन्नस्यैव ताशफले नवच्छिन्नस्य व्यापारवादित्यर्थः । तेन प्रथमझानव्यक्तद्वितीयध्यक्ति जनयित्वैव तृतीयव्यक्त्युत्पादक त्यपि ने क्षतिान चैवं मन इवात्मापि जन्यज्ञानसामान्ये मनोयोगदा. रा फरणं स्यात् एत्वात्।अत पवात्मानमात्मनात्तीत्यादी आत्मनेव मया कृतमित्यादी च करणे तृतीयापीति भावः । तथा नियमपीति । व्यापारजनकतावच्छेदकरूपण फलजनफस्यैव फरणत्यं फरणजन्य- तावच्छेदफरूपेण फर्लजनकस्यैष व्यापारत्यमित्येवं नियमेपीत्यर्थः । विशिष्टेति । च्याप्ययतया पक्षस्मृतेरपीत्यर्थः । पिशिघुद्धिसामान्य प्रत्येय संस्कारसमवायान्यतरसम्बन्धेन विशेषणशानत्वेन हेतुत्वम. भिप्रेत्याह पूर्वानुमनेति । संस्कारादिसाधारणसविषयफत्वेनैव समवॉयसम्बन्धेन लाघवाद्विशिष्टधीहेतुत्वमित्यभिप्रेत्याह संस्कार- णेति । जननादिति । तथा च स्मरणात्मफपरामर्शस्थले व्यापारजन. कतावच्छेदकेन व्याप्तिविषयकत्वेन पूर्वानुभवस्यानुमित्यात्मफफल. जनकत्वान्न तस्य करणवहानिः। नन्धेयं व्याप्तिहानत्वेन फरणत्वं न स्यादत माह व्याप्तिविषयफत्वेनैवेति । तथा च तधापत्तिरित भाषः । एतावतापि फरणजन्यतावच्छेदफरूपेण फलजनकस्यैव ध्यापारत्यनियमो नोपपादित इत्याशयेनाह तमेति । व्याप्तिविशिष्ट- युद्धिस्वस्थ निस्पतित्वेन कार्यतानवच्छेदकत्वात् जन्यायपि ·ઉ૮૬ जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये ज्ञानत्वेन तज्जन्यवाद, निससाधारणेन च व्यासिविशिष्टवशि- ष्ट्यावगाहिपक्षनिश्चयत्वेनानुमितिहेतुत्वात् । यदि च विशिष्टच्या. सेः प्रथममनुपस्थितावपि विशेष्ये विशेषणं तत्रापि विशेषणमिति रीसा परामर्शीदनुमितिस्तदा नियतपूर्वोपस्थितिकपदार्थोपस्थिते- रेव करणत्वे वाच्यम् । यत्तु परामर्शजनकत्वेन तत्तविशेषणशा. नानां करणत्वमिति । तन्न । अन्यम्प्रति पूर्ववर्तिवं गृहीत्वैव त. थारग्रहेणान्यथासिदत्वात् । न च तत्र फलाननुगुणमन्यं प्रतीति शिऐनेत्युक्तम् । अनुमितिजनफनावच्छेदकीभूतस्य निश्चयत्वस्या- प्रवेशं स्फोरयन्नाह संशयसाधारणेति । तजन्यत्वात् विशेषणीभूत. व्याप्तिविषयकधीजन्यत्वात् । करणजन्यतापच्छेदकीभूतस्य जन्य- ग्यातिविशिष्टज्ञानत्वस्याप्रवेशं सूचयितुमाह नित्यसाधारणेति । स. मवायिफारणस्थल पय नित्यस्येत्यादिव्याः सम्प्रदायसिद्धत्वात्ता. हशनिश्चयवतोपीश्वरस्य हेत्वन्तरविलम्बादेवानमित्यनुत्पत्तरिति भाषः । धूमव्यापकतावच्छेदकेन तद्भिनेन चा घन्हित्येनावच्छिन्नस्य समानाधिकरणी धूम इत्याकारकस्य विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या उत्पन्नस्य व्याप्तिज्ञानस्यानुमित्यजनकत्वाद्वयाप्तिघटकीभूतप्रतिपदा. यमन्तभाव्य निश्चयत्वस्य जनकतावच्छेदकत्वे पातिगौरवाया- प्तिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिपरामर्शत्वनैव स्वमतेऽनुमितिहेतुत्वमतो यदि चेत्युक्तम् । नियतेति । परामर्शपूर्व नियतोपस्थितस्याभावत्वादे- निमेघ करणमित्यर्थः। मिश्रमनं निरसितुमाह यत्त्विति । परामर्श- जनकत्वेनेति । व्यभिचारधीविरोधितावच्छेदफविषयतातिरूपक- पक्षधर्मतानिश्चयजनकत्वनेत्यर्थः । तेन विशेष्ये विशेषणं विशिष्ट धैशिष्ट्यमित्युभयसाधारणपरामर्शरवस्यासत्त्वेपि न क्षतिः। अन्य. मित्यादि । फलादन्यं प्रति पूर्ववृत्तित्वं गृहीत्या फलजनफरवाई नाप्येण फलं प्रनि अन्यथासिद्धत्वादित्यर्थः । तत्रान्ययासिद्धी । पाच्यं निवसनीयम् । तथा च परामर्शस्यानुमित्यात्मफफलानुगुण- तया तत्पूर्ववत्तित्वप्रहेप्यनुमितो न ताप्येणान्यथासिविरिति मा- ·परामर्श वाच्यम्, गौरवात् । न चैवं भ्रमिजनकवलक्षणं दृढत्वमपि दण्डे घटजनकतापच्छेदकंन स्यात, इष्टत्वात् दण्डत्वेनैव तथावात् । वर्ष चिद्घटानुत्पादो भ्रमिरूपद्वारविरहात् क्षुद्रपाभ्रमिनननसमर्था- महाचक्रसमाहिताद्दण्डाद्घटानुन्पत्तौ तत्मयोजकताया आवश्य- कत्वात् भ्रामविशिष्टत्वेन च जनकत्वे चक्रादीनामपि पृथक्कार- णत्वं न स्याद,न स्पाच घटापितया दण्डे निष्कम्पा मत्तिः, मथम घः । एवं फलाननुगुणं प्रतीत्यस्याप्रविष्टत्वे । यादिति । तहि कि दण्डस्य घटजनकत्यं निरवच्छिन्नमेव, तथात्ये चापसिमान्त इस्यतः माह दण्डत्वेनैवेति । ननु भ्रम्यजनकादपि दण्डादूघटोत्पत्तिः स्याद. त हक चिदिति । ननु भ्रमेरपि स्वातध्येण हेतुत्यमपेश्य दण्ड- स्यैव मभिजनकत्वेन हेतुत्य लाघचावुचितमत आह क्षुद्रति । सम- दित्यन्तेन कारणतायच्छद फीभूतनामिजनफत्वस्य महाचकेत्यादि- ना भ्रम्यनुपधायफत्यस्य सूचनम् । तत्प्रयोजकताया इति । सभ्य- माघस्य प्रयोजफताया रत्यर्थः । ननु उपधायकतासम्यन्धेन भ्रमिथि- शिएदण्डत्वेनैव घटहेतुत्वात कारणतापच्छेदकपूर्यसत्यस्यापिका- योत्पादकस्यान भ्रमेः स्वातन्त्र्येण हेतुत्वं पाध्यमत माह अमिपिशिएत्येनेति । मिविशिष्टत्वान्तर्भाधणेत्यर्थः। चमादी- मामपीति तेषामपि भ्रम्युपधायकल्वरूपेणेध घटहेतुत्वसम्भ. घे चकत्यादिना हेतुत्वं न स्वादिस्यर्थः । मनु चमारवादिना हेतुरथमतः फिमायातमत भाह न स्यायेति । नि. कम्पत्युपलक्षणम् । घटाभिवृत्तिसामान्यं प्रस्येव घटजनकताथ- छेदकधर्मात्मकतत्स्वरूपयोग्यतानिश्चयस्योपादानधर्मिकस्यापेक्ष- णीयत्वात् । फलोपधापकत्वसन्देहस्सल एव कृम्यादौ सफम्पप्रवृत्ते- रुपगमादिति ध्येयम् । ननु स्वर्णस्यपाषाणत्वपरास्यकाष्ठत्यादिमिः साडूयाइण्डत्वज्ञात्या घटहेतुत्पासम्भयो यदि च घटजनकतापच्छे. पकतया सिवं स्वर्णत्वादिध्यापकमेव दण्डत्वं स्वर्णद्रवणुकादि- तम घटानुस्पादो भ्रमिकपण्यापारविरहादेवेत्युच्यते, तदा नानावि.

·परामर्शः। जननकाकासादिक्षानजनकतेनानुमानसंस्कारतविशेषणशानादी- नां कार्यान्तरं प्रति च तज्जनकतत्तत्पदार्थकारणानां तत्तत्प- दार्थकारणवेन हेतुत्वमसङ्गः । तज्जनकत्वेन हेतुत्वे तत्त्वेनैव हेतुलं प्रथमोपस्थिनवादावश्पकत्वाल्लाघवाचेति चेत् । किमिदं प्रकृते पाणिपिहितम् । इदं पुनरिहावधेयम् । विशिष्टविषयकस्वेन कारणत्वे केवलविशेषणादिविषयत्वेन न हेतुत्वं सदवच्छिन्नका- --- पितजनफेति शादधीजनकं यदाफाशादिशानं तजगत्वेने- स्यर्थः । तद्विशेषणेति । भाकालादिनिविषिशेषणशानादीनाभित्य- कार्यान्तरं घटादि । तथा च घटादिजनको यः कपालादिस्त. जनकत्वेन फपालिकादीनामपि घटादिजनकायप्रसङ्ग इत्यर्थः । नि- यतपूर्वपर्तितावच्छेदकस्पान्यथासिद्धयनिरूपफत्वन फारणकावच्छे- दकत्यनियमादिति भावः शङ्करते तज्जनकत्येनेति । आफाक्षाज्ञाना- दिजनकत्येन शाब्दादियोधहेतुत्वे आकाडादिज्ञानत्वेनैव शाब्दादिह- तुत्यं युक्तमित्यर्थः । यहुशो व्यभिचारण प्रथमोपस्थितत्वस्य वस्तु- व्यवस्थापफरवानियतत्वावाह आवश्यफस्यादिति । आफाड्साशाना: द्युत्पत्तिदशायां शाब्दयोधानुत्पत्त्या शाब्दबोधादिकं प्रति माफाटा- ज्ञानत्यादिना हेतुत्वस्यावश्यकत्वाञ्चेत्यर्थः । ननु स्वजन्याफाट्टाक्षा. नादिसम्बन्धेनेय आकाङ्गादिजनकस्य शाब्दयोधादिजनकत्वाना- काडाज्ञानादेतृत्वमावश्यकमत आह लाघवाचेति । आफाहाल झानादिजनकत्वेन हेतुतामपेक्ष्य आफाद्धाज्ञानत्यादिना हेतुतायामः घच्छेदकलाघवावेत्यर्थः । इदं प्रथमोपस्थितत्यादि । प्ररुत इति । भ. नुमितावपि परामर्शहेतुत्वेन जनकत्वे प्रथमोपस्थितत्यादित्युत्त्या परामर्शत्वेनैव हेतुत्वीचित्यादिति भायः । च्याप्तिहानत्वेन करणत्वं खण्डयितुमाह इदं पुनरिति । विशिएविपयेति । व्याप्तिविशिष्टवैशि. एयावगाहिनिश्चयवनानुमितिहेतुत्वे तयापफोभूनन व्याप्तधादि- शानत्वेन तत्र न हेतुत्यं तथा च सुतरां ताप्येण फारणत्यामायो हेतुत्यगर्भपात्तस्यति माव' । तदयच्छिन्नति । यदीवच्छिन्नकार्यर ·७९० जागदीश्या:अनुमानग्रन्थे र्यजनकतावच्छेदकान्तराव्यापकरूपेणैव तदवच्छिन्नं प्रति जनक- सातादर्शयिप्यते हि तथान्ययाप्तिद्धत्तम्।अन्यथा घटत्वावच्छिन्नं प्रति कपालतत्संयोगादीनां जन्यत्वविशेषितेन शुद्धेन वा द्रव्य- त्वगुणत्वादिना विशिष्टवैशिष्ट्यवोधं प्रति च विशेषणतावच्छेदक- मितित्वा- तानिरूपितकारणतायाः स्वभिन्नयवच्छेदकं तदव्यापकरूपेणैव त. धर्मावच्छिन्न प्रति हेतुत्वादित्यर्थः । विजातीयरक्तत्वावच्छिन्नजन- कतावच्छेदकस्य पद्मरागत्यस्य व्यापकेनापि पृथिवीत्वेन रक्तत्वाव. च्छिन्नं प्रति जनकत्वात्तदचच्छिन्नेत्युक्तम् । न चैवं व्याप्तिज्ञानजन्य- तायाः धूमलिङ्गकवन्ह्यनुमितित्वेन व्यातिविशिष्टवैशिष्टयपरामर्शज. न्यतायाः पर्वतधर्मिकधूमलिङ्गकयन्ानुमितित्येनावच्छेदादेकधी- वच्छिन्नं प्रति व्यात्तिज्ञानत्येन विशिष्टपरामर्शत्वेन चाहेतुत्वादाश?- घनिष्फलेति वाच्यम् । धूमधर्मिकच्याप्तिक्षानत्वेन व्यापारीभूतपरा- मर्शप्रत्यासत्या अनुमितिकारणतायां पर्वताहानसादिप्रत्येकधर्मि- कधूमलिङ्गकवन्हानुमितिस्वादरेष कार्यतावच्छेदकत्वातामन्यथा प- क्षभेदेन परामर्शस्याननुगतत्वात्पर्वतमहानसादिप्रत्येकधर्मिकधमलि. ङ्गकवन्हिव्याप्यवत्तापरामर्शप्रत्यासत्या धूमलिङ्गफवन्ह्यनुमि वच्छिन्न प्रतिधूमधर्मिकवन्हिव्याप्तिविशिष्टज्ञानत्वेन हेतुत्वेऽन्यपक्षक. ताहशानुमितो व्यभिचारादिति भावः । उक्तक्रमेणाहतुत्वे बीजमाह दर्शयिष्यते इति 1 तथा तदवच्छिन्नजनकतावच्छेदकान्तरव्यापक- धर्मेण नित्यस्यत्यादिव्याप्तिमगीकृत्याह जन्यत्वविशिष्टेनेति । अन्य- था मनःप्रभृतिद्रव्यातदीयपरिमाणादिगुणाच घरादेरवश्यंभावाप- तेरिति भावः । तद्वयाप्तिमनङ्गीकृत्याह शुद्धेन घेति । गुणत्वादीत्या- दिना मूर्तत्वसंयोगत्यादेः परिग्रहः । नन्वतायता वरं द्रव्यत्वेन हेतु- तायामवच्छेदकान्तरव्यापकरूपेणान्यथासिद्धिः फल्थ्यतां ज्ञानहेतुना- यां तु कुत इत्या विशिष्टवैशिष्ट्येति । अथास्तु घटत्यादिविशिष्ट- वैशिष्टपयोधं प्रति घटत्यादिप्रकारफानत्वेनेय घटादिक्षामन्येनानि हेतुर्न कोपि दोष इत्यत आह अनुमितीत्यादि । परामर्शस्याकाला- कृतिसाध्यत्यादीनां झानस्य च विषयीभूतो विशिष्टोऽविशिष्टो या ·परामर्शः। ७९.१ विषयत्तेन हेतुत्वमसङ्गात् 'अनुमितिशाब्दबोधचिकीर्षादिकं प्रति च परामर्शाकारक्षाकृतिसाध्यत्वादिज्ञानविपर्यावशिष्टाविशिष्टतत्त- पदार्थविपयलेन हेतुले अनन्तकार्यकारणभावमसङ्गाच्चान चात्र करणान्तरासम्भवादगसा परामर्शजनकज्ञानस्य तथावं कल्प्यते, चिको प्रयपि कृतिसाध्यताज्ञानजनकज्ञानस्य तथालापत्तेः । तत्र मन एव करणमिति चेद, इहापि तदेवास्तु । मनोऽसाधारण- करणकज्ञानत्वेन मानसत्वापत्चिरित चत,चिकीपादिसाधारणतत्क- रणकलस्यैव ज्ञानत्वविशेषितस्यापि तस्याप्रयोजकत्वात् । किं तर्हि मानसत्वे प्रयोजकमिति चेत् । किन्नाम प्रयोजकम, कारणभेन तत्तत्पदार्थों धमधुमत्वादिः तद्विषयकरवेन यथाफममनुमित्यादौ हे. तुम्वमित्यर्थः । तथा च एकधर्मावच्छिन्नं प्रत्येयानन्तधर्मरेफस्यान- न्ततुत्वापरयाऽवश्यमयच्छेदकान्तरव्यापकरूपेणान्ययासिद्धिरास्पे- यति भावः । अत्र अनुमिती । तथास्वं जनकतावच्छेदपान्तरव्याप- फेनापि व्याप्त्यादिशानन हेतुत्यम् । शादशाने च पदार्थोपस्थि- तिद्वारा शानत्यनेध करणत्यसम्मयानाफाशादिघटकतत्तत्पदायज्ञान- स्वन हेतुत्यमुक्तकमेणान्यथासिरिति भावः । तथात्वापत्तः । एत्या- दिज्ञानत्वेन हतुत्यापत्तः । शङ्कत तवति । चिकीर्पयामित्यर्थः । इहा- पीति धूमलिङ्गकपर्वतधर्मिकवनानुमिनित्यापन्नि प्रति तथाविध. परामर्शप्रत्यासत्यानुमितिसामान्य प्रत्यवात्मनःसंयोगप्रत्यासत्या पा मन पर पारणमस्त्वित्यर्थः । शन्ते मनोऽसाधारणति । चाशुपादाय- पि मनःफरणत्वादसाधारणतिमिनस्त्वावच्छिन्नकरणतानिरूपितज- न्यज्ञानत्यावच्छिन्नकार्यतावमानस्येनेत्यर्थः । तस्करणत्वस्य मनोसा- भारणत्यस्य । अप्रयोजफत्वादिति। मानसत्यामयोजफावादिस्पर्यः । पृच्छत्ति फि तहीति विण्डनदिशा निरस्थति कि नामति। न कि चिदिति । मानसायजातेनिस्यायन तस्याः फारणासम्मयादिति भाषः । तत् प्रत्यक्षम । प्रत्यक्ष पिपयस्य हेतुत्वादिति मायः गते कारणाभेद इति । मानसानुमित्योः कारणाभेदे कथं तमोजामि- ।

·હ૧૨ जागदीश्याः अनुमानग्रन्ये किश्चित, कार्यश्चेत्तत्मसक्षम्, व्यापकञ्चेत्यमेयत्वादि, व्याप्यचे- त्तत्मामग्रीजन्यत्वादि, तदवोच्छन्नोत्पत्तिनियामकञ्चत्तत्सामग्री । कारणाभेदे कथं कार्यवैजासमिति चेत् । सामग्रीवैलक्षण्यात् । यथा मनःकरणकानामेव विकीसुखादीनां यथावाग्निकरण- कानां पाकजानाम् । कथं तर्हि प्रमाणविभाग इति चेत्, करण- विशेषकक्रियाजासविशेपादिति विभाव्यताम् । अपरे तु व्याप्ति- ज्ञानवेन विशिष्टपरामर्शत्वेन का नानुमितिमा प्रति हेतुता सा- ध्यादिभेदेन व्याप्तेर्भेदातू, किन्तु पक्षज्ञानत्वेनाभावज्ञानत्वेन ज्ञान- स्न वा पक्षोऽपि धर्मिमात्र पक्षताया अप्यननुगमात् । तत्तत्प. स्यर्थः । यथेति । अनाऽऽन्तरवाह्यभेदेन दृष्टान्तद्वविध्यम । पाफजानां रूपादीनाम् । कथं तहीति । प्रत्यक्षकरणस्यैव मनसोऽनुमितिकरण- स्वे प्रत्यक्षानुमानयोः कथं विभिन्नप्रमाणत्वेन व्यवहार इत्यर्थः । ध- यभदेपि विभिन्नजातीयप्रमाकरणताप्रयुक्तस्तादृशो व्यवहारो नानु- पपन्न इत्याशयेनाह फरणविशेषफेति । क्रियावजात्यम् अनुमिति- स्वप्रत्यक्षत्वादि । अनुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव व्याप्तिज्ञानस्वाभावशा- नसामान्य प्रत्यासत्या करणत्वात् तस्य चानुमिलित्वावच्छिन्नजनक- तावच्छेदकान्तराव्यापकत्वान्नक्तिक्रमेणान्यथासिद्धिरनुमितिसामा- न्ये विशिष्टपरामर्शत्वादिना हेतुत्वस्य व्यभिचारेणासम्भवादित्याश. येन मतान्तर दर्शयति परे विति । धर्मित्वपर्यवसायिनोपि प्रत्यक्ष स्वस्याभावत्यापेक्षया गुरुत्वादाह अभावशानत्वेनेति । अतिलाधवा- दाह शानस्वन चेति । न चैवं सत्त्वगुणत्वादिनाप्यनुमितिकरण. स्यापतिस्तुल्यशरीरत्वपि नियता, जनफगगनादिसाधारणतया ता- द्रप्यणान्यथासिद्धारति भावः । पक्षताया अपीति । साध्यादिभेदेने. त्यनुपज्यंते । नन्वेवमपि धन्ानुमितियावच्छिन्नं प्रति यनिहव्याप्ति. शानन्येन करणत्वं न स्यात् ताहशानुमितिजनकतावच्छेदकस्य व. हिव्याप्यवत्तानिश्चयत्वस्य व्यापकतया वन्हिव्याप्तिज्ञानावेऽन्यथा- सिद्धरत आहे तत्तत्पक्षतायच्छेदकेति । भावश्यकत्व इति । अन्य- ·परामर्शः। सतावच्छेदकविशिष्टवन्धनुमिति प्रति तत्तविशिष्ट पन्हिव्याप्यव. चापरामर्शत्वेन हेतुताया आवश्यकत्वे बन्धनुमितिमात्रं भसपि न तादृशपरामर्शत्वेन हेतुता गौरवात, किन्तु पन्हिव्याप्तिज्ञानत्वेन लाघवान् । वस्तुनो चन्दिज्ञानत्वेनव नधा अतिलाघवात् । एवं व. न्यभावानुमिति मसपि । एनेनानुमिसन्तरं व्याख्यातमिति वद. न्ति । कृतं पल्लवितेनेति ॥ थानुमिती धर्मिनियमो न स्यादिति भावः । तादृशपरामर्शत्वेन प. हिव्याप्ययत्तानिश्चयत्वमात्रेण हेतुत्यादिभेदेन पन्हित्याप्तरननुग- सत्वादाह यस्तुत इति । तथात्वं हेतुत्यम् । अतिलाधयादिति । का- र्यकारणयोस्तखंतुफत्वाविप्रवेशेन व्यभिचारवारणेपि धन्हिव्याति- ज्ञानत्यमपेक्ष्य पन्हिज्ञानहेतुनायामवच्छेदकलाघवादिस्यर्थः । अत एमाह एचमिति । प्रत्यपीति । चन्हिज्ञानत्वेनैव तयात्वमिति पूर्वेणा- न्ययः । धन्यभावज्ञानत्वमपेक्ष्य घन्दिधानस्यस्य लघुत्यात्प्राचाम. भापत्यस्याखण्डस्य विरहेणाभायरचमात्रस्य पन्हिज्ञानस्वापेक्षया गु. सत्यादिति भावः । व्याख्यातमिति । द्रव्यत्याधनुमितावपि द्रव्य- त्यादिशानत्वेन हेतुत्वं न तु व्याप्तिज्ञानत्यनेत्यर्थः । इति श्रीजगदीशभट्टाचार्यतालङ्कारविरचिता परामर्शदीधितिटीका समाप्ता ॥ .

·चिन्तामणेः केवलान्वय्पनुमानम् । तच्चानुमानं त्रिविधं केवलान्यायिकेवलव्यतिरेक्य- न्वयव्यतिरेकिभेदात् । तत्रासद्विपक्षं केवलान्वयि। तथा दीधित्याः केवलान्वय्यनुमानम् । केलान्वयीसादि । केवलान्वयिसाध्यकादीसर्थः। तत्र तेषु 'मध्ये असद्विपक्षम् असन्ताभावाप्रतिपोगिताध्यकं केवलावपि । जागदीश्या केवलान्यय्यनुमानम् । केवलान्यायहतोसर्मिकन्या मितानस्यापिभजने वाच्य- रत्वात इत्यादी घटस्वादिदेतोलज्ञानस्य या असंग्रहापतिः अत आह केवलान्यायिसाध्यकेति । यद्यपि फेयलाग्यय्यादिभेदादिस्यत्र फेवलान्यपितया परिभाषितत्यापं फेवलान्यपि धायाचादिसा- ध्यकत्वादेरपि अक्षतमेय अतः केवलायिसाध्यमादीति व्या. - यानमफलम, तथापि हेतुनिष्ठस्यैव फेवलान्ययित्यपदार्यस्य प्रमा- न्यत्ये पश्चादुच्यत इत्पादिना साम्यनिष्ठप पयलान्यपियामि থাৰ মূৰ: নবান্তঃ যার মন বানিয়ায়তায়- यित्वस्य उपक्रमाम इत्यंग्यात्यातमिति ध्येयम् । तन केयलान्यायनि इति योजनायर्या मतम्यांधेयत्यय या.

·७९६ जागदीश्याः अनुमाननन्थे एवमगृहीतान्वयव्यतिरेकिगाध्यकं केवलन्यातरेकि, गृहीतान्वय- व्यतिरोसाध्यकमन्वयव्यतिरेकि । व्याप्तिग्राहकसहचारभेदानेदे तन्वयसहचारमात्रगृहीतव्या- प्तिकलं केवलान्वयित्वम् । तब मकृतव्याप्तिग्राहकज्ञानविपयस- । धितत्वात् सप्तम्या निर्धारणार्थकावं व्यक्ति तेष्विति । अमद्विपक्ष- मिति मूलं विपक्षम्य सिद्धयसिद्धिभ्यां व्याहतम् अत आह असदि- ति । अत्यन्तति । अत्यन्ताभावाप्रतियोगिताध्यकानुमितिकरणमि- त्यर्थः । तेन लिङ्गम्य तज्ञानस्य मनमो वा अनुमितिकरणत्येऽपि न क्षतिः । कंवलान्वयीतिपदन्तु मूलस्थमेव योजितं न तु स्वातन्त्रवेणो- तो मूलस्थस्य तस्य चयापत्तः । यद्यपि तत्र केवलान्वयिपाध्यके -- सद्विपक्षम् आयन्ताभावाप्रतियोगि केवलान्यपीति व्यारयानं स- म्भवति निर्धारण इवान्तर्गतत्वेऽपि सप्तमीप्रयोगात, तथापि द्वन्द्व- स्थानामेकं परित्यज्य अपरस्य परामर्शकत्वं तदादिशब्दस्य अव्युत्पन्न मित्याशयेन एतत् परित्यक्तमिति भावः । न्यूनतां परिहरति एवमि- ति । प्रकृतहेतुधर्मि कमान्यसहचारप्रहाजन्यायाः प्रकृतहतुमव्यति- रेकिमाध्य कानुमिते. करणत्वं प्रसनहेतुमाध्यककेयरव्यनिरकिन्य- मित्यर्थः । न च साध्यविशेषणस्य व्यतिरेकीत्यस्य चेयर्यम. अन्वय- सहचाराग्रहदशायाम इदं वाच्यम् ज्ञेयत्वात् इत्यादी अतिव्याप्तः तदानीमपि तस्य केवलान्ययित्वात् । व्यतिरीकन्यच अत्र भवच्छि- प्रवृत्तिकान्यस्य व्यतिरेकस्य प्रतियोगित्वं भेदप्रतियोगितावच्छेदक- वंबा, नातः साध्यसहचाराग्रहदशायां संयोगाभावादिमाध्यफवा- च्यत्वादिहेतुकफेवलान्वयिनि अतिव्याप्तिः । गृहनिति । प्रकृतहेतुघ- मिफमाध्यमहचारग्रहजन्यव्याप्तिज्ञानजन्यप्रकृतहतुफम्यनिरेफिमा. ध्यकानुमितिकारणत्वं प्रकृतहेतुमाध्यकान्वयतिरपित्यमित्यर्थः । तत्रापि केवलान्यायवारणार्थ व्यतिरफित्वन साध्यं विशेषितम् । दशायिशेरे चन्हिसाध्यफभूमादिहतोरपि फेवलान्ययित्वम- ङ्गीकुर्वतामाचार्याणां मतमाह व्याप्तिग्राहकति । सहचार- दादिति । ल्यग्लोमे पचमी । तेन तादशसहचारभेदमन्तभाव्य भेदे ·केवलान्दय्यनुमानम् । इचारत्वव्यापकान्वयसहचारत्वकत्वं तादृशसहचारत्वव्यापकमकृत व्याप्तिघटकसहचारवकलं वा। -- विभजने इत्यर्थः । उमयसहचारगृहीतव्याप्तिकम्य अन्वयव्यतिरे- किणो व्युदासाय मात्रपदम् । तथा च साध्याभावगोचरस्वाभाव- सहचारग्रहाजन्यप्रातसाध्यव्याप्तिग्रहविशेष्यत्वमर्थः। तेन इन्द्रि- यादेरपि व्याप्तिमाहकत्वात् नाप्रसिद्धिः, न वा अन्यदीयव्यतिरेकस- हचारविषयकपकृतसाध्यसाधनान्वयसहचारगृहतिव्याप्तिकेऽध्या- हि: । माध्यभावाचादिकञ्च, वैज्ञानिक ग्राह्यं न तु वास्तवम. तेन इद वाच्यं शेयत्वात् इत्यादी साध्यामावादरमसिद्धायपि [दशाविशेपे] नाव्याप्तिः । ननु न्हिमान् धूमात इत्यादी अन्वयेन व्याप्तिप्रहस्यापि भागवतेनैव व्यतिरेकसहचारग्रहेण जन. नात् अव्याप्तिः [ननु इदानी फलोपहितजन्यत्यं न निशितम. अन्यथा भागवतज्ञाननिरूपितफलोपहितजन्यत्वाप्रसिद्धया भागवत- व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यत्वमादाय अध्याप्तिदानस्य अनौचित्यात् । एवञ्च प्रयेयत्यादिसाध्यकस्थलेऽपि ममामफव्यतिरेकसहचारज्ञान- जन्यप्रसादयोः सम्भव एवं प्रसज्यते कथमव्याप्तिरिति चेन्न । स्था. व्यवहितपूर्ववृत्तिव्यतिरेकसहचारतानजन्यात्वरूपफलोपहिनजन्य- स्वाभावो विचक्षणीयः । एवञ्च यत्र फेपलान्चयिमाभ्यके ध्यनिरक्ष- सहचारभ्रमोऽप्रसिद्धः तत्र लक्षगगमनात् नासम्भव इति कचित् । ता। तादृशस्थलस्य प्रमाणत्वेऽपि व्यनिरफसहचारत्वस्य अध्याय- तफतया प्रकृतसाध्याभावगोधरस्वाभावसहचारमहाजन्यावस्येच निवेशितत्वेन तादृशज्ञानाप्रसिध्या प्रापि लक्षणसमन्वयामम्भधा- दव्याप्तिः। तामसहचारग्रहत्वावच्छिन्नजनकताकत्यामावस्य प्र. घेशे च व्यनिरेफसहचारगृहीतव्याप्तिके तिव्याप्तितावस्थ्यम् । व्यभिचारधीविरोधिज्ञानत्यादिनैव आचार्यमते अन्ययव्यतिरेक- सहचारज्ञानयोन्याप्तिधाजनकत्वात् । एवं तत्पुरतीयतारशव्यति- ইস্কায়াশ্ববহ মর্যধিমাধমানাঘিনি यासहचारमहाजग्यत्वस्य च प्रवेशे या फेरलाग्ययिनि साध्याभावा- ·७९८ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे दिग्रहोऽप्रमिद्धः सर्वत्र भ्रमे मानाभावात् तत्राव्याप्तिरन आह तो. ति । इहापि प्रकृतत्वं ग्रहविशेषणम् । तथा च स्वजनकज्ञानविष- यसहचारत्वव्यापकान्वयसहचारत्वक प्रकृतव्याप्तिज्ञानविशेष्यत्वमि. त्यर्थः । तेन धूमादिनिठवन्ह्याद्यन्ययव्याप्तरेव कदा चिदुभयसहचा- रेणापि ग्रहातू अन्वयसहचारत्यस्य व्याप्तिग्राहकसहचारत्वान्याप- कत्वेऽपि नामम्भवः । स्वपदेन विशेषतोऽन्वयसहचारमात्रग्रहका- लीनव्याप्तिाहव्यक्तीनामेव फलतः सङ्ग्रहात अन्ययव्यतिरकिण्य. पि तादृशसहचारस्वसमानाधिकरणमन्वयमहचारस्वमतो व्यापके. ति । यद्यपि प्रकृतव्याप्तिग्राहकशानविषयमहचारत घटादिमहचा- रस्थापीति तत्र साध्यान्वयसहचाग्त्वाभावादव्याप्तिः । सहचारप- देन अन्वयव्यतिरेकसहचारयोरन्यतरत्वेनोपादाने च चाच्यम् शेय- त्यात इत्यादायव्याप्तिः । तत्र व्यतिरकसहचाराप्रसिद्धः । न च प्र- कृतव्याप्तिप्राहकज्ञानविषयसहचारत्यस्य प्रकृतव्याप्तिशानवाञ्छि- कार्यतानिरूपितकारणतायां विषयविधयाऽवञ्छद कीभूतसहचार. स्वमर्थः तश्च न घटादिमहवारेऽतीत्सदोष इति वाच्यम् । सहचार- विशिष्ट्युद्धित्यावच्छिन्नं प्रत्येव सहचारशानन्वन हेतुतया व्याप्ति- ज्ञानत्वायच्छिन्नं प्रति ताद्रूप्येण हेतुन्वाभावात् । अन्यथा तिरकसहचारस्यापि तादृशत्यादसम्भवापत्तः । गगनवान् धूमाव इत्यादी साध्यमहचारभ्रमाधीने अन्वयनुमाने अव्याप्तिप्रसङ्गात् । अन्ययव्यतिरेकसाधारणस्य सहचारत्वस्य दुर्चचत्वाच्च । तथापि प्रकृतहेतुधर्मिकप्रकृतसाध्यव्याप्यतावगाहियज्शानजनकीभू. तज्ञाननिष्ठप्रकृतहतुर्मिकसाध्यसामानाधिकरण्यावगाहित्वसाध्या- भावधर्मिकत्वभावमामानाधिकरण्याचगाहित्वयोरन्यतरम्य तादा. स्म्येन व्यापकं हेतुधर्मिकप्रकृतमाध्यमहचारविषयित्वं ज्ञानत्वं तज्ज्ञानविषयत्वविशिष्टप्रकृतहेतुत्वं वा प्रकृनहतुमाध्यककेपलान्च. य्यनुमानत्वं विवक्षितम् । साध्यभावत्यादिकञ्च इह वैज्ञानिक ग्रा. हाम् । तेन वाच्यं ज्ञेयत्वात् इत्यादी साध्याभायस्य अलीकत्वेऽपि [ दशाविशेपे ] गाव्याप्तिः । न च अवगाहीत्यन्तदलवैयर्थ्यम, मा- ध्यसामानाधिकरण्यविशिष्टहेतुमत्तादिग्रहे अतिव्यामधारकत्वात् । तादृशशानजनकत्वञ्च इह फलोपहितं ग्राह्यम्, तेन साध्याभावधर्मि- कहेत्वभावसहचरिनत्वज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानसामान्यं प्रत्येय विशेषण व्य- ·७९९ केवलान्वय्यनुमानम्। 'गृहीतव्याप्तिभेदानेदे तुमकृतहतुकमकृतसाध्यानुमितिहेतुज्ञानवि. पयव्यापिलव्यापकमकृतमाध्यव्याप्तित्वकत्वंतत्वम् । जलं निर्गन्धं . शानविधया स्वरूपयोग्यत्वेऽपि नासम्भवः । न च यत्यतत्वयोर्विशे. पर्व एव विश्रामादननुगमः । प्राचीनमते स्यत्वस्येव तयोरनुगमात् । মালবাবিলদানিনায়াশ্ববৰিণযিনায়াখ- फान्वयसहचारविषयितात्यकाकतव्याप्तिज्ञानत्वं तापमित्यस्यापि सुबचत्याच्च । यदि च अनुमित्यतनफव्याप्तिशागस्य न लक्ष्यत्वं तदा प्रकृतहतुफप्रकृतसाध्यकानुमितिफलं पहितधारणत्वेनापि त- ज्ञान घिशेषणीयमिति सद्धेपः । ननु या पूर्व साध्यसहचारस्य नो. पस्थितिः किन्तु तघटफसाध्यादिप्रत्यफपस्तूपस्थित्येव विशेष्ये पि- शेषणमित्यादिरीत्या अन्वयव्यासिधी, तन उत्कलक्षणाव्याप्ति., अतः प्रकारान्तरमाह तारशसहचारयति । प्रकृतव्याप्तिमहानुकूलसह- चारत्वेत्यर्थः । तथा घ उक्तसलेऽपि व्यापकताघटकममावस्य हेतु. सहचरितत्यमवश्यं प्रागमाहमिति तत्र लक्षणसमन्वयः। तत्रापि प्रकृतहेतुसाश्यफान्वयव्याप्त्यवगाहियज्ञानजनफज्ञानवृत्तिविषयिता- स्वव्यापकं व्यतिरेकसहचाराधगाहितान्यत्वं तज्ज्ञानविषयताविशिष्ट- प्रस्तहेतुलिङ्गत्वं फेपलान्ययित्वमित्यत्र तात्पर्यम् । अतो न पूर्वलक्ष- पोतदापरणामयकाश इति ध्येयम् । भन्ययव्यतिरेकव्याप्त्योद्वयोरेय ज्ञानमनुमितिहेतुन तु व्य- मिरेफसहचारान्चयसहचाराभ्यामेव भन्वयव्याप्तिमपगत्यवानुमि- तिरिति चिन्तामणि कृतां मतमालाभ्याह गृहीतेति । प्रकृतेस्या- दि प्रकृतहेतुमफारफनिश्चयोचरप्रकृतसाध्ययानुमितित्यपटितधर्मा. पच्छिन्नस्यनिष्ठफार्यतानिरूपितफारणतायच्छेदकीभूनप्रकारितात्य. व्यापकप्रकृतसाध्यान्वयन्याप्तिप्रकारितात्वफानुमितिफरणत्यमित्य. यः । तेनोमयसाधारणस्य एकस्य व्याप्सित्वस्य असत्येपि न क्षतिः, नपा द्रव्यं सत्यात त्यादी अखण्डव्यालेरप्रसिद्धया साहायला. बम्पनुमानेऽव्याप्तिः । व्याप्तिघटकपदार्यानां परस्परोपश्लेषण प्रफा- रितायातन अनपायादिति ध्येयम् । भन्न च स्यपदमनुमितिपरम।

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे पृथिवीन्दव्यापकाभावप्रतियोगिपचादिसादौ हेतुनावच्छेदिका च च्यातिन प्रकृतताभ्यानुमिसौपयिकी तद्विाशेष्टपक्षधर्मताज्ञानेऽपि व्याप्सन्तरवोधं विना निर्गन्धलानुमियनुयादिति नान्याप्तिः । सजनकत्वमिह स्वरुपयोग्यतामा न तु फलोपहितं माां पेयध्यात् म्यपदन अन्वयव्याप्तिझानस्थलीयानुमितिव्यनीनामेघ तत्वेन स्य. तिरेषापरामर्शमादाय असम्भधायोगादिति ययम् । व्यापपात्योपा- पादानादन्ययव्यतिरेफिम्युदासः । अत्र पन्ही साध्ये समस्यन धूमहेतुफव्यतिरकिण एवं धूमयन धूमहेनुफकेवलान्ययिस्थान त- पाव्याप्ति. । पन्हिलाध्यकधूमध्यक्तितुफानुमित्योपपिफध्यतिरंगा- ध्यानः वन्दिसायफान्ययव्याप्तित्वाभायात् अतो ती प्रशतपदम् । तथा च तधुमत्याचपम्पतिरपव्याधुमत्यायचिनप्रफारफनि- धयोत्तरानमितित्यटितधर्मायच्छिन्नं प्रति अनुकुलस्यविरहात गा- ध्याग्निः । माश्यांशे प्रशनपदव्यावृत्तिम्तु प्रन्यनेय यक्ष्यते । नप पत्र तुतायलेदफदिमायेण धनिहमदन्यावृत्तिमान् पर्यत रति ध्या- निभानादेयानुमितिः मादशान्ययिनि अगामििित पाच्यम् । च्या- पकमामानाधिकरण्यरूपान्ययम्याप्तिमानस्थय अन्यश्यनुमितिदनुस्खा मिति प्राचां मनेनैव लक्षणफरणात् । ननु महतनुभफारयानिधयो. तरानमिनियघटितधर्मायच्छिन्नकार्यता एप प्रययनां प्रशतमा. भ्यफत्पनियती व्यर्थ इत्यत माह जलं निगन्धामिरयादिान प्रातिनि । म निगन्यत्यानुमितित्यायद्रिनम्य प्रकारपिया कारणतायतंधि- फेयर्थः । विषयपदेन तादृशीपायफत्यस्य विधक्षितत्वादिनिभायः । सदापयिफवामायमेव पिणांति तद्विशिएंनि । पृथिवीत्यव्यापफामा. यप्रतियोगित्यरूपम्यतिरेकप्याप्तिपितियः ।ध्याप्यन्तरधमि- ति। पृथिवीत्वम्यापकामायप्रतियोगित्यलक्षणहंतुम्यापफनिगन्धन्य. मामानाधिकरण्यरुपान्वयव्याप्पियो, यिनत्यर्थः । तथा च पिधी- ज्यव्यापफामावप्रतियोगिमस्यनिश्चयोत्तरानुमितियदिनधिपत्या- ।' भाषानुमिनित्यावच्छिन्नस्य जनघतायदिफायाः पृथिवीयव्याप. कीभूनाभायप्रतियोगित्यापायाः पृथियीत्यागीयध्यतिरफम्या- ·फेवलान्वय्यनुमानम् । वन्धभावान् चन्हिन्यापकाभावप्रतियोगिमत्वादिसादावन्धय- व्याखच्छोदेका व्यतिरेकव्यामिन तु सैवोते नापसङ्गः । अत पंवंतरव्यापकाभावप्रतियोगिलेनाभाषप्रतियोगिलेन वा यल्लिङ्ग- --- निर्गन्धवरूपप्रकृतसाध्यान्वयव्याप्तित्याभायात् तत्राव्याधरणार्थ- मेष प्रकृतसास्यकत्यस्य प्रवेश ति भावः । इदमुपलक्षणम् । साप्यस्य प्रकृतस्वानुक्ती वन्हित्वेन पन्हेः साध्यतायां व्यतिरेक्यात्म के द्रव्य- स्पेन पन्हेः साध्यतायामन्यायनि धूमलिङ्गफानुमानेऽपि अव्याप्तिः स्पात् । प्रकृतहेतुभूतघूमप्रकारफनिश्चयोत्तरपन्हिसाध्यकानुमिति- स्पायच्छिन्नं प्रति अनुकूलाया धूमनिष्ठवन्हीयव्यतिरेफव्यात द्रव्य- त्यावछिन्नसाध्यकान्वयव्याप्तित्याभावादिति नएव्यम् निनु एच- मपि यन्धमाक्वान् घन्दिव्यापकीभृताभावप्रतियोगिमस्यात् . त्यन्वयिन्यव्याप्तिः, तत्र हेतुतावच्छेदफीभूनाया पन्धमाचीयव्य- तिरकन्याप्तिरपि यन्हिव्यापफामायमतियोगिरूपप्रकृतहेतुप्रफारफ. निधयोत्तरपन्हमावरूपसाध्यानुमितित्वायच्छिन्नं प्रति अनुकूलत्या. व तस्यामय पन्यभागीयान्वयव्याप्तित्वाभायात् इत्याशा तभान्ध- यव्याः प्रकृतसाध्यकमातहेतुफानुमित्योपपिफरयविरहात टक्ष्य. त्यमेष नास्ति, काव्यातिप्रसङ्ग इत्याशयेन समाधत्ते धन्द्धभाववा- निस्यादि।अन्वयव्याप्तरपच्छेदिका अन्ययम्यातिरिकाव्यतिरकन्या- तिरित्या प्रकृतसाध्यानुमित्योपयिफी रुपनुपज्यते । न तु सैय न तु पुनरत्ययष्याप्तिरेय । प्रकृतसाध्यकानुमित्यापयिकत्यिर्थः । भयं भा- पः । घन्हिव्यापीभूनाभाषप्रतियोगिमत्तानिश्चयोत्तस्याहामायसा. यफानुमितिस्यावच्छिन्नं प्रति घन्हिव्यापाभावप्रतियोगिमतानि. याधेय हेतुत्यं लाययात् । म तु स्यव्यापकयन्धमाघसमानाधि. फरणतारापतियोगिमतानिधयत्येन, गौरवादिति ताश हेतुसा- ध्यकानुमानस्य फेयलव्यतिरेफितया न सत्यस्यम् । पत्रानुमिती भ- म्घयम्याप्तिप्रकारफनिश्चयत्वेन हेतुत्वं तत्करणस्य केपलान्ययित्या. दिति नामसद श्यस्य दूपणमिति शेषःालक्ष्ये भप्रसङ्गो दूषणं भवेत् म तलक्ष्यमिति मापः । गृहीतव्याप्तिमन अनुमानमैदे पाचां मं. यादभाद मत एवेति । लिगतायच्यास्य लिङ्गस्य यजमाने इतर. १०१ ·૮૨ जागदीश्याः अनुमानभन्थे शानं न प्रकृतसाध्यानुमितिहेतुस्तस्केवलान्यपीसपि वदन्ति । एवं केवलव्यतिरेफित्वादिकमपि निर्वाच्यम् । व्यापकामावप्रतियोगित्वप्रकारफत्यानवच्छिन्नं प्रकृतहेतुसाध्यकानुः मितिजनकत्वम, [यजशानीयेतरव्यापकाभावप्रतियोगित्वानवच्छिन्न- लिङ्गनावच्छेदकाच्छिन्नविशेष्यता तादृशानुमितिजनकतापच्छे- दिफेति यावत् तत् केवलारवयीत्यर्थः । तेन जलं निर्गन्धं पृथिवी- स्वव्यापकाभावप्रतियोगिमात्यात इत्यादी अन्यायनि नाव्याप्तिान. नु इतरत्यापफाभाव इत्यत्र इतरत्याच्छिन्नध्यापकावप्रवेशेऽप्रसि. शिः, गगनाभावादी कश्चित् ततप्रसिद्धावपि फेवलव्यतिरैफिणि अतिव्याप्तिः, तत्र घहयभायव्यापफाभावप्रतियोगित्वप्रकारेणैव धू- मानस्य अनुमितिहेतुतया इतरत्याच्छिन्नव्यापफाभावप्रतियोगिम. ताशानत्वेना हेतुत्वात् इत्यतो लाघवाच्च आइ अभावप्रतियांगि- स्वेति । अत्रापि लिङ्गतायच्छेद फविशिष्टस्य यज्ज्ञानं प्रकृतानुमि- तो अभावनियोगत्व प्रकारकत्यानच्छिन्नं हेतुरित्यर्थः । नातःप्रा. गुक्तदोषः । एवमिति । सहचारभेदात् भेदे व्यतिरेफसहचारमाभगृ. हीतान्वयन्याप्तिकत्वं फेवलव्यतिरेकित्वम् । यत्रान्वयव्याप्तिघटकप्र. त्येकवस्तूनामुपस्थिती सत्यां विशेष्ये पिरोपणमितिन्यायेनैव अन्य. यव्याप्तिधीः न तु साध्यसामानाधिकरण्यत्यप्रकारकशानमपि प्राग- पक्षितम् तत्रैव अन्वयसहचारज्ञानाजन्यस्य ध्यमिरेफसहचारधी- जन्यान्वयव्याप्तिग्रहस्य सम्भवात् । एवमुभयसहचारगृहीतान्वय. व्याप्तिकत्वम् अन्चयव्यतिरेकिरवं बोध्यम् । गृहीतव्याप्तिभेदात् भे- दं तु प्रतहेतुकप्रकृतसाध्य कानुमित्यौपयिफव्याप्तित्वव्यापफव्यति- रेकच्यामित्वकात्वं प्रकृतहेतुकप्तताध्यफाययपरामर्शजन्यप्रतहे- तुफप्रकृतसाध्यकव्यतिरफपरामर्शजन्यप्रकृतसाध्यफानुमितिकरणावं घा। यत्र स्थलविशेषे साध्यसाधनयोरम्ययपरामशों न प्रसिद्धः तत्र सदजन्यत्वं नोपादेयम् । अन्ययध्यतिरकिन्चन्तु प्रकृतहेतुफप्रकृत्तसाध्य- कान्वयव्यतिरकोमयपरामर्शजन्यप्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यफानुमितिफ- रणत्यम् । न च यत्र पन्हिव्याप्यधूमवान् बन्धभावव्यापकीभूला- ·८०३ फेचलान्यग्यनुमानम्। हि, केवलान्वयिनोऽभिधेयत्वस्य न विपक्षः, अभिधा- नेऽनभिधाने च विपक्षत्वव्याघातात् । अथ यथा आ- काशशब्दाच्छब्दाश्रयत्वमनभिधेयमप्युपतिष्ठते तथाऽ- भिधेयत्वाविपक्षस्यानभिधेयत्वेऽपि पदादुपस्थितिः स्यात, एवञ्चाभिधेयत्वं कुतोऽपि व्यावृत्तं धर्मत्वात गोत्सव दिति चेन्न । व्यावृत्तत्वस्याऽज्यावृत्तले व्यावृत्तत्वमेव अभिधेयत्वं शब्दशक्यत्वमाविपक्षत्वव्याघातोविपक्षलासिद्धिाननु भावप्रतियोगिमांश्च पर्वत पनि ज्ञानात धन्यनुमितिः तम्रान्धयम्यति- रोफिणि धूमेऽज्याप्तिः, धमत्यविशिष्टव्यतिरेकव्याप्तेरपरामरत्वेन त- प्रानुमितेः प्रकृतहेतुफव्यतिरेफपरागशीजन्यायाल, व्यतिरेफपराम- शंदिशि हेतोः प्रकृतस्याप्रवेशे च चन्हिसाध्यकाभ्यां धूमस्यान्वयेन आलोफस्य च व्यतिरेफण परामर्माश्यां पत्र पन्हानुमितिः तत्रापि धूमस्यान्वयव्यतिरेफित्यापत्तिरिति वाच्यम् । वन्हाभावग्यापकाभा. थप्रतियोगितामात्रस्य अतिप्रसक्तस्यात् तारामतियोगितावच्छद- फोभूनघूमत्वादेरेव व्यतिरेफव्याप्तितया तदवच्छिन्नस्य परामर्श प्र. छतहेतोरवयं प्रविष्टस्यात, पक्षधमाशे मातहेतुनापच्छेदफाति- रित्तानवच्छिषविशेष्यताकव्यतिरेकव्याप्तिप्रकारिताशालिशानस्येय पा व्यतिरेफपरामर्शपदेन विघक्षितत्वात् । ताहशी हि प्रकारिता व्यतिरेफम्पाशे विशेष्यतायच्छेदफस्य विरह हेतुतावच्छेदफ- स्यैव या तत्त्वे नियंहतीति अतः सर्वसाससस्यादिति शेयर भयाभिधेयत्वं यदि शब्दोपस्वाध्यत्वं तदा शदाध्ययमनभि- धेयमपीति अग्निमामलासङ्गतिः अतो व्याच शब्दापयत्यमिति। अप अभिधेयत्यामापयत्यरूपस्य ताद्विपक्षस्यस्प व्याघातो पिरहास प्रतियोग्यप्रसिदत्यात दुर्घट इत्यत आह विपक्षायति । ननु ·-- केबलावय्यनुमानम्। मत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वे 'अ- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वमेव केवलान्वयि, अत्यन्ताभाव- प्रतियोगित्ते यन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यत्यन्ताभावप्र- तियोगित्वं तदेव केवलान्वयि । न चात्यन्ताभावप्रति- योगिलं व्यावृत्तत्वञ्च नानति वाच्यम् । अनुगतप्रती- तिचलेन गोत्ववत्तयोः सिद्धः । तत्र न तावदव्याप्यवृ- स्यत्यन्ताभावः केवलान्वयी, तस्य प्रतियोग्यवच्छिन्नेप्य- त्यन्ताभावात अत्यन्ताभावाप्रतियोगिनश्च केवलान्वयि- वात, नाप्याश्रयनाशजन्यगुणनाशात्यन्ताभावः, तस्य नाशस्य सर्वत्रात्यन्ताभावादिति वाच्यम् । यन हि प्र.' दानानैव अनुगतव्यवहारस्तु कयश्चिद्रिशेपणतावच्छेदकधर्मानुगमात् एवम लक्ष्यामसिद्धया लक्षणासम्भव इसाशङ्कले तत्रेयादि । यत्र होसायभ्युपगमवादः । वस्तुनो भूतलादिदेशे समये च तस्प - -- त्वैव लक्ष्यान्तरमनुएतमिति भाषः। नन लक्ष्याममिद्धा लक्षणास. म्भयपरस्य न सायदित्यादिमूलस्थासङ्गनि, भत्यन्तामायप्रतियोगि- रवादेय लक्ष्यस्य श्ययस्यापितत्वात् मतम्नस्य लक्ष्य पिघटनाह मन्विति । प्रतियोगित्यादिमित्यादिना व्यायत्तस्यस्योपप्रहः। म. भायादीत्यादिना प्रतियोगिव्यक्तीनामुपमहः । तेन यायस्यायच्छिमा. मावस्यैफरयेऽपि तस्य प्रतियोगिम्यं नर्फ येन तत् फेशलान्याय स्या- दिति ध्येयम् । अनुगतेति । अभावमतियोगीत्यादिश्ययहारो विशेष- पतापच्छेदकस्य अमावस्यादेरनुगमादित्यर्थः । गनुगतगोचरग्यय- ·जागदीश्या अनुमामग्रन्थे तियोगितागभावो वर्तते तत्र न तदत्यन्ताभावो वर्तते तथा च नाशस्य प्रागभावो यत नाशप्रतियोगिसमानदे- शे वर्तते तत्र कथं नाशात्यन्तामावो वर्तताम्।तर्हि ना- शस्य तत्र वृत्तिः स्यादिति चेन्न। पूर्व तत्र नाशप्रागभा- वस्यैव सत्त्वादुत्तरकाले आश्रयस्यैवाभावात् । नाप्या- काशात्यन्ताभावः केवलान्वयी, तस्यापि प्रतियोगिरूपा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् । अभावात्यन्ताभावस्य भाव- .. र्तमानवादाकाशाभावतुल्यत्वाच्च । अभावाभावस्येति सावधार- णम् । भावत्वात् । यदादुराचार्याः, स्वाभावविरहात्मत्वं वस्तुनः हार एव नास्ति अभावत्वावरपि तत्तत्स्वरूपसम्बन्धरूपत्यादित्या- शयनोक्तं कश्चिदिति । एवञ्चति । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वादेनी नात्वे चेत्यर्थः । इत्याशङ्कत इति । एवञ्च मुले तत्र इत्यस्य अत्यन्ता- भावप्रतियोगित्यादीनां नानाथ इत्यर्थ इति ध्येयम् । अत्यन्ताभाव- स्य प्रागभावेन समं विरोधस्य नव्यैरुपेक्षितत्वादाह यत्र हीत्यादीति। तत् किं ताशनाशात्यन्ताभावः केवलान्वयीत्यतः स्वयं दूपणमाह यस्तुत इति । तस्येति । ताहरागुणनाशस्येत्यर्थः। तथा च ह भूतले घटनाशाद् गुणो नए इत्यादिमतीत्या भूतलादावर ताशगुण नाशा. स्यन्ताभावस्य असत्वात् कुतस्पस्य केवलान्ययित्वमितिभावावर्तमा- नावादित्यस्य नापि ताइशगुणनाशत्यन्ताभावः फेवलम्वीति मूले. नान्वयः, नातः पञ्चम्यसङ्गातःगननु उक्तमतीतेरवच्छेद फरवाण्यपरम्प- राकालिकसम्बन्धाभ्यामेव देशफालयो शवत्वावगाहित्येनोपपत्ती दैशिफविशेषणतया देशफालयोस्ताहशगुणनाशयत्व मानाभावः, तथा च दैशिकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकास्तादृशगुणनास्य ·फेवलाम्पत्यनुमानम् । स्वात् । अथाभावात्यन्ताभावो न प्रतियोगिरूपस्तथास- त्यन्योन्याभावात्यन्ताभावः प्रतियोगिरूप इति प्रति- योगिसमानदशोऽन्योन्याभावो न स्यादिति चेन्न। अत्य- न्तामावात्यन्ताभावः प्रतियोग्येव अन्योन्याभावात्यन्ता- भावस्तु प्रतियोगिवृचिरसाधारणो धर्म इति । - प्रतियोगितेति । प्रतियोग्यवेति । मागभावादरसन्ताभावाभावरू- पवनयेऽपि न क्षतिः । तन्मतेऽत्यन्ताभावस्यापि तदभावरूपत- या तस्यापि प्रतियोगितात् । असाधारण इति । मतियोगिताव- छेदक इति तु तत्वम् । अत्यन्तामायः स्थास्पस्येय अत आई भाफाशेति । तस्येत्यनुपज्यते। तथा च माफाशात्यन्तामावस्य दय प्रतियोगिस्वरूपात्यन्ताभावस्यैव प्रतियोगित्यं नाशगुणनाशात्यन्ताभावेऽपि स्थास्यतीति तस्य फेय. लायित्वं दुघमिति भावः । यन यदभावस्य अभावत्वं तत्र तद. भावप्रतियोगिया इस्या नियमात नाफाशस्य स्वाभावाभायत्यसि- विरत आह सावधारणमिति तथा च अभाधाभावस्यैव भापत्यादि. स्यन्वयात् भावत्यान्यथानुपपत्यैव गगनस्य स्वाभावाभावत्यसिद्धि- रिति भावः । ननु अभावामावस्यैवेति ययाथुतं प्रमेयवादी व्याभि- प्रारि, यो यदभावप्रतियोगी स तदभावाभाय इति भावत्याग्नर्माण व्याप्ती चाप्रयोजकत्वं भायपदयेयध्यश्च अतो ध्याचट प्रतियोगित्या. दिति । प्रतियोगित्वेन व्यघहियमाणस्वादिस्यर्थः । नातः साध्यावि. शेष:। तदभावप्रतियोगित्यस्य तदभावाभावत्वव्याप्यतायां मानमा यदाहुरिति । प्रतियोगिता प्रतियोगित्यव्यवहारपयोजकधर्मः । म. पात्यन्ताभावास्यन्ताभाष: प्रतियोग्येव इत्यसङ्गतम्, प्रतियोगिमि- ·जागदीश्याः अनुमानमंन्ये अथान्योन्यात्यन्ताभावसाधारणः प्रतियोगितावच्छेदक. सम्बन्ध एवाभावाभावः स च कर चित्तादात्म्यं कर चिच्च संयोगादिरिति चेत् । यत्त्वे हि ज्ञाते यदत्त्वं न म. तीयते तदभाववत्वञ्च व्यवाहियते तस्यैव तदभावात्मकत्वमुपेयते प्रतियोगितदभाववत्वबुद्धयोश्च मिथस्तथात्वमानुभविकम् । न च तरसम्बन्धवत्त्वञ्च तद्विषयः । सम्बन्धसम्बन्धवत्ताबुद्धिवद क्य भयोधसप्रागभावयोरपि अत्यन्ताभावाभावत्वस्य प्राचीनः स्वीफा. रात् अत आह प्रागभावेतिानदभावरूपतया प्रागभावात्यन्ताभायरूप- तया। तस्यापि प्रागभावादरपि । प्रतियोगित्यादिति । तथा च प्र- तियोगित्यरूपेणैव प्रागभावादेरपि उपग्रहात नवकारार्थपाध इति मावः। एवं सत्वा तरिक्तस्य विशिष्ट सत्त्यस्यातिप्रसत्या द्रव्यत्व- स्यैव विशिष्टसत्ताभावाभावत्वस्वीकारपि नवकारार्थयाधः वि. शिष्टसचाभावस्यैव द्रव्यत्वाभावतया द्रव्यत्वस्यापि विशि- एसप्ताभायप्रतियोगित्वादिस्यपि द्रष्टव्यम् । असाधारणस्यापि क- म्युनीयादिमयप्रभृतेघटादिभेदात्यन्ताभावत्यविरहादाह प्रतियोगि. तावच्छदति । यद्यपि सर्वत्र अभावस्थाभावः प्रतियोग्येव तम्यापि प्रतियोगितावच्छेदकसम्यन्धनैव अभावविरोधित्वात् घटाघन्योन्या- भाववस्यपि संयोगादिसम्पन्धेन प्रतियोगिनी घटादेः सत्ये याधफा- भावः इत्यपि मुवचम, तथापि घट घटभेदो नास्ति इत्याचाराधय- भावातीतः नादात्म्यसम्बन्धेन फर्नुमशस्यत्वात, यहूनां प्रतियोगि- नामन्योन्वाभावाभावत्वकल्पनामपेक्ष्य लायवेन एकस्य प्रतियोगिता- बच्छेदकस्यैव तथात्वीचित्यात् नैप प्रकार सम्भवतीति भावः। मिधोक्तमाशङ्कन्ते अथेति । स चेति । प्रतियोगितापच्छेदक- श्रेत्यर्थः । क्व चित् भेदस्थले । पव चित् अत्यन्ताभाषस्थले । न प्र- तीयते इति । तम्येघ इत्यप्रिमान्वयि । ननु तहत्ताप्रतीतिविरोधिन पव तदभाघात्मकत्वं तद्वयाप्यस्यापि तदभावाभायत्वापत्तिः अत माह तदभायवायञ्चति । प्रतियोगितदभावयोरितिभिदप्रतियोगिता- घच्छदकयारांप उपलक्षकम् । तथात्वं विरोधित्वम् । तरसम्बन्धवाचं ·फेवलान्वय्यनुमानम्। ८०९ चित्सम्बन्धबुद्धिर्विशपदर्शनतयोपयुज्यते । न च स्वतः, मानाभाल. वाद । अथ सम्बन्धान्तरावच्छिन्नाभावयति सम्पन्धान्तरेण प्रति- योगिनो उत्तेन तदभावविरोधित्वमिति चेत् । प्रतियोगिताव- च्छेदकसम्बन्धस्याभाववति सम्बन्धान्तरेण हत्तन तथात्वम् । स- म्बन्धविशेपेण च विरोधित्वं तुल्यमेव । अनांतप्रसक्तये च स्त्र- प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वेनाभावत्वकल्पने फ्यानुगमसम्भाव- प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धवत्वम् । तद्विषयः प्रतियोगिमत्तायोध- प्रकारः। तत्र सम्बन्धस्य संसर्गविधयैव भानादिति भायः । अथ अमावव्यात्तत्वेन ज्ञातस्य प्रतियोगिसम्बन्धयत्त्वस्यापि अभावव- ताबोधविरोधित्वमस्त्येव अत आह सम्बन्धसम्बन्धधदिति । तथा च तद्वयावृत्तवाद्यविषयकं यद्गोचरज्ञानं अभाववत्तायोधप्रतिबन्धक तस्यैव अमावविरहत्वं परेणापि वाच्यम् । अन्यथा तन्मतेनापि प्र- तियोगिसम्बन्धीयसम्बन्धस्य अमावविरहत्यापत्तेः । न चेदं प्रति. योगिसम्बन्धेऽस्तीति भावः । उपयुज्यत इत्यस्य अभावधीप्रतिबन्ध इत्यादिः। न स्वतः न सम्बन्धयत्तायुदित्वेन । तस्य प्रतियोगिनः । प्रतिवन्दिमुद्रया निराचष्टे प्रतियोगितेति । न तथात्वं नामावविरोधि- स्थम । तथा च घटाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूनसंयोगादिस- म्वन्धस्य कालिकसम्बन्धन स्पन्दादौ वर्तमानत्वात् संयोगादिस. म्वन्धावच्छिन्नघटाद्यभावोऽपि स्पन्दादी न तिष्ठेदिति भावः।यदि च प्रतियोगितावच्छेदपसम्बन्धस्य संसर्गतानियामफसम्बन्धेन ममा- पविरोधित्वमुच्यते तदा मयापि प्रतियोगितावच्छेदफसम्बन्धनेव प्रतियोगिनस्तथात्वं वाच्यमित्याह सम्बन्धविशेषेण चेति । अन्यो- न्याभावास्यन्ताभावसाधारणेत्युक्तिलन्धमनुगतत्वं निरस्यति अन- तीति। यथाकथशित प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धमानस्यैव तयात्वे संयोगेन घटाद्यभायः कपालादौ न स्यात, अभावान्तरप्रतियोगि- तावच्छेहकीभूतस्यैव घटसमयायस्य तत्र सत्यात् अतः स्वप्रतियो- गितापच्छेदेपसम्बन्धस्यैव तथात्वं घाच्यमिति क्याग्नुगम इत्यर्थः । १०२ ·८१० जागदीश्याः अनुमानग्राधे नापीति । व्यधिकरणसम्बन्धस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वात्त- द्वसत्सन्ताभावविलयप्रसङ्गो भवताम्, तदभावविलोपप्रसङ्गो वेति । ननु प्राचां मते खत्वमनुगतमेव इत्युक्तावपि आह व्यधिकरणेति । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटाद्यभावस्यले प्रतियोगिनिरूपितस्यैव सं. योगस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वमावश्यकत्वाद न तु प्रति- योग्यनिरूपितस्य, मानाभावादित्युक्ती नैप दोपः सम्भवतीति व्याधि- करणपर्यन्तानुसरणम् । तद्वाति व्यधिकरणसंयोगवति । तत्सम्य- धावच्छिन्नरूपाधभावस्य विलयप्रसङ्ग इति भावः । अभावविरोधि. नः प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धस्य तन्त्र सत्त्वादिति भावः । मनु प्रतियोगिनिरूपितस्यैव प्रतियोगितावच्छंदकसम्बन्धस्य तथात्वं धा. च्यम, न तु प्रतियोगिनिरूपितो व्यधिकरणसम्बन्धोऽस्तीति भतो न तदपच्छिन्नाभावस्य विलय इत्यत आह भवतामिति । तदभायति । प्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभापस्याभावः स्वन्मते न स्यात् प्रति- योगिनिरूपितताहशसम्बन्धस्य अप्रसिद्धत्यातू । अस्माफन्तु गगन- स्य वामावविरहत्ववत् प्रतियोगिन एव तादशाभावविरहत्य तथा- विधाभावस्य मनभ्युपगम एव नेति भावः । न च प्रतियोगिनः स्वा- भावविरहत्वेन संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटाभावः कपाले नास्तीति प्रमा स्यातू घरात्मकतारशघटाभावविरहस्प समचायेनैव कपाले सत्त्वात् इति पाच्यम् । कपालम्य समवायेन घटत्वायच्छिन्नवत्त्वे- ऽपि समवायेन संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटामावामावत्वावच्छिन्नव- स्वाप्रसिद्धयैव तागृप्येण प्रमात्वासम्भवात् । संयोगादिसम्बन्धेनव ताशघटाभावाभावत्वावच्छिन्नाधिकरणतायाः पारमार्थिकत्वात् त. धर्मप्रकारेण प्रमात्यस्य तद्धर्मावच्छिन्नवद्विशेष्यकत्वघटितत्वात् । अन्यथा विशिष्टसत्तायाः सत्तानतिरिक्तत्वन गुणो विशिष्टसत्तावान श्त्यादिप्रतीतेः प्रमात्यापत्तरिति ध्येयम् । इति फेवलान्वयनुमानपूर्वपक्षः ।

·केवलान्वय्यनुमानम् । । उच्यते । वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवला- न्वयित्वमाआकाशात्यन्ताभावो यद्यपि प्रतियोगिरूपात्य- न्ताभावप्रतियोगी तथापि स न वृत्तिमानित्याकाशात्य- न्ताभाव एव केवलान्वयी तथा प्रमेयत्वाभिधेयत्वादि के. वलान्वपि । वृश्चिमतोऽत्सन्ताभावस्याप्रतियोगित्वात् । लक्षणम्परिष्कुरुते पत्तिमादेसादि । आकाशस्य तदभावाभावत्व- मिसभ्युपगममात्रम् । भाववति तदभावामत्त्वप्रतीसा हि भावस्फ स्वाभावाभावत्वं कल्प्यते, न चेह तथा, अभावमतियोगिलं स्वरू- पसम्बन्ध एवेत्युक्तमथस्ताव, अभावप्रतियोगित्वचामयोजकम् । एवञ्च यत्सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकाभावाप्रतियोगिवं यस्य तस्य तेन सम्बन्धेन केवलान्वपित्वमिति सूचयितुं यत्तिमदिति । परिकुरुते इति । लक्ष्यामसिदिनिधन्धनस्य असम्मघस्य थि. शेषणान्तरप्रक्षेपेण धारणमेवास्य परिकारः न चह तति । न चाफाशपति आकाशामावस्य अमत्यप्रतीतिः, आकाशवत पयाम- सिद्धत्वादित्ययः । अन्यथा प्रमेयत्याधमायत्वमपि गगनादेः स्याद- विशेषादिति भावः । ननु प्रतियोगित्वान्यपानुपपत्त्येय गगनस्य स्वाभावाभावत्वं सत्स्यत्तीत्यत आह भभावप्रतियोगित्वमिति । उक्त- मिति ! अभावविरहत्वस्य प्रतियोगितात्वे भेदप्रतियोगितत्त्वावच्छे- दफयोरतिच्याप्त्यापत्तरिति भावः । ननु यो यदत्यनाभावस्थ प्रति. योगी सोऽवश्यं तदत्यन्ताभाषस्याभाव इति सामान्यव्याप्या गग. नाभावप्रतियोगित्वहेतुनैव गगनस्य स्वाभायाभावस्वं साधनीयमत आह अभावप्रतियोगित्यमिति । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्यमित्यर्थः । तेन भेदस्य प्रतियोगिनि न व्यभिचारः । अप्रयोजयामिति । यत्तद- ·८१२ जागदीश्याः अनुमान ग्रंन्थे अत एव ज्ञानस्य ज्ञानत्वस्य च समवायेन ज्ञानविषयलादेश्च व्य. धिकरणसमवायादिना सम्बन्धेनाभावमतियोगित्वेऽपि विषयतया र्थयोरननुगतत्वेन सामान्यव्याप्तेरसत्वादिति भावः । तत् किं वृत्ति- मत्पदमफलमव इत्याशङ्कायामाह एवञ्चति । तथा च उद्वत्तॊ हि ग्रन्थ इत्यादिन्यायात् सम्बन्धविशेशवच्छिन्नमतियोगितालाभार्थ- मेव वृत्तिमत्पदमिति भावः । नव्याः पुनराकाशामावो यद्यपि चि- शिष्यवाभावात्मकस्वप्रतियोगिस्वरूपाभावस्य प्रतियोगी, तथापि विशिष्टामावात्मकस्वप्रतियोगिस्वरूपाभायो न वृत्तिमान् न प्रतियो- ग्यनधिकरणे वृत्तिमान् वृत्तिमत्पदन प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तिमत्त्व- स्यैव उक्तत्वात् इत्येवं फ्रमेण मूलव्याख्याने गगनस्य स्वाभावाभा- चत्वविरहेऽपि न मूलासङ्गतिरित्याहुः । सम्बन्धनिवेशस्य फलमाह अत एवेति । ज्ञानस्य समवायसम्बन्धन अभावप्रतियोगित्वेऽपि वि- पयतया केवलान्वयित्वमिति योजना । अत्र ज्ञानं सर्वगोचरं ग्राध. म । तत्तन्मात्रविषयकशानस्य विषयतासम्बन्धेन सर्वत्र असत्यात् तस्य अलक्ष्यत्यादिति ध्येयम् । साक्षात्मम्बन्धेन केवलान्यायित्वमु. फवा परम्परासम्बन्धेन तमाह ज्ञानत्यस्येति । समवायेन अभावप्र- तियोगित्वेऽपि स्वाभयविषयत्वरूपपरम्परासम्बन्धेन फेवलान्वयि. त्वमित्यन्धयः । स्वाश्रयविषयत्वादिसम्बन्धस्य वृत्यनियामकतयां ताशप्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या तासम्पन्धन ज्ञानत्या- देः केवलान्वयित्वासम्भवमनुसृत्याह ज्ञानविषयत्वादेश्चेति । मा.. दिना गगनाद्यभावस्य महः । तेन विषयभेदेन विषयतापा अननु- गतत्वेन अलक्ष्यत्येपि न क्षतिः। वक्ष्यमाणावच्छेद कगर्भलक्षणाभि- प्रायेण ज्ञानविषयत्वस्य उपादानमित्यपि कश्चित् । व्यधिकरणेत्युप- लक्षपाम् । समानाधिकरणकालिकादिसम्बन्धेनापि गगनादौ शान- विपयत्यादेरभायसत्ये याधकाभाव इत्यपि इष्टव्यम् । वस्तुतो ननु फेवलान्वयिताघटकान्यसमानाधिकरणसंसर्गानच्छिन्नाया एयप्र. तियोगिताया निवेश्यत्या समवायेन ज्ञानादेरभावमादायाऽज्याप्ति- रत आह ज्ञानविषयत्वादश्चति । आदिना ज्ञानज्ञानत्वाद्युपग्रहः ।।

·केवलाग्यय्यनुमानम्। ८१३ 'परम्परासम्बन स्वरूपसम्बन्धेन च केवलान्वयित्वम् । संयो- मायभावोपसंग्रहाय च मतियोग्यसमानाधिकरणलेनामावो विशे- प्यः। आकाशाभावोऽपि च यथा प्रतियोग्यसमानाधिकरणस्त- थोक्तमधस्ताद । तिमतस्तादशाभावाप्रतियोगित्वमिति वार्थः । संयोगाद्यभायेति । यद्यपि प्रमेयत्वादेरपि वैशिष्ट्याद्यवच्छिन्नाभाव- प्रतियोगित्वात असम्भववारणाय इत्येव वस्तुमुचितम, तथापि वि. शेप्यादिमति विशिष्टाभायादेन विशेष्यादिप्रतियोगित्वमिति प्राची मतेन वैशिष्ट्याद्यनवच्छिन्नप्रतियोगित्यनियेशाभिप्रायेण वा संयो- गाद्यमावानुसरणाम् । प्रतियोग्यनि । प्रतियोग्यनधिफरणावृत्तित्येने. त्यर्थः । तथा च स्थावच्छेदकसम्बन्धन स्वाश्रयानधिकरणवृत्य- भावीयतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाभाव पय तत्सम्बन्धन केव- लान्धयित्वमिति फलितम् । तेन घटाद्यभावस्व घटादिविशिष्ट- घाच्यत्वाद्यभावत्वमतेऽपि न प्रतियोग्यनधिकरणवृत्यभावस्या- प्रसिद्धिः स्वपदस्थ अग्रिमप्रतियोगित्यपरत्वादिति ध्येयम् । ৰু বানাবন্ধ বিয়া নমাৰহে মাযার- करण्यधिरहात ताहशघटाद्यभावस्य अप्रतियोगित्यं गगनस्यापीति तपातिव्याप्तिः, स्वरूपसम्बन्धात्मनः प्रतियोगत्वस्य प्रतियोगिभेदेन भिन्नतया द्रव्यसामान्याभावीयस्यापि गगननिष्ठप्रतियोगित्यस्य - तथास्यात् तदाधयस्य गगनस्याधिकरणस्य अप्रसिद्धः, अमाघधिरह- स्वरूपप्रतियोगित्वस्य लक्षणघटकाये गगनदिव्यसामान्याभावाभा- चत्यविरहेण तत्पतियोगित्यासम्भवाच्च इत्यत आह आकाशाभा- योऽपीति । तथा च ग्राशसम्बन्धसामान्ये यद्यत्प्रतियोगिताध्यम- तियोगिकत्वमकिश्चिदधिकरणानुयोगिफत्वाभयाभावः तत्ततमति. योगित्वाभावकृश्यत्वं ताहशसम्बन्धेन केवलान्ययित्वं धाच्यम् । ग. गनस्य तु नाशप्रतियोगितासस्यात् न फेनापि सम्बन्धन तस्य फेव- लान्वयित्वमितिमायः । उमयामारस्य अप्रवेशेन लाय पृत्तिमाप- दस्य सार्थक्यश्च कुर्वनाह वृत्तिमत इति । तादृशेति । प्रतियोगिध्य- धिकरणेत्यर्थः । तथा च यथाशुनमेव प्रतियोगियधिकरण्यं निवेश.

·जागदीश्या अनुमानग्रन्थे च्याप्यत्तित्वार्थकं वृत्तिमत्पदमभावविशेषणमिसपि कश्चित् । तादात्म्येनाभिधेयस्य केवलान्वयित्वसम्पत्तये व्याप्तिवदखिलमा. लोकनीयम् । नीयम् । वृत्तिमत्त्वविरहादेव च गगनादौ नातिप्रसङ्गः। वृत्तिमत्वञ्च फेघलान्ययिताघटकसम्बन्धेन ग्राह्यम् । तेन समायेन वृत्तिमतापि घटत्वादेः संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणाभावामति. योगित्वेऽपि न तस्य संयोगेन केवलान्वयित्वम् । यदि ध शानत्वा- देः स्वाश्रयविषयत्वादिसम्बन्धेन इव स्ववृत्तिप्रमेयत्ववस्वादिसम्ब- धेनापि केवलान्वयित्वम् एकशेषस्य दुःशक्यत्वात् तथा च ताह- शसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्ध्या तत्राव्याप्तिरिति विमान्यते, तदा यतसम्बन्धावच्छिन्नयनिष्ठप्रतियोगिव्यधिकर- णामावस्य प्रतियोगित्वाभाववत्वावच्छेदेन प्रतियोगिव्यधिकरणा- भावप्रतियोगित्वाभाववत्वं तत् सम्बन्धन तत् फेवलान्वयीति वा- च्यम् । प्रतियोगिताद्वयश्च तत्र विशेषणताविशेषावच्छिन्नं प्राहम- तो न कश्चिदोष इति ध्येयम् । व्याप्यवृत्तित्वेति । तथा च गग- नाघभावो व्याप्यवृत्तिरेवेति गगने नातिप्रसङ्गः । संयोगरूपश्च अ- भायो न तथेति ततप्रतियोगित्वेऽपि संयोगायभावे न अप्रसङ्ग इति भावः । मात्र व्याप्यवृत्चित्वं यदि अवच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वं तदा संयो- गस्य फेवलान्ययित्वापत्तिः तदभावस्य अवच्छिन्नवृत्तिकत्वात् । न च निरवच्छिन्नवृत्तिकत्वमेव व्याप्यवृत्तित्वं वाच्यम् । अवच्छेदक. त्वादिसम्बन्धेनैव मूलादौ निरवच्छिभवृत्तिफस्य संयोगादेः प्रति. योगित्वेन संयोगायभावाग्याप्सितादवस्थ्यात् । न च विशेषणता- विशेषेण निरवच्छिन्नवृत्तिकत्वं तया, घटाधभावस्यापि केवलान्ध- यित्वापत्तेः घटादिरूपस्य तदभावस्य विशेषणतया वृत्तित्वविरहा. च । एवं द्वित्वावच्छिन्नस्यैव प्रमेयत्वादेरभाषस्य व्याप्यवृत्तित्वात् तत्प्रतियोगित्वेन असम्भवश्च स्यात् इत्यस्वरसः फश्चिदिरयुक्त्या सूचितः । ननु मृत्यनियामकेन स्यविषयतादात्म्येन प्रतियोगिव्य- धिफरणत्वाप्रसिद्ध्या तेन सम्बन्धेन नित्यशानादेरभिधेयस्य फुतः घलान्ययित्वमत आह तादात्म्येनेति । स्वविषयतादात्म्यगेत्यर्थः ।

·- फेवलान्वय्यनुमानम् । ८१५ ननु प्रमेयत्वं प्रमाविषयत्वं तच्च न केवलान्वयि, माया विषयत्वस्य चाननुगमादिति वाच्यमा प्रमात्वमेव हि परम्परासम्बन्धात् घटादौ प्रमेयत्वमनुगतं प्रमाजातीय- . -- प्रमाजातीति । तथा च तादृशाभावप्रतियोगितान- बच्छेदकधर्मवत्वमर्थः । इत्यञ्च प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासा- मानाधिकरण्यमेवाभावविशेषणं तेन द्रव्यगुणभेदयोत्विादिना न यथाश्रुते अभिधेयमात्रस्य एव तत्तवयक्तित्वावच्छिनभेदभतियोगि. तया तादात्म्येन कस्यापि अभिधेयस्य न याववृत्तित्वं कुत्राध्या- सिशङ्का स्यादिति ध्येयम् । नव्यास्तु तथा च इत्यमिमग्रन्थोत्तरमेव अयं पाठः, तत्र अनवच्छेदकगर्भलक्षणे अभिधेयरवादिप्रकारेण घ- स्तुमात्रस्यैव तादात्म्येन फेवलान्वयित्वसम्भवादिति प्राहुः । अ. खिलमिति । प्रतियोग्यसमानाधिकरणेत्यत्र प्रतियोग्यसम्पन्धित्वं पृ. तिमत इत्यत्र च सम्बन्धितामा निवेश्यम् अत्यन्ताभावत्यादिक- चन प्रवेश्यमिति भावः । मूले प्रमाजातीयेति । घटत्वायफतरप्रमामुपादाय भ्रमसा- मान्यभिन्नत्वेन तसजातीयस्य ज्ञानस्य विषयत्वमेव प्रमेयत्वं धा- च्यमित्यर्थः । प्रमाजातीयत्वोक्त्यापि न प्रतियोगित्वगर्मलक्षणस्य प्र. तीफारः, विषयत्यस्य नानात्वात् अतः प्रमाजातीयत्वेन अनुगर्म कुर- घोणस्प मूलकृतोऽनवच्छेदकत्वगर्मलक्षणे तात्पर्यमवधार्य न्या- चटे तथा चति । अत्र गुरुधर्मस्यापि प्रतियोगितावच्छेदफत्योपग- मात न प्रमेयघूमत्वादिप्रकारेण घूमादेः केपलान्वयिस्थम, सिया. न्तलक्षणोकरीत्या प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वमेव या त. दपच्छेदकरयं धाच्यम् । इत्यति । अपच्छेदकत्यनिवेशे चैत्यर्थः। तेनेति । भन्यथा द्रव्यभेदगुणभंदोभयत्वावच्छिन्नाभाषस्य प्रतियो- ·जागदीश्याः अनुमाननन्धे विषयत्वं वा। तथापि केवलान्वयिनि संशयाभावात् क- थमनुमितिः, प्रमेयत्वमत्र वर्त्तते न वेति संशयश्च न प्र- मेयपक्षकः किन्तु प्रमेयत्वपक्षको भिन्नविषयकः, प्रमेय- स्वपक्षके चास्तित्वसाध्यस्यान्वयव्यतिरेकित्वं तथा च घ- टः प्रमेयो न वेति संशयो मृग्यते स च नास्त्येव । केवलान्वायत्वम् । न चैवं विरुद्धयोधर्मयोदित्वेन केवलान्वयित्वा- पत्तिः तदवच्छिन्नाधिकरणाप्रसिद्धया तदवोच्छन्नाभावे प्रतियो- ग्यसामानाधिकरण्यस्यासम्भवादिति वाच्यम् । तादृशधर्मावच्छि- नस्य यत्किञ्चिदाधेकरणात्तताया विवक्षितत्वात् । क्व चिदपि तादृशोभयवस्वाप्रतीतेस्तम्याऽतथात्वात् । सन्दिग्धसाध्यलं पक्ष. त्वमित्याशयेनाशङ्कते तथापीति । अस्तित्वसाध्यस्य घटतित्व- गिसमानाधिकरणत्वात् तदसामानाधिकरणस्य अभावान्तरस्य पति- योगिनानवच्छेदकमेघ तादृशोभयत्वमिति ताटूप्येणापि केवलान्व- यित्वं स्यात् इति भावः । वृतिमत इत्यादिद्वितीयमतमालम्बर शङ्क:- तन चंति । वाच्यमित्यग्रेऽन्वयः । एवमिति । प्रतियोगितावच्छेद- फायच्छिन्नस्य असामानाधिकरण्यप्रवेशे इत्यर्थः । यथाथुते तु धि- रुद्धयोयोरपि प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तिप्रत्येकाभावप्रतियोगित्येनेच अतिव्याप्सयसम्भवात् इति भावः । तादृशधमांवच्छिन्नस्येति । निरु- कप्रतियोगिनानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नस्यत्यर्थः । विवक्षितत्यादित्य- स्य वृत्तिमत्पदेन इत्यादिः । तस्य । विरुद्धगोत्याश्वत्याद्युभयत्वस्य । अतथात्वात् यतकिञ्चिद्वयक्तिनिरूपितवृत्तितानवच्छेदकत्वात् । घ. स्तुनः अत्रापि यतसम्बन्धेन यदपावच्छिन्नस्य अधिफरणे वर्त- मानस्य अमाघस्य दशिफविशेषणतायश्छिन्नप्रतियोगितानपच्छेद- ·फेयलान्वय्यनुमानम् । अथ पक्षः साध्यवान्न वा पक्षे साध्यमस्ति न वेति सं- शयो समानविषयकात्र, तदस्यारत्यस्मिन्निति मतुपो वि. धानादिति चेन्नाविशेषणविशेष्यभावभेदेनार्थभेदातामैत्रमा य एवं हि संशयः पक्षे साध्यसिन्दिविरोधी स एवानुः मानाङ्गमावश्यकत्वात् लाघवाच्च न तु समानविषयक- त्वमपि तत्र तन्त्रं गौरवात् । प्रमेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ताभा- वप्रतियोगि न वेति संशयश्च घटः प्रमेय इति साध्य- साध्यस्य । साध्यसिदिविरोधी साध्यसिद्धिनिवर्त्यः । विशेषण- सामान्य देशिफविशेषणतावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदक तत्- सम्पन्धेन तद्पावच्छिन्नं फेवलान्वयीत्येव वक्तव्यम्। अन्यथा स्व- सिपमेयत्वयत्त्वादिसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकापच्छिन्नप्रतियो- गिवैयधिकरण्याप्रसिद्ध्या ताशसम्बन्धन केवलाग्ययिनि ज्ञानस्वा. दौ उकलक्षणस्य अव्याप्तिप्रसङ्गादित्यवधेयम् । ननु संशयस्य अनु' मित्यनुपयुक्तत्वात् तथापीत्यादिमूलासङ्गतिः अत आह सन्दिग्धे. ति। तथा च सिद्धिदशायामनुमितेरणाय पक्षताविधयैव संश- यस्योपयोग इत्याशङ्गिन्तुरभिप्रायः । फालसम्बन्धित्वरूपस्य अस्तित्वस्थ फेयलान्वयितया तत्साध्यकस्य हरन्ययम्यतिरेफित्यं मूलोकमसन- तमतो ध्याच घटात्तित्यति । [घवृत्तितेति तदर्थ :1] साध्य- संशयस्य निधये प्रति अविरोधित्यात व्याचरे साध्यसिद्धीति । तथा व मूले साध्यसिदेयों घिरोधः प्रतिघन्धस्तद्वानित्यर्थः । म तु साध्यसिदिपिरोधिनी यस्यति बहुप्रीहिः, परपदै पुंस्त्वायोगात् नित्यं प्रत्ययापाताच्च । साध्यसिद्धिपदश्च साध्यमिकपक्षवृत्ति: त्पानिश्चयपरम, नातः फेवलान्ययिनि साध्याभावाप्रसिद्भशा साध्या .

·८१८ जागदीश्या. अनुमानप्रन्ये सिद्धिविरोधी भवत्येव । यद्वा संशययोग्यतैवानुमानाङ्गसं- शयस्य तदानीं विनाशात् । न च सापि साधकबाधकप्र. माणाभावः प्रमेयत्वाभावासिद्धौ तत्प्रमाणासिद्धेस्तदभा- वासिद्धिरिति वाच्यम्। पक्षनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्व- ज्ञानस्यैव साध्यसाधकत्वेन तदभावस्यैव योग्यतात्वात् । विशेष्यभावभेदेऽपि विरोधिविपयतामात्रेण प्रतिबन्धकत्वमनुभव- घलादास्थीयते न हीदं साध्यवदत्र वा साध्यमित्येकतरानिश्चयेऽत्र साध्य न वा इदं साध्यवन्न वेति अन्यतरः सन्देह इति । पक्षनि- ऐसादि । पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानविरोधिज्ञानस्य साध्यसा- मायाप्रकारकसाध्यप्रकारकज्ञानपर्य्यवसितायाः साध्यसिद्धेः पुनर- प्रसिद्धितादयस्थ्यमिति भावः । वस्तुतः साध्यनिष्ठप्रकारत्वान्यप्र- फारत्वानिरूपितपक्षनिष्ठविशेष्यताकत्वमेव साध्यनिश्चयत्वं घाच्य- म् । अन्यथा वाच्यं पसीहत्य शेयस्य तादात्म्येन साध्यतायां ताह- शासम्बन्धन वाच्यवृत्तिस्वाभावस्य अप्रसिद्ध्या फथितक्रमण अप्र- सिद्धितादवस्थ्यात् । [ न चैवं साध्यतदितरोभयप्रकारतानिरूपित. पक्षनिष्ठविशेष्यताफत्वरूपसाध्यसंशयत्वस्यैव निरुक्तौ सामञ्जस्ये साध्यनिश्चयनिवर्त्यत्वन अनुगमौक्तिर्षिफलेति वाच्यम् । पक्षः सा- ध्यवान वेति मंशयवसाध्यं पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिन चेत्यादि- संशयादनुमित्युत्पादेन तदर्थमेवाऽगत्याऽभिधानादिति भावः ।]. ननु साध्य पक्षवृत्ति न बा इत्यादि संशयस्य असंग्रहः भिन्नप्रकार- कतया तस्य साध्यवत्त्वनिश्चयानिवत्यत्वात् अतः प्राचां मतनोपग- हाति विशेषणेत्यादि । भेदेऽपीन्यपिना प्रमेयत्वं पक्षवृत्यभाषप्रति- योगिन पा इत्यादिमूलोक्तस्थले . विषयभेदस्यापि संग्रहः । विरो- ·फेवलान्यय्यनुमानम् । प्रमेयत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगीति भ्राम्यतः संशय इत्य- न्ये । नन्वेकरूपविकलमिदं कथं गमकं तत्वे वा व्य- तिरेकविकलवत् रुपान्तरविकलमपि गमकं स्यादिति चेन्न । अन्वयव्यतिरेकव्याप्योरन्यतरनिश्चयेनानुमित्यनु- धकत्वेन कथञ्चित्साध्यसिद्धयनुगुणवेन पक्षनिष्ठामावमतियोगि- स्वज्ञानाभावस्य वा साध्यस्य साधकत्वेन तदभावस्य तस्य साध्ये पक्षनिष्ठाभावमतियोगित्वज्ञानस्य साध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि- त्वावगाहिज्ञानत्वेन साध्यविशिष्टपक्षज्ञानविरोधित्त्वेन वा रूपेणा- धीति । विरोधिना तत्तत्संशयानुपपत्तिप्रयोजिफा या विषयता न. माणेत्यर्थः । न तु विरोधिना विषयतामात्रेणेत्यर्थः । तथा सति प्रयत्यं पक्षत्तिनपा पक्षवृत्यभावप्रतियोगिन घा इत्यादिसंशयस्य पक्षःप्रमेयत्ववान इत्यादिनिश्चयानिवय॑त्यो तासङ्गतिप्रसङ्गादिति ध्येयम् । पक्षनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वज्ञान साध्यसाधकं अवाधि- तत्यबुद्धरनुमित्यहेतुत्वात, हेतुत्वेऽपि तदभावो न योग्यता इत्युभ- यथापि पक्षनिष्ठेत्यादिमूलासङ्गतिः अतो व्याचष्टे पक्षेत्यादि । अग्रे तदभावस्य इत्यत्र तच्छब्देन पक्षवृत्यभावप्रतियोगित्यज्ञानस्यैव प- रामर्श सामञ्जस्यम् भती शिरोधित्वलक्षणं नरर्थमन्तव्य आह प्रतियोगित्वज्ञानविरोधिज्ञानस्येति । कश्चित्त बाधापनयनद्वारा दश्च भावाभाषकृतं विरोधित्वमनुसृत्य । वस्तुनः साध्यधर्भिपक्ष. निष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानविरोधिनः परामर्शस्यैव साध्यसाधक वसम्भवात यथाश्रुतमेव ज्यायः । साध्यसाधक यथाश्रुतमेव विक्षिपुधिरोधार्थकस्यापि नमो मानविरोधित्वप्रकारेण योधकता. याम आधुनिफलक्षणापत्तेः पक्षान्तरमाह पक्षनिष्ठति । तथा च घरा- नधिकरणमित्यादिप्रयोग इव अप्रतियोगिन्यज्ञानत्यत्रापि नव्यत्या. .

·८२० जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये भवात् युगपदुभयव्याप्त्युपस्थिती विनिगमकाभावेन उ- भयोरपि प्रयोजकत्वे व्यतिरेकोशसना व्यतिरकश्च वि- पक्षवृत्तित्वशङ्कानिवृत्तिद्वारा व्यतिरेकव्याप्तावुपयुज्यते अत्र तु विपक्षाभावेन शत्रैव नोदेति ।। भावस्य योग्यतात्वात् । व्यतिरेकः विपक्षे हेतोरभावः । व्य. तिरेकव्याप्ती साध्याभावहेत्वभावयो? व्यतिरेको साध्यहेतू त- योाप्तौ । सात शानपदेनान्धय इति भायः । द्वितीयकल्पे तदात्मफस्य अभा- घस्य इत्यर्थसम्भवेऽपि उभयफल्पसाधारण्यार्य प्रक्रान्तमंच पक्ष. निष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानं तच्छब्देन परामर्शयन्नाह तस्येत्यादिना। घान्तरे ताशप्रतियोगित्वज्ञानदशायामपि साध्यानुमित्युत्पत्तः साध्य इति प्रितम् । तादृशप्रतियोगित्यक्षानप्रतियोगिताकाभावमा- प्रस्य तारशप्रतियोगित्वानदशायामपि सत्वादाह तारशप्रतियो- गित्वावगाहिज्ञानत्वेनेसिसाहशनिश्चयत्येनेत्यर्थः । तेन साहशाति. योगित्वसन्देहदशायां न योग्यताहानिः । ननु पवं पक्षः साध्या- भाववान इत्यादि निर्णयदशायामपि उक्तक्रमेण संशययोग्यता स्यात, तथा च तत्रापि अनुमित्यापत्तिः अत आह साध्यविशिष्टेति । अभा- घमात्रात्मकस्य व्यतिरेफस्य विपक्षगामित्वशङ्कानिवर्तकत्वासम्भ- घात व्यतिरेकश्च इत्यादिमूलाप्सङ्गतिः अतो व्याचप्टे विपक्षे तोर- भाष इति । ननु कचित् विपक्षे हेतोरभावग्रहेऽपि विपक्षचित्यश- कोत्पादात् विपक्षत्वावच्छेदन हेत्यभाववत्वं वाच्यं तच व्यतिरेक. व्यासपर्यचसितं न स्वात्मिकायां व्यतिरेकाच्यासी उपयुज्यते इति मूलासङ्गतिः अतो ज्याचप्टे साध्याभावहेत्यभावयोरिति । तथा च व्यतिरेकव्याप्तेः स्वस्मिन् अनुपयुक्तत्वेऽपि साध्यान्वयव्याप्ती व्यभि- चारशङ्कानिरासद्वारा उपयोगः मिनप्रकारकस्पापि ज्ञानस्य बिग- ·केपलान्यय्यनुमानम्। अत्र वदन्ति । साध्याभाववदत्तित्वमेव व्याप्तिः, लाघवात् माया साधनभेदेऽप्यभेदाच्च । यत्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यामाव- । चित्योपगमादिति भावः । फे चित्तु व्यतिरेको यदि अभावमा ग्य. तिरेकल्यातिळ उभययापि तयुद्ध विपक्षवृत्तित्वशानियतफरवं भिप्रकारकत्वात् अतो व्याख्यातं विपक्षे हेतोरभाष इति। तो- विपक्षवृत्तित्यामाघ इति तदर्थः । व्यभिचारशहराया न व्यतिरेक- ध्यातिपिरोधित्वं मिनप्रफारफत्यात अतस्तभिराशनारा विपक्ष- तित्वाभायस्य सुतरां व्यतिरेफच्याप्ती उपयोगो न सम्भवति अती व्याचष्टे साध्यामावदेत्वमाक्योरितीत्याहुः । तचिन्त्यम् । अनेति । राथन इयं नव्यनैयायिफानो न तु गुरुणाम, तैरनीपाधिफत्वस्य व्या- सित्वस्वीकारात । मत पय गुरूणां व्याप्यतावच्छेदकप्रकारपज्ञान- स्यैव अनुमितिहेतुतया प्रायशः साधनभेदेऽपि इत्यानिममन्यास. अतिरित्यपि परास्तमित्यपि ध्येयम् । साध्येति । मत्र साध्यामावस्य अधिकरणत्वं निरवच्छिन्न प्रा. खम् । तेन फपिसंयोगादिसाध्यकस्य पतपृक्षवादेन संग्रहः 18. दपि या फेक्लान्ययिनो पयि प्रस्थाप्यमित्यधाव्यतम् । व्यासिरिति। प्रकारतया अनुमितिजनकतावच्छेदमित्यर्थः । व्याप्तिामोते. श. क्यम्, केवलान्यायिनि तु न व्याप्यव्यवहारोऽपीत्यपि कश्चित् । ला. घयादिति । पक्षधर्मिफसाध्याभाषघदधिमत्तानिश्चयोत्तरानुमिति- स्यापछि प्रति ताशनिश्चयत्वेन हेतुतायामपच्छेदफलाध्यादित য। বমিবন্ধৰাৰমানাজমেলিয়" पोतरानुमितिस्वापच्छिन्नं प्रति सारशहेतुमत्तानिधययन कारण. तायान्तु पूर्यापेक्षया भवच्छेदकगौरवादिति भायः । साध्यामायय. तिवायच्छिन्नप्रकारफनिश्चयरन पफरूपेण धूमालोकादिनानान लिट्रकपरामर्शस्य साशनिश्चयोत्तरानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति इंतु स्वम अतः साधनविशेषाप्रवेशप्रयुक्तलाघयमप्यस्ति इत्याइ प्रायश इति । साध्याभावषदत्तिवं न साध्यामावयति सम्बन्धसामान्येन अवर्समानत्वम, सदमपि पक्षा साध्यामाषपदसंयुकवान साभ्य.

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्ये वति हेतोरवृत्तिलं गृह्यते तेन सम्बन्धेन साध्यसिद्धिः फलम्, सा- भाषपदसमवेतवान् इत्यादिशानादेच साध्यानुमितेरानुभविकण्यात, पवञ्चविभिन्नसम्बन्धन हेतुतास्थले साध्याभाववृत्तित्वमप्यस्माकं नाना इत्याशयेन प्रायश इत्युक्तम् । न च साध्याभावववृत्तित्वक्षा- नस्य साधनविशेषमन्तव्य अहेतुत्वे वन्यभावबदसंयुक्तधूमवान पर्वत इत्यादिपरामर्शस्य धूमवत्वाद्यशे भ्रमत्वग्रहऽपि ततः पर्वतो धन्हिमान इत्यनुमितिः स्यादिति वाच्यम् । इयत्वात् । यारशवस्तु. विषयकत्वन अनुमितिहेतुत्वं तद्घटितभ्रमत्वग्रहस्यैव अनुमितिप्र. तिकूलत्वात् । अन्यथा धूमसामान्यव्यापफवन्हिसमानाधिकरण- नीलधूमचान् पर्वत इत्यादिपरामर्शस्य नीलांशे भ्रमत्यग्रहदशायर्या तन्मतेऽपि तादशपरामर्शातू अनुमित्युत्पत्तिप्रसङ्गात् । यादृशी यि. पयिताव्यक्तिः अनुमितिजनकतावच्छंदिका तघटकपदार्थगर्भाप्रां- माण्यज्ञानस्यैव उत्तेजकतया निरुक्ताप्रामाण्यज्ञानस्यापि अनुमिति- विरोधित्वसम्भवाच्च । तरत्यायाः साध्याभायवदवृत्तिधूमत्वाच- छिन्नविषयताया पव ताशवृत्तित्वाधर्वाच्छन्नविषयतात्वादिति ध्ये- यम् । यद्यपि धूमलिङ्गकवन्हानुमितित्यावच्छिन्नं प्रति आलोकलिङ्गा- कानुमित्साया: प्रतिवन्धकतया तदभावदशायां वन्ह्यभावववृत्तिमान पर्वत इत्येवं निश्चयादपि धूमलिङ्गकरन्यनुमितिप्रसङ्गः । पक्षधर्मि- कसाध्याभावघदवृत्तिधूमयत्तानिश्चयोत्तरानुमितरव धूमलिङ्गकानु- मितित्वेन तत्र तादृशानुमित्यनुत्पादस्य सर्वसिद्धत्वात् । तथा च तद्वारणाय पक्षधर्मिकमाध्याभावयवृत्तिधूमादिमत्तानिश्चयत्वेन ताडशनिश्चयोत्तरानुमितित्यायच्छिन्नं प्रति हेतुत्वं वाव्यमिति प्ता- ध्यामाववदवृत्तित्वज्ञानस्य हेतुत्वमतेऽपि साधनभेदेन भिन्न पर कार्यकारणभावः । तथापि तलिङ्गकानुमिती नदन्यलिङ्गकानुमि- त्सायाः कामिनीजिज्ञासादिवत् स्वातन्त्र्येण प्रतिवन्धकाचे माना- भाव इति मतेनेदम् । पक्षना च गुरुणामिव नव्यानां नानुमितिहेतुः। यत्तु आलोकलिङ्गकेच्छासत्वेऽपि धूमालोकोभयपरामर्शदशायां धूम- लिङ्गकानुमितेरुत्पादात्त आलोकलिङ्गकपरामर्शामावविशिष्टाया एच आलोकलिङ्गकानुमित्साया धूमलिङ्गकानुमितिविरोधित्वं याच्य.

·फंघलान्वय्यनुमानम्। ૮િ૨૨ ध्याभाववति येन सम्बन्धेन हेतोरत्तित्वं गृह्यते तेन सम्बन्धेन पक्षमताचीः कारणमिति नानिमसङ्गः। आकाशादेस्तथात्वेऽपि पक्षधर्मताज्ञानविरहानानुमितिः । निविशतां या तेन साध्यसामा- नाधिकरण्यं दृत्तिमत्त्वं वा । अथ साध्याभाववदत्तित्र तत्ति- भिन्न वादिरूपं व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानविपयत्वेनानुगमनीय तच्च व्यापकसामानाधिकरण्यताधारणमिति चेत् । स्यादेवं यदि . म, तथा च पर्वतधर्मिकवन्धनुमिनिसामान्य मति धूमा- लाफमस्मादिप्रत्यकलिङ्गकपरामर्श भावविशिष्टधूमालोकभस्मादिप्र. येफलिङ्गकानुमित्सात्वन प्रतिबन्धकत्वमेव सम्यक् इति धूम- लिङ्गकत्यस्य कायंतानवच्छेदकत्वात् तदवच्छिन्नस्य आपादनमेव दुर्घटमिति । तश्चिन्त्यम् । ननु व्यापफसामानाधिकरण्यव्याप्तः प्रयो- जफन् तत्र तायाहशः सम्बन्धः प्रविष्टः तेन पक्षधर्मताज्ञानात् तत्र साध्यस्य यादृशः सम्बन्धो निविष्टः तेनेय पक्षे साध्यस्यानुमितिः, तथैव हेतुत्वकल्पनात् त्वन्मते त्वनियमः स्यात् अत आह यत्सम्व- धति । नातिप्रसनः। नैकसम्बन्धन निरुक्तव्याप्स्यादिग्रहात् अपर- सम्बन्धन साध्यानुमितिप्रसङ्गः। ननु यदि उत्तरकारिफैय व्याप्तिः तदा गगनादौ तलमातोपि व्याप्तिमहाधीनं फलं स्यात् इत्याशङ्का- फलं यदि अनुमितिः तदा कारणान्तरविलम्बादेव न तत्सम्भव इत्याह आकाशादेरिति । पक्षधर्मतति। अत्र आकाशस्य तत्त्वेन पक्ष- धर्मत्याग्रहेऽपि साध्याभाववदवृत्तित्वेन पक्षधर्मत्वग्रहसम्भवात् भ- युक्तमेतत् साधनविशेषान्तभावण व्याप्तिग्रहस्य हेतुतायाः माधन- भेदेऽपि इत्यादिना परित्यक्तत्वादिति चिन्त्यम । व्याप्यव्यवहारस्य फलत्वे तु आह निविशतामिति । तथा च साध्यसामानाधिकरण्य- विशिष्टमेव तत् व्याप्यताम्यवहारोपयिफम् अतोन गगनादौ वन्ह्या- दिव्याप्यताव्यवहार इति भावः । लाघवादाह वृत्तिमाचं वैति । सा- ध्याभावयति येन सम्यन्धन अवृत्तित्वं तेनैव वृत्तिमत्त्वं योध्यम् । तेन समवायादिना वृत्तिमति द्रव्यत्वादी संयोगादिना न वन्हादि- ·८२४ जागदीश्याः अनुमानप्रन्धे व्यापकताज्ञानं व्यभिचारबुद्धि विरुध्याद, न चैवम्, वन्यभावव. त्तिधूम इति ज्ञाने हि वन्दित्वं स्वरूपेण प्रतियोगित्वं तदवच्छे. दकवच सम्बन्धमर्यादया भासते धूमसमानाधिकरणाभावपति- योगितानवच्छेदकं वन्दित्वमिसत्र च वन्दित्वत्वेन बन्दिले प्रति- योगितात्वविशिष्टतदवच्छेदकत्वत्वविशिष्टाभाव इति विषयविरोध- विरहात् । विशिष्टस्य वन्हित्वस्यावच्छेदकलेन प्रकारान्तरानुसरणे व्याप्यत्यव्यवहारः । अत्र एवं सति घटत्वादेः साध्यतायां पर्याप्ति. सम्बन्धन घटपटोमयत्वादेयाप्यत्वं स्यात, पूर्वकल्पे तु ताहरास- म्यन्धेन साध्यसामानाधिकरण्य विरहादेव व्याप्यत्वासम्भवात् त- स्मात् वाकारोऽनास्थायामिति तत्त्वम् । शन्ते अथेति । भिन्नत्वादी- त्यादिना साध्यामावयवृत्तित्वात्यन्तामावसङ्ग्रहः । व्यभिचारोति । व्यभिचारधीविरोधितावच्छेद्धर्मघदितत्वेनस्यर्थः । तेन व्यापफ. साधियो विरोधिताखण्डफस्य यदीत्याधुत्तरप्रन्यस्य नासङ्गतिः । अ- नुगमनीयमिति । यद्यपि ताहराभिन्नत्वादिप्रकारफनिश्चयस्य स्वस्खो. तरानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्यव हेतुत्वात् अननुगमेऽपि न क्षतिः, त. थापि अत्यन्तान्योन्याभायगर्भमन्तभाव्य फारणतायफल्पनामपेक्ष्य लाघवात साध्यव्यभिचारधीविरोधिधीविषयप्रकारफपक्षधर्मतानि. श्वयत्येन वाहशानुमितित्याचच्छिन्नं प्रति पफमेव कारणत्वं युक्तमि. स्थाशयेनेदम् । तच्च तादृशज्ञानविषयत्वञ्च । न चैवमिति च्छेदः । - न्यभावेत्यादिविषयविरोधविरदादिस्यन्तम् अविरोधित्वे हेतुः । स्वरूपेण धर्मान्तराधिशेष्यत्वेन इत्यन्वयः तदवच्छेदकत्वञ्चति । वन्हित्वस्यावच्छेदकत्वश्चेत्यर्थः । निर्व- न्हित्यबुद्धी चन्हित्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन संसगतायां तेषा- मनुप्रवेशादिति भायः । तदवच्छेदफत्वत्वति । प्रतियोगिता- पच्छेदकत्वत्येत्यर्थः । विषयविरोधविरहादिति । समानप्रकारताफ- बुद्धरेव प्रतियन्धकत्वादिति भावः । विशिष्टस्य महानसीयत्यादि. विशिष्टस्य प्रकारान्तरेति । हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितात्यापच्छेदे- नयाराधर्मावच्छेद्यस्वाभावः ताहशधर्मायज्छिनसामानाधिफरण्यं भासत - ·फेवलान्वय्यनुमानम् । . च सुतराम् । मणिमन्त्रादिन्यायेन च प्रतिवन्धकतायों मानाभा- च्याप्तिरित्यनुसरणे चेत्यर्थः, न तु हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितापच्छे. एकतापर्याप्त्यधिकरणान्यत्वानुसरणे इत्यर्थः । तथा सति महानसीयवन्दिमान् धूमात् इत्यादी महानसीयत्ववन्हित्यो- भयोरेव ताशावच्छेदफत्वपर्याप्त्यधिफरणतया तथुभयभिन्न महामसीयत्वविशिष्टपन्हित्वप्रकारेण धूमादिच्यापफताया दुरुधर- त्यापत्तेः । महानसीयवन्हित्त्वावच्छिन्नामावस्यापि पन्हित्यावच्छि- भाभायतया तद्ववत्तित्वज्ञानस्यापि व्यापकताशानप्रतिवन्धकत्वा- पच्या वन्हित्वपर्यासावच्छेदकताफपन्हिनिष्ठप्रतियोगिताकामावध- वृत्तित्वस्यैव व्यभिचारतया तज्ज्ञानस्य विषयविरोधसम्मवायोति ध्येयम् । यता प्रकारान्तरानुसरणे इत्यस्य साध्यतावच्छेदकतदि. तरोभयानवच्छेधा या हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिता तदनवच्छेदक- त्वस्य निवेशे इत्यर्थः । निर्वन्हिवृत्तिधूम इत्यादिव्यभिचारहाने घ. हित्वान्यधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगितात्वनय प्रतियोगितायाः संसर्ग- तया भानसम्भधात् इति भावः । सुतरामिति । विषयविरोधविरहा- दिति पूर्वेणान्वयः । धूमयभिष्ठामावप्रतियोगितात्यावच्छेदेन धन्दि- स्वावच्छेचरवामावबुखी निरुक्तमतियोगिताधर्मिकवन्हित्वाधवच्छे- पत्यमहस्यैव विरोधित्वादिति भावः। के चिन्नु प्रकारान्तरेति, हेतु. मनिष्ठाभावमतियोगितावच्छेदफतापर्याप्तयधिकरणघटितान्यत्वाच- नुसरण इत्यर्थः । सुतरामिति, निर्वन्हिवृत्तिधूम इत्यादिमतीती घ. मिहत्वान्यधमानचच्छिन्नप्रतियोगितात्येनैव संसर्गतया घन्हित्वादी अवच्छेदकतापर्याप्तरप्रवेशादित्यभिप्राय इत्याहुः । तचिन्त्यम् । मणिमन्त्रादिन्यायः स्वातन्त्र्यम् । मानाभावादिति । इदमुपलक्षण- म । निरुक्तव्यभिचारधीविरोधिधीविषयत्वस्य साध्याभाववदति- त्वविशिष्टहेतुफालीनत्वादी अतिप्रसक्तत्वात् यत्प्रकारकनिश्चयत्वेन व्यभिचारधीविरोधित्वं तत्प्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयत्वेनैव हेतुत्वं याच्यम, न चेदं व्यापफसामानाधिकरण्येऽप्यस्ति, व्यभिचारदि प्रति व्यापकतानिश्चयत्वेन विरोधित्वस्य भावश्यकतया व्यापक- सामानाधिकरण्यनिश्चयत्वेनापि तथात्वेमानाभावादित्यपिद्रव्यम्। १०४ ·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये वान् । व्यापकनाजानादेवानुमिनिरिति च नानुभविकं न वा यौ. क्तिकम्, ज्ञानववादिना ज्ञानवादेयापकतावच्छेदकत्वादे ज्ञा- नादिमानियनुमितरयोगात् । अन्यथा जातित्वेनानुभवत्वव्यापक- पस्तुतः साध्याभावयत्तित्वात्यन्ताभावबोधस्य अनुमितिहेतुत्वं न तु साध्यामायववृत्तिमिन्नत्यज्ञानस्य तथात्वम् । साध्यामायव- तित्ववतां धर्मिणां कारणतावच्छेदफेऽनुप्रवेशे गौरवात् । अत एव साध्यवदन्यावृत्तित्वस्यापि ज्ञानं न हेतुः । माध्यवतां मिणां प्रधे- शेने माध्याभावववृत्तित्याभावापेक्षया गुरुत्वात् इत्यनुगम एव नो- चित इति ध्येयमाननु यत्र साध्याभावाद्यनुपस्थितावपि व्यापकतागो. चरज्ञानादेवानुमिनिः तत्र व्यभिचारात् साध्याभाववदवृत्तित्वज्ञान- स्य हेतुत्वं सम्भवत्येव नेत्यत आह व्यापकतेति । क्लप्तफारणं विना फायर्योत्तपत्त्यसम्भवात् एतादृशस्थल एव मानाभाव इति भावः । य- तु ननु व्यापकसामानाधिकरण्यम्य गुरुत्वपि लघोव्यापकत्वधियः फारणतायां वाधकाभावात् केवलान्चयिखण्डनं दुर्घटमिस्याशङ्मय व्यापकतेत्यादिप्रन्यावतारणमातत्तुच्छम् । व्यापकत्वस्य साधनभेदा. मानात्वेन तदपंक्षया साध्याभाषपदवृत्तित्य लाघवस्य प्रागेव दर्शित- वन सन्दर्भविरोधापत्तव्यापकतावाहिझानस्य हेतुत्वेसाधाभाव. मुक्ता बाधकमायाह न वा यौक्तिकमितिःप्रयोगादितिायद्पावच्छिन्ने व्यापकतावच्छेदकत्वधीः तद्पावच्छिन्नप्रकारेणेव साध्यस्यानुमिते. स्त्वयापि वाच्यत्वादिन्याशयः । अत एवाह अन्यथेतिीयद्पावच्छिन्ने व्यापकतावच्छेदकत्वं गृह्यते तद्रपानवच्छिन्नप्रकारंणापि साध्यस्या- मिती भाने इत्यर्थः।ननु तन्मात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नविशेष्यकव्यापकता. बच्छेदकत्वग्रहस्य स्वरूपतस्तद्रूपावच्छिन्नविधेयकानुमितिहेतुत्यात जातित्वन व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहात् न ज्ञानवान् इत्यनुमिति- भविता जातित्वस्य ज्ञानरयमात्रावृत्तित्वात् किन्तु ज्ञानत्यं व्यापक- तावच्छेदकम इत्याफारफमहादेव इत्यत आह अनुभवत्वति । अनु- भवत्यव्यापकजातित्यं सत्तादौ गुणश्वव्याप्यजातित्वञ्च रूपत्वादी भतिप्रसक्तम् अतो जातित्वस्य ज्ञानवमात्रवृत्तित्वरक्षाय विशेषण- ·केवलान्वय्यनुमानम् । गुणत्वव्याप्यजातिवादिना वा तथावग्रहेऽपि तत्प्रसङ्गात् । एतेन केवलान्वयिसाध्यकत्वज्ञानमेवाऽनुमितिहतुरिसपि परास्तम् । सर्व- द्वयम् । तथात्वग्रहे व्यापकतावच्छेदकत्यग्रहे । तत्प्रसङ्गादिति । ज्ञानवान् इत्यनुमितिप्रसङ्गादित्यर्थः । यद्यपि स्वरूपतत्तद्धर्मविशेष्य- के व्यापकतावच्छेदकत्वज्ञान स्वरूपतत्तदर्मावच्छिन्नविधेयकानुमि- तौ कारणं शानत्यत्वायच्छिन्नधर्मिकच व्यापकतावच्छेदकत्वज्ञान ज्ञानत्यत्यविशिष्टज्ञानत्वावच्छिन्नविधेयताफानुमिती इंतुरित्युको न दोपः। न च एवं ज्ञानत्वत्येन व्यापकतानवच्छेदकत्वग्रहदशाया- मपि शामवान् इत्यनुमितिप्रसङ्गः स्वरूपतो ज्ञानत्वधर्मिकव्यापकता- पच्छेदकत्वग्रहस्य तदानीमपि सम्भवादिति वाच्यम् । त्यन्मते नि- 4न्हिवृत्ति—म इत्याफारकव्यभिचारवियः सत्त्वेऽपि वन्ह्यभाववद- तिमान् पर्वत इत्याफारकशानदशायामिव अस्माकमपि उक्तशानद- शायामनुमितेरिएत्वात् । ज्ञानत्यत्वावच्छिन्नधर्मिकव्यापकतान. घच्छेदकरवग्रहस्य तु मानत्यत्यविशिष्टज्ञानत्वाच्छिन्नविधेयताका- नुमितावेच विरोधित्वसम्भवात् । तथापि व्यापकताज्ञानस्य हेतुत्वे चेत्रीयज्ञानवान् महानसीययन्हिमान इत्याद्यनुमित्यनपपत्तिः । थे. श्रीयज्ञानत्वादेरखण्डत्याभावन म्वरूपतत्तद्विशेष्यफव्यापकतावच्छे- एकत्वज्ञानसम्भवात् चैत्रीयशानत्वत्वन. व्यापकतावच्छेदकत्वमहे चैत्रीयज्ञानस्यवद्वान् इत्येवानुमितिप्रसङ्गादिति ध्येयम् । याहशरूपा-- पच्छिनाधिकरणतात्वे हेतुव्यापकतावच्छेदकत्यधीः ताशरूपाय- छिन्नविधेयताकैव अनुमितिः फलम् अता न कोऽपि दोप. । प्रति- योनिचयधिकरण्यस्य पापफतायां निवेशमपेक्ष्य साध्याधिकरण- तायास्तटितहेतुव्यापकत्वस्य व्याप्ती प्रवेशेन लाघवादित्यपि च- दन्ति । एतेनेति । एकरूपेण केवलान्वयित्वग्रहात् अन्यरूपेण अनु- मित्युत्पत्ती अतिप्रसङ्गन इत्यर्थः । ननु गगनाभावत्वाचादिना केवल लान्वयित्वप्रहः : गगनाभाववादिप्रकारेण अनुमिती इंतु ध्यः गगनाभावत्वत्वविशिष्टगगनामावत्वप्रकारेण अनुमिती गगनाभाव- त्वत्वाश्रयत्वप्रकारेणय केवलान्वयित्वग्रहस्य हेतुत्वात नैकदा अब. छिन्नानवच्छिन्नगगनाभावत्वप्रफारताकानमितिप्रसङ्ग इति यदि ·'८२८ जागदीश्याः अनुमानअन्ये जनानुभवसिद्धानुमितिभावे धूमादिदर्शनानन्तरं जायमाने गृह्य- माणव्यतिरेकवन्यादिज्ञानेऽसम्भवाच । प्रमेयत्वादेश्च घटादिति- लं केवलान्वयित्वेन कथञ्चित्वष्यत्तिधर्मव्यापकलेन वानुमेयं न शेयत्वादिहेतुका तदनुमितिरानुभविकी । घ्यात् तदाप्याह सर्वजनति । गृहामाणव्यतिरेकेति तदानी फेव- लान्वयित्वाग्रहसम्पत्तये, तत एवं तत्रानुमितिसम्भवादिति भावः। नन एवं प्रमेयत्वादेरभावाप्रतियोगिधग्रहदशायां घटादी तद्वैशि- याचगानुमितिर्न स्यात् कारणबाधात् अत आह प्रमेयत्वादेशे- ति । तथा च तदानीं प्रमेयत्वादिसाध्यकानुमितिरसिद्धवेति भायः । शेयत्वादी घटादिवृत्तित्वाग्रहदशायां महचारग्रहासम्भवात् फेव- लान्वयित्वेन घटादिवृत्तित्वानुमानासम्भवादाह कथचिदिति । तथा च तवृत्तियत्किश्चिदर्मव्यापकत्वेन समं साध्यस्य सहचारो जा- त्यन्यत्वादावेव सुलभ इति तवृत्तिधर्मत्वावच्छिन्नव्यापफत्वस्य देतुत्वे तहीपतादयस्थ्यमतः फथचिदित्युक्तम् । के चितु तवृत्ति- धर्मव्यापकत्वं तन्मात्रवृत्तिधर्मव्यापकत्वम् अन्यथा फेयलान्व- प्यन्तरे घटादिवृत्तित्वाग्रहदशायां सहचारशानाभावात् तद्दोपता- दवस्थम्, तथा च हेतुमहदशायां साध्यस्यापि प्रायशो प्र- इसम्भवात् सिद्धसाधनम् अतः फशिदित्युक्तम् । तथा तवृत्तित्वाग्रहदशायामेव अनुमितिरिति भाष इत्याहुः । तद- मितिः प्रमेयत्वसाध्यकानुमितिः ! अनेदमवधेयमाव्यापफसामाना- धिफरण्यस्य हेतुत्वेऽपि चाच्यत्वस्य व्यतिरेफिश्यम्मदशायां तद- भाववत्तित्वस्य ग्रहात् तत्साध्यकानुमितिसम्भवेन फेवलान्याय- साध्यकानुमितिखण्डनं दुर्घटं ताकिरन्यथाख्यात्यभ्युपगमात् । न च वाच्यत्वादेः केवलान्वयित्वग्रहदशायां वाच्यत्याभाचवदत्तिय. ग्रहासम्भवात् तदानीं याव्यत्वाचनुमित्यनुत्पाद एव फेवलान्याय- বন্যার্থ হন যায়। মিম্বদ্ধাফেন অম্বিয়া साध्ये वृत्तिमदभावप्रतियोगित्वरूपकेवलान्वयित्वस्य ग्रहे सत्यपि प्रतियोगितासंसर्गण अभावे साध्यवैशिष्टयायमाहिमः साध्याभाव- ·फेवलान्वय्यनुमानम। पदवृत्तिहेतुरित्याफारफलानस्य उत्पत्ती याधकामावातान च अमावे धर्मिणि साध्यतावच्छेदकावन्छिन्न प्रतियोगित्यसंसगण साध्यीय- स्वाभावग्रहदशायां साध्याभाववदवृत्तित्वमहासम्भवात् तदानी वा- ध्यत्वाधानुमित्यनुत्पाद एष फेवलान्वयिखण्डनशब्दार्थ इति साम्प्रे. तम् । अमावत्वसामानाभिकरण्येन ताहशामाचप्रहेऽपि अभावधर्मि- कस्य ताशप्रतियोगितासम्बन्धेन साध्यीयस्वग्रहस्य सम्भवात अ- भावावावच्छेदेन ताहशसाध्यीयत्वाभावग्रहस्य च प्रमात्मफस्य - घंटत्यात् संयोगादिसम्बन्धेन घाच्यत्वाधभाव एव तादृशसाध्यीय- स्वाभावस्य असत्त्वात् । वस्तुतस्तु अभावत्वाविषयतामनर्भाव्य साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोगितासंसर्गेण यः साध्यीयस्तद्वदध तित्वज्ञानमेव लाघवात कारणमित्यभावत्वावच्छेदेन प्रतियोगिता- 'सम्बन्धेन माध्ययित्वाभावभ्रमे सत्यपि ताशज्ञानोत्पत्ती यामफा- भावः धर्मितावच्छेदफविशेषान्तविणैय बाधबुद्धर्विरोधियात । यतु साध्यतावच्छेदकधर्मेण साध्यतावच्छेदफसम्बन्धेन च अव. च्छितं यद प्रतियोगित्वमखण्डं तत्सम्बन्धेन अमाये साध्यवैशि- एगावगाहिन एव साध्याभाययवृत्तित्वज्ञानस्य अनुमितिहेतुन्ध ला- घवात न तु साध्यतावच्छेदकघमविच्छेद्यत्यं प्रतियोगित्वच वि. शेष्यविशेषपामायापन्नमवगाहमानस्य साध्याभाववदवृत्तित्वधानस्य तथात्वं गौरवात् । तथा च खरूपसम्बन्धेन वाच्यत्वत्वाधवच्छिन्न- प्रतियोगिताव्यक्तरलीफतया तत्सम्बन्धेन अभाव घाच्यत्ववै- शिष्यायमाहिवाच्यत्वाधभावपदवृत्ति शेयत्वमित्याफारफज्ञानस्या- पि अलीकत्वम, असतः संसर्गस्यापि ख्यातिनिरासात अतः कार पस्यैव याथात् केवलान्वायसाध्यकानुमानस्य खण्डनमिति । तम। घटादिपक्षफचाव्यत्वाचनुमितेरानुमयिफत्वेन वाध्यत्वत्वाधवच्छिन्न- त्य प्रतियोगित्ये प्रतियोगत्वञ्च भभावांशे संसर्गमयोदया विषयी. कुर्वाणस्यैव घाच्यत्वाभावक्दवृत्तित्वज्ञानस्य अन्यथाख्यातिरूपस्य तत्र हेतुत्यसम्भवेन फारणयाधस्य असम्भवाद | साध्यादिभेदेन अ. समितिव्याप्तिशानयोः कार्यकारणभावभेदार वन्द्याधनुमिती वन्हि. माधवच्छिन्नाखण्डप्रतियोगितासम्यन्धेन चन्हीयाभावववृत्ति- त्वज्ञानत्वेनैव हेतुतालाघवस्य घाच्यत्वादिसाध्यकस्धले अफिश्चि- स्फरत्वात् । तस्मात् फेवलान्यायिनो घाच्यत्यादेः साध्यविषयानाम- ·३० जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे एवं साध्याभावव्यापकाभावीतयेगित्वमपि नानु. मिसोपायक गौरवात् व्यभिचारज्ञानाविरोधित्वाच्च वन्ाभावसमानाधिकरणाभावप्रतियोगी धूमाभाव इति ज्ञानं धूमाभावाभावत्वेन तत्र वन्यभावसामानाधिकरण्यबुद्धिं कदा चिद्विरुन्थ्यात् न तु धूमलेन, भिन्नप्रकारकत्वात् । व्यति. त्यनुभवाभाच एय केवलान्वयिखण्डनपदार्थः । तदुक्तं दीधितिकारैः न तु शेयत्वादिहेतुफा तदनुमितिरानुमपिफीति । पतेन साध्यादिभे- देन व्याप्तिशानानुमित्योः कार्यकारणभावभेदात् यन्हिविधेयकानुमि- तो वन्हा भाववत्तियज्ञानस्य हेतुत्येपि शेयस्यादिलिङ्गकन्यत्वा- दिसाध्यफानुमिती ज्ञेयत्यादिव्यापकवाच्यत्वादिसामानाधिकरण्य. धियः कारणत्वे वाधकाभावः, कार्यकारणभावान्तरापत्तिभिया नदुपे. क्षणे द्रव्यत्वादेरपि अनुमितिर्न स्यात, द्रव्यत्वादिविधेयकानुमिति प्रति द्रव्यत्वाधभावववृत्तियज्ञानस्य कारणतान्तरकल्पनायां गौरवात् इत्यस्यापि सुवचत्वात् इत्यपि निरस्तम् । द्रव्यत्यादिविधेयकानु- मितेरानुभविकत्वेन तत्र कारणान्तरकल्पनस्य प्रामाणिकन्यात् । वाच्यत्वादिविधेयकानुमितेस्तु निष्प्रामाणिकत्वात् तन विशेषतो. ऽपि व्यापकसामानाधिकरण्यधियः कारणत्वस्य उन्मत्तमात्रक- प्यत्वात् । अन्यथा निर्वन्हिधर्मिकवन्हिविधेयकानुमितिमपि अङ्गी- कृत्य तत्रापि नियन्हिधर्मि कवन्हिव्याप्यमवत्तादिपरामर्शस्य हेतु. तायाः कल्पनापत्तरिति दिक् । केवलान्यपिनं निरस्य फेवलव्यतिरकिणं निरस्यति पचमि- ति । गौरवादित्यस्य साध्याभावववृत्तित्वज्ञानापेक्षया इत्यादिः । ननु साध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञानस्येव व्यतिरेकव्याप्तिग्रहस्थापि व्यभि. चारधीविरोधित्वेन अनुमितिहेतुत्वं साधनीयम् अत आह व्यभि- चारेति । अविरोधं व्युत्पादयति वन्यभावेति । वन्धभावयति धमा- भावो नास्तीति धीः अभावे धूमाभावप्रतियोगिफत्वावगाहिनी धू. माभावेऽपि वन्यभावयवृत्त्यभाचप्रतियोगित्यमवगाहते इति तस्या एव विरोधिविषयकत्वमात्रेण व्यतिरेकव्याग्रिहे कदाचित प्रतियः ·फेघलांन्वय्यनुमानम्। रेकव्याप्तिग्रहाधीना च धी नुमितिस्तत्त्वेनाननुभवात् क्लुप्त- कारणाभावात् मामग्रीभेदकल्पनायाश्चानुभषेकाधीनत्वात् । किन्तु विजातीया । तत्करणमपि प्रमाणान्तरमापत्तिरेव । यलुप्तप्रमाण- दयसमाहारममशीलश्च युगपदन्वयव्यतिरेकिधर्मद्रयप्रतिसन्धानम् । अथ निर्णोते बिना सिद्धीच्छामर्थापत्तेरनुत्पादात् पक्षताजन्यवाद न्धकत्वमुचितम् । वस्तुतस्तु तदप्ययुक्तम्, संसर्गविधया प्रतियोगि- स्वग्रहे प्रतियोगिरवामाचप्रफारिकाया व्यतिरफव्यातिधियो बिरो- धित्यासम्भवातू । यन्यभावपत्ति धूम इत्येयं व्यभिचारग्रहे तु व्य- तिरेफ यातिप्रहस्य विरोधित्वं सुदूरपराहनम् । यस्तुगत्या धूमामा- पाभावात्मफस्य धूमस्य विषयत्वेऽपि धूमाभावाभावत्वेन अप्रकार- त्यादिल्याखण्डनार्थः । ननु व्यतिरेफव्याप्तिमहोत्तरं जायमानबुद्धः प्रत्यक्षादिभिभानुभवत्येन अनुमितित्वसिद्धी अतायत्या व्यतिरेक- ध्यातिज्ञानस्य हेतुल्यं सेत्स्यतीति अतस्तत्रैव पाधफमाह व्यतिरेके- स्यादि । तत्वेन अनुमितित्वेन । मामिकानुमितिव्यक्तिपूर्वपूर्वानुमिती परमते स्वमतेऽपि प्रवृत्तिजनकानुमिती च व्यभिचायत हेत्वन्तरमाह पलमति । सामनोति । फ्य चित् साध्याभाषवदत्तित्वज्ञान पय चित् व्यतिरेफव्याप्तेहान हेतुरित्येवं फल्पनायाः फली- भूतझाने अनुमतित्वानुमवाधीनत्वात् तस्य च मते अभावा- दिति भावः । विजातीयति । धीरित्यनुपज्यते । धैजात्यम् म. र्यापयामि नानुमिनोमि इत्यनुभवादेय सिद्धम् । व्यतिरेफम्याप्तिप्रह- स्य जन्यतावच्छेदफत्वेनेय तवसिद्धिः प्रत्यक्षादिभिभानुभवत्वस्य तथात्ये गौरवादित्यपि पदन्ति । नन्येवं साध्याभावववत्तित्वस्य ध्यतिरेफच्याश्च युगपत् परामर्श अनुमित्यांपत्योः सङ्करः स्यात अत माह पलप्तमाणेति । तथा च प्रत्यक्षानुमित्योर्युगपत् सामग्री- समयधाने यथानुभवसिद्धं तदफतरसामग्रथा अपरप्रतियन्धपात्वं तथैव प्रस्तापि याव्यम् । यदा पौः शानप्रययोगपघस्य भगीफा- रात विजातीयशानद्वयमेय तत्र उत्पद्यते इत्याशयः। नातः प्रतिय. মানববধানেনামাযের মায।

·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये साप्यनुमितिलाघवेन पक्षताजन्यत्त्वस्यैवानुमितिले प्रयोजकलात् । न चैवं पक्षताप्रत्यक्षस्यापि तथात्वापत्तिः, इच्छासत्त्वेऽपि काला- न्तरे मदेशान्तरे वा तद्विरहसत्त्वेनैककालीनत्वायतीन्द्रियघटितप्र- तियोगित्वेन तस्या अतीन्द्रियत्वादिति चेन्न । अनुमितावेव पक्ष- साया हेतुत्वस्य निरस्तत्वात् साध्यादिभेदेनाननुगतत्वात् तज्जन्य- त्वस्याऽप्रयोजकत्वाच्च । प्रयोजकत्वच न जनकत्वमसम्भवात् न तत्रानुमितित्वमाशडन्ते अथेति । निर्णीत इति । सिद्धिसत्व इत्यर्थ.। अनुत्पादादिति पक्षताजन्यत्वे हेतुः सापि अर्धापत्तिरपि । लाधवेनेति । अन्ययपरामर्शसहितपक्षताजन्यत्वापेक्षया इत्या- दिः। एवं पक्षताजन्यत्वमात्रस्य प्रयोजकत्वे । समवायसम्बन्धाव- च्छिन्नस्यैव पक्षताजन्यत्वस्य प्रयोजकत्वोक्त्या पक्षताजन्यत्वस्य घा- रणसम्भवेऽपि वस्तुगतिमनुरुभ्य समाधत्ते इच्छासत्त्वेऽपीति । देशान्तरे इच्छाशून्यात्मनि । तस्याः पक्षतायाः । निरस्तत्वादिति ।म- साणाभावेनेत्यादिः । तथा च दृष्टान्तासिद्धिरिति भावः । ननु सिद्धिकालीनाया: प्रत्यक्षादिसामप्रयास्तत्तयक्तित्वेन अनुमिती प्रतिवन्धकत्वकल्पनापेक्षया लाघवादेव सिद्धयभाचरूपपक्षतायास्त. अतुत्वं सेत्स्यतीति अत आहसाध्यादीति । आदिना सिपाधयिपोप- ग्रह तथा च साध्यादिभेदादिव अनुमित्तित्यापत्तित्वादिप्रकारक- सिपाधयिषाया भेदादपि पक्षताभेदात् अनुमितित्वादिप्रकारफेच्छा विरघटितपक्षताजन्यत्वं यदि प्रयोजकं तदा हेत्वभावादर्यापती स्वरूपासिसिः, अथांपत्तित्वादिप्रफारफेच्छाविरघटितजन्यत्वस्य प्रयोजफत्वे च अनुमितौ दृष्टान्तासिद्धिरिति भावः । ननु प्रत्यक्षाध. तिरिक्तसाध्यज्ञानत्वप्रकारफेच्छाविरहविशिष्टसिद्धित्वघटितधर्माव- च्छिन्नाभावत्वेन निरुक्तपक्षताद्धयमनुगमय्य तजन्यत्वमेव अनुमि- तित्व प्रयोजकं वाच्यम् अतो नोक्तदोप इत्यतः प्रयोजकरवपदार्थ वितर्य दूपयति प्रयोजकत्वञ्चेति । वस्तुतोऽर्थापत्तित्यापच्छेदेन त. सामानाधिकरण्यन या अनुमितित्वस्य साधने पक्षताजन्यत्वं प्र. योजकम, तत्र नाध हत्याइ साध्यादति, तथा च भागासिधिरिति, ·केवलान्वय्यनुमानम् । व्याप्यत्वं मानाभावादिसादेरसकृदावेदितवाच । एतेन व्याप्ति- झानादिजन्यवमनुमितित्वे मयोजकामसपि परास्तम् । साध्याभाव- ध्यापकाभावप्रतियोगिधर्मत्वेन साध्यव्याप्यत्वानुमानात् पसिद्ध- साध्यकैवानुमितिारसपि के चित् । अय वन्द्याधभाववति धूमादेः समवायेन तन्तुस्वाधभाववति च पटादेः संयोगेन वर्तमानवार .साध्याभावचति संयोगेन समवायादिना वर्तमानत्वस्य विशि- यैवाभावी याच्या तथा च जलं जातिमत् गुणवचाव गुणवच्च घटादेरिसादिकं विलीयेत जातिगुणाभाववतोः समवेतलसंयोगि- द्वितीये तु आह प्रयोजकत्ववेत्यादीति, युक्तमुत्पश्यामःमावस्तु सा. यादीत्यादिपन पक्षायुपग्रदः। तेत साध्यपक्षमेदार पक्षताया ना- नारवाद न तजन्यता अनुमितित्वमयोजिका समव्याप्तस्यय प्रयोज- फवस्थितरित्याशयः। ननु व्याप्यमाने प्रयोजकत्वमास्वंय ततप- क्षसायफानुमितित्वे पा तत्तवपक्षसाध्यफपक्षताजन्यत्वं प्रयोजकं पाच्यम् इत्यत उक्तं प्रयोजफत्यचेतीत्यायामसम्मवादिति । मनु- मितित्वजातेनित्यत्वादिति भाषः । इत्यादेरित्यादिपदेन व्यापफरवमि- स्यादेःसूचनमापतेन उक्तदिशा प्रयोजफत्वस्य निरस्तत्वेनाव्याप्तिशा. नेति । अन्वयव्यतिरेफान्यतरख्याप्तयवगाहिशानजन्यत्यमित्यर्थः । ते. मन व्याप्तधननुगमनियन्धनः स्वरूपासियादिः । मर्यापयामीत्य- नमयस्य व्यतिरेफिपरामर्शप्रयोज्यानुमितियावगाहित्यमङ्गीफुर्षता व्यतिरेफव्याप्सिस्पलेऽपि अनुमितिमेव क्षणविलम्येन पल्पयतां सि. यान्तिनां मतमाह सायमायेत्यादि । साध्यायाप्यत्वस्य वृश्चिम- प्यारवे गगनादी व्यभिचारवारणाय धर्मपदम, मन्यथा तु उपर• अफ तद्घोप्यम । जलादो धमन्यापफामावप्रतियोगिजलत्यादिप. रामशत भप्रसिदस्य धूमाघमायस्प अर्यापत्तो उक्तगत्यसम्मयात प्रसिरसाम्पफैध इत्युक्तम् । स पर्व क्षणविलम्य एय फेचिदिरपत्र मस्परसः । समयायेति । पर्तमानत्यादिश्यन्वयि । गुणयदिति। य- -प्रति जातिसाव्यफ एव संयोगेन घटादिहतो मप्रसिदिः सम्मपति, १०५ ·जागदीश्या. अनुमानग्रन्थे त्वयोरमसिद्धोरेति चेत्, उपदर्शयैनमपि केवलान्वयिनः सरणिस्वी- कुरुवा स्वाधिकरणात्तिसाध्याभावादिकत्वमेव व्याप्तिम्, स्वत्वा- तथापि सम्बन्धविशेषेण वृत्तिमत्वमात्राप्रसिद्धिनिघन्धनानुमानवि- लयप्रदर्शनाय गुणवमिति साध्यान्तरमित्युक्तम् । पूर्वत्र तु समवे- तत्वापेक्षया जातित्यस्य गुरुतया तदवच्छिन्नाभायस्य अप्रसिद्धचापि विलयसम्भवादिति द्रष्टव्यम् । उपदर्शयेति । तथा च तत्र जात्यादी जलादिवृत्तित्वानुमानमय प्रमात्मकव्याप्तिज्ञानादिति भावः । स्वा- धिकरणति । तथा च जात्यादिसामान्याभाचम्य हेतुभूतगुणादिम- दत्तित्वात् नलिदोष इति भावः । ननु स्वाधिकरणावृत्तिसाध्या- भावफत्वव्याप्ती स्वाधिकरणवृत्तित्वं न सम्बन्धसामान्येन वक्तव्यम, जातिमान् दव्यत्वात् इत्यादो अव्याप्त. द्रव्यत्यवति काले जाल्यभा- पस्य कालिकमम्बन्धेन वृतेः। नापि विशेषणतया, घटभिनं द्रव्य- त्वात् इत्यादी अतिव्याप्तेः । साध्याभावस्य घटल्यादेविशेषणतया वृ. तित्वविरहात् अभावीयस्वरूपमम्बन्धेन भावस्य वृत्तीमानाभायात् । घटत्याभावो घटे नास्ति इति युद्धेः फ्लप्तममवायेनैव सम्भयात् । न चाभावात्यप्रतीतेः प्रमात्वानुरोधेन स्वमते अभावाभायस्य अतिरिक्तत्वा- तू न दोष इति वाच्यम् । तथापि घटत्याभारय कालिफसम्बन्धाव- च्छिन्नाभाये साध्ये गगनत्वादिदेतो अध्याप्तिप्रसङ्गात् । घटत्याभा- घरूपस्य साध्याभावस्य विशेषणतया गगनवृत्तित्वात् । अत एव न प्रशासनाध्यक्त्तायाधविरोधिनाघटकसम्बन्धेनापि अधिकरणवृत्तित्व- 'निशी युतः । पालिकसम्बन्धन गगनवृत्तित्याप्रसिद्धया कथित- स्थल पव अध्यामितादधस्थ्यात्, सत्त्वाभावयत्तावुद्धिविरोधिताघट- पसमयायसम्बन्धेन जानिवृत्तित्वामसिया दं सत्ताशून्यं जा. ति चात् इत्यादी अव्याप्तश्च । विश्च द्रव्य सामान्याभाषचान जाति- सामान्याभाववान् वा घटसत्तान्यतरस्यात् इत्यादी अतिव्याप्तिः । गगनाद्यात्मकस्य साध्याभावस्य हेत्वधिकरणावृत्तित्वात् । न च सा- ध्याभायत्वावच्छेदेन स्याधिकरणत्तित्याभायो विक्षितः । स्वाधि. करणत्वारच्छेदेन साध्यवरवलक्षणव्यापफसाध्यासामानाधिकरण्य- - ·फेवलान्यय्यनुमानम । ननुगमस्य प्रागेव स्त्रहस्तित्वादिति । एतेन नीलेतररूपवान नी. लासमवेतत्वे मति गात्वादिसादिकं विलीयेत, विशेष्यस्य व्य- भिचारित्वाद विशिष्टस्य चानतिरिक्ततादिति परास्तम् । साध्या- मपेक्ष्यापि गुरुत्वादिति चेश । उक्तास्तरसेनैव माध्याभावकत्वादी- त्यादिपदस्य उपन्यस्तत्वात् । नेन [ साध्यवत्वप्रकारकप्रमाविशे- प्यत्वसामान्याभावस्य ] साध्याधिकरणस्यसामान्याभावस्य माध्य- समानाधिकरणसामान्याभावस्प चा लाभः । तथा च [स्वाधिफर. णात्तिसाध्यवावमकारकप्रमाविशेष्यावसामान्यामायफ] स्या- धिफरणावृत्तिसाध्याधिकरणतासामान्याभावकत्वं स्वाधिकरणा- तिसाभ्यसमानाधिकरणसामान्यागायफत्वं घा पर्यवसितम् । तर स्थाधिकरणवृत्तित्वं साध्यासामानाधिकरण्यं तदन्छिन्नाभाव विशेषणताधिशेणव घाच्यम् । अतो न फश्चिदोपः । साध्यामा. घववृत्त्यधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकधर्मवत्त्वे तात्पर्यम् इत्य. पिफश्चिदिति कृतं पल्लवितेन । [य सत्ताभाववान् जातिपादि- त्यादी साध्यामायवदवृत्तित्वज्ञानमेव हेतु साधनभेदेन व्याप्तय- ननुगमात अत एव दीधितिकता स्वीफुरु घातप्रेत्युक्तम्, यत्र सा- ध्याभाषवदवृत्तित्यं तप्रेत्यर्थात, तथा च यत्र यत्प्रसिद्धं तत्र तद- भाव पर हेतुरिति । तम । पयमपि यत्राभावत्वषिशिष्टघटामावस्य कालिकसम्बन्धेनाभाचे साध्ये भात्मत्वं हेतुस्तमाभावत्वविशिष्टय. टामावस्प साध्यवत्ताप्रहविरोधितानियामकेन कालिकसम्बन्धेना- धिकरणे वंसे हेतुतायच्छेदकसमवायेन सित्वस्य हत्यधिफरणे फालिफसम्पन्धेन पृत्तित्वस्य चाऽमसिद्धया उभयथाप्यव्याप्टेः। ग. नु एवं स्वत्वप्रवेशे हेतुभेदात् अनन्तफायफारणभायापत्तिः अन आह स्वत्वेति । प्रांगेय स्वव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यधियो हे- तुत्वस्वीकारदशायामेछ। स्वस्तिमायादित्यस्य मादिरियादिः । अस्माभिस्तु हेतुमगन्तव्य साध्याभाववदवृत्तित्यानस्य हेतुत्वं स्वीक्रियते इति भावः । पतेन स्शधिफरणावृत्तीत्यादिमामणेय व्या. निर्वचनेन । परास्तमित्यप्रेऽन्वयः । नीलरूपवान् नीलममेयतत्व ·आगदीश्याः अनुमानमन्थे भावस्य विशिष्टत्वधिकरणात्तित्वात् परम्परासम्बन्धेन विशेष- णविशेष्यसम्बन्धस्यैव वा तत्र हेतुलादिति। सति गोत्वात् इत्यस्यैव सम्यक्त साध्यसाधनकोटौ समावप्रवेशो विफल इति चिन्तनीयम । विशिष्टस्य गोत्वस्य । व्यभिचारित्वात नीलगवादी । विशिष्टहेत्विति परमते । स्वमते तु विशिष्टगोत्वाः फेवलान्ययिनः पथि प्रस्थाप्यत्वमेव इत्याशयेनाह परम्परोति । घि- शेष्यविशेषणयोः प्रत्येकाधिकरणताद्वयमेव विशिष्टवस्वमतीतेविष- यः अत एव प्रत्येफाधिकरणत्वस्य अभावनिश्चयेऽपि न विशिष्ठव- स्चयुधिरिति प्राचां मते विशिष्यनिरूपिताधिकरणत्वाप्रसिद्धी माह परम्परेत्यादीत्यपि घदन्ति । परम्परा च मन स्वाश्रयाधिफरणत्वम अवच्छेदकत्याख्यस्वरूपसम्बन्धो वा योध्यः । तति । यत्र विशि- पुस्य व्याप्यत्वब्यवहारः तत्र विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्य व्याप्यस्य- अहादनुमितिरिति भाषः॥ इति श्रीजगदीशतर्फालडारकता फेघलान्वय्पनुमान- दीधितिटीका समाप्ता।

·चिन्तामणे: व्यतिरेक्यनुमानम् । केवलव्यतिरेकी वसत्सपक्षो यत्र व्यतिरेकसह- चारेण व्याप्तिग्रहः । ननु व्यतिरेकी नानुमान व्याप्ति- पक्षधर्मताज्ञानस्य तत्कारणत्वात् अत्र व्यतिरेकसहचा- रात् तत्र व्यातिरन्वयस्य पक्षधर्मता । न च व्याप्तपक्षध- मत्वं साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिसत्त्वमुभयमप्य- नुमितिप्रयोजकमिति वाच्यम् । अननुगमात् । न चान्यतरत्वं तथा, एकप्रमाणपरिशेषापत्तः । न च तृ. दीधित्साः व्यतिरेक्पनुमानम् । व्याप्तिग्रह इति साधारणोक्तिः । तव केवलान्वयिन्यमावा- जागदीश्याः व्यतिरेक्यनुमानम् । ननु यत्र व्यतिरेफसहचारेण पामिह इत्यन म्यातिपरस्प स्यतिरेफण्याप्तिमानपरत्ये व्यतिरेफसहचारणेत्यस घेयम्यम्, सम्ब. यम्याप्तिमात्रपरये च नम्धिस्यायप्रिमशानुस्थापनापतिः पत मा. ६ साधारणेति। तया च स्याप्तिप्रदपदमनुमितिफारणमानपरमतो प्रत्यायोपपतिरिति भावःसापधारणोकिरिति पाठे मन्वपम्पतिरे.

·.. जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये णारणिमणिन्यायेनानुमितिविशेषे तहेतुत्वमिति वाच्य- म् । व्यतिरेकिसाध्येऽनुमितित्वासिद्धेः उभयसिद्धक्ट- ततत्कारणस्याभावात् । न च साध्याभावव्यापकाभाव. प्रतियोगित्वमेवानमितिययोजकमिति वाच्यम् । गौर- वात् केवलान्वयिन्यभावाञ्च | अथ साध्याभावव्याप- काभावप्रतियोगित्वेन साध्यव्याप्यत्वमनुमेयम्,एवं व्य- तिरेकव्याप्त्यान्वयव्याप्तिमनुमाय यत्रानुमितिः स एवं व्यतिरेकीत्युच्यते । तन्न । अन्वयव्याप्तेर्गमकवे व्य- तिरेकव्याप्त्युपन्यासस्यार्थान्तरतापत्तेः । अन्वयव्याप्त्य- नुकूलतया च तदुपन्यासे अन्वयव्याप्तिमनुपन्यस्य तदु- पन्यासस्याप्राप्तकालत्वमिति । उच्यते । निरुपाधिव्य- तिरेकसहचारेणान्वयव्याप्तिरेव गृह्यते, प्रतियोग्यनुयोगि- च साध्यव्याप्यत्वं तद्रदन्यावृत्तित्वादिरूपमन्ततः साध्य एवं प्रसिद्धम् । निरुपाधीति । उपाधिज्ञानाहितव्यभिचारनिरासाय फिवारणाय व्यतिरकसहचारेणैवेस्थवधारणमन्तमायोक्तिरित्या न्चयः । व्याप्तिग्रहपदमनुमितिजनकज्ञानपरमेव तत्रापति भावः । मीमांसफैः केवलान्वय्यनुमानास्वीफाराव्याप्तयभिधानं तन्मते विरुखमतस्तवपदं पूरयित्वा समाधत्ते तय फवलान्धयिन्यभाषा- ति। तथा च न्यायमतानुसारेणेव तन्मतमास्कन्दितमिति भावः । स्वव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपान्चयव्यासेः साध्यत्वे तदम- सिद्धया साध्यप्रसिद्धिः प्रसिद्धी वानुमानवैफल्यमतो व्याच सा- ·व्यतिरेक्यनुमानम्। भावस्य नियामकत्वात् अन्वयव्यतिरेकिवत । नन्वेवं व्याप्तिग्रह एव पृथिवी इतरभिन्नति भाषितम्, नियतसामा- नाधिकरण्यरूपत्वाद्वयारिति । सत्यम, गन्धवत्त्वाव- च्छेदेनेतरभेदस्य साध्यत्वात् । अत एवाचार्यः पक्षता- वच्छेदकस्य न हेतुत्वमनुमने । पृथिवीत्वमितरमेदव्या- प्यमितिप्रतीतावपि सर्वी पृथिवी इतरमिन्नेति पृथिवीवि- पृथिवी समिति । पृथिवीत्वमितरभेदव्याप्यमियत्र हि पृथिवीत्व. स्वविशिष्टे पृथिवीत्वे इतरभेदसामानाधिकरण्यं भासते पृथिवी इतर- भिन्नेसत्र शुद्धपृथिवीत्वविशिष्टे तदवच्छेदेनेतरभेद इति न सिद्ध- सापनमिसर्थः । सर्वेति च पृथिवीत्वस्पावच्छेदकत्वस्फोरणाय । अप्र च पृथिवीत्वत्वं पृथिवीतरासमवेतत्वमा न तु पृथिवीति- वघटितमिसतोऽपि नोपनयययम् । अथान्वयव्याप्तिघटकताव- --- ध्यध्याप्यत्यमिति ! अन्तत इति साध्यव्यायान्तरस्पाऽप्रतिसन्धान- दशामधिकृत्य । निरुपाधित्वज्ञानस्य व्याप्तिमहं प्रत्यहेतुत्वादाद नि. स्पाधीत्यादि । पृथिवीधिशेष्यफेत्यभिधानारसमानाफारसिरनु मितिविरोधित्वं मूलाभिमेतमित्याशयेन प्रहतसिस्नुमितिसमा- नाकारत्वमेय नास्तीति व्युत्पादयति पृथिवीत्यमित्यादिना । तद. पच्छेदेन पिचीत्यायच्छेदन । तरभेदो भासत इति पूर्येणाऽन्ययः । पूधियीत्वेन पक्षतायामप्युक्तदिशा सिसाधनासम्मवात्सति ए. क्षविशेषणं प्रथमत माद सति चति । तया चानमिती न संयंत्वं प्रकार इति भाषः । ननु पपिपीत्यत्यं पृथियोतरावृत्तित्ये सति स- फालधियोतित्यं तथा च तापनेव पृथिवीरयतोः पक्षषमता. लाभानुपनयस्य कथास्थले पैपयभिया ताशधियोत्यं हेतुरेय ने.

·८४० जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे त्पदार्थोपस्थिसादिकं विना न तद्ग्रहसम्भवः, तत्सखे च तत एवं व्याप्तिग्रहसम्भवे व्यतिरेकसहचारज्ञानस्य हेतुत्वे मानाभावः । न च व्यभिचारशङ्कानिवर्तकत्वेनैवान्वयव्यतिरेकप्सहचारग्रहयोरुप- योगित्वम, तद्ग्रहेऽपिशङ्कातादवस्थ्याव, अधिकरणविशेपेच तन्नि हत्ती साध्यवत्त्वसाधनाभाववस्वयोरन्यतरग्रहस्पैच सन्त्रलाद, तिरेकच्याप्युपन्यासेऽर्यान्तरादितादवस्थ्याच्च । यतु सहचार- उप- । पदा- स्पेतमाह अथ चेति ।न वित्ति । व्यतिरेफष्पालेर्गमफत्वमभ्युपत्य फदा चिद्वैयर्यवारणेप्यनतिप्रयोजनकत्वादिति भावः । सफलपु- धियोवृत्तित्यस्य देती प्रपेशेपि न क्षतिः यद्पावच्छिन्ने ज्यामिही- ता तद्रूपायच्छिषस्य पक्षधर्मताया उपनयादेव लाभात्साफल्यस्य व्यापफतानतिरेफेण पृथिवीत्वव्यापकत्वपर्यवसमसफलपूषिधी- त्तिस्थे पक्षधर्मत्वस्याप्रवेशाधेत्याचेदपितुमपिफार उक्तः यौपस्थित्यादीत्यादिना याधविरहायुपग्रहः । तत्सरचे तावरपदा- थोपस्थित्याधिसत्त्वे । तदहेपीति । जलादो घूमाभाववन्यभाययोः सहचारप्रहेपि ततायःपिण्डे व्यभिचारसंशयादिति भावः । ननु यदधिफरणव्यक्ती सहचारधीस्तदन्तभावेण व्यभिचारमई प्रति त- स्य विरोधित्वं घाच्यमत आह अधिकरणविशेपे चेति । साधनसा- ध्याभाधान्यतरवक्षया निर्णीताधिकरणे चेत्यर्थः । तनिवृत्ती व्यभिचा- रशङ्कानिवृत्तौ । साध्यवत्त्वेति । साधनयत्येन निश्चितेऽधिफरणे सा. ध्यवस्याहस्य साध्याभाषवत्तया निश्चितेऽधिकरणे च साधनाभा. वस्याहस्येय व्यभिचारशङ्कानियतकात्वादित्यर्थः । ननु व्यतिरेक- सहचारशानत्वेन व्यभिचारधीविरोधिज्ञानत्वेन च व्यतिरेकसह- चारमहस्यान्वयव्याप्तिबुद्धायहेतुत्वपि विशेषणशानविधया ऐतु. स्वमस्त्येव तथा चान्वयसहचारमहाजन्यव्यतिरेफसहचारप्रह. जन्यानुमितिस्वरूपं केवलव्यतिरेकित्वं सुपचमेव, न चान्च- यसहसारमहाजन्पत्वमन्वयव्याप्तिग्रहस्य न सम्मपतीति या. यत्रावयव्याप्तिघटफवस्तूनां प्रत्येकोपस्थिती पि. शेष विशेषणमिति न्यायनान्वयन्याप्तिधीस्तत्रैवान्यंयंसहचारस्य- व्यम् ·व्यतिरेक्यनुमानम् । शेष्यकबुद्धय॑तिरोकिसाध्यत्वाच्च । यहा व्यतिरेकव्याप्ते- मात्रलाभायैव सर्वत्रोदाहरणोपन्यास इति । तन्न । अर्थान्तराधा- पारस्वात् पच्छन्दादिवेपाच । व्युत्पादपिप्यते च तस्य व्याप्तिबोधकत्तम् । न चान्वायन इब व्यतिरेकिणोऽप्युदाहरणाद स्वरससिद्धान्वयन्यातिधीरानुभविकी, येन तदर्थमपि प्रकारान्त- रमास्थयमत आह यद्वति । साध्याभावेति । नन्विच्छादौ साध्ये आत्मत्वादेर्व्यतिरेकित्वं न स्यात, स्याच्च संयोगादेरात्मत्वे तया- प्रकारफमहाजन्यस्यसम्भयात ताशध्यातिप्रहस्याप्यनुमितिहेतुता. पा:प्राचीनसम्मतरयादित्यस्वरसादाह व्यतिरेफेति। अर्यान्तरेति । भन्यपव्यातिशानस्यैवानुमितिहेतुत्य व्यतिरेकव्याप्तिप्रहस्य तथा नुपयुक्त्यादिति भावः । मिश्रमतमुपन्यस्यति यत्त्यिति । सहचा. एमापदेन प्याप्तिब्युदासः । सर्वत्र अन्ययिनि व्यतिरेफिणि च। मान्तरादीति । सहचारप्रहस्प कारणीभूतान्यपन्याप्तिप्राइफता फधिदनुमितायुपयुक्तत्येपि तदानीमनाफातितत्यारप्रपमतस्तत्रुप. म्यासेमातफालयमावश्यफमित्याशयेन आदिपदमुपान्तम् ।अन्ति. रादिरूपं निग्रहणागमुफ्त्या अधिफरूपं तदाह यच्छन्दादीतिीयत्तदा- दिदं पिनेय सहचारलामसम्भयादिति मायः । अयाधिकस्यापि पदादिशब्दस्य कपफसम्प्रदायानुरोधेनप्रयोगान येप्ययम्, अन्यथा लायवारलाध्यव्याप्यो हेतुरिस्येवोदाहरणशरीरंतन्मतेपि स्यादत आ. ६ पुत्पादयिष्यत इति । तस्य उदाहरणस्प । पीप्सितपदानां व्यासायनुशिष्ठरधासदद्योधने बाधकामाय पति मायः ! अशान्पपि- नाप व्यतिरेफिणोप्युदाहरणस्य लक्षणयान्वयव्यातिशोधफरयात्त. उपन्यास प्रधान्तरत्यादेविकाश स्थत थाहन चेति। सरससिद- तितयार निरुदलक्षणयाप्युपपतिः स्यात् तस्याः शक्तितुल्यत्यात, भाधुमिफलक्षणया प्रयोगस्य तु जपेमसम्भयाद, अन्यथा विवादस पर्यवसानापोरिति मायः । तदर्पमपि भन्पपन्यासियोधामपि प्र. - ·व्यतिरेक्यनुमानम्। स्वमिति चेन्न । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनासमानाधिकरण- लेन माध्याभावस्य साधनतावच्छेदकावच्छिन्नमाधनासमानाधिक. रणखेन व साधनाभावस्य विशेषितलावासंयोगाभावे साध्ये वि- भागाभावः केवलान्वयी। प्रतियोगिवैयधिकरण्यावछिन्ने च तत्र स तादृशो व्यतिरेक्यपि । व्याप्यव्यापकभावश्च साध्याभावत्व- - फालावच्छेदेनापि घटादी संयोगवदन्यस्त्राभायोपगमात् तस्य संयो- गात्मकत्वाभावात् । अन्यथा संयोगवदन्यत्वस्यैव तदानी घटादौस. स्वेन व्यभिचारित्यापातादिति दिक साध्यतावच्छेदकेत्यादि । प्र- तियोग्यसामानाधिकरण्यस्य प्रतियोग्यंशे यत्किश्चित्वयायचविफ- ल्पग्रस्तत्वाचदपहाय साध्यहत्यारेवाऽसामानाधिकरण्यं निधेशितम्। सन च सत्त्यासमानाधिकरणसाध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियो- गितया विशिएसत्तावान् जातेरित्यादावतिव्याप्तेः, द्रव्यं विशि- एप्सत्यादित्यादी च सत्वासामानाधिफायविशिष्टहेत्यभावस्य सा- ध्याभावव्यापफत्वविरहादव्याप्ते साध्यरपसाधनत्ययोरचच्छेद- कावनुप्रवेशिती । इदं त्वचधातव्यम | अव्याध्यसिसाध्य- कादिस्यले साध्यासामानाधिकरण्यव्यापकीभूनसाधनासमानाधिका- रणत्यफत्वं न तु साध्याभायसाधनाभावयोः प्रवेशः, यात । साध्यासमानाधिकरणत्यस्य व्यापकत्वस्य च स्वपसम्यन्धेन लामा- र्थमेव तदुपादानात् । न चैवं साध्याभावत्यादिकं चैत्युत्तरमा न्यघिरोधा, ध्यायधिसाध्यफस्यले फेवलसाध्याभावमायस्पेय निवशनीयतया तदभिप्रायेणव तद्न्यावतारात् सापा- धिफरणत्वाभावव्यापकस्याधिफरणत्वाभावकत्वे तात्पर्याप्रोक्त अन्धविरोधः इत्यपि कश्चित् । गनु संयोगामावधान् विमा- गाभावादित्यादावव्याप्तिः साध्यासमानाधिकरणाच्यामायाच- प्रसिद्धरतस्तस्पाः अलक्ष्यत्वमा संयोगाभाव इति । तन संयोगा- माचे साध्ये इत्यनुपज्यते । सः विमागाभावः। तारा: प्रतियोगि- धेयधिकरण्यविशिष्टः । व्यतिरस्यपीति । संयोगाभावासामानाधि. करण्याप्रसिद्धावपि संयोगादिचयधिकरण्यावच्छिन्नसंपोगापमा- ।

·व्यतिरेक्यानुमानम् । अथैवं न सानुमितिः, क्लुप्तहेतुलिङ्गपरामर्शाभावात, अन्यथाऽननुगम इति चेन्न । अनुमितिमात्रे व्याप्तिज्ञा- , .. म्भावश्चाऽसति प्रतिवन्धके । अत्र च यद्रूपावच्छिन्नं प्रति व्यापक- ता गृह्यते तद्रूपावच्छिन्नीयवेनामावसिद्धिः फलम, पेन रूपेण व्यापकता गृह्यते तद्रूपावच्छिन्नीयत्वेन व्यापकत्वविशिष्टतचद्रू- पावच्छिन्नीयत्वेन चाभाववत्ताशानं हेतुरिति मन्यव्यम् । व्यापक प्रतियोगिकस्याभावस्पातिप्रसकवाद व्यापकत्वावच्छिन्नमतियो- गिताकस्य च सम्बन्धविशेपावच्छिन्नस्य सम्भवतोऽप्यसार्वत्रिक- धनिश्चयं प्रति हेतुत्वे तद्राहकतदीयान्वयव्यतिरेको वक्तुमुचितीन तु तविषयीभूतयोरवश्यम्भाव इत्यतस्तत्परतया व्याचो भभावनिक याविति । तथा च व्यापफीयतयाऽभावनिश्चयेन व्याप्यीयतयाम्मा. घनिधयस्यापश्यफत्यादिति मूलार्यः । न च धूमव्यापफवन्धमाय. घान् इदरत्यादी मनुपस्थितस्य धूमामावस्य पक्षे निययासम्मयः, तथापि विशेष्ये विशेषणमितिम्पायनेय इदो धूमामाययानितिनिधप. स्प सम्मवाद भित एवापि तदभिप्रायेणेय निघूमोममित्याफारिफा. मनुमितिं पश्यतीति येपम । सस्पपि व्यापफामाघस्य निधये वद. प्रामाण्यमहरायां याधाघयतारदशायांचा व्यायामायण सिध्पनुः पपतेपद अवश्यंभावश्चेति । तद्रूपावच्छिनीयत्वेनेति । मभाषय खाद्यानमित्यन्धयः । तरज्ञानद्वयसाधारणरूपेण फारणत्वमुक्त्या तर मीमांसफमतोक्तपणाद्विशिष्टज्ञानस्य हेतुत्वे लाधयाध्या भ्याप. कस्यविशिष्टेति । व्यापफरवायच्छेदफतद्पावच्छिन्नीयत्येनेत्यर्यः । सेन प्रमेयत्याचवच्छिन्नं यधूमव्यापफत्व तद्विशिएजसत्यापच्छित्रा- भावयत्यपि पर्यवादी न धूमाभावस्थानुमितिरिति पम् । व्यापफा. भाषत्वमुपेस्प व्यापकत्यायमितत्तद्पायच्यिभामापत्यप्रदेश .

·८४६ जागदीश्याः अनुमानम्रन्थे नस्य प्रयोजकत्वात् । न चैवमतिप्रसङ्गः, अनुमितिसा- मान्यसामग्न्यां सत्यामप्यनुमितिविशेषसामग्रीविरहादनु- त्वात् । कारणानुगमः परं परिचिन्तनीयः । एवञ्च वन्हिधूम- व्यापको वन्ाभाववांश्चार्यामति ज्ञानाद्धमव्यापकवन्ह्यभाववानय- मिति ज्ञानाद्वा निघूमोऽयमिति धीरिति धूमव्यापकतावच्छेदकाव छिन्नपतियोगिताकाभाववानयमिति ज्ञानादिसपि कश्चित् । व्या- तिज्ञानस्येति । अत्र व्याप्तिपदेनान्वयव्यतिरेकव्यापकतामहनिय- फलमाह व्यापकप्रतियोगिफेति । अतिप्रसक्तत्वादिति । व्यापक- पत्यापि द्विस्वाधवच्छिन्नव्यापफामायसत्त्वाचाप्ययत्तानिश्चयदशा- यामपि व्याप्याभावस्थानुमिस्यापत्तरिति भावः । सम्बन्धविशेषेति । स्वरूपाचतिरिक्तसम्बन्धायच्छिमस्येत्यर्थः । स्वरूपसम्बन्धेन धूमा- दिव्यापकत्वावच्छिनामावाप्रसिक्षावपि संयोगादिना धूमादिव्याप- फत्यावच्छिन्नाभावस्प गुणादावेव सम्भवात्तत्र निघूमत्वाद्यनुमितेरु- त्सादनेपि इदादी निधूमत्वाद्यनुमितिन स्यात् प्रमेयत्वादिना धूमव्या- पफास्प जलादेः संयोगेन तन सत्यादिति भावः । नन्ववं धूमव्याप- फवन्ह्यभाववान् घूमव्यापकद्रव्यत्वाभावयानित्यादिनानाबुद्धीनां निघूमत्वानुमिनावनुगतरूपाभावेन हेतुत्वं दुर्ग्रहमन आह रोति । तथा च ताहशज्ञानाव्यवहितोत्तरत्वादेः कार्यतावच्छेदके नु. प्रवेशाददोप इति भावः । प्रथमं पक्षमनुसत्याह वन्हिरित्यादि । व्यापकत्वविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नेत्यादिद्वितीयकल्पमनुसृत्याह धूम- च्यापफेत्यादि । धूमव्यापकतावच्छेदकयन्हित्वावन्छिन्नाभायचा. नयमित्यर्थः । निधूमोयमितीति । धूमाभावत्वेन प्रागनुपस्थितापपि पक्षांशेऽभावस्य तत्र च धूमस्य विशेष्ये विशेषणामिति न्यायन प्र. फारत्वसम्भवादिति भावः । ज्ञानादिति । निधूमोयमिति धीरित्य- कार- ·व्यतिपयनुमानम् । मित्यनुत्पत्ते, विशेपसामग्रीसापेक्षाया एव सामान्यसाम- ग्या जनकत्वात् । अन्वयिव्यतिरेकिविशेषडयसामग्री च नारत्येव ॥ तविपयताकोऽर्थोऽभिमतः । पक्षस्य पक्षतावच्छेदकस्य का ज्ञानम- नुमितिमाने हेतुरियपि वदन्ति । अन्वयीत अन्वयिनि तादूप्येण चन्दित्वादिना, व्यतिरेकिणि तु इतरमतियोगिकत्वेन वन्यभाषादि- नुपज्योपत्र व्यापफतावच्छेदकत्यं यदि प्रतियोगितापच्छेदककोटी निविष्टं तदा पक्षे धूमग्यापकतावच्छेदकीभूतपमेयत्वायच्छिन्नयता. निधयशायां निर्धमत्यानुमिस्यनुत्पत्तिमसङ्गः, तदनिषेशेवकारणा- ननुगमतादयस्थ्यामित्याचस्परसः कधिदित्युक्त्या सूचितः । मन्यय- व्यतिरेकोभयव्याप्त्यनुगतस्य व्याप्तित्वस्य दुर्चचत्वादाद अवेति । तपा चाभावत्वज्ञानस्यादिनानुमितिसामान्ये इंतुत्यमिति भावः। 'अनुमितिमात्रे पक्षधर्मय प्रयोजिफंति व्यातिपादोचमनुरुद्धयाह पक्षस्येति । स्वधर्मिया इत्यर्थः । अनुमितिधर्मिणो नानात्वादाह पक्ष- तावच्छेदकस्य घेति । तथा वानुमितिसामान्य प्रति स्वधर्मिसायच्छे. कायगाहिशानत्वेन हेतुत्वमिति भावः । स्वत्वस्याऽनुगतत्यामावा. दभावशानाधेन तुत्यापेक्षया गौरवाच नेदं युक्तमित्याशयेन प- दन्तीत्युक्तम् ।गनु पन्हाधनुमितायन्वयव्यतिरेफम्याप्तिज्ञानयोः प्र. स्येफस्य कार्यतावच्छेदपत्वं दुर्यचमिति तयोशिपसामप्रीत्यमेय दुर्घटमत आह अन्यायनीति । ताटूप्येत्यस्य विपरणं यन्हित्या. दिनेति । सिद्धिरिति परेणान्ययः । मादिना पन्हित्यापच्छिन्नाभाय. स्वादेः परिप्रहः । इतरत् एन्धभावादि । तत्प्रतियोगिफत्यमाणान तु धन्धमायत्वावच्छिन्नाभावत्यादिनत्यर्थः । इतरेत्यादपिपरणं य. भाषनिषेधतयति । भनुभयसिद्ध इति । स्थव्यापफायहिसमानाधिकरणधूमयान् स्यम्यापकनिन्दित्याय- ·जागदीश्याः मनुमानग्रन्थे निषेधतया सिद्धिरित्यनुभवसिद्धः कार्यगतो विशेष कारणविशेष- जन्यतावच्छेदकम् । अत एव तत्र तत्र सर्वत्र व्यतिरेकिणि तस्मान तसेव निगमनशरीरम् । अन्वयिना वन्यभावेन धूमामावसिद्धौ धू- माभावत्वं प्रकार व्यतिरेकिणि तु तत्सिद्धौ प्रत्यक्ष इव प्रतियो- गितया धूमः प्रकार इति वदन्ति । इत्यक्ष हुदो धूमाभाववान वा पर्वतो पन्हिमान न वेत्यादिजिज्ञासायां विमतिपत्ताबुद्देश्या- याः साध्यतावच्छेदकरूपेण साध्यवत्त्वमतीतेरनुपयोगिना व्यति- रहसमानाधिकरणमवानित्यन्वयन्याप्तिग्रहम्य घन्हित्वयाभा- वसामान्यविरहत्वायच्छिन्नविधेयकानुमितित्वं कार्यतावच्छेदक- म, भालोफाधन्यलिङ्गफस्यापि जन्यतावच्छेदफेऽनुमवेशसस्था. च्च नालोकादिलिङ्गफतादृशानुमिती व्यभिचार इति भावः । ध. म्ह्यभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमवामित्यादिव्यतिरेफच्याप्तिम. इस्याभावांश वन्यभावप्रतियोगिकत्वाधगाहाभायत्वावच्छिन्नधि- धेयताफानुमितित्वमेवालोफाधन्पलिङ्गकत्वपिशेपितं कार्यतावच्छे- दकं पन्ह्यमायसामान्यामावत्वेनानुपस्थितावपि साहशव्यतिरेक- व्याप्तिशानाधिशेष्ये विशेषणमिति न्यायेनैव धन्धभावाभावयानिस्य. नुमितेरुपगमादिति भावः । कारणविशेऐति । अन्ययव्याप्तिज्ञानादि. रुपकारणेत्यर्थः । अत एव । कार्यतोकार्विशेषसत्त्वादेव। तन माचीन- प्रन्थे। शरीरमिति। निगमनस्य साध्यांशेऽनुमितिसमानाकारत्वनिय. मादिति भावः । मायसाध्यकेन्ययव्यतिरेकच्याप्तिज्ञानयोः प्रत्येक स्य कार्यतावच्छेदफत्वं निरुच्याऽभावसाध्यफे तन्निर्घक्तुमाह अन्य। पिनेति । स्पव्यापकपूमामाघसमानाधिकरणतया निश्चितेनेत्यर्थः। धूमामावत्यमिति । तथा च धमाभावत्वावच्छिन्नविधेयकानुमिति- स्वमेष स्वव्यापकधूमामायसमानाधिकरणनियंन्हित्यवत्तानिश्चयस्य कार्यतापच्छेदकं जलत्याधन्यलिङ्गकत्यस्य प्रवेश्यतया चनतक्षिण- कनिधूमत्वानुमितो व्यभिचार इति भावः । व्यतिरेफिीति । धूम- म्यापफीभूतपमाघभाववत्तामह इत्यर्थः । तत्सिमौ धूमामायस्य ·व्यतिरेक्यनुमानम्। रेक्युदाहरणादेः कथमवतार इति विभावनीयम् । के चितु अन्व- यन्याप्तिज्ञानानन्तरत्वादिकमेवानन्यगतिकतया जन्यतावच्छेदकाम- त्याहुः । अन्यतरत्वेन तादृशपरामर्शयोः कारणत्वमिसपि कश्चित् ।। सिद्धौ । धूमः प्रकार इति । तथा चाभावांशे धूमावगाह्यभावत्याव. च्छिन्नविधेयताफानुमितित्वमेव धूमव्यापकवन्द्वभाववत्तानिश्चयस्य जन्यतावच्छेदकं धूमसामग्रीशून्यत्याधलिङ्गकत्यस्य निवेदयत्वा- वन तल्लिङ्गके व्यतिरेफिणि व्यभिचार इति भावः । उक्तक्रमेण ज. न्यतावच्छेदफत्योपगमे दूषणमाह इत्थं चति । अभावसाध्यकम- पत्या भावसाध्यकव्यतिरेफिण्याह पर्वत इति । अनुपयोगिन इति । प्रतिक्षायां यदपावच्छिन्नं साध्यवत्त्वं पक्षस्यायगतं सदूपावच्छिन्नवि- धेयताफानुमित्यनुकूलन्याप्तिरेव तदादाहर्तव्यतया धूमाभावत्याध- पच्छिन्नविधेयताफानुमिनी यत्र धमस्तन पन्हिरिस्यादिव्यतिरेक- व्याप्तरनुपयुक्तत्वावुक्तस्थले साइशव्यतिरेकव्याप्तरुपन्यासो न स्या- दित्यर्थः । ताहशव्याप्तेरभावांशे धूमप्रतियोगिकत्वावगाहमायत्वाय- च्छिन्नविधेयताझानुमिति प्रत्येव हेतुत्यस्योकत्यादिति भावः । मन- न्यगतिकतयेति । तथा च धूमव्यापकवन्धभाववानित्यादिनिधयो- तरमनुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव ताहशनिश्चयस्येन हेतुत्वादुक्तस्थले. पिव्यतिरकन्यानिशानामाभावत्वावच्छिन्नविधेयताकैयानुमितिरतो नोदाहरणस्यानुपपत्तिरिति भावः । अन्यतरत्वेनेति । अत्रान्वयेन व्य- तिरेफेण पायाधदुभ्यः परामशेभ्यो यत्पक्षकयत्साध्यफानुमितेरुपा- दस्तावतां परामर्शानामन्यतमत्वन तापक्षकतत्साध्यकानुमिति- त्यावच्छिनं प्रति कारणत्यमित्यत्र तात्पर्यम, तेन परामर्शाना हेतु. भेदेन भिन्नता पकलिङ्गकपरामर्शम्योपादानेऽन्यलिङ्गकानुमिती व्यभिचारः, तलिङ्गकत्यस्य कार्यतावच्छेदफेऽनुप्रवेशं तु पूर्वमताभ- ६रति निरस्तमित्यास्तां विस्तरः। इति धीजगदीशताङ्कारविरचिताब्यात रेक्यनुमान दीधितिटीका समाप्ता ·व्यतिरेक्यनुमानम् । अधिकरणप्रतियोगिनोः पृथिवीजलाधोरनुमानात् मागेव सिद्धेः । नापि वैधयं जलादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वम्,तद्धि पृथिवीलादिकं तच्च सिद्धमेवान च जला- दिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन पृथिवीत्वं न सिद्धमि- ति वाच्यम् । जलादौ पृथिवीस्वात्यन्ताभावग्रहदशायां पृथिवीरवेऽपि तत्प्रतियोगित्वग्रहात् । अन्योन्याभावस्तु भेदो यद्यपि साध्यं सम्भवति वैधर्म्यज्ञानसाध्यत्वादन्यो- ऽन्याभावग्रहस्य, तथापि जलादिप्रतियोगिकान्योन्या- भावस्याप्रसिद्धिः । न च जलादिप्रत्येकान्योन्याभावः साध्यः, असाधारण्यप्रसङ्गात् । अथ पृथिवी तेजोभिन्ना . कि गुस्तरव्यतिरेफसहचारज्ञानस्य हेतुन्धेनेति भावः । इदमुपलक्ष. गम, मागुक्तव्यतिरेफलक्षणस्याप्यसम्भव इत्यपि योध्यमाननु अनघ- गमेऽपि वस्तुगत्या नासाधारण्यं किन्तु तद्ग्रह एवेत्यस्वरसादाह फितिस्परूपमामधिकरणप्रतियोगिनोः स्वरूपम् । प्रागेय सिये. रिति । इदमापाततःस्वरूपसिद्धायपि इतरभेदत्वेन पृथिव्यां तदसि- यः यस्तुतोऽनुगतधीयलात् अन्योन्यामाय स्यातिरिक्तस्यावश्यकरथे तत एव प्रतीतिव्यवहारयोरुपपत्तेश्च स्वरूपस्याभेदत्वकल्पने गौर- यान्मानाभावाचेत्येव तत्त्वमावैधयमित्यय विवरण जलादीतिरत- मोतिाताशप्रतियोगित्वं होत्यर्थः प्रतियोगित्वस्य प्रतियोगिरूपया- दिति मायः । जलादावितिव्यतिरेकग्याप्तिग्रहाय तस्यावश्यफरपा- दिति भावः। ननु अन्योन्याभावरूपो भेदः साध्य इत्यत आह अ- न्योन्यामावस्थिति वैधयति । प्रकृते च पृथिवीस्यमेव वैधव्यमिति माघः । तथापीति । जलादिप्रतियोगिकपाषार्थिनरस्यायछिनप्रतियो- गिताफसामान्यान्योन्याभायस्यामसिशिरत्यर्थः । जलादिप्रत्यकोति ।

·८५२ माधुर्याः अनुमानग्रन्थे न वेति संशयेन तेजोभिन्नत्वेऽवगते पृथिवी तेजोभिन्ना सती जलादिद्वादशभिन्ना न वेति संशये तेजोभिन्न लें सति जलादिद्वादशभिन्नत्वं प्रसिद्ध तदेव साध्यम्, एक- विशेषणविशिष्टे विशेषणान्तरबुद्धेरेव विशिष्टवैशिष्ट्य- ज्ञानत्यात, एवञ्च संशयप्रसिद्ध साध्यमादाय व्यतिरे- कादिनिरूपणम् । यहा पृथिवीजलभिन्ना न वेत्यादि प्र- जलवाद्ययच्छिन्नप्रतियोगिकेत्यर्थः । असाधारण्येति । जलभेदवत्तया निश्चिते वाय्यादौ पृथिवीत्वम्य वर्तमानत्यादिति भावः। पत्रचिध अ- तिप्रसङ्गादिति पाठः। तत्र वारयादापतिप्रसक्तत्वादित्यर्थः, तथाचा- साधारण्यमिति भावः । तेजामिन्ना न वेति। तेजोभिन्नत्वञ्च जलादी प्रसिद्धमिति भावः । तेजामिन्नत्वेऽधगते तेआभिन्नत्वप्रकारेण पृ. पिण्यामधगतायामित्यर्थः । एतेनाग्रिमसंशयोपयुकधर्मितावच्छेदक- विशिष्टधर्मिशान सम्पादितम् । पृथिवी तेजोभिना पृथिवी जलादि- द्वादशभेदवती न घेत्यर्थः। अब द्वादशभेदाः फोदयः । जलादिभिन. त्यमिति । जलादिद्वादशभिन्नत्वमित्यर्थः । ननु तेजांभिवत्वयि. शिएजलादिद्वादशभिन्नत्वं कथमुक्तमंशयेन प्रसिद्धं तेन विश्व लस्य तेजोभिन्नत्वस्य जलादिद्वादशभिन्नत्वस्य चावगाहनेऽपि विशिए. स्य पूर्वमप्रसिद्धरित्यत आह एकति । तथा चोक्तसशयस्यापि विशि. वैशिष्ट्यज्ञानरूपतया विशेष्यतावच्छेदकीभूतं तेजोभिन्नत्वं सामा. नाधिकरण्यसंसर्गेण विधये जलादिद्वादशभिन्नत्वे प्रकारीभूय भा- सते विशिष्टचैशिष्टचयोधे विशेष्यतावच्छेदकस्य सामानाधिकरण्य- संसगेण विधेये प्रकारत्वनियमादिति भावः । व्यतिरेकादीति । आ. दिना पक्षे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवैशिष्टयस्य परिप्रहातदिदं तेजोभिन्नत्यविशिष्टजलादिद्वादशमेदाः साध्या इत्यभिप्रेलोकमाते. जोभिन्नत्वविशिष्टजलभेदः तद्विशिष्टो वायुभेद इति फ्रमण परस्पर- विशिष्टभेदः साध्य हत्यभिप्रत्याह यद्वतिापृथिवी जलभिन्ना न येत्या- ·व्यतिरेक्यनुमानम्। सेकं त्रयोदशसंशयविषयाणां त्रयोदशान्योन्याभावानां समुदायः पृथिव्यामवगतो व्यतिरेकादिनिरूपकः । न चैवं पृथिव्यामेव साध्यप्रसिद्धेय॑तिरेकिवैयर्थ्यम्, साध्य- निश्चयार्थ व्यतिरेकिप्रवृत्तेः।न चासाधारण्यम, समुदि- तान्योन्याभावानां साध्यत्वे सपक्षाभावादिति चेत् ।। साध्यनिश्चये हि साध्यव्यतिरेकनिश्चयो भवत्येव साध्यस- न्देहे तहयतिरेकसंशयस्य वज्रलेपत्वात, तथाच संशय- दीतिशादी पृथिवी जलभिन्ना न वेति संशयः ततो जलमिना पृथि- घी तेजोमिना न घति संशयेन जलभिन्नत्यविशिष्टतेजोभिन्नत्व प्र- सिद्ध जलभिन्नत्यविशिष्टतेजोभेदवती पृथिवी वायुमेदवती न घेति संशय इति क्रमेण प्रयोदशसंशयविषयेत्यर्थः समुदाय इति समुदायः पेफाधिकरण्यम् । ऐफाधिकरण्यविशिष्टप्रयोदशान्योन्याभावा इत्य- न्ययः पृथिव्यामयगत इतिापृथिव्यां प्रसिद्धाःसन्तो व्यतिरेफादिनिक- पफा इत्यर्थः । साध्यनिश्चयामिति। पृथिव्यां साध्यप्रसिद्धः संशय- रूपत्वादिति भावः । समुदितति । एकाधिकरण्याच्छिमत्यर्थः। तद्वयतिरेफसंशयस्यति । तथा च जलादावपि साध्यव्यतिरेफसन्दे- हात फयं तत्र व्यतिरेफव्याप्तिनिश्चयः स्यादिति भावः । इदमापा. ततः । पृथिव्यां साध्यसन्देहसान सत्र व्यतिरेफनिश्चयासम्भवेऽपि जलादो तवयतिरेकनिश्चये बाधकामावातू, नछका सन्देहे सर्वत्र सन्देहः, पूर्थिव्यां रूपादिसन्देहेऽपि वायौ तदभावनिश्चयस्यानुभधि- फत्यात, जले जलभेदाभायप्रहसत्येन विशेषदर्शनसत्वाच्च पकदे। शविरहनिश्चयस्यापि समुदायसंशयविरोधियात् । न च प्रतियोगि- मत्तानिश्चयस्यामावनिश्चयहंतुत्वात् कथं जले तशतिरकनिश्चय इति धाच्यम् । तादृशकार्यकारणभावान्तरे मानाभावात् लाघवन प्रतियोगितावादफनिधयमानस्याभाषप्रत्यक्षहेतुस्यात् । अय ज- N ·. माथुर्याः अनुमानग्रन्ये रूपासाध्यसिद्धिरिति शिष्यबन्धनम् । एतेन पृथिवी जलादिभ्यो भिन्नति विप्रतिपत्तिरूपवादिवशक्यादाकासा- दिमतोऽपूर्वार्थप्रतिपादकात साध्यप्रसिद्धिरिति परास्तम् । वाक्यादेव पृथिव्यां साध्यसिद्धय॑तिरोकिवैयात् । न च तबुद्धौ वादिवाक्यजन्यत्वेनाप्रामाण्यसंशयात् नि- लादौ साध्यामावनिश्चयः कथं स्यात, मनोभेदस्यापि प्रविष्टत्वेना- योग्यतया प्रत्यक्षासम्भवात् । न च जलं तेजाभिषत्वविशिएजला- दिद्वादशभेदाभाववत् जलभेदाभाववरवादित्यनुमानात तसिद्धिरि- तिघाच्यम् । पतस्यापि व्यतिरेफरूपत्वेन तादृशद्वादशभेदाभावा- भावस्य काप्यनिश्चितत्वेन व्यतिरेकन्याप्तिनिश्चयासम्मवादिति चेत् । न । साध्याभाचोपस्थितिजलेन्द्रिय सनिफर्पयोः सत्त्वेनोपनीतनिधये बाधफामावादिति । वस्तुतस्तु पृथिवी तेजोभिना न घेति संशया- नन्तरं तेजोभिधा पृथिवी जलादिद्वादशामिना न घेति संशयो हि तेजोभिन्नत्वांशे संशयाफार एव भविष्यति संशयसामग्रीसत्यात, तथा चापसिद्धान्तः धर्मितावच्छेदफाशे संशयाफारसंशयस्या- उस्माभिरलङ्गीकारात् । अत एव धर्मिणि धर्मितावच्छ- दफाफारफनिश्चयो गुपरपि प्राचीनः संशये हेतुरुच्यते । फिश विशिष्टवैशिष्टयोधे विशेष्यतावच्छेदकं सामानाधिकरग्यसं. सर्गेण विधेये प्रफारीभूय भासते इत्यत्र मानाभायः । फिन्तु विशेष्यतावच्छेदकविशिष्ट विधयवैशिष्टमात्र तद्विपयः तथा च कथमुक्तसंशयन साध्यतावच्छेदकप्रकारेण विशियसाध्यप्रसिद्धि- रित्येष दूषणं सारम् । पतेनेति जलादिश्योभिन्नतीतिविप्रतिपत्तिक- पेति । प्रतिवाद्यभिमतसाध्याविरोधिकार्टिप्रतिपाद फेरपर्थः । पादिया. क्यादिति । चायुक्तप्रतिज्ञावाश्यादित्यर्थः।अपूायप्रतिपाद कादमि । पूर्वाप्रतीतस्यापि विशिष्टार्यस्य विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या प्रनि- पादकादित्यर्थः।व्यतिरफिवैयादिति । व्यतिरेकिणो व्यतिरेकासह- ·व्यतिरेक्यनुमानम् । श्वयेऽपि संशय इति तन्निश्चयार्थ व्यतिरेकीति वाच्यम्। तहि संशयप्रसिद्ध साध्यं तस्य च न व्यतिरेकनिश्चाय- कत्वमित्युक्तत्वात, स्वार्थानुमाने तदभावाच ॥ अथ केवलव्यतिरेक्यनुमानसिद्धान्तः । उच्यते। घटादावेवेतरसकलभेदस्य प्रत्यक्षतः प्रसि- दिः घटो न जलादिरिति प्रतीतेः । नन्वयमन्योन्याभा- धारशानअन्यध्यातिशानस्य तथानुमितिजनफरयाभ्युपगमवैययादि- त्ययासंशयातदुत्तरंसंशयः स्यादित्यर्थातनिश्चयार्यमाअगृहीतामा- माण्यफतनिश्चयार्थमाध्यतिरेकी व्यतिरेकिणो यर्यातव्याप्तिज्ञानस्य तत्रानुमितिजनकत्वाभ्युपगमः । संशयसिद्धमिति। अप्रामाण्यसंश- याफ्रान्तनिश्चयषिपीभूतमित्यर्थः तस्य च ताहशनिश्चयस्य च । उक्त- स्पात सकलमामाणिकरकरयावातदभावाच्चेति वादियाफ्यात सा- ध्यमसिरसम्मघाच्चत्यर्थः ।। इति धीमथुपनाथरार्फवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्य अनुमानाण्यद्वितीयबगडरहस्ये फेघालव्यतिरेक्य- नुमानपूर्वपक्षरहस्यम् । इतरसफलभेदस्यति। पृथिवीतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभे- दस्येत्यान जलादिरिति । न पृथिधीतर इत्यर्थः। यद्यपि पृथिवीत- रस्यस्य पृयिधीसामान्यभेदरूपस्य भेदविशेषणतया अतीन्द्रियपृथि- धोटिनस्वासदधच्छिन्नान्योन्यामाचो घटाक्षी फर्थ लौकिफप्रत्यक्षग- भ्यः, अन्यथा गुरुतरघटान्योन्याभाषोऽपि लौकिफप्रत्यक्षगम्यः स्यात् । तथापि स्वाच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यसम्बन्धेन पृथिधीत्वदेव एष पृथिवीतरत्यं तत्र व पृथिव्या न प्रवेश इति भाषः । इदमुपलक्षणम्।

·माथुयाः अनुमानप्राधे वो न प्रत्यक्षः अतीन्द्रियप्रतियोगिकाभावत्वात् परमा. णुसंसर्गाभाववत् योग्यानुपलब्धरभावग्राहकत्वात् नय- पृथिवीतरत्यरूपेण पृथिवीतरस्य भेदत्वरूपेण भेदस्य च खण्डशः प्रमिद्धत्वन विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन पृथिवीतरभेद इति निर. धिकरणफमिद्धिसम्भव इत्यपि योध्यम् । अयोग्यधर्मानच्छिन्नयो- ग्यमाप्रवृत्तिप्रतियोगिताकत्वमभावप्रत्यक्ष तन्त्रमिति प्राचीनमते श. हने नन्वितिअतीन्द्रियप्रतियोगिफाभावत्यादिति । अतीन्द्रियप्रति. योगिकरयेन पृथिवीतरत्वस्यापि अतीन्द्रियतया अतीन्द्रियधर्माव. छिन्नप्रतियोगिताफत्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यमापरमाणुमंसर्गाभावचदिति। परमाण्यन्योन्याभाववच्चेस्यपि योध्यम् । ननु परमाणुसंसर्गाभाषा- दपि घटादौन फधं लौफिफाध्यक्षगम्यत्वं तत्र तदधिकर- विशेष्यफप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धसंसर्गकप्रतियोगितावच्छेद- फायच्छिन्न प्रतियोगिमत्त्वोपलम्भसामान्याभावस्पय तत्तदधिफरणे- ऽभावनाहकत्वात्तस्य च तत्रापि सम्भवादित्यत आह योग्यानुपल- म्धेरिति । तत्तदिन्द्रिययोग्यतासहिताया एव निरक्तानुपलम्धेस्तत्त. दिन्द्रियजाभाषलौकिफप्रत्यक्षजनकत्वादित्यर्थः । तत्तदिन्द्रिययो- ग्यधर्वाच्छन्नतादन्द्रिययोग्यमात्रवृत्तिप्रतियोगिताफाभाचत्यमेव चाभावस्य तत्तदिन्द्रिययोग्यत्वं तच्च विषयनिछतया अभावत्वाध. च्छिन्नलौकिफविषयतामम्बन्धन चाक्षुषादिरूपतत्तादिन्द्रियजाभा- घप्रत्यक्षात्पत्ती हेतुः परमाणुसंसर्गाभावादः प्रत्यक्षानुत्पत्त्या तथैव कल्पनात् । गुरुत्तरत्या विशिष्टघटत्वाचवच्छिषप्रतियोगिताफगुरुतर. घटाभायादः चाक्षुषादिलोकिक साक्षात्कारवारणाय अवच्छिन्नान्त प्रतियोगिताविशेषणं, घटत्वत्वपटत्वत्वादेः प्रतियोगितावच्छेदक- धर्मस्पातीन्द्रियतया गुरुतरयटाभावादियत्ताधमांयच्छिमप्रति. योगिताफजात्यभाषमात्रस्यवाप्रत्यक्षत्वं सर्वसिद्धमंघ । दीधितिएता. पि पदार्थखण्डने तया तिसनात् अन्यथा सिद्धान्तप्यगतेः, फिन्तु घटत्यपदत्यादिजातीनां तसहयनित्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफाभाष पप लीफिकप्रत्यक्षगम्यः जात्यभाषप्रत्यक्ष यातिपादक: प्राचां अन्धो.

·व्यतिरेक्यनुमानम्। नोन्मीलनानन्तरं स्तम्भः पिशाचो न भवतीति प्रतीते- बधिकबलेन वायुयंतीति बल्लिङ्गग्रहोपक्षीणत्वादिति चेत् । न । यो ह्यनुपलम्भोऽधिकरणे प्रतियोगिमत्त्ववि- रोधी सोऽभावं ग्राहयति न तुयोग्यानुपलब्धिमात्रम, अन्यथां वायी रूपाभावप्रतीतिवत् जलपरमाणौ पृथि- --- ऽपि तारराजास्यभावपरः इत्यतो न तद्विरोधोऽपि । जातिनिष्ठतत्त. द्वयक्तित्वच तादाम्पसम्बन्धेन तत्तजातिरेवेति तद्योग्यमेघ । तप्त. दूगन्धतत्तद्रसवस्याघवच्छिन्नप्रतियोगिताकतत्तद्रव्यव्यक्त्यभावस्य घ्राणजरासनादिसाक्षात्कारवारणाय वायौ रूपसामान्यामा- यस्य चाक्षुषसाक्षात्कारवारणाय च वृत्त्यन्तं प्रतियोगिताविशेषणमा तत्तद्वन्धवस्वतत्तद्रसपत्याचवच्छिनप्रतियोगिताकतत्तद्रव्यव्यक्त्य- भावस्य चाक्षुरतावारणाय प्रथमं तत्तत्पदम् । द्वितीयतत्तास्पदश्च ताशस्यैयामाघस्य प्राणजरासनादिप्रत्यक्षतापत्तितादवस्थ्यवार- णायेति भावः। नन्वेवं नयनोन्मीलनानन्तरं स्तम्भः पिशाचो नभ- घतीति प्रत्ययो न स्यादित्यत आह नयनेति। लिङ्गप्रहोपक्षीणत्वादिति। लिङ्गमहजन्यत्वादित्यर्थः । नयनोन्मीलनानुविधाजन्तु लिङ्गमहार्य- मिति भावः। निरुतयोग्यत्वस्य व्यतिरेकव्यभिचारान्न कारणत्वस. म्भय इत्याह यो धनुपलम्भ इति । हि यस्मात् यः देशः अनुपलम्भः प्रतियोगितावच्छेदकसम्यन्धसंसर्गफप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिमतानिश्चयाभावविशिष्टः न विद्यते उपलम्भो यध इति व्युत्पत्तेः । अधिकरण इति निद्धारणे सप्तमीतिया/चाधिकरणेषु मध्ये निरुक्तनिश्चयाभावविशिष्टो यो देशः प्रतियोगिमत्त्वविरोधी प्रतियो- गितायच्छेदकसम्बन्धसंसर्गफाधिकरणत्वसम्यन्धेन प्रतियोगिता- घच्छेदफायच्छिन्नमतियोगिमत्तया मापादित साक्षात्कारफः, सः दे- शः अभावं प्रायति अतीन्द्रिय प्रतियोगिफस्याप्यभावस्य लौकिक- साक्षात्कारपिश्यो भवति । यथा योग्यद्व्यत्तिगुणफर्मसामा.

·माधुर्याः अनुमानप्रन्ये बीवाभावप्रत्ययप्रसङ्गात् अधिकरणे प्रतियोगिसत्त्वञ्च न्यादिकं पसामान्याभावस्य, घटादिः स्नेहसामान्याभावस्य, उ- दुमूनरूपवान् परमाणुमहत्त्वमामान्याभावस्य, महान् वायुरुभूतक- पनामान्याभावस्य च लौकिकप्रत्यक्षविपयः । अयं गुणादिदि च. क्षु.मयुक्तामहत्त्वययुद्भूतरूपवत्समयतत्वं मनि रूपवान् स्यात् चा- क्षुपवान् स्यातू, घटो यदि महत्वानरूपबत्त्वे चक्षुरादिसंयुक्तत्वे च मति स्नेहवान् स्यात् चानुपवान् स्यात् पृथिवीपरमाणुर्यदि उद्- भूतम् पबत्त्य चक्षुरादिसयुक्तत्वे च सांत महत्त्ववान स्यातू चाक्षुषवान् स्थात् महान्वायुर्यदि महत्त्वे सति चक्षुरादिसंयुक्तात्ये च सत्युभूनरू- पवान् स्यात् चाक्षुपवान् स्यात् इत्यापादने मूलशैथिल्यविरहादित्यर्थः। नवतितु शब्द. अत इत्यथै नातो निरुक्तयोग्यतासहितच निरुक्ता- नुपलचित्ररभावलौकिक प्रत्यक्षे कारणं व्यतिरकव्यभिचारादित्यर्थः । गनु योग्यद्रव्यवृत्तिगुणकर्ममामान्यादिषु रूपसामान्याभाचा- दाना लौकिकप्रत्यक्षमवासिद्धं परमाणुसंसर्गाभावलौकिकप्रत्यक्षचार- णाय लावयानरुक्तयोग्यताया एवाभानिष्टतया अभावलौकिका- त्यक्षकारणत्यकल्पनादन्यथा तत्र तेषां लौकिकप्रत्यक्षाभ्युपगमे मनो- घावादायपि तेषां लौकिकप्रत्यापत्तिवारणाय यत्राधिकरणे साह- शापादनं न सम्भवति अनन्ततत्तदधिकरणभेदस्याधिकरणनिष्टतया घश्यमाणकमण तत्तदभावलौकिकप्रत्यक्षकारणत्वकल्पने महागौर- धापत्तिरित्यत आह अन्यथेति। निरुतायोग्यताया एवाभावलौकिक प्रत्यक्षकारणत्वे इत्यर्थः । नपाभाचप्रतीतिचदिति । रूपाभाषपदं मह- स्वसमानाधिकरणाद्भूतरूपाभावपरं घटादिवृत्तितत्तद्रूपाभावपर पा । पूर्वपक्षिनये तस्यातीन्द्रिय प्रतियोगिकत्वनाप्रत्यक्षत्वात सिद्धा. स्तिनयऽपि वायौ तत्प्रत्यक्षानभ्युपगमात् । पृथिवीत्वाभावप्रत्ययति । नत्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपृथिवीस्वाभावलौकिकचाक्षुष- प्रसङ्गादित्यर्थः । निरुक्तयोग्यतायास्तादृशपृथिवीत्याभावे सत्त्वात् । ननु परमाणः पृथिवीत्याभावलांकिकचाक्षुपः किं परमाण्वंशेऽलो- फिकल्प आयायते स्थूलजले पृथिवीत्याभावेन समें लौफिकसन्नि- - ·व्यतिरेक्यनुमानम् । फर्षदशायां परमाण्यशे उपनीतभानाद्यात्मकम्य पृथिवीत्याभावली- किफचाक्षुषस्येष्टित्वात । न च परमाणुघटितचक्षुःमन्निकण पृथिवी- स्वाभावलौकिकचाक्षुप आपाद्यते इति वाच्यम् । चक्षुःसंयुक्तमह- दुभूतरूपद्विशेषणतायाः पृथिवीत्वायभावग्राहकतया तटिन- सग्निकर्षण तञ्चाक्षुषासम्भवातू, परमाणुमग्निफर्षदशायां पृथिवीत्व- शून्ययोग्यपदार्थान्तरसन्निकर्पस्यावश्यफनया तदानी पृथिवीत्वाभा- यसाक्षात्कारस्यावश्यकत्वेन तंत्र परमाणुघटितसनिकर्पजन्यत्याभा- घस्य शपथनिणेयत्वाच्चेति चत् । न । परमाण्याशे उपनीतभा- नात्मकोऽपि परमाण्यादिवैशिष्ट्यावगाहिपृथिवीरवाद्यमावलौकिक- चाक्षुषो न भवति इति सिद्धान्तात् । परमाणी पृथिवीत्याभावसा- क्षात्कारो न भवति वायौ रूपसामान्याभावसाक्षात्कारोंग भवती- स्वादिसफलप्रामाणिकसिद्धान्तप्रवादान्यथानुपपत्त्या तथैव सिद्धा- न्तस्य निर्णीतन्वादेवं सर्वन । न चैवं सिद्धान्ते स्थूलजले पृथिवीत्या. भायप्रत्यक्षानन्तरं पृथिवीस्वाभावसामान्य लक्षणप्रत्यासत्या पृथिवी- स्वाभाचप्रकारेण परमाणोश्चाक्षुपो न स्यात् इति वाच्यम् । तत्र पृथिवीत्वाभावनिष्ठालांकिक्रप्रकारतानिरूपितविषयताया एव पर- माणावभ्युपगमात् तनिष्टलौकिकप्रकारतानिरूपितविपयतायान्तु सनिकृष्टस्थूलजलमात्रवृत्तित्वादिति भावःपतच्चोपलक्षणम्। निरु- सातचदिन्द्रिययोग्यस्य तत्तदिन्द्रियजन्यलौकिकसाक्षात्कारविषयत्य तत्तदिन्द्रियजन्यलौकिकसाक्षात्काराप्रतिबन्धकत्वं वा नादः, भूत- लादी घटादिसामान्यामावस्याप्यचानुपतापत्तं देवात् स्वगादिमा- प्रगृहीतघदादिव्यक्तैरपि तत्पतियोगिकुक्षिनिक्षिप्तत्यात् । न द्वितीयः, प्रतिबन्धकत्वाननुगमेनाऽननुगमवावस्थ्यात् तत्तद्गन्धयत्वतराद्र- सयपावच्छिन्नतत्तद्व्यव्यक्तभावस्यापि घ्राणजरासनादिप्रः त्यक्षविषयतापत्तः । द्रव्यस्य प्राणजादिप्रत्यक्षमनियन्धकत्वं माना- भावात् गन्धतत्समवेतघ्राणजादिफ प्रति घ्राणसंयुक्तममवाय- माणसंयुक्तममतसमयायादेहेतुतयैव द्रव्यम्य प्राणजप्रत्यक्षापाद. नासम्भधात् । गनु समानेन्द्रियजन्यप्रतियोगितावच्छेदकविः शिष्टप्रतियोग्याहार्यारोपस्याभावलौकिकप्रत्यक्षहेतुतया तदभाया: देव जलपरमाणो न पृथिवीत्वाभावलोकिकमत्यक्ष परमाणोरयोग्य- तया तत्र चक्षुषा पृथिधीत्यारोपासम्भवादित्यत आह अधिकरण इ ·माथुर्याः अनुमानग्रन्थे तिजलपरमाणावित्यर्थः । प्रतियोगिसत्त्वश पृथिवीत्वाभावस्थ प्रति. योगिसत्त्वश्च पृथिवीत्वाभावस्य प्रतियोगिसत्वमपि । तर्फित विशे- प्यतया सम्भवदाहा-रोपफानन्येवं तव नयेऽपि योग्याधिकरण- मादाय लौकिकसन्निकर्षदशायामुपनीतपरमाणुप्रकारको न कुतः - थिवीत्याभावलौफिकचाक्षुपः, कुतो वा वायी रूपं नास्ति वायो र. हो नात्तिात्याशुपनीतवायुप्रकारको अपसामान्याभायखहसामान्या. भावोन लौकिकचाक्षुषः, कुतो या परमाणो महत्त्व नास्तीति मन- सि महत्त्वं नास्तीत्युपनीतपरमाणुमनःप्रकारको न महत्त्वाभाव- लौकिकचाक्षुपः, कुतो धा मनसि पवनीयपरमाणो या नोद्भतरूपा- भावस्य लौकिकचाक्षुषः अभावानां योग्यत्वात् अन्यथा अन्यत्रा- पि तल्लौकिकचाक्षुपानुपपत्ते. विना च कारणाभावं कार्याभावान- भ्युपगमात् । अथ यस्मिन्नधिकरणे पक्षपत्तिधर्मविशेवितेन प्रतियो- गिग्राहकतावच्छेदकावच्छिभातिरिक्तविशेषितेन च तसंसर्गका- धिकरगत्यसम्बन्धन तद्धर्मावच्छिन्नत्वेन हेतुत्वात्तदिन्द्रियजन्य- साक्षात्कारवत्त्वमापादयितुं शक्यते तदधिकरण एव तत्सम्बन्धा- चच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावनिष्ठलौकिकविषयतासम्बन्धन तदि- न्द्रियजन्यतादशाभावप्रत्यक्षमुत्पद्यते न तु अन्यत्राधिकरण रति नियमः । यत्राधिकरणे ताहशापादनादिकं न सम्भवति तत्तदधि- करणभिन्नत्वस्वरूपस्याधिकरणयोग्यत्वस्याधिफरणनिष्ठतया ताश. विषयतासम्बन्धेन तत्तदिन्द्रियजन्यतत्तत्सम्बन्धाधच्छिन्नाभाय- प्रत्यक्षोत्पत्ती हेतुत्वात् । इत्थ परमाण्वादावेव तारशधिवीत्वादि. मत्वे च चाक्षुषवरचापादनासम्भवान तत्र चक्षुरादिना तदभाव- स्य योग्यस्यापि ग्रहः किन्तु योग्यजलादाचेव तद्ग्रहः। घटादी स. मवायसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकमेहादिसामान्याभावस्तु च. क्षुरादिना गृह्यन एव, घटो यदि चक्षुरादिसंयुक्तत्वे सति मह- योद्भूतरूपयाचे च सति मेहवान् स्यात् चाक्षुपवान स्यात इत्या. पादनस्य मूलशिथिलत्यविरहात । व्यर्थविशेषशत्येष्टापत्योः सम्भ- घेऽपि मुलशैथिल्याविरहादेवापादनादियोग्यतामपायात आपरयादेः सर्वत्रासम्भवातू व्याप्तयाविनमजन्यापाद्यन्यतिरेकादिभ्रमजन्या- पत्यादेरतिप्रसक्तत्वाध योग्यताया पव यथोक्तनियमघटफत्वा. त् । साब प्रकृते व्याप्तिमातम् । नन्विष्टापत्यादिविरहःपीति चेत. 1 - ·व्यतिरेक्यनुमानम् । तर्कितं यदि हि स्तम्भः पिशाचः स्यात् स्तम्भवदुपल- भ्येत न पिशाचानुपलम्भः स्यात् । न च पृथिवीजला- द्विद्यते जलावृत्तिधर्मवत्त्वात् तेजोवत् एवमन्यभ्योऽपि भेदसिद्धी द्वादशभिन्नेति विशेषणं दत्त्वा समवायभेद- साधनादन्वयिन एव पृथिव्यां त्रयोदशभेदसिद्धिरिति किं व्यतिरेकिणेति वाच्यम् । जलादिभिन्ना सती समवाय- हि चक्षुरादिना घावादी तवयक्तित्वापछि प्रतियोगिताकस्त. म्मत्वात्यन्ताभावमस्यक्षमपि न स्यात् घाय्यादी स्तम्भत्यवत्वेन साक्षात् साक्षात्कारवत्त्यापादनासम्भवात गृहादिधारकस्यैव स्त. म्भपदवाच्यतया चक्षुःसंयुक्तत्वे पिशाचात्मकस्तम्भे मूलशैधि. च्यादिस्यतभार यदि हीति । स्तम्भः पिशाच: स्यात, चक्षुःसंयुक्तः फाधित पिशाचः स्तम्मः स्यात्। स्तम्भवदुपलभ्यतेतिालोऽपि पिशाव: पिशाचस्तम्भान्तरवच्चाक्षुषः स्यादित्यर्थः । स्तम्भत्यस्य महन्यो- भूतरुपयधनियतत्यादिति भावः । न पिशाचानुपलम्भः सात, न सर्वः पिशाचो लौकिकसाक्षात्कारविषयः स्यात् । पिशाचत्य ली. फिफसाक्षात्काराविषयत्यव्याप्यं न स्यादिति यावत् । तथा व पि. लौफिकसाक्षात्काराविषयत्वव्याप्यत्वान्यथानुपपत्या स्तम्मत्वं न पिशाचवृत्तीति यथोक्तनियमे न किमपि साधकाम- ति भावः । वस्तुतस्तु पनसाम्रादिस्तम्भसाधारणस्प स्तम्मत्वस्य पिशायचित्धे पनसत्वानत्वपिशाचवमादाय साङ्कम्योपत्तेः किन्तु स्तम्भत्व मानत्यपगसत्यादिव्याय नाना, तच्च नपिशा- घवृत्ति पिशाचोऽपि यदि स्तम्भस्तदा तद्वचाप्यस्तम्मावं पिशाच- स्ववदतीन्द्रियमेव तदस्यन्तामायो न पचापि लौफिफाध्यक्षगम्य रति ययोक्तनियमे न किमपि बाधकमित्येव तत्वम् । यथोक्तान यमस्य प्रवृत्त्यधयपव्यावृत्तिरस्मकते सिद्धान्तरहस्ये भभायमाह हफयोग्यसाधिचारे अनुसन्धेया । द्वादशभिन्नति विशेषणमिति। शाचत्यस्य ·૮૬ર. माधुर्याः अनुमानग्नन्थे भिन्नति बुद्धावपि त्रयोदशभिन्नेति बुद्धेर्गतिरोकिसाध्य- त्वात् । न च घटस्यापि पक्षवादंशतः सिद्धसाधनम्, सर्वा पृथिवीतरभिन्नेत्युद्देश्यप्रतीतरभावात, पक्षतावच्छे- दकनानात्वे हि तत, अत एवानित्ये वाङ्मनसे इत्यत्र द्वादशभेदान पक्षे विशेषणीकृत्येत्यर्थः । समायभेदसाधनादिति । समयायावृत्तिधर्मवत्यादिरूपसमवायभेदमायकाद्ध तोरित्यर्थः । अ- चयिन पवेति । अन्वयसहचारशानजन्यव्याप्तिज्ञानादेवेत्यर्थ: । भद- सिद्धिरिति । अस्विति शेषः । किं व्यतिरेकिणेतीति । किं ठयतिरेप- सहचारज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञानस्यानुमितिकरणत्यनेत्यर्थः । जलादिभि- मा सतीति । विशिष्टाधिकरणकवैशिष्टयबुद्धी सामानाधिकरण्यस. म्बन्धेन विशेष्यतावच्छेदकस्य विधेये प्रकारत्वादित्यभिमानः । प्रयोदशभिन्नतीति । पृथितिरवावच्छिन्नप्रतियोगिभेदप्रकारका- बुद्धरित्यर्थः । व्यतिरेकिसाध्यत्वात् व्यतिरेकिण एव साध्यत्वात् । पवकारायथोक्तहेतुकान्धयिव्यवच्छेद. 1 सर्या पृथिवीति । पृथिवी- त्वस्यावच्छेदकरवस्फोरणाय सर्वपदम् । इत्युद्देश्यप्रतीते. इत्याफा. रकफलीभूतानुमितिसमानाकारप्रतीनेः । पृथिधीत्वावच्छेदेन पृ. थिवीत्वधर्मितापच्छेदककपृथिवीतरभेदप्रकारकामतीतेरिति त् । तथा च तद्धमायच्छदेन तद्धर्मधर्मितावच्छेदककानुमिति प्र. ति तद्धमांवच्छेदेन तद्धमंधर्मितावच्छेदककमिद्धरेव प्रतिबन्धक- तया घटत्वावच्छेदेन घटे सिद्धिमत्वेऽपि पृथिवीत्वावच्छेदेन पृ- थिवीत्वधर्मितावच्छेदककानुमिती अविरोध इति भावाननु तद्धर्मा- यच्छेदेन तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकानुमिनि प्रति पदन्यधर्माचच्छेदेन तदन्यधर्मावच्छिन्नस्वसमानविशेष्यताकसिद्धिरपि प्रतिवन्धिका अनित्ये वाङ्मनसे पागनोऽभ्यनरत्यादित्यादी वाक्यतावच्छेदन वाक्यत्वाच्छन्नविशेष्यकसिद्धरपि मनस्त्वावञ्चंदेन मनसवाय. च्छिन्नविशेष्यकसमूहालम्बनानुमिनिप्रतियन्धकत्वात्, तथा च टत्यावच्छेदेन घटत्वावच्छिन्नविशेष्यासिद्धिसत्त्वे पृथिवीत्याय- याव- .

·व्यतिरेक्यनुमानम्। नित्या वागितिबुद्धेरद्देश्यायाः सिद्धत्वादंशतः सिद्धसा- धनम, अन्यथानुमानमात्रोच्छेदात् पक्षस्य सिद्धस्यैव साध्यत्वात् । न च घटः कथं पक्षः साध्यनिश्चयेन सं- रायसिपाधयिषयोरभावादिति वाच्यम् । सर्वा पृथिवी इतरभिन्ना न वेति संशयस्य तत्प्रकारकसिपाधयिषायाश्च सामान्यनो घटविषयत्वात् घटत्वेन विशेषदर्शन सिद्धिर्वा। सरना- । देन घटत्यावच्छिन्नविशेष्यसिद्धिमत्त्व पृथिवीत्वावच्छेदेन पृथिवीत्यरूपेण घंटे कथमनुमितिरित्यत आह पक्षतावच्छेदक- गानात्ये हीति । तद्धविच्छेदन तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्ये सति नदन्यधर्मावच्छेदन तदन्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यकानुमिती होत्य- र्थः । तत् नदन्यधर्मावच्छेदेन तदन्यधर्मावच्छिन्नस्वसमानविशेष्य- सिदः प्रतिबन्धकत्वम् । उद्देश्यायाः उद्देश्यानुमितिविशेष्यता- घच्छंद कावच्छिन्नविशंयिकायाः । उद्देश्यानुमितिश्च मनस्त्वावच्छि- नविशयकममूहालम्बनानुमितिः । सित्वात अंशत: सिद्धमाधनम् अंशतः सिद्धेरेवोपधायर्फ साधनं वाक्यत्वमनस्त्याचच्छिन्नविशेष्यकसमूहालम्बनानुमि. तेरनुपधायकं साधनमिति यावत् ननु लाधवात्तद्ध- मिसिद्धिवेनर नद्धर्मिकानुमितिसामान्यं प्रति प्रतिबन्धकता धर्मिविशेपान्तभावस्यावश्यकत्यादित्यत आह अन्यति । यदि तर्मियसिद्धित्वनैव तद्धर्मिकानुमितिसामान्य प्रति विरोधित्वं रादेत्यर्थः । अनुमानमान्नेति । हेतुमाध्यसहचारघटकतया अधिफर- पत्यापेण निखिलसाध्याधिकरणे माध्यययविषयकव्यातिज्ञानज- म्यानुमितिमानोच्छेदापातादित्यर्थः पक्षस्यति । सप्तम्यर्थे षष्ठीसिद्ध- स्वच सहचारघटफनया निश्चित स्पैथ ! साध्यत्वात् तादृशानुमिनी विधेयत्वात् । न चेति । सन्देहसिपाधयिषयारन्तरस्य पक्षतात्यया- ·माथुयोः अनुमानप्राथे अतस्तेन रूपेण संशयंसिपाधयिषे न स्तः पृथिवीत्यन ते भवतः एव, धूमवान वह्रिमानिति धूमवत्वेन वहिनि- श्चयेऽपि पर्वते वह्निसंशयवत् । यहा सर्ववेन रूपेण न पक्षता सर्वत्राविप्रतिपत्तेः घटाघेकदेशे इतरभेदस्य प्र- त्यक्षसिद्धत्वात् तथा चैकदेशे विप्रतिपत्तौ सामान्ये इत- रभेदसाधने अर्थान्तरम्, किन्तु सामान्येन पृथिवीत्वेन यावदेव विप्रतिपत्तिविषयरतावतामेव पक्षता विशेप्यान- नुगमात् । तर्हि पृथिवी इतरभिन्ना पृथिवीत्वाद्धटवदि- त्यन्वयिनैवेतरभेदस्य सिद्धत्वात् किं व्यतिकिणा, घट- दिनां माचां नय इति शेषः । पक्षः अनुमित्युद्देश्यः । सर्चा पृ. थिवीति । सकलपृथिव्या विशेष्यत्वस्फोरणाय सर्वपदम्। पृथिवीत्व- रूपेण सकलपृथियौविशेष्यकेतरभेदसंशयस्येत्यर्थः । ताप्रकारफे. ति । पृथिवीत्वावच्छिन्नसफलपृथिवीविशेष्यकसिमित्यप्रकारकसि. पाधयिषायाश्चेत्यर्थः। सामान्यत पृथिवीत्वरूपेणाननु घटे विशेषदर्श- नसिद्धिसत्त्वेन कथं संशयसिपाधापयोस्तद्विषयत्वं शानाः स्परूपसत एव स्वविषयकेच्छाधिरोधित्वादित्यत आह घटत्वेने. तिसिद्धिति । अत इति पर्वते पर्वतत्वविशिष्टे । इदमुपलक्षणमा प्रत्यक्षत: सिद्धिसत्वेऽपि अनुमितित्वादिरूपेण संशयसिपाधयि- पयोोधाभावाच । समानधर्मिकनिश्चयस्यैव संशयविरोधिस्यम- ते ममाधत्ते यति । सर्वत्वेनेति । तस्याः पृथिव्या न पक्षनेत्यर्थः । अविप्रतिपत्तेः असंशयात् । विप्रतिपत्तौ संशये । सामान्य इति ।स. न्देहाविशिष्येऽपीति शेषः। इतरभेदसाधने इतरभेदानुमित्यभ्युपगमे। अर्थान्तरं सिद्धान्तान्तरम । अपसिद्धान्त इति यावत् तदर्मिकानु- मिती तमिफसंशयस्यैव प्राचीनमते पक्षतावादिति भावः ।

·व्यतिरेक्यनुमानम् । साधारणपक्षवेऽप्यभेदानुमानवत् पक्षस्यापि दृष्टान्तत्वा- विरोधात पक्षान्यत्वं हि तत्रातन्त्रं, किन्तु साध्यवत्तया निश्चितत्वं प्रयोजकम् । न च पृथिवीत्वाग्रहे पूर्व गृ- हीतं यत्र साध्यं पश्चात स्मर्थ्यते तत्र हेतुसाध्यसामा- नाधिकरण्याग्रहाद्वयतिरेक्यवतारं इति वाच्यम् । हेतोरेव पक्षतावच्छेदकत्वेन घटे पृथिवीत्वग्रहदशायामितरभेद- सामानाधिकरण्यग्रहावश्यम्भावादिति चेत् । सत्यम्, अ- 1 भविप्रतिपत्तेरिति यथा तन्तु न सङ्गच्छते, स्वार्थानुमाने विप्र- तिपत्त्यभावेन विप्रतिपत्यभावस्य पक्षतात्वाभायाप्रयोजकत्वात् । सामान्यति । सकलपृथिधीनिष्ठेनेत्यर्थः । विप्रतिपत्तिविषयः संश- यविषयः । पक्षता पृथिवीत्येनानुमित्युद्देश्यता । अननुगमादिति।स- चतरभेदस्यानिधयादित्यर्थः । शङ्कने तहोत्यादिना चेदित्यन्तेन । कि व्यतिरकिणेति । फि व्यतिरेक व्याप्त्युपन्यासेनेत्यर्थः । अत ए- घाने ब्याप्त्युपन्यासस्येति संगच्छते । पूर्वमतेऽप्यनुमितित्वमुपपा- दयति अभेदानुमानवदिति । अयं घटः पूर्वानुभूतघटाभिन्नः तद्- घटवृत्तिविलक्षणसंस्थानवरयादित्यादिस्थैर्य्यसाधकाभेदानुमानवदि- पर्यः । पृथिवीत्यामह इति । यत्र स्पले पूर्व गृहीतं साध्यमुयोधकम- हिम्ना पृथिवीत्याग्रहे पश्चात् स्मर्य्यत इत्यर्थः।साध्यस्य प्रत्यक्षतादशा- यां पृथियीत्वस्यापि प्रत्यक्षमावश्यकमतः स्मरणपर्यन्तानुधावनम्। व्यतिरेक्यवतारः व्यतिरेक्यव्याप्त्युपन्यासः ।घट इतिइदश्च घटसा- धारणपक्षतादशायामित्युक्तमन्यथा तु अन्यस्मिन पक्षे योध्यम् । पृथियीत्वप्रति । पक्षतापच्छेदकप्रकारेण पक्षशानस्यावश्यकत्वात् प्रति भावः। इतरभेदेति । तथा च पक्षस्यैव अन्वयिहान्तत्वं स. म्भवतीति भावः । न च प्रत्यक्षतः पृथिवीत्वग्रहदशायामितर- भेदग्रहो नाबश्यकः प्रतियोगितानस्य तदा अभावादिति वाच्यम्। व्यतिरेकव्यानिटकत्वेग तज्ज्ञानस्य तदानीमावश्यफत्वादिति ·माथुः अनुमाननन्धे बपितुल्यतया व्यतिरेकिणोऽपि सामर्थ्यादन्वगाप्रतिस- न्धानदशायां व्यतिरेक्युपन्यासस्यापर्यनुयोज्यत्वात् त- दुक्तम । आस्तां तावदयं सुहृदुपदेशः, केवलव्यतिरेकिल- क्षणं तांवन्निव्यूढम् । अथ वा जलादीनां त्रयोदशान्यो- न्याभावाः त्रयोदशसु प्रसिद्धाः पृथिव्यां साध्यन्ते, अत एवाकाशे व्यतिरकिणा जलादिमिलितप्रतियोगिकान्यो- न्याभावाप्रतीतावपि त्रयोदशान्योन्याभावाः साध्या इति - भाषः । अन्ययितुल्यनयति । यथा अन्वयव्याप्तिशागस्य व्यतिरेफ. व्याप्तिक्षानविरहस्थले नुमिनिजनकत्वमनुभवमिर्च तथा अन्धय- व्याप्तिानविरहस्थले व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यानुमितिजनकताया अनुभवसिद्धनयेत्यर्थः । अन्ययाप्रतिमन्धानेति । अन्वयानुपन्यास. दमायामित्यर्थः । तदुपन्यामदशायान्तु अधिकेन निग्रहातू पर्य- नुयोगो भवत्येव इति भावः । अयमिनि । अन्वयिनैव इतरभेदसि. दी कि व्यतिरेकव्याप्त्युपन्यासनेति मुहदुपदेश इत्यर्थः । एत- दाशडनया असशुक्तिकत्वादिति भावः । फेयलव्यतिरेकिलक्षण- मिति कवलयतिरेकस्वरूपमित्यर्थः। नियूँढमिति । अन्वयाप्रतिस- धानवशायामपि व्यनिरयाव्याप्तिक्षानाद मितेरनुभवसिद्धत्वेन त. स्थापि तुम्यादिति भायः । प्रसिद्धाः प्रत्येकवेधम्यलिङ्गकानुमि. त्यादिना प्रसिद्धाः । पृथिव्यां साध्यन्न इति । पृथिव्यां प्रयोद- शत्वरूपेण साध्यन्ते इत्यर्थः । प्रत्येकरूपेण साध्यत्वे अन नान्ध- यित्वामाधारण्ये इत्यमगतेः । न च प्रयोदशान्योन्यामावाना मा. तिस्विकरूपेण त्रयोदशप्रसिद्धत्वेऽपि साध्यतावच्छेदपात्रयोद- शत्वप्रकारेण सिद्धयभावात फथमनुमितिरिति वाच्यम् । भिन्न- भिप्राधिकरणस्थानामप्यभावानां प्रयोदशत्यादिना ज्ञानसम्भवात भिन्नाधिकरणस्थघटयोटी घटादिरिति प्रतीतियत् । जलादिमिलि- ·८६७ व्यतिरेक्यनुमानम् । नान्वयित्वासाधारण्ये । यहा जलं तेजःप्रभृतिहादश- भिन्नप्रतियोगिकान्योन्याभाववत् द्रव्यत्वात्तेजोवदित्यनु मानात्त्रयोदशभिन्नस्य सामान्यतः सिद्धौ पृथिव्यां त्र. योदशभिन्नत्वं साध्यम् । न चान्वयित्वमसाधारण्यं वा, पक्षादन्यत्र साध्याप्रसिद्धः । वस्तुगत्या पृथिव्यामेव सा- ध्यसिदः किं व्यतिरेकिणेति चेत् । न । पृथिवी त्रयो- दशमिन्नेति व्यतिरेकिणं विना अप्रतीतेः । नन्व पृ. थिवी जलादित्रयोदेशभिन्न प्रतियोगिकान्योन्याभाववनी द्रव्यत्वादिति पृथिवीभिन्नतहिन्नादिसिद्धिः स्यादिति चे. तु । न।अप्रयोजकत्वात् प्रकृते चानुभूयमानजलादिवै- धर्म्यस्य पृथिवीत्यशब्दाश्रयत्वादेः अतिरिक्तं विनानुप- . सतिगाफाशेतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावानुमित्य सम्भ- पीस्पर्थः । आकाशस्पैकव्याक्तत्वेन तत्रैकदंश साध्यप्रसिदयस- म्भवादिति भावः । प्रयोदशभेदानां त्रयोदशमत्येक प्रसिद्धिमुक्त्वः एकलय तेषां प्रसिद्धिमाह जलमिति । तंजःप्रभृतिद्वादशभिननि- ठभेदप्रतियोगीत्यर्थः । यथाथुते पृथिव्यां साधनीयस्य प्रयोदश- भेदस्यास्मादसिदः जलभेदस्वैचासिद्धत्यात् । इदश प्रमाणान्तरे- ण पृथिव्यां द्वादशभिन्नत्वस्य प्रसिद्धिदशायां योध्यम् । त्रयोद- वामित्रत्वमिति । प्रयोदशत्यरूपेणेत्यर्थः । शडन्ते वस्तुगत्येतिाधि. या प्रयोदशभिनेतीति । पृथिवी जलादिनयादशभिनेत्यर्थः । चेति । यहा जलमित्यप्रेत्यर्थः । अनुभूयमानेति।तेजःप्रभृतिद्वादश. मिनपृथिव्यादी अनुभूयमानस्येत्यर्थः । पृथिवीत्येति तेज प्रभृति- द्वादशभिन्नथियीनिधान्योमावानुमानमधिकृत्य । शदायाचति ।

·८६८ माधुर्याः भनुमानप्रन्थे पत्तेः। नन्वितरभेदो यद्यन्योन्यामावस्तदा भावा दो न सिद्धयेत अभावस्याभावान्तराभावात, यदि च तेन समं स्वरूपभेद एव साध्यः तदाननुगमादनुमानाप्रवृत्तिः, भावो न भवतीत्यबाधितप्रतीतिबलादभावस्यापि अन्यो- न्याभावोऽस्तीति के चित, तन्न, अपसिद्धान्तात् । अन- तिप्रसक्ताधिकरणस्वरूपमात्रेणैवाभावप्रतीत्युपपत्तौ चा- धिकाभावे मानाभावाच्च इति चेत् । न । इतरभावा- न्योन्याभावस्य साध्यत्वात् । न चैवमभावादविवेकता- दवस्थ्यं, तेन समं स्वरूपभेदस्यान्वयिना व्यनिरेकिणा वा साध्यत्वात् । आकाशतरभेदानुमानस्थले तेजःप्रभृतिद्वादशभिन्नाकाशनिष्ठान्यो. न्याभावानुमानमधिकृत्येति । अतिरिक्तमिति। पृथिव्यादजलाधति. रिक्तत्वं विनत्यर्थः । प्रयोदशत्वरूपेण त्रयोदशभेदा: माध्या इति द्वितीयकल्पे शङ्कते नन्विति । इतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकसा. मान्याभावस्य साध्यत्वे एतदाराङ्काया असङ्गतेः तस्यामाधामा- वप्रतियोगिकस्यकत्वादिति मन्तव्यम् । अभावान्तति । आधिकर- णातिरिक्तभेदेत्यर्थः । स्वरूपभेद इति । अधिकरणस्वरूपभदेइत्य. थैः । अननुगमादिति। अधिकरणानामनन्तन्वेन चतुर्दशत्यरूपेण साध्यत्वासम्भवादित्यर्थः । अत्र कस्यचित् समाधानमाशङ्कत भ. बाधितेति । अभावस्वाशे अबाधितप्रत्ययेत्यर्थः । अस्ति अतिरिक्तो. ऽस्ति । अयमेकदेशिनं प्रति नापमिद्धान्त इत्यत आह अनतिन सक्तति । मानाभाचादिति । न चाभाववाशे अयाधितोक्तप्रत्यय एव मानमिति वाच्यम् । इदमिदं भवतीति प्रतीतिसाक्षिफस्पा- भावन्यस्य भाव स्वीकारात अतिरिक्तधर्मिकल्पनामपक्ष्य लाघ- ·+ व्यतिरेक्यनुमानम्। अन्ये तु पृथिवीत्वभिन्नधर्मात्यन्ताभाव एव सा- ध्यः जलवादिप्रतियोगिकास्तावन्तोऽत्यन्ताभावा वा तत्तदसाधारणतत्तद्धमात्यन्ताभावयोगो वा एते चाभावा जलवं न घटादी घटादिजलात्यन्ताभाववदिति प्रत्यक्षा- देः क्व चित्तत्तदैधादेव प्रसिहा इति नाप्रसिद्धिः । तावतामभावानां वैशिष्ट्यं न प्रसिद्धमिति चत् । किम- तावता, न हि तावडैशिष्ट्यमत्र साध्यते, किन्तु जल- त्वादीनां यावन्तोऽभावा इह साध्यास्ते च तत तत्र प्रसिद्धा एव तावद्वैशिष्ट्यधीस्तु फलम, अन्यथा सिद्ध- धादिति भावः । स्वरूपभेदम्येति । अभावत्वाचच्छिन्नप्रतियोगिता- फभेदत्यरूपेणेत्यर्थः । अन्धयिनेति । भाववतुकान्चयिनेत्यर्थः । व्य- तिरेकिणेति । पृथिवीत्यादिहेतुकव्यतिरफिणेत्यर्थः । न चासाधार- ज्यम, अन्यत्र साध्यानिर्णयदशायामनुमानप्रवृत्तः । इदमुपलक्षणम्। अभावत्वावच्छिाप्रतियोगिताकदवरये सति जलादिप्रयोदशा- न्योन्याभावस्य साध्यत्वे प्रथमानुमानाप्यमाधमेद: सिभ्यतीति मन्तव्यमा पृथिधीत्वमिति । पृथिस्वासमानाधिकरणेत्यर्थः । नन्वत्रा- प्यसिद्धिरित्यस्वरसेनाह जलत्यादीति । तावन्तः प्रयोदशेस्पः । तत्तदसाधारणेति । जलाधसाधारणेत्यर्थः । योग इति पक्षधमता- पललश्यसाध्यसम्बन्धाभिधानं न तु सम्बन्धपर्यन्तं साधनं, त. था मति न हि सायवैशिष्टयमित्यभिमनन्यचिरोधात् । न चैधं पूर्वाभेदः ! अप्र जलत्यादिनियतस्नेहायभावोऽपि माध्य इति पू. घेतो भेदात् । फ चित् मनस्त्यात्यन्ताभावादौ । शङन्ते तावतामिल ति। अन्यथेति । पक्षधमतापललभ्यस्य पक्ष साध्यवैशिष्यस्य प्रसि.

·.. माधुर्याः अनुमानप्रन्ये साधनात्, मिलितानामपि साध्यत्वे नाप्रसिद्धिः किञ्चि- देकधर्मावच्छेदी हि बलादिवन्मेलकार्थः,स च नासिद्धः । न च हेतोरसाधारण्यं, तावद्भावयोगी पत्र सपक्षा भ- वति न त तंदकदेशकतिपयाभाववान्, साध्यतायास्ता- वत्यपर्याप्तः । यहा जलत्वात्यन्ताभावस्तेजस्त्वात्यन्ता- भावाधिकरणवृत्तिः अत्यन्ताभावत्वात् घटत्वात्यन्ता- भाववत्, एवगत्यन्ताभावान्तरसामानाधिकरण्यमपितत्र साध्यमिति क्वाप्रसिद्धिः । दिरपि यघों तदेत्यर्थः । ननु जलस्वादिभतियोगिफतायदत्य- म्तामायाः प्रत्येकमेव साध्याः अनुमितिः परामर्शथ समुहालम्प. नरूप इत्युक्ती असाधारण्यं मिलितत्यरूपेण माध्यतायान्तु भ- प्रसिद्धिः तेन रूपेण कुत्राप्यसिद्धरित्यत आह मिलितानाम- पीति । प्रयोदशवाद्यचच्छिमानामपीत्यर्थः।यत्किथिदे फेनि । यत्कि- शिदेकधर्मावच्छिन्नत्यमित्यर्थः । स च प्रकृते नयादशत्वादिमण्या- समानकालीनमपेक्षावुद्धिविशंपविण्यत्यमयेति भावः !स चेनि । भि- भभिन्नाधिकरणस्थानामप्यभावानां मानसोपस्थित्या अपेक्षायुद्धि- विषयत्वप्रकारण मानसम्भवात् भिमाधिकरणस्थघटयोी घटा. यिति प्रतीतिपदिति भावः । तावदभाश्योगीति। नायदभाववत्तया निश्चित इत्यर्थः । कतिपयाभाववान् फतिपयाभावयत्तया निश्चितः। साध्यताया इति । साध्यतावच्छेदकस्येत्यर्थः । माध्यतापदफाय. च्छिन्नवत्तया निश्चितश्च मपक्ष प्रति भायः । भत्यन्तामाघरघादि- ति। तेजस्वानियतात्यन्ताभाववादित्यर्थः । नेन तेजोऽन्यत्वप्रफार. फममाविशेष्यत्वाभावादी वस्तुनस्तेजोऽविषया च या चतुर्दशायि- पया भीव्यक्तिस्तद्विषयत्वात्यन्ताभावादी च न व्यभिचारः। ए. दार्थविभाजफधर्मात्यन्तामावत्यादित्यर्थः इति कश्चित् । तति । - ·ज्यतिरेश्यनुमानम्। किज्वेतरे तावत् प्रसिद्धा एव ते च भेदप्रतियो- गिनो मेयत्वादितीतरभेदोऽपि सुग्रह एव । ननु पृथिवी नेतरभेदवती गुरुत्वादिभ्यो जलवदिति प्रतिरोध इति चेत् । न । इतरभेदनिषेधो हीतराभेदः न तुतेजःप्रभृ- त्यभेदः, जल इति दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्याताचतुर्दशा- भेदानां चैकत्र विरोधेनासम्भवातू चतुर्दशभेदानां चैक- त्र वृत्तौ न विरोधः । यत्तु साध्यप्रसिद्धौ पृथिवीतर- भिन्ना तत्साध्याधिकरणपृथिव्यन्यतरत्वान्तदधिकरण- वत् पृथिव्यां तत् साध्यमन्वयिन एव सेत्स्यतीति। तन्न। अन्यतरत्वस्यालिङ्गत्यादित्युक्तत्वात, लिङ्गवे वा ज- लादावपि तत्सिद्धिप्रसङ्गात् । एवं तर्हि पृथिवी जलं . जलयात्यन्तामाय इत्यर्थः । फाप्रसिद्धिरिति । तेजस्त्यात्यन्तामा घघायुधात्यन्तामायादिसमानाधिकरणजलयात्यन्ताभावस्यैव सा. भ्यत्वादिति भावः । अन्येतुमनं समाप्य प्रकारान्तरेण साध्यप्रसिद्धि दर्शयति किति । ते चेति । पृथिवीतरत्वं भेदप्रतियोगितापच्छेद व्यतिरे- किधमत्वात् इत्यत्र तात्पर्य्यम्, अन्यथा इतरमतियोगिफभेदप्रसि. सापि तजस्त्याच्छिन्नप्रतियोगिताफमेदाप्रसिद्धरिति ध्येयम्। गतु तेज प्रभृतीति । प्रातिस्विकरूपेण चतुर्दशभेदानामभापः साध्य इत्य. भिायेणेदं दूपणम् । अन्यथा पृथिवीनरभेदाभायस्य पृधिचीतररय- स्प जले सत्वादसङ्गतः । याधमप्या चतुर्दशति । समापमादाय चतुर्दशत्यं घोध्यम् । स्थापनानुमाने पाधमुदाप्ति चतुर्दशेति । जलादावपाति । तत्रापि तरसाध्याधिकरणजलापन्यतस्यस्य. लि.

·८७२ माथुर्याः मनुमाननन्थे पृथिवीत्वात् यन्न जलं तन्न पृथिवी यथा तेज इति स- प्रतिपक्षोऽस्त्विति चेत् । न । अजलस्य घटादेः प्रत्य- क्षत एव पृथिवीवनिश्चये व्यतिरेकव्यभिचारादस्य न्य नत्वात् तदनवधारणे तु सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टमेव । ननु जीवच्छरीरं सात्मकं प्राणादिमत्त्वात् इच्छादिकार्यव- त्त्वादेति व्यतिरेकिणि साध्याप्रसिद्धौ कथं व्यतिरेकादि- निरूपणं, नैरात्म्यञ्च घटस्य न प्रत्यक्षवेधं तस्य तत्रा- सामर्थ्यात्, नानुमानगम्यं नैरात्म्याप्रतीतावन्वयिनो- ऽभावात् सात्मकत्वप्रतीति विना व्यतिरेकिणोऽनुपप- तिः । अथेच्छा समवायिकारणजन्या कार्यत्वात् तच समवायिकारणं पृथिव्याद्यष्टद्रव्यभिन्नं पृथिव्यादित्वे बाधकसत्त्वादिति पृथिव्यादिभिन्नात्मसिहौ तहत्त्वं जी- वच्छरीर साध्यत इति चेत् । यदि सात्मकत्वमात्मसं- गत्त्वसम्भवादिति भाषः । इदमापाततः, जले पृथिवीतरभेदस्य साधेनासिद्धः जलतरभेदसिद्धौ च इष्टापत्तेः । वस्तुतस्तु पृथि- धीतरभेदस्य विशिष्य कुत्राप्यधिकरणेऽसिद्धेः सिद्धी चान्धया- प्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानहेतुत्यावश्यफत्वाशत्येव द्र. पृज्यम् । एवं व्यतिरकव्याप्तिमानस्य हेतुत्वे । व्यतिरेकभिचारादि. ति। साध्यामाधम्य हेयमावव्यभिचारित्वादित्यर्थः।इदमुपलक्षणम् । असाधारण्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । तदनवधारणं त्वितिापृथिवीत्वस्या- नवधारणे वित्यर्थः । इच्छादीति । अवच्छेदकतासम्बन्धेन हेतुरि- नि भावः। साध्याप्रसिद्धाविति । सात्मकत्वस्य जीयच्छरीरमात्र- पात्तस्य पक्षस्वादिति भावः। व्यतिरकादीति । आदिना सा- ·व्यतिरेक्यनुमानम्। योगवत्वन्तदा घटादौ तदस्तीति ततो हेतुव्यावृत्तावसा- धारण्य, ज्ञानसमानाधिकरणज्ञानकारणीभूतसंयोगाश्रय- कार्य्यत्वं सात्मकत्वं शरीरात्मसंयोगस्य ज्ञानकारणत्वात् आत्ममनसोस्तथात्वेऽप्यकार्यत्वादिति चेत् । न । शरीरादन्यत्रासिद्धः, तत्र प्रसिद्धौ सिद्धसाधनात् । इ- छाया असमवायिकारणसंयोगावच्छेदकत्वस्याभायो ध- टादौ दृष्टः तव्यतिरेकः शरीरे साध्यत इति चेत् । न । इच्छाया असमवायिकारणसंयोगावच्छेदकत्वस्य शरीर एवं प्रसिद्धः सिद्धसाधनात, अन्यथा असिद्धि- व्यतिरेकाद्यनिरूपणात । अप्रसिद्धसाध्यसंसर्गमिव सा. ध्यमप्रसिद्ध साधयति व्यतिरेकीति चेत् । न । व्यति- " ध्यवैशियस्य परिग्रहः । तस्यति । तद्भावस्यातीन्द्रियत्वादिति भावः । अप्रसिद्धाभावमाध्यके व्यतिरेक्यस्त्वित्यत आह सात्म. कत्येति । कार्यवादिति । भावकार्यवादित्यर्थः । शङ्कने ज्ञानेति । च- क्षुःसयोगाश्रयत्वेन घटादेः सात्मफत्ववारणाय झानसमानाधिक रणेति । आत्मघादिसंयोगादिमादाय तदोपतावस्थ्यमतः शान- फारणति । तारातत्यादेपटादौ सावात तहापतायस्थ्यमतः सं. योगेति । आत्ममनसोरिणाय कार्यत्यमिति । न च प्राणेतित सङ्गः, आत्मप्राणसंयोगस्याऽहेतुत्वादिति वक्ष्यमाणत्यादिति भावः । शरीरादन्यति । न. च राहोः शिरसि तत्प्रसिद्धिरिति वाच्यम् । पक्षादन्यत्राप्रसिद्धरित्यर्थात चेष्टावत्वेन नस्यापि पक्षत्वात् । श- दूत इच्छायाति । एः जातः । तद्वयतिरेक इति । स एव च सा. स्मकत्यमिति भावः । अप्रसिद्धसाध्यसंसर्गमिति । यद्यपि व्याप्ति- ११० ·माधुर्याः अनुमानप्रन्ये रेकाद्यनिरूपणात् असाधारणधर्मेणाप्रतीतपदार्थानुमाने घटत्वादिनापि स्वेच्छाकल्पितडित्थाद्यनुमानप्रसङ्ग इति । उच्यते । इच्छाऽसमवायिकारणसिहाविच्छात्वं संयोगा- समवायिकारणकवृत्ति नित्येन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवृत्तिगु- णत्वसाक्षायाप्यजातित्वात् शब्दत्ववत् स चासगवा. भाने माध्यमर्गस्यावश्य भानात् कथं माध्यसंसर्गोऽप्रसिद्धः। न च निरधिकरणकमाध्यमसिद्धया माध्यामायदेवभाषयोपिफ- त्वग्रहसम्भवान्न समगप्रसिद्धरावश्यकीति वाच्यम् । साध्यताध- च्छदकार्याच्छन्नमाध्याभावस्य व्याशिघरकत्वेन तभानावश्यंभा- चात् । न च तथापि अप्रसिद्धाभावमाध्ययाव्यतिरेकिणि अप्रसिद्ध एय साध्यसंमो भासत इति वाच्यम् । पूर्वपक्षिणा तदनङ्गीका- रात् तस्य च मतान्तरत्वात् । तथापि माध्यसंसर्गप्रसिद्धयसहका- रेण साध्यममर्गमिव साध्यप्रसिद्धि विगैव माध्यमपि साधय- ति व्यतिरेकीत्यर्थः । साध्यससर्गस्य प्रसिद्धिमत्त्वेऽपि तस्वेनासह- फारादिति भावः । असाधारणति । इच्छाऽसमवायोति। भाषकार्य- त्यादिति शेषः । एनन्सिद्धिश्च वक्ष्यमाणानुमाने ससमयायिफार• णवृत्तित्वस्य सन्दिग्धोपाधित्वनिरासार्थ साधनव्यापकत्वज्ञानायोपयु- ज्यते । के चितु इच्छासमवायिकारणेति अपाररहितः पाठः तत्सि. द्विश्च समम यायिकारणवृत्तित्वस्य सान्दग्धोपाधित्वनिरासाथै सा- धनव्यापकत्वज्ञानायोपयुज्यते इत्याहुः । इच्छात्वमिति । व्यक्तिपक्षके विभागज च शब्दे व्यभिचारः म्यादिति जातेः पक्षत्वमुक्तमानित्यन्द्रि- येति । मख्यात्यपृथक्त्वत्यादौ व्यभिचारयारणाय वृत्त्यन्नमास्नहत्व व्यभिचारधारणाय नित्यन्द्रियमानि विशेषणगुणविशेषणमानित्ये- मियमाहत्वञ्च तन्माप्रमावत्यमतो न मनसो ग्राह्यत्वेन तस्य तोपनाद वस्थ्यमा आत्मकरवप्रत्यक्षत्वपक्षे मण्यात्वे व्यभिचारादाह विशेषेतिाशब्दजशब्दादिमाश्रवृत्तिजातिविशेष व्यभिचारादाह गुण. - ·व्यतिरक्यनुमानम् । यिकारणं संयोगः किश्चिदवच्छिन्नः संयोगत्वात आत्म- संयोगमात्रस्येच्छाजनकत्वेऽतिप्रसङ्गादितीच्छाऽसमवायि- कारणसंयोगावच्छेदकत्वं सात्मकत्वं शरीरे साध्यते । यहा आत्मनीच्छाधारता महत्संयोगावच्छेया जन्यवि. भुविशेषगुणाधारतात्यात वाय्वादिसंयोगाद्यवच्छेद्यशा- ब्दाधारत्ववदिति सामान्यतः सिद्धमिच्छाधारताघटके- त्यसाक्षाचाप्येति । तत्वञ्च गुणत्यसाक्षायाप्यजात्यव्याप्यन्यमान- न्यथा गुणत्यच्याप्यान्यतरत्यादिव्याप्यत्यादसिद्ध्यापत्तेः जानिपद शब्दजशब्दसंख्यान्यतरत्यादी व्यभिचारवारणाय समवायसम्बन्धेन विशेषगुणवृत्तित्वलाभाय धा । अन्यथा जन्यमापस्य कालोपाधित- या संख्यात्य व्यभिचारतादयरध्यादिति संक्षेपः । अनिप्रसङ्गादिति। मन्यापच्छेदेनापीछोरपस्यापत्तरित्यर्थः । असमयायिकारणभयो- गावच्छेदफत्यस्यैव इच्छायवच्छेदकावनियामकत्यादिस्यभिमानः । इच्छा समयायिकारणति । न च ताशसंयोगाद्यवच्छेदयात्वेन प्र. फारण साध्यं नौकानुमानात् प्रसिद्धमिति वाच्यम् । तदनन्तर मनसा तथा प्रसिद्धः। यति । इच्छाधारताया शरीरव्याप्य. तेने महात्सयोगोऽवच्छेदक इत्यतः आत्मनीति । महसंयोगेनिस- Bথ মনীষীমাবন্তয়াগ্যেত্যয়। মানায়- तेराधारताया वारणाय जन्यति । रूपाद्याधारताचारणाय चिकि- ति। आत्मवृत्तिद्वित्याद्याधारतावारणाय विशेपेति । आधारता य ममवायायच्छिन्ना विधक्षिता, नातः शरीरवृत्तीच्छाधाधारतायो व्यभिचारइति मन्तव्यमासामान्यत इतिासिद्धसाधनशङ्कायारणाय इच्छाधारतेति । इच्छाधारताघटकः इच्छाधारतावच्छेदकः य इच्छा- समवायिद्रव्यनिरूपितसंयोगस्तद्वत्यमित्यर्थः । आत्मन्यनिप्रप्तक्तः धारणाय निरूपितत्यन्तम् । स्वनिरूपितसंयोगवत्वञ्च स्वस्मिन्नास्ती. ति भाषः । अत्रापि साध्यतावच्छेदका कारण प्रसिद्धिमनसा.

·७६ माथुर्याः अनुमानग्रन्ये च्छासमवायिकारणद्रव्यसंयोगवत्वं सात्मकत्वम, अत एव ज्ञानसमानाधिकरणज्ञानकारणीभूतसंयोगाश्रयका- यत्वं वा सात्मकत्वं स्वशरीरे प्राणादिमत्त्वस्य इच्छा- दिमत्त्वस्य च चेष्टावयवोपचयादिव्याप्यत्वग्रहात् घटा- दौ चेष्टादिविरहेण प्राणादिमत्त्वेच्छादिमत्त्वविरहानुमान- मिच्छादिविरहात् इच्छादिप्रयोजकेच्छाद्याधारताघटके- च्छाद्यसमवायिकारणसंयोगविरहानुमान का भाववति कारणाभावनियमात् । न च सात्मकत्वं शरीरवृत्ति शरीरे बाधकाभावात् शरीरत्ववदित्यन्वयिनैव साध्यसि- डे: किं व्यतिरेकिणेति वाच्यम् । शरीरं सात्मकमिति शरीरविशेष्यकबुद्धेर्व्यतिरेकिणं विनानुपपत्तेः उपाया- न्तरस्योपायान्तरादूपकत्वाच्च । यहा चेप्टा संयोगासम- एव्या । अत एवेति । ज्ञानाधारता महत्संयोगावच्छेद्या शररिवत्वाता सच महत्संयोगो ज्ञानसमानाधिकरणः तत्तवृत्त्यवच्छेदकत्यात ज्ञानकारणञ्च अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकात तदाश्रयो महान् का. यः आत्मसंयोगिमहत्त्वादित्यनुमानेन प्रसिद्धिसम्भवादेवेत्यर्थः। ननु सात्मकत्वस्य साध्यस्य प्रसिद्धावपि नेरात्मत्वस्य साध्याभा. वस्य घटादावसिद्धत्वात् कथं व्यतिरेकव्याप्तिग्रह हत्यत माह स्वशरीर इति । चंऐति । चष्टाचयापचयाचन्यतमव्याप्यत्वग्रहादि- त्यर्थः । तेन निष्क्रियविनष्टशरीरे न व्यभिचारः। चेष्टादिविरहेण चष्टाद्यन्यतमसामान्यामावन शरीरबाधकामावेन । शरीरे बाधकेति! शरीरवृत्तित्वाभाववत्तया अप्रमितत्वादित्यर्थः । संस्काराजन्येति ·. व्यतिरेक्यनुमानम् । वायिकारणिका संस्काराजन्यक्रियात्वादिति चेप्टाया असमवायिकारणसंयोगसिद्धौ प्रयत्नवदात्मसंयोग एवं पर्यवस्यति प्रयत्नान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात, एवं चेप्टाया असमवायिकारणसंयोगाश्रयत्वे सति शरीरत्वं सात्मकत्वं जीवच्छरीरे साध्यं चेष्टावत्त्वादिति हेतुः चे. प्टाविरहाव घटादौ प्रत्यक्षसिद्धः चेप्टाविरहात्तदसमवा- यिकारणसंयोगविरहोऽपि सुग्रहः । बच्छरीरं तवयवा वा आत्मभिन्नत्वे सत्यात्म- विशेषगुणकारणभोगानधिकरणावृत्तिसंयोगवत प्राणा- न्यत्वे सति ज्ञानकारणीभूतप्राणसंयोगवत्त्वात् यन्नैवं यहा जी. वेगजकर्मणि व्यभिचारवारणाय । गुरुत्वद्रवत्याजन्येत्यपि योध्य- म् । तेन पतनस्पन्दनयोन व्यभिचारः। पयति । सत्यन्तमात्रस्या- स्मन्यपि सत्यात्तद्वयावृत्तये शरीरत्वमिति । तेन शरीरावयचे न व्यभिचारः । आत्मभिनेति । रमनः सात्मकत्ववारणाय सत्यन्तमा मृतशरीरस्यापि कदाचिदोगाधारतया तयाहत्तये आत्मविशेष. गुणकारणति । कारणत्वं फलोपधायकत्वं तेन शरीरात्मसंयोगन्धन तस्य स्वरुपयोग्यत्वेऽपि न भतिः। मृतशरीरात्मसंयोगजनकं तद- घयपात्मनयोगमादाय मृतशरीरावयवस्य मृतशरीरावयवात्माप- भागकारणमृत शरीरात्मसंयोगमादाय मृतशरीरस्य च मारमक- त्यवारणाय विशेषेति । भेरीदण्डसंयोगवच्छब्दजनक मृतशरीरे श. रीरान्तरसयोगमादाय मृतशरोरे सात्मकत्ववारणाय आत्मेति । यद्यपि तस्यापि स्वगोचरप्रत्यक्षजनकत्वेन जीवच्छरीरे मृतशरी- रसंयोगस्य दुःखजनकत्वेन च तदोपतादयस्थ्यम्, तयापि आत्म- ·माधुर्याः अनुमानग्रन् तन्नैवं यथा घटः, आत्मप्राणसंयोगः प्राणमनःसं- योगो वा शरीरप्राणसंयोगेनैवान्यथासिद्धो न कारणं, भोगाधारत्वं भोगसमवायिकारणातिरिक्तवृत्ति सकल- विशेषगुणपदं प्रयत्नपरमित्यदोषः । आत्मवृत्तित्वेन संयोगी विशे- ज्य इत्यपि के चित । मनसः सामफत्वचारणाय भोगाधिकर- णावृत्तीति । नदयस्याप्येतदेव फलमिति संक्षपः । प्राणान्यत्वे म- तीति । प्राण व्यभिचारवारणाय सत्यन्तमानाड्यादी व्यभिचारया- रणाय शानकारणीभृतेति । चक्षु संयोगादिमादाय तदोपताइवस्थ्य- मतः प्राणेति । नन्वात्ममनसारपि हेतुन्यन व्यभिचार इत्यत आ- हात्मप्राणनि । न च शरीरप्राणसंयोगस्य न शरीरप्राणसं. योगत्वेन हेतुत्वं गौरवात फिन्तु प्राणसंयोगत्येनैव यत्रायच्छद- फतासम्बन्धेन ज्ञानं तत्र समवायेन प्राणसंयोग इति सामाना. धिकरण्यं प्रत्यासत्तिः तथा चात्मप्राणसंयोगादिरपि ज्ञानस्वरू- पयोग्य पवेति व्यभिचारस्तदयस्थ इति याच्यम् । फलोपधानस्य विवक्षितत्वात् । तश कार्यकारणभायघटकसम्बन्धेन ज्ञानसमा- नाधिकरणत्वे सति ज्ञानजनकत्वमिति न कोऽपि दोष इति भा. वः । ननु भांगाधिकरणावृत्तिः संयोगोऽसिद्धः भोगसमवायिकार- णस्यय भोगाधारत्यात सयोगस्य तन्मात्रावृत्तित्वादित्याशय उ. क्तसाध्योपपत्तये शरीरस्यापि भोगाधारत्वं साधयति भोगाधार- त्वमिति । भोगासाधारणाधारयमित्यर्थः । तेन कालादिवृत्तितया न सिद्धसाधनम् । सफलति । न च भोगाधिकरणत्यस्य स्वरूपासिद्धय. पारकतया धैयर्यमिति वाच्यम् । समुदायस्य भोगाधिकारणत्य- व्यापारवादित्यर्थत्वात् । नन्धिद मन्दिग्धानफान्तिक साध्याभा- पपत्तया निश्चिते संसार्यात्मत्य एतदनुमानात्पूर्व हेतोः सन्दे- हादित्यत आह तार्किकोति। अनुभवमूलिका रीतिरित्यर्थः । श- रीरे सुसमित्यनुभवात् शरीरेऽपि भागाधारत्वसिद्धौ संसारा- ·ध्यतिरेक्यनुमानम्। भोगाधिकरणवृत्तित्वात प्रमेयत्यादिवदिति तार्किकी रीतिः । अथेच्छाऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रिता अष्टद्रव्या- 'नाधितत्वे सति गुणत्वात् यत्नवं तन्नैवं यथाऽनाश्रितम- प्टद्रव्याश्रितं वेति कथं व्यतिरेकी अप्टद्रव्यातिरिक्तद्र- व्यस्य तदृत्तित्वस्य चाप्रतीतर्व्यतिरेकाद्यनिरूपणात् । स्थादेतत, इच्छाया द्रव्याश्रितत्वेऽनुमिते पृथिव्यादी बा- धानबत्तारदशायां विप्रतिपत्तिवाक्यादाश्रितत्वादिसाधा- रणधर्मदर्शनाहा तद्रव्यमष्टद्रव्यातिरिक्तं न येति स. न्देहेनाप्टद्रव्यानिरिक्तद्रव्योपस्थितिः। यहा इच्छाऽष्टद्र- व्यातिरिक्ताश्रिता न वेति संशयात् इच्छाया अप्टद्रव्या- तिरिक्ताश्रयोपस्थितौ पञ्चादिच्छाश्रयोऽप्टद्रव्यातिरिक्तद्र- व्यं न वेति संशयादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्योपस्थितिः । अ- स्मत्वे हेतोव्यतिरेकनिर्णयेन व्यभिचारसन्देहामावादिति भावः । अनुमित इति । गुणत्वेनेति शेषः । आधिनस्यादति । भाश्रयस्वादी- त्यर्थः । द्रव्योपस्थितिरिति । तवृति या इच्छायो द्रव्यत्वे च प्र. सीतमेवेति भावः । नन्वदिव्यातिरिकद्रव्याधिनत्वेन साध्यताव. छेदकप्रकारेण यथोक्तसंशयान प्रसिद्धिः प्रसिद्धौ घा साध्यता- पच्छदकांगे निश्चयात्मसाध्यक्षानं विना कथं व्यतिरेकव्याप्ति- प्रह. नस्य साध्यतावच्छेदकांश विशिष्टवैशिष्टयोधरूपत्यादिस्य- म्घरसादाह गथ घेति । ननु कोटितावच्छेदकप्रकारेण कोटिप्रसि. ध्यभायात् फयमय संशयः तत्प्रसिद्धौ च तत पवानुमानसम्मये किमतगतैनात्र संशयेनेति चत् । न । इच्छायामएम्यातिरि- ·व्यतिरेषयनुमानम्। ८८१ स्थादष्टानांश्रिता सती द्रव्याश्रिता न स्यात् रूपवदिति साध्यविपर्ययकोटौ प्रतिकूलतर्कसहकृतः साध्यसंशय एव निश्चयकार्य करोति, अत एवैतादृशसंशयोपस्थि- तकल्पितडित्थादिसाधनमप्यपास्तम्, तद्विपर्यये प्रतिकू. लतर्काभावादिति वाच्यम् । साध्यानिश्चयं विना साध्य- व्यतिरेकनिश्चयतन्मूलतीनवतारात, अन्यथा अष्टद्र- च्यातिरिक्तद्रव्यवृत्तित्वनिरूपणे तर्कोदयस्तकोंदये च तत्सहकृतसाध्यसंशयस्य साध्यव्यतिरेकनिश्वायकत्व- मिति । उच्यते । इच्छाश्रयद्रव्यसिद्धौ पृथिव्यादावि. छाधारताऽभावे तद्रव्यं पृथिव्याद्यप्टद्रव्यभिन्नम् अ- प्टद्रव्यावृत्तिधर्मवत्त्वात् पृथिव्यादित्वे बाधकसत्त्वावे- त्यप्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यसिहाविच्छापामष्टद्रव्यातिरिक्तद्र- ---- स्फस्य तस्यानापि भावात्। व्यापफाभावादिति । साध्यव्यापफामाया. दित्यर्थः । साध्यस्य व्यतिरेकनिरूपणमिति शेषः । भ्रान्तः शन्ते न चंति । रूपयदितीति । प्रतिकूलतर्फेस्यनेनान्वयः। एतादृशसंश- येति । प्रागुक्तकमेण इच्छा नयद्रव्यातिरिक्तद्रव्याधिता न . पति संशयेनोपस्थितेत्यर्थः । साध्यस्यतिरेकनिधयति । आपादक- निश्चयस्य तर्फ प्रति हेतुत्वात् इति भावः । इच्छाश्रयेति । गुणत्व- हेतुफदव्याधिनत्यानुमानेनेति शेषः । इच्छाधारनाभाव इति । इद. ञ्चाग्रिमहेतुसिद्धयर्थम् । पृथिव्यादीति। पृथिवीत्यामावादिव्याप्यधर्म- यस्यादित्यर्थः । स च गन्धाभावादिरिति शेपः । द्रव्यवत्यमिति। वृत्तितासम्पन्धनेत्यर्थः । प्रसिद्धिरिति । उक्तानुमानानन्तरं मनसा ताशद्रव्यवृत्तित्वयन साध्यतायच्छदफप्रकारेण सापप्रसिदि.

·ध्यतिरेक्यतुगानम् । तत्सत्त्वात । अत एव यावदेकनानुकूलतकों नावतरति तावदेव दशाविशेपेऽसाधारण्यं दोपइत्युक्तम्।सुवर्णतेज- सत्वसाधकव्यतिरोफिणि शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादा. वपि तथा । अथाप्टद्रव्यवाधानन्तरमिच्छादौ गुणवा- देवाप्टद्रव्यातिरिक्तवृत्तिवं सिद्धयति पक्षधर्मतावलात प्रसिद्ध विशेषबाधे सामान्यज्ञानस्य तदितरविशेषविषय- स्वनियमाव, अत एवाऽसर्व विषयानित्यज्ञानबाधानन्तरं क्षित्यादी कार्यत्वेन ज्ञानजन्यत्वं सिद्धयन्नित्यसर्व विष- यलं ज्ञानस्यादायैर सिद्धयतीति चेत् । न । बाधान- न्तरं ह्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यविषयाप्यनुमितिद्रव्याश्रितत्व- प्रकारिका, स्यात् अनुमितेषीपकतावच्छेदकमानप्रकार- कत्वनियमात, न त्वष्टद्रव्यानिरिक्तद्रव्यवृत्तित्वप्रका- पिना व्याभितत्वस्यवानुपपत्तेरिति भावः । एकत्रेति । एकमाये इत्यर्थः । सुर्घतेजसति । सुर्यणं तेजः अन्यन्नामिसंयोगनानु- च्छिचमानन्यायाधिकरणयादित्यर्थः । अपव्ययाति। पृथिव्या- पदव्येषु इच्छाधारतामधानन्तरमित्यर्थः । गुणावादयनि। इच्छा द्रव्याधिता गुणत्यादित्यनुमानेनेत्यर्थः । पक्षयमंतायलादिति। अप्र- द्रव्यत्तित्ययाधसहकारादित्यर्थः।तगाव कि व्यतिरेफिति भावः। याधानन्तरं हतियाधानन्तरमनुमितिरन्यातिरिक्तदयविषया. वि द्रव्याश्रितत्वप्रकारिफा स्यादित्यर्थः । व्यापफनायच्छंदति । येन स्पेण व्यापणत्याहस्तेनैव रूपेणामुभिती माननियमादित्य. य: । ययाभुते फूटलिङ्ग स्थले व्यभिचारात् । पुख्यमप्रनीतल्यने- ति। पूर्व व्यापकतापच्छेदयतया अप्रतीतत्येनेत्यर्थः । नन्यवीय.

·व्यतिरेक्यनुमानम्। दर्शनादिति चेत् । न । मानान्तरान्नियमेनानुपस्थितेः। ये चेच्छाश्रये पृथिव्यादिभिन्नत्वं न जानन्ति इ- छायाश्च पृथिव्याधनाश्रितवं न जानन्ति तेषामप्यन- मानादित्यप्याहुः ।अथ व्यतिरेकी नानुमानं सर्वत्र प्रमेय- त्वादिना सत्प्रतिपक्षग्रस्तत्वादिति चेत्। न। विपक्षबाध- केन व्यतिरेकिणा बलवत्त्वात् । अन्ये व्यतिरकिण्यभाव एव साध्यः स चाप्र. सिद्ध एव सिदध्यति यस्याभावस्य व्यापको हेत्वभांवो - साध्यविषयफत्यनियमाव अनुमितापनीतभाने मालामायाप्रेत्य- पि द्रष्टव्यम् । फंपाथिसमाधानमाह ये चेति । जागन्तीति न घा सा- मान्यतोहटानुमानेन इच्छाया आप दव्याश्रितत्वं जानन्तीति शेषः। पृथिव्याधनाश्रितत्वमिति । इदश्च व्यतिरेफिणि सत्यन्तविशेषणसि- दार्यम् । अनुमानादिति।इच्छायामद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्यानुमि- तेरित्यर्थः । सा च व्यतिफणं विना न सम्भवति पूज्य सा. मान्तोरणानुमानाभावेन तेन तस्सियसम्भवादिति भावः । इत्य- ग्याहुरित्यस्वरसोद्भावनमानयोजन्तु यदीच्छाया द्रव्याधितत्यगत- दाश्रयस्य चारद्रव्यभिमरवन न पानं तदा साध्यामसिद्ध्या व्य- तिरकिणोऽप्यनवकाश इति तत्समर्थनमध्यशक्यं स्यादिति ध्यम् । पलववादिति । सत्प्रतिपक्षानवतारदशायां व्यतिरफिसाम्राज्याच- स्यपि योध्यम् । अभाव एति । अमायस्वरूपेणाभाव पय माय स्थ- यः। अत पय व्यतिरेफव्याप्तिज्ञानाद्वन्धमायामायनेय यनशानु. मितिरिति मायः । अप्रसिद्ध पवेति । अममिदोऽपीत्यर्थः। नगु तस्याप्रसिदस्ये इत्यभाये तदभापव्यापकन्यमहासम्भवात् कथमनु- ·माधुर्याः अनुमानग्रन्थे गृहीतस्तस्याभावः पक्षे व्यापकाभावाभावरूपेण हेतुना सिद्ध्यति व्यापकाभाववत्तया ज्ञाते व्याप्याभावज्ञाना- वश्यम्भावात्, तथा हि पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथि- चीत्वादित्यत्र इतरस्य जलादेयापकः पृथिवीत्वाभावो गृहीत इति पृथिवीत्वाभावाभावरूपेण पृथिवीत्वेन पृ. थिव्यामितरान्योन्याभावोऽप्रसिद्ध एव सिध्यति प्रति- योगिज्ञागस्य वृत्तत्वात् प्रत्यक्षेण भूतले घटाभाववत् । एवमन्यत्राप्यव्याप्यवृत्तीच्छायाः स्वाश्रयत्वे सिद्धं स्वा. श्रये योऽत्यन्ताभावस्तदवच्छेदकं घटादि सर्व तदवच्छे- देनेच्छानुपलम्भात् जीवच्छरीरन्तु न तथा तदवच्छेदेन तदाश्रये इच्छोपलम्भात् तथा चेच्छात्यन्ताभावाश्रयताव- च्छेदकत्वरूपस्य नैरास्यस्य घटादौ प्राणादिमत्त्वाभावो व्यापको गृहीत इति जीवच्छरीरे प्राणादिमत्त्वेन इ. छात्यन्ताभावाश्रयत्वावच्छेदकत्वस्याभावः सात्मकत्वं साध्यते, एवं प्रामाण्यसाधकव्यतिरेकिण्यपि व्यधिकर- णप्रकारावच्छिन्नत्वस्य व्यापकः समर्थप्रवृत्तिजनकत्या. --- मितिरत आह पस्याभावस्येति । यम्य प्रतियोगिना व्यापकतया हेस्य- भावे गृहीत इत्यर्थः। तथा च तन हत्यभाधे प्रतियोगिध्यापकता- शानमेव हेतुरिति भावः । व्यापकाभायचत्तोति । व्यापफामावत्य- कपेण व्यापफाभावयत्तया ज्ञाने इत्यर्थः । तथा दति। तथा चेत्यर्थः । इतरस्य जलादेरिति । तादात्म्यसम्बन्धीत्यादिः । पक्षविशेषणक :- ·८८७ व्यतिरेक्यनुमानम्। भावोऽप्रमायां गृहीतोऽतो विवादाध्यासितानुभवे समर्थ- • प्रवृत्तिजनकलन व्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नत्वस्थाभावः सिदध्यति व्यधिकरणप्रकारानवच्छिन्नत्वमेव प्रमात्वम्। ननु साध्याप्रसिद्धौ कथं साध्यविशिष्टज्ञानं विशेषण- ज्ञानजन्यत्वाद्विशिष्टज्ञानस्येति चेत् । न पक्षे साध्या- नुमितिसामग्रीसत्त्वात्पक्षविशेषणकः साध्यविशेष्यक एवं प्रत्ययो जायते भूतले घटो नास्तीत्यभावविशेष्यकप्रत्य- यवत, तथापि साध्याभावव्यापकाभावरूपहेतुमत्तया प- क्षज्ञानं व्यतिरेकिणि गमकतापयिकम् । न च साध्य- प्रसिद्धि विनापि तादृशप्रतिसन्धान सम्भवति, म च वस्तुगत्या यः साध्याभावस्तहयापकाभावप्रतियोगमत- या ज्ञानं मृग्यत इति वाच्यम् । व्यतिरेक्याभासानुप- .. - ति । पृथिव्यां पृथिवीतरभेद इत्याकारफा प्रत्ययो जायत इत्यर्थः । नन्विदमपि शानं न सम्भवनि पृथिवीतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- फभेदत्वस्य विशेष्यीभूने भेदे विशेषणतया तज्ज्ञानाभावात् । न चेतरस्य भेदत्वस्य च खण्डशः प्रसिदिसत्येन विशेष्ये विशे- पणमिति न्यायेन माराधीसम्भय इति धान्यम् । तथा सति ए. क्षविशेषणकपरन्तानुधावनवैयात इतरत्वावच्छिन्नस्य भदस्य च खण्डश: प्रमिद्धिसत्वेग विशेष्ये विशेषणामिति न्यायेन पक्ष- विशेष्यफसाध्यविशेषणफज्ञानस्यापि सम्मवादिति चेत् । न । मे- दत्यरूपेण पृथिवीतरत्याच्छिन्नप्रतियोगिताफभेदव्यक्तानामाप- दशायामस्थाभिधानात तज्ज्ञानदशायान्तु पक्षविशेष्यफमपि स. म्भवतीति ध्येयम् । पतिरक्याभासति यस्तुगत्याधयत्यादरमाय.

·८८८ माथुर्याः अनुमानग्रन्थे पत्तेरिति चेत् । न । योऽभावो यस्य भावस्य व्यापक- वन गृहीतः तदभावाभावेन तस्य व्याप्यस्याभावः पक्षे साध्यत इत्यनुगतानतिप्रसक्तस्य गमकतापयिकत्वात्, अयश्च व्यतिरेकिप्रकारः स्वार्थ एव, परं प्रति साध्याप्र- सिद्धया प्रतिज्ञाद्यसम्भवादिति सर्व समञ्जसम् । स्याप्रसिद्धया व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानान्मेयत्वाननुमानापत्तरित्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्फवागीशविरचित तत्त्वचिन्तामणि-; रहस्ये अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये फेवलव्यति- रेफ्यनुमानसिद्धान्तरहस्यं सम्पूर्णमिदम् ।

·चिन्तामणेः अर्थापत्तिः। व्यतिरेक्यनुमानसिद्धावपत्तिन मानान्तरं तेनैव अथ अर्थापत्तिरहस्यम् । व्यतिरेकच्याप्तिज्ञानस्यानुमितिजनकत्वं व्यवस्थाप्य प्रसङ्ग- मङ्गत्या भयोपत्तरतिरिक्तप्रमाणत्वं मीमांसफाभिमतं निराचट व्यतिरेफ्यनुमानसिदायितिव्यतिरेकच्याप्तिज्ञानस्यानुमितिजफाय- सिद्धावित्यर्थः । अधीपत्तिः भापशिशब्दवाच्यं ज्ञानम् । तपा- स्मन्मने व्यतिरेकन्यातिशानजन्यामितिरव तन्मते चातिरिक्तमि- ति ध्येयम् । न मानान्तरमिति । नानुमितिभिन्नमित्यर्थः । तेष भनुमानेनैव । तस्य अपांपत्तिशायाच्यज्ञानस्य । सिः उत्पत्ते. रित्ययः । तथा चानुमितिसामग्रीमिनमामप्रयजन्यत्वे सति जन्य. त्यादिति हेतुरिति भावः । न चानुमितिसामग्रीजन्यचादित्येय सम्यक् । यथासनिवेशे धैयथ्यांमावात् । अर्यापत्तिरादयाच्य शानमनुमितिभिन्नं न वेति विप्रतिपत्तिः, यद्वा व्यतिरेकाच्यामिणा- में व्यतिरेफव्याप्त्यविषयकानुमितिभिनप्रमितिकरणं न घेति वि. प्रतिपत्तिः। व्याप्तिविशिष्टयुद्ध. व्याप्तिशानानुव्यवसायस्य च पार- णाय व्यतिरेफव्याप्त्यविषयति । भवामिनयमीमांसफाः । स्वामीत्यनुमयमिसवादग्यादि. जातियत् अर्यादापाट्यामारयनुभवसिद्धमापत्तित्वमपि जातिषि शेषः सिद्धयति । न च व्यतिरेक गतिधागजन्यानुमितिन्यमय तद्वि- पय इति वाच्यम् । अननुगतस्माद्विलम्गोपम्पिनिकत्वेन तदुपस्थिति विवापि साहशानुगतमतेजायमानत्वात् । अथास्तु भापत्तिस्यनामा जालियरः म नानुमितित्यव्याप्य एय, न च तस्य तमशापाय ·माथुः अनुमानप्रन्ये तदर्थसिहो । स्यादेतत्, ज्योतिःशास्त्रात्तत्कथितलिङ्गाहा देवदत्तस्य शतवर्पजीवित्वमवगतं चरमं शतवर्पजीवी गृह एति नियमे प्रत्यक्षेणावगते पश्चाद्योग्यानुपलब्ध्या निश्चितो गृहाभावो जीवननियमग्राहकप्रमाणयोर्बलाव- लानिरूपणाद्वहिःसत्त्वकल्पनं विना नियमद्वयविषयक संशयं जनयित्वा जीवति न वेति संशयमापाद्य जीव- मानाभावः, व्यनिरेकव्यातिमानजन्यशाने अनुमिनोमीत्यनुव्यवसा. यस्यानुमिनिसामग्रीजन्यत्वस्य च मानत्यादिति चेत् । न । तत्र ता. शानुव्यवसायस्यैवासिद्धे. प्रत्युत इदन्त्वसाक्षात्कृतं न वा अनुमि- न परन्तु अर्थापत्त्या अवगतमिति चैपरीत्यनैवानुभवात् । अत एवा- नुमितिमामग्रीजन्यत्वमप्रसिद्धं तत्र तादृशव्यवसायाभावे लाघघात माध्यवदन्यावृत्तित्यशानस्यैवानुमितिहेतुत्वात् अर्थापत्ति प्रति गुरु- णोऽपि व्यतिरकव्याप्तिशानस्यानायत्या हेतुत्यकल्पनात् लघुनोऽप्य. सम्भवात् । न चार्थापत्ति प्रति लाघवात साध्यघदन्यावृत्तित्वज्ञानं हेतुः अनुमिती च व्यतिरेकव्याप्तिशानमित्येव किन स्थादिति या. च्यम् । अन्वयव्याप्तिहानजन्यशाने अर्धादापादयामीत्यनुव्यवसाया- भावात अनमिनोमीत्यनुव्यवसायात व्यतिरेफव्याप्तिमानजन्ये च ता- दृशानुव्यवसायादिति माहुः । हेतोः स्वरूपासिद्धिमाशते स्यादेतदिति । देवदत्तः शतयर्प- जीचीति न ज्योतिःशास्त्रोक्तं किन्तु यत् केन्द्रम्थगृहस्पतिर्फ भवति तत् शतरंजीचीति व्याप्तिमात्रग्राहकमत थाह तन्फथिति शित. चर्पजीधी गृह एयंतीति । देवदत्तः शतवपंजीची सन् गृहान्यावृत्ति. गिनि नियम इत्यर्थ: । निशितो गृहाभाय इति । शतधमध्य एव गृहे देवदत्ताभागस्य निश्चय इत्यर्थः । जीवननियमग्राहकति । जी- विनिश्चयगृहान्यावृत्तित्यनिश्चययोः प्रामाण्याप्रामाण्यान्यतरानि- श्चयादित्यर्थः । यहि-सस्थकल्पनमिति । यहिःसानिधयामाधन ·भापतिः। नसंशयापनुत्तये जीवनोपपादकं बहिःसत्त्वं कल्पयतीति यथोक्तसाभग्न्यनन्तरं बहिरस्तीति प्रतीते तत्रान्वय- व्यतिरेकाभ्यां संशयहारा गृहाभावः तदुत्पादितनियम- हयविषयकसंशयो वा करणं जीवनसंशय एव या, क- रणे सन्यापारकत्वानियमात् । प्रमाणयाविरोधज्ञानं तदाहितसंशयद्वारा करणमिति कश्चित् । तदा जीवि. त्वस्य लिङ्गविशेषणस्य सन्दिग्धत्वनानुमानासम्भवाद- चत्यर्थः । नियमविषयकमिति । नियमद्वयविषयफनिश्चयवयाय- पय प्रामाण्यसंशयं जनायवेत्यर्थः। आपाय उत्याचाअपनुत्तये नि- प्रत्तयाजीवनोपपादफमिति शतवमध्ये गृहसत तवजीधित्यस्य व्यापफमित्यर्थः । फल्पपति झापयति । अमानमाह यथोक्तंति। संशयद्वारा प्रामाण्यसंशयद्वारा गृहाभावः गृहे देवदत्तस्थामायनि- थपः। गृहामायनिश्चयस्य प्रामाण्यसंशयं प्रत्यहंतुस्यान तस्य तद्- वारस्यासम्मवादाह तदुत्पादितेति । तत्प्रपोज्यनिश्चयाविषयक प्रामाण्यशयत्यर्थः । सोपि न जीवनकारणं जीवनमंशयनान्य थासिदत्वात् तस्य तदभापारत्वे मानाभावादत शाह जीधनसंशय पर घेति । करणमित्यनुपज्यते । ननु जीयनसंशयस्य व्यापारामा- पात् फर्य करणवमिरयत मा करण इति । फलायोगव्ययनि- स्यस्य कारणलक्षणस्यात् रति भावः । प्रमाणयाः देवदत्त वातवर्ग- जीवित्वगृहान्यात्तित्यनिधययोः । विरोधमान विरक्षाविषयक- দয়াল। গরগ্র নিয়মাববিযাযিনি হানাযি गृहान्यावृत्तियश धर्मद्वयं विमुमाया तनिश्चयार्थे तदुमधि- पपीतं ज्ञानमिति यायत । तदाहितति ।तारसपिराधानतिमामा- पपर्मशयद्वारपर्यः । तादृशाविरोधाने चिना प्रामागयमंशयासम्भ- যন খলীয়াহাবি মাথাখিবিষাপ্লামনাসামর ।

·माधुयाः मनुमानन्धे थपित्तिर्मानान्तरम् । ननु संशयस्य कल्पकत्वे स्थाणु- पुरुषसंशयादपि तदेककोटिनिर्वाहकल्पनापतिः, न च प्रमितसंशयः कल्पनाङ्गम्, जीवनस्य तदानी प्रमितत्वे संशयाभावप्रसङ्गात् जीवित्वनिश्चयेऽनुमानादेव याहिःस- त्वनिश्चयाच्च । कदाचित् प्रमितत्वे च प्राक्रमित पुरु- पत्वस्यान्तरा तत्संशये कल्पना स्यात् । किञ्च जीवन- संशयस्य मृतेऽपि दृष्टत्वान्न व्यभिचारेण यहिःसत्त्वगम- कमिति चेत् । न । यथोक्तमामग्रीग्रभवनदायस्य कल्प. नाङ्गत्वात, अन एवं मृतजनिप्यमाणयोहाभावनिश्चयो न यथोक्तसंशयमापादयतीति न बहिःसत्त्वकलकः । थान्तरालिकस्य प्रामाण्यमंशयस्य सद्वयापारत्वे मानाभाव रनि । लिङ्गविशेषणस्येति । जीवित्वे सति गृहामत्त्वस्यैव देवूफरणीयत्या- दिति भायः ! अनुमानामम्भवात् । अनुमिनिमामग्न्यमम्मवात् । कदाचित प्रमिनत्य इति । यदा कदाचिनिश्चितविषयकमन्दरम्यैव फलानागत्य इत्यर्थः । कल्पना स्यात् । जरनन दुपपादकाल्पना स्यात् । जीवनसंशयस्येति । जीवनसंशयो यस्मादिनि व्युत्पत्या गृ. हामत्त्वनिश्चयस्येत्यर्थः । ययाने समाधाने रहामावनिश्चय इत्य. सङ्गतः तश्चानुपदं स्फुटीभविष्यति । मृतप्रपि मृतन निश्चिनेऽपि। व्यभिचारण अन्वयव्यभिचारेण । यथानोतिामंशयस्य जीवनमंशय. स्थेत्यर्थः । कार्यकारमारनु फलरलात्तदनित्वेन रिलमश- क्तिमत्वेनैव बेनि । कित्युक्तदोपमुद्धरति यन एवंनि । यधांचामा. मग्रीप्रभवसंशयस्य कल्पनाङ्गत्वावत्यर्थः । मृतजनिष्यमाणयोरिनि। मृतवजनिप्रमाणत्यन निश्चिनयोरित्यर्थः । गृहाभावनिश्चयः गृहा- सत्यनिश्चयः । यथोति। यथोकरूपेण जीवित्वसंशयं जनयनीत्यर्थः।

·सात्तिः। गृहाभावश्च योग्यानुपलब्धिनिश्चितो न संशय इति । अथ जीवननियमग्राहकप्रमाणयोर्यदिच तुल्यबलत्वमगवतम्, क्व तर्हि बहिःसत्त्वकल्पना, विशेषदर्शनविरहात, कल्प- ने वा प्रमितजीवननिर्वाहकहिःसत्यधगृहनियमनि- वाहकमरणस्थाप्युचितत्वेन तत्कल्पनापि स्यात् जीवन- के चित्तु जीवनसंशयस्येति । यया कयश्चित् जीवनसंशयस्येत्यर्थः । मृतेऽपीस यहिःसरवनिश्चयामाचो सिद्ध पयति भावः । पतन दूध- णद्वयमेव निराकृतम् । ननु तथापि मृतत्यादिना निश्चित गृहासत्व- निश्चयः यहिःसवन कल्पयतीति मत भाव मग पोति । अर्यस्तु प. यदित्याहुःननु जीवित्वनिश्चय प्रामाण्यसंशयात् जीवियतशय जय योग्यानुपलब्धिजनितगृहामावनिश्चयेऽपि प्रामाण्यसंशयातू फर्थ न गृहाभायसंशय इत्यत भाह गृहामावति । तथा च तम योग्यातुप- গ্রিনিনায় নিহথখনৰষা মামায়খৰিাপ্পাদি भावः । जीवननियमेति । देवदत्ते शतयपंजीवित्यगृहान्यावृत्तियनि. धपयोरित्यर्थः । तुल्यवलत्यमिति । उभयय सन्दिग्धाप्रामाण्यमस्व. मित्ययः। नायगत प्रमाणसिनम् । यहि सत्यकल्पना यहि सत्यनि- ध्ययः । विशेषदर्शनेति । पहिःसत्यल्याप्यस्य शलघर्षमध्य गृहाप्तत्त्वे सति शतवपजीवित्वस्य निश्चयविरहादिस्यर्थः । व्याप्यनिश्चय पय तदनुपपत्या व्यापफकल्पनादिति भावः। ननुसंशयफरणयाधापत्ति लले च्याप्यनिश्चयोग हेतुः किन्तु संशय पप तथा फलप. लात् तथैव कल्पनादित्यस्वरमादाह पाल्पने घेति । जीयनेतिसत. वर्षमध्ये गृहासत्ये सहि शतयजीधित्यस्प व्यापत्यधः। गृहनिया मेति। गृहासतो गृहान्यावृत्तित्यस्य व्यपफेत्यधःउचितग्वेग स्वद- भिमतनिधापफसामग्रीविशिष्टयन । व्याप्यसंशयमा न व्यापमा- यापसिहेतुः फिन्तु शिलक्षणमसंशय एवेत्यत आह जीवनति । जीवनमरणयोः जीवियतदमाययोः। संशयेति । गृहापारियम- .

·- माथुर्याः अनुमानअन्धे मरणयोः संशयाविशेषात् । अथ तयोरेकं बलीयोऽपर- मबलं तदैकेनापरस्य बाध एवेति न संशयः तस्माद्यत्र शतवर्षजीवित्वमवधारितं गृहाभावश्च निश्चितः तत्र च- हिःसत्वकल्पनं न तु जीवनसंशये, एवञ्च देवदत्तो ब- हिः : सन् जावित्वे सति गृहनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- वादिति व्यतिरेकिणा बहिःसत्त्वज्ञानेनार्थापच्या लिङ्ग- विशेषणजीवित्वसंशये बहिःसत्त्वकल्पना चं नास्त्येव । किञ्च गृहाभावनिश्चयः प्रमाणहयविषयसंशयं जन- पित्वा जीवनसंशयमापाद्य बहिःसत्वं कल्पयतीति न शयतोऽचलक्षण्यादित्यर्थः । एक गृहान्यावृत्तित्यानम् । यलीयः निश्चितप्रामाण्पफम । अपरं शतवर्षजीयित्वज्ञानम् । अयलं गृहीता. प्रामाण्यकम् । एकेनेतिशतवर्पमध्ये गृहनिष्ठाभायप्रतियोगित्वेन नि- थितस्य देवदत्तस्य गृहान्यायत्तित्वनिश्चयेनेत्यर्थः । अपरस्य अपर• विषयाभूतस्य शतवर्षजीवित्वस्य । बाधः अभावनिश्चयः । शतवर्ष. मध्ये गृहासत्त्वे मति गृहान्यावृत्तः शतवपंजीवित्वाभावनिश्चया- दिति भाषः । न संशय इति । न शतपजीवित्वसंशय इत्यर्थ | भ. घधारितमिति । निश्चितमित्यर्थः । गृहान्यावृत्तित्व सन्दिग्धमित्यपि घोध्यम् । गृहाभाव. गृहेऽभावः । नन्वेषमेव वक्तव्यमित्यत आह एयति । जीवित्वे मतीति । एतच्छतवर्षमध्ये गृहनिष्ठामावप्रतियो. गित्वादित्यर्थः । व्यतिरेकिणेति उदमुपलक्षणम् । देवदत्तभिने मैत्रा- दो साध्यहेतुनिश्शयदशायामन्ययिनापि सम्भवतीति बोध्यम । लि. ड्रेनिमिमे कल्पना चति चकारो'यन इत्यर्थे, यतो लिडाविशेषणजी- वित्वसंशय बहिःसत्वकल्पना नास्त्येवेत्यर्थः । प्रमाणद्वयेतिनिश्चय. यविषयमाप्रामाण्यसंशयमित्यर्थः । जीवनसंशयमिति। जीवनगृहा- ·भापतिः। युक्तं, न हि यत एव यत्संशयः स एव तन्निश्चयाय प्रभवति, अतिप्रसङ्गात् । मैवम् । यथोक्तसामग्रीजनि- तसंशयवानेव तर्कयति योग्यानुपलब्धिगृहीतो गृहाभा- व इति तन्निश्चयः सुदृढ इति जीवननियमग्राहकयोरेक चाध्यं विरुद्धयोरप्रमाणत्वात् । तदिह मरणं कल्पयित्वा जीवनग्राहक बाध्यतांनो वा बहिःसत्त्वं कल्पयित्वा गृ- इनियमग्राहक तत्र बहिःसत्त्वकल्पने गृहनियमग्राहक- मात्रबाधा, मरणकल्पने तु शतवर्षजीवी देवदत्तः शत- वर्पजीवी गृह एवेति नियमवयस्यापि बाधा स्यात, तदा- -- न्यावृत्तित्ययोः संशयमापायेत्यर्थः । तनिश्चयायेतिगृहान्यावृत्तित्व- निश्चय स्यैष पहिःसत्वसंशयत्वादिति भावः । मतिप्रसङ्गादिति ।सर्प- अंघ सरसंशोत्तरं तनिश्चयापत्तरित्यर्थः । पूर्व तत्संशयस्य तदुप- पादकनिश्चयहेतुत्वे सर्वत्रैव तत्संशयानन्तरं तदुपपादककल्पनाप- त्तिरित्युक्तम्, अत्र तु तरसंशायफस्यैव तनिश्चयहेतुत्वे सर्वत्र तत्सं. शयानन्तरं तनिश्चयापत्तिरित्युच्यते इनि न पौनसत्यम् । यद्यपि यथोक्तसामग्रीप्रभघसंशयसहकारेण तत्संशायकस्य सनिश्चयहेतु. स्वाभ्युपगमानातिप्रसङ्ग, तथापि स्फुदत्वात् तदनुपेक्ष्य एफमेय समाधानमुभयत्राह मैवमिति। पर्व तर्फयतीति। एवं लाघवगौरयतर्फ मातारयतीत्यर्थः । योग्यानुपलब्धीति लाधगौरपक्षानशरीरं भय. सि। तथा च शतपमध्ये गृहासति पुरुष शतवर्षजीवित्वं धान्या- त्तियश ये घिरममिति भावः । मरणं कल्पयित्वेतिामरणसत्येन जीपनशानमप्रमत्यर्थः । यहि सत्य कल्पयित्वति। पहिःसस्यसत्त्वेनेत्य- यः । यहिःसत्वफल्पन इति । पहिःसत्यसाचे स्यर्थः । गृहनियमति गृहान्यावृत्तिावनिधयेत्यर्थः । पाधा भप्रमाायम शतपपंजीयी गृह ए.

·माधुर्याः अनुमानप्रन्थे. ह जीवनबाधे तन्नियमवाधस्यावश्यकत्वादिति । कि- च अद्य जीवति वो जीविप्यतीत्यादिवहुतरक्षणलब- मुहूर्तादिसमयोपाधिनियतं जीवनमुपलब्धमिति तयाधे बहुनरव्याप्तियाधः, देवदत्ततदवयवगृहसत्त्वव्याप्तिशाल्पा तथा अभावस्वरूपमरणापेक्षया बहिःसत्त्वस्य भावस्य - यति । शतवरंजीवित्वे सति गृहान्यावृमिरित्यर्थः । नियमवयस्यापि बाधा स्यादिति । निश्चयद्वयस्य विभिन्नरूपाप्रमात्यं स्यात् ! सतवर्ष। जीवी देवदत्त' इत्यस्य शतवर्षजीविधामावाति शतवर्षजीवित्वा. कारकन्वरूपशतवपंजीविन्वाप्रमात्वं स्यात् शतार्पजीवित्वे मति गृ. हान्यावृत्तिरित्यस्य शतवर्षजीयित्वस्य विशेषणस्यामाधन विशिष्ट. स्थाप्यभाचाच्छ नपर्पजीवित्वविशिष्टगृहान्यात्तित्यप्रकारपात्यरूपधि- शिष्टाप्रमात्व स्यादिति यधाश्रुतेऽर्थे न तप विशिष्टयाधो विशेष्यवा. धात् इत्यनिमग्रन्थामइतेः तस्य तत्रैव व्यक्तिभविष्यति । नियम- पाधयति । देवदत्तः शतवर्षजीरित्वे सति गृहान्यावृत्तिरिति निर्ण- यप्रमात्वाभावस्पत्यर्थः। तद्याध इतिीतेपामप्रामाण्य इत्यर्थः । बहुतर- पाप्तीति । ज्योतिःशाखजनितनयली नयनरव्याप्तिज्ञानानाममा. माण्यमित्यर्थः । देवदत्ततदययवेति ।गृहसत्वव्याप्तिः तादात्म्यसम्ब. न्धन गृहमत्यम्य व्याप्तिधीः गृहान्यावृत्तित्यधीरिति यावत् । न च एकस्य देघदसम्म नायफालोपाधिनिधयापेक्षया देवदत्ततधयचा. दिपरस्परागृहान्यावृत्तित्यनिश्चयानां कथमल्पत्यमिति घाच्यम् । नावाफालोपाधिजीवित्यनिश्चयम्यापि देवदत्ततदययवादिपरस्परा- यावरमत्त्व जीवनमाहकाम्य यदुत्वात् । न च तथापि यहिःमत्यक- रूपने देवदत्ततदययवादिपरस्परार्थग्रहनियमयत्तेपु नयययादिपर- स्परनियमनिश्चयानामध्यप्रमावं म्यादिति फथमलगत्वमिति घा. च्यम् । मरणकल्पने गृहनदधययादिपरस्पराणां देवदत्ततदययया- दिपरस्पराणामपि पालोपाधितया तत्तजीवित्वनिश्चयायां कालो- ·अर्यापत्तिः। लघुत्वम्। यदि च गृहान्योन्याभावाश्रयवहिःपदार्थवृत्ति- संयोगाश्रयत्वं बहिःसत्यमिति तदपेक्षया मरणमेव लघु, तथापि मरणापेक्षया जीवनमानं लविति तदेव कल्प- यितुमर्हम्।ततोऽर्थापत्तिकल्पितं जीवित्वमुपजीव्यानुमा- नादपि बहिःसत्त्वज्ञानं भविष्यतीत्येतावत्तसहकृतो यथोक्तसामग्रीप्रभवः संशयो बहिःसचं कल्पयति । न पाध्यन्तरजीवित्वनिश्चयानामप्यप्रमात्वं स्यादिति मायः । अभाव- खरूपेति। तत्पुरुषायशरीरसंयोगाधिकरणक्षणावृत्तितत्पुरुपीयशरीर- प्राणसंयोगध्वंसकपेत्यर्थः । गृहान्योन्यामावाश्रयति । गृहत्तभावा- न्योन्याभायटघटितत्वेन च धहिःसत्त्वं गुपिति भावः । अदृष्टविशे- पध्वंसो मरणमित्यभिप्रायेणैतदभिप्राय इत्यपि कश्चित् । तदेवेति । यहिःसत्त्वमेवेत्यर्थः । पहिःसत्त्वकल्पने लघुतरं जीवनमायास्यति मरणफल्पने च यहिःसत्यापेक्षया गुरुतरं गृहान्यावृत्तित्वमायास्य. सीति गौरवादिति भावः । तथा सति जीवनमात्रमेव फल्प्यतां कि बहिःसत्वकल्पनेनेत्याराङ्कनयामाह तत इति । उपजीव्य हेतूकस्य । टानुमानादपीति । तथा चास्याल्पत्वात् तत्वमपि कल्प्यत इति भावः । एतावत्ततिा एतापल्लायवशानेनेत्यर्थः । पहिःसत्त्वं कल्पयति यहिःसत्त्वं निश्चाययतीत्यर्थः । मरणे च लाघधशानाभाषान्न तन्नि- श्वयं जनयतीति भावः । एतेन किचेन्युक्तमपि प्रत्युक्तम् । तत्सं. शायकमात्रस्य तपिश्चायकत्वे पवातिप्रसङ्गमात सहकारिविशेपमा- साध तस्य तथात्वे चातिप्रसाभावादिति हृदयम् । न च संशय- सामान्यमेष कल्पयामस्तु तं ययोक्तासाममीमभयायविशेषणेनेति पाच्यम् । मयं पुरुषो न वेति संशयस्यापि पुरुषत्वं भावरूपं तदभा- चापक्षया लम्निति तर्कसहस्त्तस्य पुरुषत्वकल्पकत्वापः, अनेप्टा- पत्ती न देयमेवातविशेषणमिति ध्येयम् । विपर्ययेति । विपर्ययः गुयविपरीतः साबधार्थ इति यावत् । तदपर्यवसायित्वे तदनुमि- ११३ ·माथुर्पाः अनुमानग्रन्थे च वाच्यं तर्वाणां विपर्ययापर्यवसायित्वे आभासत्वम, तत्पर्यगवसाने च तदेवानुमानमेततर्कसहार्य बहिःसत्त्वम- नुमापयिष्यतीति यतो लाघवगौरवताणां विपर्ययापर्य- वसायिनामेव प्रमाणसहकारित्वमत एव प्रत्यक्षशब्दादा- बपि सहकारी सः । न च तस्यां दशायामेव प्रमाणा- न्तरमस्ति, ततोऽर्थापत्तिसहकारित्वं तर्कस्य । ननु स्व- कारणाधीनस्वभावविशेषात्तानुगृहीतयथोक्तसंशयस्य यदि बहिःसत्त्वप्रमापकत्वं तदा मृने गृहस्थिते वा ता- दृशसंशयाधत्र वहिःसत्त्वकल्पना सापि प्रमा स्यादिति चेत् । न । यथा हि प्रमापकस्पेन्द्रियस्य दोपेण प्रमाश- क्तितिरोधानादैन्द्रियकनमः तथा यथोक्तसंशयस्यापि दो- तिजनसामग्न्यमहकृतत्वं । आभामत्वं लयर्थनिश्चयाजनकत्वम्। ईश्वरानुमानादौ लाघवनानम्य लघ्यर्यानुमितिजनकसहकारण ल. ध्वनिश्चयजनकन्यदर्शनादिति भावः। तत्पर्यवसाने चेति।देवदत्त एतत्कालीनबहिःसत्वमरणान्यतरप्रतियोगी पतत्कालीनमागभाषा- प्रतियोगित्ये सति गृहासत्त्वादित्यनुमिनिजन पासामग्न्याः सहका- रित्वे चत्यर्थः । विपर्ययेति । लवर्धानुमितिजगपासामग्न्यसहकृता- नामपीत्यर्थः । गनु लाघवज्ञानस्य प्रमाणान्तरसहकारित्व प्रमाणा- स्तरांदव घहिःमत्त्वज्ञान भविष्यति फिमर्थापत्त्यत्यत आह न चति । तम्यामिति। लाघवज्ञानदशायामित्यर्थः । स्वभावविशंपात विशेषश- तिविशपात् । प्रमाशक्तीति । प्रमाजनकशक्तरुनयनाशादित्यर्थः । उबश्च शक्तिनिष्ठपदार्यान्तरम् । अग्रहरूपति। धर्मधर्मिणो दान हस्पत्यर्थः । गुरुभिरन्यथास्यात्यनयुपगमादिदमुक्तम् । जीवनगृ- ·अर्धापत्तिः। पेण प्रमाशक्तितिरोधानादग्रहरूपभ्रमसम्भवात् । परोक्ष- ज्ञानानांजनकज्ञानाविनमत्वे यथार्थत्वनियम इति चेत्। सत्यम,प्रकृतेऽपि जीवनगृहाभावनियमग्राहकप्रमाणयोर- न्यतराभासत्वेनाभासत्वसम्भवात् । यहा दोषाभावसह- कृतस्य यथोक्तसंशयस्य बहिःसत्त्वप्रमापकत्वमिति ॥ हाभावप्राहकप्रमाणयोरितिशतवर्पजीवित्वनिश्चययोम्यानुपलब्धि- जनितगृहाभावनिश्चययोरित्यर्थः । मृतस्थले जीवननिश्चयस्याभा- घसत्त्वादिति भावः । कुत्र चित् जीवननियमग्राहकयोरिति पाठः। अप्रापि नियमग्राहकपदेन योग्यानुपलब्धिजनितः देवदत्तो गृहे गा- स्त्येवेति निश्चयो विवक्षितः न तु जीवी गृह एवेति निश्चयः । त- थासति यहिःसत्त्वं कुत्रापि न स्यात् । गृह एवेति निश्चयस्य कुत्रा- प्याभासत्त्वादिति ध्येयम् । दोषेण प्रमाशतरदायनाशमुक्त्वा दो- पाभावस्य प्रमाहेतुत्यमाह यति ॥ इति थीमथुरागायतर्फवागीशविरचिते तत्त्वचिन्ताम- गिरहस्ये अनुमानास्यद्वितीयखण्डरहस्ये संश- यफारणफार्थापत्तिपूर्वपक्षरहस्यम् ।

·माथुर्याः अनुमानग्रन्थे उच्यते । अनयोरेक बाध्यं विरुद्धार्थग्राहकत्वा- दिति सामान्यतोदृष्टादेव तर्कसहकृताद्गृहनियमग्राह- कवाधे लिङ्गविशेषेण जीवित्तनिश्चयऽनुमानाबहिःस- स्वसिद्धिः तथा हि, जीवनप्रमाणवाधे गृहनियमप्रमाणो- स्थापितालिनेन मरणानुमानात प्रमाणत्वाभिमतयो योरपि अथ संशयकारणकार्थापत्तिसिद्धान्तरहस्यम । अनयोरिति । देवदत्तः शतवर्पजीवी देवदत्तो गृहान्यावृत्तिरिति निश्चयद्वयान्यतरत्वं शतवर्पजीवित्वभ्रमगृहान्यावृत्तिवनमद्वया. न्यतरवृत्ति शतयर्पजीवित्यगृहान्यावृत्तित्वोभगवरोधनिरूपकाधिक- रणविशेष्यकशतवपंजीवित्वप्रकारफशानवृत्तित्व सति तविशेष्यक- गृहान्यावृत्तित्यप्रकारकवानवृत्तित्वादित्यर्थः । तदुगविरोनिरूप- फत्धन्तु तदुभयवाचच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववत्त्वं यत् तदुभयो- विरोधनिरूपफाधिकरणविशेष्यकतत्प्रकारकशानवृत्तित्वे सति ताह- शाधिकरणविशेप्यकतत्प्रकारकशानवृत्ति तत्तहमतहमयान्यतर- वृत्ति यथा सत्तावान् गुणः द्रव्यत्यान् गुण इतिनिश्चयद्यान्यतर- त्यमिति सामान्यमुखी च व्याप्तिरिति भावः। यथाश्रुते शत्तवर्षीपी देवदत्त इत्यत्र व्यभिचारात् तस्य प्रमात्वात् याधत्वस्य मामाम्य- तो दुर्यचत्याश । तफंसहमतादिति। लाघवज्ञानसहकृतादित्यर्थः। गृ- हनियमग्राहकवाध इति । गृहान्यावृत्तिन्वनिश्चयस्याप्रमात्यनिश्चये इत्यर्थः । जीवनप्रमाणबाध इति । शतवर्षजीवित्वनिश्चयस्याप्रमारवे इत्यर्थः । गृहनियमप्रमाणेति । गृहान्यावृत्तित्वनिश्चयान्यितेन एत- स्कालीनप्रागमावप्रतियोगिप्राणित्वं सति गृहान्यात्तत्यविशिष्टगृ- हासत्वेन लिनेत्यर्थः । मरणानुमानात् मरणस्पानुमानप्रमाण- सिद्धत्वात् ! प्रमाणत्वाभिमतयोरिति । शतपर्पजीवी देवदत्तः शतय- - ·अर्थापत्तिः। ९०१ .. बांधा स्यात् गृहनियमग्राहकमानवाधे च निष्परिपन्थिजी- वनप्रमाणाल्लिङ्गविशेषणजीवित्वनिश्चये बहिःसत्त्वानु- मानादेकप्रमाणबाधैवेत्यादितर्कसहकृतात सामान्यतोदृष्टा- देवानयोरेकं वाध्यमिति जायमानानुमितिः परम्परामरण- ज्ञापकं विपपीकरोति, न तु बहिःसत्वपरम्परासाधकं जीवनप्रमाणं, तथा च सामान्यतोदृष्टादेव गृहनियमग्रा- हकबाधे जीवनप्रमाणाल्लिङ्गविशेषणजीवित्वनिश्चयेऽनु- मानादेव बहिःसत्त्वज्ञानमिति किमर्थापत्त्या । ननु ब- हिःसत्वज्ञानं विना जीवी गृह एवेत्यस्य ब्रह्मणापि बा- धितुमशक्यत्वात प्रथमं बहिःसत्त्वज्ञानं न तु गृहनि- पंजीवी देवदत्तो गृह पवेनि निश्चयद्वयोरित्यर्थः । पाधाम्यात अप्र. मात्वं स्यात् । शतपर्पजीवी देवदत्तो गृह पवेति निश्चयेऽपिशतवर्ष- जीवित्वस्य देवदत्ते प्रकारकत्वादिति भावः । निष्परिपन्थीति पनि धन्धफासमवहितेत्यर्थः । जीवनप्रमाणात् केन्द्रस्थवृहस्पतिकवादि- निष्ठममात्मकजीवित्वव्याप्तिनिश्चयात् । जीवित्वनिश्चय जीवित्वसि. खो। पहिःसत्वानुमानात् पहिःसत्त्वस्यानुमानप्रमाणसिद्धत्वात् । एकप्रमाणयाधैवेतिागृहान्यावृत्तित्वनिश्चयस्यैवाप्रमात्वं स्यादित्यर्थः । परम्परेति । गृहान्यावृत्तित्वनिश्चयामित्यर्थः । जीवनप्रमाणं शतवर्ष- जीवित्वम् ।याध अप्रमात्यनिधये । जीवनप्रमाणादिति । बहिःस- रचनानं विनति । देवदत्ते पहिष्ट्वनिश्चयं विनेत्यर्थः । बाधितुमिति अप्र- मात्येन निश्चितुमित्यर्थः । गृहनियमानधयस्याप्रमात्वं हि पहिःस. विपत्ति देवदत्तं गृहान्यावृत्तित्वप्रकारकत्वं वहि.सत्वस्यैव गृहान्या- सिवाभावत्वादिति देवदत्ते तनिश्चयस्पावश्यफत्वादिति भावः । याधानन्तरम् अप्रमात्वनिश्चयानन्तरमतत् देवदत्ते पहिःसत्त्वशान- ·९०२ माथुयाः अनुमान ग्रन्ये यमग्राहकवाधानन्तरं तत येन निप्परिपन्थिजीवनग्राह- काजीवित्वनिश्चयेऽनुमानं स्यात्, न प्राथमिकबहिःस- वज्ञानमर्थापति विना । न च गृहनियमग्राहिणि तु- त्यवले जागरूके कथमर्थापत्त्यापि बहिःस्वत्त्वज्ञानमि- वाच्यम् । तर्कसहकारेणार्थापत्तेर्वलवत्त्वात् बहिःसत्त्व. ज्ञानमुत्पाद्य गृहनियमग्राहकमानवाधादिति चेत् । न । तर्कसहकारण सामान्यतोदृष्टस्य बलवत्वेन गृहनियम- ग्राहकबाधसम्भवात, तस्माद्यथोक्तसंशयदशायां जीवन- बाधे तनियमबाधस्यावश्यकत्वादिति तर्कानन्तरमेव ब- हिःसत्त्वज्ञानमित्यविवादम् । तत्र कल्पनीयप्रमाणा- म। गृहनियमेति। गुहान्यावृत्तित्वसंशये इत्यर्थः । जीवित्वसंशयका. लोत्पत्रप्रामाण्यसंशयाहितगृहान्यावृत्तित्वसंशयात्मककोटितयोप- लितिसस्वादिति भावः । अर्थापत्तेपैलवत्वादिति । अापत्तिजनकी- भूतस्य जीवित्धर्मशयस्य गृहान्यावृत्तित्वमंशये प्रतिबन्धकवादित्य- धः । अलौकिफप्रत्यक्षतामग्न्या मानससामन्याः सर्वतो बलवत्यार गृहान्यावृत्तित्वनिश्चयस्याप्रमात्यग्रहसम्भवादिति भावः । जीव- नयाध इति । जीवित्वनिश्चयस्याऽप्रामाण्य इत्यर्थः । तनियमति । श. तवर्षजीवी देवदत्तो गृहएवेति निर्णयाप्रमावस्यावश्यकत्यादित्यर्थः । कल्पनीयप्रमाणाभाव इति । फल्पनीयममित्तिजनकताकेत्यर्थः । गृह- नियमग्रादकतारेति । गृहान्यावृत्तित्वनिश्चयस्य प्रामाण्यद्वारेत्यर्थः । अनिर्धारित कति सामान्यतोऽन्यतनिश्चयस्याप्रामाण्यनिश्चयेत्यर्थः। एकवाधानुकूलति । गृहान्यावृत्तित्वनिश्चयस्याप्रामाण्यानुकूलबहि:- सत्यकल्पनायामित्यर्थः । पकयाधमाप्तिः सामान्यतान्यतरनिश्चय- स्थाप्रामाण्यनिश्वयः। ननु सामान्यतोऽन्यतरामाप्राण्यगिश्वयं विनय ·अर्धापत्तिः। ९०३ भावे यथोक्तसंशये तर्कस्य न सहकारित्वं गौरवात् किन्तु नियमग्राहकबाधद्वारा बहिःसत्त्वपरम्परासाधके सामान्यतोदृष्टे लाघवात् । न च सामान्यतोदृष्टावतार एवान नास्तीति वाच्यम् । अनिर्धारितकबाधप्राप्तौ हो. कवाधानुकूलकल्पनायां विनिगमकस्तों भवति, न चैकबाधप्राप्तिः सामान्यतोष्ट विना किञ्च विरोधज्ञा- नानन्तरमेकमप्रमाणमिति यदि धीनास्ति तदा प्रामा- प्यसंशयो न स्यात, न स्याच्च जीवनसंशयः योरपि जीवनमरणनिश्चायकत्वात् । अथैकमनयोरप्रमाणमिति इदमप्रामाणमिति संशयो यथोक्तलाघयतर्कसहकारावहिःसत्यनि- इचयं जनायिप्यानि कि सामान्यतोहऐनेत्यत आह किञ्चति । विरोध. झानानन्तरं विरुद्धार्थविषयफज्ञानानन्तरम् । एकमप्रमाणमिति । अन. योरन्यतरदप्रमाणमिति धीयदि नास्तीत्यर्थः । तदा प्रामापयति । य- हामावनिश्चयात् प्राक् द्वयोधिद्धार्थविषयफत्वानुपस्थित्यामामाण्य. निश्चितप्रामाण्यकत्वान्यतरस्याप्रामाण्यशाने च तन्त्र च प्रामाण्यनि- श्चय प्रामाण्यसंशयादिति भायः । ननु मा भूत प्रामाण्यसंशयोजी- यासंशयादेघ पहिःसत्वकल्पना भविष्यतीत्यत भाह न स्याश्शेति। द्वयोरिति । जीवनग्राहकप्रमाणगृहान्यावृत्तित्यपाहफप्रमाणयोरित्य- थः । जीवनमरणेति । मरणपदं मरणनिर्वाहगृहान्यावृत्तित्वपरम् । जीविश्वगृहान्यावृत्तित्वनिश्चयोपस्थितत्वादित्यर्थः । तथा धागृही. ताप्रामाण्यफजीवित्यनिश्चयसत्त्वात् फर्थ तत्संशय इति भावः । इदमापाततः, यत्र द्वयोः प्रामाण्य पूर्व न निश्चितं तत्र सामान्यतो- एं प्रति प्रामाण्यसंशयादिसम्भवादिति ध्येयम । नन्वेतायता भव त्वप्रामाण्यसंशयात पूर्व सामान्यतोदृष्टाभावः तथापि तस्यानयोरे- ·२०४ माधुयाः अनुमानप्रन्थे ज्ञानं जनयित्वा सामान्यतोदृष्टस्य पर्यवसितत्वातज्ज- नितनियमवयसंशयाहितजीवनसंशयानन्तरं तकवितारे बहिरस्तीज्ञानं जायमानं संशयस्य कारणत्वं व्यवस्था- पयतीति चेत् । न । यदेव हि विरुद्धार्थग्राहकत्वं तर्क- विनाकृतमनिहरितकाप्रामाण्यानुमितिमजीजनत्तदेव त- सहकृतं पुनरनुसन्धीयमानं गृहनियमग्राहकप्रमाण- मित्यनमिति बहिःसत्त्वज्ञानानुकूला जनयति सहका- स्वैिचित्र्येणैकस्यापि विचित्रफलजनकत्वात् । न च फाप्रमाणमिति ज्ञानं जनयित्वा विनाशात तजनितमामाण्यसंशया- हितजीविस्वसंशयानन्तरं तर्कावनारे पहिरतीति झानं स्यात् तत्र जीवित्वतशयस्य कारणत्यारित्याशङ्कले गति । पर्यवसितत्वात विनाशात् । नियमद्वयंति। निश्चयचप्रामाण्यसंशयादितेत्यर्थः । अ- निर्धारितति । सामान्यतोऽन्यतरनिश्चयस्याप्रामाण्यानुमितिमित्य- र्थः ।पुनरिति । जीवनसंशयानन्तरं पुनरनुसन्धीयमानमित्यर्थः । वि- रुद्धार्थ ग्राहकत्वं विना तज्ज्ञाने विना । यहिःसत्वकल्पेऽपीति पछय- उथै सप्तमी । अयाधमसङ्गादिति।बाधः असत्त्वम् । तदभावप्रसङ्गात मत्त्वप्रसङ्गादिति यावत् । तदनुसन्धान विना । तस्यासत्त्यन्तु मनु- भयसाक्षिकमिति भावः । पर्यवसन्नमपोति । विशिष्टमपीत्यर्थः । अष्ट- द्रव्यवृत्तित्वबाघ इति । अद्रद्रव्य भानिश्चय इत्यर्थः । व्यति- रेकिणति । इच्छा अष्टद्रव्यानिरिक्तद्रव्याश्रिता अष्टद्रव्यानाधिन-वे मगि गुणत्वादिति व्यतिरेकिणेसर्थः । तसिद्धेरिति । अष्टद्रध्याति- रिक्तद्रव्यसिद्धः सम्भवादित्यर्थः। तत्प्रफारफेति । अष्ट्रव्यातिरिक्त- द्रव्यत्वप्रकारकेत्यर्थः । ननु लाघवशधसहकारण व्यापकतानपच्छे- दकमपि प्रकारमय भासते ईश्वरानुमानादी तथा दर्शनादित्यत आह व्यतिरफिणोऽपीति । व्यतिरफच्याप्तिमानस्थापीत्यर्थः । ननु ·अर्थापतिः। जीवनसंशयानन्तरं तदनुसन्धानमसिद्धम्,गृहनियमग्राह- कंस्य जीवनग्राहकविरुद्धार्थग्राहकत्वं विना वहिःसत्त्व- कल्पनेऽप्यबाधप्रसङ्गात् । अथ यदि पर्यवसन्नमपि प्र. माणं पुनरनुसन्धीयमानं सहकारिविशेषात् फलान्तरज- नर्क तदेच्छा द्रव्याश्रिता कार्यत्वादिति सामान्यतोह- द्रव्याश्रितत्वानुमितौ पश्चादष्टद्रव्यवृत्तित्वबाधे व्यतिरे- किणात्मसिद्धिरिति भज्येत अष्टद्रव्यवृत्तित्ववाधसहकृ- तात सामान्यतोदृप्टादेव पुनरनुसन्धीयमानात तत्सिद्धे- रिति चेत् । न । अनुमितेव्यापकतावच्छेदकप्रकारक. वनियमेन तत्प्रकारकबुद्धयतिरकिसाध्यत्वात् व्यति. रेकिणोऽप्यन्यत्र सामर्थ्यावधारणेनोपायान्तरस्यादोपाच्च । अपि च देवदत्तो जीवनमरणान्यतरप्रतियोगी प्राणित्वा- न्मदिति सामान्यतोदृष्टं लाघवसहकारेण जीवनप्रति- योगित्वं विपपीकरोति तथा च लिङ्गविशेपणनिश्चयानु- विरुमार्यप्राहकत्वप्रतिसन्धानं बिना यहिःसत्त्वनिश्चयस्यासत्यमे- घासिद्धं तस्य पुनरनुसन्धान विनापि यथोक्तसामग्रामभवसंश- यानन्तरं लाघवावतारादरहि सत्यनिश्चयस्यानुभवसिद्धत्यादित्य- स्वरसादाह अपि चेति । सामान्यनोहरमित्ति 1 जीवित्वसंशयानन्त- रोल्पनमित्यर्थः । न च प्रामाणिकप्रतिसन्धानाभावेऽपि यथोक्तसाम- प्रीप्रभवसंशयानन्तरं वहिःसत्वासिद्धरापत्तिरतिरिच्यते इति या- च्यम् । केन्द्रस्थितयहस्पतिकत्वस्य घटादिसाधारणतया प्रामाणिक- त्वोपस्थिति विनापि यथोक्तसामग्रीघटकस्य शब्दयनिश्चयस्यैवास- ·माथुर्याः अनुमानग्रन्थे मानादेव बहिःसत्त्वसिहिः । अथ लाघवसाचिन्यात सामान्यनोदृष्टस्यापि विशेपविपयत्वात नियमग्राहक- प्रमाणात्थापितलिङ्गकमरणानुमानेन जीवनग्राहकस्यैव सत्प्रतिपक्षत्वम् एकेनापि भूयसामपि प्रतिबन्धसम्भवा- तू । न च तात्सामान्यतोदृष्टस्य बलवत्त्वम्, व्याप्ति- पक्षधर्मते हि बलं तच तुल्यमेव ज्ञातं लाघवाख्यतर्कस्य विशेषमानपर्यवसायकत्वेन व्याप्तिग्राहकत्वस्य तुल्य- स्वादिति चेत् तर्हि पक्षधर्मतावलाहिशेपसिहिः क्यापि न स्यात् सर्वत्र सामान्यमुखप्रवृत्तप्रमाणस्य विशेपप- र्यवसानेऽन्यसाधर्येण सत्प्रतिपक्षसम्भवात्, अप्रयोज- भवादिति भावः । विशेषविषयत्वादिति । जीवनावप्रकारेण जीवन- विषयकवादित्यर्थः । अन्यथा अन्यतरत्वरूपेण जीवनविषयकत्व मरणानुमानेन न सत्प्रतिपक्षः सम्भवति भिन्नप्रकारकत्वेन विशेष- करवाभावादिति भावः । नियमग्राहकप्रमाणेति । गृहान्यावृत्तित्वनि- चयनिश्चिनालगपरामर्शनित्यर्थः । तच्च देवदतो मृतः गृहान्यावृत्ति- त्व सति गृहावस्थानस्याप्रामाणिकत्वादित्याकारकमिति भावः । जीवनप्रादपास्यति । देवदत्तः शतवर्पजीवी केन्द्रस्थगृहस्पतिप्रामा- णिकवादित्यादरवेत्यर्थः । सत्प्रतिपक्षितत्वमिति । ननु जीवनमाह- कन्य केन्द्रग्यवृहस्पतिवाप्रामाणिकत्यकेवलप्राणित्वादिरूपतया भू- यमन वलयमित्यत आह एफैनति । विशेषमात्रे जीवित्वप्रका- रे जीवित्वानुमिती हेतु येनार्थ । भूयसामीति।तहीति विशेष- पर्ययमान इनि लाघवादिमहकारण विशेषप्रकारेणानुमितिजनन इ. त्या: । अन्यसाधम्यणति । पर्वतो न पर्वतीयवन्हिमान् पर्वतीयवन्हि- मपन्यत्वात् इनि सत्प्रतिपक्षमम्भवादित्यर्थः । अभिसन्धिमुद्घाट- ·अर्धापत्तिः। कत्वान्न विपरीतसाधनमिति तुल्यं नियमग्राहकस्याप्रयो- जकत्वात् जीवनग्राहकस्य तु सामान्यतोदृष्टस्य ज्योतिः- शास्त्राद्यथार्थत्वमेव विपक्षबाधकं व्याप्तिग्राहकमस्ति त- स्मात् सामान्यमुखप्रवृत्तस्य सहकारिविशेषात् विशेपप- रस्यानुमानस्य तहिशेषविलक्षणग्राहकप्रमाणेन सत्पति- पक्षत्वम् । न च प्रमाणविरोधेनास्य तर्को न सहका- --- यति अप्रयोजफन्चादिति । अप्रयोजयत्यात अनुमितिप्रयोजफारूप- शून्यत्यात हेती पक्षधर्मतानिश्चयविरहात् इति यावत् । न विपरी. तसाधनमिति । न पक्षधर्मतायललपविशेषधिरहव्याप्ययचानिधय इत्यर्थः । तुल्यमिति । गृहान्यावृत्तित्वस्य देवदत्ते सन्दिग्धत्वादिति भावः । नियमग्राहकस्यत्ति । पूर्वोत्पन्नस्य गृहान्यावृत्तित्वनिशा - त्यर्थः । अप्रयोजकत्वात् अनुमित्यजनकत्वात् । तत्र प्रामाण्यसन्द- हादिति भावः । नन्वेचं जीवित्वे सति गृहासत्त्वेन यहिःसत्यानुमि. तिरेव कथं स्यात् गृहान्यावृत्तिवानश्चयवत् लाघवसहयारण उत्पन्नजीवित्वविषयकानुमितेरपि प्रामाण्यसंशयेन लिविशेषण- जीवित्वसन्देहात च्यातिपक्षधर्मतानिश्चर्यायरतादित्यत• भाइ जी- धनमाहकस्यति । ज्योतिःशास्त्राद्ययार्थत्वमेघ जीवनग्राहकस्य. सामान्यतोष्टस्य लाघसतर्कसहकारेण जीवनविषयकस्य सामान्य.. तोदृष्टस्य । विपक्षवाधकम् । अप्रामाण्यग्रहे पाधयम् । व्याप्तिप्राह- कमानीति । जीधित्यलिङ्गफयाहि सत्त्वानुमाने व्याप्तिविंशिष्पक्षधर्म- तानिश्शायफमस्तीत्यन्धयः । विशेषग्राहयाप्रमाणनेति। अतुल्यचलेनेति शेषः । गृहान्यावृत्तित्वस्य निश्चयासत्वेऽपि मरणव्याप्यावर धर्मा न्तरनिधय एव प्रतियन्धकः स्यादित्याशङ्कने न चाग । प्रमाणवि. रोधेन । प्रमाणान्तरविरोधेन मरणव्याप्यत्वेन मेयस्वादिलक्षणयत्कि- शिजुर्मान्तरस्य निश्चयेन प्रतिबन्धेनेति यावत् । यद्यपि मरणया- प्यत्वेन यत्किश्चिद्धानरस्य निश्चयो न सर्वत्र, तथापि यत्र तद- ·माथुर्याः अनुमानप्रन्थे रीति वाच्यम्। तर्कानवतारे विशेषपरलाभावेनाविरोधात तदवतारे तदाधकबलत्वादेव, अन्यथा तीनवतारे स- प्रतिपक्षस्य तदवतारेऽपि तत्वं न निवर्तते । किञ्चै- वमर्थापत्तावपि तहिरोधेन न सहकारी स्यात् । यदुक्तं मरणकल्पने शतवावच्छिन्नजीवी गृह एवेत्यस्यापि बाध इति, तत्र विशिष्टवाधो न विशेष्यवाधात् मरणेऽपि जीवी गृह एवेत्यस्य विशेप्यस्थावाधात् किन्तु विशेषण- वाधात्, स च शतवर्पजीवित्ववाध एव । विशेषणाभा- पतारस्तवार्थापत्तिरायास्यतीति भावः । विशेयपरत्वाभावनेति । वि. शेपप्रकारकानुमितिजनकत्वाभावेनेत्यर्थः । अविरोधात मरणव्या. प्यवत्तानिश्चयस्याप्रतिवन्धकत्वात् । तदधिकयलत्यादेवति । तदपे. क्षया सामान्यतोएस्याधिकवलत्वादेवेत्यर्थः । तर्केण तन प्रामाण्य- संशयादिति भावः । अन्यथेति । तस्याधिकषलत्वासम्पादकत्वे इत्यर्थः । तद्विरोधनोति । यहिःसत्त्वाभाचव्याप्यत्वेन यत्किञ्चिद्धर्मनि- श्चयस्य प्रतिवन्धकत्वनेत्यर्थः । किश्चेत्यापाततः । यहिःसत्त्वाभाव. व्याप्यत्वेन यत्किश्चिद्धर्मनिश्चयसत्वे यहिःसत्त्वनिश्चयाभावे इटाप. त्तेः मयापि तदानीं तदनभ्युपगमादिति ध्येयम् । याधः अप्रामा- ण्यम् । तत्र विशिष्टवाधः तत्प्रतिपाद्यं विशिष्टविषयकज्ञानस्या- प्रामाण्यम् । न विशेष्यवाधात् न विशेष्याभाववति विशेष्यप्रकार- कत्वात्, न गृहान्यावृत्तित्वाभावयति गृहान्यावृत्तित्वप्रकारकत्वा- दिति यावत् । अवाधादिति । गृहान्यावृत्तित्वाश बाधासम्भवादित्य- थः। किन्तु विशेषणयाधादिति । किन्तु शतबर्षजीवित्वाभावयति शतवर्षजीवित्वप्रकारकत्वादित्यर्थः । धर्मिणि विशिष्टस्य प्रकारत्वे विशेषणस्यापि प्रकारत्यनियमात् । अत एव गुणान्यत्वविशिष्टसत्ता. घान गुण इत्यस्याप्यप्रमात्यं गुणे विशिएसत्तायाः प्रकारत्वे गुणा. न्यत्यस्यापि प्रकारत्वादिति भावः । शतवपजीवित्वयाध पवेति। श.

·अर्थापत्तिः। ९०९ वायत्तो विशिष्टाभावोऽप्यस्तीति चेत् ।न । विशेष्यवति विशिष्टाभावस्य केवलविशेषणाभावात्मकत्वात् विशि- टस्यातिरिक्तस्यानभ्युपगमात् । अन्ये तु शतवर्षजीवी देवदत्तो जीबी गृह एव, गृहे नास्तीतिप्रमाणेपु द्वयोरविरोधेऽपि तृतीयमादाय विरोधज्ञानमस्ति तत्र जीवी गृह एवेत्सप्रमाणघटितप्र- -- तवर्पजीवित्वाप्रमात्वमेधेत्यर्थः । तथा च निश्चयद्वयस्याप्रमान्यद्वय- कल्पना नास्तीति भावः। विशेषणाभावायत्त इति । तथा च विशि- टाभाववति विशिष्टप्रकारफत्वरूपाप्रमात्यद्वयफल्पनापत्तिरिति भा- घः। विशिष्टामारस्यति । विशिष्टाभावव्यवहारविषयस्येत्यर्थः । इद. मापाततः, विशिष्टाभावस्यातिरिक्तस्याभावेऽपि विशिष्ट नास्तीतिप्र. तीत्या विशिष्टस्य प्रतियोगित्वाघगाहनाहिशेषणाभावस्येव घिशि- प्रतियोगिफत्वाभ्युपगन्तव्यत्वात् विशिष्टप्रफारफत्वरूपाप्रमात्व- भादायाप्रमात्वद्वयफल्पना भवत्यति ध्येयम् । यदि गृहान्यावृत्तित्वशतवर्पजीवित्वयोः संशयाविशेषेऽपि जीवित्वोपपादकं पहिःसत्त्वमेव फल्यं न तु गृहान्यावृतित्वोपपा- दफं मरणमित्यन तो विनिमफ उच्यते, तदा त्वत्कृतादेव देवदत्तो जीवनमरणाधन्यतरमतियोगीति सामान्यतोदष्टात् जीवित्वं लिङ्ग- विशेषणं निश्चित्यानुमानादेव बहिःसत्वज्ञानं स्यादिति त्वया वा- ज्यम, न चैवम्, किन्तु यथोक्तसंशयस्यायमेव स्वभावो निश्वयं विनापि धर्मिणि वस्तुगत्या अपाधितत्वं यत्तदेव फल्पयति न तत्र याधितत्वमिति फल्पनेति केचिन्मीमांसका चदन्ति तन्मतमुपन्य- स्पति अन्ये त्यिति । जीधी गृह एवेति । शतवर्षजीविस्वे सतिगृहा. न्यावृत्तिरित्यर्थः । गृहे नास्तीति । शतवमध्ये गृहे नास्तीत्यर्थः ।प्र- माणेषु निश्चयत्रयेषु । द्वयोः शतवर्षजीधित्यनिश्चयशतघपमध्य. गृहासत्वनिश्चययोः । अविरोधेऽपि परस्परविरुद्धार्थविषयफत्या- भावविरोधशानमस्तीति तृतीय विरुद्धार्थविषयकत्वज्ञानमती.

·९१० माधुर्याः अनुमानग्रन्थे माणद्वयविरोधज्ञानजानताप्रामाण्यसंशयाहितजीवनसंश- यात् प्रमाणयोरविरोधोपपादकमप्रमाणविरोधि बहिःसत्त्वं कल्प्यते यथोक्तसंशस्यायमेव स्वभावो यहस्तुगत्या अप्र- माणं तद्विरोधि कल्पयति विरोधघटकस्यवस्तुगत्या अ- प्रमाणत्वमेव विनिगमकत्वमिति। तत्तुच्छम् । अप्रमाण- स्थापि प्रमाणत्वेन ज्ञानात, तर्कादिभिर्विशेषदर्शनं विना यथोक्तसंशयानन्तरं बहिरस्तीति ज्ञानमसिद्धमतो न फ- लवलेन तथार्थापत्तिकल्पनम् । किञ्च मृते गृहस्थिते वहिःस्थिते तादृशसंशयादेव बहिःसत्त्वं गृहसत्त्वं मर- णञ्च कल्प्येत कस्य चित क्व चिवस्तुगत्या अप्रमाण- स्वात, अर्थापत्त्याभासश्चैवं न स्यात् ॥ त्यर्थः । तत्र तस्मिन् शाने सति । अप्रमाणघटितेति। अममात्मान- श्चयघटितत्यर्थः । प्रमाणद्वयति । विरुद्धर्यत्यर्थः । विरोधशानेति। विरुद्धार्थविषयशानेत्यर्थः । अप्रामाण्यसंशयति । देवदत्तः शतवर्ष- जीची शनवर्षजीवा देवदत्तो गृह एवेति निश्चयद्वयनिष्ठाप्रामाण्यसं. शयेत्यर्थः । प्रमाणयो. प्रमात्मकनिश्चयद्वयोः । अविरोधोपपाद कं अमत्वाभावोपपादकम् । अप्रमाणविरोधि अप्रमात्मकनिश्चयविषय- विरोधि । तद्विरोधि कल्पयतीति । तद्विषयीभूतस्य विरोध्येव फल्प- यतीत्यर्थः । विरोधघटकस्य विरुद्धार्थविषयकत्वज्ञानघटफस्य । प्रमाणत्वेन ज्ञानादितिं । प्रमाणत्वेन निश्चयसम्भवादित्यर्थः। फलपले- नति । तर्क विनापि पहिःसत्त्वज्ञानोत्पत्सिवलेनेत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथनकंवागीशविरचिते तत्त्वचि- न्तामणिरहस्य अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये संशयकारणकार्धापत्तिसिद्धान्तरहस्यम् ।

·अर्धापत्तिः। स्यादेतत, मा भूत संशयः करणमर्थापत्तावनुपप- त्तिस्तु स्यात्, तथा हि जीवी देवदत्तो गृहे नास्तीति ज्ञाने सति बहिःसत्त्वं विना जीवतो गृहासत्त्वमनुपपन्न. मिति ज्ञानानन्तरं बहिरस्तीति धीरस्ति तत्रान्वयव्यति- रेकाभ्यामनुपपत्तिज्ञानं करणम् । न च देवदत्तो बहि- रस्ति विद्यमानत्वे सति गृहासत्वात् घटवदित्यनुमाना- द्विद्यमानत्वे सति यत्र यन्नास्ति तदन्यदेशे तदस्ति यथा गृह एव कोणेऽसन्नहं मध्ये तिष्ठामीति व्याप्तिप्रभवा- नुमानाहा बहिःसत्त्वसिद्धः किमीपत्त्येति वाच्यम् । हेतुमाध्ययोः सहचाराज्ञानशायामनुपपत्तिज्ञानेऽपि ब- हिःसत्वज्ञानात सामान्यतो व्याप्तिश्चानुमाने उपसंहर्तु- अथानुपपत्तिकरणकार्थापत्तिरहस्यम् । संशयकरणकार्थापत्ति निराकृत्यानुपपत्तिकरणकार्यापत्तिमा- शङ्कने स्यादेतदिति । अनुपपत्तिरिति । गृहे नास्तीति शानमित्यर्थः । जीयतो गृहासत्वमिति। जीविस्वविशिष्टं गृहासत्वमित्यर्थः । व्याप्ति- प्रभवति । व्यातिप्रभवात् सामान्यतोव्याप्तिप्रभवात् । अनुमाना- दिति । देवदत्तो घहिरस्ति विद्यमानत्ये सति गृहासत्यादित्यनुमाना- दित्यर्थः । पूर्व विद्यमानत्वे सति तगृहासत्त्वात् तद्यहिःसन्निति विशेषतो व्याहिरिदानान्तु सामान्यती व्याप्तिरिति भेदाद्विकल्पः । विशेषव्याप्तिमूलकमनुमानं दूषयति हेतुसाध्ययोरिति । यथोक्तहेतु. साध्ययोरित्यर्थः । सामान्यता व्यातिमूलकगनुमानं दूषयति सामा- ·९९२ माथुयाः अनुमानप्रन्ये मशक्येति तदन्यदेशसिद्धिरर्थापत्यैव । ननु जीविनो गृहासचमनुपपन्नं किं देवदत्तरहिःसत्त्वं विना, उत ब- हिःसत्त्वमानं विना। नाद्यः, प्रथमं देवदत्तबहिःसत्वाप्र- तीतो तेन विनेदमनुपपन्नमिति ज्ञानाभावात प्रतीतौ वा किमर्थापत्या अर्थापत्तित एव तत्प्रतीतावन्योन्याश्रयः, तदुक्तं यतोऽन्यत्वं तरिसद्धरने तदसिद्धेरिति । नान्त्यः, अन्यदीयबहिःसत्त्वज्ञानं विनानुपपत्त्यभावात् बहिःस- स्वमात्रसिद्धावपि देवदत्तवहिःसत्त्वासिद्धेश्वेति चेत् । न। सामान्येन हि विनानुपपत्तिज्ञानं कारणं सामान्या- कारेण विशेषज्ञानं फलम् । तथा हि, जीविनो बहिःसत्त्वं विना गृहासत्वमनुपपन्नमिति ज्ञान यस्य गृहासत्त्वमनु- भ्यत इति । अनुमाने अनुमिनिकरण । उपसंहन्तुं प्रवेशयितुम् । अ- शक्या सामान्यमुखी व्याप्तिनाऽनुमितिकरणमित्यर्थः । यत्त्यतत्त्वयो- रनुगनयोरभावात सामान्यतो व्याप्तेरभावादिति भावः । तदन्य- देशति। गृहान्यदेशसत्त्वसिद्धिरित्यर्थः । ज्ञानाभावादितिाप्रतियोगि. झानं विना व्यतिरेकशानामम्भवादिति भावः । नन्त्रर्यापत्तित एव तत्प्रतीतिरतार्यापत्तिरावश्यफीत्यत आह भापत्तित इति । अ. न्यान्याश्रय इति । अर्थापत्तितस्तत्प्रतीतो तेन विना नानुपपत्तिज्ञानम- नुपपत्तिमानेऽपत्तिरित्यन्योन्याधय इत्यर्थः । स्वोक्तपणे खण्डन- सम्पत्तिमाह तदुक्तमिति । यतोऽन्यत्यमिति । यतोऽन्यत्वं य- स्य व्यतिरेकः । तसिद्धः तस्य सिद्धः । अप्रे तदसिद्धेः ए. तयतिरेकेणेदमनुपपत्रमिति ज्ञानासिदेरित्यर्थः । पहिःसाथमा- अपदेन यायद्यहिःसत्वं अहिःसत्यत्वायच्छिन्नं घा, नाध इत्याह अन्यदायनि । नान्त्य इत्याद बहिःसत्त्वमानेति । बहि सत्त्वत्वा- ·भापतिः। पपन्न तन बहिःसत्त्वं कल्पयति नान्यन्न देवदत्तच तथेति सिद्ध देवदत्ते बहिस्सत्त्वं कल्प्यत इति देवदत्तबहिः- सत्वं पर्यवस्यति, न तु तेन रूपेण कल्पना न वा तेन विनानुपपचिज्ञानं कारणं, यथा वह्रिमानव्याप्ताडू. मात् पर्वते बतिसिद्धिरेव पर्वतीयवसिसिद्धिर्न तु प. बतीयत्वेनैव धूमात्तसिद्धिः तेन रूपेण व्यापकत्वाग्र- हात् । अथोपपादकाभाववत्युपपाद्याभावनियमोऽनुपप- तिर्न त्वभावमात्रमतिप्रसङ्गात् एवञ्च व्यतिरकव्याप्ति- मत उपपाचादयतिरेक्यनुमानमुद्यैव साध्यसिकिम- पित्त्या, तथा हि देवदत्तो बहिः सन् जीवित्वे सति गू. हासत्वात् यन्नै तन्नैवं यथा मृनो गृहस्थितो वा । न चान्यव्याप्त्याऽन्यस्य गमकत्वेऽतिप्रसङ्गः,साध्याभावव्या- पकाभावप्रतियोगित्वस्य नियामकत्वात् । न चार्थापत्तौ सरूपसती, व्याप्तिर्लिङ्गनाऽनुमान इति वाच्यम् । अनु- पपत्तेज्ञानं विना कल्पनानुदयात् अर्थापत्त्याभासानव. पच्चिनेस्यर्थः । परययस्यतीति । पक्षमतावलादिति भावः । तेन पण देवदतहिःसत्वत्यरूपेण । फल्पना शानम् । तेग पिना त- पायच्छिमन चिना । उपपादफामायवतीति । उपपादकाभावव्यापफी- भूताभावप्रतियोगिधमापायस्येत्यर्थः । ममावमात्रमिति । उपपाधा- भाषमात्रमित्यर्थः । अतिप्रसादिति। कंवलधूमाभावज्ञानादपि धूमा. यांपरयापत्तिरियर्थः । मापस्यामासेति । व्यभिचारिणापतिरेय ·९१२ माथुर्याः अनुमाननन्थे मशक्येति तदन्यदेशसिद्विरपित्त्यैव । ननु जीविनो गृहासत्त्वमनुपपन्नं किं देवदत्तवहिःसत्वं विना, उत ब. हिःसत्त्वमात्रं विना! नाद्यः, प्रथमं देवदत्तबहिःसत्त्वाप्र- तीतौ तन बिनेदमनुपपन्नमिति ज्ञानाभावात् प्रतीतौ वा किमपित्त्या अर्थापचित एव तत्प्रतीतावन्योन्याश्रयः, तदुक्तं यतोऽन्यत्वं तत्सिद्धेरग्रे तदसिद्धेरिति । नान्त्यः, अन्यदीयबहिःसत्त्वज्ञानं विनानुपपत्त्यभावात् बहिःस- स्वमात्रसिद्धावपि देवदत्तवहिःसत्त्वासिद्धेश्चेति चेत् । न। सामान्येन हि विनानुपपत्तिज्ञानं कारणं सामान्या- कारेण विशेषज्ञानं फलम् । तथा हि, जीविनो बहिःसत्त्वं विना गृहासत्त्वमनुपपन्नमिति ज्ञान यस्य गृहासत्त्वमनु- भ्यत इति । अनुमाने अनुमितिकरण । उपसंहत्तु प्रयेशयितुम् । अ- शक्या सामान्यमुखी व्याप्ति ऽनुमितिफरणमित्यर्थः । यत्त्वतत्वयो- रनुगनयोरभावात् सामान्यतो व्याप्तरभावादिति भावः । तदन्य- देशति। गृहान्यदेशसत्यसिद्धिरित्यर्थः । ज्ञानाभावादिति।प्रतियोगि. ज्ञानं विना व्यतिरेकशानामम्भवादिति भाषः । नन्वर्यापत्तित पय तत्प्रतीतिरतोपर्धापत्तिरावश्यकीत्यत आह अर्थापत्तित इति । अ. न्योन्याश्रय इति । अर्धापत्तितस्तत्प्रतीतो तेन बिना नानुपपत्तिशानम. नुपपत्तिज्ञानेापत्तिरित्यन्पान्याश्रय इत्यर्थः । स्वोक्तपणे खण्डन- सम्पत्तिमाह तदुक्तमिति । यनोऽन्यत्यमिति । यतोऽन्यत्वं य- स्थ व्यतिरेकः । तसिः तस्य सिः । अप्रे तदसिरः ए- तहपतिरेकेणेदमनुपपन्नमिति शानासिद्धरित्यर्थः । पहिःमत्वमा. प्रपदेन यावयहिःसत्यं पहिःसत्यत्वावच्छिन्नं घा, नाप इत्याइ अन्यदायेनि । मान्य इत्याद यहिःसत्त्थमात्रेति । यहि सत्वत्या.

·अर्धापत्तिः। पपन्नं तत्र बहिःसत्त्वं कल्पयति नान्यत्र देवदत्तश्च तथेति सिद्धे देवदत्ते बहिःसत्त्वं कल्प्यत इति देवदत्तबहिः- सत्वं पर्यवस्यति, न तु तेन रूपेण कल्पना न वा तेन विनानुपपत्तिज्ञानं कारणं, यथा वह्निमात्रव्याप्ताडू- मात् पर्वते वह्रिसिद्धिरेव पर्वतीयवद्विसिद्धिर्न तु प- वतीयत्वेनैव धूमात्तसिद्धिः तेन रूपेण व्यापकत्वान- हात् । अथोपपादकाभाववत्युपपाद्याभावनियमोऽनुपप- तिर्न स्वभावमात्रमतिप्रसङ्गात् एवञ्च व्यतिरकव्याप्ति- मत उपपाचायतिरेक्यनुमानमुद्रयैव साध्यसिद्धःकिम- पिया, तथा हि देवदत्तो बहिः सन् जीवित्वे सति गृ- हासत्वात् यन्नैवं तवं यथा मृतो गृहस्थितो वा । न चान्यव्याप्त्याऽन्यस्य गमकत्वेऽतिप्रसङ्गः,साध्याभावव्या- पकाभावप्रतियोगित्वस्य नियामकत्वात् । न चार्थापत्ती सरूपसती. व्याप्तिर्लिङ्ग नाऽनुमान इति वाच्यम् । अनु- पपवेनिं विना कल्पनानुदयात् अर्थापन्याभासानव- पच्छिन्नेत्यर्थः। पर्ययस्यतीति । पक्षमताबलादिति भावः । तेन पण देवदत्तयहिःसत्वस्यरूपेण । कल्पना धानम् । तेन विना तद्- पायच्छिधन विना । उपपादफामायवतीति। उपपादकाभावव्यापी- भूनामावप्रतियोगित्यमापाद्यस्येत्यर्थः । अभायमामिति । उपपाधा. भावमाप्रमित्यर्थः । मतिप्रसङ्गादिति। फेवलधूमाभावशानादपि धूमा यांपत्यापत्तिरियर्थः । भापायामासेति । व्यभिचारिणाांपत्तिरेष ११५ ·९१४ % माथुर्याः अनुमानग्रन्थे काशाच्च । मैवम् । अत्र हि व्यतिरेकव्याप्तिरन्वयस्य पक्षधर्मत्वमिति व्याप्तिधीजन्यमपि बहिःसत्त्वज्ञानं ना- नुमितिः तस्या व्याप्तपक्षधम्र्मताज्ञानजन्यतानियमात् । न च साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिलेन पक्षधर्मस्य ज्ञानमनुमितिप्रयोजकंतचेहाप्यस्तीति वाच्यम् । केवला- न्वयिनि तदसम्भवात् तदपेक्षया साध्यव्याप्यत्वज्ञानस्य लघुत्वाच्च । अथ व्यतिरकसहचाराद्धेनोरेव व्याप्तिा- त एवञ्चान्वयस्य व्यतिरेकस्य उभयस्य वा सहचारा- द्वयाप्तिग्रहौवध्येऽनुमाननैविध्यम्, अत एव धूमो दु- शाविशेषेऽन्वयी व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति चेत् । अस्तु तावदेवं तथापि जीविदेवदत्ताभावो गृहे वर्तमानो न बहिःसत्त्वलिङ्गं देवदत्तावृत्तित्वात् बहिःसत्त्वगृह- न स्यादित्यर्थः । अघ्र हीति । व्यतिरके हेत्वमाये । व्याप्तिः व्याप. कताज्ञानम् । अन्वयस्य नोः । पक्षधर्मत्वं पक्षधर्मताज्ञानमित्यर्थः । च्याप्तिधीजन्यमिति। व्यतिरफव्याप्तिधीजन्यमित्यर्थः । व्याहति । भ- स्वयध्यातिप्रकारकपक्षधर्मताशानेत्यर्थः । फेवलान्वायनीति । तव म. त ति शेषः । माध्यव्याप्यत्यति साध्यस्यान्वयव्यानिशानस्येत्यर्थः। यद्यप्येवमपि यत्र नान्वयव्याप्तिग्रहः व्यतिरेकमात्रप्रतिसन्धानं त- प्रापत्त्यवफाशः, न च तत्रार्थनिश्चय एवं जनयिष्यत इति वाच्यम्. अनुमचविराधात, तथापि तुप्यतु दुर्जन इति न्यायेनाह अस्त्यिति । ग्रहे वत्तमान इति । गृहवृत्तित्वविशिष्ट इत्यर्थः । देवदत्तात्तित्वा- दितिपक्षीभूतस्य देवदत्तस्य तदनधिकरणत्वादित्यर्थः । पहिःसत्व- गृहनिष्ठाभाषयोः पहिःसत्वगृहत्तित्वविशिष्टाभावयोः । व्यधिक- ·अर्थापत्तिः। निष्ठाभावयोयधिकरणत्वेन नियतसामानाधिकरण्यरूप- व्याप्त्यभावाच, उपरि सविता भूमेरालोकवत्त्वादित्यत्र भूमेरुपरिसन्निहितसवितृकत्वेनानुमानात् । नापि गृहनि- प्ठाभावप्रतियोगित्वम, तत्प्रतियोगित्वस्य देवदत्तधर्म- तया तदसन्निकर्पे प्रत्यक्षेण ज्ञातुमशक्यत्वात् । अत एव विशेष्यासनिकपात्तृतीयलिङ्गपरामर्शोऽपि न प्रत्यक्षेण । रणत्यनेति । गृहाधिकरणदेशभेदस्यापि याहि पदार्थघटकन्याविति भावनियतेति । अत एव गृहवृत्तिदेवदत्तामायोपि न लिङ्गं गृह- माप्रवृत्तिपदाथै तस्य सरवनाव्याप्यस्यादिति भावः । ननपरि सवि- ता भूमेरालोकपत्यादित्य भूमिनिष्ठालोकसंयोगस्य कथमुपरिदेशे संयोगसम्बन्भेन सवित्रनुमापफत्य पक्षावृत्तित्वादव्याप्यत्वाच्चत्यत्र आह उपरीक्षिाउपरिसन्निहिततिाप्लवितृसयुक्तोपारदेशफत्वेनेत्यर्थः। तथा च तत्र भूमिः पक्षः सवितृसयुक्तोपरिदेशका साध्यम उपर्य- घच्छेदेनालोफसंयोगो हेतुरिति भावः । ननु जीवित्वे सति गृहनि- छाभायप्रतियोगित्यमेव लिङ्गं भवतापि तन्निाव्यतिरेकल्याप्तिशाम- स्यैवार्यापत्तिजनकत्वस्वीकारादित्याशङ्कते नापीति । लिङ्गमित्य- नुपानीयम् । ज्ञातुमशक्यत्वादिति । तथा च लिङ्गशानाभावात्न व्याप्तिग्रह इति भावः । ननु सनिकृष्टस्यले जीवित्वे सति गृहनिष्ठा. भावप्रतियोगित्वस्य यहिःसत्त्वव्याप्यत्वं गृहीतं तदेवदानी स्मरयंते. अन्यथा भवन्मतेऽपि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानाभावात् । कथमापत्तिः, अपि च गृहनिष्ठाभायप्रतियोगित्वं न हेतुः किन्तु प्रतियोगिताम- म्यन्धेग गृहनिष्ठाभाव एव तुर्याच्यः स च देवदत्तस्यामधिकृष्ट- त्वेऽपि गृहस्य सनिकृयतया प्रहीतुं शक्य त्यतो व्यापिग्रहामाये- ऽपि देवदत्तस्यासनिकृष्टतया न पक्षविशेध्यकपरामर्शसम्भव न्या. हमत एवेति । अस्मन्मते च व्यतिरेकव्याप्तिस्मरणं गृहे जीविनो देवदत्तस्याभावनिश्चयश्च अर्धापत्तिहेतुक इति भावः । शब्दानु- ·माथुर्याः अनुमानग्रन्थे न च व्यतिरेकव्याप्तिगृहनिष्ठाभावयोमा॑नं सहका-- साध मनसैव जन्यत इति वाच्यम् । सहकारिण एव मानान्तरत्वप्रसङ्गात् । अथ व्याप्तिज्ञानानन्तरं स्मर्य- माणधूमात् कथमनुमितिः उक्तन्यायेन तत्रापि लिङ्गप- रामर्शाभावादिति चेत्, न कथश्चित् । कथं तर्हि वह्नि- ज्ञानम्, पक्षधर्मधूमस्मृतिसहितात् धूमो चह्नि विना ना- स्तीत्यनुपपत्तिज्ञानादिति गृहाण । अत एव दृश्यमानो धू- मो वह्नि विनानुपपन्न इति यदा ज्ञायते तदार्थापत्तिरेव, यदा त्वनुपपत्तिज्ञानं विना व्याप्यत्वेन प्रतिसन्धीयते तदानुमानं त्वयापि तत्र त्रिविधानुमानस्वीकारात, तस्मा- मानादिकञ्च न सार्वत्रिकमिति हृदयम् । गृहनिष्धाभाषयोनिमि- ति। देवदत्तस्मरणश्चेत्यपि योध्यम् । अभावप्रत्ययानुरोधेन तस्या- घश्यकत्वात् परामर्श: । व्याप्तिज्ञानानन्तरमिति । चन्हिव्यातिरिति स्मरणानन्तरमित्यर्थः । स्मर्यमाणेति । पक्षवृत्तिधूमस्मरणादित्यर्थः । असनिकृष्टपक्षम्पल इति शेषः । उत्तान्यायेति । विशेष्यस्यासनिकृष्ट- स्वनेत्यर्थः । घूमो चन्हि विनति । पन्ह्यभावव्यापकीभूताभावप्रतियो- भी धूम इति व्यतिरेकच्याप्तिज्ञानादित्यर्थः । दृश्यमानो धूम इति। य. न्ह्यभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगी धूम इति यदा शायत इत्यर्थः । अनुपपत्तिशानं विना व्यतिरेकव्याप्तिशानं विना । व्याप्यत्वेन अन्व- यव्याप्यत्येना तदाऽनुमानमिति । यदा तु व्यतिरेकान्वयव्याप्युभय. प्रतिसन्धान तत्रैवमेव विज्ञानमुभयात्मकम् भनुमितित्वादेरस्मन्मने जातित्याभावात् फलपलादेव सामग्रन्या या अन्यत्र प्रतिपन्धकत्वं कल्प्यत इति भावः । त्वयापीति। तत्र पन्हिमान् धूमादित्यत्र विधि- धति । व्याप्तिशानभेदन त्रिविधानुमितिस्वीफारात इत्यर्थः । परन्तु ·अर्धापत्तिः। यतिरेकव्याप्तिमुपजीव्य जीविदेवदत्ताभावो बहिःसत्त्वं कल्पयति । उच्यते । देवदत्तासन्निकर्षेऽपि तस्य गृह- निष्ठाभावप्रतियोगित्वं प्रत्यक्षेण गृह्यते, तथा हि गृहे दे- वदत्तस्याभाव इति प्रत्यक्षं देवदत्तं पप्ठ्यर्थञ्चाभावस- म्बन्धं प्रतियोगित्वलक्षणं गोचरयति सम्बन्धज्ञानस्प भवता यतिरेक्यनुमिर्तितया अभिमतं तदेचास्माफमर्यापत्तिरिति शेष प्रतिभायः । व्यतिरेकव्याप्तिमिति । व्यतिरेकव्यातिज्ञानं सहका- -साधेत्यर्थः । देवदत्ताभावः देवदत्ताभावनिन्धयः । यदिःसत्वं कल्पयतीतियहिःसत्त्वं निश्वाययतीत्यर्थः । न तु व्यतिरेफपरामर्शः, विशेष्योभूनदेवदत्तासभिफण परामर्शासम्भधादिति भावः । गृह देवदत्तस्याभाव इतिादेवदत्तप्रतियोगिफोभाव इति प्रत्यक्षमित्यर्थः । अन्यथा पष्ठयर्थप्रतियोगित्वम्य संमर्गविधया भानात लिङ्गताय. च्छेवफीभूनप्रतियोगित्वानुपस्थिती फयमनुमान न स्यात् । न चैर्य यत्र नेह देवदत्त ति संसर्गविधयेय प्रतियोगित्वभान तत्रानुमाना- सम्भवादापत्तिरिप्यत इति वाच्यमाभांपत्तापि यहिःसस्य विना गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्थानुपलब्धिगंमिफेति प्रतियोगित्वत्वाय- छिन्नप्रतियोगित्वोपस्थिति विना तेनाप्यांपत्त्यनभ्युपगमादिनि । ननु देवदत्तप्रतियोगिफोऽभाव इति प्रत्यक्षस्य देवदत्तविषयफत्वे मा- नामाव: देवदत्तं साक्षात्करोमीरयनुव्यवसायाभावात् अभावं सा- क्षारफरोमीत्यनुव्यवसायात किन्तु तव्यवहितपूर्ववर्तिस्मरणस्पष देवदत्तो विषय इत्यत थाह सम्पन्धमानस्यति । सम्बन्धियोपस्थिती सत्यां सम्बन्धप्रत्यक्ष स्येत्यर्थः अन्यथा संयोगो नास्तीत्यादिशाबाद- झाने तदुपनयवशात संयोगवादिति प्रत्यक्षे गुण इति प्रत्यक्षेघध्यमि- चारापत्तरिति ध्येयमान चैवं देवदतं न पश्यामि फिन्तु तदभावं गेहे इत्यनुव्यवसाय: फयं सङ्गच्छते इति वाच्यम् तिस्प लौफिफाधिपय- स्वामावविश्यफरयादिति मायः ! जनु सम्बन्धप्रत्यक्ष एवं सम्म धिद्वयं विषयः प्रतियोगित्वन्तु न प्रतियोग्यमावयोः सम्बन्ध ·माथुर्याः अनुमानग्रन्थे सम्बन्धिद्वयाविषयत्वात्, प्रतियोगिना सममभावस्य स- म्बन्धान्तराभावात् गृहनिप्ठाभावप्रतियोगिते च प्रत्य- क्षोपस्थिते स्मृतव्याप्तिवैशिष्ट्यमपि प्रत्यक्षेण सुग्रहम् । न च देवदत्तविशेप्यकं बहिःसत्त्वव्याप्यगृहनिष्ठाभाव- प्रतियोगित्वज्ञानं नास्तीति वाच्यम् । पक्षवृत्तिलिङ्गप- रामर्शमानस्यानुमितिजनकत्वात् अधिकस्य गौरवपराह- तत्वात् । अथ वाअनतिप्रसक्तसहकारिवशान्मनसैव स्मृ. तदेवदत्तविशेष्यकस्तृतीयलिङ्गपरामर्शः। यथा च न सह- कारि मानान्तरं तथोपपादितमधस्तात् । ननु मयूरः प- वतेतरे न नृत्यति नृत्यति चेतिज्ञानानन्तरं पर्वते नृत्य- इत्यत माह प्रतियोगिनेति सम्बन्धान्तराभावादिति। इदमिह नास्ती- ति प्रतीतर्नियामकसम्बन्धान्तराभावादित्यर्थ.1 तथा च सम्बन्धान्त- रेण दमिह नास्तीति प्रतीत्यसम्भवात् प्रतियोगित्वस्य सम्यन्धत्व- मावश्यफमिति भावः । यथाथुले एकफालीनस्वादेरपि सम्पन्धान्तर- त्वेन सम्यन्धान्तराभावादित्यसङ्गतेः । पक्षवृत्तीतिनया च लिगवि- शेष्यफपरामर्श एवान हेतुरिति भावः | अधिकस्य पक्षविशेष्यक- त्वस्य । ननु गृहनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्यस्यापि देवदत्तधर्म- तया असनिकृष्टत्वात् तद्विशेष्यफोऽपि चाक्षुषः परामर्शोऽसम्भः धीत्यस्त्ररसादाह अथ वेति । पूर्वोक्तदोषविरहायाह यथा चेति । पर्व- तेतर इतिापत इतरी यस्मादिति बहुव्रीहिः तेन न सर्वनामकार्यम्। मयूरनृत्यस्य नित्यत्वं साधिकरणत्यं विना अनुपपन्नमिति ज्ञानं प्रसि- साधिकरणबाघसहकारेण मयूरः पर्वते नृत्यनीति ज्ञानं जनयतीति समाधत अधिकरणं विनेति । भनुपपद्यमानम् । अनुपपनत्वेन शा- यमानमानृत्य नृत्यनित्यत्वमित्यर्थः। नृत्याभावाधानन्तरमितिापर्व ·अर्थापत्तिः। तीति ज्ञानमस्ति, न च व्यतिरेकिणस्तत् सम्भवति, पर्बत- नृत्यस्य साध्यस्याप्रतीतौ व्यतिरेकव्याप्त्यनिरूपणात्।नच पर्वतनृत्याप्रसिद्धौ तेन विनानुपपत्तिप्रतिसन्धानमपि नेति कथमर्थापत्तिरपीति वाच्यम्। अधिकरणं विनानुपपद्यमानं नृत्यं प्रसिद्धाधिकरणबाधसहकृतं प्रसिद्धतरमधिकरणं क- ल्पयतीति चेत् । न । मयूरनृत्य साधिकरणं नृत्यत्वादिति सामान्यतोदृष्टं प्रसिद्धाधिकरणबाधसहकृतं प्रसिद्धेतर पर्वतमधिकरणमादाय नृत्यज्ञानं जनयति । यहा पर्वते- तरे न नृत्यतीतिशब्देन नृत्याभावबोधानन्तरं मयूरो नृ- त्यनीतिशब्दाजायमानं ज्ञानं पर्वतनृत्यं गोचरयति प्रसि- हविशेषबाधसहकृतसामान्यज्ञानजनकप्रमाणस्य प्रसि- द्धतरं पर्वतमधिकरणविशेषमादाय ज्ञानजनकत्वनियमा- त् । अत एवानित्यज्ञानवाधानन्तरं क्षित्यादौ ज्ञानज. न्यत्वं सिद्धनित्यत्वमादाय सिद्धयतीत्याचार्याः । यहा तेतरनृत्याभाययोधानन्तरामित्यर्थः । ननु सामान्यतोरटेन साधिक- रणकत्वानुमिनायपि पर्वते नृत्यतीत्येवमाफारफयुद्धिर्न सिचव म. नुमितेव्यापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमात् एवं मयुगे नृत्यतीति शब्दात् पर्वतेतराधिकरणकनृत्यवाधसहकारेण नृत्यधिशेयसिखाप पि मृत्ययस् पतत्तित्वं नप्तिदं तदुपस्याएफपदामाघादितिामयम्। गुरुमते इतरशसहकारेण पदानुपस्थितमपि शाम्दयोधे प्रभारीभूप भासते इति तन्मतीच तन्मतनिराकरणात् । स्वमते त्याह यति। भन्ययध्यतिरेकी पतनत्यं गोचरयतीत्यनुपज्यते । न चैधं मयूरः ·माथुर्याः अनुमानप्रन्थे मयूग्नृत्यं पर्वताधिकरणकं पर्वतेतरानधिकरणत्वे सति साधिकरणलात् पर्वतत्ववदित्यन्वयव्यतिरेकी । अथ वा यः सम्भाविततत्तदितरावृत्तिः सन् तदतिरिक्तवृत्तिर्न भवति स तवृत्तिभवतीति सामान्यन यत्तदर्थान्तभी- वेन व्याप्त्या नृत्यस्य पर्वतवृत्तित्वं सिद्धयति । एवं पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इत्यत्रापि अप्रसिद्धरात्रिभोज- नसाध्यपीनत्वज्ञानं रात्रिभोजनमादाय सिद्धयति । अथ यथा अभोजी पीन इत्यत्रायोग्यताज्ञान तथा पीनो दिवा न भूक्त इत्यत्रापि दिवाभोजनस्य वाधाद्योग्यताघट- पर्वते नृत्यतीति मयूरविशेष्यफप्रतीतिनं स्यात् इति वाच्यम् । उ- क्तानुमान एव मनसा तदुपपत्तरिति भावः। सम्भावितेति । सम्भा- घना योग्यता । तस्मिन् तदितरस्मिश्च वर्तमानयोग्यः । योग्यताय. च्छेदफश्च वृत्तिमत्वमेव । तथा च वृत्तिमस्व सतीति फलितार्थः । ननु पीनो देवदत्तो दिया न भुङ्क्त इति ज्ञानानन्तरं पीनत्वं भोज- नयर विना अनुपपन्नमिति शानात दिवाभोजनबाधसहकृतात् देध. दतोरात्रौ भुङ्क्ते इति शहानं जायते तत्रानुमानाद्यसम्भवादपत्ति- रियत इत्यत आह एवमिति । देवदत्त इति । अप्रसिद्धरात्रिभोजन- देयदत्त इत्यर्थः । भोजनसाध्यवीनत्वज्ञानमिति । दिवाभोजनधाधस- हकृतमिति शेषः । रात्रिभोजनमिति । रात्रिभोजनानुमिति जनयती- स्पर्थः । यथाश्रुतशदेन शब्दकल्पनरूपां भूतार्थापत्ति भट्टाभिमतामा- शङ्कने अथेति । न योग्यताक्षानमिति । तन्मतेऽन्वयप्रयोजक- रुपवत्वस्य योग्यतास्येन पीनत्वान्वये भौजित्वस्य योग्यतात्वेन पी. नत्यान्वये भौजित्वस्यायोग्यतात्वादिति भावः । दिवाभोजनस्य या• धादिति योग्यताघटकेत्या हेतुः । योग्यताघटफेति। योग्यतारमफरा. त्रिभाजिरवापसिति यिनेत्यर्थः । अन्वयमलभमानमिति । भवयत्रोधे ·अर्थापत्तिः। ९२१ करात्रिभोजनस्याप्रतीतेः अतो योग्यताघटकोपस्थिति विना अन्वयमलभमानमिदं वाक्यं योग्यताघटकरात्रि- भोजनोपपादक रात्रौ भुङ्क्त इति वाक्यं कल्पयित्वा तेन सहान्वययोधं जनयति । न चैवं लापवादाति- भोजनमेव कल्पयितुं युक्तम्, शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव प्रपूर्यत इतिन्यायेन शब्दोपस्थापितमादाय शब्दस्यान्व- यबोधजनकत्वात, एवञ्च श्रूयमाणशब्दस्यान्वयवोध- कत्र योग्यताघटकोपरथापकन शब्देन विनानुपपद्यमानं तं कल्पयित्वा यत्रान्वयबोधं जनयति तत श्रुतार्थाप- त्तिः। द्वारमित्यादी पिधेहीतिशब्दकल्पनं श्रुतार्थापत्तिरेव । । मजनयदित्यर्थः । इदं वाक्यमिति । पीनो देवदचो दिया न भुक्त इति याफ्यमित्यर्थः । रात्रिभोजनोपपादफमिति। रात्रिभोजनोपस्थाप- फमित्यर्थः । तेग सहेति । तदुपस्थापितरात्रिभोजित्वेन सहेत्यर्थः । अ- न्यययोधमिति । पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते फिन्तु रानी भुके अत्यन्वययोधमित्यर्थः। तन्मते योग्यत्वस्य शाब्दयोधे भाननियमादिति भाषः । लाघवादिति । शब्दं फल्पयित्वापि अर्थोपस्थितेरावश्यफरवा- दिति भावः । शाब्दी घाफाहेति शाब्दयोधोपयोगिनी पदार्थोपस्थि- ति शब्देनेव.जन्यत इति नियमेनेत्यर्थः । तथा चकेवलार्थफल्पनेन योग्यताज्ञाननिर्याहेऽपि शब्दजन्योपस्थिति बिना रात्रिभोजित्वरूपस्य योग्यत्वस्य शाब्दयांधे गानामम्भयाच्छब्दः फलप्यते तन्मतेशदयो- ग्यताविषयकस्व शाब्दयोधस्य जनननियमादिति भायः । शन्दन पिनेतिशिब्दव्यवहारं विनेत्यर्थः । अनुपपद्यमानमिति । अनुपपनत्वेन भायमानमित्यर्थः । द्वारमित्यादाविति । एवमित्यादिपिधेहोतिशब्द- कल्पनमिति । द्वारमितिवाक्यस्यापि पिधानविशेष्यफद्वारकर्मफरवा. .

·९२२ माथुयो अनुमानअन्य बन्दश्च यद्यपि श्रूयमाणो बाधितस्तथाप्यभिप्रायस्थः कल्प्यते यथा गुरुमते स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र साक्षात्सा- धनतावाधे परम्पराघटकरणानुपस्थित्या परम्परासाधनता- ज्ञानविरहो योग्यताज्ञानाभावात प्रसिद्धपदसामानाधिक- रण्यानुपपत्तिरिति योग्यताज्ञानाय परम्परासाधनताघटक- मपूर्व लिङादिवाच्यं कल्पयति ततः स्वर्गसाधनं याग न्ययोधजनसत्वं पिचेहीनिशब्दसमभिव्याहारं विनाऽनुपपन्नमिति मानात् पिधेहिशब्दकल्पनमित्यर्थः । ननु द्वारमित्ति चाक्यं पिधे- हीतिशब्ददिनि शानमर्थापत्या जननीयं तश्च न सम्भवति पिधे. हीतिशब्दस्य वाधितत्वादि यत आह शन्दश्चति । श्रूयमाणः सम- मिव्याहारण श्रयमाणश्च । बाधित इति । नास्तीत्यर्थः । अभिप्राय- स्थ इति । द्वारमिति वाक्यं पिधेहीतिशय्देन सहान्वयवोधं जनय- वित्यनादशाभिमायविषयः कालप्यते इत्यर्थः । तथा च नादशैका. भिप्रायविषयत्वसम्बन्धेनेव तद्वत्ताशानं अर्थापत्या जननीयमिति भावः । याग्यताप्रकारकोपस्थिति विना शब्दान्वयधीरित्यत्र प्राभाक- रसम्मतिमाह यथेति । साक्षात्साधनतावाध इति । स्वर्ग प्रति यागस्य माक्षात्माधनस्वाभाव इत्यर्थः । यागस्य आशुतरविनाशित्वादिति भावः । परम्पराघटफस्येति । परम्पराघटकस्यापूर्वस्येत्यर्थः । योग्य- नाशानामावादिनि । यागे विध्यर्थस्य इष्टसाधनत्वस्यान्वये योग्यता- शानविरहादित्यर्थः । माक्षादसाधने माधनवान्वये परम्परासाध- नम्नस्य योग्यतात्वादिति भावः । प्रमिदपदति । प्रसिद्धपदस्य धि- धरयन इप्रसाधनत्वेनान्वयबोधानुपपत्तिरित्यर्थः । योग्यताशानाये- ति । परम्परासाधनताज्ञानायेत्यर्थः । लिडादिवाच्यमिति । कार्यत्व- रुपेण लिलादिवाच्यमित्यर्थः । एयञ्च खगकामाऽग्निष्टोमादिविषय. कमाधनकार्यवानिति प्रथमोऽन्यययोधः । विषयफरवं जन्यत्यम् । एतच्च यागकामयोः संसर्गविधया भासत इति भायः । अ- ·अर्थापत्तिः। ९२३ इति ज्ञानं जायते अन्यथा अपूर्वमपि वाच्यं न स्यादि- ति । उच्यते । वाधकप्रमाणाभावोऽन्वयविरोधिरूपनिर- हो वा योग्यता अतो दिवा अमोजने रात्रिभोजनाप्र- तीतावपि भोजनसाध्यपीनत्वाद्दिवा न भुक्तः इति शब्दाडीरुत्पद्यते न प्रतीत्यनुपपत्तिः किन्तु प्रतीतानु- पपत्त्या रात्रिभोजनं कल्प्यते अत एवापूर्वमपि न बाध्यमिति वक्ष्यते, तस्मानार्थापचिरनुमानादतिरिच्य- त इति न्ययेति। योग्यताप्रकारकोपस्थितेरपि हेतुत्वे इत्यर्थः । याधकप्रमाणा- भाव इति । प्राडामावनिश्वयाभाव इत्यर्थः । अन्ययविरोधीति । प्रा- घामायव्याप्यधर्मत्यर्थः । प्रतीनानुपपत्यति । प्रतीतस्य दिवाऽभोजि- स्वे सति पीनत्वस्य रात्रिभोजित्वं विनाऽनुरपत्या रात्रिमोजित्य- मनुमीयते इत्यर्थः । अत एवेति । अन्वयप्रयोजकरूपयावज्ञानस्या- हेतुत्यादेवेत्यर्थः । अर्यापत्तिः अापत्तिशब्दघाच्यं शानम् ॥ इति श्रीमथुरानायतर्फवागीश-विरचिते तस्य- चिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्यद्वितीयखण्ड- रहस्ये अर्थापत्तिरदस्यम् । इन परमादिययन जोसियदे।

·चिन्तामणे: अवयवः । तच्चानुमानं परार्थ न्यायसाध्यमिति न्यायस्तदव- यवाश्च प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि निरूप्यन्ते। तत्र न समस्तरूपोपपन्नलिङ्गप्रतिपादकवाक्यं न्यायः, अत्रैव वाक्येऽतिव्याप्तेः । किन्त्यनुमितिचरमकारणलि- परामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकवाक्यं न्यायः । प्रति- दीधित्या अवयवः । उचितानुपूर्वीकमतिज्ञादिपञ्चकसमुदायत्वं न्यायत्वम् । प्र- जागदीश्याः अवयवः । मूलोक्तन्यायलक्षणस्याऽने दृष्यतया स्वयं न्यायलक्षणमाह उचितेति । व्युत्क्रमेणोक्तप्रतिक्षादिपञ्चकातिव्याप्तिवारणार्थमानु. पूर्वीकान्तं व्युत्क्रमोक्तप्रतिज्ञादिभिन्नार्थकम् । तेन फमोत्पन्नप्रति- शादेतूदाहरणोपनयनिगमनानां लाभः । प्रतिज्ञाहेतृदाहरणधिका- पतिव्याप्तिवारणाय पश्चकपदम् । न चाऽसाधकतासाधकानुमानस्थ- लीयन्यायाव्याप्तिः तत्र हेत्वाभासान्मकहतोरसाधकताव्याप्यत्व- स्योभयसम्मतत्वादुदाहरणाभावेन ताहरापञ्चकममुदायत्वाभाषा- दिति वाच्यम् । शिरोमणिमते तत्रापि वादिनः स्वकर्तव्यनि- चाहार्यमुदाहरणस्याश्यश्यकत्वात् । भन्यथा सर्वत्रैवोपनयमाप्रस्थ ·जागदीश्या अनुमानग्रन्थे ज्ञादिपञ्चवाक्यैरेकवाक्यतया स्वार्थविशिष्टज्ञानं जन्यते तेन च विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि मानान्तरमुत्थाप्यते तेन च चरमपरामर्श उत्पाद्यत इति न्यायजन्यशाब्दज्ञानस्य परामर्शप्रयोजकता। तिज्ञात्वादिकं पुनरुदासीनवाक्यवारकन्यायान्तर्गतत्वशून्यमेवोपा- उद्भाव्यतापत्तेः अनुमित्युपयुक्तव्याप्तिपक्षधर्मतायास्तत एव ला- भसंभवातू । यतु साध्यादिभेदन न्यायस्य विभिन्नस्वादुदाहरण- विनाकृतं प्रतिज्ञादिचतुपष्टत्वमेव न्यायवै घाच्यामिति । तन्न । तथा सति कदाचित्तत्रैव समयबन्धवशेन पञ्चावयवप्रयोगेऽध्या- प्त्यापत्तेः । समुदायपदन्तु ताशपञ्चत्वस्य पर्याप्तिसम्बन्धन यद- धिकरणं तस्य क्रमिकरवलाभार्थम् । तेन क्रमिकप्रतिज्ञाहेत्वादि. माने नातिव्याप्तितादवस्थ्यम् । क्रमेण पञ्चभिः पुरुपैः प्रतिज्ञादिपञ्च. कागिधाने न्यायव्यवहारविरहे त्वेकपुरुषप्रयुक्तत्वमप्यौचित्य नि. धेश्यम् । तथा सिद्धसाधनस्थलीयप्रतिज्ञादिसमुदाये न्यायत्वा- भावात् सिपाधयिपाकालीनत्वं साध्यसंशायकविप्रतिपत्तिका- लीनत्वं चा प्रतिक्षाविशेषणं घाच्यमित्यपि यदन्ति । ननु न्याया- घयवत्वघटितस्य प्रतिज्ञात्वादेायनिरुक्तीप्रवेशादन्योन्याश्रयत्वमत आह प्रतिज्ञात्वादिकमिति । तथा च यारशयादृशानुपूर्व्यवच्छिन्ने फथकानां प्रतिज्ञाव्यवहारस्तादृशतादृशानुपूर्वीकत्वमेवात्र प्रति- एवं हेतुत्योदाहरणत्वादिफपि उक्तफमेणैध निरुच्य न्यापलक्षणे निवेदयम् । अन्यथा पर्वतादी वाहयादिप्रतिक्षायाः पर्वतो चन्हिमान् गिरिरम्निमानित्यादिनानाविधानुपूर्वीकत्वेन तेपामेकविधानुपूाः प्रकृते न्यायलक्षणघटकत्वेऽन्यविधानुपूर्वी. फप्रतिज्ञागभन्यायाव्याप्तिः, पक्षधर्मिकसाध्यवत्तायोधकवाक्य- स्पेन कथञ्चित्तारशसकलप्रतिज्ञानामनुगमसम्भवेपि यद्यदध- ज्ञात्वम् ·अपयवः। देयमिति नाऽन्योन्याश्रयः । साध्यादिविशेपनियन्त्रिताश्च पति- शादयो पाच्या इति न भिन्नमाध्यादिकमतिज्ञादिसमुदायेऽति- व्यातिः । व्याप्यादेखि साध्याधननुगमादननुगमो न्यायादेरि- मवत् सत्ता-हमत यथा महागसं यो यो धूमवान सो सोम्निमान यथा पाफदेशः इत्याधनेकविधानुपूर्वोकस्य पन्हिसाध्यकधूमोदा- हरणस्य एकोपादानेऽन्यगर्भन्यायाव्याप्तिः, साधनधर्मिकसाध्य.. व्याप्यतायाधजनकवाक्यत्वेन उदाहरणानामनुगमे धूमो घन्हि- व्याप्य इत्यादिवाक्यस्यापि तादृशत्वन तद्गर्भप्रतिशादिपञ्चके अ- निप्रमादिति ध्येयम् । अत एव पर्वतो पन्हिमान् तस्मादिति मामिफवाक्यपञ्चकोपि नातिव्यामिः, तस्मादित्यादिभागे कथा- नां हेतुत्यव्यवहारविरहेण तादृशानुपूाः प्रकृतन्यायनिरुत्य- नर्गतहेतुम्बाघटकत्वादिति वदन्ति । नाऽन्योन्येति । इदमुपलक्षणम् । न्यायावयवत्वघटितस्य प्रतिशायादेः प्रपेशे उचितानुपूर्वीके- न्यस्य धैयर्थ्यमपि स्यात् व्युत्क्रमणोक्तानां न्यायागन्तर्गतत्वेन प्रति- शारवाभायादेव तादशसमुदायेऽतिव्याप्त्यसम्मवादिति ध्येयम् । ननु न्यायघटितप्रतिज्ञात्वादरप्रवेशे पर्वतो घन्हिमान् धूमात् यो यो धू. मवान् स स्पर्शवानित्यादिमिनसाध्यकमामिफवाश्यपञ्चकेऽतिव्या- प्तिः, न च तस्य उचितानुपूर्वीकत्वमेव नेति वाच्यम्, व्युत्क्रमोक्त- प्रतिक्षादिभिन्नत्वरूपस्यौचित्यस्य तत्रापि सरवादित्यत आह साध्या- दीति । तथा च याशयाशानुपूयंवच्छिन्ने तत्पक्षसाध्यकप्रतिज्ञा व्यवहारस्ताहशान्यतमानुपूर्वीकत्वमेव प्रकृते प्रतिज्ञात्वम् । एवं याह. शयाशानुपूर्व्यवच्छिो तत्पक्षकततुकनासाध्यकहत्वचयपत्यव्य- घहारताशान्यतमानुपूर्वाकत्वमेव प्रते हेतुत्वम् ।उदाहरणत्वादि- फमपि उक्तदिशैध निरुच्य निवेशनीमिति भावः। न चैवं पर्वतस्ते- जस्वी यन्दिमत्त्वात यो योऽग्निमान्स दीप्तिमान् छविव्याप्य हुताशन- पाश्चायं तस्मादधुनिमानित्यादिममुदायस्यामि तेजःसाध्यकन्या- यन्वापत्तिः, इष्टत्वात् । साध्यादिवाचकपदानामेकानुपूर्वीकत्यस्य अतन्त्रत्वात् । अन्यथा घदो नेतराणीत्यादिप्रतिज्ञाघटितन्यायाव्याप्ति.

·जागदीश्याः अनुमान ग्रन्थे प्यत एव । एतेन प्रतिज्ञानिगमनयोरुदाहरणावयवान्तरयोश्च न सम्भूयैकार्थप्रतिपादकत्वं प्रागेव तु पञ्चानामवयवानाम, परन्तु प्रतिज्ञाहत्वोः कश्चित् । उपनयनिगमनयोरेकवाक्यताव्यवहारस्तु प्रसङ्गादिति ध्येयम् । ननु साध्यादिभेदेन न्यायनिरुत्तरनगमो दोष इत्यत आह व्याप्त्यादेरिति । तथा च लक्ष्यस्याप्यननुगतत्वेन लक्षणस्याप्यननुगतत्वाददोषः इति भावः । अत्र यद्यपि आनुपूर्व्याः कमिकतत्तद्वर्णविशिष्टवरमवर्णत्वपर्यवसम्मतया हेत्वाचानुपूर्यय- चिन्नस्य तदीयचरमवर्णस्य प्रतिज्ञाद्यव्यवहितोत्तरत्वासम्भवात् प्रतिशादिपकस्यात्र कमिफत्वं दुर्घटम, तथापि तत्तञ्चरमपूर्वपूर्वव. विशिष्टपूर्ववर्णत्वमपि तत्तदानुपूर्वी चिनिगमकाभावादित्याश- यनंदम् । यादृशयादृशानुपूर्व्यवच्छिन्ने तत्पक्षहेतुसाध्यकन्यायव्यवहा- र: फयफसम्प्रदायसिद्धः तादृशान्यतमानुपूर्वीमत्त्वं तत्पक्षहेतुसा- ध्यकन्यायत्यमित्यत्र तारपर्यम् । इत्थश्च याशयादृशानुपूर्व्यवच्छि. ने मामान्यनी न्यायव्यवहारः साम्प्रदायिकः तादृशान्यतमानुर- धीमत्त्वरूपं न्यायसामान्यलक्षणमपि साध्यविशेषाधनियन्त्रितं सु- घचमिति ध्येयम् । मूलोक्तलक्षणत्यागे पोजमाद एतेनेति । समा. हितमित्यप्रेऽन्ययः । प्रतिज्ञानिगमनयोरिति । ननु प्रतिज्ञार्थधर्मिको निगमनार्थप्रकारको योधः सम्भवत्येव चन्हिमान् पर्वतस्तस्माद्व- न्हिमानिस्यन्वये वाधकाभावात् दण्डवान् रक्तदण्दयानित्यादियो- धानुरोधेन तद्विशिष्टे विशेषणान्तरावच्छिन्नस्य तस्याऽन्वये नि. राकाभिनत्याभावादन आह उदाहरणेति । प्रागेव सुतराम । प. चानामिति । तथा च प्रतिक्षादिभिरकवाक्यतया स्वार्थविशिष्ट ज्ञान जन्यते इति मूलमसङ्गतमिति भावः एकविशेषनिषेधस्य विशेषन्तरविधियुत्पन्नत्यात तमाह परन्विति । कथिदिति । उपनयस्थदंपदस्य निगमनेऽनुपनपक्षे तयोरपि प्रावो मते निराका. द्धतया परस्परमन्यययोधासम्भवादिति भावः । यद्यपि घूमाद- हिमत्पर्यताभिन्नो यो यो धूमधान् धुमव्यापफयन्हिमान् तदभि- प्रो बन्हिव्याप्यधूमयानयं तस्मादन्हिमानिति फ्रमण पचावयवा..

·भषपका। ९२९ विशिष्टकार्थमतिपत्पिरतामात्रेण । ताशपरामर्शमयोजकलंच यदि तद्विपयतत्वत्पदार्थसार्थोपस्थापकतया, तदोदाहरणोपनययों A --- नां सम्भूय विशिष्टवैशिष्ट्यबोधजनत्यं धन्यादिसायकन्या, यस्थले सम्भवत्येव, तथापि चैत्रः पचति चैत्रत्वात् यो यात्रा स पचतीत्यादायुक्तकमेण पाकफर्तृत्यादिविशिएविशेष्यकान्वययो- धासम्भवात् ताडशन्यायव्याप्ती तात्पर्यम, कृत्यपच्छिन्नविशेष्य- कशाब्दबोधे मति नामजन्यायास्तिङन्यपदजन्याया या कृत्युपस्थि- तेस्तन्त्रत्वात् । पक्का चैत्रो गच्छतीत्यादाविव पवति चैत्रो गच्छ- तीत्यादायपि पाफफर्तृन्यावच्छिन्ने चैत्रे गतिमत्त्वस्याऽन्वयबोधापत्तेः। यो यः पचति तशाता इत्यादी यापदेनैव लक्षणया पक्वत्वावच्छिन्नः प्रत्याय्यत इतितक्षार्मिफपफ्तृत्वव्यापकीभूतमातृत्वान्धयो नानुपपन्नः। घोप्सितार्यविधेयकान्वययोधातिरिकस्थल पर उक्तव्युत्पत्यारेतु तन पक्तृत्वस्य तिर्थत्वेपि न क्षतिः, फलानुरोधित्वात्कल्पनाया। वस्तुतो व्यतिरेफ्युदाहरणगर्भन्यायस्थल एव उकक्रमेण विशिएक- शिष्टयांधो दुर्घटः । [ एवमुदाहरणमात्रस्योद्देश्यविधेयभावेन स्वार्थयोधं प्रति स्वरूपायाग्यत्वे फस्यापि न्यायस्य न विशिष्टये. शिष्टयान्वयबोधजनकत्वामित्युक्तमेवेति स्मर्तव्यम् । सान्तस्य न्यायघटफत्वपक्षे तदाहरणस्य विशिष्टवैशिष्ट्यान्वयो दुर्घटः यया महानस इत्यादिष्टान्तस्य कुनादयनन्वितत्वादिति ध्येयम् । नन्येवं पचावयपानामेकपाक्यताव्यवहारस्तान्त्रिकाणां कथं स्पादित्यत माह एफेति । विशिऐति । विशिफार्थप्रतीतीच्छाप्रयोज्यत्वमाणे- त्यर्थः मात्रपदेन ताहशमतिपत्तिजनकत्यस्वच्छंदः । ननु प्रति- शादिपशवाफ्युरिति मूलस्य प्रतिज्ञादिमिरेकवाक्यतापन्नत्यज्ञानस. इकारण प्रत्येक स्वस्थार्थविशिष्टमान जन्यते तेनाध्यान्तरवाक्या- ज्ञानरूपण प्रतिक्षायें हत्वर्थस्य उपनयाथै निगमनार्थस्य विशिष्टपैशि- ट्याचगाहि यन्मानं महावाक्यार्थशान सदुत्थाप्यते जन्यते इत्यर्यक- रणाभासङ्गतिरतोमलोक्तलक्षणे दोपमा ताइशपरामर्शति । मनुमि- तिचरमकारणपरामशेत्यर्थः। तद्विपयेति । परामर्शविषयेत्यर्थः ।त. तत्पदार्थसार्थोव्यातिपक्षधमतेति। तदुपस्थापकतया सविषयकवये. .

·जागदाश्या: अनुमानग्रन्थे अनुमिति चरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाव्दज्ञा- नजनकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वमवयवत्वम् । अत एवं वन्हिव्याप्यधूमवानयमितिवाक्ये तवयवे च न न्याय- तद्वयवलक्षणातिव्याप्तिः । तेन परामर्शस्य, तदवयवेन परामर्शजनकस्य जननात् । यत्तु संक्षेपतः परामर्शप्र. योजकवाक्यत्वेन विशेषाभावात् सोऽपि न्याय एवेति । , रेव नत्पर्यवस्यति । अध तदानुकूल्यमाण, तदा को वहिपान पर्वतो वाहमान कुनो धूमकवादिसादरपि तथात्वमित्यादिकं स. माहितम् । अवयवत्वन्तु न्यायान्तर्गतत्वे सति प्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वं पति- शाययटकले सति उभयपरकभागदयाघटिनले वा वक्तव्यम् । उभ- स्व. नेग शादधांधनिष्ठस्यैष प्रयोजकत्वस्य मूलेऽभिधानानास. हाति. मर्वया उदाहरणस्य परामाविषयीभूनपक्षानुपम्यापकत्या. गुपनयपर्यन्तानुसरणम् । तदिति । मुलोतपरामर्शजनकशामधी- जनकत्वमित्यर्थ । नया चाऽसम्भव एव लक्षणस्य दोपः उदाहरणा- दावतिघ्याशिर्वा इति भाव. । तदानुल्यमाणति । परामर्शविषयी- भूनायविषयत्वमात्रणेत्यर्थः । ताशपरामर्शप्रयोजफायमिति पू. णान्ययः । इत्यादेरित्यादिना न्यायसमानार्थकम्य तावद्विसाशया. শুভ মহন্ত । না দেয়ারকান त्यम । इत्यादिकमिन्यादिना प्रतिनायकमास्मिातिप्रसनोपप्रदः । मूगोकावयवलक्षणस्याप्युनदाएप्रन चात्ययं ताशणमाद अ- पययत्पं स्विति । पत्र प्रतितासमानानुपूर्वी यास्य उदासीनया- क्यम्य चारपाय सत्पन्नम् । न्यायालगतत्वगर्भप्रतिमात्यादिकमु. पादाय तदन्यतमत्यांती न्यायान्तगतत्यस पशधा प्रवेशे गारवं ·अवयवः। स्यादतः सरदेव पार्थक्येन निवेशितमिति ध्येयम् । न च प्र. स्तपक्षहेतुसाध्यकैवविधन्यायान्तर्गतत्वस्योक्तायन्यानुपूर्वीयताश- न्यायाधयन्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रकृतपक्षहेतुसाध्यकन्यायसा- मान्यं यदघटितं तदन्यत्वस्य घियक्षियात् । याहशयादशानुए- व्यवच्छिन्नस्य प्रकृतपक्षहेतुमाध्यफन्यायत्वं तादृशतादृशानुपूर्याः प्रत्येकानन्तगतं यदन्यत्वे सति इति तु फलितार्थः । यत्तु प्रवनपक्ष- हेतुसाध्यकयावन्यायविपयिताव्यापकवियिताकत्वमेव प्रकृतन्या. यान्तर्गतत्वमिति । तन्न। उदासीनवाफ्याविषयके याचन्यायविषयकै- फशाने मानाभावेनाऽसम्भवापत्तेः । प्रतिज्ञायेकदेशेऽतिच्याप्तेवारणाय विशेष्यदलम् । तत्र प्रतिशाद्यन्यतमत्वं प्रनिधादिस्यरूपमेव तद्भिन्न- भेदस्य तदात्मफस्यात् तथा च यदात्मकं यत्र प्रतिप्राधन्यतमत्वं तस्प ताद्रूप्येण न्यायावयवत्वं साध्यसम्पन्धितावच्छेदफयद्रूप- पत्वं यस्य तस्य ताप्यण साध्यव्याप्यतावत् । अन्यथा मत्ताया एक- स्वादिविशिष्टसत्ता द्रव्यत्वव्याय्येतियत् शुद्ध सत्ता द्रव्यत्वब्याव्यति व्यवहारापत्तेः साध्यसम्बन्धितावच्छेदकीभूतविशिष्टसत्तात्वस्यैव सुखसत्तायां सत्वात् । पयञ्च ऋमिकतत्तद्वर्णविशिष्टचरमवर्णा- पर्यचसितस्य प्रतिज्ञात्वादेरन्तिमवर्णवृत्तित्वपिन नन्माययव्य- वहारः । यादृशयाशानुपूर्व्ययच्छिन्ने तान्त्रिकाणां प्रकृतपक्षहेतुला- ध्यकप्रतिज्ञाहेत्यादिव्यवहारः तादृशतादृशानुपूर्व्यन्यतमत्वे तात्प- य्यम् । यत्तु याहशयादशवर्णस्लाम तान्त्रिकाणां प्रतिज्ञादिव्यवहारः ताहशतादशवर्णस्तोमान्यतमत्वमेव प्रतिक्षाद्यन्यतमत्व वाच्यमतो नेकवर्गेऽतिप्रसङ्गः इति । तत्तुच्छम् । तथासंति प्रनिशादिघटकेषु सर्च पेय वाँधु प्रत्येक ऋमिकतावद्वर्णसमुदायात्मफस्य निशादे- मदमत्त्वात्तद्भिग्नभेटात्मकस्य प्रतिक्षाद्यन्यतमत्वस्य प्रतिक्षाधचयश- मात्र एवाऽसम्भवापत्ते । नन्वेवं रमाधयः पूज्यो रमाधवत्यादिन्यादी प्रतिक्षाघटकस्य माधयः पूज्य इत्यस्य हेतुघटफस्य माधवत्यादित्यस्य च निरुक्तप्रतिशाधन्यतमत्वात्तमादायाऽतिव्याप्ति एवं पर्वतो धूमा- द्गुणवान् धूमादित्यादौ धूमजगुणत्वेन साध्यतायां प्रतिक्षादिपश्चा- नामेचावयवानां घटिकायां धूमादित्यानुपामपि । चौक्तलक्षण एव प्रतिज्ञाधघटकरवे सतीत्यपि विशेषणं देयमतो नैप दोपः, तथा सत्यपि प्रतिज्ञात्वादिपर्यवसितेन प्रतिज्ञाधन्यतमत्वनावयवानामि- ·९३२ जागदीश्याः अनुमानग्रन्ये तन्न | कथायामाकाङ्क्षाकमेणाभिधानमिति प्रथमं विशि- प्टवैशिष्ट्य आकाहा नास्तीति तदभिधाने निग्रहादिति वक्ष्यते । अन्यथा चक्षुरादेरपि परामर्शजनकतया न्याय- वापत्तिः, आकाङ्गाविरहस्तुल्य एव । अन्ये तु पञ्चा- यञ्च प्रतिज्ञाहेत् देवदाहरणे उदाहरणोपनयौ उपनपनिगमने इति 4 तरभेदसाधने प्रतिक्षात्वादेरेव गमफत्वसम्भवेन्यतमाघांशस्य व्य- थेविशेषणत्वन लक्ष्यत्वानुपपत्तेः । (न चान्यतमत्वमन न प्रतिक्षा- त्वादिरूपं किन्वतिरिक्तो भेद इति वाच्यम् । तावतापि यत्र पर्वत. स्वाधवच्छेदेन वन्हेः साध्यतायां तत्सामानाधिकरण्येन यथाज्य प- पंत इति दृष्टान्तोपन्यामः तत्र पर्वतो पन्हिव्याप्यधूमवानित्यन्तस्य उदाहरणोपनयघटफभागद्वयस्यापि पर्वतधर्मिफसाध्यव्याप्यवत्ता- बोधकत्वेन प्रतिज्ञाघन्यतमत्वात् प्रतिज्ञाघघटफत्वाच्च तत्राति- व्याप्तिः ) इत्यस्वरसालक्षणान्तरमाह प्रतिज्ञाघघटकत्वे सतीति । प्रतिज्ञाघेकदेशेऽतिध्यामियारणार्थ सत्यन्तम्। अत्र च स्थान्यप्रतिज्ञा- विषयताव्यापकविषयताकत्वेन खपिपयिताशून्यशानावृत्तिवान्य- प्रतिक्षाविषयताकत्वेन या प्रतिज्ञाघटकत्वं निरुच्य तदन्यत्वं निवेश्य प्रतिज्ञाविषयतायामपि तद्विषयिताध्यापकत्वादसम्भवः स्यादतः खान्येति प्रतिक्षाविशेषणम् । पर्व हेत्वादिघटकत्वमपि निर्वाच्यम् । यद्यपि सर्चपामेव पदार्थानां प्रतिज्ञादिघटकत्वात्तदन्यत्वं न प्रतिक्षा- दावपि, तथापि प्रतिज्ञात्वान्ययधर्मावच्छिन्नयियित्वं प्रतिक्षाधि- पयताव्यापकं तद्धर्मानवच्छिन्नन्यायान्तर्गतविषयितावत्यं वाच्यम । एवं हेत्वाधघटकत्वमपि निर्वाच्यम् । प्रतिमाहेतुसमुदायादार- तिव्याप्तिवारणार्थमुभयघटकभागद्वयाघटितत्वमिति । ननु :- तिशादेरपि स्वीयदलद्वयघटकभागद्वयघटितत्यादसम्भवोऽव्या- तिर्वा इत्यत आद उमयशेति । न चैवं निगमने- ·अथयथः1 वयववाक्याद्विजातीयमेव शाब्दज्ञानमुत्पद्यत इति तद्धी- जनकवाक्यत्वं न्यायल्लम्, एवं प्रतिज्ञाद्यवयवादपि विशिष्य वक्तव्यमिति। मतिज्ञादिमातिपाद्यतत्तद्विशिष्टाविषयक- ज्ञानपञ्चकान्यतमज्ञानजनकवाक्यत्वं तत्त्वमिसपि के चिद । तस्ये. ज्याप्तिः उपनयस्थार्यपद्घटितस्य अयं तस्माद् चन्हिमानिति निगमनस्योपनयघटकायंपदेन निगमनघटकवन्वादिपदेन धरितत्वादिति पाच्यम् । अन्यययोधार्थमयपदस्याऽनुषङ्गपि तदन्तर्भावेण निगमनस्याभावात् तस्माद्वन्हिमानियेच निगमनाफा- रत्वात् निगममाघटकं सत् यदुपनयघटकं ययोपनयाघटकं सत् नि- गमनघटकं तदुभयाघटितस्वं पा लक्षणं निवेश्यम । तथा चापं. पदस्य उपनय इव निगमनपि घरकत्वाददोषः । न च प्रतिज्ञाघर- कहेतुघटफोभया_टतत्यादिश्यादिना प्रवेशेपि प्रतिशोपनयसमुदा- येऽतिव्याप्तिस्तादशोभयाघटितत्वादिति वाच्यम । उदासीनवाक्य- पारणार्थमवश्यमनुपअनीयेन न्यायान्तर्गतत्वे सतीत्यनेनैव तादृश- समुशयस्य धारणात् न्यायविषयिताव्यापकधिपयिताप्रतियोगि- स्वरूपस्य प्रकृतपक्षहेतुमाध्यकन्यायसामान्यं यदति तदन्यत्व. रूपस्य धा न्यायान्तर्गतत्वस्य प्रतिज्ञापनयसमुदायस्य कुत्राप्यस- स्यात् । के चित्तु प्रतिज्ञाहेवियत्र हेतुपदं प्रतिक्षाघटकान्यपरं त. था च प्रतिसाघटकप्रतिज्ञाघटकान्योमयाघटितत्वे सतीत्यर्यलाभा- प्रोक्तदोषः । पथं हेतूदाहरणेत्यादापपि उदाहरणान्तिमपदं हेत्वा- दिघटकान्यपरं नातो हेतूपन यसमुदायादापनिव्याप्तिरित्याहुः । तधि- न्त्यम् । फस्य चिदवयवलक्षणमाह प्रतिज्ञादीति । तत्तद्विशिष्टावि- पयफेस्यादेस्तन्माप्रविषयकेत्यर्थः । तेन प्रतिताहेतुसमुदायस्य प्र. तिक्षार्थज्ञानजनफरवपिन तातिव्याप्तिः पाक्यत्वं न्यायान्तर्गत- घाफ्यत्वम् । तेन उदासीनवाक्ये नातिव्याप्तिः। अत्र तारशान्यतम- मोषजनकत्वं तरखरूपयोग्यत्यमेघ पाच्यम भायथा समाक्षोभादि.

·२३४ जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये प्रत्येक विजातीयं शाब्दज्ञानमिति तत्तद्धीजनकंशब्द- त्वमेव तत्तल्लक्षणमिति । तन्न । ज्ञानविशेषजनकत्वं तत्तज्ज्ञानजनकत्वंवा न्याय प्रतिज्ञादी चानतिप्रसक्तम- नुगतरूपमन्तरेण दुर्निरूपमिति तत्स्वीकारे तस्यैव ल- क्षणत्वात्, अन्यथा जातिसङ्करप्रसङ्गः ।। वेति तथा च तादृशमाती साधकाभाव इति भावः । बाधकमध्याह अन्यथेति ।न्यायजन्यज्ञाने पश्चावयवजन्यत्वात् पञ्चद्विध्यादिजन्ये विम्याचा एकैकजन्ये चैकैका जातय इति सङ्कर इसर्थः । तत्र तत्र भिन्नभिन्न जातिकल्पने मुतरां मानाभावादिति भावः । के चितु यदि चानुगतं कारणमन्तरेणापि ताशजातिमत्त्वसम्भवरतदा क- दाांचव प्रतिज्ञादिजन्येऽपि हेत्वादिजन्यत्तित्वादिजन्ये च प्रति- चशादद्योधाजनकप्रतिज्ञादावव्याप्तयापत्तेः, तथा च चित्रभानुः प्रमे यो द्रव्यत्वादित्यादौ प्रतिशैकदेशे भानुः प्रमेय इत्यत्रातिव्याप्तिः तस्यापि ताशविशिष्टार्थयोधस्वरूपयोग्यत्वादित्यस्यरसः फेचि. दित्यनेन सूचितः । नन्येकलक्षणस्य लक्षणान्तरादूपकत्यात तस्यै- वेतिमूलमसङ्गतमत आह तथा चेति । तादृशजाताविति । न्याय. प्रयोज्यायां प्रतिभादिप्रत्येकाप्रयोज्यायाश्च सातापित्यर्थः । साधका- भाव इति । अन्यथा प्रतिक्षाव्यवहारसम्भवाज्जातिसाधकामाय इ. त्यर्थः । याधयामिति । प्रतिज्ञादिप्रत्येफप्रयोज्यायां जातापित्यादिः । न्यायप्रयोज्यजातः प्रतिशादिप्रयोज्यज्ञातिव्याप्यत्वोपगमे साहा. सम्मवादिति ध्येयम् । पञ्चेति । जातय इत्यग्रेऽन्वयः । प्रतिसादिप. नवाक्यरेकयोधजननपक्षेपि साङ्कार्थमाह द्विषादीति । ननु वित्रादिजन्ये प्रत्येफजन्ये च शाब्दयोधे विरुद्धा पच नानाजात- यो वाच्यास्तत्कुतः साङ्कर्यमत आह तति । सुतरामिति । प्रति- ·अवयवः। ज्ञादिजन्यत्तिातिः स्यादिति सङ्कर इसर्थः । एवं सर्वेषां सर्व- जातीयत्वमेकजातीयत्वं वा स्यादित्यपि द्रष्टव्यमित्याहुः। साध्यनिर्देशः मतिज्ञेति सूत्रम् । साध्यो विधेयधर्मविशिष्टो धर्मी तथाच पक्षतावच्छेदकपर्वतत्वादिविशिष्टे साध्यतावच्छेदकवन्दित्वा- दिविशिष्टवैशिष्टयज्ञानजनको न्यायावयय इति पर्यवसितोऽर्थः । उदाहरणाच्च साध्यतावच्छेदकविशिष्टयौशिष्ट्यज्ञानं न पक्षतावच्छे- दकविशिष्टे, उपनयाच पक्षतापच्छेदकविशिष्टे न साध्यतावच्छेद- शाध्यवहारानुरोधेन प्रत्येकजन्यबोधवृत्तिवैजात्यसत्त्येपि द्विश्रादि- जन्यवोधे तद्विरुद्धजातेः फल्पफाभावादिति भावः । मिश्रमतमाह के चित्चिति । मूलस्थमन्यथापदं व्याफरोति यदि चेति । कदा- चिदिति साङ्कार्य सम्पत्तये । ननु नियामफाभावान्मियो व्यभिचार एय नास्ति फुतः सङ्कर इत्यत आह एवामिति । ननु समनियत. नानाजातेरनङ्गीकारात्सर्वजातीयत्वमसङ्गतमत आह एफजातीय. त्वे घेति । तथा च सर्वमेव लक्षणमवयवान्तरेऽतिव्याप्तमिति मा- धः । सङ्कारपदस्य मुख्यार्थायोगोऽत्राऽस्वरसः ।। वक्ष्यमाणार्थस्य शब्दालाभार्थमाह साध्य इति । अन्न ज. मकान्तेन हेत्वादेरवयव इत्यनेनोदासीनवाक्यस्य व्युदासः न च पर्वतो पन्हिमानितिप्रतिज्ञायां घन्हिमत एव तादात्म्येन प्रकार. त्या पक्षे साध्यतावच्छेदकीभूतवन्हित्यविशिष्टवैशिष्ट्यायमाहि. धीजनकत्वं नामार्ययोर्भेदान्धयस्याऽभ्युत्पन्नतया पर्वते धन्हेः संयो- गन प्रफारत्याभावादिति वाच्यम् । भेदार्थकविभक्तीनामिव तद्- धकमतुवादीनामपि समभिव्याहारवशेन नामार्थयों दान्ययस्य मा. व्यरुपगमात् तन्मत एवंतल्लक्षणफरणादिति भावः । पक्षतावच्छे.' दफविशिष्टत्यस्य व्यावृत्तिमाह उदाहरणाश्यति । न च यत्र पर्व- तत्यावच्छेदेन साध्यसिद्धण्द्देश्यत्वे तत्सामानाधिकरण्येन पर्वत- स्य हशान्तता तत्र उदाहरणऽतिव्यासिरिति धाच्यम् । पक्षताच- छेदनिष्ठावच्छेदफत्वाधवगाहिताया अपि विशिष्य प्रवेशनी- ·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये तत्र प्रतिज्ञा न साध्यनिर्देशः, साध्यपदेऽतिव्या- तेः । किन्तुद्देश्यानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शप्रयोजकवाक्या- थज्ञानजनकत्वे सत्युद्देश्यानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषय- कशाब्दज्ञानजनकं वाक्यम् । अन्यूनानतिरिक्तपदं वि- कविशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानमिति तयोर्युदासः । किन्विसादि । प्रकृ- तन्यायवहिर्भूतराक्यवारणाय ससन्तं प्रकृतन्यायावयवत्वपर्यव- सितार्थकम् । उद्देश्यति । प्रकृतेत्यर्थः । वन्हिसाध्यकन्यायोपनयस्य वन्हिव्याप्यधूमसाध्यकानुमिसन्यूनानतिरिक्तविषयकशानजनकस्प यत्वादिति भावः । साध्यतावच्छेदफेत्यस्य फलमाह उपनयाच्चे. ति । द्रव्यव्याप्यघूमवान्पर्वत इत्युपनयाश्चेत्यर्थः । पत्र येन सम्ब- भन साध्यता तत्र तेनैव साध्यवैशिष्टयावगाहित्वं योध्यम् । ते. न यत्र विषयतासम्बन्धेन ज्ञानस्य साध्यतायां समवायेनैव ज्ञानं हेतुः तत्र ज्ञानव्याप्यज्ञानवानयमित्युपनये नातिप्रसङ्गः, सिणध- विषया च न न्यायप्रयोग इति भावः । तयोः उदाहरणोपनययोः । मर्थमिदमापाततः। प्रतिक्षासहकारेण हेत्ववयवस्थापि प्रकृतपक्षध- मिफस्वार्थविशिएप्रकृतसाध्ययोधकतया 'तत्रातिप्रसङ्गस्य दुर्वार- तापत्तेः । परन्तु तद्वारणाय प्रकृतपक्षधर्मिफप्रकृतसाध्यान्वयवोध- वायच्छिन्नं प्रति जनकत्वमेव लक्षणं याच्यम्, अत्र च प्रकृतपक्ष- साध्ययोरफमात्रस्योपादाने प्रतिक्षामात्रेऽसम्भवापत्तिरतो यमुपा- तमित्येव तत्त्वमा निनु प्रकृतपक्षधर्मिकरिकश्चित्प्रकारकशाब्दत्वाव. च्छिन्नं प्रति यत्किशिद्धर्मिफप्रकृतसाध्यप्रकारफशादत्वावच्छिन्नं प्रति घा जनकत्वं कुतो न निवेशितमित्याशन्यैध उदाहरणाच्चे त्यादिको प्रन्य इति न फश्चिदोषः । ] पहिभूतवाक्यस्येति । प्रतिक्षा- समानार्थकस्पति शेषः । तस्यापि कथचिरपरामर्शप्रयोजकशाब्द.

·अधययः। ९३७ वारणाय मकृतद्वयम् । तथा च याशसाध्ययक्षकन्यायावयवत्वं तादृशसाध्यपक्षकानुमियन्यूनानतिरिक्तविषयकशान्दगानजनकत्वं धीजनकत्वात यथाश्रुते सत्यन्तदलेन वारणासम्भवादाह प्रकृत- न्यायति । साध्यव्याप्यवस्वानुमितेरपि कदाचिदुद्देश्यस्यादुपनये. तिव्याशिरतो ध्याचष्टे प्रकृतित्यर्थ इति । चन्हिसाध्यकेत्यादिः । न्या- यावयवत्वे सति प्रगतानुमित्यन्यूनानतिरिक्तपिपयफशाब्दधीजन- फत्योक्ती घन्हिव्याप्यधूमसाध्यकप्रतिक्षालक्षणस्य धन्हिसाध्यको- पनयेऽतिव्याप्तिः तस्यापि न्यायावयवत्वात् घन्दिव्याप्यधुमसाध्य- कानुमितिसमानाकारफयोधजनकत्वात् च अतः प्रकतवयमित्यर्थः । इदन्तु चिन्त्यते । यन्हिसाध्यफोपनयस्य व्यावृत्तये प्रकृतद्वयमित्यस- इन्ते साध्यादिभेदन प्रतिछायाँ विभिनतया चन्हिसाध्यफप्रतिज्ञाल- क्षणे यस्फिशिन्यायावयवत्वं सति यन्हिसाध्यकानुमित्यन्यूनानति. रिक्तविषयफयोधजनकत्वमात्रस्यैव सम्यक्त्वेन तम प्रकृतन्याया- घयवत्वपर्यन्तप्रवेशे वैयात् । प्रशतन्यायावयवत्ये सति अनुर्मि- त्यन्यूनानतिरिक्तविषयकशाब्दधीजनकत्वोक्तौ च यन्हिसाध्ययप्र. तिज्ञालक्षणस्य तत्साध्यफोपनयतिव्याप्तिः तस्यापि पन्हिच्याप्यधूम- साध्यकानुमितिसमानाफारवोधजनफयात् च किन्तु घन्हिव्याप्यध- मसाध्यफप्रतिशालक्षणम्य पन्हिसाध्यकोपनयेऽतिव्याप्तिवारणार्थ में- पप्रथम, प्रकृतपदम, द्वितीयन्तु तस्यैव लक्षणम्य पन्हिव्याप्यधम- साध्यकोपनयेऽतिव्याप्तियारणार्थम, ताहशोपनयस्पापि यत्किश्चिद- नुमितिसमानाकारकयोधजनकत्वातानच घन्हिपाध्यकप्रतिसालक्षणे अनुमित्यंशे यत्प्रकृतत्वं यच चन्हिव्याप्यसाध्यकप्रतिक्षालक्षणे न्या- यावयवत्वांशेप्रकृतत्वं तदुभयं वन्हिसाध्यापनयस्य वारणाय इत्य- थकरणानाऽसङ्गतिरिति वाच्यम् । तथाप्येकलक्षणस्वप्रयतद्वयस्य व्यावृत्त्यननुधायने सन्दर्भविरोधित्वापसेरिति ध्येयम् । प्रकृते. स्पस्या व्याकरोति यादशपक्षसाध्यति । यधर्माचच्छिन्नसाध्य. पक्षपेत्यर्थः । न च तदर्मावच्छिन्नमाध्यफन्यायावयवत्वे सति त. सुर्मावच्छिन्नसाध्यफानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकशाब्दधीजनक- त्वमेव तद्धमीवच्छिन्नसाध्यफप्रतिक्षात्वमस्तु तद्धमांवच्छिन्नपक्ष- ·जागाश्याः अनुमानप्रन्ये पर्यवासनार्थः । धूमादालोकवान पर्वतो वन्हिमान् धूमादिसादा- धनतिरिक्तविषयकज्ञानजनकस्य हेतोवारणाय अन्यूनेति । निगमन- प्रवेशो बर्थ इति वाच्यम् । तधर्मावच्छिन्नसाध्यफानुमितिविषय- त्वसमनियतविषयताकरवपर्यवस्मितस्य तधर्मावच्छिन्नसाध्यकानुमि. स्यन्यूनानतिरिक्तविषयत्वस्याऽप्रमिद्ध्या प्रतिज्ञामात्रएवाऽसम्भवाप- से । प्रावस्तु बुद्धिविश्यत्वं धूमशानजन्यछानीयं धूमादित्यादिन्या- यस्थलीयदेवषयवे विषयत्वमात्रपक्षकधूमज्ञानजन्यहानीयवसाध्य- कातिशालक्षणस्याऽतिव्याप्तिवारणार्धमवश्यं तद्धर्मावच्छिन्नपक्षकन्वे- न न्यायाधपयो विशेषणीयः । अन्यथा तत्रापि धूमझानजन्यज्ञानस्व- स्वावच्छिन्नसाध्यकन्यायावयवत्वस्य विषयत्वत्वावच्छिन्नपक्षकधू- मशानजन्यशानीयत्वत्वावच्छिन्नसाध्यकानुमितिसमानाकारकशाब्द- धाजनकत्वस्य च द्वयोः सत्त्वेनानिव्याप्तचापसः । बुद्धिविषय- स्वत्वावच्छिन्नपक्षकन्यायावयवस्य तोपियत्वत्वावच्छिन्नपक्षफ- न्यायावयवत्वाभावादध व्युदासात्। इत्थश्चानुमित्यंशेपि तद्धर्माव- च्छिन्नपक्षफत्वं देयम् । अन्यथा यन्हिविपयत्यत्यावच्छिन्नपक्षकोप- दर्शितप्रतिज्ञालक्षणस्य तत्र हेत्वषयवेऽतिव्याप्तयापत्तेः तस्यापि घि. घयत्वत्वावच्छिन्नपक्षकप्रकृतानुमित्यन्यूनातिरिक्तविपयफशाब्दशा- नजनफरयादित्यातिथिन्त्यम्।हनोरितिानचोक्तापले अनुमितावालो. कनिष्ठमेय धूमज्ञानशाप्यत्वं विषयः हेत्यवयवजन्येच बोधे घन्हिनिष्ठ- मपि धूमक्षानशाप्यत्वं भासत इत्यतिरिक्तविषयकत्वादेव उक्तहे- नावतिच्याप्तयसम्भव इति वाच्यम् । अत एघाऽस्वरसादादिपदेन याद्वाच्यवत्सर्व प्रमेयं झंयादित्यादिन्थलीयहेतोरुपग्रहात प्रकृता- नुगितिविषयतायहि तविषयताशून्यत्त्वरूपस्य प्रकृतसाध्यव्याप्तध- विषयफत्वरूपस्य या वक्ष्यमाणानतिरिक्तविषयत्वस्य धमादालोफ- धान् पर्वतो पन्हिमान् धूमादित्यादिस्थलीयतावप्यनपायाध । के चित्तु हेत्ववयवजन्ययोधस्य धूमशानजन्यज्ञानविषय इत्याफार- फस्य आलोफतरस्मिन् पादशायामुक्तस्थलेऽप्यन्यूनपदस्प व्या. तिरिति व्याचक्षते । यनु धूमात्तेजस्वी पर्वता पन्हिमान धमा- ·अवययः। वारणाय अनतिरिक्तति । यद्यपि निगमने साक्षात्पक्षवाचकं पदं न श्रूयते, तयापि न्यूनताभङ्गाय उपनयस्थायमादिपदस्याऽनुपङ्गा. तथा बोध्यम् । इत्यमेव च प्रसक्तामतिमसक्ति निगमनश्चयादिना निराकारिप्यति ।। सदर्थश्च निगमनमन्यूनानतिरिक्तविपयकमानज. नकं सन्न परामर्शहतुन निरुक्तान्यायावयवत्वरूपं प्रतिज्ञात्वं तदापे दित्यादिस्थलीयहेतापनिव्याप्तियारणार्थमेव अन्यूनपदम, तत्र प. हिनिष्ठस्यैव घमशानशाप्यस्यस्याम्नुमिती हेतुजन्ययोधे च भाना- दिति । तत्तुच्छम् । तत्रापि प्राथमिकन हेतुजन्यवोधेनाकाङ्गादिसा- म्यामशानशाप्यत्वत्वेन द्रव्यत्वादिनिष्ठस्य धूमझानज्ञाप्यत्वस्य पोफरणादनतिरिक्तविषयकावासम्भवात् । ननु निगमनस्य पक्ष. तारच्छेदफरूपेण पक्षाघोधफत्यादन्यूनपदेनैव तद्वारणं सम्भवती. स्थत माह यद्यपीति । सम्बन्धित्वप्रकारेण पक्षोधकं सत्त्यादिक- मेव निगमनेऽस्तीत्यतः साक्षादिति । पक्षतावच्छेदकरूपेणेत्यर्थः । न्यूनतेति । निगमगस्य प्रतिशासमानाकारबोधजनकतायामेव पुनथ- तताप्रतिसन्धानादयांधितत्वादिरूपयोधकरवं तस्प लश्यते नान्यया प्रति भावः । अयमादीत्यादिपदादिमिति स्त्रीलिङ्गे, नपुंसफाल- ने चेदमित्यस्य परिप्रहः । तथंति । भन्यूनविषयकत्वमित्यर्थः । इत्यमेव चेति । अयमादिपदानुपादन्युनविषयकशानजनकत्वेनैवे. त्यर्थः। ननु निगमनस्य कश्चित्परामर्शप्रयोजफत्वान्न परामर्शहेत. रिति मूलासङ्गतिरित्यत आह तदर्थश्चति । न परामर्शहेतुरिति । इदश्च सत्यन्तमूलस्य यथाभुतायभित्य । वस्तुतः परामर्शपदस्य शानवाचकतया निगभनं मान्यूनानतिरिक्तविषयकशानदंतरित्य- धोधों षोभ्य इति ध्येयम् । यति । सत्यन्तस्य महान्यायावयवार्य- फतया व्याख्यातत्वादिति माघः निरुत्तेति । प्रकृतानुमित्यन्यूनान- तिरिताविषयफशानजनकत्ये सति महतन्यायाक्ययस्वरूपमित्यर्थः । तदपि निगमनमपि । भपाधितत्वादरित्यादिपदात्सप्रतिप्र- क्षस्य सङ्ग्रहः । अयाधितत्यादेपदार्थतया निगमनयोध्यत्यासम्भ- यादाह तपोधेति । विशिऐति । व्याप्तिविशिष्पक्षधर्मतायिशिपदे- ·६.४० जगदीश्या: मनमानमा च्याप्नुपात, अाधितवादेमदयोधापयिक विशिष्टदेतुसम्मन्यम्प ना गांधकतमा नम्यानिरिकाविषयमानजनकत्वादिनि । यतु पृ. विवी तोम्यो भियते गृथिवीत्यादिगादी यन्त्र पथिवीनरेभ्यो भियने न नन प्रधिवीन्युदाहरणवारणाय तदिति । ननुच्छम् । तन मिष्यामितभेदम्याविषमीकरणान नापर्यभ्रमेण नाश- योगजनकन्नम्मानिममतान्यात् । न न नावनाप्युदाहरणम्प नया- त्वमम्मयः, योगादग्नन्वयात् । पदिय निगमने नाऽयमादिपर्द निरिणते वाश्यकतास्यतय विशिष्टलाभादिति विभाव्यते, तदा नाय: माय शालाप्यायलनण सम्पन्धम्नयोधपतयेत्यर्थः । सर घ निगमनम्पानुपादक वनिमन्धानातरमंयाध्याधिनायादमानमा प्रादपस्या कशित्तयोधीपाययत्यं योध्यम । मिश्रमतमुपन्यस्यति थन्धिनि । नदिन । अननिरिक्तपदमित्यर्थः। तर उक्तांदादरणेन I. पिण्यामिति । पृथिवीनगन्यायदिनभेदामावस्यय तेनाऽयोधनात् नथा चामिनिन्यूनधिग्यकत्यादन्यूनपटनय पारणं मम्मयतीति भायः । नन्नास्यापि तात्पर्यनमेष पृथिव्यामितरभेदमफारयायाधः सम्भयत्ययत्यत माद नात्पर्येति । नारायांधति । अनुमित्यन्यूनधि- पयफांधेत्यर्थः । तिप्रमतत्वात् अवयवान्तरपि मस्यात् । मन्य. घयवान्तर तत्मचपिन क्षतिः, तस्यातिरित्तविषयकयोधजनयतया अननिरिक्तपदेनय तहारपसम्भवादन आद न चनि । तापतापीति । तात्पयन्नमणापीत्यर्थः । तथात्वस्य अन्यूनविषयकोषजनकत्यस्य मम्मयः । यतादेरिति । तात्पर्यभ्रमादप्यफदेशस्ययानुमित्यन्यून- विषयकहानजनकत्वं न नु समुदितांदाहरणस्य, तस्य च भ्याया- वयचार्यफेन सत्यन्तदलेनेव चारणं सम्भवतीति भावः । नायमादी- ति । तथा चान्यूनविषयकत्वामावादव निगमनध्युदासात्तद्वार- णार्थमनतिरिकपदं व्यर्थमिति भावः । नन्वेचं न्यूनतातादयस्थ्यमत आह चास्यनि । उपनयनिगमनस्वरूपचाफ्ययारक्याश्यतायलाद्वि- शिष्टशिष्टयान्वययोधवलादेव विशिय प्रतसाध्यविशिष्टप्रयत- ·अवयवा। ९४१ हेतो साध्यसामानाधिकरण्यमाने सामान्यतः पक्षेऽपि साध्यवत्व- भानात् पक्षे हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यविशिष्टहेतुमत्तायो- धकस्योपनयस्य, यत्र च पक्षसाध्ययोस्ताद्रूप्येण दृष्टान्तत्वहेतुत्या- पक्षस्य लाभादित्यर्थः। तथा च विनाप्यनुषणामयाधितत्वादियोध- फस्य पुनरुक्तत्वस्य लाभान न्यूनत्यमिति भाषः। यत्र पक्षतावच्छेदफ- धर्मावच्छेदेन साध्यसिविरुदेश्या तत्र तदयच्छेदेनेय साध्यस्य पुन. रक्तत्वज्ञानमवाधितत्वादिग्रहोपयोगि, तच्च चापयकवाक्यतया योधान्न सम्भवति चन्हिव्याप्यघूमवत्पर्यतत्वावच्छेदेन धन्दिमत्त्वप्र- हेपि पर्यतत्वावच्छेदन वन्हिमारवाग्रहादयितावच्छेदकधमांवच्छे- देनैवान्ययस्य व्युत्पन्नत्वादित्यनुपङ्गस्यैव सम्यक्त्वमित्यावंदायितुं य. दि चेत्युक्तम् । सामान्यतः अधिकारणत्यसकारण उपनयम्येति । बार- णादित्यग्रेन्ययः । न च पक्षतावच्छेदफविशिष्टे साध्यवैशिष्टयावगा. हित्यरूपमेवाऽन्यूनविषयफत्वं निरुच्य उपनयवारणसम्भवादिदमस. अन्तमिति वाच्यम । यप्राधिकरणं प्रमेय प्रयत्वादित्यादिक्रमेण न्या. यस्तोपनयस्य पक्षतावच्छेदकपिशि साध्यवैशिष्टयाचगाहित्यनि- यमादधिकरणत्यायच्छेदेन प्रमेयत्वसिद्धरद्देश्यत्यादेवसिमसाधना- योगादिति भावः । अथानमित्यन्यूनविषयत्वमेवावश्यं पक्षविशेष्य- फसाध्यप्रकारकत्वं घाव्यं तया च तत्रैव पक्षनिष्ठमुस्थविशेष्यफत्य- निवेशेनोपनयवारणसम्भवात्तदर्थ विशेषणान्तरमयुक्तम्, स्वव्यापफ- साध्यकत्वस्य साध्यवदन्यावृत्तित्त्वस्यैव धाऽनुमितिहतुत्यमते सा. ध्यसामानाधिकरण्यांशस्य उपनयापियतया तत्रातिव्याप्त्ययोगश्चे- त्यत आह यत्र चेति । ताप्येणेति । पक्षतायच्छेदफसाध्यतावच्छे. दफरूपाध्यामित्यर्थः । तथा च पर्वतो चन्हिमान धूमात् यो यो धूम- घान् स स पन्दिमान यथा पर्वतः इत्यादिस्थलीयोदाहरणस्य पर्वतो घन्हिमान पन्हरित्यादिस्थलीयस्य धन्व्यिाप्यन्हिमांश्चायमित्युप- नयस्य च वारणायाऽनतिरिक्तपदम् । तथापि यदूपेण पक्षत्वं तदन्य- रूपेणेय स्यान्तमते निरुक्तोदाहरणतिव्याप्त्यसम्भवादुपनयपर्यन्ता- नुसरणम् । यत्तु दृष्टान्तस्योदाहरणाघदकत्यपक्षे तयानिध्यात्यसा ·२४२ जागदीश्याः अनुमानमन्ये भ्यामुपन्यासस्तादृशासिपाधयिपया च न्यायप्रयोगस्तत्रोदाहरणो- पनययोः, यत्र वा पर्वतत्वाधवच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्यतायामेत- स्पर्वतत्वादिना दृष्टान्तस्योपन्यासस्तत्रोदाहरणस्य सयन्तस्य चा- म्भधादुपनयपर्यन्तानुधावनमिाते । तनुच्छम् । तथासत्यने सामा- नाधिकरण्येन दृष्टान्तमुपादाय उदाहरणेऽतिव्याप्तिप्रदर्शनस्य सन्द- भविरोधापत्तेः । न च साध्यहेतुतुल्यन्याय एवाऽसम्भवाति कुतस्त- खुपनयेऽतिव्याप्तिः उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरक्येन यो यो घन्हि- मान् स स चन्हिमानित्युदाहरणस्य निराकाङ्गत्वेनासम्भवादिति याच्यम् । यद्योगात्प्राथम्यलब्धस्य पन्हिव्यापफत्वविशिष्टचन्देरेव विधेयतया दण्डयान् रक्तवण्डयानित्यादेरियोकोदाहरणस्यापि सा- फासत्वसम्भवात्, व्यापफत्वस्य तत्र संसर्गमर्यादया भानमतपि संयोगमात्रेण धन्हिमति व्यापफरवविशिष्टसंयोगेन धन्दिमत्तान्वये बाधकामावात, एकसम्यन्धनय उद्देश्यतावच्छेदस्य विधेयतायां नि- राकाङ्कत्वादिति ध्येयमाननूक्तस्थले पक्षे साध्यमन्देहविरहान्याय- प्रयोग एवं नास्ति कुत्रोदाहरणातिव्याप्तिरत आह सिपाधयितिाननु सिपाधयिपया न्यायप्रयोगो विवादग्रस्त इत्यत आह यत्र घेतिापत- त्वसामानाधिकरण्येन साध्यसिरुद्देश्यत्वे सिद्धसाधनापत्तः पर्व- तत्वावच्छेदनेत्युक्तमायद्पेण पक्षत्वं तदन्यरूपेणैव हटान्तवचनमिति प्रवादरक्षार्थमेतत्पदमाउदाहरणस्थति। यद्यपि यत्र पर्यतत्वावच्छंदैन जातिमत्त्वस्योद्देश्यतायां जातिमत्पर्यतस्य तादात्म्येन हेतुत्वं तत्रा- चयवमात्रेतिव्याप्त्यसम्भवाददाहरणमात्रांक्तिरङ्गता, तथापि पनमु- ख्यविशेष्यकसाध्यवत्तावगाहित्यरूपस्याऽन्यूनविषयकत्वम्य प्रवेश- वययान्तरातिव्याप्त्यसम्भवात्तन्मात्रानुसरणमिति भावः। ननु यन्म- ते दृष्टान्तमनन्तर्भाव्यैवोदाहरणशरीरं तन्मते नोदाहरणेऽतिव्याप्तिः सम्भवतीत्यत आह सत्यन्तस्य चंति । ननुक्कदृष्टान्तस्य पर्वतत्वसा. मानाधिकरण्येन वन्हिमत्ययोधकरप्यनुमितिविषयीभूतस्य पर्वत. त्वाचच्छेदेन वन्हिमत्त्वस्याऽबोधकरवादन्यूनपदनैव तद्वारण सम्भ- घतीत्यत उक्तं सत्यन्तस्य चेत्यपि यदन्ति । परमेश्वरो देव.सौदामिनी ·भवयवः। वयवापटकन्यायान्तर्गतत्वपरतया हेत्वन्तस्यायमादिनिगमनान्तभा- गस्य वारणाय तद । यद्यपि सर्वमभिधेयं प्रमेयामसादापतिरि- तामसिद्धिः, न च कोट्यप्रसिद्धया प्रमेयं न वेति विप्रतिपत्तेः " द्रव्यमित्यादि प्रतिकदेशस्य मेश्वरो देवः दामिनी द्रव्यमित्यादरपि प्रकृनानुमितिसमानाकारयोधजनकत्वात्तत्रातिव्याप्तिरत उकमब- यवाघटकति । अवयवाघदकत्वे सति यन्यायान्तर्गत तत्त्वे सतीत्यर्थः। हेत्वन्तस्य मतिहादिहेत्वन्तभागस्य न्यायस्य पूर्वप्रतीफे व्यावृत्ति- मुक्त्वा परप्रतीकपि तामाह अयमादीति । इत्वघटितत्वोक्त्यापि ऐत्वन्तभागस्य चारणसम्भवादाह अयमादीत्यपि कश्चित् । न चो. पनयादिनिगमनान्तभागेऽप्यतिव्याप्तिसम्भवादयमादिपर्यन्तानुसरणं व्यमिति वाच्यम् । पक्षतावच्छेदकमात्रावच्छिन्नविशेष्यफसाध्य- भकारत्वरूपान्यूनविषयफत्वविवक्षयापि तद्वारणसम्भवादिति भा. धः । तत् अनतिरिक्तपदम् । न च साध्यतावच्छेदकधर्ममात्रापच्छि- अविधेयताकत्वरूपमन्यूनविश्यकत्वं निरुच्यैव प्रतिज्ञादिहेत्वन्तभा- गादेवारणसम्भवादनतिरिक्तपदं व्यर्थ तत्र धूमशानशाप्यचन्हित्या. धच्छिन्नस्यय विधेयत्वादिति वाच्यम् । विशिष्टवैशिष्ट्याविषयताति- रिक्तशाब्दधीविषयत्वस्याऽनङ्गीकारात्ताहशविषयतायाः प्रकृतेपि स. वादनतिरिक्तपदसार्थकत्वार्थमेव तावदूराविवक्षणाय । वस्तुतः प्रतिज्ञासहकारेण हेत्ववयवस्य उपनयसहकारेण निगमनस्य अनु- मित्यन्यूनविश्यकत्वात् सत्यन्तस्यावयवार्यकरवेपि हेतुनिगमनयो- चारणार्थमेवानतिरिक्तपदं देयम्, न धन्यूनविषयकशाब्दत्यापच्छि• नजन्यतानियापितं जनमत्य निरुक्ती निविष्टं येन फेवले तो निग- मने घातिव्याप्तिन स्यादिति युक्तमुत्पश्यामः । यद्यपीति । सर्वस्य पक्षत्वे व्यतिरेकिणः साध्यस्यांशतो बाधितत्वात्तत्साध्यको न स- न्यायः इति फेघलान्वयिनः साध्यतयोल्लेखः । अभिधेयपदं सम्पा. तायातम् । सर्वत्वावच्छिन्नस्यैव पक्षये प्रकृते दोपसम्भवादतिरि- फोति । प्रकृतानुमितिविपयतातिरिक्तत्यर्थः । तद्विपयत्तायाः फेवला. न्वयित्वादिति भावः । न चेति । पाच्यमित्यप्रेऽन्वयः । कोटीति ।

·९४४ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे संशयस्य चायोगान तादृशी प्रतिज्ञा प्रकृतानुमितिविपयतासम- च्याप्तविपयताकलं प्रकृतानुमितिमकारतासमच्यासमकारताकत्वं वा वक्तव्यमिति वाच्यम् । सकलाभिधेयनिष्ठधर्मवत्सकलाभिधेय- निष्ठासन्ताभावामतियोग्याकाशाभावदा इदं द्रव्यमियादी वि. शिष्टपक्षोधके उपनयेऽतिव्याः । तथापि प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्य- प्रमेयत्वाभावरूपेत्यादिः । सन्दिग्ध एवं न्यायप्रवृत्तेर्विप्रतिपत्तेरना- वश्यकत्वादाह संशयस्य चति । सन्दिग्धसाध्यके धर्मिण्येव न्या- यप्रवृत्तरिति भावः । ननु खण्डशः प्रत्येकपदार्थमसिद्ध्यैव सर्व प्रमेयं न वा हत्याकारफसंशयः सम्भवत्येव सर्वसदशः पर्वतो चन्हिमान इत्यादिप्रतिक्षान्तरेऽव्याप्तितादवस्थ्यञ्च तत्न फोट्यप्रसिद्धवक्तुम- शक्यत्यादत आह प्रतति । प्रकृतानुमितिविपयतासमव्यापकधि. पयताकत्यमित्यर्थः । सामानाधिकरण्यांशस्य वैययनाऽप्रविष्टत्या. हिति ध्येयम् । सर्वपक्षोपनयमातिव्याप्तिरतः कल्पान्तरमाह प्रक लानुमितीति । वक्तव्यमित्यस्यान्यूनानतिरिक्तदलेनेत्यादिः । सकला. भिधेयवृत्तिधर्मवदिदं द्रव्यमिति योजना । अभिधेयेति सम्पाताया- तम् । संशयकोटिप्रसिद्धयर्थ द्रव्यत्वस्य व्यतिरेकिणः साध्यतयोले- खः । अत्रानुमिताविव उपनयेपि वस्तुमात्रस्यैव प्रकारत्वात्तनाति. व्याप्तिरिति भावः । गनु निरवच्छिन्नप्रहातानुमितिमफारत्वसमध्या- पकनिरवच्छिन्नप्रकारताफत्वं वाच्यं तथा चानुमितौ स्वरूपतो. ऽप्रकाराणामभावत्यप्रतियोगित्वादीनामुक्तसलीयोपनये च्याप्तिघटक- तया स्वरूपतः प्रकारत्वान तत्रातिव्याप्तिरत आह मकलाभिधेय- निष्टेति। तथा च सफलाभिधेयनिष्ठाभायप्रतियोग्याकाशाभाववादद द्रव्यमाकाशादित्यादितादात्म्यसभ्यन्धावच्छिन्नहेतुकम्थलीयोपनये:- तिव्याप्तिः तत्राऽनुमितायुपनये च स्वरूपतः प्रकाराणां तुल्यत्वादिति भावः । समव्याप्तत्वं विहाय समसंख्यप्रकारत्वोक्तौ न फोपि दोष इति ध्येयम् । प्रकृतपक्ष इत्यादि । पक्षतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न- विशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकधमाचच्छिनप्रफारकत्यमित्यर्थः। .

·अययवः। वैशिष्टयविषयरवं तदन्यूनविपयत्वम् । प्रकृतपञ्चम्यर्थपक्षकपति- ज्ञादेस्थले तु पक्षे प्रकृयर्थस्य वैशिष्टययोधको हेतुर्न तु प्रकृतसा- तदन्यूनविषयफत्वं प्रकृतानुमित्यन्यूनविषयफत्वम् । अत्र यदि नि- रक्तविषयताविलक्षणविषयताशून्यस्वरूपमनतिरिक्तविषयकत्वं नि. घेश्यते, तदा पक्षदिशि प्रकृतत्यानुक्की वन्दिमद्रव्य तेजस्वी पर्वतो धन्द्धिमान वन्दिमदग्यादित्यादिस्सलीये तादात्म्येन हेत्यययवेऽति- ध्यातिः तस्यापि द्रव्यत्वेनैव पंक्षे प्रकृतसाध्यचैशिष्ट्यावमादित्वात् । यदि तु प्रकृतव्याप्त्यविषयफत्यरूपमेयाऽतिरिक्तावेपयकत्वं निये- श्यते, तदा पर्वतो घन्हिमान पन्हिमद्व्यादित्यादिस्यलीयहेतापति- च्याप्तिवारणार्थ तयोध्यम् । साध्यीयप्रकृतत्वस्य व्यावृत्ति स्वय- मेवाह प्रकृतपञ्चम्यति । शापकत्वादिरूपो यः पञ्चम्यर्थः त. स्पक्षकेत्यर्थः । तथा च हेतुत्वं चाच्ययत् प्रमेयत्वादित्यादौ हे- त्वचययस्य पशम्यर्थ हेतुत्वे प्रकृतपक्षे धाच्यविशेपे मेयत्य- स्वरूपलाध्यस्य चैशिष्टचावगाहित्येपि साध्यतावच्छेदकीभूतवा- ध्यत्वप्रकारेणेव तद्वैशिष्टयानवगाहनानातिव्याप्तिः, हेतुत्यं वा- ध्यवत् घाच्यादित्यादिकन्तु न न्यायः सिद्धसाधनादिति भावः। दश व्याप्त्यविषयत्वरूपमनतिरिक्तपिपयफत्वं लक्षणे - पिष्टमित्यभिप्रेत्योताम् । प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यशिरावाहिता- विलक्षणविषयताशून्यस्वरूपस्य तस्य प्रवेशे तु ज्ञापकं प्रमेयत्वात् पाच्यत्वनिष्ठधर्मवत् प्रमेयत्वादित्यादौ पर्वतो पन्हिमपर्वतात. जस्वी पहिमपर्वतादित्यादी च हेत्ववयवस्य धारणाय प्रकृतत्वं घाध्यमिति ध्येयम् । अनच प्रशतसाध्यवैशिष्ट्यविषयकत्वं सा- भ्यतापच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयताफत्वपर्यवसितं ग्राह्यम् । तेन न. व्यमते ज्ञानशाप्यत्वस्य हेतुपश्चम्पर्धत्वाद्विपयरवं धूमझानजन्यक्षा- नीयं धूमादित्यादी इत्यवयवस्य प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयाव- गाहियोधजनकत्येपि न तत्रातिव्याप्तिः । शानशाप्यत्वरूपपञ्चम्य- फदेशस्य शानजन्यज्ञानस्य तदर्थविषयतायां विधेयत्वेनाऽनन्धपात् तिद्वयोपस्थाध्ययोरेयोदेश्यविधेयभावेनान्वयस्य व्युत्पन्नत्यादिति ·भागदीच्या अनुमान ग्रन्ये ध्याय ! नाहविपनाविलक्षणविषयताशून्यत्वं प्रकृतहेतुकमछ- तमाध्यमियोपयिकव्याप्य विषयकलं वा तदनतिरिक्तविपयस्व- पायन्दिव्याप्यालोकवरमधर्मा पर्वतो बन्दिमान धूमात् इन्धनव्या. पदन्ति । नारशेनि । प्रशानपने प्रकृतम्माध्यवैशिष्टधधिषयनापिलक्ष- अधिषयताशून्यन्धमयः । तादृशविपयताविलक्षणविषयस्यमा न नाशयिषयतामिन्नत्यं मयंग्यय प्रतिछाजन्ययोधस्य तारमाथिशिष्ट- विषयताभिनसाध्यादिप्रत्यफपिश्यनाययन प्रतिक्षामात्र पवाऽम- भधापत्त: । किन्तु तादृशाविषयताव्यापफत्यम, तथा च तत्र मा- ध्यपक्षयोः प्रहतत्वामुक्ती प्रतिक्षायामसम्मयः स्यात् राजन्ययोधवि- पयतामाप्रपंध सामान्यतः साध्ययपक्षायगादित्याव्यापकत्वात् धनस्तदुपातम् । मनु मानभेदन स्वरूपसम्यन्धामिफानां प्रतियो- गिताध्यक्तीनां भदातू प्रतिक्षाजन्यबोधानामपि न ताइविषयत्वा- ध्यापफविषयताम्यत्वमित्यमम्भवः ममानाफारक्षानीयविपयता गमिश्यस्य विवादग्रस्नत्यार अतः प्रकारान्तरमाह प्रातहेतुकेति । चयव्याप्तित्येन प्रवेशे व्यतिरेफिनिगमनेऽतिव्याप्तिरतः सिद्ध्योप- यिमान्तम् । प्रस्तदेतुमत्तानिधयोचरप्रसाध्यानुमितित्वघटित- धर्मावच्छिन्नजन्यतानिपिनजनफनावच्छेदकीभूनविषयिताशून्यत्व. मर्थः । तेन घन्दिव्याप्यधुमयत्रिपितमयोगन पर्वते पन्हे: माध्य. तायां पर्वतो पन्हिमान् धूमादित्यादिस्यलीयप्रतिक्षायां सम्बन्धमर्या- दया वन्हिधूमयांप्प्यघगाहित्येपि न तवाव्याशिः । यद्यपि विच- क्षेयं न्यायावयवत्वगर्भनिरुक्तावच अन्यथा तद्भानेपि हत्यन्तभागेति- व्याप्तिरिति वक्ष्यने तथा च निगमनस्थयिमादिपदाघटितत्वकल्पने अन्यूनपदनैव तवारणसम्भयः, तथापि अन्वयव्याप्तीनामपि नाना- त्यादफापादानेऽन्यामन्तभाव्य पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन पशान्तयत्युदाहरणेऽतिव्याप्तिवारणार्थमुक्तानुगमस्यावश्यकत्वादिति । प्रकृतहेतुप्रवेशस्य फलमाह चन्हिव्याप्येति । चन्हि. व्याप्यालोफयत्पर्यतत्यन पक्षत्ये तद्रूपायच्छिन्ने पन्हेः संश- यासम्भवान्याय एच नाचतरतीत्यत: सधर्मेति । यत्तु घ.

·अवयवः। प्यधूमवान् पर्वतो बन्हिमान धूमादिसादौ तस्याः संग्रहाय प्रकृ. सहेतुसाध्ययोरुपादानम् । वन्दिव्याप्पधूमवान् पर्वतो बन्दिमान निहव्याप्यालोफयत्तया गृहीते पर्वते चन्हिसाध्यफहेत्वाकाला न सम्भवत्यतः सधर्मपदमिति । तत्तुच्छम् । पर्वतधर्मि- फचन्हिसिद्धयोपयिकहेत्वाकाङ्क्षानुपपत्तावपि यन्हिव्याप्यालोकपत्य- तत्यावच्छिन्नधर्मिकवन्ह्यमित्युपयुक्तहेत्याकालायां बाधकामावा- तु, प्रकृतपक्ष प्रकृतसाध्यवावं कुत इत्याकायच हेतुप्रयोगात इति। प्रकृतत्वेन साध्यमवेशस्य फलमाद इन्धनव्याप्येति । तस्याःमति- शाया। इदन्तु योध्यम् । सत्यन्तस्य न्यायावयवार्थकत्यपक्ष पचायं कल्पोऽभिहितः, तेन अवयवाघटकन्यायान्तर्गतस्य देत्यन्तभागस्य प्र- तिव्याप्त्यविषयकत्येपि न तत्रातिव्याप्तिः । न चैवमनतिरिक्तपदवे- अर्थम् अन्यूनविषयकत्वाभावेनैवावयवान्तरव्युदासादिति धाव्यम्। पर्वतत्वावच्छेदेन वन्हेः साध्यतायामेतत्पर्वतत्वेन दृष्टान्तयत्युदाह- रणेतिव्याप्तिवारफत्वात् । न च तथापि पर्वतो बन्दिमान चन्हिम- स्पर्वतादित्यादी हेत्ववयवेतिव्याप्तिः तस्यापि व्याप्त्यविषयकत्वे. माऽनतिरिक्तविषयकत्वात् पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वनाऽन्यूनवि- पयकत्वाच, पर्यतत्वावच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्दश्यत्वादेव सिद्धसा- धनासम्भवादिति वाच्यम् । पक्षमुख्यविशेष्यफसाध्य वैशिएचाव- गाहित्यरूपान्यूनविषयफत्वविवक्षयैव तद्वारणात पश्चम्यर्थहेतुत्य- स्यय तन्मुख्यविशेष्यत्यादिति दिक् । के चित्तु सत्यन्तस्यावयचायः टकन्यायान्तर्गतत्वार्थकत्वेपि हेत्वन्तभागैतिव्याप्तिः तत्रावयाघटक इत्यत्रावययोऽघटको यस्य अवयवस्याऽघटकमित्येक समासद्धयाधये- माऽवयवदयाघटितत्वे सत्यवयवाघदकत्वस्य लाभात प्रथमेन हेत्व- न्तस्य द्वितीयेन च चित्रभानुः प्रमेय इत्यादिप्रतिजैकदेशे भानुःम. मेय इत्यादायतिव्याप्तिवारणादिस्याहुः । नन्वेवं वहिव्यायधूमयप- घेतो यहिमान् धूमादित्यादौ प्रतिशायामव्याप्तिः स्यात् प्रकृतव्याप्ति- विषयकत्यात, पक्षतावच्छेदकीभूतव्याप्तिमिनाया एवं व्याप्तेविधेय. कोटिनिविष्टतया उपनयस्योद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरक्यासम्भवेन निराकासत्वायोगादत आह यद्विव्याप्यति । संयोगेन साध्यताथ.

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे धूमात सत्तादिव्याप्यद्रव्यत्ववदिदं सत्तादिमव्यत्वादियादिस्तु न प्रयोगः, विशिष्टपक्षोपस्थापकादेव तादृशव्याप्तिमनीतावाका- हाचिरहेणोदाहरणानुत्थानाद, अन्यथातिमसगाव । अत एवं नै- कदोभयव्याप्युपन्यासोऽपि । यदि च मैत्रः पचति अयं गौरि- खादेरेव प्रतिज्ञाया यथोपणितविशिष्टज्ञानजनकत्वं तादात्म्येन गोसाध्यताव गोवत्वायनुपस्थिया गोत्वादेः साध्यत्वानुपपत्तेः लेण्याप्तिमुक्त्वा समवायेन साध्यतास्थले तामाह सत्तादीति । अ- न्यथा विनाप्याकाङ्क्षामभिधाने । अतिप्रसङ्गादिति । हेत्ववयवद्वय- स्याप्युद्भावनप्रसङ्गादित्यर्थः । अत एव आकाहाविरहादेव । नकदेति । समययन्धं विनत्यादिः । तेनाऽन्वयव्यतिरेकोभ- यव्याप्तियोधकोदाहरणाकाशाप्रयोजफावयवत्वेन मणिकता वक्ष्यमा- णस्य नासद्गतिः, समयबन्धानुरोधेन व्याप्तिद्वयबोधकोदाहरणस- म्भवादिति ध्येयम् । उभयव्यातीत्यत्र व्याप्तिपदमेकज्ञातीयव्याप्ति- परमतो नासङ्गतिरिति परमार्थः । यदि मीमांसकमतेनैव मया पक्ष साध्यं साधनायमित्यादिसमयबन्धवशाधूमलिङ्गान्वयव्याप्ति पक्षतावच्छेदककोटी निवेश्य व्यतिरेकव्याप्त्या धूमहतोरुदाहरणो. त्थानसम्भवस्तदा तत्रत्यप्रतिक्षायामव्याप्तिरिति तु चिन्तनीयम् । यदि चति । सूक्ष्ममीक्ष्यत इत्यन्वयः । खलकपीतन्यायेनैव शाब्दधी. स्वीकार पचतीत्यादेः पाककृतित्वावच्छिन्नसाध्ययोधकत्यासम्भवात् धयाकरणमते पाककतुरेव तादात्म्यसम्बन्धेन तत्र साध्यत्वाचाह अयं गीरिति । आदिना घटो नेतराणि इत्यादेः सङ्ग्रहः । ननु व्युत्प- तिविरोधादयं गीरित्यादिप्रतिज्ञायाः पक्षे साध्यीभूतंगोत्वविशिष्ट- ज्ञानजनकत्वात्कथं तत्रोपदर्शितशानजनकत्वमन आह तादात्म्येने- ति। गोत्वादेः साध्यतायां स्वयं बाधकमाह गोत्वत्वादीति । अनु. पस्थित्येति । गवादिपदादनुपस्थित्येत्यर्थः। तथा च साध्यतावच्छेद. करूपेण माध्ययत्ववोधकस्यैव वाक्यस्य प्रतिज्ञात्वान्न तस्य गोत्व- साध्यफप्रतिज्ञात्यसम्भवः इति । ननु शुद्धगोत्यादेः साध्यतायां नि- रवच्छिन्नत वाधवाक्यस्यैव प्रतिज्ञात्वं स्थसयतीत्यत आह पदा.

·अवयवः। पदार्यतावच्छेदकजातो हेत्वन्धियायोगाच्च, वन्दिमानियादौ पु. नरनुमितौ पक्षे साध्यस्य बन्दः संयोगात्मक सम्बन्धो भासते तथैव पन्हिल्याप्यधूमशानियाधुपनयसङ्गमात् शाब्दभाने तु बन्दि- मतोऽभेद एवं भेदे साध्ये भिद्यते भिन्नमिसादावपि कैलक्षण्यमिति सूक्ष्ममीक्षते, सदा यादृशपक्षसाध्यिकाः पक्षे याशयाशविशि- यतावच्छेदपोत । घरादन्य इत्यादावेफदेशपि पञ्चम्यन्वयाजा. तावित्युक्तम् । ननु पर्वतो घहिमानित्यादिस्सलेल्नुमिती तादात्म्येन यहिमानेय साध्यमित्यत आह तथैवेति । धन्ही साध्यतायामित्यर्थः। अन्यथा घन्हिमवयाप्यवांश्थायामित्येवोपनयः स्यादिति भावः । अ- भेद शति । भासत इति पूर्वेणान्वयः । तथा च पन्ह्यादिसाध्यकम- तिशाया पन्धादिसाध्यकानुमित्यन्यूनविषयकशानाजनकत्वात्तताव्या- सिरिति भावः । ननु साध्यपक्षभेदेन प्रतिज्ञाया भिन्नत्वावन्यादिसा- ध्यफस्पले साध्यपद्भेदयोधकत्वमेवाऽन्यूनविषकत्वं घाच्यमत माह पवमिति । तथा च भिद्यत इत्यत्र भेदाधयत्वप्रकारकस्य भिन्नमि- त्यत्र च तादात्म्येन भेदाश्रयमकारकत्व बोधस्य अनिकायां भेदसा- ध्यफप्रतिक्षायामेकविधयोधस्याउपादानेऽन्याहशोधजनिकायां तस्या- मव्याप्तिरिति भावः । याहशपक्षसाध्यकेति । यहुवचने तथाविधया- घत्प्रतिज्ञालाभार्थम् । अन्यथा पृथिवीपक्षकेतरभेदसाध्यकप्रतिज्ञा- यास्ताहशप्रतिज्ञास्थलीयफतिपयशेधानिवर्तनीयसंशयनियर्तकत्वेन त. नाव्याप्तिप्रसङ्गात् । एवञ्च यत्पक्षिका यत्साध्यिका यावत्यः प्रतिक्षा: प्रकृतपक्षे याहशयाशवोधजनकत्येन सम्प्रदायसिद्धा इत्युक्तापस- म्भधः स्यादतो यादृशपक्षसाध्यति याद्दशत्वेन पक्षसाध्ययोईयो- रुपादानमिति ध्येयम् । पक्ष इति । प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्टध. मिणीत्यर्थः । तेन रूपान्तरावच्छिन्ने पक्ष एव साध्यस्य यादृशो यो- धस्तदनिवर्तनीयसंशयनिवर्तफत्वेपि प्रतिज्ञासु नाऽसम्मकः । वस्तुतः पक्षतावच्छेदकविशिष्ट इत्यपहायात्रापि याशधर्मावच्छिमधर्मिणी- त्येष वक्तुमुचितम, अन्यथा संयोगेन पन्हवच्छिन्न एव पर्वते द. व्यत्वस्य साध्यतायां पन्हिमत्पर्यतो द्रव्यमित्यादिमतिज्ञायां वन्हि.

·सपथवः। सार्थबोधिकाः प्रतिज्ञाः सम्प्रदायमासद्धाः तादृशानां वोधानाम- न्यतमेनाप्यनिवर्त्यस्य संशयस्यानिवर्तको यस्ताववोधानामन्य- तमो वोधस्तजनक वक्तव्यम् । एवञ्च तादात्म्येन गवि साध्ये शाब्दसामान्यं यत्र यन प्रतिवन्धर्फ तदन्यस्य समानाकारशाब्दस्यय निवर्तकरवं प्रतिज्ञाजन्ययोधस्पत्यसम्भवापत्तिरतः संशयपदमित्य- पास्तम् । तथापि घुभुत्साफालीनशाब्दयोधस्थय तादृशशाब्दप्तामा- न्यानिवर्तनीययोधानियतकतया सस्थमपयोग्यतयेय प्रतिक्षामात्रे ल. क्षणसम्भवादिति दिछ । धूमांदालोफपान्पर्वतो पहिमान् धूमादि- त्यादी हेत्वयययस्य वारणाय लक्षणोपात्तस्यान्यूनविपयकत्वदलस्य मिष्कर्षमाह तावतां घोधानां चान्यतमधति । वक्तव्यमिति । अ. म्यूनानतिरिक्तविषयपात्यदलेनेत्यादिः । अत्र फल्प सत्यन्तस्य न्या- यान्तर्गतत्वमपायों न तु न्यायावययोर्थः, वावदन्यतमयोधानिवत्य- संशयानिवर्तकत्वदलस्य घेयोपत्तेः । अययवान्तरस्य तावद्योधा. न्यतमयोधजनकत्वपिरहाविशेष्यदलेनैव धारणसम्भवात् न च यभानुमित्सया पर्वतो यहिमान यहरित्यादिकन्यायस्ता उपनयादि. पारकतया निवर्तकान्तसार्थक्यम्, अनुमित्सया न्यायप्रयोगाभ्युप- गमात् । अन्यथा हेतुत्वं प्रमेयवस्मयादित्यादी हेत्वरयवातिव्या. मेtीरतापचेरिति ध्येयम् । याहशताशययोरनुगतयोरभावाद्वि- शेषतः पर्यवसनं लक्षणमाह पञ्चति । पक्षे इदन्त्यादि विशिष्टे । गयाभदस्यति । अभेदसम्बन्धेन गोरित्यर्थः । योधाः, विशिष्य धक्त. व्या इत्यग्रेणान्वयः । तथाच तादात्म्येन गोप्रकारफेदंधार्मिकशाब्द- सामान्यानियर्तनीयसंशयानिवर्तफषोधजनकत्ये सत्यपयवाघटक- भकृतन्यायान्तर्गतत्यं प्रातन्यायावयवत्वं घा तादात्म्येन गोसाभ्य- कदंपक्षशनिशा निर्वाच्यम् । इदधर्मितादशगोप्रकारकत्व. पर्यवसिनगन्यूनविषयावं तु योधस्य न देयं विशेषणं चैपध्याद धूमादालोकवान्पयतो वहिमाम् धूमादित्यादिस्थलीयनिरुतादेव हे- तुवारणार्थ तस्य प्रवेश्यत्वात् । न चार्य गौरितिप्रतिशाजन्ययोधस्य ताशशाब्दसामान्यानिवर्तनीयेइन्वधर्मिफेकत्यसंशयं प्रति निवर्त.

·१५२ जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे पक्षे गवाभेदस्य संयोगेन समवायेन वा वन्ही वन्दिमदभेदस्य स. मघायेन पाकस्य कृती पाककृतिमत्त्वस्य पाककर्बभेदस्य विशेष- णतयेतरेभ्यो भेदे इतरभेदववववस्येतरान्याभेदस्पतरभेदबाचस्पे- फत्वादव्याप्तिरिति घान्यम् । एकत्वाविषयफप्रतिशाजन्यबोधमा- दाय लक्षणसङ्गमादिति भावः । समवायेनेति । संयोगान्यवृत्ति- नियामकसम्बन्धनेत्यर्थः । तेन कालिकसम्बन्धेन यहः साध्यत्वे फालो पह्निमानितिप्रतिक्षाया अपि वह्निमदभेदमादायव निर्वाच्यत्वा- भन्यूनतंति ध्येयम् । यह्राविति । साध्य इति पूर्वेणान्ययः । एयम- अपि । वह्रिमदभेदस्येति । तथा च पर्वतधर्मियह्निमत्कारकशा. ध्दसामान्यानिवननीयसंशयानिवर्तकबोधजनकत्वमन्तर्भाव्यय संयो- गादिसम्बन्धेन वह्निसाध्यकपर्वतपक्षकप्रतिज्ञात्वं निर्वाव्यम् । न च तादात्म्येन घह्निमत्साध्यकप्रतिक्षायामतिव्याप्तिः तत्रापि पर्वतो पति- मानित्येव प्रतिशाशरीरत्वादिति घाच्यम्मरतन्यायावयवार्थकेन मू- लोक्तसत्यन्तदलेनय तद्वारणादिति भावः।पाककृतेः साध्यतायां चैत्रः पचति चैत्रः पक्तत्येवं प्रतिधाद्वैविध्यायोधदयं दर्शयति समचाये- स्यादिना । कृतिमत्त्वस्येतिाचैत्रः पचतीत्यत्र भाख्याताकृतेरेप चने प्रकारत्वात् । पाफफत्रभेदस्येति । चैत्रः पक्तत्य छदयस्य फतुरेष चैत्र तादात्म्येन प्रकारत्वात् । तथा च चैनधर्मिको यः पाककृतिप्र. फारको यथ तादात्म्येन पफ्सप्रकारको घोधस्तदन्यतरानिवर्तनीय- मंशयानिधर्तफतदन्यनरयोधजनफत्वमन्तर्भाव्य चैत्रपक्षकपाकक- निसाध्यफप्रतिज्ञात्वं वाच्यमिति भावः । अत्र, चैत्रः पाककृतिमानि- स्वयं कृतीयस्यापि प्रतिनाप्रकारस्यासम्भवादयोधद्वयोपादानमसङ्ग- तम । न च तादृशवाफ्यस्य साध्यतावच्छंदकीभूतपाफकृतित्यन साध्यस्यानुपस्थापकल्यान पाककृतिसाध्यकमतिशात्वसम्भवः पा. फपदस्य पाकसम्बन्धिनि लाक्षणिकन्वादिति वाच्यम । ताप्ये- णानुपस्थापफत्वेपि तदवच्छिन्नसाध्यकप्रतिज्ञात्वे याधफाभावात् । अन्यथा प्रतियोगितासम्बन्धन इतरतो भेदस्य साध्यतायामितरभि- ति प्रतिक्षायाः पश्चादुपदर्शनानुपपत्तः तत्रापि इतरपदस्थेतरमति.

·अवयवः। ९५३ तराभिन्नाभेदस्य च योधा विशिष्य वक्तव्या इति दिक। तावदयो. धानिवर्त्य संशयानिवर्चकतावद्वोधनिवर्त्ययावत्संशयनिवर्तकयोध- - योगिके लाक्षणिकत्वादिनि चिन्तनीयम् । पृथिव्यादावितरभेदस्य साध्यतायां चतुर्विधस्यैव प्रतिज्ञाजन्यबोधस्य सम्भवात्तत्रान्यतम. त्वेनोपादेया इत्याह विशेषणतयेत्यादिना । इतरभेदयत्त्यवत्वस्येति । पृथिवी इतराद्भिद्यते इत्यत्रास्यातार्यस्य आश्रयत्वस्यैव पृथिव्यां प्रकारत्वादिति भावः । इतरायाभेदस्यति पृथिवी इतरान्या इत्यत्र अभेदसम्बन्धेन पृथिव्यामितरान्यस्यैव प्रकारत्वादिति भावः । इत. रमेश्वत्वस्यति । पृथिवी नेतराणीत्यत्र पृथिव्यामितरभेदस्य नार्थ. स्य साक्षात्कारत्वादिति भावः । इतरभिन्नाभेदस्येति । पृथिवी इत. रमिति प्रतिशामभिप्रेत्येदम् । न च पृधिची इतरान्यति प्रागुक्तक- मेणवास्य गतार्थत्वम्, तत्रान्यत्वप्रकारणच भिन्नस्योपस्थानातू, इह तु भिधात्वर्थभिदाश्रयत्वस्येय निष्ठार्थाश्रयस्यैयाश्रयत्वरूपेण पृथिव्यामभेदेन भानात्तनो वैलक्षण्यादिति भावः कस्य चिलक्षणमु- पन्यस्यति तापदिति । यत्पक्षकथासाध्यकप्रतिशाव्यक्तयो यादृश- यादशवोधजनकतया सम्भदायसिद्धास्तावोधेत्यर्थः । अनानिव- तफान्तं चरमयोधस्य विशेषणं हेत्वन्तभागेऽतिव्याप्तिवारणार्थम् । तथापि पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते इति प्रतिसाजन्यवोधस्य तावा- धानिवत्यं स्वसमानाफारफानुमितिनिवर्तकत्वादतः संशयपदं प्रत्य. क्षार्थकम् । धमादालोकयान्पर्वतो वन्हिमानित्यादिस्थलीयहेतोार- गाय निवर्तकान्तम् । धूमादालोकवानित्यादिप्रतिशाजन्ययोधनिय- त्यस्य हेतुत्वं धूमीयं न घेत्याकारकसशयस्य निवर्तकयोधजनकत्वं धूमादित्येवं तदीयहेत्यययवस्थापीत्यतो यायदिति । तथा च तत्र प्रतिज्ञाजन्यवोधनियर्त्ययावत्संशयान्तर्गतस्य साध्यसंशयस्यैवाति- 'वर्तकत्यान हेतोरतिध्यातिरिति भावः। पृथिची इतरेभ्यो भिद्यते इति प्रतिमाजन्यवोधस्य तायदयोधस्य प्रत्येफनिवर्तनीययापदन्तर्गताया: पृथिवी इतरान्येत्येवमसमानाफापनुमितेः यत्तियन्धफत्वाव्याप्ति- रतः संशयपदं पूर्वयदर्थकम् । स्वसमानाफारस्य निश्चयस्यैव वि. रोधिवादितरभेदादिसाध्यकस्यले तावबोधनिवत्यों न कोपि सं.

·जागदीश्या. अनुमानग्रन्थे जनकारांवाच्यामिलपि कश्चित् । चैत्रः पचति घटो नेतराणीति प्रतिज्ञायां साध्ये विपयित्वानुयोगित्वयोः सम्बन्धविधयैवानुमवे. शाद्यथोपर्शितमाध्यगमकतीपपिकच्यातिविशिष्टहेतुमत्त्वस्य च पक्षे उपनेयतात् तथाचायमिसाकारः सुवच एवं माचामुपगया, न- व्यानां पुनरनन्यगतिकतया तव्याप्यहेतुपस्तिदान वेसाकारः, यो- शयः इत्यम्बरमात्फश्चिदित्युक्तम् । मनु यद्पेण साध्यत्वं तदच्छि- नाव्याप्यवत्ताघांधफस्य उपनयस्यासम्मवाच्चैत्रः पचतीत्यादिभ- तिज्ञव नास्ति तत्र मूलोक्तानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकत्वस्य व्यु- स्पादनं प्रागुकं विफलमत आह चत्र पचतीत्यादि । चैत्रः पचती. त्यत्र पाफतित्यावच्छिन्नव्याप्यवसापांधफपफ्तृत्वव्याप्यचेप्रत्य- यानयमित्याकारकोपनयसम्भवादाह घटो नंतराणीति । विषय इति । पचतीत्यन तिर्थकृती पाकस्य विपयित्वं संसर्गस्तथा तराणी. स्यत्र नमर्थभेद इतरस्यानुयोगित्यं सम्बन्ध इति भावः । यथोपद- र्शितति । यद्पेण माध्यं प्रतिज्ञायामुपदर्शितं तदयच्छिन्नसाध्येत्य- थः। उपयत्यात उपनयेन दर्शयितुमुचितत्वात् । अन्यथा पन्हित्ये. न साध्यतायां तेजाव्याप्यवस्वन पक्षस्य उपनयपमहादिति भावः । सुपच एवेति । यद्रूपेण साध्यत्वं तदच्छिन्नव्याप्यपत्यस्येव तथा- शब्दन बोधयितुं शक्यत्वादिति भावः । यो यश्चनः पचतीत्यादिम- मणादाहरणसम्भवादुपनयपर्यन्तानुग्मरणम् । ननु तथापि मणिफा- रादीनां नव्यानां मते पाककृतिच्याप्यवांधायमित्युपनयस्थासङ्गतिरेय चारशेत पाकीयकृतित्यादिना साध्यस्य नवर्याच्छन्नसाध्ययाप्यय. स्वस्य तेनाऽनुपम्यापनादन आह नव्यानामिति । तद्वद्याप्यतुमानि- त्यतो हनी व्याप्यस्याऽभद एवं भामते न तु व्याप्तिमचमनुमित्युप- युक्त तदेय इत्यतः प्रकारान्तरमाह तद्वानं वेत्ति। ननूतमामेणाप्यु- पनयं पूर्वोपस्थापितत्याविशेषारपक्षांदरपि तच्छदन परामर्शः स्था- दत आह योग्यनेति । प्रमेयं घाच्यमभिधेयत्वादित्यादिस्यले पक्षप- गमशेऽपि योग्यतासम्भवादादिपदमुपातम् । तेन तात्पर्याधुपप्रहः । तदा तच्छदंग । साध्यस्येति, प्रथमे । तचाप्यति, द्वितीये। अत्र ·अवयवः। ग्यतादिवशाच्च तदा साध्यस्य तद्वयाप्यस्य वा परामर्श के चिनु वह्निमान वेति विमतिपत्नौ तदधीनसंशये च वन्दिमत्तदन्यो- न्यामावयोस्तादात्म्यविशेषणलाभ्यां कोटित्वेन जिज्ञासिनत्वा- तादात्म्येन बन्दिमानव साधयितुमुचितो न तु वन्हिा, अजिज्ञासि- पाफकृतिव्याप्यचप्रत्यमांश्चायमित्याधुपमयेपि न क्षतिः । कृतिपदेन लक्षणया साध्यतावच्छेदकीभूतपापीयकृतियाकारण साध्यस्योप- ভিনিমা যা হজষ্যের । ঋখ্য নামায कृतेधात्वर्थव्याप्ती भेदनान्वयस्य सम्मवान पाकपदस्य तात्पर्यना- हफतयैवोपयोगात् । न च तथापि तस्यादित्यादिहती व्याप्यस्या- भेदान्धयात तत्र व्याप्तिमत्वालामः, तथापि तद्वानयमित्युपनयानु- मित्युपयुक्तस्य पझे हेतुमवस्याऽलाभन तुल्यत्वात, पक्षे हतुमदभेद- स्यैव तेन योधनादिति चिन्त्यमतादाम्यन वन्हिमतः साध्यतायामेव पर्वतो वन्दिमानित्यामारिका प्रतिक्षा यन्हे साध्यतायान्तु पर्वतस्या इत्यादिरूपैव सा तथा च यादृशेत्यादिविवक्षा विना मूलोक्तानुमि- पन्यूनानतिरिक्तपिपयत्वेनैव सामञ्जस्यमित्येधं कपाचिन्मतं सयुक्ति- कयुपन्यस्यति के चित्यिति । विमतिपत्तिवाक्यस्य निर्विषयत्वात घहिमदादे तरकोटित्वसम्भवः शाब्दसशयस्यापसिद्धान्तत्वेन व्यापारानुवन्धितकोटित्वस्याप्यभावादाह तदधीनसंशपे घेति । जिशासितत्वात् ताशसंशयाधीनजिशासाविषयत्वात् । न तु बहि- रिति । साधयितुमुचित इति पूर्वेणान्चयः । न च विप्रतिपत्तिया- फ्यादहिमत ध योरप्युपासतात्यान्विन्हिमन्नेदकोरिकसंशयो- त्पत्या बन्दरपि जिशामित्वसममयः इति वाच्यम् । विप्रतिपातपा- পদে অবিচ্ছিন্নয়নকারী মান্না - तिक्षायामपि विधयत्यषियमात् । अन्यथा घन्दिसामग्रीमा पनि विप्रतिपत्तिवाक्यस्थलेपि चन्हें: साम्यत्वप्रसङ्गान् । अत पवावृती सैव प्रतिक्षा इति मूले वक्ष्यते इति भावः । ननु पन्हिमतः माध्यये घन्हेरुपनयप्रदर्शनविरोध इत्यतस्तदपि परियजमार तथा चति । प्राचीननध्ययोमतभेदेन प्रकारद्वयम् । अर्थान्तरादिति । चन्हित्या.

·जागदीश्याः अनुमानमन्थे तत्वात्. तथा च तथा चायमिसाकारो वन्हिमद्याप्यो घूमवांश्चा- यमियाकारो वा उपनयो न तु वन्हिव्याप्यधूमवांश्चायमियाका• रोऽर्थान्तरत्वादिति प्राहुः । यत्र चान्तरा तादृशयोधो न जातस्त- त्रापि तादृशाकाहायोग्यतादिशालिवरूपं तज्जननयोग्यत्वमक्षतम्, तल्लाभश्च जातिविशेषोपस्थापकशाब्दवाक्यशब्दयोरुपसन्दानादे- वेति । अन्यूनेसादि । तथा चोद्देश्यानुमिनिसमानविषयकलिङ्गा- प्युपन्यासस्य धन्हिमत्सिद्धावनुपयुक्तत्वादिति भावः । प्राहुरिति । यादशपक्षकेत्यादिविवक्षा बिनापि मूलोक्तसामञ्जस्यं प्रकर्षः। ननु यत्र सभाक्षोभादियशात्प्रतिशया योधो न जनितस्तत्राव्याप्तिरत आह यत्र चेति । तादृशाकाड्ढा इति । ताशयोधानुकूलाकाडा इत्यर्थः। योग्यतादीत्यादिना आसत्यादेः परिग्रहः । न चैव हदो घन्हिमानि- त्यादिप्रतिज्ञायामव्याप्ति योग्यताविरहादिति वाच्यम् । सन्न्याया- न्तर्गतप्रतिज्ञाया एव लक्ष्यतया तबाऽव्याप्तेरदोषत्वादिति भावः । मन्येव शाब्दवाक्यपदयोधयय योग्यताज्ञानादेस्ताशयोधजनकत्वे. पि आकावादिमत्यविरहेण धारणादत आह तलाभश्चेति । तथा चोक्तपदद्वयसान्निध्यादेव स्वरूपयोग्यत्वलाभान तयोर्पयत्वमिति भावः । ननु अन्यूनानतिरिक्तपदत्यागे उद्देश्यानुमितिविषयकशा. ब्दज्ञानजनकवाक्यत्वं लक्षणं भविष्यति तच्च न सम्भवति अस- म्भवात् प्रतिशाजन्यवोधस्यानुमित्यविषयकवादित्यत आह उद्दे. दयेति । समानविषयकेति । अन्यूनानतिरिक्तपदत्यागादुद्देश्यानुमि- तिविषयकपदेन उद्देश्यानुमितिविषयो विषयो यस्येति व्युत्पत्या तत्समानविषयकत्वलाभादिति भावः । अत्र कल्प सत्यन्तस्य अव. यबाघटकन्यायान्तर्गतत्वं नार्थः तथा सति चन्हि. शुक्लभास्वरम्ते- जस्त्वाद्रूपवत्त्वादित्यादी तेजस्त्वज्ञाप्यरूपयत्वहेतुकन्याये तेजस्त्या. दित्यन्तस्य दुर्वारतापत्तेः, किन्तु न्यायावयवत्वमेवेत्याशयेन मा- व्याख्यातस्यापि सत्यन्तस्य अर्थो न्यायावयवत्वरूपः पुनरुदितः । समानविषयकान्तस्य फलमाह व्यतिरेकिणीति । यो यो नियन्हिः ·अवयवः। विषयकशान्दज्ञानगनकन्यापावयवस्वमर्थः । व्यतिरोकैणि हृदो निर्धूम इयादी निर्वन्दित्वहेतुके यथा इदभिन्नमियादिदृष्टान्तवतो हदारतिधर्मशून्यतादिहेतुके बोदाहरणस्य वारणाय समानविष- पकान्तं पक्षविशेष्यकार्थकम् । उपनयवारणाय लिङ्गाविषयकोति । स निधूमो यथा हद इत्युदाहरणस्य लिङ्गाविषयत्यविरहादेव व्यु. दासादयतिरेकिणीत्युक्तम् । तथा च यो यो धूमवान् स घन्हिमान यथा हृदभिन्नमित्युदाहरणस्य निचन्हित्वरूपलिङ्गाविषयफत्वमस्त्ये- घेति भावः । पक्षविषयकत्वं त्यक्त्वा पक्षविशेष्यफत्वपर्यन्तस्याने विपक्षणीयस्य व्यावृत्तिमभिधातुं यथा पर्वत इत्यादिदृष्टान्तमुपंक्ष्य हटान्तान्तरमाह यथा हृदेति । प्रधान्तयत इति । उदाहरणस्य इत्य- प्रेन्वयः । तथा च प्रतियोगिविधयेव निरक्तोदाहरणस्थापि पक्षविप. यफत्वात्पक्षविशेष्यफत्वं वाच्यमिति भाषः । दृष्टान्तमनन्तभाव्यव उदाहरणशरीरमिति मतेपि पक्षविशेष्यकत्वपर्यन्तप्रवेशार्थ सला- न्तरमाह हदास्तीत्यादि । इदो निधूमो हदावृत्तिधर्मशून्यत्यादि त्यादौ यो यो धूमवान सइदावृत्तिधर्मवानित्युदाहरणस्यापि लिङ्गा. विषयकस्य दात्मकपक्षविषयफत्वात्पक्षविशेष्यकत्यप्रवेशस्तद्वार. पार्थमावश्यक इति भावः । पक्षविशेष्यति । तन्मुख्यविशेष्य के. त्यर्थः । न च वृक्षस्तरकपिसंयोगशून्यः तत्कापिविभागरहितत्वादि- त्यादिवलीयस्य यस्तस्कर्पिसंयोगवान् स तत्कपिषिमागशानिति ध्यतिरेक्युदाहरणस्य तत्कपिसंयोगवत्यप्रकारे पक्षीभूतवृक्षवि. शेष्यकशानजनकत्वात्तनातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । कथितलाध्य- साधनयोः फेवलान्वयितया व्यतिरेकव्याप्स्यसम्भवेन उदाहरण त्यैत्र ताशस्यासत्यासत्रातिव्याप्त्ययोगादिति भावः। उपनयेति । य- धपि निगमनस्यापि पक्षविशेष्यफज्ञानजनकरमादुपनयमाप्रोक्तिर- युक्ता तस्मादन्हिमानित्यादी घन्हिमत्वेन पर्वतस्यैव विशेष्यत्वात् । न च पक्षतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविशेष्यफत्वप्रवेशेनैव तद्वारयस. म्भवात्तदुपमयपर्यन्तानुसरणमिति वाच्यम् । हेतुत्वं प्रमयं शेयत्या- दित्यादी हेत्ववयवस्यापि धारणीयत्वसम्भवात् इत्थमपि न्यून- ·जागदीश्याः मनुमानग्रन्ये यद्यपि प्रकृतलिङ्गाविषयलं पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीवाद गन्धवती तथा गन्धादिसादावव्यापकम्, न चात्रोपनयासम्भवः इदमा गन्धवत्वेन परामटे हेतुभूतगन्यवत्त्वान्वयायोगादिति वा- च्यम् । साध्याभावव्यापकगन्धाभावाभावत्वेनान्वयात् । अत एव व्यतिरेकिणि न च नेयं पृथिवीसादिकः प्राचां प्रयोगः । यदि एव तानुद्धारात् । तथापि निगमनादौ न सर्वनातिव्याप्तिसम्भवः त- स्माद्भिद्यते इत्यादावभावात् उपनये तु सर्वत्र पक्षधर्मिफशानज- नकत्वात्तन्मानोक्तिरिति भावः । वस्तुमात्रस्यैव लिङ्गत्वारसा- मान्यतस्तविषयकत्वमसम्भवदुक्तिकमतः प्रकृतपदं प्रक्षिप्य शकते यद्यपीति । ननु लिङ्गतापच्छेदकरूपेण यलिङ्गविशेषण- फत्वं तद्भावो वाच्यः तथा चोक्तप्रतिज्ञायां पृथिवीस्वत्वप्रकारेण पृथिवीत्वस्याप्रवेशानाव्यामिः विशेषणत्वनिवेशाधोक्तस्थल तादात्म्येन पृथिव्याः साधनत्वपि. नामसङ्ग इत्यत आह गन्धयती- त्यादि । तथा इतरभ्यो भिधते । अव्याएकमिति । लिगातावच्छेद- फीभूनं यद्गन्धत्वं ताप्यणव लिङ्गम्य प्रतिक्षायां निधिष्टत्वादिति भावः । ननूकस्थले न्यायासम्भवात्प्रतिज्ञव नास्तिं कुत्राच्यामिरि- त्याशय निराचष्टेन चेति । चाच्यमित्यग्रेन्ययः। गन्धवस्वान्वयति । गन्धवस्वमकारेणाभेदान्वयबोधस्यायोगादित्यर्थः उदेश्यतावच्छेद- कविधययोरक्याइण्डवान् रक्तदण्डयानित्यादिवनिराकासत्वादिति भावः । साध्याभावति तथा चंतरभेदाभावव्यापकीभूतस्य ग-धामा- चस्याऽभाववनी चेयमित्याचारकमुपनयशरीरमतो ननिराफात्यमि. ति भावः । अत एवेति । यदपेण हेतुत्वं नदवच्छिन्नाभावाभावत्यप्र- कारणव व्यतिरेक्युपनयस्य हेतुमत्ववोधकरयादेत्यर्थः।। च नेय- मिति । यद्यप्युक्तप्रयोगाद्वचास्यवच्छिन्नस्य हेतोन पक्षधर्मतायोधः, तथापि पक्षधर्मनायोधमात्रमुपनयस्य फलं शामियोधस्य उदाहर- णादेव वृत्तत्वादत्तो व्याप्तियोधार्थ न तत्र पदान्तरप्रक्षप इति प्राचा. माशयः । ननु व्याप्तस्य हेतोः पशसत्यं न वा इत्याकाणायामभिधा- ·अवयवः। ९५९ च दण्डवान रक्तदण्डवानियस्यान्वयो नानुपपनस्तद्विशिष्टे शुद्धत- विशिष्टान्वयस्यैवाव्युत्पन्नत्यादित्युपेयते, तदा नानुपत्तिगन्धोऽपि । नीयम्योपनयस्यायश्यं तुतावच्छन कावच्छिन्नईतुमचया पक्षयोध. फत्यम, अन्यथा ताहशाफासाया वानिवृत्तरत आह यदि चेति । मुद्धति । विशेषणान्तरानवच्छिन्न इत्यर्थः । तदेति । प्रकृतेपि गन्ध- विशिव्यतिरेकव्यातिविशिगन्धयत्यावच्छिन्नस्यैवाऽन्वयेन व्यु. त्पत्यभङ्गादिति भावः । प्रायः खलेफपोतन्यायव सर्वत्रान्वययो- घस्योपगमात् तन्मते च दण्डवान् रक्तदण्डवानित्यवापि रक्तत्ववि- शिष्टदण्डत्वावच्छिन्नस्य न दण्डवत्यन्ययः किन्तु दण्डयति दण्ड- स्तत्र रक्तत्व विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन युगपदेव भासत इत्य- घश्यं तन्मते निराफासत्यमित्याशयेन यदि चेत्युक्तम् । पक्षाविशे. पणत्वेनेति । इदमत्र चिन्यते । फिमिदं पक्षाविशेषणत्वेन लिङ्गा- विषयका न तावरपक्षविशेषणतान्यलिङ्गविपयत्यामाधः, प्रागुक्त- दोपतादयस्थ्यात, गन्धवती इतरेभ्यो भिद्यते इति प्रतिक्षायामपि पक्षविशेषणताम्यगन्धवांशे विशेष्यतारूपस्यैव गन्धात्मकतुषि- पयन्यस्य सत्यात प्रकारत्वविशष्यत्ययोरिव विशेष्यतात्वयोर्मियो निरूप्यनिरूपमत्वामावर पक्षनिष्टविषयत्वानिरूपितलिङ्गाविषयत्वा- भाघस्यापि वक्तुमशक्यत्वात् । न च पक्षविशेषणतातिरिकं यद्धेतु. तावच्छेदफधर्मावच्छिन्नविषयत्वं तदभावोऽर्थः प्रोक्तमतिज्ञायान्तु गन्धनिष्ठगन्धयांशे विशेष्यत्वस्य गन्धवानवच्छिन्नत्यानाव्याशि- रिति घाच्यम् । सुरमिगन्धवती इतरेभ्यो भिधते गन्धादित्यादि- प्रतिज्ञायामव्याप्तितादवस्थ्यात् तत्र सौरभांशे गन्धत्यापच्छिन्नस्य विशेष्यत्वस्य पक्षविशेषणनातिरिक्तगन्धत्वावच्छिन्नविषयतारूप- त्वात् । नापि प्रकृतपक्षविपयत्यानन्तर्गतलिङ्गविपयत्याभावोर्थः, त. थासति प्रमेयत्वनिष्ठहेतुत्य पाध्य प्रमेयत्वादित्यादौ तातिव्या- प्तिमसङ्गात् । एवं दधि द्रव्यमित्यादिप्रतिज्ञायां वक्ष्यमाणाव्याप्तर. सङ्गस्यापत्तेः तत्रापि पक्षविषयत्वानन्तर्गतत्वे सति साध्यधिपयस्या. मान्तर्गतं यलिङ्गविषयत्वं सदभाववत्वेनाऽध्याप्त्यसम्भवात् । सा.

·९६० जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे पक्षाविशेषणवेन तदविषयत्वश्चायं वन्हिमामग्रीमान् वन्हेरियादौ पक्षाविशेषणत्वेन साध्याविशेषणत्वेन च तदविषयत्वं दधि द्रव्यं दनः प्रमेयत्वमभिधेयं ममेयत्वात् गोत्वाभावो न सास्नादिमान गोवाभावादिसादावव्यापकमातिव्यापकञ्चोपनयस्य । तथापि प. क्षतावच्छेदकावशिष्टपक्षे यत्साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवैशिष्टया- ध्याविशेषणत्वेन लिङ्गाविषयत्वस्याप्युक्तक्रमणैव निर्वाच्यत्यात् । अन्यथाऽयं पन्हिसामग्रीमान् धन्हेरित्यादायप्युक्तर्दिशवाव्याप्तिता- दधस्थ्यादिति सङ्केपः । चन्हेरित्यादाविति । अध्यापकमित्यग्रेऽन्व- यः। पक्षत्यादि । तथा चोक्तप्रतिज्ञाद्वये पक्षसाध्ययोर्विशपणतयेव लिङ्गस्य विपयत्वान्नाव्याप्तिरिति भावः । दधि द्रव्यमित्यत्र प्रतिज्ञायां विशेष्यत्वेनैव लिङ्गस्य भानात् पक्षसाध्ययोरविशेषणत्वेन यल्लिङ्ग- विषयत्वं तदभावविरहादव्याप्तिरित्यर्थः । न चात्र समवायेन द- नो हेतुत्वात्तदन्वयानुराधादन्यावयविभिन्नं दध्यच प्रतिज्ञायां बो- ध्यते, अन्यथा भागासिद्धिप्रसङ्गात् तथा च पक्षप्ताध्ययोरविशेष- पत्येन लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नयायालङ्गाविषयकत्वविवक्षयच ना- साव्याप्तिरिति घाच्यम् । तादाम्यसम्बन्धेन तत्र दध्नो हेतुतया त- थाप्यमतीकारात् इति भावः । व्यतिरेकिपक्षकप्रतिक्षायामव्या- प्तिमुक्त्वा फेघलान्यायपक्षिकायां तामाह प्रमेयत्वमिति । न च केव- लान्यायसाध्यके विवादाभावात्प्रति व नास्ति कुत्राव्याप्तिरिति वाच्यम् । केवलान्वयित्वाग्रहदशायां विवादसम्भवादिति भावः । ननु नीलधूमत्वेनेघ प्रमेयत्यत्वन हेतृहत्यापि न न्यायो व्यर्थविशप- णत्वात् विषयतात्यस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्यादिति कुतस्तनत्य- प्रतिक्षायामव्याप्तिरत आह गोत्याभावेति । अत्र च गोत्वाभावस्य स्वरूपसम्बन्धेन स्वस्मिन्नपि सत्त्वान्न पक्षधर्मत्यहानिः । नगु पक्ष. साध्ययारविशेषणत्वेन यलिङ्गमकारकत्यं तदभावो वाच्यः तथा चोकप्रतिक्षाभ्रमेपि लिङ्गम्य प्रकारत्याभायानाव्याप्तिरत आह यति. व्यापकञ्चति । सर्वत्रयोएनये लिङ्गस्य पक्षविशेषणतयैव भानाद- तिव्याप्तिरित्यर्थः । न चोपनयमात्रस्यैव हेतुव्यापकत्वांशे पक्षाधिशे. ।

·अवयवः। पगाहित्वं तदेवहिर्भायेण लिङ्गाविषयत्वस्याभावो वाच्यः । वस्तुतो लिङ्गं लिङ्गत्वं तथा च प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नस्य प्रकृतसा- ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नगमकतापयिकं यव्यातिविपयत्वं तच्छ्न्य- पणत्वेन लिङ्गप्रकारफरयानातिव्याप्तिरिति याच्यम् । साक्षात्परम्प- राप्ताधारणपक्षविशेषणत्यस्यैव प्रवेश्यतया व्यातिविशेपणतया भातस्याप्युपनये पक्षविशेषणत्वात् । अन्यथा धूमसधर्मा पर्वतो घन्हिमान् धूमादित्यादिनतिशायामव्याप्तितादधस्थ्यात तत्र धूमस्य पक्षे साक्षादविशेषणत्वात् साध्यवदन्यावृत्तित्यादिव्याप्तर्लिङ्गाघट- फत्यात्तगोपनयेऽतिप्रसक्तैस्तथाप्यवारणाचेति भावः । तथापी- त्यादि । गन्धयती इतरज्यो भियत गन्धादित्यादी पर्वतो पन्हिसाम- श्रीमान् घन्हेरित्यादी च प्रतिशायाः सङ्ग्रहार्थमपच्छेदकत्वस्योपादा- नम् । भन्न च पत्र गन्धवत्यावच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्दश्यतायां ग- धादिर्फ हेतुम्त प्रत्यप्रतिशायामध्याप्तियारणार्थं यद्रूपेण पक्षय तनिष्ठापच्छेदकत्वादेरप्यवगाहितायाः क्य चिग्निवेशो योध्यः । नि- रक्तापगाहितायहि त यद्विपयित्वं तदभावस्योक्तो शागुकस्य पक्ष. विशेष्यकत्वदलस्य चैयर्यादत उक्तं लिङ्गविषयत्वस्येति । अग्न- एडाभावघटकतया च लिङ्गपदस्य न घेयर्यमिति भावः । अनापि यत्पक्षसाध्यकप्रतिज्ञाव्यक्तीनां यारशयाहशविपयिताकयोधजनत्यं साम्प्रदायिर्फ तादृशविषयितावहिभूतलिङ्गविपयित्यामायः फलिता- ों प्रायः । तेन गन्धयती इतरेभ्यो भिद्यते गन्धादित्यादा प्रासशा- याःपक्षे साध्यवैशियाचगाहिशानाजनकतया तादृशविपयितापहि - तलिङ्गपिपयिताकत्यस्य तत्र सत्वेपि नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । ननूक्त- विपत्तिायहि यो न तद्भिनत्यं सारी विषयितामादाययोक्ताव्या- मितादवसातू, अत एव न तद्विषयित्वाव्यापकत्वमपि सयहि - वा, प्रतिज्ञादेश स्वरूपसम्बन्धात्मनो लिङ्गविपयित्वस्य भेदादुक्त- दोपतादयस्थान मत आह वस्तुत इति । ननु लिङ्गत्वं व्याप्यत्वे त- था च व्याप्यवान्पर्वतो पन्हिमान् धूमादित्यत्र प्रतिज्ञायामव्याप्ति रन आह नया चति । तच्चति । साहशव्याप्तिविषयकत्व- चत्यर्थः । हनुमान । हेतुभूतो योभावस्तत्प्रतियोगितावच्छेदक . १२१ ·९६२ जागदीश्या. अनुमान ग्रन्थे त्वमर्थः । तच्च हेती साध्यव्याप्यतावगाहवं हेतुभूतांभावम- तियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने माध्याभावव्यापकतावगाहित्यच । ट्रव्यत्यव्याप्यसंयोगवत्तिधर्मवानयं द्रव्यत्ववान् गुणात् गुणन्या- प्यरूपवानयं स्पर्शवान रूपादिसादौ प्रतिज्ञासंग्रहायाऽवच्छेदकद्र- योपादानम् । अन्यूनानतिरिक्तपदमिति च मूलमुद्देश्यानुमियन्यू. नानतिरिक्तविपयभागपरम् । हेतुत्वमभिधेयं मेयत्वादिसादौ पश्च- 1 यद्धत्वभावत्वं तदवच्छिन्नत्यर्थः हती माध्याभावव्याप- पीभूनाभावप्रतियोगित्वाचगाहित्यमित्युको हदो निधूमो निचन्हि. न्यादित्यादी यो यो निघूमत्याभाववान् म यम्हिमानिति व्यतिरे. युदाहरणप्रतिव्याप्तिः तस्य निरुक्ताव्याप्त्यविषयत्वादता बमोतिः । नेन तत्रापि हेतुभूतं यनिर्वन्हित्वं त प्रतियोगितावच्छेदकीभूनयन्हि- स्वाच्छिन्ने साध्याभावव्यापफत्वावमाहित्यान्नातिव्याप्तिः । इदमुप. लक्षणम् । साध्याभावापि साध्यीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकाव. छिनत्वेनोपादेया, तेन धूमाभावाभावत्वन माध्यामाराप्रवेशोपि मोक्तस्पलीयोदाहरणेऽतिप्रसङ्गः । वस्तुतो यावत्यो व्यातिविषयिता: प्रकृनमायहेतुकानुमित्यौपयिफाः प्रत्येक तत्तद्विपयित्वाभावकूटप- त्यमेव प्रवेश्यम । तेन नानाविधानां च्यातिविपयितानामनुगनधर्मा- भावपि नोपन याद्यतिव्याप्तिरिति ध्येयम् । प्रकृततुतावच्छदयस्य फलमाह द्रव्यत्वव्याप्यति । अत्र हंतुनाशनछेदकीभूतं यद्गुणधं तवच्छिले द्रव्यत्त्वव्याप्त्यभावानाध्याप्तिरिति भावः । द्रव्यत्वव्या- प्यसंयोगवानयमिन्युक्ती विवादात् संशयाघसम्भवात्संयोगवद्- वृत्तोत्युक्तम् । प्रकृतमाध्यतावच्छेदकत्यस्य फलमाह गुणपाश । तथा चात्र स्पर्शत्वाच्छितं यत्प्रकृनसाध्यं तचाप्यलाभागव्या- तिरिति भावः । नन्वेव निरुक्तव्यातिविपयिनाशून्यत्वदलेंगेय व्यनि. रेक्युदाहरणस्यापि धारणमम्मवात्पक्षविशष्यफार्थ समानविषय. कान्तदलं व्यर्थमनन्तत्परित्यागे मूलस्य तात्पर्यमाह अन्यूनेति । ननु तदलत्यागे धूमादित्यययय निम्यामिरत आह हेतुत्वमिनि । बार- णायेति । तत्र हलवयवस्य पक्षविशंप्यकत्वात्ममानविश्यमत्वदलेन ·अवयवः। म्पर्णपक्षकहेतुवारणाय पञ्चम्यन्तान्यत्वस्य हेवन्यलस्प वावश्यं वा- च्यत्वात् । संख्यातिरिक्त सुवर्थस्य प्रातिपदिकार्थे विशेष्यत्वेनैवा- न्वयात् प्रातिपदिकार्ययो क्रियामातिपदिकार्ययोश्च भेदेन साक्षा- तवारणायोगादिति भावः । ननु पाम्याऽन्यत्वोको पहिरन्यो घू. मादित्यादिप्रतिक्षायामव्याप्तिरत आइ हेवन्यत्वस्य घेति । ननु हेतुत्वपक्षकस्य प्रमेयत्यादिन्यादिहेती पक्षविशेष्यकशानजनकत्वे सत्येव हेत्वन्यायविशेषणं वाच्यं तय किं मानमतता ममाण- माह सत्यादि । धिमत्त्यर्थस्य संसर्गविधयेच भानसम्मयादित्यत माह सङ्खधातिरिक्तति । तथा चोक्तनियमवलादेव प्रशतहेतोः पक्ष- विशेष्यफज्ञानजनकत्वमावश्यफमिति भावः । यतु ननु सुअर्थमा- वस्य प्रत्यर्थविशेषणतयेय भानात्ममेयस्यादित्यादिहेतुपाक्येन ममे. यत्वं हेतुनावदित्येष योधजननात्पक्षविशेष्यकावदलेनेच तवारणं सम्भवत्यतः सयातिरिक्तत्यादीति । तत्तुच्छम् । ताशकन्या मन्थाचतारणे पर्यतो चन्हिमान पर्वतादित्यादी इत्यययये तथाप्यति. व्याप्तितावस्थ्यात् तस्याप्युक्तकमेणाशङ्कया पक्षविशेष्यफशान- जनकत्वसम्भयादिति ध्येयम् । सुषर्थमङ्ख्यायाः प्रकृत्यधि- शेपणतयेवान्वयात् तम व्यभिचारवारणार्थमतिरिक्तान्तम् । जामा- तीत्यादी तिर्थवर्तमानस्यस्य यजतेत्यादी च तिब्यकार्यरयादेः प्रत्यर्थविशेषणतयय भागाद्विभक्त्यत्यपहाय सुवर्धेत्युत्तम् । ननु चैत्र गच्छेत्यादौ सुपथस्य सम्बोध्यत्वादेः प्रकृतत्यर्थचैनादी वि- शेषणत्वेनेय भानादुक्तनियमो व्यभिचारीत्यत माह प्रातिपदिति । भेदेन तादालयान्यसम्बन्धेन । यक्ष्यमाणत्वादिति । भन्यया घरी रूपमोदनः पचतीत्यतापि घटीयत्वेन रूपस्य बोदनीयावेन पाकम्य योधापत्तेः, तथा च हेतुत्यमभिधेय भियते घा प्रमेयस्वादिरयादी हेतु- त्वसम्बधेन प्रमेयत्वस्य नामोपस्थाप्याभिधेयस्वे धातुपस्थाप्यमे या अन्वयासम्भवादयश्य इत्यययवस्य हेतुतापपधिशेष्यफाग्यययो. धजनकावमिति भावः । ननु धर्मत्यादिरूपभेदसंसर्गेण नामार्थस्था- वियपोधे गाम्नः फर्मवाद्यर्घकविभत्यन्तस्य सन्प्रत्यायोक्तातिप्र.

·९६४ . जागदीश्याः अनुमान ग्रन्ये दन्वयस्याव्युत्पत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् । चैत्रस्येदं न मैत्रस्य मैत्रस्पद न चैत्रस्य द्वयोरिदं नेदमेकस्यापीसादौ चैत्रादिसम्बन्धाभाववोध- सङ्गस्य वारणसम्भवात् पञ्चम्यर्थहेतुत्वादिविशिष्टस्य प्रमेयत्वादे. तुत्यादिसम्बन्धेनैवाऽभिधेयत्वादावन्वये बाधफाभाव इत्यत आह चैत्रस्येत्यादि । तथा च चैत्रस्येदं मैत्रस्वरवाभावचदित्यन्वययोधे विभक्त्यर्थस्य स्वत्वादेर्नामार्थविशेष्यतया भानमावश्यकं, न हि स्व- त्यान्वितस्य मैत्रस्यव स्वत्वसम्बन्धेनाभावस्तत्र धनादी प्रतीयते, स्वत्वादेर्दृत्यनियामकतया तत्सम्बाधावच्छिनप्रतियोगिताकाभाव- स्याऽसम्भवात् । न वा स्वत्वविशिष्टमैत्रस्य संयोगादिसम्यन्धेनेवा- भावस्तत्र भासते, नेदं चैत्रस्येत्यपि प्रसङ्गात् चैत्रस्वामिफेपि धने सं- योगादिसम्बन्धेन चैत्रस्याभावसत्त्वात् एतदर्थमेव चैत्रस्येत्यभिधा- नादिति मावः । ननु नप्रा चैत्रात्यन्ताभावस्य बोधने चैत्रात्मकनाना प्रथमान्ताव तन्त्रमतः संयोगादिना चैत्रात्यन्ताभावस्य चनीयधने सत्यपि नेदं चैत्रस्यति न प्रयोग इत्यत आह मैत्रस्येदं न चैत्रस्येति । तथा चोक्तस्थल एव चैत्रात्यन्ताभावोधस्वीकारे प्रथमान्तताब्यु- त्पत्ती व्यभिचार इत्यवश्यं चैनादिस्वत्वाभाय एव योधनीयः, अ- न्यथा उक्तकमेणाऽतिप्रसङ्गादिति भावः । ननु नेदं चैत्रस्येत्यादिप- पया प्रतियोगित्यस्य नसा च भिन्नस्याभिधानान्मत्रादिधने स्वत्वस. म्यन्धन चैत्रान्यत्ववत्त्वमेव प्रतीयेत इति यदि यातदाह द्वयोरिद- मिति । नेदं चैत्रस्येत्यनुपजनीयम् । तथा चोक्तक्रमेण चैधमैत्रयोरि- दंन चैत्रस्यति धाक्यस्यापि योग्यतापत्तिः उभयस्वामिकस्य सुतरां चवभिन्नस्वामिकत्वाइतस्तयोग्यत्वार्थ चैत्रस्वत्यामाययोधने वि. भक्तार्थविशेष्यकत्यमाघश्यफमिति भावः। उक्तक्रमेण शाब्दबुद्ध्यु- पगमे अयोग्यस्य वाक्यस्य योग्यतापत्तिं याधिकामुक्या योग्यस्थापि वाफ्यस्याऽयोग्यतापत्ति याधिकामाह नेदमेकस्यापीति । अप्रैफपद प्राणिसामान्यपरम् । तथा च प्राणिमिन्नस्य स्वत्वसम्बन्धेन धना- दी असत्याग्ने दमेकस्यापति वाक्यमयोग्यं स्यादतस्तद्योग्यत्वार्थ प्राणिस्वायामाययोधने विभक्त्यर्थविशेष्यकत्वमावश्यफमिति भाषः । नन्वतावता पठ्यर्थस्य प्रत्यर्थविशेष्यतया भानसिद्धावपि पञ्चम्य- ·अवयव स्प विना विभत्त्यविशेष्यतामनुषपचेः पत्रो न पचतीसादी तिर्थस्येव विनाप्यनुयोगिनि सप्तमी मुबर्थस्याप्यभावान्नपात् । हेतुविषयकज्ञानजनकत्वव्याप्यावयवतावच्छेदकापशून्यत्वे सत्यु. दाहरणान्यन्यापावयवत्तं तत्त्व, तादृशश्चावच्छेदकं हेतुत्वादिक- यहेतुत्वस्य तथात्वं नापातमत आह इत्यादाविति । तथा च पर्व- तो पन्हिमान धूमान तु जलादिन्यादी पन्चार्जलादिशाप्रथामाय- घोधानुरोधादेव तयात्वमिति भावः । मैत्रादिसम्बन्धामाययोधस्पे- ति, पाठः तस्यैव मागुतत्वात, चैत्रादिसम्यन्धाभावेति पाठं तु चै- भादिसम्यन्धस्य सानिध्यातदभावस्य च योधो प्रायः । वस्तुतः चैत्रस्येदं न किन्तु मैत्रस्येति योजनया चैधादिसम्बन्धाभावस्येच योधः प्रकान्त इति नानुपपत्तिलेशोपि । ननु नेदं चैत्रस्येत्यादौ स्वत्वान्वितस्य चैनस्येय स्वत्वसम्बन्धेनामावो ना धोध्यते वृत्य- नियामपसम्यन्यस्य प्रतियोगितानवच्छेदफत्ववादस्य नियुकत्या- दित्यतः स्वत्वस्येष चैनस्पात्यन्ताभावो योधयितुमशक्य इत्याह चषो न पचतीत्यादि । तथा च विभक्त्यात्यन्ताभाषयोधने नमा सप्तम्यनपेक्षणात अस्माकं मते चैत्रस्वत्यात्यन्ताभावस्य बोधोन दुर्घटः, प्रातिपदिकार्यस्य तु चैनादेः स्वत्वादिसम्बन्धेन धनादाव. भावस्य योधो न सम्भवति नामार्थस्यारयन्ताभाषयोधने नसा सप्त- म्यपेक्षणात्, अन्यथा घटः पटा नेन्यादावपि पटादेरत्यन्ताभाचप्रती- तिप्रसङ्गादिति निगः । हेतुविषयकेत्यादि । हेनुविषयकक्षा- नजनकत्वव्याप्यं यदवयवतावच्छेदकं हेतुन्धोपनयत्वादि त. न्याये सतीत्यर्थः । हेतुविषयकज्ञानजनकत्वस्य समानाधिकरणं प्रतिज्ञात्वमादायाऽसम्भवः स्यादतो च्याप्यपदम् । हेतुविषयकशान- जनकरवव्याप्यं तत्तत्प्रतिक्षाव्यक्तित्वमादायाव्यातेधारणाय अवयव- तापच्छेवति । उदाहरणत्वस्य हेनुविषयकशानजनसत्यनियत्ताधा- चमादायोदाहरणेऽतिव्याप्तिरत उक्तमुदाहरणान्येति । उदासीनव्यु- दासाय न्यायावयवोति । अत्र हेतुविषयकत्वमवश्यं प्रकृतहेतुविषय- फरवं पाध्यम, अन्यथा पस्तुमानस्यैव हेतुत्वसम्मवारप्रतिक्षायाम- ·जागदीश्याः अनुमानग्मन्ये हाय लिङ्गाविषयकत्वं वा ज्ञानविशेषणम् । तेनोदाहर- णादिव्युदासः । निगमनञ्च न परामर्शहेतुः, अबाधि- तासत्प्रतिपक्षत्वज्ञानजनकत्वात् । हेत्वभिधानप्रयोजक- जिज्ञासाजनकवाक्यत्वं वा। लिङ्गाविषयकलिङ्गिविषयक- ज्ञानजनकन्यायावयववाक्यत्वं वा, इतरावयवानां लि. ङ्गविषयकज्ञानजनकत्वात् । प्रतिज्ञात्वं जातिः अनुग- मिति के चित् । हेत्वभिधानेति । जिज्ञासाजनकत्वं तयोग्यता। वा- क्यत्वं न्यायावयवत्वम् । लिङ्गत्यादि । लिङ्गाविषयेति पूर्वोपद- शितार्थकम् । अभावहेतुकव्यतिरेक्युदाहरणवारणाय लिङ्गीति । सम्भवापत्तेः तथा च सर्वसाधारणस्योपनयत्वादेरपि धूमादिमहत- हेतुविषयकज्ञानजनकत्वनियतत्यात्तद्वत्यतिव्याप्तिः । यदि च स- साधारणमुपनयत्वादिकं नास्त्येवाऽवयवविभाजर्फ परन्तु तत्त. साध्यत्यादिघटितं तत्तथेति विभाव्यते, तदा प्रतिज्ञात्वमपि तत्तद्ध- तुकतत्तत्साध्यकत्वादिनैव निवाच्यं तथा च यत्साध्यहेतुकप्रतिशायां हेतुविषयकरवनयत्यं तत्राव्याप्तिरित्यस्वरसः के चिदित्युक्त्वा सूचि- तः । जिज्ञासानुपधायकप्रतिशायामव्यासिरत आह तद्योग्यतेति । योग्यता चान प्रयनहेत्ववयवप्राग्यतित्वरूपा माद्या । ननु प्रतिकदे। शादेरपि ताहशवाक्यत्वात्तत्रातिव्याप्तिरत आह न्यायावयवत्याम- ति। प्रकृतेस्यादिः । गन्धवती भिद्यते गन्धादित्यादिस्थलीयप्रतिक्षा- यामव्याप्तिमाशङ्याह पूर्वोपदर्शितेति । प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशि- ष्ट्यविषयतापहिर्भावण यल्लिङ्गविषयत्वं तदभावार्थकमित्यर्थः । तेन चौपनयादेर्युदासः । भावहतुकोदाहरणस्य लिङ्गाविषयकत्वदलेनैव धारणसम्भवादाह अभायहेतुका इति । तथा च हदो निधूमो निर्व- ·अवयवः) तानतिप्रसक्ततान्त्रिकव्यवहारादिति के चित | तन्न । देवदत्तप्रभवत्यादिना जातिसङ्करप्रसङ्गात् । प्रतिज्ञाजन्य विजातीयं ज्ञानं व्यवहारादिति तजनक वाक्यं प्रतिज्ञे- त्यपि न, तजनकत्वं जनकत्वज्ञानं वा नानुगतरूपम- न्तरेण सम्भवतीत्युक्तस्याऽनुसरणीयत्वात् । एतेन.श- ब्दोऽनिल इति लिङ्गिधीपरवाक्यजन्यज्ञानवृत्तिकृतक- खादित्यादिवाक्यजन्यज्ञानावृत्तिजातियोगिज्ञानजनक- -- लिङ्गि साध्यमातद्विषयकं तद्रिशेप्यकमातेनेदं जलं निःस्नेहलमका- रकममाविषयत्व शून्यवाद इदं द्रव्यं जलान्यत्वप्रकारकममाविष- न्हित्वादित्यादिसलीयस्य यो यो धूमपान स पन्हिमानित्युदाहरण- स्य धारणायेत्यर्थः । लिङ्गिपदस्य पक्षपात्ये पूर्यस्मादभेदापत्तिरतो ध्याचष्टे लिङ्गि साध्यमिति । यद्यपि लिङ्गिविषयकं लिङ्गवद्विशेष्य- कमिस्पेष व्याख्यातुमुचितं तायतैयानिमदोपव्युदासात, तथाप्यनि- मव्यारयायां लिङ्गिपदस्य साध्यपरत्वार्थ ग्रन्थगौरवापत्तिमिवैवान लिङ्गि साध्यमित्युक्तमिति ध्येयम् । तेनेति । साध्यवन्मुख्यविशष्य- मात्यपर्यन्तविपक्षणनेत्यर्थः । अन्यथा इदं जलमित्यादिस्थलीयस्य यत्र जलं तनि:स्नेहत्यप्रकारफममाविषय इत्युदाहरणस्यापि जलत्वं साध्यं जलात्मकच साध्यवन्तमवगाहमानत्वात्तमातिप्रसङ्गाप. तेरिति भावः । स्नेहयत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वस्य तुतायामुदादर- णस्य लिङ्गाविषयकात्यदलनेय धारणसम्मवाग्निःस्लेइत्यप्रकारामामा- विपयत्यामायो हेतुतः । शीतस्पादिममवायिकारणतावच्छेद- फीभूतजलवजातहणुकपर्यन्तस्थायित्यमते जलारम्भफपरमाणा. ताहेतोः साध्ययभिचारादाह इदं द्रव्यमिति । यत्तु निःस्नेहत्वप्र- फारफममाविषयत्वामाचा जलपमेय संहानामनन्तत्येग तथात्या- ·: जागदीश्याः अनुमाननन्थे वाक्यं प्रतिज्ञेति निरस्तम् । ननु प्रतिज्ञा न साधनाङ्गं विप्रतिपचेः पक्षपरिग्रहे तत्र प्रमाणाकालायां हेत्वभि- धानस्य प्राथम्यादिति चेन्न । विप्रतिपत्त्यने समयबन्धा- नन्तरं शब्दानित्यत्वं साधयेति मध्यस्थस्य वादिनो वा. 55काङ्क्षायां शब्दानित्यत्वं साध्यं, न च साध्यनिर्देश बिना हेतुवाक्यं निप्रतियोगिकमन्वयं बोधयितुमीष्टे । यत्वशून्यत्वादिसादौ यन्न जलं तन्निःस्नेहत्यमकारकममावेपय इत्याद्युदाहरणे नातिप्रसङ्गः लिङ्गाविपपेसस्य पूर्वोक्तव्याप्यत्वा- योगात् तथा च यत्र जलमित्युदाहरणस्य जलस्वरूपलिङ्गविषयक त्यांदघ नातिप्रसद्गः अतः पलान्तरमाह इदं द्रष्यमितीति । तत्र । नि:स्नहत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावस्याऽतिरिक्तत्वात् । अन्यथा तुल्यन्यायेन जलान्यस्यप्रकारकप्रमाविषयत्वाभावस्थापि जलस्थ- #ঘষে यन्न द्रव्यं तजलान्यायप्रफारफप्रमाधिपय दाहरणस्यापि जलत्यस्वरूपलिङ्गविषयकत्वनेष धारणसम्भधा. दिति ध्ययम् । जन्यजलस्य पक्षन्वे नि:स्नहत्यप्रकारकप्र. माधिपयत्यशून्यत्वं स्थरूपामिदम् उत्पत्तिकालावच्छेदेन निः- स्नं हत्वस्य तत्र मत्स्वादतो त्वन्तरमाह जलान्यत्वति । सथा चो. सस्थलीयस्य यन्न द्रव्यं तजलाम्यत्वमकारकप्रमाविषय इत्युदाहर- णस्य द्रव्यत्यरूपमाध्यविषयफन्वपि तद्वन्मुश्यषिशेष्यपत्याभाया. पातिव्याप्तिरिति मायः । ननु घिपयत्यं ममेयरघशानजन्यमानी प्रमेयत्यादित्यादिष्थलीयहनायतिन्याप्ति, तादृशानुपूयोः सम्प्रदा. यविरोधेन न्यायाघटकन पा फशिहारणे दो निमा नियमित- स्यादित्यादिम्पलीय यत्र धूमस्तत्र पन्हिरिति व्यतिरपयुदाहरणति- ज्याप्त नभ्य साध्ययमुस्यविशेष्यफायात पर धूमस्तन यहिरि- ·'अवयवः। ९६९ नच वादिवाक्येऽनुपस्थितमपि योग्यतया अन्वेति, अतिग्रसङ्गात् । न च विप्रतिपत्तितः साध्योपस्थितिः, तस्याः प्रतिवादिविप्रतिपत्त्या प्रमाणादिव्यवस्थया चा- न्तरितत्वाव परविप्रतिपचिं समयबन्धञ्च विना स्थाप- नाया अभावात विप्रतिपत्तिवाक्यस्प पक्षपरिग्रहण पर्यव- सिततया निराकाहत्वाच्च । आवृत्तौ तु सैव प्रतिज्ञा । न चावयवान्तराद्धयन्वययोग्या साध्योपस्थितिः । ना- . विपयार्थकत्वे हेतुधारणाय लिङ्गीति । लिङ्गिविपयत्वञ्च प्रकृतहेतु- ताचच्छेदकावच्छिन्नहेतुविशिष्टहेतुत्वविपयतावहिर्भावेण वाच्यमातेन वह्निमान वन्हिसामग्रीमत्त्वात् अयं हेतुरिदंषा हेतुत्वंतत्त्वेनमतीयमा- ----- . स्याफारफास्यैवोदाहरणस्य मिश्रेयवस्थापितत्यादित्यतः प्रकारान्त- रमाह लिङ्गाविपयेत्यस्येत्यादि । पूर्वोत्तोति । प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्य- सिद्धौ पयिकेत्यर्थः । ननु साध्यविशेष्यकत्वरूपस्य मागुतलिङ्गि- विषयत्वस्य निधेशे घटः प्रमेयो द्रव्यत्यादित्यादी हेतातिच्यातिः प- शम्यस्यापि प्रमेयत्वेन साध्यवावादतः साध्यतावच्छेदफरूपेण साध्यचिपयकत्वरूपं तद्वाच्यं तथ यन्हिमान यन्हिसामग्रीमत्यादि- स्यादिहताधतिप्रसकमा आह लिङ्गिविषयत्यति । प्रकृतेत्यादि । प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकतानिकपिदिनुस्यत्वावयित्र- विशेष्यफरवस्य पहि तमव्यापकं यासाध्यविषयत्वं तादृशयिशे. ध्यताहिभूनविषयताफत्यमिति यायत, साध्यप्रवेश घेयथ्यांदिति येयम् । तुतापच्छेदकावच्छिन्त्यस्य फलमाद पन्हिमानित्यादि । घन्हिसामप्रीमत्वादित्यत्र हेतुप्रफारकतुत्वत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वा. ध्यापकसाध्यवियिताकार्यपि हेतुतायच्छेदफायच्छिन्नमकारित्या- ·९७० जागदाश्याः अनुमाननन्ये प्यवयवान्तरेणाऽऽक्षेपात, साध्यान्वयेतदभिधानं तदभि- धाने च साध्यान्वय इत्यन्योन्याश्रयात् । तस्मात् प्र- तीत्यनुपपत्त्या प्रतीतानुपपत्त्या वा नेहाक्षेपः । अन्ये तु शब्दानित्यत्वे प्रमाण वदेति यदि मध्यस्थस्यानुयोगः त- थापि प्रमाणमाने नाकाङ्क्षा किन्तु विशिष्टे, विशिष्टन्तु विशेषणं साध्यमनभिधाय न शक्याभिधानम् । न च नत्वादिसादौ हेनौ नातिप्रसद्गः । लिङ्गीवपयकज्ञानजनकत्वानिया व्यापकसाध्यविषयिताकत्वविरहानातिव्याप्तिरिति भावः । हेतुत्व- न्वावच्छिन्नविशेष्यताप्रवेशस्य फलमाह अयं तुरिति । अयं हेतु- स्ववान हेतुत्वेन प्रमीयमाणत्वादित्यादी इत्वचयवस्य पञ्चम्यधि- धेयहेतुतावच्छेदकावच्छिम्नप्रकारित्याध्यापकसाध्यविपयितावत्यपि तादृशविषयित्वस्य हेतुत्वत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वाव्यापकत्वविरहा- नातिव्याप्तिरिति भावः । ननु पक्षांशे साध्यावगाहित्यविवक्षयैव उक्तहेतोरणसम्भवनिरुक्तविपयितावहिर्भावेण साध्यविपयिता. पर्यन्तानुधावनमफलमत आह इदं वेति । तथा चेदं हेतुत्वं हेतुता- त्वेन प्रमीयमाणत्वादित्यादौ हेतुत्वत्वसाध्यकस्य हेत्ववयवस्य प. क्षीभूतहेतुत्वांशे पञ्चम्यर्थतावच्छेदकीभूत हेतुतात्वरूपसाध्यावगा. हित्वात्तत्राऽतिव्याप्तिरेव स्यात् यदि नोक्तविवक्षा स्यादिति भावः । नन्वयमपि यत्रायं धन्हिमानित्यादौ विपयितासम्बन्धेन चुपवच्छि- नस्यैव समवायेन हेतुत्यं तत्र बुद्धिमत इत्यादी हेत्ययवेऽतिव्याप्तिः तस्य मतुपर्थबुद्धिसम्बन्धित्वप्रकारेणैव हेतुत्वावगाहितया हेतुता. वच्छेदकधर्माधच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहेतुत्यविशेष्यतावहिर्भावेणैव साध्यायगाहित्यात, तथाऽयमेको धूमादित्यत्रापि हेतापतिव्याप्तिः त- स्या निरुक्तविषयितारहि वेण प्रत्यर्थधूम, एकस्वरूपंसाध्याय. घगाहित्यादिति चेन्न । यत्साध्य काहेत्ववयवानां यारशयारशयिष- ·अवयवः। वस्तुतो यत्साभ्यं तत्र प्रमाण वदेति मध्पस्थनियोगः, वादिद्वयमध्ये तदसम्भवात् । तस्मात्साध्याभिधानं वि. ना न हेतोराकासा न चान्वयबोधकत्वमिति प्रतिज्ञा साधनाङ्गमिति ॥ तावपवतापच्छेदकरूपवत्वं तत्त्वमिसादिकं तादृशावच्छेदकल्पा- न्तरापरिचये दुहत्वादनुपादेयम् । --- यिताफयोधजनकत्व सम्प्रदायसि ताहशतारशविपयिताबहिर्भा- घेण साध्यायगाहिन्यस्य विवक्षितस्यादुत्ताहंतूनामतथास्वादिति भा- यः । लिङ्ग्रेत्यादि । उपनयादिवारणार्थमनियतान्तं प्रकृतहेतुविषयक शानजनकत्याव्याप्यार्थकम् । प्रतिज्ञात्वस्यापि कचिनिशानजन- फत्वसमानाधिकरणत्वादानियतत्वानुसरणम् । अप्रसिद्ध हेतुकोदा. हरणस्थले लिनशानजनकत्वानियतस्योदाहरणस्वस्प पारणाय लि. ङ्गिविषयकेल्यादि । प्रकृतसाध्यविषयकशानविषयकापनियतेति त. दर्थः । इदं जलं निःस्नेहवामावादित्यादौ यक्ष जलं तमिस्नेहत्वव- दित्यायुदाहरणे तत्तदुदाहरणत्वमादायातिप्रसङ्गवारणार्थमवयवता. पच्छेदकेत्युक्तम् । दुहत्यादित्याशुपलक्षणम् । यत्साध्यफप्र- तिक्षायां लिङ्गविषयकवनियमस्तत्र प्रागुक्तरीत्या भव्यामश्चरपपि दष्टव्यम् ॥ इति गदीश्या अवययनन्धे प्रतिक्षालक्षणम् ।

·जागदीश्याः अनुमाननन्ये साध्यनिर्देशानन्तरं कुत इत्याकाण्यां साधनता- व्यञ्जकविभक्तिमल्लिङ्गवचनमेवोचितम, अन्यथाऽना- कासाभिधाने निग्रहापत्तेः, लोके तथैवाकाङ्क्षानिवृत्ति- रिति व्युत्पत्तेरिति प्रतिज्ञानन्तरं हेतूपन्यासः । हेतुत्व. उचानुमितिकारणीभूतलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाव्दज्ञानज- नकसाध्याविषयकशाब्दधीजनकहेतुविभक्तिमच्छब्दत्वम्, अनुमितीसादि । जनकान्तं न्यायावयवार्थकं निगमनवार- णाय । साध्याविषयेयादि । साध्याविषयत्वञ्च प्रकृतहेतुतावच्छेद- कावच्छिन्नहेतुविशिष्टहेतुत्वविपयताबाहिर्भावेण पूर्वोपदर्शितसाक्षात्य- न्यायावयवार्थमिति। न चन्यायान्तर्गतत्वमा सम्यक् तावता- प्युदासीनस्य धूमादित्यादिवाक्यस्य वारणसम्भवादिति वाच्यम् । निगमनकदेशे तस्मादित्यत्रातिव्याप्त्यापत्तरिति भावः । उपनया- दीनां वक्ष्यमाणहेतुधिभक्तिमत्वेनैव वारणसम्भवादाह निगमनेति । ननु चन्हिमान थन्हिसामग्रीमत्त्वादित्यादी हतायन्याप्तिः तस्य सा- ध्याविषयकज्ञानजनकत्वाभावादत आह साध्याविषयत्वश्चेति । प्र. कृतेति । तथा च हेतुतावच्छेदकाच्छिन्नप्रकारतानिरूपितहतुत्व. त्वावच्छिन्नविशेष्यतायहि वण यत्साध्यविषयकत्वं तच्छ्न्याशा. नजनकत्वमर्थः । न च तादृशविशेष्यतावहिर्भूतविषयताशून्यत्वस्यैव सम्यक्त्वे साध्यप्रवेशी व्यर्थ इति वाच्यम् । अखण्डाभावस्यात् । न च तथाप्यनतिप्रयोजकत्वम, हेतुधिभक्तिमस्वपदसार्थक्यस्यैवाति- प्रयोजकत्वात् । अन्यथा तद्वारणीय व्यतिरेफ्युदाहरणादी निरक्तवि. शेप्यतावहि नविशेप्यतावत्त्वादेवातिव्याप्तिविरहेण तद्वयोपत्तेः। न चमकं धूमादित्यादिदेताय.याप्तिः तस्य हेतुविशिष्टहेतुत्वपिप- यतावहिणिकत्यत्प्रसाध्यावगाहित्वादिति वाच्यम् । धूमादाये- ·अवयवः। रम्परामाधारणमकृतपक्षविशेषणलेन बा, तेन पूर्वोपदार्शनहेती नाव्याप्तिः । इदं न दण्डाजातं दण्डसंयोगाजन्यदन्यवाद अयं . कत्वादेस्योग्यतानिश्चयकालीनस्य फेवलधूमादिहेतुतायोधस्य ज. नकतामादाय तत्र लक्षणसम्भवादिति भावः । नन्वेवमपि यत्रार्य पन्हिमानित्यादी विपयितामम्बन्धेन बुद्ध्यवच्छिन्नस्यैव समवायेन हेतुत्वं तत्र पन्हिमत इत्यादी हेताकव्यानः तस्य हेतुप्रकारकहेतु. त्वविषयताहि वेण मतुवथंसम्पन्धांश बुद्धिरूपसाध्यावाहिन्या. दत माह पूर्वोपदर्शितेति । प्रतिज्ञालक्षणोपदर्शितत्यर्थः । तथा च पत्पक्षकयत्साध्यकमतिकाव्यक्तीनां पक्षोद्देश्यकासाध्यनिष्ठयादशया- शिविशेषणताफयोधजनकत्व साध्यनिष्ठताशविशेषणताशून्ययो. धजनकत्वमर्थः स चोक्तहतावप्यस्तीति नाव्याप्तिः । तत्र साक्षात्प- क्षविशेषणत्वेन यत्साध्यविषयकत्वं तच्छ्रन्यत्वमात्रोक्तौ तस्माद्भि- यत इत्यादिनिगमनेऽतिव्याप्तिः तत्राख्यातार्थद्वारंव प्रतिज्ञायाः पक्ष- धर्मिकसाध्यविशेषणकमानजनकत्वादतः परम्परत्युतम् । तम्मा- प्रोक्तौ च तस्मात्पचतीत्यादिनिगमनेऽतिव्याप्तिः तत्र साक्षादव प्रनिशायाः पक्षे साध्यप्रकारफशानजनकत्वादतो यमुपात्तम् । न च साध्यनिष्ठतारशविशेषणत्यानां प्रातिस्विकरूपेण प्रबंशादननग. मः, तारशविशेषणत्वाभावकूटस्यानुगतत्वात् पक्षनिष्ठमुख्यविशे. यतानिरूपितसाध्यनिष्ठविशेषणताकावन कश्चिदनुगमयितुं श. क्यत्वाच । न च तस्मात्पचतीत्यादिनिगमनेऽतिव्याप्तिरिति वाच्य- म्। स्वस्यापि स्वघटकतया साध्यनिष्ठविषयतायामपि तादृशविशे- पणतात्वादिति भावः । पूर्वोपदर्शिनंति । घन्हिमान् पन्हिसामग्री- मत्यादित्यादावित्यर्थः । यद्यपि हंतुधिभक्तिमत्वानुक्तो हुदो निमो निर्धन्हित्यादिस्यादौ व्यतिरेफ्युदाहरण एवातिप्रसङ्गः, तथापि अप्रै विवक्षणीयतदर्थस्य व्यावृत्यर्थ स्थलान्तरमाह इदामति । दण्डसं. योगेति । संयोगपदं साध्याविशेष्यस्य वारणाय । द्रव्यपदश द. ण्डगुणादी व्यभिचारस्य धारणाय । अजन्यत्वस्यैव हेतुन्यसम्म- षि अपण्डाभावनया दण्डसंयोगाजत्यो व्यर्थविशेषणत्वाभावः । मनुतस्थलीयस्य यहण्डाजातं तहण्डसंयोगाजन्य द्रव्यत्यामायय:

·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये न धूमादालोकवान आर्टेन्धनशून्यत्वादित्यादी व्यतिरेकिण्युदा- हरणस्य हेतुत्वपक्षकसाध्यान्वितस्वार्थबोधकेदम्पदशालिन उपनय- स्यं च वारणाय हेतुविभाक्तिमदिति । तदर्थश्च मकृतप्ताध्यान्वयवो- मू दित्युदाहरणस्य ज्ञापकत्वरूपहेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमत्वमात्रेणापि वारणसम्भवादग्ने साध्यान्वयिस्यार्थबोधक्षणेत्यादिपर्यन्तविवक्षा व्य. थैत्यत आह अयं न धूमादिति । अन्यय्युदाहरणस्य साध्याविषयफ. स्वदलेनैव वारणसम्भवादाह व्यतिरकिणीति । न्याय इति शेषः । यद्यप्युक्तस्थलीयस्य धमादालोफव्यापकीभूताभावप्रतियोग्याटेंन्धन- शुन्यत्वचानयमित्याकारकोपनयस्यापि वारणसम्भवादुदाहरणमात्रा- नुसरणमयुक्तम, तथापि अग्रे हेतुत्वपक्षकोपनयस्य धारणनैव उप- नयान्तरस्य धारणमर्थत: सिद्धमतो न तस्य पृथगुपन्यास इति ध्येय- । ननु प्रकृतसाध्यान्वितस्वार्थोपस्थापकपदद्वत्वेनाप्युक्तोदाहर- णस्य वारणसम्भवाद्विभक्तिपर्यन्तानुसरणं व्यर्थमत आह हेतुत्व- पक्षक इति । घटादिपक्षकोपनयस्य विभक्तिपदाप्रवेशेपि प्रकृत्तसा. ध्यान्वितस्वार्थबोधकहेतुत्वार्थकपदवत्वविवक्षयापि वारणसम्भवा- तू हेतुत्वपक्षकोपनयानुसरणम् । न चोपनयमाप्रस्यैव मागुक्तसा- ध्याविषयकत्वदीव वारणादिदमयुक्तम, पूर्वोपदर्शितेत्यादिद्वि- तीयकल्पोक्तसाध्याविषयकत्यस्योपनयेपि सम्भवात् । प्रकृतहेतुधि- शिष्टहेतुत्यविषयिनावहिर्भावेण साध्याविषयकत्वकल्पे तु हेतुत्वं न रूपं गुणभिन्नत्वादित्यादिस्थलीयस्य रूपत्वव्यापकाभावप्रतियोगिगु. णान्यत्ववदिमित्येवं व्यतिरेक्युपनयस्य वारणार्थ विभक्तिपदम, तस्यापि तस्मान रूपमित्याकारकनिगमनोपस्थापितसाध्यान्वित- स्वार्थबोधकहेतुत्वार्थकेदम्पदयात्वादिति वदन्ति । यथाश्रुतमूलेन धारयितुमशक्यत्यादाह तदर्शश्चति । अयं धूमादन्डिमान आलोका- दित्यादिस्थलीयस्य धूमावन्हिव्याप्यालोकवानयमित्युपतयस्यापि व. द्विस्वरूपसाध्यान्वितस्वार्थबोधकपञ्चमीविभक्तिमत्त्वात्तत्रातिव्याप्ति- रतः प्रहतपदम् । तथा च तत्र धूमज्ञानशाप्यवह्नित्वावच्छिन्ने पशु. म्यर्धहेतुत्यस्पान्यानातिव्याप्तिः। ननु प्रकृतहेतुविशिष्टहेतुत्वषिष- ·अवयत्रः! धनक्षमार्थोपस्थितिजनकहेतुविभक्तिमत्त्वम् । हेविति सम्पाताया- 'तम्।यदि च पर्वत पर्वतभिन्नत्वमकारकज्ञानस्य विशेष्यतया अभाव- यतावहिर्भावण साध्याविषयकत्वस्य प्रवेशकल्पे मूलोक्तहेतुपदं व्यर्थ प्ररुतसाध्यान्वितार्थोपस्थितिजनकविभक्तिमत्वस्येव, सम्य. फ्रवादत आह हेवितीति । पूर्वोपदर्शितत्यादिः । द्वितीयमाध्याधि- पयकत्वकल्पे तु हेतुत्ववोधकार्थ] हेतुपदं देयमंधाअन्यथा गुणाभायो गुणशून्यो द्रव्यभिनत्यादित्यादिस्थलीयस्य गुणव्यापकीभूतामाव:- तियोगिदव्यान्यत्ववानयमित्याकारकव्यतिरेक्युपनयस्यापि पक्षीभूत. प्रसाध्यान्धितफावोपस्थिनिजनकप्रथमाविभक्तिमत्त्वात्तत्रातिव्या- प्त्यापत्तेः । वस्तुतः प्रथमकल्पेपि हेतुपदादेव प्रशतसाध्यान्वितस्वा- योपस्थितिहेतुन्यस्य लाभान्न तद्वैयथ्य सामान्यशब्दस्य विशेषपर- साया व्युत्पत्तिसिद्धत्वादिति परमार्थः । ननु पर्वतत्तत्पुरुषीयपर्यत- भिसत्यप्रकारकनिश्चयस्य विशेष्यतयाऽभावधान तत्पुरुपीयतादृश. निश्चयाभावादित्यादिस्थलीयस्य यो यस्तत्पुरुषीयपर्वतभिन्नत्यम. फारफनिश्चयवान् स त पुरुषीयताहशनिश्चयवान् यया तत्पुरषीय- ताशनिश्चयाभावादुत्पन्नं ज्ञानमित्युदाहरणस्यापि प्रकृतहेतुर्विशि- एहेतुत्यविषयतायहिभावणोत्पन्नशानांशे प्रफारतावच्छेदकतया सा- ध्याधगाहित्येपि पूर्योपदर्शितसाक्षारपरम्परासाधारणसाध्यारिप- यकत्वात् प्रकृतसाध्यान्वितस्यार्थयोधफपञ्चमीविभक्तिमत्वाच वि. तीयफल्पे तपातिव्याप्तिरित्याशङ्क-ते यदि चति । पर्यन इति । पक्ष इति शेपः। पर्वतभिन्नत्वेति । तत्पुरुषीयपर्वतभिन्नत्यप्रकारकनिश्च- यस्येत्यर्थः । यथाश्रुने ताशज्ञानत्यावच्छिन्नामावस्य ज्ञानानुत्पाद. फतमा वक्ष्यमाणदृष्टान्तासनतेविशेष्यतासम्बन्धन तानिधय- त्याच्छिन्नाभाचादेव पर्यतत्वादिप्रकारकशानस्योत्पादात् । अत एय वस्तुमात्रस्यैव सर्य पर्वतभिन्नमित्याफारफम्रमविशेष्यत्यासा- पाप्रसिद्धिरित्यपि दूरणं समाहितम, तादृशम्रमशुन्यपुरुषस्येय साध्येऽन्तमायात प्रमेयापच्छेदेन विशेष्यतया तारामानामायस्य पर्यते सम्भपाञ्चति ध्येयम् । पर्वतस्यादिहेतुनायामुदाहरणस्य म. तसाव्यान्यितस्सायोधषविभक्तिमत्यपिरहादेच व्युदासा स्याद- .

·जागदोश्याः अनुमानग्रन्ये स्य साध्यत्वं हेतुत्वञ्च सिपायिपया च न्यायप्रयोगस्तत्र यथा तादृशज्ञानाभात्रादुत्पन्नं ज्ञानमिति दृष्टान्तशालिनि व्यतिरेवयुदाह- ऽतिव्याप्तिरित्युच्यने, तदाऽवयवान्तरोपस्थितार्यान्वितस्वार्थबोध- कविभक्तिमत्त्वं वक्तव्यम्, उदाहरणान्यत्वेन वा विशेषणीयम् । के " यथा तः साध्यस्यैव हेतुत्वमुक्तम् । ननु साध्यस्यय हेतुत्य विवादाङ्गसं- शयाभावान्याय एवं नास्ति फस्पोदाहरणेऽतिव्याप्तिराशयत इत्यत आह सिपाधयिषेति । इदश्च स्वरूपमम्बन्धनध साध्यसाधनभावम. गिनत्योक्तं स्वरूपकालिफादिसम्बन्धाभ्यां ताहराशानाभावस्य सा. ध्यसाधनशलेऽनुमित्मां विनापि न्यायप्रयोगसम्भवादिनि ध्येयम् । ताशशानाभावादिति । तत्पुरुषीयपर्वतभिन्नत्वप्रकारकानश्चयामा. वादित्यर्थः । अन्यय्युदाहरणस्य साक्षात्परम्परासाधारणपक्षविशे- पणतया साध्याविषयकत्वदलेनैव वारणसम्भवादाह व्यतिरकीति । न चैतदुदाहरणवारणार्थमव मूलोक्तं हेतुपदं शापकत्वरूपहेतुत्ययोध- कार्थकमस्तु प्रकृतस्थलीयपश्चभ्याः कारणमात्रवोधकत्वादिति या- च्यम् । यत्र पर्वतभिन्नत्वज्ञानाभावशाप्यस्यैव ज्ञानस्य पर्चतभिन्नत्वज्ञानाभावादिदं ज्ञानमित्यवं प्रकारे दृष्टान्तता ताहशोदाहरण तयाप्यतिव्याप्तितादयस्यादिति भावः । न्तस्यांदाहरणघरकत्वं न सर्वसम्मतमतो यदि चेत्युक्तम। यत्तु प्रक- तसाध्यविशेष्यफस्वार्यान्वययोधजनकत्वविवक्षयय फथितोदाहर. णव्युदासम्भवात् यदि चेत्युक्तमिति । तत्तुच्छम् । साध्यविशेष्यका- न्याययोधप्रवेशे विभक्तिपदव्यर्थतापत्ते, उपनयस्थायपदस्य साध्य- प्रकारकान्वययोधं प्रत्येव हेतुत्वेन तत्रातिप्रसङ्गाभावादिति ध्येयम् । अवयवान्तरंनि । न च अवयवान्तरेण प्रतिज्ञादिना साध्यविधया ब- स्तुगल्यापरणापितो यः पर्वतभिनत्यप्रकारकज्ञानाभावानदन्धितम्यैव पार्थस्यान्वयबोधकत्यमुक्तोदाहरणम्पपशम्या अप्यस्तीत्यतिव्या- मितादयस्थ्यमिति वाच्यम् । अवयवान्तरस्थपदसाफाहविभकिम- त्वस्य विवक्षितत्वादिति भावः । वक्तव्यमिति । हेतु विभक्तिमत्वद- लनेति शपः । अवयवान्तरादिप्रवेशमपेक्ष्य लाप्रपादाह उदाहरण- दृष्टा- ·अवयवः। चितु साध्यविषयकधीजनकलानियतहेतुविभक्तिमत्त्वानियतावच्छे- 'दकरूपत्वं समुदितलक्षणार्थ इसाहुः । वचिन्त्यम्। हेतुत्वप्रतिपा- कैति विभक्त्यर्थ । हेतुत्वविशेप्यकान्वयबोधजनकन्यायावयवत्व- मिसर्थः । हेतुलं प्रमेयमिसादिप्रतिज्ञावारणाय विभक्त्यर्थेति । त- स्पादितरेभ्यो भिद्यते इसादिनिगमनवारणाय हेतुत्वति विशे- प्पेति च । घटो दण्डाद्वह्निधूमादिसादिकं तु न प्रतिज्ञा, तदत्ते- ति । साध्येत्यादि । भन्नाऽनियतान्तं निगमनत्वस्य, नियतत्यान्तमुदा- हरणत्वस्य, अवच्छेदकान्तश्च व्यतिरेक्युदाहरणत्त्वस्य व्युदासाय घो- ध्यम् । सर्वसाधारणस्य हेतुत्वनिगमनत्वादेर्दुर्घचत्यानेदं युकमि- त्याशयेनाह तच्चिन्त्यमिति । अन निगमनादरपि हेतुन्वप्रतिपादक- विभक्तिमत्वात्तघातिव्याप्तिरतो व्याचष्टे विभक्त्वति । विमस्य- पीभूतं यद्धेतुत्य तविशेष्यफान्वयवोधनागफेत्यर्थः । ऐतुत्यमित्या- दि। यद्यपि नामोपसाप्यस्यापि हेतुत्वस्य विभत्त्यर्थत्वात्तदोपता- दयस्थ्यम्, तथापि विभक्तिजन्योपस्थितिसहकारंण इतुत्यविशेष्यफा- योधजनकत्वं विवक्षितम् । न चेदं हेतुत्यमित्यादिवलीयस्य तस्मा- देतुत्यमित्यादिनिगमनस्यमध्ययारणं तस्य पञ्चमोजन्यहेतुत्योप. स्थितिसहकारणव ताशयोधजनकस्यादिति वाच्यम् । हेतुत्यविधे- यफयाधजनकार्यतापि विभक्तिजन्योपस्थितर्विशेषणीयत्यात, तथा च तस्मा तुलमित्यादी पञ्चम्यर्थ हेतुत्यस्प साध्यीभूतदेतुत्वांशे वि- धेयतपैच भावात्तद्वारणमिति भावः । भिद्यत इत्यादिना तस्मात्पच- तीत्यादिनिगमनस्यापि सशहर, तस्यापि आख्यातयिमत्यर्थविशेष्य- फयोधजनपस्यादिति भावः । ननु घटो दण्डादिस्यादितिशाम्पली. यस्य तस्माद्दण्डादित्यादिनिगमनस्यापि यचम्पर्यहेतुत्वविशेष्यफयो. जनकत्यात्तत्रातिव्याविरत शाह घटो दण्टादिति । गनु घरो द- पडादित्यत्र उनकायनेय पञ्चम्यर्थः इति समयापस्य भापकरप- लक्षणस्तुशियोधजनकत्वाभायादेव पारणं मयिष्यतीत्यत याद धिमाहिति । तत्तरिति । पक्षम्यर्यहनुताया दण्डादिया तिन पचारिति भावः । साचिरपिसस्य तादात्यन स्वनि - ·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्गायावयवत्वं वा, उदाहरण- प्रयोजकाकासाजनकशाब्दज्ञानजनकन्यायावयवत्वं वा, -- रतदात्मनश्च तद्धर्मव्यापकलायोगात् सम्प्रदायविरोधाच तेन तत्र. सनिगमने नातिव्याप्तिरिति भावः । उदाहरणोति । क्व चिजि- शामानुत्पादेऽपि तयोग्यतासवान्नाव्याहिः । अनुक्तोदाहरणस्थ- छधर्मव्यापधन्वादाह अादामन इति । तथा च तादात्म्येतरवृत्त्य- नियामकमम्बन्धेन व्यापकत्वविरहावुताक्रमेण न्याय एव नास्ति फ. स्य निगमनेतिच्याप्तिरिति भावः । ननु वृत्त्यनियामकसंयोगादिना- पि गगनादेः पृथिवीत्यादिव्यापकत्वस्य स्वयमेवोक्तत्वात् ज्ञापयत्वस्य पाम्यर्थत्वमते वन्द्वादी तादृशसाध्यम्य सत्वाच्चेदं न युक्तमत गाह सम्प्रदायेति । न च विवादागस्य संशयादेः शाब्दप्रमोपयु- तस्य चाफासादेः सम्भवेपि वन्हि—मादित्याविप्रतिज्ञानङ्गीकारः साम्प्रदायिकानां निजिमिति वाच्यम् । एफसुवर्थेन समं सामा- न्यत एध सुघर्धान्तरान्वयस्याऽयुत्पन्नतया प्रतिज्ञानिविएपञ्चम्यों- परपापितधूमज्ञाप्यादिसाध्ये हेत्वघयवान्तर्गतपञ्चम्यान्वयस्यैव उपनयानङ्गीकारबीजत्वात् । अन्यथा गृहे घटस्य इत्यादितोपि घट- सम्बन्धी गृत्तिरित्याफारफयोधपसगात् । अत एव धने चैत्रस्य इत्यादितोपि च स्वत्ववद्धने इत्येव बोधो न तु चैत्रस्यावं धनवृत्ति इत्यासारको बोधः सप्तम्यर्थाधेयत्वस्य पष्ठ्यर्थस्वत्वेऽन्वयस्याऽव्यु- परयात् । न च फयात्रस्य धनमित्यादितः क्रयजन्यत्रस्वत्वस्य धनादौ प्रतीत्यनुरोधात्सुवर्थेग समं स्वार्थमुख्यविशेष्यफान्वययो- धजगाचमेव सुपामव्युत्पन्नं फलप्यते तथा च पन्हिमादिति प्र. निमायां पचभ्यर्थस्य पक्षविशेषणतया मुख्य विशेष्यत्वाभावात् तत्र हत्वन्तर्गतपञ्चम्यर्थस्याग्-यये बाधकाभाव इति वाच्यम् । तायता तस्माद्भूमादित्येचं निगमनान्तर्गतयोः पञ्चम्पर्थयोः परम्परान्वय- सम्भवग सम्प्रदायविरोधस्यावश्यफत्वात् । तत्र धूमहाप्यत्यादिसा:

·अवयवः। साध्यांविषयकज्ञानजनकहेतुपञ्चम्पन्तानुमितिपरशब्दत्वं बा, प्रतिज्ञावाक्यधीजन्यकारणाकालानिवर्चकज्ञानजन- लेऽपि ताशयोग्यतासत्वान्यायावपवेति । उदाहरणत्वचेह न पायगर्भ वैयति । साध्याविषयेसादि । अयं न दण्डाइण्डसं- योगाजन्यद्रव्यलादित्यादौ मतिज्ञानिगमनयोरिणाय साध्याविप पेत्यादि व्याख्यातार्थम्।उपनयविशेषवारणाय हेतुपञ्चम्यन्तेति है- स्थिति हेतुत्ववोधकार्थकं हेतुपञ्चम्पोबँकारपकमुपादेयपाउपनपस्प . ---- प्यस्य मुख्यविशेष्यतय मानादिति भावः । ताइशयोग्यतासत्या. दिति । धूमादितिघाफ्यात्मफेत्यादिः । उदाहरणास्वञ्चेति । न्यायग- मोदाहरणस्यप्रवेशेपि अनुक्तीदाहरणसलं ताशयोग्यतासत्वमा तिव्याप्तन्यायावयवत्यस्यावश्यकत्यादिति भावः । धैयर्यादिति । प्रकृतव्याप्तितारपर्यफवभागस्यैव सम्यक्त्यादिति भावामविधावीत- रस्य हेतुपश्चम्यन्तत्वेनैव धारणादाह अयं न दण्डावित्यादि। यथायु- तसाध्याविषयकायस्य वन्दिमान बहिसामप्रीमस्यादित्यादिदेताय. व्याप्तेराह व्याख्यातार्थमिति । तथा च प्रकृतहेतुविशिएहेतुत्यविषय- तावहिभावेण यसाध्यविषयकत्वं तदमायो ग्राह्य- अन्वय्युपनयस्थ निरुक्कसाध्याविषयफत्वदलेनैव धारणादाह उपनयाचशेपेति । तथा घदो निर्धमो निर्वन्हित्वादित्यादिसलीयस्य धूमव्यापफीभूताभाव- प्रतियोगिनिर्वन्दित्वचानयामित्याफारफायतिरेक्यपनयस्य धारणाये- त्यर्थः । पचप्युरूसलीयोबाहरणस्थापि हेतुपञ्चम्पतित्वेन पारणं सम्भवति, तथाप्यनं यक्ष्यमाणादाहरणान्यत्वनेत्र तशारणत म्भवादुपनयमानानुसरणम् । ननु पचम्यन्तरवस्यैव सम्पया- देतपद् व्यर्थमत आप हवितीति । वैकल्पिकमिति । तथा च निरुकसायाविषयकवविशेषितं हेतुस्वप्रतिपादकान्तावयवत्वं पञ्चम्यन्तावयवत्वं या लक्षणार्थः । मनु नित्यं निभूम निर्व- ·जागर्दाश्याः अनुमानप्रन्ये हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्न्यायावयवत्वं वा, उदाहरण- प्रयोजकाकासाजनकशाब्दज्ञानजनकन्यायावयवत्वं वा, रतदात्मनश्च तद्धर्मव्यापकलायोगाद सम्प्रदायविरोधाचतेन तत्र- सनिगमने नातिव्याप्तिरिति भावः । उदाहरणति । क्व चिजि. ज्ञासानुत्पादेऽपि तद्योग्यतासत्यानाव्याप्तिः । अनुक्तोदाहरणस्थ- . ---- छधर्मव्यापकत्वादाह गोदारान इति । तथा च तादात्म्येतरवृत्त्य- नियामकमम्बन्धेन व्यापकत्वविरहावुनाकमेण न्याय एव नास्ति फ. स्य निगमनेतिव्याप्तिरिति भावः । ननु वृत्त्यनियामफसंयोगादिना- पि गगनादेः पृथिवीत्यादिव्यापकत्वस्य स्वयमेवोक्तत्वात ज्ञाप्यत्वस्य पञ्चभ्यर्थत्यमते वहादी तादशसाध्यस्य सत्वाच्चेदं न युक्तमत गाह सम्प्रदायति । न च विवादागस्य मंशयादेः शाब्दप्रमोपयु- कम्य चाफासादेः सम्भवेपि वन्हिधुमादित्यादिप्रतिज्ञानगीफारः साम्प्रदायिकानां निजमिति याच्यम् । एकसुवग समं सामा- न्यत एव सुबान्तरान्ययस्याऽध्युत्पन्नतया प्रनिशानिविष्टपञ्चम्यथों- परपापिनमज्ञाप्यादिसाध्ये हत्ययययान्तर्गतपशम्यान्वयस्यैव उपनयानङ्गीकारबीजत्वात् । अन्यथा गृहे घटस्य इत्यादितोपि घट. सम्बन्धी गृहवृत्तिरित्याकारकयोधप्रमगात् । अत एव धने चैत्रस्य इत्यादितोपि चत्रस्वत्ववद्धने इत्येव बोधो न तु चैत्रस्थत्वं धनवृत्ति इत्याकारको योधः सप्तम्यर्धाधयत्वस्य पष्टयर्थस्त्रत्वेऽन्वयस्याऽज्यु. त्पनत्वात् । न च स्यात्रस्य धनमित्यादितः क्रयजन्यत्रस्यत्वस्य धनादी प्रतीत्यनुरोधात्यर्थंग समं स्वार्थमुख्यविशेष्यफान्वययो- धजापा-यमेव सुपामव्युत्पनं फल्प्यते तथा च पन्हिमादिति प्र. नितायां पञ्चम्यर्थस्य पक्षविशेषणतया मुख्यविशेष्यत्वाभायात् तत्र हित्वन्तर्गतपश्चभ्यर्थस्याऽ-यये याधकामाय इति वाच्यम् । तायता तस्माद्धमादित्येवं निगमनान्तर्गतयोः पक्षम्यर्थयोः परम्परान्वय- सम्भोग सम्प्रदायघिरोधस्यावश्यफत्वात् । तत्र धूमाप्यत्वादिसा:

·अवयवः साध्यांविषयकज्ञानजनकहेतुपश्चन्यन्तानुमितिपरशब्दत्वं না, সরিষাবাঝখালাসাম্লানঘকালন- लेऽपि साहशयोग्यतासवान्यायावयवेति । उदाहरणत्वचेह न न्यायगम वैयदि । साध्याविषयेखादि । अयं न दण्डाइण्डस- पोगानन्यट्रव्यलादित्यादौ प्रतिज्ञानिगमनयोरिणाप सापारिप- येत्यादि व्याख्यातार्थमाउपनयविशेपवारणाय हेतुपचम्पन्तोति है- विावे देनुत्पबोधकार्यकं हेतुपञ्चम्पोकल्पिकमुपादेयपाउपनयरस यस्य मुख्यविशेष्यतयेय मानादिति भावः । ताहरायोग्यतासस्था- दिति । धूमादितियाक्यारमकेत्यादिः । उदाहरणत्वचेति । न्यायग- मौदाहरणत्यप्रवेशेपि अनुक्तोदाहरणस्थल ताशयोग्यतासत्वेना. तिव्यासन्यायावयवत्वस्यावश्यकत्यादिति भावः । येयादिति । प्रस्तव्याप्तितात्पर्यकत्यमागस्यैव सम्यस्यादिति भावप्रतिशादीत. रस्य हेतुपशम्यन्तत्वेने धारणादाह मयं न दण्डादित्यादि । यथा. तसाध्याविषयकत्यस्य बन्दिमान् वहिमामप्रीमत्यादित्यादिहेगाव- व्याधिराह व्याख्यातामिति । तथा च प्रकृनहेतुविशाईन्त्यषिपप- साहिभाग्रेण यत्साध्यविषयक तदभावो प्रायः अन्वय्युपनयस्य निरुक्तसाध्याविषयफत्यदलेनेव धारणादाह उपनपावरोति । तथा घड्दो निर्धमो निम्हित्यादित्यादिसलीयस्य धूमव्यापकीमृताभार- प्रतियोगिनिम्हित्ववानयमित्याफारफव्यतिरेक्युपनयस्य पारणाये- स्पर्थः । यद्यप्युक्तस्यलीपोदाहरणस्थापि हेतुपचम्यन्तत्वेन पारणं सम्भवति, तथाप्य पक्ष्यमाणाबाहरणान्यत्वेनेव सदारणस. म्मघायुपनयमाप्रानुसरणम् । ननु पञ्चम्यन्तरवस्यैव सम्यक्त्या- देतुपदं व्यर्थमत आइ इवितीति । घेकल्पिकमिति । तथा च निनासाध्याविषयफत्वविशेषितं বিমাবন্ধাবাযষয়াই पचम्यन्तावयवयं या लक्षणार्य: । ननु हेनुत्य निमं निर्व- ·९८० जागदीश्याः अनुमान ग्रन्थे चान्तेऽनुसन्धीयमाना प्रथमैवान्तः । यथा दण्डादित्यादेः स्वपर- स्यापि दृष्टान्तस्य, पञ्चम्यन्तोऽन्वयायोगात् । कस्यचिद्वयतिरेकि- ण उदाहरणस्य पञ्चम्यन्तत्वसम्भवे तु तदारणं पूर्ववत् । अत्र चार्थ- वद्भागस्य हेतुपञ्चम्यन्तत्वं वोध्यम् । तेन निरर्थतसिलन्तवहिप्रमात इत्यादौ नाध्याप्तिः। पञ्चम्यादेस्तसिलाद्यादेशवादिनां नये तु नानुपपत्तिगन्धोऽपि । के चित्तु हेतुपञ्चम्यन्तलं हेतुत्वप्रतिपादकप- न्हित्वादित्यादिस्थलीयस्य व्यतिरेक्युपनयस्यापि हेतुत्वप्रतिपादक- मिदंपदमन्तभूतमिति तनातिव्याप्तिरत आह उपनयस्य चेति । ननु घटो पाक्यभिन्नः शब्दान्यत्यादित्यादिस्थलीयस्य यचडाक्ये स शब्दो यथा दण्डादित्युदाहरणस्यापि पञ्चम्यन्तत्वात्तत्रातिव्याप्तिरत आह यथा दण्डादिल्यादेरिति । दृष्टान्तस्येति । प्रथमैवाऽन्त इति पू. वैणान्वयः । ननु यथा दगडादिति दृष्टान्तस्य पञ्चम्यन्तत्वे को दोप इत्यत आह पञ्चम्यन्तत्ये इति । अन्वयायोगादिति । समासातिरि- क्तस्थले नामार्थयोरभेदान्वयवोधे नानः समानविभक्तिकत्वस्य त. न्नत्वादिति भावः । इदश्च यस्तुगतिमनुरुद्धयोक्तम् । स्वपरदृष्टान्तस्य पञ्चम्यन्तत्येपि यक्ष्यमाणोदाहरणान्यत्वनैव ननातिव्याप्त्यसम्भवा- दिति ध्येयम् । अथायं गोभिन्नो द्रव्यान्यत्वादित्यादिस्थलीयस्य या या गौस्तद्रव्यं यथा पशुबलवत्त्वादित्यायुदाहरणस्यापि हंतु. पञ्चम्यन्तत्वात्तत्रातिव्याप्तिरत आह कस्यचिदिति । उदाहरणस्य ह. टान्तघटितत्वं न सर्वसम्मतमित्याशयेनाह सम्भवे विति । पूर्ववदि- ति। उदाहरणभिन्नत्यविषक्षयेत्यर्थः । ननु वन्हिमान यन्हिप्रमातः इत्यादिहतावव्यातिः तस्य तसिलन्तत्वेन पञ्चम्यन्तत्वविरहादत. आह अत्र चेति । तथा च तसिलो निरर्थकतया उत्तपञ्चम्यन्तभाग. स्यैवाऽर्थवत्त्यानाव्याप्तिः पञ्चम्यन्तपदेन पञ्चमीमिनस्वघटकयाव- त्पार्थकोत्तरपश्चमीघटितस्योक्तत्वादिति भावः । पञ्चम्यास्तसिलि- ति सूत्रस्य पञ्चम्याः स्याने तसिलियर्थमभिप्रेत्याह पञ्चम्यादरिति । 'आदिपदाभ्यां सप्तम्यादेस्त्राद्यादेशस्य परिग्रहः । नानुपपत्तीति । आदेशस्मारितायाः पञ्चम्या एवाऽन्तेनुसन्धीयमानत्वादिति भावः ।

·अवयवः। ९८१ दशालिवं, पूर्ववत्साध्याविषयकमानजनकत्वञ्च इतरनरपेक्ष्यण प्रकृतहेतुत्वविशिष्टसाध्यविषयकज्ञानाजनकलं, साध्यचेह न शिव- न च सर्वेश्य इत्यत्र पञ्चम्याः स्याने ससिलादेशे पहुन्चे सुप्यकार- प्रसङ्ग सर्चेत इत्येव प्रयोगः स्यानतु सर्वत इति वाच्यम् । तन्मते तसिलादिभिन्न एव बहुत्वे स्यादिति स्वतः परतो धैफारस्यानुना. सिफत्वादिति भावः । यथाश्रुनेन धूमादालोकवत्पवंतो पन्हिमान धूमादित्यादिस्थलीयप्रतिज्ञादेारणासम्भवादाह पूर्वयदिति । प्रश. तमाध्यविशेष्यकप्रकृतहेतुविशिएदेतुत्वप्रकारफान्वययोधजनपद- धन्वमित्यर्थः । न च सर्वत्र प्रतिज्ञायामतिव्याप्तिः साध्यविशेष्यफ- प्रकृतहेतुत्वमकारकान्वयबोधजनसाध्यवाचकपदवत्वादिति चा- ध्यम् । साध्यवाचकयदान्यत्वस्य तादशपदे निवेदयत्वात् । न च साध्यस्य हेतुतास्थले देतायव्याप्तिरिति पाच्यम् । तत्र साध्यया- चकपदान्यस्य तादृशान्वयवोधजनकपश्चमीपदस्यैव सावादिति विभाचनीयम्।न च प्रकृतहेतुविशिएदलं व्यर्थम, आलेोकावन्हिमनः सधर्मा पर्वतो चन्हिमानित्यादिप्रतिज्ञायामनिव्याप्तिवारफत्यादिति भावः । इत्यञ्च धूमावन्हिमतः सधर्मा पर्वतो यन्हिमानिन्यादिप्रति- शायास्तस्मादन्मिानित्यादिनिगमनस्य या व्युदासार्थमेव साध्या- चिपयकत्वदलम्, तप यन्हिमान वन्हिसामग्रीमत्यादित्यादी देतार- व्याप्तमतोव्याचष्टे साध्याधिपयफेत्यादि । प्रतियोगितानवच्छेदफेत्या- दो मध्यस्थनमापि समुदितान्ययस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादिति भावः । इतरेत्यादि । हेत्वयययमात्रस्यैव प्रतिशफयाक्यतया हेतुन्यविशिष्ट- साध्यज्ञानजनकत्वादसम्भवापत्तिरतो नरपेश्यान्तम् । पर्यतो धूम- নয়ামির গুমানিয়া বিনাষামিঃ নং- पि अवयवान्तरनरपक्ष्येण देतुभ्यविशिष्टसाध्यमानजनकल्यादतः प्र. कृतपदम् । तया च तरनरपेक्ष्या प्रकृतहेतुविशिष्टदेनुत्यप्रकारफ. सायधर्मिकसानजनयात्वमर्थः स चौतदेनायस्येय तत्र तुभून- साममीविशिष्टहेतुत्वस्य यन्हायप्रकारमादिति मायः । पेययों दिति । यद्यपि प्रश्तहेविशिष्टदेनुत्वप्रसारकासाध्यर्मियामानजन- मायामायस्याराण्डत्वास पेपर्यम्, तयाप्यसामयोजनाये साप ।

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे कहेतुविभक्तिमद्वाक्यत्वं वा, पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदयद- नुमितिपरवाक्यत्वं वा हेतुपदेन ज्ञाने लक्षणा अन्यथा लि- ङ्गस्याहेतुत्वेन हेतुविभक्त्यर्थानन्वयात् तथैवाकाङ्क्षानिवृ- तेः। अनुमितिहेतुज्ञानकारणधूमवत्त्वादितिशब्दजन्यज्ञा- नवृत्तिप्रतिज्ञादिजन्यज्ञानावृत्तिजातियोगिज्ञानजनकवा- क्यत्वं हेतुत्वमित्यन्ये । जाति विना केन रूपेण ज्ञान- स्यानुमितिजनकत्वं वाक्यविशेषजन्यत्वस्यापि जन्यता- वच्छेदकरूपापरिचये दुर्ग्रहादित्यपरे । क्षितं वैयादित्याहुः । पञ्चम्यन्तेति । अनुमितिपरवाक्यत्वम् अवयवत्वमाहेतुत्वादौ पञ्चमी लाक्षणिकी । रक्षाद्विभजत इत्यादी लाधनाऽवधित्वे अवधिमत्त्वे वा शक्तवाद व्यनिष्ठमवधित्वामिव यम् । अझ उदक्षरत्वमेवाऽस्वरसः फेचिदित्युक्त्या सूचितः। ननु उदासीनस्यापि धूमादिति वाक्यस्याऽनुमित्यनुकूलत्वेन फश्चि- दनुमितिपरत्वात्तवातिव्याप्तिरतो व्याचटे अवयवत्वमिति । पत- दनन्तरमेव पञ्चम्यन्तेतीति पाठो युक्तः । लक्षणद्वय एवानुमितिपर- त्वस्य निविष्टत्वेन पूर्वत्रैव तस्य व्याख्यातुमौचित्यातू तायतवासरत्र तदर्थलाभसम्भवादिति ध्येयम् । ननु निगमनस्य पश्चाविपक्षणीय- लाक्षणिकपदवत्याभावादध व्युदाससम्भवे तदारणार्थ पञ्चम्यन्तप- दं व्यर्थमतः एश्चमारू पदमादायव निगमनस्य लाक्षणिकपदयाचं व्यवस्थापयितुमाह हेतुत्वादाविति । हेतु वं शापकत्वम् । आदिना शाप्यत्वादेः परिग्रहः । अवधिाव इति । तथा च वृक्षनिष्ठं यदयधित्वं निरूपकतासम्बन्धन तद्वान् यो विभागस्तदाश्रयायमित्याफारोऽन्यय.

·अवयवः। विभागनिामवाधिमत्त्वमपि सम्बन्धविशेषः । स चातिरिक्तोऽनति- रिक्तो वेत्यन्यदेतत् । तत्सम्बन्धाग्रहे च व्यवहारः शक्तिभ्रमाव क्षादपति पतति इत्यादी लापवाद्रिभागे शांतस्तन्जनकत्वच पोधः । ननु निरूपकतासम्बन्धेनावधित्वस्य विभांगेन्यये घटीयवि- भागेऽव्ययं विभागो न घटादित्ति प्रयोगः स्यात् संयोगादिसम्बन्धे- व घटनिष्ठावधित्वस्य तथाऽसवात निरूपकतासम्बन्धस्य वृश्य- नियामकतया प्रतियोगितानवच्छेदफत्वादत आह अवधिमाये वेति । तथा च घटनिरूपितं यदधिमत्वं स्वपलम्बन्धावच्छिनतदभा. घस्य घटीयविभागे विरहानोकप्रयोग इति मायः । ननु विमा. निष्ठे अवधिमत्त्वे प्रमाणाभाय इत्यत आह द्रव्यत्यादि । अधधित्व. मिनि । यार्थः सादृश्य तथानुभूयमानत्वेन, तथा चानुभव एवं तत्र प्रमाणमिति भावः। सःसम्बन्धविशेषः । अतिरिक्त रतिविमा- गादित्यादिः । अतिरितो पति । न चैवं जनपत्यादः खरूपसम्य. धित्वमते तत्रापि पश्चम्याः शक्तिः स्यादिति याच्यम् । तथात्वपि क्षत्यभायात् । अत एव हेतुमत्त्वे शक्तावपीत्यादि स्वयम पक्ष्यते । ननु शापकत्वादिरूपहेतुत्यादौ पशम्याः शत्त्वभावे शक्यसम्बन्धा- भतिसन्धानदशायां धूमावन्दिमानित्यादितस्तत्मातीतिः फ स्यादत आह नासम्पधेति । हेतुत्वादी अवधिमत्यादिरूपस्यस्य सम्बन्ध स्य इत्यर्थः । अवधितानिरूपफरवातिरिक्तमपधिमत्वं यदि विभाग- निष्ठं नानुभवमिदं तदा विभागापेक्षया गुल्वात्तस्य शक्यत्यं दुर्घट. मित्याशयताह वृक्षादपेतीति । ननु चिनापि पश्चन्यन्तसमभिन्याहार- मपतिशब्दादिमागावच्छिमियाप्रतीतः वृक्षादपैतीपथापि विभागो धातुलश्य एष पञ्चम्पास्तु विभागान्वितमायावमयधितानिरूप- कात्यं वाय:त्यतः स्पलान्तरमाह पत्तीत्यादि । वृक्षादित्यर्थः । अन गुरुत्यजन्यतायञ्छदिमा पतनस्वजातिरेय पतेः शक्यतावच्छे. दिका विभागाजिनशिशत्यस्य तदपेक्षया गुरुत्वादतो मोक्ता मायमरः । गतु पृक्षात्पत्तीत्यतो दृक्षनिष्ठधिगागजनफपतनानुाल. कृतिमानिति पाँधा जायते तत्र धात्वर्थपतनादी विभागयत्वस्य धाधि- तत्वात विभाजनकारयमेध पशयों योध्यः तन्कुत्तो हापकात्याय- ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे क्रियायाः मम्बन्धमादया भासत इत्यपि वदन्ति । अतो निगम. नेऽतिव्याप्तिरतः पञ्चम्यन्तात । तस्मादित्यत्र च तत्पदे न लक्षणा शत्येव तादृशज्ञानोपस्थितिसम्भवात, पर्वता वह्निमान् चन्हिसा- पेक्षया लाधवमत आह तजनकत्वचेति । न चैवं वृक्षात्पतनैपि ने पनन वृक्षादिति प्रयोग. स्यात् पतनस्य सम्बन्धान्तरण वृक्षावधि- पविभागाभाववत्यातू जनकात्यस्य वृत्यनियामतया तत्सम्बन्धेन विभागाभावस्य बोधयितुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । तत्र नत्रसम. भिव्याहतपञ्चम्या विभागजनकत्व लाक्षणिकत्वादिति भावः । अत शन लाक्षणिकपश्चमी । विशिप्रनिगमनधारणाय पञ्चम्यन्तेतीति । अन्यथा तस्माद्वन्हिमानित्यादिनिगमनस्यापि पञ्चमीस्वरूपलाक्षणि- यादवत्वात्तत्राऽतिव्याप्तिः स्पादित्याशयः । न च तम्मादन्हिमानि- त्यादायपि ज्ञानजनफरवलक्षणं हेतुत्वं जन्यशानविषयत्वलक्षण सा- प्यत्वं चा न पञ्चम्यर्थः यन विभागाद्यपेक्षया गुरुत्वन लक्षणा स्यात् किन्तु ज्ञानमा तदर्थ तन्छ दोपस्थापितस्य धूमादिज्ञानस्य जनक- त्यादिसम्बन्धेन पञ्चम्यर्थज्ञानेऽन्वयादेव धूमझानादी शापफत्वा- दिलक्षणस्य हेतुत्वादेर्लामसम्भवादिति वाच्यम् । विभागत्यस्येव भानत्वस्य लघुत्वेपि तदयच्छिन्ने पञ्चम्याः स्थासिकभरिप्रयोगाभा- घेन लक्षणायास्तत्राचश्यकलात् । अन्यथा घटादिपदस्यापि पटादी शचापत्तेः पटत्वम्यापि घटत्ववल्लघुत्यादिति भावः । ननु पञ्चम्यन्त. लाक्षणिकपदवत्त्वोनायपि निगमनतिव्याप्तिरव तत्रिविष्टतच्छब्दस्थ पञ्चम्यन्तस्वात् धूमादिज्ञानलाक्षणिकत्वाश्चत्यत आह नस्मादिति। शक्त्यवेति । यद्यपि धुमादिलध्यर्थशक्तस्य तच्छब्दस्य धूममानत्वा- दिगुग्ध योधने लक्षणय युक्ता, तथापि प्रत्येकराया धमस्य तानस्य तच्छब्दादुपस्थिती व्युत्पत्तिनिध्यादेवकारस्थल इव ना- मार्थयारपि तयामियान्वयादेव धूमशानस्य लाभमम्भवान्न चिशि- ६ तापदम्य लक्षणेत्याशयः । नन्वं यत्र तस्मादित्येव हेतुः प्रयुज्यते सवाव्याप्तिः तच्चदस्य पञ्चम्यन्त त्वपि लाक्षणिकत्याभावादन आ. इ पर्वतो पन्हिमानिति । अत्र तन्धदस्य प्रकान्तपरामशंकाय.

·अवयवः। अन्वयव्याप्त्यभिधायकाक्यवाभिधानप्रयोजकज्ञा- नजनकहेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्न्यायावयवत्वमन्वयि- हेतुत्वम् । एतदेव व्यतिरेव्याप्त्यभिधायकपदप्रक्षेपा- व्यतिरेकिहेतुत्वम् । अन्वयव्यतिरेकोदाहरणाकाडा- मग्रीमान वा तस्मादित्यादिकस्तु न न्यायमयोगः सम्मदायविरो- धाव इति वदन्ति । यत्तु हेवन्वयानुरोधाद पन्हिमानित्पादावपि ज्ञानलक्षणेति । वन्न । पञ्चम्पा ज्ञापकले ज्ञाप्यत्वे वा लक्षणयेवो. पपत्ती तत्र लक्षणायां मानाभावाद । अत एवोक्तम् आरती सैव नियमावहिपरामर्श साध्याविशेषः स्यादतः साध्यान्तरमाह घन्दि- सामग्रीमान्वेति । सम्प्रदायघिरोधादिति । हेत्वादेरसाधारण- ब्देनैव फयायामुलेखः, अन्यपाऽविज्ञातानिप्रहस्थानापत्तेः इत्याचा. यैरभिधानादिति भावः । पश्चम्यन्तपदानुक्तौ पर्वतो यन्हिमानि- त्यादिप्रतिशायामप्यतिव्याप्तिः तत्रापि शेययन्हित्यप्रकारेण लाक्षणि- फस्य वन्हिपदस्य सत्यात, अन्यथा देववयवार्थस्य धमझानजन्य- त्यादेवन्हापसत्येन तन हेत्वान्ययासम्भवादिति प्राचीनमतं मिर- स्थति यत्वित्यादिना । ज्ञानलक्षणेति । ज्ञानप्रकारेण शेयवन्द्यादी लक्षणेत्यर्थः । तेन लक्ष्यतावच्छेदके लक्षणाविरहेपि न क्षतिः । डा. पफत्व इति प्राचां मतेन, शाप्यत्व इति स्यमतेन अंगयोस्तत्त्वं पुन- रने दर्शयिष्यते । उपपत्तापिति । हेत्वर्यान्ययस्पेत्यादिः। तत्र पति- शान्तर्गतसाव्यपदे । मानाभावादिति । जनकत्यादियोधार्थ पञ्चम्या लक्षणाया थायश्यफत्ये तय शानजनकत्यादिलक्षणाचित्यादिति भाक: । अत एव प्रतिज्ञासुमाध्यपदेन लक्षणाविरदादेय। आयचा. पिति । अन्यथा पोधितधर्मप्रकारेण योधितापस्य प्रनिपतये पुनः पदानुसन्धानबाट पिस्यात् येधितान्तस्यरूपस्य पर्यतो पन्दिमा- अत्याविधिप्रति उस्याहिपदस्य परहित्यप्रकारण योधने मायू. १२४ ·९८६ जागदोश्याः अनुमानग्रन्ये प्रयोजकतथाभूतावयवत्वमन्वयव्यतिरोकहेतुत्वम् । यहा पक्षसपक्षसतो विपक्षासतो हेतुवचनमन्त्रयव्यतिरेकि । अत्यन्ताभाषाप्रतियोगिसाध्यसमानाधिकरणपक्षसपक्षस- प्रतिज्ञात । अत एव च व्याचक्षते यतो ट्रव्यं गुणाः कर्मेत्यत्र हेतुत्वं यथासम्भवमुत्पादकत्व ज्ञापकत्वञ्चोते । अत एव लोके किंव- हिमदिति प्रश्ने तमुहं पन्हिमदित्युत्तरिते कुत इति जिज्ञासा धूगवस्त्रादित्युत्तरञ्च । न हि तत्र ज्ञाने प्रश्नः, येन लक्षणया ज्ञानेनोत्तरयेत् । न वा परकीयभाविप्रश्नानुरोधात अजिज्ञासि- तिवाभावप्रसङ्गादिति भावः । ननु सुब्धिभक्तो निरूढलक्षणान्यल. क्षणाविरहात्पञ्चम्याः कुतो ज्ञापकत्वादी लक्षणेत्यत आह अत पव- चेति । व्याचक्षने प्रकाशकृतः । तथा च ज्ञापकत्वादावपि पञ्चम्या निरूढलक्षणेति भावः । यथासम्भवमिति । द्रन्यादावुत्पादकत्वं जावादी च शापकत्वमेव हेतुत्यमित्यर्थः । ननु वाक्यार्थमर्यादया लब्धस्यैव शापकावलक्षणहेतुत्वस्य उपदर्शितत्वेनापि प्रकाशव्याख्या- निर्वाहाज्ञापयत्वस्य पत्रम्यर्थत्व मानाभाव इत्यत आह अत पवेति । शापकत्वस्थ पञ्चम्ययावावेत्यर्थः । जिज्ञासेति।जिज्ञासावाक्यमित्या भः । तथा च ज्ञापकत्वस्य पञ्चम्यर्थत्वाभावे कुतो वह्निमानित्यतः किनिष्ठज्ञापकताकवह्निमानित्यन्वययोधो न स्यादिति भावः। ननु घोरपादकत्वे एव जिज्ञासा न तु भापकत्वे ज्ञानविषयस्येति यदि ध्यात्तदा याधकमाह धूमवत्यादित्युसरश्चेति । तथा च बदगुस्पाद- फत्वजिज्ञासायां धूमयत्त्वादित्युत्तरं न स्यात् वह्रिस्वरूपस्य धूम- स्यानुत्पादकत्वेन बाधादित्यवश्यं शापकत्व एव जिज्ञासेति भावः । ननु घह्निशाने प्रश्नधिरहेपि कुत इत्युत्तरकालीनजिशासानुरोधादेय नगृह वद्रिमदित्युत्तरवाक्यं शेयवाहित्यप्रकारेण घोधं जनयिध्यती. स्थत भाहन चेति । अर्थान्तरत्यापत्तरिति भावः । ननु कुत स्यन- ·अधएयः। हेतुवचनं केवलान्वयि । यद्वा अनुमितिकारणीभूतपरा- मर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानकारणसाध्याविषयकशाब्दधीजन- कमतीतान्वयसाध्यसाधनवाचकहेतुविभक्तिमच्छब्दत्वम- न्वयिहेतुत्वम् । एतदेवाऽप्रतीतान्वयसाधनेतिविशेषणा- व्यतिरेकिहेतुलक्षणम् । कथायां धूमादित्येव प्रयोक्तव्यं ताभिधानं, नवा कुन इति मश्ने हातमेंतदित्पध्याहाय्य मानाभा- वाद । दाहो दहनात् न जलात् जलं स्पर्शवत् रूपात न गन्धा- तरं शातमित्यध्याहारात्पञ्चम्या जनकत्वयोधपतयेव सर्वसामवे तस्य शापपत्यार्यकत्वे मानाभाव इत्यत आइ म था कुत इत्यादि । मानामायादित्युपलक्षणम् शातपदार्थस्य शानविषयस्य पूर्वचाक्य- वहावन्ययायोगाश्चेत्यपि योध्यम् । नामार्थयोरभेदान्यये मानो समानविमक्तिकत्वस्य तन्प्रत्यादिति ध्येयम् । सापकत्वं परित्यज्य झाप्यत्वे घेति यदुक्तं तत्र सान्तमनुशयमाह दाद इत्यादि । तथा घ दादो दहनाप तु जलादित्यत्र यथा जन्यायमेर पञ्चायों ग तु जनकत्व तथा सति जलनिष्ठजनकत्यस्येव दहननिष्ठजनकत्यस्यापि स्वरूपादिसम्पन्धावच्छिन्नाभावस्य दाहे सत्याहाहो न दहनादित्यपि प्रयोगापत्तेः, निरूपकतासम्बन्धस्य पृत्यनियामकतया तत्सम्बन्धा- धचिन्नाभावस्य दुर्वचत्यात, नया अलं स्पर्शवत् रूपान तु गन्धा- दित्यत्रापि ज्ञाप्यत्वमेय पञ्चम्यों न तु शापकत्वं तथा मति गन्ध- निधयेष रूपनिष्ठस्यापि हापफत्यस्य स्वरूपादिसम्बन्धेनामावस्य स्पर्श सत्याजलं स्पर्शयन रूपादित्यपि प्रयोगापत्तः, निरुपम घरपगियामफतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नशापकत्याभावस्या प्रसिद्धये. म पोधयितुमशक्यत्यादित्याखण्डनार्थः । ननु जलं स्पर्शयन्न गन्धा- दित्यत्र तन्मपि नमा स्पर्श गन्धप्यत्वस्यामावो न योग्यते ग.

·जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये न तु धूमवत्त्वादिति, मतुपो व्यर्थत्वात् । सामान्यवत्त्वे सति वाह्यकरणप्रत्यक्षवादित्यपार्थकं विभक्त्युपस्थापि- तहेतुत्वेन सामान्यवत्त्वस्प विभक्त्यन्तरावरुद्धस्यानन्व- नाप शब्दादित्यादौ नम अन्वयानुरोधात जन्यस्वरूपं हेतुमत्वं जन्यशानविपयत्यरूपच प्राप्यत्वमर्थः । एवश हेतुमत्त्वे शक्तावपि न्धेनापि घटादो स्पर्श स्पानुमानास्तू गन्धशाप्यत्यस्येय स्परों सत्या- तू । अन्यथा घटः स्पर्शयान्न गन्धादित्यपि प्रयोगापत्तेः । परन्तु प. अभ्यर्थेन गन्धशाप्यत्वेनान्वितस्य स्पशांदेगन्धयनिरूपितसमपा. मादिसंसर्गेणेव मनुयादिसाफाहतया गन्धज्ञाप्यत्यादिपिशिष्टप- शस्य ताशसम्यन्यन यदधिकरणं तद्भिन्न एय नमा जलादी पोध्यते, याधितक्रमेण आफाझानुपगमे जलं स्परांघद्गन्धादित्यादिपाफ्यम्यापि प्रामाण्यापत्तेः । एवञ्च पापफतायाः पञ्चम्यर्थत्यमपि गम्धनिए- शापकताफस्पस्य गन्धयनिरूपितममयायेन यदधिपारण नभेदाय नमा जले धर्मिणि योधनमम्मवाप्नोक्तम्पलीयनप्रधान्ययानुरोधात शाप्यत्वस्य पञ्चम्यर्थत्वं सिद्धातीत्यन माह नापि शदादिति । तथा च शब्दादितिपञ्चम्युपश्यापितस्य शब्दसायरपम्प सदण्यापयत्य- विशिष्टस्यरुपमम्बन्धेनेच माध्यसाफालत्वात् स्पस्य च शयदा. ग्यापफतया ताररामम्बन्धन तत्र झाप्यस्यम्यान्वयारसम्मयाप्रेदश. दशाप्यस्पर्शस्य यदधिकरणं तन्नंदा नमा योधयितुं शमयते फिन्तु शब्दव्यापपरवविशिष्एस्वरुपमम्बन्धेन झाप्यत्य स्वैपामायः स्पा धर्मिणि योध्यते शदव्यापपरयविशिष्टनिरूपपरयम्य प्रस्पनियामक तथा ताहशसम्पन्धेन शनिष्ठमापफल्याभायम्य पोधनायोगात् । न चमरूपमण्यन्धमाणेय पञ्चम्यर्थम्य जाब्दादिमाप्ययाय माध्य- माकाजन्यम्, स्परांधान शब्दादित्यादियाश्यम्यापि प्रमाणनापत्तः । व्याप्यादिभ्रमयशात शदनापि स्परय पापनादिति मापः । ननु ·अवयवः। यादिति के चित् । तन्न । सतिसप्तमीबलात सामान्य- शाप्यत्वे लक्षणैव । न च घूमान्हिमतः सधमा पर्वतो चन्हिमा- नित्यादौ प्रतिज्ञायां पर्वतो धूमावन्हिमानित्यादौ च तत्पनि - दाहो दहनादित्यादिप्रयोगसत्याविभागादिकमिष जन्यत्वमपि ५- ज्यमीशफ्यमस्तु नव्यमते जन्यत्वस्यातिरिक्तत्वेन गौरवानवकाशा. दित्यतः तत्रष्टापत्तिमाह एवञ्चति । जन्यतायां पञ्चम्या प्रयोगस. वे चैत्यर्थः । हेतुमत्त्वे जन्यत्वे। झाप्यत्ये लक्षणैयानि । वायतध नि- गमनधारफतथा पञ्चम्यन्तपदस्य सार्थक्यसम्भवादिति भावः । ननु प्रकृतसाध्यान्वितम्वार्थबोधकत्येन पञ्चम्पविषक्षणे धूमादालोक- पपर्वतो यन्हिमानिति प्रतिज्ञायां नातिव्याभिः सम्भवतीत्यत आह धूमावहिमत इत्यादि । न चोक्तवाक्यादेव प्रथमनो बहेमशा- प्यत्वावगमात् कुत इत्याकाङ्गाविरह त्ववयवासम्भवान्न ताशी प्रतिति वाच्यम् । किंशाप्यो पन्हिरित्याफासायिरहपि घुमज्ञान- शाप्ययन्हिमसर्मपर्वतं किंज्ञाप्यो चन्हिरित्यवं क्रमेण हेत्वाकाङ्ग- येय हेतोः प्रयोगात् । मत एच पर्वतो द्रव्यमित्यत्र प्रतिज्ञायां पर्वते दव्यत्यं किंशाप्यमित्यापाडायां पृथिवीत्वादेरेव हेतुत्वेनोपन्यासो नेतु महानसत्यादेः। अन्यया द्रव्यत्वं किंशाप्यमित्याकाड्या महा- नसत्पादेरपि तत्र हेतुत्वेनोद्भावनापत्तेः तस्यापि महानसे द्रव्यत्य. शापकत्वात् । न चैवं धूमावन्दिमत्पर्यतो धन्हिमान धूमादित्यादि- कमेणापि न्यायः स्यात् पन्हिमात्रस्य धूमशाप्यत्यावगमेपि धूमक्षा- प्यचन्हिमत्पर्यतत्वावच्छिन्नं किंज्ञाप्यो यन्तिरित्याकामुरा नत्यान- सम्मवादिति वाच्यम् । तत्रोइंश्यतापच्छेदकविधेययोरक्येन निरा- फाइत्यादेव ताइशप्रतिज्ञाविरहण तघटितन्यायासम्मवात् । न हि मातयन्हिमान पर्वतो चन्हिमानित्यादिवाक्यामन्यादिविधेयकः कदाप्यन्यययोधः । ननु मतपक्षधर्मिकस्वार्थान्ययोधकपदोप. स्थापितं यत्साध्यं तदन्वितस्वार्थबोधकत्ये पञ्चमीयिशेपणादेव धू. माइन्हिमत इत्यादिभतिशाया मपि भ्युदासः सम्भवतीत्य आहे प.

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्ये न तु धूमवत्त्वादिति, मतुपो व्यर्थत्वात् । सामान्यवत्त्वे सति बाह्यकरणप्रत्यक्षत्वादित्यपार्थकं विभक्त्युपस्थापि- तहेतुत्वेन सामान्यवत्त्वस्य विभक्त्यन्तरावरुद्धस्यानन्व- नापि शब्दादित्यादौ नन अन्वयानुरोधात जन्यत्वरूपं हेतुमचं जन्यज्ञानविषयत्वरूपश्च ज्ञाप्यत्वमर्थः । एवञ्च हेतुमत्त्वे शक्तावपि न्धेनापि घटादी स्पर्शस्यानुमानात् गन्धशाप्यत्यस्यैव स्पर्शे सत्त्वा- त् । अन्यथा घटः स्पर्शवान गन्धादित्यपि प्रयोगापत्तेः । परन्तु प. चम्यर्थेन गन्धशाप्यत्वेनान्वितस्य स्पर्शदेगन्धवनिरूपितसमया- मादिसेसगैणय मतुवादिसाकासतया गन्धशाप्यत्वादिविशिष्टस्प- शस्य तादशसम्बन्धेन यदधिकरणं तद्भिन्न एव ना जलादी घोध्यते, कथितक्रमेण आकाङ्क्षानुपगमे जलं स्पर्शवगन्धादित्यादिवास्यस्यापि प्रामाण्यापत्तेः । एवञ्च शापकतायाः पञ्चम्यर्थत्वमतेपि गन्धनिष्ठ- शापकताकस्पर्शस्य गन्धयनिरूपितसमवायेन यदधिकरणं तद्भेदस्यैव नमा जले धर्मिणि बोधनसम्भवानोक्तस्थलीयनन्धियानुरोधात ज्ञाप्यत्वस्य पञ्चम्यर्थत्वं सिद्ध्यतीत्यत आह नापि शब्दादिति । तथा च शब्दादितिपञ्चम्युपस्थापितस्य शब्दज्ञाप्यत्वस्य शब्दव्यापकत्व- विशिष्टस्वरूपसम्बन्धेनैव साध्यसाकाङ्कत्वात् स्पर्शस्य च शब्दा- व्यापकतया ताशसम्बन्धेन तत्र झाप्यत्वस्यान्वयासम्भवानेह श- ब्दज्ञाप्यस्पर्शस्य यदधिकरणं तद्भेदो नत्रा योधयितुं शक्यते किन्तु शब्दव्यापकत्वविशिष्टस्वरूपसम्बन्धेन ज्ञाप्यत्वस्यैवाभावः स्पर्श धर्मिणि योध्यते शब्दव्यापकस्यविशिष्टनिरूपफत्वस्य मृत्यनियामक- तया ताहशसम्बन्धेन शब्दनिष्ठज्ञापकत्वाभावस्य घोधनायोगात् । न च स्वरूपसम्बन्धमात्रेणय पञ्चम्यर्थस्य शब्दादिज्ञाप्यत्वस्य साध्य- साफासत्यम, स्पर्शचान् शब्दादित्यादिवाक्यस्यापि प्रमाणतापत्तः । व्याप्त्यादिभ्रमवशात् शब्देनापि स्पर्शस्य शापनादिति भावः । ननु ·अवयवः। यादिति के चित् । तन्न । सतिसप्तमीपलात सामान्य- शाप्यले लक्षणैत्र । न च धूमावन्हिमतः सधमा पर्वतो वन्हिया- नित्पादौ प्रतिज्ञायां पर्वतो धूमान्हिमानित्यादौ च तत्रत्यनि- - दाहो दहनादित्यादिप्रयोगसत्याद्विभागादिकमिय जन्यत्वमपि प- चमीशक्यमस्तु नव्यमते जन्यत्वस्यातिरिक्तत्वेन गौरयानयफाशा. दिस्यतः तष्टापतिमाह एवञ्चति । सन्यतायां पञ्चम्याः प्रयोगल. वे चेत्यर्थः । हेतुमत्त्व जन्यत्ये। झाप्यत्वे लक्षणैवेति । तावतैय नि- गमनवारफतया पञ्चम्यन्तपदस्य साधक्यसम्भवादिति भाषः । ननु মনমান্তবাগযন অনুষ্ঠাযথ মাতা- परपवतो यन्हिमानिति प्रतिक्षायां नातिव्याप्तिः सम्भवतीत्यत आह धमाहिमत इत्यादि । न चोक्तवाक्यादेव प्रथमतो यहमिक्षा- प्यत्यावर मात कुत इत्याकालाविरहे स्वयपयासम्भयान নায় प्रतिक्षेति वाच्यम् । किंशाप्यो चन्हिरित्याफालाधिरहेपि धुमशान- माध्यन्दिमत्सधर्मपर्वत किशाप्यो पन्हिरित्येय क्रमेण हेत्वाकाङ्क- चैव देतोः प्रयोगात् । अत एव पर्वतो द्रष्यमित्या प्रतिज्ञायां पते दश्यत्यै किनाप्यमित्याकालायां पृथिवीत्वादेरेय हेतुत्वेनोपन्यासो न तु महानसत्वादेः । अन्यथा द्रव्यत्वं किंशाप्यमित्याकासया महा- नसायादरपि तत्र हेतुत्येनोभावनापत्तेः तस्यापि महानस द्रव्यस्य शापकत्वात् । न चैवं धूमावन्दिमापर्यतो चन्हिमान धूमादित्यादि- फामेणापि न्यायः स्यात् चन्हिमात्रस्य घूमज्ञाप्यत्यावगर्मपि धूमक्षा- प्यरन्हिमपर्वतत्वावच्छिन्ने किंशाप्यो पन्हिरित्याफाड्या तयान- सम्मवादिति वाच्यम् । तत्रोद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरभयेन निरा- फासन्यादेय ताहमतिशाविरण तद्घटितन्यायामभिवात् । न हिशातयन्हिमा पर्वतो वन्हिमानित्यादिधाक्यावन्ह्यादिविधयफः फदाप्यन्वययोधः । ननु प्ररतपक्षधर्मिकस्थायर्यान्वयबोधफपदोप- स्थापितं यत्साध्यं तदन्वितस्यार्ययोधकत्वं पशमीधिशेषणादेय धू. मानन्हिमत इत्यादिप्रतिवाया अपि व्युदासा समावतीत्य माह प.

·जागदीश्याः अनुमानअन्य वत्त्वस्य बाह्यकरणप्रत्यक्षत्वस्य च सामानाधिकरण्योप- स्थितौ विशिष्टे हेतुत्वान्वयात् तथैव व्युत्पत्तेः, न ह्य- यमर्थोऽस्मान्नावगम्यते इति ॥ गमने चातिव्याप्तिः, प्रकृपक्षावितस्वार्थबोधकपदोपस्थापित- प्रकृतसाध्यान्वितस्त्रार्थबोधकपञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवदवयवत्वस्य घेत इत्यादि । इत्यादौ । प्रतिक्षायामित्यनुपज्यते । तत्रत्यनिगमने त- स्मामाद्वन्दिमानित्याफारे।अत्रापि धूमादित्यस्यैध निरुकपश्यम्यन्त- लाक्षणिकपदस्य सत्वादिति भावः । प्रकृतेत्यादि । प्रकृतपक्षधर्मि- फस्वार्थबोधकपदोपस्थापितं यत्प्रकृत्तसाध्यं तद्धर्मिकस्वार्थबोधिफा या पञ्चमी तदन्तलाक्षणिकपदावयवत्वामित्यर्थः । मन धूमावन्दिमतः सधर्मेत्यादिप्रतिक्षावारणार्थमुपस्थापितान्तम् । तत्रापि पक्षमात्रोक्ती मतुवर्थसम्बन्धित्वेनैव पक्षेधर्मिणि चन्हिपदस्य प्रकृनसाध्ययोधकरवा- तहोतादवस्थ्यमतः प्रकृतपदम् । न च प्रकृतपक्षान्वितस्वार्थबोधके- नाऽन्तिमपदंनोपस्थापितं यद्वन्हिस्वरूपंप्रकृतसाध्यं तत्रैव धूमपदोत्तर- पञ्चम्याः स्वार्थबोधकत्वानोनप्रतिज्ञाव्युदास इति वाच्यमाप्रतप- क्षधर्मिकमरुतसाध्यान्वययोधसाकाझं यत्प्रकृतसाध्ययोधकं पदं त- त्साकासा या पञ्चमी तदन्तलाक्षणिपदधत्त्वे तात्पर्यातान च समचा- येन नीलरूपावच्छिन्नपर्यते संयोगन घन्हिसाध्यतास्थले नीलपर्वतो घ- हिमानित्यादिप्रतिक्षायाः प्रकृतपक्षधर्मिफप्रकृतसाध्यप्रकारफयोग- स्याऽजनकत्वात्तत्रत्यहेतावव्याप्तिः नीलरूपवतो यन्हिमतश्च तादात्म्ये- व पर्वत प्रकारीभृय भानादिति वाच्यम् । नव्यमते नीलाभिन्नपर्वते तादात्म्येन घन्हिमतः साध्यतायामेथोक्ताकारप्रतिशास्वीफारात त- न्मत चैतल्लक्षणकरणादिति भावः । पर्वतो धूमावन्हिमानित्यादि- प्रतिक्षाया अपि ताशपदोपस्थापितान्धितस्यायाधफपञ्चम्यन्तप- एयरवात्तद्वारणार्थ प्रकृतसाध्यपदम् । तथा च तत्र साध्यतावच्छेद- ·अधययः। विवक्षितत्वात् । यत्तु अयमात्मा ज्ञानादित्यादावव्याप्तिः शत्त्या ज्ञानोपस्थितिसम्भवन लक्षणाविरहादिति तन्न । यद्विपयकज्ञानस्य हेतुत्वादिकमवगतं तस्य व्याप्यादिजिज्ञासायामुदाहरणादिपयो- गः, न वेह ज्ञानविषयत्वेनोपस्थितिविना लक्षणाम, अन्यथा मुखा फीभूनधूमशाप्यवन्हित्वावच्छिन्ने धूमशाप्यत्वरूपस्य पञ्चम्यवस्थाऽ- न्चयानातिप्रसङ्गः । निरुक्तसाध्यान्वितस्वार्धयोधफलाक्षणिकपद- घरचाक्ती निगमनातिव्याप्तिः तस्यापि प्रकृतसाध्यान्वितहेतुत्वलाक्ष. णिकपञ्चमीसस्वादतः पञ्चम्यन्तपम । न च साध्यान्वितस्वार्थ- योधकसुबन्तलाक्षणिकपदवत्योक्त्यापि तद्वारणसम्मवात्पश्चमीप- य॑न्तानुसरणं व्यर्थमिति वाच्यम् । तादात्म्यन रक्तासाभ्यफस्य घ. टो रत्तस्तद्धट घादित्यादिन्यायस्य निगमने तस्माद्रक्त इत्याफारेड- तिव्याप्त्यापत्तेः तस्यापिप्रातसाध्यान्वितस्वार्थयोधर्फ याममेकर- चनं तदन्तलाक्षणिकरतपदवत्वात् गुणशक्तरक्तपदस्य गुणिपरत्वे लाक्षणिकत्वात् । निरुक्तपञ्चम्यन्तपदयत्वमाप्रोक्तो तु ताहशतच्छ- ब्दमादाय पुनर्निगमनतिव्याप्तिरतो लाक्षणिकत्वेत्युक्तम् । म चैयम- यं देशः क्रियावान् पाफादित्या हेतापव्याप्तिः • पायशब्दस्य शक्ति- बिरदेण पाकशानलक्षणत्यासम्मवात् अन्यत्रक्लप्तपचधातोरेव म. तीतेरिति याव्यम् । पञ्चम्यन्तपदेन पञ्चमीसाफालपदस्योकत्यातू पाफादित्यादी भाषकदन्तस्य पचादिधातोरपि स्योत्तरधिमक्तिसा. फासत्वेन तम लक्षणासम्मपात् । यत्तु तत्र पाकशब्दान्तर्गतकार- स्येच पाफशाने लाक्षणिफत्यानानिव्याप्तिः,एकाक्षरफांशतस्तस्यापि शक्तत्वावधारणात् घर्णान्तरस्य तय तात्पर्यप्राहकत्येय साफल्या. तू, एयमन्यत्रापति । तचिन्त्यम् । अत्र निरुक्ती प्रगल्भो दुप निरस्यनि यत्वित्यादिना । सानादित्यादिना धिय इत्यादिदममहा। ननु सानादित्यत्र सामपदं न शक्के सुयन्तशब्दस्य फुलाप्यशक्तरगत धातास्तु शER पानोपस्थापकायेपि तम्य निरक्तपञ्चम्यातायामा. पाव तथा च ज्ञानपदान्तर्गतस्य गादस्प जाने लक्षणाऽऽययमी- स्थत माह इत्यादाविति । तथा धापमारमा धियः इत्पादा धोशक्षा ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे दरपि च्याप्याधुपदर्शनप्रसङ्गात् । के चित्त पञ्चम्यन्तलाक्षणिक- पदवचनियतावच्छेदकरूपत्वं तादृशपदवत्तव्यभिचार्यवयव- तावच्छेदकशून्यावयवत्वं वा विवक्षितमित्याहुः । नव्यास्तु पञ्च- म्या ज्ञानज्ञाप्यत्वलक्षणयंत्रोपपत्तौ न प्रातिपदिकऽपि लक्षणा आ- कासावैचित्र्याच्च पदार्थकदेशेऽपि ज्ञाने शातिपदिकार्थो विषय- खेनान्वेति कर्तृकृतीव कृतौ धात्वर्थः, यद्धर्मविशिष्टश्च हेतुः प्रयु- स्य शक्त्यैव धीविषयकज्ञानोपस्थापकत्वात्ताशहेत्ववयवाव्याप्ति- रावश्यकीति भावः । अन्यथेति । वस्तुगत्या यद्विपयज्ञानस्य हेतु- त्वमवगतं तव तद्भिपि व्याप्त्यादेशपदर्शनीयत्व इत्यर्थः । तत्र अयमात्मा ज्ञानादित्यादी । सुखादेरपीनि । शानविषयकज्ञानस्येव सुखादिविषयशानस्यापि ज्ञानत्यप्रकारेण हेतुत्वावगमादिति भावः । के विदित्यादि । अत्र प्रतिज्ञात्यादिवारणाय नियतान्तम् । तत्रापि पञ्चम्यन्तपदवत्वस्य लाक्षणिकपदधत्त्वस्य या नियतत्वोक्ती निग- मनेऽतिव्याप्तिरतः पञ्चम्यन्तत्वविशिष्टलाक्षणिकपदवत्त्वस्यैव निय- म उत्तः । प्रतिज्ञात्वादपि पटो न दण्डादित्यादिप्रतिज्ञायां सादा पदवत्वसामानाधिकरण्यान्नियतेति । तत्तत्प्रतिज्ञात्यव्युदासार्थमय- यवतावच्छेदकेति । हेतुत्वरूपस्य तादृशावच्छेदकस्य प्रथमं गृही. तुमशक्यत्वादाह तादशेति । यरसाध्यकप्रतिवादी तादृशपदयस्यने. यत्यं तनातिव्याप्तिरित्यस्वरसः फेचिदित्युक्त्या सूचितः । प्रगल्भ- दूपणं निरस्य स्वयं मूललक्षणं दूपयति नव्यास्तु इत्यादिना । न प्रातिपदिकेपीति । मानाभावादिति शेषः । तथा च हेतोः पञ्चम्य. न्तलाक्षणिकपदवत्याभावादसम्भव इनि भावः । ननु ज्ञानज्ञाप्यत्य- स्य पञ्चम्यर्थत्वे तदेकदेशे ज्ञाने धूमादरन्ययो न स्यानिराकाहत्वा दत आह भाडाक्षेति । कर्तृकृतीति । पाचक इत्यादौ प्युलाधस्य फर्तुरेकदेशीभूतायां यती धान्यर्यपाकादिर्यथाऽन्यतीत्यर्थः । यद्यपि गन्तव्यो नाम इत्यादीफर्मरुतोऽप्येकदेशान्वयित्वम्, नथापि विषयता- सम्बन्धेनैकदंशान्वयित्वमेव प्रकृते सीमाश्यमित्याशयेन कर्तृतुप- न्यास. धूमादिपर्द लक्षणायां याधयमाह यद्धविशिष्टश्चति । है- ·अवयवः। ध्यते आकासायलात तद्धर्मविशिष्टस्पैत्र व्याप्यत्वमुपदश्यते, अन्यथा यथार्थधुपज्ञानादित्यादिप्रयोगेऽपि धूमादेव्याप्यत्वोपद- र्शनमसङ्ग इति माहुः ॥ तो पदावच्छिन्नो हि हेत्वषयवान्तर्गतधूमादिप्रातिपदिकेन योध्यते फुतोस्य गमफत्यमित्याकालावशात्तदयच्छिन्नस्येच व्याप्यत्वमाफा- सापशाबुदाहरणेन प्रदश्यत इति नियमामस्य व्याप्यतयोपन्या- सो नाऽसन्त इत्याह अन्यथेति । तपस्थपञ्चम्यन्तप्रातिपदिकेन यद्विपयशानं योध्यते तस्येच व्याः प्रदर्शनीयत्ये इत्यर्थः । यथार्थ- धूमधानादिति । धुमयथार्थज्ञानविशेष्यत्यादित्यर्थः । घूमस्य व्या- प्यतारक्षार्थ यथार्थपदम् । धूमादेरिति । हेत्वन्तर्गतधूमधानपदेन त- निपयफस्य शानस्पैध पोधनादिति भाषः । यद्यपि हेतुघटकप-च- म्यन्तप्रातिपदिकेनोपस्थापिते यद्धर्मावच्छिन्नविषयकशाने ताहरा- पञ्चम्या शापफत्य योध्यते तदवच्छिन्नस्यैव व्याप्यत्वं प्रदश्यंत ह. त्युक्ती नैप दोपः यथार्थमज्ञानादित्यत्र प्रातिपदिकेन लक्षणया य. यार्थधमशानपिपयकशागत्वेनोपस्थापित पय सापकत्ययोधनात य- थार्थधूमशानत्वावच्छिन्नस्यैव व्याप्तेः प्रदर्शनस्यौचित्यात् । तथापि पञ्चमीलक्षणाधीव्ये तस्यामेव शानशाप्यत्वे लक्षणया सर्वसाम- अस्ये प्रातिपदिके लक्षणान्तरकल्पने गौरयम, पयं हुंफडितिनिरर्य- फराब्दस्य हेतुतारपले तस्य लाक्षणिपरवानुपपत्तिः शकिपिरहा. दित्येव मूल याधफमित्यपधेयम् ।। इति जागदीश्यां हेतुलक्षणम् ।

·जागदीश्याः अनुमान ग्रन्थे हेतायुक्त कथमस्य गमकत्वमित्याकाङ्क्षायां व्या- तिपक्षधर्मतयोः प्रदर्शनप्राप्ती व्याप्तेः प्राथम्यात् तत्प्रद- शनायोदाहरणम् । तत्रानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शपरवाक्य- इनगन्विनस्वार्थयोधकवे सति स्वकीयं यदन्त्यभिन्नं पदं तदर्थ- विशेष्यकान्वयवोधजनकत्ये सति अन्सपदवत्वे सनि स्वीयानन्त्य- पदार्थविशेष्यकान्वयवोधाजनकान्यत्वं च सति वा न्यायावयवत्वं . न्यायतदययवयोरिव प्रतिज्ञादीनामपि स्वातन्त्र्येण लक्षणमाह इतरान्वितत्यादि । अनोदाहरणस्यापि स्वीयं यदन्त्यभिन्नं धूमवानि- দাবিথই ঘাবহান্নাঘলনৱালাৰ্থ প্ৰথমন- त्यन्तम् । स्वाघटकपदाकाङ्कादिमत्पदघटितत्वे सतीति तदर्थः । अ- घयवान्तरस्य व्युदासाथमाह स्वकीयमिति । भवति हि पर्वतो चन्हिमानित्यादौ रवीयान्त्यपदभिन्नं यत्पर्वत इति पदं तदर्थविशे- ध्यकान्वयवोधजनकत्वं प्रतिक्षामा इति लक्षणसमन्वयः । अन्त्यमि. नत्य नात्यसामान्यभेद शब्दमात्रस्यैव कुतश्चिदन्यतया प्रतिज्ञा- था असम्भवापत्त., किन्तु स्वघटकपदमाक्षणवृत्तित्वम् । तथा च स्वकीयं यत्पदं स्वघटकपदप्राग्यर्तिपदं तदर्थविशेप्यकान्वयघोध- जनकत्ये सतीत्यर्थ. 1 नव स्वकीयमित्यनुक्तौ स्वघटकपदप्राक्क्षण- वृत्त्युपनयम्पायपदार्थविशेष्यकान्वयबोधजनके निगमनेऽतिव्याप्तिः म्यादनस्तदुक्तम् । न चोपनयरचंदंपदस्यैव निगमनेऽप्यन्तर्भावात्त. दोषतादवस्थ्यम्, नदनन्तभावमत एवैतलक्षणकरणात। स्वीयमित्य- ना स्तराघटना विवक्षितत्यानांनादोष इत्यप्याहुः । स्वघटक- पदप्राक्क्षणवृत्तीत्यनु को स्वघटकान्त्यपदार्थविशेष्यकान्वयवोधज. गफयोरुपनयनिगमनयोरतिव्याप्तस्तदुपात्तम । न ये गदायपदं तदर्थविशेष्यपेन्युक्त्वाप्युपनयादिव्युदाससम्भवा- दन्त्यभिन्नत्यपर्यन्तप्रवंशो व्यर्थः । स्वघटकपदध्वंसाधिकरणक्षणा- तित्वरूपस्याऽऽद्यत्वस्य निरुतान्त्यभिन्नत्वापेक्षया गुरुत्वात, नीलः च स्वकी- ·अवयवः। जन्यज्ञानजनकच्याप्यत्वाभिमतवन्निधनियतव्यापकत्वा- भिमतसम्बन्धबोधजनकशब्दत्वमुदादरणत्वम् ! सामा- न्यलक्षणे साध्यसाधनसम्बन्धयोधकवं साध्यसाधनाभा- वसम्बन्धबोधकत्वञ्च विशेषलक्षणद्वयम् । न्यायावय- -- पर्वतो घहिमानित्यादिप्रतिज्ञायामज्याप्तिमप्सगाच्च । वन नीलपद- स्वाद्यत्वेन नदर्थमुख्यविशयकान्वययोधज्ञाकावाभावात । मुख्य विशेष्यतापर्यन्तप्रवेशस्तु इदं द्रव्यं गुणायन्यत्ये सति सत्यादित्यादि- हतोरणार्थमाअन्यथा तस्यापि स्वीयं यत्स्वधरमप्राग्यर्तिपदं नव- विषयकोषजनकत्वनातिव्याप्तिपसकादिति भावः । अत्रानुयोगि. नि स्वत्वघटनयाऽजनुगमादनुगतं लक्षणमाह अन्त्यपद्वत्त्वे इत्यादि। यत्र स्वीयं यदन्त्यभिन्नं पदं तदर्थविशेष्यकान्वयशेधजनकं यभिग- मनादिर्फ तदन्यत्वं धूमादित्यादिदेतावपि गतं तदीयान्त्यभिन्नपद- সামৰিশ্বৰ বন বিন্যায় যখমায়াকানন द्वारणार्थमन्त्यपदयत्व सतीत्युतम् । पदद्वयटिनत्ये सतीति सद- र्थः । तायमात्र निगमनादिष्यनिप्रप्तकमतः धीयानन्त्येत्यादिषा- मुक्तम् । अत्राप्यनन्त्यत्वं स्वघटफपदप्राकक्षणचित्यं तथा च निग- मनस्यापि ताहशायम्पदाधिशेषकान्वयबोधजनपवन तारा. न्यययोधाजनकभिमस्य चारणार्थ स्थीयपदम् । स्यीयं यदन्त्यपदं तदर्थविशेष्यकान्वयोधनकामिन्नमय wि. भोक्तम् अन्त्यशदन स्वघरकपदमाकसमात्तित्यस्य बोधीय- स्वादिति वाच्यम । गुणान्यत्वं सति सस्वादिल्यादिनानिमस- हात्त तस्यापि स्वीयं यत्स्वघटफपदभाकक्षणानि सत्यादिति पद तदर्थविशेष्यकान्ययोजकत्यान, पश्यम्यस्यय का मुख्यपिश- प्यस्यात् । अवाप्युदाहरणधारणामितरान्वितस्यावशेषका ये तीत्यनुपजनीयम् । तस्य च स्याघटकपदाकाहादिमापदापनि यद्यत्तदन्यत्यमुदाहरणभिनन्यमय वायों गातः स्वत्यागनुगमतादत्र. स्यम् । नन्यिारान्यितस्यार्पयोधपत्ये सतीत्यनेनेश त्पिनयनिग- म ·जागदीश्या: अनुमानग्रन्ये वदृष्टान्तवचनमुदाहरणमिति तु न । दृष्टान्तप्रयोगस्य सामयिकत्वेनाऽसार्वत्रिकत्वात, यो यो धूमवान् सोऽ- ग्निमानित्येव व्याप्तिप्रतीतेः ।नापि प्रकृतानुमितिहेतुलि- ङ्गपरामर्शपरवाक्यजन्यज्ञानविषयव्याप्त्युपनायकं वचनं तत, उपनयातिव्याप्तः । अत उपनयाभिधानप्रयोजक- जिज्ञासाजनकवाक्यमुदाहरणम् । एतदेवान्वयव्यतिरे- कव्याप्तिविपयत्वविशेपितं विशेपलक्षणहयमित्यन्ये । अत्र च व्यभिचारवारणाय वीप्सामाहुः । यत्र च सा- मतिज्ञात्वम् । प्रतिज्ञाहेत्वोरुपनयननिगमन योश्चाधों परस्परमन्विती न तूदाहरणस्य केनापिविभत्यन्तं पदं तेन निगमने नातिव्याप्तिः। मनानां ध्युदाससम्भपास्वीयं यदन्त्यभिनं पदमित्यादिकं व्यर्थमरा आह प्रतिमादेत्योरिति । नन्वेचं तापम्मामेघास्तु इतरान्वितत्या- दिकं व्यर्थमत आह न तूदाहरणस्येति । पेनापीति । अन्वय रति शेषः । तथा च तद्वारणार्थमेतरान्धितेत्यादिफमिति भायः । मनु पदत्वं शक्तिमत्त्वं तथा च तस्मात्पाचक इत्यादिनिगमने लक्षणद्वय- स्याप्यतिव्याप्तिः तस्यापि चुलाचात्मकं यत्मीयान्त्यभिन्न पदं तद- विशेप्यमान्यययोधजनकरवात प्रथमाधिभनरेव तत्रान्तिमपदत्या. दत आह पदं विभक्तयन्नमिति । म्बीयं यत्पघटकपदप्राग्यर्ति पदं तदर्थविशेष्यकेत्योभयप्रय पई विभज्यन्तरूपं प्रायमित्यर्थः । न च स्वीयं यत्स्यघटफस्य पिभरवानपदस्य प्राग्यति शनाप नदीप. शेयकत्वप्रवनय उक्तनियमनव्यु दामादन्तिमपदस्य धिमन्यन्ता- पस्य प्रवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । कायपूर्वमागमाध्ययम्य अयं पूर्य- पायो मनमायादित्यादिन्यायस्य निगमने तस्मात्पूर्वयाय त्या- ·बषययः मानाधिकरण्यादेव व्याप्तिस्तत्र न वीप्सा, केवलान्वयि- न्यभेदानुमाने च वीप्सायामपि व्यभिचारतावस्थ्यमि- ति.तु वयम् । वीप्सा च यत्पदे न तु तत्पदेऽपि, वि. रूपोपस्थितयोरपि तत्पदेन परामर्शाबुद्विस्थवाच- कत्वादिति न व्युत्पत्तिविरोधः, यथा यद्यत् पापं प्रति- जहीत्यत्र ।इदञ्च साध्यसाधनोभयाश्रयाविकलानुपदर्शि- तान्वयविपरीतोपदर्शितान्वयानुपदर्शितव्यतिरेकविपरीतो- पदर्शितव्यतिरेकभेदादाभासरूपमिति ॥ कारेऽतिव्याप्त्यापत्तेः तस्यापि स्वघटक यद्विभक्त्यन्तं कायपर्द तत्प्राग्यर्तिपूर्वशब्दार्थीभूत पूर्वभागविशेष्यफान्वययोधजनकत्यात, पूर्वकायादितत्पुरुषस्य पूर्वपदार्थप्रधानत्वात् । इत्थश्च पूर्वशब्दस्य विभक्त्यन्तत्वाभाधान तत्राऽतिप्रमङ्गः । अत एव प्रथमस्यैव पदस्य विभत्त्यन्तरूपस्य निवेशादुपनयवारणादाद्यस्याग्रिमस्य च विभ- त्यन्तरूपपदस्य निगमनमानवारणं प्रयोजनमित्याशयेन निगमन. व्युदास इत्येवोक्तम् । अन्यथा उपनयस्यापि स्वघटकं यत्मथमास्थ. रूपं पदं तत्प्राक्क्षणवृत्तीदम्पदार्थविशेष्यफयोधजनकतया निरुक्त- लक्षणस्य तत्राप्यतिव्याप्तत्वात् तद्वारणार्थमपि प्रथमविभक्त्यन्तद- लनिवेशध्रौव्ये निगमनमानव्युदासाभिधानं विरुद्धरते । न चैव पूर्व- फायो द्रव्यमित्यादिप्रतिज्ञायामध्यातिः पूर्वपदस्य विभक्त्यन्तत्वा- भायेनान्त्यभिषपदत्याभावादिति वाच्यम् । तत्र फार्यशब्दस्येव पूर्वकायभागस्यापि विभक्त्यन्तस्यात् तदुपस्थाप्यविशिष्टार्थविशे- ध्यतामादायैव लक्षणसामञ्जस्यादिति भावः । यद्यप्येवमपि लक्षण- दयस्यैव तस्मातराणीत्यादिनिगमनातिव्याप्तिः तर स्थीयं यद. न्त्यभिन्नं नश्पदं तदर्थविशेष्यकान्वययोधजनकत्वात् नमोऽपि वि. भत्त्यन्तत्यस्यानुशिष्टत्यात् । न चाऽव्ययभिन्नम्येन थ्यमाणविमति..

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्ये उदाहरणानन्तरं भवतु व्याप्तिस्तथापि व्याप्तं किं पक्षे वर्तते न वेत्याकाङ्क्षायां व्याप्तरय पक्षधर्मत्व- दर्शनायोपनयः । तत्रानुमितिकारणतृतीयालिङ्गपरामर्श- जनकावयवत्वमुपनयत्वमिति सामान्यलक्षणम् । सा- ध्यव्याप्यविशिष्टपक्षबोधकावयवत्वं साध्याभावव्यापका- भावप्रतियोगिमत्पक्षबोधकावयवत्वञ्च विशेपलक्षण- प्रकृतपक्षान्वितस्वार्थबोधकपदोपस्थापितार्यान्वित स्वार्थबोधकन्या- यावयवत्यं हेतुत्वमानिगमनवारणाय उपस्थापितान्तम् । प्रमेयत्वय- कजातीयत्वेन वा पदं विशेषणीयम्, दिवा प्रमेयमित्यादिप्रतिशाया- मच्याप्तेः दिवाशब्दस्याव्ययत्वात् तदुनरविभक्तिमानस्ययाभूयमाण- त्वाच्च । तथाप्यन्त्यभिन्नं यत्पदं तदर्थविशेष्यत्वं स्वीयान्यपदार्था- नवच्छिन्नत्वेन विशेषणीयमित्यदोपः। के चित्तु अन्त्यभिनं पदं नजा- दिभिनत्वेनापि विशेष्यमतो नोक्तदोषः । न च न पटत्वं घटे इस्या- दिप्रतिज्ञायामव्याप्तिः पटत्याभावो घरवृत्तिरित्याकारकयोधे नप्रर्थ- स्य विशेष्यत्वादिति वाच्यम् । सुयर्थद्वयोर्मियोऽन्ययस्याऽव्युत्पन्न- तया हेत्वर्थान्वयासम्भवेन घटो दण्डादित्यादेरिव न पदत्वं घटे इत्यादिप्रतिज्ञाया अपि सम्प्रदायविरुद्धत्वात् । वस्तुतो नमादिनिपा- तानां स्वोत्तरविभक्त्यर्थान्धयित्वस्य अहएचरत्वात्तपां विभक्त्यन्तत्त्वे प्रमाणाभावादेव नोक्तातिव्याप्तिः, अत एव भूनले प्रमेयं नेत्यादिको न प्रयोगः । अन्यथा नः प्रथमान्तत्वे तत्समानविभक्तिकप्रमेयपद- सत्वात् प्रमेयात्मकोऽभायो भूतलवृत्तिरित्यभेदान्ययमादाय ताक्ष- प्रयोगस्य योग्यतापत्तरित्याहुः । तश्चिन्त्यम् । कथितरीत्यापि तस्मा- दन्यो घटादित्यादिनिगमनानिध्याते१रुद्धरत्यादिति दिक । प्रशनप- क्षत्यादि । प्रकृतपक्षान्वितस्वार्थबोधकं यरपदं तदुपस्थापितार्यान्वितो ·अधययः। द्वयम् । उदाहरणान्त एवं प्रयोग इति न वाच्यम् । तृतीयलिङ्गपरामर्शस्य व्यातिपक्षधर्मतावगाहिनोऽयपथा- न्तरादलाभात, तदनभ्युपगमेऽपि पक्षधर्मताया अलाभा- त् । न च हेतुवचनादेव तदवगमः, तस्य को हेतुरि- त्याकाङ्कायां प्रवृत्तत्वेन हेतुस्वरूपोपस्थापकस्यातत्पर- त्वात् । वादिवाक्यादेवाक्षेप इति चेन्न । तदर्थस्यासि- भिधेयं प्रमेयत्वाद इत्यादौ प्रकृसर्थपक्षान्वितस्वार्थबोधकपश्चभ्य- ान्वितो न मतिज्ञार्थः अपि तु तदेकदेशार्थः इति स्वार्थविशि- यः स्वार्थस्तयोधकावयवत्वमित्यर्थः । ननु इतरान्वितस्वार्थपोधका- वयवत्वमेव सम्यक किमुपस्थापिनान्तग हत्यत आह निगमनवारणा- यति । अन्यथा तस्याप्युपनयार्थान्वितस्वार्थबोधकपदयत्यादतिव्या- प्यापत्तः इति भावः। स्वार्थप्रकारकवोधजनकत्वविघक्षयाप्युपनय- धारणसमावानिगमनपर्यन्तानुसरणम् । साध्यव्याप्यहेतुमत्त्वाका- रंण पक्षान्वितस्वार्थयोधकं यदिदंपदं तदुपस्थापितान्वितखार्थयोध. पात्वं निगमनस्यास्त्येव इत्यतः प्रकृतपदम् । तथा चंदंपदस्य पक्षता- बच्छेदधाविशिष्टपक्षान्वितस्वार्थयोधकत्याभावात्तदुपादाय निगमो नातिच्याप्तिः । स्वार्थपदमप्यत एव, अन्यथा प्रकृतपक्षान्वितव्याप्य. यत्यान्यययोधजनकन उपनयम्यायम्पदेनोपस्थापितान्यितस्वार्थयोध- केनिगमन पवानिव्याप्त्यापत्तेः । स्वार्य रयुक्ती तु व्याप्यवत्यादे- रिदंपदार्थत्यामायाग्न दोपः । स्वयंमंव चरमस्वार्थपदस्य व्यावृत्ति- माह प्रमेयत्वमित्यादिना । तदेकदेशार्थ इति । तथा चोक्तप्रतिताया- रणार्थीव द्वितीयं स्यार्थपदमिति भावः । इदमुपलक्षणम् । प्रहत्तप- शान्वितस्वार्थयोधकवन्यादिपदोपस्थापितबन्धादन्वितस्य धनादि- शाप्यत्वस्य तस्मादित्यशेन योधक निगमनेऽतिव्याप्तिधारणार्थमपि .

·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे उदाहरणानन्तरं भवतु व्याप्तिस्तथापि व्याप्तं कि पक्षे वर्त्तते न वेत्याकाङ्क्षायां व्याप्तस्य पक्षधमत्वप्र- दर्शनायोपनयः । तत्रानुमितिकारणतृतीयलिङ्गपरामर्श- जनकावयवत्वमुपनपत्वमिति सामान्यलक्षणम् । सा- ध्यव्याप्यविशिष्टपक्षवोधकावयवत्वं साध्याभावव्यापका- भावप्रतियोगिमत्पक्षबोधकावयवत्वञ्च विशेपलक्षण- प्रकृतपक्षान्वितस्वार्थबोधकपदोपस्थापितार्यान्वितस्वार्थवोधकन्या- यावयवत्वं हेतुत्वम्।निगमनवारणाय उपस्थापितान्तम् । प्रमेयत्लम- फजातीयत्येन वा पदं विशेषणीयम्, दिवा प्रमेयमित्यादिप्रतिज्ञाया- मध्याप्तः दिवाशब्दस्याव्ययत्वात् तदुत्तरधिभक्तिमानस्यैवाथ्यमाण- त्वाच्च । तथाप्यन्त्यभिन्नं यत्पदं तदर्थविशेष्यत्वं स्वीयान्त्यपदार्था- नवञ्चिन्नत्वेन विशेषणीयमित्यदोषः। के चित्तु अन्त्यभिन्न पदं मप्रा- दिभिन्नत्वेनापि विशेष्यमती नोक्तदोपः । न चैवं न पटत्वं घटे इत्या- दिप्रतिमायामव्याप्तिः पटत्याभावो घटवृत्तिरित्याकारकपोधे नत्रर्थ- स्य विशेष्यावादिति वाच्यम् । सुपर्थद्वयोर्मियोऽन्वयस्याऽव्युत्पन्न- तया हेत्वर्थान्धयासम्भवेन घटो दण्डादित्यादेरिव न पटत्वं घटे इत्यादिप्रतिज्ञाया अपि सम्प्रदायविरुद्धत्वात् । वस्तुतो नादिनिपा- तानां स्वोत्तरविभक्त्यान्वयित्वस्य अहएचरत्वात्तपां विभक्त्यन्तत्वे प्रमाणाभावादेव नोक्तातिव्याप्तिः, अत एव भूतले प्रमेयं नेत्यादिको न प्रयोगः । अन्यथा मनः प्रथमान्तत्वे तत्समानविभक्तिकप्रमेयपद- सत्वात् प्रमेयात्मकोऽभाचो भूतलवृत्तिरित्यमेदान्वयमादाय ताहश- प्रयोगस्य योग्यतापत्तरित्याहुः । तचिन्त्यम् । कथितरीत्यापि तस्मा. दन्यो घटादित्यादिनिगमनातिव्याप्ते१रुद्धरत्यादिति दिङ्ग । प्रकृतप- क्षेत्यादि । प्रकृतपक्षान्वितस्वार्धोधक यत्पदं तदुरस्थापितावितो ·भघयवः। द्वयम् । उदाहरणान्त एवं प्रयोग इति न वाच्यम् । तृतीयलिङ्गपरामर्शस्य व्याप्तिपक्षधर्मतावगाहिनोऽवयवा- न्तरादलाभात्, तदनभ्युपगमेऽपि पक्षधर्मताया अलाभा- त् । न च हेतुवचनादेव तदवगमः, तस्य को हेतुरि- त्याकाङ्क्षायां प्रवृत्तत्वेन हेतुस्वरूपोपस्थापकस्यातत्पर- त्वात् । धादिवाक्यादेवाक्षेप इति चेन्न । तदर्थस्यासि- भिधेयं प्रमेयत्वात् इत्यादौ प्रकृयर्थपक्षान्वितस्वार्थयोधकपञ्चम्य- ान्त्रितो न प्रतिज्ञार्थः अपि तु तदेकदेशार्थः इति स्वार्थविशि. यः स्वार्थस्तद्योधफाययवत्वमित्यर्थः । ननु इतरान्यितस्यार्थयोधका- वयवत्यमेव सम्यक् किमुपस्थापितान्तग इत्यत आह निगमनवारणा- येति । अन्यथा तस्याप्युपनयान्वितस्यार्थयोधकपदवत्त्वादतिव्या- त्यापत्तः इति भावः । स्वार्थप्रकारकयोधजनकत्वविवक्षयाप्युपगय- चारणसम्भवानिगमनपर्यन्तानुसरणम् | साध्यव्याप्यहेतुमत्त्वप्रका- रंण पक्षाधिनस्वार्थयोधकं यदिदंपदं तदुपरयापितान्वितस्वार्थयोध- पात्य निगमनस्यास्त्येव इत्यतः प्रकृतपदम् । तथा चेदंपदस्य पक्षता- चच्छेदकविशिष्टपक्षान्वितस्वार्थयोधकत्याभायात्तदुपादाय निगमने नातिव्याप्तिः । स्वार्थपदमप्यत एव, अन्यथा प्रकृतपक्षान्वितव्याप्य. वत्यान्वयवोधजनकन उपनयस्यायम्पदेनोपस्थापितान्वितम्बार्धयोध- निगमन पवातिव्याप्त्यापत्तेः । स्वार्थ इत्युक्ती तु व्याप्ययत्त्वादे- रिदंपदार्थत्याभावान्न दोषः । स्वयमेव चरमस्यार्थपदस्य व्यावृत्ति- माह प्रमेयत्वमित्यादिना । तदेकदेशार्थ इति । तथा चौक्तप्रतिज्ञाया- रणार्थमेव द्वितीयं स्वार्थपदमिति भावः । इदमुपलक्षणम् । प्रकृतप- शान्वितस्वार्थबोधकवहादिपदोपथापितयन्ह्याद्यन्वितस्य धमादि- साप्यत्वस्य तस्मादित्यंशेन वाधफे निगमनेऽतिव्याप्तियारणामाप, ·जागदीश्याः अनुमानग्रन्थे त्वेनाऽनाक्षेपकत्वात् । अन्यथा प्रतिज्ञामात्रादेव स- वाक्षेपऽवयवान्तरविलयात् । प्रतिपाद्यानां स्वत एव तदवगम इति चेन्न । तपां व्युत्पन्नाव्युत्पन्नतया सर्वत्र तदसम्भवात् प्रतिपादकेन स्वव्यापारस्य निर्वाहयि- तुमुचितत्वाच । अन्यथात्रयवान्तरेऽप्येवं प्रसङ्गादिति ॥ टवैशिष्टययोषजनकन्यायावयवन्वं विशिष्टवैशिष्टयवोधजनकस्वा- थोपस्थितिजनकन्यायावयवत्वं विशिष्टवोधजनकस्वार्थविशिष्टयोध- जनकन्यायावयवत्वं वा तत्त्वम् । एकवाक्यतया हेत्वर्थविशिष्टसा. ध्यस्य वैशिष्टयं भासते न घुनरक्यवान्तरार्थविशिष्टस्य कस्यचि- दिति । इतरान्वितस्त्राीवोधकन्यायावयत्वम् उदाहरणत्वम् । द्वितीय स्वार्थपदं द्रष्टव्यम् । ननूपनयेऽतिव्यानपदमिदं लक्षणे त. स्यापि वाफ्यैकवाक्यतया प्रकृतपक्षान्वितस्वार्थयोधकं यनिगमन- स्थ माध्यपदं तदुपस्थापितार्यान्वितस्यार्थयोधकत्वात् । न चान्वित. स्वार्थबोधकेत्यत्र स्वार्थप्रकारकयोधजनकत्यधिवक्षणानातिव्याप्तिः उपनयार्थस्य निगमनाथै विशेष्यत्वेनैव भानादिति वाच्यम् । प्रमेय- त्वमित्यादिमागुक्तग्रन्धविरोधापत्तेः तत्र प्रतिकदेशार्थस्यापि वि. शष्यतया एव भानादतिव्याप्त्यसम्भवात्, किञ्च गोत्वाभावः प्रमेयो गोत्याभावादित्यादिसलीये निगमनेतिव्याप्तिः तस्यापि हेतुविधया प्रकृतपक्षान्वितस्वार्थयोधकं यत्प्रमेयत्वव्याप्यगोत्वाभावधानयमि- त्याकारकोपनयस्थायम्पदं तदर्थान्वितस्वार्थबोधकत्वादित्यतो लक्ष. णान्तरमाह स्वार्थविशिष्टेत्यादि । निगमनस्यापि धूमादिज्ञाप्यत्व. विशिसाध्यवैशिष्ट्यबोधजनकत्वात्स्वार्थपदम् । स्वार्थविशियो- धजनकत्वमपि निगमनतिप्रसक्तमतो वैशिष्ट्यपदम् । विशिष्टयै- शिष्ट्यति। विशिष्टवैशिष्ट्यवोधजनिका या स्वार्थीपस्थितिस्तजनका.

·भययषः। .. १००१ उपनयानन्तरं निगमनम् । तच्चानुमितिहेतुलिङ्ग- परामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानकारणव्यातिपक्षताधीप्रयुक्तसा- ध्यधीजनकं वाक्यम् । नच व्याप्तिपक्षधर्मतयोश्चतुर्भिरे- वावयवैः पर्याप्तेः किं तेनेति वाच्यम् । अबाधितास- त्प्रतिपक्षत्वयोरलाभे चतुर्णामप्यपर्यवसानात् । अथा- ऽभिधानाभिधेययोातिपक्षधर्मतावल्लिङ्गप्रतिपादनादेव पर्यवसानेनाऽवयत्रान्तराणां निराकासत्वं विपरीतशङ्का- निवृत्तेरपि तत एव लाभात, अन्यथा निगमनेनापि तदवारणात्, न हि तद्विशेषदर्शनमनादृत्यैवतन्निवर्त्तकम्। सिद्धनिर्देशतया वारयतीति चेन्न । स्वरूपमात्राभिधा- नात् साध्यत्वानुपस्थितौ तस्मादिति हेतुविभक्त्य- नन्वयप्रसङ्गाचेति चेन्न । व्यातिपक्षधर्मताज्ञानेऽपि अन्वयव्याप्तियोषकतत्त्वं व्यतिरेकच्यासियोधकतत्वञ्च विशेपलक्ष- पयायमित्यर्थः । धूमशाप्यत्यादिविशिष्टवन्धादिवैशिष्ट्यपोधं प्रत्या पि विशेषणशानविधया धूमज्ञाप्यतामात्रयाधस्य हेतुत्वात् धूमादि- स्यादिहेती लक्षणसमन्वयः । पदव्यावृत्तिस्तु पूर्ववत । विशिष्टयो. धेत्यादि । विशिष्टयोधजनको यः स्वार्थविशिष्टयोधस्तजनकाययव- स्थमर्थः। पर्वतो हाप्ययन्हिमानित्येवं विशिष्टपोधे पन्हि महाप्यति 'स्वार्थविशिष्टयोधस्य हेतुत्वाद्धमादित्यादिहेती लक्षणसङ्गमः।हे. तो लक्षणं योजयति पकवाक्यतयेति। प्रतिज्ञकवाक्यतयेत्यर्थः । कस्य 'चिदिति । धैशिष्ट्यं भासते इति पूर्वेणाऽन्वयः । अन्धयव्यासियोध. 'कतामात्रस्य अन्वय्युपमयसाभारणत्यादाइ तत्त्वमिति ! उदाहरण.

·जागदीश्याः अनुमानप्रन्थे बाधसत्प्रतिपक्षपुढेः साध्यज्ञानानुत्पत्तिदर्शनात् तद्- भावाबोधने समीहितानिर्वाहात् । अथ वाधादिविरहस्य प्रयोजकत्वं न तु तद्बोधस्य, मानाभावादसिद्धेश्व इति किमर्थ बाधादिविरहो घोधनीय इति चेन्न । यदवगमे सति यन्न भवति तत्तदभावज्ञानसाध्यमिति व्याप्तेः । न चानन्धयः, तस्मादित्यन्वयवलादेव हेत्व- नाकासितत्वलक्षणसिद्धत्वज्ञानात्, न त्वन्वयात् पूर्वम्। इह के चित् यथा तस्मादिति सर्वनाम्ना हेतोः परा- मर्शः पूर्वोक्ताशेषरूपलाभाय तथा साध्यांशस्यापि तथा इति सर्वनाम्ना सिद्धस्थल इव विरोधादिवारणाय युक्त दयमा इतरोपस्थापिनार्थविशेषणकस्वार्थवोधकन्यायावयवत्वं स्वार्थ- त्पमित्यर्थः । न चान्वयव्यतिरेक्युदाहरणातिव्याप्तिः, व्यतिरेफव्या- प्स्यबोधकत्वनापि विशेषणीयत्वात् । यस्तुतः शिरोमणिमते व्याप्ति- प्रयवोधकमुदाहरणमेव नास्ति कुतोऽस्य गमफत्वमित्याकाङ्क्षाया प्रथ- मोक्तच्यात्यवगमादेव निवृत्ती व्याप्यन्तराभिधानस्प निराकाङ्क्षत. यानीचित्यात । अत एव प्रतिज्ञालक्षणे स्वयमेवोक्तं नैफदोभयव्या- प्युपन्यासोपीति, अत एव चान्वयव्यतिरेफ्युदाहरणस्य विशिष्य लक्षणाकरणाद्दोधितन्यूनत्वमित्यपि नाशडनीयम् । न चैवमुदाहर- स्येव हेत्ववयवस्यापि अन्वयिव्यतिरकिभेदन लक्षणद्वयस्यौचित्या- नदफरणे न्यूनतव प्रन्यस्येति याच्यम् । अन्यय्युदाहरणपूर्वावयध. स्वादिरूपस्यान्ययिहत्यादिलक्षणस्य अन्वय्युदाहरणादिग्रहात्तरमर्थ- यशसम्पन्नत्वात् । अत एव अन्धय्युपनयादरपि लक्षणे न वक्ष्यते । रात्राप्यन्वय्युदाहरणासरावयवत्वादेरेय तल्लक्षणस्याऽर्थतः प्राप्प.

·अधययः। इत्याहुः । तन्न । तथेति स्वरूपे, प्रकारे, सादृश्ये, वा। आये तथा चायमिति प्रक्रमात तथेति हेतुमानित्यर्थः स्यात्, तथा चानन्त्रयः, न हि हेतमत्त्वादेव हेतुमत्वमि- त्यन्वितम् । न द्वितीयः, सामान्येन पक्षस्यापि अन्वय- व्याप्तौ प्रवेशात् तत्प्रकारान्वयस्तत्रैवेत्सनन्वयात् । अत एव न तृतीयोऽपि, अभेदानुमाने चान्वयिनि तस्मात्त- थेति सादृश्याभावात् बहूनाञ्च प्रक्रमे विशेप्यानन्य- यात् वादिवास्ये च योग्यतान्वयेऽतिप्रसङ्गात् । तस्मा- दित्यत्र तु विभक्त्यानन्वयादेव नियमः, तस्मादनित्य विशेष्यकेतरार्यान्वयशेधाजनकन्यायावयवत्वं वोपनपत्वम् । अवप- वार्थविशेष्यकस्वार्थबोधजनकन्यायावयवत्वं निगमनत्वम् । इत्वर्यच स्यादिति भावः। इतरेत्यादि । यद्यपि साध्यांशे हेत्यधिशेपको पः स्वार्थविधेयको योधस्तजनकरवं प्रतिज्ञायामतिप्रसत्तम् न घेतरो. पस्थापिताधिपयफस्त्यार्थविशंप्यफयोधजनकत्वपिपक्षणागतिव्या- शिः प्रतिज्ञास्य पन्हिविशिष्टपर्वतत्वाधवच्छिन्नत्य हेत्वपंधिशेष्य- फत्वादिति वाच्यम् । विशेषणकान्तवैपथ्यापसेः स्वार्थविशेष्यफा- भ्ययबोधजनकत्व स्यैव सम्यक्त्यात् । तथापि इतरोपस्थापितार्थनिष्ठ- विशेपपातानिरूपितस्वार्थनिविषयतापायोधजनकम्पायाययपत्यमि- स्पयों विवक्षितस्तथा च प्रतिशाधाराय स्वात्ति, अश्ययान्तर- धारणाय निरूपितान्तं स्यार्पविषयताविशेषणम् । विशेषणविशेष मायायायासेन लक्षणान्तरमाद स्यात्यादिना । स्थानिष्ठविपय- सानिमपितरप्रकारताफरोधजनकन्यायावयवावमित्यर्थः । पंपिशेयकत्यप्रवेशे ताशयोधजनतामात्रस्य सम्पवरपे शेपर- ·१००४ जागदीश्याः अनुमानप्रन्ये इत्यभिधाने विशिष्य सिद्धतावगम्यते पूर्व साध्यतयो- क्तस्य समर्थहेतुसम्बन्धेन पुनरुत्कीर्तनात, अन्यथा तद्वैयर्थ्यात् । संशयप्रयोजनादयस्त्वषयवलक्षणाभावा- देव नावयवाः, किन्तु न्यायाङ्गतयोपयुज्यन्त इति नाधिक्यम् । कण्टकोडारस्य च न सार्वत्रिकवं सम- यविशेषोपयोगित्वादिति । प्रतिज्ञार्थे न विशेषणस्वेनान्वेति किन्तु तदेकदेशार्य इत्युक्तमायम् ॥ पोपतेरिति ध्येयम् । अवयवाति । अवयवार्थविशेष्यफस्या- र्थप्रकारकबोधजनकावयवत्वमर्थः । स्वार्थप्रकारकयोधजनक- त्वं हेतावपीत्यतो विशेष्यकान्तम् । अवयवार्थविशेष्यकयोध- जनफरवमुपनयस्यापीत्यतः स्वार्थप्रकारफेति । ननूपनयलक्षणस्य प्रतिक्षायामतिव्याप्तिः तस्यापि हेत्वर्थविशेषणकयोधजनकत्वात्, एवं निगमनलक्षणस्य हेतावतिव्याप्तिः तस्यापि प्रतिज्ञार्थविशेष्यकस्वा- प्रकारफोघजनकत्वादत माह हेत्वर्थश्चेति । प्रतिनाथै चन्हि-- विशिष्टपर्वतादौ । तदेकदेशे वन्ह्यादौ । उक्तप्रायमिति । पञ्चम्यर्थी- धितो न प्रतिज्ञा किन्तु तदेकदेशार्य इत्येव प्रागुक्तं न तु त्यों- वितो न प्रतिक्षार्थ इत्युक्तमित्याशयेनाह प्रायमिति ॥ इति श्रीजगदीशतालङ्कारविरचिता