Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Srimatsamvayang Sutram

Abhaydevsuri · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

भावा अभिधेयतया यसिमसौ समवाय इति । स च प्रवचनपुरुषस्याङ्गमिति समवायागम् । तत्र किल श्रीश्रमणमहावीरवर्द्धमानखामिनः सम्बन्धी पञ्चमो गणघर आर्यसुधर्मखामी खशिष्यं जम्बूनामानमभि समवायाङ्गार्थमभिधित्सुः भगवति धर्माचार्य बहुमानमावि- र्भावयन् स्खकीयवचने च समस्तवस्तुविस्तारखभावावमासिकेवलालोककलितमहावीरवचननिश्रिततयाविगानेन ममाणमिदमिति शिष्यस्य मतिमारोपयनिदमादावेव सम्बन्धसूत्रमाह-- सुयं मे आउसंतेणं भगवया एवमक्खायं-[इह खलु समणेणं भगवया महावीरेणं आइगरेणं तित्थगरेणं सयंसंबुद्धेणं पुरिसुत्तमेणं पुरिससीहेणं पुरिसवरपुंडरीएणं पुरिसवरगंधहत्थिणा लोगुत्तमेणं लोगनाहेणं लोगहिएणं लोगपईवेणं लोगपजोअगरेणं अभयदएणं चक्खुदएणं मग्गदएणं सरणदएणं जीवदएणं धम्मदएणं धम्मदेसएणं धम्मनायगेणं धम्मसारहिणा धम्मवरचाउरंतचकवधिणा अप्पडिहयवरनाणदंसणधरेणं वियदृच्छउमेणं जिणेणं जावएणं तिनेणं तारएणं युद्धेणं योहएणं मुत्तेणं मोयगेणं सव्वन्नुणा सव्वदरिसिणा सिवमयलमरुयमणंतम- है क्खयमव्वाषाहमपुणरावित्तिसिद्धिगइनामधेयं ठाणं संपाविउकामेणं इमे दुवालसंगे गणिपिडगे पन्नते, तं जहा -आयारे १ सूयगडे २ ठाणे ३ समवाए ४ विवाहपन्नत्ती ५ नायाधम्मकहाओ ६ उवासगदसाओ७ अंतगड- दसाओ८ अणुत्तरोववाइदसाओ९पण्हावागरणं१०विवागसुए ११ विहिवाए १२,तत्थणं जे से चउत्थे अंगे समवाएत्ति आहितेतस्सणं अयमहे पन्नत्ते, तंजहा-] एगे आया एगे अणाया एगे दंडे एगे अदंडे एगा किरिआ .

" एगा अकिरिआ गगे लोए एगे अलोए एगे धम्मे एगे अधम्मे एगे पुण्णे एगे पावे एगेपंधे एगेमोक्खे एगे आसवे एगे संवरे पगा वेयणा एगा णिज्जरा १८ । जंबुद्दीवे दीवे एग जोयणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं पण्णत्ते, अप्पडहाणे नरए एग जोयणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं पन्नत्ते, पालए जाणविमाणे पगं जोयणसयसहस्स आयामविखंभेणं पन्नत्ते, सव्वट्ठसिद्धे महाविमाणे एगं जोयणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं पन्नत्ते । अदान- ग्यत्ते गगतारे पन्नत्ते, चित्तानरखत्ते एगतारे पन्नत्त, सातिनक्खत्ते एगतारे पन्नत्ते । इमीसे णं रयणप्पभाए | पुढधीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एगं पलिओवमं ठिई पन्नत्ता, इमीसेणं रयणप्पहाए पुढवीए नेरइआणं अकोसेणं एग सागरोवमं ठिई पन्नत्ता, दोचाए पुढवीए नेरइयाण जहन्नेणं एगं सागरोवमं ठिई पन्नत्ता, असुरकुमाराणं देवाण अत्धेगइयाणं एग पलिओवमं ठिई पन्नता, असुरकुमाराणं देवाणं उकोसेणं एगं साहियं सागरोवमं ठिई पन्नत्ता, असुरकुमारिंदवजियाणं भोमिजाणं देवाणं अत्थेगइआणं एगं पलिओवमं ठिई पन्नता, असं- पिजवासाउयसन्निपंचिंदियतिरिक्वजोणियाणं अत्थेगइआणं एग पलिओवमं ठिई पन्नत्ता, असंखिजवासा- उयगन्भवतियसंणिमणुयाणं अत्धेगइयाणं एगं पलिओवर्म ठिई पन्नत्ता, वाणमंतराणं देवाणं उकोसेणं एग पलिओवमं ठिई पन्नता, जोइसियाणं देवाणं उकोसेणं एगं पलिओवमं वाससयसहस्समभहियं टिई पन्न- ता, सोहम्मे कप्पे देवाणं जहन्नेण एग पलिओवमं ठिई पन्नत्ता, सोहम्मे कप्पे देवाणं अत्थेगइआणं एगं साग- " रोवमं ठिई पन्नता ईसाणे कप्पे देवाणं जहन्नेणं साइरेगंएगं पलिओवमं ठिई पन्नता, ईसाणे कप्पे देवाणं अत्थे- गइयाणं गगं सागरोवमं ठिई पन्नत्ता,जे देवा सागरं सुसागरं सागरकंतं भवं मणुंमाणुसोत्तरं लोगहियं वि- माणं देवत्ताए उववन्ना तेसि णं देवाणं उनोसे णं एगं सागरोवमं ठिई पन्नत्ता, ते णं देवा एगस्स अदमासस्स आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंति वा, तेसिणं देवाणं एगस्स वाससहस्सस्स आहारट्टे समुपजड़- संतेगडया भवसिद्धिया जे जीवा ते एगेणं भवग्गहणेणं सिज्झिस्संति बुजिमस्सांत मुचिस्संति पारीनब्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिति १८ ॥ सूत्रम् ॥१॥ 'श्रुतम्' आकर्णितं 'मे' मया हे 'आयुष्मन् ! चिरजीवित ! जम्यूनामन् ! 'तेणं ति योऽसौ निमूलोन्मूलितरागद्वेपादिवि- पमभागरिपुसैन्यतया भुवनभावावभासनसहसंवेदनपुरस्मराविसंवादिवचनतयां च त्रिभुवनभवनप्राङ्गणप्रसर्पसुधाधव- लयशोराशिस्तेन महावीरेण भगवता-समग्रैश्वर्यादियुक्तेन 'एच' मिति वक्ष्यमाणेन प्रकारेणाख्यातम्-अभिहितमात्मादि- वस्तुतचमिति गम्यते, अथवा 'आउसंतेणे'ति भगवतेत्यस्य विशेषणमायुप्मता चिरजीवितवता भगवतेति, अथवा पाठान्तरेण मयेत्यस्य विशेषणमिदं आवसता मया गुरुकुले आमृशता वा-संस्पृशता वा मया विनयनिमित्तं करतलाम्यां गुरोः क्रमकमलयुगलमिति, यद्वा 'आउसंतेणं'ति आजुपमाणेन वा प्रीतिप्रवणमनसेति, यदाख्यातं तदधुनोच्यते-- 'एगे आया' इत्यादि। कस्यांचिद्वाचनायामपरमपि सम्बन्धसूत्रमुपलभ्यते । यथा "इह सलु समणेणं भगवया" इत्यादि । and- गर्भ-गर्भाशये व्युत्मान्तिः उत्पत्तिर्येषां ते गर्भव्युत्क्रान्तिका न समूर्छनजा इत्यर्थः । 'वाणमन्तराणं देवाण'ति । देवानामेव न तु दे- चीनां, तासामर्द्धपल्योपमस्य प्रतिपादितत्वात्, 'जोइसियाणं देवाणति चन्द्रविमानदेवानां न सूर्यादिदेवानां, नापि चन्द्रादिदेवीनां । २पलियं च सयसहस्सं चन्दाणवि आउयं जाण' इतिवचनात् । 'सोहम्मे कप्पे देवाण'ति इह देवशब्देन देवा देव्यश्व गृहीताः, सौधर्मे हि पल्योपमाद्धीनतरा स्थितिघन्यतोऽपि नास्ति, इयं च प्रथमप्रस्तटेऽवसेया, 'सोहम्मे कप्पे अत्थेगइयाण देवाणं एग सागरोपम' मिति, अत्र देवानामेव ग्रहणं न तु देवीनां, उत्कृष्टतोपि तत्र तासां पञ्चाशत्पल्योपमस्थितिकत्वात्, तथा एकं सागरोपममिति मध्यमस्थित्यपेक्षया, उत्कर्पतस्तत्र सागरोपमद्वयसद्भावात्, प्रस्तटापेक्षया त्वेपा सप्तमे प्रस्तटे मध्यमावसे- या। 'ईसाणे कप्पे देवाण' मित्यत्र देवग्रहणेन देवा देव्यश्च गृह्यन्ते, यतस्तत्र सातिरेकपल्योपमादन्या जघन्यतः स्थितिरेव नास्ति, 'ईमाणे कप्पे देवाणं अत्थेगइयाण मित्यत्र देवानामेव ग्रहणं न देवीनां, तत्र तासामुत्कर्पतोऽपि पञ्चपञ्चाशत्पल्योपमस्थितिकत्वादिति, तथा ये देवाः सागर-सागराभिधानमेवं सुसागर सागरकान्तं भवं मनु मानुपोत्तरं लोकहितमिह चकारो द्रष्टव्यः, समुच्चयस्य द्योतनी- यत्वाद्, विमानं-देवनिवासविशेषमासाद्येति शेषः, देवत्वेन न तु देवीत्वेन तासां सागरोपमस्थितेरसम्भवात् उत्पन्ना-जातास्तेषां देवी- नामेकं मागरोपमं स्थितिः, एतानि च विमानानि सप्तमे प्रस्तटेऽवसेयानि । स्थित्यनुसारेण च देवानामुन्नासादयो भवन्तीति तान् दर्शयन्नाह-'ते ण' मित्यादि, येषां देवानामेकं सागरोपमं स्थितिस्ते देवा णमित्यलङ्कारे अदमासस्यान्ते इति शेपः, आनन्ति प्राणन्ति, २ पल्यापमं च शतमहाधिक चन्द्राणामन्यायु तकमाश्रयविशेपाणां तथा 'इमीसे रयणे , त्यादिवत्राष्टादशकमाथायणां स्थित्यादिधर्माणां प्रतिपादनपरं सुवोध, नवरं 'जम्बुद्दीवे दीवे' इह सूत्रे 'आयामविसंमेणे ति क्वचित्पाठो दृश्यते । कचितु 'चकवालविक्खमेणं ति वत्र मथमः सम्भवति, अन्यत्रापि तथा श्रव- गात्, सुगमश्च, द्वितीयस्त्वेवं व्याख्येयः- चक्रवालविष्कम्भेन-वृत्तव्यासेन, इदं च प्रमाणयोजनमवसेयम्, यदाह-"आयलेण वत्यु, उस्सेहपमाणो मिणसु देहं । नगपुढविविमाणाई मिणसु पमाणगुलेणं तु ॥ १॥" तथा पालक-यानविमानं सौधर्मेन्द्रसम्ब- ध्याभियोगिकपालकाभिधानदेवकृतं वैक्रिय, यान-गमनं तदर्थ विमानं ( यानविमान) यायतेऽनेनेति यानं तदेव वा विमानं यान- विमानं पारियानिकमिति यदुच्यते, 'अत्थी' त्यादि, अस्ति-विद्यते एकेपा-केपाश्चिन्नैरयिकाणामेकं पल्योपमं स्थितिरितिकृत्वा 'प्रज्ञप्ता' प्रवेदिता मया अन्यैश्च निनैः, सा चतुर्थे प्रस्तटे मध्यमाऽवसेयेति, एवमेकं सागरोपमं प्रयोदशे प्रस्तटे उत्कृष्टा स्थितिः इति । 'असुरिन्दवजियाण'ति चमरयलिवर्जितानां 'भोमेजआणति भवनवासिनां भूमौ पृथिव्यां रत्नप्रभाभिधानायां भवत्वात्तेपामिति, तेषां । चैकं पल्योपमं मध्यमा स्थितियंत उत्कृष्टा देशोने द्वे पल्योपमे सा, आह च-२"दाहिण दिवट्ठ पलियं दो देसूणुत्तरिल्लाणं"ति । 'अ- संखेजे' त्यादि, असङ्खयेयानि वर्षाण्यायुर्येषां ते तथा ते च ते सचिनश्च-समनस्कास्ते च ते पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाश्वेत्यसलयेयवर्पायुः सज्ञिपश्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकास्तेषां केपाश्चिद् ये हेमवतरण्यवतवर्पयोरुत्पन्नास्तेपामेकं पल्योपमं स्थितिः, एवं मनुष्यसूत्रमपि, नवरं , आत्मांगुलेन वस्तु उत्सेधागुलप्रमाणतो मिनु देहम् । नगपृथ्वीविमानानि मिनु प्रमाणागुलेनैव ॥ १ ॥ २ दाक्षिणात्याना साध पस्योपमं द्वे देशोने उत्तरत्यानाम् । । ( :

इदं च सर्वस्प्पनुगमनीयं, तत्र प्रदेशार्थतया असहयातप्रदेशोऽपि जीवो द्रव्यार्थतया एका, अथवा प्रातक्षण पूर्वस्व- भावक्षयापरखरूपोत्पादयोगेनानन्तभेदोऽपि कालत्रयानुगामिचैतन्यमात्रापेक्षया एक एव आत्मा, अथवा प्रतिसन्तानं चैतन्यभेदेना- नन्तत्वेऽप्यात्मनां सहनयाश्रितसामान्यरूपापेक्षयैकत्वमात्मन इति, तथा न आत्मा अनात्मा-घटादिपदार्थः, सोऽपि प्रदेशार्थतया सङ्खयेयासह्वयेयानन्तप्रदेशोऽपि तथाविधैकपरिणामरूपद्रव्याापेक्षया एक एव, एवं संतानापेक्षयाऽपि, तुल्यरूपापेक्षया तु अनुपयोग- लक्षणकम्वभावयुक्तत्वात्कथञ्चिद्भिन्नस्वरूपाणामपि धर्मास्तिकायादीनामनात्मनामेकत्वमवसेयमिति। तथा एको दण्डो दुष्प्रयुक्तमनोवा. कायलक्षणो हिंसामात्रं वा, एकत्वं चास्य सामान्यनयादेशाद्, एवं सर्वत्रैकत्वमवसेयं । तथैकोऽदण्ड:-प्रशस्तयोगत्रयमर्हिसामानं वा। तथैका क्रिया-कायिक्यादिका आस्तिक्यमानं वा, तथैका अक्रिया योगनिरोधलक्षणा नास्तिकत्वं वा, तथैको लोकः, त्रिवि. घोऽप्यसङ्खधेयप्रदेशोऽपि वा द्रव्यार्थतया। तथा एकोऽलोकः, अनन्तप्रदेशोऽपि द्रव्यार्थतया, अथवैते लोकालोकयोबहुत्वव्यवच्छेद- नपरे सूत्रे, अभ्युपगम्यन्ते च कैश्विद्धहयो लोकाः, अतस्तद्विलक्षणा अलोका अपि तावन्त एवेति, एवं सर्वत्र गमनिका कायों । नवरं धर्मो-धर्मास्तिकायः, अधर्म:-अधर्मास्तिकायः, पुण्यं-शुभं कर्म, पापम्-अशुभं कर्म, पन्धो-जीवस्य कर्मपुद्गलसंश्लेपः, स चैकः सामान्यतः, सर्वकर्मबन्धव्यवच्छेदावसरे वा पुनर्बन्धाभावाद्, अनेनोद्देशेन मोक्षाश्रवसंवरवेदनानिर्जराणामप्येकत्वमवसेपमि- 5 ति । इह चानात्मग्रहणेन सर्वेषामनुपयोगवतामेकत्वं प्रज्ञाप्य पुनर्लोकादितया यदेकत्वमरूपणं तत्सामान्यविशेषापेक्षमवगन्तव्यमिति ॥ एवं चात्मादीनां सकलशाखमपश्चानामर्थानां प्रत्येकमेकत्वमभिधाय अधुनात्मपरिणामरूपाणामर्थानां तदेवाह-'जम्बू, इत्यादि-सूत्रस- ~ वरपुण्डरीक-धवलं सहसपत्रं पुरुष एव वरपुण्डरीकं पुरुषवरपुण्डरीकं, धवलता चास्य भगवतः सर्वाशुभमलीमसरहितत्वात् सर्वैध भैरनुमावैः शुद्धत्वादित्यतस्तेन, तथा वस्थासौ गन्धहस्ती च वरगन्धहस्ती पुरुष एव वरगन्धहस्ती पुरुषवरगन्धहस्ती, यथा गन्ध- इस्तिनो गन्धेनैव सर्वगजा भज्यन्ते तथा भगवतस्तद्देशविहरणेन इतिपरचक्रदुर्भिक्षजनडमरकादीनि दुरितानिशतयोजनमध्ये नश्य- न्तीति अतस्तेन पुरुषवरगन्धहस्तिना, न भगवान् पुरुषाणामेवोत्तमः किन्तु सकलजीवलोकस्यापीत्यत आह--लोकस्य-तिर्यगरनार- फनाकिलक्षणजीवलोकस्पोत्तमः-चतुर्विंशबुद्धातिशयाद्यसाधारणगुणगणोपेततया सकलसुरासुरखचरनरनिकरनमस्यतया च प्रधानो लोकोचमस्तेन, लोकोत्तमत्वमेवास्य पुरस्कुर्वनाह-लोकस्य-सज्ञिभव्यलोकस्य नाथा-प्रभुर्लोकनाथस्तेन, नाथत्वं चास्य 'योग- क्षेमकमाय' इति वचनादप्राप्तस्य सम्यग्दर्शनादेयोगकरणेन लब्धस्य तस्यैव पालनेन चेति । लोकनाथत्वं च तात्त्विकं ततित्वे सति सम्भवतीत्याह-लोकस्य-एकेन्द्रियादिप्राणिगणस्य हितः-आत्यन्तिकतद्रक्षाप्रकर्षप्ररूपणेनाऽनुकूलवर्ती लोकहितस्तेन, यदेतन्नाथत्वं हितत्त्वं वा तद्भव्यानां यथावस्थितसमस्तवस्तुस्तोममदीपनेन नान्यथेत्याह-लोकस्य-विशिष्टतिर्यग्नरामररूपस्यान्तरतिमिरनिकरनिरा-करणेन प्रकृष्टपदार्थप्रकाशकारित्वात्मदीप इव प्रदीपो लोकप्रदीपस्तेनाइदं च विशेषणं द्रष्टुलोकमाश्रित्यो कम् अथ-दृश्यलोकमाश्रित्याऽऽह-लोकस्य- लोक्यते इति लोक इति व्युत्पत्या लोकालोकरूपस्य समस्तवस्तुस्तोमस्वभावस्याखण्डमार्तण्डमण्डलमिव निखिलभावस्वभावावभासन समर्थकेवलालोकपूर्वकप्रवचनप्रभापटलप्रवर्तनेन प्रद्योत-प्रकाशं करोतीत्येवंशीलो लोकप्रयोतकरस्तेना ननु लोकनाथत्वादिविशेषणयोगी परिहरहिरण्यगर्भादिरपि तनीधिकमतेन सम्भवतीतिकोऽस्य विशेष इत्याशवायां तद्विशेषाभिधानायाह-न भयं दयते प्राणापहरणरसिको- पसर्गकारिण्यपि प्राणिनि ददातीत्यभयदयः, अभया वा-सर्वप्राणिभयपरिहारवती दया-घृणा यस्यासावभयदयो । हरिहरादिस्तु नैव. मिति, तेनाभयदयेन, न केवलमसावपकारकारिणामप्यनर्थपरिहारमात्रं करोति अपित्वर्थप्राप्ति करोतीति दर्शयन्नाह--चक्षुरिव चक्षुः श्रुतज्ञानं शुभाशुभार्थविभागकारित्वात्तद्दयते इति चक्षुर्दयस्तेन । यथा हि लोके चक्षुर्दत्वा वाञ्छितस्थानमार्ग दर्शयन् महोपकारी -भवतीत्येवमिहापीति दर्शयन्नाह-मार्ग-सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रात्मकं परमपदपथं दयत इति मार्गदयस्तेन । यथा हि लोके चक्षुरुद्घा- टनं मार्गदर्शनं च कृत्वा चौरादिविलुप्तान् निरुपद्रवं स्थान प्रापयन् परमोपकारी भवति एवमिहाऽपीति दर्शयन्नाह-शरणं-त्राणमझानो- पद्रवोपहतानां तद्रक्षास्थानं तच्च परमार्थतो निर्वाणं तद्दयत इति शरणदयस्तेन । यथा हि लोके चक्षुर्मार्गशरणदानात् दुःस्थानां जीवि- तव्यं ददाति एवमिहापीति दर्शयन्नाह-जीवनं जीवो-भावप्राणधारणममरणधर्मत्वमित्यर्थस्तं दयत इति जीवदयो जीवेषु वा दया यस्य स जीवदयोऽतस्तेन । इदं चानन्तरोक्तं विशेषणकदम्बकं भगवतो धर्ममयमूर्त्तित्वात्सम्पन्नमिति धर्मात्मकतामस्यान्यविशेषणपश्चकेनाह धर्म-श्रुतचारित्रात्मकं दुर्गतिप्रपतजन्तुधारणस्वभावं दयते ददातीति धर्मदयस्तेन ।तदानं चास्य तद्देशनादेवेत्यत आह-धर्मम्-उक्तल- क्षणं देशयति-कथयतीति धर्मदेशकस्तेन । धर्मदेशकत्वं चास्य धर्मखामित्वे सति न पुनर्यथा नटस्येति दर्शयन्नाह-धर्मस्य-क्षायिक- शानदर्शनचारित्रात्मकस्य नायकः-खामी यथावत्पालनाद्धर्मनायकस्तेन, तथा धर्मस्य सारथिधर्मसारथिः, यथा रथस्य सारथी रथं रथिकमांश्च रक्षति एवं भगवांश्चारित्रधर्माङ्गानां संयमात्मप्रवचनाख्यानां रक्षणोपदेशाद्धर्मसारथिभवतीति तेन धर्मसारथिना, तथा प्रयः समुद्राचतुर्थो हिमवान् एते चत्वारः अन्ताः-पर्यन्तास्तेषु स्वामितया भवतीति चातुरन्तः स चासौ चक्रवर्ती च चातुरन्तचक्र- वर्ती चरथामौ पृथिव्याः चातुरन्तचक्रवर्ती चेति वरचातुरन्तचक्रवर्ती-राजातिशयः धर्मविपये वरचातुरन्तचक्रवर्ती धर्मवरचातुरन्तच- करनी, यथा हि पृथिव्यां शेषराजातिशायी वरचातुरन्तचक्रवती भवति तथा भगवान् धर्मविपये शेषप्रणेतृणां मध्ये सातिशयत्वात् तयोच्यत इति नेन धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्तिना । एतच्च धर्मदायकत्वादिविशेषणपञ्चकं प्रकृष्टज्ञानादियोगे सति भवतीत्यत आह-अप्र- तिहते-युटतदानादिमिरस्पलिने अविसंवादके या अत एव क्षायिकत्वाद्वा बरे-प्रधाने ज्ञानदर्शने केवललक्षणे धारयतीति अप्रतिह- नपरनानदर्शनपरस्तेन, एवंविधसंवेदनसंपदुपेतोऽपि छपवान् मिथ्योपदेशित्वान्नोपकारीति निश्छमताप्रतिपादनायास्याह, अथवा कथ- मम्यापतिहतसंवेदनत्यं सम्पन्न ?; अत्रोच्यते, आवरणाभागाद्, एतदेवाह-व्यावृत्तं-निवृत्तमपगतं छद्म-शठत्वमावरणं वा यस्य स नया तैन प्यावृत्तपना, मायापरणयोधाभागोऽस्य रागादिजयाजात इत्यत आह-जयति-निराकरोति रागद्वेपादिरूपानरातीनिति जिनस्तेन । रागादिजयभास्य रागादिस्वरूपतजयोपायज्ञानपूर्वक एव भवतीत्येतस्याह-जानाति छाअस्थिकज्ञानचतुष्टयेनेति ज्ञापक- स्नेन, अनन्तरमम्य सार्थसम्पत्युपाय उक्तः, अधुना सार्थसम्पत्तिपूर्वकं परार्थसम्पादकत्वं विशेषणपट्केनाऽऽह-तीर्ण इव तीर्णः, मंमारमागरमिति गम्यते, तेन, तथा तारयति परानप्युपदेशनतिन इति तारकस्तेन, तथा बुद्वेन जीवादितत्त्वं, तथा बोधकेन जीवादिनचर्मवापरेषां । नया मुक्तेन वाह्याभ्यन्तरग्रन्थिवन्धनात्, मोचकेन तत एव परेपां, तथा मुक्तत्वेऽपि सर्वज्ञेन सर्वदर्शिना । न त मुक्तावस्यायां दर्शनान्तराभिमतपुरुषेणेन भाविजडत्वेन, तथा शिवं सर्वाबाधारहितत्वात्, अचल स्वाभाविकप्रायोगिकचलन- हेत्वभारात्, अरुजम्-अविद्यमानरोग, शरीरमनमोरभावात्, अनन्तमनन्तार्थविषयत्नानखरूपत्यात्, अक्षयम्-अनाशं साद्यपर्ययसि- एवदेव क्रमेण व्याख्यानयत्राह-उच्चसन्ति निःश्वसन्ति, वाशब्दाः विकल्पार्थाः, तथा तेपामेव' वर्षसहस्रस्वान्ते इति शेषः, आहारा- र्थः-आहारप्रयोजनमाहारपुद्गलानां ग्रहणमाभोगतो भवति, अनाभोगतस्तु प्रतिसमयमेव विग्रहादन्यत्र भवतीति, गाथेह-जस्स ज- इ सागरोवमाई ठिई तस्स तत्तिएहिं पक्खेहिं । ऊसासो देवाणं वाससहस्सेहिं आहारो॥१॥ ति, सन्ति-विद्यन्ते 'एगइया एके केचन 'भवसिद्धियत्ति भना-भाविनी सिद्धिः-मुक्तिर्येपां ते भवसिद्धिकाः-भव्याः भवग्गहोणं तिं भवस्य-मनुष्यजन्मनो ग्रहणम्-उ- पादानं भवग्रहणं तेन सेत्स्यन्ति अष्टविधमहर्द्धिप्राप्त्या भोत्स्यन्ते केवलज्ञानेन तच 'मोक्षन्ति' कर्मराशेः परिनिर्वास्यन्ति-कर्मकृतविका- रविरहाच्छीतीभविष्यन्ति, किमुक्तं भवति ?-सर्वदुःखानामन्तं करिष्यन्तीति, सामान्यनयाश्रयणादेकतया वस्तून्यभिधायाधुना विशेपनयाश्रयणाद्वित्वेनाह- दो दंडा पन्नत्ता, तं०-अट्ठादंडे चेव अणहादंडे चेव, दुवे रासी पण्णत्ता, तं जहा-जीवरासी चेव अजीवरासी घेव, दुविहे पन्धणे पन्नत्ते, तंजहा-रागवन्धणे चेव दोसबन्धणे चेव, पुब्वाफग्गुणीनक्खत्ते दुतारे पं०, उत्तरा- फरगुणी नक्खत्ते दुतारे पं०, पुव्वाभहवया नक्खत्ते दुतारे पं०, उत्तराभहवया नक्खत्ते दुतारे पं०, इमीसेणं यणप्पहाए पुढवीए अत्धेगइयाणं नेरझ्याणं दो पलिओवमाई ठिई पं०, दुचाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरझ्याणं दो पलिओवमाई ठिड़ पं०, दुच्चाए पुढवीए अत्थेगईयाण नेरइयाणं दो' सागरो वमाई ठिइ ५० असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगईयाणं दो पलिओवमाई ठिई पं. असुरकुमा- ' यस्य यावन्तिः सागरोपमाणि स्थितिस्तस्य तावद्भिः उच्छ्वासो देवानां वर्षसहस्रराहारः रिपजियाणं भोमिजाणं देवाण उकोसेणं देसूणाई दो पलिओवमाइं ठिई ५० असंखिजवासाउयसन्निपंचेंदिय- तिरिकम्पजोणिआणं अत्गइयाणं दोपलिओवमाइं ठिई पं० असंखिजवासाउयसन्नि० माणुस्साणं अत्थेगइयाणं देवाणं (च) दो पलिओवमाई ठिई पं० सोहम्मे कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं दो पलिओवमाइं ठिई पं० ईसाणे कप्पे अत्धेगइयाणं देवाणं दो.पलिओवमाई ठिई पं० सोहम्मे कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं उक्कोसेणं दो सागरोव- माइंटिई पं० ईसाणे कप्पे देवाणंउकोसेणं साहियाइ दोसागरोवमाइ ठिई पं०सणकुमारे कप्पे देवाणं जहणणेणंदो मागरोवमाई ठिई पं० माहिदे कप्पे देवाणं जहण्णेणं साहियाई दो सागरोवमाई ठिई पं० जे देवा सुभं सुभ- कतं सुभवणं सुभगंधं सुभलेस सुभफासं सोहम्मवार्डसगं विमाण देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्को- सेणं दो सागरोवमाई ठिई पं० ते णं देवा दोण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीस- संनि वा तेसि णं देवाणं वोहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुपज्जइ । अत्धेगइया भवासद्धिया जीवा जे दोहि भवग्गहणेहि सिमिस्संति धुज्झिस्संति मुबिस्संतिपरिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति॥ सूत्रम् ॥२ 'दो दडे त्यादि मुगममाद्विस्थानकसमाप्तेः, नवरमिह दण्डराशिवन्धनार्थ सूत्राणां त्रयं नक्षत्रार्थ चतुष्टय स्थित्यर्थ त्रयोदशकमुछ्- चासापर्ध त्रयमिति,तत्राऽर्थेन-वपरोपकारलक्षणेन भयोजनेन दण्डो-हिंसा अर्थदण्डः एतद्विपरीतोऽनर्थदण्ड इति, तथा रत्नप्रभायां द्वि- पन्योपमा स्पितिवतुर्थप्रस्तटे मध्यमा, द्वितीयायां द्वे सागरोपमे स्थितिः षष्ठप्रस्तटे मध्यमा ज्ञेया, तथा असुरेन्द्रवजितभवनवासिनां द्वे । ।

देशोने पल्योपमे स्थितिरौदीच्यनागकुमारादीनाश्रित्यावसेया, यत आह--'दो देसणुत्तरिल्लाणं ति, तथा असङ्ख्येयवर्षायुषां पञ्चेन्द्रि- यतिरथा मनुष्याणां च हरिवपरम्यकवर्पजन्मनां द्विपल्योपमा स्थितिरिति ॥ २ ॥ अथ त्रिस्थानकं-- तओ दंडा पं० २०-मणदण्डे वयदंडे कायदंडे, तओ गुत्तीओ पं०, तंजहा-मणगुत्ती वयगुत्ती कायगुत्ती, तओ सम्ला पं० तं-मायासल्ले णं नियाणसल्ले णं मिच्छादसणसल्ले ण, तओ गारवा पं० त०-इद्धीगारवेणं रसगारवे णं सायागारवेणं, तओ विराहणा पं० तं० नाणविराहणा दंसणविराहणा चरित्तविराहणा, मिगसिरनक्खत्ते तितारे पं० पुस्सनक्खत्ते तितारे पं० जेट्ठानक्खत्ते तितारे पं० अभीइनक्खत्ते तितारे पं०, सवणनक्खत्ते तितारे पं० अस्सिणिनक्खत्ते तितारे पं० भरणीनक्खत्ते तितारेपं०, इमीसे णरयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं तिन्नि पलिओवमाई ठिई पं०, वोचाए णं पुढवीए नेरइयाणं उकोसेणं तिणि सागरोवमाई ठिई पं०, तचाए णं पुढवीए नेरइयाणं जहण्णेणं तिविण सागरोवमाई ठिई पं०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं तिण्णि पलि- ओवमाइं ठिई पं०, असंखिजवासाउयसन्निपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं उक्कोसेणं तिणि पलिओवमाई ठिई पं०, असंखिजवासाउयसन्निगन्भवतियमणुस्साणं उकोसेणं तिणि पलिओवमाइं ठिई पं०, सोहम्मीसा- णेसु अत्येगइयाणं तिण्णि पलिओवमाई ठिई पं०,सणंकुमारमाहिंदसु कप्पेसु अत्धेगइयाणं देवाणं तिपिण सा- गरोवमाई ठिई, पं०, जे देवा आभंकरं पभंकरं आभंकरपभंकरं चंदं चंदावत्तं चंदप्पभं चंदकंतं चंदवण्णं चंदले- सं चंदज्झयं चंदसिंगं चंदसिह चंदकडं चंदुत्तरवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसिणं देवाणं उफोसेणं तिपिण सागरोवमाई ठिई पं० ते णं देवा तिण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससं- ति वा तेसि ण देवाणं उकोसेणं तिहिं वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पज्जइ, संतेगइया भवसिद्विया जीवा जे तिहिं भग्गहणेहि सिज्झिति युज्झिस्संतिमुचिस्संति परिनिव्वाइस्सति सव्वदुक्खाणमंतंकरिस्संति।सूत्रम्३ 'तो' इत्यादि सर्व सुगम, नवरमिह दण्डगुप्तिशल्यगौरवविराधनार्थ सूत्राणां पञ्चकं, नक्षत्रार्थ सप्तकं, स्थित्यर्थ नकम्, उच्छवासाद्यर्थ त्रयमिति, तथा दण्ड्यते-चारित्रैश्वर्यापहारतोऽसारीक्रियते एभिरात्मेति दण्डाः-दुष्प्रयुक्तमनः- प्रमृतयः मन एस दग्डो मनोदण्डो मनसा वा दुष्प्रयुक्तेनात्मनो दण्डो-दण्डनं मनोदण्डः एवमितिरावपि, तथा गोपनानि गुप्तयः-म- नम्मभृतीनामशुभप्रवृत्तिनिरोधनानि शुभमवृत्तिकरणानि चेति । तथा तोमरादिशल्यानीव शल्यानि दुःखदायकत्वात् मायादीनि, तत्र माया-निकृतिः सैर शल्यं मायाशल्यं 'ण'मित्यलङ्कारे एवमितरे अपि नरं निदानं-देवादिमद्धीनां दर्शनश्रवणाभ्यामितो ब्रह्मचर्या- देरनुष्टानान्ममैता भूयामूरित्यध्यवसायो मिथ्यादर्शनं-अतवार्थश्रद्धानमिति । तथा गौरवाणि-अभिमानलोभाम्यामात्मनोऽशुभभा- चगुरुत्वानि तानि च संसारचक्रवालपरिभ्रमणहेतुकर्मनिदानानि, तत्र मद्ध्या-नरेन्दादिपूज्याचार्यत्वादिलक्षणया गौरवम्, ऋद्धिप्राप्त्य- मिमानवदमाप्तिप्रार्थनद्वारेणात्मनोऽशुमभावगौरवमित्यर्थः, एवं रसेन गौरवं रसगौरवं सातया गौरवं सातगौरवं चेति । तथा विराध- ना:-राण्डनाः, ता वानस्य विराधना ज्ञानविराधना-ज्ञानमत्यनीकतानिद्दवादिरूपा एवमितरे अपि, नवरं, दर्शनं सम्यग्दर्शनं क्षायि- कादि चारित्रं-मामापिकादीति । तया जसवमातापीयुषां पञ्चन्द्रियतिर्यग्मनुष्याणां देवकुरूत्तरकुरुजन्मनां त्रीणि पल्योपमानीति, नया आमरं प्रभारं आभरमभकरं चन्द्रं चन्द्रावतं चन्द्रप्रभ चन्द्रकान्तं चन्द्रवर्ण चन्द्रलेश्यं चन्द्रध्वजं चन्द्रशृङ्गं चन्द्रसृष्टं ,च. दार नन्द्रोनरापनमकं विमानमित्यादि ॥३॥ पत्तारि कमाया प० तं०-कोहकसाए माणकसाए मायाकसाए लोभकसाए, चत्तारि झाणा प० तं०-अहज्झा- णे महामाणे धम्मज्झाणे सुकज्झाणे, चत्तारि विगहाओ प० तं०-इत्थिकहा भत्तकहा रायकहा देशकहा, च- तारि मण्णा प० तं०-आहार० भय० मेहुण० परिग्गहसपणा चउविहे धन्धे प० तं०-पगइबंधे ठिइवन्धे अणु- भावयन्धे पासपन्धे, चउगाउग जोयणे प०,अणुराहानग्चत्ते चउत्तारे ५०, पुवासादानवखत्ते चउतारे प०, उ- त्तरासादानकपत्ते चउतारे प०, इमीसे ण रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं चत्तारि पलिओवमाई ठिई। प० तयार णं पुढचीए अत्यगइयाणं नेरइयाणं चत्तारि सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्यंगइयाणं पत्तारि पलिओयमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाण देवाणं चत्तारि पलिओचमाई ठिई प०, स- णकुमारमाहिं देसु कप्पेसु अत्धेगइयाणं देवाणं चत्तारि सागरोवमाई ठिई प०,जे देवा किहिं सुकिहि किहियावत्तं केहिप्पभं किद्विजुत्तं किदिवपणं किट्टिलेस किद्विज्झयं किद्विसिंग किद्विसिह किहिकूडं किहुत्तरंवर्डिसंग विमाणं दे- त्ताए उपवण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं चत्तारि सांगरोवमाइं ठिई प० ते णं देवाचउण्हद्धमासाणं आणमंति- वा पाणमति या उससंति वा नीससंति वा तेसिं देवाणं चउहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, अत्थेगइआ भवसिद्धिया जीवा जे चाहिं भवग्गहणेहं सिज्झिस्संति जाव सव्वदुक्खाणं अंतं करिस्संति ।। सूत्रम् ४ ।। चतुःस्थानकमपि सुगममेव, नवरं कपायध्यानविकथासज्ज्ञाबन्धयोजनार्थ सूत्राणां पटकं, नक्षत्रार्थ त्रयं, स्थित्यर्थ पटकं, शेषं तथैव, अन्नहित यावपित्तस्यैकाग्रता योगनिरोधश्च ध्यान, तत्रा मनोज्ञामनोज्ञेषु वस्तुपु वियोगसंयोगादिनिबन्धनचित्तविक्लवलक्षणं रौद्रं हिंसानृतचौर्यधनसंरक्षणाभिसन्धानलक्षणं धर्म्यमाज्ञादिपदार्थस्वरूपपर्यालोचनैकाग्रता शुक्ल पूर्वगतश्रुतावलम्बनेन मनसोऽत्यन्तस्थिरता. गोगनिरोधमेति, तथा विरुद्धाश्चारित्रं प्रति स्त्र्यादिविपयाः कथा विकथाः, तथा सञ्चाः-असातवेदनीयमोहनीयकर्मोदयसम्पाद्या आ- हाराभिलापादिरूपाधेतनाविशेषाः, तथा सकपायवाजीवस्य कर्मणो योग्यानां पुद्गलानां वन्धनं-आदानं वन्धः, तत्र प्रकृतयः कर्मणोंड-' गा भेदाः वानापरणीपादयोऽष्टौ तामां बन्धः प्रकृतिवन्धः तथा स्थितिः-तासामेवांवस्थान जघन्यादिभेदभिन्नं तस्या बन्धो-निवर्त्तनं मितिवन्धः तथा अनुभावो--विपाकस्तीवादिभेदो रसस्तस्य बन्धोऽनुभाववन्धः, तथा जीवप्रदेशेषु कर्मप्रदेशानामनन्तानन्तानां पति- प्रकृतिप्रतिनियतपरिमाणानां पन्धः-सम्बन्धनं प्रदेशवन्ध इति, तथा कृष्टिसुकृष्टयादीनि द्वादविमानानि पूर्वोक्तविमाननामानुसार- पन्तीनि । ४॥ पंच किरिया प० तं०-काइया अहिंगरणिया पाउसिआ पारितावणिआ पाणाइवायकिरिया, पंच महव्वया प० तं.-मवाओ पाणाइवापाओ वेरमणं सव्वाओ मुसावायाओ वेरमणं सन्याओ अदत्तादाणाओ वेरमणं स- व्याओ मेहणाओ घेरमणं सवाओ परिग्गहाओ वैरमणं, पंच कामगुणा प० तं०-सहा रूवारसागंधा फासा, पंच मामयदाराप००-मिच्छत्तं आविरई पमायाकसायाजोगा,पंच संवरदारा प०२०-सम्मत्तं विरई अप्पमत्तया अफमाया अजोगया, पंच निन्जरहाणा प० तं०-पाणाइवायाओ वेरमणं मुसावायाओ वेरमणं अदिन्नादाणाओ पेरमपं मेहुणाओवेरमण परिग्गहाओ वेरमणं, पंच समिईओप० तं०-ईरियासमिई भासासमिई एसणासमिई आपाणभंडमत्तनिक्खेवणासमिई उचारपासवणखेलसिंघाणजल्लपारिद्वावाणयासमिई, पंच अस्थिकायाप० तं०- धम्मत्यिकाए अधम्मत्यिकाए आगासत्थिकाए जीवत्यिकाए पोग्गलत्थिकाए, रोहिणीनक्खत्ते पंचतारे प०, पुणव्यसुनकवते पंचतारे प०, हत्यनक्खत्ते पंचतारे प०, विसाहानक्खत्ते पंचतारे प०, घणिहानक्खत्ते पंच- तारे १०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं पंच पलिओवमाई ठिई प०, तचाए णं पुढ- पीए अत्धेगइयाणं नेरइयाणं पंच सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं पंच पलिओव- माई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं पंच पलिओवमाई ठिई प०, सणंकुमारमाहिदेसु कप्पेमु अत्थेगइयाणं देवाणं पंच सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा वायं सुवायं वायावत्तं वायप्पभं वायकर्त पाययणं यायलेसं वायज्झयं वायसिंगं वायसिटुं वायकूडं वाउत्तरवर्डिंसगं सूरं सुसूरं सूरावत्तं सूरप्पभं सूरकं- ते सूरवणं सूरलेसं सूरज्झयं सूरसिंगं सूरसिह सूरकूडं सूरुत्तरवार्डसगं विमाणं देवत्ताए उववपणा तेसिणं दे- याणं उफ्फोसेणं पंच सागरोवमाइंठिई प०, ते णं देवा पंचण्डं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति पानीसमंति वा तेसि णं देवाणं पंचहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे पंचाहे भयग्गहणेहिं सिज्झिांति जाच अंतं करिस्संति ॥ तूत्रं ५ ।। परंस्थानकमपि सुगम, नगरं किंयामहाव्रतकामगुणाश्रवसंवरनिर्जरास्थानसमित्यस्तिकायार्थ सूत्राणामष्टकं, नक्षत्रार्थं पञ्चकं, म्पित्य पक, उवामाद्यर्थ त्रयमेवेति, तथा क्रिया:--व्यापारविशेपाः तत्र कायेन निर्वृत्ता कायिकी, कायचेटेत्यर्थः, अधिक्रियते मात्मा नररादिपु चैन बदधिकरणं तेन नि!ना आधिकरणिकी-सङ्गादिनिनादिलक्षणेति, प्रद्धेपो-मत्सरस्तेन निवृत्ता प्राद्वेपिकी परितापन-नाडनादिदुःसविगेपलक्षणं तेन निर्दृचा पारितापनिकी' प्राणातिपातक्रिया प्रतीतेति, तथा काम्यन्ते-अभिलप्यन्ते इति रामाम्ने च ने गुणाथ-पुद्गलधर्माः शब्दादय इति कामगुणाः कामस्य वा-मदनस्योद्दीपका गुणाः कामगुणाः-शब्दादय इति, तथा पाथरद्वाराणि-फोपादानोपाया मिथ्यालादीनि संवरस्य-कर्मानुपादानस्य द्वाराणि-उपायाः संवरद्वाराणि-मिथ्यात्वाद्याश्रवद्वार- पिपरीमानि सम्यक्त्वादीनि, तथा निर्जरा-देशतः कर्मक्षपणा तस्याः स्थानानि-आश्रयाः कारणानीति यावन्निर्जरास्थानानि--प्राणा- निपातपिरमणादीनि, एतान्ये च सर्वशब्दविशेपितानि महाग्रतानि भवन्ति, तानि च पूर्वयत्राभिहितानि स्थूलशब्दविशेषितानि अ- शुनतानि भवन्ति, निर्जरास्थानत्वं पुनरेषां साधारणमिति नदिहैपामभिहित, तथा समितयः-सङ्गताः प्रवृत्तयः, तत्र्यासमितिः-गमने मम्पा मचपरिहारतः प्रनिः भापासमितिः-निखद्ययचनप्रवृत्तिः, एपणासमितिः-द्विचत्वारिंशद्दोपवर्जनेन भक्तादिग्रहणे प्रवृत्तिः, आदान-ग्रहणे भाण्डमारयोरुपकरणपरिच्छदस्य निक्षेपणे अवस्थापने समितिः-प्रत्युपेक्षितादिसाङ्गत्येन प्रवृत्तिचतुर्थी, तथोचारस्य-पु.

रीपम्प प्रश्राणस्य-मूत्रस्प मेलस्प-निष्ठीननस्य सिंघाणस्य-नासिकाश्लेप्मणो जल्लस्य-देहमलस्य परिष्ठापनायां-परित्यागे समितिः-
ग्याण्डिलादिदोपपरिहारतः प्रचिरिति पञ्चमी, अस्तिकाया:-प्रदेशराशयः धर्मास्तिकायादयो गतिस्थित्यवगाहोपयोगस्पर्शादिलक्षणाः,
नितिमा स्थितककष्टादिविभाग एवमनुगन्तव्यः, यदुत-सागरमेगं १ तिय २ सत्त ३ दस य ४ सत्तरस ५ तह य यावीसा ६।
नेवीग जार टिई मत्तमुरि कमेण पुढवीसु ॥१॥ जा पढमाए जेट्ठा सा वीयाए कणिट्ठिया भणिया । तरतमजोगो एसो दस वा-
ममहरम रयणाए ॥ २॥ तथा-'दो १ साहि २ सत्त ३ साहिय ४ दस ५ चोदस ६ सत्तरेव अयराइं । सोहम्मा जा सुको तदुवरि
इफिसमारोवै ॥ ३॥ पालयं १ अहिंय २ दो सार ३ साहिय ४ सत्त ५ दस ६ चउद्दस ७ ( तहय)। सत्तरस ८ सहस्सारे तदुवरि
इमिकमारो ॥ ४ ॥"ति, तथा वातं सुवातमित्यादीनि द्वादश वाताभिलापेन विमाननामानि तावन्त्येव सूराभिलापेनेति ॥ ५॥
छ लेमाओ पण्णत्ता तंजहा-कण्हलेसा नीललेसा काउलेसा तेउलेसा पम्हलेसा सुक्कलेसा, छ जीवनिकाया
प० त०-पुढयीकाए आजकाए तेउकाए वाउकाए वणस्सइकाए तसकाए, छविहे वाहिरे तवोकम्मे प० तं०-अ-
णमणे ऊणोयरिया वित्तीसंखेवो रसपरिचाओ कायकिलेसो संलीणया, छविहे अभितरे तवोकम्मे प० तं०
-पायच्छित्तं विणओ वेयावचं सज्झाओ झाणं उस्सग्गो, छ छाउमत्थिया समुग्धाया प० तं०-वेयणासमु-
. सगरोपममेक त्रीणि राप्त दश च सप्तदश तथा च द्वाविंशतिः । त्रयस्त्रिंशत् यावत् स्थितिः सप्तस्वपि प्रमेण पृथ्वीपु ॥१॥ या प्रथमायां ज्येष्टा सा अग्रेतनायां
जपन्या भूषिता । तरतमयोग एष दश वर्षसहस्राणि रत्नप्रभायाम् ॥२॥ द्वे साधिके सप्त साधिकानि दश चतुर्दश सप्तदशैव अतराणि । सौधर्मात यावत्
पुकः सदुपयेषमारोपयेत् ॥३॥ पल्यं अधिकं व सागरोपमे साधिके सप्त दश चतुर्दशं । सप्तदश सहस्रारे तदुपर्येकैकमारोपयेत् ॥४॥

ग्याए कसायसमुग्याए मारणंतिअसमुग्घाए वेउपियसमुग्घाए तेयसमुग्घाए आहारसमुग्घाए, छब्बिहे अत्थुग्गहे प० तं०-मोइदियअत्युग्गहे चक्खुइदियअत्थग्गहे घणिदिअअत्युग्गहे जिभिदियअत्युग्गहे फासिंदियअत्यु- ग्गहे नोइंदियअत्युग्गहे, कत्तियानग्यत्ते छतारे प० असिलेसानक्खत्ते छतारे प०, ईमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीण अत्यगइयाणं नेरइयाणं छ पलिओचमाई ठिई प०, तच्चाए णं पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं छ सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं छ पलिओवमाई ठिई प० सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्धेगइयाणं देवाणं छ पलिओवमाई ठिई प०, सणंकुमारमाहिंदेसु अत्धेगइयाणं देवाणं छ सागरोवमाइं ठिई १० जे देवा सयंभु सयंभूरमणं घोस सुघोसं महाघोसं किधिोसं वीरं सुवीरं वीरगतं विरसेणियं वीरावत्तं वीरप्पभं वीरकंतं वीरवण्णं वीरलेसं वीरज्झयं वीरसिंग विरसिह वीरफूडं पीरुत्तरवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उपवण्णा तेसिं णं देवाणं उफोसेणं छ सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा छह अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उमसंति वा नीससंति वा तेसिं णं देवाणं छहि वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगड्या भवसिद्धिया जीवा जे छहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति जाव सवदुक्खाणमंतं करिस्सति ।। सूत्रं ६ ।। पम्मानकमय, तच सुयोधं, नवरमिह लेश्या १ जीवनिकाय २ वाह्या ३ऽऽभ्यन्तरतपः ४ समुद्घाता ५ऽवग्रहार्थानि सूत्राणि पट्, नभराध है, स्थित्यर्थानि पद, उमामाद्यर्थ त्रयमेवेति, तर लेश्यानां खरूपमिदं-कृष्णादिद्रव्यसाचिव्यात्, परिणामो य आत्मनः। म्फटिकस्यैन तनार्य, लेश्याशब्दः प्रयुज्यते ॥ १॥ इति, तथा बाह्यतपः-बाह्यशरीरस्य परिशोषणेन कर्मक्षपणहेतुत्वादिति, आभ्य न्नर-चिननिरोधप्राधान्येन कर्मक्षपणहेतुत्वादिति, तथा छमस्थ -अकेवली वत्र भवा छामस्थिका तत्र सम् एकीभावेनोत्-प्राबल्येन न घानानि-निर्जरणानि समुद्याता, वेदनादिपरिणतो हि जीवो बहून् घेदनीयादिकर्मप्रदेशान् कालान्तरानुभवयोग्यानुदीरणाकरणेना- प्योदये प्रक्षिप्यानुभूय निर्जरपति, आत्मप्रदेशैः संश्लिष्टान् शातयतीत्यर्थः, ते चेह वेदनादिभेदेन पडुक्ताः, तत्र वेदनासमुद्घातोऽ मद्ववकर्माश्रयः कपापसमुद्यातः कपायाख्यचारित्रमोहनीयकर्माश्रयः मारणान्तिकसमुद्घातोऽन्तर्मुहूर्तशेषायुष्ककर्माश्रयो वैकुर्विकतै- जमाहाररुममुद्घाता शरीरनामामो प्रयाः, तत्र वेदनासमुद्घातसमुद्धत आत्मा वेदनीयकर्मपुद्गलशाटनं करोति कपायसमुद्घातसमु- द्धनः कपायपुद्गलशातं मारणान्तिकसमुद्घातसमुद्धत आयुः कर्मपुद्गलघातं वैकुर्विकसमुद्घातसमुद्धतस्तु जीवप्रदेशान् शरीराद्वहिनिष्का श्य शरीरीवष्कम्भयाहल्यमानमायामतय सङ्घययानि योजनानि दण्डं निसृजति निसृज्य च यथास्थूलान् वैक्रियशरीरनामकर्मपुद्गला- न प्रामद्धान् शातयति, एवं तैजसाहारकसमुद्घातानपि व्याख्येयाविति, तथा अर्थस्य-सामान्यानिर्देश्यस्वरूपस्य शब्दादेः 'अवे'ति प्रथम व्यअनावग्रहानन्तरं ग्रहण-परिच्छेदनमर्थावग्रहः, स चैकसामयिको नैश्चयिको व्यावहारिकस्त्वसङ्खयेयसामयिका, स च पोढा-- श्रोनादिभिरिन्द्रियनोंइन्द्रियेण च मनसा जन्यमानत्वादिति, स्थितिसूत्रे स्वयम्भमादीनि विंशतिर्विमानानीति ॥ ६॥ अथ सप्तमं स्था- न वित्रियते। सत्त भयहाणा प० त०-इहलोगभए परलोगभए आदाणभए अकम्हाभए आजीवभए मरणभए, असिलोग- भए, सत्त समुग्धाया प० त०-वेपणासमुग्याए कसायसमुग्याए मारणंतियसमुग्याए वेउब्वियसमुग्घाए- तेयसमुग्धाए आहारसमुग्याए केवलिसमुग्याए, समणे भगवं महावीरे सत्त रयणीओ उड्ढे उच्चत्तेणं हो- स्था, इहेब जंयुहीवे दीवे सत्त वासहरपञ्चया प० तं०-चुल्हिमवते महाहिमवंते निसढे नीलवंते रुप्पी सि- हरी मन्दरे, इहैव जम्बुद्दीये दीवे सत्त वासा प० सं०-भरहे हेमवते हरिवासे महाविदेहे रम्मए एरपणवए परवए, खीणमोहेणं भगवया मोहणिज्जवजाओ सत्त कम्मपयडीओ ए(ज)ई, महानक्खत्ते सत्ततारे प०, कत्तिआइआ सत्त नक्खत्ता पुण्यदारिआ प० [पाठा अभियाझ्या सत्त नक्खत्ता ], महाइया सत्त नक्ख- त्ता दाहिणदारिआ पं० अणुराहाइआ सत्त नक्ग्वत्ता अवरदारिआ प० धणिहाइया सत्त नक्षत्ता उत्तरदा-- रिमा प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं सत्त पलिओवमाई ठिई प०, तच्चाए पं पुढवीए नेरइयाणं उकोसेणं सत्त सागरोयमाई ठिई प०, चउत्थीए णं पुढवीए नेरझ्याणं जहाणेणं सत्त साग- रोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्धेगइयाणं सत्त पलिओयमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पे- सु अत्येगइयाणं देवाणं सत्त पलिओमाई ठिई पं०,सणकुमारे कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं उनोसेणं सत्त सा- गरोगमा हिप०, मादे कप्पे देवाणं उकोसेणं साइरेगाइं सत्त सागरोवमाइं ठिई प०, घंभलो कप्पे अत्धेगल्याणं देवाणं मत्त साहिया सागरोयमाई ठिई प०, जे देवा समं समाप महापभं पभासं भासुरं शिमलं गणरुदं मणकुमारयडिंगगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं सत्त सागरोवमाई ठिई नणंदेश मत्त अद्वमासाणं आणमंति या पाणमंति या ऊससंति या नीससंति वा तेसिणं देवाणं सत्त- नियामसरोहिं आगरहे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्विया जीवा जे णं सत्तहिं भवग्गहणेहिं सिज्झि- मंति पुझिम्सति जाय सचदुपयाणमंतं करिस्संति॥ सूत्रम् ७ ॥ नप पा, नारमिह मयसमुयातमहावीरवर्षधरपर्पक्षीणमोहार्थानि च स्त्राणि षट् नक्षत्रार्थानि पञ्च स्थित्यानि नव उच्चासाद्यर्थानि पीयोनि, नहलोफभयं यत्सजातीयात् परलोकभयं यद्विजातीयात् आदानभयं यद् द्रव्यमाथित्य जायते अकस्माद्यं वाह्यनिमिच- निरपेक्ष पनिरल्पाजानं शेपाणि प्रतीतानि, नपरमश्लोकः-अकीनिरिति, समुद्घाताः प्राग्वत्, नवरं केलिसमुद्घातो वेदनीयनामगो- पाथग इनि, तथा रनिः-पितत गुलिईस्त इति, उपोचत्वेन नतिर्यगुचत्वेनेति होत्या' बभूवेति, तथा आभिजिदादीनि सप्त नक्षत्रा- गि दारिकापि-पूर्वदिशि येषु गन्यतः शुभं भवति, एवमश्विन्यादीनि दक्षिणद्वारिकाणि पुप्यादीन्यपरद्वारिकाणि खात्यादीन्युत्तर- गरिराणीति मिदान्तमतमिह तु मतान्तरमाथित्य कृत्तिकादीनि सप्त सप्त पूर्वद्वारिकादीनि भणितानि, चन्द्रप्रज्ञप्तौ तु बहुतराणि म- गानि दर्शिवानीहार्थ इति, स्थितिमा सामादीन्यष्टौ विमाननामानीति ॥ ७॥ अह मयहाणा प० तं०-जातिमा कुलमए घलमए ववमए तवमए सुयमए लाभमए इस्सरियमए, अट्ट पवपणमायाओ प० त०--ईरियासामई भासासमिई एसणासमिई आयाणभंडमत्तनिक्खेवणासमिई उच्चार- पासवणखेलजल्लसिंघाणपारिद्वावणियासमिई मणगुत्ती वयगुत्ती कायगुत्ती, वाणमंतराणं देवाणं चेइयरुक्खा अढ जोयणाई उद्धं उच्चत्तेणं प०, जंबू ण सुदंसणा अट्ट जोयणाई उद्धं उच्चत्तणं प०, कूडसामली णं गरु- लावासे अट्ठ जोयणाई उद्धं उच्चत्तेणं प०, जंबुद्दीवस्स ण जगई अट्ट जोयणाई उद्धं उच्चत्तेणं प०, अदृसाम- इए केवलिसमुग्घाए प० तं०--पढमे समए दंडं करेइ बीए समए कवाडं करेइ तइए समए मंथं करेइ चउत्थे समए मंधंतराइं पूरेइ पंचमे समए मंथंतराइं पडिसाहरइ छट्टे समए मंथं पडिसाहरइ सत्तमे समए कवाडं पडिसाहरइ अट्टमे समग दंडं पडिसाहरइ तत्तो पच्छा सरीरत्थे भवइ, पासस्स णं अरहओ पुरिसादाणिअ- स्स अट्ट गणा अट्ट गणहरा होत्या, तं- सुभे य सुभघोसे य, वसिट्टे बंभयारि य । सोमे सिरिधरे चेव, वीर- भरे जसे इय ॥१॥ अह नक्खत्ता चंदेणं सद्धिं पमई जोगं जोएंति, तं०–कत्तिया १ रोहिणी २ पुणवसू ३ महा ४ चित्ता ५ विसाहा ६ अणुराहा ७ जेट्ठा ८, इमीसे ण रणप्पहाए पुढवीए अत्थेगझ्याणं नेरइयाणं अट्ट पलिओवमाई ठिई प०, चउत्थीए पुढवीए अत्यंगइयाण नेरइयाणं अह सागरोवमाई ठिई प०, असुरकु- माराणं देवाणं अत्धेगइयाणं अट्ट पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं अट्ठ पलिओवमाई ठिई प०, यंभलोए कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं अट्ट सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा आचि १ अच्चिमालि २ वइरोयणं ३ पभंकरं ४ चंदाभं ५ सूराभं ६ सुपइट्टाभं ७ अग्गिबाभं ८ रिहाभं ९ अरुणाभ स १० अगणुत्तरपडिसगं ११ विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवागं उकोसण अह सागरावमाइ ठइ प०० णं देया अहं अदमासाणं आणमति या पाणमंति वा ऊससंति या नीससंति वा तेसि णं देवाणं अहिं पाममहस्सेहिं आहारहे समुपज्जा, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे अहिं भवग्गहणेहिं सिन्झिस्संति बु- मिति जाय अंतं करिस्सति ॥ सूत्रम् ८॥ अपाष्टमस्थानकं व्याख्यायते, सुगमं चैतत्, नवरमिह मदस्थानमवचनमातृचैत्यक्षजम्बूशाल्मलीजगतीकेवलिसमुद्घातगणधरन- धमानि याणि ना स्थित्यर्यानि पट् उच्छ्वासाद्यर्थानि त्रीणीति, तत्र मदस्य-अभिमानस्य स्थानानि-आश्रयाः मदस्थानानि-जा- त्यादीनि, तान्यर मदप्रधानतया दर्शयन्नाह-'जाइमए' इत्यादि, जात्या मदो जातिमद एवमन्यान्यपि, अथवा मदस्य स्थानानि-भे- 'S दाः मदस्यानानि, तान्येवाह-'जाइमए' इत्यादि, शेपं तथैव, तथा प्रवचनस्य-द्वादशाङ्गस्य तदाधारस्य वा सङ्घस्य मातर इव-जन- 's न्य इस मापनमावर:-ईयोसमित्पादयो, द्वादशाङ्गं हि ता आथित्य साक्षात्प्रसङ्गतो वा प्रवर्चते, भवति च यतो यत्प्रवर्तते तस्य त- दाश्रित्य मावल्पनेति, सपक्षे तु यथा शिशुमातरममुश्चन्नात्मलाभ लभते एवं सङ्घस्ताममुश्चन् सङ्घत्वं लभते नान्यथेतीर्यासमित्या- दीना प्रवचनमातृतेति, तथा व्यन्तरदेवानां चैत्यवृक्षाः तन्नगरेषु सुधादिसभानामग्रतो मणिपीठिकानामुपरि सर्वरत्नमया छत्रचामर- पजादिमिरलङ्कवा भान्ति, ते चैवं श्लोकाभ्यामवगन्तन्या:-'कलयो उ पिसायाणं, बडो जक्खाण चेइयं । तुलसी भूयाणं भवे, रक्ख साणं तु फंडओ ॥१॥ असोगो किण्णराणं च, किंपुरिसाण य चंपओ । नागरुक्खो भुयंगाणं, गंधवाण य तुंबुरू ॥ २॥" ति, त- था 'जम्पुति उसरकुरुपु जम्बूक्षः पृथिवीपरिणामः सुदर्शनेति तन्नाम, एवं कूटशाल्मली वृक्षावशेषः, एष देवकुरुषु गरुडजातीयस्य IS S बेशुदेवाभिधानस्य देवस्यावास इति, जगती जम्बूद्वीपनगरस्य प्राकारकल्पा पालीति, तथा पार्श्वस्याहतः-त्रयोविंशतितमतीर्थकरस्य 'पु- रिमादाणीयस्मति पुरुषाणां मध्ये आदानीयः-आदेयः पुरुषादानीयस्तस्साष्टौ गणाः-समानवाचनाक्रियाः साधुसमुदायाः अष्टौ गणधराः -तन्नामाः सूरयः, इदं चैतत्प्रमाणं स्थानाङ्गे पर्युपणाकल्पे च श्रूयते, केवलमावश्यकै अन्यथा, तत्र युक्तम्-'दस नवगं गणाण मां- पं जिगिंदाणति, कोऽर्थः ?-पार्श्वस्य दश गणाः गणधराश्च, तदिह द्वयोरल्पायुप्फत्वादिना कारणेनाविवक्षाऽनुगन्तव्येति, 'सुमे' इत्या- दि श्लोकः, तथा अष्टौ नक्षत्राणि चन्द्रेण साधं प्रमई-चन्द्र (6) मध्येन तेषां गच्छतीत्येवंलक्षणं योग-सम्बन्धं योजयन्ति-कुर्वन्ति, मार्थेऽभिहितं लोकश्रियां-"पुणव्वसु रोहिणी चित्ता मह जे?णुराह कित्तिय विसाहा । चंदस्स उभयजोग"न्ति, यानि च दक्षिणोत्त- रयोगीनि नानि प्रमर्दयोगीन्यपि कदाचिद्भवन्ति, यतो लोकश्रीटीकाकृतोक्तम्-'एतानि नक्षत्राण्युभययोगीनि चन्द्रस्योत्तरेण दक्षिणेन च युज्यन्ते, कदात्रिचन्द्रेण भेदमप्युपयान्ती"ति, तथाचिरादीन्येकादश विमाननामानीति ॥८॥ नव बंभचेरगुत्तीओ प० त०-नो इत्थीपसुपंडगसंसत्ताणि सिज्जासणाणि सेवित्ता भवइ १ नो इत्थीणं करं करित्ता भवइ २ नो इणं गणाई सेवित्ता भवइ ३ नो इत्थीण इंदियाणिमणोहराई मणोरमाइंआलो- इत्ता निज्झाइत्ता भवइ ४ नो पणीयरसभोई ५ नो पाणभोयणस्स अइमायाए आहारइत्ता ६ नो इत्थीण पुखरयाई पुन्चकीलिआई समरइत्ता भवइ, नो सदाणुवाई नो रूवाणुवाई नो गन्धाणुवाई नो रसाणुवाई नो फासाणुवाई नो सिलोगाणुयाई ८ नो सायासोरखपडियद्धे यावि भवइ ९ नव बंभचेरअगुत्तीओ प० तं:-- इत्वीपसुपंडगसंसत्तार्ण सिजासणाणं सेवणया जाव सायासम्बपडियटे गावि भवट बन गए हैं AAR मत्यपरिपणा लोगविजयों सीआसाणन सम्मत्तं । आवंति धुत विमोहायणं] उपहाणसुयं महंपरिणा ॥१॥ पासे गं अरहा पुरिमादाणीए नव रयणीओ उद्धं उचत्तेणं होत्या, अभीजीनक्खत्ते साइरेगे नव मुहुत्ते चन्दे: •णं सद्धिं जोगं जोगड, अभीजियाइया नव नवग्यत्ता चंदस्स उत्तरेणं जोगं जोएंति तं-अभीजि संवणो जाव भरणी, इमीसे ण रयणप्पभाए पुढचीए यहुसमरमणिनाओ भूमिभागाओ नव जोयणसए उद्धं आयाहाए उ- गरिले तारारूये पारं चरइ, जंबूदीवे णं दीये नवजोयणिया मच्छा पविसिंसु बा ३, विजयस्स णं दारस्स एगमे- गाण याहाए नव नव भोमा प०, वाणमंतराणं देवाणं सभाओ सुहम्माओ नव जोयणाई उद्धं उच्चत्तणं पं०, दमणावराणिजस्स णं कम्मरस नव उत्तरपगडीओ पं० सं०-निदा पयला निद्दानिद्दा पयलापयला- थीणद्वी परसुदमणापरणे अचखुदंसणावरणे ओहिदसणावरणे केवलदसणावरणे, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्धेगड़याणं नेरइयाणं नव पलिओचमाई ठिई प०, चउत्थीए पुंढवीए अत्थेगइयाण नेरइयाणं नव सांगरोंव- माई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाण व पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थे- गइयाणं देवाणं नव पलिओचमाई ठिई प०, बंभलोए कप्पे अत्धेगइयाणं देवाणं नव सागरोवमाइं ठिई प०, जे देवा पम्हं सुपम्हं पम्हायत्तं पम्हप्पमं पम्हकतं पम्हवणं पम्हलेसं पम्हज्झयं पम्हसिंग पम्हसिहं पं- म्हफाई पम्हुत्तरपडिसगं सुन सुसुजं सुज्जवित्तं सुनपभं सुजकंतं सुजवणं सुज्जलेसं सुज्जज्झयं सुज्झसिंग सुज्ससिटुं सुजडं सुज्जुत्तरवासिगं (रुइलं) रुइंल्लावत्तं रुइल्लप्पभं रुइल्लंकतं रुइल्लवण्णं रुइल्ललेस मइल्ल- जनयं रुइल्लसिंग रुइल्लसिट्टे रुइल्लफूडं रुइल्लुत्तरवडिंसर्ग विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं नव सागरोवमाइं ठिई प०, ते णं देवा नवण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससंति वा तेमि णं देवाणं नवहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगइया भवासिद्धिया जीवा जे नवहिं भवग्ग- हणेहि सिज्झिस्संति जाव सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं ९॥ अथ नवमस्थानकं सुखाववोघं, नवरमिह ब्रह्मगुप्ति १ तदगुप्ति २ ब्रह्मचर्याध्ययन ३ पाश्र्वार्थ ४ सूत्राणां चतुष्टयं ज्योतिष्कार्थ प्र. यं मत्स्य १ भौम २ सभा ३ दर्शनावरणार्थ ४ चतुष्टयं स्थित्याद्यर्थानि तथैव, तत्र ब्रह्मचर्यगुप्तयो मैथुनविरतिपरिरक्षणोपायाः नो स्त्री- पशुपण्डकैः संसक्तानि-सङ्कीर्णानि शय्यासाननि-शयनीयविष्टराणि वसत्यासनानि वा सेवयिता भवतीत्येका १ नो स्त्रीणां कथाः कथ- पिता भवतीति द्वितीया २ नो स्त्रीगणान्-वीसमुदायान् सेवयिता-उपासयिता भवतीति तृतीया ३ नो स्त्रीणामिन्द्रियाणि-नयननाशा- ( वंशादीनि मनोहराणि आक्षेपकरत्वात् मनोरमाणि रम्यतयाऽऽलोकयिता-द्रष्टा निर्याता-तदेकाग्रचित्ततया द्रष्टैव भवतीति चतुर्थी ४ नो प्रणीतरसभोजी-गललेहरसबिन्दुकस्य भोजनस्य भोजको भवतीति पञ्चमी ५ नो पानभोजनस्यातिमात्रम्-अतिप्रमाणं यथा भवत्ये- पमाहारकः सदा भवतीति षष्ठी ६ नो पूर्वरतं-पूर्वक्रीडितमनुसर्चा भवति रत-मैथुनं क्रीडितं-स्त्रीभिः सह तदन्या क्रीडेति सप्तमी, ७ नो शब्दानुपाती नो रूपानुपाती नो गन्धानुपाती नो रसानुपाती नो स्पर्शानुपाती नो श्लोकानुपाती कामोद्दीपकान् शब्दादीना- स्मनो वर्णवादं च नानुपति-नानुसरतीत्यर्थः इत्यष्टमी ८ नो सातसौख्यप्रतिबद्धशापि भवति सातात्-सातवेदनीयादुदयप्राप्ताद्य- सौख्यं तत्तथा, अनेन च प्रशममुखस्य व्युदास इति नवमी ९, इदं च व्याख्यानं वाचनाद्वयानुसारेण कृतं, प्रत्येकवाचनयोरेवंवि- परममावादिति, तया कुशलानुष्ठान ब्रह्मचय तत्मातपादकान्यायपनानि ब्रह्मचर्याणि तानि चाचाराङ्गप्रथमश्रुतस्कन्धप्रतिबद्धानीति, तथा अभिजिनक्षत्रं साधिकानर मुहावन्द्रेण सार्द्ध योग-सम्बन्धं योजयति-करोति, सातिरेकत्वं च तेषां चतुविशत्या मुहूर्तस्य द्विपटिमागानां पट्पष्टया च द्विपष्टिभागस्य सप्तपष्टिमागानामिति, तथा अभिजिदादीनि नव नक्षत्राणि चन्द्रस्योत्तरेण योगं योजय- न्ति, उनरस्यां दिशि सितानि दक्षिणाशास्थितचन्द्रेण सह योगमनुभवन्तीति भावः । 'बहुसमरमणिजाओ' इति अत्यन्तसमोबहुस- मोन एव रमणीयो-म्यस्तसाद्भूमिभागान्न पर्वतापेक्षया नापि श्वभ्रापेक्षयेति भावः, रुचकापेक्षयेति तात्पर्यम्, 'आपाहाए'चि अन्तरे कत्वेति शेषः 'उपरिश्ले'त्ति उपरितनं तारारूप-तारकजातीयं चार-भ्रमणं चरति-करोति, 'नवजोयणिय'ति नवयोजनायामा एवं प्रविशन्ति, लवणसमुद्रे यद्यपि पञ्चपोजनशतिका मत्स्याः सम्भवन्ति तथापि नदीमुखेंपु जगतीरन्ध्रौचित्येनैतावतामेव प्रवेश इवि, लोकानुभावो चाऽयमिति, विजयद्वारस्य-जम्बूद्वीपसम्बन्धिनः पूर्वदिगव्यवस्थितस्य 'एगमेगाए ति एकैकस्यां 'वाहाए,त्ति बा- हो पा) मौमानि-नगराणीत्येके विशिष्टस्थानानीत्यन्ये, तथा व्यन्तराणां सभा सुधर्मा नव योजनानि ऊर्ध्वमुञ्चत्वेन तथा पक्ष्मादीनि द्वादश सूर्यादीन्यपि द्वादशैव रुचिरादीन्येकादश विमाननामानीति ॥ ९ ॥ पसविहे समणधम्मे प० तं०-खंती १ मुत्ती २ अबवे ३ महवे ४ लाघवे ५ सच्चे ६ संजमे ७ तवे ८ चियाए ९ भरवासे १०, दस चित्तसमाहिहाणा प० तं०-धम्मचिंता वा से असमुप्पण्णपुव्वा समुप्पजिजा सब्वं धम्म जाणित्तए १ सुमिणदसणे या से असमुप्पण्णपुब्वे समुप्पजिजा अहातच्च सुमिणं पासित्तए २ स- पिणनाणे या से असमुप्पण्णपुब्वे समुपजिज्जा पुन्वभवे सुमरितए. ३ देवदंसणे वासे असमुप्पन्नपुब्वे समुप्प- रे ~- जिजा दिव्वं देविदि दिव्वं देवजुई दिव्वं देवाणुभावं पासित्तए ४ ओहिनाणे वा से असमुप्पण्णपुव्वे समु- पनिजा ओहिणा लोग जाणित्तए ५ ओहिदसणे वा से असमुप्पण्णपुब्बे समुप्पजिजा ओहिणा लोगं पासि- त्तए ६ मणपजवनाणे वा से असमुप्पण्णपुञ्चे समुप्पजिजा जाव मणोगए भावे जाणित्तर ७ केवलनाणे या से असमुप्पण्णपुब्चे समुप्पजिजा केवलं लोग जाणित्तर ८ केवलदसणे चा से असमुप्पण्णपुवे समुप- बिजा केवलं लोयं पासित्तए ९ केवलिमरणं वा मरिजा सयदुक्खप्पहीणाए १०, मंदरे णं पवए मूले दस- ) जोयणसहस्साई विक्वंभेणं पं०, अरिहा णं अरिहनेमी दस धणूई उद्धं उच्चत्तेणं होत्या, कण्हे णं वासुदेवें दस घई उड्दं उच्चत्तेणं होत्था, रामे णं वलदेवे दस धणूई उद्धं उच्चत्तेणं होत्या, दस नक्खत्ता नाणबुडिकंरा • प० तं०-मिगसिर अदा पुस्सो तिणि अ पुन्वा य मूलमस्सेसा । हत्थो चित्तोय तहा दस बुद्धिकराई नाणस ॥१॥ अकम्मभूमियाणं मणुआणं दसविहा रुकवा उवभोगत्ताए उवत्थिया प० तं०-मतंगया य भिंगा स्तुडिअंगादीव 'जोइ चित्तंगा "चित्तरसा मणिअंगा (गेहागारा १ अनिगिणा य ॥१॥ इमीसे गं रयप्पभाए पुढवीए अत्धेगइयाणं नेरइयाणं जहणणं दस वाससहस्साई ठिई प०, इमीसे रयणप्पभाए । पुढवीए अत्धेगडयाण नेरइयाणं दस पलिओचमाई ठिई प०,चउत्थीए पुढचीए दस निरयावाससयसहस्साइ प०, उत्थीप पुढवीप अत्धेगइयाणं उकोसणं दस सागरोवमाई ठिई पं, पंचमीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं जद्दण्णेणं दस सागरोयमाई ठिई प०असुरकुमाराणं देवाणं अत्थगइयाणं जहण्णणं दस वाइसहस्साई ठिई प०, . अमुरिंदरजाणं भोमिनाणं देवाण अत्थेगइयाणं जहाणेणं दस वाससहस्साई ठिई प, असुरकुमाराणं देवाणं अत्यगायाणं दम पलिओवमाई ठिई प०, यायरवणस्सइकाइए णं उकोसेणं दस वाससहस्साई ठिई प०, पाणमंतराणं देवाणं अत्यंगइयाणं जहाणेणं दस वाससहस्साई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइ- पाणं देवाणं दम पलिओवमाई ठिई प०, यंभलोए कप्पे देवाणं उकोसेणं दस सागरोधमाई ठिई प०, लांतए कप्पे देगणं अत्यगायाणं जहणेणं दस सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा घोसं सुघोसं महाघोसं नंदिघोसं मुमरं मणोरमं रम्मं रम्मगं रमणिन्नं मंगलावत्तं यंभलोगवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उसोसेणं दम सागरोवमाडं ठिई प०, ते णं देवा दसहं अदमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उससंति या नामसंति वा तेसि णं देवाणं दसहि वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे दहि भयग्गहणेहि सिज्झिस्संति वुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ।। सूर्य १०॥ दशम सानकं मुरोधमेव तथापि किश्चिल्लिख्यते, इह पञ्चविंशतिः सूत्राणि, तत्र लाघवं द्रव्यतोऽल्पोपधिता भावतोगौरवत्यागः त्यागः ममहानां मंपिनमनोनमाधुदानं वा ब्रह्मचर्येण वसनम्-अवस्थानं ब्रह्मचर्यवास इति, तथा चित्तस्य-मनसः समाधिः-समा- पानं मशान्तना तस्य म्यानानि-आश्रया भेदा वा चित्तसमाधिस्थानानि, तत्र धर्मा-जीवादिद्रव्याणामुपयोगोत्पादादयः स्वभावास्ते- पां निन्ना-अनुप्रेक्षा धर्मस या-श्रुतचारित्रात्मकस्य सर्वज्ञभापितस्य हरिहरादिनिगदितधर्मेभ्यः प्रधानोऽयमित्येवं चिन्ता धर्मचिन्ता, वाशब्दो वक्ष्यमाणसमाधिस्थानान्तरापेक्षया विकल्पार्थः, 'स'इति यः कल्याणभागी तस्य साधोरसमुत्पन्नपूर्वा-पूर्वसिन्ननादौ अतीते कालेऽनुपजाता तदुत्पादे हापाचपुद्गलपरावर्तान्ते कल्याणस्यावश्यंभावात् समुत्पद्येत-जायेत सः, किंप्रयोजनाय चेयमत आह-सर्व-नि- खशेपं धर्म-जीवाद्रिद्रव्यखभावमुपयोगोत्पादादिकं श्रुतादिरूपं वा 'जाणित्तए' ज्ञपरिज्ञया ज्ञातुं ज्ञात्वा च प्रत्याख्यानपरिजया परिहर- णीयकर्म परिहर्तुम्, इदमुक्तं भवति-धर्मचिन्ता धर्मज्ञानकारणभूता जायत इति, इयं च समाधेरुक्तलक्षणस्य स्थानमुक्तलक्षणमेव भ- वतीति प्रथम, तथा स्वमस-निद्रावशविकल्पज्ञानस्य दर्शनं-संवेदनं स्वमदर्शनं तद्वा कल्याणमाप्तिसूचकमसमुत्पन्नपूर्व समुत्पद्यते, तद् यथा भगवतो महावीरस्यास्थिकग्रामे शूलपाणियक्षकृतोपसर्गावसाने, किं प्रयोजनं चेदं ? इत्याह-'अहातचं सुमिण पासित्तए'ति य- था-येन प्रकारेण तथ्यः-सत्यो यथा तथ्यः सर्वथा निर्व्यभिचार इत्यर्थः तं स्वम-खमफलमुपचारात्तं द्रष्टुं-ज्ञातुम्, अवश्यंभाविनो मुक्त्यादेः शुभसामफलस्य दर्शनाय साधोः स्वमदर्शनमुपजायत इति भावः, क्वचित् ‘सुजाणं'ति पाठः, तत्रावितथमवश्यंभावि सुयानं- सुगतिं द्रष्टुं ज्ञातुं सुज्ञानं या भाविशुभार्थपरिच्छेदं संवेदितुमिति, कल्याणसूचकावितथखमदर्शनाच भवति चित्तसमाधिरिति चित्तस- माधिस्थानमिदं द्वितीय, तथा सज्ञानं सज्ञा सा च यद्यपि हेतुवाददृष्टिवाददीर्घकालिकोपदेशभेदेन क्रमेण विकलेन्द्रियसम्यग्दृष्टिसम- नस्कसम्बन्धित्वात्रिधा भवति तथापीह दीर्घकालिकोपदेशसञ्ज्ञा ग्राह्येति, सा यस्यास्ति स सझी-समनस्कस्तस्य ज्ञान सज्ञिज्ञानं, तचेहाधिकृतसूत्रान्यथानुपपत्तेातिमरणमेव, तद्वा 'से' तस्यासमुत्पन्नपूर्व समुत्पद्येत, कसै प्रयोजनाय ? इत्याह-'पुन्वभवे सुमरित्त- ए'त्ति पूर्वभवान् सत्तुं, स्मृतपूर्वभवस्य च संवेगात्समाधिरुत्पद्यते इति समाधिस्थानमेतत् तृतीयमिति, तथा देवदर्शनं वा से' तस्या- समुत्पन्नपूर्व समुत्पद्यते, देवा हि तस्य गुणित्वाद्दशनं ददति, किं फलं ? इत्याह-दिव्यां देवद्धि-प्रधानपरिवारादिरूपां दिव्यां देवधु-

नि-विशिष्टां मरींगमरणादिदीप्तिं दिव्यं देवानुभावं-उत्तमवेक्रियकरणाादप्रभाव द्रष्टुम्, एत६शनापत्यर्थः, देवदर्शनाचागमार्थेषु श्रद्धा-
नदासं धर्म बहुमानय भवतीति ततचित्तममाधिरिति देवदर्शनं चित्तसमाधिस्थानमिति चतुर्थ, तथा अवधिज्ञानं वा 'से' तस्यासमुत्प-
पर ममुत्पपेन, झिमर्थ इत्याह-अवधिना-मर्यादया नियतद्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेण लोकं ज्ञातुं लोकज्ञानायेत्यर्थः, भवति च विशिष्ट-
मानाचिनममाधिरिति पश्यमं तदिति, एवमवधिदर्शनसूत्रमपीति पर्छ, तथा मनःपर्यवज्ञानं वा 'से' तस्यासमुत्पन्नपूर्व समुत्पद्येत, कि-
मयं जन आह-'मणोगते भाचे नाणित्तए' अवतीयद्वीपसमुद्रेषु सज्ञिनां पञ्चेन्द्रियाणां पर्याप्सकानां मनोगतान् भावान् ज्ञातुम्, ए-
नमानापेपर्थ इति सप्तम, नधा कैरलवानं वा 'से' तस्यासमुत्पन्नपूर्व समुत्पयेत, केवलः-परिपूर्णः लोक्यते-दृश्यते केवलालोकेने-
ति लोको-लोकालोरुम्वरुपं वस्तु तद् ज्ञातुं केवलज्ञानस्य च समाधिभेदत्वा[चित्तसमाधिभेदत्वा]चित्तसमाधिस्थानता, इह चामनस्क-
नया कैरलिनधिनं चैतन्यमबसेपमित्यष्टम, एवं केवलदर्शनसत्र नवरं द्रष्टुमिति विशेष इति नवमं, तथा केवलिमरणं वा म्रियेत-कुर्यात्
इत्यर्थः, फिमर्थ अन आह-'सर्वदुःसग्रहाणाय'ति, इदं तु केवलिमरणं सर्वोत्तमसमाधिस्थानमेवेति दशमामिति, तथा अकर्मभूमिकानां
-मोगभूमिजन्मनां मनुष्याणां दशविधा 'रुक्स'त्ति कल्पवृक्षाः 'उपभोगत्ताए नि उपभोग्यत्वाय 'उवत्थिय'त्ति उपस्थिता-उपनता इ.
त्यर्थः, नत्र मतागकाः मयकारणभूताः 'भिंग'त्ति भाजनदायिनः 'तुडियंगत्ति तूर्याङ्गसम्पादकाः 'दीवत्ति दीपशिखाः-प्रदीपकार्य-
कारिणः 'जोइनि ज्योतिः-आग्निस्तत्कार्यकारिण इति 'चित्तंग'त्ति चित्राङ्गाः पुष्पदायिनः चित्ररसा-भोजनदायिनः मण्यङ्गाः-आभर-
पदायिनः गेहासाराः-मवनत्वेनोपकारिणः 'अणिगिण'त्ति अनमत्वं-सवस्वत्वं तद्धेतुत्वादनना इति, घोपादीन्येकादश विमाननामा-
नीति ॥ १०॥

प्रतिपद्यमानस्य चतुरो मासान् यावचतुर्थी प्रतिमा भवतीति, तथा पश्चमीप्रतिमायामप्टम्यादिपु पर्वलेकरात्रिकप्रतिमाकारी भवति, ए- तदर्थं च सूत्रमधिकृतस्त्रपुस्तकेषु न दृश्यते दशादिपु पुनरुपलभ्यते इति तदर्थ उपदर्शिनः, तथा शेपदिनेषु दिवा ब्रह्मचारी 'रतीति । रात्रौ कि ? अत आह-परिमाणं-स्त्रीणां तद्भोगानां वा प्रमाणं कृतं येन स परिमाणकृत इति, अयमत्र भावो-दर्शनव्रतसामायिकाप्ट- म्यादिपौषधोपेतस्य पर्वस्वेकरात्रिकप्रतिमाकारिणः शेषदिनेपु दिवा ब्रह्मचारिणो रात्रावब्रह्मपरिमाणकृतोऽस्नानस्सारात्रिभोजिनः अवद्ध- कच्छस्य पञ्च मासान् यावत्पञ्चमी प्रतिमा भवतीति, उक्तं च-१अट्ठमीचउद्दसीसु पडिमं ठाएगराईयं ॥ [पश्चाई] असिणाणवियड- भोई मउलियडो दिवस+भयारी य । रति परिमाणकडो पडिमावजेसु दियहेसु ॥ १॥"ति ॥ तथा दिवापि रात्रावपि ब्रह्मचारी 'असि- गाइति अस्नायी स्नानपरिवर्जकः, क्वचित्पठ्यते-'अनिसाइति न निशायामत्तीत्यनिशादी वियडभोईत्ति विकटे प्रकटप्रकाशे दिवा न रात्रावित्यर्थः, दिवापि चाप्रकाशदेशे न भुक्ते-अशनाद्यभ्यवहरतीति विकटभोजी 'मोलिकडे'त्ति अबद्धपरिधानकच्छ इत्यर्थः, पष्ठी प्र- तिमेति प्रकृतं, अयमत्र भावः-प्रतिमापञ्चकोक्तानुष्ठानयुक्तस्य ब्रह्मचारिणः पण्मासान् यावत्सष्ठी प्रतिमा भवतीति, तथा 'सचिन' इति सचेतनाहारः परित्रातः--तत्स्वरूपादिपरिज्ञानात्मत्याख्यातो येन स सचित्ताहारपरिज्ञातः श्रावकः सप्तमी प्रतिमेति प्रकृतं, इयमत्र भाव- क्तप्रतिमापदकानुष्ठानयुक्तस्य प्रासुकाहारस्य सप्त मासान् यावत्सप्तमी प्रतिमा भवतीति, तथा आरम्भः-पृथिव्यायुपमईनलक्षण -तथैव मत्याख्यातो येनासावारम्भपरिज्ञातः श्राद्धोऽष्टमी प्रतिमेति, इह भावना-समस्तपूर्वोक्तानुष्ठानयुक्तस्यारम्भवर्जनमष्टौ न यावदष्टमी प्रतिमेति. तथा ग्रेप्या:- आरम्भेप व्याणीयाः परिज्ञाताः-तथैव प्रत्याख्याता येन स प्रेष्यपरिज्ञातः श्रावको नव- प ApA मीनि, मागाह मोक्तानुष्ठापिनः आरम्भं पररप्यकारयतो नव मासान् यापन्नवमी प्रतिमेति, तथा उदिष्ट-तमेव श्रावकमुद्दिश्य नं भक्तम्-मोदनादि उदिष्टभक्तं तत्परिनातं येनामावुद्दिष्टभक्तपरिजातः प्रतिमेति प्रकृतं, इहायं भावार्थः-पूर्वोदितगुणयुक्तस्याधा- समिळभोजनपरिहारसतः क्षुग्मुण्डितारीिरमः शिसारतो वा केनापि किञ्चिद्गृहव्यतिकरे पृष्टस्य तज्ज्ञाने सति जानामीति अज्ञाने च स- ति न जानामीनि ग्रुपाणस्य दग मासान् यावदुत्कर्पण एवंविधविहारस्य दशमी प्रतिमेति, तथा श्रमणो-निर्ग्रन्थस्तद्वद्यस्तदनुष्ठानकर- पात् ग श्रमणभूनः, माधुकल्प इत्यर्थः, चकारः समुचयेऽपि सम्भावने, भवति श्रावक इति प्रकृतं, हे श्रमण ! हे आयुष्मन् ! इति गुधर्मम्गामिना जम्म्यामिनमामन्वयतोक्तं इत्येकादशीति, इह चेयं भावना-पूर्वोक्तसमग्रगुणोपेतस्य क्षुरमुण्डस्य कृतलोचस्य वा गृहीतमा नेपथ्यस्य इममित्यादिकं साधुधर्ममनुपालयतो भिक्षार्थ गृहिकुलप्रवेशे सति श्रमणोपासकाय प्रतिमान- निपयाय भिक्षा दत्तेति भापमाणस्य कस्त्वमिति कमिश्चित्पृच्छति प्रतिमाप्रतिपन्नः श्रमणोपासकोऽहमिति ब्रुयाणस्यैकादश मासान् पादकादशी प्रतिमा भवतीति, पुस्तकान्तरे त्वेवं वाचना-दंसणसावए प्रथमा कयवयकम्मे द्वितीया कयसामाइए तृतीया पोसहो- सामनिरण नतुर्थी राइमनपरिणाए पञ्चमी मचित्तपरिण्याए पष्ठी दिया वंभयारी राओ परिमाणकडे सप्तमी दियावि राओवि बंभ- यारी अमिणाणए यापि भाति योसट्ठफेमरोमनहे अष्टमी आरंभपरिणाए पेसणपरिणाए नवमी उदिट्ठभत्तवजए दशमी समणभूए यारि भनि गमणाउमो एकादशीति, क्षचिनु आरम्भपरिज्ञात इति नवमी प्रेष्यारम्भपरिज्ञात इति दशमी उद्दिष्टभक्तवर्जकः श्रमण- भूनकादशीति, नथा जम्द्वीपे २ मन्दरस्य पर्वतस्यैकादश 'एगवीस'चि एकविंशतियोजनाधिकानि योजनशतानि 'अवाहाए' अ- पाधया व्याधानेन कृत्येति शेषः ज्योतिपं-ज्योतिवर्क चार-परिभ्रमणं चरति-आचरति, तथा लोकान्तात् णमित्यलङ्कारे एकादश मानि, भारार्थमेह पूक्तिानुष्ठापिनः आरम्भं परैरप्यकारयतो नर मासान् यावन्नवी प्रतिमेति, तथा उद्दिष्टं-तमेव श्रावकमु नं मक्तम्-मोदनादि उद्दिष्टभक्तं तत्परिनातं येनासादिष्टभक्तपरिज्ञातः प्रतिमेति प्रकृतं, इहायं भावार्थः-पूर्वोदितगुणयुक्तस्याधा- कमिकमोननपरिहारयतः क्षुरमण्डिताशिरमः शिसावतो वा केनापि किश्चिद्गृहव्यतिकरे पृष्टस्य तज्ज्ञाने सति जानामीति अज्ञाने च स- नि न जानामीति पाणस्य दा मासान् यावदुत्कर्षेण एवंविधविहारस्य दशमी प्रतिमेति, तथा श्रमणो-निर्ग्रन्थस्तद्वद्यस्तदनुष्ठानकर- मान् ग श्रमणभूतः, माधुक्ल्प इत्यर्थः, चकारः समुचयेऽपिः सम्भावने, भवति श्रावक इति प्रकृतं, हे श्रमण ! हे आयुष्मन् ! इति गुधर्मम्यामिना जम्मूम्बामिनमामन्त्रयतोक्तं इत्यैकादशीति, इह चेयं भावना-पूर्वोक्तसमग्रगुणोपेतस्य क्षुरमुण्डस्य कृतलोचस्य वा गृहीतमा नेपथ्यस्य इयाममित्यादिकं साधुधर्ममनुपालयतो भिक्षार्थं गृहिकुलप्रवेशे सति श्रमणोपासकाय प्रतिमान- निपनाय भिमा दत्तति भापमाणस्य कस्त्वमिति कग्मिचित्पृच्छति प्रतिमाप्रतिपन्नः श्रमणोपासकोऽहमिति ब्रुवाणस्यैकादश मामान् यादेकादशी प्रतिमा भरतीति, पुस्तकान्तरे त्वे वाचना-दसणसावए प्रथमा कयवयकम्मे द्वितीया कयसामाइए तृतीया पोसहो- पागनिरए चतुर्थी राइभत्तपरिणाए पञ्चमी सचित्तपरिणाए पष्ठी दिया वंभयारी राओ परिमाणकडे सप्तमी दियावि राओनि बंभ- पारी अमिणाणए यापि भाति बोसट्ठकमरोमनहे अष्टमी आरंभपरिणाए पेसणपरिणाए नवमी उदिट्ठभत्तवजए दशमी समणभूए यापि भाइनि ममणाउमो एकादशीति, क्वचिनु आरम्भपरिज्ञात इति नवमी प्रेप्यारम्भपरिज्ञात इति दशमी उद्दिष्टभक्तवर्जकः श्रमण- भूनकादशीति, तथा जम्मृद्वीपे २ मन्दरस्य पर्वतस्यैकादश 'एगीस'चि एकविंशतियोजनाधिकानि योजनशतानि 'अवाहाए' अ- पाधया व्यायानेन कृत्येति शेषः ज्योतिष-ज्योतिवर्क चार-परिभ्रमणं चरति-आचरति, तथा लोकान्तात् णमित्यलकारे एकादश एफारम उवासगपडिमाओ प० तं०-दसणसावए १ कयव्वयकमे २ सामाइअकडे ३ पोसहोववासनिरए ४ दिया यंभयारी रत्ति परिमाणकडे ५ दिआवि राओवि बंभयारी असिणाई वियडभोई मोलिकडे ६ सचित्तप- रिण्णाए ७ आरंभपरिणाए ८ पेसपरिणाए ९ उद्दिट्ठभत्तपरिणाए १० समणभूए ११ आवि भवइ समणा- उसो!, लोगंताओ इक्कारसएहिं एकारेहिं जोयणसएहिं आवाहाए जोइसंते पण्णत्ते, जंबूद्दीवे दीवे मंदरस्स पत्र्यपस्स एकारसहिं एकवीसेहिं जोयणसएहिं जोइसे चारं चरइ, समणस्स णं भगवओ महावीरस्स एफारस गणहरा होत्या, तं-इंदभूई अग्गिभूई वायुभूई विअत्ते सोहम्मे मंडिए मोरियपुत्ते अकंपिए अयलभाए मेअ- ने पभासे, मूले नग्वत्ते एकारसतारे प०, हेहिमगेविजयाणं देवाणं एकारसमुत्तरं गेविजविमाणसतं भवइ- त्तिमक्वायं, मंदरे णं पब्बए घरणितलाओ सिहरतले एकारसभागपरिहीणे उच्चत्तेणं प०, इमीसे णं रयण- प्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एकारस पलिओवमाई ठिई प०, पंचमीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरडगाणं गफारस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं एकारस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं एकारस पलिओवमाई ठिई प०-लंतए कप्पे अत्येगइयाणं देवाणं पकारस सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा बंभं सुबंभं यंभावत्तं यंभप्पभं बंभकतं पंमवण यंभलेसं बंभज्झयं भसिंग वंभसिह बंभकुडं भुत्तरवर्दिसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा नेसि णं देवाणं पकारस सागरोवमाइं ठिई प०, ते णं देवा एकारसह अनमामाणं आण पप्पा या ऊममनिया नीसमंति वा तेसि णं देवाणं एफारसाहं वाससहस्साणं आहारहे समुप्पज्जाइ, संतेगइया भयमिद्धिया जीवा जे पामारमहि भयग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वादस्संति मव्यबुकमाणमनं करिस्संति ॥ सूत्रं ११ ॥ अकादशस्थानं, तदपि गतार्थ, नवरमिह प्रतिमाद्यर्थानि सूत्राणि सप्त स्थित्याद्यर्थानि तु नवेति, तत्रोपासन्ते-सेवन्ते श्रमणान् ग ने उपागमा:-श्रावस्तेपां प्रतिमाः-प्रतिज्ञाः अभिग्रहरूपाः उपासकमतिमाः, तत्र दर्शनं-सम्यक्त्वं तत्प्रतिपन्नः श्रावको दर्शन- थापा, इह न प्रतिमानां प्रक्रान्तत्वेऽपि प्रतिमाप्रतिमावतोरमेदोपचारात्प्रतिमावतो निर्देशः कृतः, एवमुत्तरपदेष्वपि, अयमत्र भावा- धः-गम्यग्दर्शनस्य शशादिगल्यरहितस्याणुव्रतादिगुणविकलस्य योऽभ्युपगमः सा प्रतिमा प्रथमेति, तथा कृतम्-अनुष्ठितं बतानाम्- अनुनादीनां कर्म-तच्छ्षणवानवाञ्छाप्रतिपत्तिलक्षणं येन प्रतिपन्नदर्शनेन स कृतवतकर्मा प्रतिपन्नाणुव्रतादिरिति भाव इतीयं द्वि- नीया, नया मामायिक-सावद्ययोगपरिवर्जननिरवद्ययोगासेवनस्वभावं कृतं-विहितं देशतो येन स सामायिककृतः, आहिताम्यादिद- अंना कान्तस्योत्तरपदत्वं, तदेयमप्रतिपन्नपौषधस्य दर्शनवतोपेतस्य प्रतिदिनमुभयसन्ध्यं सामायिककरणं मासनयं यावदिति तृती- या प्रतिमेनि, तथा पोपं-पुष्टिं कुशलधर्माणां धने यदाहारत्यागादिकमनुष्ठानं तत्पौपधं तेनोपवसनम्-अवस्थानमहोरात्रं यावदिति पौ- पथोपनाम इति, अथवा पौपधं-पर्वदिनमष्टम्यादि तत्रोपवासः-अभक्तार्थः पौषधोपवास इति, इयं व्युत्पत्तिरेव, प्रवृत्तिस्त्वस्य शब्दस्या- हारशरीरसत्काराब्रह्मचर्यव्यापारपरिवर्जनेविति, तत्र पौषधोपवासे निरतः-आसक्तः पौपधौपवासनिरतः (यः) सः, एवंविधस्य श्राव- कस्य चतुर्थी प्रतिमेति प्रक्रमः, अयमत्र भावः-पूर्वप्रतिमात्रयोपेतः अष्टमीचतुर्दश्यमावास्यापौर्णमासीप्वाहारपौषधादि चतुर्विधं पौषधं

प्रतिपद्यमानस्य चतुरो मासान् यावचतुर्थी प्रतिमा भवतीति, तथा पञ्चमीप्रतिमायामप्टम्यादिपु पर्वस्खेकरात्रिकप्रतिमाकारी भवति, ए-
तदयं च मूत्रमधिकतमत्रपुस्तकेषु न दृश्यते दशादिषु पुनरुपलभ्यते इति तदर्थ उपदर्शितः, तथा शेपदिनेपु दिवा ब्रह्मचारी रत्ती'ति
रात्री किं? अत आह-परिमाणं-खीणां तद्भोगानां वा प्रमाणं कृतं येन स परिमाणकृत इति, अयमत्र भावो-दर्शनवतसामायिकाट-
म्यादिपौषधोपेतस्प पर्वस्वेकरात्रिकप्रतिमाकारिणः शेषदिनेपु दिवा ब्रह्मचारिणो रात्रावब्रह्मपरिमाणकृतोऽस्तानस्यारात्रिभोजिनः अवद्ध-
? कच्छस्य पन मामान् यावत्पश्चमी प्रतिमा भवतीति, उक्तं च-१अट्ठमीचउद्दसीसु पडिमं ठाएगराईयं ॥ [पश्चाई] असिणाणवियड-
भोई मउलियढो दिवमयंभयारी य । रति परिमाणकडो पडिमावजेसु दियहेसु ॥१॥"त्ति ॥ तथा दिवापि रात्रावपि ब्रह्मचारी 'असि-
पाई नि अनायी सानपरिवर्जकः, क्वचित्पठ्यते-'अनिसाईत्ति न निशायामत्तीत्यनिशादी वियडभोईत्ति विकटे प्रकटप्रकाशे दिवा न
रात्रावित्यर्थः, दिवापि चाप्रकाशदेशे न भुक्ते-अशनाद्यभ्यवहरतीति विकटभोजी 'मोलिकडे'ति अवद्धपरिधानकच्छ इत्यर्थः, पष्ठी प्र-
तिमेति प्रकृतं, अयमत्र भावः-प्रतिमापञ्चकोक्तानुष्ठानयुक्तस्य ब्रह्मचारिणः पण्मासान् यावत्पष्ठी प्रतिमा भवतीति, तथा 'सचित' इति
मतनाहारः परित्रातः-तत्वरूपादिपरिज्ञानात्प्रत्याख्यातो येन स सचित्ताहारपरिज्ञातः श्रावकः सप्तमी प्रतिमेति प्रकृतं, इयमत्र भाव-
ना पूर्वोक्तप्रतिमापदकानुष्ठानयुक्तस्य प्रासुकाहारस्य सप्त मासान् यावत्सप्तमी प्रतिमा भवतीति, तथा आरम्भः-पृथिव्यायुपमईनलक्षण
परिमाता-तर्थव प्रत्याख्यातो येनासावारम्भपरिवातः श्राद्धोऽष्टमी प्रतिमेति, इह भावना-समस्तपूर्वोक्तानुष्ठानयुक्तस्यारम्भवर्जनमष्टौ
मामान् याबदष्टमी प्रतिमेति, तथा ग्रेप्या:- आरम्भेपु व्यापारणीयाः परिज्ञाता:-तथैव प्रत्याख्याता येन स पेप्यपरिज्ञातः श्रावको नव-
पटनीसो. प्रनिनां करोत्येकानिकी । पस्नानो दिवगभोजी मुस्कलवच्छः दिवा ब्रह्मचारी च । रात्री कृतपरिमाणः प्रतिमावर्षेपु दिवसेपु ॥ १ ॥

! इति मीनि, मागह पूतिानुष्यायिनः आरम्भ परप्यकारयतो नव मासान् यावन्नामी प्रतिमेति, तथा उद्दिष्टं-तमेव श्रावकमुद्दिश्य नं भक्तम्-श्रोदनादि उद्दिष्टभक्तं तत्परिजातं येनासादिष्टभक्तपरिजातः प्रतिमेति प्रकृतं, इहायं भावार्थः-पूर्वोदितगुणयुक्तस्याधा- गकिमोननपरिहासतः सुरमण्डितारीरमः शिसारतो वा केनापि किञ्चिद्गृहन्यतिकरे पृष्टस्य तज्ज्ञाने सति जानामीति अज्ञाने च स- नि न जानामीनि गाणस्य दश मासान् यारदुत्कर्पण एवंविधविहारस्य दशमी प्रतिमेति, तथा श्रमणो-निग्रन्थस्तद्वद्यस्तदनुष्ठानकर- पान् म श्रमणभूतः, माधुकल्प इत्यर्थः, चकारः समुच्चयेऽपिः सम्भावने, भवति श्रावक इति प्रकृतं, हे श्रमण ! हे आयुष्मन् गुपयामिना जम्यूम्यामिनमामन्त्रयवोक्तं इत्येकादशीति, इह चैयं भावना-पूर्वोक्तसमग्रगुणोपेतस्य क्षुरमुण्डस्य कृतलोचस्य वा गृहीतगाधुनेपथ्यस्प इयाममित्यादिकं साधुधर्ममनुपालयतो भिक्षार्थ गृहिकुलप्रवेशे सति श्रमणोपासकाय प्रतिमान- निपमाय भिक्षा दत्तेति भापमाणस्य कस्त्वमिति कम्मिंश्चित्पृच्छति प्रतिमाप्रतिपन्नः श्रमणोपासकोऽहमिति वाणस्यैकादश मासान् यादेकाशी प्रतिमा भरतीति, पुस्तकान्तरे त्वैवं वाचना-दंसणसावए प्रथमा कयवयकम्मे द्वितीया कयसामाइए तृतीया पोसहो- पनामनिरए चतुर्थी राइभत्तपरिष्णाए पञ्चमी मचित्तपरिणाए पष्ठी दिया वंभयारी राओ परिमाणकडे सप्तमी दियापि राओघि चम- यारी अगिणाणए यानि भवति योसहमरोमनहे अष्टमी आरंभपरिणाए पेसणपरिणाए नवमी उदिट्ठभत्तवजए दशमी समणभूए यानि भाइनि ममणाउमो एकादशीति, फचिनु आरम्भपरिज्ञात इति नवमी प्रेष्यारम्भपरिज्ञात इति दशमी उद्दिष्टभक्तवर्जकः श्रमण-- भूतकादशीति, तथा जम्मूद्वीपे २ मन्दरस्य पर्वतस्यैकादश 'एगीस'चि एकविंशतियोजनाधिकानि योजनशतानि 'अवाहाए' अ- पाधया व्यवधानेन हत्येति शेषः ज्योतिष-ज्योतिवर्क चार-परिभ्रमणं चरति-आचरति, तथा लोकान्तात् णमित्यलङ्कारे एकादश TH शतानि 'एकारेंचि एकादशयोजनाधिकानि अवाधया-बाधारहितया कृत्वेति शेषः 'जोतिसंतेति ज्योतिश्चक्रपर्यन्तः प्रज्ञप्त इति, इदं च वाचनान्तरं व्याख्यातं, उक्तं च--"एकारसेक्कवीसा सय एकाराहिया य एक्कारा । मेरुअलोगावाहं जोइसचकं चरइ ठाइ॥१॥" इति, अधिकतवाचनायां पुनरिदमनन्तरं व्याख्यातमालापकद्वयं व्यत्ययेनाऽपि दृश्यते, 'विमाणसयं भवतित्तिमक्खाय'ति इह मकार- स्यागमिकत्वादयमों-विमानशतं भवतीतिकृत्या आख्यातं-परूपितं भगवता अन्यैश्च केवलिभिरिति सुधर्मस्वामिवचनं, तथा 'मंदरे गं पव्यए धरणितलाओ सिहरतले एक्कारसभागपरिहीणे उच्चत्तेणं पण्णत्ते' अस्यायमर्थः-मेरुभूतलादारभ्य शिखरतलमुपरिभागं याव- द्विष्कम्भापेक्षयाऽङ्गलादेरेकादशभागेनैकादशभागेन परिहीणो-हानिमुपगतः उच्चत्वेन-उपर्युपरि प्रज्ञप्तः, इयमत्र भावना-मन्दरो भू- तले दश योजनसहस्राणि विष्कम्भतः, ततथोचत्वेनाङ्गुले गतेऽङ्गुलस्यैकादशभागो विष्कम्भतो हीयते, एवमेकादशस्वङ्गुलेप्वङ्गुलं हीयते, एतेनैव न्यायनैकादशसु योजनेषु योजनं एवं एकादशसहस्रेषु सहस्रं ततो नवनवत्यां योजनसहस्रेषु नव सहस्राणि हीयन्ते, ततो भवति सहसं विष्कम्भः शिखरे इति, अथवा धरणीतलात्-धरणीतलविष्कम्भात्सकाशाच्छिखरतलं-शिखरविष्कम्भमाश्रित्य मेरुरेकादशभागेन परिहीणो भवति, कस्यैकादशभागेन ? इत्याह-'उच्चत्तेणं'ति उच्चत्वस्य, तथाहि-मेरोरुचत्वं नवनवतिः सहस्रा- णि तदैकादशभागो नव तैहींनो मूलविष्कम्भापेक्षया शिखरतले, शिखरस्य साहरिकत्वात्, दशसाहसिकत्वाच मूलविष्कम्भस्येति, ब्रह्मादीनि द्वादश विमाननामानि ॥ ११ ॥ पारस भिक्खुपडिमाओ पपणत्ताओ, तंजहा-मासिआ भिक्खुपडिमा दोमासिआ भिक्खुपडिमा तिमा सिआ मिम्बुपडिमा चउमासिया भिक्खुपडिमा पंचमासिआ भिक्खुपडिमा 'छमासिआ भिक्खुपडिमा ( मत्तमामिआ मिक्युपदिमा पढमा सत्तराईदिया भिक्खुपडिमा दोचा सत्तराइंदिआ भिक्खुपडिमा तच्चा मत्तराईदिआ भिक्खुपडिमा अहोराइया भिक्खुपडिमा एगराइया भिक्खुपडिमा, दुवालसविहे सम्भोगे प० तं- उपहीमुअभत्तपाणे अंजलीपग्गहेत्ति य। दायणे य निकाय अ, अब्भुटाणेति आवरे॥१॥ किअकम्मस्स य करणे, पेपायच्चकरणे इआसमोसरण संनिसिजा य, कहाग अपयन्धणेशा दुवालसावत्ते कितिकम्मे प००-दुओ- णय जहाजाप, कितिकम्मं यारसावयं । चउसिरं तिगुत्तं च, दुपवेसं एगनिक्षमणं ॥१॥ विजया ण राय- हाणी दुबालम जोयणसयसहस्साइं आयामविकावंभेणं पण्णत्ता, रामे णं वलदेवे दुवालस वाससयाइं सव्वा- उयं पालित्ता देवत्तं गए, मंदरस्स णं पव्ययस्स चूलिआ मूले दुवालस जोयणाइं विक्खंभेणं पण्णत्ता, जंबू- दीयस्म णं दीवस्स वेइआ मूले दुवालस जोयणाई विक्खंभेणं पण्णत्ता, सव्वजहपिणआ राई दुवालसमुहुत्ति- आ पण्णत्ता, एवं दिवसोऽवि नायब्वो, सब्वट्ठसिद्धस्सणं महाविमाणस्स उवरिल्लाओ थुभिअग्गाओ दुवालस जोगणाई उद्धं उप्पइआईसिपन्भारनामपुढवी पण्णत्ता, इसिपम्भाराए णं पुढवीए दुवालसनामधेना पण्णत्ता तं जहा-ईसित्ति वा इसिपन्भाराति वा तणूइ वा तणूयतरित्ति वा सिद्धित्ति वा सिद्धालपत्ति वा मुत्तीति वा मुत्तालपत्ति या यंभेत्ति वा यंभवडिसपत्ति वा लोकपडिपूरणेत्ति वा लोगग्गलिआइ वा, इमीसे णं रय- णप्पभाए पुढवीए अत्थेगइआणं नेरइयाणं वारस पलिओवमाई ठिई प०, पंचमीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरझ्याणं पारस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं पारस पलिओवमाई ठिई प०, ह ( ? सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं वारस पलिओवमाई ठिई प०, लंतए कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं पारस सागरोयमाई ठिई प०, जे देवा महिंदं महिंदज्झयं कंचं कंबुग्गीवं पुखं सुपुंखं महापुंखं पुंडं सुपुंडं महापुंडं नारदं नरिंदकंतं नारिंदुत्तरवर्डिसगं विमाणं देवत्ताए उववष्णा तेसि णं देवाणं उनोसेणं वारस साग- रोबमाई ठिई प० ते णे देवा बारसण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंति वा ते सि णं देवाणं वारसहि वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगइआ भवसिद्धिया जीवा जे बारसहिं भव- ग्गदणेहि सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचित्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं १२॥ द्वादशस्थानमथ, तच्च सुगम, नवरं स्थितिसूत्रेभ्योऽर्वागेकादश सूत्राण्याह, तत्र भिक्षूणां विशिष्टसंहननश्रुतवतां प्रतिमाः-अ- भिग्रहा भिक्षुमतिमाः तत्र मासिक्यादयः सप्तमासिक्यन्ताः सप्त मासेन मासेनोत्तरोत्तरं वृद्धा एकैकाभिर्भक्तपानदत्तिभिश्चेति, तथा- सप्त रात्रिन्दियानि-अहोरामाणि यासु ताः सप्तरात्रिन्दिवास्ताच तिखो भवन्तीति, सतनामुपर्यटमी प्रथमा सप्सरात्रिन्दिवा एवं नव- मी द्वितीया दशमी तृतीया, आसां च तिसृणामप्यनुष्ठानकृतो विशेषः, तथाहि-अष्टम्यां चतुर्थभक्तं तपः ग्रामादेर्वहिरवस्थानमु- नानादिकं च स्थानमिति, नवम्यां तु उत्कदुकाद्यासनेन विशेषः, दशम्यां वीरासनादिना, तथा अहोरात्रप्रमाणाऽहोरात्रिकी एका- दशी, सा च पष्ठमक्तेन भवतीति विशेषः, एकरात्रिकी-रात्रिप्रमाणा, सा चाष्टमभक्तपर्यन्तरात्रौ प्रलम्बभुजस्य संहतपादस्येपदवन- तकायस्यानिमेपनयनस्येति । तथा सम् - एकीभूय समानसमाचाराणं साधूनां भोजनं सम्भोगः, स चोपध्य दिलक्षणाविषयभेदात् द्वा- दशधा, तत्र 'उपही त्यादिरूपकद्वयं, तत्रोपधिर्वखपात्रादिस्तं सम्भोगिकः साम्भोगिकेन सार्द्धमुद्गमोत्यादनैपणादोपैविशुद्धं गृह्णन् शुद्धः x अशुद गृहन् प्रेरितः प्रतिपन्नप्रायचित्तो यारत्रयं यावत्सम्भोगार्हश्चतुर्थवेलायां प्रायश्चित्तं प्रतिपद्यमानोऽपि विसम्भोगाई इति, विस म्मोगिफेन-पार्यस्यादिना या संयत्या वा सार्द्धमुपधिं शुद्धमशुद्धं वा निष्कारणं गृह्णन् प्रेरितः प्रतिपन्नप्रायश्चित्तोऽपि पेलात्रयस्योपरि न मम्भोग्यः, एयमुपधेः परिकम परिभोग वा कुर्वन् सम्भोग्यो विसम्भोग्यश्चेति, उक्तं च-"एगं व दो व तिन्नि व आउद्धृतस्स होइ पन्छित्तं । [ आलोचयत इत्यर्थः ] आउटुंतेवि तओ परेण तिण्हं विसंभोगो ॥१॥" नि, 'सुयत्ति' सम्भोगिकस्यान्यसांभो-- गिरस्य वोपमम्पन्नस्य श्रुतस्य वाचनाप्रच्छनादिकं विधिना कुर्वन् तथा शुद्धः, तस्यैवाविधिनोपसम्पन्नस्यानुपसम्पन्नस्य वा पा- सम्भादेर्या बिया या वाचनादि कुर्वतथैव वेलाययोपरि विसम्भोग्यः, तथा 'भत्तपाणे'त्ति उपधिद्वारवदवसेयं, नवरमिह भोजनं दानं च परिकर्मपरिभोगयोः स्थाने याच्यमिति, तथा 'अंजलीपग्गहेत्ति य' इहेतिशब्दा उपदर्शनार्थाः चकाराः समुचयार्थाः, तत्रोपलक्ष- णत्वादअलिप्रग्रहस्य वन्दनादिकमपीह द्रष्टव्यं, तथाहि--सम्भोगिकानामन्यसम्भोगिकानां वा संचिनानां चन्दनक-प्रणाममञ्जलिग्न- ग्रहं नमः क्षमाश्रमणेभ्य इति भणनं, आलोचनासत्रार्थनिमित्तनिषद्याकरणं च कुर्वन शुद्धः पावस्थादेरेतानि कुर्वस्तथैव सम्भोग्यो वि- सम्भोग्यवेति, तथा 'दायणे य' त्ति दानं, तब सम्भोगिकः सम्भोगिकाय [ वस्त्रादिभिः शिष्यगणोपग्रहासमर्थे सम्भोगिके ]ऽन्यस-- म्भोगिकाय वा शिप्यगणं यच्छन् शुद्धः, निष्कारणं विसम्भोगिकस्य पार्श्वस्थादेर्वा संयत्या वा तं यच्छंस्तथैव सम्भोग्यो विसम्भोग्य- थेति, तथा 'निकाए य' ति निकाचनं छन्दनं निमन्त्रणमित्यनान्तरं, तत्र शय्योपध्याहारी शिष्यगणप्रदानेन स्वाध्यायेन च सम्भोगिकः सम्भोगिकं निमन्त्रयन् शुद्धः, शेपं तथैव, तथा 'अन्भुट्ठाणेति यावरे' त्ति अभ्युत्थानमासनत्यागरूपमित्यपरं सम्भोगा- गम्भोगस्थानमित्यर्थः, तत्राम्पुत्थानं पावस्थादेः कुर्वस्तथैवासम्भोग्यः, उपलक्षणत्वादभ्युत्थानस्य किङ्करतां च-प्राघूर्णकग्लानाध-

वसायां किं विश्रामणादि करोमीत्येवं प्रश्नलक्षणां तथाऽभ्यासकरणं-पार्श्वस्थादिधर्माच्च्युतस्य पुनस्तत्रैव संस्थापनलक्षणं, तथा अवि-
भक्तिं च--अपृथग्भावलक्षणां कुर्वन्नशुद्धोऽसम्भोग्यश्चापि, एतान्येय यथाऽऽगमं कुर्वन् शुद्धः सम्भोग्यश्चेति, तथा 'किइकम्मस्स य
करणेति कतिकर्म-चन्दनकं तस्य करणं-विधानं तद्विधिना कुर्वन् शुद्धः, इतरथा तथैवासम्भोग्यः, तत्र चायं विधिः---यः साधुर्वा
नेन स्तन्धदेह उत्थानादि कर्तुमशक्तः स सूत्रमेवास्खलितादिगुणोपेतमुच्चारयति, एवमावर्तशिरोनमनादि यच्छनोति तत्करोत्येवं
चाशठप्रवृत्तिर्वन्दनविधिरिति भावः, तथा 'वेयावच्चकरणे इय'त्ति वैयावृत्त्यम्-आहारोपधिदानादिना प्रश्रवणादिमात्रकार्पणादि-
नाऽधिकरणोपशमनेन सहायदानेन वोपष्टम्भकरणं तसिंश्च विषये सम्भोगासम्भोगौ भवत इति, तथा 'समोसरणं ति जिनलपनरथा-
नुयानपट्टयात्रादिपु यत्र वहयः साधवो मिलन्ति तत्समवसरणं, इह च क्षेत्रमाश्रित्य साधूनां साधारणोऽवग्रहो भवति, वसतिमाश्रि-
त्य साधारणोऽसाधारणश्चेति, अनेन चान्येऽप्यवग्रहा उपलक्षिताः, ते चानेके, तद्यथा--वर्यावग्रह ऋतुबद्धावग्रहो वृद्धवासावग्रहश्चेति.
एककथापं साधारणावग्रहः प्रत्येकावग्रहवेति द्विघा, तत्र यत् क्षेत्रं वर्पाकल्पाद्यर्थ युगपत् व्यादिभिः साधुभिभिन्नगच्छस्थैरनुज्ञाप्यते
म साधारणो यत्तु क्षेत्रमेके साधवोऽनुज्ञाप्याश्रिताः स प्रत्येकावग्रह इति, एवं चैतेष्ववग्रहेसु आकुट्टया अनाभाव्यं सचित्तं शिष्यम-
चित्तं वा वस्त्रादि गृहन्तोऽनाभोगेन च गृहीतं तदनर्पयन्तः समनोज्ञा अमनोज्ञाश्च प्रायश्चित्तिनो भवन्त्यसंभोग्याश्च, पार्श्वस्थादीनां
चावग्रह एव नास्ति तथापि यदि तत् क्षेत्र क्षुल्लकमन्यत्रैच च संविना निर्वहन्ति ततस्तत् क्षेत्र परिहरन्त्येव, अथ पार्श्वस्थादीनां क्षेत्र
विस्तीर्ण संविग्नाचान्यत्र न निर्वहन्ति ततस्तत्रापि प्रविशन्ति सचित्तादि च गृह्णन्ति प्रायश्चिन्तिनोऽपि न भवन्तीति, आह च-" स-
१ रामनोशमनोजोरदत्तमनाभाग्य गृहति वा । संभोगविष्वकरण इतरांथालामे प्रेरयन्ति ॥ १ ॥

मणुनमममणुने अदिनणाभव्यगिण्हमाणे वा । सम्भोग वीसुकरणं [ पृथफरणमित्यर्थः ] इयरे य अलंभ पेलंति ॥ १॥" [ इतरान् पाभम्यादीनित्यर्थः ] नया 'सन्निमिा यति सन्निवद्या-आसनविशेपः, सा च सम्भोगासम्भोगकारणं भवति, तथाहि-संनिपधा- गत आगार्यो निपधागतेन सम्भोगिकाचार्येण सह श्रुतपरिवर्तनां करोति शुद्धः, अथामनोज्ञपार्श्वस्थादिसाध्वीगृहस्सैः सह तदा प्राय- पित्ती भाति, तथा अक्षनिपयां विनाऽनुयोगं कुर्वतः शृण्वतश्च प्रायश्चित्तं तथा निपद्यायामुपविष्टः सूत्रार्थों पृच्छति अतिचारान् वाऽऽ- लोगपति यदि तदा तथैवेति, तथा 'कहाए य पपंधणे' चि कथा-वादादिका पञ्चधा तस्याः प्रवन्धन-प्रबन्धेन करणं कथाप्रवन्धनं, नम गम्भोगागम्भोगी भवतः, तत्र मतमभ्युपगम्य पञ्चावयवेन व्यवयवेन वा वाक्येन यचत्समर्थनं स छलजातिविरहितो भूतार्था- न्येपणपरो यादः, स एव छलजातिनिग्रहस्थानपरो जल्पः, यत्रैकस्य पक्षपरिग्रहोऽस्ति नापरस्य सा दूपणमात्रप्रवृत्ता वितण्डा, तथा प्रकीर्णकथा चतुर्थी, सा चोत्सर्गकथा द्रव्यास्तिकनयकथा वा, तथा निश्चयकथा पञ्चमी, सा चापवादकथा पर्यायास्तिकनयकथा पेति, नत्रापास्तिसः कथाः श्रमणीवजैः सह करोति, श्रमणीभिस्तु सह कुर्वन् प्रायश्चित्ती, चतुर्थवेलायां चालोचयन्नपि विसम्भो- गाई इति रूपकद्वयस्य संक्षेपार्थः विस्तरार्थस्तु निशीथपश्चमोद्देशकभाष्यादवसेय इति तथा 'दुवालसावचे किड़कम्मे'गि द्वादशावर्त कृ- तिकर्म-पन्दनकं प्रसतं, द्वादशापर्गतामेवास्यानुवदन् शेपांथ तद्धर्मानभिधित्सुः रूपकमाह-'दुओणए'त्यादि, अवनतिरवनतम्-उत्त- मागप्रधान मणमनमित्यर्थः, दे अवनते यसिंस्तवथवनतं, तत्रैकं यदा प्रथममेव 'इच्छामि खमासमणो ! वंदिउं जावणिजाए निसी- दियाए'ति अभिधापावग्रहानुज्ञापनापावनमतीति, द्वितीयं पुनर्यदाऽवग्रहानुज्ञापनायैवावनमतीति, यथा जात-श्रमणत्वभवनलक्षणं जन्माश्रित्य योनिनिष्क्रमणलक्षणं च, तत्र रजोहरणमुखवत्रिकाचोलपट्टमात्रया श्रमणो जातो रचितकरपुटस्तु योन्या निर्गत एवंभूत M एव वन्दते वदन्यतिरेकाद्वा यथाजा भण्यते, कृतिकर्म-चन्दनकं 'बारसावयं' ति द्वादशावर्ताः--सूत्राभिधानगर्भाः कायव्यापार- विशेषाः यतिजनप्रसिद्धा यसिस्तद् द्वादशावर्त्त, तथा 'चउसिरं"ति चत्वारि शिरांसि यसिस्तचतु:शिरः प्रथमप्रविष्टस्य क्षामणाकाले शिप्याचार्यशिरोद्वयं पुनरपि निष्क्रम्य प्रविष्टस्य द्वयमेवेति भावना, तथा 'तिगुत्तति तिसृभिर्गुप्तिभिर्गुप्तः पाठान्तरेपि तिसृभिः ( श्र- द्वाभिः) गुप्तिभिरेवेति, तथा 'दुपसं'ति द्वौ प्रवेशौ यस्मिंस्तद् द्विमवेशं तत्र प्रथमोऽवग्रहमनुज्ञाप्य प्रविशतो द्वितीयः पुनर्निर्गत्य प्रविश्व इति, 'एगनिक्खमण'ति एक निष्क्रमणमवग्रहादावश्यिक्या निर्गच्छतः, द्वितीयवेलायां ह्यवग्रहान्न निर्गच्छति, पादपतित एव सूत्रं समापयतीति, तथा 'विजयराजधानी' असङ्ख्याततमे जम्बूद्वीपे आधजम्बूद्वीपविजयाभिधानपूर्वद्वाराधिपस्य विजयाभिधा- नस्प पल्योपमस्थितिकस्य देवस्य सम्बन्धिनीति, तथा रामो नवमो बलदेवः 'देवत्तं गए'त्ति देवत्वं-पञ्चमदेवलोके देवत्वं गतः, तथा सर्वजघन्या रात्रिरुत्तरायणपर्यन्ताहोरात्रस्य रात्रिः, सा च द्वादशमौहूर्तिकाचतुर्विशतिघटिकाप्रमाणा, एवं 'दिवसोचि' ति सर्वजघन्यो द्वादशमौहनिक एवेत्यर्थः, स च दक्षिणायनपर्यन्तदिवस इति ।माहेन्द्रमाहेन्द्रध्वजकम्बुकम्युग्रीवादीनि त्रयोदश विमाननामानीति॥१२॥ तेरस किरियाठाणा प० त०-अहादंडे अणहादंडे हिंसादंडे अकम्हादंडे दिद्विविपरिआसिआदंडे मुसावायव- त्तिए अविनादाणवत्तिए अज्झथिए मानवत्तिए मित्तदोसवत्तिए मायावत्तिए लोभवत्तिए इरिआवहिए नामं तेरसमे, सोहम्मीसाणेसुकप्पेसुतेरस विमाणपत्थडा प०, सोहम्मवार्डिसगे णं विमाणे णं अद्धतेरसजोयणसय- सहस्साई आयामविक्खंभेणं प०, एवं ईसाणवडिंसगेवि, जलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिआणं अद्वतेरस जाइकुलकोडीजोणीपमुहसयसहस्साई ५०, पाणाउस्स णं पुवस्स तेरस वत्थू प०, गन्भवतिअपंचेंदिअति- रितोणिआणं तेरसम्हि पओगे ५० तं०-सचमणपओगे मोसमणपओगे सच्चामोसमणपओगे असच्चा- मोममणपभोगे मच्चयपओगे मोसयइपओगेसच्चामोसवइपओगे असच्चामोसवश्पओगे ओरालिअसरीर- फायपयोगे ओरालिअमीससरीरकायपोगे वेउन्धिअसरीरकायपओगे वेउब्धिअमीससरीरकायपओगे कम्म- मरीरकायपओगे, सूरमंडलं जोयणेणं तरसेहिं एगसहिभागहिं जोयणस्स ऊणं प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुरपीए भरपेगइयाणं नेरइयाणं तेरस पलिओवमाई ठिई प०, पंचमीए पुढवीए अत्यंगइयाणं नेरइयाणं तेरस मागरोयमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्यंगइयाणं तेरस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु फापेमु अत्पेगइआणं देवाणं तेरस पलिओवमाई ठिई प०, लंतए कप्पे [स] अत्थेगइआणं देवाणं तेरस साग- रोगमाई ठिई प०, जे देवा धनं सुवचं वजायत्तं वनकंतं वनवण्णं वनलेसं वजरूवं वजार्सगं वजसिंह पम्मपदं पमुत्तरपउिंसर्ग बहर वइरावत्तं यहरप्पभं वइरकतं वइरवणं वइरलेसं वइररूवं वइरसिंगं बहर- सिपहराडं यहत्तरवडिसगं लोग लोगायत्तं लोगप्पभं लोगकंतं लोगवणं लोगलेसं लोगरूवं लोगसिंग लोगसिद्ध लोगहडं लोगुत्तरवमिग विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्कोसेणं तेरस सागरो- पमा लिई प० ते णं देवा तेरसहि अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीस्ससंति वा तेसि णं देवाणं तेरसहि वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुपज्जइ, संतेगइया भवसिद्धिआ जीवा जे तेरसहिं भवग्गहणेहि सिमिस्संति युज्झिस्संति मुचस्संति परिनिब्वाइस्संति सचदुक्खाणमंतंकरिस्संति सूत्रं १३॥

अथ त्रयोदशस्थानकै किश्चिल्लिख्यते, इह स्थितिसूत्रेभ्योऽवागष्ट सूत्राणि, तत्र करणं क्रिया-कर्मवन्धनिबन्धनचेष्टा तस्याः स्था- नानि-भेदाः पर्यायाः क्रियास्थानानि, तत्रार्थाय-शरीरस्वजनधर्मादिप्रयोजनाय दण्डः--त्रसस्थावरहिंसा अर्थदण्डः क्रियास्थानमिति- प्रक्रमः १ तद्विलक्षणोऽनर्थदण्डः २ तथा हिंसामाश्रित्य हिंसितवान् हिनस्ति हिसिष्यति वा अयं वैरिकादिौमित्येवं प्रणिधानेन दण्डो -विनाशनं हिंसादण्डः ३ तथाऽकस्साद्-अनभिसंधिनोऽन्यवधाय प्रवृत्या दण्डः-अन्यस्य विनाशोऽकस्माद्दण्डः ४ तथा दृष्टे:-बुद्ध- विपर्यासिका पिपर्यासिता चा दृष्टिविपर्यासिका दृष्टिविपर्यासिता चा मतिभ्रम इत्यर्थः तथा दण्ड:-प्राणिवधो दृष्टिविपयासिकादण्डो दृष्टिविपर्यासितादण्डो वा, मित्रादेरमित्रादिबुद्धया हननमिति भावः ५ तथा मृपावादः-आत्मपरोभयार्थमलीकवचनं तदेव प्रत्यय:- कारणं यस्य दण्डस्य स मृपावादप्रत्ययः ६ एवमदत्तादानप्रत्ययोऽपि ७ तथा अध्यात्मनि-मनसि भव आध्यात्मिको बाह्यनिमित्ता- नपेक्षा शोकाभि[दि]भव इति भावः ८ तथा मानप्रत्ययो-जात्यादिमदहेतुका ९ तथा मित्रद्वेषप्रत्ययः--मातापित्रादीनामल्पेऽप्य- पराधे महादण्डनिर्वर्तनमिति भावः १० मायाप्रत्ययो मायानिवन्धनः ११ एवं लोभप्रत्ययोऽपि १२ ऐर्यापथिकः केवलयोगप्रत्ययः कर्मवन्धः-उपशान्तमोहादीनां सातवेदनीयवन्धः १३। तथा 'विमाणपत्थड'त्ति विमानप्रस्तटा उत्तरार्घयव्यवास्थताः, तथा 'सोहम्म- पडिसएत्ति सौधर्मस्य देवलोकस्या चन्द्राकारस्य पूर्वापरायतस्य दक्षिणोत्तरविस्तीर्णस्य मध्यभागे त्रयोदशमस्तटे शक्रावासभूतं वि- मानं सौधर्मावतंसकं सौधर्मदेवलोकस्यावतंसकः-शेखरकः स इय प्रधानत्वात् इत्येवं यथार्थनामकमिति, णकारो वाक्यालङ्कारे, अर्द्ध प्रयोदशं येषु तान्यर्धत्रयोदशानि तानि च तानि योजनशतसहस्राणि चेति विग्रहः सानि द्वादशेत्यर्थः, तथा त्रयोदशानि जातो -जलचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्गतौ कुलकोटीनां योनिप्रमुखानि-उत्पत्तिस्थानमभवानि यानि शतसहस्राणि तानि तथोच्यन्त इति, तथा 'पा- पाउम्म'नि यत्र प्राणिनामायुविधान सभेदमभिधीयते-तत्प्राणायुद्वादशं पूर्व तस्य त्रयोदश वस्तूनि-अध्ययनपद्विभागविशेषाः, तथा गर्भ-गर्मागये व्युत्क्रान्तिः-उत्पत्तिर्येषां ते गर्भव्युत्गन्तिकाः, ते च ते पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाचेति विग्रहः, प्रयोजन-मनोवाका- यानां व्यापारणं प्रयोगः स प्रयोदशविधः, पञ्चदशानां प्रयोगाणां मध्ये आहारकाहारकमिश्रलक्षणकायप्रयोगद्वयस तिरथामभावात्, नौ हि मंयमिनामेव स्तः, संयमय संयतमनुप्याणामेव न तिरथामिति, तत्र सत्यासत्योभयानुभयस्वभावाश्चत्वारो मनःप्रयोगाः वा- प्रयोगायेनि अष्टौ पुनरौदारिकादयः पत्र कायप्रयोगाः एवं त्रयोदशेति, तथा सरमण्डलस-आदित्यविमानवृत्तस्य योजनं सूरमण्ड- लपोजनं नन् 'ण'मित्यलकारे त्रयोदशभिरेकषष्टिभागैर्येपो भागानामेकपष्टया योजनं भवति तैर्भागैर्योजनस्य सम्बन्धिभिरून-न्यून ल प्राप्तमप्टचत्वारिंशद् योजनभागा इत्यर्थः । वजाभिलापेन द्वादश वइराभिलापेन लोकाभिलापेन चैकादश विमानानीति ॥१३॥ पउइस भूअग्गामा प० तं०-सुहुमा अपजत्तआ सुहुमा पजत्तया यादरा अपजत्तया बादरा पजत्तया येइंदिया अपनत्तया वेइंदिया पज्जत्तया तेंदिआ अपज्जत्तया तेंदिया पजत्तया चरिंदिया अपज्जत्तया चउ- रिंदिया पञ्चत्तया पंचिंदिआ असनिअपज्जत्तया पंचिंदिआ असन्निपजत्तया पंचिंदिआ सनिअपज्जत्तया पंदिया सन्निपजत्तया, चउदस पुवा प० तं०-उप्पायपुवमग्गेणियं च तइयं च वीरिय पुब्वं । अत्थी- नत्थिपयार्य तत्तो नाणप्पयायं च ॥१॥ सच्चप्पयायपुब्वं तत्तो आयप्पवायपुब्वं च। कम्मप्पवायपुवं पच्च- फखाणं भवे नवमं ॥ २॥ विजाअणुप्पवायं अवंझपाणाउ चारसं पुब्वं । तत्तो किरियविसालं पुव्वं तह बिंदु- सारं च ॥ ३ ॥ अग्गेणीअस्स णं पुश्वस्स चउद्दस वत्थू प०, समणस्स णं भगवओ महावीरस्स चउदस समणसाहस्सीओ उकोसिआ समणसंपया होत्था, कम्मविसोहिमग्गणं पडुच्च चउद्दस जीवाणा प० तं०- मिच्छदिही सासायणसम्मदिट्टी सम्मामिच्छदिट्ठी अविरयसम्मदिट्टी विरयाविरए पमत्तसंजए अप्पमत्त- संजए निअट्टीवायरे अनिअदिवायरे सुहुमसंपराए उक्सामए चा ग्ववए वा उपसंतमोहे खीणमोहे सजोगी फेवली अयोगी केवली, भरहेरवयाओ णं जीवाओ चउद्दस चउद्दस जोयणसहस्साई चत्तारि अ पगुत्तरे जोयगसए छय पगूणवीसे भागे जोयणस्स आयामेणं प०, एगमेगस्स णं रन्नो चाउरंतचङ्गवहिस्स चउद्दस रयणा प० त०-इत्थीरयणे सेणावहरयणे गाहावइरयणे पुरोहियरयणे वड्डइरयणे आसरयणे हत्थिरयणे असिर- यणे बंटरयणे चारयणे छत्तरयणे चम्मरयणे मणिरयण कागिणिरयणे, जवुद्दीवे णं दीवे चउद्दस महानईओ पुयायरेण लवणसमुदं समप्पंति, तं० गंगा सिंधू रोहिआ रोहिअंसा हरी हरिकता सीआ सीओदा नरकंता नारिकांता सुचण्णकला रुप्पकूला रत्ता रत्तवई, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं चउद्दस पलिओवमाई ठिई प०, पञ्चमीए णं पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाण चउद्दस सागरोवमाई ठिई प०, असुर कुमाराणं देवाणं अत्थेगझ्याणं चउद्दस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देयाणं चउद्दस पलिओवमाई ठिई प०, लंता कप्पे सु] देवाणं अत्थेगइयाणं चउद्दस सागरोक्माई ठिई प०, महासुफ कप्पे देवाण अत्यैगइयाणं जहाणेणं चउद्दससागरोवमाइं ठिई प०,जे देवा सिरिकनं सिरिमहिअंसिरिसोमनसं लंतयं काविह महिंदकंनं महिंदुत्तरवडिंसगं विमाणं देवत्ताप उववण्णा देसि णं देवाणं उकोसेणं चउद्दस गगेवमा टिप० ते णं देवा उद्दसहिं अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंति या नमिण देवागं पउद्दसहि वामसहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतेगइआ भवसिद्विआ जीवा जे चउद्दस- हिं भवग्गहणेहि मिनिस्संतियुज्झिस्संति मुनिस्संति परिनिब्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति॥सूत्रं १४॥ अथ चतुदनम्थानकं मुरोध, नवरामिहाप्टौ सूत्राण्यकि स्थितिसूत्रादिति, तत्र चतुर्दश 'भूतग्रामाः' भूतानि-जीवाः तेषां ग्रा- मा:-गम्हाः भूनग्रामाः, नत्र गूक्ष्माः सूक्ष्मनामकर्मोदयवचित्वात् पृथिव्यादय एकेन्द्रियाः, किंभूता ?--अपर्याप्तकाः-तत्कर्मोदया- दपरिपूर्णपकीयपर्याप्तय इत्येको ग्रामः, एवमेते एव पर्याप्तकाः-तथैव परिपूर्णखकीयपर्याप्तय इति द्वितीयः, एवं बादरा वादरनामक- मोदयात् पृथिव्यादय एच, ने-पि पर्याप्ततरभेदाद् द्विधा, एवं द्वीन्द्रियादयोऽपि, नवरं पञ्चेन्द्रियाः सज्ञिनो-मनःपर्याप्त्युपेता इतरे मयिन इनि । तथा 'उप्पायपुच'त्यादि गाथात्रयं, तथा उप्पायपुव्वमग्गेणियं च' ति यत्रोत्पादमाश्रित्य द्रव्यपर्यायाणां प्ररूपणा हना नदुत्पादपूर्व, पत्र नेपामेवाग्रं-परिमाणमाश्रित्य तदग्रेणीय, 'तइयं च वीरियं पुवंति यत्र जीवादीनां वीर्य प्रोच्यते-प्ररूप्यते नहीपाद 'अस्पीनस्थिपायति यद्यया लोके अस्ति नास्ति च तद्यत्र तथोच्यते तदस्तिनास्तिप्रवादं 'तत्तो नाणप्पवायं चत्ति यत्र मान-मन्यादि म्यरूपमेदादिभिः प्रोन्यते तत् वानप्रसादमिति १। 'मच्चप्पवायपुच्वं' ति यत्र सत्यः-संयमः सत्यं वचनं वा सभेदं गप्रतिपक्षं च भोच्यते तत्मत्यप्रपादपूर्व, ततः 'आयप्पवायपुर च'नि यत्रात्मा-जीवोऽनेकनयः प्रोच्यते तदात्मप्रवादमिति. 'कम्म- परायपुर्षति या मानाचरणादि कर्म ग्रोच्यते तत्कर्मभवादमिति, ‘पच्चक्खाणं भवे नवम' ति यत्र प्रत्याख्यानस्वरूपं वर्ण्यते तत्प्र- स्पाग्यानमिति २। 'विआअणुप्पपाय'ति यत्रानेकविधा विद्यातिशया वर्ण्यन्ते तद्विद्यानुप्रवाद, 'अबझपाणाउ वारसं पुर्च'ति यत्र स- म्यग्नानादयोऽवन्ध्या:-सफला वर्ण्यन्ते तदवन्ध्यमेकादशं, यत्र प्राणा-जीवा आयुश्चानेकधा वर्ण्यन्ते तत्प्राणायुरिति द्वादशं पूर्व, 'त- तो किरियविसालति यत्र क्रियाः कायिक्यादिकाः विशाला-विस्तीर्णाः सभेदत्वादभिधीयन्ते तत् क्रियाविशालं 'पुच्वं तह बिंदुसारं च' चि लोकशब्दोऽत्र लुप्तो द्रष्टव्यः, ततश्च लोकस्य विन्दुरिवाक्षरस्य सारं सर्वोचमं यत्तल्लोकबिन्दुसारमिति ३। तथा 'चोइस यरणिति द्वितीयपूर्वस्य वस्तूनि-विभागविशेषाः । तानि च चतुर्दश मूलवस्तूनि, चूलावस्तूनि तु द्वादशेति, तथा 'साहस्सिओ'ति सहस्राण्येव साहस्त्र्य, तथा 'कम्मविसोही'त्यादि, कर्मविशोधिमार्गणां प्रतीत्य-ज्ञानावरणादिकर्मविशु द्विगवेपणामाश्रित्य चतुर्दश जीवस्थानानि--जीवभेदाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-मिथ्या--विपरीता दृष्टिर्यस्यासौ मिथ्यादृष्टिः -उदितमिथ्यात्यमोहनीयविशेषः, तथा 'सासायणसम्मदिहित्ति सहेपत्तचथद्धानरसास्वादनेन वर्तते इति साखादनः, घण्टाला लान्यायेन प्रायः परित्यक्तंसम्यक्त्वः तदुत्तरकालं पडावलिका, तथा चोक्तम्--'उवसमसंमत्ताओ चयओ मिच्छ अपावमाणस्स । सामायणसंमनं तदंतरालंमि छावलियं ॥१॥" इति, सास्वादनश्चासौ सम्यग्दृष्टिश्चेति विग्रहः, सम्मामिच्छदिहित्ति सम्यक् च मि- ध्या च दृष्टिरस्येति सम्यग्मिथ्यादृष्टिः-उदितदर्शनमोहनीयविशेषः, तथाऽविरतसम्यग्दृष्टिदेशविरतिरहितः विरताविरतो-देशविरतः आवक इत्यर्थः, प्रमत्तसंयतः-किश्चित्मादवान् सविरतः, अप्रमत्तसंयतः--सर्वप्रमादरहितः स एव, 'नियट्टी०' इह क्षपकश्रेणि- मुपशमणि वा प्रतिपन्नो जीवः क्षीणदर्शनसप्तक उपशान्तदर्शनसप्तको वा निवृत्तिवादर उच्यते, तत्र निवृत्तिः यद्गुणस्थानकं सम- ) कालप्रतिपन्नानां जीवानामध्यवसायभेदः तत्प्रधानो वादो-चादरसम्परायो निवृतिवादरः, 'अणियट्टियायरे नि अनिच्चिादरः, स च कपायाटकक्षपणारम्भान्नघूमकवेदोपशमनारम्भाचारम्य बादरलोभखण्डक्षपणोपशमने यावद्भवतीति, 'सुकुमसंपराए'त्ति सूक्ष्मः-- मचलनलोभामायसण्डरूपः सम्परायः-कपायो यस्य स सूक्ष्मसम्परायो-लोभानुवेदक इत्यर्थः, अयं च द्विविध इत्याह-उपशम- को पा-उपशमश्रेणीप्रतिपन्नः क्षपको वा-क्षपकणिप्रतिपन्न इति दशमं जीवस्थानमिति, तथा उपशान्तः-सर्वथानुदयावस्थो मोहो -मोहनीयं कर्म यस्य स उपशान्तमोहः, उपशमवीतराग इत्यर्थः, अयं चोपशमश्रेणिसमाप्तावन्तर्मुहूर्त भवति, ततः प्रच्यवत् एवेति, तथा धीणो-निःसत्ताकीभूतो मोहो यस्य स तथा, क्षयवीतराग इत्यर्थः, अयमप्यन्तर्मुहूर्तमेवेति, तथा सयोगी केवली-मनःप्रभृति- व्यापारसान् केवलनानीति, तथाऽयोगीकेवली-निरुद्धमनःप्रभृतियोगः शैलेशीगतो हवपञ्चाक्षरोद्गिरणमानं कालं यावदिति चतुर्दशं जीपस्थानमिति, 'भरहे' इत्यादि, भरतैरावतयोर्जीवा, इह भरतमैरवतं चारोपितगुणकोदण्डाकारं यतस्त [तस्तयोर्जीवे भवतः, तत्र भरतस्य हिमरतोगिनन्तरप्रदेशथेणिर्जीवा ऐरावतस्य च शिखरिणः परतोऽनन्तरप्रदेशश्रेणीति भरतैरावतजीवा, 'चाउरंतचकवहिस्स' नि नत्यागेऽन्ता-विभागा यस्यां सा चतुरन्ता भूमिः तत्र भवः स्वामितयेति चातुरन्तः स चासौ चक्रवर्ती चेति विग्रहः, रत्नानि- खजातीयमध्ये समुत्कर्षवन्ति वस्तूनीति, यदाह-"रलं निगद्यते तजाती जाती यदुत्कष्ट"मिति, 'गाहावइ'त्ति गृहपतिः-कोष्ठागारिक: 'पुरोहियानि पुरोहितः-शान्तिकर्मादिकारी 'वड्ढइति वकि-रथादिनिर्मापयिता मणिः-पृथिवीपरिणामः काकिणी-सुवर्णमयी अधि- करणीयस्थानेति, इह सप्तायानि पञ्चन्द्रियाणि शेषाण्येकेन्द्रियाणीति, श्रीकान्तमित्यादीन्यष्टौ विमाननामानीति ।। १४ ॥ पन्नरस परमाहम्मिआप० त०-अंवे अपरिसी चेव, सामे सवलेत्ति आवरे । रुद्दोवरुद्दकाले अ, महाकालेत्ति आवरे ॥ १ ॥ असिपत्ते धणु कुम्भे, वालए वेअरणीति अ । खरस्सरे महाघोसे, एते पन्नरसाहिआ ॥२॥ णमी णं अरहा पन्नरस धणूई उड्ढे उच्चत्तेणं होत्था, धुवराह णं बहुलपक्खस्स पडिवए पन्नरसभागं पन्नरस- भागेणं चदस्स लेसं आवरेत्ताण चिट्ठति, तं जहा-पढमाए पढमं भागं वीआए दुभागं तइआए तिभागं चउत्थीए चउभागं पश्चमीए पश्चभागं छट्ठीए छभागं सत्तमीए सत्तभागं अट्ठमीए अहभागं नवमीए नवभागं दसमीए दसभागं एकारसीए एकारसभागं बारसीए वारसभागं तेरसीए तेरसभागं चउद्दसीए चउद्दसभागं पन्नरसेसु पन्नरसभागं, तं चैव सुक्लपक्रवस्स य उवदंसेमाणे उवदंसेमाणे चिट्ठति, तंजहा-पढमाए पढमं भागं जाव पन्नरसेमु पन्नरसभागं, छ णक्खत्ता पन्नरसमुहुत्तसंजुत्ता प० तं०-सतभिसय भरणि अद्दा असलेसा साई तहा जेट्ठा । एते छण्णक्खत्ता पन्नरसमुहत्तसंजुत्ता ॥ १॥ चेत्तासोगसु णं मासेसु पन्नरस- मुहुत्तो दिवसो भवति. एवं चेत्तमासेसु पण्णरसमुहुत्ता राई भवति, विजाअणुप्पवायस्स णं पुवस्स पन्नरस वत्थू पण्णत्ता, मणूसाणं पण्णरसविहे पओगे प० त०-सचमणओगे मोसमणपओगे सचमोसमण- पओगे असचामोसमणपओगे सच्चवइपओगे मोसवइपओगे सचमोसवइपओगे असचामोसवइपओगे ओरालिअसरीरकायपओगे ओरालिअमीससरीरकायपओगे वेउब्वियसरीरकायपओगे वेउब्विअमीससरीरका- यपओगे आहारयसरीरकायप्पओगे आहारयमीससरीरकायप्पओगे कम्मयसरीरकायपओगे, इमीसे प रयण- प्पभाए पुढवीए अत्धेगइआणं नेरइआणं पण्णरस पलिओवमाइं ठिई प०, पचंमीए पुढवीए अत्थेगइयाणं ) नेरइआणं पण्णरस सगरोवमाइं ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं पण्णरस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइआणं देवाणं पण्णरस पलिओवमाई ठिई प०, महासुके कप्पे अत्थे- गहाणं देवाणं पण्णरस मागरोवमाइ ठिई प०, जे देवा गंदं सुणंदं गंदावत्तं णंदप्पभं गंदकंतं गंदवणं दिलेमं णंदमयं णंदसिगं गंदसिंह णंदकूडं पंदुत्तरवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उपवण्णा तेसि णं देवाणं उकोमेणं पपणरस सागरोवमाई ठिई प० ते णं देवा पण्णरसण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ममंति या नीससंति या तेसि णं देवाणं पण्णरसहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतेगइआ भव- सिद्विआ जीवा जे पन्नरसहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति वुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सच- दुरुषाणमंतं करिस्संति ।। सूत्रं १५॥ अथ पत्रदशस्थानके मुगमेऽपि किश्चिलिख्यते, इह स्थितेराक सप्त मूत्राणि, तत्र परमाश्च तेऽधार्मिकाच संक्लिष्टपरिणामत्वात्परमा- धार्मिकाः-अगुरविशेपाः, ये तिस्पु पृथिवीपु नारकान् कदर्थयन्तीति, तत्रांवेत्यादि श्लोकद्वयं, एते च व्यापारभेदेन पञ्चदश भवन्ति, तर 'अंनि यः परमाधार्मिकदेवो नारकान् हन्ति पातयति वनाति नीत्वा चाम्बरतले विमुञ्चति सोऽम्ब इत्यभिधीयते १, 'अम्ब- रिसी चेव' ति यस्तु नारकान्निहतान् कल्पनिकाभिः खण्डशः कल्पयित्वा भ्राष्ट्रपाकयोग्यान करोति सोऽम्परिपीति २ 'सामे' ति यस्तु रज्जुहस्तमहारादिना शातनपातनादि करोति वर्णतश्च श्यामः स श्याम इति ३, 'सवलेत्ति यावरे' ति शवल इति चापरः परमा- धार्मिक इति प्रक्रमः, स चान्ववसाहृदयकालेयकादीन्युत्पाटयति वर्णतश्च शवलः कर्युर इत्यर्थः ४, 'रुद्दोवरुद्दे' ति यः शक्तिकुन्ता- दिपु नारकान् प्रोतयति स रौद्रत्वाद्रौद्र इति ५, यस्तु तेपामङ्गोपाङ्गानि भनक्ति सोऽत्यन्तरौद्रत्वादुपरौद्र इति ६, 'काले' ति यः कण्ड्वादिषु पचति वर्णतः कालश्च स कालः ७, महाकाल इति चापरः परमाधार्मिक इति प्रक्रमः स च श्लक्ष्णमांसानि खण्डयित्वा सादयति वर्णतश्च महाकाल इति ८, असिपत्ते'त्ति असिः--खड्गस्तदाकारपत्रवदनं विकुळ यस्तत्समाश्रितान् नारकानसिपत्रपावनेन तिलशक्छिनाति सोऽसिपत्रः ९, 'धणु'त्ति यो धनुर्विमुक्तार्द्धचन्द्रादिवाणैः कर्णादीनां छेदनभेदनादि करोति स धनुरिति १०, 'कुंभे' त्ति यः कुम्भादिपु तान् पचति स कुम्भः ११, 'वालु'त्ति यः कदम्बपुष्पाकारासु वज्राकारासु वैक्रियवालुकासु तप्तासु चणकानिव तान् पचति स-वालुका इति १२, 'वेयरणी इयत्ति वैतरणीति च परमाधार्मिकः, स च पूयरुधिरत्रपुतानादिभिरतितापात्कलकलायमान तां विरूपं तरणं प्रयोजनमस्या इति वैतरणीति यथार्थी नदी विकुळ तत्तारणेन कदर्थयति नारकानीति १३, 'सरस्सरे'त्ति यो वज्रकण्ट- काकुलं शाल्मलीवृक्षं नारकमारोप्य खरखरं कुर्वन्तं कुर्वन् वा कर्पति स सरस्वर इति १४, 'महाघोस'त्ति यो भीतान् पलायमानान् नारकान् पनिव वाटकेषु महाघोपं कुर्वनिरुणद्धि स महाघोप इति १५, 'एवमेव [एमे पन्नरसाहिय'त्ति यो ‘एवं मित्यम्बादिक्रमे- गैते परमाधामिकाः पञ्चदशाख्याताः कथिता जिनैरिति ॥ २ ॥ 'धुवराहू ण मित्यादि, द्विविधो राहुः भवति-पर्वरादुर्भुवराहुश्श, तत्र यः पर्वणि-पौर्णमास्याममावास्यायां वा चन्द्रादित्ययोरुपरागं करोति स पर्वराहुः, यस्तु चन्द्रस्य सदैव सन्निहितः सञ्चरति स ध्रुवराहुः, आह च-किण्हं राहुविमाणं निच्चं चंदेण होइ अविरहि । चउरंगुलमप्पत्तं हेटा चंदस्स तं चरइ ॥१॥" नि, ततोऽ- सौ भुवराहुः 'ण'मित्यलङ्कारे बहुलपक्षस्य प्रतीतस्य 'पाडिवयं' ति प्रतिपद-प्रथमतिथिमादौ कृत्वेति वाक्यशेपः पञ्चदशभाग पञ्चद- शभागेनेति वीप्सायां द्विर्वचनादि यथा पदं पदेन गच्छतीत्यादिपु, प्रतिदिनं पञ्चदशभागं पञ्चदशभागमिति भावः, चन्द्रस्य प्रती तस्य लेश्यामिति लेश्या-दीप्तिस्तत्कारणत्वात् मण्डलं लेश्या तामावृत्य-आच्छाद्य तिष्ठति, एतदेव दर्शयन्नाह-'तद्यथै'त्यादि 'पढ- कृष्ण राहुविमानमधस्तान्नित्य चन्द्रेण भवत्यविरहितम् । चतरटगुल्मपामग्धम् --2

माइ, नि प्रथम
लेश्याया आवृत्य तिष्ठतीति प्रक्रमः, अनेन क्रमेण यावत् पन्नरसेसुत्ति
पनामा दिनेषु पदशं पश्चदशभागमावृत्य तिष्ठति, ‘त चात्त तमेव पञ्चदशभागं शुक्लपक्षस्य प्रतिपदादिपु चन्द्रलेश्याया उपदर्श-
यन् २-पथदशभागतः खयमपसरणनः प्रकटयन् प्रकटयन् तिष्ठति ध्रुवराहुरिति, इह चायं भावार्थः--पोडशभागीकृतस्य चन्द्रस्य
पोउमभागोऽपितु एतास्त, ये चान्ये भागास्तान् राहुः प्रतिदिनमेकैकं भागं कृष्णपक्षे आवृणोति शुक्लपक्षे तु विमुञ्चतीति, उक्त च
ज्योतिष्फरण्ड-मोलसभागे काऊण उडुबई हायएत्थ पन्नरसं । तत्तियमेत्ते भागे पुणोवि परिवहुई जोहा ॥ १ ॥ इति, ननु
चन्द्रपिमानम्य पकपष्टिभागन्यूनयोजनप्रमाणत्वात् राहुविमानस्य च ग्रहविमानत्वेनाईयोजनप्रमाणत्वात्कथं पञ्चदशैदिनैश्चन्द्रविमा-
नस्य महासेनेतरस्य च लघुत्नेन सावरणं स्यात् ? इति, अनोच्यते, यदिदं ग्रहविमानानामर्द्धयोजनमिति प्रमाणं तत्प्रायिकमिति
राहोग्रहस्य योजनप्रमाणमपि विमानं सम्भाव्यते, लघीयमोऽपि वा राहुविमानस्य महता तमिस्ररश्मिजालेन तस्यावरणान्न दोप इति, -
तथा पर नक्षत्राणि पश्रदश मुहूर्नान् यारच्चन्द्रेण सह संयोगो येषां तानि पञ्चदशमुहूर्त्तसंयोगानि, तद्यथा-'सयभिसया भरणीओ,
अदा अस्स साड जट्ठा य । एए छन्नक्सत्ता पन्नरमसुहुत्तसंजुत्ता ॥ १ ॥' संयुक्तं संयोग इति, तथा 'चेतासोएसु मासेसु'-त्ति,
स्थूलन्यायमाश्रित्य चोऽनयुजि च मासे पञ्चदशमुहूर्तों दिनमो भवति रात्रिश्च, निश्चयतस्तु मेपसक्रान्तिदिने तुलासंक्रान्तिदिने,
नं दृश्यमिति । 'पओगेनि प्रयोजनं प्रयोगः सपरिस्पन्द आत्मनः क्रियापरिणामो व्यापार इत्यर्थः, अथवा प्रकण युज्यते-संयु-
ज्यते सम्पध्यतेऽनेन क्रियापरिणामैन कर्मणा सहात्मेति प्रयोगः, तत्र सत्थाालोचननिवन्धनं मनः सत्यमनस्तस्य प्रयोगों-व्यापार
पोरा भागान् एस्योपतिहीयतेऽन पचदरा । तारन्मानान् मागान् पुनरपि परिवर्धत ज्योत्स्ना ॥ १ ॥

सत्यमनःप्रयोगः, एवं शेपेष्वपि, नवरमौदारिकशरीरकायनयोग औदारिकशरीरमेव पुद्गलस्कन्धसमुदायरूपत्वेनोपचीयमानत्वात् काय- स्तस्य प्रयोग इति विग्रहः, अयं च पर्याप्तकस्यैव वेदितव्यः, तथौदारिकमिश्रकायप्रयोगः अयं चापर्याप्तकस्येति, इह चोत्पत्तिमाश्रि- त्यौदारिकस्य प्रारब्धस्य प्रधानत्वादौदारिकः कार्मणेन मिश्रा, यदा तु मनुष्यः पञ्चेन्द्रियतिर्यङ् वादरवायुकायिको वा वैक्रियं करोति तदौदारिकस्य प्रारम्भकत्वेन प्रधानत्वादौदारिको वैक्रियेण मिथो यावद्वक्रियपर्याप्त्या न पर्याप्तिं गच्छति, एचमाहारकेणाप्यौदारिकस्य मिथताऽवसैयेति, तथा वैक्रियशरीरकायप्रयोगो वैक्रियपर्याप्तकस्य, तथा वैक्रियमिश्रशरीरकायप्रयोगस्तदपर्याप्तकस्य देवस्य नारकस्य या कार्मणेनैव लब्धिक्रियपरित्यागे वा औदारिकप्रवेशाद्धायामौदारिकोपादानाय प्रवृत्तक्रियप्राधान्यादौदारिकेणाऽपि मिश्रतेत्येके, तथा आहारकशरीरकायप्रयोगस्तदभिनिवृत्तौ सत्यां तस्यैव प्रधानत्वात्, तथा आहारकमिश्रशरीरकायप्रयोगः औदारिकेण सहाहारकपरित्या- गेनेतरग्रहणायोद्यतस्य, एतदुक्तं भवति-यदाहारकशरीरीभूत्वा कृतकार्यः पुनरप्यौदारिकं गृह्णाति तदाऽऽहारकस्य प्रधानत्वादौदारिक- प्रवेशं पति व्यापारभावाद्यावत् सर्वथैव न परित्यजत्याहारकं तावदौदारिकेण सह मिश्रतेति, आह-न तत्तेन सर्वथा मुक्तं पूर्वनिर्वतितं तिष्ठत्येव तत्कथं गृह्णाति , सत्य, तथाप्यौदारिकशरीरोपादानार्थ प्रवृत्त इति गृह्णात्येव, तथा कार्मणशरीरकायप्रयोगो विग्रहे समुद्- घातगतस्य च कैवलिनस्तृतीयचतुर्थपञ्चमसमयेषु भवतीति ॥ १५ ॥ सोलस य गाहा सोलसगा पं० सं०-समए वेयालिए उवसग्गपरिन्ना इत्थीपरिण्णा निरयविभत्ती महावीरथुई कुसीलपरिभासिए वीरिए धम्म समाही मग्गे समोसरणे आहातहिए गंथे जमईए गाहासोलसमे सोलसगे, सोलस कसाया पं० तं०-अणंताणुबंधी कोहे अगंताणबंधी माणे अनाभी माया अणंताणुबंधी लोभे अपगरयाणफसाए कोहे अपयवाणकसाए माणे अपञ्चकम्वाणकसाए माया अपञ्चक्खाणकसार लोभे पच- कवाणावरणे कोहे पचकवाणावरणे माणे पचग्वाणावरणा माया पञ्चक्खाणावरणे लोभे संजलणे कोहे संज- लणे माणे संजलणे माया संजलणे लोभे, मंदरस्सणं पब्वयस्स सोलस नामधेया पं० तं० मंदरमेरुमणोरम सुदमण सयंपभे य गिरिराया । रयणुचय पियदसण मज्झे लोगस्स नाभी य ॥१॥ अत्थे अ सूरिआवत्ते । सूरिआवरणेत्ति अ। उत्तरे अदिसाई अ, घडिंसे इअ सोलसमे ॥२॥ पासस्स ण अरहतो पुरिसादाणीयस्स मोलस समणसाहस्सीओ उमोसिआ समण संपदा होत्या, आयप्पवायस्स णं पुवस्स णं सोलस वत्थू प०, पमरयलीणं ऊयारियालेणे सोलस जोयणसहस्साई आयामविक्खंभेणं प०, लवणे णं समुहे सोलस जोयणस- हस्साई उस्सेहपरिबुढीप प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं सोलस पलिओवमाई ठिई प०, पंचमाण पुढविए अत्थेगइयाण नेरइयाणं सोलस सागरोवमा ठिती प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्धेगइयाणं सोलस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं सोलस पलिओ- यमाई ठिई प०, महासुभे कप्पे देवाणं अत्थेगइयाणं सोलस सागरोवमाइं ठिई प०, जे देवा आवत्तं विआ- वत्तं नंदिआयत्तं महाणंदिआवत्तं अंकुसं अंकुसपलंयं भदं सुभई महाभदं सव्वओभई भद्त्तरवार्डसगं विमाणं देवत्ताए उववपणा तेसि ण देवाणं उकोसेणं सोलस सागरोवमाई ठिई प० ते णं देवा सोलसहि- - द्वमासाणं आणमंति वा पाणमंति या उस्ससंति वा नीससंति वा तेसिणं देवाणं सोलसवाससहस्सेहिं. हारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगइआ, भव्वसिद्धिआ.जीचा जे सोलसहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुझिस्संति चिस्संति परिनिन्चाइस्संति सयदुक्खाणमंतं करिस्संति ।। सूत्रं १६ ॥ अथ पोडशस्थानकमुच्यते सुगम चेदं, नवरं गाथापोडशकादीनि स्थितिसूत्रेभ्य आरात्सप्त सूत्राणि, तत्र सूत्रकृताङ्गस्य प्रथमश्रुत- न्धे पोडशाध्ययनानि तेपां च गाथाभिधानं पोडशमिति गाथाभिधानमध्ययनं पोडशं येषां तानि गाथापोडशकानि, तत्र 'समए'. नास्तिकादिसमयप्रतिपादनपरमध्ययनं समय एवोच्यते, वैतालीयच्छन्दोजातिवद्धं चैतालीयम्, एवं शेषाणां यथाभिधेयं नामानि, मोसरणे'ति समवमरणं त्रयाणां त्रिपथ्यधिकानां प्रवादिशतानां मतपिण्डनरूपं, 'अहातहिए'त्ति यथा वस्तु तथा प्रतिपाद्यते यत्र द्यधातथिकं, ग्रन्थाभिधायकं ग्रन्थः, 'जमइए'त्ति यमकीयं यमकनिबद्धसूत्रं 'गाहे त्ति प्राक्तनपञ्चदशाध्ययनार्थस्य गानागाथा गाथा. तत्प्रतिष्ठाभूतत्वादिति, मेरुनामसूत्रे गाथा श्लोकश्च 'मज्झे लोगस्सनाभी यत्ति लोकमध्ये लोकनाभिश्चेत्यर्थः ।१। 'उत्तरे यत्ति, तादीनामुत्तरदिग्पत्तित्वाद्, यदाह-सवेसिं उत्तरो मेरुत्ति [सर्वेपामुत्तरो मेरुः] 'दिसाइ य' ति दिशामादिदिंगादिरित्यर्थः, 'वडिं- इपनि अवतमः-ठोसरः स इयावतंस इति, 'पुरिसादाणीय'त्ति पुरुपाणां मध्ये आदेयस्येत्यर्थः, तथा आत्मप्रवादपूर्वस्य सप्तमस्य, पाचमरपस्पोदक्षिणोत्तरयोरमुरकुमारराजयोः, 'उवारियालेणेति चमरचञ्चावलीचश्चाभिधानराजधान्योर्मध्यभागे तद्भवनयोमध्योभता- तरत्यार्थपीठरूपे आयतारिकलयने पोडश योजनमहस्राण्यायामविष्कम्भाभ्यां वृत्तत्वात्तयोरिति, तथा लवणसमुद्रे मध्यमेषु दशशु महमेगु नगरप्राकार र जलमूचं गतं तस्य चोत्सेधवृद्धिः पोडश सहस्राणि अत उच्यते---- द्रः पोडश योजनसहसाण्युत्से:

घपरिवृद्धया मनप्त हात, आवचादान्यास विमाननामानि ।। सत्तरसविहे असंजमे प० तं०-पुढ विकायअसंजमे आउकायअसंजमे तेउकायअसंजमे वाउकायअसंजमे वणस्सइकायअसंजमे वेइंदिअअसंजभे तेइंदियअसंजमे चउरिदियअसंजमे पंचिंदिअअसंजमे अजीवकायअ- संजमे पेहाअसंजमे उवेहाअसंजमे अवह्टुअसंजमे अप्पमज्जणाअसंजमे मणअसंजमे वइअसंजमे कायअसंजमे सत्तरसविहे संजमे प० तं०-पुढवीकायसंजमे आउकायसंजमे तेउकायसंजमे वाउकायसंजमे वणस्सइकाय- संजमे इंदिअसंजमे तेइंदिअसंजमे चउरि दिअसंजमे पंचिंदिअसंजमे अजीवकायसंजमे पेहासंजमे उहासं- जमे अवहुसंजमे पमजणासंजमे मणसंजमे वइसंजमे कायसंजमे माणुसत्तरेणं पवए सत्तरसएकवीसे जोय- णसए उद्धं उच्चत्तणं प०, सव्वेसिपि णं वेलंधरअणुवेलंधरणागराईणं आवासपब्वया सत्तरसएकवीसाइं जोय- णसयाई उद्धं उच्चत्तेणं प०, लवणे णं समुद्दे सत्तरस जोयणसहस्साई सव्वग्गेणं प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ सातिरेगाई सत्तरस जोयणसहस्साई उडु उप्पतित्ता ततो पच्छा चारणाणं तिरिआ गती पवत्तति, चमरस्त णं असुरिंदस्स असुररण्णो तिगिछिकूडे उप्पायपव्वए सत्तरस s/ एकवीसाइं जोयणसयाई उडू उच्चत्तणं प०, बलिस्स णं असुरिंदस्स मअगिंदे उप्पायपब्वए सत्तरस एकवी- साई जोयणसयाई उर्दू उच्चत्तेणं प०, सत्तरसविहे मरणे प०-आवीईमरणे ओहिमरणे आयंतियमरणे वला- यमरणे वसहमरणे अंतोसल्लमरणे तन्भवमरणे यालमरणे पंडितमरणे बालपंडितमरणे छउमत्थमरणे केव- लिमरणे वेहाणसमरणे गिद्धपिट्टमरणे भत्तपञ्चक्खाणमरणे इंगिणिमरणे पाओवगमणमरणे, सुहुमसंपराए ण भगवं सुहमसंपरायभावे वद्दमाणे सत्तरस कम्मपगडीओ णिवंधति तं०-आभिणियोहियणाणाचरणे सुय- णाणावरणे ओहिणाणावरणे मणपज्जवणाणावरणे केवलणाणाचरणे चक्खुदसणाचरणे अचक्खुदसणावरणे ओहीदसणावरणे केवलदसणावरणे सायावेयणिज जसोकित्तिनाम उच्चागोयं दाणंतरायं लाभतरायं भोगत- रायं उपभोगंतरायं चीरिअअंतरायं, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइआणं नेरइयाणं सत्तरस पलि- ओषमाई ठिई प०, पंचमीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नैरइयाणं उकोसेणं सत्तरस सागरोवमाई ठिई प०, छडीए पुढवीए अत्थेगइयाणं जहणणेणं सत्तरस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं सत्तरस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं सत्तरस पलिओवमाइं ठिई प०, महा- सुके कप्पे देवाणं उकोसेणं सत्तरस सागरोवमाइं ठिई प०, सहस्सारे कप्पे देवाणं जपणेणं सत्तरम सागरो- चमाई ठिई प०, जे देवा सामाणं सुसामागं महासामागं पउमं महापउमं कुमुदं महाकुमुदं नलिणं महा- नलिणं पोंडरीअं महापोंडरीअं सुकं महासुमं सीहं सीहकंतं सीहवीअं भावि विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि ण देवाणं उकोसेणं सत्तरस सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा सत्तरसहि अदमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंति वा तेसि णं देवाणं सत्तरसहिं वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिआ जीवा जे सत्तरसहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनि-

व्याइस्संति सब्ववुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं १७ ॥
अथ सप्तदशस्थानक, तच व्यक्तं, नवरमिह स्थितिसूत्रेभ्योऽर्वाग् दश, तथा अजीवकायासंयमो-विकटसुवर्णबहुमूल्यवस्त्रपात्र-
पुस्तकादिग्रहण, प्रेक्षायामसंयमो यः स तथा, स च स्थानोपकरणादीनामप्रत्युपेक्षणमविधिप्रत्युपेक्षणं वा,उपेक्षाऽसंयमोऽसंयमयोगेषु
व्यापारणं संयमयोगेष्वव्यापारणं वा, तथा अपहृत्यासंयमः अविधिनोच्चारादीनां परिष्ठापनतो यः स तथा, अप्रमार्जनाऽसंयमः-
पात्रादेरनमार्जनयाऽविधिप्रमार्जनया वेति, मनोवाक्कायानामसंयमास्तेपामकुशलानामुदीरणानीति । असंयमविपरीतः संयमः। वेल-
न्धरानुवैलन्धरावासपर्वतस्वरूपं क्षेत्रसमासगाथाभिरखगन्तव्यं, एताश्चैताः-"दस जोयणसाहस्सा लवणसिहा चक्कवालओ रुन्द ।
सोलससहस्स उच्चा सहस्समेगं तु ओगाढा ॥१॥ देसूणमद्धजोयण लवणसिहोवरि दगं तु कालदुगे । अतिरेगं .२ परिवड्ढइ हायए
वावि ॥ २ ॥ अभंतरिय वेलं धरति लवणोदहिस्स नागाणं । पायालीससहस्सा दुसत्तरि सहस्स बाहिरियं ॥ ३ ॥ सट्ठी नागसहस्सा
धरति अग्गे दगं समुद्दत्स । वेलंधर आवासा लवणे य चउदिसिं चउरो ॥४॥ पुन्वदिसा अणुकमसो गोथुभ १ दगमास २ संख ३
दगसीमा ४ । गोथुमे १ सिवए २ संखे ३ मणोसिले ४ नागरायाणो ॥५॥ अणुवेलंधरवासा लवणे विदिसासु संठिआ चउरो ।
कफोडे १ विज्जुप्पभे २ केलास ३ ऽरुणप्पभे ४ चेव ।।६।। ककोडय कद्दमए केलासऽरुप्पभेत्थ[नाग]रायाणो। वायालीससहस्से ||
१ दशयोजनसहप्ताणि लवणशिखा चकवालतो विस्तीर्णा । पोडसराहस्रोचा सहस्रमेकं त्वगाढा ॥५॥ देशोनार्धयोजनं लवणशिखोपरि दकं तु कालद्विके अतिरे-
कमतिरेक परिवर्धते हीयते वाऽपि ॥ २ ॥ अभ्यन्तरी वेलां धारयन्ति लवणोदधे गानां । द्वाचत्वारिंशत्सहस्त्राणि द्विसप्ततिः सहस्राणि बाह्यां ॥ ३ ॥
पष्टि नागसहखाणि धारयति अग्रे दकं समुद्रस्य । रन्धराणामावासा: लवणे चतसृषु दिक्षु चत्वारः ॥ ४ ॥ पूर्वदिगनुकमतो गोस्तूभदकभासशङ्खदक्सीमानः ।
मिततरग
नाना ॥ ५ ॥

गंतुं उयहिमि सव्वेचि ॥ ७॥ चत्तारि य जोयणसए तीसे कोसं च उग्गया भूमी । सत्तरस जोयणसए इगलीसे ऊमिया मव्ये
॥८॥" ति 'चारणाणंति जवाचारणानां विद्याचारणानां च 'तिरिति तिर्यग् रुचकादिद्वीपगमनायेति, तिगिच्छिकूट उत्पात-
पर्वतो यत्रागत्य मनुष्यक्षेत्राभिगमनायोत्पतति, स चेतोऽसङ्ख्याततमेऽरुणोदयसमुद्रे दक्षिणतो द्विचत्वारिंशतं योजनसहस्राण्यति
क्रम्प भवति, रुचकेन्द्रोत्पातपर्वतस्त्वरुणोदयसमुद्र एव उत्तरतो एवमेव भवतीति, 'आवीईमरणे'ति आ-समन्ताद्वीचय इस बीचयः
-आयुर्दलिकविच्युतिलक्षणावस्था यसिंस्तदावीचि अथवा वीचिः-विच्छेदस्तदभावादवीचि, दीर्घत्वं तु प्राकृतत्वात्तदेवंभूतं मरणमा-
वीचिमरण-प्रतिक्षणमायुर्द्रव्यविचटनलक्षणं, तथाऽवधिः-मर्यादा तेन मरणमवधिमरणं, यानि हि नारकादिभवनिवन्धनतयाऽऽयु:-
कर्मदालिकान्यनुभूय प्रियते यदि पुनस्तान्येवानुभूय मरिष्यति तदा तदवधिमरणमुच्यते, तद्व्यापेक्षया पुनस्तद्हणावधि यावजी-
वस्य मृतत्वादिति, तथा 'आयंतियमरणे'ति आत्यन्तिकमरणं यानि नारकाधायुप्कतया कर्मदलिकान्यनुभूय नियते मृतश्च न पुन-
स्तान्यनुभूय मारिप्यतीति, एवं यन्मरणं तद्व्यापेक्षया अत्यन्तभावित्वादात्यन्तिकमिति, 'चलायमरणे ति संयमयोगेम्यो बलतां-
--भगवतपरिणतीनां तिनां मरणं वलन्मरणं तथा वशेन-इन्द्रियविषयपारतन्येण ऋता-बाधिता वार्ताः स्निग्धदीपकालेकाय-
लोकनात् शलभवत् तथाऽन्तः-मध्ये मनसीत्यर्थः शल्यमिव शल्यमपराधपदं यस्य सोऽन्तःशल्यो-लाभिमानादिमिरनालोचिता-
तीचारस्तस्य मरणम् अन्तःशल्यमरणं, तथा यस्मिन् भवे-तिर्यग्मनुष्यभवलक्षणे वर्त्तते जन्तुस्तद्भवयोग्यमेवायुद्ध्या पुनः तदक्ष-
अनुवेतन्धरावासा लवणे विदिक्षु चत्वारः संस्थिताः । क्कोटको विद्युत्प्रभः कैलासोऽरुणप्रभचत्र ॥ ६ ॥ कोट कर्दमझौलासोऽयणप्रभोऽत्र राजानः ।
द्वाचवारिंशत् सहखाणि गत्वोदधौ सवें ॥ ७ ॥ चत्वारि योजनातानि finant -
मिः । सप्तदशयोजनशतानि एकविंशान्युरिटूताः सर्वे ॥ ८ ॥

येण प्रियमाणस्य यद्भवति तत्तद्भवमरणं, एतच तिर्यग्मनुष्याणामेव न देवनारकाणां, तेषां तेष्वेवोत्पादाभावादिति, तथा बाला
इस चाला:-अविरतास्तेषां मरणं यालमरणं, तथा छद्मस्थमरणम्-अकेवलिमरणं, केवलिमरणं तु प्रतीतं, 'वेहासमरण'त्ति विहायसि
--ज्योमनि भवं बहायसं, विहायोभवत्वं च तस्य वृक्षाशाखायुदद्धत्वे सति भावात्, तथा गृद्धैः-पक्षिविशेपैरुपलक्षणत्वाच्छकुनिकाशि-
वादिभिश्च स्पृष्टं-स्पर्शनं यसिंस्तद्गृधस्पृष्टम् अथवा गृध्राणां भक्ष्यं पृष्ठमुपलक्षणत्वादुदरादि यत्र तद्गृध्रपृष्ठम्, इदं च करिकरभादि-
शरीरमध्यपातादिना गृध्रादिभिरात्मानं भक्षयतो महासत्त्वस्य भवति, तथा भक्तस्य-भोजनस्य यावजीवं प्रत्याख्यानं यसिंस्तत्तथा,
इदं च विविधाहारस्य चतुर्विधाहारस्प वा नियमरूपं सप्रतिकर्म च भक्तपरिज्ञेति यद्रूढम्, तथा इङ्ग्यते प्रतिनियतदेश एव चेप्यते-
ऽस्पामनशनक्रियायामितीगिनी तया मरणमिगिनीमरणम्, तद्धि चतुर्विधाहारप्रत्याख्यातुनिष्पतिकर्मशरीरस्येशितदेशाभ्यन्तरवर्तिन
एवेति, तथा पादपस्येवोपगमनम्-अवस्थानं यस्मिन् तत्पादपोपगमनं तदेव मरणमिति विग्रहः, इदं च यथा पादपः कचित् कथञ्चिद्
निपतितः सममसममिति चाविभावयन्निश्चलमेवास्ते तथा यो वर्त्तते तस्य तद्भवतीति । तथा सूक्ष्मसम्परायः उपशमका क्षपको वा
सूक्ष्मलोभकपायकिट्टिकावेदको भगवान्-पूज्यत्वात् सूक्ष्मसम्परायमावे वर्तमानः-तत्रैव गुणस्थानकेऽवस्थितः नातीतानागतसूक्ष्म-
सम्परायपरिणाम इत्यर्थः सप्तदश कर्मप्रकृतीविनाति विंशत्युत्तरे बन्धप्रकृतिशतेऽन्या न बभातीत्यर्थः, पूर्वतरगुणस्थानकेपु बन्धं
प्रतीत्य तासां व्यवच्छिन्नत्वात्, तथोकानां सप्तदशानां मध्यादेका सातामकृतिरुपशान्तमोहादिपु वन्धमाश्रित्यानुयाति, शेपाः
पोडशेहैव व्यवच्छिद्यन्ते, यदाह-"नाणं ५ तराय १० दसगं देसण चत्तारि १४ उच्च १५ जसकित्ती १६ । एया सोलसपयडी
सुहुमकसायंमि वोच्छिन्ना ॥ १ ॥" सूक्ष्मसम्परायात्परे न वदन्तीत्यर्थः, सामानादीनि सप्तदंश विमानानां नामानीति ॥ १७ ॥

अट्ठारसविहे चंभे पं० तं-ओरालिए कामभोगेणेव सयं मणेणं सेवह नोवि अण्णं मणेणं सेवावेइ मणेणं सेवंतंपि अण्णं न समणुजाणाइ ओरालिए कामभोगेणेव सयं वायाए सेवइ नोवि अण्णं वायाए सेवावेइ वायाए सेवंतंपि अण्णं न समणुजाणाइ ओरालिए कामभोगे णेव सयं कायेणं सेवइ णोचि यऽपणं कागणं सेवावेइ कारणं से- वंतंपि अपणं न समणुजागाइ, दिव्वे कामभोगे णेव सेयं मणेणं सेवइ णोवि अण्णं मणेणं सेवावेइ मणेणं सेवंतंपि अण्णं न समणुजाणाइ दिवे कामभोगे णेव सयं वायाए सेवइणोवि अण्णं वायाए सेवावेइ वायाए सेवंतपि अण्णं न समणुजाणाइ दिवे कामभोगे णेव सयं कारणं सेवइ णोवि अण्णं कापणं सेवावेइ कापणं सेवंतंपि अण्णं न समणुजाणाइ, अरहतो णं अरिहनेमिस्स अट्ठारस समणसाहस्सीओ उकोसि . समण- संपया होत्था, समणणं भगवया महावीरेणं समणाणं णिग्गंथाणं सखुड्डयविअत्ताणं अहारस ठाणा प० तं-वयछकं ६ कायछक १२, अकप्पो १३ गिहिभायणं १४ । पलियंक १५ निसिना १६ य, सिणाणं १७ सोभवजण १८ ॥१॥ आयारस्स णं भगवतो सचूलिआगस्स अट्टारस पयसहस्साई पयग्गेणं प०, यंभीए णं लिवीए अट्टारसविहे लेखविहाणे प० तं०-भी जवणी लियादोसा ऊरिआ खरोहिआ खरसाविआ पहारा- इया उच्चत्तरिआ अम्वरपुडिया भोगवयता वेणतिया णिण्हइया अंकलिवि गणिअलिवी गंधवलिवी भूय- लिवि आईसलिवी माहेसरीलिंगी दामिलिवी योलिदिलिवी, अधिनत्थिप्पवायरस ण पुचस्स अद्वारस पत्थू प०, धूमप्पभाए णं पुढवीए अट्ठारसुत्तरं जोयणसयसहस्सं वाहलेणं प०, पोसासाढेसु णं मासेसु सइ श उकोसेणं अट्ठारसमुहुत्ते दिवसे भवइ सइ उकोसेणं अट्ठारसमुहुत्ता राती भवइ, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढचीए अत्धेगइयाणं नेरइयाणं अट्ठारस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं अट्ठारस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइआणं देवाणं अट्ठारस पलिओवमाई ठिई प०, सह- स्सारे कप्पे देवाणं उकोसेणं अट्ठारस सागरोवमाइं ठिई प०, आणए कप्पे देवाणं अत्थेगइयाणं जहण्णेणं अढारस सागरोयमाई ठिई प०, जे देवा कालं सुकालं महाकालं अंजणं रिटं सालं समाणं दुर्म महादुमं विशालं सुसालं पउमं पउमगुम्मं कुमुदं कुमुदगुम्म नलिणं नलिणगुम्म पुंडरीअं पुंडरीयगुम्मं सहस्सारव- डिसगं विमाणं देवत्ताए उपवण्णा तेसि णं देवाणं अट्ठारस सागरोवमाई ठिई प० ते णं देवाणं अट्ठारसेहि अद्धमासेहिं आणमंति चा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससंति चा तेसि णं देवाणं अट्ठारसवाससहस्सेहिं आहारढे समुप्पज्जइ, संतेगइभवसिद्धिया जे अट्ठारसहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति मव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं १८॥ अथाष्टादशस्थानकम्, इह चाप्टौ सूत्राणि स्थितिसूत्रेभ्योऽवाक् सुगमानि च, नवरं 'बभेत्ति ब्रह्मचर्य यथौदारिककामभोगान्- मनुप्यतिर्यक्सम्बन्धिविपयान् तथा दिव्यकामभोगान्-देवसम्बन्धिन इत्यर्थः । तथा 'सखुड्डगवियत्ताण'त्ति सह क्षुद्रकैर्व्यक्तैश्च ये ते सक्षुद्रकव्यक्ताः तेषां, तत्र क्षुद्रका-वयसा श्रुतेन वाऽव्यक्ताः, व्यक्तास्तु ये वयाश्रुताभ्यां परिणताः, स्थानानि-परिहारसेवाश्रय- वस्तूनि 'व्रतपद्कं' महानतानि रात्रिभोजनविरतिश्च 'कायपदक' पृथिवीकायादि, अकल्प:-अकल्पनीयपिण्डशय्यावस्त्रपानरूपः पदार्थः, 'गृहिभाजन स्थाल्यादिः पर्यको-मञ्चकादि निपद्यास्त्रिया सहासनं 'स्लान' शरीरक्षालनं 'शोभावर्जन' प्रतीतं । तथा आचार- स्य प्रथमाङ्गस्य सचूलिकाकस्य-चूडासमन्वितस्य, तस्य पिण्डैपणाद्याः पञ्च चूलाः द्वितीयश्रुतस्कन्धात्मिकाः स च नवब्रह्मचर्या- भिधानाध्ययनात्मकप्रथमश्रुतस्कन्धरूपः, तस्यैव चेदं पदप्रमाणं न चूलानां, यदाह-नववंभरमइओ अट्ठारस पयसहस्सीओ वेओ हवइ य सपंचचूलो बहुबहुतरओ पयग्गेणं ॥ १॥" त्ति, यच्च सचूलिकाकस्येति विशेषण तत्तस्य चूलिकासत्ताप्रतिपादनार्थ, न तु पदप्रमाणाभिधानार्थ, यतोऽवाचि नन्दीटीकाकृता-'अट्ठारसपयसहस्साणि पुण पढमसुयखंधस्स नववंभचेरमइयस्स पमाण, विचि- तत्थाणि य मुत्ताणि गुरूवएसओ तेसिं अत्थो जाणियब्वोत्ति, पदसहस्राणीह यत्रार्थोपलब्धिस्तत्पदं, 'पदाग्रेणे-ति पदपरिमाणे- नेति, तथा 'वभित्ति ब्राह्मी-आदिदेवस्य भगवतो दुहिता ब्राह्मी वा-संस्कृतादिभेदा वाणी तामाश्रित्य तेनैव या दर्शिता अक्षर- लेसनप्रक्रिया सा ब्राह्मीलिपिः अतस्तस्या ब्राया लिपेः 'ण' मित्यलङ्कारे लेखो-लेखनं तस्या विधानं-भेदो लेखविधानं प्रज्ञप्त, तद्यथा-भीत्यादि, एतत्स्वरूपं न दृष्टमिति न दर्शितं । तथा यल्लोके यथाऽस्ति यथा वा नास्ति अथवा स्याद्वादाभिप्रायस्तत्तदेवास्ति नास्ति वेत्येवं प्रवदंतीत्यस्तिनास्तिप्रवादं, तच चतुर्थ पूर्व तस्य, तथा धूमप्रभा पञ्चमी अष्टादशोत्तरं अष्टादशयोजनसहस्राधिकमि- त्यर्थः, 'बाहल्येन' पिण्डेन, 'पोसासाढे'त्यादरेवं योजना-आपाढमासे 'सई' इति सकृदेकदा कर्कसङ्कान्तावित्यर्थः उत्कर्पेण-उत्कर्ष- तोऽष्टादशमुहूचों दिवसो भवति, पत्रिंशद्घटिका इत्यर्थः, तथा पोपमासे सकृदिति-मकरसान्तौ रात्रिश्चविधैति, कालसुकाला- दीनि विंशतिविमानानि ॥ १८ ॥ नयमचर्य मयोऽयादशपदसहासिको वेदः भवति च सपञ्चचूलो बहुबहुतरक: पदाप्रेण ॥ १ ॥ مین एगुणवीसं णायज्झयणा पं० तं०-उक्वित्तणाए संघाडे, अंडे कुम्मे अ सेलए । तुचे अ रोहिणी मल्ली, मागंदी चंदिमाति अ॥१॥ दावद्दवे उदगणाए, मडके तेत्तली इअ । नंदिफले अवरकका, आइण्णे सुसमा इअ ॥२॥ अवरे अ पोण्डरीए, णाए एगूणवीसमे । जंबूदीवे णं दीवे सूरिआ उकोसेणं एगूणवीसं जोयणसयाई उड्ढमहो तवयंति, सुकेणं महग्गहे अवरेणं उदिए समाणे एगूणवीसं णक्खत्ताई समं चारं चरित्ता अवरेणं अत्थमणं उवागच्छद, जंबुद्दीवस्स णं दीवस्स कलाओ एगूणवीसं छेअणाओ प०, एगूणवीसं तित्थयरा अगारवासमज्झे वसित्ता मुंडे भवित्ता णं अगाराओ अणगारि पवइआ, इमीसे णंरयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइआणं नेरइआणं एगूणवीस पलिओवमाई ठिई प०, छट्ठीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एगूणवी- ससागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं एगूणवीसपलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मी- साणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं एगूणवीस पलिओवमाई ठिई प०, आणयकप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं उकोसेणं गगूणवीससागरोवमाई ठिई प०, पाणए कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं जहणेणं एगूणवीससागरोवमाई ठिई प०, जे देवा आणतं पाणतं णतं विणतं घणं सुसिरं इंदं इंदोकतं इंदुत्तरवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उच- वण्णा तेसि णं देवाणं उगोसेणं एगूणवीससागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा एगूणवीसाए अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंति वा, तेसि णं देवाणं एगणवीसाए वाससहस्सेहिं आहा- रहे समुप्पजद, संतेगइआ भवसिद्धिया जीवा जे एगूणवीसाए भवग्गणेहिं सिज्झिस्संति बुझिस्संति मुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सबढुक्खाणं अंतं करिस्संति ।। सूत्रं १९ ॥ अथकोनविंशतितमस्थानं, तत्र स्थितिसूत्रेभ्यः पञ्च सूत्राणि सुगमानि च, नवरं ज्ञातानि-दृष्टान्तास्तत्प्रतिपादकान्यध्ययनानि पष्ठाड्गप्रथमश्रुतस्कन्धवर्तीनि, 'उक्सित्ते' त्यादि सार्द्ध रूपकद्वयम्, इदं च पठाङ्गाधिगमादवसेयमिति, तथा 'जंबुद्दीवे णं' इत्यादी भावना-सूयौं स्वस्थानादुपरि योजनशतं तपतोऽधवाष्टादश शतानि, तत्र च समभूतलेऽष्टौ भवन्ति, दश चापरविदेहे जगतीप्रत्यास- नदेश, जम्बूद्वीपापरविदेहे हि निम्नीभवत् क्षेत्रमन्तिमे विजयद्वारस्य देशे अधोलोकदेशमधिगतमिति, द्वीपान्तरसूयास्तूयं शतम- धोश्टशतानि, क्षेत्रस्य समत्वादिति, तथा शुक्रसूत्रे जयन्स 'नक्खत्ताईति विभक्तिपरिणामान्नक्षत्रैः समं सह चार-चरणं चरित्वा- विधायेति, तथा 'कलाओ'त्ति 'पंचसए छब्बीसे छच कला वित्थडं भरहवास मित्यादिपु जम्बूद्वीपगणितेषु याः कला उच्यन्ते ता योजनस्यैकोनविंशतिभागच्छेदनाः, एकोनविंशतिभागरूपा इति भावः, 'अगारमझे चसित्त'त्ति अमारं—गैहं अधिक-आधिक्येन चिरकालं राज्यपरिपालनतः आ–मर्यादया नीत्या वसित्वा--उपित्वा तत्र वासं विधायेति, अध्येष्टया प्रव्रजिताः, शेपास्तु पञ्च कुमारभाव एवेत्याह च-“वीरं अरिटनेमि पासं मल्लिं च वासुपुजं च । एए मोचूण जिणे अवसेसा आसि रायाणो ॥१॥"त्ति ॥ धीसं असमाहिठाणा पंतं-दवदवचारि यावि भवइ अपमजियचारि आवि भवइ दुप्पमजियचारि आवि भवइ अतिरित्तसज्जासणिए रातिणिअपरिभासी धेरोवघाइए भूओवघाइएसजलपणे कोहणे पिढिमसिए अभिग्वणं २ ओहारइत्ता भवइ णवाणं अधिकरणाणं अणुप्पण्णाणंउप्पाएत्ता भवइ पोराणाणं अधिकरणाणं २० ॐॐ ग्वामिविउसावआण पुणादारत्ता भव ...... जायकारए यावे भवइ कलहकरे सद्दकर झंझकरे सूरप्पमाणभोई एसणाऽसमिते आवि भवइ, मुणिसुव्वए णं अरहा वीसं धणूई उड्ढे उचत्तणं होत्था, सब्वेविअ णं घणोदही चीसं जोयणसहस्साई बाहल्लेणं प०, पाणयस्सणं दविंदस्स देवरणो वीसं सामाणिअसाहस्सीओ प०, णपुंसयवेयणिजस्स णं कम्मस्स वीसं सागरोवमकोडाकोडीओ बंधओ यंघठिई प०, पवावाणस्सणं पुवस्स वीसं वत्थु, उस्सप्पिणिओसप्पिणिमंडले वीसंसागरोवमकोडाकोडी- ओ कालो प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं वीस पलिओवमाई ठिई प०, छडीए पुढवीए अत्धेगइयाणं नेरइयाणं वीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं वीसं पलिओयमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं वीसं पलिओवनाई लिई प०, पाणते कप्पे देवाणं उकोसेणं वीसं सागरोवमाई ठिई प०, आरणे कप्पे देवाणं जहण्णेणं वीसं सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा सायं विसायं सुविसायं सिद्धत्थं उप्पलं भित्तिलं तिगिच्छ दिसासोवत्धियं पलंचं रुइलं पुप्फ सुपु- ६ पुष्फावत्तं पुप्फपभं पुप्फकंतं पुप्फवण्णं पुप्फलेसं पुप्फज्झयं पुप्फसिंगं पुप्फसिद्धं पुप्फुत्तरवडिंसगं विमाणं देवताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्कोसेण वीसं सागरोवमाइं ठिई प०, ते णं देवा वीसाए अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीसमंति वा, तेसि णं देवाणं वीसाए वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगइआ भवसिद्धिआ जीवा जे वीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुच्चिस्संति परिणिचाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ।। सूत्र २० ॥ अध विद्यतितमस्थाने किश्चिल्लिख्यते, तत्र थितिसूत्रेभ्योऽवाक् सप्त सूत्राणि, तत्र समाधानं समाधिः-चेतसः खास्थ्य मोक्षमार्गेऽवस्थानमित्यर्थः न समाधिरसमाधिस्तस्याः स्थानानि-आश्रयभेदाः पर्याया वा असामाधिस्थानानि, तत्र ‘दवदवचार' ति यो हि दुतं द्रुतं चरति-गच्छति सोऽनुकरणशब्दतो दवदवचारीत्युच्यते, चापीत्युत्तरासमाधिस्थानापेक्षया समुच्चयार्थः, भवतीति प्रमिदं, सच द्रुतं द्रुतं संयमात्मनिरपेक्षो वजनात्मानं प्रपतनादिभिरसमाधौ योजयति अन्यांच सत्त्वान् मन्नसमाधौ योजयति, सत्त्ववधज- निनेन च कर्मणा परलोकेऽप्यात्मानमसमाधौ योजयति, अतो द्रुतगन्तृत्वमसमाधिकारणत्वादसमाधिस्थानम्, एवमन्यत्रापि यथायो गमबसेयं १, नथा अप्रमार्जितचारी २ दुष्ममार्जितचारी च ३ स्थाननिपीदनत्वग्वर्त्तनादिष्वात्मादिविराधनां लभते, तथाऽतिरिक्ता- अतिप्रमाणा शय्या वसतिरासनानि च-पीठकादीनि यस्य सन्ति सोऽतिरिक्तशय्यासनिकः, स च अतिरिक्तायां शय्यायां घर- मालादिरूपायामन्येऽपि कार्पटिकादय आवसन्ति इति वैः सहाधिकरणसम्भवादात्मपरावसमाधी योजयतीति, एवमासनाधिक्येनापि चाच्यमिति ४, तथा 'रानिकपरीभापी' आचार्यादिपूज्यपुरुपपराभवकारी, स चात्मानमन्यांचासमाधौ योजयत्येव ५, तथा स्थविरा- आचार्यादिगुरवः तानाचारदोषेण शीलदोपेण च ज्ञानादिभिर्योपहन्तीत्येवंशीलः स एव चेति स्थविरोपघातिकः ६, तथा भूतानि- एकेन्द्रियास्ताननर्धत उपहन्तीति भूतोपघातिकः ७, तथा सञ्जवलतीति सजवलनः-प्रतिक्षणरोपणः ८, तथा क्रोधनः-सकृत् सुदोत्यन्तकुद्धो भवति ९, तथा पृष्ठिमांसाशिक:-पराङ्मुखस्य परस्यावर्णवादकारी १०, 'अभिक्षणं ओहारयित्त'ति अभीक्ष्ण- ममीक्ष्णमवधारयिता-शक्तितस्याप्यर्थस्य निःशक्तितस्यैवमेवायमित्येवं वक्ता, अथवाऽवहारयिता-परगुणानामपहारकारी, यथा अदामादिकमपि परं भणति-दामस्त्वं चौरस्त्वमित्यादि ११, तथाऽधिकरणानां-कलहानां यन्त्रादीनां चोत्पादयिता १२, 'पोराणाणं' नि पुरातनानां कलहानां धमितव्यवमिवानां-मर्पितत्वेनोपशान्तानां पुनरुदीरयिता भवति १३, तथा 'सरजस्कपाणिपादो' यः मोतनादिरजोगुण्डितेन हस्तेन दीयमानां भिक्षां गृह्णाति, तथा योऽस्थण्डिलादेः स्थण्डिलादी सङ्क्रामन्न पादौ प्रमार्टि अथवा यम्नधारिध कारणे (मति) सचित्तादिपृथिव्यां कल्पादिनानन्तरितायामासनादि करोति स सरजस्कपाणिपाद इति १४, तथा अकालस्याप्यापादिकारकः प्रतीतः १५, तथा 'कलहकरः' कलहहेतुभूतकर्तव्यकारी १६, तथा 'शब्दकर' रात्रौ महता शब्देनोल्ला- पस्वाध्यायादिकारको गृहस्थभाषाभाषको या १७, तथा 'झक्षाकरो' येन येन गणस्य भेदो भवति तत्तत्करो, येन वा गणस्य मनो- दुःगं समुत्पद्यते तद्भापी १८, तथा 'मरप्रमाणमोजी' सूर्योदयादस्तमयं यावदशनपानाद्यभ्यवहारी १९, एपणाअसमितश्चापि भवति- अनेपणां न परिहरति, प्रेरितवासी साधुभिः कलहायते, तथाऽनेपणीयमपरिहरन् जीयोपरोधे वर्तते, एवं चात्मपरयोरसमाधिकरणा- दगमाधिस्वानमिदं विंशतितममिति २० । तथा घनादधयः-सप्तपृथिवीप्रतिष्ठानभूताः, सामानिका:-इन्द्रसमानर्द्धयः साहरूयः- महमाणि, बन्धनो-न्धममयादारम्य यन्धस्थितिः स्थितिवन्ध इत्यर्थः, प्रत्याख्याननामकं पूर्व नवम, सतादीनि चैकविंशति- पिमाननामानीति ॥ २० ॥ पच्चीस सयला पण्णत्ता, तंजहा-हत्यकम्मं करेमाणे संवले मेहुणं पडिसेवमाणे सवले राइभोअणं भुज- माणे सयले आहाकम्मं भुंजमाणे संपले सागारियं पिंडं भुंजमाणे संयले उद्देसियं कीयं आह१ दिनमाणं भुंजमाणे संपले अभिवणं पडियाइक्खेत्ता ण भुंजमाणे सयले अंतो छण्हं मासाणं गणाओ गणं संकम- ५ माणे संबले अंतो मासस्स तओ दगलेवे करेमाणे संबले अंतो मासस्स तओ माईठाणे सेवमाणे सवले रायपिंडं जमाणे सयले आउहिआए पाणाइवायं करेमाणे संबले आउहिआए मुसावायं वदमाणे सवले आउद्दिआए अदिपणादाणं गिण्हमाणे सयले आउहिआए अणंतरहिआए पुढवीए ठाणं वा निसीहियं वा चैतेमाणे सबले एवं आउहिआ चित्तमंताए पुढवीए एवं आउद्दिआ चित्तमंताए सिलाए कोलावासंसि वा दाम्प ठाणं या सिनं वा निसीहियं वा चेतेमाणे सवल जीवपइहिए सपाणे सवीए सहरिए सउत्तिने पणग- दगमहीमकडासंताणए तहप्पगारे ठाण या सिज्ज या निसीहियं वा चेतेमाण सबले आउहिआए मूलभोअणं या कंदभोअणं वा तयाभोयणं वा पवालभोयणं वा पुप्फभोयणं वा फलभोयणं हरियभोयणं वा भूजमाणे मयले अंतो संवच्छरस्स दस दगलेवे करेमाणे सवले अंतो संवच्छरस्स दस माइठाणाइ सेवमाणे सवले अभिकम्वर्ण २ सीतोदयवियडवग्धारियपाणिणा असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा पडिगाहित्ता पूँज- माणे मवले । णिअहिवादरस्स णं ग्ववितसत्तयस्स मोहणिज्जस्स कम्मरस एकवीस कम्मंसा संतकम्मा प० तं०-अपचक्याणकसाए कोहे अपञ्चकग्वाणकसाए माणे अपञ्चश्खाणकसाए माया अपचक्खाणकसाए लोभे पयवाणावरणफसाए कोहे पचक्खाणावरणकसाए माणे पचक्खाणावरणकसाए माया पञ्चक्खाणावरण कसाए लोभे इत्थिवेदे पुंचेदे णपुंवेदे हासे अरति रति भय सोग दुगुंछा । एकमे माए णं ओसप्पिणीए पंचमहाओ समाओ पयावी एकचीस वाममाम्मा को २० उम्मलिणी? पदमयिनिआओ समाओ एकवीसं एकवीसं पाससहस्साइं कालेणं प० तं-दूसमदृसमाए इममाए ग, इमीमे ण रयणप्पभाग पुढवीप अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एकवीसपलिओवमाई ठिई प०, छही पुढचीग अत्धेगइयाण नेरक्ष्याणं एकवीम सागरोवमाई ठिई प०, अमुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं एगवी- मान्टिओवमा लिई प०, मोहम्मीसाणेसु कप्पेमु अत्थेगइयाणं देवाणं एकवीसं पलिओयमाई ठिई प०, आरण कप्पे देवाणं उनोसेणं पमयीम मागरोवमाई ठिई प०, अच्चुते कप्पे देवाणं जहण्णणं एकवीस सागरो- पमा लिई १०, जे देवा मिस्विच्छ सिरिदामकंडं मल्लं कि चायोपणतं अरण्णयडिंसर्ग विमाणं देवत्ताए उगवणा नेमि पां देयाणं पायीमं सागरोचमाई ठिई प०, ते ण देवा एरवीसाग अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंनि या उस्ममंति या नीससंनिया, नेसि णं देवा एमवीसाए वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, सं- मंगडया भामिद्विआ जीवा जे एकवीसाग भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति वुझिस्संति मुचिस्संति परिनिष्वाइ- स्मंति मञ्चमाणाणमंतं करिस्संति ।। सूत्रं २१ ॥ गिनिगमस्थानकं, तर नत्वारि सूत्राणि स्थितिमूत्रविना सुगमानि, नवरं शवलं-करं चारित्रं यैः क्रियाविशेपैर्भवति ने अपलास्लयोगात्माधोऽपि, ने एवं-तत्र हस्तकर्म-घेदविकारविशेष कुर्वन्नुपलक्षणत्वात्कारयन् वा शवलो भवत्येकः १ एवं मथुनं प्रनिग्मानोतिक्रमादिभियिभिः प्रकारः २ नथा रात्रिभोजनं दिवागृहीतं दिवाभुक्तमित्यादिभिश्चतुभिर्भङ्गकैरतिक्रमादिभिश्व भुआनः ३ गया आधारुर्म ४ मागारिक:-स्थानदाता तत्पिण्डं ५ औद्देशिकं क्रीतमाहृत्य दीयमानं (च) भुखानः उपलक्षणत्वात्पामिचाच्छे- -- द्यानिसृष्टग्रहणमपीह द्रष्टव्यमिति ६, यावत्करणोपात्तपदान्येवमर्थतोऽवगन्तव्यानि, अभीक्ष्णं २ प्रत्याख्यायाशनादि भुञ्जानः ७ अन्तः पण्णां मासानामेकतो गणाद्गणमन्यं सक्रामन् ८ अन्तर्मासस्य त्रीनुदकलेपान् कुर्वन, उदकलेपश्च नाभिप्रमाणजलावगाहन- मिति, ९, अन्तर्मासस्य त्रीणि मायास्थानानि, स्थानमिति-भेदः १०, राजपिण्डं भुञ्जानः ११, आकुट्टया प्राणातिपातं कुर्वन्, उपत्य पृथिन्यादिकं हिंसन्नित्यर्थः १२, आकुट्टया मृपावादं पदन् १३, अदत्तादानं गृह्णन् १४, आकुट्टयैवानन्तर्हितायां पृथिव्यां स्थान वा नैपेधिकं या चैतयन् कायोत्सर्ग स्वाध्यायभूमि वा कुर्वन्नित्यर्थः १५, एवमाकुट्टया सस्निग्धसरजस्कायां पृथिव्या सचित्तपत्यां शिलायां लेप्टौ वा कोलापासे दारुणि, कोला-घुणाः तेषामावासः १६ अन्यस्मिंश्च तथाप्रकारे समाणे सवीजादौ स्थानादि कुर्वन् १७ आफुट्टया मूलफन्दादि भुञ्जानः १८ अन्तः संवत्सरस्य दशोदकलेपान् कुर्वन् १९ तथाऽन्तः संवत्स- रस्य दश मायास्थानानि च २० तथा अभीक्ष्णं-पौनःपुन्येन शीतोदकलक्षणं यद्विकटं-जलं तेन व्यापारितो-व्याप्तो यः पाणिः-हस्तः स तथा तेनाशन प्रगृह्य भुजानः शवलः इत्येकविंशतितमः २१॥ तथा निवृत्तिवादरस्य-अपूर्वकरणस्याप्टमगुणस्थानवर्तिन इत्यर्थः, णे याश्यालङ्कारे, क्षीण सप्तकम्- अनन्तानुबन्धिचतुष्टयदर्शनत्रयलक्षणं यस्य स तथा, तस्य मोहनीयस्य कर्मणः एकविंशतिः कर्माशा- अप्रत्याग्यानादिकपायद्वादशनोकपायनवकरूपा उत्तरप्रकृतयः सत्कर्म-सत्तावस्थं कर्म प्रज्ञप्तमिति, तथा श्रीवत्सं श्रीदामगण्डं माल्यं कृष्टिं चापोन्नत आरणावतंसकं चेति पर विमाननामानीति ॥ २१॥ पावीस परीसहा प० तं०-दिगिंगछापरीसहे पिवासापरीसहे सीतपरीसहे उसिणपरीसहे दंसमसगपरीसहे अचेलपरीसहे अाइपरीण १० वहपरीसहे जायणापरीसहे अलाभपरीसहे रोगपरीसहे तणफासपरीसहे जल्लपरीमहे सकारपुरकारपरीसहे पण्णापरीसहे अण्णाणपरीसहे दूसणपरीसहे, दिट्ठिवायस्स गं बावीसं सुत्ताइ छिन्नछेयणइयाई ससमयसु- त्तपरिवाडीए वावीसं सुत्ताई अछिन्नछेयणइयाई आजीवियसुत्तपरिवाडीए यावीसं सुत्ताइं तिकणइयाई तेरा- सिअसुत्तपरिवाडीए वावीसं सुत्ताई चउणइयाई समयसुत्तपरिवाडीए, बावीसविहे पोग्गलपरिणामे प० तं-कालवण्णपरिणामे नीलवण्णपरिणामे लोहियवणपरिणामे हालिद्दवणपरिणामे सुकिल्लवण्णपरिणामे सुन्भि गंधपरिणाभे दुन्भिगंधपरिणामे तित्तरसपरिणामे कड्डयरसपरिणामे कसायरसपरिणामे अंपिलरसपरिणामे महुररसरिणामे कक्खडफासपरिणामे मउयफासपरिणामे गुरुफासपरिणामे लहुफासपरिणामे सीतफासपरि- णामे उसिणफासपरिणामे णिद्धफासपरिणामे लुक्खफासपरिणामे अगुरुलहुफासपरिणामे गुरुलहुफास- परिणामे, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं बावीसं पलिओवमाई ठिई प०, छट्ठीए पुढवीए ऊकोसेणं वावीसं सागरोवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं जहणणं पावीसं सागरोयमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं यावीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोह- म्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं बावीसं पलिओवमाइं ठिई प०, अचुते कप्पे देवाणं बावीसं सागरो- वमाई ठिई प०, हेहिमहेहिमगेवेजगाणं देवाणं जहण्णणं बावीस सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा महियं विसूहियं विमलं पभासं वणमालं अच्चुतवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं यावीसं सागरोचमाइं ठिई प०, ते णं देवा णं धावीसाए अद्धमासएणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्स- संति वा नीससंति वा, तेसि णं देवाणं यावीस वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे बावीसं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुझिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुग्वाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं २२॥ द्वाविंशतितमं तु स्थान प्रसिद्धार्थमेव, नवरं सूत्राणि पद् स्थितेररि, तत्र मार्गाच्यवननिर्जरार्थ परिपह्यन्ते इति परीपहाः, 'दिगिछत्ति बुभुक्षा सैव परीपहो दिगिञ्छापरीपह इति, सहनं चास्य मर्यादानुल्लघनेन, एवमन्यत्रापि १, तथा पिपासा-वृट् २ शीतोष्णे प्रतीते ३-४ तथा दंशाच मशकाश्च दंशमशका उभयेऽप्येते चतुरिन्द्रिया महत्वामहत्वकृतश्चैषां विशेषोऽथवा दंशो-दंशनं भक्षणमित्यर्थः, तत्प्रधाना मशका दंशमशकाः, एते च यूकामत्कुणमत्कोटकमक्षिकादीनामुपलक्षणमिति ५ तथा चेलानां-वस्त्राणां बहुधननवीनावदातसुप्रमाणानां सर्वेषां वाऽभावः अचेलत्वमित्यर्थः ६ अरतिः मानसो विकारः ७ स्त्री प्रतीता ८ 'चर्या' ग्रामादिप्य- नियतविहारित्वं ९ 'नैपेधिकी' सोपद्रयेतरा च साध्यायभूमिः १० 'शय्या' मनोनामनोज्ञवसतिः संस्तारको वा ११ 'आक्रोशो' दुर्वचनं १२ 'वो' यष्टयादिताडनं १३ ‘याचना' भिक्षणं तथाविधे प्रयोजने मार्गणं या १४ अलाभरोगौ प्रतीतौ १६ तृणस्पर्शः संस्तारकाभावे वणेषु शयानस्य १७ 'जल्लः' शरीरवस्त्रादिमलः १८ सत्कारपुरस्कारौ च वस्त्रादिपूजनाभ्युत्थानादिसंपादनेन सत्कारेण वा पुरस्करण-सन्मानानं सत्कारपुरस्कारः १९ ज्ञान-सामान्येन मत्यादि कचिदज्ञानमिति श्रूयते २० दर्शनं सम्यग्दर्शनं, सहनं चास्य क्रियादिवादिनां विचित्रमतश्रवणेऽपि निश्चलचित्नतया पारणं २१ 'ना' स्वयं विमर्शपूर्वको वस्तुपरिच्छेदो मतिज्ञानविशेषभत 7 पनि २२। 'रष्टियादो' द्वादशाक्षः, म च पशधा-पारकम १ सूत्र २ पूर्वगत ३ प्रथमानुयोग ४ चूलिका ५ भेदात्, तत्र दृष्टिवादस्य द्वितीय प्रधान स्थितिः पाणि, तत्र मिर्य] द्रव्यपर्यायनपायर्थवचनात् यत्राणि, 'छिन्नच्छेयणइयाईति इह यो नयः सूत्र छिन्नं देनेन्जति म छिन्नछेदनयः यथा 'धम्मो मंगलमुफहमित्यादिश्लोकः सूत्रार्थतः छेदनयस्थितो न द्वितीयादिश्लोकानपेक्षते, इत्येव गानि गाणि छिन्नछेदनपान्ति तानि छिन्नछेदनयिकानि, तानि च स्वसमया-जिनमताश्रिता या सूत्राणां परिपाटि:-पद्धतिस्तस्यां पगमयपरिपाटयां मरन्ति तया या भान्तीति, तथा 'अछिन्नच्छेयणइयाई' ति इह यो नयः सूत्रमच्छिन्नं छेदेनेच्छति सोच्छि- नदनयो यथा 'धम्मोमंगलमुफहमित्यादिश्लोकोऽर्थतो द्वितीयादिश्लोकमपेक्षमाण इत्येवं यान्यच्छिन्नच्छेदनयवन्ति तान्यछिन्न- मोदनपिकानि नानि चाजीविकम्त्रपरिपाट्या-गोशालकमतप्रतिवद्धसूत्रपद्धच्यां तया वा भवन्ति, अक्षररचनाविभागस्थितान- प्पयनोन्योऽन्य प्रेक्षमाणानि भवन्तीति भावना, तथा 'तिकणइयाईति नयत्रिकाभिप्रायाचिन्त्यन्ते यानि तानि नयत्रिकवन्तीति विनायिकानीत्युच्यन्ते, 'राशिकपत्रपरिपाटया' इह त्रैराशिका गोशालकमतानुसारिणोऽभिधीयन्ते, यस्माते सर्व च्यात्मकमिच्छन्ति, नपगा-जीरोजीरो जीजीपति, तथा लोकोऽलोको लोकालोकश्चेत्यादि, नयचिन्तायामपि ते त्रिविधनयमिच्छन्ति, तद्यथा-द्रव्या- स्तितः पर्यापास्तिकः उभयास्तकोति, एतदेव नपत्रयमाश्रित्य त्रिकनयिकानीत्युक्तमिति, तथा 'चउकनइयाई ति नयचतुष्काभि- पागानभिन्न्यन्ते यानि तानि चतुष्कनयिकानि, नयचतुष्कं चैवं नैगमनयो द्विविधः-सामान्यग्राही विशेषग्राही च, तत्र यः सामान्य- ग्राही स रागृहेऽन्तभूतो विशेषग्राही तु व्यवहारे, तदेवं सङ्ग्रहव्यवहारऋजूसूत्राः शब्दादिवयं चैक एवेति चत्वारो नया इति, 'स्व- समये त्यादि तथैवेति, तथा पुद्गलानाम्-अण्वादीनां परिणामो-धर्मः पुद्गलपरिणामः, स च वर्णपञ्चकगन्धद्वयरसपञ्चस्पर्शाष्टक- मेदाविंशतिधा, तथा गुरुलघुरगुरुलघु इति भेदद्वयक्षेपाद् द्वाविंशतिः तत्र गुरुलघु द्रव्यं यत्तिर्यग्गामि वारबादि अगुरुलधुर्यत् स्थिर सिद्धिक्षेत्रं घण्टाकारव्यवस्थितज्योतिप्कविमानादीति, तथा माहितादीनि पडू विमाननामानि ।। २२ ।। तेवीसं सुयगडज्झयणा प०, तं०-समए वेतालिए उवसग्गपरिणा थीपरिपणा नरयविभत्ती महावीर- पुर्व कुसीलपरिभासिए विरिए धम्मै समाही मग्गे समोसरणे आहत्तहिए गंधे जमईप गाथा पुंडरी किरियाठाणा आहारपरिणा अपञ्चक्खाणकिरिआ अणगारसुयं अद्दइज्जंणालंदइज्ज, जंबुद्दीवेणं दीवे भारहे वासे इमीसे णं ओसप्पिणीए तेवीसाए जिणाणं सूरुग्गमणमुहुत्तंसि केवलवरनाणदंसणे समुप्पण्णे, जंबु- दीवे णं दीवे इमीसे णं ओसप्पिणीए तेवीसं तित्थकरा पुब्वभवे एकारसंगिणो होत्या तं०-अजित संभव अभिणंदण सुमई जाव पासो बद्धमाणो य, उसमे णं अरहा कोसलिए चोदसपुब्धी होत्था, जंबुद्दीवे णं दीवे इमीसे ओसप्पिणीए तेवीसं तित्थंकरा पुव्वभवे मंडलिरायाणो होत्या तं०-अजित संभव अभिणंदण जाव पासो वद्धमाणो य, उसमे णं अरहा कोसलिए पुत्वभवे चकवट्टी होत्था, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढ- वीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं तेवीसं पलिओवमाई ठिई ५०, अहेसत्तमाए णं पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइ- याणं तेवीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अन्थेगइयाणं तेवीस पलिओवमाई ठिई पं०, सोहम्मीसाणाणं देवाणं अत्थेगइयाणं तेवीसं पलिओवमाई ठिई ५०, हेट्टिममज्झिमगेविजाणं देवाणं जह पणेणं तेवीसं सागरोवमा निर्ट -20... गणेसु देवत्ताए उपवपणा तेसि णं देवाणं उग्मोमेणं तेर्यामं सागरोयमाई ठिई प०, ते णं देवा तेवीसाए अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊस- मंति या नीममंति या, तेसि णं देवाणं तेवीसाए पाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पज्जइ, संतेगइआ भवसि- दिा जीया जेतेपीसाए भयग्गहणेहि सिज्झिस्संति युज्झिरसंतिमुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सव्वदुक्खा- णमंत करिस्मंति ॥ सूत्रं २३ ॥ प्रयोगिनिस्थानकं मुगममेव, नवरं चत्वारि सूत्राणि अर्याक् स्थितिक्षेत्रभ्यः, तत्र सूत्रकृताङ्गस्य प्रथमे श्रुतस्कन्धे पोडशाध्यय- नानि द्वितीय मप्त, तेषां चान्वर्थस्तदधिगमाधिगम्य इति ॥ २३ ॥ पउन्थीसं देवादिदेवा प०२०-उसभअजितसंभवअभिणंदणसुमइपउमप्पहसुपासचंदप्पहसुविधिसीअलसिज्जंस- यासुपुत्रविमलअणतधम्मसंतिकथुअरमल्लीमुणिसुब्वयनमिनेमीपासवद्धमाणा, चुल्लहिमवंतसिहरीणं वासहरप- म्यगाणं जीवाओ चउब्चीसंचउन्चीसं जोयणसहस्साईणवयत्तीसे जोयणसए एगं अदृत्तीसहभागंजोयणस्स किंनिविसेमाहिआओ आयामेणं प० चउवीसं देवहाणा सइंदया प०, सेसा अहमिंदा अनिंदा अपुरोहिआ, उत्तरायणगते णं सूरिए उचीसंगुलिए पोरिसिछायं णिवत्तइत्ता णं णिअदृति, गंगासिंधूओणं महाणदीओ पयाहे मातिरेगेणं उचीसं कोसे पित्यारेणं प०, रत्तारत्तवतीओ णं महाणदीओ पवाहे सातिरेगे चउवीसं फोसे पित्यारेणं पनत्ता, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थे० चउचीसं पलिओवमाई० अहेसत्तमाए पुदपीए अत्धेगइयाणं नेरइयाणं चउचीसं सागरोयमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं चउ- वीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणे णं देवाणं अत्थैगइयाणं चउवीसं पलिओचमाइं ठिई प०, हेहि- मउवरिमगेवेजाणं देवाणं जहपणेणं चउवीसं सागरोवमाइं ठिई प, जे देवा हेटिममज्झिमगेवेजयविमाणेसु देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्कोसेणं चउवीसं सागरोवमाइं ठिई प०, ते णं देवा चउवीसाए अद्ध- मासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वाणीससंति वा तेसिणं देवाणंचउवीसाए वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवाजे चउवीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ २४ ॥ चतुर्विंशतिस्थानके पद सूत्राणि स्थितेः प्राक, सुगमानि च, नवरं देवानाम्-इन्द्रादीनामधिका देवाः पूज्यत्वादेवाधिदेवा इति, । तथा 'जीवाओंति जम्बूद्वीपलक्षणवृत्तक्षेत्रस्य वर्षाणां वर्पधराणां (च) ऋज्वी सीमा जीवोच्यते, आरोपितज्याधनुर्जीवाकल्पत्वात्, तयोश्च लघुहिमवच्छिखरिसत्कयोः प्रमाणं २४९३२ अष्टत्रिंशद्भागश्च योजनस्य किञ्चिद्विशेपाधिकः, अत्र गाथा-'चउवीस सहस्साई नव य सए जोयणाण वत्तीसे । चुल्लहिमवंतजीवा आयामेणं कलद्धं च ॥१॥" ति, कलाईमिति-एकोनविंशतिभागस्याई, तचा- त्रिंशद्भाग एव भवतीति, चतुर्विशतिर्देवस्थानानि-देवभेदाः, दश भवनपतीनां, अष्टौ व्यन्तराणां, पञ्च ज्योतिप्कानां, एक कल्पो- पपनौमानिकानां, एवं चतुर्विंशतिः, सेन्द्राणि चमरेन्द्रावधिष्ठितानि शेपाणि, च ग्रैवेयकानुत्तरमुरलक्षणानि अहं अहं इत्येवमिन्द्रा येषु तान्यहमिन्द्रागि, प्रत्यात्मेन्द्रकागीत्यर्थः, अत एव अनिन्द्राणि-अविद्यमाननायकानि अपुरोहितानि-अविद्यमानशान्तिकर्मकारीणि, उपलक्षणपरत्वादस्याविद्यमानसेवकजनानीति, तथोत्तरायणगतः-सर्वाभ्यन्तरमण्डलप्रविष्टः सूर्यः कर्कसङ्क्रान्तिदिन इत्यर्थ, चतुर्विशत्य- गुलिकां पौरुप्पां-पहरे भा छाया पौरुपीया तां छायां हस्तप्रमाणशकोरित गम्यत, नवर्यं कृत्वा णं वाक्यालङ्कारे 'निवर्तते' म म्यन्तरमण्डलात् द्वितीयमण्डलमागच्छति, आह च-'आसाढमासे दुपयेत्यादि, 'पवह' इति यतः स्थानानदी प्रवहति-चोर्द्ध प्रानत, म न पाहदानोरणेन निर्गम इह सम्भाव्यते, न पुनर्योऽन्यत्र प्रवहशब्देन मकरमुखप्रणालनिर्गमः प्रपातकुण्डनिर्गमो या विपक्षितः, ना हि जंबूद्वीपप्रतप्त्यामिह च पञ्चविंशतिक्रोशप्रमाणा गङ्गादिनद्यो विस्तारतोऽभिहिताः ।। २४ ॥ पुरिमपच्छिमगाणं तित्वगराणं पंचजामस्स पणवीसं भावणाओ पण्णत्ता, तं जहा-ईरिआसमिई मणगुत्ती यरगुत्ती आलोयभायणभोयणं आदाणमंडमत्तनिक्खेवणासमिई ५ अणुवीतिभासणया कोहविवेगे लोभ- विवेगे भयविवेगे हासविवेगे ५ उग्गहअणुण्णवणया उग्गहसीमजाणणया सयमेव उग्गहं अणुगिण्हणया माहम्मियउग्गहं अणुण्णविय परिभुजणया साहारणभत्तपाणं अणुण्णविय पडिभुंजणया ५ इत्थीपसुपंड- गर्ममत्तगसपणासणवजणया इत्थीकहवियजणया इत्थीणं इंदियाणमालोयणवजणया पुब्वरयपुश्वकीलिआणं अणणुमरणया पणीनाहारविवजणया ५ सोडदियरागोवरई चक्खिदियरागोवरई घाणिदियरागोवरई जिन्भि- दिपरागोयरई फार्सिदियरागोवरई ५, मल्ली णं अरहा पणवीसं धणु उर्दू उच्चत्तणं होत्था, सव्वेवि दीहवेय- दृपव्यया पणवीसं जोयणाणि उहूं उच्चत्तणं प० पणवीसं पणवीसं गाउआणि उविद्वेणं प०, दोचाए णं पुढचीए पणवीसं णिरयावाससयसहस्सा प० [आयारस्स णं भगवओ सचूलिआयस्स पणवीसं अज्झयणा ५० तं-सत्यपरिणा लोगविजओ सीओसणीअ सम्मत्तं। आवंतिधुयविमोह उवहाणसुयं महपरिपणा ॥१॥ ८ ८ पिंडेसण सिजिरिआ भासज्झयणा य वत्व पाएसा । उग्गहपडिमा सत्तिकसत्तया भावण विमुत्ती ॥२१॥ निसीहज्झयणं पणवीसइमं । मिच्छादिहिविगलिदिए णं अपज्जत्तए णं संकिलिट्ठपरिणामे णामस्स कम्मस्स पणवीसं उत्तरपयडीओ णियंधति-तिरियगतिनामं विगलिंदियजातिनामं ओरालिअसरीरणामं तेअगस- रीरणाम कम्मणसरीरनामं हुंडगसंठाणनामं ओरालिअसरीरंगोवंगणामं छेवढसंघयणनामं वपणनामंगंधणामं रसणामं फासणामंतिरिआणुपुब्विनाम अगुरुलहुनामं उवघायनामंतसनामंयादरणामं अपज्जत्तयणामं पत्तेय- सरीरणामं अधिरणामं असुभणामंदुभगणाम अणादेजनामं अजसोकित्तिनामं निम्माणनामं२५,गंगासिंधूओ ण महाणदीओ पणवीसं गाऊयाणि पुहुत्तेणं दुहओ घडमुहपवित्तिएणं मुत्तावलिहारसंठिएणं पवातेण पडंति, रत्तारत्तवइओ णं महाणदीओ पणवीसं गाउयाणि पुहुत्तेणं मकरमुहपवित्तिएणंमुत्तावलिहारसंठिएणं पवातेण पडंति, लोगयिंदुसारस्स णं पुवस्स पणवीसं वत्थू प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेर- इयाणं पणवीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाई नेरइयाणं पणवीसं सागरोवमाइं ठिई ५०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्यंगइयाणं पणवीसं पलिओवमाई ठिई ५०, सोहम्मीसाणे णं देवाणं अत्धेगइयाणं पणवीस पलिओवमाई ठिई प०, मज्झिमहेहिमगेवेज्जाणं देवाणं जहण्णेणं पणवीसं सागरो- नमाई ठिई प०, जे देवा हेहिमउपरिमगेवेजगविमाणेसु देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्कोसेणं पण- धीमं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा पणवीसाए अदमासेहिं आणमंति वा पाणनंति वा उस्ससंति वा नीस्ममंति था, तेसि गं देवाणं पणवीसं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे पणवीसाग भयग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिरसंति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं फरिस्संनि ॥ २५ ॥ पत्राविंशतिस्थानकमपि मुयोधं, नवरमिह स्थितेराग नव सूत्राणि, तत्र " पचजामस्स "त्ति पञ्चानां यामानां-महा- प्रतानां ममाहारः पश्याम तस्य 'भावणाओ'त्ति प्राणातिपातादिनिवृत्तिलक्षणमहाव्रतसंरक्षणाय भाव्यन्ते इति भावना- स्नान प्रति महाव्रत पश्च पञ्चेति, तोर्यासमित्याद्याः पञ्च प्रथमस्य महाव्रतस्य तत्रालोकभाजनभोजन-आलो- कनपूर्व मानने-पात्रे भोजन-भक्कादेरम्यवहरणम्, अनालोक्यभाजनभोजने हि प्राणिहिंसा सम्भवतीति, तथा अनुविचिन्त्य- भाषणतादिका द्वितीयस्य, तत्र विकः-परित्यागः, तथा अवग्रहानुज्ञापनादिकास्तृतीयस्य, तत्रावग्रहानुज्ञापना १ तत्र चानुज्ञाते । सीमापरिशानं २ मातायां च सीमायां स्वयमेव 'उग्गहण' मिति अवग्रहस्याऽनुग्रहणता पश्चात्स्वीकरणमवस्थानमित्यर्थः ३, साधर्मि- काणां-गीतार्थसमुदायविहारिणां संविनानामवग्रहो मासादिकालमानतः पञ्चक्रोशादिक्षेत्ररूपः सार्मिकावग्रहस्तं तानेवाऽनुज्ञाप्य तस्यैव परिभोजनता-अवस्थानं साधर्मिकाणां क्षेत्रे वमतौ वा तैरनुलाते एव वस्तव्यमिति भावः ४, साधारण-सामान्यं यद्भक्तादि तदनुमाप्यानार्यादिकं तस्य परिभोजनं चेति ५, तथा स्च्यादिसंसक्तशयनादिवर्जनादिकाश्चतुर्थस्य, प्रणीताहारः अतिस्नेहवानिति, तथा श्रोत्रेन्द्रियरागोपरत्यादिकाः पञ्चमस्य, अयमभिप्रायो-यो यत्र सजति तस्य तत्परिग्रह इति, ततश्च शब्दादौ रागं कुर्वता ते परिगृहीता भवन्तीति परिग्रहविरतिर्विराधिता भवति, अन्यथा त्वाराधितेति, वाचनान्तरे आवश्यकानुसारेण दृश्यन्ते । तथा 'मिच्छ- दिहि'त्यादि, मिथ्यादृष्टिरेव तिर्यग्गत्यादिकाः कर्मप्रकृतीनाति न सम्यग्दृष्टिः, तासां मिथ्यात्वप्रत्ययत्वादिति मिथ्यादृष्टिग्रहणं, विकलेन्द्रियो-द्वित्रिचतुरिन्द्रियाणामन्यतमः, णमित्यलङ्कारे, पर्याप्तोऽन्या अपि बनातीत्यपर्याप्तग्रहणं, अपर्याप्तक एव ह्येता अप्रशस्ताः परिवर्त्तमानिका वभाति, सोऽप्येताः संक्लिष्टपरिणामो बनातीति संक्लिप्टपरिणाम इत्युक्तम् , अयमपि द्वीन्द्रियाद्यपर्याप्तकप्रायोग्यं वनाति, तत्र 'विगलिंदियजाइनामति कदाचित् द्वीन्द्रियजात्या सह पञ्चविंशतिः कदाचिद् त्रीन्द्रियजात्या एवमितरथाऽपीति, 'गंगा' इत्यादि पञ्चविंशतिगव्यूतानि पृथुत्वेन यः प्रपातस्तेनेति शेपः, 'दुहओत्ति द्वयोर्दिशोः पूर्वतो गङ्गा अपरतः सिन्धुरि- त्यर्थः, पमहदाद्विनिर्गते पञ्च २ योजनशतानि पर्वतोपरि गत्वा दक्षिणाभिमुखे प्रवृत्ते 'घडमुहपवित्तिएणति घटमुखादिव पञ्चविंश- तिकोशपथुलजिहिकात् मकरमुखमणालात् प्रवृत्तेन मुक्तावलीनां मुक्तासरीणां यो हारस्तत्संस्थितेन प्रपातेन-प्रपतन्जलसंतानेन योजनमतोच्छ्रितस्य हिमवतोऽधोपत्तिनोः स्वकीययोः प्रपातकुण्डयोः प्रपततः, एवं रक्तारक्तवत्यौ, नवरं शिखरिचर्पधरोपरिप्रतिष्ठि- नपुण्डरीकइदात्प्रपतत इति, तथा लोकविन्दुसार-चतुर्दशपूर्वमिति ॥ २५ ।। छब्बीस दसकप्पयवहाराणं उद्देसणकाला प० तं०-दस दसाणं छ कप्पस्स दस ववहारस्स, अभवसिद्धियाणं जीवाण मोहणिजस्स कम्मरस छब्बीस कम्मंसा संतकम्मा प० तं०-मिच्छत्तमोहणिज्ज सोलस कसाया इत्थीवेदे पुरिसवेदे नपुंसमवेदे हासं अरति रति भयं सोगं दुगुंछा,इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाण ठिई प०. अमर. नेइयाणं छठवीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्यंगझ्याण नेरइयाणं छब्बीसं सागरोवमाई सिं पलिओवमाइं ठिई प०, सोहम्मीसाणे णं देवाणं .अत्येगगाणं छन्वीसं पलिओवमाई ठिई प०, मज्झिममज्झिमगेवजयाण दवाणं जद्दपणेणं छव्वीसं साग- रोवमा टिई प०, जे देवा मज्झिमहेहिमगेवेजयविमाणेसु देवत्ताए उपवण्णा तेसि णं देवाणं उक्षोसेणं छन्वीस मागरोषमाई ठिई प० ते ण देवा छव्वीसाप अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति या ऊससंति वा नीममंति या, तेसि ण देवाणं छवीस याससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्वइ, संतगइया भवसिद्धिया जीवा जे पच्चीमेहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्सति मुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं फरिस्मंसि ॥ २३ ॥ पशिनिम्धानकं व्यक्तमेव, नवरं उद्देशनकाला यत्र श्रुतस्कन्धेऽध्ययने च यावन्त्यध्ययनान्युद्देशका वा तत्र तावन्त एव उद्दे- गनकाला-उदेवारमराः श्रुतोपचाररूपा इति, तथा अभव्यानां त्रिपुजीकरणाभावेन सम्यक्त्वमिश्ररूपं प्रकृतिद्वयं सत्चायां न भव- तीति पगितिमत्कांगा भवन्तीति ॥ २६ ॥ मत्तावीस अणगारगुणा प० तं०-पाणाइवायाओ वेरमणं मुसावायाओ वेरमणं अदिन्नादाणाओवेरमणं मेहु. णामो पेरमणं परिग्गहाओ वेरमणं सोइंदियनिग्गहे चक्खिंदियनिग्गहे घाणिदियनिग्गहे जिभिदियनि- ग्गहे फासिंदियनिग्गहे कोहवियेगे माणविधेगे मायाविवेगे लोभविवेगे भावसचे करणसचे जोगसच्चे खमा चिरागया मणसमाहरणया वयसमाहरणया कायसमाहरणया णाणसंपण्णया दसणसंपण्णया चरित्तसंप- पणपा येयणअहियासणया मारणंतीयअहियासणया, जंबुद्दीवे दीवे अभिइवजेहिं सत्तावीसाए णक्खत्तेहिं मंग्यहारे यहति, पगमेगे णं णग्यत्तमासे सत्तावीसाहिं राइंदियाहिं राइंदियग्गेणं प०, सोहम्मीसाणेसु फापेमु चिमाणयुदयी सत्तावीसं जोयणसयाई याहलेणं प०, चेयगसम्मत्तवन्धोवरयस्स णं मोहणिज्जस्स फम्मम्म मत्तापीमं उत्तरपगडीओ संतकम्मंसा प०, सावणसुद्धसत्तमीसु णं सूरिए सत्तावीसंगुलियं पोरि- मिण णिचत्तइत्ता ण दिवसखेत्तं नियहेमाणे रयणिखेत्तं अभिणियहमाणे चारं चरइ, इमीसे णं रयण- पमा? पुढपीए अत्गइयाणं नेरइयाणं सत्तावीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइ- पाणं नेरगाणं मत्तावीमं मागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं सत्तावीस पलिओ- गमाई दिई प०, मोहम्मीसाणेमु कप्पेमु अत्धेगइयाणं देवाणं सत्तावीसं पलिओवमाई ठिई प०, मज्झि- मउपरिमगेनगाणं देवागं जहपणेणं मत्तायीसं सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा मज्झिमगेवेन्जयविमाणेसु देवताए उपयपणा तेमि गं देवाणं उफोसेणं सत्तावीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा सत्तावीसाए भदमामेहिं आणमंति या पाणमंनि या उस्ससंति वा नीससंतिवा,तेसिणं देवाणं सत्तावीस वाससहस्सेहिं भागार ममुप्पन्नइ, मंगड्या भवमिदिया जीवाजे सत्तावीसाए भवग्गहणेहिं सिजिमस्संति बुज्झिस्संति मुधिम्मंनि परिनिन्चाइस्मंति मन्यदुरयाणमंतं करिस्संति ॥ २७ ॥ ममिनिस्थानमपि व्यक्तमेन, केवलं पर मत्राणि स्थिराम्, तत्र अनगाराणां-साधूनां गुणाः-चारित्रविशेपरूपाः अनगार- गुणाः, महाननानि पटोन्टिगनिहाय विविवेकामत्वारः मत्यानि ग्रीणि, ना मारसत्यं-शुद्धान्तरात्मता करणसत्यं- यत्पतिलेसनाकियां यथोक्तां सम्यगुपयुक्तः कुरुत यागसत्य-यागाना-मनाप्रभूतानामापतयप ( बना-जनान वक्तक्रोधमान- बम्पस्य द्वेषमश्चितस्याप्रीतिमात्रस्याभावः, अथवा क्रोधमानयोरुदयनिरोधः, क्रोधमानविवेकशब्दाम्यां तदुदयप्राप्तयोस्तयोनिरोधः प्रागनाभिहित इति न पुनरुक्तताऽपीति १८ विरागता अभिप्वगमात्रस्याऽभावः,अथवा मायालोभयोरनुदयो, मायालोभविवेकशब्दाभ्यां तूदयप्राप्तयोस्तयोनिरोधः प्रागभिहित इतीहापि न पुनरुक्ततेति १९, मनोवाकायानां समाहरणता,पाठान्तरतः समन्वाहरणता-अकुशलानां रोपाययः २२ नानादिमम्पन्नवास्तिस्रः २५ वेदनातिसहनता-शीतायतिसहन २६ मारणान्तिकातिसहनता-कल्याणमित्रबुद्ध्या मार- गान्तिकोपमर्गसहनमिति २७, तथा जम्बूद्वीपे न धातकीखण्डादौ अभिजिद्वजैः सप्तविंशत्या नक्षत्रर्व्यवहारः प्रवर्तते, अभिजिनक्षत्र- स्योत्तरापाढचतुर्थपादानुप्रवेशनादिति, तथा मासो नक्षत्रचन्द्राभिवर्द्धितमत्वादित्यमासभेदात्पञ्चविधोऽन्यत्रोक्तः, तत्र नक्षत्रमास:- चन्द्रस्य नक्षत्रमण्डलभोगकाललक्षणः सप्तविंशतिः रात्रिन्दिवानि-अहोरात्राणि रात्रिन्दिवाणेति-अहोरात्रपरिमाणापेक्षयेदं परिमाणं नतु गर्वथा, तस्याधिकत्वाद्, आधिक्यं चाहोरात्रसप्तपष्टिभागानामेकविंशत्येति, "विमाणपुढवी"त्ति विमानानां पृथिवी-भूमिका, तथा वेदकसम्यक्त्ववन्धः-क्षायोपशमिकसम्यक्त्वहेतुभूतशुद्धदलिकपुञ्जरूपा दर्शनमोहनीयप्रकृतिस्तस्य 'उवरओ'त्ति प्राकृतत्वादुद्वलको- वियोजको जन्तुः तस्य मोहनीयकर्मणोऽष्टाविंशतिविधस्य मध्ये सप्तविंशतिरुत्तरप्रकृतयः सत्कर्माशाः सत्तायामित्यर्थः, एकस्योद्वलि- तत्वादिति, तया श्रावणमासस्य शुद्धसप्तम्यां सूर्यः सप्तविंशत्यङ्गुलिकां हस्तप्रमाणशकोरिति गम्यते पौरुपी छायां निवर्त्य दिवस- क्षेत्रं-रविकरमकाशमाकाशं निवर्द्धयन्-प्रकाशहान्या हानि नयन् रजनीक्षेत्रम्-अन्धकाराक्रान्तमाकाशमभिवर्दयन्-प्रकाशहान्या वृद्धि नयन-चारं चरति-व्योममण्डले भ्रमणं करोति, अयमन भावार्थ:-इह किल स्थूलन्यायमाश्रित्य आपाढयां चतुर्विंशत्यङ्गुलप्र- माणा पौरुपीच्छाया भाति, दिनसप्तके सातिरेकं छायाऽद्गुलं वर्द्धते, ततश्च श्रावणशुद्धसप्तम्यामङ्गुलत्रयं वर्द्धते, सातिरेकैकविंशतित- मदिनत्वात्तस्याः, तदेवमापाढ्याः सत्कैरङ्गुलैः सह सप्तविंशतिरङ्गुलानि भवन्ति, निश्चयतस्तु कर्कसङ्क्रान्तेरारभ्य यत्सातिरेकैकविंशति- तमं दिनं तत्रोक्तरूपा पौरुषीच्छाया भवति ।। २७ ॥ अहावीसविहे आयारपकप्पे प० तं०-मासिआ आरोवणा मपंचराईमासिया आरोवणा सदसराइमासिआ आरोवणा एवं चेव दोमासिआ आरोवणा सपंचराईदोमासिया आरोवणा एवं तिमासिआ आरोवणा चउमासिया आरोवणा उवघाइया आरोवणा अणुवघाइया आरोवणा कसिणा आरोवणा अकसिणा आरोवणा पतायता आयारपकप्पेएताव ताव आयरियब्वे, भवसिद्धियाणं जीवाणं अत्थेगइयाणं मोहणिजस्स कम्मरस अट्ठावीसं कम्मंसासंतकम्मा प००-सम्मत्तवेअणि मिच्छत्तवेयणिज्जं सम्ममिच्छत्तवेयणिज्ज सोलस कसाया णव णोकसाया, आभिणियोहियणाणे अट्ठावीसइविहे प० त०-सोइंदियअत्थावग्गहे चक्विंदियअस्थावग्गहे घाणिदियअत्याचग्गहे जिभिदियअत्थावग्गहे फासिंदियअत्यावग्गहे णोइंदियअत्थावग्गहे सोइंदियवंजणो ग्गहेघाणिदियवंजणोग्गहे जिभिदियवंजणोग्गहे फासिंदियवंजणोग्गहे सोतिंदियईहा चक्खिदियईहा घाणिं- दियईहा जिभिदियईहा फासिंदियईहा णोइंदियईहा सोतिंदियावाए चक्खिदियावाए घाणिदियावाए जिभिदियावाए फासिंदियावाए णोइंदियावाए सोइंदिअधारणा चक्खिदियधारणा घाणिदियधारणा जि. भिदियधारणा फासिंदियधारणा णोइंदियधारणा, ईसाणे णं कप्पे अठ्ठावीस विमाणावाससयसहस्सा प०. (. ५

जीये णं देवगइम्मि यंघमाणे नामस्स कम्मरस अट्ठावीसं उत्तरपगडीओ णिवंधति, तं०-देवगतिनाम पंर्चि-
दियजातिनाम उब्वियसरीरनाम तेयगसरीरनामं कम्मणसरीरनाम समचउरंससंठाणणामं उब्वियसरीरंगो-
यंगणाम वण्णणामं गंधणाम रसणाम फासनामं देवाणुपुग्विणामं अगुरुलहुनामं उवधायनाम पराघायनामं
उस्मामनामं पसत्यविहायोगइणामं तसनामं वायरणामं पज्जत्तनामं पत्तेयसरीरनामं थिराथिराणं सुभासु-
भाणं आपसाणाएजाणं दोण्ई अण्णयरं गगं नामं णिवंघइ जसोकित्तिनामं निम्माणनाम, एवं चेव नेरह-
आषि, णाणत्तं अप्पसत्यविदायोगइणाम हुंडगसंठाणणामं अधिरणाम दुन्भगणामं असुभनामं दुस्सरनामं
अणादिजणाम अजसोकित्तीणामं निम्माणनाम, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं
अहावीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहे सत्तमाग पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं अहाचीसं सागरोवमाई
ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं अट्ठावीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु-
देवाणं अत्धेगइयाणं अट्ठावीसं पलिओवमाई ठिई प०, उपरिमहेहिमगेवैजयाणं देवाणं जहण्णेणं अहावीसं
मागरोवमाई ठिई प०, जे देया मज्झिमउवरिमगेवेजपसु विमाणेसु देवत्ताए उववण्णातेसि णं देवाणं उको-
सेणं अहाधीसं सागरोयमाई ठिई प०, ते णं देवा अहावीसाए अदमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा
ऊसमंति था नीससंति वा, तेसि णं देवाणं अट्ठावीसाए वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पज्जइ, संतेगइया
भवसिन्द्रिया जीवा जे अट्ठावीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति
सत्ययुग्वाणमंतं करिस्संति ॥ २८ ॥

अष्टाविंशतिस्थानकमपि व्यक्तं, नवरमिह पञ्च स्थितेः प्रार सूत्राणि, तत्र आचारः प्रथमाझं तस्य प्रकल्प अध्ययनविशेषो निशी- थमित्यपराभिधानं आचारस्य वा-साध्वायारस्य ज्ञानादिविषयस्य प्रकल्पो-व्यवस्थापनमित्याचारप्रकल्पः, तत्र कचिद् ज्ञानाद्याचा- रविपये अपराधमापनस्य कस्यचित् प्रायश्चित्तं दत्तं, पुनरन्यमपराधविशेपमापन्नस्ततस्तत्रैव प्राक्तने प्रायश्चित्ते मासवहनयोग्यं मासिक प्रायश्चित्तमारोपितमित्येवं मासिक्यारोपणा भवति, तथा पञ्चरात्रिकाद्धयोग्यं मासिकशुद्धियोग्यं चापराधद्वयमापनस्ततः पूर्वदचे मायश्चित्ते सपञ्चरात्रिमासिकप्रायश्चित्तारोपणात्सपञ्चरात्रमासिक्यारोपणा भवति, एवं मासिक्यारोपणाः पड् ६ एवं द्विमासिक्यः ६ विमासिक्यः ६ चतुर्मासिक्योऽपि ६ चतुर्विंशतिरारोपणाः, तथा साद्धदिनद्वयस्य पक्षस्य चोपघातनेन लघूनां मासादीनां प्राचीन- प्रायश्चित्ते आरोपणा उपघातिकारोपणा, यदाह-"अरेण छिन्नसेसं पुब्बद्धेणं तु संजुयं काउं । देज्जा य लहुयदाणं गुरुदाणं तत्तिय चेव ॥१॥" ति यथा मासाद्धं १५ पञ्चविंशतिकाद्धं च सार्द्धद्वादश सर्वमीलने सार्द्धसप्तविंशतिरिति लघुमासः, तथा मासद्वयार्द्ध मामो मासिकस्याई पक्ष उभयमीलने सार्दो मास इति लघुद्विमासिकं २५ तथा तेषामेव साईदिनदयाधनुद्यातनेन गुरूणामारोपणा अनुद्घातिकारोपणा २६, तथा यावतोऽपराधानापन्नस्तावतीनां तच्छुद्धीनामारोपणा कृत्स्नारोपणा २७ तथा बहूनपराधानापन्नस्य पण्मासान्तं तप इतिकृत्वा पण्मासाधिक तपाकर्म तेष्वेवान्तर्भाव्य शेपमारोप्यते यत्र सा अकृत्वारोपणेत्यष्टाविंशतिः २८, एतच सम्यग् निशीविंशतितमोद्देशकावगम्यम्, अत्रैव निगमनमाह-एतावांस्तावदाचारप्रकल्पः, इह स्थानके आरोपणामाश्रित्य विवक्षि- तोऽन्यथा तद्वयनिरेकैणाऽपि तस्योद्घातिकानुद्घातिकरूपस्य भावात्, अथवैतावानेवाऽयं तावदाचारप्रकल्पः, शेपस्याऽत्रैवाऽन्तर्भा- वात्, तथा एतावत्तापदाचरितव्यमित्यपि, तथैव देवगतिसूत्रे स्थिरास्थिरयोः शुभाशुभयोरादेयानादेययोश्च परस्परं विरोधित्वेनैकदा पन्यामापादन्यदन्यतरदन तीत्युक्तं, तत्र चशब्दग्रहण भाषामात्र एवाऽवसेयमिति, नारकेस्त्रे विशतिस्ता एवं प्रकृतयोऽष्टानां तु स्थाने अटारन्या पनाति, एतदेवाह-'एवं वे' त्यादि, नानात्वं विशेषः ॥ २८ ॥ गगूणतीसइविहे पाचसुयपसंगेणं प० तं-भोमे उप्पाप सुमिणे अंतरिक्खे अंगे सरे वंजणे लक्खणे, भोमे तिथिहे प० तं० सुत्ते नित्ती वत्तिए, एवं गोमं तिथिई, विकहाणुजोगे विजाणुजोगे मंताणुजोगे जोगाणुजोगे अण्णतित्यियपवत्ताणुजोगे, आसाढे ण मासे पगूणतीसराइंदिआई राइंदियग्गेणं प०, (एवं चेय) भद्दवए णं मासे फत्तिए णं मासे पोसे णं मासे फग्गुणे णं मासे वइसाहे गं मासे, चंददिणे णं एगूणतीसं मुहुत्ते साति- रेगे मुहुत्तग्गेणं प०, जीवे णं पसत्यज्झवसाणजुत्ते भचिए सम्मदिट्ठी तित्थकरनामसहिआओ णामस्स णियमा पणतीस उत्तरपगडीओ नियंधित्ता वैमाणिपसु देवेसु देवत्ताए उपवजइ, इमीसे णं रयणप्पभाए पुरवीए अत्यंगइयाणं नेरइयाणं पगणतीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहे सत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाण नेर- 2 इगाणं पणतीस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराण देवाणं अत्थेगइयाणं एगूणतीसं पलिओवमाइं ठिई १०, मोहम्मीमाणेसु कप्पेसु देवाणं अत्थेगइयाणं एगूणतीसं पलिओवमाई ठिई प०, उपरिममज्झिमगेचेज- याणं देवाणं जहपणेण पगूणतीसं सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा उपरिमहेहिमगेवेजयविमाणेसु देवत्ताए उपवण्णा तेसि ण देवाणं उकोसेणं एगूणतीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा एगणतीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति चा ऊससंति या नीससंति वा तेसि णं देवाणं पगूणतीसं वाससहस्सेहिं आहारहे ~ । समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे एगणतीसभवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुञ्चिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं २९ ॥ एकोनत्रिंशत्तमस्थानकमपि व्यक्तमेव, नवरं नवेह सूत्राणि स्थितेः माक्' तत्र पापोपादानानि श्रुतानि पापश्रुतानि तेषां ) प्रसङ्गः-तथाऽऽसेवनारूप: पापश्रुतप्रसङ्गः, स च पापश्रुतानामेकोनविंशद्विधत्वात् तद्विध उक्तः, पापश्रुतविपयतया पापश्रुतान्येवो- च्यन्ते, अत एवाह-'भोमे त्यादि, तत्र भौम-भूमिविकारफलाभिधानप्रधानं निमित्तशास्त्रं, तथा 'उत्पातं' सहजरुधिरपृष्टयादिलक्षणो- त्पातफलनिरूपकं निमित्तशास्त्रं, एवं स्वम-स्वमफलाविभावकं, 'अन्तरिक्षम्' आकाशप्रभवग्रहयुद्धभेदादिभावफलनिवेदकं अङ्गशरी- रापयवममाणस्पन्दितादिविकारफलोद्भावक 'स्वर' जीवाजीवादिकाश्रितस्वस्वरूपफलाभिधायकं व्यञ्जन-मपादिव्यञ्जनफलोपदर्शकं लक्षणं-लाञ्छनाधनेकविधलक्षणव्युत्पादकमित्यष्टौ, एतान्वैव सूत्रवृत्तिवार्तिकभेदाचतुर्विंशतिः, तत्राङ्गवर्जितानामन्येपां सूत्रं सहस- प्रमाणं वृत्तिलक्षप्रमाणा वार्तिकं-वृत्ताख्यानरूपं कोटिप्रमाणं, अङ्गस्य तु सूत्रं लक्ष धृत्तिः कोटी वात्तिकमपरिमितमिति, तथा विकथानुयोगः-अर्थकामोपायप्रतिपादनपराणि कामन्दकवात्स्यायनादिनि भारतादीनि वा शास्त्राणि २५ तथा विद्यानुयोगो-रोहिणी- प्रभृतिविद्यासाधनाभिधायकानि शास्त्राणि २६ मन्त्रानुयोगश्वेटंकाहिमन्त्रसाधनोपायशास्त्राणि २७ योगानुयोगो-वशीकरणादियोगा- मिधायकानि हरमेखलादिशास्त्राणि २८ अन्यतीथिंकेभ्यः-कपिलादिभ्यः सकाशाद्यः प्रवृत्तः स्वकीयाचारवस्तुतत्त्वानामनुयोगो- विचारः तत्पुरस्करणार्थः शास्त्रसन्दर्भ इत्यर्थः सोऽन्यतीर्थिकप्रवृत्तानुयोग इति २९। तथाऽऽपाढादय एकान्तरिता पण्मासा एकोनत्रिं- दिवा इति-रात्रिदिवसपरिमाणेन भवन्ति स्थूलन्यायेन, कृष्ण पक्षे प्रत्येक गविनियोग T- भद्दवए कतिए य पोसे य । फग्गुणवइसाहेसु य बोद्धव्या ओमरत्ताओ" ॥१॥ त्ति [आपाढकृष्णपक्षे भाद्रपदे कार्तिके च पौपे च । फाल्गुने वैशासे च योद्धन्या अवमरात्रयः ।।१॥] इयमत्र भावना-चन्द्रमासो हि एकोनत्रिशदिनानि दिनस्य च द्विपष्टि- भागानां द्वात्रिंशत, ऋतुमासथ त्रिंशदेव दिनानि भवन्तीति चन्द्रमासापेक्षया ऋतुमासोऽहोरात्रद्विपष्टिभागानां त्रिंशता साधिको भवति, चतच प्रत्यहोरात्रं चन्द्रदिनमेकैकेन द्विपष्टिभागेन हीयते इत्यवसीयते, एवं द्विपष्टथा चन्द्रदिवसानामेकपष्टयहोरात्राणां भवती- त्येवं सातिरेके मासद्वये एकमवमरावं भवतीति, विशेपस्त्विह चन्द्रप्रज्ञप्तेरवसेय इति, तथा 'चंददिणे णं' ति चन्द्रदिन-प्रतिपदादिका तिथिः तचैकोनत्रिंशत् मुहूर्ताः सातिरेकमुहूर्तपरिमाणेनेति, कथं ?, यतः किल चन्द्रमास एकोनविंशदिनानि द्वात्रिंशच्च दिनद्विप- टिभागा भवन्ति, ततश्चन्द्रदिनं चन्द्रमासस्य त्रिंशता गुणनेन मुहूर्तराशीकृतस्य त्रिंशता भागहारे एकोनत्रिंशन्मुहूर्ता द्वात्रिंशच मुहू- नस्य द्विपष्टिांगा लम्यन्त इति, तथा जीवः प्रशस्ताध्यवसानादिविशेषणो वैमानिकेयुत्पत्तुकामो नामकर्मण एकोनत्रि- शदुत्तरप्रकृतीभाति, ताश्वेमाः-देवगतिः १ पञ्चेन्द्रियजातिः २ वैक्रियद्वयं ४ तैजसकार्मणशरीरे ६ समचतुरस्र संस्थानं ७ वर्णादि- र चतुष्कं ११ देवानुपूर्वी १२ अगुरुलघु १३ उपघातं १४ पराघातं १५ उच्छ्वासं १६ प्रशस्तविहायोगतिः १७ वसं १८ पादरं १९ पर्याप्तं २० प्रत्येकं २१ स्थिरास्थिरयोरन्यतरत् २२ शुभाशुभयोरन्यतरत् २३ सुभग २४ सुस्वरं २५ आदेयानादेययोरन्यतरत् २६ यशाकीर्णयशकीयोरेकतरं २७ निर्माण २८ तीर्थकरश्चेति ॥ २९ ।। तीसं मोहणीयठाणा प० तं-जे याचि तसे पाणे, वारिमज्झे विगाहिआ । उदएण कम्मा मारेई, महामोहं पकुब्वइ ॥१॥ सीसावेदेण जे केई, आवेढेइ अभिक्खणं । तिब्वासुभसमायारे, महामोहं पकुव्वइ ।। २ ॥

पाणिणा सपिहित्ताणं, सोयमावरिय पाणिणं। अंतोनदंतं मारेई, महामोहं पकुव्वइ ॥३॥जायतेयं समारब्भ, पहुं ओरंभिया जणं । अंतोधूमेण मारेई [जा], महामोहं पकुव्वद ॥४॥ सिस्सम्मि जे पणइ, उत्तमंगम्मि । चेयसा । विभज मत्थयं फाले, महामोहं पकुब्वइ ॥५॥ पुणो पुणो पणिधिए, हरित्ता उवहसे जणं । फलेणं अदुवा दण्डेणं, महामोहं पकुव्वद ॥ ६ ॥ गूढायारी निगहिज्जा, मायं मायाए छायए । असचवाई णिण्हाई, महामोहं पकुव्वइ ॥७॥ घंसेइ जो अभूएणं, अकम्मं अत्तकम्नुणा । अदुवा तुम कासित्ति, महामोहं पकु- व्यइ ॥ ८॥ जाणमाणो परिसओ, सचामोसाणि भासइ । अक्खीणझंझे पुरिसे, महामोहं पकुवइ ॥९॥ अणायगस्स नयवं, दारे तस्सेव धंसिया । विउलं विक्खोभइत्ताणं, किच्चा णं पडिवाहिरं॥१०॥ उवगसतंपि झपित्ता, पडिलोमाहिं वग्गुहिं । भोगभोगे वियारेई, महामोहं पकुब्बइ ॥ ११ ॥ अकुमारभूए जे केई, कुमारभूपत्तिहं वए । इत्थीहिं गिद्धे वसए, महामोहं पकुवइ ॥ १२ ॥ अभयारी जे केई, पंभयारीत्तिहं वए । गद्दहेव गवां मज्झे, विस्सरं नयई नदं ।। १३ ।। अप्पणो अहिए वाले, मायामोसं पहुं भसे । इत्थीविसयगेहीए, महामोहं पकुव्वद ॥ १४ ॥१२॥ ज निस्सिए उव्यहइ, जससाहिगमेण वा । तस्स लुभइ वित्तम्मि, महामोहं पकुव्वद ॥१५॥ १३ ॥ ईसरेण अदुवा गामेणं, अणिसरे ईसरीकए । तस्स संपयहीणस्स, सिरी अतुलमागया ॥ १६ ॥ ईसादोसेण आविटे, कलुसाविलचेयसे । जे अंतराअं चेएइ, महामोहं पकुव्वइ ॥ १७ ॥ १४ ॥ सप्पी जहा अंडउड, भत्तारं जो विहिंसइ। सेणावइं पसत्थारं, महामोहं पकुब्धइ ॥ १८ ॥ १५ ॥ जे नायगं च रहस्स, नेयारं निगमस्स वा । सेहिं बहुरवं हंता, महामोहं पकुवा ॥ १९ ॥ १६ ॥ बहुजणस्स णेयारं, दीवं ताणं च पाणिणं । एयारिसं नरं हता, महामोहं पकुव्वइ ॥२०॥१७॥ उहियं पडिविरयं, संजयं सुतवस्सियं । बुकम्म धम्माओ भंसेइ, महामोहं पकुव्वइ ॥ २१ ॥ १८॥ तहेवाणतणाणीणं, जिणाणं वरदंसिणं । तेसिं अवण्णवं बाले, महामोहं पकुव्वइ ।। २२॥ १९ ॥ नेयाइअस्स मग्गस्स, दुढे अवयरई पहुं । तं तिप्पयंतो भावेइ, महामोहं पकुव्वइ ॥ २३ ॥ २० ॥ आयरियउवज्झाएहि सुयं विणयं च गाहिए । ते घेव खिसई वाले, महामोहं पकुब्बई ॥ २४ ॥२१॥ आयरियउवज्झायाणं, सम्म नो पडितप्पइ । अप्पडिपूय थद्वे, महामोहंपकुब्वइ॥२५॥२२॥अपहुस्सुए यजे केई सुपणं पविकत्थई । सज्झा- यवायं चयड, महामोहं पकुव्यइ ॥ २६ ॥ २३॥ अतवस्सीए य जे केई, तवेण पविकत्थइ । सबलोयपरे तेणे, महामोहं पकुव्वइ ।। २७ ॥ २४ ॥ साहारणट्ठा जे केई, गिलाणम्मि उपट्टिए । पभू ण कुणई किचं, मज्झपि से न कुवइ ॥ २८ ॥ सढे नियडीपण्णाणे, कलुसाउलचेयसे । अप्पणो य अवोहीय, महामोहं पकुवइ ॥ २९ ।। २५ ॥ जे कहागिरणाई, संपउंजे पुणो पुणो । सव्वतित्थाग भेयाणं, महामोहं पकुव्वइ ।॥३०॥२६।। जे अ आहम्मिए जोए, संपओजे पुणो पुणो । सहाहेउं सहीहेडं, महामोहं पकुव्वइ ॥ ३१ ॥ २७॥ जे अ माणुस्सए भोए, अदुवा पारलोइए । तेतिप्पयंतो आसयइ, महामोहं पकुवइ ॥ ३२॥ २८ ॥ इड्ढी जुई जसो वण्णो, देवाणं बलवीरियं । तेसिं अवण्णवं बाले, महामोहं पकुव्वद ॥ ३३ ॥ २९ ॥ अपस्समाणो पस्लामि, - देवे जक्खे य गुज्झगे । अण्णाणी जिणपूयट्ठी, महामोहं पकुवइ ॥ ३४॥ ३० ॥ थेरे णं मंडियपुत्ते तीसं वासाइं सामण्णपरियायं पाउणित्ता सिद्ध बुद्धे जाव सव्वदुक्खप्पहीणे, एगमेगे णं अहोरत्ते तीसमुहुत्ते मुहुत्तग्गेणं प०, एएसि णं तीसाए मुहुत्ताणं तीसं नामधेना प० तं०-रोदे सत्ते मित्त वाऊ सुपीए ५ अभि- चंदे माहिंदे पलंचे यंभे सचे १० आणंदे विजए विस्ससेणे पायावचे उपसमे १५ ईसाणे तट्टे भाविअप्पा वेसमणे वरुणे २० सतरिसमे गंधव्वे अग्गिवेसायणे आतवे आवत्ते २५ तट्ठवे भूमहे रिसभे सव्वट्ठसिद्धे रक्ग्वसे ३०, अरे णं अरहा तीसं धणुइं उ8 उच्चत्तेणं होत्था, सहस्सारस्स णं देविंदस्स देवरण्णो तीसं सामा- णियसाहस्सीओ प०, पासे णं अरहा तीसं वासाई अगारवासमझे वसित्ता अगाराओ अणगारियं पव्व- इए, समणे भगवं महावीरे तीसं वासाई अगारवासमझे वसित्ता अगाराओ अणगारियं पव्वइए, रयणप्प- भाए णं पुढवीए तीसं निरयावाससयसहस्सा प० इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं तीस पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं तीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं तीसं पलिओवमाई ठिई प०, उवरिमउवरिमगेवेजयाणं देवाणं जपणेणं तीसं सागरोवमाई ठिई प० जे देवा उवरिममज्झिमगेवेजएसु विमाणेसु देवत्ताए उव्वण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं तीसं सागरोवमाई ठिई प०, तेणं देवा तीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससति वा, तेसि णं देवाणं तीसाए वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया ~ जीवा जे तीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति वुझिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सब्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ।। सूत्रं ३०॥ त्रिंशत्तमं स्थानके सुगमम्, नवरं स्थितेरागष्टौ सूत्राणि, तत्र मोहनीयं सामन्येनाष्टप्रकारं कर्म विशेषतश्चतुर्थी प्रकृतिः तस्य स्थानानि-निमित्तानि मोहनीयस्थानानि, तथा “जे आवि तसे" इत्यादि श्लोकः, यथाऽपि त्रसान् प्राणान्-स्व्यादीन् वारिमध्ये विगाह्य-प्रविश्योदकेन शस्त्रभूतेन मारयति कथं ?, आक्रम्य पादादिना स इति गम्यते मार्यमाणस्य महामोहोत्पादकत्वात्सङ्क्लिष्ट- ? चित्तत्वाच भवशतदुःखवेदनीयमात्मनो महामोहं प्रकरोति-जनयति १ तदेवंभूतं समारणेनैकं मोहनीयस्थानमेवं सर्वत्रेति। 'सीसा' श्लोकः, शीर्षायेप्टेन-आर्द्रचर्मादिमयेन यः कश्चिद्वेष्टयति खयादिवसानिति गम्यते अभीक्ष्ण-भृशं तीवाशुभसमाचारः स इत्यस्य ) गम्यमानत्वात्स मार्यमाणस्य महामोहोत्पादकत्वेन आत्मनो महामोहं प्रकुरुत इति २, यावत्करणात् केपुचित्सूत्रपुस्तकेपु शेपमोहनी- यस्थानाभिधानपराः श्लोकाः, सूचिताः, केचित् दृश्यन्त एवेति ते व्याख्यायन्ते-पाणिना-हस्तेन संपिधाय-स्थगयित्वा, किं तत् -'श्रोतो रन्धं मुखमित्यर्थः तथा आवृत्य-अवरुध्य प्राणिनं ततः अन्तर्नदन्तं-गलमध्ये खं कुर्वन्तं घुरघुरायमाणमित्यर्थः, ? मारयति स इति गम्यते, महामोहं प्रकरोतीति तृतीयं ३, 'जाततेजस' वैश्वानरं 'समारभ्य' प्रज्वाल्य 'बहुँ' प्रभूतं 'अवरुध्य महाम- ण्डपबाटादिपु प्रक्षिप्य 'जन' लोकं अन्तःमध्ये धूमेन-चहिलिङ्गेन अथवा अन्तधूमो यस्यासावन्तधूमस्तेन जाततेजसा विभक्तिपरिणा- मारयति योऽसौ महामोहं प्रकरोति चतुर्थ ४, शी शिरसि यः प्रहन्ति-खड्गमुद्गरादिना प्रहरति प्राणिनीमति गम्यते, किंभूते स्वभावतः शिरसि ?--'उत्तमाङ्गे सचियवानां प्रधानावयवे तद्विधातेवश्यं मरणात् चेतसा-सङ्क्लिष्टेन मनसा न यथाकथञ्चिदि- N मात् S । त्यर्थः तथा विभज्य मस्तकं प्रकृष्टमहारदानेन स्फोटयति-विदारयति ग्रीवादिकं कायमपीति गम्यते, स इत्यस्य गम्यमानत्वात् महा- मोहं प्रकरोतीति पञ्चमं ५ । पौनःपुन्येन प्रणिधिना-मायया यथा वाणिजकादिवेपं विधाय गलकर्त्तकाः पथि गच्छता सह गत्वा विजने मारयति तथा हत्वा-विनाश्य इति गम्यते उपहसेत् आनन्दातिरेकात् 'जन' मूर्खलोकं हन्यमानं, केन इत्वा ?-'फलेन' योगभावितेन मातुलिङ्गादिना 'अदुवा' अथवा दण्डेन प्रसिद्धेन स इति गम्यते, महामोहं प्रकरोतीति पष्ठम् ६ । 'गूढाचारी' प्रच्छ- नानाचारवान् निगृहयेत-गोपयेत्, स्वकीयं प्रच्छन्नं दुष्टमाचारं तथा मायां परकीयां मायया स्वकीयया छादयेत्-जयेत्, तथा शकु- निमारकाच्छदैरात्मानमावृत्य शकुनीन् गृह्णन्तः स्वकीयमायया शकुनिमायां छादयन्ति, यथा असत्यवादी 'निहवी' अपलापकः सकीयाया मूलगुणोत्तरगुणप्रतिसेवायाः सूत्रार्थयोर्चा महामोहं प्रकरोतीति सप्तमं ७ । धंसयति-छायया भ्रंशयति इति यः पुरुपोऽ- भूतेन-असद्भूतेन, कं ?-अकर्मक-अविद्यमानदुश्चेष्टितं आत्मकर्मणा-आत्मकृतऋपिघातादिना दुष्टव्यापारेण 'अदुवा' अथवा यद- न्येन कृतं तदाश्रित्य परस्य समक्षमेवं त्वमकापीरेतन्महापापमिति वदति, वदिक्रियायाः गम्यमानत्वात्स इत्यस्यापि गम्यमानत्वात् महामोहं प्रकरोतीत्यष्टमं ८ । जानानः यथा अनृतमेतत्परिपदः-सभायां बहुजनमध्ये इत्यर्थः, सत्यामृपाणि-किश्चित्सत्यानि बह्वसत्यानि । वस्तूनि वाक्यानि वा भापते 'अक्षीणझञ्झ' अनुपरतकलहः य म इति गम्यते, महामोहं प्रकरोतीति नवमं ९ । अनायक:-अविद्यमा- ननायको राजा तस्य नयवान्-नीतिमानमात्यः स तस्यैव राज्ञो 'दारान्' कलत्रं द्वारं वा-अर्थागमस्योपायं ध्वसयित्वा भोगभोगान् विदारयतीति सम्बन्धः, किं कृत्वा ?-'विपुलं' प्रचुरमित्यर्थः, 'विक्षोभ्य सामन्तादिपरिकरभेदेन संक्षोभ्य नायकं तस्य क्षोभं जन- यित्वेत्यर्थः, 'कृत्या' विधाय णमित्यलबारे प्रतिवाह्य-अनधिकारिणं दारेश्योागमद्वारेभ्यो वा, द्वारान् राज्यं वा स्वयमधिष्ठायेत्यर्थः १० । तथा 'उपकसन्तमपि' समीपमागच्छन्तमपि, सर्वस्वापहारे कृते प्राभृतेनानुलोमैः करुणैश्च वचनैरनुकूलयितुमुपस्थितमित्यर्थः, झम्पपित्वा-अनिष्टवचनावकाशं कृत्वा प्रतिलोमाभिः तस्य प्रतिकूलाभिर्वाम्भिा-वचनैरेतारशस्तादृशस्त्वमित्यादिभिरित्यर्थः, 'भोगभो- गान्' विशिष्टान् शब्दादीन् विदारयति योऽसौ महामोहं प्रकरोतीति दशमं १० अकुमारभूतः अकुमारब्रह्मचारी सन् यः कश्चित् कुमार- भूतोऽहं कुमारब्रह्मचारी अहमिति वदति, अथ च स्त्रीपु गृद्धो-वशकश्च स्त्रीणामेवायत्त इत्यर्थः, अथवा 'वसति' आस्ते स महामोहं प्रकरोतीत्येकादशं ११ । अब्रह्मचारी मैथुनादनिवृत्तो यः कश्चित्तत्काल एवासेव्याब्रह्मचर्य प्रमचारी साम्प्रतमहमित्यतिधूर्ततया पर- प्रवचनाय वदति, तथा य एवमशोभावहं सतामनादेयं भणन् गर्दभ इव गवां मध्ये विस्वरं न वृषभवन्मनोज्ञं नदति-मुञ्चति नद- नादं शब्दमित्यर्थः, तथा य एवं भणनात्मनोऽहितो-न हितकारी वालो मूढो मायामृपा बहुशः-अनृतं प्रभूतं भापते, यश्चैवं नि- न्दितं भापते, कया ?-स्रीविषयगृद्धया हेतुभूतया स इत्थंभूतो महामोहं प्रकरोतीति द्वादशम् १२ । यं राजानं राजामात्यादिकं वा निश्रित-आश्रितं उद्वहते-जीश्रिकालाभेनात्मानं धारयति, कथं ?-यशसा तस्य राजादेः सत्कोऽयमिति प्रसिद्धया अभिगमनेन वा- सेक्या आश्रितराजादेस्तस्य निर्वाहकारणस्य राजादे भ्यति 'विते' द्रव्ये य स महामोहं प्रकरोतीति त्रयोदशं १३ । 'ईश्वरेण प्रभुणा 'अदुवा' अथवा 'ग्रामेण' जनसमूहेन अनीश्वर ईश्वरीकृतः तस्य पूर्वावस्थायामनीश्वरस्य सम्प्रगृहीतस्य पुरस्कृतस्य प्रवादिना श्रीः- लक्ष्मीरतुला-असाधारणा आगता प्राप्ता अतुलं वा यथा भवतीत्येवं श्रीः समागता आगतश्रीकश्च प्रभ्वाद्युपकारकविपये ईादोपेणा- विष्टो-युक्तः कलुपेण-द्वेपलोभादिलक्षणपापेनाविलं-गडुलमाकुलं वा चेतो यस्य स तथा योऽन्तरायं-व्यवच्छेदं जीवितश्रीभोगानां 'चेतयते' करोति प्रभुत्वादेरसौ महामोहं प्रकरोतीति चतुर्दशं १४ । 'सी' नागी यथा 'अण्डउर्ड' अण्डककूटं खकीयमण्डकसमूह- मित्यर्थः, अण्डस्य वा पुटं-सम्बन्धदलद्वयरूपं हिनस्ति, एवं भर्तारं-पोपयितारं यो विहिनस्ति सेनापति-राजानं प्रशास्तार-अमात्यं धर्मपाठकं वा स महामोहं मकरोतीति, तन्मरणे बहुजनदुःस्थता भवतीति पञ्चदशं १५ । यो नायकं वा-प्रभुं राष्ट्रस्य राष्ट्रमहत्तरा- दिकमिति भावः, तथा 'नेतारं' प्रवर्तयितारं प्रयोजनेषु निगमस्य-वाणिजकसमूहस्य, कं ?-श्रेष्ठिन' श्रीदेवताङ्कितपबद्धं, किंभूतं ?- 'बहुरवं' भूरिशब्दं प्रचुरयशसमित्यर्थः हत्वा महामोहं प्रकुरुत इति पोडशं १६ । 'बहुजनस्य' पञ्चपादीनां लोकानां 'नेतारं' नायकं द्वीप इव द्वीपः-संसारसागरगतानामाश्वासस्थानं अथवा दीप इव दीपोशानान्धकारारावृतयुद्धिदृष्टिप्रसराणां शरीरिणां हेयोपादेयवस्तु- स्तोमप्रकाशकत्वात् तं, अत एव त्राणं-आपद्रक्षणं प्राणिनामेतादृशं यादृशा गणधरादयो भवान्त, 'नवरं' प्रावचनिकादिपुरुष हत्या महामोहं प्रकरोतीति सप्तदशं १७ । उपस्थित प्रव्रज्यायां-प्रविव्रजिपुमित्यर्थः, प्रतिविरतं' सावद्ययोगेभ्यो निवृत्तं प्रवजितमेवेत्यर्थः 'संयतं' साधु 'सुतपस्विनं' तपांसि कृतवन्तं शोभनं वा तपः श्रितं-आश्रितं क्वचित् 'जे भिक्खू जगजीवर्ण'ति पाठः, तत्र जगन्ति- जंगमानि अहिंसकत्वेन जीवयतीति जगजीवनस्तं विविधैः प्रकारैरुपक्रम्याक्रम्य व्यपक्रम्य बलादित्यर्थः, धर्मात्-श्रुतचारित्रलक्षणा- झंशयति यः स महामोहं प्रकरोतीति अष्टादशं १८ । यथैव प्राक्तनं मोहनीयस्थानं तथैवेदमपि, अनन्तज्ञानिनां ज्ञानस्यानन्तविप- यत्वेन अक्षयित्वेन वा जिनानां अर्हतां वरदर्शिनां क्षायिकदर्शनत्वात् तेपां ये ज्ञानाचनेकातिशयसम्पदुपेतत्वेन भुवनत्रये प्रसिद्धाः 'अवर्णः' अवर्णवादो वक्तव्यत्वेन यस्यास्ति सोऽवर्णवान्, यथा नास्ति कश्चित् सर्वज्ञो, नेयस्यानन्तत्वात्, उक्तं च-"अजवि धावइ नाणं अज्जवि य अणंतओ अलोगोवि । अज्जवि न कोइ विउहं पावन्ति सव्वन्नुयं जीवो ॥१॥ अह पावति तो संतो होइ अलोओ न चेयमिट्ठति" त्ति [अद्यापि धावति ज्ञानं अद्याप्यनन्तोऽलोकोऽपि । अद्यापि न कोऽपि व्यूहं प्रामोति सर्वज्ञतां जीवः ॥ १॥ अथ m प्रामोति तदा सान्तोऽलोको भवेत् न चेदमिष्टमिति ] अदूपणं चैतद्, उत्पत्तिसमय एव केवलज्ञानं युगपल्लोकालोको प्रकाशयदुपजा- || यते, यथाऽपवरकान्तर्वचिदीपकलिका अपयरकमध्यप्रकाशस्वरूपेत्यभ्युपगमादिति, बालः-अज्ञो महामोहं प्रकरोतीति एकोनविंशति- तमं १९ । 'नैयायिकस्य' न्यायमनतिक्रान्तस्य 'मार्गस्य' सम्यग्दर्शनादेः मोक्षपथस्य दुष्टो द्विष्ठो वा 'अपकरोति' अपकारं करोती- ति 'बहु' अत्यर्थ पाठान्तरेणापहरति बहुजनं विपरिणमयतीति भावः, तं मार्ग 'तिप्पयंतो ति निन्दयन् भावयति-निन्दया द्वेपेण वा वासयति आत्मानं परं च यः स महामोहं प्रकरोतीति विंशतितमं २० । आचार्योपाध्यायः श्रुतं-स्वाध्यायं विनयं च-चारित्रं ( 'ग्राहितः' शिक्षितः तानेव 'खिसति' निन्दति-अल्पश्रुता एते इत्यादि ज्ञानतः अन्यतीथिकसंसर्गकारिण इत्यादि दर्शनतः मन्दधर्माणः पार्श्वस्थादिस्थानवर्तिन इत्यादि चारित्रतः, य स एवंभूतो बालो महामोहं प्रकरोतीत्येकविंशतितम २६ । आचार्यादीन् श्रुतदान- ग्लानावस्थाप्रतिचरणादिभिस्तपितवतः-उपकृतवतः सम्यक् न तान् प्रति तर्पयति' विनयाहारोपध्यादिभिन प्रत्युपकरोतीति, तथा अप्रतिपूजको-न पूजाकारी तथा 'स्तब्धो' मानवान् स महामोहं प्रकरोतीति द्वाविंशतितमं २२ । अबहुश्रुतश्च यः कश्चित् श्रुतेन 'प्रविकत्थते' आत्मानं श्लाघते श्रुतवानहमनुयोगधरोऽहमित्येवं, अथवा कस्मिश्चित्त्वमनुयोगाचार्यो वाचको वेति पृच्छति प्रतिभणति आम, स्वाध्यायवादं वदति विशुद्धपाठकोऽहमित्यादिकं यः स महामोहं-श्रुतालाभहेतुं प्रकरोतीति त्रयोविंशतितमं २३ । 'अतवस्सी- ए' सुगम, पूर्वार्द्ध पूर्ववत्, नवरं 'सर्वलोकात्' सर्वजनात सकाशात्परः-प्रकृष्टः स्तेनः-चौरो भावचौरत्वात् महामोहं अतपस्विताहेतुं मकरोतीति चतुर्विशतितम २४ । साधारणार्थमुपकारार्थ यः कश्चिदाचायादिलाने-रोगवति 'उपस्थिते' प्रत्यासन्नीभूते 'प्रभु' समर्थ उपदेशेनौपधादिदानेन च खतोऽन्यतचोपकारं न करोति, कृत्यमुपेक्षते इत्यर्थः, केनाभिमायेणेत्याह-ममाप्येप न करोति किंचनापि r कृत्यं समर्थोऽपि सन्विद्वेपेण, असमर्थो वाऽयं घालत्वादिना किं कृतेनास्य ?, पुनरुपकर्तुमशक्तत्वादिति लोभेनेति, 'शठः' कैतवयुक्तः ) शक्तिलोपनात् निकृतिः-माया तद्विपये प्रज्ञानं यस्य स तथा, ग्लानः प्रतिचरणीयो मा भवत्त्विति ग्लानवेपमहं करोमीति विकल्पवा- नित्यर्थः, अत एव च कलुपाकुलचेताः आत्मनश्चायोधिको-भवान्तराप्राप्तव्यजिनधर्मको ग्लानाप्रतिजागरेणाज्ञाविराधनात्, चशब्दा- त्परेषां चावोधिकः अविद्यमाना बोधिरमादिति व्युत्पादनात्, ये हि तदीयं ग्लानाप्रतिजागरेणाज्ञाविराधनात्, चशब्दात्परेपां चायो- धिकः अविद्यमाना चोधिरस्मादिति व्युत्पादनात्, ये हि तदीयं ग्लानाप्रतिजागरणमुपलभ्य जिनधर्मपराङ्मुखा भवन्ति तेपामवोधि- स्तत्कृतेति स एवम्भूतो महामोहं प्रकरोतीति पञ्चविंशतितम २५ । कथा-वाक्यप्रवन्धः शास्त्रमित्यर्थस्तद्रूपाण्यधिकरणानि कथाधि- करणानि-कौटिल्पशाखादीनि प्राण्युपमर्दनप्रवर्तकत्वेन तेपामात्मनो दुर्गतावधिकारित्वकरणात्, कथया वा क्षेत्राणि कृपत गामसूय- तेत्यादिकया अधिकरणानि तथाविधप्रवृत्तिरूपाणि, अथवा कथा-राजकथादिका अधिकरणानि च-यन्त्रादीनि कलहा वा कथाधिक- रणानि तानि सम्पयुक्ते पुनः पुनः एवं 'सर्वतीर्थभेदाय' संसारसागरतरणकारणत्वात् तीर्थानि-ज्ञानादीनि तेपां सर्वथा नाशाय प्रवर्त्त- मानः स महामोहं प्रकरोतीति पड्विंशतितम २६ । 'जे य आहम्मिए' कण्ठयम्, नवरं अधार्मिकयोगा निमित्तवशीकरणादिप्रयोगाः किमर्थ ?-श्लाघाहेतोः ससिहेतोः-मित्रनिमित्तमित्यर्थः इति सप्तविंशतितम २७ । यश्च मानुष्यकान् भोगान् अथवा पारलौकिकान् 'ते' नि विभक्तिपरिणामात्तैस्तेषु वा अतृप्यन्-तृप्तिमगच्छन् 'आस्वादते' अभिलपति आश्रयति वा स महामोहं प्रकरोतीति अष्टाविं- शतितम २८ । ऋद्धिः-विमानादिसम्पत् द्युतिः-शरीराभरणदीप्तिः यशः-कीनिःवर्णः-शुक्लादिः शरीरसम्बन्धी देवानां वैमानिकादीनां वल शारीणं वीर्य जीवप्रभवं अस्तीत्यध्याहारः, तेपामिह अपेर्गम्यमानत्वात् तेषामपि देवानामनेकातिशायिगुणवंतामवर्णवान्-अश्ला- घाफारी अथवा 'अवर्णवान् केनोल्लापेन देवानामृद्धिर्देवानां द्युतिरित्यादि काका व्याख्येयं, न किञ्चिद्देवानामृद्ध्यादिकमस्तीत्यवर्ण- पादवाक्यभावार्थः, य एवम्भूतः स महामोहं प्रकरोतीति एकोनत्रिंशत्तमं । २९ । अपश्यन्नपि यो ब्रूते पश्यामि देवानित्यादिस्वरूपेण, अज्ञानी जिनस्येव पूजामर्थयते यः स जिनपूजार्थी, गोशालकवत्, स महामोहं प्रकरोतीति त्रिंशत्तमम् ३० । रौद्रादयो मुहूर्ताचादि- । त्योदयादारभ्य क्रमेण भवन्ति, एतेषां च मध्ये मध्यमाः पट् कदाचिदिनेऽन्तर्भवन्ति कदाचिद्रात्राविति ॥३०॥ एकतीसं सिद्धाइगुणा प० तंजहा-खीणे आभिणियोहियणाणावरणे खीणे सुयणाणावरणे खीणे ओहि- पाणावरणे खीणे मणपजवणाणावरणे खीणे केवलणाणावरणे खीणे चक्खुदंसणावरणे खीणे अचक्खुदसणा- चरणे खीणे ओहिदसणावरणे खीणे केवलदसणावरणे खीणे निद्दा खीणे णिहाणिद्दा खीणे पयला खीणे पय- लापयला खीणे थीणद्धी खीणे सायावेयणिज्ने खीणे असायावेयणिज्जे खीणे दंसणमोहणिजे स्वीणे चरित्तमो- हणिज ग्वीणे नेरइआउए ग्वीणे तिरिआउए खीणे मणुस्साउए खीणे देवाउए खीणे उच्चागोए खीणे निचागोए वीणे सुभणामे खीणे असुभणामे खीणे दाणंतराए खीणे लाभंतराए खीणे भोगांतराए खीणे उपभोगतराए खीणे वीरिअंतराए ३१, मंदरे णं पन्चए धरणितले एकतीसं जोयणसहस्साइं छच्चेव तेवीसे जोयणसए किंचि- देसूणा परिक्खेवेणं प०, जया णं सूरिए सव्ववाहिरियं मंडलं उवसंकमित्ता चारं चरइ तया णं इहगयस्स मणुस्सस्स एकतीसाए जोयणसहस्सेहिं अट्ठहि अ एकतीसेहिं जोयणसएहिं तीसाए सहिभागे जोयणस्स सूरिए चक्खुप्फासं हव्वमागच्छइ, अभिवदिए णं मासे एकतीसं सातिरेगाइं राइंदियाइं राइंदियग्गेणं प०, an आडचे णं मासे एकतीसं राईदियाई किंचि विसेसूणाई राइंदियग्गेणं प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगडयाणं नेरडयाणं एकतीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एक- तीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं एकतीस पलिओवमाइं ठिई प०, सोह- म्मीमाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं एकतीसं पलिओवमाइं ठिई प०, विजयवेजयंतजयंतअपराजिआणं देवाणं जहणणं एकतीसं सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा उपरिमउवरिमगेवेजयविमाणेसु देवत्ताए उववण्णा तेमि गं देवाणं उछोसेणं एकतीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा एकतीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा निस्ससंति वा, तेसि णं देवाणं एकतीसं वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पज्जइ, संतेगडया भवसिद्धिया जीवा जे एकतीसेहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनि- व्याइरसंति सव्वदुक्ग्वाणमंत करिस्संति ॥ सूत्रं ३१ ॥ एफरिंशत्तम स्थानकं सुगम, नवरं सिद्धानामादौ-सिद्धत्वप्रथमसमय एव गुणाः सिद्धादिगुणाः, ते चाभिनिवोधिकावरणादिक्ष- यस्वरूपा इति । मन्दरो-मेरुः, स च धरणीतले दशसहस्रविष्फम्भ इतिकृत्वा यथोक्तपरिधिप्रमाणो भवतीति । "जया णं सूरिए" इत्यादि, किल मूर्यस्य चतुरशीत्यधिकं मण्डलशतं भवति, मण्डलं च ज्योतिष्कमार्गोऽभिधीयते, तत्र जम्बूद्वीपस्यान्तः अशीत्यधिके योजनगते पञ्चपष्टिः सूर्यमण्डलानि भान्ति, तथा लपणसमुद्रे त्रीणि त्रिशदधिकानि योजनशतान्यवगाबैकोनविंशत्यधिकं सूर्यमण्ड- लगतं भवति, तत्र सर्पबाह्य-समुद्रान्तर्गतमण्डलानां पर्यन्तिमं, तस्य चायामविष्कम्भो लक्षं पट् शतानि च योजनानां पष्टयधिकानि, परिधिस्तु वृत्तक्षेत्रगणितन्यायेन त्रीणि लक्षाणि अष्टादश सहस्राणि त्रीणि शतानि पञ्चदशोत्तराणि ३१८३१५, एतावत्क्षेत्रमादित्योऽ- होरात्रद्वयेन गच्छति, तत्र च पष्टिर्मुहूर्ता भवन्तीति पठथा भागापहारे यल्लब्धं तन्मुहूर्त्तगम्यक्षेत्रप्रमाणं भवति, तच पश्च सहास्राणि त्रीणि च पश्चोत्तराणि शतानि पञ्चदश योजनपष्टिभागाः ५३०५।१४, एतच दिवसाढेन गुण्यते, यदा च सर्ववाद्ये मण्डले सूर्यश्चरति तदा दिनप्रमाण द्वादश मुहूर्ताः तदई च पद् अतः षड्भिमुहूतैर्गुणितं मुहूर्तगतिप्रमाणं चक्षुःस्पर्शगतिप्रमाणं भवति, तत्र एकत्रिंश- सहस्राणि अष्टौ च शतान्यकत्रिंशदधिकानि त्रिंशच योजनपष्टिभागाः ३१८३१।१० अभिवद्धितमासः-अभिवद्धितसंवत्सरस्य चतुश्च- त्वारिंशदहोरात्रद्विपष्टिभागाधिकन्यशीत्यधिकशतत्रयरूपस्य ३८३।१३ द्वादशो भागः अभिवद्धितसंवत्सरचासौ यत्राधिकमासको भवति, तत्र त्रयोदशचन्द्रमासात्मकत्वाचन्द्रमासश्च एकोनत्रिंशता दिनानां द्वात्रिंशता च दिनद्विपष्टिभागानां भवतीति, 'साइरेगाई ति अहोरात्रस्य चतुर्विशत्युत्तरशतभागानामेकविंशत्युत्तरशतेनाधिकानीति, आदित्यमासो येन कालेनादित्योराशिं भुङ्क्ते किंचिविसे. सूणाई' ति अहोरात्रार्द्धन न्यूनानीति ॥ ३१ ॥ बत्तीस जोगसंगहा प०, तं जहा-आलोयण १ निरवलाये २, आवईसु दढधम्मया ३।अणिस्सिओवहाणे ४ य, सिक्खा ५ निप्पडिकन्मया ६॥ १।। अण्णायया अलोभे ८ य, तितिक्ग्वा ९ अजवे १० सुई ११ । सम्मदिट्ठी १२ समाही १३ य, आयारे १४ विणओवर १५ ॥२॥ धिईमई १६ य संवेगे १७, पणिही १८ सुविहि १९ संवरे २० । अत्तदोसोवसंहारे २१, सव्वकामविरत्तया २२ ॥३|| पचग्वाणे २३-२४ विउस्सग्गे २५, अप्पमादे २६ लवालवे २७ । झाणसंवरजोगे २८ य, उदए मारणंतिए २९॥ ४ ॥ संगाणं च परिणाया ३०, पायच्छित्तकरणेऽवि य ३१ । आराहणा य मरणंते ३२, बत्तीसं जोगसंगहा ॥६॥ बत्तीसं देविंदा प० तं.-चमरे यली धरणे भूआणंदे जाव घोसे महाघोसे चंदे सूरे सके ईसाणे सणकुमारे जाव पाणए अच्चुए, कुंयुस्स णं अरहओ यत्तीसहिया यत्तीसं जिणसया होत्या, सोहम्मे कप्पे पत्तीसं विमाणावाससयसहस्सा णं प०, रेवड़णवत्ते यत्तीसइतारे प०, बत्तीसतिविहे णट्टे प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्धेगइयाणं नेरइयाणं यत्तीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं बत्तीसं सागरोव- माई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं पत्तीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु देवाणं अत्थेगइयाणं यत्तीसं पलिओवमाइं ठिई ५०, जे देवा विजयवेजयन्तजयन्तअपराजियविमाणेसु देवत्ता, उपवण्णा तेसिणं देवाणं अत्थेगइयाणं वत्तीसं सागरोवमाइं ठिई प०, ते णं देवा बत्तीसाए अद्ध- मासेहिं आणमंति वा पाणमंति या उस्ससंति वा नीससंति चा, तेसिणं देवाणं वत्तीसवाससहस्सेहिं आहा- रहे समुप्पजड़, संतेगझ्या भयसिद्धिया जीवा जे बत्तीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति परि- निव्याइस्संति सचदुक्ग्वाणमंत करिस्संति ॥ सूत्रं ३२ ॥ त्रिशतं स्थानकमपि व्यक्तं, नवरं युज्यन्ते इति योगाः मनोवाकायव्यापाराः ते चेह प्रशस्ता एव विवक्षितास्तेषां शिष्याचार्यगताना- मालोचनानिरपलापदिना प्रकारेण सङ्ग्रहणानि सङ्ग्रहाः प्रशस्तयोगसङ्ग्रहा प्रशस्तयोगसड्ग्रहनिमित्चत्वादालोचनादय एव तथोच्य- न्ते, ते च द्वात्रिंशद्भवन्ति, तदुपदर्शकं श्लोकपश्चकं 'आलोयणे त्यादि, अस्य गमनिका-तत्र 'आलोयपत्ति मोक्षसाधनयोगसङ्ग्रहाय . शिष्येणाचार्यायालोचना दातव्या १ 'निरवलावेत्ति आचार्योऽपि मोक्षसाधकयोगसङ्ग्रहायेव दत्तायामालोचनायां निरपलापः स्यात्, नान्यस्मै कथयेदित्यर्थः २, 'आवईसु दढधम्मय'ति प्रशस्तयोगसङ्ग्रहाय साधुनाऽऽपत्सु-द्रव्यादिभेदामु दृढधर्मता कार्या, सुतरां तासु दृढधर्मिणा भाज्यमित्यर्थः ३, 'अणिस्सिओवहाणे यत्ति शुभयोगसङ्ग्रहायैवाऽनिश्रितं च-पदन्यनिरपेक्षमुपधानं च-तपोऽनि- श्रितोपधान परसाहाय्यानपेक्षं तपो विधेयमित्यर्थः ४, 'सिक्ख'त्ति योगसङ्ग्रहाय शिक्षाऽऽसेवितव्या, सा च सूत्रार्थग्रहणरूपा प्रत्यु- पेक्षाद्यासेवनात्मिका चेति द्विधा, ५, निप्पडिकम्मय'त्ति तथैव निष्प्रतिकर्मता शरीरस्य विधेया ६ ॥१॥ 'अण्णायय'ति तपसोऽ- ज्ञातता कार्या, यशःपूजाद्याथवेनाप्रकाशयद्भिस्तपः कार्यमित्यर्थः ७, 'अलोमे यत्ति अलोभवा विधेया ८, 'तितिक्ख'त्ति तितिक्षा परीपहादिजयः ९, 'अजवेत्ति आर्जव:-ऋजुभावः १०, 'सुइचि शुचिः सत्यं संयम इत्यर्थः ११ 'सम्मदिहित्ति सम्यग्दृष्टि:- सम्यग्दर्शनशुद्धिः १२, 'समाही यत्ति समाधिश्च-चेतःस्वास्थ्यं १३, 'आयारे विणओवए'त्ति द्वारद्वयं तत्राचारोपगतः स्यात् न मायां कुर्यादित्यर्थः १४, विनयोपगतो भवेत् न मानं कुर्यादित्यर्थः १५ ॥२॥ 'बिइमई यति धृतिप्रधाना मति,तिमतिः- अदैन्यं १६ 'संवेगोनि संवेगः-संसारायं मोक्षाभिलापो वा १७ 'पणिहिति प्रणिधिः-मायाशल्यं न कार्यमित्यर्थः १८ 'सुविहि' नि'सुविहि सदनुष्ठानं १९ संवरच-आश्रवनिरोधः:२० 'अत्तदोसोवसंहारैत्ति स्वकीयदोपस्य निरोधः २१ 'सव्वकामविरत्तय'चि समस्तविषयवैमुख्य २२ ॥ ३ ॥ 'पञ्चक्खाणेत्ति प्रत्याख्यानं मूलगुणविपयं २३ उत्तरगुणविपयं च २४ 'विउस्सग्गे'त्ति व्युत्सर्गो द्रव्यभावभेदभिन्नः २५ 'अप्पमाए ति प्रमादवर्जनं २६ 'लवालवे चि.कालोपलक्षणं : तेन क्षणे क्षणे सामाचाय्येनुष्ठानं, कार्य २७ 'झाणसंवरजोगे'ति ध्यानमेव संवरयोगे ध्यानसंवरयोगः २८. उदए: मारणंतिएति - मारणान्तिकऽपि । वेदुनोदये ना, क्षोभः कार्यः २९॥४॥ 'संगाणं च परिणाय'ति सङ्गानां च ज्ञपरिज्ञामत्याख्यानपरिज्ञाभेदाभिन्ना परिज्ञा कार्या ३० 'पायच्छित्तकरणे' इति प्राय- चित्तकरणं च कार्य ३१ 'आराहणा य मरणंतेत्ति आराधना 'मरणान्ते' मरणरूपोऽन्तो मरणान्तस्तत्रेत्येते द्वात्रिंशद्योगसङ्ग्रहा इति ३२।।५।। इन्द्रसूत्रे यावत्करणात् “वेणुदेवे वेणुदाली हरिकंते हरिस्सहे अग्गिसीहे अम्गिमाणवे पुण्णे वसिटे जलकंते जलप्पहे अमि- यगई अभियवाहणे वैलंबे पहंजणे" इति दृश्यं, पुनः यावत्करणात् “माहिंदे वंभे लंतए सुक्के सहस्सारे'त्ति द्रष्टव्यं, इह च पोडशानां व्यन्तरेन्द्राणां पोडशानामेव चाणपण्णीकादीन्द्राणामल्पर्द्धिकत्वेनाऽविवक्षितत्वादसङ्ख्यातानामपि चंद्रसूर्याणां जातिग्रहणेन द्वयोरेव विवक्षितत्वाद्वात्रिंशदुक्ता इति, कुन्थुनाथस्य द्वात्रिंशदधिकानि द्वात्रिंशत् केवलिशतान्यभूवन, द्वात्रिंशद्विधं नाट्यमभिनयविषयवस्तु- भेदाद्यथा राजप्रथकृताभिधानद्वितीयोपाङ्ग इति सम्भाव्यते, द्वात्रिंशत्पात्रप्रतिवद्धमिति केचित् ॥ ३२ ॥ तेत्तीसं आसायणाओ प०, तं-सेहे राइणियस्स आसन्नं गंता भवइ आसायणा सेहस्स १ सेहे राइणियस्स पुरओ गंता भवइ आसायणा सेहस्स २ सेहे राइणियस्स सपक्खं गंता भवइ आसायणासेहरुस ३सेहे राइ- णियस्स आसन्नं ठिचा भवइ आसायणा सेहस्स ४ जाच सेहेराइणियस्स आलवमाणस्स तत्थगए व पडि- सुणित्ता भवड् आसायणा सेहस्स ३३ । चमरस्स णं असुरिंदस्स असुररण्णो चमरचंचाए रायहाणीए एक- मेकवारार तेत्तीसं तेत्तीस भोमा प०, महाविदेहे णं वासे तेत्तीसं जोयणसहस्साई साइरेगाइं विक्खंभेणं प, जया णं सूरिए बाहिराणंतरं तचं मंडलं उवसंकमित्ता णं चारं चरइ तया णं इहगयस्स पुरिसस्स तेत्ती- साए जोयणसहस्सेहिं किंचिबिसेसूणेहिं चक्खुप्फासं हब्वमागच्छइ, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढचीए अत्थे- , गइयाणं नेरयाणं तेत्तीस पलिओवमाइं ठिई (प०), अहेसत्तमाए पुढवीए कालमहाकालरारुयमहारारुपसु नेरइयाणं उकोसेण तेत्तीस सागरोवमाई ठिई (प०), अप्पइट्ठाण नरए नेरइयाणं अजहण्णमणुकोसेणं तेत्तीसं सागरोचमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं अत्थेगइयाण देवाणं तेत्तीस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु अत्थेगइयाणं देवाणं तेत्तीस पलिओयमाई ठिई प०, विजयवेजयन्तजयंतअपराजिएसु विमाणेसु उक्कोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाइं ठिई प०, जे देवा सव्वट्ठसिद्धे महाविमाणे देवत्ताए उञ्चवण्णा तेसि णं देवाणं अजहण्णमणुकोसेणं तेत्तीस सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा तेत्तीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाण- मंति वा उस्ससंति वा निस्ससंति वा, तेसि णं देवाणं तेत्तीसाए वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे तेत्तीस भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति सव्वदुक्खा- णमंतं करिस्संति ॥ सूत्र ३३ ॥ अथ त्रयस्त्रिंशत्तमं स्थानकं, तब आयः-सम्यग्दर्शनाद्यवाप्तिलक्षणस्तस्य शातनाः-खण्डनं निरुक्तादाशातनाः, तत्र शैक्षः-अल्प- । पर्यायो रात्निकस्य-बहुपर्यायस्य आसन्न-आसत्त्या यथा रजोऽञ्चलादिस्तस्य लगति तथा गन्ता भवतीत्येवमाशातना शैक्षस्येत्येवं सर्वत्र, 'पुरओ'चि अग्रतो गन्ता भवति, 'सपरख'न्ति समानपक्ष-समपावं यथा भवति समश्रेण्या गच्छतीत्यर्थः, 'ठिय'त्ति स्थाता-आसीनो भवति, यावत्करणाद्दशाश्रुतस्कन्धानुसारेणान्या इह द्रष्टव्याः, ताश्चैवमर्थतः-आसन्नं पुरः पार्श्वतः स्थानेन त्रिस्रोत्र निपीदनेन च तिस्रः तथा विचारभूमौ गतयोः पूर्वतरमाचमतः शैक्षस्याशातना १० एवं पूर्व गमनागमनमालोचयतः १ तथा रात्रौ को जागर्तीति AAN ) पृष्टे रानिकेन तद्वचनमप्रतिशृण्वतः १२ रानिकस्य पूर्वमालपनीय कंचन अवमस्य पूर्वतरमालपतः १३ अशनादि लब्धमपरस्य पूर्व- मालोचयतः १४ एवमन्यस्योपदर्शयतः १५ एवं निमन्त्रयतः १६ रात्निकमनापृच्छयान्यस्मै भक्तादि ददतः १७ स्वयं प्रधानतरं भुजानस्य १८ क्वचित् प्रयोजने व्याहरतो रानिकस्य वचोऽप्रतिशृण्वतः १९ रानिकं प्रति तत्समक्षं वा बृहता शब्देन बहुधा भाप- माणस्य २० व्याहतेन मस्तकेन वन्दे इति वक्तव्ये किं भणसीति त्रुवाणस्य २१ प्रेरयति रालिके कस्त्वं प्रेरणायामिति वदतः २२ ) आर्य ! ग्लानं किं न प्रतिचरसीत्यायुक्ते त्वं किं न तं प्रतिचरसीत्यादि भणतः २३ धर्म कथयतिः गुरावन्यमनस्कतां भजतोऽननुमो- दयत इत्यर्थः २४ कथयति गुरौ न स्मरसीति वदतः २५ धर्मकथामाच्छिन्दतः २६ भिक्षावेला वर्त्तते इत्यादिवचनतः पर्पदं भिन्दा- नस्य २७ गुरुपर्पदोऽनुत्थितायास्तथैव व्यवस्थिताया धर्म कथयतः २८ गुरोः संस्तारकं पादेन घट्टयतः २९ गुरुसंस्तारके निपीदतः , ३० उच्चासने निपीदतः ३१ समासनेऽप्येवं ३२ त्रयींस्त्रंशत्तमा सूत्रोक्तैव, रानिकस्यालपतस्तत्रगत एव-आसनादिस्थित एव प्रति- शृणोति, आगत्य हि प्रत्युत्तरं देयमिति शैक्षस्याशातनेति ३३ । 'तेत्तीसं तेत्तीसं भोम'त्ति भौमानि-नगराकाराणि, विशिष्टस्थानानी- त्यन्ये, तथा 'जया ण सरिए' इत्यादि, इह सूर्यस्य मण्डलयोरन्तरे द्वे, द्वे योजनेऽष्टचत्वारिंशचैकपटिभागाः, एतद्विगुणं पश्च योज- । नानि पञ्चत्रिंशचैकपष्ठिभागाः, एतावता हीनविष्कम्भं सर्ववाह्यमण्डलाद्वितीयं मण्डलं भवति, ततश्च वृत्तक्षेत्रपरिधिगणितन्यायेन परिधितः सप्तदशभिर्योजनैरप्टत्रिंशता चैकपप्टिभागैयूँनं द्वितीयमण्डलं सर्ववाह्यमण्डलाद्भवति, एवं तृतीयमण्डले एतद्विगुणेन हीनं भवति, तथाहि-तद्विष्कम्भस्तत एकादशभिर्योजनैनवभिश्चैकपष्टिभागैः पर्यन्तिमाद्धीनं भवति, परिधितस्तु पञ्चत्रिंशता योजनैः पञ्च- दशभित्रैकपष्टिभागऱ्यानं भवति, तच त्रीणि लक्षाणि अष्टादश सहस्राणि द्वे शते एकोनाशीत्युत्तरे पट्चत्वारिंशचैकपप्टिभागा इति, तथा अन्तिममण्डलान्मण्डले मण्डले द्वाभ्यां मुहूर्तस्यैकपष्टिभागाभ्यां दिनवृद्धिर्भवति, तथा च तृतीये मण्डले यदा सूर्यश्वरति तदा द्वादश मुहूर्चाश्चत्वारकपष्टिभागा मुहूर्तस्य दिनप्रमाणं भवति, तदद्धे चैकपष्टिभागीकृतेनाष्टपष्टयधिकशतत्रयलक्षणेन, स्थूलगणि- तस्य विवक्षितत्वात् परित्यक्तांशाः ३१८२७९ । तृतीयमण्डलपरिधी गुणिते सति एकपष्टया च पप्टिगुणितया भागे हृते यल्लभ्यते तत्तृतीयमण्डले चक्षुःस्पर्शप्रमाणं भवति, तच द्वात्रिंशत्सहस्राण्येकोचराणि ३२००१ अंशानामेकपष्टया भागे हुते लब्धार्थकोनपश्चाश- पप्टिभागा योजनस्य त्रयोविंशतिश्चैकपष्टिभागा योजनपष्टिभागस्य ११ एतत्तृतीयमण्डले चक्षुःस्पर्शस्य प्रमाणं जम्बूद्वीपप्रश- त्यामुपलभ्यते, इह तु यदुक्तं त्रयस्त्रिंशत्किञ्चिन्यूना, तत्र सातिरेकयोजनस्यापि न्यूनसहस्रता विवक्षितेति सम्भाव्यते, पञ्चदश मण्डले पुनरिदं यथोक्तमेव प्रमाणं भवति, प्रतिमण्डलं योजनस्य चतुरशीत्याः साधिकायाः प्रथममण्डलमाने प्रक्षेपणादिति ॥३३॥ घोत्तीसं बुद्धाइसेसा प०, तं०-अवहिए केसमंसुरोमनहे १ निरामया निरुवलेवा गायलट्ठी १ गोक्खीरपं. हुरे मंससोणिए ३ पउमुप्पलगंधिए उस्सासनिस्सासे ४ पच्छन्ने आहारनीहारे अदिस्से मंसचक्खुणा ५ आ. गासगयं च ६ आगासगयं छत्तं ७ आगासगयाओ सेयवरचामराओ ८ आगासफालिआमयं सपायपीट सीहासणं ९ आगासगओ कुटभीसहस्सपरिमंडिआभिरामो इंदज्झओ पुरओ गच्छइ १० जत्थ जत्थवि यं णं अरहंता भगवन्तो चिट्ठति वा निसीयंति वा तत्थ तत्थवि य णं जक्खा देवा संछन्नपत्तपुप्फपल्लवसमाउलो सच्छत्तो सज्झओ सघंटो सपडागो असोगवरपाययो अभिसंजायइ ११ इसिं पिट्टओ मउडठाणमि तेयमं- डलं अभिसंजायइ अंधकारेवि य णं दस दिसाओ पभासेइ १२ बहुसमरमणिज्जे भूमिभागे १३ अहोसिरा फंटया जायंति १४ उऊविवरीया सुहफासा भवंति १५ सीयलेणं सुहफासेणं सुरभिणा मारुएणं जोयणपरि- मंडलं सब्यओ समंता संपमजिजइ १६ जुत्तफुसिएणं मेहेण य निहयरयरेणूयं किजइ १७ जलथलयभासु- रपभूतेणं पिंटट्ठाइणा दसवण्णेणं कुसुमेणं जाणुस्सेहप्पमाणमित्ते पुप्फोवयारे किजइ १८ अमणुण्णाणं सद्दफरिसरसरूवगंधाणं अवकरिसो भवइ १९ मणुण्णाणं सद्दफरिसरसरूवगंधाणं पाउन्भावो भवइ २० पचाहरओवि य णं हिययगमणीओ जोयणनीहारी सरो २१ भगवं च णं अद्धमागहीए भासाए धम्ममाइ- खाइ २२ सावि य णं अद्धमागही भासा भासिज्जमाणी तेसिं सम्वेसिं आरियमणारियाणं दुप्पयचउप्पअ- मियपसुपक्खिसरीसिवाणं अप्पणो हियसिवसुहयभासत्ताए परिणमइ २३ पुवयद्धवेरावि य णं देवासुर- नागसुवण्णजफ्खरकखसकिनराकिंपुरिसगरुलगंधब्बमहोरगा अरहओ पायमूले पसंतचित्तमाणसा धम्म निसामंति २४ अण्णउत्थियपावयणियावि य णमागया वंदंति २५ आगया समाणा अरहओ पायमूले निप्पलिवयणा हवंति २६ जओ जओवि यण अरहंतो भगवंतो विहरंति तओ तओपि य णं जोयणपणवी- सापणं ईती न भवइ २१ मारी न भवइ २८ सचकं न भवइ २९ परचक न भवइ ३० अइवुट्टी न भवइ ३१ अणाचुट्टी न भवइ ३२ दुम्भिवं न भवइ ३३ पुचुप्पण्णावि य णं उप्पाइया वाही खिप्पमिव उवसमंति ३४ जंबुद्दीवे णं दीवे घउत्तीसं चक्कवद्विविजया प० तं० यत्तीसं महाविदेहे दो भरहे एरवए, जंबुद्दीवे णं दीवे चोत्तीसं दीहवेयद्वा प०, जंबुद्दीवे णं दीवे उकोसयए चोत्तीसं तित्थंकरा समुप्पजति,चमरस्स णं असुरिंदस्स | असुररण्णो चोत्तीसं भवणावाससयसहस्सा प०, पढमपंचमछट्ठीसत्तमासु चउसु पुढवीसु चोत्तीसं निरया- वाससयसहस्सा प० ॥ सूत्रं ३४ ॥ अय चतुस्त्रिंशत्तमस्थानके किमपि लिख्यते-'बुद्धाइसेस' ति बुद्धानां-तीर्थकृतामतिशेपा:-अतिशया युद्धातिशेपाः, अवस्थितं- | अद्धिस्वभावं केशाश्व-शिरोजाः श्मभूणि च कूर्चरोमाणि रोमाणि च-शेपशरीरलोमानि नखाच प्रतीता इति द्वन्द्वैकत्वमित्येकः १ निरामया-नीरोगा निरुपलेपा-निर्मला गात्रयटिः-तनुलतेति द्वितीयः २ गोक्षीरपाण्डुरं मांसशोणितमिति तृतीयः ३ तथा पद्म च- कमलं [1] गन्धद्रव्यविशेपो वा यत्पमकमिति रूढं उत्पलं च-नीलोत्पलमुत्पलकुष्ठं वा गन्धद्रव्यविशेपस्तयोर्यो गन्धः स यत्रास्ति तत्तयोच्छ्वासनिवासमिति चतुर्थः ४ मच्छन्नमाहारनीहार-अभ्यवहरणमूत्रपुरीपोत्सगो, प्रच्छन्नत्वमेव स्फुटतरमाह-अदृश्यं मांस- ) चक्षुपा न पुनरवध्यादिलोचनेन पुंसा इति पञ्चमं ५ एतच द्वितीयादिकमतिशयचतुष्कं जन्मप्रत्ययं । तथा 'आगासगयंति आकाश- गतं-व्योमवत्ति आकाशगतं (क) वा-प्रकाशमित्यर्थः, चक्रं-धर्मचक्रमिति पष्ठः ६ एवमाकाशगं छत्रं छत्रत्रयमित्यर्थ इति सप्तमः ७ आकाशके-प्रकाशे श्वेतवरचामरे प्रकीर्णके इत्यष्टमः ८ 'आगासफालिआमय'त्ति आकाशमिव यदत्यन्तमच्छं स्फटिकं तन्मयं सिंहासनं सह पादपीठेन सपादपीठमिति नवमः ९ 'आगासगओति आकाशगतोऽत्यर्थ तुङ्ग इत्यर्थः 'कुडमिति लघुपताकाः संभाव्यन्ते ताभिः परिमण्डितथासापभिरामश्च-अभिरमणीय इति विग्रहः 'इंदज्झओनि शेषध्वजापेक्षयाऽतिमहत्वादिन्द्रवासी घनश्च इन्द्रध्वज इति विग्रहः इन्द्रत्वसूचको ध्वज इति वा 'पुरओ'त्ति जिनस्याग्रतो गच्छतीति दशमः १० 'चिट्ठन्ति वा निसीयन्ति वत्ति तिष्ठन्ति गतिनिवृच्या निपीदन्ति-उपविशन्ति 'तक्खणादेव'त्ति तत्क्षणमेव अकालहीनमित्यर्थः, पत्रैः संछन्नः पत्रसंछन्नः पत्रसंछन्न इति वक्त- व्ये पाहतत्वात् संछन्नपर इत्युक्तं स चासौ पुप्पपल्लयसमाकुलश्चेति विग्रहः, पल्लना:-अङ्कुराः, सच्छत्रः सध्वजः सघण्टः सपताको- ऽशोकरपादप इत्येकादशः ११'ईसित्ति ईषद्-अल्पं पिडओ'त्ति पृष्ठतः पश्चाद्भागे 'मउडठाणमित्ति मस्तकप्रदेशे तेजोमण्डलं- प्रभापटलमिति द्वादशः १२ बहुसमरमणीयो भूमिभाग इति त्रयोदशः १३ 'अहोसिर'त्ति अधोमुखाः कण्टका भवन्तीति चतुर्दशः१४ मतोऽविपरीताः कथमित्याह-सुसस्पर्शा भवन्तीति पञ्चदशः १५ योजनं यावत् क्षेत्रशुद्धिः संवर्तकवातेनेति पोडशः १६ 'जुत्तफुसि- एणति उचितविन्दुपातेन 'निहयरयरेणुय'ति वातोत्सातमाकाशवति रजो भूवर्ती तु रेणुरिति गन्धोदकवर्षाभिधानः सप्तदशः १७ जलस्थलज यशास्त्ररं प्रभूतं च कुसुमं तेन वृन्तस्थायिना-ऊर्ध्वमुखेन दशार्द्धवर्णेन-पञ्चवर्णेन जानुनोरुत्सेधस्य- उच्चत्वस्य यत्प्रमाणं तदेव प्रमाणं यस्य स जानूत्सेधप्रमाणमात्रः पुप्पोपचारः-पुष्पप्रकर इत्यष्टादशः १८ तथा 'कालागुरुपवरकुंदुरुमधूवमघमतगन्धुद्ध- याभिरामे भाई त्ति कालागुरुश्च-गन्धद्रव्यविशेषः प्रवरकुन्दुरुकं च-चीडाभिधान गन्धद्रव्यं तुरुवं च-शिल्हकाभिधानं गन्धद्रव्य- मिति द्वन्द्वस्तत एतल्लक्षणो यो धूपस्तस्य मघमघायमानो-बहुलसौरभ्यो यो गन्ध उद्भुतः उद्भुतस्तेनाभिराम-अभिरमणीयं यत्तत्तथा स्थान-निपीदनस्थानमिति प्रक्रम इत्येकोनविंशतितमः १९ तथा 'उभयो पासिं च णं अरहंताणं भगवंताणं दुवे जक्खा कडयतुडि- यधभियभुया चामरुस्खेवणं करंति'त्ति कटकानि प्रकोष्ठाभरणविशेषाः त्रुटितानि-बाह्वाभरणविशेषाःत्रुटितानि तैरतिवहुत्वेन स्तम्भिताविव सम्भितो भुजौ ययोस्तो तथा यक्षौ देवाविति विंशतितमः २०, बृहद्वाचनायामनन्तरोक्तमतिशयद्वयं नाधीयते, अतस्तस्यां पूर्वेऽष्टा- शैक, अमनोज्ञानां शब्दादीनामपकपः-अभाव इत्येकोनविंशतितमः १९ मनोज्ञानां प्रादुर्भाव इति विंशतितमः २० 'पञ्चाहरओ'त्ति त्याहारतो-व्यावतो भगवतः 'हिययगमणीओति हृदयङ्गमः 'जोयणनीहारी'ति योजनातिक्रमी स्वर इत्ये कविंशः २१ 'अद्धमाग- हीए'त्ति प्राकृतादीनां पण्णां भापाविशेपाणां मध्ये या मागधी नाम भाषा 'रसोलेसो मागध्या मित्यादिलक्षणवता सा असमाश्रित- स्वकीयसमग्रलक्षणार्धमागधीत्युच्यते, तथा धर्ममाख्याति, तस्या एवातिकोमलत्वादिति द्वाविंशः २२ भासिजमाणी'ति भगवताs- भिधीयमाना 'आरियमणारियाणं ति आर्यानार्यदेशोत्पन्नानां द्विपदा-मनुष्याचतुष्पदा-गवादयः 'मृगा' आटव्याः पशवो' ग्राम्याः पक्षिणः प्रतीताः सरीसृपा-उर-परिसर्पा भुजपरिसपोवेति, तेषां किम् ?-आत्मन आत्मनः-आत्मीयया आत्मीययेत्यर्थः भापातया- भाषाभावेन परीणमतीति सम्बन्धः, किम्भूताऽसौ भापा ? इत्याह-हितम्-अभ्युदयः शिवं-मोक्षः सुखं-श्रवणकालोद्भवमानन्दं ददातीति हितशिवसुसदेति त्रयोविंशः २३ 'पूर्ववद्धवेरेंचि पूर्व-भवान्तरेऽनादिकाले चा जातिप्रत्ययं वद्धं-निकाचितं वैरं-अमित्रभावो येपां ते तथा, तेऽपि चासतामन्ये देवा वैमानिका असुरा नागाश्च-भवनपतिविशेषाः सुवर्णाः-शोभनवर्णोपेतत्वाज्ज्योतिप्का यक्षराक्ष- सकिन्नराः किंपुरुषाः व्यन्तरभेदाः गरुडा-गरुडलाञ्छनत्वात् सुपर्णकुमारा भवनपतिविशेषाः, गन्धर्वा महोरगाथ व्यन्तरविशेषा एव, एतेपो द्वन्द्वा, 'पसंतचिचमाणसा' प्रशन्तानिशमं गतानि चित्राणि-रागद्वेषाद्यनेकविधविकारयुक्ततया विविधानि मानसानि-अन्तः करणानि येषां ते प्रशान्तचित्तमानसा धर्म निशमयन्ति इति चतुर्विंशः २४ बृहद्वाचनायामिदमन्यदतिशयद्यमधीयते, यदुत- अन्यतीर्थिकप्रावचनिका अपि च णं वन्दन्ते भगवन्तमिति गम्यते इति पञ्चविंशः २५ आगताः सन्तोऽर्हतः पादमूले निष्प्रतिवचना भान्ति इति पड्विंशः २६ 'जओ जओऽवि य गंति यत्र यत्रापि च देशे 'तओ तओ'त्ति तत्र तत्रापि च पञ्चविंशतौ योजनेषु ईतिः-धान्याधुपद्रवकारी प्रचुरमूषकादिमाणिगण इति सप्तविंश. २७ मारि:-जनमरक इत्यष्टाविंशः २८ स्वचक्र-स्वकीयराजसैन्यं तदुपद्रवकारि न भवतीति एकोनत्रिंशः २९ एवं परचक्र--परराजसैन्यमिति त्रिंशः३० अतिवृष्टिः-अधिकवर्ष इत्येकत्रिंशः ३१ अना- पृष्टिः-चर्पणाभाव इति द्वात्रिंशः ३२ दुर्भिक्षं-दुष्काल इति त्रयस्त्रिंशः ३३ 'उप्पाइया वाहित्ति उत्पाता:-अनिष्टसूचका रुधिरवृष्टया- दयस्तद्धेतुका वेऽनास्ते औत्पातिकास्तथा व्याधयो-ज्वराद्यास्तदुपशमः-अभाव इति चतुस्त्रिंशत्तमः ३४ । अन्यच्च 'पञ्चाहरओ' इत आरभ्य येऽभिहितास्ते प्रभामण्डलं च कर्मक्षयकृताः, शेपा भवप्रत्ययेभ्योऽन्ये देवकृता इति, एते च यदन्यथापि दृश्यन्ते तन्मतान्त- रमरगन्तव्यमिति । 'चकयाट्टिविजय'ति चक्रवत्तिविजेतव्यानि क्षेत्रखण्डानि 'उक्कोसपए चोत्तीसं तित्थगरा समुप्पखंति'त्ति समुत्प- चन्ते सम्भवन्तीत्यर्थः न त्वेकसमये जायन्ते, चतुर्णामेवैकदा जन्मसम्भवात् , तथाहि-मेरौ पूर्वापरशिलातलयोढ़े द्वे सिंहासने भव- तोऽतो द्वौ द्वावेवाभिपिच्येते अतो द्वयोर्द्वयोरेव जन्मेति, दक्षिणोत्तरयोस्तु क्षेत्रयोस्तदानी दिवस सद्भावात् न भरतैरावतयोर्जिनोत्प- निरर्द्धरान एव जिनोत्पत्तेरिति, 'पढमें' त्यादि प्रथमायां पृथिव्यां त्रिंशन्नरकावासानां लक्षाणि, पञ्चम्यां त्रीणि पष्ठयां पञ्चोनं लक्ष सप्तम्यां पच नरकाः, एवं सर्वमीलने चतुर्विंशल्लक्षाणि भवन्तीति ॥ ३४ ॥ पणतीसं सगवयणाइसेसा प०, कुंथू णं अरहा पणतीसं धणूई उड्ढे उचत्तणं होत्था, दत्ते णं वासुदेवे पण- तीस धणूइं उढं उच्चत्तेणं होत्था, नंदणे णं वलदेवे पणतीस धणुइं उड्ढे उच्चत्तणं होत्था,सोहम्मे कप्पे सुह- म्माए सभाए माणवए चेइयक्खंभे हेही उवरिं च अद्धतेरस अद्धतेरस जोयणाणि वजेत्ता मज्झे पणतीस जोयणेसु वइरामपसु गोलबद्दसमुग्गएसु जिणसकहाओ प०, वितियचउत्थीसु दोसु पढवीसु पणतीसं निरयावाससयसहस्सा प० ॥ सूत्रं ३५ ॥ पश्चत्रिंशत्तमस्थानकं सुगम, नवरं सत्यवचनातिशया आगमे न दृष्टाः, एते तु ग्रन्थान्तरदृष्टाः सम्भाविताः, वचनं हि गुणव- , द्वक्तव्यं, तद्यथा-संस्कारवत् १ उदात्तं २ उपचारोपेतं ३ गम्भीरशब्दं ४ अनुनादि ५ दाक्षणं ६ उपनीतरागं ७ महार्थ ८ अव्याहत- पौर्वापर्य ९ शिष्टं १० असान्दग्धं ११ अपहृतान्योत्तरं १२ हृदयग्राहि १३ देशकालाव्यतीतं १४ तत्त्वानुरूपं १५ अप्रकीर्णप्रसृतं १६ अन्योऽन्यप्रगृहीतं १७ अभिजातं १८ अतिस्निग्धमधुरं १९ अपरमविद्धं २० अर्थधर्माभ्यासानपेतं २१ उदारं २२ परनिन्दात्मोत्क- है पवित्रयुक्तं २३ उपगतश्लाघ २४ अनपनीतं २५ उत्पादिताच्छिन्नकौतूहलं २६ अद्भुतं २७ अनतिविलम्बित २८ विभ्रमविक्षेपकिलि- किश्चितादिपिमुक्तं २९ अनेकजातिसंश्रयाद्विचित्रं ३० आहितविशेष ३१ साकार ३२ सत्चपरिग्रहं ३३ अपरिखेदितं ३४ अव्युच्छेदं ३५ चेति वचन महानुभावैर्वक्तव्यमिति, [तत्र संस्कारवत्व-संस्कृतादिलक्षणयुक्तत्वं १ उदात्तत्व-उच्चवृत्तिता २ उपचारापेतत्वं- अग्राम्यता ३ गम्भीरशब्द मेघस्येव ४ अनुनादित्व-प्रतिरवोपेतता ५ दक्षिणत्वं-सरलत्वं ६ उपनीतरागत्वं-मालकोशादि ग्रामराग- युक्तता ७ एते सप्त शब्दापेक्षा अतिशयाः, अन्ये त्वर्थाश्रया, तत्र महार्थत्वं-बृहदभिधेयता ८ अव्याहतपौर्वीपर्यत्वं-पूर्वापरवाक्या- विरोधः ९ शिष्टत्वं-अभिमतसिद्धान्तोक्तार्थता वक्तुः शिष्टतासूचकत्वं वा १० असन्दिग्धत्वं-असंशयकारिता ११ अपहृतान्योत्तरत्वं- परदूषणाविषयता १२ हृदयग्राहित्वं-श्रोतमनोहरता १३ देशकालाव्यतीतत्व-प्रस्तावोचितता १४ तत्त्वानुरूपत्वं-विवक्षितवस्तुस्वरू- पानुसारिता १५ अप्रकीर्णप्रसृतत्व-सुसम्बन्धस्य सतः प्रसरणं अथवाऽसम्बन्धानधिकारित्वातिविस्तरयोरभावः १६ अन्योऽन्यप्रगृही- वत्व-परस्परेण पदानां वाक्यानां वा सापेक्षता १७ अभिजातत्वं वक्तुः प्रतिपाद्यस्य वा भूमिकानुसारिता १८ अतिस्निग्धमधुरत्वं- अमृतगुडादिवत् सुसकारित्वं १९ अपरमर्मवेधित्वं-परमर्मानुद्घट्टनस्वरूपत्वं २० अर्थधर्माभ्यासानपेतत्वं-अर्थधर्मप्रतिबद्धत्वं २१ उदारत्वं-अभिधेयार्थस्यातुच्छत्वं गुम्फगुणविशेपो वा २२ परनिन्दात्मोत्कर्षविप्रयुक्तत्वमिति प्रतीतमेव २३ उपगतश्लाघत्वं-उक्तगुण- योगात्याप्ततायता २४ अनपनीतत्व-कारककालवचनलिङ्गादिव्यत्ययरूपवचनदोपापेतता २५ उत्पादिताच्छिन्नकौतूहलत्वं-स्वविपये श्रोतॄणां जनितमविच्छिन्नं कौतुकं येन तत्तथा तद्भावस्तत्त्वं २६ अद्भुतत्व-अनतिविलम्बितत्वं च प्रतीतं २७-२८ विभ्रमविक्षेपकि- लिकिश्चितादिविमुक्तत्व-विभ्रमो-वक्तृमनसो भ्रान्तता विक्षेपः-तस्यैवाभिधेयार्थ प्रत्यनासक्तता किलिकिञ्चितं-रोपभयाभिलापादिभा- वानां युगपद्वा सकृत्करणमादिशब्दान्मनोदोपान्तरपरिग्रहस्तैर्विमुक्तं यत्तत्तथा तद्भावस्तचं २९ अनेकजातिसंश्रयाद्विचित्रत्वं, इह जा- तयो वर्णनीयवस्तुरूपवर्णनानि ३० आहितविशेपत्वं-वचनान्तरापेक्षया दौकितविशेषता ३१ साकारत्वं विच्छिन्नवर्णपदवाक्यत्वेनाका. रप्राप्तत्वं ३२ सत्वपरिगृहीतत्वं-साहसोपेतता ३३ अपरिखेदितत्वं-अनायाससम्भवः ३४ अव्युच्छेदित्वं-विवक्षितार्थानां सम्यसिद्धिं यावदनवच्छिववचनप्रमेयतेति ३५ । ] तथा दत्ता-सप्तमवासुदेवः नन्दनः-सप्तमवलदेवः एतयोश्वावश्यकाभिप्रायेण पड्विंशतिर्धनु- पामुच्चत्वं, भवति, सुवोधं च तत्, यतोऽरनाथमल्लिस्वामीनोरन्तरे तावभिहिती, यतोऽवाचि-"अरमल्लिअंतरे दोणि केसवा पुरिसपुंड- रीय दत्त"त्ति, अरनाथमल्लिनाथयोश्च क्रमेण त्रिंशत्पञ्चविंशतिश्च धनुपामुच्चत्वं, एतदन्तरालवर्तिनोश्च वासुदेवयोः पष्ठसप्तमयोरेकोन- त्रिंशत्पड्विंशतिश्च धनुपां युज्यत इति, इहोक्ता तु पञ्चत्रिंशत् स्यात् यदि दत्तनन्दनौ कुन्थुनाथतीर्थकाले भवतो, न चैतदेवं जिना- न्तरेवधीयत इति दुरवयोधमिदमिति । सौधर्मकल्पे सौधर्मावतंसकादिपु विमानेषु सर्वेषु पञ्च पञ्च सभा भवन्ति-सुधर्मसभा १ उप- पातसभा २ अभिपेकसभा ३ अलङ्कारसभा ४ व्यवसायसभा ५ तत्र सुधर्मसभामध्यभागे मणिपीठिकोपरि पटियोजनमानो माणवको नाम चैत्यस्तम्भोऽस्ति, तत्र 'वइरामएसुति वज्रमयेषु तथा गोलवद्वत्ता वर्तुला ये समुद्का-भाजनविशेषास्तेषु 'जिणसकहाओ'त्ति जिनसस्थीनि तीर्थकराणां मनुजलोकनितानां सक्थीनि अस्थीनि प्रज्ञप्तानीति। वितियचउत्थी'त्यादि द्वितीयपृथिव्यां पञ्चविंशतिन- स्कलक्षाणि चतुथ्यां तु दशेति पञ्चत्रिंशत्तानीति ॥ ३५ ॥ छत्तीसं उत्तरज्झयणा प० तं०-विणयसुयं १ परीसहो २ चाउरंगिनं ३ असंखयं ४ अकाममरणिनं ५ पुरिसविना ६ उरम्भिनं ७ काविलियं ८ नमिपव्वजा ९ दुमपत्तयं १० बहुसुयपूजा ११ हरिएसिज्ज १२ चित्तसंभूयं २३ उसुयारिनं १४ सभिक्खुगं १५ समाहिठाणाई १६ पावसमणि १७ संजइज १८ मिय- चारिया १९ अणाहपव्यज्जा २० समुहपालिज्ज २१ रह्नेमिज्ज २२ गोयमकेसिज २३ समितीओ २४ जन्नतिनं २५ सामायारी २६ खलंकिज्ज २७ मोक्खमग्गगई २८ अप्पमाओ २९ तवोमग्गो ३० चरणविही ३१ पमाय- ठाणाई ३२ कम्मपयडी ३३ लेसज्झयणं ३४ अणगारमग्गे ३५ जीवाजीवविभत्ती य ३६, चमरस्स णं असु- रिंदस्स असुररण्णो सभा सुहम्मा छत्तीसं जोयणाई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था, समणस्स णं भगवओ महावीर- स्स छत्तीसं अज्जाणं साहस्सीओ होत्था, चेत्तासोएसु णं मासेसु सइ छत्तीसंगुलियं सुरिए पोरिसीछायं निव्वत्तइ ॥ सूत्रं ३६॥ पत्रिंशत्स्थानकं स्पष्टमेव, नवरं चैत्राश्वयुजोसियोः सकृद्-एकदा पूर्णिमायामिति व्यवहारो निश्चयतस्तु मेपसङ्क्रान्तिदिने तुलासङ्क्रान्तिदिने चेत्यर्थः । पत्रिंशदगुलिकां पदत्रयमानां, आह च-"चत्तासोएसु मासेसु, तिपया होइ पोरिसी"ति [चैत्राश्व- युजोर्मासयोत्रिपदा पौरुपी भवति ] ॥ ३६ ॥ कुंथस्स णं अरहओ सत्ततीस गणा सत्ततीसं गणहरा होत्था, हेमवयहेरपणवयाओणं जीवाओ सत्ततीसं Kine जोयणसहस्साई छच चउसत्तरे जोयणसए सोलसयएगूणवीसइभाए जोयणस्स किंचिविसेसूणाओ आयामेणं प०, सब्वासु णं विजयवेजयंतजयंतअपराजियासु रायहाणीसु पागारा सत्ततीसं सत्ततीसंजोयणाई उड्ढे उचत्तेण प०, खुड्डियाए णं विमाणपविभत्तीए पढमे वग्गे सत्ततीसं उद्देसणकाला प०, कत्तियवहुलसत्तमीप णं सूरिए सत्ततीसंगुलियं पोरिसीछायं निव्वत्तइत्ता णं चारं चरइ ॥ सूत्रं ३७ ॥ सप्तत्रिंशत्स्थानकमपि व्यक्तं, नवरं कुन्धुनाथस्येह सप्तत्रिंशद्गणधरा उक्ताः आवश्यके तु वयखिंशत् थूयन्त इति मतान्तरं, तथा हैमवतादिजीवयोरुक्तप्रमाणसंवादगाथा-"सत्तत्तीस सहस्सा छच्च सया जोयणाण चउसयरा । हेमवयवासजीवा किंचूणा सोलस कला य ॥ १ ॥"त्ति, कला एकोनविंशतिभागो योजनस्येति । तथा विजयादीनि पूर्वादीनि जम्बूद्वीपद्वाराणि तन्नायकास्तन्नामानो । देवास्तेषां राजधान्यस्तन्नामिका एव पूर्वादिदिक्षु इतोऽसङ्खयेयतमे जम्बूद्वीप इति । क्षुद्रिकायां विमानप्रविभक्तौ कालिकश्रुतविशेपे, ( तत्र किल बह्वो वर्गा-अध्ययनसमुदायात्मका भवन्ति, तत्र प्रथमे वग्गें प्रत्यध्ययनमुद्देशस्य ये कालास्त उद्देशनकाला इति । यदि चैत्रस्य पौर्णमास्यां पत्रिंशदङ्गुलिका पौरुपीच्छाया भवति तदा वैशाखस्य कृष्णसप्तम्यामगुलस्य वृद्धि गतत्वात्सप्तत्रिंशदछु । लिका भवतीति ॥ ३७॥ पासस्स णं अरहओ पुरिसादाणीयस्स अद्वतीसं अजिआसाहस्सीओ उकोसिया अज्जियासंपया होत्या, । हेमवयएरण्णवईयाणं जीवाणं धणूपिढे अद्भुतीसं जोयणसहस्साई सत्त य चत्ताले जोयणसए दस एगूणवी- सइभागे जोयणस्स किंचिविसेसूणा परिक्खेवेणं प०, अत्थस्स णं पब्वयरण्णो वितिए कंडे अहतीसं जोयणसहस्साई उड्ढे उच्चत्तणं होत्था, खुड्डियाए णं विमाणपविभत्तीए वितिए वग्गे अहतीसं उद्देसण- काला प० ॥ सूत्रं ३८॥ अष्टत्रिंशस्थानक व्यक्तमेव, नवरं 'धणुपिटुंति जम्बूद्वीपलक्षणवृत्तक्षेत्रस्य हैमवतैरण्यवताभ्यां द्वितीयपष्ठवर्पाभ्यामवच्छिन्नस्या- रोपितज्याधनुःपृष्ठाकारे परिधिखण्डे धनुःपृष्ठे इप धनु पृष्ठ उच्यते तत्पर्यन्तभूते ऋजुप्रदेशपङ्क्ती तु जीवे इव जीवे इति, एतत्सूत्रसंवा- दिगाथाई "चत्ताली सत्त सया अडतीस सहस्स दस कला य धणु"त्ति । तथा 'अत्थस्स'ति अस्तो-मेरुर्यतस्तेनान्तरितो रविरस्तं गत इति व्यपदिश्यते तस्य पर्वतराजस्य-गिरिपधानस्य द्वितीय काण्डं-विभागोऽप्टत्रिंशद्योजनसहस्राण्युञ्चत्वेन भवतीति, मतान्तरेण तु त्रिपष्टिः सहस्राणि, यदाह-"मेरुस्स तिन्नि कंडा पुढयोवलवइरसकरा पढमं । रयए य जायसवे अंके फलिहे य बीयं तु ॥१॥ एकागारं तइयं तं पुण जंघूणयमयं होइ । जोयणसहस्स पढमं वाहल्लेणं च वितीयं तु ॥२॥ तेवद्विसहस्साई तइयं छत्तीस जोयण- सहस्सा । मेरुस्सुवरि चूला उबिद्धा जोयणदुवीसं ॥ ३॥ [ मेरोस्त्रीणि काण्डानि पृथ्व्युपलवज्रशर्करामयं प्रथमं । राजतं जातरूपं आङ्क स्फाटिकं च द्वितीयं ॥१॥ एकाकारं तृतीयं तत् पुनर्जाम्बूनदमयं भवति । योजनसहस्रं प्रथमं पाहल्येन द्वितीयं तु ॥२॥ त्रिपष्टिः सहस्राणि तृतीयं पत्रिंशत् सहस्राणि । मेरोरुपरि चूला उद्विद्धा योजनानि चत्वारिंशत् ।। ३॥ ] ३८ ॥ नमिस्स णं अरहओ एगूणचत्तालीसं आहोहियसया होत्था, समयखेत्ते एगूणवत्तालीसं कुलपब्वया प० तं०-तीसं वासहरा पंच मंदरा चत्तारि उसुकारा, दोचचउत्थपंचमछट्टसत्तमासु णपंचसु पुढवीसु एगूणच- त्तालीसं निरयावाससयसहस्सा प०, नाणावरणिजस्स मोहणिज्जस्स गोत्तस्स आउयस्स एयासि णं चउण्हं कम्मपगडीणं एगूणचत्तालीसं उत्तरपगडीओ प० ॥ सूत्रं ३९॥ एकोनचत्वारिंशत्स्थानकं व्यक्तमेव, नवरं 'आहोहिय'त्ति नियतक्षेत्रविषयावधिज्ञानिनस्तेपां शतानीति, 'कुलपव्यय'त्ति क्षेत्रम- र्यादाकारित्वेन कुलकल्पाः पर्वताः कुलपर्वताः, कुलानि हि लोकानां मर्यादानिवन्धनानि भवन्तीतीह तैरुपमा कृता, तत्र वर्पधरास्त्रिं- शद् जंबूद्वीपे घातकीखण्डपुष्कराद्धपूर्वापराईषु च प्रत्येकं हिमवदादीनां पण्णां पण्णां भावात् मन्दराः पञ्चेपुकारा धातकीखण्डपुष्करा- र्द्धयोः पूर्वंतरविभागकारिणश्चत्वारः एवमेते एकोनचत्वारिंशदिति । 'दोचे'त्यादि द्वितीयायां पञ्चविंशतिश्चतु दश पञ्चम्यां त्रीणि पठयां पञ्चोनलक्षं सप्तम्यां पञ्चेति यथोक्ता संख्या नरकाणामिति । 'नाणावरणिज्जे त्यादि, ज्ञानावरणीयस्य पञ्च मोहनीयस्याप्टाविंश- तिः गोत्रस्य द्वे आयुपश्चतस्रः इत्येवमेकोनचत्वारिंशदिति ॥ ३९ ॥ अरहओ ण अरिहनेमिस्स चत्तालीसं अजियासाहस्सीओ होत्था, मंदरचूलियाणं चत्तालीसं जोयणाई उड्ढ़ उच्चत्तेणं प०, संती अरहा चत्तालीसं धणूई उइदं उच्चत्तेणं होत्था भूयाणंदस्स णं नागकुमारस्स नागरन्नो चत्तालीसं भवणावाससयसहस्सा प०, खुड्डियाए णं विमाणपविभत्तीए तइए वग्गे चत्तालीस उद्देसणकाला प०, फग्गुणपुण्णिमासिणीए णं सूरिए चत्तालीसंगुलियं पोरिसीछायं निव्वदृइत्ता णं चारं चरइ, एवं कत्तिया- एवि पुण्णिमाए, महासुमे कप्पे चत्तालीसं विमाणावाससहस्सा प०॥ सूत्रं ४० ॥ चत्वारिंशत्स्थानकं व्यक्तं, नवरं 'पइसाहपुणिमासिणीए'त्ति यत्केपुचित् पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, 'फग्गुणपुन्निमासिणीए' त्ति अवाऽध्येयं, कथम् ?, उच्यते, 'पोसे मासे चउप्पया' इति वचनात् पौपपूर्णिमास्यामष्टचत्वारिंशरदगलिका सा भाति ततो माघे चत्वारि फाल्गुने च चत्वारि अङ्गुलानि पतितानीत्येवं फाल्गुनपौर्णमास्यां चत्वारिंशदगुलिका पौरुपीच्छाया भवति, कार्तिक्यामप्ये- वमेव, यतः 'चनासोएमु मासेसु, तिपया होइ पोरिसी' [चैत्राश्विनयोर्मासयोत्रिपदा भवति पौरुपी ] त्युक्तं, ततः पदत्रयस्य पत्रिं- शदङ्गुलममाणस्य कार्तिकमासातिक्रमे चतुरालवृद्धौ चत्वारिंशदङ्गुलिका सा भवतीति ॥ ४०॥ नमिस्स णं अरहओ एकचत्तालीसं अजियासाहस्सीओ होत्था, चउसु पुढवीसु एकचत्तालीस निरयावा- ससयसहस्सा प० तं०-रयणप्पभाए पंकप्पभाए तमाए तमतमाए, महालियाए णं विमाणपविभत्तीए पढमे वग्गे एकचत्तालीसं उद्देसणकाला प० ॥ सूत्र ४१॥ एकचत्वारिंशत्स्थानकं मुगम, नवरं 'चउसु' इत्यादिक्रमेण सूत्रोक्तासु चतसृषु प्रथमचतुर्थपष्ठसप्तमीपु पृथिवीपु त्रिंशतो दशानां च नरकलक्षाणां पञ्चोनस्य चैकस्य पञ्चानां च नरकाणां भावाद्यथोक्तसंख्यास्ते भवन्तीति ।। ४१ ॥ समणे भगवं महावीरे यायालीसं वासाइं साहियाइं सामण्णपरियागं पाउणित्ता सिद्धे जाव सव्वदुक्ख- प्पहीणे, जंबुद्दीवस्स णं दीवस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोथूभस्स णं आवासपव्वयस्स पञ्चच्छिमिल्ले चरमंते एसणं घायालीसं जोयणसहस्साई संखे दयसीमे य, कालोए णं समुद्दे यायालीसं चंदा जोइंसु वा जोइंति वा जोइस्संति वा, पायालीस सूरिया पभासिंसु वा ३, समुच्छिमभुयपरिसप्पाणं उक्कोसेण वाया- लीसं वाससहस्साई ठिई प०, नामकम्मे बायालीसविहे प०, तं,-गइनामे जाइनामे सरीरनामे सहीरंगोवंग- नामे सरीरबंधणनामे सरीरसंघायणनामे संघयणनामे संठाणनामे वण्णनामे गंधनामे रसनामे फासनामे अगुरुलहुयनामे उवघायनामे पराघायनामे आणुपुचीनामे उस्सासनामे आयवनामे उज्जोयनामे विहगगइ- नामे तसनामे थावरनामे सुहुमनामे वायरनामे पजत्तनामे अपजत्तनामे साहारणशरीरनामे पत्तेयसरीरनामे थिरनामे अथिरनामे सुभनामे असुभनामे सुभगनामे दुभगनामे सुसरनामे दुस्सरनामे आएननामे अणा- एजनामे जसोकित्तिनामे अजसोकित्तिनामे निम्माणनामे तित्थकरनामे, लवणेणं समुद्दे वायालीस नागसा- हस्सीओ अभितरीयं वेलं धारंति, महालियाए णं विमाणपविभत्तीए वितिए यग्गे वायालीसं उद्देसणकाला प०, एगमेगाए ओसप्पिणीए पंचमछट्टीओ समाओ बायालीसं वाससहस्साई कालेणं प०, पगमेगाए उस्स- प्पिणीए पढमवीयाओ समाओ वायालीसं वाससहस्साइं कालेणं प० ॥ सूत्रं ४२ ॥ द्विचत्वारिंशरस्थानकं व्यक्तमेव, नवरं 'पायालीसं ति छद्मस्थपर्याये द्वादश वर्षाणि पण्मासा अर्द्धमासति केवलिपर्यायस्तु देशोनानि त्रिंशद्वर्षाणीति पर्युपणाकल्पे द्विचत्वारिंशदेव वर्षाणि महावीरपर्यायोभिहितः इह तु साधिक उक्तः, तत्र पर्युषणाकल्पे यद- ल्पमधिकं तन्न विवक्षितमिति सम्भाव्यत इति, 'जाव'चि करणात् 'युद्धे मुत्ते अन्तगडे परिनिबुडे सबदुक्खप्पहीणे'त्ति दृश्य । 'जम्बूद्वीपस्य'त्यादि 'पुरच्छिमिल्लाओ चरिमंताओ'त्ति जगतीवाह्यपरिधेरपसृत्य गोस्तूभस्यावासपर्वतस्य वेलंघरनागराजसम्बन्धिनः पाथात्यचरमान्तः-चरमविभागो यावताऽन्तरेण भवति 'एस गति एतदन्तरं द्विचत्वारिंशद्योजनसहस्राणि प्रज्ञप्तं अन्तरशब्देन विशेपोऽप्यभिधीयते इत्यत आह-'अवाहाए'त्ति व्यवधानापेक्षया यदन्तरं तदित्यर्थः । 'कालोए णन्ति धातकीसण्डपरिवेष्टके कालो- दाभिधाने समुद्रे । 'गइनामे त्यादि, गविनाम यदुदयान्नारकादित्वेन जीयो व्यपदिश्यते, जातिनाम यदुदयादेकेन्द्रियादिर्भवति, शरीरनाम यदुदयादौदारिकादिशरीरं करोति, यदुयादगाना-शिर प्रभृतीनां उपागानां च-अमुल्यादीनां विभागो भवति तच्छरी- राङ्गोपाङ्गनाम, तथा औदारिकादिशरीरपुद्गलानां पूर्वपद्धानां वध्यमानानां च सम्बन्धकारणं शरीरबन्धननाम, तथा औदारिकादिशरी- रपुद्गलानां गृहीतानां यदुदयाच्छरीररचना भवति तच्छरीरसद्धातनाम, तथाऽरुथा यतस्तथाविधशक्तिनिमित्तभूतो रचनाविशेषो भवति तत्संहनननाम, संस्थानं समचतुरस्रादिलक्षणं यतो भवति तत्संस्थाननाम, तथा यदुदयावर्णादिविशेषवन्ति शरीराणि भवन्ति तद्वर्णा- दिनाम, तथा यदुदयादगुरुलघुत्वं स्वशरीरस्य जीनानां भवति तदगुरुलघुनाम, तथा यतोऽङ्गावयवः प्रतिजिहिकादिरात्मोपघातको जायते तदुपघातनाम, तथा यतोऽगावयप एव विपात्मको दंष्ट्रात्वगादि परेपामुपघातको भवति तत्पराघातनाम, तथा यदुदयादन्त- रालगती जीरो याति तदानुपूर्वीनाम, तथा यदुदयादुच्छ्वासनिःश्वासनिष्पतिर्भवति तदुच्छ्वासनाम, तथा यदुदयाज्जीपस्तापवच्छरीरो भवति तदातपनाम, यथाऽऽदित्यविम्वपृथिवीकायिकानां, तथा यतोऽनुष्णोद्योतवच्छरीरो भवति तदुद्योतनाम, तथा यतः शुभे- तरगमनयुक्तो भवति तद्विहायोगतिनाम, बसनामादीन्यष्टौ प्रतीतार्थानि, तथा यतः स्थिराणां दन्तायवयवानां निष्पत्तिर्भवति तस्थिरनाम, यतथ श्रुजिहादीनामस्थिराणां निष्पत्तिर्भवति तदस्थिरनाम, तथा शिरप्रभृतीनां शुभानां तच्छुभनाम, पादादीनाम- शुभानामशुभनाम इति, शेषाणि प्रतीतानि, नवरं यदुदयाज्जातो जातो जीवदेहेपु स्त्रयादिलिगाकारनियमो भवति तत्सूत्रधारसमानं निर्माणनामेति, 'पञ्चमछडीओ समाओ'त्ति दुष्पमा एकान्तदुष्पमा चैत्यर्थः 'पढमवीयाउ'त्ति एकान्तदुष्पमा भवति चेति ॥ ४२ ॥ तेयालीसं कम्मविवागज्झयणा प०, पढमचउत्थपंचमासु पुढवीसु तेयालीसं निरयावाससयसहस्सा प०, जंबुद्दीवस्स णं दीवस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोथूभस्स णं आवासपब्वयस्स पुरच्छिमिल्ले चरमंते एस ण तेयालीसं जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प०, एवं चउद्दिसिंपि दगभागे संखे दयसीमे, महालियाए णं विमाणपविभत्तीए तइये वग्गे तेयालीसं उद्देसणकाला प० ॥ सूत्रं ४३॥ त्रिचत्वारिंशत्स्थानकेपि किञ्चिल्लिख्यते, 'कम्मविवागज्झयणति कर्मण:-पुण्यपापात्मकस्य विपाकच-फलं तत्प्रतिपादकान्य- ध्ययनानि कर्मविपाकाध्ययनानि एतानि च एकादशाङ्गद्वितीयाङ्गयोः संभाव्यन्त इति । 'जंबुद्दीवस्स णमित्यादि, जंबूद्वीपस्य पौरस्त्यान्तागोस्तूभपर्वतो द्विचत्वारिंशद्योजनानां सहस्राणि तद्विष्कम्भश्च सहस्रं तदधिकाया द्वाविंशतेरल्पत्वेनाविवक्षणादेवं त्रिचत्वा- । रिंशत्सहस्राणि भवन्तीति, एवं 'चउदिसिपित्ति उक्तदिगन्तर्भावेन चतस्रो दिश उक्ता अन्यथा एवं तिदिसिपित्ति वाच्यं स्यात्, तत्र चैवमभिलापः-'जंयुद्दीवस्स पं दीवस्स दाहिणिल्लाओ चरिमंताओ दओभासस्स णं आवासपञ्चयस्य दाहिणिल्ले चरिमंते एस णं तेयालीसं जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे पन्नचे' एवमन्यत्सूत्रद्वयं नवरं पश्चिमायां शङ्ख आवासपर्वत उत्तरस्यां तु दफसीम इति ।। ४३ ॥ चोयालीसं अज्झयणा इसिभासिया दियलोगचुयाभासिया प०, विमलस्स णं अरहओ ण चउआलसिं पुरिसजुगाई अणुपिट्टि सिद्धाइं जाव प्पहीणाई, धरणस्स णं नागिंदस्स नागरण्णो चोयालीसं भवणावासस- यसहस्सा प०, महालियाए णं विमाणपविभत्तए चउत्थे वग्गे चोयालीसं उद्देसणकाला प० ॥ सूत्रं ।। ४४ ।। चतुश्चत्वारिंशत्स्थानकेऽपि किञ्चिल्लिख्यते, चतुश्चत्वारिंशत् 'इसिमासियत्ति ऋपिभापिताध्ययनानि कालिकश्रुतविशेषभूतानि दियलोयचुयाभासिय'त्ति देवलोकच्युतैः ऋषिभूतैराभापितानि देवलोकच्युताभापितानि, क्वचित्साठः 'देवलोयचुयाणं इसीण चोया- लीसं इसिभासियज्झयणा प०' 'पुरिसजुगाईति पुरुषा:-शिष्यप्रशिष्यादिक्रमव्यवस्थिता युगानीव-कालविशेपा इव क्रमसाधर्म्यात्पुरु- पयुगानि, 'अणुपिट्ठिति आनुपूर्ध्या 'अणुवन्धेणति पाठान्तरे तृतीयादर्शनादनुवन्धेन-सातत्येन सिद्धानि 'जावति करणेन 'बुद्धाई मुत्ताई अंतयडाई सव्वदुक्सप्पहीणाईति दृश्यं, 'महालियाए ण विमाणपविभत्तीए'त्ति चतुर्थे वर्गे चतुश्चत्वारिंशदुद्देशनकालाः मनप्ताः ॥४४॥ समयखेत्ते णं पणयालीसं जोयणसयसहस्साइं आयामविक्खंभेणं प०, सीमंतपणं नरए पणयालीसंजोय- णसयसहस्साई आयामविक्खंभेणं प०, एवं उद्धविमाणेवि, ईसिपन्भारा णं पुढवी एवं चेव, धम्म णं अरहा पणयालीसं घणुइं उढं उच्चत्तेणं होत्या, मंदरस्स णं पव्वयस्स चउदिसिंपि पणयालीसं २ जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प०, सब्वेवि णं दिवड्डखेतिया नक्खत्ता पणयालीसं मुहुत्ते चंदेण सद्धिं जोगं जोइंसु वा जो- इंति वा जोइस्संति वा-तिन्नेव उत्तराई पुणव्वसू रोहिणी विसाहा य । एए छ नक्खत्ता पणयालमुहुत्तसंजोगा ॥१॥ महालियाए णं विमाणपविभत्तीए पंचमे वग्गे पणयालीसं उद्देसणकाला प०॥ (सू०) ४५॥ पश्चचत्वारिंशत्स्थानके विदं लिख्यते, 'समयखेनेति कालोपलक्षित क्षेत्रं मनुष्यक्षेत्रमित्यर्थः, 'सीमंतए गति प्रथमपृथिव्यां प्रथमप्रस्तटे मध्यभागवर्ती वृत्तो नरकेन्द्रः सीमन्तक इति । 'उड्डविमाणे'त्ति सौधर्मशानयोः प्रथमप्रस्तटवत्ति चतसृणां विमानावलि- कानां मध्यभागवत्ति वृत्तं विमानकेन्द्रकमुडविमानमिति, । 'ईसिपम्भारत्ति सिद्धिपृथिवी 'मंदरस्स णं पव्ययस्से'त्यादि सूत्रे लवणस- मुद्राभ्यन्तरपरिध्यपेक्षयान्तरं द्रष्टव्यमिति । 'सब्वेवि णमित्यादि, चन्द्रस्य त्रिंशन्मुहूर्त्तभोग्यं नक्षत्रक्षेत्रं समक्षेत्रमुच्यते, तदेव सार्द्ध द्वयर्द्ध द्वितीयमर्द्धमस्येति द्वयर्द्धमित्येवं व्युत्पादनात् तथाविध क्षेत्रं येपामास्त तानि द्वयर्द्धक्षेत्रकाणि नक्षत्राणि अत एव पञ्चचत्वारिंश- न्मुहूर्ताः चन्द्रेण सार्द्ध योगः-सम्बन्धो योजितवन्ति, 'तिनेव' गाहा, त्रीण्युत्तराणि उत्तराफाल्गुन्य उत्तरापाढा उत्तराभाद्रपदाथ॥४५॥ दिहिवायस्सणं छायालीसं माउयापया प०, बंभीए णं लिवीए छायालीसं माउयक्खरा प०,पभंजणस्स णं वाउकुमारदस्स छायालीसं भवणावाससयसहस्सा प० ॥ सूत्रं ४६॥ अथ पट्चत्वारिंशत्स्थानके किञ्चिल्लिख्यते, 'दिविवायस्सति द्वादशाङ्गस्य 'माउयापयत्ति सकलवाङ्मयस्य अकारादिमातृका- पदानीव दृष्टिवादार्थप्रसवनिवन्धनत्वेन मातृकापदानि उत्पादविगमध्रौव्यलक्षणानि, तानि च सिद्धश्रेणिमनुष्यश्रण्यादिना विपयभेदेन कथमपि भिद्यमानानि पट्चत्वारिंद्भवन्तीति सम्भाव्यन्ते, तथा 'वभीए णं लिवीए'त्ति लेख्यविधौ पट्चत्वारिंशन्मातृकाक्षराणि, तानि चाकारादीनि हकारान्तानि सक्षकाराणि ऋऋ लल ळ इत्येवं तदक्षरपञ्चकवर्जितानि सम्भाव्यन्ते, [स्वरचतुष्टयवर्जनात् विसर्गान्तानि द्वादश पञ्चविंशतिः स्पर्शाः चतस्रोऽन्तःस्थाः ऊष्माणश्चत्वारः क्षवर्णश्चेति पट्चत्वारिंशद्वर्णाः ] तथा 'पभंजणस्स'ति औदीच्यस्येति ॥ ४६ ।। जया णं सूरिए सव्वभितरमंडलं उवसङ्कमित्ता णं चारं चरइ तया णं इहगयस्स मणुसस्स सत्तचत्ता- लीसं जोयणसहस्सेहिं दोहि य तेवढेहि जोयणसएंहिं एकवीसाए य सहिभागेहिं जोयणस्स सूरिए चक्खु- फासं हब्वमागच्छइ, थेरे णं अग्गिभूई सत्तचालीसं वासाई अगारमझे वसित्ता मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पव्वइए ॥ सूत्रं ४७॥

अथ सप्तचत्वारिंशस्थानके किमप्युच्यते, 'जणा णमित्यादि, इह लक्षप्रमाणस्य जम्बूद्वीपस्योभयतोऽशीत्युत्तरेऽशीत्युत्तरे योजनशते ३६० अपनीते सर्वाम्यन्तरस्य सूर्यमण्डलस्य विष्कम्मो भवति ९९६४० तत्परिधिस्त्रीणि लक्षाणि पञ्चदश सहस्राणि एफोननात्यधिकानि ३१५०८९, एतच्च सूर्को मुहूर्तानां पष्ट या गच्छतीति पटयाऽस्य भागहारे मुहूर्चगतिर्लभ्यते, सा च पञ्च योज- नसहखाणि द्वे चैकपञ्चाशदुत्तरे योजनशते एकोनत्रिंशच पष्टिभागायोजनस्य ५२५१॥ यदा चाभ्यन्तरमण्डले सूर्यश्वरति तदाऽष्टादश मुहर्ता दिवसप्रमाण, तदर्द्धन नाभिर्मुहूतः मुहूर्तगतिर्गुण्यते, ततश्च यथोक्तं चक्षुःस्पर्शप्रमाणमागच्छतीति, 'अग्गिभूइ'त्ति वीरनाथस्य द्वितीयो गणधरस्तस्य चेह सप्तचत्वारिंशद्वपाण्यगारवास उक्तः, आवश्यके तु षट्चत्वारिंशत्, सप्तचत्वारिंशत्तमवर्षस्यासम्पूर्णत्वादवि- वक्षा, इह त्यसम्पूर्णस्यापि पूर्णत्वविवक्षेति सम्भावनया न विरोध इति ॥ ४७ ॥ एगमेगस्स णं रन्नो चाउरंतचकवट्टिस्स अडयालीसं पट्टणसहस्स प०, धम्मस्स णं अरहओ अडयालीसं गणा अडयालीसं गणहरा होत्था, सूरमंडले णं अडयालीसं एकसहिभागेजोयणस्स विक्खभेणं प०॥सूत्र४८॥ अष्टचत्वारिंशत्स्थानके किमपि लिख्यते, 'पट्टण'त्ति विविधदेशपण्यान्यागत्य यत्र पतन्ति तत्पत्तनं-नगरविशेषः, पत्तनं रतभूमि- रित्याहुरेके, 'धम्मस्स'चि पञ्चदशतीर्थङ्करस्य, इहाष्टचत्वारिंशद्गणा गणधरायोक्ताः आवश्यके तु त्रिचत्वारिंशत्पठयन्ते तदिदं मवान्त- रमिति, 'मरमंडले'ति सूर्यनिमान येषां भागनामेकपष्टया योजनं भवति तेपामष्टचत्वारिंशत् त्रयोदशभिस्तैyनं योजनमित्यर्थः ॥४८॥ सत्त सत्तमियाए णं भिक्खुपडिमाए एगूणपन्नाए राइदिएहिं छन्नउइभिक्खासएणं अहामुत्तं जाव आराहिया भवइ, देवकुरुउत्तरकुरु एसु णं मणुया एगणपन्ना राईदिएहिं संपन्नजोव्वणा भवंति, तेइंदियाणं .

उकोसेणं एगणपन्ना राइंदिया ठिई ५० ॥ सूत्रं ४९॥ अथैकोनपञ्चाशत्स्थानके लिख्यते, 'सत्तसत्तमियाए णं' सप्त सप्तमानि दिनानि यस्यां सा सप्तसप्तमिका-सप्त सप्त दिनानि भव. न्ति सप्तसु सप्तकेषु अतः सा सप्तदिनसप्तकमयत्वादेकोनपञ्चाशता दिनैर्भवतीति, 'पडिम'ति अभिग्रहः 'छन्नउएणं भिक्स्वासएणति प्रथमदिनसप्तके प्रतिदिनमेकोत्तरया भिक्षावृया अष्टाविंशतिभिक्षा भवन्ति, एवं च सप्तस्वपि पण्णवतिभिक्षाशतं भवति, अथवा प्रतिसप्तमेकोत्तरया युद्धा यथोक्तं भिक्षामानं भवति, तथाहि-प्रथमे सप्तके प्रतिदिनमेकैकभिक्षाग्रहणात् सप्त भिक्षा भवन्ति, द्वितीये दयो २ ग्रहणाचतुर्दश, एवं सप्तमे सप्तानां ग्रहणादेकोनपञ्चाशदित्येवं सर्वमीलने (सङ्कलने) यथोक्तमानं भवतीति, 'अहामुत्तति यथासूत्रं-यथागमं सम्यक् कायेन स्पृष्टा भवतीति शेपो द्रष्टव्यः, 'सम्पन्नजोव्वणा भवंति'त्तिनमातापितृपरिपालनामपेक्षन्त इत्यर्थः, 'ठिइत्ति आयुष्कम् ।। ४९ ॥ मुणिसुब्वयस्स णं अरहओ पंचासं अज्जियासाहस्सीओ होत्था, अर्णते ण अरहा पन्नासं धणूई उर्ल्ड उच्च- त्तेणं होत्था, पुरिसुत्तमे णं वासुदेवे पन्नासं घणुई उड्ढे उच्चत्तेणं होत्था, सब्वेवि णं दीहवेयड्ढा मूले पन्नासं २ जोयणाणि विक्खंभेणं प०, लंतए कप्पे पन्नासं विमाणावाससहस्सा प०, सचाओ णं तिमिस्सगुहा- खंडगप्पवायगुहाओ पन्नासं २ जोयणाई आयामेणं प०, सब्बैवि णं कंचणगपब्बया सिहरतले पन्नासं २ जोयणाई विक्खंभेण प० ।। सूत्रं ५० ।। अथ पञ्चाशत्स्थानकं, तत्र 'पुरिसोत्तमति चतुर्थो वासुदेवोऽनन्तजिज्जिनकालभावी, तथा 'कंचण'त्ति उत्तरकुरुपु नीलवदादीनां पश्चानामानुपूर्वीच्ययस्थितानां महादानां पूर्वापरपार्श्वयोः प्रत्येकं दश दश काञ्चनपवेता भवन्ति, ते च सर्वे शतं, एवं देवकुरुषु निपधादीनां महाहदानां शतं भवति, सर्व एव च ते जम्बूद्वीपे द्विशतमाना भवन्ति, ते योजनशतोच्छूिताः शतमूलविष्कम्भास्तन्नाम- कदेवनिवासभूतभवनालङ्कृतशिसरतलाः ॥ ५० ॥ नरहं बंभचेरणं एकावन्नं उद्देसणकाला प०, चमरस्स णं असुरिंदस्स असुररन्नो सभा सुधम्मा एका- पन्नग्वंभसयसनिविद्या प०, एवं चेव बलिस्सवि, सुप्पभे णं बलदेवे एकावन्नं वाससयसहस्साई परमाउं पालइत्ता सिद्ध बुद्धे जाव सव्वदुक्खप्पहीणे, दंसणावरणनामाणं दोपहं कम्माणं एकावन्नं उत्तरकस्म- पगडीओ प० ।। सूत्रं ५१ ॥ अथैकपञ्चाशत्स्थानकं, तत्र 'भचेराणति आचारप्रथमश्रुतस्कन्धाध्ययनानां शस्त्रपरिज्ञाजीनां, तत्र प्रथमे सप्तोदेशका इति सप्तवोद्देशनकालाः १ एवं द्वितीयादिपु क्रमेण पद् २ चत्वारः ३ चत्वारः ४ एवं पट् ५ पंच ६ अष्टमे चत्वारः ८ सप्तमे महापरि जायाः सप्तोद्देशाः व्युच्छिन्नं च तदिति प्रान्ते मागप्यध्ययनोल्लेखे उद्दिष्टं प्रान्त्य एवानोद्दिष्टा उद्देशा अपि तस्य क्रमापेक्षया सप्त- मस्य चेत्येवमेकपञ्चाशदिनि, 'सुप्पहेति चतुर्थों वलदेवः अन्नतजिज्जिननाथकालभावी, तस्येहैकपश्चाशद्वर्पलक्षाण्यायुरुक्तमावश्यके तु पश्चपञ्चाशदुच्यते तदिदं मतान्तरमिति, 'एकावन्नं उत्तरपगडीओ'चि दर्शनावरणस्य नव नानो द्विचत्वारिंशदित्येक- पञ्चाशदितिः॥५१॥ मोहणिजस्स णं कम्मरस यावन्नं नामधेजा प०, तं०-कोहे कोवे रोसे दोसे अखमा संजलणे कलहे चंडिके भंडणे विवाए १० माणे मदे दप्पे थंभे अत्तकोसे गव्वे परपरिवाए अकोसे अवकोसे परिभवे] उन्नए २० उनामे माया उवही नियडी वलए गहणे णुमे कके कुरुए दंभे ३० कूडे जिम्हे किब्बिसे अणायरणया गृहणया वंचणया पलिकुंचणया सातिजोगे लोभे इच्छा ४० मुच्छा कंखा गेही तिण्हा भिजा अभिजा कामासा भोगासा जीवियासा मरणासा५० नन्दी रागे ५२, गोथुभस्सणं आवासपव्वयस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ वलयामुह्स्स महापायालस्स पचच्छिमिल्ले चरमंते एस णं बावन्नं जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प०, एवं दगभासस्स णं केउगस्स संखस्स जूयगस्स दगसीमस्स ईसरस्स, नाणावरणिजस्स नामस्स अंतरायस्स एतेसि णं तिण्हं कम्मपगडीण यावन्नं उत्तरपयडीओ प०, सोहम्मसणकुमारमाहिंदेसु तिसुकप्पेसु बावन्न विमाणवाससयसहस्सा प० ॥ सूत्रं ५२॥ अथ द्विपञ्चाशत्स्थानकं, तत्र 'मोहणिज्जस्स कम्मरस'त्ति इह मोहनीयकर्मणोऽवयवेपु चतुर्गु क्रोधादिकपायेपु मोहनीयत्वमुपच- र्यावयचे समुदायोपचारन्यायेन मोहनीयस्येत्युक्तं, तत्रापि कपायसमुदायापेक्षया द्विपञ्चाशन्नामधेयानि न पुनरेकैकस्य कपायमात्रस्यै- वेति, तत्र क्रोध इत्यादिनि दश नामानि क्रोधकपायस्य 'चंडिकेत्ति चाण्डिक्यं, तथा मानादीन्येकादश मानकपायस्य, अचुकोसे'त्ति । आत्मोत्कर्पः 'अवकोसे'त्ति अपकर्पः 'उन्नए'त्ति उन्नतः पाठान्तरेण 'उन्नामेति उन्नामः, तथा मायादीनि सप्तदश मायाकपायस्य 'णूमे 'त्ति न्यवमं 'ककेति कल्कं 'कुरुए ति कुरुकं 'जिम्हें त्ति जैी, तथा लोभादीनि चतुर्दश लोभकपायस्य 'भिज्जा अभिज्जत्ति अभिध्यानमभिध्येत्यस्य तीतं पिघानमित्यादाविव वैकल्पिके अकारलोपे मिध्याऽभिध्या चेति शब्दभेदान्नामद्वयमिति, 'गोधूमे त्याद गास्तुभस्य प्राच्या लपणसमुद्रमध्यवात्तना वलन्धरनागराजानवासभूतपवतस्य पारस्त्याचरमान्तादपसृत्य बडवामुखस्य । महापातालकलशस्य पात्रात्यश्वरमान्तो येन व्यवधानेन भवतीति गम्यते, 'एस पंति एतदन्तरमवाधया व्यवधानलक्षणमित्यर्थः, द्विपञ्चाशयोजनसहस्राणि भवन्तीत्यक्षरघटना, भावार्थस्त्वयं-इह लवणसमुद्रं पञ्चनवतियोजनसहस्राण्यवगाह्य पूर्वादिषु दिक्षु चत्वारः क्रमेण वडवामुसकेतुकजूपकेश्वराभिधाना महापातालकलशा भवन्ति, तथा जम्बूद्वीपपर्यन्ताद् द्विचत्वारिंशद्योजनसहस्राण्यवगाह्य सहस्रविष्कम्भाचत्वार एव वेलन्धरनागराजपर्वता गोस्तुभादयो भवन्ति, ततश्च पञ्चनवत्याखिचत्वारिंशत्यपकर्पितायां द्विपञ्चाशत्स- हस्राण्यन्तरं भवति, तथा सौधर्मे द्वात्रिंशद्विमानानां लक्षाणि सनत्कुमारे द्वादश माहेन्द्रे चाष्टाविति सर्वाणि द्विपञ्चाशत् ॥ ५२ ॥ देवकुम्उत्तरकुरुयाओ णं जीवाओ तेवन्नं २ जोयणसहस्साई साइरेगाई आयामेण प०, महाहिमवंतरुप्पी- णं वासहरपञ्चयाणं जीवाओ तेवन्नं तेवन्नं जोयणसहस्साई नव य एगतीसे जोयणसए छच्च एगूणवीसइ- भाए जोयणस्स आयामेणं प०, समणस्स णं भगवओ महावीरस्स तेवन्न अणगारा संवच्छरपरियाया पंचसु अणुत्तरेसु महइमहालएसु महाविमाणेसु देवत्ताए उववन्ना, संमुच्छिमउरपरिसप्पाणंउकोसेणं तेवन्नं वाससहस्सा ठिई प० ॥ सूत्रं ५३ ॥ त्रिपश्चाशत्स्थानके लिख्यते, 'महाहिमवंते'त्यादि सूत्रे संवादगाथा 'तेवन्नसहस्साई नव य सए जोयणाण इगतीसे । जीवा महाहिमवओ अद्धकला छच्च य कलाओ' ॥१॥ ति । 'संवच्छरपस्यिाग'त्ति संवत्सरमेकं यावत् पर्यायः प्रवज्यालक्षणो येषां ते संवत्सरपर्यायाः 'महइमहालएसु महाविमणेसुति महान्ति च तानि-विस्तीर्णानि च अतिमाहालयाश्च-अत्यन्तमुत्सवाश्रयभूतानि an. , महातिमहालयास्तेषु महान्ति च तानि प्रशस्तानि विमानानि चेति विग्रहः एते चाप्रतीताः, अनुत्तरोपपातिकाङ्गे तु येऽधीयन्ते ते 3 त्रयस्त्रिंशत् बहुवर्षपर्यायाश्चेति ॥ ५३॥ भरहेरवएसु णं वासेसु एगमेगाए उस्सप्पिणीए ओसप्पिणीए चउवन्नं २ उत्तमपुरिसा उम्पनिंसु वा ३, तं-चउवीसं तित्थकरा वारस चकवट्टी नव बलदेवा नव वासुदेवा, अरहा णं अरिहनेमी चउवन्नं राई- ) दियाइं छउमत्थपरियाणं पाउणित्ता जिणे जाए केवली सव्वन्नू सव्वभावदरिसी, समणे सगवं महावीरे एगदिवसेणं एगनिसिजाए चउप्पन्नाई वागरणाई वागरित्था, अर्णतस्स णं अरहओ चउपन्नं गणहरा होत्था ॥ सूत्रं ५४ ॥ चतुष्पञ्चाशत्स्थानके लिख्यते, 'पाउणिच'ति प्राप्य, 'एगणिसेज्जाए'त्ति एकेनासनपरिग्रहेण 'घागरणाइंति व्याक्रियन्ते-अभि- । धीयन्ते इति व्याकरणानि-प्रश्ने सति निवर्चनतयोच्यमानाः पदार्थाः 'वागरित्थ'त्ति व्याकृतवान् तानि चाप्रतीतानि, अनन्तनाथस्येह चतुष्पश्चाशद्गणा गणधराश्चोक्ताः । आवश्यके तु पञ्चाशदुक्तास्तदिदं मतान्तरमिति ॥५४ ॥ मल्लिस्स णं अरहओ पणपन्नं वाससहस्साई परमाउं पालइत्ता सिद्ध बुद्धे जावप्पहीणे, मंदरस्स णं पव्व- यस्स पचिच्छिमिल्लाओ चरमंताओ विजयदारस्स पचिच्छिमिल्ले चरमते एस णं पणपन्नं जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प०, एवं चउदिसिपि वेजयंतजयंतअपराजियंति, समणे भगवं महावीरे अंतिमराइयंसि पणपन्नं अज्झयणाई कल्लाणफलविवागाइं पणपन्नं अज्झयणाई पावफलविवागाईचागरिता सिद्ध बुद्धे जाव- ।

प्पहीणे पढमथिइयामु दोसु पुढवीसु पणपन्नं निरयावाससयसहस्सा प०, दंसंणावरणिजनामाउयाणं तिण्हं
कम्मपगडीणं पणपन्नं उत्तरपगडीओ प०॥ सूत्रं ५५
पञ्चपश्चात्स्थानके त्विदं लिख्यते, 'मन्दरस्य'त्यादि, इह मेरोः पश्चिमान्तात् पूर्वस्य जम्बूद्वीपद्वारस्य पश्चिमान्तः पञ्चपञ्चाशत्
सहस्राणि योजनानां भवतीत्युक्तं, तत्र किल मेरोविष्कम्भमध्यभागात् पज्ञाशत्सहस्राणि द्वीपान्तो भवति, लक्षप्रमाणत्वाद् द्वीपस्य
मेरुविष्कम्भस्य च दशसाहसिकत्वाद् द्वीपार्षे पञ्चसहस्रक्षेपेण पञ्चपञ्चाशदेव भवन्तीति, इह च यद्यपि विजयद्वारस्य पश्चिमान्त
इत्युक्तं तथापि जगत्याः पूर्वान्त इति किल सम्भाव्यते, मेरुमध्यात् पञ्चाशतो योजनसहस्राणां जगत्या बाह्यान्ते पूर्यमाणत्वाद,
जंबूद्वीपजगतीविष्कम्भेन च सह जम्बूद्वीपलक्षं पूरणीयं, लवणसमुद्रजगतीविष्कम्भेन च सह लवणसमुद्रलक्षद्वयमन्यथा दीपसमुद्रमा-
नाजगतीमानस्य पृथग्गणने मनुष्यक्षेत्रपरिधिरतिरिक्ता स्यात्, सा हि पञ्चचत्वारिंशल्लक्षपमाणक्षेत्रापेक्षयाऽभिधीयते, ततवैवमतिरिक्ता
स्यादिति, अथवेह किश्चिदूनापि पञ्चपञ्चाशत्पूर्णतया विवक्षितेति, 'अन्तिमरापंसिति सर्वायु:कालपर्यवसानरात्रौ रात्रेरन्तिमे भागे
पापायां मध्यमायां नगर्या हस्तिपालस्य राज्ञः करणसभायां कार्तिकमासामावास्यायां स्वातिनक्षत्रेण चन्द्रमसा युक्तेन नागकरणे
) प्रत्युपसि पर्यशासननिपण्णः पञ्चपञ्चाशदध्ययनानि 'कल्लाणफलविवागाईति कल्याणस्य-पुण्यस्य कर्मणः फलं-कार्य विपाच्यते-
व्यक्तीक्रियते यैस्तानि कल्याणफलविपाकानि, एवं पापफलविपाकानि व्याकृत्य-प्रतिपाद्य सिद्धो बुद्धः यायत्करणात् 'मुत्ते अंतकडे
परिनिव्बुडे सयदुक्खप्पहीणे ति दृश्यं । 'पढमे त्यादि, प्रथमायां त्रिशन्नरकलक्षाणि द्वितीयायां पञ्चविंशतिरिति पञ्चपञ्चाशत् । 'दसणे'
त्यादि, दर्शनावरणीयस्य नव प्रकृतयो नानो द्विचत्वारिंशत् आयुपश्चतस्र इत्येवं पञ्चपञ्चाशदिति ॥ ५५॥

जंबुद्दीवे णं दीवे छप्पन्नं नक्खत्ता चंदेण साई जोगं जोइंसु वा ३, विमलस्स णं अरहओ छप्पन्नं गणा उप्पन्नं गणहरा होत्था ।। सूत्रं ५६ ।। अय पद्पश्चाशत्स्थानके लिख्यते, 'जम्बूद्दीवे' इत्यादि, तत्र चन्द्रद्वयस्य प्रत्येकमष्टाविंशतेर्भावात् पटपश्चाशनक्षत्राणि भवन्ति, विमलस्येह पद्पश्चाशद्गणा गणधराथोक्ताः आवश्यके तु सप्तपञ्चाशदुच्यते तदिदं मतान्तरमिति ॥ ५६ ॥ तिण्हं गणिपिडगाणं आचारचूलियावन्माण सत्तावन्नं अज्झयणा प०, तं-आयारे सूयगडे ठाणे, गोथू- भस्स णं आवासपव्वयस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ वलयामुहस्स महापायालस्स बहुमज्झदेसभाए एसं णं सत्तावन्नं जोयणसहस्साइं अथाहाए अंतरे प०, एवं दगभासस्स केउयस्स य संखस्स य जूयस्स य दयसीमस्स ईसरस्स य, मल्लिस्स णं अरहओ सत्तावन्न मणपज्जवनाणिसया होत्था, महाहिमवंतरूप्पीण वासहरपश्ययाणं जीवाणं धणुपिटुं सत्तावन्नं २ जोयणसहस्साइं दोन्नि य तेणउए जोयणसए दस य एगूण- धीसइभाए जोयणस्स परिक्खेवेणं प०॥ सूत्रं ५७ ॥ अथ सप्तपञ्चाशत्स्थानके किमपि लिख्यते, 'गणिापडगाणं ति गणिनः-आचार्यस्य पिटकानीव पिटकानि सर्वस्वभाजनानीति गम्यते गणपिटकानि तेषां आचारस्य श्रुतस्कन्धद्वयरूपस्य प्रथमाङ्गस्य चूलिका-सर्वान्तिममध्ययनं विमुक्त्यभिधानमाचारचूलिका तर्जाना, तत्राचारे प्रथमश्रुतस्कन्थे नपाध्ययनानि द्वितीये पोडश निशीथाध्ययनस्य प्रस्थानान्तरत्वेनेहानाश्रयणात्, पोडशानां मध्ये एकस्याचारचूलिकति परिहतत्वात् शेपाणि पश्चदश, सूत्रकृते द्वितीयाङ्गे प्रथमश्रुतस्कन्धे पोडश द्वितीये सप्त स्थानके दशेत्येवं

3
सप्तपश्चाशदिति, 'गोधूभे'त्पादौ भावार्थोऽयं-द्विचत्वारिंशत्सहस्राणि वेदिकागोस्तुभपर्वतयोरन्तरं सहस्त्रं गोस्तुभस्य विष्कम्भः
द्विपञ्चाशद्गोस्तुभवडवामुसयोरन्तरं दशसहस्त्रमानत्वावडवामुखविष्कम्भस्य तदई पञ्चेति ततो द्विपञ्चाशतः पञ्चानां च मीलने
मप्तपश्चाशदिति, 'जीवाणं घणुपिट्ठन्ति मण्डलखण्डाकार क्षेत्रं, इह सूत्रे संवादगाथा?-"सत्तावन्न सहस्सा धणुपिटुं तेणउय दुसय
दस कल"त्ति ।। ५७ ॥
पढमदोचपंचमासु तिसु पुढवीसु अट्ठावन्न निरयावाससयसहस्सा प० नाणावरणिजस्स वेयणियआउय-
नामअंतराइयस्स एएसि ण पंचण्हं कम्मपगडीण अट्टावन्नं उत्तरपगडीओ प०, गोथुभस्स णं आवासपव्वयस्स
पञ्चच्छिमिल्लाओ चरमंताओ वलयामुहस्स महापायालस्स बहुमज्झदेसभाए एसणं अहावन्नं जोयणसहस्साई
, अयाहाए अंतरे प०, एवं चउदिसिंपि नेयव्वं ॥ सूत्रं ५८ ॥
अष्टपञ्चाशत्स्थानकैऽपि लिख्यते, पढमे'त्यादि तत्र प्रथमायां त्रिंशनरकलक्षाणि द्वितीयायां पञ्चविंशतिः पञ्चम्या त्रीणीति
सर्वाण्यष्टपश्चाशदिति, 'नाणेत्यादि, तत्र ज्ञानावरणस्य पञ्च वेदनीयस्य द्वे आयुपश्चतस्रो नानो द्विचत्वारिंशत्, अन्तरायस्य पञ्चेति
सर्वा
अष्टपञ्चाशदुत्तरप्रकृतयः 'गोथूभस्से'त्यादि, अस्य च भावार्थः पूर्वोक्तानुसारेणाऽवसेयः 'एवं चउद्दिसिपि नेयव्वं'तिअनेन सूत्र-
त्रयमतिदिष्टं, तचैवं-'दओभासस्स णं आवासपव्ययस्स उत्तरिल्लाओ चरिमंताओ केउगस्स महापायालस्स बहुमज्झदेसभागे एस णं
अट्ठावन्नं जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे पन्नत्ते, एवं संखस्स आवासपव्वयस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरिमंताओ ज़्यगस्स महापातालस्स
एवं दगसीमस्स आवासपव्ययस्स दाहिणिल्लाओ चरिमंताओ ईसरस्स महापायालस्सति ॥ ५८॥

चंदस्स ण संवच्छरस्स एगमेगे उऊ एगूणसहि राइंदियाई राइदियग्गेणं प०, संभवेणं अरहा एगणसहि पुव्वसयसहस्साई आगारमो वसित्ता मुंढे जाव पव्वइए, मल्लिस्स णं अरहओ एगूणसहि ओहिनाणिसया होत्या ॥ सूत्रं ५९ ॥ अथैकोनपष्टिस्थानके लिख्यते, 'चंदस्स णमित्यादि, संवत्सरो बनेकविधः स्थानाङ्गादिपूक्तः, तत्र यश्चन्द्रगतिमङ्गीकृत्य संव- सरो विवक्ष्यते स चन्द्र एव, तत्र च द्वादश मासाः पद् च ऋतवो भवन्ति, तत्र चैकैक ऋतुरेकोनषष्टिरात्रिन्दिवानां रात्रिन्दिवाग्रेण भपति, कथं , एकोनत्रिंशद्रात्रिंदिवानि द्वात्रिंशच पष्टिभागा अहोरात्रस्येत्येवंप्रमाणः कृष्णप्रतिपदमारभ्य पौर्णमासीपरिनिष्ठितः चन्द्रमासो भवति द्वाभ्यां च ताभ्यामृतुर्भवति, तत एकोनपष्टिः, अहोरात्राण्यसौ भवति, यचेह द्विपष्टिभागद्वयमधिकं तन्न विवक्षितं, म्भवस्यैकोनपष्टिः पूर्वलक्षाणि गृहस्थपर्याय इहोक्तः आवश्यके तु चतुःपूर्वाङ्गाधिका सोक्तेति ॥ ५९ ।। एगमेगे णं मंडले सूरिए सहिए सहिए मुहुत्तेहिं संघाइए, लवणस्स णं समुदस्स सहि नागसाहस्सीओ अग्गोदयं धारंति, विमले णं अरहा सहि धणुइं उद्वं उच्चत्तेणं होत्था, बलिस्स णं चइरोयर्णिदस्स सहि सा- माणिपसाहस्सीओ प०,भस्स ण देविंदस्स देवरन्नो सहि सामाणियसाहस्सीओप०, सोहम्मीसाणेसु दोसु कप्पेसु सहिं विमाणावाससयसहस्सा प० ॥ सूत्र ६०॥ अथ पटिस्थानक, तत्र 'एगमेगे' इत्यादि, चतुरशीत्यधिकशतसंख्यानां सूर्यमण्डलानामेकैकं मण्डलं-तथाविधचारभूमिः सूर्यः एया पष्टया मुहः-दाम्यां द्वाम्यामहोरात्राम्यामित्यर्थः सङ्घातयति-निष्पादयति, अयमत्र भावार्थ:-एकस्मिन्नहि यत्र स्थाने उदिवः सूर्यस्तत्र स्थाने 'पुनाभ्यामहोरात्राभ्यामुदेतीति 'अम्गोदयात पोडशसहस्रोच्छ्रिताया बैलाया यदुपरि गव्यूतद्वयमानं पुद्धिहानिस्वभावं तदग्रोदकं, 'पलिस्सशि औदीच्यस्य असुरकुमारनिकायराजस्य भवनं, 'बंभस्सति ब्रह्मलोकाभिधानपञ्चमदेवलोके- न्द्रस्य, 'साहित्ति सौधर्मे द्वात्रिंशदीशाने चाष्टाविंशतिर्विमानलक्षाणीति कृत्वा पष्ठिस्तानि भवन्तीति ॥६॥ पंचसंवच्छरियरसणं जुगस्स रिउमासेणं मिजमाणस्स इगसहि उऊमासा प०, मंदरस्स णं पव्वयस्स पढमे कंडे एगसहिजोयण सहस्साई उडदं उचत्तेणं प०, चंदमंडलेणं एगसहिविभागविभाइए समंसे प०, एवं सूरस्सवि ।। सूत्रं ११॥ अथ एकपष्टि स्थानकं, तत्र 'पञ्चे'त्यादि, पञ्चभिः संवत्सरैर्निवृत्तमिति पञ्चसांवत्सरिकं तस्य णमित्यलाहारे युगस्य कालमानविशेषस्य मतुमासेन न चन्द्रादिमासेन मीयमानस्म एकपष्टिः ऋतुमासाः प्रज्ञप्ताः इह चायं भावार्थ-युगं हि पश्च संवत्सरा निष्पादयन्ति,तद्यथा -चन्द्रचन्द्रोऽभिवद्धितःचन्द्रो अभिवद्धितथेति,तत्र एकोनत्रिंशदहोरात्राणि द्वात्रिंशच द्विपष्टिभागा अहोरात्रस्येत्येवप्रमाणेन २९१ कृष्णप्रतिपदमारम्य पौर्णमासीनिष्ठितेन चन्द्रमासेन द्वादशमासपरिमाणश्चन्द्रसंवत्सरस्तस्य च प्रमाणमिदं त्रीणि शतान्यहां चतुष्पञ्चा- Iदुत्तराणि द्वादश च द्विपाष्टिभागा दिवसस्प ३५४३, तथा एकत्रिंशदां एकविंशत्युत्तरं च शतं चतुर्विशत्युत्तरशतभागानां दिव- स्पेत्येपंप्रमाणोगभिवाचतमासो भवति, ३११२४, एतेन च मासेन द्वादशमासप्रमाणोऽभिवर्द्धितसंवत्सरो भवति, स च प्रमाणेन णि शतान्यहां व्यशीत्यधिकानि चतुश्चत्वारिंशच द्विपष्टिभागा दिवसस्य ३८३ हैं। तदेवं त्रयाणां चन्द्रसंवत्सराणां द्वयोश्चाभिव- द्रुतसंवत्सरयोरेकीकरणे जातानि [दिनानां] अष्टादश शतानि त्रिंशदुत्तराणि अहोरात्राणां १८३०, ऋतुमासश्च त्रिंशताव्होरात्रैर्भव- तीति त्रिंशवा भागहारे लब्धा एकपष्टिः ऋतुमासा इति । 'मदरसे त्यादि, इह मेरुर्नवनवतियोजनसहस्रप्रमाणो द्विधा विभक्तः, तत्र प्रथमो माग एकपष्टिः सहस्राण्युक्तः द्वितीयस्तु अष्टत्रिंशत् स्थानकेऽष्टत्रिंशदिति प्रोक्तः, क्षेत्रसमासे तु कन्देन सह लक्षप्रमाणविधा विभक्तः, तत्र प्रथमकाण्डं सहस्र द्वितीयं विपष्टिस्तृतीयं पत्रिंशदिति । 'चन्द्रमण्डले' चन्द्रविमानं णमित्यलङ्कृतौ 'एगसहिति योजनस्यैकपप्टितमैर्मागैर्विभाजित-विभागैर्व्यवस्थापितं समांश-समविभागं प्रज्ञप्तं, न विषमांशं, योजनस्यैकपष्टिभागानां पद्पश्चा- सद्भागप्रमाणत्वात्तस्यावशिष्टस्य च भागस्याविद्यमानत्वादिति, ‘एवं सूरस्सवित्ति एवं सूर्यस्यापि मण्डलं वाच्यं, अष्टचत्वारिंशदेक- पप्टिभागमा हि तत् न चापरमंशान्तरं तस्याप्यस्तीति समांशतेति ॥ ६१ ॥ पंचसंपच्छरिए ण जुगे यासहि पुन्निमाओ यावहिं अमावसाओ प०, वासुपुजस्स णं अरहओ चासहि गणा वासर्टिगणहरा होत्या, सुकपक्खस्स णं चंदे घासहि भागे दिवसे दिवसे परिवद्इ, ते चेव बहुलपक्खे विवसे विवसे परिहायइ, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु पढमे पत्थडे पढमावलियाए एगमेगाए दिसाए बासहि विमाणा प०, सव्वे वेमाणियाणं वासहि विमाणपत्थडा पत्थडग्गेणं प० ।। सूत्रं ६२ ।। अथ द्विपप्टिस्थानकं, ' पस्यादि, तत्र युगे त्रयचन्द्रसंवत्सरा भवन्ति तेषु पटत्रिंशत् पौर्णमास्यो भवन्ति, द्वौ चाभिवद्धित- संवत्सरी भवतः, वत्र चामिवर्द्धितसंवत्सरस्त्रयोदशभिवन्द्रमासर्भवतीति तयोः पडविंशतिः पौर्णमास्य इत्येवं द्विषष्टिस्ता भवन्ति इत्येवममावास्या अपीति । वासुपूज्यस्येह द्विपष्टिर्गणा गणघरायोक्ता आवश्यक तु पद्पष्टिरुक्तेति मतान्तरमिदमपीति, 'सुक्कपक्ख- से स्यादि, शुक्लपक्षस्य सम्बन्धी चन्द्रो द्विषष्टिभागान् प्रतिदिनं वर्द्धते, एवं कृष्णपक्षे चन्द्रः परिहीयते, अयं चार्थः सूर्यप्रज्ञप्त्याम- प्युक्ता, वयाहि-"किण्हं राहुविमाणं निच्चं चंदेण होइ अविरहियं । चउरंगुलमप्पत्तं हेडा चदस्स त चरइ ॥१॥ पापा बावहि दिवसे २ य सुफपक्सस्स । परिवर्द्ध चंदो खवेइ तं चैव कालेण ॥२॥ पन्नरसयभागेण य चंदं पनरसमेव तं चरइ । पण्णरसपभागेण य पुणोवि व चैव वकमइ ॥३॥ एवं बर्दुइ चंदो परिहाणी एव होइ चंदस्स । कालो वा जोण्हा वा एयणुभावेण चंदस्स ॥४॥ [कृष्णं राहुविमानं नित्यं चन्द्रेण भवत्यविरहितं । चतुरङ्गुलमप्राप्तमधस्ताचन्द्रस्य तचरति ॥१॥ द्वापष्टिं २ दिवसे २ च शुक्लप- क्षस्य । परिवर्धते चन्द्रः क्षपयति तावदेव कृष्णेन ॥२॥ पञ्चदशभागेन च चन्द्रं पञ्चदशमेव तत् चरति । पञ्चदशभागेन च पुनरपि तावदेवानामति ॥ ३॥ एवं वर्धते चन्द्रः परिहाणिरेवं भवति चन्द्रस्य । कृष्णता या ज्योत्ला वैतदनुभावेन चन्द्रस्य ॥ ४ ॥] तथा तत्रैवोक्तम्-"सोलसभागे काऊण उडवई हायएत्य पन्नरसं । तचियमेचे भागे पुणोवि परिवठ्ठए जोहा ॥१॥" इति । [ पोडश- भागान् कृत्वोडुपतिहीयतेऽथ पश्चदश । तावन्मात्रान् भागान् पुनरपि परिवर्धते ज्योत्ला ||१] तदेवं भणितद्वयानुसारेणानुमीयते यथा चन्द्रमण्डलस्य एकत्रिंशदुत्तरनवशतमागविकल्पितस्य एकांशोऽवस्थित एवास्ते, शेपाः प्रतिदिवसं द्विपष्टि द्विपष्टि कृत्वा वर्द्धन्ते, ततः पञ्चदशे चन्द्रदिने सर्वे समुदिता भवन्ति, पुनस्तथैव हीयन्ते पञ्चदशे दिने एकावशेपा भवन्तीति वचनद्वयसामर्थ्यलभ्यं व्या- ख्यानमेतत् , जीवाभिगमे तु 'पावटि २' गाहा तथा 'पनरसतिभागेण' गाथा, एते गाथे एवं व्याख्याते-'बावद्धि २ इत्यत्र द्विपष्टि २ भागानां दिवसे २ च प्रत्यहमित्यर्थः, शुक्लपक्षस्य सम्बन्धिनि यत् परिवर्द्धते चन्द्रश्चतुरः साधिकान् द्विषष्टिभागान् क्षपयति तदेव कालेनैवदेवाह-“पन्नरस' इत्यादिना, चन्द्रविमानं द्विषष्टिभागान् क्रियते ततः पञ्चदशभिभागोऽपहियते ततचत्वारो भागा समधिका द्विषष्टिभागानां पञ्चदशभागेन लभ्यन्ते, अत उच्यते-पञ्चदशभागेन चोक्तलक्षणेन चन्द्रमधिकृत्य पञ्चदशैव दिवसांस्तद्राहुवि मानं M - चरति, एवमपक्रामवीत्यपि भावनीपमिति, अत्रास्माभिर्यथादृष्टे लिखिते उपनीते बहुश्रुतैर्निर्णयः कार्य इति । [१ यद्यकमशं दर्शय. चन्द्रश्वरति एकमेव चांश राहुचरति तदा प्रत्यहं द्वावंशावाच्छादनीयौ जायेते पञ्चदशभिश्च दिनैराच्छादितोऽप्यंशद्वयमवतिष्ठते तस्याप्य- र्धमाच्छादनीयमेकैकेनेति भाग एक आच्छाद्य इति द्विपटिभागीकरणं] 'सोहम्मी' इत्यादि, तत्र सौधर्मेशानयोस्रयोदश विमानप्रस्तटा भवन्ति, सनत्कुमारमाहेन्द्रयोदश ब्रह्मलोके पट लान्तकै पञ्च शुक्रे चत्वार एवं सहस्रारे आनतप्राणयोश्चत्वार एवमारणाच्युतयोः । अवेयकेवधस्तनमध्यमोपरिमेपु त्रयः २ अनुत्तरेष्वेक इति द्विपष्टिस्ते भवन्ति, एतेषां च मध्यभागे प्रत्येकमुडविमानादिकाः सर्वार्थ- सिद्धविमानान्ता वृत्तविमानरूपा द्विपाष्टरेव विमानेन्द्रका भवन्ति, एतेषां च मध्यभागे प्रत्येक मुद्दविमानादिकाः सर्वार्थसिद्धविमाना- न्वा वृतविमानरूपा द्विपष्टिरेव विमानेन्द्रका भवन्ति, तत्पार्वतश्च पूर्वादिपु दिक्षु ध्यस्रचतुरनवृत्तविमानक्रमेण विमानानामावलिका भवन्ति, तदेवं सौधर्मेशानयोः कल्पयोः प्रथमे प्रस्तटे-सर्वाधस्तन इत्यर्थः 'पढमावलियाए'त्ति प्रथमा उत्तरोत्तरावलिकापेक्षया आद्याथवत्र आवलिका यस्मिन् स प्रथमावलिकाकस्तत्र, अथवा प्रथमात् मूलभूताद्विमानेन्द्रकादारभ्य याऽसावावलिका-विमाना- नुपूर्वी तया अथवोत्तरोत्तरावलिकापेक्षया एकैकस्यां दिशि या प्रथमा आद्यापलिका तस्यां 'पढमावलिय'त्ति पाठान्तरे तु उत्तरोत्तरा- पलिकापेक्षया एकैकस्यां पूर्वाडिकायां दिशि या प्रथमावलिका सा द्विपष्टिद्विपष्टिविमानप्रमाणेन प्रज्ञप्तेति, 'एगमेगाए'त्ति उडुवि- मानाभिधानदेवेन्द्रकापेक्षया एकैकस्यां पूादिकायां दिशि द्विषष्टिविपष्टिविमानानि प्रज्ञप्तानि, द्वितीयादिपु पुनः प्रस्तटेपु एकैकहान्या विमानानि भवन्ति यावन्द्विपष्टितमेऽनुत्तरसुरप्रस्तटे सर्वार्थसिद्धेवेन्द्रका पाबें तदेकैकमेव भवतीति, तथा 'सव्वे'त्ति सर्व वैमानिकानां देवविशेषाणां सम्बन्धिनो द्विपष्टिविमानप्रस्तटा-विमानप्रस्तराः प्रस्तटाग्रण-प्रस्तटपरिमाणेन प्रज्ञप्ता इति ।। ६२ ॥ .

उममे गं अरहा फोमलिप तेसहि पुख्यसयसहस्साईमहाररायमझ वासत्ता मुड भावत्ता अगाणा अण- गारियं पल्यइग, हरियामरम्मपयासेसु नणुस्सा तेवहिप राईदिएहिं संपत्तजोव्वणा भवंति, निसदेणं पव्वए. तेवहिं सुरोदया प०. पयं नीलबतेपि ॥ सूत्र ६३ ।। अब विपटिस्थानकं, नत्र 'संपनजोधणति मातापिपरिपालनानपेक्षा इत्यर्थः, 'निसहे ण'मित्यादि, किल सूर्यमण्डलानां परीत्यधिकमतमरख्यानां मध्यात् जम्बूद्वीपस्य पर्यन्तिमे अशीत्युतरे योजनशते पञ्चपष्टिर्भवन्ति, तत्र च निषधवर्षपरपर्वतस्योपरि नीलाइपरपतस्योपरि च विपाष्टः सूर्योदयाः सूर्योदयस्थानानि सूर्यमण्डलानीत्यर्थः, तदन्ये तु ये जगत्या उपरि, शेषाणि तु लवणे मिस सिंगदाधि योजनगतेपु मवन्तीति भावार्थः ॥ ६३ ॥ अहमिपा णं भिग्युपडिमा चउसहीप राइदिपाई दोहि य अहासीपहिं भिक्खासएहिं अहासुत्तं जाव भपर, पऊमहि असुरकुमारावाससयहस्सा प०, चमरस्स रन्नो चउसदिसामाणियसाहस्सीओ प०, सम्वेवि ण दधिमुहा पव्यमा पल्लासंठाणसंठिया समत्य सना विश्वभमुस्सेहेगं चउसहि जोयणसहस्साई प०,सोह- म्मीसाणेमु पंभलो? य तितु कप्पे चउसहि विमाणावाससयसहस्सा प०, सव्वस्तथि य णं रन्नो चाउर- तर पहिस्स पउसहिलट्टीप महरचे मुत्तामणिहारे प० ॥ सूत्र ६४ ॥ अग पतुःपाप्टिस्थानकं 'अट्टे'त्यादि, अष्टावष्टमानि दिनानि यस्यां साटाप्टमिका यस्यां हि अटौ दिनाष्टकानि भवन्ति तस्या- मटारटमानि भवन्त्येवेति. मिथुप्रतिमा अभिग्रहविशेष: अष्टावष्टकानि यतोऽसौ भवत्यतयतुःपष्टया रात्रिंदिवैः सा पालिता भवति, तथा प्रथमेऽष्टके प्रतिदिनमेकैका मिक्षा एवं द्वितीये द्वे द्वे यावदष्टमे अष्टावष्टाविति सङ्कलनया द्वे शते भिक्षाणामष्टाशीत्याधिके भवतः अत उक्तं-'द्वाम्यां चेत्यादि, यावत्करणाद 'अहाकप्पं अहामग्गं फासिया पालिया सोहिया तीरिया किट्टिया सम्म आणाए आरा- हियापि भवतीति दृश्यं, 'सब्वेवि णमित्यादि इतोऽष्टमे नन्दीश्वराख्ये द्वीपे पूर्वादिपु दिक्षु चत्वारोऽञ्जनकपर्वता भवन्ति, तेषां च प्रत्येक चतसुपु दिक्षु चतस्वः पुष्करिण्यो भवन्ति, तासां च मध्यभागेषु प्रत्येकं दधिमुखपर्वता भवन्ति, ते च पोडश पल्यङ्कसंस्थान- संस्थिताः, यतः सर्वत्र समा विष्कम्भेन, मूलादिपु दशसहसविष्कम्भत्वात्तेषां, कचित्तु 'विक्वंभुस्सेहेण ति पाठस्तत्र तृतीयैकवचन- लोपदर्शनाद्विष्कम्भेनेति व्याख्येयं, तथा उत्सेधेनोच्चत्वेन चतुःपष्टिश्चतुःपष्टिरिति, 'सोहम्मी'त्यादि, सौधर्मे द्वात्रिंशदीशानेऽष्टाविंशतिः मझलोके च चत्वारि विमानलक्षाणि भवन्तीति सर्वाणि चतुःपष्टिरिति, 'चउसविलट्ठीए'त्ति चतुःपष्टिर्यष्टीना-शरीराणां यस्मिन्नसौ चतुःपष्टियष्टिकः 'मुत्तामणिमयेति मुक्ताथ-मुक्ताफलानि मणयः-चन्द्रकान्तादिरनविशेषाः मुक्तारूपा वा मणयो-रत्नानि मुक्तामण- पस्तद्विकारो मुक्तामणिमयः ॥ ६४ ॥ जम्बुद्दीचे ण दीवे पणसहि सुरमंडला प०, थेरे णं मोरियपुत्ते पणसहिवासाई अगारमज्झे वसित्ता मुंडे मवित्ता अगाराओ अणगारियं पन्चइए, सोहम्मवडिंसयस्स णं विमाणस्स एगमेगाए बाहाए पणसहि पणसहि भोमा प० ॥ सूत्र ६५ ।। अथ पञ्चपप्टिस्थानकं, तत्र 'मोरियपुत्ते पति मौर्यपुत्रो भगवओ महावीरस्य सप्तमो गणधरस्तस्य पञ्चपष्टिवाणि गृहस्थपर्यायः, आवश्यकेऽप्येवमेयोक्तो, नवरमेतस्येव यो वृहत्तरो भ्राता मण्डितपुत्राभिधानः पष्ठो गणधरः तद्दीक्षादिन एवं प्रबजितस्तस्यावश्यके अपमानदपाण गृहस्यपपाय उक्ता न च बाधावपयमुपगच्छात यवा वृहत्तरस्य पञ्चपाटयुज्यत लघुतरस्य त्रिपञ्चाशदिति, 'सोहम्म' त्यादि. गौपरिवमर्क विमानं मौधर्मदेवलोकम्य मध्यभागवति शक्रनिवासभूतं, 'एगमेगाए'त्ति एकैकस्यां दिशि प्रकाराम्यर्णवत्तीनि भौमानि नगराकारागि, विशिष्टस्थानानीत्येके ।। ६५ ।। दाहिणढमाणुस्सखेत्ताणं छापहि चंदा पभासंसु वा ३ छावहिं सूरिया तर्विसु वा ३ उत्तरढमाणुस्सखे- ताणं णयष्टिं चंदा पभासिंसु वा ३ छापहि सुरिया तर्विसु वा ३, सेजंसस्सणं अरहओछावहिंगणा छावहिं गणहरा होत्या, आभिणियोहियनाणस्स ण उपोसेण छावहिं सागरोवमाई ठिई प० ।। सूत्रं ६६ ।। अय पद्पष्टिस्थानकं, तब 'दाहिणे'त्यादि, मनुष्यक्षेत्रस्यार्द्धमर्द्धमनुष्यक्षेत्रं दक्षिण च तत्तचेति दक्षिणा मनुष्यक्षेत्रं तत्र भवा दाक्षिणार्द्धमनुप्यक्षेत्रा णमित्यलकारे पद्पष्टिश्चन्द्राः प्रभासितवन्तः प्रभासनीयं अथवा लिङ्गव्यत्ययाद्दक्षिणानि यानि मनुष्यक्षेत्राणा- मर्दानि तानि तथा तानि प्रकाशितवन्तः, पाठान्तरे दक्षिणार्द्धमनुष्यक्षेत्रे प्रभासनीयं प्रभासितवन्तः, ते च एवं-द्वौ जम्बूद्वीपे चन्द्रौ पत्यारो लवणममुद्रे द्वादश धातकीखण्डे द्विचत्वारिंशत्कालोदधिसमुद्रे द्विसप्ततिश्च पुष्कराधे, सर्वे चैते द्वात्रिंशदधिक शत, एतदर्द्ध च पक्षष्टिदधिणपङ्क्तौ स्थिताः पटपष्टियोत्तरपङ्क्तो, यदा चोचरा पदिक्तः पूर्वस्पां गच्छति तदा दक्षिणा पश्चिमायामित्येवं सूर्यसूत्रमप्यप- सेयमिति, 'छावढि गणति आवश्यके तु पट्सप्ततिरभिहितेतीदं मतान्तरमिति । 'छावहिं सागरोवमाई ठिइत्ति यच्चातिरिक्तं तदिह न विवक्षितं, यत एवमिदमन्यत्रोच्यते-'दो वारे विजयाइसु गयस्स तिन्निऽच्चुए अहव ताई। अइरेगे नरभवियं नाणाजीवाण सव्वदा ॥१॥' इति [द्वे वारे विजयादिपु गतस्य त्रीन् वारान् अथवाऽच्युते तानि । अतिरिक्तं नरभविकं नानाजीवानां क . ~ ~ मर्याद्वा ॥१॥] ६६ ॥ पञ्चसंवच्छरियस्स णं जुगस्स नक्वत्तमालेणं मिजमाणस्स सत्तसहि नखत्तमासा प०, हेमवयएरन्न- वयाओ णं याहाओ सत्तहिं सत्त िजोयणसयाई पणपन्नाई तिपिण य भागा जोयणस्स आयामेणं प०, मंदरस्स ण पब्वयस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोयमदीवस्स पुरच्छिमिल्ले चरमंते एस ण सत्तसहि जोयणसहस्साई अथाहार अंतरे प०, सब्वेसिपि णं नक्खत्ताणं सीमाविक्खंभेणं सत्तहि भागं भइए समंसे प० ।। सून ६७॥ अथ सप्तपष्टिस्थानके किञ्चिद्विवियते, तत्र 'पञ्चसंवच्छरी त्यादि, नक्षत्रमामो येन कालेन चन्द्रो नक्षत्रमण्डलं भुङ्क्ते, स च सप्तविंशतिरहोरात्राणि एकविंशतिचाहोरात्रस्प सप्तपष्टिभागाः २७१४, युगप्रमाण चाष्टादश शतानि त्रिंशदधिकानीति प्राक् दर्शितम् १८३०, तदेवं नक्षत्रमासस्योक्तप्रमाणराशिना दिनसप्तपष्टिभागतया व्यवस्थापितेन त्रिंशदुत्तराष्टादशशतप्रमाणेन युगदिनप्रमाणराशिः सप्तपष्टिभागतया व्यवस्थापित एकं लक्ष द्वाविंशतिः सहस्राणि पट् शतानि दश चेत्येवरूपो विभज्यमानः सप्तपष्टिनक्षत्रमासप्रमाणो भवतीति, 'पाहाओंति लघुहिमवज्जीयायाः पूषापरभागतो ये प्रबर्द्धमानक्षेत्रप्रदेशपङ्क्ती हैमवतवर्पजीवां यावते हैमवतवाहू उच्यते एपमरण्यवतयाहू अपि भावनीये, इह प्रमाणसंवादः-'वाहा सत्चट्ठिसए पणपन्ने तिनि य कलाओं'त्ति कला-एकोनविंशतिभागः, एतच याहुममाण हैमवतधनुःपृष्ठात् 'चत्ताला सत्त सया अडतीससहस्स दस कला य धगुंत्येवंलक्षणात् ३८७४०१ हिमवद्धनु:पृष्ठे 'वणुपिट कलचउकं पणवीमसहस्स दुसय तीसहिय'न्त्येवलक्षणे २५२३० अपनीते यच्छेपं तढीका सन्वतीति, आयामेन- - देर्पपनि । 'मंदरस्त्यादि, मेरोः पूरोन्दाजम्यूद्वापाऽपरस्या दाश जगात पाधापपपताल 14mium:... तावदस्ति गतः परं दादायोजनमहसाण्यविकम्प लवणसमुद्रमध्ये गौतमद्वीपाभिधानो द्वीपोऽस्ति वमधिकृत्य सूत्रार्थः संभवति, पञ्चपञ्चाशतो वादमानां च मतपष्टित्वमायाव, यद्यपि सूत्रपुस्तकेषु गौतमशब्दो न दृश्यते तथाप्यसो दृश्यः, जीवाभिगमादिपु लवणसमुद्रे गौतम- पन्द्ररविद्वीपान बिना द्वीपान्तरस्यापमाणत्वादिति । 'सब्वेसिपि 'मित्यादि, सर्वेषामपि णमित्यलारे नक्षत्राणां सीमाविष्कम्भा- पूर्णपरनयन्द्रस्य नक्षयक्तिक्षेत्ररिस्तारः नक्षत्रणाहोरात्रभोग्यक्षेत्रस्य सप्तपष्टया भागैर्भाजितो-विभक्तः समांश:-समच्छेदः प्रज्ञप्तः, भागालरेण तु मज्यमानस्य नक्षत्रसीमाविष्कम्मस्य विषमच्छेदना भवति, भागान्तरेण न भक्तुं शक्यते इत्यर्थः, तथाहि-नक्षत्रे पादोरापगम्यस्य क्षेत्ररूप मतपष्टिभागीकवस्कविंशतिभागा अभिजिन्नक्षत्रस्य क्षेत्रतः सीमाविष्कम्भो भवति, एताववि क्षेत्रे चन्द्रेण मह तस्य योगो व्यपदिश्यत इत्यर्थः, तथा तस्यामेवैकविंशतो त्रिशन्मुहूर्तत्वादहोरात्रस्य त्रिंशता गुणितायां६३०सप्तपष्टया हृतभागायो पर तत्कालसीमा भाति, चन्द्रेण सह तस्य योगकाल इत्यर्थः, सा च नव मुहूर्ताः सप्तविंशतिश्च सप्तपष्टिभागाः ९ आह प-"अभिरस्म चंदजोगो सत्ताढि सण्डिए अहोरते । भागाओ एकवीस स हॉति अहिगा नव मुगुना ॥१॥" इति, [अभिजिति चन्द्र- योगः मतपष्टगा राण्डितेऽहोरात्रे । मागास्त्वेकविंशतिः स भवन्ति नवमुहूर्ताधिकाः ॥ १ ॥] क्षेत्रतः कालतस्तथा शतभिषग्भर- प्याद्रसिपास्वातिज्येष्ठानां प्रयस्त्रिंशत्मप्तपष्टिभागास्तद्भागाद च क्षेत्रसीमाविष्कम्भो भवति, वस्यामेव सार्द्धत्रयस्त्रिंशति त्रिशता गुणि- पायो १००५ समपष्टया हतभागायां पल्लब्धं तदेषां कालसीमा, तब पञ्चदश मुहूर्ताः, आह च-"सयभिसया भरणीओ अद्दा अस्सेस in जेहा या एए उण्णक्राचा पन्नरसमुद्त्तसंजोगा ॥१॥" इति [शतभिपक मरणी आर्द्रा अश्लेपा स्वाविज्येष्ठा च । एतानि षड् नक्षत्राणि पञ्चदशमुहूर्तसंयोगानि ॥१॥] तथोचरात्रयः पुनर्वसुरोहिणीविशाखानां सप्तपष्टिभागानां शतं तद्भागार्द्ध च क्षेत्रसीमावि- फम्भो भवति, तथा तस्मिन्नेव त्रिंशद्गुणिते ३०१५ तथैव हतभागे यल्लब्धं तदेषां कालसीमा भवति, सा च पञ्चचत्वारिंशन्मुहूर्ता इति, आह च-"तिने उत्तराई पुणन्नरोहिणी विसाहा य । एए छन्नक्खना, पणयालमुहूत्तसंजोगा ॥१॥” इति [तिस्र एवोत्तराः पुनर्वस रोहिणी विशाखा च । एतानि पड् नक्षत्राणि पश्चचत्वारिंशन्मुहूर्त्तानि ॥१॥] शेषाणां पञ्चदशानां नक्षत्राणां सप्तपष्टिरेव सप्तपष्टिभागानां क्षेत्रसीमाविष्कम्भो भवति, तस्यां च तथैव गुणितायां २०१० हृतमागायां च यल्लब्धं तत्कालसीमा, तच्च त्रिंशन्मु- हुर्ताः, आह च-"अबसेसा नक्खत्ता पन्नरसवि हुंति तीसइमुहुत्ता । चंदस्स तेहिं जोगो समासओ एस वक्खामि ॥ ॥" [अवशे- पाणि नक्षत्राणि पञ्चदशापि भवन्ति त्रिंशन्मुहूर्तानि चन्द्रस्य तैर्योगं समासत एप वक्ष्यामि ॥१॥ एवं चैकस्य पण्णा २ पञ्चदशानां घेत्येवमष्टाविंशतेनक्षत्राणामष्टादश शतानि त्रिंशदधिकानि सप्तपष्टिभागानामेतदेव द्विगुणं पट्पश्चाशतो नक्षत्राणां भवति, तच्च सह- सत्रयं पद् शतानि पटवधिकानि ३६६०६७ ॥ धायइसंडे णं दीवे अडसहि चकवादिविजया अडसहि रायहाणीओ प०, उसोसपए अडसहि अरहंता समुप्पग्निसु चा ३ एवं चावट्टी यलदेवा वासुदेवा, पुक्खरवरदीवड्ढे णं अडसहि विजया एवं चेव जाव वासु- देवा, विमलस्स णं अरहओ अडसटि समणसाहस्सीओ उकोसिया समणसंपया होत्था ॥ सूत्रं ६८॥ अवाप्टपटिस्थानके किश्चिल्लिख्यते-'धापइसंडे' त्यादि, इह यदुक्तम् ‘एवं चकवट्टी बलदेवा वासुदेव त्ति तत्र ययपि चक्रवर्तिनां वासुदेवानां नैकदा अष्टपष्टिः सम्भवति यतो जघन्यतोऽप्येकैकस्मिन् महाविदेहे चतुर्णा २ तीर्थकरादीनामवश्यं भावः स्थानाङ्गादिः पमिहितः, न कक्षेने चक्रवर्ती वासुदेवश्वकदा भक्तोऽतः अष्टपष्टिरेवोत्कर्पतश्चक्रवर्तिनां वासुदेवानां चाष्टपष्टयां विजयेषु भवति तथापीह एवे एकममपेनेत्यपिशेषणात् कालभेदभाविनां चक्रवर्यादीनां विजयभेदेनाप्टपटिरविरुद्धा, अभिलप्यन्ते च जम्बूद्वीपप्रज्ञ- प्या मारतकच्छपमिलापन चक्रवतिन इति ॥ ६८॥ समयग्वित्ते ण मंदरवन्ना एग्णसत्तरि वासा वासधरपव्वया प० तं० पणतीसं वासा तीसं वासहरा च- तारि उमुयारा, मंदरस्स पव्वयस्स पचच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोयमदीवस्स पचच्छिमिल्ले चरमंते एस णं एगणसत्तरि जोयणसहस्साई अयाहाए अंतरे प०, मोहणिजवजाणं सत्तण्हं कम्मपगडीणं एगूणसत्तरि उत्तरपगडीओ प० ॥ सूत्रं १९ ॥ अर्थकोनसप्ततिस्धानकै किशिलिख्यते-'समयेत्यादि, मंदरवर्जा-मेरुवर्जाः वर्षाणि च-भरतादिक्षेत्राणि चर्पधरपर्वताश्र-हिम- पदादयस्नत्सीमाकारिणो वर्षघरपर्वताः समुदिता एकोनसप्ततिः प्रज्ञप्ताः, कथं ?, पञ्चसु मेरुपु प्रतिवद्धानि सप्त सप्त भरतहैमवतादीनि पनिशद्वर्षाणि त्या प्रतिमेरु पद पद हिमवदादयो वर्षवरात्रिंशत्तथा चत्वार एवेपुकारा इति सर्वसंख्यकैकोनसप्ततिरिति, 'मंदरस्से त्यादि, लाणसमुद्रं परिमायां दिशि द्वादश योजनसहस्राण्यवगाह्य द्वादशसहस्रमानः सुस्थिताभिधानस्य लवणसमुद्राधिपतेर्भवनेना- लकवो गौतमद्वीपो नाम द्वीपोऽस्ति, तस्य च पश्चिमान्तो मेरोः पश्चिमान्तादेकोनसप्ततिसहस्राणि भवन्ति, पञ्चचत्वारिंशतो जम्बू- दीपसम्पन्धिना द्वादशानामन्तरसम्बन्धिनां द्वादशानामेव द्वीपविष्कम्भसम्बन्धिनां च मीलनादिति । मोहनीयवर्जानां कर्मणामे- फोनसप्ततिरुत्तरप्रझतयो भवन्तीति, कथं , ज्ञानावरणस्य पञ्च दर्शनावरणस्य नव वेदनीयस्य द्वे आयुषश्वतखो नानो द्विचत्वारिंश- ) - । गोत्रस्य द्वे अन्दरायस्य पश्चेति ॥ ६९ ॥ समणे भगवं महावीरे साणं सवीसइराए मासे वइते सत्तरिएहि राइदिएहिं सेसेहिं वासावास पजो- सवेइ, पासे णं अरहा पुरिसादाणीए सत्तारं वासाई वहुपडिपुन्नाई सामन्नपरियागं पाउणित्ता सिद्धे युद्धे जावप्पहीणे, वासुपुले अरहा सत्तारै धणूई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था, मोहणिजस्सणं कम्मस्स सत्तार साग- रोवमकोडाकोडीओ अयाहुणिया कम्मठिई कम्मनिखेगे प०, माहिंदस्स णं देविदास देवरन्नो सत्तरि सामा- णियसाहस्सीओ प० ॥ सूत्रं ७० ॥ अथ सप्ततिस्थानके किमपि लिख्यते-'समणे इत्यादि, वाणां-चतुर्मासप्रमाणस्य वर्षाकालस्य सविंशतिरात्रे-विंशतिदिवसा- धिके मासे व्यतिकान्ते पश्चाशति दिनेष्वतीप्रित्यर्थः ससत्यां च रात्रिदिनेषु शेपेषु भाद्रपदशुक्लपञ्चम्यामित्यर्थः वर्पास्वावासो वर्षा- वासापर्यावस्थानं 'पज्जोसवेइत्ति परिवसति सर्वथा वासं करोति, पञ्चाशति प्राक्तनेप दिवसेपु तथाविधवसत्यभावादिकारणे स्था- नान्तरमप्याश्यति भाद्रपदशुक्लपञ्चम्यां तु वृक्षमूलादावपि निवसतीति हृदयमिति, 'पुरिसादाणीय'त्ति पुरुपाणामादानीयः-उपादेयः पुरुपादानीयः 'अवाहूणिया कम्महिई कम्मणिसेगे पण्णत्तेति इह किलात्मा अविशिष्टमेव कर्मपुद्गलोपादानं कृत्वा उत्तरकालं ज्ञाना- चरणीपादिकर्मणां स्वं स्वमवाधाकालं मुक्त्वा ज्ञानावरणीयादिप्रकृतिविभागतया अनाभोगिकैन वीर्येणोदयसहितं तद्दलिकं निपिश्चति, उदययोग्यं रचयतीत्यर्थः, अतो द्विविधा स्थितिः-कर्मवापादनमात्ररूपा अनुभवरूपा च, यतः स्थिति:-अवस्थानं तेन भानाम- च्यवनं, वत्र कर्मत्वापादनरूपां तामधिकृत्य सप्ततिः सागरोपमकोटीकोटयः,अनुभवरूपा त्यधिकृत्य सप्तवर्षमहलोनेति, तब 'अधा-1 'नि स्मुिक्तं मपति -पन्धापलिकाया आरभ्य यात्सप्तर्षसहस्राणि तारत्कर्म न वाधते, नोदयं यातीत्यर्थः, ततोऽनन्तरसमये, कमंडलिकं पूनिषिक्तं उदये प्रवेशयति, निपको नाग ज्ञानावरणादिकर्मदलिकस्यानुभवनार्थरचना, तच प्रथमसमये बहुकं निपिश्चति दिनीयममये बिग्रेपहीनं तृतीयनमये विशेषहीनमेवं यानदुत्कृष्टस्थितिकर्मदलिकं तावद्विशेपहीनं निपिञ्चति, तथा चोक्तम्-"मोतूण नगमा पढमाए ठिईए बहुतरं दव्यं । सेसे विसेसहीनं जाउकोसन्ति सन्यासि ॥१॥" इति [ मुक्त्वा स्वकीयामवाधां प्रथमायों धितो बहुतरं द्रव्यं । पायां विरोपहीनं यावदुत्कृष्टां सर्मासां ॥ १ ॥ ] 'वाध लोडने' वाधत इति वाधा कर्मण उदय इत्यर्थः. न. पांघा अपाघा. अन्तरं कर्मादयस्येत्यर्थः, तया निका अवाधोनिका कर्मस्थितिः कर्मनिपेको भवतीत्येवमेके पाहुः, अन्ये पुनराहु:- अपाघाकालेन-पर्पमहानसप्तफलक्षणेनोना कर्मस्थितिः सप्तसहस्राधिकसप्ततिसागरोपमकोटाकोटीलक्षणा, कर्मनिपेको भवति, स च क्रियान् ?, उच्यते-सरि सागरोनमकोडाकोडीओति ॥७॥ पउत्थस्स णं पसंपच्यरस्स हेमंताणं पसत्तरीए राइंदिरहिं वीड तेहि सव्वयाहिराओ मंडलाओ सूरिण- आउ करेउ, वीरियप्पगयस्त णं पुव्यस्त एमसत्तरिं पाहुडा प०, अजिते गं अरहा पासत्तरि पुवलय सहस्साई अगारमशे वसित्ता मुंडे भपित्ता जाव पव्वइए, एवं सगरोवि राया चाउरंतचमपट्टी ए.सत्तर पुष जाय पधपत्ति ।। सुनं ७१ ।। अथैकसप्ततिस्थानकै किचित् लिख्यते-'चउत्यस्से'त्यादि, इह भारार्थोऽयं-युगे हि पश्च संवत्सरा भवन्ति, तत्राचौ चन्द्रसंवत्सरी तीयोऽमिवद्धितसंवत्सरचतुर्थमन्द्रसंवत्सर एंव, तत्र च एकोनविंशता दिनानां. द्वात्रिंशता च द्विपटिभागैदिनस्य चन्द्रमासो भवति, अयं च द्वादशगुणचन्द्रसंवत्सरो भवति, त्रयोदशगुणवायमेवाभिवदितो भवति, ततचन्द्रचन्द्राभिवद्धितलक्षणे संवत्सरत्रये दिनानां सहसं द्विनातिः पद् द्विपष्टिभागा भवन्ति १०९२६ , तथा आदित्यसंवत्सरे दिनानां शतत्रयं पद्पष्टिश्च भवन्ति, तत्रितये च सहस- मष्टनात्यधिकं भवति, इह च किल चन्द्रयुगमादित्ययुगं चापाढयामेकं पूर्यतेऽपरश्च श्रावणकृष्णप्रतिपदि आरम्यते, एवं चादित्ययुग- संवत्सरत्रयाऽपेक्षया चन्द्रयुग संवत्सरवयं पञ्चभिदिनैः षट्पञ्चाशता च दिनद्विपष्टिभागरूनं भवतीतिकृत्वा आदित्ययुगसवत्सरत्रयं श्रावणकृष्णपक्षस्य चन्द्रदिनपके साधिके पूर्यते युगसंवत्सरत्रयं त्वापाढयां, ततश्च श्रावणकृष्णपक्षसतमदिनादारभ्य दधि णापनेनादित्यवरन् चन्द्रयुगचतुर्थसंवत्सरस्य चतुर्थमासान्तभूतायामष्टादशोत्तरशततमदिनभूतायां कार्तिक्यां द्वादशोत्तरशततमे स्व- कीयमण्डले चरति, वतधान्यान्येकसप्ततिमण्डलानि तावत्स्वेव दिनेषु मार्गशीर्षादीनां चतुर्णा हैमन्तमासानां सम्बन्धिषु चरति, ततो द्विसप्ततितमे दिने माघमासे बहुलपक्षत्रयोदशीलक्षणे सूर्य आपूर्ति करोति, दक्षिणायनानिवृत्योत्तरायणेन चरतीत्यर्थः, उक्ता च ज्यो- विष्करण्डके पञ्चसु युगसंवत्सरेपूत्तरायणतिथयः क्रमणैवं यदुत-"बहुलस्स सत्तमीए १ सूरो सुद्धस्स तो चउत्थीए २ बहुलस्स य पाडिवए ३ बहुलस्स य तेरसीदिवसे ४ ॥१॥ सुद्धस्स य दसमीए ५ पवत्तए पंचमी उ आउट्टी। एआ आउट्टीओ सव्वाओ माघ- मासंमि ॥ २॥" ति, दक्षिणायनदिनानि चैवं-"पढमा बहुलपाडिवए १ वीया बहुलस्स तेरसी दिवसे २। सुद्धस्स य दसमीए ३ बहुलस्स य सत्तमीए ४ उ ॥ १॥ सुद्धस्स चउत्थीए पवत्तए पंचमी उ आउट्टी। एया आउट्टीओ सन्याओ सावणे मासे ॥२॥" ति। विरियपुवस्सति तृतीयपूर्वस्य 'पाइड'ति प्राभूतमाधिकारविशेषः । 'अजिए' इत्यादि, तस्य हि अष्टादश पूर्वलक्षाणि कुमारत्वं विपश्चाराच्चैकपूर्वाङ्गाधिका राज्यमित्येकसप्ततिरिह च पूर्वाङ्गमधिकमल्पत्वान्न विवक्षितमिति ५, सगरो द्वितीयश्चक्रवर्ती अजिवस्वामिकालीनः ।। ७१ ॥ 1 पायत्तरि मुपन्नकुंमारायाससपसहस्सा प०, लवणस्स समुदस्स यावत्तरि नागसाहस्सीओ यहिरियं बेल पारंति, समणे भगवं महावीरे पावतरं वासाइं सवाउयं पालइत्ता सिद्धे बुद्धे जावप्पहीणे, थेरे णं अयल- माया पायतर पासाई सव्वाउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, अभितरपुक्खरखे णं यावत्तरि चंदा पभा- सिंसु ३ पायत्तरि सूरिया तर्विसु वा ३, एगमेगस्स ण रन्नो चाउरंतचायटिस्स बावत्तरिपुरवरसाहस्सीओ प०, पावत्तरि फलाओ पं० २०-लेहं १ गणियं २ रूपं ३ न ४ गीयं ५ वाइयं ६ सरगयं ७ पुक्खरगयं ८ समतालं ९ जूयं १० जणवायं ११ पोक्षचं १२ अट्ठावयं १३ दगमद्वियं १४ अन्नविहीं १५ पाणविहीं १६ पत्पपिही १७ सपणयिही १८ अर्ज १९ पहेलिय २० मागहियं २१ गाहं २२ सिलोग २३ गंधजुत्तिं २४ मसित्थं २५ आभरणविही २६ तरुणीपडिकम्म २७ इत्थीलक्खणं २८ पुरिसलक्षणं २९ हयलक्खणं ३.. गयलक्षणं ३१ गोणलकावणं ३२ कुरकुडलक्षणं ३३ मिंढयलक्खणं ३४ चकलक्खणं ३५ छत्तलक्खणं ३६ वंटलपवणं ३७ असिलपवणं ३८ मणिलक्खणं ३९ कागणिलक्खणं ४० चम्मलक्खणं ४१ चंदलक्खणं ४२ सूरचरियं ४३ राहुचरियं ४४ गहचरियं ४५ सोभागकरं ४६ दोभागकरं ४७ विजागय ४८ मंतगयं ४९ रह- स्सगयं ५० सभासं ५१ चारं ५२ पडिचारं ५३ वूहं ५४ पडिवूहं ५५ खंधावारमाणं ५६ नगरमाणं ५७ वत्थु- माणं ५८ बघावारनिवेसं ५९ वत्युनिसं ६० नगरनिवेसं ६१ ईसत्यं ६२ छरुप्पवायं ६३ आससिक्खं ६४ इथिसिक्वं ६५ घणुब्वेयं ६६ हिरण्णपागं सुवन० मणिपागं धातुपागं ६७.बाहुजुद्धं दंडजुद्धं मुहिजुद्धं अहिजुदं जुद्धं निजुद्धं जुदाई जुद्ध उत्तखेडं ६८ नालियाखेडं वखेडं धम्मखेड़े चम्मखेडं ६९ पत्तछेज कड़- गच्छेनं ७० सजीयं निजी ७१ सउणरुयं ७२ समुच्छिमखहयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं उन्कोसेणं चावं- तरि वाससहस्साई ठिप० ॥ सूत्रं ७२ ।। अथ द्विसप्ततिस्थानके किमपि लिरयते-सुपर्णकुमाराणां द्विसप्ततिर्लक्षाणि भवनानि, कथं १, दक्षिणनिकाये अष्टत्रिंशदुत्तरनिकाये तु नतुगिंग्रदिति, नागमाहस्सीयोति नागकुमारदेवसहस्राणि वेलां-पोडशसहस्रप्रमाणामुत्सेधतो विष्कम्भतश्च दशसहसमानां लवण- जलधिशियां यायां-धातकीराण्डद्वीपाभिमुखीं । महानीरो द्विसप्ततिवण्यायुः पालयित्वा सिद्धा, कथं ?, त्रिंशद्गृहस्थभावे द्वादश मार्दानि पक्षय छमस्थमावे देशोनानि निशकेलित्वे इति द्विमप्ततिः। 'अयलभाय'त्ति अचलो महावीरस्य नवमो गणधरः तस्यायुर्द्धि- सप्ततिपाणि, कथं ?, पट्चत्वारिंशद्गृहस्थत्वे द्वादश छमस्थतायां चतुर्दश केवलित्वे इति । पुष्करोद्ध द्विसप्ततिश्चन्द्राः, तत्रैकस्यों पद्क्ती पदत्रिंशदन्यस्यां पद्तौ च तावन्त एवेति, 'चारचरिं कलाओंति कलाः विज्ञानानीत्यर्थः, ताश्च कलनीयमेदाद्विसप्ततिर्भवन्ति तत्र लेरानं लेखोऽधरविन्यामः, वद्विपया कला-विज्ञानं लेरा एवोच्यते एवं सत्र, म च लेसो द्विघा-लिपिविषयभेदात्, तत्र लिपि- रष्टादशस्थानकोक्ता अथपा लाटादिदेशभेदतस्तथाविधमिचित्रोपाधिमेदतो वाऽनेकविधेति, तथाहि-पत्रवल्ककाष्ठदन्तलोहताम्ररजतादयो अधरणामाधारास्तथा लेखनोत्कीर्णनस्यूतन्यूतच्छिन्नभिन्नदग्धसङ्क्रान्तितोऽक्षराणि भवन्तीति, विषयापेक्षयाप्यनेकधा-स्वामिभृत्य- वित्पुरगुरुशिष्यभापतिशुटुमिनादीनां लेसपिपयाणामप्यनेकत्वात्तथानिधनयोजनभेदाच, अक्षरदोपाश्चैते-'प्रतिकार्यमतिस्थौल्यं, वैप.५ पतिपकता । नतुल्यानां च मादृश्यमभागोजयवेषु च ॥ १ ॥ इति, १ तथा गणितं-सङ्ख्यानं सङ्कलितायनेकभेदं पाटी- प्रमिदं २ सप्प-लेप्पशिनानुवर्णमणिसचिवादिसु रूपनिर्माण ३ नाट्यकला-गरतमार्गच्छलिकं लास्यविधानमित्यादिभेदादष्टंधा नायग्रहणान् नृत्यकलापि गृहीता, सा च अभिनयिका अङ्गहारिका व्यायामिका चेति त्रिभेदा, स्वरूपं चात्र भरतशास्त्रादवसेयं ४ नया गीताला, मा च निबन्धमार्ग-छलिकमार्ग-भिन्नमार्गभेदाद विधा, तत्र 'सप्त स्वरात्रयो ग्रामा, मूर्च्छना एकविंशतिः । ताना एकोनपयागन्, ममाप्तं स्वरमण्डलम् ॥ १ ॥' इयं च विशाखिलशास्त्रादवसेयेति, ५ 'वाइयति वाधकला, सा च ततविततशुपिरधन- पापाना पतुप्पत्र(ध्ये)कप्रकारतया प्रयोदशधा ६ इत्यादिकः कलाविभागो लौकिकशास्त्रेभ्योऽवसेयः, इह च द्विसप्ततिरिति कलासं- ग्योक्ता, पहुवराणि च सूत्रे तन्नामान्युपलम्यन्ते, तत्र च कासांचिद् कासुचिदन्तावोऽवगन्तव्य इति ॥ ७२ ॥ हरियासरम्मययासयाओ णं जीवाओ तेवत्तरि २ जोयणसहस्साई नव य एगुत्तरे जोयणसए सत्तरसय पगणवीसइभागे जोयणस्स अद्धभागं च आयामेण प०, विजए णं बलदेवे तेवत्तरि वाससयसहस्साइं सव्वा- उप पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे ॥ सूत्रं ७३ ।। अय त्रिसप्ततिस्थानके किमपि लिख्यते, 'हरिवासे ति अत्र संवादगाथा-'एगुत्तरा नवसया तेवतरिमे (व) जोयणसहस्सा । जीरा सचरस कला य अद्धकला व हरियासेत्ति ॥१॥ (७३९०१-१९३) तथा विजयो-द्वितीयो चलदेवस्तस्येह त्रिसप्ततिवर्ष- लक्षाण्यायुरुक्तमावश्यके तु सप्तसप्ततिरितीदमपि मतान्तरमेव ।। ७३ ॥ धेरेणं अग्गिभूई गणहरे चोवत्तरि वासाई सव्वाउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, निसहाओणं वासह- रपपयाओ तिगिच्छिओ णं दहाओ सीतोयामहानदीओ चोवत्तरि जोयणसयाइं साहियाई उत्तराधिमुही पवहित्ता वइरामयाए जिभियाए चउजोयणायामाए पन्नासजोयणविक्खंभाए वइरतले कुंडे महया घड- मुहपत्तिएणं मुत्तावलिहारसंठाणसंठिएणं पवाएणं मया सद्देणं पवडइ, एवं सीतावि दक्षिणाहिमुही भाणियन्वा, उत्थवजासु छसु पुढवीसु चोवत्तरि नरयावाससयसत्तहस्सा प० ॥ सूत्रं ७४ ।। अथ चतुःसप्ततिस्थानके किश्चित् लिख्यते, तवामिभूतिरिति महावीरस्य द्वितीयो गणधरः-गणनायकः तस्येह चतुःसप्ततिवर्षा- ण्यायुः, अत्र चार्य विभागः-पट्चत्वारिंशद्वर्षाणि गृहस्थपर्यायः द्वादश छमस्थपर्यायः पोडश केवलिपर्याय इति, 'निसहाओ णमि- त्यादि अस्य मावार्थ:-किल निपधवर्षधरस्य विष्कम्मो योजनानां पोडश सहस्राणि अष्टौ शतानि द्विचत्वारिंशत् कलाद्वयं चेति, तस्य च मध्यभागे तिगिच्छमहाहदः सहस्रदयविष्कम्भवतुःसहस्रायामः तदेवं पर्वतविष्कम्भार्द्धस्य हृदविष्कम्भार्द्धन न्यूनतायां सीतोदाया महानद्याः पर्वतस्योपरि चतुःसप्ततिशतान्येकविंशत्यधिकानि कला चैकेत्येवं प्रवाहो भवति 'वइरामयाए जिभियाए'त्ति वजमय्या लिहिकया प्रणालस्थमकरमुखजिढिकया चतुर्योजनदीर्घया पञ्चाशयोजनविष्कम्भया 'वइरतले कुण्डे'त्ति निपधपर्वतस्याधोवर्तिनि वज्रभूमिके अशीत्यधिकचतुर्योजनशतायामविष्कम्भे दशयोजनावगाहे सीतोदादेवीभवनाध्यासितमस्तकेन तवीपेनालङ्कृतमध्यभागे सीतोदाप्रपातहदे 'महय'त्ति महाप्रमाणेन यत्पुनः 'दुहओ'त्ति क्वचित् दृश्यते तदपपाठ इति मन्यते 'घडमुहपवत्तिएणति घटमुखेनैव- कलशवदनेनेच प्रवर्तितः-प्रेरितो घटमुखप्रवर्तितस्तेन मुक्तावलीनां-मुक्ताफलशरीराणां सम्बन्धी हारस्तस्य यत्संस्थानं तेन संस्थितो यस्तेन प्रपात:-पर्वतात्प्रपतज्जलसमूहस्तेन महाशब्देन-महाध्वनिना प्रपतति, एवं सीताsपि, नवरं नीलवद्वपंधराइक्षिणाभिमुखी प्रपततीति, 'चउत्यवज्जेत्यादि तत्र पथमायां त्रिंशत् द्वितीयायां पञ्चविंशतिः तृतीयायां पञ्चदश पञ्चम्यां त्रीणि लक्षाणि षष्ठयां पत्रोनं लयं मातम्या पत्रेत्येवानि मीलिवानि चतुःससतिर्भवति ।।७४ ॥ मुयिहिस्म णं पुष्पदंतस्स अरहओ पन्नत्तरि जिणसया होत्या, सीतले णं अरहा पन्नत्तरि पुव्वसहस्साई अगारयासमझे यसित्ता मुंढे भवित्ता जाव पव्वइए, संती गं अरहा पन्नत्तरिवाससहस्साई अगारवास- मरले यसित्ता मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पव्वइए ॥ सूत्रं ७५ ॥ अप पयमाततिस्थानके किमपि लिख्यते 'सुविधेः नवमतीर्थकरस्य नामान्तरतः पुष्पदन्तस्येति, तथा शीतलस्य पञ्चसप्ततिः पूर्व- मारगगि गृहासे, कयं ?, पञ्चविंशतिः कुमारत्वे पश्चाशच राज्य इति, तथा शान्तिः पञ्चसप्ततिवर्षसहस्राणि गृहवासमध्युष्य प्रव- वितः, कयं !, पञ्चविंशतिः कुमारत्वे पञ्चविंशतिः माण्डलिकत्वे पञ्चविंशतिश्चक्रवत्तित्वे इति ।। ७५ ॥ णयत्तरि बिन्नुकुमारावाससयसहस्सा प०, एवं-'दीवदिसाउदहीणं विज्जुकुमारिदंथणियमग्गीणं एण्डंपि जुगलपाणं पावतार सयसहस्साई ॥ सूत्रं ७६ ॥ अय पदसप्तविस्थानके लिख्यते किंचित्-चत्र विद्युत्कुमाराणां भवनावासलक्षाणि दक्षिणस्यां चत्वारिंशदुत्तरस्यां तु षट्त्रिंशदिति पदमप्तनिरिति, 'एमिति इदमेव मवनमानं शेषाणां द्वीपकुमारादिभवनपतिनिकायानां, इहार्थे गाथा-'दीवे'त्यादि 'युगलाना मिति- दक्षिणोपरनिकायमेदेन पुगलं, निकाये निकाये भवतीति, ॥ ७६ ।। भरहे राया पाउरंतचकवधी सतहत्तरि पुव्वसयसहस्साई कुमारवासमज्झे वसित्ता महारायाभिसेयं सं- पत्ते, अगवंसाओ णं सत्तहत्तर रायाणो मुंडे जाव पव्वइया, गहतोयतुसियाणं देवाणं सतहत्तर देवसहस्स- परिवारा प०, एगमेगे णं मुहुत्ते सतहत्तर लवे लवग्गेणं प० ॥ सूत्रं ७७॥ अय सप्तसप्ततिस्थानके विवियते किञ्चित्-तत्र भरतचक्रवर्ती ऋपभस्वामिनः पसु पूर्वलक्षेष्वतीतेषु जातस्त्रयशीतितमे च तत्रा- तीते भगवति च प्रमाजते राजा संवृत्तः, ततश्च ज्यशीत्याः पसु निष्कर्पितेषु सप्तसप्ततिस्तस्य कुमारवासो भवतीति, अङ्गवंश:-अङ्ग- राजसन्तानस्तस्य सम्बन्धिनः सप्तसप्तती राजानः अवाजताः 'गद्दतोये'त्यादि ब्रह्मलोकस्याधोवर्तिनीष्वष्टासु कृष्णराजिष्वष्टौ सारस्वता- दयो लोकान्तिकाभिधानादेवनिकाया भवान्त, तत्र गईतोयानां तुपितानां च देवानामुभयपरिवारसंख्यामीलनेन सप्तसप्ततिर्देवसहस्राणि परिवारः प्रज्ञप्तानीति, तथैकैको मुहूर्तः सप्तसप्ततिलवान् लवाण-लवपरिमाणेन प्रज्ञप्ता, कथं ?, उच्यते, 'हट्ठस्स अनवगल्लस्स, निरुतकिट्ठस्स जंतुणो । एगे ऊसासनीसासे, एस पाणुत्ति वुचई ।। १ ।। सत्त पाणूणि से थोवे, सत्त थोवाणि से लवे । लवाणं सत्त- हचरिए, एस मुद्दुत्ते वियाहिए ॥२॥' ति, [ हृष्टस्यानवग्लानस्य निरुपक्लिष्टस्य जन्तोः । एक उच्चासनिःश्वास एव प्राण इति उच्यते ॥१॥ सस प्राणास्ते स्वोकः सप्त स्तोकास्ते लवः । लवानां सप्तसप्तत्या एप मुहूर्तो व्याख्यातः ॥ २ ॥] ॥७७॥ सफस्स णं देविंदस्स देवरन्नो वेसमणे महाराया अहहत्तरीए सुवन्नकुमारदीवकुमारावाससयसहस्साणं आहेचचं पोरेवचं सामित्तं भहितं महारायत्तं आणाईसरसेणावचं कारेमाणे पालेमाणे विहरइ, थेरे णं अकं- पिए अहहत्तार यासाई सव्वाउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, उत्तरायणनियहे णं सूरिए पढमाओ मंडलाओ गुगूणचत्तालीसइमे मंडले अट्टहतरि एगसहिभाए दिवसखेत्तस्स निवुवेत्ता रयणिखेत्तस्स अभिनिबुढेत्ता णं चारं चरइ, एवं दक्षिणायणनियद्देवि ॥ सूत्रं ७८॥ ।

अघाटमप्ततिस्थानके मिश्चित् लिख्यते, 'सकस्से त्यादि, 'वेसमणे महारायति सोमयमवरुणवै प्रमणाभिधानानां लोकपालानां गतुर्य उत्तरदिपालः, म हि वैश्रमणदेवनिकायिकानां सुवर्णकुमारदेवदेवीनां द्वीपकुमारदेवदेवीनां व्यन्तरव्यन्तरीणां चाधिपत्यं करोति, नदाधिपत्याग नन्नियामानामप्याधिपत्यमसौ करोतीत्युच्यते, 'अष्टसप्तत्याः सुवर्णकुमारद्वीपकुमारावासशतसहसाणा'मिति, तत्र मुत्र- पीहमारागां दधिगम्यामष्टरिंशदानलक्षागि दीपकुमाराणां च चत्वारिंशदित्येमष्टसप्ततिरिति, द्वीपकुमाराधिपत्यमेवस्य भगवत्यां न प्यने, इद नक्कमिनि मतान्तरमिदम्, 'आहेरगति आधिपत्यम्-अधिपतिकर्म 'पोरेवति पुरोवत्तित्वं अग्रगामित्वमित्यर्थः, 'भद्विनं'ति मत्व-पोपलं 'सामिन ति सामित्व-सामिभानं 'महारायत्त'ति महाराजलं लोकपालत्वमित्यर्थः, 'आणाईसरसेणाव- ति आगाप्रधानसेनानायकवं कारेमाणे ति अनुनायकैः सेरफानां कारयन् 'पालेमाणे'त्ति आत्मनापि पालयन् 'विहरईत्ति आस्ते । कम्पितः स्थपिरो महावीरस्याटमो गणघरस्तस्य चाटसप्ततिर्वाणि सायुः, कथं ?, गृहस्थपर्याये अष्टचत्वारिंशत् छद्मस्थपर्याये नव फलिपर्याय निगतिरिति । 'उत्तरायणनियट्टेणीति उत्तरायणाद्-उत्तरदिग्गमनान्निवृतः उत्तरायणनिवृत्तः, प्रारब्धदक्षिणायन इत्यर्थः 'गरिए नि आदित्यः 'पढमाओ मंडलाओनि दक्षिणां दिशं गच्छतो वेर्यत्प्रयमं तस्मात् न तु सर्वाभ्यन्तरसूर्यमार्गात् 'एकू- गगालीसइम ति एकोनचत्वारिंमचमे मण्डले दक्षिणायनप्रयममण्डलापेक्षया सर्याभ्यन्तरमण्डलापेक्षया तु चत्वारिंगे 'अट्टहतीर ति अष्टगप्ततिः 'एगसडिभाएनि मुहूर्तस्पैकपष्टिभागान् 'दिवसखेवस्स'चि दिनसलक्षणस्य क्षेत्रस्य दिवससौवेत्यर्थः, 'निवुढे त'त्ति निवर्य हापयित्वेत्यर्थः, तथा 'रयणिखेत्तस्स'त्ति रजन्या एव 'अभिनिशुढेत्त'चि अभिनिवर्द्धय च पद्धयित्वेत्यर्थः, 'चार चरईत्ति भ्राम्यतीत्यर्थः, भाार्थोऽस्पैर चन्द्रमनप्तिवापरुपदर्यते-जम्मूद्वीपे यदेतो सूपों सम्पन्तरमण्डलमुपसंक्रम्य चारं चरतस्तदा नव- नवनियोजनसहस्राणि षट्चत्वारिंशदधिकानि योजनशतान्यन्योऽन्यमन्तरं कृत्वा चरतः, एतच जम्बूद्वीपेऽशीत्युत्तरं योजनशतं प्रवि- श्याभ्यन्तरं मण्डलं भवति एतस्मिंश्च द्विगुणे जंबूद्वीपप्रमाणादपकर्पिते यथोक्तमन्तरं भवतीति, तथा तत्र तयोश्चरतोरुत्कृष्टोऽष्टादशम- इत्ततॊ दिवसो भवति जघन्या च द्वादशमुहूर्ता रात्रिर्भवति, ततोऽभ्यन्तरमण्डलानिष्क्रम्य प्रथमेऽहोरात्रेऽभ्यन्तरानन्तरं मण्डलमुपस- क्रम्य यदा चारं चरतस्तदा नवनातियोंजनसहखाणि पट्चत्वारिंशदधिकानि योजनशतानि पञ्चत्रिंशच एकपष्टिभागा योजनस्या- न्तरं कृत्वा चारं चरतः, तदा चाष्टादशमुहूर्तो दिवसो भवति द्वाभ्यां मुहूर्तस्यैकपष्टिभागाभ्यां न्यूनः, द्वादशगुहूर्ता च रात्रिर्भवति द्वाभ्यां मुहुर्तेकपष्टिभागाभ्यामधिकेति, एवं दक्षिणायनस्य वृद्धिर्वाच्या, द्वाभ्यां द्वाभ्यां च मुहुर्तकपष्टिभागाभ्यां दिनहानी रात्रिवृद्धि- बेति, एवं च एकोनचत्वारिंशत्तमे मण्डले सूर्ययोरन्तरं नवनवतिः सहस्राण्यष्टशतानि सप्तपञ्चाशच्च योजनानां त्रयोविंशतिथैकपटि- भागाः, दिनप्रमाणं चाप्टादशानां मुहूर्तानां मध्यादेकपष्टिभागानामष्टसप्तत्यां पातितायां पोडश मुहूर्ताश्चतुश्चत्वारिंशच्चैकपष्टिभागा मुहूर्तस्य, रात्रेस्त्वष्टसप्तत्यां क्षिप्तायां त्रयोदश मुहूर्ताः सप्तदशैकपष्टिभागाचेति, एवं 'दक्षिणायणनियट्टे'त्ति यथोत्तरायणनिवृत्त एकोनचत्वारिंशत्तमे मण्डले अष्टसप्ततिमेकपष्टिभागान् हापयति बर्द्धयति च, एवं दक्षिणायननिवृत्तोऽपि सूर्यस्तान् हापयति वर्धयति च, केवलं दक्षिणायने दिनभागान् हापयति रात्रिभागांश्च वर्द्धयति इह तु दिनभागान् वर्द्धयति रात्रिभागाश्च हापयति ॥७८॥ वलयामुहस्स णं पायालस्स हिडिल्लाओ चरमंताओ इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए हेठिल्ले चरमंते एस णं गगूणासि जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प०, एवं केउस्सवि जूयस्सवि ईसरस्सवि, छहीए पुढवीए पहुमज्झदेसभायाओ छहस्स घणोदहिस्स हेहिल्ले चरमते एस णं एगुणासीति जोयणसहस्साई अवाहाए . । अन्तरे प०, जम्बुद्दीवस्स णं दीवस्त पारस्स य बारस्स य एस णं एगुणासीइं जोयणसहस्साई साइरेगाई अयाहार अंतरे प०॥ सूत्रं ।। ७९ ॥ अर्थकोनाशीतितमे स्थानके किश्चिल्लिख्यते, तत्र 'बलयामुहस्सति वडवामुखाभिधानस्य पूर्वदिग्व्यवस्थितस्य 'पायालराति महापातालकलशस्याधस्तनचरमान्तादनप्रमापृथ्वीचरमान्त एकोनाशीत्या (तो)सहस्रेषु भवति, कथं ? रत्नप्रभा हि अशीतिसहस्राधिक योजनानां लक्षं चाहल्यतो भवति, तस्याश्चैकं समुद्रावगाहसहस्र परिहत्याधोलक्षप्रमाणावगाहो वलयामुखपातालकलशो भवति, तत- स्तापरमान्तात् पृथिवीचरमान्तो यथोक्तान्तरमेव भवति, एवगन्येऽपि त्रयो वाच्या इति, 'छट्टीए' इत्यादि, अस्य भावार्थ:-पष्ठपृथिवी हि पाहल्यतो योजनानां लक्षं पोडश सहस्राणि च भवति, घनोदधयस्तु यद्यपि सप्तापि प्रत्येकं विंशतिसहस्राणि स्युस्तथाप्येतस्य ग्रन्थस्प मतेन पष्ठयामसाचेकविंशतिः संभाव्यते, तदेवं पष्ठपृथिवीवाहल्यामष्टपञ्चाशत् घनोदधिप्रमाणं चैकविंशतिरित्येवमेकोनाशी- तिर्भरति, ग्रन्थान्तरमतेन तु सर्वघनोदधीनां विंशतियोजनसहस्राबाहल्यत्वात्पञ्चमीमाश्रित्येदं सूत्रमवसेयं, यतस्तद्वाहल्यमष्टादशोत्तरं लक्षमुक्तं, यत आह-"पढमासीइ सहस्सा १ बत्तीसा २ अटुवीस ३ वीसा य ४ । अट्ठार ५ सोल ६ अठय ७ सहस्स लक्खोवरिं , कुज्जा ॥ १ ॥" इति [प्रथमाञ्शीतिः सहस्राणि द्वात्रिंशत् अष्टाविंशतिविंशतिश्च । अष्टादश पोडशाष्टौ सहस्राणि लक्षस्योपरि कुर्यात् ॥१॥] अथवा पठयाः सहखाधिकोऽपि मध्यभागो विवक्षितः, एवमसूचकत्वादहुशब्दस्येति, तथा जम्यूद्वीपस्य जगत्याचत्वारि द्वाराणि विजयवैजयन्तजयन्तापराजिताभिधानानि चतुथतुर्योजनविष्कम्भानि गव्यूतपृथुलद्वारशाखानि क्रमेण पूर्वादिपु दिक्षु भवन्ति, तेषां च वारस्य च द्वारस्य चान्योऽन्यमित्यर्थः, 'एस गति एतदेकोनाशीतियोजनसहस्राणि सातिरेकाणीत्येवंलक्षणमवाधया-व्यव- पानरूपमित्यान्तरं प्रज्ञप्त, कथं १, जम्बूद्वीपपरिधैः ३१६२२७ योजनानि क्रोशाः ३ धपि १२८ अङ्गुलानि १३ सार्दानीत्येवंलक्षणस्यापकर्पितद्वारद्वारशाखाविष्कम्भस्य चतुर्विभक्तस्यैवफलत्वादिति ॥ ७९ ॥ सेजसे णं अरहा असीइं धणूई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था, तिविटेणं वासुदेवे असीइंधणुइं उड्ढे उच्चत्तणं होत्था, अयले णं वलदेवे असीई धणूई उड्ढे उच्चत्तणं होत्था, तिविद्वे णं वासुदेवे असीइवाससयसहस्साई महाराया होत्या, आउयहुले णं फण्डे असीइजोयणसहस्साई वाहल्लणं प०, ईसाणस्स देविंदस्स देवरन्नो असीई सामाणियसाहस्सीओ प०, जम्बुद्दीवे णं दीवे असीउत्तरं जोयणसयं ओगाहेत्ता सूरिए उत्तरकहोवगए पढमं उदयं करइ ।। सूत्रं ८० ॥ अथाशीतितमस्थानके किश्चिल्लिख्यते-श्रेयांस:-एकादशो जिनः, त्रिपृष्ठः श्रेयांसजिनकालभावी प्रथमवासुदेवः, अचल:-प्रथम- पलदेवः, तथा त्रिपृष्ठयासुदेवस्य चतुरशीतिवर्पलक्षाणि सर्वायुरिति, चत्वारि लक्षाणि कुमारत्वे शेपं तु महाराज्ये इति । 'आउवहु' इत्यादि, किल रतप्रभाया अशीत्युत्तरयोजनलक्षवाहल्यायास्त्रीणि काण्डानि भवन्ति, तत्र प्रथमं रत्नकाण्डं पोडशविधरत्नमयं पोडशस- 1 हस्रवाहल्यं द्वितीयं पङ्ककाण्डं चतुरशीतिसहसमानं तृतीयमबहुलकाण्डमशीतिर्योजनसहस्राणीति, 'जम्बुद्दीवे 'मित्यादि, 'ओगाहित्त'चि प्रविश्य 'उत्तरकट्ठोवगय'ति उत्तरां काष्ठांदिशमुपगतः उत्तरकाष्ठोपगतः प्रथममुदयं करोति, सर्वाभ्यन्तरमण्डले उदेतीत्यर्थः।। ८०॥ नवनवमिया ण भिक्खुपडिमा एकासीइ राइदिएहिं चउहि य पंचुत्तरेहिं अहासुत्तं जाव आराहिया, कुंगुस्स णं अडओ पमासीनिं मणपज्जवनाणिसया होत्या, विवाहपन्नत्ती एकासीति महाजुम्मसया प० ॥ सुग्रं ८१॥ अयेकाशीति स्थानके फिशियो-'नवनामिति नव नमानि दिनानि यस्यां सा नवनामिका भांति च नासु नरकेषु नर नामदिनानि, तस्यां च भिभुप्रतिमायामेकाशीती रानिदिनानि भति, एवं नानां ननकानामेकाशीतिरूपलात, तथा प्रथमे नरके प्रतिदिनमेकका भिक्षा एवमेकोत्तरया वृद्ध्या नरमे नवके नर नवेति सर्वासां पिण्डने चत्वारि पश्चोतराणि भिक्षाशतानि भगन्तीत्यत उक्तं 'चउहि येत्यादि, इह च भिवाशन्देन दचिरभिप्रेता 'अहामुत्तत्ति यथावतं-सूत्रानतिक्रमेण 'जाय'तिकरणाद्यथाकल्पं यथामार्ग पधातचं सम्यकायेन स्पृष्टा पालिता शोभिता तीरिता कीर्तिता आशयाऽऽराधितेति द्रष्टव्यं 'विनाहप नचीए'ति व्याख्याप्रज्ञप्त्यामे- ) काशीतिर्महायुग्मशतानि प्राप्तानि, ह च शतशब्देनाध्ययनान्पुच्यन्ते, तानि कृतयुग्मादिलक्षगराशिषिशेपपिचाररूपाणि अमान्तरा- घ्पपनस्वभागानि तदनगमावगम्यानीति ।। ८१॥ जम्मुतीचे दीरे यासीयं मंडलसयं जं सुरिए दुक्खुतो संकमित्ता ण चारं चरइ तं-निखिममाणे य पवि- समाणे य, समणे भगवं मरावीरे यासी राइदिएहिं वीइकतेहिं गन्भाओ गम्भं साहरिए, महाहिमवतस्स णं यामहरपव्ययस्स उबरिलाओ चरमंताओ सोगंधियस्स कंडस्स हेहिले चरमंते एस णं यासीइं जोयणस- याई अयाहार अंतरे प०, एवं मप्पिस्सवि ॥ सूत्रं ८२॥ अथ द्वयशीतिस्थानके किमपि लिख्यते, अब जम्यूद्वीपे द्वयशीत्याधिकं मण्डलशतं-सूर्यस्य मार्गशतं तद्भवतीति वाक्यशेपः, किंभूतं ?-यत् सूर्यो द्विकृत्वो-द्वौ वारी सङ्क्रम्य-प्रविश्य चारं चरति, तद्यथा-निष्क्रामश्च जम्बूद्वीपात् प्रविशंश्च जम्बूद्वीप एवेति, अयमत्र भावार्थ:-किल चतुरशीत्यधिकं सूर्यमण्डलशतं भवति, तत्र सर्वाभ्यन्तरे सर्ववाद्ये सकूदेव सङ्क्रामति शेषाणि तु द्वौ वाराविति इह च व्यशीतिविवक्षयैवेदं द्वयशीतिस्थानकधीतमिति भावनीयं, यद्यपि जम्बूद्वीपे पञ्चपष्टिरेव मण्डलानां भवति तथापि जम्बूद्वी- पादिकसूर्यचारविषयत्वाच्छैपाण्यपि जम्बूद्वीपेन विशेपितानीति, 'समणे' इत्यादि आपाढस्य शुक्लपक्षपष्ठया आरभ्य द्व्यशीत्यां रात्रिन्दि- वेप्पतिकान्तेपु न्यशीतितमे वर्गमाने अश्वयुजः कृष्णत्रयोदश्यामित्यर्थः गर्भात्-गर्भाशयाद्देवानंदाब्राह्मणीकक्षित इत्यर्थः गर्भ- त्रिशलाभिधानक्षत्रियाकुक्षिं संहतो-नीतो देवेन्द्रवचनकारिणा हरिणेगमेष्यभिधानदेवेनेति, इदं च सूत्रं व्यशीतिरात्रिन्दिवान्यधिकृत्य दुव्यसीतिस्थानकेऽधीयते, त्र्यशीतितमं रात्रिन्दिवमाश्रित्य तु व्यशीतितमस्थानके इति, 'महाहिमवंतस्से'त्यादि महाहिमवतो द्वितीयव- पंघरपवर्तस्य योजनशतद्वयोच्छूितस्त 'उवारल्लाओं वि उपरिमाचरमान्तात् सौगन्धिककाण्डस्याधस्तनश्चरमान्तो व्यशीतिर्योजनशतानि, कथं १, रत्नप्रभापृथिव्यां हि त्रीणि काण्डानि-खरकाण्डं पङ्ककाण्डमबहुलकाण्डं चेति, तत्र प्रथमं काण्डं पोडशविधं, तद्यथा-रत्न काण्डं १ वज्रकाण्डं २ एवं वैडूर्य ३ लोहिताक्ष ४ मसारगल्ल ५ हंसगर्भ-६ पुलक ७ सौगन्धिक ८ ज्योतीरस ९ अजन १० अज- नपुलक ११ रजत १२ जातरूप १३-अङ्क १४ स्फटिक १५ रिष्ठकाण्डं चेति १६, एतानि च प्रत्येकं सहस्रप्रमाणानि, ततश्च सौग- । न्धिककाण्डस्याष्टमत्वादशीतिशतानि द्वे च शते महाहिमवदुच्छ्य इत्येवं व्यशीतिशवानि इति, एवं रुक्मिणोऽपि पञ्चमवर्षधरस्य वाच्यं, महाहिमवत्समानोच्छ्यत्वात्तस्येति ॥ ८२ ॥ ममणे भगवं पटानी मामीटराइंदिएहिं वीइतेहिं तेयासीइमे राइदिए वहमाणे गम्भाओ गम्भं साह- रिए, सीयलस्स णं अरहओ तेसीई गणा तेसीई गणहरा होत्या, थेरेणं मंडियपुत्ते तेसीई वासाइं सब्याउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, उसमे णं अरहा कोसलिए तेसीइं पुञ्चसयसहस्साई अगारमज्झे वसित्ता मुंडे भयित्ता णं जाव पव्वइए, भरहे णं राया चांउरतचकवट्टी तेसीई पुब्धसयसहस्साई अगारमज्झे वसित्ता जिणे जाए केवली सव्वन्नू सव्वभावदरिसी ।। सूत्रं ८३ ।। अथ व्यशीतितमस्थानके किमपि लिख्यते-इह शीतलजिनस्य व्यशीतिर्गणाः व्यशीतिर्गणधरा उक्ता आवश्यक त्वेकाशीतिरिति मतान्तरमिदमिति, तथा स्थविरो मण्डितपुत्रो-महावीरस्य पाठो गणधरः तस्य च व्यशीतिवर्षाणि सर्वायुः, कथं १, त्रिपञ्चाशद्गृह- स्थपर्याये चतुर्दश छमस्थपर्याये पोडश केवलित्वे इत्येवं न्यशीतिरिति, तथा 'कोसलिए'त्ति कोशलदेशे भवः कौशलिकः 'तेसीइंति पिंशतिः पूर्वलक्षाणि कुमारत्वे त्रिपष्टिः राज्ये इत्येवं व्यशीतिः, तथा भरतश्चक्रवर्ती सप्तसप्ततिः पूर्णलक्षाणि कुमारत्वे पद् चक्रवर्तित्वे इत्येवं त्र्यशीतिमगारवासमध्युष्य जिनो जातः-राज्यावस्थस्यैव रागादिक्षयारकेवली-संपूर्णासहायविशुद्धज्ञानादित्रययोगात् सर्वज्ञो विशेषपोधात् सर्वभावदर्शी सामोन्ययोधाचतः पूर्वलक्षं प्रवज्याग्रहणपूर्वकं केवलित्वेन विहृत्य सिद्ध इति ।। ८३ ॥ पउरासीउ निरयावाससयसहस्सा प०, उसमे णं अरहा कोसलिए चउरासीइं पुव्वसयसहस्साई -सव्या- उगं पालमत्ता सिद्ध बुद्धे जावप्पहीणे, एवं भरहो वाहुबली बंभी सुंदरी, सिजंसे अरहा चउरासीइं वास- सगसहस्साई सव्वाउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, तिविढे णं वासुदेवे चउरासीई. वाससयसहस्साई. सम्पाउयं पालमत्ता अप्पइठाणे नरए नेरइयत्ताए उववन्नो, सकस्स णं देविंदस्स देवरन्नो चउरासीई सामा- -- णियसाहस्सीओ प०, सव्वेवि णं वाहिरया मंदरा चउरासीई २ जोयणसहस्साइंउड्ढं उच्चत्तणं प०, सव्वेवि णं अंजणगपव्वया चउरासीई २ जोयणसहस्साइं उढं.उच्चत्तेणं पन्नता, हरिवासरम्मयवासियाणं जीवाणं धणुपिट्ठा चउरासी जोयणसहस्साई सोलस जोयणाई चत्तारि य भागा जोयणस्स परिक्खेवेणं प०, पंकब- हुलस्स णं कण्डस्स उवरिल्लाओ चरमंताओ हेडिल्ले चरमंते एस णं चोर सीइ जोयणसयसहस्साई अवाहाए अंतरे प०, विवाहपन्नत्तीए णं भगवतीए चउरासीई पयसहस्सा पदग्गेणं प०, चोरासीइनागकुमारावासस. यसहस्सा प०, चोरासीइ पइन्नगसहस्साई प०, चोरासीइं जोणिप्पमुहसयसहस्सा प०, पुव्वाइयाणं सीस- पहेलियापजवसाणाणं सहाणहाणंतराणं चोरासीए गुणकारे प०, उसभस्स णं अरहओ चउरासीइ समण- साहस्सीओ होत्था, सब्वेवि चउरासीइ विमाणावाससयसहस्सा सत्ताणउई च सहस्सा तेवीसं च विमाणा भवंतीति मक्खायं ॥ सूत्रं ८० ॥ चतुरशीतिस्थानके किमपि लिख्यते, चतुरशीतिर्नरकलक्षाण्यमुना विभागेन-'तीसा य ३० पण्णवीसा २० पणरस १५ दसेव९ तिनि य ३ हवंति । पञ्चूणसयसहस्सं १ पंचेव ५ अनुत्तरा निरया ॥१॥' इति, श्रेयांस -एकादशस्तीर्थकरः एक विंशतिर्वपल- क्षाणि कुमारत्वे तावन्त्येव प्रवज्यायां द्विचत्वारिंशद्राज्ये इत्येवं चतुरशीतिमायुः पालयित्वा सिद्धः, तथा 'तिविठ्ठति प्रथमवासुदेवः श्रेयांसजिनकालभावीति अप्रतिष्ठानो नरकः-सप्तमपृथिव्यां पञ्चानां मध्यम इति, तथा 'सामाणिय'त्ति समानर्द्धयः तथा 'वाहिरयंति जम्मदीपफमेरुण्यतिरिक्ताश्चत्वारो मन्दगवताशीतिः मरमाणि प्रताः शनि से 1-Amren- - कपालरिफम्ममध्यभागे दिपु दिक्षु चत्वारोऽअनरत्नमया अजनकपर्वताः, 'हरिवासे त्यादि 'चनारि य भागा जोयणस्स'त्ति एकोनगितिर्मागाः, इहाथै गाथाद्धं-'धणुपिट्ठकलचउर्फ चुलसीइसहस्स सोलसहिय'त्ति [८४०१६,४] तथा पङ्कबहुलं काण्डं तीपं तस्य न पाहल्यं चतुरशीतिः सहस्राणीति यथोक्तः-सूत्रार्य इति, तथा व्याख्यानतप्त्यां-भगवत्यां चतुरशीतिः पदसहस्राणि दाण-पदपरिमाणेन, इह च यत्रार्थोपलब्धिस्वत्पदं, मतान्तरेण तु अष्टादशपदसहस्रपरिमाणत्वादाचारस्य एतद्विगुणत्वाच शेपाङ्गानां न्याख्याताप्ति लक्षे अष्टानीतिः सहस्राणि पदानां भवन्तीति, तथा चतुरशीतिर्नागकुमारावासलक्षाणि-चतुश्चत्वारिंशतो दक्षिणायां त्यारिंगतयोचरायां मारादिति, चतुरमीतिर्योनयो-जीवोत्पत्तिस्थानानि ता एव प्रमुखानि-द्वाराणि योनिप्रमुखानि तेपां शतसह- आणि-लक्षाणि योनिप्रमुखशतसहस्राणि प्रज्ञप्तानि, कथं ?-"पुढविदगअगणिमारुय एफेफे सत्त जोणिलक्खाओ। वण पचेय अणंते . चउदस जोणिलफ्साओ ॥ १ ॥ विगलिदिएमु दो दो चउरो चउरो य नारयसुरेसु तिरिएसु । होति चउरो चोदसलक्खा उ एमु ॥२॥" नि, [पृथ्व्युदकानिमरुवामेकैकस्मिन् सप्त योनिलक्षाः । वने प्रत्येकानन्तयोर्दश चतुर्दश योनिलक्षाः ॥१॥ लेन्द्रियेषु दे द्वे चतस्रः चतनश्च नारफसुरयोः । तिर्यक्षु भवन्ति चतस्रः चतुर्दश लक्षास्तु मनुजेपु ॥२॥] इह च जीवोत्पत्ति- नानामसंख्येयत्वेऽपि समानवर्णगन्धरसस्पर्शानां तेषामेकत्वविवक्षणान यथोक्तयोनिसंख्याव्यभिचारो मन्तव्य इति, 'पुन्वाइया- मेत्यादि, पूर्वमादियुपा तानि पूर्वादिकानि तेषां शीर्पमहेलिका पर्यवसाने येषां तानि शीर्षप्रहेलिकापर्यवसानानि तेषां स्वस्थानात्- वस्थानादुत्तरोतरस्य संख्यास्थानस्योत्पनिस्थानात् संख्याविशेषलक्षणात् गुणनीयादित्यर्थः, 'स्थानान्तराणि' स्थानान्तराण्यपि न्तरस्थानान्यन्ययादिवसहयाविशेपा गुणकारनिप्पना येपु वानि स्वस्थानस्थानान्तराणि क्रमव्यवस्थितसङ्ख्थानविशेषा इत्यर्थः अथवा स्वस्थानानि च-पूर्वस्थानानि स्थानान्तराणि च-अनन्तरस्थानानि स्वस्थानस्थानान्तराणि अथवा स्वस्थानात्-प्रथमस्थानात् पूर्वाङ्गलक्षणात् स्थानान्तराणि-विवक्षितस्थानानि स्वस्थानस्थानान्तराणि तेषां चतुरशीत्या लक्षैरिति शेपः, गुणकारः-अभ्यासराशिः प्राप्तः, तथाहि-किल चतुरशीत्या पर्पलक्षैः पूर्वाङ्गं मवतीति स्वस्थानं, तदेव चतुरशीत्या लक्षगुणितं पूर्वमुच्यते, तच स्थानान्तरमिति, एवं पूर्व स्वस्थानं तदेव चतुरशीत्या लक्षैर्गुणितमनन्तरस्थानं त्रुटिताङ्गाभिधानं भवतीति, इह सङ्ग्रहगाथा-पुब्बतुडियाडडावव- हुहूय तह उप्पले य पउमे य । नलिणच्छिनिउर अउए नउए पउए य नायव्यो ॥ १ ॥ चूलियसीसपहेलिय चोइस नामा उ अङ्ग संजुत्ता। अट्ठापीस ठाणा चउणउयं होइ ठाणसय॥शाति, अभिलापश्चैपां-पूर्वाङ्गं पूर्व त्रुटिताङ्गं त्रुटितमित्यादिरिति, 'चउरासीति'मित्यादि, चतुरशीविसंख्यास्थानकविवरणलेख्यं, इह विभागोऽयं--१वत्तीस ३२ अट्ठवीसा २८ चार १२ ४८ चउर ४ सयसहस्साई । आरेण भलोगा विमाणसंखा भवे एसा ॥ १ ॥ पञ्चास ५० चत्त ४ छञ्चेव ६ सहस्सा लंत सुक सहसारे । सय चउरो आणयपाणएसु तिण्णारणञ्चुयओ ॥ २ ॥ एकारमुत्तरं हेट्ठिमेसु १११ सत्तुत्तरं च मज्ज्ञिमए १०७१ सयमेग उपरिमए १०० पञ्चव अणुारविमाणा ॥३॥" [द्वात्रिंशदष्टाविंशतिर्दादशाट च चतस्रो लक्षाः । अर्याक् ब्रह्मलोकात् विमानसंख्या भवेदेपा ॥१॥ पश्चाशचत्वारिंशत् पट् चैव सहस्राणि लान्तके शुक्रे सहसारे चतुःशतानि आनतप्राणतयोस्त्रीण्यारणाच्युतयोः ॥२॥ एकादशोचरमधस्तनेषु सप्तोत्तरं च मध्यमेपु । शतमेकमुपरितनेषु पञ्चवानुत्तरविमानानि ॥३॥] इति 'भवतीति मक्खाय'ति एतानि विमानान्येवं भवन्ति इति-हेतो- राख्यातानि भगवता सर्वज्ञत्वात् सत्यवादित्वाचेति ।। ८४ ॥ आयारस्स णं भगवओ सचूलियागस्स पंचासीइ उद्देसणकाला प०, धायइसण्डस्स णं मंदरा पंचासीह जायणमहास..' यणस्मण हिलाओ घरमंताओ सोगंधियस्स फंडस्स हेहिल्ले चरमंते एस णं पंचासीइ जोयणसयाई अवा- पाए अंतरे प० ॥ सूत्रं ८५ ॥ अथ पगाग्रीतिस्थानके किशिल्लिख्यते, तत्राचारस्य-प्रथमाङ्गस्य नवाध्ययनात्मकप्रथमश्रुतस्कन्धरूपस्य 'सचूलियागस्स' इति द्वितीय हि नस्य श्रुतस्कन्धे पश चूलिकाः तासु च पश्चमी निशीथाख्येह न गृह्यते भिन्नस्थानरूपत्वात्तस्याः, तासु च प्रथमद्वितीये सप्तमप्नाप्ययनात्मिक तृतीयचतुर्थ्यापेककाध्ययनात्मिके तदेवं सह चूलिकाभिवर्चत इति सचूलिकाकस्तस्य पश्चाशीतिरुद्देशनकाला भवन्तीति, प्रत्यध्ययनं उद्देशनकालानामेतावत्मख्यत्वात्, तपाहि-प्रथमश्रुतस्कन्धे नवस्वध्ययनेपु क्रमेण सप्त ७ प १३ चत्वार १७ यत्वारः २१ पट् २७ पश्च ३२ गट ४० चत्वारः ४४ सप्त ५१ चेति, द्वितीयशुतस्कन्धे तु प्रथमचूलिकायां सप्तस्वध्ययनेषु क्रमेण एकादश ६२ सय ६५ त्रयः ६८ चतुर्प द्वौ द्वौ ७६ द्वितीयायां सप्तकतराणि ८३ अध्ययनान्येवं तृतीयैकाध्ययनात्मिका ८४ एवं पतुर्थ्यपीति ८५ मीलने पश्चाशीतिरिति । तथा घातकीखण्डमन्दरौ सहलमवगाढौ चतुरशीतिसहस्राण्युच्छ्रिताविति पश्चा- शीति-योजनसहमाणि साग्रेण भवतः, पुप्फरार्द्धमन्दरायप्येवं, नवरं सूत्रे नाभिहिती विचित्रत्वात्सूत्रगतेरिति, तथा रुचको-रुचका- भिधानययोदशीपान्तर्गतः प्राकाराकृती रुचकद्वीपविभागकारितया स्थितः, अत एव मण्डलिकपर्वतो, मण्डलेन व्यवस्थितत्वात्, स प सहस्रमरगाढमतुरशीतिरुच्छ्ति इति पञ्चाशीतिः सहस्राणि सर्वाग्रेणेति, तथा 'नन्दनवनस्य' मेरोः पञ्चयोजनशतोच्छ्रितायां प्रथममेपलायां व्यवस्थितस्याधस्त्याचरमान्तात् 'सौगन्धिककाण्डस्य' रत्नप्रभार्थिव्याः खरकाण्डाभिधानप्रथमकाण्डस्यावान्तरका- ण्डभूतस्याप्टमस्य सौगन्धिकाभिधानरतमयस्य सौगन्धिककाण्डस्याधस्त्यश्वरमान्तः पश्चाशीतियोजनशतान्यन्तरमाश्रित्य भवति, कथम् १, पक्ष शतानि मेरो सम्बन्धीनि प्रत्येकं च सहस्रप्रमाणत्वादवान्तरकाण्डानामष्टमकाण्डमशीतिशतानीति ॥ ८५ ॥ मुधिहिस्सणं पुप्फदन्तस्स अरहओ छलसीइ गणा छलसीइ गणहरा होत्था, सुपासस्स णं अरहओ छल- सीई वाइसया होत्था, दोचाए णं पुढवीए बहुमज्झदेसभागाओ दोचस्स घणोदहिस्स हेहिल्ले चरमंते एस णं छलसीइ जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प० ।। सूत्रं ८६ ॥ अथ पडशीतिस्थानके किमपि लिख्यते, तत्र सुविधेः-नवमजिनस्येह पडशीतिर्गणा गणधराथोक्ता आवश्यके तु अशाशीति- रिति मतान्तरमिदं, तथा द्वितीया पृथिवी-शर्करममा, सा च बाहल्यतो द्वात्रिंशत्सहस्राधिकलक्षमाना तदद्धं पट्पष्टिः सहस्राणि यनोदधिच तदधोपी द्वितीयापृथिवीसम्बन्धित्वात् द्वितीयो विंशतिः सहस्राणि वाहल्यत इति पडशीतियथोक्तमन्तरं भवतीति ॥८॥ मंदरस्सणं पव्ययस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोधुभस्स आवासपव्वयस्स पचच्छिमिल्ले चरमंते एस णं सत्तासीई जोयणसहस्साई अथाहाए अंतरे प०, मंदरस्स णं पञ्चयस्स दक्खिणिल्लाओ चरमंताओ दगभासस्स आवासपव्ययस्स उत्तरिल्ले चरमंते एस ण सत्तासीई जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरेप०, एवं मंदरस्त पच्छिमिल्लाओ चरमंताओ संखस्साया० पुरच्छिमिल्ले चरमंते, एवं चेव मंदरस्स उत्तरिल्लाओ घरमंताओ दगसीमस्स आवासपवयस्स दाहिणिल्ले चरमंते एस णं सत्तासीई जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे ५०, कण्हं कम्मपगडीणं आइमउवरिल्लवजाणं सत्तासीई उत्तरपगडीओ प०, महाहिमवंतकूद्धस्स णं उपरिमंताभो मोगन्धियरस फंडस्स हेहिले घरमंते एस णं सत्तासीइ जोयणसयाई अपाहाए अंतरे प०, एवं मपिष्टम्सपि ॥ सूर्य ८७ ॥ अप गप्ताशीतिम्धानके किपिलियते, 'मन्दरेत्यादि, मेरोः पौरस्त्यान्तात् जम्मूद्वीपान्तः पञ्चचत्वारिंशत्सहस्राणि द्विचत्वारिं- पग महयाणि पपजलपिमवगाय गोस्तुभो पेलन्धरनागराजावासपर्वतः प्राच्या दिशि भवति, एवं सूत्रोक्तमन्तरं भवतीति, एव- मन्येपो प्रयाणामन्तरमवसेयमिति । तथा पण कर्मप्रतीनामादिमोपरिमवर्जानां-ज्ञानावरणान्तरायरहितानां दर्शनावरणवेदनीय- मोहनीयापुप्फनामगोप्रमंमितानामित्यर्थः सप्ताशीतिरुत्तरप्रकवयः प्रसप्ताः, कथं ?, दर्शनावरणादीनां पण्णां क्रमेण नव द्वे अष्टाविंशतिः भामो दिन पारिगट्टे पेत्यवस्तासां मीलने योक्तसंख्या स्यादिति । 'महाहिमवन्ते'त्यादि, महाहिमवति द्वितीयवर्षधरपर्वते अष्टौ मिक्षा यवनाहटमदाहिमपाटादीनि कूटानि भवन्ति, तानि पश्चशतोच्छ्रिवानि, तर महाहिमवत्कूटस्य पश्च शवानि द्वे शते महाहिमव- वर्षयरोस्पस्य अशीतिय शवानि प्रत्येकं सहसमानानामष्टानां सौगन्धिककाण्डावसानानां रनमभासरकाण्डावान्तरकाण्डानामित्येवं मीलिने मताशीविरन्तरं भवतीति, एवं 'रुप्पिाडस्सविति रुक्मिणि पश्चमवर्पघरे यद्वितीयं रुक्मिटाभिधानं कूटं तस्याप्यन्तरं महाहिमपत्राटस्पेव याच्य, समानप्रमाणत्वाद्धपोरपीति ।। ८७ ।। पगमेगस्स णं विमसूरियस्स अट्ठासीइ अहासीइ महग्गहा परिवारो प०, दिठिवायरस णं अहासीइ सुत्ताई प०, तं०-उज्जुसुयं परिणयापरिणयं एवं अहासीइ सुत्ताणि भाणियब्वाणि जहा नंदीए, मंदरस्सणं पश्यपस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोयुभस्स आवासपवयस्स पुरच्छिमिल्ले चरमंते एस णं अट्ठासीई जायणसहस्साइ अयाहाए अतर प० एवं चउसुवि दिसासु नेयव्वं, बाहिराओ उत्तराओ णं कहाओ सूरिए पढमं छम्मासं अयमाणे चोयालीसइमे मंडलगते अट्ठासीति इगसद्विभागे मुहुत्तस्स दिवसखेत्तस्स निवुढेत्ता रपणिखेत्तस्स अभिनिवुड्ढेत्ता सूरिए चार चरइ, दक्षिणकट्ठाओण सूरिए दोचं छम्मासं अयमाणे चोयालीस- तिमे मंडलगते अद्वासीई इगसहिभागे मुहत्तस्स रयणिखेत्तस्स निवुड्ढेत्ता दिवसखेत्तस्स अभिनिवुढित्ताण सूरिण चारं चरइ ॥ सूत्रं ८८ ॥ अप्पाशीतिस्थानके किञ्चिद्वित्रियते, एकैकस्यासंख्यातानामपि प्रत्येकमित्यर्थः, चन्द्रमाश्च सूर्यध चन्द्रमासूर्य तस्य, चन्द्रसूर्य- युगलस्य इत्यर्थः, अष्टाशीतिर्महाग्रहाः, एते च यद्यपि चन्द्रस्यैव परिवारोऽन्यत्र श्रूयते तथापि सूर्यस्यापीन्द्रत्वादेत एव परिवारतयाऽवसेया इति। दिट्ठिवाए'त्यादि, दृष्टिवादस्य-द्वादशाङ्गस्य परिकर्मसूत्रपूर्वगतप्रथमानुयोगचूलिकाभेदेन पश्चप्रकारस्य 'सुत्ताई'ति द्वितीयप्रकारभू- तानि अष्टाशीतिर्भवन्ति 'जहा नंदीए'त्ति अतिदेशतः सूत्राणि दर्शितानि तानि चाग्रे व्याख्यास्यामः, 'मंदरस्से'त्यादि, मेरोः पूर्वा- न्तात् जम्बूद्वीपस्य पञ्चचत्वारिंशद्योजनसहस्रमानात् जम्बूद्वीपान्ताच द्विचत्वारिंशद्योजनसहस्रेषु गोस्तुभस्य व्यवस्थितत्वात् तस्य च सहसविष्कम्मत्वाद् यथोक्तः सूत्रार्थो भवतीति, अनेनैव क्रमेण दक्षिणादिदिग्व्यवस्थितान् दकावभासशंखदकसीमाख्यान् वेलन्धर- नागराजनिवासपर्वतानाश्रित्य वाच्यमत एवाह-'एवं चउसुवि दिसासु नेयच मिति । 'बाहिराओ ण'मित्यादि, बाह्यायाः सर्वाभ्यन्त- रमण्डलरूपाया उत्तरस्याः काष्ठायाः कचित् 'पाहिराओ'त्ति न दृश्यते सूर्यः प्रथमं पण्मासं दक्षिणायनलक्षणं दक्षिणायनादित्वात् संवत्सरस्य 'अयमाणे'त्ति आयान्-आगच्छन् चतुश्चत्वारिंशत्तममण्डलगतोऽटाशीतिमेकपष्टिभागान्, दिवसखेत्तस्स'त्ति दिवसस्यैव 'निशुगनि निपद्धर्य हापपित्या 'रयणिवेत्तस्स'त्ति रजन्यास्तु अभिवर्थ 'मूरिए चार चरइति भ्राम्यतीति, इह च भानव-प्रतिम- पडतं दिनस्य मुहूंकपष्टिमागद्वयहानेर्दक्षिणायनापेक्षया चतुश्चत्वारिंशतो अधाशीतिर्भागा हीयन्ते, रात्रेस्तु त एव वर्द्धन्त इति, द्विः सूर्यग्रहण पेह दिनराव्याश्रितवाक्यद्वयभेदकल्पनया ततो न पुनरुक्तमयसेयं, इदं च मूत्रमष्टसप्ततिस्थानकसूत्रबद्भापनीयमिति, 'दक्खि- गद्वाओं' इति आदिरात्र पूर्वसूत्रबदवगन्तव्यं नवरमिह दिनवृद्धिः रात्रिहानिश्च भावनीयेति ।। ८८ ।। उसमे गं अरहा कोसलिए इमीसे ओसप्पिणीए ततियाए सुसमदूसमाए पच्छिमे भागे एगूणणउए अद्ध- मासेहिं कालगप जाय सव्वदुक्वप्पहीणे, समणे भगवं महावीरे इमीसे ओसप्पिणीए चउत्थाए दूसमसुस- माए समाए पछिमे भागे एगणनउइए अद्धमासेहिं सेसेहिं कालगए जाव सचदुग्यप्पहीणे, हरिसेणे णं राया पाउरंतनावटी एगणनउई वाससयाई महाराया होत्या, संतिस्स णं अरहओ एगणनउई अनासाह- स्सीओ उकोसिया अभियासंपया होत्था ॥ सूत्रं ८९ ॥ अर्थकोननवतिस्थानके किश्चिद्विचार्यते-'तईयाए समाए'त्ति सुपमदुष्पमाभिधानाया एकोननवत्यामर्द्धमासेपु-त्रिषु वर्षेषु अर्द्धनवसु च मासेषु सत्स्थिति गम्यते, 'जाव'ति करणात् 'अन्तगडे सिद्धे बुद्धे मुत्ते'त्ति दृश्यं, हरिपेणचक्रवर्ती दशमस्तस्य च दश वर्षसहस्राणि सर्वायुस्तत्र च शतोनानि नव सहस्राणि राज्यं शेपाण्येकादश शतानि कुमारत्वमाण्डलिकत्वानगारत्वेपु अवसेयानि, इह शान्तिजिनस्यकोननवतिरार्थिकासहस्राण्युक्तान्यावश्यके त्वेकपष्टिः सहखाणि शतानि च पडभिधीयन्त इति मतान्तरमेतदिति।।८९।। सीयले णं अरहा नउई धणूई उड्दं उचत्तेणं होत्था, अजियस्स णं अरहओ नउई गणा नउई गणहरा होत्या, एवं सतिस्सवि, सयंभुस्स णं वासुदेवस्स णउइवासाई विजए होत्था, सब्वेसि णं वहवेय?पव्वयाणं उपरिहाओ सिहरतलाओ सोगंधियकण्डस्स हेडिल्ले चरमंते एस णं नउइजोयणसयाई अवाहाए अंतरे प०, ।। सुनं ९०॥ अब नाविस्थानके किश्चिद् व्याख्यायते, तत्राजितनाथस्य.शान्तिनाथस्य चेह नवतिर्गणा गणधराथोक्ताः आवश्यके तु पञ्च- नरतिरजितस्य पत्रिंशत्तु शान्तेरुक्तास्तदिदमपि मतान्तरमिति, तथा स्वयम्भूः-नृतीयवासुदेवस्तस्य नवतिवर्षाणि विजयः-पृथिवी- साधनव्यापारः, 'सव्वेसि णमित्यादि, सर्वेषां विंशतेरपि वर्चुलवैताढ्याना-शब्दापतिप्रभृतीनां योजनसहस्रोच्छूितत्वात् सौगन्धिक- काण्डचरमान्तस्य चाप्टसु सहस्रपु व्यवस्थितत्वात् नवसु सहस्रपु नवतेः शतानां भावान सूत्रोक्तमन्तरमनश्यमिति ॥ ९०॥ एकाणउई परवेयावचकम्मपडिमाओ प०, कालोए णं समुद्दे एकाणउई जोयणसयसहस्साई सहियाई परिक्सेवेणं प०, कुंधुस्स णं अरहओ एकाणउई आहोत्तियसया होत्या, आउयगोयवजाणं छण्ई कम्मपग- डीणं एकाणउई उत्तरपगडीओ प० ।। सूत्रं ९१ ॥ अथैकनरतिस्थानके किञ्चिद्वितन्यते, तत्र परेषां-आत्मव्यतिरिक्तानां वैयावृत्यकर्माणि-भक्तपानादिभिरुपष्टम्भक्रियास्वद्विपयाः तिमाः-अभिग्रहविशेषाः परवयात्यकर्मप्रतिमाः, एतानि च प्रतिमात्वेनाभिहितानि क्वचिदपि नोपलब्धानि, केवलं विनयययावृत्य- भेदा एते सम्मिरन्ति, तथाहि-दर्शनगुणाधिकेषु सत्कारादिर्दशधा विनयः, आह च-"सकार १ ब्भुट्ठाणे २ सम्माणे ३ आसण मिरगहो ४ वहय । आसणअणुप्पयाणं ५ किड़कम्म ६ अञ्जलिग्गहो य ७॥शा इंतस्सणुगच्छणया ८ ठियस्स तह पज्जुवासणा Me मणिया ९ । गच्छताणुच्चयणं १० एमो सुस्मसणाविणओ' ॥ २॥ [सत्कारोऽभ्युत्थानं सन्मानं आसनाभिग्रहः तथा च । आसना. नुप्रदान कतिकर्म अअलिप्रग्रहः ॥१॥] ति [आयतोऽनुगमनं स्थितस्य तथा पर्युपासना भणिता। गच्छतोऽनुव्रजनं एष शुश्रू- पाविनयः ॥२॥] तत्र सत्कारो-चन्दनस्तवनादिः १ अभ्युत्थानं-आसनत्यागः २ सन्मानो-पखादिपूजनं ३ आसनाभिग्रहः विष्ठत एवासनानयनपूर्वकमुपविशताऽत्रेति भणनमिति ४ आसनानुप्रदान-आमनस्य स्थानात् स्थानान्तरसञ्चारणं ५ कृतिकादीनि प्रकटानि, तथा वीर्थकरादीनां पञ्चदशानां पदानामनाशातनादिपदचतुष्टयगुणितत्वे परिविधोनाशतनाविनयो भवति, तथाहि- वित्थयर १ धम्म २ आयरिय ३ वायग ४ थेरे ५ [य]कुल ६ गणे ७ सङ्घ ८ । सम्भोइय ९ किरियाए १० भइनाणाईणि] १५ य वहेर ॥ १॥ [तीर्थकरधर्माचार्यवाचकस्थविरकुलगणसंधेपु । साम्भोगिकक्रिययोः मतिज्ञानादीनां तथैव ॥१॥] अब भावना- तीर्थकराणामनाशातना तीर्थकरानाशातना, तीर्थङ्करप्रज्ञप्तस्य धर्मस्य अनाशातनाविनयः, एवं सर्वत्र भावना कर्तव्या, "अणसायणा य भती बहुमाणो तहय पण्णाओ य । अरहतमाइयाणं केवलणाणावसाणाणं ॥१॥" इति [अनाशातना च भक्तिहमानस्तथैव वर्णपादश्च । अहंदादीनां केवलज्ञानावमानानां ॥१॥] तथौपचारिकविनयः सप्तधा, यदाह-"अब्भासासण १ छंदाणुवत्तणं २ कय- पउिर्किई तहय ३। कारियनिमित्तकरण ४ दुक्खत्तगवेसणा तहय ॥ १ ॥ तह देसकालजाणण सम्बत्थे[स]तहय अणुमई भणिया ७१ वयारिओ उ विणओ एसो भाणओ समासेगं ॥ २ ॥ [ अभ्यासासनं छन्दोऽनुवर्तनं कृतप्रतिकृतिस्तथा च । कारितनिर्मित कर सार्वगवेपणे तथैव ॥१॥ तथा देशकालज्ञानं सर्वार्थेषु तथा चानुमतिर्भणिता औपचारिकस्तु विनय एप मणितः समासेन ॥२॥] ति, अभ्यासासनं-उपचरणीयस्यान्विकेश्वस्थानं छन्दो नुवर्चनं-अभिप्रायानुवृत्तिः कृतप्रतिकतिर्नाम-प्रसन्ना आचार्याः सूत्रादि दास्पन्ति न नाम निर्जरेति मन्यमानस्याहारादिदानं कारिवानिमित्तकरण-सम्यक्शास्त्रपदमध्यापितस्य विशेषण विनये वर्त्तनं तद- नुष्ठानं च, शेपाणि प्रसिद्धनि, तथा वैयावृत्त्य दशधा, यदाह-'आयरिय उवज्झाए थेरतवस्सी गिलाणसेहाणं । साहम्मिय कुलग- संपसाप तमिह कापचं ॥१॥ [आचार्योपाध्यायस्थविरतपस्विग्लानक्षाणां । साधर्मिके कुलगणसंघानां संगतं तदिह कर्तव्य ॥१॥] इति, वर प्रयाजना १ दिगु २ द्देश ३ समुद्देश ४ वाचना ५ चार्यविनयो भवति, तथौपचारिकविनयोऽम्यासवृत्यादिः ससपा, क्या वैपावृत्य दशमेदादाचार्यस्य च पश्चविधत्वात्तदेवं चतुर्दशधेत्येकनवतिर्विनयभेदा एते एव अभिग्रहविषयीभूताः प्रतिमा उच्यन्त इति । दर्श० १० अना० ६० औप० ७ वैया० १४ । तथा 'कालोए पति कालोदः समुद्रः, स चैकनवतिर्लक्षाणि साधि- फानि परिक्षेपेण, आधिक्यं च सप्तत्या सहलैः पद्भिः शतैः पञ्चोत्तरैः सप्तदशभिर्धनुःशतैः पञ्चदशोत्तरैः सप्ताशीत्या चाङ्गुलैः साधि- कैरिवि 'आहोहिय'ति नियतक्षेत्रविपयावधयः। आयुगोत्रवर्णानां 'पण्णा'मिति ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयनामान्तरायाणां फ्रमेण पश्चनवद्वयष्टाविंशतिर्द्विचत्वारिंशत्पश्चमेदानामिति ॥ ९१ ।। पाणउई पद्रिमाओ पं०, थेरे ण इंदभूती घाणउइ वासाई सब्बाउयं पालइत्ता सिद्ध बुद्धे, मंदरस्स ण पव्ययस्स यहुमज्झदेसभागाओ गोयुभस्स आवासपवयस्स पचच्छिमिल्ले चरमंते एस णं वाणउई जोयण- सहस्साइं अयाहाए अंतरे ५०, एवं चउण्हपि आवासपव्वयाणं ॥ सूत्रं ९२ ॥ अथ द्विनवतिस्थानके किमप्यभिधीयते, द्विनवतिः प्रतिमाः-अभिग्रहविशेपाः, ताथ दशाश्रुतस्कन्धनियुक्त्यनुसारेण दयन्ते, तत्र किल पत्र प्रतिमा उक्ता, तयथा-समाधिप्रतिमा द्विविधा १ उपधानप्रतिमा २ विवेकप्रतिमा ३ प्रतिसलीनताप्रतिमा ४ एक- विहारप्रतिमा चेवि ५, तत्र समाधिप्रतिमा द्विविधा श्रुतसमाधिप्रतिमा चारित्रसमाधिप्रतिमा च, दर्शनं ज्ञानान्तर्गतमिति न भिन्ना दर्शनप्रतिमा विवक्षिता, तत्र श्रुतसमाधिप्रतिमा द्विपष्टिभेदा, कथं ?, आचारे प्रथमे श्रुतस्कन्धे पञ्च द्वितीये सप्तत्रिंशत् स्थानाङ्गे पोडश व्यवहारे चतन इत्येता द्विपष्टिः, एवाय चारित्रस्वभावा अपि विशिष्टश्रुतवतां भवन्तीति श्रुतप्रधानतया श्रुवसमाधिपतिमात्वेनोपदिष्टा इति सम्भावयामः, पञ्च सामायिकच्छेदोपस्थापनीयायाश्चारित्रसमाधिप्रतिमाः, उपधानप्रतिमा द्विविधा भिक्षुश्रावकमेदात्, तत्र भिक्षु- प्रतिमा 'मासाइसनवा' इत्यादिनाऽभिहितस्वरूपा द्वादश उपासप्रतिमास्तु 'दसणवय' इत्यादिनाऽभिहितस्वरूपा एकादशेति सवालयो. विंशतिविवेकप्रतिमा त्वेका क्रोधादेरारम्पन्तरस्य गणशरीरोपधिभक्तपानादेर्यायस्य च विवेचनीयस्यानेकत्वेऽप्येकत्वविवक्षणादिति, प्रविसंलीनताप्रतिमाऽप्येकैव इन्द्रियस्वरूपस्य पञ्चविधस्य नोइन्द्रियस्वभावस्य च योगकपायविविक्तशयनासनमेदवविविधस्य प्रति- संलीनताविषयस्य मेदेनाविवक्षणादिति, पञ्चम्येकविहारप्रतिमैकैव, न चेह सा मेदेन विवक्षिता, भिक्षुप्रतिमास्वन्तर्भावितत्वादित्येवं विषष्टिः पश त्रयोविंशतिरेका एका च द्विनवतिस्ता भवन्तीति । स्थविरइन्द्रभूतिर्महावीरस्य प्रथमगणनायकः, स च गृहस्थपर्याये पञ्चाशतं वर्षाणि त्रिंशतं छद्यस्थपर्याय द्वादश च केवलित्वं पालयित्वा सिद्ध इति सर्वाणि द्विनवतिरिति । 'मंदरसे त्यादि, भावार्थः, मेरुमध्यभागात् जम्बूद्वीपस्य पश्चाशत्सहसाणि ततो द्विचत्वारिंशत् सहलाण्यातक्रम्य गोस्तुभपर्वत इति सूत्रोक्तमन्तरं भवतीति, एवं शेपाणामपि ॥९२॥ चंदप्पहस्स ण अरहओ तेणउई गणा तेणउई गणहरा होत्था, संतिस्स णं अरहओ तेणउई चउद्दसपु- विसया होत्या, तेणउईमंडलगते ण सूरिए अतिवद्दमाणे निवहमाणे वा समं अहोरत्तं विसमं करेइ । सूत्रं९३ अप विनवतिस्थानके किमपि वितन्यते, 'तेणउईमंडले'त्यादि, तत्र अतिवर्तमानो वा-सर्वबाह्या सर्वाभ्यन्तरं प्रति गच्छन् निवर्तमानो वा-सर्वाभ्यन्तरात् सर्ववाद प्रतिगच्छन् व्यत्ययो वा व्याख्येयः, सममहोरात्रं विपमं करोतीत्यर्थः अहव रात्रिश्र अहो- रावं तयोः समता तदा भवति यदा पञ्चदश पञ्चदश मुहूर्ता उभयोरपि भवन्ति. तत्र सर्वाभ्यन्तरमण्डले अष्टादशमुहूर्तमहर्भवति रात्रिष द्वादशमुहूर्ता, सर्ववाय तु व्यत्ययः, तथा न्यशीत्यधिकमण्डलशते द्वौ द्वावेकपष्टिभागौ वर्द्धते हीयेते च, यदा च दिनवृद्धि- स्तदा रात्रिहानिः रात्रिपद्धौ च दिनहानिरिति, तत्र द्विनवतितमे मण्डले प्रतिमण्डलं मुहूर्त्तकपष्टिभागद्वयवृद्धथा त्रयो मुहूर्त्ता एकेनैक- पष्टिभागेनाधिकाः वर्द्धन्वे वा हीयन्ते वा, तेषु च द्वादशमुहूर्तेषु मध्ये क्षिसेपु अष्टादशभ्योऽपसारितेषु वा पञ्चदश मुहूर्ता उभयत्रैकैनै- कपष्टिभागेनाधिका हीना वा भवन्तो द्विनपतितममण्डलस्यार्द्ध समाहोरात्रता तस्यैव चान्ते विपमाहोरात्रता भवति, द्विनवतितमं मण्डलं चादित आरम्य विनवतितमं तत्र च मण्डले यथोक्तः सूत्रार्थ इति ।। ९३ ॥ निसहनीलवंतियाओ ण जीवाओ चउणउइ जोयणसहस्साई एफं छप्पन्नं जोयणसय दोनि य एगूणवीसइ- भागे जोपणस्स आयामेण प०, अजियस्स ण अरहओ चउणउई ओहिनाणिसया होत्था ॥ सूत्र ९४ ॥ अथ चतुर्नवतिस्थानके किश्चिद्विविन्यते, 'निसहे'त्यादि, इह पादोना संवादगाथा 'चउणउइसहस्साई छप्पणहियं सयं कला दो य । जीता निसहस्सेस" [चतुर्नवतिः सहस्राणि पट्पञ्चाशदधिकं शतं कले द्वे च । जीवा निपधस्यैपा] ति ॥ ९४ ॥ सुपासस्स अरहओ पंचाणउइ गणा पंचाणउइ गणहरा होत्था, जम्बुद्दीवस्स ण दीवस्स चरमंताओ पादिसिं लवणसमुई पंचाणउद पंचाणउइ जोयणसहस्साई ओगाहित्ता चत्तारि महापायालकलसा प० तं०-वलयामुहे केऊए जूयए इसर, लवणसमुदस्स उभआपासाप पचाणउय पचाणउय पदसाओ उव्वेहु- स्सेहपरिहाणीय प०, कुंथू णं अरहा पंचाणउइ वाससहस्साई परमाउयं पालइत्ता सिद्ध बुद्ध जाव पहीणे, धेरै णं मोरियपुत्ते पंचाणउइवासाई सव्याउयं पालइत्ता सिद्धे युद्धे जावप्पहीणे ॥ सूत्रं ९५ ॥ अप पवनवतिस्थानके किञ्चिल्लिख्यते, लवणसमुद्रस्योमयपार्श्वतोऽपि पञ्चनवतिःप्रदेशा उद्वेधोत्सेधपरिहान्या विषये प्रज्ञप्ताः, अयमत्र भावार्थ:-लपणममुद्रमध्ये दशसाहस्रिक्षेकरस्य समधरणीतलाक्षया सहस्रमुद्वेधः, उण्डत्वमित्यर्थः, तदनन्तरं पञ्चनवर्ति प्रदेशानतिक म्योदेवस्य प्रदेशो हीयते, ततोऽपि पञ्चनवर्ति प्रदेशान् गत्वा उद्वेधस्य प्रदेशः परिहीयते, एवं पञ्चनवतिरप्रदेशातिक्रमे प्रदेशमात्रस्यो- देवस्य हान्या पश्चनवत्या योजनसहस्रेष्वतिक्रान्तेषु समुद्रतटप्रदेशेषु उद्वेधसहस्रस्थापि परिहानिर्भवतीत्यर्थः, समभूतलत्वं भवतीति, तथा समुद्रमध्यभागापेक्षया तत्तटस साहसिक उत्सेधो भवति, उत्सेधवोचत्वं, तत्र समधरणीतलरूपातचटात्पञ्चनवतिं प्रदेशानतिक्रम्य एफपदेशिका उत्सेघस्य परिहानिर्भवति, ततोऽपि पञ्चनवतिं प्रदेशान् गत्वा प्रादेशिक्येवोत्सेधहानिर्भवति, एवं पञ्चनवतिपश्चनवति- प्रदेशातिक्रमेण प्रादेशिक्या प्रादेशिक्यां उत्सेधहान्यां पञ्चनवत्यां योजनसहस्रेष्वतिक्रान्तेषु समुद्रमध्यभागे सहसमपि उत्सेधस्य परिहीयते, एवं साहसिकोत्सेधपरिहानौ साहस्रिकोद्वैधता भाति 'लपणस्सै'ति, अथवोद्वेधार्थ योत्सेधपरिहानिस्तस्यां च पश्चनवतिः प्रदेशाः-प्रज्ञप्तास्तेष्वतिलहितेषु उत्सेधतः प्रदेशपरिहान्यामुद्वेधः प्रादेशिको भवतीति, तथा कुन्थुनाथस्य-सप्तदशतीर्थकरस्य कुमारत्व- माण्डलिकत्वचक्रपनित्यानगारत्वेषु प्रत्येकं त्रयोविंशतेवर्षसहसाणामष्टिवर्षशतानां च भावात्सर्वायुः पञ्चनपतिवर्षसहस्राणि भवन्तीति, तथा मौर्यपुत्रो-महावीरस्य सप्तमगणधरस्तस्य पवनवतिर्वाणि सर्वायुः, कथं १, गृहस्सत्वछमस्थत्वकेवलित्वेषु क्रमेण पञ्चपष्टिचतुर्दशपो- M AN ') कल उशानां वपोणां भावादिति ॥ ९५॥ एगमेगस्स णं रन्नो चाउरंतचावहिस्स छण्णउइ छणउई गामकोडीओ होत्था, वायुकुमाराणं छपणउह भवणावाससयसहस्सा प०, ववहारिए णं दंडे छण्णउइ अङ्गुलाई अंगुलमाणेणं, एवं धणू नालिया जुगे अरखे मुसलेचि हु, अभितरओ आइमुहुत्ते छपणउइअंगुलछाए प०॥ सूत्रं ९६ ।। अथ पण्णवविस्थानके किमपि व्याख्यायते, वायुकुमाराणां पण्णवतिर्भवनलक्षाणि दक्षिणस्यां पञ्चाशत उत्तरस्यां च पटूचत्वा- रिंशतो भावादिति 'वयहारिए'त्ति व्यावहारिको येन गन्यूतादि प्रमाणं चिन्त्यते, अव्यावहारिकस्तु लघुः दीर्घा वा भवत्युक्तप्रमाणात्, दण्डो हि चतुःकर उक्त करचतुर्विशत्यगुलः एवं चतुर्विशतौ चतुर्गणितायां पण्णवतिः स्यादेवेति । 'अभंतराओ' इत्यादि अभ्यन्तर- मण्डलमाश्रित्येत्यर्थः, आदिमुहूर्तः पण्णरत्यङ्गुलच्छायः प्रज्ञप्तः, अयमत्र भावार्थः-सर्वाभ्यन्तरमण्डले यत्र दिने सूर्यश्चरति तस्य दिनस्य प्रथमो मुहूर्तों द्वादशाङ्गुलमानं शकुमाश्रित्य पण्णवत्यङ्गुलच्छायो भवति, तथाहि-तद्दिनमष्टादशमुहूर्चप्रमाणं भवतीति मुहूर्तोऽष्टादशभागो दिनस्य भवति, ततश्च छायागणितप्रक्रियया छेदेनाष्टादशलक्षणेन द्वादशाङ्गुलः शकुर्गुण्यत इति, ततो द्वे शते पोडशोचरे २ १६,तयोरीकृतयोरष्टोत्तरं शतं भवति १०८,ततश्च शकुप्रमाणे १२ ऽपनीते पण्णवतिरङ्गुलानि लभ्यन्ते इति ॥१६॥ मंदरस्स णं पव्ययस्स पचच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोथुभस्स णं आवासपव्वयस्स पचच्छिमिल्ले घरमंते एस गं सत्ताणउइ जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प०, एवं चउदिसिंपि, अण्हं कम्मपगडीणं सत्ताणउद्द अंतरे प०, उत्तरगडामा प०, हारसग ण राया चाउरतपप सुणाई सत्ताणउइ वाससयाई अगारमझे वसित्ता मुंडे भपित्ता णं जाय पश्यइप ॥ सूर्य ७ ॥ अप मतनातिन्यानके किशिदभिधीयते, 'मंदरे त्यादि, भावार्थोऽयं-मेरोः पश्चिमान्तात् जम्यूद्वीपान्तः पञ्चपञ्चाशत् महमानि नतो दिसलारिंशतो गोस्तुभ इसि यथोक्तमेवान्तरमिति, हरिपणो दशमचक्रवर्ती देशोनानि सप्तनपतिं वर्पशतानि गृहमप्पपिनयीणि नापिकानि प्राज्यां पालितवान् दशपर्षेसहसत्वाचदायुप्फस्येति ।। ९७ ॥ नंदणपणस्स णं उपरिलाओ घरमंताओ पंडयवणस्स हेडिल्ले चरमंते एस णं अट्ठाणउइ जोयणसहस्साई अपाहाग मंदरस्स णं पव्ययस्स पचच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोयुभस्स आवासपव्वयस्म पुरच्छि- मिले परमते एम णं अहाणउइ जोयणसहस्साई अयाहाए अंतरे प०, एवं चउदिर्सिपि, दाहिणभरहस्स णं गणुप्पिटे अहाणउद जोपणसयाई किंचूणाई आयामेणं प०, उत्तराओ कट्ठाओ सूरिये पढमं छम्मासं अय- माणे एगणपन्नासतिमे मण्डलगते अट्ठाणउइ एकसहिभागे मुहत्तस्स दिवसखेत्तस्स निवुड्ढेत्ता रयणिखेत्तस्स अभिनियुद्वित्ता णं सूरिण पारं घरइ, दक्षिणाओ णं कट्ठाओ सूरिए दोचं छम्मासं अयमाणे एगूणपन्नासइमे मंडलगते अट्ठाणउइ एकसहिभाए मुहुत्तस्स रयणिखित्तस्स निबुड्ढेत्ता दिवसखेत्तस्स अभिनिवुड्ढेत्ता गं सूरिग पारं परइ, रेवईपढमजेहापज्जवसाणाणं एगूणवीसाए नक्खत्ताणं अहाणउइ ताराओ तारग्गेणं प०॥ सूत्रं ९८॥ ।

थाटनपतिस्थानके किश्चिदभिधीयते-'नंदनवणे'स्थादि, भावार्थोऽयं-नंदनवन मेरोः पञ्चयोजनशतोच्छ्रितप्रथममेखलाभावि पञ्चयोजनशवोच्छितं तद्वपञ्चयोजनशतोच्छूितकूटाष्टकस्य तद्ग्रहणेन ग्रहणात् तथा पण्डकवनं च मेरुशिखरव्यवस्थितं अतो नवन- वत्या मेरोरुपैस्त्वस्य आधे सहस्र अपकटे यथोक्तमन्तरं भवतीति । गोस्तुभसूत्रभावार्थः पूर्ववन्नवरं गोस्तुभविष्कम्भसहस्र क्षिप्ते पभोक्तमन्तरं भवतीति । 'वेयवस्स णमित्यादि यः केपुचित्पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, सम्यक्पाठश्चार्य-'दाहिणभरहढस्स णं घणुपिट्टे अट्ठाणउई जोयणसपाई किंचूणाई आयामेणं पण्णा' इति, यतोऽन्यत्रोक्तं-'नव चेव सहस्साई छावट्ठाई सयाई सत्त मवे । सविसेस कला चेगा दाहिणभरहे धणुप्पिढें ॥ १॥ (९६०७11) ति वैतादयधनुःपृष्ठं त्वेवमुक्तमन्यत्र-“दस चैव सहस्साई सत्तेव सया हवंति वेयाला। धणुपिढें वेयढे कला य पण्णारस हवंति ॥१॥(१०७४३१४) 'उत्तराओण'मित्यादि, भावार्थः पूर्वोक्तभावना- नुसारेणापसेयः, नवरमिह 'एकतालीसइमें' इति केचित्पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, 'एगूणपञ्चासइमें त्ति एकोनपञ्चाशतो द्विगुणत्वे अष्टनवतिर्मपति, द्वयगुणनं च मतिमण्डलं मुहूर्त्तकपष्टिभागद्वयवृद्धेर्दिनस्य रात्रेवेति । 'रेवई'त्यादि,रेवतिः प्रथमा येषां तानि रेवति- प्रथमानि तथा ज्येष्ठा पर्यवसाने येषां वानि ज्येष्ठापर्यवसानानि तानि च तानि चेति कर्मधारयः तेपामेकोनविंशतेनक्षत्राणामष्टन- पविस्तारास्तारापरिमाणेन प्रजप्ताः, तथाहि-रेवतिनक्षत्रं द्वात्रिंशसारं ३२ अश्विनी त्रितारं ३५ भरणी (त्रितारं) ३८ कृत्तिका पद्तार ४४ रोहिणी पातारं मृगशिरत्रिवार ५२ आर्द्रा एकतारं ५३ पुनर्वसुः पञ्चतारं ५८पुष्यस्त्रितारं ६१ अश्लेपा पद्तारं ६७ मघा सप्ततारं ७४ पूर्वाफाल्गुनी द्वितारं ७६ उत्तराफाल्गुनी द्वितारं ७८ हस्त पञ्चतारं ८३ चित्रा एकतारं ८४ स्वातिरेसतारं ८५विशाखा पश्चतारं ९० अनुराधा चतुस्तारं ९४ ज्येष्ठा निवारमित्येवं ९७ सर्वतारामीलने यथोक्तं वाराग्रमेकोनं ग्रन्थान्तराभिप्रायेण भवति, अधिकृतग्रन्थाभि- प्रापन संगामेरुतरम्य एकनागधेिकत्वं मम्माम्यते ततो यथोक्ता तत्सख्या भवतात ॥ ९८ ॥ मारे णं पल्या गवणउइ जोयणमदत्साई उझं उयत्तेणं प०, नंदणवणस्स णं पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ पनि मिले परनंते एस णं नयनउइ जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प०, एवं पक्विणिल्लाओ चरमताओ उत्तरि परमंते एस णं णवणउइ जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प०, उत्तरे पढमे तूरियमंडले नवनउइ- जोगणमदस्माउं साइरेगाई आयामविक्रमेणं प०, दोचे सूरियमंडले नवनउड़ जोयणसहस्साई साहियाई गागामविसमभेणं प०, तरण रियमंउले नवनउइ जोयणसहस्साई साहियाई आयामविक्खंभेणं प०, इमीसे णं रपणप्पभार पुढपीए अंजणग्स कंडस्स हेहिल्लाओ चरमंताओ वाणमंतरभोमेजविहाराणं उपरिमते पसणं नयनउर जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प० ॥ सूत्रं ९९ ॥ अब नानातिम्पान के किमपि लिख्यते-'नंदणवणे' त्यादि, अस्य भावार्थः-मेरुविष्कम्भो मूले दश सहस्राणि, नन्दनवनस्थाने नग्नपनियोजनशतानि चतुःपञ्चाशय योजनानि पद योजनैकादशभागा वाह्यो गिरिविष्कम्भो नन्दनवनाभ्यन्तरस्तु मेरुविष्कम्भ एकोननयतिः शतानि चतुःपञ्चाशदधिकानि पद् चैकादशभागास्तथा पञ्च शतानि नन्दनवनविष्कम्भः, तदेवमभ्यन्तरगिरिविष्कम्भो गुगनन्दनानविफम्भय मिलितो यथोक्तमन्तरं प्रायो भवति, 'पढमरियमंडले ति, इह जम्बूद्वीपप्रमाणस्याशीत्युत्तरशते द्विगुणिते. पढ़ो यो राशिः स प्रथममण्डलस्यायामविष्कम्मः, स च नवनवतिः सहस्त्राणि पट् च शतानि चत्वारिंशदधिकानि, द्वितीयं तु' नातिः सहस्राणि पद् शतानि पञ्चचत्वरिंशच योजनानि योजनस्य च पञ्चत्रिंशदेकपष्टिभागाः, कथं ?, मण्डलस्य चान्तरं देवे.

योजने, सूयाचमानावष्कम्भश्वाष्टचत्वारिंशदेकपष्टिभागाः, एतद्विगुणितं पञ्च योजनानि पञ्चत्रिंशदेकपष्टिभागाश्चेति जातमेतच पूर्व- मण्डलविफम्मे क्षिप्तं जातमुक्तप्रमाणमिति, तृतीयमण्डलविष्कम्भोऽप्येवमेवावसेयः, स च नवनवतिः सहस्राणि पद् शतानि एक- पञ्चाशत् योजनानि नबैकपष्टिभागाश्चेति । 'इमीसे ण'मित्यादि, भावार्थोऽयं अञ्जनकाण्डं दशमं, तत्र रत्नप्रभोपरिमान्ताच्छतं शतानां चति, प्रथमकाण्डे प्रथमशते च व्यन्तरनगराणि सन्तीति तसिन्नपसारिते नवनवतिशतान्यन्तरं सूत्रोक्तं भवतीति ।। ९९ ॥ दसदसमिया णं भिक्खुपडिमा एगेणं राइंदियसतेणं अहहि भिक्खासतेहिं अहासुत्तं जाव आराहियावि भवइ सयभिसया नक्ग्वत्ते एकसयतारे प०, सुविही पुप्फदंते णं अरहा एग धणूसयं उड्ढे उच्चत्तेणं होत्था, पासे णं अरहा पुरिसादाणीए एम वाससयं सब्बाउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, एवं थेरेवि अजसुहम्मे, सब्वेवि णं दीदवेयड्ढपव्यया एगमेगं गाउयसयं उई उच्चत्तेणं प०, सव्वेवि णं चुल्लहिमवंतसिहरीवासहर- पव्यया एगमेगं जोयणसयं उठं उच्चत्तेणं प० एगमेगं गाउयसयं उल्वेहेणं प० सम्वेऽवि णं कंचणगपवया पगमेगं जोयणसयं उड्ढे उच्चत्तेणं प० एगमेगं गाउयसयं उन्वेहेणं प० एगमेगंजोयणसयं मूले विश्वंभेणं प० ॥ सूत्रं १००॥ अथ शतम्यानके किञ्चिलिख्यते, तत्र दश दशमानि दिनानि यस्यां सा दशदशमिका, या हि दिनानां दश दशकानि भवन्ति, दश दशमदिनानि शतं च दिनानामत उच्यते एकेन रात्रिदिवसशतेनेति, यस्यां च प्रथमे दशके प्रतिदिनमकैका भिक्षा द्वितीये द्वे वे एवं यागदयमे दन दोत्येवं सर्वभिक्षासकलने सूत्रोक्तसंख्या भवत्येव इति, पार्श्वनाथस्त्रिंशद्वर्षाणि कुमारत्वं सप्ततिं चानगारत्वमित्येवं गुनमायुः पालापिला मिद्धः, एरं 'थेरेरि अबमुहमति आर्यसुधर्मो-महावीरस्य पश्चमो गणघरः सोऽपि वर्षशतं सर्वायुः पालयित्वा गिदम्नया पतस्यागारामः पनागद्वाणि छमस्थपर्यायो द्विचत्वारिंशत्केवलिपर्यायोऽष्टी, भवति चैतद्राशित्रयमिलने वर्षशतमिति । नादादिगत्वांगः उद्वेषः, कशनका उत्तरकुरुपु देवकुरुपु क्रमव्यवस्थितानां पञ्चानां महाहृदानामुभयनो दश दश व्यवस्थितास्ते जम्पटीपे मतदयगंग्व्याः ममरमेया इति ॥ १० ॥ पंदप्पमेणं अरहा दिवइदं घणुतयं उद्धं उयत्तेणं होत्या, आरणे कप्पे दिवढे विमाणावाससयं प०, एवं भगुणपि १५० सूत्र १०१॥ मुपासे गं अरहा दो घणुसया उड्हें उच्चत्तणं होत्था मब्वेवि णं महाहिमवंत- मपीवासहरपव्यया दो दो जोयणमयाई उद उचत्तेणं प० दो दो गाउयसयाइं उन्हेण प०, जम्बुदीवे णं दीये दो गणपव्ययमया प० ॥ २०० सूत्र १०२ ॥ अकोगरम्धानाया गतरचना परित्यज्य पश्चागच्छनादिवृद्धया तां कुर्वनाह-चंदप्पहेत्यादि, सुगम सर्वमाद्वादशाङ्गगणि- पिटकमसान् ।। २००॥ पउमप्पमेण अरड़ा अदाइजाई घणुमयाई उइदं उचत्तेण होत्था, अमुरकुमाराण देवाणं पासायवाडेंसगा अड्दाश्नाई जोगणमयाई उद्धं उपत्तेणं प० ।। २५० सूत्रं ॥ १०३ ।। नारं 'पामायाडिंगपनि अरमिकाः-शेसरकाः कर्णपूराणि या अवतमका इब अवतंसका प्रधाना इत्यर्थः प्रासादाय ते मातंगकाः मागादानां या मध्ये अरमकाः प्रासादायतमकाः ।। २५० ॥

सुमइ ण अरहा तिणि धणुसयाइं उद उच्चत्तेणं होत्था, अरिहनेमी णं अरहा तिणि वाससयाई कुमार- पासमरसे यसित्ता मुंडे भवित्ता पठ्वइए, वेमाणियाणं देवाणं विमाणपागारा तिण्णि तिण्णि जोयणसयाई उदं उपत्तेणं प०, समणस्त भगवओ महावीरस्स तिन्नि सयाणि चोदसपुवीणं होत्था, पंचधणुसइयस्स गं अंतिमसारीरियस्स सिद्धिगयस्स सातिरंगाणि तिणि धणुसयाणि जीवापदेसोगाहणा प० ॥३०॥ सूत्रं ।। १०४ ॥ पासस्स णं अरहओ पुरिसादाणीयस्स अडुट्टसयाई चोदसपुचीणं संपया होत्था, अभिनंदणे गं अरहा अबुहाई घणुसयाई उड्ढे उचत्तेणं होत्था ॥ ३५० ॥ सूत्रं १०५ ॥ वघा 'पंचवणुस्सइयस्स णमित्यादि, पञ्चधनुःशतप्रमाणस्य 'अंतिमसारीरियस्सति चरमशरीरस्य सिद्धिगतस्य सातिरेकाणि श्रीणि शतानि धनुपां जीवप्रदेशावगाहना प्रज्ञप्ता, यतोऽसौ शैलेशीकरणसमये शरीररन्ध्रपूरणेन देहविभागं विमुच्य धनप्रदेशो भूत्वा देहविभागद्वयावगाहनः सिद्धिमुपगच्छति, सातिरेकत्वं चैवं 'तिन्नि सया तेत्तीसा धणुत्तिभागो य होइ चोद्धव्यो । एसा खलु सिद्धाणं उमोसोगाहणा भणिया ॥१॥' ति [ त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशद् धनूंपि त्रिभागश्च भवति बोद्धव्यः । एपा खलु सिद्धानामुत्कृष्टाव- गाहना भणिता ॥१॥] ॥ ३०० ॥३५० ॥ संभवे णं अरहा चत्तारि घणुसयाई उड्ढं उचत्तेणं होत्था, सव्वेवि णं णिसढनीलवंता वासहरपव्वया पत्तारि चत्तारि जोयणसयाई उई उचत्तेणं चत्तारिचत्तारि गाउयसयाई उन्वेहेणं प०, सव्वेविणं वक्खार- पव्यया मिसदनीलवंतवासहरपव्ययए णं चत्तारि चत्तारि जोयणसयाई उड्ढे उच्चत्तेणं चत्तारि चत्तारि गाउयसयाई उन्हेणं प०, आणयपाणपसु दोसु कप्पेमु चत्तारि विमाणसया प०, समणस्स णं भगवओ महावीरस्स चत्तारि सया वाईणं सदेवमणुयासुरंमि लोगंमि वाए अपराजियाणं उकोसिया वाइसंपया होत्या ॥ ४०० ॥ सूत्रं १०६ ।। 'सन्येऽीिण वफ्सारपव्यए'त्यादि, वक्षस्कारपर्वता एकक्षेत्रप्रतिवद्धा विंशतिस्ते च वर्षधराः ते च चतुःचतुःशतोचाः॥ अजिते णं अरहा अपंचमाइं धणुसयाई उद्धं उच्चत्तेणं होत्था, सगरे णं राया चाउरंतच गावही अद्धपंचमाई घणुमयाई उद उचत्तेणं होत्या ॥४५०॥ सूत्रं १०७ ।। सव्वेविणं चक्रवारपव्यय सीआसीओआओ महानईओ मंवरपव्ययंतेणं पंच पंच जोयणसयाई उडूद उचत्तणं पंच पंच गाउयसयाई उब्वेहेणं प०, सब्वेवि णं वासहरकूडा पंच पंच जोयणसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था मूले पंच पंच जोयणसयाई विक्खंभेणं प०, उसमे णं अरहा कोसलिए पंच धणुसयाई उड्ढं उचत्तेणं होत्था, भरहे णं रायाचाउरतचझवही पंचधणुसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्या, सोमणसगंधमादणविज्जुप्पभमालवंताणं यक्वारपब्बयाणं मंदरपव्ययंतेणं पंच २ जोयणसयाई उठं उचत्तेणं पंच पंच गाउयसयाई उज्वेहेणं प०, सब्वेवि णं चक्वारपव्ययकूडा हरिहरिस्सहकूडवजा पंच पंच जोयणसयाई उदं उच्चत्तेणं मूले पंच पंच जोयणसयाई आयामविक्खंभेणं प०, सव्वेवि णं नंदणकूटा पलकूडवना पंच पंच जोयणसयाई उढं उच्चत्तेणं मूले पंच पंच जोयणसयाई आयाममविक्खंभेणं १०, सोहम्मीसाणेमु कप्पेसु विमाणा पंच २ जोयणसयाई उड्ढे उच्चत्तेणं प० ॥ ५०० ॥ सूत्र १०८॥

मव्येविणं वक्तारेत्यादि शीतादिनदीमत्यासत्तौ मेरुसत्यासत्तौ च पञ्चशतोचा इति, तथा 'सव्वेवि णं वासेत्यादि, तत्र वर्पधर- स्टानि शतद्वयमशीत्यधिक, कथं ?, 'लहुहिमवं हिमवं निसढे एकारस अट्ट नव य कूडाई। नीलाइसु तिसु नवगं अठेक्कारस जहासंखं ॥१॥ [भुहिमपति हिमपती निपधे एकादशाप्टौ नव च कूटानि। हिमवती नीलादिपु त्रिपु नवकमटैकादश च यथासंख्यम् ॥१॥] एतेषां च पश्चगुणत्वात् , वक्षस्कारटानि वशीत्यधिकचतुःशतीसंख्यानि, कथं ?, "विज्जुपहमालवंते नव नव सेसेसु सत्त सत्तेव । सोलस वक्सारेसु चउरो चउरो य कूडाई" ॥ १॥ [विद्युत्प्रभमाल्यवतोर्नव नव शेपेपु सप्त सप्तैत्र । पोडश वक्षस्कारेषु चत्वारि चत्वारि च स्टानि ॥ १ ॥] एतेषां पञ्चगुणत्वात् , पत्रगुणत्वं च जम्बूद्वीपादिमेरूपलाक्षितक्षेत्राणां पञ्चत्वात् , सर्वाण्येतानि पञ्चकोच्छितानि, एवं मानुपोतरादिष्वपि, चैताढ्यकूटानि तु सक्रोशपयोजनोच्छ्रयाणि, वर्षकूटानि तु ऋपभकूटादीन्यष्टयोजनो- रिट्रतानीति, हरिकूटहरिसहकूटवर्जनं त्विह तयोः सहस्रोच्छ्रयत्वाद् , आह च–'विज्जुप्पभहरिकूडो हरिस्सहो मालवंतवक्खारे । नंदणषणयलाडो उबिद्धा जोयणसहस्सं' ॥ १॥ [विद्युत्मभहरिकूटे हरिसहो माल्यवद्वक्षस्कारः। नन्दनवने बलकूट उद्विद्धा योजनसहस्रं ॥१॥] २०० ॥ १०८।। सर्णकुमारमादिदेसु कप्पेसु चिमाणा छजोयणसयाई उड्ढे उचत्तेणं प०, चुलहिमवंतकूडस्स उधरिल्लाओ चर- मंताओ चुल्लहिमवंतस्स यासहरपञ्चयस्स समधरणितले एस णं छ जोयणसयाई अवाहाए अंतरे ५०, एवं सिहरीकृस्सवि, पासस्स णं अरहओ छ सया वाईणं सदेवमगुयातुरे लोए वाए अपराजिआणं उदोसिया पाईसंपया होत्या, अभिचंदे णं कुलगरे छ धणुसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था, वासुपुज्जे णं अरहा छहिं पुरिस- मरना मुरमपित्ता अनारामा जणगारिय पन्चए । ६०० ॥ सूत्र १०९।। पादिमगरदत्यादि भागों-हिमान् योजनशनोस्तिस्तदं न पश्चातोतिं इति सूत्रोक्तमन्तरं भवतीति, पनि उनि अभिनन्द्रः कुलकरोस्पाममर्पिण्यां भतानां कुलकराणां चतुः, वस्योच्छ्यः पद् धनु शतानि THAनि ॥ १०॥ नम कप्पेतु रिमाणा मत्त सत्त जोयणसया उद्धं उपत्तण ५०, समणस्स णं भगवओमहावीरस्स गाजिगमगा होगा, ममणस्म मगरमो महावीरस्स सत्त घेउब्जियसया होत्था, अरिहनेमीणं अरहा सत्त पासनगदेगा केरलपरियागं पाउणित्ता सिद्धे युद्धे जावप्पहीगे, महाहिमवंतकूडस्स णं उवरिल्लाओ परमशागो महारिमांतस्म यासतरपव्ययम्स समधरणितले एस णं सत्त जोयणसयाइं अवाहाए अंतरे प०, पिकमयि ।। ७०० सूनं ११० ॥ गमगानी महागरम्य मत जिनगतानि कालिगतानीत्यर्थः, तथा श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य सप्त क्रियशतानि किप भिमरगागनानीत्यर्थः, 'भरि 'त्यादि, 'दगुणाईति चतुःपञ्चाशतो दिनानामूनानि, तत्ममाणत्वात् छयस्थकालस्येति, 'पदाहिनीया मागर्योऽयं-महाहिमवान् योजनगतद्वयोच्छ्रितस्तस्कूटं च पञ्चशतोच्छ्रितमिति सूत्रोक्तमन्तरं भव- महानुहमहमारेसु दोसु फप्पेसु विमाणा अट्ट जोयणसयाई उद्धं उपत्तेणं प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पदमे फंडे अठसु जोयणसएसु वाणमंतरभोमेजविहारा प०, समणस्स णं भगवओ महावीरस्स अट्ठसया अणुत्तरोयवाइयाणं देवाणं गइकल्लाणाणं ठिइकल्लाणाणं आगमेसिभदाणंउकोसिआ अणुत्तरोववाइयसंपया होत्या, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ अहहिं जोयणसएहि सुरिए चारं परति, अरहओ णं अरिहनेमिस्स अट्ट सयाई वाइणं सदेवमणुयासुरंमि लोगंमि वाए अपराजियाणं उक्को- सिया पाईसंपया होत्था ॥ ८०० सुत्रं १११ ॥ 'इमीसे णमित्यादि, प्रथमं काण्डं सरकाण्डं खरकाण्डस्य पोडशविभागस्य प्रथमविभागरूपं रत्नकाण्डं, वत्र योजनसहस्रप्रमाणे | अघ उपरि च योजनमतद्वयं विमुच्यान्येप्वष्टसु योजनशतेषु वनेषु भवा वानास्ते च तै व्यन्तराश्च तेषां सम्बन्धिनः भूमिविकारत्वाद्भौमेय- कास्ते च ते विहरन्ति-क्रीडन्ति तेष्विति विहाराश्च-नगराणि वानव्यन्तरभौमेयकविहारां इति, 'अट्ठ सय'त्ति अष्ट शतानि, केपा- मित्याह-'अणुत्तरोषवाइयाणं देवाणति देवेपूत्पश्यमानत्वात् देवा द्रव्यदेवा इत्यर्थः तेषां गतिः-देवगतिलक्षणा कल्याणं येषां ते गति- कल्याणास्तेपामे स्थितिः-त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमलक्षणा कल्याणं येषां ते तथा, तेपां, तथा ततश्युतानामागमिष्यद्-आगामि भद्रं- कल्याणं निर्वाणगमनलक्षणं येषां ते आगमिष्यद्भद्राः तेषां, किमित्याह-'उकोसिए'त्यादि ।। ८०० ॥ १११ आणयपाणयआरणअच्चुएसु कप्पेसु विमाणा नव नव जोयणासयाई उड्ढं उच्चत्तेणं प०, निसढकूडस्सणं उपरिल्लाओ सिहरतलाओ णिसढस्स वासहरपव्वयस्स समे धरणितले एस णं नव जोयणासयाई अवाहाए अंतरे प० एवं णीलवंतकृडस्सवि, विमलवाहणे णं कुलगरे णं नव धणुसयाई उड़द उच्चत्तणं होत्था. दमीसे ण रगणपभाप नहुममरमणिनाओं भूणिभागाओ नवहिं जोयणसएहि सन्चुवरिमे तारारूचे चार चरइ, निस- स्वस्म णं यामहरपब्वयस्स उपरिल्लाओ सिहरतलाओ इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए पढमस्स कंटस्स पदुमन्सदेसमा एस णं नव जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प० एवं नीलवंतस्सपि ।। ९०० ॥ तूत्रं ११२ ॥ निमह डस्न पमित्यादि, इहायं भावः-निपघकूटं पञ्चशतोच्छ्रितं निपधश्च चतुःशवोच्छ्रित इति यथोक्तमन्तरं भवतीति ॥ ९००॥ मम्येवि गं गेयेनविमाणे दस दस जोयणसयाई उद उच्चत्तेणं प०, सब्वेवि णं जमगपञ्चया दस दस जोगणमयाई उद्धं उपत्तेणं प० दस दस गाउयसयाई उव्वेहेणं प० मूले दस दस जोयणसयाइं आयाम- विभेणं प०, एवं चित्तविचित्तकूडावि भाणियब्या, सव्वेवि णं बद्दवेयद्धपपया दस दस जोगणसगाई उद्धं उपत्तेणं प० दस दस गाउयसयाइं उब्वेहेणं प० मूले दस दस जोयणसयाई विक्खंभेणं प०, सव्यत्य समा पल्लगसंठाणसंठिया प०, सब्वेवि णं हरिहरिस्सहकूडा बक्खारकूडवजा दस दस जो- जोयणसयाई उइदं उचत्तणं प, मूले दस जोयणसयाई विक्खंभेणं, एवं पलकूडावि नंदणकूडवजा, अरहावि अरिहनेमी दस वाससयाई सब्याउयं पालइत्ता सिद्ध वुद्धे जाव सव्वदुक्खप्पहीगे, पासस्स णं अरहओ दस मयाई जिणाणं होत्या, पासस्स णं अरहओ दस अन्तेवासीसयाई, कालगयाई जाव सब्वादुक्खपहीणाई पउमद्दलपुंडरीयपहा य दस दस जोयणसयाई आयामेणं प० ॥ १००० सूत्रं ११३ ॥

एक्कारस अणुत्तरोययाइयाणं देवाण विमाणा जोयणसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं प०, णं अरहओ इमारस सयाई वेउब्बियाणं होत्था ॥ ११०० ११४ ॥ महापउममहा- पुंडरीपदहाणं दो दो जोयणसहस्साई आयामेणं प० ॥ २००० सूत्रं ११५ ॥ इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए पइरफंडस्स उवरिल्लाजो चरमंताओ लोहियक्खकंडस्स हेढिल्ले चरमंते एस णं तिनि जोयणसयसहस्साई अधाहाए अंतरे प० ॥ ३००० सूत्रं ११६ ॥ तिगिच्छकेसरिदहाणं चत्तारि चत्तारि जोयणसहस्साई आयामेणं प० ॥ ४००० सूत्र ११७ ॥ धरणितले मंदरस्स णं पञ्चयस्स यहुमज्झदेसभाए रुयगनाभीओ चउदिसिं पञ्च २ जोयणसहस्साइं अयाहाए अंतरे मंदरपब्वए प० ॥ ५००० सूत्रं ११८ ॥ सहस्सारे णं कप्पे छ विमाणा- वाससहस्सा प० ॥ ६००० सूत्रं ११९ ॥ इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए रयणस्स कंडस्स उवरिल्लाओ चरम- ताओ पुलगस्स फंडस्स हेहिले चरमंते एस णं सत्त जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प० ॥७००० सूत्रं १२० ।। हरिवासरम्मयाणं चासा अट्ट जोयणसहस्साई साइरेगाई वित्थरेणं प० ॥ ८००० सूत्रं १२१॥ दाहिणढ- भरहस्स णं जीवा पाईणपडीणायया दुहओ समुदं पुद्दा नव जोयणसहस्साई आयामेणं प० ॥ ९००० सत्र १२२ ।। मंदरे णं पव्यए धरणितले दस जोयणसहस्साई विक्खंभेणं प ॥१०००० सूत्रं १२३॥ जम्बूदीवेणं दीवे एग जोपणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं प०॥ १००००० सूत्रं १२४ ॥लवणे णं समुद्दे दोजोयणसयसहस्साई चम्बालविक्वंभेणं प० ॥२००००० सनं १२५ ॥ पासस्स णं अरहओ.तिन्नि सयसाहस्सीओ सत्तावीसं च महरमाई उपोमिया सायिया मं. होत्या ।। ३००००० सूत्रं १२६ ॥ धायइन्वड ण दावे चत्तारि जोयणसय- महरमाई पमबालयिषभेणं प० ॥ ४००००० सूत्रं १२७ ।। लवणस्सणं समुदस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ पशिमिले परमंते पस णं पंच जोयणसयसहस्साई अपाहाए अंतरे प०॥ ५००००० सूत्रं १२८ ॥ भरहे पं रामा पाउरंतचमपट्टी छ पुचसयसहस्साई रायमग्शे पसित्ता मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पव्व- ए३००००० र १२९॥ जम्बूदीपस्स णं दीवत्स पुरच्छिमिल्लाओ वेड्यंताओ धायइग्वंडचकवालस्स पच्च- छिमिले परमंते सत्त जोयणसयसहस्साइं अयाहाए अंतरे प० ।। ७००००० सूत्रं १३०॥ माहिंदे णं कप्पे अट्ठ विमाणायामसयसहस्साई प०८००००० ।। सूत्रं १३१ ॥ अजियस्स णं अरहओ साइरेगाइं नव ओहिनाणि- महत्माई होत्या ।। ९००० सूतं १३२ ॥ पुरिससीहे णं वासुदेवे दस वाससयसहस्साई सचाउयं पालइत्ता पभमाए पुढवीप नेरहपसु नेरइयत्ताए उववन्ने । १०००००० सूत्रं १३३ समणे भगवं महावीरे तित्थगरभवग्ग- हणाभो पोलिभवग्गहणे एग वासकोडिं सामन्नपरियागं पाउणित्ता सहस्सारे कप्पे सवहविमाणे देयत्ताए उययने ॥ १००००००० सूत्रं १३४॥ उसभसिरिस्स भगवओ चरिमस्स य महावीरवद्धमाणस्स पगा सागरोवमकोमाकोडी अवाहाग अंतरे प०॥ १०००००००००००००० सूत्रं १३५॥ 'सच्यपि णं जगमे त्यादि, उचरकुरुप नीलपदर्पघरस्य-उत्तरतः शीताया महानद्या उभयोः कूलयोद्वी यमकाभिधानौ पर्वतौ स्तः । प पसम्पप्युनरारुपु द्वयोर्द्वयोर्मानाद्दश, एवं 'चित्तविचित्तकूडावित्ति पञ्चसु देवकुरुपु यमकवत्तत्सद्भावात् पञ्च निवटाः पञ्च विचित्रकूटा इति, सन्धेवि णमित्यादि, सर्वेऽपि वृत्ता चैतात्या विंशतिः शब्दापात्यादयः, 'सव्वेवि णं हरी'त्यादि, हरिएट विद्युत्प्रभाभिधाने गजदन्ताकारवक्षस्कारपर्वते हरिसहकूटं तु माल्यवद्वक्षस्कारे, तानि च पञ्चस्वपि मन्दरेप भावात् पञ्च पश्च भान्ति सहस्रोन्निानि च, 'पक्सारकूडवज'त्ति शेषवक्षस्कारकूटेष्वेवमुचत्वं नास्त्येतेष्वेवास्तीत्यर्थः, एवं 'वलकूडाविति पञ्चसु मन्दरेणु पश नन्दनग्नानि तेषु प्रत्येकमैशान्यां दिशि पलकूटाभिधानं कूटमस्ति, ततः पञ्च, तानि सहसोच्छितानि च, 'नन्दन फूडव'त्ति शेपाणि नन्दनवनेषु प्रत्येकं पूर्वादिदिविदिग्व्यवस्थितानि चत्वारिंशत्संख्यानि नन्दनकूटानि वर्जयित्वा तानि साहतिकाणि न भवन्तीत्यर्थः । 'अरहंते त्यादि, कुमारत्वे त्रीणि वर्षशतान्यनगारत्वे सप्तेत्येवं दश शतानि, 'पउमदहपुंडरी- यहनि पाहृदः श्रीदेवीनिवासो हिमपद्वर्पधरपर्वतोपरिवर्ती पुण्डरीकहदो लक्ष्मीदेवीनिवासः शिखरिवर्पधरोपरिवति ॥१००० ।। ११००॥ तथा महापद्ममहापुण्डरीकहृदौ महाहिमवद्रुक्मिवर्षधरयोरुपरिवर्तिनी हीवुद्धिदेव्योर्निवासभूताविति ॥ २००० ॥ 'इमीसे णं रयणेत्यादि, अयमिह भावार्थः-रतप्रभाएथिव्याः प्रथमस्य पोडशविभागस्य खरकाण्डाभिधानकाण्डस्य प्रथम लकाण्डं यजकाण्डं नाम काण्डं द्वितीयं वैडूर्यकाण्डं तृतीयं लोहिताक्षकाण्डं चतुर्थ तानि च प्रत्येकं साहस्रिकाणीति त्रयाणां यधोक्तमन्तरं भवतीति ॥ ३००० ॥ तिगिाच्छकेसरिहृदौ निषधनीलवद्वपंधरोपरिस्थिती धृतिकीर्तिदेवीनिवासाविति ॥ ०००। 'घरणितले' इत्यादि, धरणिवले-धरण्यां समे भूभाग इत्यर्थः, 'रुयगनाभीओ'त्ति 'अठ्ठपएसो रुयगो तिरियं मेगस्स मज्झयारंमि । एसप्पभवो दिसाणं एसेव भये अणुदिसाणं ॥१॥ [ अष्टप्रदेशो रुचकस्तिर्यग्लोकस्य मध्ये । एप .भो दिशामेप एवं भवेदनुदिशां ॥१॥] ति, रुचक एव नाभिचक्रस्य तुम्वमिवेति रुचकनाभिः, ततश्चतसृष्वपि दिक्षु पञ्च पा महमाणि मेकन्तस्य दशमहस्रविष्कम्भवादात ।। ५००० ॥ ६००० ॥ 'इमास णामत्याद, रलकाण्ड प्रथमं पुलककाण्ड गप्तममिति मप्तमहमाणि ।। ७००० ॥ 'हरिबासे'त्यादि, इहाथै गाथार्द्ध-'हरिवासे इगवीमा चुलसी य सया कला य एका यति ॥ ८००० ॥ 'दाहिणे त्यादि दक्षिणो भागो भरतस्येति दक्षिणार्द्धभरतं तस्य जीवेव जीवा-ऋज्यी सीमा प्राचीन-पूर्वतः प्रवीचीन-पक्षिमतः आयता-दीर्घा प्राचीनमतीचीनायता 'दुहओ'ति उभयतः पूर्वापरपार्श्वयोरित्यर्थः, समुद्रं-लवणसमुद्रं स्पृष्टा-छुप्त- पती नर महसाण्यायामत इहोक्ता, सानान्तरे तु वद्विशेषोऽयं 'नव सहस्राणि सप्त शतान्यष्टचत्वारिंशदधिकानि द्वादश च कला' पनि ॥ ९००० ॥१०००० ।। १००००० ।। २००००० ॥ ३००००० ॥ ४००००० ॥ 'लवणेत्यादि, तत्र जभ्यूद्वीपस्य लक्षं पत्तारि च लपणस्येति पञ्च ॥ ५००००० ॥ 'जम्बूदीपस्से त्यादि, तत्र लक्षं जम्बूद्वीपस्य द्वे लवणस्य चत्वारि धातकीखण्डस्येति मप्त लक्षाण्यन्तरं शोक्तं भरतीति ७००००० ॥ अजितस्यार्हतः सातिरेकाणि नवावधिज्ञानिसहस्राणि, अतिरेकश्चत्वारि शतानि, इदं प सहसम्यानझमपि लक्षस्थानझाधिकारे यदधीतं तत् सहस्रशब्दसाधाद्विचित्रताद्वा सूत्रगतलेखकदोपाद्वेति ॥ ९००००० ॥ पुरुषसिंहः पामयासुदेवः ॥१०००००० ।। 'समणे'त्यादि, यतो भगवान् पोट्टिलाभिधानराजपुत्रो बभूव, तत्र वर्षकोटि प्रत्रज्या पालितगनित्येको भाः, ततो देवो-भूदिति द्वितीयः ततो नन्दनाभिधानो राजसूनुः वागनगाँ जज्ञे इति तृतीयः, तत्र वर्पलक्षणं सर्वदा मासक्षपणेन तपस्तप्त्वा दशमदेवलोके पुप्पोत्तरवरविजयपुण्डरीकाभिधाने विमाने देवोऽभवदिति चतुर्थस्ततो ब्राह्मणकुण्डग्रामे अपभदाबामणस्य भार्याया देवानन्दाभिधानायाः कुक्षावुत्पन्न इति पञ्चमस्ततस्त्यशीतितमे दिवसे क्षत्रियकुण्डग्रामे नगरे सिद्धार्थ: महाराजस्य निशलाभिधानभायाः कुक्षाविन्द्रवचनकारिणा हरिनैगमपिनाम्ना देवेन संहृतस्तीर्थकरतया च जात इति पष्ठः, उक्तभव- ग्रहणं हि विना नान्यद्भवग्रहणं पष्ठं श्रूयते भगवत इत्येतदेव पष्ठभवग्रहणतया व्याख्यातं, यस्माच भवग्रहणादिदं पष्ठ तदप्येतस्मात् पाठमेवेति सुप्च्यते तीर्थकरभवग्रहणात्पष्ठे पोट्टिलभवग्रहणे इति ॥ १०००००००॥ 'उसभे'त्यादि, 'उसभसिरिस्स'त्ति प्राकृतत्वेन श्रीपम इति वाच्ये व्यत्ययेन निर्देशः कृतः, एका सागरोपमकोटाकोटी द्विचत्वारिंशता वर्पसहौः किञ्चित्साधिकरूनाऽप्यल्पत्याद्वि- शेपस्याविरोपितोक्तेति ॥१००००००००००००००॥ १३५ ॥ इह य एते अनन्तरं संख्याक्रमसम्बन्धमात्रेण सम्बद्धा विविधा वस्तुविशेपा उक्तास्त एवं विशिष्टतरसम्बन्धसम्बद्धा द्वादशाङ्गे प्ररूप्यन्त इति द्वादशाङ्गस्यैव स्वरूपमभिधित्सुराह- दुवालसंगेगणिपिडगे प० तं०-आयारे सूयगडे ठाणे समवाए विवाहपन्नत्ती णायाधम्मकहाओउवासगदसाओ अंतगडदसाओ अणुत्तरोववाइयवसाओ पण्हायागरणाई विवागसुए दिहियाए। से किं तं आयारे? आयारेणं समणाणं निग्गंथाणं आयारगोयरविणयवेणइयहाणगमणचंकमणपमाणजोगजुंजणभासासमितिगुत्ती- सेजोयहिभत्तपाणउग्गमउप्पायणएसणाविमोहिसुद्धासुद्धग्रहणवयणियमतवोवहाणसुप्पसत्थमाहिजइ, से समासओ पञ्चविहे प०, तं०-णाणायारे दसणायारे चरित्तायारे तवायारे विरियायारे, आयारस्स णं परित्ता वायणा संखेजा अणुओगदारासंखेज्जाओपडिवत्तीओ संसेज्जा वेढा संखेजा सिलोगासंसेज्जाओ निज्जुत्तीओ, से णं अंगठ्याए पढमे अंगे दो सुयकवंधा पणवीसं अज्झयणा पंचासीई उद्देसणकाला पंचासीइं समुद्देसणकाला अट्टारस पदसहस्साई पदग्गेणं संखेना अक्खरा अणंता पजवा परित्ता तसा अणंता थायरा सासया कडा निपदा णिकाइया जिणपण्णता भाषा आधविनंति परुविनंति दंसिजति निदंसिर्जति उवदंसिजंति, से पर गाया एवं विषणाया एवं चरणकरणपरूवणया आधविनंति पण्णविनंति परुविनंति दसिज्जति निदं- मिति उपदसिज्जति । सेत्तं आयारे ॥ सूत्रं १३६ ।। 'दुवालमंगें' इत्यादि, अथयोचरोचरसंख्याक्रमसंबद्धार्थप्ररूपणमनन्तरमकारि, साम्प्रतं संख्यामात्रसंबद्धपदार्थप्ररूपणायोपक्रम्यते- 'गलगंगे' इत्यादि, तत्र श्रुतपरमपुरुपस्यानानि, द्वादशाङ्गानि-आचारादीनि यस्मितवादशाङ्गं, गुणानां गणोऽस्यास्तीति गणी- आपापस्तस्य पिटकमिर पिटकं-विभाजनं गणिपिटकं, अथवा गणिशब्दः परिच्छेदवचनः, तथा चोक्तम्--"आयारंमि अहीए जं नाभो होइ ममणधम्मो उ । तम्हा आयारघरो भण्णइ पढमं गणिहाणं ॥१॥ [आचारेऽधीते यत् ज्ञातो भवति श्रमणधर्मस्तु । वन्मादानारधरो भण्यते प्रथमं गणिम्यानं ॥१॥] परिच्छेदस्थानमित्यर्थः, ततश्च परिच्छेदसमूहो गणिपिटकं, अत्र चैवं पदघटना- यदेतदणिपिटकं तद बादशाङ्ग प्रशस, तद्यथा-आचारः सूत्रकृत् इत्यादि । 'से किंत'मित्यादि, अथ किं तदाचारवस्तु ? यद्वा अथ कोऽयमा- पारः?, आपर्यत इति या आचारः सामाचरितो बानायासेवनविधिरिति भावार्थः, एतत्प्रतिपादको ग्रन्थोऽप्याचार एवोच्यते, 'आयारे जति अनेनाचारेण करणभूतेन श्रमणानामाचारो च्याख्यायत इति योगः, अथवा आचारेऽधिकरणभूते णमिति वाक्यालङ्कारे 'श्रमणानां' सपाधीगमालिहितानां निर्गन्धानां भवाह्याभ्यन्तरग्रन्थरहितानां, आह-श्रमणा निर्ग्रन्था एव भवन्तीति विशेपणं किमर्थमिति १, उच्यते, शाक्यादिन्यवच्छेदार्थम्, उक्तं च-"निग्गंथसवातावसगेरुयआजीव पंचहा समण'ति [ निर्ग्रन्थशाक्यतापसगैरिकाजीविकाः पश्चधा श्रमणाः ] तमाचारो-शानाधनेकभेदभिन्नः गोचरो-भिक्षाग्रहणविधिलक्षणो विनयो-ज्ञानादिविनयः वैनयिक-तत्फलं कर्म- धयादि सान-कायोत्सर्गोपवेशनशयनभेदात् त्रिरूपं गमनं-विहारभूम्यादिपु गतिश्चक्रमण-उपाश्रयान्तरे शरीरश्रमव्यपोहार्थमितस्ततः सञ्चरणं प्रमाण-मक्तपानाम्यवहारोपध्यादेर्मानं योगयोजन-खाध्यायप्रत्युपेक्षणादिन्यापारेषु परेषां नियोजनं भापा:-संयतस्य भापाः सत्यासत्यामृपारूपाः समितयः-ईर्यासमित्याद्याः पञ्च गुप्तयो-मनोगुप्त्यादयस्तिस्रः तथा शय्या च-वसतिरुपधिय-वस्त्रादिको भक्तं च-अशनादि पानं च-उष्णोदकादीति द्वन्दः, तथा उद्गमोत्पादनैपणालक्षणानां दोपाणां विशुद्धिः-अभाव उद्गमोत्पादनैपणाविशुद्धिस्ततः शय्यादीनामुद्गमादिविशुद्धया शुद्धानां तथाविधकारणेऽशुद्धानां च ग्रहणं शय्यादिग्रहणं, तथा व्रतानि-मूलगुणा नियमाः-उत्तर- गुणास्तपउपधानं द्वादशविघं तपः, तत आचारश्च गोचरश्चेत्यादि यावद्गुप्तयश्च शय्यादिग्रहणं च नियमाश्च तपउपधानं चेति समाहार- द्वन्द्वस्तवस्तच तत्सुप्रशस्तं चेति कर्मधारयः, एतत्सर्वमाख्यायते-अभिधीयते, एतेषु आचारादिपदेषु यत्र कचिदन्यतरोपादाने अन्यतरस्य गतार्थस्याभिधानं तत्सर्व तत्प्राधान्यख्यापनार्थमेवेत्यवसेयमिति । 'से समासओ' इत्यादि. सः आचारो यमधिकृत्य ग्रन्थस्याचार इति संज्ञा प्रवर्त्तते 'समासतः संक्षेपतः पञ्चविधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-ज्ञानाचार इत्यादि, तत्र ज्ञानाचार:- श्रुतज्ञानविषयः कालाध्ययनविनयाध्ययनादिरूपो व्यवहारोऽष्टधा 'दर्शनाचारः सम्यक्त्ववतां व्यवहारों निःशक्षितादिरूपोऽटधा 'चारित्राचारः' चारित्रिणां समित्यादिपालनात्मको व्यवहारः द्वादशविधतपोविशेषानुष्ठितिः वीर्याचारों ज्ञानादिप्रयोजनेषु वीर्यस्यागोपनमिति, 'आयात्ति आचारग्रन्थस्य णमित्यलङ्कारे परित्ता' संख्येया आद्यन्तोपलब्धेर्ना-नन्ता भवन्तीत्यर्थः, काः ?- वाचनाः-स्त्रार्थप्रदानलक्षणाः, अवसर्पिण्युत्सप्पिणीकालं वा प्रतीत्य, 'परीते ति संख्येयान्यनुयोगद्वाराणि-उपक्रमादीनि, अध्ययना- नामेव संख्येयत्वात् प्रनापकवचनगोचरत्वाच्च 'संखेजाओ पडिवत्तीओत्ति द्रव्याथे पदार्थाम्युपगमा मतान्तराणीत्यर्थः, प्रतिपाद्यनि . (मायभि) ग्रहविशेपा वा 'संखेजा वेढ'ति वेष्टका:-छन्दोविशेषाः एकार्थप्रतिवद्धवचनसङ्कलिकेत्यन्ये, 'संखेजा सिलोग'त्ति श्लोकाः- अनुष्टुप्छन्दांसि 'संख्यावाः, नियुक्तय' नियुक्ताना-सूत्रेऽमिधेयतया व्यवस्थापितानामर्थानां युक्तिः-पटना विशिष्टा योजना नियु- क्तयुक्तिः, एतसिंश्च वाक्ये युक्तशब्दलोपानियुक्तिरित्युच्यते, एताच निक्षेपनियुक्त्यायाः संख्येया इति । 'से णमित्यादि स आचारो णमित्यलकारे 'अङ्गार्थतया' अङ्गलक्षणवस्तुत्वेन प्रथममङ्गं स्थापनामधिकृत्य, रचनापेक्षया तु द्वादशमङ्गं, प्रथमं पूर्व तस्य सर्वप्रवचनात् पूर्व क्रियमाणत्वादिति, द्वौ श्रुतस्कन्धौ-अध्ययनसमुदायलक्षणो, पञ्चविंशतिरध्ययनानि, तद्यथा-सत्थपरिण्णा १ लोगविजओ २ सीमोसणिज ३ संमत्तं ४ । आवंति ५ धुय ६ विमोहो ७ महापरिणो ८ वहाणसुयं ९ ॥१॥ इति प्रथमः श्रुतस्कन्धः, 'पिंडेसण १ सेअि २ रिया ३ भासजाया य ४ चत्य ५ पाएसा ६ । उग्गहपडिमा ७ सत्तसत्तिकया १४ भावण १५ विमुत्ती १६ ॥२॥ इति द्वितीयः श्रुतस्कन्धः, एवमेतानि निशीथवर्जानि पञ्चविंशतिरध्ययनानि, तथा पश्चाशीतिरुद्देशनकालाः, कथं ?, उच्यते, अङ्गस्य श्रुतस्कन्धस्याध्ययनस्योद्देशकस्य चैतेषां चतुर्णामप्येक एवोदेशनकाला, एवं शस्त्रपरिज्ञादिपु पञ्चविंशतावध्ययनेपु क्रमेण सप्त १ पद् २ चतु ४ चतुः ४ प ५ पञ्च ६ अष्ट ७ सप्त ८ चतु ९ रेकादश १० त्रि ११ त्रि १२ द्वि. १३ द्वि १४ द्वि १५ द्वि १६ संख्या उद्देशनकालाः पोडशखध्ययनेषु शेपेपु नवसु नवैवेति, इह सङ्ग्रहगाथा-'सत्त य छ चउ चउरो, छ पञ्च अद्वैव सत्त चउरो य । एकारा ति ति दो दो, दो दो सचेक एको य ॥ १॥ ति, एवं समुद्देशनकाला अपि भणितव्याः, अष्टादश पदसहस्राणि पदाग्रेण प्रज्ञप्तः, इह यत्रार्थोपलब्धिस्तत्पदं, ननु यदि द्वौ श्रुतस्कन्धौ पञ्चविंशतिरध्ययनान्यष्टादश पदसहस्त्राणि पदाग्रेण भवन्ति ततो यद्भणितं नवयंभवेरमइओ अट्ठारसपदसहस्सिओ वेउ"त्ति तत्कथं न विरुध्यते ?, उच्यते, यत् द्वौ श्रुतस्कन्धावित्यादि तदाचारस्य प्रमाणं 1 भणित, यत्पुनरष्टादश पदसहस्राणि तनवब्रह्मचर्याध्ययनात्मकस्य प्रथमश्रुतस्कन्धस्य प्रमाणं, विचित्रार्थवद्धानि च सूत्राणि, गुरूपदेशतस्तेपामर्थोऽवसेय इति, संख्येयानि अक्षराणि, वेष्टकादीनां संख्येयत्वात् , अनन्ता गमाः, इह गमा:-अर्थगमा गृह्यन्ते अर्थपरिच्छेदा इत्यर्थः, ते चानन्ताः, एकस्मादेव सूत्रात्तत्तद्धर्मविशिष्टानन्तधर्मात्मकवस्तुप्रतिपत्तेः, अन्ये तु व्याचक्षते-अभिधाना- भिषेयवशतो गमा भवन्ति, ते चानन्ताः पर्यायाः स्वपरभेदभिन्ना अक्षरार्थपर्याया इत्यर्थः, परित्तास्त्रसा आख्यायन्त इति योग, वसन्तीति बसाः-दीन्द्रियादयस्ते च परित्ता नानन्ताः, एवं रूपत्वादेव तेपां. अनन्ताः स्थावरा वनस्पतिकायसहिताः, किंभूता एते ?-'सासया कडा निवद्धा निकाइयत्ति शाश्वताः द्रव्यार्थतया अविच्छेदेन प्रवृत्तेः कृताः पर्यायार्थतया प्रतिसमयमन्यथात्वावाप्से- निवद्धाः-सूत्र एच ग्रथिता निकाचिता-नियुक्तिसङ्ग्रहणिहेतूदाहरणादिभिः प्रतिष्ठिता जिनः प्रज्ञसा भावाः-पदार्था अन्येऽप्यजीवादयः 'आपविनंति'त्ति प्राकृतशैल्या आख्यायन्ते-सामान्यविशेषाभ्यां कथ्यन्त इत्यर्थः, प्रज्ञाप्यन्ते नामादिभेदाभिधानेन, प्ररूप्यन्ते नामादिस्वरूपकथनेन, यथा 'पज्जायाणभिधेय'मित्यादि दयन्ते उपमामात्रतः 'यथा गौर्गवयस्तथा' इत्यादि, निदर्यन्ते हेतुदृष्टान्तो- पन्यासेन उपदयन्ते उपनयनिगमनाभ्यां संकलनयाभिप्रायतो वेति, सांप्रतमाचाराङ्गग्रहणफलप्रतिपादनायाह-से एव'मित्यादि, स इत्याचाराङ्गग्राहको गृह्यते, 'एवं आय'त्ति अस्मिन् भावतः सम्यगधीते सत्येवमात्मा भवति, तदुक्तक्रियापरिणामाव्यतिरेकात् स ( एव भवतीत्यर्थः, इदं च सूत्रं पुस्तकेषु न दृष्टं नन्यां तु दृश्यते इतीह व्याख्यातमिति एवं क्रियासारमेव ज्ञानमिति ख्यापनार्थ कि- यापरिणामममिधायाधुना ज्ञानमाधिकृत्य आह--'एवं नाय' ति इदमधीत्य एवं ज्ञाता भवति यैथवेहोक्तमिति, ‘एवं विनाय'त्ति, वि. विधो विशिष्टो वा ज्ञाता विज्ञाता एवं विज्ञाता भवति, तन्त्रान्तरीयज्ञाता भवति--तत्रान्तरीयज्ञातृभ्यः प्रधानतर इत्यर्थः, 'एव'मित्यादि an D १ निगमनापं, एवं-अनेन प्रकारेणाचारगोचरविनयाद्यभिधानरूपेण 'चरणकरणारूपणता आख्यायत' इति चरण-व्रतश्रमणधर्म. संयमायनेकविध करणं-पिण्डविशुद्धिसमित्यायनेकविध तयोः प्ररुपणता प्ररूपणैव आख्यायते इत्यादि पूर्ववदिति, 'सेतं आयारेत्ति तदिदमाचारवस्तु अथवा सोऽयमाचारो यः पूर्व दृष्ट इति ॥१॥ ) से किं तं सूअगढे ? सुअगडे णं ससमाया सूइजति परसमया सूइजति ससमयपरसमया सूइति जीवा सूइअंति अजीया सूइजति जीवाजीया सूइजति लोगो सूइअंति अलोगो सूरजति लोगालोगो सूइअंति, सूअगडे णं जीवाजीवपुण्णपावासयसंवरनिजरणपंधमोक्यावसाणा पयत्था सुइजेति, समणाणं अचिरकाल- पव्वइयाणं कुसमयमोहमोहमइमोहियाणं संदेहजायसहजबुद्धिपरिणामसंमइयाणं पावकरमलिनमइगुणयि- सोहणत्वं असीअस्स किरियावाइयसयस्स चउरालीए अफिरियवाईणं सत्तहीए अण्णागियवाईणं बत्तीसाए वेणइयपाईणं तिहं तेवहीणं अण्णविष्ट्रियसयाणं चूह किचा ससमए ठाविज्जति णाणदिहतवयणणिस्सारं सुदृढ़ परिसयंता विपिहवित्थराणुगमपरमसम्भावगुणपिसिट्टा मोक्खपहोयारगा उदारा अण्णातमंधकार- दुग्गेसु दीवभूआ सोयाणा चेव सिद्धिसुगइगिहुत्तमस्स णित्रोभनिप्पकंपा सुत्तत्था, सुयगडस्स णं परित्ता चायणा संखेजा अणुओगदारा संखेज्जाओ पडियत्तीओ संखेज्जा वेढा संखेज्जा सिलोगा संखेज्जाओ निज्जुत्तीओ, से णं अट्टयाए दोघे अंगे दो सुयक्खंधा तेवीसं अज्मयणा तेत्तीसं उद्देसणकाला तेतीसं समुद्देसणकाला छत्तीसं पदसहस्साई पयग्गेणं प० संखेज्जा अक्खरा अणंता गमा अणंता पज्जवा परित्ता तसा अणंता थावरा सासया कडाणिवद्धाणिकाइया जिणपण्णत्ता भावा आघविज्जति पण्णविज्जति परूविज्जति निदंसिज्जति उवदंसिज्जति, से एवं आया एवं णाया एवं विण्णाया एवं चरणकरणपरूवणया आपविज्जति पण्णविज्जति पविजंति निदंसिज्जंति उपदंसिज्जंति, से तं सूअगडे २ ॥ सूत्रं १३७ ॥ 'से किं तं सूयगडे' 'सूच सूचायां' सूचनात् सूत्रं सूत्रेण कृतं सूत्रकृतमिति रूढ्योच्यते, 'सूयगडेणं ति सूत्रकृतेन सूत्रकृते वा खसमयाः गुच्यन्ते इत्यादि कण्ड्यं, तथा सूत्रकृतेन जीवाजीवपुण्यपापाश्रवसंवरनिर्जराबन्धमोक्षावसानाः पदार्थाः सूच्यन्ते, तथा 'समणाणमित्यादि, अत्र श्रमणानां मतिगुणविशोधनार्थ स्वसमयः स्थाप्यत इति वाक्यार्थः, तत्र श्रमणानां किंभूतानां ?-अचिरका- लप्रप्रजितानां, चिरकालमत्रजिता हि निर्मलमतयो भवन्ति, अहर्निशं शास्त्रपरिचयागहुश्रुतसंपर्काचेति, पुनः किंभूतानां ?- 'कुसमयमोहमोहमइमोहियाणं ति कुत्सितः समय:-सिद्धान्तो येषां ते कुसमयाः-कुतीर्थिकास्तेषां मोहा-पदार्थेष्वयथावबोधः कुसमयमोहस्तस्मायो मोहः-श्रोतृमनोमूढता तेन मतिर्मोहिता-मूढतां नीता येषां ते कुसमयमोहमतिमोहिताः, अथवा कुसमया:-कुसि- द्धान्तास्तेषां ओपा-संधो मकारस्तु प्राकृतत्वात् तस्माद्यो मोहः-श्रोतृमनोमूढता तेन गतिर्मोहिता येषां ते कुसुमयोधमोहमति- मोहिताः अथवा कुसमयानां-कुतीथिकानां मोहो मोयो वा-शुभफलापेक्षया निष्फलो यो मोहस्तेन मतिर्मोहिता येषां ते कुसमयमोह- मोहमतिमोहिताः कुसमयमोघमोहमतिमोहिता वा तेपां, तथा संदेहाः-चस्तुतचं प्रति संशयाः कुसमयमोहमतिमोहितानामिति विशेषणसानिध्यात् कुसमयेभ्यः सकाशात् (ते) जाता येषां ते सन्देहजाताः, तथा सहजाद-स्वभावसम्पन्नात् न कुसमयश्रवण- सम्पन्नाद्बुद्धिपरिणामात्-मतिखभावात् संशयो जातो येषां ते सहजबुद्धिपरिणामसंशयिताः सन्देहजाताच सहजबुद्धिपरिणाम संशयिताश्च ये ते तथा तेषां श्रमणानामिति प्रक्रमः, किमत आह-'पापकरो' विपर्ययसंशयात्मकत्वेन कुत्सितप्रवृचिनिबन्धनत्वाद- शुभकर्महेतुरत एव च मलिनः-स्वरूपाच्छादनादनिर्मलो यो मतिगुणो-युद्धिपर्यायस्तस्य विशोधनाय-निर्मलत्वाधानाय पापकर- मलिनमतिगुणविशोधनार्थ । 'असीयस्स किरियावाइयसयस्स'त्ति अशीत्यधिकस्य क्रियावादिशतस्य व्यूहं कृत्वा स्वसमयः स्थाप्यत इति योगः, एवं शेपेप्पपि पदेषु क्रिया योजनीयेति, तत्र न कर्तारं विना क्रिया संभवतीति तामात्मसमवायिनीं वदन्ति ये तच्छी- लाय ते क्रियावादिनः, ते पुनरात्माद्यस्तित्वप्रतिपत्तिलक्षणा अमुनोपायेनाशीत्यधिकशतसंख्या विज्ञेयाः-जीवाजीवाश्रवबन्धसंवर- निर्जरापुण्यापुण्यमोक्षाख्यान्नव पदार्थान् विरचग्य परिपाट्या जीवपदार्थस्याधः खपरभेदावुपन्यसनीयौ, तयोरधो नित्यानित्यभेदी, तयोरप्यधः कालेश्वरात्मनियतिस्वभावभेदाः पञ्चन्यसनीयाः, पुनरित्थं विकल्पाः कर्त्तव्याः अस्ति जीवः खतो नित्यः कालत इत्येको विकल्पो, विकल्पाश्वायं-विद्यते खल्वात्मा स्वेन रूपेण नित्यश्च कालवादिनः, उक्तेनैवाभिलापेन द्वितीयो विकल्प ईश्वरकारणिकस्य, तृतीयः आत्मवादिनचतुर्थो नियतिवादिनः पञ्चमः स्वभाववादिनः, एवं स्वत इत्यपरित्यजता लब्धाः पञ्च विकल्पाः, परत इत्यनेनापि पश्च लम्यन्ते, नित्यत्वापरित्यागेन चैते दश विकल्पाः, एवमनित्यत्वेनापि दशैव,एवं विंशतिर्जीवपदार्थेन लब्धाः, अजीवादिष्वप्यष्टा- स्पेयमेव प्रतिपदं विंशतिविंकल्पानामतो विंशतिर्नवगुणा शतमशीत्युचरं हियावादिनामिति, 'चउरासीए अकिरियवाईणति एतेपां च स्वरूपं यथा नन्यादिषु तथा वाच्यं, नवरमेतद्याख्याने पुण्यापुण्यवर्जाः सप्त पदार्थाः स्थाप्यन्ते, तदधः स्वतः परतश्चेति पदद्वयं, तदधः कालादीनां पष्ठी यदृच्छा न्यस्यते, ततश्च नास्ति जीवः स्वतः कालत इत्येको विकल्पः, एवमेते चतुरशीतिर्भवन्ति । 'सत्तट्ठीए अन्नाणियवाईणति एतेऽपि तथैव, नवरं जीवादीनव पदार्थानुत्पत्तिदशमानुपरि व्यवस्थाप्याधः सप्त सदादयः स्थाप्याः, तद्यथा- सत्त्वमसचं सदसत्चमवाच्यत्वं सदवाच्यत्वमसदवाच्यत्वं सदसदवाच्यत्वमिति, तत्र को जानाति जीवस्य सत्वमित्येको विकल्पः, एवमसचमित्यादि, तत एते सप्त नवकास्त्रिषष्टिः, उत्पत्चस्त्वाधा एवं चत्वारो वाच्याः, इत्येवं सप्तपष्टिरिति, तथा 'यत्तीसाए वेणइयवाईणति एते चैवं-सुरनृपतिज्ञातियतिसविराधममातृपित्दणां प्रत्येकं कायवाङ्मनोदानश्चतुर्दा विनयः कार्य इत्यभ्युपगमवन्तो द्वात्रिंशदिति । एवं चैतेषां चतुर्णा वादिप्रकाराणां मीलने त्रीणि त्रिपश्यधिकानि अन्यदृष्टिशतानि भवन्त्यत उच्यते-'तिण्ह'मित्यादि, 'चूहं किचत्ति पविक्षेपं कृत्वा 'खसमयो' जैनसिद्धान्तः स्थाप्यते, यत एवं सूत्रकृतेन विधीयते अतस्तत्सूत्रार्थयोः स्वरूपमाह-'नाणे' त्यादि, नाना-अनेकविधाः बहुभिः प्रकारैरित्यर्थः, 'दिद्वंतवयणनिस्सारं ति स्याद्वादिना पूर्वपक्षीकृतानां प्रावदिनां स्वपक्षस्थापनाय यानि दृष्टान्तवचनान्युपलक्षणत्वाद्धेतुवचनानि च तदपेक्षया निस्सारं-सारताशून्यं परेपां मतमिति गम्यते, सुष्टु-पुनरप्रतिक्षेप- णीयत्वेन दर्शयन्ती-प्रकटयन्तौ तथाविधथासौ सत्पदनरूपणाद्यनेकानुयोगद्वाराश्रितत्वेन विस्तारानुगमश्च-अनुगमनीयानेकजीवादि- तत्यानां विस्तरप्रतिपादनं विविधविस्तारानुगमः तया परमसद्भावः-अत्यन्तसत्यता वस्तूनामैदम्पर्यमित्यर्थस्तावेव गुणौ ताम्यां विशिष्टौ विविघविस्तारानुगमपरमसद्भावगुणविशिष्टौ'मोक्खपहोयारग'त्ति'मोक्षपथावतारकौ,सम्यग्दर्शनादिपु प्राणिनां प्रवर्तकावित्यर्थः, 'उदार'ति उदाराः सकलसूत्रार्थदोपरहितत्वेन निखिलतग्गुणसहितत्वेन तथाऽज्ञानमेव तमः-अन्धकारमात्यन्तिकान्धकारमथवा प्रकृष्टमज्ञान- मज्ञानत्तमं तदेवान्धकारमज्ञानतमोऽन्धकारमज्ञानतमोऽन्धकारमज्ञानतमान्धकारं वा तेन ये दुर्गा-दुरधिगमास्ते तथा तेषु तत्वमार्गे- ष्यिति गम्यते 'दीवभूय'त्ति प्रकाशकारित्वाद्दीपोपमो 'सोवाणा चैव'त्ति सोपानानीव-उन्नतारोहणमार्गविशेष इव सिद्धिसुगतिगृहो- जमस्य-सिद्धिलक्षणा सुगतिः सिद्धिसुगतिरथवा सिद्धिश्च सुगतिश्च-सुदेवत्वसुमानुपत्वलक्षणा सिद्धिसुगती तल्लक्षणं यद्गृहाणामुत्तमं- गृहोत्तमं वरप्रासादस्तस्य सिद्धिसुगतिगृहोचमस्पारोहण इति गम्यते 'निक्खोभनिष्पकंपत्ति निःक्षोभौ वादिना क्षोभयितुं-चालयितुम शक्यत्वात् निष्प्रकम्पो सरूपतोऽपीपद्व्यभिचारलक्षणकम्पाभावात् , कावित्याह ?-'सूत्राथों' सूत्रं चार्थश्च नियुक्तिभाष्यसङ्ग्रहनिवृत्ति- चूर्णिपञ्जिकादिरूप इति सूत्रायौं, शेपं कण्ट्यं यावत् 'सेत्तं सूयगडे'ति, नवरं त्रयस्त्रिंशदुद्देशनकाला:-'चउ ४ तिय ३ चउरो ४ दी २ दो २ एकास्स चेव हूंति एकसरा । सत्तेव महज्झयणा एगसरा वीयसुयखंधे ॥१॥ इत्यतो गाथातोऽचसेया इति ॥ २ ॥ से किं तं ठाणे !, ठाणेणं ससनया ठाविवन्ति 'परसमया ठाविजति ससमयपरसमया ठाधिज्जति जीया ठाविति अजीवा ठाविजंति जीवाजीया लोगा. अलोगा० लोगालोगा ठाविजंति, ठाणेणं दव्यगुणखेत्त- कालपज्जव पयत्याणं-'सेला सलिला य समुद्दा स्वरभवणविमाण आगर णदीओ। णिहिओ पुरिसज्जाया सरा य गोत्ता य जोइसंचाला ॥ १ ॥ एसविहवत्तव्वयं दुविह् जाव दसविहवत्तव्ययं जीवाण पोग्गलाण य लोगट्ठा च णं परवणया आधविज्जति, ठाणस्स णं परित्तावायणा संखेज्जा अणुओगदारा संसेजाओ पडिवत्तीओसंसेजा वेढा संखेजा सिलोगा संखेज्जाओसंग्गहणीओ, से णं अंगड्याए तइए अंगे एगे सुयक्खंध , दस अज्झयणा एकवीसं उद्देसणकाला बावत्तरि पयसहस्साई पयग्गेणं प०, संखेज्जा अक्खरा अणंता पअवा परित्ता तसा अणंता थावरा सासया कडा णिवद्धा णिकाइया जिणपण्णत्ता भावा आधयिजति पण्णविनंति परूविजंति निदंसिर्जति उवदंसिर्जति, से एवं आया एवं णाया एवं विण्णाया एवं चरणकरण- परूवणया आपविअंति, सेत्तं ठाणे ३ सुत्रं १३८ ।। ~ 'से किं तं ठाणे' इत्यादि, अथ किं तत् स्थानं?, तिष्ठन्त्यसिन् प्रतिपाद्यतया जीवादय इति स्थानं, तथा चाह-'ठाणेग मित्यादि, स्थानेन स्थाने वा जीवाः स्थाप्यन्ते यथावस्थितखरूपप्रतिपादनायेति हृदयं, शेपं प्रायो निगदसिद्धमेव, नवरं ठाणेण इत्यस्य पुनरु- पारणं सामान्येनैव पूर्वोक्तस्यैव स्थापनीयविशेपप्रतिपादनाय वाक्यान्तरमिदमिति ज्ञापनार्थ, तत्र 'दब्बगुणखेत्तकालपञ्जवत्ति पथमा- पहूवचनलोपाद्रव्यगुणक्षेत्रकालपर्यवाः पदार्थानां-जीवादीनां स्थानेन स्थाप्यन्ते इति प्रक्रमः, तत्र द्रव्यं द्रव्यार्थता यथा जीवास्ति- कायोऽनन्तानि द्रव्याणि गुणः-स्वभावो यथोपयोगखभावो जीवः क्षेत्र-यथा असंख्येयमदेशावगाहनोऽसौ, कालो यथा अनाद्यपर्यवसितः, पर्यवाः-कालकृता अवस्था यथा नारकत्वादयो बालत्वादयो वेति, 'सेला' इत्यादि गाथाविशेपः, तत्र शैला- हिमवदादिपर्वताः स्थाप्यन्ते स्थानेनेति योगः सर्वत्र, सलिलाश्च गङ्गाद्या महानद्यः समुद्राः लवणादयः सूराः-आदित्या भवनानिः- असुरादीनां विमानानि चन्द्रादीनां आकराः-सुवर्णाद्युत्पत्तिभूमयो नद्यः-सामान्या महीकोसीप्रभृतयो निधयः-चक्रवर्तिसम्बन्धिनो नैसर्पादयो नव 'पुरिसजायत्ति पुरुषमकारा उन्नतप्रणतादिभेदाः पाठान्तरेण 'पुस्सजोयत्ति उपलक्षणत्वात् पुष्यादिनक्षत्राणां चन्द्रेण सह पश्चिमाग्रिमोभयप्रमईकादियोगाः खराश्च-पड्जादयः सप्त गोत्राणि च-काश्यपादीनि एकोनपञ्चाशत् , 'जोइसंचालय'त्ति ज्योतिष:-तारकरूपस्य सञ्चलनानि 'तिहिं ठाणेहिं तारारूवे चलेजा' इत्यादिना सूत्रेण स्थाप्यन्ते स्थानेनेति प्रक्रमः । १। तथा एकविधं च तद्वक्तव्यं च-तदभिधेयमित्येकविधवक्तव्यं प्रथमे अध्ययने स्थाप्यत इति योगः, एवं द्विविधवक्तव्यकं द्वितीयेऽध्ययने, एवं तृतीयादिपु यावद्दशविधवक्तव्यकं दशमेऽध्ययने, तथा जीवानां पुद्गलानां च परूपणताऽऽख्यायत इति योगः, तथा 'लोगट्ठाई च गति लोकस्थायिनां च-धर्माधर्मास्तिकायादीनां परूपणता-प्रजापना, शेपमाचारसूत्रव्याख्यानवदवसेयं, नवरमेकविंशति- .

गानालाः, कर्म, द्वितीपतृतीयपध्ययनेषु चलारथत्वार उद्देशकाः पामे प्रप इत्येते पञ्चदश, शेपास्तु पद, पण्णामध्यय- नानां पाशनकालत्वादिति 'यापरि पदराहस्साईति अष्टादशपदसहसमानादाचाराद्विगुणत्वात् सूत्रकृतस्य ततोऽपि द्विगुणत्वात् मानम्मेति ॥३॥ से तिं समपाए ?, समयापणं ससमया सुइति परसमया सूइअंतिं ससमयपरसमया सूइऑति जाव ग्दोगालोगा सूइजति, समयाएणं पकाइयाणं एगहाणं एगुत्तरियपरिचुढीए दुवालसंगस्स य गणिपिडगस्स पापग्गे समणुगाइजइ ठाणगसयस्स पारसविहवित्थरस्स सुयणाणस्स जगजीवयिस्स भगवओ समासेणं ममोयारे आहिलति, तत्य य णाणाविहप्पगारा जीवाजीवा य चणिया वित्थरेण अवरेवि अ बहुविहा वि- मेमा नरगति रिपमणुअसुरगणाणं आहारुस्सासलेसाआवाससंखआययप्पमाण उववायचवणउग्गहणोवहि- पेगणविहाणउपओगजोगइंदियफसाय विविहा य जीवजोणी विकग्वंभुस्सेहपरिरयप्पमाणं विहिविसेसा य मरादीणं महीघराणं कुलगरतित्यगरगणहशणं सम्मत्तभरहाहिवाण चफीणं चेव चकहरहलहराण य वा- माण य निगमा य समाए गए अण्णे य एपमाइ एत्थ वित्थरेणं अत्था समाहिज्जति, समवायस्सणं परित्ता पापणा जाप से णं अगदयाए चउत्थे अंगे एगे अज्झयणे एगे सुयक्वंधे एगे उद्देसणकाले एगे चउयाले पद- सास्से पदग्गेणं प० संखेनाणि अकाबराणि जाप चरणकरणपरूवणया आघचिजंति, सेत्तं समवाए ४॥ सून १३९॥

'से कि तमित्यादि, अथ कोऽसौ समवायः ?, सूत्रेषु प्राकृवत्वेन वकारलोपात् समाये इत्युक्तं, समवायनं समवायः सम्यक् परिच्छेद इत्यर्थः, ततश्च ग्रन्थोऽपि समवायः, तथा चाह-समवायेन समवाये वा स्वसमयः सूच्यन्ते इत्यादि कष्ठ्यं, तथा समवा- येन समवाये या 'एगाइयाण'ति एकद्वित्रिचतुरादीनां शतान्तानां कोटाकोट्यन्तानां वा 'एगत्थाण'ति एके च ते अर्थाश्वेत्येकास्तेषां अयमर्थः एकेपा केपाश्चित् न सर्वेषां निखिलानां वक्तुमशक्यत्वादर्था नांजीवादीनां 'एगुत्तरियत्ति एक उत्तरो यस्यां सा एकोत्तरा सैव एकोनरिका, इह प्राकृतत्वात् हसत्वं, परिवुड्ढिय'त्ति परिवृद्धिवेति समनुगीयते समवायेनेति योगः, तत्र च परिवर्द्धनं संख्यायाः समवसेयं, चशब्दस्य चान्यत्र सम्बन्धादेकोतरिका अनेकोचरिका च, तत्र शतं यावदेकोतरिका परतोऽनेकोत्तरिकेति, तथा द्वादशा. इस च गणिपिटकस्य 'पल्लबग्गेत्ति पर्यवपरिमाणं अभिधेयादितद्धर्मसंख्यानं यथा 'परित्ता तसा' इत्यादि पर्यवशदस्य च 'पल्लय'त्ति निर्देशः प्राकृतत्वात् पर्यकः पल्यङ्क इत्यादिवदिति, अथवा पल्लवा इव पल्लवाः-अवयवास्तत्परिमाणं 'समणुगाइज्जति'ति-समनुगीयते- प्रतिपाद्यते, पूर्वोक्तमेवार्थ प्रपञ्चयन्नाह -'ठाणगसयस्सति स्थानकशतस्यैकादीनां शतान्तानां संख्यास्थानानां तद्विशेपितात्मादि- पदार्थानामित्यर्थः, तथा द्वादशविघो विस्तरो यस्साचारादिभेदेन तत् द्वादशविधविस्तरं तस्य श्रुतज्ञानस्य-जिनप्रवचनस्य, किंभूतस्य - जगजीवहितस, 'भगवतः' श्रुतातिशययुक्तरस 'समासेन' संक्षेपेण समाचार:-प्रतिस्थानं प्रत्यङ्गं च विविधाभिधायकत्वलक्षणो व्यवहार आहिज्जइति आख्यायते, अथ समाचाराभिधानानन्तरं यदुक्तं तदभिधातुमाह-'तत्थ येत्यादि, 'तत्थ यत्ति तत्रैव समवाये इति योगः नानाविधः प्रकारो येषां ते नानाविधप्रकाराः तथाहि-एकेन्द्रियादिभेदेन पञ्चप्रकारा जीवाः पुनरेकैकः प्रकारः पर्या सापर्याप्तादिभेदेन नानाविधः, 'जीवाजीया यत्ति जीवा अजीवाश्च वर्णिता 'विस्तरेण महता वचनसन्दर्भण अपरेऽपिच बहुविधा 'विशेपा' जीनीयम्मा वर्णिता इति योगः, तानेर लेशत आह-'नरय त्यादि 'नरवेति निवासनिवासिनामभेदोपचाराबारकाः, ततश्च नारक- निर्यग्मनुजगुरगणानां सम्पन्धिन आहारादयः, तत्र आहारः-ओजआहारादिराभोगिकानाभोगिकखरूपोऽनेकधा उच्छ्वासोऽनुसमयादि- पालमैदनानेऊया लेश्या हप्णादिका पोदा आवाससंख्या यथा नरकावासानों चतुरशीविर्लक्षाणीत्यादिका आयतप्रमाणमावासानामेव मंगपातामंग्यातपोजनापामता उपलक्षणत्वादस्य विष्कम्भवाहल्यपरिधिमानान्यप्यत्र द्रष्टव्यानि, उपपात एकसमयेनैतावतामेतावता पा फालय्यवधानेनोलनिः च्यवनमेकसमयनैतावतामियता वा कालव्यवधानेन मरणं, अवगाहना-शरीरप्रमाणमङ्गुलासंख्येयभागादि अरधिः-अलासंख्येयभागक्षेत्रविपयादि वेदना-शुभाशुभस्वभावा विधानानि-भेदा यथा सप्तविधा नारका इत्यादि उपयोग:- आभिनियोधिकादिदिशविधः योगः-पश्चदशीवधः इन्द्रियाणि-पश्च द्रव्यादिभेदाद् विंशतिर्वा श्रोत्रादिच्छिद्राद्यपेक्षयाऽष्टौ वा १ पाया:-क्रोधादयः आहारमोच्छ्यासभेत्यादिर्द्वन्द्वस्ततः कपायशब्दात्प्रथमावहुवचनलोपो द्रष्टव्यः तथा विविधा च जीवयोनिः- मविपादिकं जीवानामुत्पनिस्सान, तथा विष्कम्भोत्सेधपरिरयप्रमाण विधिविशेपाच मन्दरादीनां महीधराणामिति, तत्र विष्कम्भो- विस्तार उत्सेधः-उगत्वं परिरयः-परिधिः विधिविशेपा इति विघयो-भेदा यथा मन्दरा जम्बूद्वीपीयधातकीखण्डीयपौष्करार्द्धिकभेदात्- निधा तद्विशेपस्तु जम्यूद्वीपको लक्षोचः शेपास्तु पश्चाशीतिसहस्रोच्छ्तिा इति, एवमन्येष्वपि भावनीय, तथा कुलकरतीर्थकरगणधराणां तथे ।समस्तभरताधिपाना-चक्रिणां चैव तथा चक्रधरहलधराणां च विधिविशेषाः समाश्रीयन्त इति योगः, तथा वर्षाणां च-भरतादि क्षेत्राणां निर्गमा:-पूर्वेभ्यः उत्तरेसामाधिक्यानि 'समाए'त्ति समवाये चतुर्थे अङ्गे वर्णिता इति प्रक्रमः, अथैतभिगमयन्नाह-एते पोक्ताः पदार्था अन्ये च पनतनुपातादयः पदार्थाः, एचमादयः- एवंप्रकाराः अत्र समवाये विस्तरेणार्थाः समाश्रीयन्ते, अविपरीत- } . खरूपगुणभूपिता पुयाङ्गीक्रियन्त इत्पर्थः, अथवा समसन्ते-कुप्ररूपणाभ्यः सम्यकमरूपणायां क्षिप्यन्ते, शेष निगदसिद्धमानि- गमनादिति ॥५॥ से किं तं वियाहे ?, वियाहेणं ससमया विआहिज्बंति परसमया विआहिजति ससमयपरसमया विआ- हिजंति जीवा विआहिज्जति अजीचा पिआहिजति जीवाजीवा विआहिजति लोगे विआहिज्जइ अलोए पिपाहिजइ लोगालोगे विआहिज्जइ, वियाहेणं नाणाविहसुरनरिंदरायरिसिविविहसंसइअपुच्छियाणं जिणेणं वित्वरेण भासियाणं वन्यगुणवेत्तकालपञवपदेसपरिणामजहच्छिवियभावअणुगमनिक्खेवणयप्पमाणसुनि- उणोवरमवियिहप्पकारपगडपयासियाणं लोगालोगपयासियाणं संसारसमुद्दरंदउत्तरणसमत्थाणं सुरवइसं- पूजियाणं भवियजणपहिययाभिनंदियाणं तमरयविद्धंसणाणं सुविठ्ठदीवभूयईहामतिवुद्धिवद्धणाणं छत्ती- ससहस्समणूणयाणं वागरणाणं दसणाओ सुयत्थबहुविहप्पगारा सीसहियत्था य गुणमहत्था, वियाहस्स णं परित्ता चायणा संग्वजा अणुओगदारा संखेजाओ पडिवत्तीओ संखेना वेढा संखेजा सिलोगा संखेजाओ निज्जुत्तीओ, से णं अंगठ्याए पश्चमे अंगे एगे सुयक्खंधे एगे साइरेगे अज्झयणसते दस उद्देसगसहस्साई दस समुदसगसहस्साइं छत्तीसं वागरणसहस्साई चरासीई पयसहस्साई पयग्गेणं पण्णत्ता, संखेजाई अक्बराई अणंता गमा अणंता पज्जवा परित्ता तसा अणंता थाघरा सासया कडा णिबद्धा णिकाइया जिणपण्णत्ता भावा आपविज्जति पपणविज्जंति परूविज्जति निदंसिज्जंति उपदसिज्जंति, से एवं आया मेपर गाया एवं पिण्णाया गर घरणकरणपख्वणया आधविनंति, सेत्तं वियाहे ५ ॥ सूत्र १४० ॥ 'मे रिपाई' इत्यादि, अथ केयं माख्या ?, व्याख्यायन्ते अर्था यस्यां सा व्याख्या, वियाहे इति च पुंल्लिङ्गनिर्देशः प्राकृत- रगन्, 'पियाति प्याग्यया व्याख्यायां वा सममया इत्यादीनि नव पदानि सूत्रकतवर्णके व्याख्यातत्वादिह कण्ट्यानि, 'वियाहे मोमित्यादि, नानाविधः सुरैः नरेन्द्रः राजर्षिभिा 'निविहसंसइय'त्ति विविधसंशयितैः-विविधसंशयवद्भिः पृष्टानि यानि तानि तथा नेपा नानाविधगुरनरेन्द्रराजमपिविविधसंशयितपृष्टानां व्याकरणानां पत्रिंशत्सहस्राणां दर्शनात् श्रुतार्था व्याख्यायन्त इति पूर्वापरेण पारपसंपन्या, पुनः किंभूतानां व्याकरणानां ?-'जिनेनेति भगवता महावीरेण 'वित्थरेण भासियाणं' विस्तरेण भणितानामित्यर्थः, पुनः किंभूतानां ?-'दव्ये त्यादि, द्रव्यगुणक्षेत्रकालपर्ययप्रदेशपरिणामावस्थायथास्तिभावाऽनुगमनिक्षेपनयप्रमाणसुनिपुणोपक्रमैर्विविध- प्रकारः प्रफटः प्रदर्शितो याकरणस्तानि तथा तेषा, वन द्रव्याणि-धर्मास्तिकायादीनि गुणा-ज्ञानवर्णादयः क्षेत्रं-आकाशं काल:- रमपादिः पर्यवा:-स्वपरभेदमिया धर्माः अथया कालकता अवस्था नवपुराणादयः पर्यवाः प्रदेशा-निरंशावयवाः परिणामाः-अवस्था- पम्पान्तरगमनानि यथा-चैन प्रकारेणास्तिभावः अस्तित्व-सत्ता यथाऽस्तिभावं अनुगमः- संहितादिव्याख्यानप्रकाररूपः उद्देश- नेगनिर्गमादिद्वारफलापारमको वा निक्षेपी-नामस्थापनाद्रव्यभावैर्वस्तुनो न्यासः 'नयत्रमाण' नया-नैगमादयः सप्त द्रव्यास्तिक- प्यास्तिकमेदार माननयक्रियानयभेदानिश्वयरव्यवहारभेदाद्वा द्वौ ते एर तावे वाप्रमाणं-वस्तुतवपरिच्छेदनं नयप्रमाणं तथा सु. नपुणः गुगक्ष्मो मुनिपुणो-या सुष्ठ निधितगुण उपक्रमः-आनुपूादिः, विविधप्रकारता चैपां भेदभणनत एवोपदर्शितेति, पुनः भूतानां व्याकरणानां , लोकालोको प्रकाशितो येषु तानि तथा तेषां, तथा 'संसारसमुदरुंदउत्तरणसमत्थाण'ति संसारसमुद्रस्य -14 दस-विस्तीर्णस्य उत्तरणे-तारणे समर्थानामित्यर्थः अत एव सुरपतिसंपूजिताना-प्रच्छकनिर्णायकपूजनात् सूक्तत्वेन श्लाधितत्याद्वा तथा 'भवियजणपयहिययामिणंदियाणं'ति भव्यजनानां भव्यप्राणिनां-प्रजा लोको भव्यजनप्रजा भव्यजनपदो वा तस्यास्तस्य वा हृदयः-चिनेरभिनन्दितानां-अनुमोदितानामिति विग्रहः, तथा तमोरजसी-अज्ञानपातके विध्वंसयति-नाशयति यत्तत्तमोरजोविध्वंसं तच तद् ज्ञानं च तमोरजोविध्वंसज्ञानं तेन सुष्ठु दृष्टानि-निर्णीतानि यानि तानि तथा अत एव तानि च तानि दीपभूतानि-चेति, अतएव तानि ईहामतियुद्धिवर्द्धनानि चेति, तेषां तमोरजोविध्वंसज्ञानसुदृष्टदीपभूतेहामतिवुद्धिवर्द्धनानां, तत्र ईहा-वितर्को मतिः- अपायो निधय इत्यर्थः युद्धिः--औत्पत्तिक्यादिचतुर्विधेति, अथवा तमोरजोविध्वंसनानामिति पृथगेव पदं पाठान्तरेण सुदृष्टदीपभूता- नामिति च, तथा 'छत्तीससहस्समणूणयाणीति अन्यूनकानि पत्रिंशत् सहस्राणि येषां तानि तथा, इह मकारोऽन्यथा पदनिपातश्च प्राकृतत्वादनवद्य इति, 'वागरणागति व्याक्रियन्ते प्रश्नानन्तरमुत्तरतयाऽभिधीयन्ते निर्णायकेन यानि तानि व्याकरणानि तेपो दर्श- नात्-प्रकाशनादुपनिबन्धनादित्यर्थः अथवा तेपां दर्शना-उपदर्शका इत्यर्थः, कइत्याह-'सुतस्थबहुविहप्पयारे'त्ति श्रुतविषया अर्थाः श्रु- तार्धा अभिलाप्पार्थविशेपा इत्यर्थः श्रुता वा आकर्णिता जिनसकाशे गणधरेण ये अर्धास्ते श्रुतार्थाः, अथवा श्रुतमिति सूत्रं अर्था-नियु- क्यादय इति श्रुतार्थास्ते च ते बहुविधप्रकाराश्चेति विग्रहः श्रुतार्थानां वा वह्वो विधा:-प्रकारा इति विग्रहः, किमर्थ ते व्याख्यायन्त इत्याह-शिष्यहितार्थाय' शिष्याणां हितं-अनर्थप्रतिघातार्थप्राप्तिरुपं तदेवार्थः प्रार्थ्यमानत्वात्तस्य तसै इति, किंभूतास्ते अत आह- गुणहला-गुण एवार्थप्राप्त्यादिलक्षणो हस्त इव हस्तः प्रधानावयवो येषां ते तथा (गुणमहत्था-गुणोत्सवार्थाः), 'वियाहस्से' त्यादि तु निगमनान्तं सूत्रसिद, नवरं शतमिहाध्ययनस्य संज्ञा, चतुरशीतिः पदसहस्राणि पदाणेति समवायापेक्षया द्विगुणताया इहानाश्रयण- ।

। दागमा गादिगुण लशे अष्टाशीतिः सहस्राणि च भवन्तीति ॥ ५ ॥ से fणापासम्मकदाओ?, णायाधम्मकहातु णं णायाणं णगराइं उज्जाणाई चेइआई वणवंटारायाणो ५ अम्मापिगरी समोसरणाई धम्मायरिया धम्मकहाओ इहलोइयपरलोइअइ ढीविसेसा१० भोगपरिचाया पपग्गामओ सुगपरिग्गहातयोगहाणाई परियागा १५ संलेहणाओ भत्तपचक्खाणाई पाओवगमणाई देव- लोगगमणाई सुफुलपपायापाई २० पुणपोहिलाभा अंतकिरियाओ २२ य आधविजंतिजाव मायाधम्मक- हागु णे पपइयाणं विणयफरणजिणसामिसासणयरे संजमपईण्णपालणधिइमझ्यवसायदुव्यलाणं १ तवनि- गमतयोयहाणरणयुद्धरभरभग्गपणिस्साहणिसिद्वाणं २ घोरपरीसस्पराजियाणं सहपारद्धरुद्धसिद्धालयम- ग्गनिग्गगाणं ३ पिसपसुहतुएआसावसदोसमुच्छियाणं ४ विराहियचरित्तनाणदसणजइगुणविविहप्पयार- निस्सारसुपापर्ण ५ संसारअपारदुफ्ग्यदुग्गइभवविविहपरंपरापवंचा ६ धीराण य जियपरिसहकसायसे- पणधिभणियसंजमउच्छाहनिन्छियाणं ७ आराहियनाणदंसगचरित्तजोगनित्सल्लसुद्धसिद्धालयमग्गमभि- मुनाणं सुरभयणपिमाणसुक्ग्यारं अणोवमाई भुत्तूण चिरं च भोगभोगाणि ताणि दिवाणि महरिहाणि ततो य काल ममनुयाण जर य पुणो लद्धसिद्धिमग्गाणं अंतकिरिया चलियाण य सदेवमाणुस्सधीरकरणका रणाणि पोषणअणुमासणाणि गुणदोसदरिसणाणि विट्टते पचये य सोऊण लोगमुणिणो जहटियसासण- मिम जरमरणनासणकरे आराहिअसंजमा य सुरलोगपडिनियत्ता ओवेन्ति जह सासयं सिर्च सयदुक्रव- -- मोक्ख, एए अण्णे य एवमाइअत्था वित्थरेण य, णायाधम्मकहासु णं परित्ता वायणा संखेना अणुओगदा. रा जाव संग्वेज्जाओ संगहणीओ, से गं अंगठ्याए छठे अंगे दो सुअक्खंधा एगणवीसं अज्झयणा,ते समा- सओ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-चरिता य कप्पिया य, दस धम्मकहाणं वग्गा, तत्थ णं एगमेगाए धम्मकहाए पंच पंच अक्खाइयासयाई एगमेगाए अक्खाइयाए पंच पंच उवक्खाइयासयाइं एगमेगाए उवक्खाइयाए पंच पंच अक्खाइयउवक्खाइयासयाई एवमेव सपुत्र्चावरेणं अद्भुहाओ अक्खाइयाकोडीओ भवंतीति मक्खायाओ, एगणतीसं उद्देसणकाला एगणतीसं समुद्देसणकाला संखेज्जाइं पयसहस्साई पयग्गेणं पण्णत्ता संखेज्जा अ- क्खरा जाव चरणकरणपख्वणया आघविज्जंति, सेत्तं णायाधम्मकहाओ ६॥ सूत्रं १४१॥ 'से कि तमित्यादि, अथ कास्ता ज्ञाताधर्मकथा ?-ज्ञातानि-उदाहरणानि तत्प्रधाना धर्मकथा ज्ञाताधर्मकथा दीर्घत्वं संज्ञात्वाद् अथवा प्रथमथुतस्कन्धो ज्ञाताभिधायकत्वात् ज्ञातानि द्वितीयस्तु तथैव धर्मकंथाः, ततश्च ज्ञातानि च धर्मकथाच ज्ञाताधर्मकथाः, तत्र प्रथम व्युत्पत्त्यर्थ सूत्रकारो दर्शयन्नाह –'नायाधम्मकहासु णमित्यादि, ज्ञाताना-उदाहरणभूतानां मेघकुमारादीनां नगरादीन्याख्यायन्ते, नगरादीनि द्वाविंशतिः पदानि कण्ट्यानि च, नवरमुद्यानं-पत्रपुष्पफलच्छायोपगतवृक्षोपशोभित विविधवेपोन्नतमानव बहुजनो यत्र भो- जनार्थ यातीति, चैत्य-व्यन्तरायतन, वनखण्डोऽनेकजातीयैरुत्तमैवृक्षरुपशोभित इति, आघविज्जति इह यावत्करणादन्यानि पंच पदानि दृश्यानि यावदयं सूत्रावययो यथा 'नायाधम्मे'त्यादि, तत्र ज्ञाताधर्मकथासु णमित्यलङ्कारे प्रनजितानां, क्य?-'विनयकरणजिनस्वा- मिशासनवरे कर्मविनयकरे जिननाथसम्बन्धिनि शेपप्रवचनापेक्ष्या प्रधाने प्रवचने इत्यर्थः, पाठान्तरेण 'समणाणं विणयकरणजिणसा- माम पवर' किंभूवाना ?-संयमप्रतिज्ञा-संयमाभ्युपगमः सैव दुराधिगम्यत्वात् कातरनरक्षोभकत्वाद्गम्भीरत्वाच पातालमिव पातालं वा धृतमतिव्ययसापा दुर्लभा येषां ते तया, पाठान्वरेण संयमप्रतिज्ञापालने ये तिमतिव्यवसायास्तेपु दुर्बला ये ते तथा तेषां, तत्र धृतिः-विनस्वास्थ्यं मतिः-बुद्धिर्म्यवसाय:-अनुष्ठानोत्साह इति, तथा तपसि नियमः-अवश्यकरणं तपोनियमो नियन्त्रितं तपःस च उप उपधानं चानियन्त्रि तप एव श्रुतोपचारः तपोनियमतपउपधाने ते एव रणव-कातरजनक्षोभकत्वात् सग्रामो 'दुद्धरभर'त्ति थमकारणत्यारभरश्व-दुर्वलोहादिभारस्ताम्यां भग्ना इति (एव)-भग्नकाः-पराङ्मुखीभूतास्तथा 'निस्सहगनिसट्ठाण'ति निःसहा- नितरामशक्तास्त एप निःसहका निसृष्टावनिसृष्टाङ्गा मुक्ताङ्गा ये ते तपोनियमतपउपधानरणदुर्धरभरभनकनिःसहकनिसृष्टाः, पाठान्तरेण निःसहफनिविष्टास्तेपा, इह च प्राकृतत्वेन ककारलोपसन्धिकरणाभ्यां मना इत्यादौ दीर्घत्वमवसेयं तथा घोरपरीपहैः पराजिताया- सहाय-असमर्थाः सन्तः पारन्धाश-परीपहरेव वशीकर्तुं रद्धाय मोक्षमार्गगमने ये ते घोरपरीपहपराजितासहमारब्धरुद्धाः अत एव सिद्धालयमार्गाव-सानादेनिर्गताः-प्रतिपतिता येते क्या तेच ते चेति तेषां घोरपरीपहपराजितासहप्रारब्धरुद्धसिद्धालयमार्गनिर्गतानां, पाठान्तरेण पोरपरीपहपराजिताना तथा सह-पुगपदेव परीपहैविशिष्टगुणश्रेणिमारोहन्तःप्ररुद्धरुद्धाः-अतिरुद्धाः सिद्धालयमार्गनिर्गताच वे ते वथा तैपां सहमरुद्धसिद्धालयमार्गनिर्गवाना, तथा विषयसुखेषु तुच्छेपु स्वरूपतः आशावशदोपेण-मनोरथपारतन्त्र्यवैगुण्येन मूछिता-अध्युपपना ये ते तथा तेषां विषयसुखतुच्छाशारशदोपमूर्छितानां पाठान्तरेण विषयसुखे या महेच्छा कस्यांचिदवस्थायां या चापसान्तरे तुच्छाशा तयोर्वशः-पारतन्त्र्यं तल्लक्षणेन दोपेण मूञ्छिता ये ते तथा तेषां विषयसुखमहेच्छातुच्छाशावशदोपमूञ्छिताना, या चिराधितानि चारित्रज्ञानदर्शनानि यैस्ते तथा, तथा पतिगुणेषु विविधप्रकारेषु मूलगुणोत्तरगुणरूपेषु निःसारा:-सारपर्जिताः ! पलञ्जिमायगुणधान्या इत्यर्थः, तथा तैरेव यतिगुणैः शून्यकाः सर्वथा अभावाये ते तथेति, पदत्रयस्य च कर्मधारयोऽतस्तेषां । विराधितचारित्रज्ञानदर्शनयतिगुणविविधप्रकारनिः-सारशून्यकानां, किमत आह-संसारे--संसृती अपारदुःखा-अनन्तक्लेशा ये दुर्गतिपु नारकतिर्यकुमानुपकुदेवत्वरूपासु भवा भवग्रहणानि तेषां ये विविधाः परम्पराः पारम्पर्याणि तासां ये प्रपञ्चास्ते संसारा- पारदुर्गतिभवविविध-परम्परा-प्रपञ्चाः, आख्यायन्ते इति पूर्वेण योगः, तथा धीराणां च-महासचानां, किंभूतानां ?-जितं परीपहकपायसैन्यं यैस्ते तथा, धृतैः-मनःस्वास्थ्यस्य धनिकाः स्वामिनो धृतिधनिकाः, तथा संयमे उत्साहो-वीर्य निश्चित:-अवश्यं- भावी येषां (ते) संयमोत्साहनिश्चितास्ततः पदत्रयस्य कर्मधारयोऽतस्तेषां जितपरीपहकपायमैन्यधृतिधनिकसंयमोत्साहनिश्चितानां, तथा आराधिता ज्ञानदर्शनचारित्रयोगा यैस्ते तथा निःशल्यो-मिथ्यादर्शनादिशल्यरहितः शुद्धश्च-अतीचारविमुक्तोयः सिद्धालयस्य-सिद्धेर्यो () मार्गस्तस्याभिमुखा ये ते तथा ततः पदद्वयस्य कर्मधारयः अतस्तेपामाराधितज्ञानदर्शनचारित्रयोगनिःशल्यशुद्धसिद्धालयमार्गाभि- मुखाना, किमत आह-सुरभवने-देवतयोत्पादे यानि विमानसौख्यानि तानि सुरभवनविमानसौख्यानि अनुपमानि ज्ञाताधर्मकथावा- ख्यायन्त इति प्रक्रमः, इह च भवनशब्देन भवनपतिभवनानि न व्याख्यातान्यविरधित्तसंयमप्रवजितमस्तावात् , ते हि भवनपतिपु नोत्पद्यन्त इति, तथा भुक्त्वा चिरं च भोगभोगान्-मनोज्ञशब्दादीन् तांस्तथाविधान् दिव्यान्-वर्गभवान् 'महाहन्' महतः- आत्यन्तिकान् अन्-िप्रशस्ततया पूज्यानिति भावः, ततश्च-देवलोकात् कालक्रमच्युतानां यथा पुनर्लब्धसिद्धिमार्गाणां-मनुजगतावयाप्त- ज्ञानादीनामन्तक्रिया-मोक्षो भवति तथाऽऽख्यायन्त इति प्रक्रमः, तथा चलितानां च-कथञ्चित्कर्मवशतः परीपहादावधीरतया संयम- प्रतिज्ञायाः प्रभ्रष्टानां सह देवैर्मानुपाः सदेवमानुपास्तेषां सम्बधीनि धीरकरणे-धीरत्वोत्पादने यानि कारणानि-ज्ञातानि तानि सदेव- मानुपपीरकरणकारणानि आग्य्यायन्त इति प्रक्रमः, इयमत्र मारना-यथा आर्यापाढो देवेन धीरीकृतो यथा या मेघकुमारो भगवता गैलकागार्यो वा पन्थरुमाघुना धीरीकृतः एवं धीरफरणकारणानि तवाख्यायंते, किंभूतानि वानीत्याह-योधनानुशासनानि' योधनानि- मार्गप्रष्टस्य मार्गम्यापनानि अनुशासनानि-दुःस्थस्य सुस्थतासम्पादनानि अथवा वोधनं-आमन्त्रणं तत्पूर्वकान्यनुशासनानि पोधनानुशामनानि, तथा गुणदोपदर्शनानि-संयमाराधनायां गुणा इतरत्र दोषा भवन्तीत्येवंदर्शनानि वाक्यान्याख्यायन्त इति योगः, नया दृष्टान्नान् मातानि प्रत्ययांच योधिकारणभूतानि वाक्यानि श्रुत्वा 'लोकमुनयः' शुकपरिव्राजकादयो 'यथा' येन प्रकारेण मिनाः शामने जरामरणनाशनकरे जिनानां सम्मन्धिनीति भावः, तथाऽऽख्यायन्त इति योगः, तथा 'आराहितसञ्जम'त्ति एत एव लौमिरमुनयः संपमं पलिताय जिनप्रवचनं प्रपन्नाः पुनः परिपालितसंयमाच सुरलोकं गत्वा चैते सुरलोकप्रतिनिवृत्ता उपयान्ति यथा साधन-मदाभारिनं शिष-अयाधाकं सर्वदुःसमोक्षं निर्वाणमित्पर्यः, एते चोक्तलक्षणाः अन्ये च 'एवमादिअत्यचि एवमादय आदि- गन्दम्य प्रकारार्थवादेयंप्रकारा अर्थाः-पदार्थाः, 'नित्थरेण यत्ति विस्तरेण चशब्दाद् कचित्केचित् संक्षेपेण आख्यायन्त इति क्रिया- योगः 'नायापम्मकडागु णमित्यादि कण्टयमानिगमनात् , नवरं 'एकूणवीसमज्झयण' चि प्रथमथुतस्कन्धे एकोनविंशतिद्वितीये च दशेति, नथा 'दम धम्मकहाणं यग्गा' इत्यादौ भाग्नेयं-इकोनविंशतिर्वाताध्ययनानि दार्शन्तिकार्थज्ञापनलक्षणज्ञातप्रतिपादकत्वात्तानि प्रथम- धुतररुन्धे, द्वितीये त्वबिंगादिलक्षणधर्मस कथा धर्मकथा-आख्यानकानीत्युक्तं भवति, तासां च दश वर्मा, वर्ग इति समूहः ततवार्थाधि- फारसमूहात्मकान्यप्ययनान्येप दश वर्गा द्रष्टव्याः, तत्र ज्ञातेवादिमानि दश यानि तानि ज्ञातान्येव, न तेष्वाख्यायिकादिसम्भवः, शेपाणि नप सातानि, तेषु पुनरेंकैकस्मिन् पश्च पञ्च चत्वारिंशदधिकानि आख्यायिकाशतानि, तत्राप्यकैकस्यामाख्यायिकायां पञ्च पञ्चोपा- - ख्यायिकाशतानि, वनाप्कैकास्यामुपाख्यायिकायां पश्च पश्चाख्यायिकोपाख्यायिकाशतानि, एवमेतानि संपिण्डितानि किं सात- 'रगयीसं कोडिसयं लक्खा पष्णासमेव योद्धन्या । १२१५००००००। एवं ठिए समाणे अहिगयसुत्तस्स पत्थारो ॥१॥ तद्यथा ) 'दस धम्मकहाणं वग्गा, तत्थ णं एगमेगाए धम्मकहाए पश्च पञ्च उवक्खाइयासयाई एगमेगाए अक्खाइयाए पञ्च पञ्च उवक्खाइया- सपाई एगमेगाए उपक्साइयाए पञ्च पञ्च अक्साइउवक्खाइयासयाई'ति, एवमेतानि सम्पिण्डितानि कि संजातं !-'पणवीसं कोडिसयं १२५००००००० एत्थ य समलक्खणाझ्या जम्हा । नवनाययसंबद्धा अक्खाइयमाइया तेणं ॥१॥ ते सोहिजति फुडं इमाउ रासीओ वेगलाणं तु । पुणरुत्तवज्जियाणं पमाणमेयं विणिदिद्वं ॥ २ ॥' शोधिते चैतसिन् सति अर्द्धचतुर्था एव कथानककोट्यो भवन्तीति, अव एवाह-'एवमेव सपुष्वावरेणीति भणितप्रकारेण गुणनशोधने कृते सतीत्युक्तं भवति 'अद्भुट्ठाओ अक्खाइयाकोडीओ भवन्तीतिमवाओ'त्ति आख्यायिकाः-कथानकानि एता-एवमेतत्संख्या भवन्तीतिकृत्वा आख्याता भगवता महावीरेणेति तथा संख्यातानि 'पदसयसहस्साणी'ति किल पञ्च लक्षाणि पट्सप्ततिश्च सहस्राणि पदाग्रेण अथवा सूत्रालापकपदाग्रेण संख्यातान्येव पदमहस्राणि भवन्तीत्येवं सर्वत्र भावयितव्यमिति ॥६॥ से किं तं उवासगदसाओ ?, उवासगदसासु णं उवासयाणं णगराई उज्जाणाई चेइआई वणखंडा रायाणो अम्मापियरोसमोसरणाई धम्मायरिया धम्मकहाओ इहलोइयपरलोइयइढिविसेसा उवासयाणं सीलब्वयवे- रमणगुगपचक्याणपोतहोववासपडिवज्जणयाओ सुयपरिग्गहा तवोवहाणा पडिमाओ उवसग्गा संलेह- णाओ भत्तपचग्वाणाई पाओवगमणाई देवलोगगमणाई सुकुलपचायाया पुणो योहिलामा अंतकिरियाओ भापमिति, उगानगरमानुणं उयामगाणं रिद्धिपिसेसा परिसा वित्थरमम्मसयणाणि योहिलाभअभिग- मगम्मतगिमुदगा पिरतं मूलगुणउत्तरगुणागारा ठिईपिसेसा ययपिसेसा पडिमाभिग्गहग्गणपालणा उपगगादिगामणा णिकरमरगा यतया ग पिपिता सीलव्ययगुणवेरमणपथग्याणपोसहोववासा अपच्छि- ममारनिगा ग मलेरणाप्तोसणाहिं अप्पाणं जह य भावइत्ता पहणि भत्ताणि अणसणार य छेअइत्ता उ- पपण्णा कपारपिमाणुत्तमेगुनाह अणुभयंति सुरवरविमाणवरपोंडरीएसु सोक्याई अणोवमाई कमेण भुत्तू- उरामा मो आउयापएणं या समाणा जह जिणमयम्मि योहिं लडूण य संजनुत्तमं तमरयोधविप्प- मुला उगम जद मामयं सम्यस्यमोक्वं, पते अने य एवमाइअत्था वित्थरेण य, उवासयदसासु णं प- रिता गायणा मंगेस्ता अणुशोगदारा जाप संगहणीओ संखेसंखेज्जाओ, से गं अंगठ्याए सत्तमे अंगे एगे गुगरगंधे पस भन्शपणा दस उसणकाला यस समुसणकाला संखेज्जाइं पयसयसहस्साई पयग्गेणं प० मंगेगा अफगराई जाय एवं चरणकरणपरूयणया आपविजंति, सेत्तं उवासगदसाओ ७॥ सूत्रं १४२' ।। 'मेनिमित्यादि अब फाला उपासादशाः उपासकाः श्रापकास्तद्गतक्रियाकलापप्रतिवद्धा दशाः-दशाध्ययनोपलक्षिता उपासकदशाः, या पार-उपासकदसामु पं उपासकानां नगराणि उद्यानानि चैत्यानि वनखण्डा राजानः अम्बापितरौ समवसरणानि धर्माचार्या मरुया ऐहलौकिकपारलौकिका प्रातिविशेपा उपासकानां च शीलनवविरमणगुणप्रत्याख्यानपौषधोपवासप्रतिपादनताः, तत्र शील- गानि-अशुनतानि चिरमणानि-रागादिपिरतयः गुणा-गुणवतानि प्रत्याख्यानानि-नमस्कारसहितादीनि पौपध:-अष्टम्यादिपर्वदिनं ~ वयोपरसनमाहारशरीरसत्कारादित्यागः पौषधोपवासः, ततो द्वन्द्वे सत्येतेषां प्रतिपादनताः-प्रतिपत्तय इति विग्रहः, श्रुतपरिग्रहास्तपः ) उपधानानि प्रतीतानि 'पडिमाओ'त्ति एकादश उपासकप्रतिमाः कायोत्सर्गा वा उपसर्गा-देवादिकृतोपद्रवाः संलेखनाभक्तपानप्रत्या- ख्यानानि, पादपोपगमनानि देवलोकगमनानि सुकुलप्रत्यायातिः पुनर्बोधिलाभोऽन्तक्रिया चाख्यायन्ते पूर्वोक्तमेवेतो विशेषत आह- 'उजास 'त्पादि, वत्र ऋद्धिविशेषा-अनेककोटीसंख्याद्रव्यादिसम्पद्विशेषाः तथा परिषद-परिवारविशेषा यथा मातापितृपुत्रादिका अभ्यन्तरपरिपत् दासीदासमित्रादिका बाह्यपरिपदिति, विस्तरधर्मश्रवणानि महावीरसन्निधौ, ततो वोधिलाभोऽभिगमः-सम्यक्त्वस्य विशुद्धता स्थिरत्वं-सम्यक्त्वशुद्धिरेव मूलगुणोत्तरगुणा-अणुव्रतादयः अतिचारास्तेपामेव-वधवन्धादितः खण्डनानि स्थितिविशेषाश्च- उपासकपर्यायस्य कालमानमेदाथ बहुविशेषाः प्रतिमाः-प्रभूतभेदाः सम्यग्दर्शनादिप्रतिमाः अभिग्रहग्रहणानि तेषामेव च पालनानि । उपसधिसहनानि निरुपसर्गश्च-उपसर्गाभावश्चेत्यर्थः, तपांसि च विचित्राणि शीलवतादयोऽनन्तरोक्तरूपा अपश्चिमाः-पश्चात्काल- ; भाविन्यः अफारस्त्वमङ्गलपरिहारार्थ मरणरूपे अन्ये भवा मारणान्तिक्यः आत्मनः-शरीरस्य जीवस्य च संलेखनाः तपसा रागादिजयेन च कशीकरणानि आत्मसंलेखनाः ततः पदत्रयस्य कर्मधारयस्तासां, 'झोसणं'ति जोपणाः सेवना कारणानीत्यर्थः, ताभिरपश्चिम- ) मारणान्तिकात्मसलेसनाजोपणाभिरात्मानं यथा च भावयित्वा वहूनि भक्तानि अनशनतया च-निर्मोजनतया छेदयित्वा-व्यवच्छेदयि- ) त्या व्यपच्छेद्य उपपन्ना मृत्वेति गम्यते, केषु?-कल्पवरेपु यानि विमानानि उत्तमानि तेपु, तथा यथानुभवन्ति सुरवरविमानानि परपुण्डरीकाणीर वरपुण्डरीकाणि यानि तेपु कानि ?-सौख्यान्यनुपमानि क्रमेण भुक्त्वोत्तमानि ततः आयुष्कक्षयेण च्युताः सन्तो पथा जिनमते योधि लब्धा इति शेषः लब्ध्वा च संयमोत्तम-प्रधानं संयमं तमोरजओघविनमुक्ता-अज्ञानकर्मप्रवाहविनमुक्ता उपयान्ति, पथा, अवयं-अपुनरागृत्तिकं सर्वदुःरामोक्षं कर्मक्षयमित्यर्थः, तथोपासकदशाखाख्यायन्त इति प्रक्रमः, एते चान्ये चेत्यादि प्राग्वन्नवरं 'गंगेन्नाई पपमयसहस्माई पयग्गेण'ति किलेकादश लक्षाणि द्विपञ्चाशच सहस्राणि पदानामिति ॥ ७॥ से कि तं अंतगडदसाओ?, अंतगडदसासु णं अंतगडाणं णगराइं उज्जाणाई चेइयाई वणाई राया अम्मा- पियरो ममोसरणा घम्मायरिया धम्मकहा इहलोइयपरलोइअइदिविसेसा भोगपरिचाया पव्वज्जाओ सुयपरिग्गहा तपोवहाणाई पडिमाओ यहुविहाओ खमा अज्जवं मद्दवं च सोअंच सचसहियं सतरसथिहो य मंजमो उत्तमं च यंभं आकिंचणया तवो चियाओ समिइगुत्तीओ चेव तह अप्पमायजोगो सज्झायज्झा- णेण य उत्तमाणं दोपहंपि लक्षणाई पत्ताण य संजमुत्तमं जियपरीसहाणं चउब्विहकम्मक्खयम्मि जह फेबलस्स लंभो परियाओ जत्तिओ य जह पालिओ मुणिहिं पायोवगओ य जो जहिं जत्तियाणि भत्ताणि ऐअइत्ता अंतगडो मुनिवरो तमरयोपविप्पमुसो मोक्रवसुहमणतरं च पत्ता एए अन्ने यएवमाइअत्था वित्था- रेणं परूवेई. अंतगडदसासु णं परित्ता वायणा संखेजा अणुओगदारा जाव संखेड्याओ संगहणीओ, जाव से गं अंगठ्ठयाग अट्टमे अंगे एगे सुयक्खंधे दस अज्झयणा सत्त वग्गा वस उद्देसणकाला दस समुद्देसणका- ला संग्नेलाई पयसहस्साई पयग्गेणं पण्णत्ता संवेज्जा अक्खरा जाव एवं चरणकरणपरूवणया आघविजंति, सेत्तं अंतगडदसाओ ॥ ८॥ सूत्रं १४३ ।। 'से कि 'मित्यादि, अथ कास्ता अन्तकृदशाः ?, तत्रान्तो विनाशः, स च कर्मणस्तत्फलस्य वा संसारस्य कृतो यैस्ते अन्त- कवास्ते च तीर्थकरादयस्तेषां दृशाः-प्रथमवर्गे दशाध्ययनानीति तत्संख्यया अन्तकृतदशाः, तथा चाह-'अंतगडदसासु ण'मित्यादि कण्ठणं, नवरं नगरादीनि चतुर्दश पदानि पष्ठाङ्गवर्णकाभिहितान्येव, तथा 'पडिमाओ'त्ति द्वादश भिक्षुप्रतिमा मासिक्यादयो बहुविधाः तथा क्षमा मार्दवं आर्जवं च शौचं च सत्यसहितं, तत्र शौचं--परद्रव्यापहारमालिन्याभावलक्षणं सप्तदशविधश्च सयमं उत्तमं च ब्रह्म- मैथुनविरविरूपं 'आकिंचणिय'त्ति आकिञ्चन्यं तपस्त्याग इति-आगमोक्तं दानं समितयो गुप्तयश्चैव तथा अप्रमादयोगः स्वाध्यायध्यान- योग उत्तमयोर्द्वयोरपि लक्षणानि-स्वरूपाणि, तत्र स्वाध्यायस्य लक्षणं 'सज्झाएण पसत्थं झाण'मित्यादि, ध्यानलक्षणं यथा--"अंतो- मुहुत्तमित्तं चिचावत्थाणमेगवत्थुमी"त्यादि, व्याख्यायन्त इति सर्वत्र योगः, तथा प्राप्तानां च संयमोत्तम-सर्वविरतिं जितपरीपहाणां चतुपिंधकर्मक्षये सति-पातिकर्मक्षये सति यथा केवलस्य ज्ञानादेाभः पर्याय:-प्रव्रज्यालक्षणो यावाश्च-यावद्वपोदिप्रमाणो 'यथा' येन तपोविशेपाययणादिना प्रकारेण पालितो मुनिभिः पादपोपगतच-पादपोपगमाभिधानमनशनं प्रतिपन्नो यो मुनिर्यत्र शत्रुञ्जय- पर्वतादौ यावन्ति च भक्तानि-भोजनानि छेदयित्वा, अनशनिना हि प्रतिदिनं भक्तद्वयच्छेदो भवति, अन्तकृतो मुनिवरो जात इति शेषः. तमोरजओघविप्रमुक्तः, एवं च सर्वेऽपि क्षेत्रकालादिविशेपिता मुनयो मोक्षसुखमनुत्तरं च प्राप्ता आख्यायन्त इति क्रियायोगः, एते अन्ये चेत्यादि प्राग्य, नवरं 'दस अज्झयण'त्ति प्रथमवर्गापेक्षयैव घटन्ते, नन्यां तथैव व्याख्यातत्वात् , यचेह पठ्यते "सत्त वग्ग' ति तत्मथमवर्गादन्यवर्गापेक्षया, यतोऽन सर्वेऽप्यष्ट वर्गाः, नन्द्यामपि तथा पठितत्वात् , तवृत्तिथेयं अट्ठ वग्ग'त्ति' अत्र वर्गः समूहः, स चान्तकतानामध्ययनानां वा, सर्वाणि चैकवर्गगतानि युगपदुद्दिश्यन्ते, ततो भणितं 'अट्ठ उद्देसणकाला' इत्यादि, इह च दश उद्देशनकाला अघीयन्ते इति नास्याभिप्रायमवगच्छामः तथा संख्यातानि पदशतसहस्राणि पदाणेति, तानि च किल त्रयोविंशति- ) - ) लक्षाणि चत्वारि च सहस्राणीति ॥ ८॥ से किं तं अणुत्तरोववाइयदसाओ?, अणुत्तरोववाइयदसासु णं अणुत्तरोववाइयाणं नगराई उजाणाई चेइ- याइं यणखंडा रायाणो अम्मापियरो समोसरणाई धम्मायरिया धम्मकहाओ इहलोगपरलोगइढिविसेसा भोगपरिचाया पब्वआओ सुयपरिग्गहा तवोवहाणाई परियागो पडिमाओ संलेहणाओ भत्तपाणपचक्खा णाई पाओवगमणाई अणुत्तरोववाओ सुकुलपचायाया पुणो बोहिलाभो, अंतकिरियाओ य आघविजंति, अणुत्तरोववाइयदसासु णं तित्थकरसमोसरणाई परमंगलजगहियाणि जिणातिसेसाय बहुविसेसा जिणसी- साणं चेव समणगणपवरगंधहत्थीणं थिरजसाणं परिसहसेपणरिउवलपमहणाणं तवदित्तचरित्तणाणसम्मत्त सारविविहप्पगारवित्थरपसत्वगुणसंजुयाणं अणगारमहरिसीणं अणगारगुणाण वण्णओं उत्तमवरतवविसि ट्ठणाणजोगजुत्ताणं जह य जगहियं भगवओ जारिसा इढिविसेसा देवासुरमाणुसाणं परिसाणं पाउन्भावा य जिणसमीवं जह य उवासंति जिणवरं जह य परिकहंति धम्मं लोगगुरू अमरनरसुरगणाणं सोऊण य तस्स भासियं अवसेसकम्मविसयविरत्ता नरा जहा अब्भुवेति धम्ममुरालं संजमं तवं चापि बहुविहप्पगारं जह यहूणि वासाणि अणुचरित्ता आराहियनाणदंसणचरित्तजोगा जिणवयणमणुगयमहियं भासित्ताजिण- वराण हिययेणमणुपणेत्ता जे य जहिं जत्तियाणि भत्ताणि छेअइत्ता लबूण य समाहिमुत्तमज्झाणजोगजुत्ता उववन्ना मुणिवरोत्तमा जह अणुत्तरेसु पावंतिजह अणुत्तरं तत्थ विसयसोक्ग्वं तओ य चुआ कमेण काहिंति ~ संजया जहा य अंतकिरियं एए अन्ने य एवमाइअत्था वित्थरेण, अणुत्तरोववाइयदसासु णं परित्ता वायणा संखेना अणुओगदारा संखेनाओ संगहणीओ, से णं अंगहृयाए नवमे अंगे एगे सुयक्खंघे दस अज्झयणा तिन्नि वग्गा दस उद्देसणकाला दस समुद्देसणकाला संखेनाइं पयसयसहस्साई पयग्गेणं प०, संखेन्जाणि अफग्वराणि जाव एवं चरणकरणपरूवणया आघविजंति, सेत्तं अणुत्तरोववाइयदसाओ॥९॥ सूत्रं १४४ 'से कि तमित्यादि, नास्मादुत्तरो विद्यते इत्युनुत्तर उपपतनमुपपातो जन्मेत्यर्थः अनुत्तरः-प्रधानः संसारे अन्यस्य तथाविध- स्पामावादुपपातो येपो ते तथा त एपानुत्तरोपपातिकाः, वद्वक्तव्यताप्रतिवद्धा दशा-दशाध्ययनोपलक्षिता अनुत्तरोपपातिकदशाः, वघा चाह—'अणुत्तरोववाइयदसामु णमित्यादि, तत्रानुत्तरोपपातिकानामिति-साधूनां नगरादीनि द्वाविंशतिः पदानि ज्ञाताधर्मकथा- वर्णकोक्तानि यथा तथा [ ज्ञेयानि ], एतेपामेव च प्रपञ्च रचयत्राह-अनुत्तरोपपातिकदशासु तीर्थकरसमवसरणानि, किम्भूतानि?- परममाङ्गल्यत्वेन जगद्धिवानि परममाङ्गल्यजगद्धितानि जिनातिशेषाच-बहुविशेपा 'देहं विमलसुबंध' मित्यादयश्चतुर्विंशदधिकतरा वा तथा जिनशिष्याणां चैव-गणधरादीनां, किम्भूतानामत आह-श्रमणगणप्रवरगन्धहस्तिनां-श्रमणोत्तमानामित्यर्थः, तथा स्थिरपसा तथा परीपहसन्यमेव-परीपवृन्दमेव रिपुषलं-परचक्रं तत्प्रमईनानां, तथा दववद्-दावागिरिव दीप्तानि-उज्ज्वलानि पाठान्तरेण तपोदीप्तानि यानि चारित्रज्ञानसम्यक्त्वानि तैः सारा:-सफलाः विविधप्रकारविस्तारा-अनेकविधप्रपञ्चाः प्रशस्ताश्च ये क्षमादयो गुणास्तैः संयुतानां, क्वचिद्गुणध्वजानामिति पाठः, तथा अनगाराश्च ते महर्षयश्चेत्यनगारमहर्पयस्तेषामनगारगुणानां वर्णकः-साधा आख्यायन्त इति योगः, पुनः किम्भूतानां जिनशिष्याणां ?-उत्तमाच ते जात्यादिभिर्वरतपसश्च ते विशिष्टज्ञानयोग- युक्ताश्चेत्यतस्तेपामुत्तमवरतपोविशिष्टज्ञानयोगयुक्तानां, किश्चापरं , यथा च जगद्धितं भगवत इत्यत्र जिनस्य शासनमिति गम्यते, यादृशाथ ऋद्धिविशेपा देवासुरमानुपाणां रत्नोज्ज्वललक्षयोजनमानविमानरचनं सामानिकायनेकदेवदेवीकोटिसमवायनं मणिखण्डमण्डि- तदण्डपटुप्रचलस्पताकिकाशतोपशोभितमहाध्वजपुर प्रवर्त्तनं विविधातोद्यनादगगनाभोगपूरणं चैवमादिलक्षणाःप्रतिकल्पितगन्धसिन्धुर- स्कन्धारोहणं चतुरङ्गसैन्यपरिवारणं छत्रचामरमहाध्वजादिमहाराजचिह्नप्रकाशनं च एवमादयश्च सम्पद्विशेषाः समवमरणगमनप्रवृत्तानां वैमानिकज्योतिप्काणां भवनपतिव्यन्तराणां राजादिमनुजानां च अथवा अनुत्तरोपपातिकसाधूनां ऋद्धिविशेषा देवादिसम्बन्धिनस्तादृशा आख्यायन्त इति क्रियायोगः, तथा पर्पदां च 'संजयवमाणित्थी संजइ पुग्वेण पविसिउं वीर'मित्यादिनोक्तस्वरूपाणां प्रादुर्भावाश्च- आगमनानि, क-'जिणसमीति जिनसमीपे यथा-येन च प्रकारेण पञ्चविधाभिगमादिना उपासते-सेवन्ते राजादयो जिनवरं तथाऽऽख्यायत इति योगः, यथा च परिकथयति धर्म लोकगुरुरिति-जिनवरोऽमरनरासुरगणानां, श्रुत्वा च तस्येति-जिनवरस्य भापितं अवशेषाणि क्षीणप्रायाणि कर्माणि येषां ते तथा ते च ते विषयविरक्ताश्चेति अवशेषकर्मविषयविरक्ताः, के ?-नराः, कि ?- यथा अभ्युपयन्ति धर्मामुदारं, किस्वरूपमत आह--संयमं तपश्चापि, किम्भूतमित्याह-बहुविधप्रकारं, तथा यथा बहूनि वर्षाणि 'अणुचरित्त'ति अनुचर्य आसेव्य संयम तपश्चेति वर्त्तते, तत आराधितज्ञानदर्शनचारित्रयोगास्तथा जिणवयणमणुगयमहियभासियति जिनवचनं-आचारादि अनुगत-सम्बद्धं नाईवितर्दमित्यर्थः महितं-पूजितमधिकं वा भापितं पैरध्यापनादिना ते तथा, पाठान्तरे जिनपचनमनुगत्या-आनुकूल्येन सुष्ठु भापितं यैस्ते जिनवचनानुगतिसुभापिताः, तथा 'जिणवराण हियएणमणुण्णेन'त्ति इति पष्ठी द्वितीयार्थे तेन जिनवरान् हृदयेन-मनसा अनुनीय-प्राप्य ध्यात्वेति यावत् , ये च यत्र यावन्ति च मक्तानि छेदयित्वा लब्ध्वा च - समाधिमुत्तमं ध्यानयोगयुक्ता उपपमा मुनिवरोचमा यथा अनुत्तरेषु तथा आख्यायन्त इति प्रक्रमः, तथा प्राप्नुवन्ति यथाऽनुत्तरं 'तत्य'ति अनुत्तरविमानेषु विषयसुखं तथाऽऽख्यायन्ते इति योगः, 'तत्तो याति अनुत्तरविमानेभ्यश्च्युताः क्रमेण करिष्यन्ति संयता ! यथा चान्तक्रियां ते तथाऽऽख्यायन्ते अनुत्तरोपपातिकदशाखिति प्रकृतं, एते चान्ये चेत्यादि पूर्ववत् , नवरं 'दस अज्झयणा विनि वग्गति, इहाध्ययनसमूहो पर्गों, वर्गे दशाध्ययनानि, वर्गश्च युगपदेवोद्दिश्यते इत्यतस्त्रय एवोद्देशनकाला भवन्तीत्येवमेवचनन्याम- भिधीयन्ते,इह तु दृश्यन्ते दशेत्यत्राभिप्रायो न ज्ञायत इति, तथा संख्यावानि 'पदसयसहस्साई पयग्गेण'ति किल पट्चत्वारिंश- ल्ललाण्यटौ च सहस्राणि ॥ ९॥ से किं तं पण्हावागरणाणि ?, पण्हावागरणेसु अठुत्तरं पसिणसयं अछुत्तरं अपसिणसयं अछुत्तरं पसि- णापसिणसयं विजाइसया नागसुबन्नेहिं सद्धिं दिव्वा संवाया आधविनंति, पण्हावागरणदसासु णं ससमः यपरसमयपण्णवयपत्तेअबुद्धविविहत्यभासाभासियाणं अइसयगुणउवसमणाणप्पगारआयरियभासियाणं पित्थरेणं धीरमहेसीहिं विपिहवित्थरभासियाणं च जगहियाणं अद्दागंगुवाहुअसिमणिखोमआइञ्चभासि- याणं विविहमहापसिणविज्जामणपसिणविज्जादेवयपयोगपहाणगुणप्पगासियाणं सन्भूयदुगुणप्पभावनरग- णमइविम्हयकराणं अईसयमईयकालसमयदमसमतित्थकरुत्तमस्स ठिइकरणकारणाणं दुरहिगमदुरवगाह- स्स सव्यसव्वन्नुसम्मअस्स अवुहजणवियोहणकरस्स पचक्खयपच्चयकराणं पाहाणं विविहगुणमहत्था जि- णवरप्पणीया आधविनंति, पण्हावागरणेस णं परित्ता वायणा संखेजा अणुओगदारा जाव संखेजाओ, सं- गहणीओसेणं अंगठ्याए दसमे अंगे एगे सयक्खंधे पणयालीसं उद्देसणकाला पणयालीसं समुद्देसणकाला संखेनाणि पयसयसहस्साणि पयग्गेणं प०, संखेजा अक्खरा अणंता गमाजाव चरणकरणपरूवणया आघ- विनंति, सेत्तं पण्हावागरणाई॥१०॥ (सूत्रं १४५) 'से किं तमित्यादि, प्रश्न:-प्रतीतस्तनिर्वचन-व्याकरणं प्रश्नानां च व्याकरणानां च योगात्पश्नव्याकरणानि तेषु "अठुत्तरं पसिणसयं तत्राङ्गुष्ठवाहुप्रभादिका मन्त्रविद्याः प्रश्ना या पुनर्विद्या मन्त्रविधिना जप्यमाना अपृष्टा एव शुभाशुभं कथयन्ति एताः अपनाः तथाऽङ्गुष्ठादिप्रश्नमावं तदभावं च प्रतीत्य या विद्याः शुभाशुभं कथयन्ति ताः प्रश्ना-प्रश्नाः 'विज्जाइसय'ति तथा अन्ये वियातिशयाः स्तम्भस्तोभवशीकरणविद्वेपीकरणोचाटनादपः नागसुपर्णेश्व सह भवनपतिविशेपैरुपलक्षणत्वायक्षादिभिश्च सह साधकस्येति गम्यते दिव्याः-तात्त्विकाः संवादा:-शुभाशुभगताः संलापाः आख्यायन्ते, एतदेव प्रायः प्रपञ्चयन्नाह--'पण्हावागरणदसे'त्यादि, खसमयपरसमयप्रज्ञापका ये प्रत्येकबुद्धास्तैः करकट्वादिसदृशैचिंविधार्था यका भाषा गम्भीरेत्यर्थः तया भापिताः-गदिताः खसमय- परसमयप्रज्ञापकप्रत्येकवुद्धविविधार्थभाषाभापितास्तासां किम् ?-आदर्शाङ्गुष्ठादीनां सम्बन्धिनां प्रश्नानां विविधगुणमहार्थाः प्रश्नव्याक- रणदशास्वाख्यायन्त इति योगः, पुनः किम्भूतानां प्रश्नानां ?-'अइसयगुणउवसमनाणप्पगारआयरियभासियाण ति अतिशयाश्च- आमपीपध्या दयो गुणाच-ज्ञानादय उपशमश्च-स्वपरभेदः एते नानाप्रकारा येषां ते तथा ते च ते आचार्याश्च तै पिता यास्तास्तथा तासां, कथं भापितानामित्याह-'वित्थरेणीति विस्तरेण-महता वचनसन्दर्भण तथा स्थिरमहार्पमिः पाठान्तरे वीरमहर्षिभिः 'विविहवित्थं- रमा सियाणं चीति विविधविस्तरेण भापितानां च, चकारस्कृतीयप्रणायकमेदसमुच्चयार्थः, पुनः कथंभूतान प्रश्नानां ?-'जगहियाण'ति जगादताना पुरुषार्थोपयोगित्वात् , किंसम्बन्धिनीनामित्याह-'अदाग'चि आदर्शवाङ्गुष्ठश्च बाहू च असिश्च मणिश्व क्षौम च-वखं आदित्ययेति द्वन्द्वस्ते आदिउँपां कुड्यशङ्खघंटादीनां ते तथा तेषां सम्बन्धिनीना, प्रश्नविद्याभिरादर्शकादीनामावेशनात् , किंभूतान प्रश्नानामत आह-विविधमहाप्रश्नविद्याथ-पाचैव प्रश्ने सत्युत्तरदायिन्यः मनःप्रश्नविद्याथ-मनःप्रनितार्थोत्तरदायिन्यस्तासां दैवतानि । वदाधिष्ठातृदेवतास्तेषां प्रयोगप्राधान्येन-तव्यापारनधान्यतया गुणं-विविधार्थसंवादनलक्षणं प्रकाशयन्ति-लोके व्यञ्जयन्ति यास्ता विविधमहापश्नविद्यामनःप्रश्नविद्यादैवतप्रयोगप्राधान्यगुणप्रकाशिकास्तासां, पुनः किंभूतानां प्रश्नानां ?-सद्भूतेन तात्विकेन द्विगुणेन पुन: उपलक्षणत्वाल्लौकिकप्रश्नविद्याप्रमावापेक्षया बहुगुणेन पाठान्तरे विविधगुणेन प्रभावेन-माहात्म्येन नरगणमतेः मनुजसमुदय- युदेविंसयकार्य:-चमत्कारहेतवो या प्रश्नास्ताः सद्भूतद्विगुणप्रभावनरगणमतिविसयकार्यस्तासां, पुनः किंभूतानां तासां :- 'अतिसयमतीतकालसमयेति अतिशयेन योऽतीतः कालः समयः स तथा तत्र, अतिव्यवहिते काले इत्यर्थः, दमः-शमस्तत्प्रधानः तीर्थकराणां-दर्शनान्तरशास्तूदणामुत्तमो यः स तथा भगवान्-जिनस्तस्स दमतीर्थकरोत्तमस्य स्थितिकरणं-स्थापन, आसीद् अतीतकाले सातिशयबानादिगुणयुक्तः सकलप्रणायकशिरःशेखरकल्पः पुरुपविशेषः एवंविधप्रश्नानामन्यथानुपपत्तेरित्येवंरूपं, तस्य प्रतिष्ठापनस्स कारणानि-हेतवो यास्तास्तथा तासां, पुनस्ता एव विशिनष्टि-दुरभिगम-दुःखबोध गम्भीरं सूक्ष्मार्थत्वेन दुरखगाहं च---दुःखाध्येयं सूत्रबहुत्वायत्तस सर्वेषां सर्वज्ञानां सम्मत-दष्टं सर्वसर्वज्ञसम्मतं अथवा सर्व च तत्सर्वज्ञसम्मतं चेति सर्वसर्वज्ञसम्मतं प्रवचनतत्वमित्यर्थः, तस्स अबुधजनबियोधनकरस्य एकान्तहितस्येति भावः 'पचक्खयपञ्चयकराणति प्रत्यक्षकेन-ज्ञानेन साक्षादित्यर्थो यः प्रत्यय- सर्याविशयनिधानमतीन्द्रियार्थोपदर्शनाव्यभिचारि चेदं जिनप्रवचनमित्येवरूपा प्रतिपत्तिः अथवा प्रत्यक्षेणेवानेनार्थाः प्रतीयन्त इति प्रत्यक्षमिवेदमित्येवं प्रत्ययः प्रत्यक्षकप्रत्ययस्तत्करणशीला:-प्रत्यक्षकमत्ययकार्यः प्रत्यक्षताप्रत्ययकार्यो वा तासां प्रत्यक्षकप्रत्यय- कारीणां वा, कासामित्याह- प्रश्नाना-प्रश्नविद्यानां उपलक्षणत्वादन्यासां च यासामष्टोत्तरशतात्पादौ प्रतिपादितानि, विविधगुणा- बहुविधप्रभास्ते च ते महाश्व-महान्तोऽभिधेयाः-पदार्थाः शुभाशुभसूचनादयो विविधगुणमहार्थाः, किंभूता ?-जिनवरप्रणीता, किमित्याह-आपविशति'ति आख्यायन्ते शेपं पूर्ववत् , नवरं 'पणयालीस मित्यादि यद्यपीहाध्ययनानां दशत्वाद्दशैयोद्देशनकाला भवन्ति तथापि याचनान्तरापेक्षया पञ्चचत्वारिंशदिति सम्भाव्यते इति 'पणयालीस मित्याद्यविरुद्धमिति, संखेचाणि पयसयसहस्साणि पयग्गेण'ति तानि च किल द्विनवतिलक्षाणि पोडश च सहसाणीति ॥ १० ॥ सेकिंतं विवागसुयं?, विवागसुए णं सुझडदु कडाणं कम्माणं फलविवागे आधविजंति,से समासओ दुविहे पण्ण- ते,तंजहा दुहविवागेचेव, सुहविवागेचेव तत्थ णं दस दुहविवागाणि दस सुहविवागाणि,से किं तंदुहविवागा- णि?, दुहविवागेतुणं दुहविवागाणं नगराई उजाणाई चेइयाई वणखंडारायाणो अम्मापियरो समोसरणाई ध. म्मायरिया धम्मकहाओ नगरगमणाई संसारपपंधे दुहपरंपराओय आधविनंति, सेत्तं दुहविवागाणि । से किं तं सुहविवागाणि?, सुइविवागेसु सूहविवागाणं णगराई उजाणाई चेइयाई वणखंडा रायाणो अम्मापियरो समोसरणाई धम्मायरिया धम्मकहाओ इहलोइयपरलोइयइढिविसेसा भोगपरिचाया पव्वजाओ सूपपरि- ग्गहा तवोनहाणाई परियागा पडिमाओ संलेहणाओ भत्तपञ्चक्खाणाई पाओवगमणाई देवलोगगमणाई सूकुलपचायाया पुणधोहिलाहा अंतकिरियाओ य आपविजंति, दुहविवागेसू णं पाणाइयायअलियवयणचो .

रिककरणपरदारमेहुणससंगयाए महतिब्वकसायइंदियप्पमायपावप्पओयअसुहज्झवसाणसंचियाणं कम्माणं पावगाणं पावअणुभागफलविवागा णिरयगतितिरिक्खजोणियहुविहवसणसयपरंपरापथद्धाणं मणुयत्तेवि आगयाणं जहा पावकम्मसेसेण पावगा होन्ति फलविवागा वहवसणविणासनासाकन्नुढंगुढ़करचरणनहच्छे यणजिन्भछेअणअंजणकडग्गिवाहगयचलणमलणफालणउल्लयणसूललयालउडलिट्ठभंजणतउसीसगतत्ततेल्ल- कलकलअहिसिंचणकुंभिपागककंपणथिरयंधणवेहवज्झकत्तणपतिभयकरकरपल्लीवणादिदारुणाणि दुक्खाणि अणोवमाणि बहुविविहपरंपराणुपद्धा ण मुचंति पावकम्मवल्लीए, अवेयइत्ता हु णत्थि मोक्खो तवेण धिइध- णियपकच्छेण साहेणं तस्स वावि हुन्जा, एत्तो य सूहविवागेसू णं सीलसंजमणियमगुणतवोवहाणेसु सा- हसुसुविहिएसु अणुकंपासयप्पओगतिकालमइविसुद्धभत्तपाणाई पययमणसा हियसुहनीसेसतिव्वपरिणाम- निच्छियमई पयच्छिऊणं पयोगसुद्धाई जह य निव्वतिंति उ चोहिलाभं जह य परित्तीकरेंतिनरनरयतिरि- यसूरगमणविपुलपरियहअरतिभयविसायसोगमिच्छत्तसेलसंकडं अन्नाणतमंधकारचिक्खिल्लसुदुत्तारं जरम- रणजोणिसंखुभियचकवालं सोलसकसायसावयपयंडचंडं आणाइ अणवदग्गं संसारसागरमिणं जह य णिति आउगं सूरगणेसू जह य अणुभवंति सूरगणविमाणसोक्खाणि अणोवमाणि ततो य कालंतरे चु- आणं इहेव नरलोगमागयाणं आउवपुपुण्णरूवजातिकुलजम्मआरोग्गयुद्धिमेहाविसेसा मित्तजणसयणधण- घण्णविभवसमिद्धसारसमुदयविसेसा बहचिहकामभोगुब्भवाण सोक्खाण सुहविवागोत्तमेसू, अणुवरय- । परंपराणुयद्धा असुभाणं सुभाणं चेव कम्माणं भासिआ यहुविहा विवागा विवागसुयम्मि भंगवया जिण- परेण संवेगकारणत्या अन्नेवि य एयमाइया बहुविहा वित्थरेणं अत्थपरूवणया आधविनंति, विवागसुअस्स णं परित्ता वायणा संखेजा अणुओगदारा जाव संखेनाओ संगणीओ, से णं अंगठ्याए एकारसमे अंगे वीसं अज्झयणा वीसं उद्देसणकाला वीसं समुद्देसणकाला, संखेजाई पयसयसहस्साई पयग्गेणं प०, संखे- जाणि अक्खराणि अणंता गमा अणंता पजवा जाव एवं चरणकरणपरूवणया आवविजंति, सेत्तं विवा- गसुए ॥ ११ ॥ [ सूत्रं १४६] 'से कि तमित्यादि, विपचन विपाक:-शुभाशुभकर्मपरिणामस्तत्प्रतिपादकं श्रुतं विपाकश्रुतं 'विवागसुए णमित्यादि कण्ठथं, नवरं 'फलविपाकेति फलरूपो विपाकः फलविपाक तथा 'नगरगमणाईति भगवतो गौतमस्य भिक्षाद्यर्थ नगरप्रवेशनानीति, एतदेव पूर्वोक्तं प्रपश्चयन्नाह–'दुहविवागेसु ण'मित्यादि, तत्र प्राणातिपातालीकवचनचौर्यकरणपरदारमैथुनैः सह 'ससंगयाए'त्ति या ससङ्गता सपरिग्रहता तया संचितानां कर्मणामिति योगः,महातीवकपायेन्द्रियप्रमादपापप्रयोगाशुभाध्यवसायसञ्चितानां कर्मणां पापकानां पापा- नुमागा अशुभरसा ये फलविपाका-विपाकोदयास्ते तथा ते आख्यायन्त इति योगः,केपामित्याह-निरयगतौ तिर्यग्योनौ च ये बहुविध- व्यसनशतपरम्पराभिः प्रबद्धाः ते तथा तेषां, जीवानामिति गम्यते, तथा 'मणुयत्तेति मनुजत्वेऽप्यागतानां यथा पापकर्मशेपेण पापका भवन्ति फलविपाका अशुभा विपाकोदया इत्यर्थः, तथा आख्यायन्ते इति प्रकृतं, तथाहि-धो-यष्टयादिताडनं धूपणविनाशो-पद्धितक- करणं तथा नासायाश्च कर्णयोश्च ओष्ठस्य चाङ्गुष्ठानां च करयोश्च चरणयोथ नखानां च यच्छेदनं तत्तथा जिह्वाछेदनं 'अंजण'त्ति अञ्जनं तप्तायाशलाकया नेत्रयोः प्रक्षणं वा देहस्य क्षारतैलादिना 'कडग्गिदाहण'ति कटानां-विदलवंशादिमयानामांमः कटामिस्तन वाहन कटानिदाइन, फटेन परिवेष्टितस्य बाधनमित्यर्थः, तथा गजचलनमलन फालनं-विदारणं उल्लम्बन-वृक्षशाखादावुवन्धन तथा शूलेन लतया लकुटेन यष्टया च भञ्जनं गात्राणां तथा अपुणा-धातुविशेषेण सीसकेण च तेनैव तप्तेन तैलेन च , कलकल'त्ति सशन्देनाभिपेचनं तथा कुम्म्यां-भाजनविशेषे पाकः कुम्भीपाकः कम्पन-शीतलजलाच्छोटनादिना शीतकाले गात्रोत्कम्पजननं तथा स्थिरपन्धनं-निविडनियन्त्रणं वेधः-कुन्तादिना शस्त्रेण मेदनं वर्द्धकर्त्तनं त्वगुत्रोटनं प्रतिभयकरं-भयजननं तच तत् करप्रदीपनं च- वसनावेष्टितस्य तैलाभिपिक्तस्य करयोरमिप्रबोधनमिति कर्मधारयः ततश्च वधश्च वृषणविनाशवेत्यादि यावत्प्रतिभयकरकरप्रदीपनं चेति द्वन्दा, ततस्तानि आदिउँपां दुःखाना तानि च तानि दारुणानि चेति कर्मधारयः, कानीमानीत्याह-दुःखानि, किंभूतानि :- , अनुपमानि दुःखविपाकेप्वाख्यायन्त इति प्रक्रमः, तथेदमाख्यायते बहुविधिपरम्पराभिः दुःखानामात गम्यते, अनुबद्धाः-सन्तत मालिङ्गिवा बहुविधपरम्परानुपद्धा जीवा इति गम्यते न मुच्यन्ते-न त्यज्यन्ते, कय ?-पापकर्मवल्ल्या दुःखफलसम्पादिकया, किमि त्याह-यतोऽवेदयित्वा-अननुभूय कर्मफलमिति गम्यते हुर्यस्मादर्थे नास्ति-न भवति मोक्षो-वियोगः कर्मणः सकाशात् , जीवाना- मिति गम्यते, किं सर्वथा नेत्याह-तपसा-अनशनादिना किम्भूतेन ?--धृतिः-चित्तसमाधानं तद्रूपा 'धणिय'त्ति अत्यर्थ बद्धा-निष्पीडिता कच्छा-बन्धविशेपो यत्र तत्तथा तेन, धृतिबलयुक्तनेत्यर्थः, शोधन-अपनयनं तस्य कर्मविशेषस्य 'यावि' ति स- म्भावनायां 'होज्जा' सम्पयेत नान्यो मोक्षोपायोऽस्तीति मावः, 'एत्तो ये त्यादि इतश्चानन्तरं सुखविपाकेषु द्वितीयश्रुतस्कन्धाध्य- पनेप्यित्यर्थः पटाख्यायते तदभिधीयत इति शेषः, शीलं-ब्रह्मचर्य समाधिर्वा संयमः-प्राणातिपातविरतिनियमा-आभिग्रहविशेषाः गु- णाः-शेपमूलगुणाः उत्तरगुणाश्च तपोऽनशनादि एतेपामुपधानं-विधानं येषां ते तथा अतस्तेषु शीलसंयमनियमगुणतपउपधानेषु, केचित्याह-साधुपु-यतिपु, किम्भूतेषु ?-सुष्ठु विहितं-अनुष्ठितं येषां ते सुविहितास्तेपु भक्तादि दवा यथा योधिलाभादि निर्वर्त्तयन्ति तघेहाख्यायत इति सम्बन्धः, इह च सम्प्रदानेऽपि सप्तमी न दुष्टा, विषयस्य विवक्षणात् , अनुकम्पा अनुक्रोशस्तत्प्रधान आशय:- चित्तं तस्य प्रयोगोव्यावृत्तिरनुकम्पाशयप्रयोगस्तेन, तथा 'तिकालमति' ति त्रिषु कालेषु या मतिः-युद्धिर्यदुत दास्यामीति परितोपो दीयमाने परितोपो दत्ते च परितोप इति सा त्रैकालिमतिस्तया च यानि विशुद्धानि तानि तथा तानि च तानि भक्तपानानि चेति- अनुकम्पाशयप्रयोगत्रिकालमतिविशुद्धभक्तपानानि प्रदायेति क्रियायोगः केन प्रदायेत्याह-प्रयतमनसा-आदरभूतचेतसा, हितोऽनर्थप- रिहाररूपत्वात् सुखहेतुत्वात् सुखः शुभो वा 'नीसेस'त्ति निः श्रेयसः कल्याणकरत्वात् तीव्रः-प्रकृष्टः परिणामः-अध्यवसानं यस्याः सातथा सा निश्चिता-असंशया मतिः-घुद्धिर्येषां ते हित सुखनिः श्रेयसतीग्रपरिणामनिश्चितमतयः किं ?-'पयच्छिऊणं' ति प्रदाय, कि- भूतानि भक्तपानानि ?-प्रयोगेषु शुद्धानि दायकदानव्यापारापेक्षया सकलाशंसादिदोपरहितानि ग्राहकग्रहणव्यापारापेक्षया चो मादि- दोपवजितानि, ततः कि?-यथा च-येन च प्रकारेण पारम्पर्येण-मोक्षसाधकत्वलक्षणेन नियन्ति, भव्यजीना इति गम्यते, तु शद्धो भाषामात्रार्थः, बोधिलाभ, यथा च परित्तीकुर्वन्ति-हस्वतां नयन्ति संसारसागरमिति योगः, किंभूतं?-नरनिरयतिर्यकसुरगतिषु य- ज्जीवानां गमनं-परिभ्रमणं स एव विपुलो-विस्तीर्णः परिवर्तों-मत्स्यादीनां परिवर्तनमनेकधा सश्चरणं यत्र स तथा, तथा अरति- भयविषादशोकमिथ्यात्वान्येव शैला:-पर्वतास्तैः शङ्कटः-सङ्कीर्णो यः स तथा ततः कर्मधारयोऽतस्तं, इह च विपादो-दैन्यमानं कस्त्वाक्रन्दनादिचिव इति, तथा अज्ञानमेव तमोऽन्धकारं-महान्धकारं यत्र स तथा अतस्तं, 'चिक्खिल्लसुदुत्तार' ति चिक्खिलं- कर्दमः संसारपक्षे तु चिक्खिलं-विषयधनस्वजनादिप्रतिबन्धस्तेन सुदुस्तरो-दुःखोत्तार्यो यः स तथा त, तथा जरामरणयोनय एव मंक्षुभितं-महामत्स्समकरायनेकजलजन्तुजातसम्मर्दैन अविलोडितं चक्रवालं जलपारिमाण्डल्यं यत्र स तथा तं तथा पोडश कपाया एवं स्वापदानि-मकरग्राहादीनि प्रकाण्डचण्डानि-अत्यथं रौद्राणि यत्र स तथा तं, अनादिकमनवदामनन्तं संसारसागरमिमं प्रत्यक्षमित्यर्थः, तथा यथा च सागरोपमादिना प्रकारेण निवघ्नन्त्यायुः सुरगणेषु साधुदानप्रत्ययमिति भावः, यथा चानुभवन्ति सुरगणविमानसौ- ख्यानि अनुपमानि, ततथ कालान्तरेण च्युतानाम् ‘इहेव' ति तिर्यग्लोके नरलोकमागतानामायुर्वपुर्वर्णरूपजातिकुलजन्मारोग्यबुद्धि- मेधाविशेषा अख्यायन्त इति योगः, तत्रायुषो विशेष इतरजीवायुपः सकाशात् शुभत्वं दीर्घत्वं च एवं वपुः शरीरं तस्य स्थिरसंहन- नता वर्णस्योदारगौरत्वं रूपस्यातिसुन्दरता जातरुत्तमत्वं कुलस्याप्येवं जन्मनो विशिष्टक्षेत्रकालौ निराबाधत्वं आरोग्यस्य प्रकर्पः घु- द्वित्पचिक्यादिका तस्याः प्रकृष्टता मेधा अपूर्वश्रुतग्रहणशक्तिस्तस्या विशेषः प्रकृष्टतैवेति, तथा मित्रजनः-सुहल्लोकः स्वजना-पितृपि- व्यादिः धनधान्यरूपो यो विभवो लक्ष्मीः स धनधान्यविभवस्तथा समृद्धेः-पुरान्तः पुरकोशकोष्ठागारबलवाहनरूपायाः सम्पदो यानि साराणि-प्रधानानि वस्तूनि तेपां यः समुदायः-समूहः स तथा इत्येतेषां द्वन्द्वस्तत एषां ये विशेषाः-प्रकर्षास्ते तथा,तथा बहुविधकाम- भोगोद्भवानां सौख्यानां विशेषा इतीहापि सम्बन्धनीयं, शुभविपाक उत्तमो येषां ते शुभविपाकोतमास्तेषु जीवेष्विति गम्यं, इह चेयं पाठवणे सप्तमी, तेन शुभविपाकाध्ययनवाच्यानां साधूनामायुप्कादिविशेपाः शुभविपाकाध्ययनेष्याख्यान्ते इति प्रकृतं, अथ प्रत्येकं श्रुत- स्कन्धयोरभिधेये पुण्यपापविपाकरूपे प्रतिपाद्य तयोरेव यौगपद्येन ते आह-'अणुवरये त्यादि, अनुपरता-अविच्छिन्ना ये परम्परानुः पद्धाः-पारम्पर्यप्रतिबद्धाः, के ?-विपाका इवि योगः, केषां ?-अशुभानां शुभानां चैव कर्मणां प्रथमद्वितीयश्रुतस्कन्धयोः क्रमेणैव च Annalism पपया पाया पारयुत एकादशा मगपत जिनपरणसवगकारणाथा सवगहतया मावा: अन्यशप चवमादेका आख्यायन्त इति पूर्वोक्तक्रियया वचनपरिणामाद्वोचरक्रियया योगः, एवं च बहुविधा विस्तरेणार्थनरूपणता आख्यायन्त इति, शेपं फण्टयं, नवरं संख्यातानि पदशतसहस्राणि पदाणेति, तत्र किल एका पदकोटी चतुरशीतिश्च लक्षाणि द्वात्रिंशच्च सहस्राणीति ॥११॥ से किं तं दिहियाए, १ दिद्दिवाए सव्वभावपरूवणया आपविजंति, से समासओ पंचविहे प० तं-प- रिफम्म सुत्ताई पुब्वगयं अणुओगो चूलिया, से किं तं परिकम्मे १-परिकम्मे सत्तविहे प० तं-सिद्धसेणिया- परिकम्मे मणुस्ससेणियापरिकम्मे पुट्टसेणियापरिकम्मे ओगाहणसेणियापरिफम्मे उवसंपजसेणियापरिकम्मे विप्पजहसेणियापरिकम्मे चुआचुअसेणियापरिकम्मे, से किं तं सिद्धसेणियापरिकम्मे ?, सिद्धसेगिआपरि- फम्मे चोदसविहे प० तं-माउयापयाणि एगट्ठियपयाणि पादोदृपयाणि आगासपयाणि केउभूयं रासिवद्धं एगगुणं दुगुणं तिगुणं केउभूयं पडिग्गहो संसारपडिग्गहो नंदावत्तं सिधद्धं, सेत्तं सिद्धसेणियापंरिकम्मे, से किं तं मणुस्ससेणियापरिकम्मे ?, मणुस्मसेणियापरिकम्मे चोदसविहे पण्णते, तंजहा-ताई चेव माउआ- पयाणि जाय नंदायत्तं मणुस्सबद्धं, सेत्तं मणुस्ससेणियापरिकम्मे, अवसेसा परिकम्माई पुट्ठाइयांई एकारस- विहाई पन्नत्ताई, श्चेयाई सत्त परिकम्माई ससमइयाई सत्त आजीवियाई छ चउकणइयाई सत्त तेरासियाई गयामेप सपुब्यावरेणं सत्त परिकम्माई तेसीति भवतीतिमक्खायाई,सेत्तं परिकम्माई,से किंतं सुत्ताई?, सुत्ताई अट्ठासीतिभवंतीतिमक्खायाइं, तंजहा-उजुगंपरिणयापरिणयं यहुभंगियं विप्पचइयं [विन (ज) यचरियं] अ- गंतरं परंपरं समाणं संजूहं [मासाणं] सं भिन्नं अहाचयं [अहव्वायं नन्द्यां] सोवधि (वत्तं यं) गंदावत्तं बहुलं पुठ्ठापुढे चियापत्तं एवंभूयं दुआवत्तं वत्तमाणप्पयं समभिरूढं सवओभई पणाम[ पस्सासं नन्द्यां] दुपडि- गगह इच्चेपाई पावीसं सुत्ताई छिपणछेअणइआई ससमयसुत्तपरिवाडीए, इच्चेआइ यावीस सुत्ताई अछिन्न- ऐपनइपाई आजीवियसुत्तपरिवाडीए, इचेआई बावीसं सुत्ताइं तिकणइयाइं तेरासियसुत्तपरिवाडिए, इच्चेआई पाषीसं सुत्ताई पउफणइयाई ससमयसुत्तपरिवाडीए, एवामेव सपुत्वावरेणं अट्ठासीति सुत्ताई भवंतीतिमक्ख पाई, सेत्तं सुत्ताई। से किं तं पुष्वगयं ?, पुब्वगयं चउद्दसविहं पन्नत्तं, तंजहा-उपायपुढवं अग्गेणीयं वीरियं अत्यिणधिप्पवायं नाणप्पवायं सच्चप्पवायं आयप्पवायं कम्मप्पवायं पच्चक्खाणप्पवायं विज्जाणुप्पवायं अवंश० पाणाऊ० किरियाविसालं लोगयिंदुसारं १४, उप्पायपुवस्स णं दस वत्थू प० चत्तारि लियावत्थू प०, अग्गेणियस्स णं पुष्वस्स चोदस वत्थू पारस लियावत्थू, वीरियपवायरस णं पुवस्स अट्ठ वत्थू अट्ट पूलियावत्यू प० अत्थिणत्थिप्पवायस्स णं पुव्वस्स अट्ठारस वत्थू दस चूलियावत्थू प०, नाणप्पवायस्स णं पुवस्स यारस पत्थू प०, सचप्पवायरस णं पुवस्स दो वत्थू प०, आयप्पवायस्स णं पुवस्स सोलस वत्थू प०,कम्मप्पवायपुवस्स तीसं वत्यू प०,पच्चक्खाणस्स णं पुवस्स वीसंवत्थू प०,विज्जाणुप्पवायस्स णं पु- व्वस्स पनरस वत्थू प०, अवंझस्स णं पुवस्स बारस वत्थू प०, पाणाउस्स णं पुवस्स तेरस वत्थू प०, किरियाविसालस्स णं पुवस्स तीसं वत्थू प०, लोगपिंदुसारस्स णं पुव्वस्स पणवीसं वत्थू प०,-दस चोइस अनारसे य पारस दुवे य वत्थूणि । सोलस तीसा वीसा पन्नरस अणुप्पयामि ॥१॥ यारस एकारसमे पार- ममे तेरसेव यत्यूणि। तीसा पुण तेरसमे घउदसमे पन्नवीसाओ ॥२॥ चत्तारि दुचालस अट्ट चेव दस चेव चू- लयत्पूणि । आतिहाण चउहं सेसाणं लिया णस्थि ॥ ३ ॥ सेत्तं पुचगयं, सेकिं तं अणुओगे?, अणुओगे पुषिहे पन्नते. तंजहा-मूलपदमाणुओगे य गंडियाणुओगे य, से किं तं मूलपढमाणुओगे ?, एत्थ णं अरह- २ ताणं भगवंताणं पुग्यभया देवलोगगमणाणि आउंचवणाणि जम्मणाणि अअभिसेया रायवरसिरीओ सी- पामो पव्यन्जाओ तया य भत्ता केवलणाणुप्पाया अतित्थपवत्तणाणि अ संघयणं संठाणं उच्चत्तं आउं १ पन्नविभागो सीसा गणा गणहरा य अज्जा पवत्तणीओ संघस्स चउम्विहस्स जं वावि परिमाणं जिणम- णपज्जयोहिनाणसम्मत्तसुयनाणिणो य चाई अणुत्तरगई य जत्तिया सिद्धा पाओवगआ य जे जहिं ज- त्तिपाइं भत्ताई छेअइत्ता अंतगडा मुणिवरुत्तमा तमरओघविप्पमुका सिद्धिपहमणुत्तरं च पत्ता, एए अन्ने य एयमाझ्या भावा मूलपढमाणुओगे कहिआ आधविज्जति पण्णविजंति परू० सेत्तं मूलपदमाणुओगे, से किं तं गंडियाणुओगे?, अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-कुलगरगंडियाओ तित्थगरगंडियाओगणहरगंडियाओ पमहरगंडियाओ दसारगंडियाओयलदेवगंडियाओवासुदेवगंडियाओहरिवंसगंडियाओ भद्दबाहुगंडियाओ तपोकम्मगंडियाओ चित्तरगंडियाओ उस्सप्पिणीगंडियाओ ओसप्पिणीगंडियाओ अमरनरतिरियनिरय गइगमणविविहपरियणाणुओगे, पवमाइयाओगंडियाओ आधविअंति पण्णविति परूविजंति,सेत्तंगंडिया- गुआग सकतं चूलियाओ?, जपणं आइल्लाणं चउण्डं पुब्वाणं लियाओ, सेसाई पुब्वाहं अचूलियाई सेत्तं चूलियाओ, दिविवायरस णं परित्ता वायणा संखेजा अणुओगदारा संखेजाओ पडिवत्तीओ संखेजाओ नि- ज्जुत्तीओ संखेजा सिलोगा संखेजाओ संगहणीओ, से णं अंगठ्ठयाए वारसमे अंगे एगे सुयखंधे चउद्दस पु- व्याई संखेजा वत्थू संखेना चूलवत्यू संखेजा पाहुडा संखेजा पाहुडपाहुडा संखेजाओ पाहुडियाओ सं- खेजाओ पाहुडपाहुडियाओ संखजाणि पयसयसहस्साणि पयग्गेणं पन्नता, संखेजा अक्खरा अणंता गमा अणंता पज्जवा परित्ता तसा अणंताथावरासासया कडाणियद्धा णिकाइयाजिणपण्णात्ता भावा आधविजंति पण्णविनंति परूविज्जंति देसिज्जंति निदंसिजति उवदंसिज्जंति, एवं णाया एवं विण्णाया एवं चरणकरण- परूवणया आघविज्जंति, सेत्तं दिहिवाए, सेत्तं दुवालसंगे गणिपिडगे ।।१२।। (सूत्रं १४७) 'से किं तं दिविवाए'त्ति दृष्टयो-दर्शनानि वदनं वादो दृष्टीनां वादो दृष्टिवादः दृष्टीनां वा पातो यत्रासौ दृष्टिपातः सर्वनयदृष्टय एवेहाख्यापन्त इत्यर्थः, तथा चाह-'दिविवाए णमित्यादि, दृष्टिवादेन दृष्टिपातेन वा सर्वभावप्ररूपणाऽऽख्यायते, 'से समासओ पंचविहे' इत्यादि सर्वमिदं पायो व्यवच्छिन्नं तथापि यथादृष्टं किमपि लिख्यते, 'तत्र सूत्रादिग्रहणयोग्यतासम्पादनसमर्थानि परिकर्माणि गणिवपरिकर्मवत्, तच परिकर्मश्रुतं सिद्धश्रेणिकादिपरिकममूलभेदतः सप्तविधं, उत्तरमेदतस्तु ज्यशीतिविधं मातृकापदादि, एतच सर्व समूलोत्तरमेदं सूत्रार्थतो व्यवच्छिन्नं एतेषां च परिकर्मणां पद् आदिमानि परिकाणि खसामयिकान्येव, गोशालकप्रयत्तिताजीविकपासण्डिकसिद्धान्तमतेन पुनः च्युताच्युतश्रेणिकापरिकर्मसहितानि सप्त प्रज्ञाप्यन्ते, इदानी परिकर्मसु नपचिन्ता. तप नैगमो द्विविधः-साग्राहिकोऽमाग्राहिकश्च, तत्र सामाहिकः सङ्ग्रहं प्रविष्टोऽसाग्राहिकश्च च्यवहारं, तस्मात्सङ्ग्रहो व्यपहार अनुगतः गृन्दादयफक एवेत्येवं चत्वारोनयाः, एतैश्चतुभिर्नयैः पट् स्वसामयिकानि परिकाणि चिन्त्यन्ते, अतो भणितं 'छ पउफनयाईति भवन्ति त एव चाजीपिकाखैराशिका भणिताः कसाद् ? उच्यते, यस्मात्ते सर्व व्यात्मकं इच्छन्ति, यथा जीवोऽजीयो जीराजीवः लोकोऽलोको लोकालोकः सत् असत् सदसत् इत्येवमादि, नयाचन्तायामपि ते त्रिविधं नयमिच्छन्ति, तद्यथा-द्रव्यार्थिका पर्यायाधिका उभयाधिकः, अतो भणित 'सच तैरासियानि सप्त परिकर्माणि त्रैराशिकपासण्डिकास्खिविधया नयचिन्तया चिन्तयन्तीत्यर्थः, 'सेचं परिफम्मेति निगमनं, 'से किं तं सुत्ताइ'मित्यादि, तत्र सर्वद्रव्यपर्यायनयाद्यर्थसचनात् सूत्राणि अष्टाशीत्यपि च सूत्रार्थतो व्यवच्छिन्नानि तथापि दृष्टानुसारतः किश्चिल्लिग्यते. एतानि किल जुकादीनि द्वाविंशतिः सूत्राणि, तान्येव विभागतोऽष्टाशीतिर्भवन्ति, फयम् , उच्यते, 'इवेइयाई यावीसं सुचाई छिन्नछेयनइयाई ससमयसुचपरिवाडीए'त्ति इह यो नयः सूत्रं छिन्नं छेदेनेच्छति स छिनच्छेदनयो यथा “धम्मो मंगलमुफिट्ट"मित्यादिश्लोकः सूत्रार्थतः प्रत्येकच्छेदेन स्थितो न द्वितीयादिश्लोकमपेक्षते, प्रत्येककल्पित- पर्यन्त इत्यर्थः, एतान्येव द्वाविंशतिः खसमयसूत्रपरिपाट्या सूत्राणि स्थितानि, तथा इत्येतानि द्वाविंशतिः सूत्राणि अच्छिन्नच्छेद- यिकान्याजीविकमनपरिपाट्येति, अयमर्थ:-इह यो नयः सूत्रमच्छिन्नं छैदेनेच्छति सोऽच्छिन्नछेदनयो यथा 'धम्मो मंगलमुकिमि- यादि श्लोक एवार्थतो द्वितीयादिश्लोकमपेक्षमाणो द्वितीयादयश्च प्रथममिति अन्योऽन्यसापेक्षा इत्यर्थः,एतानि द्वाविंशतिराजीविकगो- पालकमपतितपासण्डसूत्रपरिपाट्या अक्षररचनाविभागस्थितान्यप्यर्थतोऽन्योऽन्यमपेक्षमाणानि भवन्ति, 'इचेइयाई' इत्यादि सूत्र, तत्र तेकनइयाईति नयनिकाभिप्रायतचिन्यन्त इत्यर्थस्त्रैराशिका श्चाजीविका एवोच्यन्ते इति, तथा 'इच्चेइयाई' इत्यादि सूत्रं, तत्र 'चउ- फानइयाईत्ति नयचतुष्काभिप्रायतश्चिन्त्यन्त इति भावना, एवमेवेत्यादिसूत्रं, एवं चतस्रो द्वाविंशतयोऽष्टाशीतिः सूत्राणि भवन्ति 'सेत्तं मुत्ताईति निगमनवाक्यं, 'से किं वं पुव्वगर्य' इत्यादि, अथ किं तत् पूर्वगतं १, उच्यते, यस्मातीर्थकरः तीर्थप्रवर्त्तनाकाले गणधराणां सर्वसाधारत्वेन पूर्व पूर्वगतं स्वार्थ भापते तस्मात्पूर्वाणीति भणितानि, गणधराः पुनः श्रुतरचनां विदधाना आचारादिक्रमेण रचयन्ति सापयन्ति च, मतान्तरेण तु पूर्वगतानार्थः पूर्वमहता भापितो गणधरैरपि पूर्वगतश्रुतमेव पूर्व रनितं पश्चादाचारादि, नन्वेवं यदाचार- नियुयामभिहितं 'सच्चेसिं आयारो पढमो' इत्यादि तत्कथम् ?, उच्यते, तत्र स्थापनामाश्रित्य तथोक्तमिह त्वक्षररचनां प्रतीत्य भ- णितं पूर्व पूर्वाणि कृतानीति, तच्च पूर्वगतं चतुर्दशविधं प्रज्ञप्त, तद्यथा-'उप्पाये' त्यादि, तत्रोत्पादपूर्व प्रथम, तत्र च सर्वद्रव्याणां पर्ययाणां चोत्पादभावमङ्गीकृत्य प्रज्ञापना कृता, तस्य च पदपरिमाणमेका कोटी, अग्गेणीयं द्वितीय, तत्रापि सर्वेषां द्रव्याणां पर्य- वाणां जीवविशेषाणां चाग्रं-परिमाणं वर्ण्यत इत्यग्रेणीयं तस्य पदपरिमाणं पण्णवतिः पदशतसहस्त्राणि, 'वीरियं' ति वीर्यनवादं तृतीय, तत्राप्यजीवानां जीवानां च सकर्मेतराणां वीर्य प्रोच्यत इति वीर्यप्रवादं, तस्यापि सप्ततिः पदशतसहसाणि परिमाणं, अस्तिनास्तिप्रवादं चतुर्थ, यद्यल्लोके यथास्ति यथा वा नास्ति, अथवा स्याद्वादाभिनायतः तदेवास्ति तदेव नास्तीत्येवं प्रवदतीति अस्तिनास्तिप्रवादं भणितं, तदपि पदपरिमाणतः पटिः पदशतसहस्राणि,ज्ञानप्रवादं पञ्चम, तस्मिन् मतिज्ञानादिपञ्चकस्य मेदग्ररूपणा यस्मात् कृता तस्मात् ज्ञानप्रवाद, तस्मिन् पदपरिमाणमेका कोटी एकपदोनेति, सत्यप्रवाद, षष्ठं सत्यं-संयमः सत्यवचनं वा तद्यत्र सभेदं सप्रतिपक्षं चवर्ण्यते तत्सत्यप्रवाद, तस्य पदपरिमाणं एका पदकोटी पट् च पदानीति, आत्मप्रवादं सप्तमं 'आय' ति आत्मा सोज्नेकधा यत्र नयदर्शन- वर्ण्यते तदात्मप्रचाद, तस्य पदपरिमाणं पदविंशतिः पदकोशः कम्मेप्रवाटममं नानावग्णाटिकमाविधं कर्मप्रतिस्थित्यनभागप्रदे- M शादिभिर्मेदरन्ययोचरोचरमदंयंत्र वण्यत तत्कम्मप्रवाद, तत्पारमाणमका पदकाटा अशातच सहसाणात. मपाल्पानं नवमं तत्र- स प्रत्याख्यानस्वरूपं वर्ण्यत इति मत्याख्यानप्रवादं, तत्परिमाणं चतुरशीतिः पदशतसहस्राणीति,विद्यानुप्रवादंदशमं तत्रानेके विद्या- तिगया वर्णितास्तत्परिमाणमेका पदकोटी दश च पदशतसहस्राणीति, अवन्ध्यमेकादशं, वन्ध्यं नाम निष्फलं न वन्ध्यमवन्ध्यं सफ- , लमित्यर्थः, तर हि सर्वे ज्ञानतपःसंयमयोगाः शुभफलेन सफला वर्ण्यन्ते अप्रशस्ताच प्रमादादिकाः सर्वे अशुभफला वर्ण्यन्ते अतोऽ- पन्ध्यं, तस न परिमाणं पदिशतिः पदकोटयः, प्राणायुज्दर्श तत्राप्यायुःप्राणविधानं सर्व सभेदमन्ये च प्राणा वणितास्तत्परिमाण- मेका पदकोटी पट्पञ्चाशच्च पदशतसहस्रणीति, क्रियाविशालं त्रयोदशं, तत्र कायिक्यादयः क्रिया विशालत्ति-सभेदाः संयमक्रिया छन्दक्रिया विधानानि च वर्ण्यन्त इति क्रियाविशालं, तत्पदपरिमाणं नव पदकोट्यः, लोकविन्दुसारं च चतुर्दशमं, तच्चास्मिन् लोके थुतलोके या पिन्दुरिवाक्षरस्य सर्वोत्तममिति, सर्वाक्षरसन्निपातप्रतिष्ठितत्वेन च लोकपिन्दुसारं भणित, तत्प्रमाणमर्द्धत्रयोदश पदकोटथ इति । 'उप्पायपुण्यस्से' त्यादि कण्ठ्यं, नवरं वस्तु-नियतार्थाधिकारप्रतिवद्धो ग्रन्थविशेपोऽध्ययनवदिति, तथा चूडा इव चूडा, इह दृष्टिवादे परिकर्मसूत्रपूर्वगतानुयोगोक्तानुक्तार्थसग्रहपरा ग्रंथपद्धतयश्चूडा इति, 'सेत्तं पुन्वगते' त्ति निगमनं, से किं त' मित्यादि. अनुरूपोऽनुकूलो वा योगोऽनुयोगः सूत्रस्य निजेनाभिधेयेन सार्द्धमनुरूपः सम्बन्ध इत्यर्थः, स च द्विविधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-मूलप्रथमा नुयोगथ, 'से कि त' मित्यादि, इह धर्मप्रणयनात् मूलं तावचीर्थकरास्तेपां प्रथमसम्यक्त्वाप्तिलक्षणपूर्वभवादिगोचरोऽनुयोगो मूलप्र- घमानुयोगः, तथा चाह-से किं ते मूलपढमाणुओगें' इत्यादि सूत्रसिद्धं यावत् ‘सेत्तं 'मूलपढमाणुओगे' 'से किं त' मित्यादि इहैक- वक्तव्यवाधिकारानुगता वाक्यपद्धतयो गण्डिका उच्यन्ते तासामनुयोगः, अर्थकथनविधिः गण्डिकानुयोगः, तथा चाह-'गंडियाणु- ओगे अणेगे' त्यादि, वत्र कुलकरगण्डिकासु कुलकराणां विमलवाहनादीनां पूर्वजन्माद्याभिधीयत इति, एवं शेपास्वपि अभिधान- परातो भावनीयं, यावत् चित्रान्तरगण्डिकाः, नवरं दशार्हाः समुद्रविजयादयो दश वसुदेवान्ताः तथा चित्रा-अनेकार्था अन्तरे- ऋषभाजिततीर्थकरान्तरे गण्डिका-एकवक्तव्यतार्थाधिकारानुगतास्ततच चित्राथ ता अन्तरगण्डिकाथ चित्रान्तरगण्डिकाः, एतदुक्तं भवति-ऋपमाजिततीर्थकरान्तरे तद्वंशजभूपतीनां शेपगतिगमनव्युदासेन शिवगमनानुत्तरोपपातमाप्तिप्रतिपादिकाश्चित्रान्तरगण्डिका इति, वाय 'चोदसलक्खा सिद्धा निवईणेको य होइ सबढे । एवेकेकट्ठाणे पुरिसजुगा हुँति संखेज्जे ॥१॥ त्यादिना ग्रन्थेन नन्दि टीकायामभिहितास्तत एवावधार्याः, इह सूत्रगमनिकामात्रस्य विवक्षितत्वादिति, शेपं सूत्रासिद्धमानिगमनात् , नवरं 'संखेज्जावत्थु' त्ति पत्र विंशत्युत्तरे द्वे शते संखेज्जा चूलवत्यु' ति चतुस्त्रिंशत् ।।१२।। साम्प्रतं द्वादशाङ्गे विराधनानिष्पन्नं त्रैकालिकं फलमुपदर्शयन्नाह- इथेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अतीतकाले अर्णता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसंसारकतारं अणुपरि- पहिंसु इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं पडुप्पण्णे काले परित्ता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसंसारकंतारं अणुपरियति इचेइयं दुवालसंग गणिपिउगं अणागए काले अणंता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसं- सारफतारं अणुपरियहिस्संति. इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अतीतकाले अणंता जीवा आणाए आराहि- त्ता चाउरंतसंसारकंतारं वीईवइंसु एवं पटुप्पण्णेऽवि एवं अणागएवि, दुवालसंगे णं गणिपिडगे ण कयावि णत्यिण कयाइणासीण कयाइण भविस्सदुभचि भवति निरनिगानिमामा अम्मा "मsorn ३. अवठिए णिये से जहा णामए पंच अथिकाया ण कपाइ ण आसि ण कयाइ पत्थि | कयाइ ण भविस्स- ति मुर्वि च भवति य भविस्सति य धुवा णितिया सासया अक्खया अन्वया अवट्टियाणिच्या एवामेव दुवा- लसंगे गणिपिडगे ण कयाइ ण आसि ण कयाइ णत्थि ण कयाइ ण भविस्सइ भुविं च भवति य भविस्सइ य घुये जाव अवहिप णिच्चे, एत्य णं दुवालसंगे गणिपिडगे अणंता भावा अणंता अभावा अणंता हेऊ अणं- ता अहेऊ अणंता कारणा अणंता अकारणा अणंता जीवा अणंता अजीवा अणंता भवसिद्धिया अणंता अ- भयसिद्विया अणंता सिद्धा अणंता असिद्धा आघविनंति पण्णविनंति परूविजंति दंसिलंति निदंसिति उपसिबंति, पर्य दुवालसंग गणिपिढगं इति (सूत्रं १४८) 'इशयमित्यादि, इत्येतद्वादशाचं गणिपिटकमतीतकाले अनन्ता जीवा आज्ञया विराध्य चतुरन्तं संसारकान्तारं 'अणुपरिसुिति अनुपरिनयन्तः, इदं हि द्वादशाङ्गमत्रार्थोभयभेदेन त्रिविधं, ततश आज्ञया सूत्राज्ञया अभिनिवेशवोऽन्यथापाठादिलक्षणया अतीतकाले अनन्ता जीवागतुरन्त संसारकान्तारं नारकतिर्यग्नरामरविविधवृक्षजालदुस्तरं भवाटवीगहनमित्यर्थः, अनुपरावृत्तवन्तो जमालिवत् 5 अर्थानया पुनरभिनिवेशतोऽन्यथामरूपणादिलक्षणया गोष्ठामाहिलवत् उभयाज्ञया पुनः पञ्चविधाचारपरिज्ञानकरणोधतगुर्यादेशादेरन्यथा- करणलक्षणया गुरुप्रत्यनीकद्रव्यालिङ्गधार्यनेकश्रमणपत् सत्रार्थोभयैर्विराध्येत्यर्थः, अथवा द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षमागमोक्तानुष्ठानमेवाज्ञा तया तदकरणेनेत्यर्थः, 'इच्चेय'मित्यादि गतार्थमेव, नवरं 'परित्ता जीवा' इति संख्येयाजीवाः, वर्चमाने विशिष्टविराधकमनुष्यजीवानां संख्येपत्वात् 'अणुपरियति नि'अनुपरावर्तन्ते भ्रमन्तीत्यर्थः, इच्चेय'मित्यादि इदमपि भावितार्थमेव, नवरम् 'अणुपरियट्टिसतित्ति अनु- परावत्तिष्यन्ते पर्यटिष्यन्तीत्यर्थः,'इचेय'मित्यादि कण्ठ्यं, नवरं 'विइवइंसुत्ति व्यतिव्रजितवन्तः चतुर्गतिकसंसारोल्लङ्घनेन मुक्तिमवाप्ता इत्यर्थः, एवं प्रत्युत्पन्नेपि, नवरं अयं विशेषः-'विश्वयंति'चि व्यतिब्रजन्ति-व्यतिक्रामन्तीत्यर्थः, अनागतेऽप्येवं, नवरं वीइवइस्संति'त्ति व्यतिव्रजिष्यन्ति-व्यतिक्रमिष्यन्तीत्यर्थः, यदिदमनिटेतरमेदभिन्नं फलं प्रतिपादितमेतत्सदावस्थायित्वे सति द्वादशाङ्गस्योपजायत इत्याह- 'दुवालसंगे' इत्यादि, द्वादशाहू णमित्यलङ्कारे गणिपिटकं न कदाचिन्नासीदनादित्वात् न कदाचिन्न भवति सदैव भावात् न कदाचिन भविष्यति अपर्यवसितत्वात् , किं तहिं ?, भुवि चे'त्यादि अभूच भवति च भविष्यति च, ततश्चेदं त्रिकालभावित्वादचलं अचल- त्वाच ध्रुवं मेर्वादिवत् ध्रुवत्वादेव नियतं पञ्चास्तिकायेषु लोकवचनवत् नियतत्वादेव शाश्वतं समयावलिकादिपु कालवचनवत् शाश्वत- त्वादेव वाचनादिप्रदानेऽप्यक्षयं गङ्गासिन्धुप्रवाहेऽपि पद्महदवत् अक्षयत्वादेवाव्ययं मानुपोत्तरादहिः समुद्रवत् अव्ययत्वादेव खप्रमाणेऽव- स्थितं जम्बूद्वीपादिवत् अवस्थितत्वादेव नित्यमाकाशवदिति, साम्प्रतं दृष्टान्तमत्रार्थे आह–से जहा नाम ए' इत्यादि, तद्यथा नाम पश्चास्तिकाया-धर्मास्तिकायादयः न कदाचिन्नासन्नित्यादि प्राग्वत्, ‘एवमेवे'त्यादि दान्तिकयोजना निगदसिद्धैवेति । 'एत्थ गमित्यादि अत्र द्वादशाङ्गे गणिपिटके अनन्ता भावा आख्यायन्त इति योगः, तत्र भवन्तीति भावा जीवादयः पदार्थाः, एते च जीवपुद्गलानामनन्तत्वादनन्ता इति, तथा अनन्ता अभावाः सर्वभावानामेव पररूपेणासत्त्वात एवानन्ता अभावा इति, स्वपरसत्ता- भावाभावोभयाधीनत्वाद्वस्तुतत्त्वस्य, तथाहि-जीवो जीवात्मना भावोऽजीवात्मना चाभावोऽन्यथाऽजीवत्वप्रसङ्गादिति, अन्ये तु धर्भा पेक्षया अनन्ता भावाः अनन्ता अभावाः (च) प्रतिवस्त्वस्तित्वनास्तित्वाभ्यां प्रतिबद्धा इति व्याचक्षते, तथाऽनन्ता हेतवः, तत्र हिनोति-गमयति जिज्ञासितधर्मविशिष्टानानिति हेतुस्ते चानन्ताः, वस्तुनोऽनन्तधात्मकत्वात् , तत्प्रतिबद्धधर्माविशिष्टवस्तुगम- फरसराग हनो मतस चानन्तगमपयायात्मकत्साादात, यथाक्तहतुप्रावपक्षतोऽनन्ता अहेतमः, तथा अनन्तानि कारणानि मृत्पिण्डत- न्चादीनि घटपटादिनिर्वर्तकानि, तथा अनन्तान्यकारणानि सर्वकारणानामेव कार्यान्तराकारणत्वात् , नहि मृत्पिण्डः पटं निवर्त- पतीति, तया अनन्ता जीना:-प्राणिनः एवमजीवा:-द्यणुकादयः भवसिद्धिका-भन्याः सिद्धा-निष्ठितार्था इतरे-संसारिणः, आप- विनंती'त्यादि पूर्वादिति । द्वादशाङ्गस खरूपमनन्तरमभिहितमथ तदभिधेयस्य राशिद्वयान्तर्भावतः स्वरूपमभिधित्सुराह- युपे रासी पन्नत्ता, तंजाहा जीवरासी अजीवरासी य, अजीवरासी दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-रुवीअजीवरासी अरुवी- अजीवरासी य, से फिंतं अस्वीअजीवरासी?, अरूविअजीवराशी दसविहा पन्नत्ता, तंजहा-धम्मत्थिकाए, जाव अदासमप,रूपीअजीवरासी अणेगविहा०प० जाव से किं तं अणुत्तरोववाइआ ?, अणुत्तरोवचाइआ पंचविहा पग्नत्ता, तंजहा-विजयवेजयंतजयंतअपराजितसव्वद्वसिद्विआ, सेत्तं जणुत्तरोववाइआ सेत्तं पंचिंदियसंसार समायण्णजीवरासी,दुविहाणेरइया पन्नता,तंजहा-पजत्ताय अपज्जत्ता य एवं दंडओ भाणियब्यो जाव वेमाणि यत्ति, श्मीसे करयणप्पभाए पुढवीए केवइयं खेत्तं ओगाहेत्ता केवइया णिरयावासा पण्णत्ता,गोयमा! इमीसेणं रपणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजोयणसयसहस्सयाहल्लाए उपरि एगंजोयणसहस्सं ओगाहेत्ता हेहाचेगं जोय णसहस्सं वज्जेत्ता मज्झे अहसत्तरिजोयणसयसहस्से एत्थणं रयणप्पभाए पुढवीए रइयाणं तीसंणिरयावास सयसहस्सा भवंतीतिमक्खाया,तेणं णिरयावासा अंतो वहा पाहिं चउरंसाजाव असुभा णिरया असुभाओणि- रणसु वेयणाओ, एवं सत्तवि भाणियवाओजंजासुजुज्जइ-'आसीयं बत्तीसं अट्ठावीसंतहेववीसं चा अट्ठारस सोलसर्ग अट्ठुत्तरमेव चाहल्लं ॥ १ ॥ तीसा य पण्णवीसा पन्नरस दसेच सयसहस्साई। तिपणेगं पंचूर्ण पंचेव अणुत्तरा नरगा ॥२॥ चउसही असुराणं चउरासीइंच होइ नागाणं। यावत्तरि सुवन्नाण वाउ- कुमाराण छण्णउइ॥३॥दीवदिसाउदहीणं विज्जकुमारिंदणियमग्गीणोछण्हपि जुवलयाणं यावत्तरिमोय सय सहसवत्तीसहावीसा बारस अड चउरो य सयसहस्सा । पण्णा चत्तालीसा छच्च सहस्सा सहस्सारे॥५॥ आणयपाणयकप्पे चत्तारि सयाऽऽरणच्चुए तिन्नि । सत्त विमाणसयाई चउसुवि एएसु कप्पेसु॥ ६ ॥एकार सुत्तरं हेहिमेसु सत्तुत्तरं च मज्झिमए । सयमेगं उपरिमए पंचेच अणुत्तरविमाणा|॥ ७॥ दोचाए णं पुढवीए । तचाएणं पुढवीए चउत्थीए पुढवीए पंचमीए पुढवीए छट्ठीए पुढवीए सत्तमीए पुढवीए गाहाहिं भाणियब्वा, सत्तमाए पुढवीए पुच्छा, गोयमा! सत्तमाए पुढवीए अत्तरजोयणसयसहस्साई बाहल्लाए उवरि अद्वते. वन्न जोयणसहस्साई ओगाहेत्ता हेट्टावि अमृतेवन्नं जोयणसहस्साई वज्जित्ता मज्झे तिसु जोयणसहस्सेसु एत्थ णं सत्तमाए पुढवीए नेरइयाणं पंच अणुत्तरा महइमहालया महानिरया पण्णत्ता, तंजहा-काले महा- काले रोरुए महारोरुए अप्पइहाणे नामं पंचमे, ते णं निरया वटे य तंसा य अहे खुरप्पसंठाणसंठिया जाय असुभा नरगा असुभाओ नरएसु वेयणाओ ( सूत्रं १४९) इह च प्रज्ञापनायाः प्रथमपदं प्रज्ञापनाख्यं सर्वतदक्षरमध्येतव्यं, किमवसानमित्याह-'जाव से कि त मित्यादि, केवलमस्य म. ज्ञापनासूत्रस्य चायं विशेषः, इह 'दुवे रासी पण्णचा' इत्यभिलापसत्रं (तत्रो त 'दविहा पण्णवणा पण्णता-जीवपणावण्णा अजीवपण्णव- पायलि, अतिदिष्टस्य न रातः सर्वस्य प्रजापनापदस्य लेपितुमशक्यत्वादर्थतस्तल्लेश उपदयते-तबाजीवराशिविविधो रूप्यापेभदात्, तयारुप्पजीपराचिर्दशया-धर्मास्तिकायस्तदेशास्तत्प्रदेशश्चेत्येवमधर्मास्तिकायाकाशास्तिकायावपि वाच्यावेवं नव दशमोद्धासमय इति, सप्यजीर शिया-स्कन्धा देशाः प्रदेशाः परमाणपथेति,ते च वर्णगन्धरसस्पर्शसंस्थानभेदतः पञ्चविधाः संयोगतोडनेकविधा इति। जी परामितिथि: मंगारममापनोऽसंसारसमापन्नथ,तत्रासंसारसमापन्ना जीवा द्विविधाः अनन्तरपरम्परसिद्ध भेदात,तत्रानन्तरसिद्धाः पञ्चदश प्रकाराः परम्परसिद्धास्वनन्तप्रकारा इति, संसारसमापन्नास्तु पश्चधैकेन्द्रियादिभेदेन, तत्रैकेन्द्रियाः पञ्चविधाः पृथिव्यादिभेदेन,पुनःप्रत्ये- फंद्विविधाः सूक्ष्मवादरमैदेन, पुनः पर्याप्तापर्याप्तभेदेन द्विधा एवं द्वित्रिचतुरिन्द्रया अपि, पश्चेन्द्रियाचतुर्दा नारकादिभेदात् , तत्र नारकाः मप्तनिधाः रत्नप्रमादिपृथ्वीभेदाव , पश्चेन्द्रियतिर्यश्चखिधा जलस्सलपचरभेदात् , तत्र जलचराः पञ्चविधा मत्स्यकच्छपग्राहमकरसुंसु- मारमेदाद , पुनर्मत्स्या अनेकथा-लक्ष्णमत्स्यादिभेदात् , कच्छपा द्विधा अस्थिकच्छपमांसकच्छपभेदात् , पाहाः पञ्चधा दिलिवेष्ट- फमगपुलकसीमाकारभेदात् मकरा-मत्स्यविशेषा द्विविधाः शुण्डामकरा करिमकराश, सुसुमारास्त्वेकविधाः, स्थलचरा द्विधा-चतुष्प- दपरिसप्पभेदाद , तत्र चतुष्पदाचतुर्दा-एकखुराद्विसुरगण्डीपदसनखपदभेदात् , क्रमेण चैते अश्वगोहस्तिसिंहादयः, परिसर्पा द्विधा- उरस्परिसर्पमुजपरिसर्पभेदाद , उसपरिसाश्चतुर्द्धा-अहिअजगराशालिकमहोरगभेदात् , तबाहयो द्विधा-दीकरा मुकालिनश्चेति, खच- रामतुर्दा-चर्मपक्षिणो लोमपक्षिणः समुद्गपक्षिणो विततपक्षिणथ, तत्राद्यौ द्वौ वल्गुलीहंसादिभेदावितरौ द्वीपान्तरेष्वेव स्तः, सर्वे च पश्चेन्द्रियविर्यञ्चो मनुष्याय द्विधा-सम्मच्छिमा गर्भव्युत्क्रान्तिकाश्च, तत्र संमूच्छिमा नपुंसका एव, इतरे तु त्रिलिङ्गा इति, गर्म, युत्क्रान्तिकमनुष्यास्त्रिधा-कर्मभूमिजा अकर्मभूमिजा, अन्तरद्वपजाथेति कर्मभूमिजा द्विविधाः आर्या-म्लेच्छाथ, आर्या द्वेषा-ऋ- द्विप्राप्ता इतरे च, तत्र प्रथमा अहंदादयः, द्वितीया नवविधा:-क्षेत्रजातिकुलकर्मशिल्पभाषाज्ञानदर्शनचारित्रभेदात् , देवाश्चतुर्विधाः भवनवास्यादिभेदाद्भवनपतयो दशधा असुरनागादयः व्यन्तरा अष्टविधा पिशाचादयः ज्योतिष्काः पञ्चधा चन्द्रादयः वैमानिका द्वि- धाकल्पोपगाः कल्पातीताथ, कल्पोपगा द्वादशधा सौधर्मादिभेदात् , कल्पातीता द्वेधा-अवेयका अनुत्तरोपपातिकाश्च अवेयका नवधा अनुत्तरोपपातिकाः पञ्चधेति, एतत्समस्तं सूचयतोक्तं 'जाच से किं तं अणुत्तरे त्यादि, पूर्वोक्तमेव जीवराशि दण्डकक्रमेण द्विधा दर्शयन्नाह-'दुविहे' त्यादि, सुग़म नवरं 'दण्डओ' त्ति 'नेरइया १ असुराई १० पुढवाइ ५ वेइंदियादओ ४ मणुया । वंतर १ जोइस वेमाणिया य १ अह दंडओ एवं ॥ १॥ अथानन्तरं प्रज्ञप्तानां नारकादीनां पर्याप्तापर्याप्तभेदानां स्थाननिरूपणायाह -'इमीसे ण' मित्यादि, अवगाहनासूत्रादार सर्व कण्ठय, नवरं 'ते ण निरया ' इत्यादि अत्र च जीवाभिगमचूर्ण्य- नुसारेण लिख्यते-किल द्विविधा नरका भवान्त आवलिकाप्रविष्टाः आवलिकाबाह्याच, तत्रापलिकाप्रविष्टा अष्टासु दिक्षु भवान्त, च वृत्तव्यस्रचतुरस्रक्रमेण प्रत्यवगन्तव्याः, एतेपां च मध्ये इन्द्रकाः सीमन्तकादयो भवन्ति, आवलिकाबाह्यास्तु पुप्पावकीर्णा दिग्विदिशामन्तरालेषु भवन्ति नाना संसानसंस्थिता इति निरयसंस्थानव्यवस्था, तब च बाहुल्यमङ्गीकृत्ये- दमभिधीयते- अंतो पट्टे' त्यादि, उक्तं च सूत्रकृवृत्तिकृता-नारकाः सीमन्तकादिका वाहुल्यमंगीकृत्यान्तः-मध्ये वृत्ता पहिरपि चतुरस्रा अधश्च क्षुरप्रसंस्थानसंस्थिताः, एतच्च संस्थानं पुष्पावकीर्णकानाश्रित्योक्तं तेषामेव प्रचुरत्वात् , आवलिकामविष्टास्तु वृत्तव्यस्लच- तुरस्रसंस्थाना भवन्ती" ति, तत्रान्तर्वृत्ता मध्ये शुपिरमाश्रित्य बहिश्च चतुरला कुड्यपरिधिमाथित्य, यावत्करणादिदं दृश्यं यदुत अधः क्षुरमसंस्थानसंस्थिताः-भूतलमाश्रित्य क्षुरप्राकारास्तद्भुतलस्य संचारिसच्चपादच्छेदकत्वात् अन्ये त्याहु:-तेपामधस्तनांशः क्षु- रन इवाग्रेऽग्रे प्रतलो विस्तीर्णश्चैति क्षुरप्रसंस्थानता, तथा निच्चंघयारतमसायगयगहचंदसरनक्खनजोइसप्पहा मेयवसापूयरुहिरम- ५ - गधिषितातिगाणुलंगगनला अमुइपीसा परमदुन्मिगंधा काऊअगणिवप्णामा कक्सडफासा दुरहियासा' इति तत्र नित्य-सर्वदा अ- मार-अन्धकारकं पहलरलाहरूपटलाच्छादितगगनमण्डलामावास्याईराबान्धकारवत्तमः-तमिस्र येषु ते नित्यान्धकारतमसः, अ- परा निरपेनान्धकारण माफातिमनेत्यर्थः तमसः-तमिला नित्यान्धकारतमसः, जात्यन्धमेद्यान्धकारामावास्यानिशीथतुल्या इत्यर्थः, रुपनिरपत आह--व्यपगता-अषियमाना ग्रहचन्द्रयरनक्षत्ररूपाणां ज्योतिपां-ज्योतिष्कलक्षणविमानविशेषाणां ज्योतिपो वा-दीपा- पमेनमारकानो या ने नया, 'पह' ति पधशब्दो याऽयं व्याख्येपः, तथा मेदोवसापूयरुधिरमांसानि शरीरावयवास्तेषां यचिक्खि- एं फर्दमन लिप्त-उपदिग्धमनुलेपनेन सकृष्टिमस्य पुनः पुनरुपलेपनेन तलं-भूमिका येषां ते मेदोवसापूयरुधिरमांसचिक्खिल्ललिप्ता- नुलेपनालाः, पपपि प तप मेदाप्रभृतीन्यौदारिकपश्चेन्द्रियशरीरावपवरूपाणि न सन्ति वैक्रियशरीरत्वान्नारकाणां तथापि तदाकारा- निदरपयारतत्र प्रोन्यन्त इति, अशुचयो विश्राः आमगन्धयः पूविगन्धय इत्यर्थः, अत एव परमदुरभिगन्धाः 'काऊअगणिवण्णाभ' लिकप्पापिलोहादीनां मापमानानां तद्वर्णवदामा येषां ते कृष्णामिवर्णामाः,तथा कर्कशः स्पर्शो येषां ते कर्कशस्पर्शाः, अत एव दुःखेन- - हगणाधिसोढुं गरयते वेदना येषु ते दुरधिसह्याः, अत एवाशुभा नरकाअशुभानरकेषु वेदना इति 'एवं सत्तवि भाणियन्व' त्ति प्रणमाममुश्रवा मप्त इत्युक्तं, 'जंजाम जुआई' ति यच यस्यां पृथिव्यां पाहल्यस्य नरकाणां च परिमाणं च युज्यते स्थानान्तरोक्तानुसारेण वर तसा याच्यं, वरुणे-'आसीत' गाहा 'तीसा य' गाहा अशीतिसहस्राधिकयोजनलक्षं रत्नप्रभायां वाहल्यमेवं शेपासु भावनीयं, रामा विशाहक्षाणि प्रथमायां नरकावासानामित्येवं शेषाखपि नेयमिति, आवासपरिमाणं चामुरादीनामपि दशानां सौधर्मादीनां च कल्पेतराणां सर्वक्ष्यतीति, तन्नियासपरिमाणसइग्रहे 'चउसट्ठी' इत्यादि गाथाः पञ्च, एवं चैव सूत्राभिलापो दृश्यः, 'सकरप्पभाए णं पुढवीए केवइयं ओगाहित्ता केवइया निरया पण्णता ?, गोयमा सकरप्पभाए णं पुढवीए धत्तीसुत्तरजोयणसयसहस्सवाहल्लाए उव. रि एग जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेवा चेग जोयणसहस्सं वजेत्ता मज्झे तीसुत्तरे जोयणसयसहस्से एत्थ णं सकरप्पमाए पुढवीए नेर इयाणं पणवीसं निरयावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खाया, ते णं निरया' इत्यादि, एवं गाथानुसारेणान्येऽपि पश्चालापका वाच्या इति, एतदेवाह--'दोचाए इत्यादि 'वेयणाओ' इत्येतदन्तं सुगम, नवरं 'गाहाहिं' ति गाथाभिः करणभूताभिर्गाथानुसारेणेत्यर्थः, भणितव्या-पाच्या नरकवासा इति प्रक्रमः, तथा 'वट्टे य तसा य' ति मध्यमो वृत्तः शेपास्न्यसा इति, अथासुराद्यावासविषयमभि- लापं दर्शयति- केवड्या णं भंते ! असुरकुमारावासा प० ?, गोयमा! इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजोयणसय- सहस्सवाहल्लाए उवरि एग जोयणसहस्सं ओगाहेत्ता हेहा चेगं जोयणसहस्सं वजित्ता मज्शे अठ्ठहत्तरि- जोयणसयसहस्से एत्थ णं रयणप्पभाए पुढवीए चउसद्धिं असुरकुमारावाससयसहस्सा प०, ते णं भवणा पाहिं चट्टा अंतो चउरंसा अहे पोक्खरकण्णिआसंठाणसंठिया उक्षिपणंतरविउलगंभीरखायफलिहा अद्यालय- चरियदारगोउरकवाढतोरणपडिदुवारेवसभागा जंतमुसलमुसंठिसयग्धिपरिचारिया अउज्झा कोहरइया अडयालकययणमाला लाउल्लोइयमहिया गोसीससरसरतचंदणदहरदिण्णपंचंगुलितला कालागुरु- पवरकुंदुरुस्तुरुडझंतधूवमयमतगंधुदुयाभिरामा सुगंधिया गंधवधिभूया अच्छा मण्हा लण्हा घट्टा महा नीरया णिम्पला वितिमिरा विनन्दा मप्पा पो नोr निशाला अभिता "पठिरूपाप जस्स कमता त तस्स जाहा नणियं तह चैव वणओ। कवइया ण भतः पुढं- पिकाइयापासा प०१, गोयमा ! असंसेना पुढवीकाइयावासा प०, एवं जाय मणुस्सत्ति, केवइया णं भंते ! पाणमंतरावासाप ?, गोयमा! इमीले णं रयणप्पभाइ पुढवीप रयणामयस्स कंडस्स जोयणसहस्सपाहल्लस्स उचार गर्ग जोपणसपं ओगाहेत्ता हेहा गं जोयणसयं वज्जेत्ता मज्झे अहसु जोयणसएसु एत्थ णं वाणमंत- राणं देवाणं तिरियमसंखेजा भोमेजानगरावाससयसहस्सा प०,तेणं भोमेजानगरावाहिं वट्टा अंतो चउरंसा, एवं जहा भवणपासीणं तहेव णेयव्या, णवरं पडागमालाउलासुरम्मा पासाईया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडि- रूया। फेयझ्या णं भंते! जोइसियाणं विमाणावासा प०?, गोयमा! इमीसेणं रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरम- णिजाओ भूमिभागाओ सत्तनजयाई जोयणसयाई उड्ढं उप्पइत्ता एत्थ णं दसुत्तरजोयणसयवाहल्ले तिरियं जोइसपिसा जोइसिपाणं देवाणं असंखेजा जोइसियविमाणावासा प०, ते णंजोइसियविमाणावासा अब्भु- ग्गयमूसियपदसिया विविहरमणिरयणभत्तिचित्ता' याउडुपविजयवेजयंतीपडागछत्ताइछत्तकलिया तुंगा गगणतलमणुलितसिहरा जालंतररयणपञ्जरुम्मिलियब्व मणिकणगथूभियागा वियसियसयपत्तपुण्डरीय- तिलयरयणद्धचंदचित्ता अंतो पाहिं च सण्हा तवणिजवालुआपत्थडा सुहफासा सस्सिरीयरूवा पासाईया परिसणिज्जा । केवइया णं भंते! वेमाणियावासा प०?, गोयमा! इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरम णिज्जाओ भूमिभागाओ उर्ट चंदिमसूरियगहगणनक्खत्तताराख्वाणं वीइवइत्तावहूणिजोयणाणि बहूणि जोयणसयाणि बहूणि जोयणसहस्साणि (बहूणि जोयणसयसहस्साणि)बहुइओ जोयणकोडीओ बहुइओ जोयणकोडाकोडीओ असंखेजाओ जोयणकौडाकोडीओ उड्ढं दूरं वीइवइत्ता एत्य णं विमाणियाणं देवाणं सोहम्मीसाणसणकुमारमार्हिदयंभलंतगसुकसहस्सारआणयपाणयआरणअच्चुएसु गेवेनगमणुत्तरेसु य चउरासीई विमाणावाससयसहस्सा सत्ताणउई च सहस्सा तेवीसं च विमाणा भवंतीतिमक्खाया, ते णं विमाणा अच्चिमालिप्पभा भासरासिवण्णाभा अरया नीरया णिम्पला वितिमिरा वितुद्धा सम्वरयणाम- या अच्छा सण्हा घट्टा मट्ठा णिप्पंका णिकंकडच्छाया सप्पभा समरीया सउज्जोया पासाईया दरिसणिजा अभिल्वा पडिरूवा । सोहम्मे णं भंते ! कप्पे केवइया विमाणावासा पण्णता ?, गोयमा ! वत्तीसं विमाणावाससयसहस्सा पण्णत्ता, एवं ईसाणाइसु अट्ठावीस वारस अट्ट चत्तारि एयाइंसयसहस्साइं पण्णा. सं चत्तालीसं छ एयाई सहस्साई आणए पाणए चत्तारि आरणच्चुए तिन्नि एयाणि, सयाणि एवं गाहाहिं भाणियव्वं ( सूत्रं १५०) 'केवई'त्यादि सुगम, नवरं तानि भवनानि पहिवृत्तानि वृत्तप्राकारावृतनगरवत् अन्तः समचतुरस्राणि तदवकाशदेशस्य चतुरस्रत्वात् , धःपुष्करकर्णिकासंस्थानसंस्थितानि, पुष्करकर्णिका-पद्ममध्यभागः, सा चोनतसमचित्रविन्दुकिनी भवतीति, तथा 'उत्कीर्णान्तर- येपा तानि तथा, तत्र खातमध उपरि च सम परिव RITTEN गोमाजीति वेपुलगम्भीरखातपरिखेति उत्कीर्ण-भुवमुत्कीर्य पालीरूपं कृतमन्तरं-अन्तरालं ययोस्ते उत्कीर्णान्तरे ते विपुलगम्मीरे खातपरिखे शा:- RIT -- महालका-प्राकारस्योपर्याश्रयविशेषाः चरिका-नगरप्राकारयोरन्तरमष्टहस्तो मार्गः पाठान्तरेण 'चतुरयन्ति चतुरका सभाविशेषाः प्रामप्रसिदाः 'दारगोउरति गोपुरद्वाराणि प्रतोल्यो-नगरस्यैव कपाटानि प्रतीवानि तोरणान्यपि तथैव प्रतिद्वाराणि-अवांवरद्वाराणि वव एतेपो दन्द एतानि देशलक्षणेषु मागेपु येषां तानि तथा, इह देशो भागचानेकार्थः, ततोऽन्योऽन्यमनयोर्विशेष्यविशेषणभावो दृश्य इति, वथा जंताणि-पापाणक्षेपणयन्त्राणि मुशलानि प्रतीतानि मुसुंब्या-प्रहरणविशेषाः शतघ्न्यः-शतानामुपपातकारिण्यो महा- कायाः काठशैलस्तम्भयष्टयः वाभिः 'परिवारिय'ति-परिवारितानि परिकलितानीत्यर्थः तथा अयोध्यानि-पोधयितु-समामयितुं दुर्गत्याग्न शक्यन्ते परपलर्यानि तान्ययोध्यानि अविद्यमाना वा योधाः-परवलमुभटा यानि प्रति तान्ययोधानि, तथा 'अडयालको- हगरइय'ति अष्टचत्वारिंशद्भदभिन्नविचित्रच्छन्दगोपुररचितानि, अन्ये भणन्ति-अडयालिय (ल) शब्दः किल मशंसावाचका, तथा अडयालफपवणमाल'त्ति अष्टचत्वारिंशद्भेदाभिन्नाः प्रशंसाहः कृता वनमाला-वनस्पतिपल्लवस्रजो येषु तानि तथा, 'लाइयंति यभूमेश्छगणादिनोपलेपनं 'उस्लोइयं ति कुड्यमालानां सेटिकादिभिः सम्मृष्टीकरणं ततस्ताभ्यामिव महितानि,-पूजितानि लाउल्लोइय- महितानि, तथा गोशीप-चन्दनविशेषः सरसं च-रसोपेतं यद्रक्तचन्दनं-चन्दनविशेपः ताभ्यां दर्दराभ्यां-घनाभ्यां दत्ताः पञ्चाङ्गु- लपतला-हस्तफाः कुवादिषु येषु, अथवा गोशीर्षसरसरक्तचन्दनस्य सत्का दर्दरेण-चपेटाभिघातेन दर्दरेषु वा-सोपानवीथीपु दत्ता:- पश्चाङ्गुलयस्तला येपुतानि गोशीपसरसरक्तचन्दनददरंदचपञ्चाङ्गुलितलानि, तथा कालागुरु:-कृष्णागुरुर्गन्धद्रव्यविशेष:-प्रवर प्रधानः कुन्दुरुषा-पीडा तुरुप्का-सिल्हकं गन्धद्रव्यमेव एतानि च तानि 'उज्झतित्ति दह्यमानानि यानि तानि तथा तेषां यो धूमो 'मघ- मत'नि अनुकरणशब्दोऽयं मघमघायमानो यहलगन्ध इत्यर्थः तेनोबुराणि-उत्कटानि यानि तानि तथा तानि च तान्यभिरामाणि- रमणीयानीति समासः, तथा सुगन्धयः-सुरभयो ये वरगन्धा:-प्रधानवासास्तेपां गन्धः-आमोदो येष्वस्ति तानि सुगन्धिवरगन्धकानि तथा गन्धवतिः-गन्धद्रव्याणां गन्धयुक्तिशालोपदेशेन निर्वर्तितगुटिका तद्भूतानि-तत्कल्पानीति गन्धवत्तिभूतानि प्रवरगन्धगुणा- नीत्यर्थः, तथा अच्छानि आकाशस्फटिकवत् 'सण्ह'त्ति श्लक्ष्णानि सूक्ष्मस्कन्धनिष्पन्नत्वात् श्लक्ष्णदलनिप्पन्नपटवत् 'लण्ह'विश्लक्ष्णानि मसृणानीत्यर्थः, घुटितपटवत्, 'घट्ट'त्ति घृष्टानीव घृष्टानि खरशायणा पापाणप्रतिमावत् 'महति मृष्टानीव मृष्टानि सुकुमारशाणया पापाणप्रतिमेव शोधितानि वा प्रमार्जनिकयेय, अत एव 'नीरयत्ति नीरजांसि रजोरहितत्वात् 'निम्मल'ति निर्मलानि कठिनमलाभावात् 'चितिमिरति वितिमिराणि निरन्धकारत्वात् 'विसुद्धति विशुद्धानि निष्कलङ्कत्वान्न चन्द्रवत् सकलङ्कानीत्यर्थः तथा 'सप्पह'त्ति सप्रमाणि समभावाणेि अथवा स्खेन-आत्मना प्रभान्ति-शोभन्ते प्रकाशन्ते वेति स्वप्रमाणि यता समिरीय'त्ति समरीचीनि-सकिरणानि, अत एव 'सउ- जोय'त्ति सहोद्योतेन-धस्त्वन्तरप्रकाशनेन वर्त्तन्ते इति सोयोतानि 'पासाईय'त्ति प्रासादीयानि मनःप्रसत्तिकराणि 'दरिसणिज्जत्ति दर्शनी- यानि, तानि हि पश्यंचक्षुपान श्रमं गच्छतीति भावः, अभिरूवत्ति अभिरूपाणि कमनीयानि 'पडिरूवत्ति प्रतिरूपाणि द्रष्टारं द्रष्टारं प्रति रमणीयानि नैकस्यकस्यचिदेवेत्यर्थः, 'एव' मित्यादि, यथाऽसुरकुमारावाससूत्रे तत्परिमाणमभिहितमेवमिति-तथा यद्भवनादिपरिमाणं यस्य नागकुमारादिनिकायस्य क्रमते-घटते तत्तस्य वाच्यमिति, किंविधं तस्य परिमाणमत आह-'जंजं गाहाहि भणियं यद्यद् गाथाभिः 'चउम- हे असुराण'मित्यादिकाभिरभिहितं, किं परिमाणमेव तथा वाच्यं नेत्याह-इह चेव वण्णओ' ति यथा असुरकुमारभवनानां वर्णक उक्तस्तथा पामसौ वाच्य इति,तथाहि केवइयाणं भंते! नागकुमारावाससयसहस्सा पण्णता?, गोयमा इमीसे ण रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तर- जोयणसयसहस्सबाहल्लाए उरि एगंजोयणसहस्सं ओगाहेत्ता हेट्ठा चेगंजोयणसहस्सं बल्लेत्ता मज्टो अटहत्तरे जोयामम् morni ग्राण- पभाए गुलसाइनागमारागनसयमदस्मा मान्वाचमक्सायात, तेणं भपणा' इत्यादि, द्वीपकुमारादीनां तु षण्णां प्रत्येक पट्सप्ततिर्वाच्ये- तिकाइयाप मंत! पुढगी त्यादिगतार्थ, नरं मनुष्याणां संख्यातानामेव गर्भव्युत्क्रान्तिकानां असंख्यातानामभागात् संख्याता एवा- पागाः मम्मूर्षिउमानां समरयेयत्वेन विशरीरमागासभारादसंख्येयानि इति भावनीयमिति । 'काइया ण भंते । जोइसियाण बिमाणावारा' इत्यादि, 'अन्भुग्गयमुमियपहसिय' ति अभ्युद्गता साता उत्सृता-पवलतया सर्वामु दिक्षु प्रसृता या प्रभा-दीप्तिस्त- या गिता:- गुमा इत्यम्युद्गतोत्सृतप्रभासिताः, तथा विविधा-अनेकप्रकारा मणयः-चन्द्रकान्ताया रत्नानि-कर्केतनादीनि तेपां मक्तयो-पिछित्तिविशेपास्लाभिविनाः-चित्ररन्तः आश्चर्यचन्वो वेवि विविधमणिरत्नभक्तिचित्राः, तथा वातोद्धृता-वातकम्पिता- विजया-अम्युदयस्तरसंचिका बैजयन्तीत्यभिधाना याः पताका अथवा विजया इति वैजयन्तीनां पार्थकर्णिका उच्यन्ते तत्प्रधाना या पैजयंत्यस्ताय वर्जिताः पताकाथ छयातिच्छत्राणि च-उपर्युपरिस्सितातपत्राणि तैः कलिता-युक्ता वातोद्भूतविजयजयन्तीपताका- उपातिरछनफलिता इति, तुझा-उवैस्त्वगुणयुक्ता, अत एव 'गगनतलमणुलिहंतसिहर' ति गगनतलं-अम्बरतलमनुलिखद्-अभिलङ्घ्य छिरारं येषां ते गगनतलानुलिसच्छिसराः, तथा जालान्तरेपु-जालकमध्यभागेपु रत्नानि येषां ते जालान्तररत्नाः, इह प्रथमा पशुपचनलोपो द्रष्टव्यः, जालवानि च भवनभित्तिपु लोके प्रतीतान्येव तदन्तरेषु च शोभार्थ रत्नानि सम्भवन्त्येवेति, तथा पजरोन्मी- लिता इप- पजरपदिष्ठता इव, यथा किल किश्चिद्वस्तु पजराद्-वंशादिमयप्रच्छादनविशेपाबहिःकृतमत्यन्तमविनष्टच्छायत्वाच्छो- भते एवं तेऽपीति भावः, वथा माणकनकानां सम्बन्धिनी स्तूपिका-शिखरं येषां ते मणिकनकस्तूपिकाकाः, तथा विकसितानि यानि शतपनपुण्डरीकाणि द्वारादौ प्रविकवित्वेन तिलकाश्च भित्यादिपु पुण्ड्राणि रत्नमयाच ये अर्द्धचन्द्रा द्वाराग्रादिषु वैश्चित्रा ये ते पिक- सितशतपत्रपुण्डरीकतिलकरत्ना चन्द्रचित्राः, तथा अन्तर्वहिवश्लक्ष्णा मसृणा इत्यर्थः, तथा तपनीयं-मुवर्णविशेषस्तन्मय्या चालुकायाः सिम्तायाः प्रस्तटः-प्रतरो येषु ते तपनीयवालुकाप्रस्तटाः, अथवा सण्हशब्दस्य वालुकाविशेषणत्वात् श्लक्ष्णतपनीयवालुकाप्रस्तटा इति व्याख्येय, तथा सुखस्पर्शाः शुमस्पर्शा वा, तथा सश्रीक-सशोमं रूप-आकारो येषां अथवा सश्रीकाणि-शोभावन्ति रूपाणि-नरयु- ग्मादीनि रूपकाणि येषु ते सश्रीकरूपाः, प्रासादनीया दर्शनीयाः अभिरूपाः प्रतिरूपा इति पूर्ववत् । 'केवइए त्यादि, रत्रमभायाः पृथि व्या 'बहुसमरमणिज्जाओ भूमिभागाओ'ति बहुसमरमणीयस्य भूमिभागस्य ऊवं-उपरि तथा चन्द्रमसः-सूर्यग्रहगणनक्षत्रतारा- रूपाणि णमित्यलकारे किं ?--'वीइवइत्तति व्यतित्रज्य-व्यतिक्रम्येत्यर्थः, तारारूपाणि चेह तारका एवेति, तथा 'बहूनी'त्यादि, किमित्याह--ऊयम्-उपरि दूरमत्यर्थ व्यतित्रज्य चतुरशीतिविमानलक्षाणि भवन्तीति सम्बन्धः, इतिमक्खाय'त्ति इति-एवंप्रकारा अथवा यतो भवन्ति तत आख्याताः सर्ववेदिनेति, 'ते णति तानि विमानानि णमिति वाक्यालङ्कारे 'अचिमालिप्पभत्ति अचिर्मालि:- आदित्यस्तद्वत्मभान्ति-शोभन्ते यानि तान्यचिर्मालिप्रभाणि, तथा भासाना-प्रकाशानां राशि:-भासराशि:-आदित्यस्तस्य वर्णस्त- ददामा-छायावर्णो येषां केपांचित्तानि भासराशिवर्णाभानि, तथा 'अरय'चि अरजांसि खाभाविकरजोरहितत्वात् 'नीरय'ति नीरजांसि आगन्तुकरजोविरहात् 'निम्मलति निर्मलानि कक्खड (कर्कश) मलाभावात् 'वितिमिरति वितिमिराणि आहार्यान्धकाररहितत्वात विशुद्धानि साभाविकतमोविरहात् सकलदोपविरामाद्वा सर्वरलमयानि न दार्वादिदलमयानीत्यर्थः, अच्छान्याकाशस्फटिकवत् लक्ष्णानि सूक्ष्मस्कन्धमयत्वात् घृष्टानीव घृष्टानि खरशाणया पापाणप्रतिमेव मृष्टानि पापाणप्रतिमेवेति निप्पका निरुपधातेत्यर्थः छाया--दीप्सिर्यषां निकलविकलत्वात् कमविशेपरहितत्वाद्वा निष्कङ्कटा-निष्कयचा सुकुमारशाणया निरावरणा निप्लन्टाछापान मप्रमा---समासान्य ममसपानिपाकरगागास. स्पर्मः, 'पागाईय' रणदिपागन् । 'मोहम्मे पं भंते ! कप केवइया विमाणारामा पण्णता ?, गोयमा ! वत्तीमं विमाणावा- गगपगइन्गा पयगा' एमाधानादिपपि द्रष्टन्यं, एतदेवाह-'एवं ईमाणाइम' ति, 'गाहाहिं भाणियन्वं' ति बत्तीस अट्ठवीसा' इ. स्मादिकानिः पूतिगाथामिमानुसारेणेत्यर्थः, पतिकल्पं भिन्नपरिमाणा निमानापासा मणितव्यास्तद्वर्णकश्च वाच्यो 'जाय ते णं वि- मा न्यादि पान् 'पटिका', नारमभिलापमेदोऽयं यया "ईमाणे णं मंते ! कप्पे केवइया विमाणावाससयसहस्सा पण्णता ?, गोगमा! रिमाणाराममयहमस्मा मांगीतिमक्सापा, ते णं निमाणा जाव पडिरूमा एवं सर्व पूर्वोक्तगाथानुसारेण प्रज्ञापना. हिनीपपदानुगारंग प पायमिति ।। अनन्तरं नारकादिजीवानां स्थानान्युक्तानि, अथ तेपामेय स्थितिमुपदर्शयितुमाह- नेपाणं भंते ! फेर फालं ठिई पतता?, गोयमा ! जहन्नेणं दस चाससहस्साइं उफोसेणं तेत्तीस सागरो- पमा लिप०, अपनत्तगाणं नैरग्याणं भंते ! फेवइयं कालं ठिई प० ?, जहन्नणं अतोमुहत्तं उगोसेणवि अंगोमुगुत्त, पजतगाणं गहनेणं दम वाससहस्साई अंतोमुत्तूणाई उकोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाई अंतोमुहू- Tणांड,मीसे गं गणपमाप पुढयीए पवं जाय विजयवेजयंतजयंतअपराजियाणं देवाणं केवइयं कालं ठिई प०, गोयमा ! जहणं पत्तीमं मागरोवमाई उपोसेणं तेत्तीसं सागरोचमाई, सवढे अजहण्णमणुफोसेणं तेतीमं मागरोग्माई ठिर पनत्ता (सून १५१) 'नेगमा पं मी' इत्यादि मुगम, नरं म्पितिः-नारकादिपर्यायेण जीवानामवस्थानकालः 'अपअचयाणं' ति नारकाः किल लन्धितः पर्याप्तका एव भान्ति, करणतस्तूपपातकाले अन्तर्मुहूर्त यावदपर्याप्तका एव भवन्ति ततः पर्याप्तकाः, ततस्तेपामपर्याप्तकत्वेन स्थितिर्जघन्यतो प्युत्कर्पतोऽपि चान्तर्मुहूर्तमेव. पर्याप्तकानां पुनरौधिक्येय जघन्योत्कृष्टा चान्तर्मुहूर्तोना भवतीति, अयं चेह पर्याप्त- कापर्याप्तकविभागः'नारयदेवा तिरिमणुयगव्भया जे असंखवासाऊ । एते उ अपजत्ता उववाए चेव बोद्धन्वा ॥१॥ सेसा य तिरि- यमणुया लद्धिं पप्पोक्वायकाले य । दुहओविय भइयबा पजत्तियरे य जिणवयणं ॥२॥' ति, उक्ता सामान्यतो नारकाणां स्थि- तिविरे पतस्तामभिधातुमिदमाह-'इमीसे ण' मित्यादि, स्थितिप्रकरणं च सर्व प्रज्ञापनाग्रसिद्धमित्यतिदिशन्नाह-'एव' मिति यथा प्रज्ञापना- यो सामान्यपर्याप्तकापर्याप्तकलक्षणेन गमत्रयेण नारकाणां नारकविशेषाणां तिर्यगादिकानां च स्थितिरुक्ता एवमिहापि वाच्या, कियद्र यावदित्याह-'जाव विजयेत्यादि, अनुत्तरसुराणामोधिकापर्याप्तकपर्याप्तकलक्षणं गमत्रयं यावदित्यर्थः इह चैवमतिदिष्टसूत्राण्यर्थतोवाच्यानि रत्नप्रभानारकाणां भदन्त ! कियती स्थितिः, गौतम! जघन्येन दश वर्पसहस्राणि उत्कर्पतः सागरोपमं १, अपर्याप्तकरत्नप्रभापृथि- नारकाणां भदन्त ! कियन्तं कालं स्थितिः प्रज्ञप्ता १, गौतम! उभयथापि अन्तर्मुहूर्तमेव, पर्याप्तकानां तु सामान्योक्तवान्तर्मुहूर्तोना वाच्या, एवं शेपपृथ्वीनारकाणां प्रत्येक दशानामसुरादीनां पृथिवीकायिकानां तिरवां गर्भजेतरभेदानां मनुष्याणां च्यन्तराणामष्टविधानां ज्योतिष्फाणां पञ्चप्रकाराणां सौधर्मादीनां वैमानिकानां च गमत्रयं वाच्यं,कियद्रं यावदित्याह-जाव विजये' त्यादि, इह च विज- यादिपु जघन्यतो द्वात्रिंशत्सागरोपमाण्युक्तानि, गन्धहस्त्यादिपपि तथैव दृश्यते, प्रज्ञापनायां त्वेकत्रिंशदुक्तेति मतान्तरमिदं, पर्या- प्रकापतिकामद्वयामह समूयम् , एवं सर्वार्थसिद्विस्थितिरपि त्रिर्भािमैर्वाच्येति ।। अनन्तरं नारकादिजीवानां स्थिविरुक्तेदानीं तच्छ- रीराणामवगाहनामतिपादनायाह- फति णं भंते । सरीरा प०१, गोयमा! पंच सरीरा प०, तं०-ओरालिए वेउविए आहारए तेयए, कम्मए, ओरालियसरीरे णं भंते। कइविहे प०, १, गोयमा! पंचविहे प०, तं०-एगिदियओरालियसरीरे जाव गन्मय तियमणुस्संपचिंदियओरालियसरीरे य, ओरालियसरीरस्स णं भंते ! केमहालिया सरीरोगाणा पत्नत्ता ?, गोयमा! जहन्नणं अंगुलअसंखेजतिभागं उकोसेणं साइरेगं जोयणसहस्सं, एवं जहा ओगाहण- संठाणे ओरालियपमाणं तहा निरवसेसं, एवं जाव मणुस्सेत्ति उकोसेणं तिषिण गाउयाई । कइविहे णं भंते ! घेउब्वियसरीरे प० १, गोयमा दुविहे प०, एगिदियवेउव्वियसरीरे य पंचिंदियवेउब्वियसरीरे अ, एवं जाव १ सणंकुमारे आदत्तं जाव अणुत्तराणं भवधारणिजा जाव तेसिं रयणी रयणी परिहायइ । आहारयसरीरे णं मंते ! कइविहे पन्नत्ते?, गोयमा! एगाकारे प०, जइ एगाकारे प० किं मणुस्सआहारयसरीरे अमगुस्स- आहारयसरीरे?, गोयमा ! मणुस्सआहारगसरीरे णो अमणुस्सआहारगसरीरे, एवं जइ मणुस्सआहारग- सरीरे, किं गन्भवतियमणुस्सआहारगसरीरे संमुच्छिममणुस्साहारगसरीरे ?, गोयमा! गभवतिय- । मणुस्सआहारपसरीरेनो समुच्छिममणुस्सआहारयसरीरे, जइ गन्भवतिय० किं कम्मभूमिगा० अकम्म- भूमिगा०१, गोयमा! कम्मभूमिगा० नो अकम्मभूमिगा, जइ कम्मभूमिग० किं संखेज्जाचासाउय. असंखेनवासाउय० १, गोयमा संखेजवासाउय नो असंखेजवासाउय०, जइ संखेजवासाउय० किं पजत्तय० अपअत्तय० १, गोयमा! पजत्तय० नो अपजत्तय०, जइ पजत्तय० किं समट्टिी० मिच्छविट्ठी सम्मामि- , लब्धितः पर्यातका एव भरन्ति, करणतस्तूपपातकाले अन्तर्मुहूर्च यावदपर्याप्तका एव भवन्ति ततः पर्याप्तकाः, ततस्तेपामपर्याप्तकत्वेन स्थितिर्जपन्यतो प्युत्कर्पतोऽपि चान्तर्मुहूर्तमेव. पर्याप्तकानां पुनरौधिक्येव जघन्योत्कृष्टा चान्तर्मुहूर्तोना भवतीति, अयं चेह पर्याप्त- कापर्याप्तकविभागः'नारयदेवा तिरिमणुयगम्भया जे असंखवासाऊ । एते उ अपअत्ता उववाए चेव योद्धन्वा ॥१॥ सेसा य तिरि- यमणुया लद्धिं पप्पोववायकाले य । दुहओविय भइयव्या पञ्जनियरे य जिणवयणं ॥२॥' ति, उक्ता सामान्यतो नारकाणां स्थि- तिविरे पवस्तामभिधातुमिदमाह-'इमीसे ण' मित्यादि, स्थितिप्रकरणं च सर्व प्रज्ञापनाप्रसिद्धमित्यतिदिशन्नाह-'एव' मिति यथा प्रज्ञापना- यो सामान्यपर्याप्तकापर्याप्तकलक्षणेन गमत्रयेण नारकाणां नारकविशेषाणां तिर्यगादिकानां च स्थितिरुक्ता एवमिहापि वाच्या, कियद्दूर यावदित्याह-'जाव विजय'त्यादि, अनुचरसुराणामोधिकापर्याप्तकपर्याप्तकलक्षणं गमत्रय यावदित्यर्थः इह चैवगतिदिष्टसूत्राण्यर्थतो वाच्यानि रत्नप्रभानारकाणां भदन्त ! कियती स्थितिः?, गौतम! जघन्येन दश वर्पसहस्राणि उत्कर्पतः सागरोपमं १, अपर्याप्तकरत्नप्रभाथि. नारकाणां भदन्त ! कियन्तं कालं स्थितिः प्रज्ञप्ता ?, गौतम! उभयथापि अन्तर्मुहूर्तमेव, पर्याप्तकानां तु सामान्योक्तैवान्तर्मुहूर्तांना वाच्या, एवं शेपपृथ्वीनारकाणां प्रत्येकं दशानामसुरादीनां पृथिवीकायिकानां तिरश्यां गर्भजेतरभेदानां मनुष्याणां व्यन्तराणामष्टविधानां ज्योतिष्काणां पञ्चप्रकाराणां सौधर्मादीनां वैमानिकानां च गमत्रयं वाच्यं,कियद्रं यावदित्याह-जाव विजये' त्यादि, इह च विज- यादिपु जघन्यतो द्वात्रिंशत्सागरोपमाण्युक्तानि, गन्धहस्त्यादिष्वपि तथैव दृश्यते, प्रज्ञापनायां त्वेकत्रिंशदुक्तेति मतान्तरमिदं, पर्या- प्तकापर्याप्तकामद्वयामह सम्यम् , एवं सर्वार्थसिद्धिस्थितिरपि त्रिर्भािमैर्वाच्येति ।। अनन्तरं नारकादिजीवानां स्थितिरुक्तेदानीं तच्छ- रीराणामवगाहनामतिपादनायाह- । फति णं मंते। मरीरा प०१, गोयना! पंच सरीरा प०, तं०-ओरालिए उचिए आहारए तेयए, कम्मए. ओरालियमरीरे णं मंते। कइबिहे प०,१, गोयमा! पंचविहे प०, तं०-एगिदियओरालियसरीरे जाव गन्मय नियमणुस्संपनिविपओरालियसरीरे य, ओरालियसरीरस्स णं भंते ! केमहालिया सरीरोगाहणा पसता ?, गोयमा! जहनेणं अंगुलअसंखेनतिभागं उकोसेणं साइरेगं जोयणसहस्सं, एवं जहा ओगाहण- मंठाणे ओरालियपमाणं तहा निरवसेसं, एवं जाव मणुस्सेत्ति उकोसेणं तिण्णि गाउयाई। कइविहे णं भंते! पेउन्धिपसरीरे प०१, गोपमा दुविहे प०, पर्गिदियवेउब्वियसरीरे य पंचिंदियवेउब्वियसरीरे अ, एवं जाव मर्णफुमारे आवत्तं जाय अणुत्तराणं भवधारणिला जाव तेर्सि रयणी रयणी परिहायड्। आहारयसरीरे णं मंते ! फायिहे पप्लत्ते?, गोपमा ! एगाकारे प०, जइ पगाकारे प० किं मणुस्सआहारयसरीरे अमगुस्स- भाहारपसरीरे, गोयमा ! मणुस्सआहारगसरीरे णो अमणुस्साहारगसरीरे, एवं जइ मणुस्सआहारग- मरीरे, सिं गमवातियमणुस्साहारगसरीरे समुच्छिममणुस्साहारगसरीरे ?, गोयमा! गम्भवतिय- मणुस्मनाहारपसरीरेनो समुच्छिममणुस्सआहारयसरीरे, जइ गन्भवतिय० किं कम्मभूमिगा० अकम्म- भिगा० १, गोयमा! कम्मभूमिगा नो अफम्मभूमिगा, जइ कम्मभूमिग० किं संखेजावासाउय० असंरोन्नयासाउय० १, गोयमा संखेनवासाउय नो असंखेजवासाउय०, जइ संखेजवासाउय० किं पञ्जत्तयः अपअत्तय.?, गोयमा। पअत्तय० नो अपजत्तय०, जइ पअत्तय किं समट्टिी० मिच्छविट्ठी सम्मामि- च्छदिट्टी० १, गोयमा ! समदिट्ठी० नो मिच्छदिट्ठी नो सम्मामिच्न दिट्टी, जइ सममदिट्टी० किं संजय० असंजय० संजयासंजय० १, गोयमा! संजय० नो असंजय० नो संजयासंजय०, जइ संजय० किं पम्मत्तसंजय० अपम्मत्तसंजय० १, गोयमा! पमत्तसंजय० नो अपमत्तसंजय०, जइ पमत्तसंजयः किं इढिपत्त० अणिढिपत्त० १, गोयमा! इढिपत्त० नो अणिढिपत्त वयणा विभाणियव्या आहारय- सरीरे समचउरंससंठाणसंठिए, आहारयसरीरस्स केमहालिया सरीरोगाहणा पन्नत्ता, गोयमा! जहन्नेणं देसूणा रयणी उकोसेणं पडिपुण्णा रयणी । तेआसरीरे णं भंते! कतिविहे पन्नत्ते?, गोयमा! पंचविहे पन्नत्ते, एगिदियतेयमरीरे बितिचउपंच एवं जाच गेवेजस्स णं भंते! देवरस णं मारणंतियसमुग्घाएणं समोहयस्स समाणस केमहालिया सरीरोगाहणा पन्नत्ता?, गोयमा! सरीरप्पमाणमेत्ता विश्वंभ- चाहल्लेणं आयामेणं जहन्नेणं अहे जाव विजाहरसेढीओ उकोसेणं जाव अहोलोइयग्गामाओ, उड्ढे जाव सयाई विमाणाई, तिरियं जाव मणुस्सखेत्तं, एवं जाव अणुत्तरोववाइया, एवं कम्मयसरीरं भाणियव्यं (सूत्रं १५२) 'कइ णं भंते' इत्यादि कण्ठथं. नवरमेकेन्द्रियौदारिकशरीरमित्यादौ यावत्करणाद् द्वित्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियौदारिकशरीराणि पृथिव्या- घेकेन्द्रियजलचरादिपञ्चेन्द्रियभेदेन प्रागुपदर्शितजीवराशिक्रमेण वाच्यानि, कियदूरमित्याह-'गन्भवतिये' त्यादि, 'ओरालियसरी- रस्से' त्यादि, तत्रोदारं-प्रधानं तीर्थकरादिशरीराणि प्रतीत्य अथवोरालं-विस्तरालं विशालं समधिकयोजनसहसप्रमाणत्वात् वनस्प- त्यादि प्रतीत्य अथवा उरालं स्वल्पप्रदेशोपचितत्वात् यहचाच भेण्डवदिति, अथवा मांसास्थिपूयबद्धं यच्छरीरं तत्समयपरिभाषया उरा- लमिति, तच्च तहरीरं चेति प्राकृतत्वादोरालियं शरीरं, तस्यावगाहन्ते यस्यां साऽवगाहना- आधारभूतं क्षेत्रं शरीराणामवगाहना शरीरावगाहना अथवौदारिकशरीरस्य जीवस्य औदारिकशरीररूपावगाहना सा भदन्त! केमहालिया-किम्महती प्रज्ञप्ता?, तत्र जघन्ये- 5 नाङ्गुलासंख्येयभागं यावत् पृथिव्याद्यपेक्षया उत्कर्षेण सातिरेकं योजनसहस्रामिति बादरवनस्पत्यपेक्षयेति ‘एवं जाव माणुस्से' त्ति इह एवं यावत्करणादवगाहनासंस्थानाभिधानप्रज्ञापनैकविंशतितमपदाभिहितग्रन्थोऽर्थतोऽयमनुसरणीयः, तथाहि--एकेन्द्रियौदारिकस्य निर्वचनं च तदेव, तथा पृथिव्यादीनां चतुर्णा यादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्तानां जघन्यत उत्कृष्टतश्चाङ्गुलासंख्येयभागो, वनस्पतीनां चादरपर्याप्तानामुत्कर्पतः साधिक योजनसहस्रं, शेषाणां त्वगुलांसख्येयभाग एव, द्वित्रिचतुरिन्द्रियाणां पर्याप्तानामुत्कपतोऽनुक्रमेण द्वादश योजनानि त्रीणि गव्यूतानि चत्वारि चेति, पञ्चेन्द्रियतिरश्वांजलचराणां पर्याप्तानां गर्भजानां संमूर्छनजानां चोत्कर्पतो योजनस- हसं, एवं स्थलचराणां चतुप्पदानां संमूर्छनजानां पर्याप्तानां गव्यूतपृथक्त्वं गर्भव्युत्क्रान्तिकानां तेपां पट् गच्यूतानि उरम्परिसर्पाणां गर्भव्युत्क्रातिक नां योजनसहस्र एषामेव सम्मूर्छनजानां योजनपृथक्त्वं भुजपरिसाणां गर्भजानां गव्यूतपृथक्त्वं सम्मूछेनजानां ) च धनुः-पृथक्त्वं खेचराणां गर्भजानां सम्मूर्छनजानां च धनु-पृथक्त्वमेव, तथा मनुष्याणां गर्भव्युत्क्रान्तिकानां गन्यूनत्रयं सम्मूर्छ- नजानामगुलासंख्येयभागः, एष एव सर्वत्र जघन्यपदे अपर्याप्तपदे चेति, तथा 'कइविहे ण मित्यादि स्पष्टं, नवरं विविधा विशिष्टा वा क्रिया विक्रिया तस्यां भवं वैक्रियं विविधं विशिष्टं वा कुर्वन्ति तदिति वैकुर्विकमिति वा, तत्रैकेन्द्रियवैक्रियशरीरं वायुका- यस्य पञ्चेन्द्रियपैनियशरीरं नारकादीनां 'एवं जावे'त्यादेतिदेशादिदं द्रष्टव्यं, यदुत 'जइ एगिदिययेउन्धियसरीरए किं वाउकाइयए- गिदियवेडाव्वयसरीरए अवाउकाइयएगिदियवेउब्धियसरीरए ?, गोयमा ! वाउकाइयएगिंदियसरीरए नो अगाउकाइय' इत्यादिनाऽ- भिलापेनायमर्थो दृश्यः, यदि वायोः किं सूक्ष्मस्य वादरस या?, बादरस्यैव, यदि चादरस किं पर्याप्तकस्यापर्याप्तकस्य वा', पर्याप्तकस्यैव, यदि पश्चेन्द्रियस्य किं नारकस्य पञ्चन्द्रियतिरश्वो मनुजस्य देवस्य वा?, गौतम ! सर्वेषां, तत्र नारकस्य सप्तविधस्य पर्याप्तकस्येतरस्य च, यदि विरथः किं सम्मच्छिमस्य इतरस्य वा ?, इतरस्य, तस्यापि संख्यातवर्षायुप एवं पर्याप्तस्य, तस्यापि च जलचरादिभेदेन विविधस्यापि, तया मनुष्यस्य गर्भजस्यैव वस्यापि कर्मभूमिजस्यैव, तस्यापि सख्यातवर्षायुपः पर्याप्तकस्यैव, तथा देवस्य भवनवास्यादेः, तत्रासुरादेर्दशविधस्य पर्याप्तकस्येतरस्य च, एवं व्यन्तरस्याटविधस्य ज्योतिष्कस्य पञ्चविधस्य, तथा यदि वैमानिकस्य किं कल्पोपपनस्य कल्पातीतस्य ?, उभयस्यापि पर्याप्तस्यापर्याप्तस्य चेति, तथा वैक्रियं भदन्त ! किंसंस्थितं १, उच्यते, नानास्थितं, तत्र वायोः पताकासंस्थितं, नारकाणां भवधारणीयमुत्तरवैक्रियं च हुण्डसंस्थितं, पञ्चेन्द्रियतिर्यग्मनुष्याणां नानासंस्थितं, देवानां भवधारणीयं समचतुरसमंस्थानसंस्थितमुत्तरवैक्रियं नानासंस्थितं, केवलं कल्पातीतानां भवधारणी यमेव, तथा क्रियशरीरावगाहना भदन्त ! किंमहती ?, गौतम ! जघन्यतोऽङ्गुलासंख्येयभागमुत्कर्पतः सातिरेकं योजनलक्षं, वायोरुभयथा अङ्गुलासंख्येयभागं, एवं नारकस्य जघन्येन भवधारणीयं, उत्कर्पतः पञ्च धनुःशतानि, एपा च सप्तम्यां, पठ्यादिपु वियमेव अर्द्धार्द्धहीनेति उत्तरक्रिया तु जघन्यतः सर्वेपामप्यङ्गुलसंख्येयभागमुत्कर्पतथ नारकस्य भधारणीयद्विगुणेति, पञ्चेन्द्रिय- तिरश्च योजनशवपृथक्त्वमुत्कर्पतः, मनुष्याणां तूत्कर्पतः सातिरेक योजनानां लक्ष, देवानां तु लक्षमेवोतरक्रिय, भवधारणीया तु भवनपतिन्यन्तरज्योतिष्कसौधर्मेशानानां सप्त हस्ताः सनत्कुमारमाहेन्द्रयोः पद् ब्रह्मलान्तकयोः पञ्च महाशुक्रसहस्रारयोश्चत्वार आनता- दिपु प्रयो ग्रैवेपका द्वावनुत्तरेष्वेक इति, अनन्तरोक्तं सूत्र एवाह-'एवं जाव सणकुमारेत्यादि, एवमिति-दुविहे पन्नते एगिन्दिय इत्यादिना पूर्वदर्शितक्रमेण प्रज्ञापनोक्तं वैकियावगाहनामानसूत्रं वाच्यं, कियद्रमित्याह-यावत्सनत्कुमारे आरब्धं भवधारणीयवैक्रिय- शरीरपरिहानिमिति गम्यं ततोऽपि यावदनुत्तराणि-अनुत्तरसुरसम्बन्धीनि भवधारणीयानि शरीराणि यानि भवन्ति तेषां रती रतिः परिहीयत इति, एतदर्थवनं भवेत् तापदिति, पुस्तकान्तरे विदं वाक्यमन्यथापि दृश्यते, तत्राप्यक्षरघटनैतदनुसारेण कार्येति । 'आहारयेत्यादि सुगम, नवरं 'एव'मिति यथा पूर्व आलापकः परिपूर्ण उच्चारित एवमुत्तरत्रापि, तथाहि 'जइ मणुस्स'ति-जइ मणुस्साहारगसरीरे किं गम्भवफैवियमणुस्साहारगसरीरे किं समुच्छिममणुस्साहारगसरीरे?, गोयमा गन्भवतियमणुस्साहारगसरीरे नो समुच्छिममणुस्साहारगसरीरे, जब गन्भवतिय०' इत्यादि सर्वमूखं 'जाव जइ पमत्तसंजयसम्मदिट्ठिपज्जत्तयसंखेज्जवासाउय- फम्मभूमिगम्भवफंतियमणुस्साहारगसरीरे किं इद्दिढपत्तपमत्तसंजयसम्मदि ठिपज्जत्तसंखेज्जवासाउयकम्मभूमिगगब्भवति- यमणुस्साहारगसरीरे आणिढिपत्तपमससंजयसम्मदिछिपज्जतयसंखेज्जवासाउयकम्मभूमिगगब्भवतियमणुस्साहारगसरीरे १, गोयमा! द्वितीयस्य निषेधः प्रथमस्य चानुज्ञा वाच्या एतदेवाह-'वयणा विभाणियव्य'त्ति सूचितवचनान्यप्युक्तन्यायेन सर्वाणि णनीयानि, विभागेन पूर्णान्युचारणीयानीत्यर्थः, 'आहारयत्ति 'आहारगसरीरस्स कैमहालिया सरीरोगाहणा पण्णता ?, गोयमा!" त्येतत् सचितं, 'जहण्णेणं देरणा रयणीति कथम् १, उच्यते, तथाविधप्रयत्नविशेषतस्तथारम्भकद्रव्यविशेषतश्च प्रारम्भकालेऽप्युक्त- माणभावातू, न हीहौदारिकादेरिखामुलासंख्येयभागमात्रता प्रारम्भकाले इति भावः । 'तेयासरीरे णं भंते'इत्यादि, एवं यावत्करणात् ज्ञापनासत्कैकविंशतिवमपदोक्ता तैजसशरीरवक्तव्यता इह वाच्या, सा चेयमर्थतः-'एगिदियतेयगसरीरेणं भंते ! कतिविहे पण्णते, गोयमा ! पंचविहे पप्णत्ते, तंजहा-पुढवीजाववणस्सइकाइयएगिदियतेयगसरीरे,' एवं जीवराशिनरूपणाऽनुसारेण सूत्रं भावनीय, यावत् 'सच्चसिद्धगअणुचरोववायइकप्पातीतमाणियदेवपंचेन्दियतेयगसरीरे णं भंते! किंसंठिए ! नाणासंठाणसंठिए यस्य पृथिव्यादिजीवस्य यदौदारिकादिशरीरसंस्थानं तदेव तैजसस्य कार्मणस्य च,तथा जीवस्य मारणान्तिकसमुद्घातगतस्य कियती वैजसी शरीरावगाहना? शरी रमात्राविष्कम्भवाहल्याभ्यामायामतस्तु जघन्येनाङ्गुलस्यासंख्येयभाग उत्कर्पत ऊर्दूमधच लोकान्ताल्लोकान्तं यावदेकेन्द्रियस्य,ततस्तत्रोत्प- तिमङ्गीकृत्येति भावः,एवं सर्वेषामेवैकेन्द्रियाणां द्वीन्द्रियाणां तु आयामत उत्कर्षेण तिर्यग्लोकाल्लोकान्तं यावत्मायस्तिर्यग्लोके द्वीन्द्रियादि- तिरश्वां भावात् ,नारकस्य जघन्यतो योजनसहस्र, कथं नरकात्पातालकलशस्य सहस्रमानं कुडथं भिवा तत्र मत्स्यतयोत्पद्यमानस्य, उत्कर्पण तु अधःसप्तमी यावत् सप्तमपृथ्वीनारकं समुद्रादिमत्स्येप्रत्पद्यमानं प्रतीत्य,तिर्यक् स्वयम्भूरमणं यावत् ऊर्ध्व पण्डकवनपुष्करिणी यावत् ,यतस्तयोर्नारक उत्पद्यते, न परतः, मनुष्यस्य लोकान्तं यावत् भवनपतिन्यन्तरज्योतिष्कसौधर्मेशानदेवानां जघन्यतोऽङ्गुलासं- ख्येयतमभागः स्वस्थान एव पृथिव्यादितयोत्पादात्, उत्कर्षतस्तु अधस्तृतीयपृथ्वीं यावत् तिर्यक् स्वयम्भूरमणबहिर्वेदिकान्तं ऊर्ध्वमीपत्याग्भारां यावत् ,यत एते शुभपर्याप्तवादरेष्वेव पृथिव्यादिपूत्पद्यन्ते अतो न परतोऽपीति, सनत्कुमारादिसहस्रारान्तदेवानां तु जघन्यतोऽङ्गुलासंख्येयभागः, कथं ?, पण्डकवनादिपुष्करिणीमजनार्थमवतारे मृतस्य तत्रैव मत्स्यतयोत्पद्यमानत्वात् पूर्वसम्ब- न्धिनी वा मनुष्योपभुक्तस्त्रियं परिष्वज्य मृतस्य तद्गर्भे समुत्पादादिति,उत्कर्षतस्तु अधो यावन्महापातालकलशानां द्वितीयविभागः, तत्र हि जलसद्भावान्मत्स्येपूत्पद्यमानत्वात् , तिर्यक् स्वयंभूरमणसमुद्रं यावत् , ऊमच्युतं यावत् तत्र हि सङ्गतिकदेवनिश्रया गतस्य मृत्वेहोत्पद्यमानत्वादिति, आनतादीनामच्युतानां तु जघन्यतोऽङ्गुलासंख्येप भागः, कथं १, इहागतस्य मरणकालविपर्यस्तमतेर्मनुष्यों पभुक्तग्रियमप्यभिष्वज्य मृतस्य तत्रैवोत्पत्तेरिति, उत्कर्पतस्त्वधो यावदधोलोकयामान् तिर्यमनुष्यक्षेत्रे ऊर्ध्वमच्युतविमानानि यावत् मनुष्यप्पेयोत्पयन्ते इति भावना तथैव कार्या, अवेयकानुत्तरोपपातिकदेवानां जघन्यतो विद्याधरश्रेणी यावत् उत्कर्पतोऽधो यावदधोलो- कामान् विर्यअनुप्यक्षेनं ऊर्घ तद्विमानान्येवेति,एवं कार्मणस्याप्यवगाहना दृश्या समानत्वादेव क्योरिति । उक्तार्थमेव सूत्रांशमाह- 'गेवेज्जगस्स ण मित्यादि । अनन्तरं शरीरिणामवगाहनाधर्म उक्तोऽधुना त्ववधिधर्मप्रतिपादनायाह-'भेय विसयसंठाणे अमितर रादिरे य देसोदी । ओहिस्स युढिहाणी पडियाई चेव अपडिवाइ।।२।।दारगाथा, तत्र भेदोऽवधेर्वक्तव्यो, यथा द्विविधोऽवधिर्भवति- भवप्रत्ययः क्षायोपशमिश्च, तत्र भवप्रत्ययो देवनारकाणां क्षायोपशमिको मनुष्यतिरथामिति, तथा विपयो-गोचरोऽवधेर्वाच्या, स च चतुद्धा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतच, तत्र द्रव्यतो जघन्येन तेजोभाषयोरग्रहणप्रायोग्यानि द्रव्याणि जानाति, उत्कर्पतस्तु सर्पमेकाणुकाधनन्ताणुकान्तं रूपिद्रव्यजातं जानाति,क्षेत्रं जघन्यतोडुलासंख्येयभागं जानाति उत्कर्पतोऽसंख्येयान्यलोके लोकमात्राणि राण्डानि जानाति कालं जघन्यत आवलिकाया असंख्येयभागमतीतमनागवं च जानाति,उत्कर्पतः संख्यातीता उत्सपिण्यवसर्पिणी- र्जानाति, मावतो जघन्यतः प्रविद्रव्यं चतुरो वर्णादीन् उत्कर्पतः प्रतिद्रव्यमसंग्व्येयान् सर्वद्रव्यापेक्षया त्वनन्तानिति तथा संस्थानमव- धेर्वाच्यं,यथा नारकाणां तमाकारोऽनधिः पल्याकारो भग्नपतीनां पटहाकारो व्यन्तराणां झल्लाकृतिज्योतिष्काणां मृदङ्गाकारः कल्पो- पपनानां पुष्पावलीरचितशिखरचङ्गेोकारो अवेयकानां कन्याचोलकसंस्थानोऽनुरारसुराणां लोकनाल्याकतिरित्यर्थः,तिर्यमनुष्याणां तु नानासंस्थान इति, उथा 'अमितति के अवधिप्रकाशितक्षेत्रसाम्यन्तरे वर्तन्ते इति वाच्यं, यथा 'नेरइयदेवतित्थंकरा य ओहिस्सऽ पाहिरा कुंती'त्यादि, तथा 'बाहिरे यत्ति केञ्चधिक्षेत्रस्य वाह्या भवन्तीति वाच्यं, तत्र शेषा जीवा बाह्यावधयोऽभ्यन्तरावधयश्च भवन्ति, वथा 'देसोहि'चि अवधिपकाश्यवस्तुनो देशप्रकाशी अवधिदेशावधिः स केषां भवतीति वाच्यं, तद्विपरीतस्तु सर्वावधिः, ता मनुष्याणां उभयमन्येषां देशावधिरेव यतः सर्वावधिः केवलज्ञानलाभप्रत्यासत्तावेवोत्पद्यत इति; तथाऽवधेद्धिनिश्च वाच्या, यो वैपां भपति तत्र तिर्यग्मनुष्याणां पर्द्धमानो हीयमानश्च भवति, शेषाणामवस्थित एप, तत्र वर्द्धमानोऽङ्गुलासंख्येयभागादि दृष्ट्वा बहु बहुतरं पश्यति, विपरीवस्तु हीपमान इति, क्या प्रतिपाती चाप्रतिपाती चावधिर्वाच्यः, तत्रोत्कर्पतो लोकमात्रः प्रतिपात्यतः परमपतिपाती, तत्र मनप्रत्ययस्तं भवं यावन्न प्रतिपतति क्षायोपशमिकस्तूभययेति । एतदेव दर्शयति- फडविहे णं भंते ! ओही पन्नत्ता?, गोयमा! दुविहा पन्नत्ता; भवपच्चइए य खओवसमिए य, एवं सव्वं ओहिपदं भाणियव्यं, सीया य वन्य सारीर साया तह वेयणा भवे दुक्खा । अभुवगमुचकमिया णीयाए घेव अणियाए ॥१॥ नेरइया णं भंते! किं सीतं वेयणं वेयंति उसिणं वेयणं वेयंति सीतोसिणं वेयणं वेयंति ?, गोयमा ! नेरइया० एवं चेव वेयणापदं भाणियब्वं ।। कइ णं भन्ते! लेसाओ पं०.?, गो० ! छ लेसाओ पं०-, तं-किण्हा नीला काऊ तेउ पम्हा सुफा, एवं लेसापयं भाणियव्वं ।। अणंतरा य आहारे आहाराभोगणा इय । पोग्गला नेव जाणंति, अज्झवसाणे य सम्मत्ते॥१॥ नेरइया णं भंते! अणंतराहारा तओ निश्चत्तणया तओ परियाइयणया तओ परिणामणया तओ परियारणया तो पच्छा विकुव्वणया ?, हंता गोयमा! एवं आहारपदं भाणियचं (सूत्रं १५३) 'काबिहे' इत्यादि, अत्रावसरे प्रज्ञापनायास्रयस्त्रिंशचमं पदमन्यूनमध्येयमिति, अनन्तरमुपयोगविशेषः शायोपशमिको जीवपर्यायः उक्तोऽधुना स एचौदपिको वेदनालक्षणोऽभिधीयते-'सीया इत्यादि द्वारगाथा, तत्र 'सीया यत्ति चशब्दोऽनुक्तसमुच्चये तेन त्रिविधा पेदना-शीता उप्णा शीतोष्णा ति, तत्र शीतामुष्णां च वेदयन्ति नारकाः, शेपाखिविधामपि, दन्वे ति उपलक्षणत्वाचतुर्विधा वेदना द्रव्यादिभेदेन, तत्र पुद्गलद्रव्यसम्बन्धाद द्रव्यवेदना नारकाधुपपातक्षेत्रसम्बन्धात् क्षेत्रवेदना नारकाद्यायुःकालसम्बन्धात् कालवेदना वेदनीयफर्मोदयानारपेदना, तत्र नारकादयो वैमानिकान्ताश्चतुर्विधामपि वेदनां वेदयन्तीति, तथा 'सारीरति त्रिविधा चेदना शारीरी मानसी शारीरमानसी च, वन संनिपञ्चेन्द्रियाः सर्वे विविधामपि इतरे तु शारीरीमेवेति, तथा 'साय'त्ति विविधा वेदना- साता असाता सातासाता चेति, वन सर्वे जीवाः त्रिविधामपि चेदयन्तीति, 'तह वेयणा भवे दुक्ख'त्ति विविधा वेदना-सुखा दुःखा गुरुम्मा पेति, तत्र सर्वेऽपि त्रिविधामपि घेदयन्ति, नवरं सावासातयोः सुखदुखयोधायं विशेषः-सातासाते क्रमेणोदयप्राप्तवेदनीय- फर्मपुद्गलानुमवलक्षणे सुखदुःखे तु परेण उदीर्यमाणवेदनीयकांनुमवलक्षणे, तथा अन्भुवगमुवकमिय'त्ति द्विधा वेदना-आभ्यु- पगमिकी औपकमिफी चेति, तबाधामभ्युपगमतो दयन्ति जीवा यथा साधवः शिरोलुश्चनब्रह्मचर्यादिकां द्वितीया तु खयमुदीर्ण- स्पोदीरणाफरणेन योदयमुपनीवस्य वेदनीयस्यानुभवतः, तत्र पश्चेन्द्रियतिर्यमनुष्या द्विविधामपि शेपास्त्वोपक्रमिकीमेव वेदयन्तीति, तथा 'णीयाए पेर अणियाए'त्ति द्विविधा वेदना तत्र निदया आभोगतः अनिदया त्वनाभोगतः, तत्र संज्ञिन उभयतोऽसंज्ञिनस्त्व- निदयेति,एतद्वारविवरणाय नेरइयाण'मित्यादि,इहावसरे प्रज्ञापनायाःपश्चत्रिंशत्तमंवेदनाख्यं पदमध्येयमिति। अनन्तरं वेदना परूपिता, सा च लेझ्यापत एव भवतीति लेश्यानरूपणायाह -'कइ णं भंते इत्यादि, इह स्थाने प्रज्ञापनायाः सप्तदर्श पड्डुद्देशक लेश्याभिधानं पदमध्येतव्यं वचासाभिरतिपदुत्वादर्धतोपि न लिखितमिति तत एवावधारणीयमिति। अनन्तरं लेश्या उक्ताः,सलेश्या एव चाहारयन्ती- त्याहारप्ररूपणायाह-'अणंतरा येत्यादिद्वारश्लोकमाह, तत्र 'अणंतरा य आहारैत्ति अनन्तराश्व-अव्यवधानाश्वाहारविपये अनन्तराहारा जीवा वाच्या इत्यर्थः, तथाऽऽहारस्याभोगता, अपि चेति वचनादनाभोगता च वाच्या, तथा पुद्गलान जानन्त्येव एवकारान पश्य- न्तीति चतुर्भङ्गी सूचिता, तथा अध्यवसानानि सम्यक्त्वं च वाच्यमिति तत्राद्यद्वारार्थमाह-'नेरइए'त्यादि, अनन्तराहार'त्ति उपपातक्षेत्रमा प्तिसमय एवाहारयन्तीत्यर्थः 'ततो निव्वत्तणया' इति ततःशरीरनिर्वृत्तिः ततो 'परियाइयणय'त्ति ततः पर्यादानमङ्गप्रत्यङ्गैः समन्तापा (दादा) नमित्यर्थः, ततो परिणामय'त्ति ततः शब्दादिविषयोपभोग इत्यर्थः 'ततो पच्छा विउन्बणय'त्ति ततः पवाद्विक्रिया नानारूपा इत्यर्थः,हन्ता गौतम !,एवमेतदिति भावः,एवं सर्वेषां पश्चेद्रियाणां वक्तव्यं,नवरं देवानां पूर्व चिकुर्वणा पश्चात्परिचारणा शेपाणां तु पूर्व परिचारणा पवाद्विकुर्वणा, एकेन्द्रियादीनामप्येवं प्रश्ने, निर्वचने तु यत्र वैक्रियसम्भवो नास्ति तत्र विकुर्वणा निषेधनीयेति, 'एचमाहार- पयं भाणिय'ति यथाऽऽद्यद्वारस्य प्रश्न उक्तस्तथा तदुत्तरं शेपद्वाराणि च भणद्भिः प्रज्ञापनायाबतुस्त्रिंशत्तम परिचारणापदाख्य पदमिह भणितव्यमिति, इदं चात्राहारविचारप्रधानतया आहारपदमुक्तमिति, तत्पुनरेवमर्थतस्तत्र 'आहाराभोगणाइय'त्ति, एतस्य विवरण-नारकाणां किमाभोगनिवर्तित आहारोऽनाभोगनिर्वतितो वा !, उभयथापीति निर्वचनं, एवं सर्वेषां नवरमेकेन्द्रियाणामना- भोगनिर्वर्तित एवेति, तथा 'पोग्गला नेव जाणंति'त्ति अस्वार्थ:- -नारका यान् पुद्गलान् आहारयन्ति तानवधिनापि न जानन्ति अविपयत्वात्तदवधेस्तेषां, न पश्यन्ति चक्षुपाऽपि लोमाहारत्वात् तेषां, एवमसुरादयस्वीन्द्रियान्ताः, केवलं एकेन्द्रिया अनाभोगाहार- ५ त्वाद्वितीन्द्रियाश्च मत्यज्ञानित्वान्न जानन्ति चक्षुरिन्द्रियाभावाच न पश्यन्तीति, चतुरिन्द्रियास्तु चक्षुःसद्भावेऽपि मत्यज्ञानित्वात् प्रक्षेपाहारं न जानन्ति, चक्षुपापि न पश्यन्ति, तथा त एव लोमाहारमाश्रित्य न जानन्ति न पश्यन्तीति व्यपदिश्यते, चक्षुषोऽविषय- सागस, पन्द्रिपतिर्पयो मनुष्याय केचित्रानन्ति पश्यन्ति चारधिन्नानादिपु युक्ताः लोमाहारप्रक्षेपाहाराच, तथाऽन्ये जानन्ति न पश्यन्ति लोमाहारं जानन्त्याधिना न पश्यन्ति चक्षुषा,, तथा अन्ये न जानन्ति पश्यन्ति, तत्र न जानन्ति प्रक्षेपाहारं मत्यानित्वात्पम्पन्ति गनुपा, तथा अन्ये न जानन्ति न पश्यन्ति लोमाहारं निरतिशयत्वादिति, न्यन्तरज्योतिष्का नारकवत् , पैमानिकास्तु ये सम्यग्दृष्टयस्ते जानन्ति रिशिष्टावधित्वात् पश्यन्ति चक्षुपोऽपि विशिष्टत्वात् , मिथ्यादृष्टयस्तु न जानन्ति न पश्यन्ति, प्रत्यक्षपरोक्षानयोस्पामस्सष्टत्वादिति, तथा 'अज्झवसाणे याति द्वारं, नारकादीनां प्रशस्ताप्रशस्तान्यसंख्येयान्यध्यव- मापम्यानानीति क्या 'समते'नि द्वारं, तत्र नारकाः किं सम्यक्त्वाभिगमिनो मिथ्यात्वाभिगमिनः सम्यक्त्वमिथ्यात्वाभिगमिनधेति, निविषा अपि, एवं मोऽपि, नररमेकेन्द्रियविकलेन्द्रिया मिथ्यात्वाभिगमिन एवेति ॥१५३॥अनन्तरमाहारप्ररूपणा कृता आहारश्चायु- न्धपतामेव मरतीत्यायुर्वन्धप्ररूपणापाह- कइविहे णं भंते ! आउगयन्ये पन्नत्ते गोयमा! छविहे आउगवन्धे पन्नत्ते. तंजहा-जाइनामनिहत्ताउए गतिनामनिहत्ताउए ठिइनामनिहत्ताउए पएसनामनिहत्ताउए अणुभागनामनिहत्ताउए ओगाहणानामनिहत्ता- उप नेरइयाणं भंते ! कइविहे आउगवन्धे पन्नत्ते ?, गोयमा ! छविहे पन्नत्ते, तंजहा-जातिनाम० गइनाम० ठिइनाम० पएसनाम० अणुभागनाम० ओगाहणाणाम० एवं जाव वेमाणियाणं ॥ निरयगई णं भंते ! केवइयं कालं विरहिया उपवाएणं पं०?, गोयमा! जइन्नेणं एक समयं उक्कोसेणं यारस मुहुत्ते, एवं तिरियगई मणुस्सगई देवगई सिद्धिगई णं भंते ! केवइयं कालं विरहिया सिज्ज्ञणयाए पन्नत्ता?, गोयमा! जहन्नेणं - एक समयं उफोसेणं छम्मासे, एवं सिद्धिवजा उन्वहणा, इमीसे णं भंते ! रयणप्पभाए पुढवीए नेरइया केवइयं कालं विरहिया उववाएणं ?, एवं उववायदंडओ भाणियन्वो उवट्टणादंडओ य, नेरइया णं भंते । जातिनामनिहत्ताउगं कति आगरिसेहिं पगरंति !, गो० सिय १ सिय २।३।४।५।६।७। सिय अहर्हि, नो चेच णं नवहि, एवं सेसाणवि आउगाणि जाव वेमाणियत्ति ॥ सूत्रं १५४ ॥ 'कइविहे' त्यादि, तत्रायुपो बन्धनिपेक आयुर्वन्धः, निपेकश्च प्रतिसमयं बहुद्दीनहीनतरस्य दलिकस्यानुभवनार्य रचना, निधत्तमपीह निपेक उच्यते, अत एवाह-'जाइनामनिधत्ताउए, जातिनाम्ना सह निघत्वं-निपिक्तमनुभवनार्थ वह्वल्पाल्पतरक- मेण व्यवसापितमायुजातिनामनिधत्तायुः, अथ किमर्थ जात्यादिनामकर्मणाऽऽयुर्विशेष्यते ?, आयुष्कस्य प्राधान्योपदर्शनार्थ, यस्मा- न्नारकायायुरुदये सति जात्यादिनामकर्मणामुदयो भवति, नारकादिभवोपग्राहकं चायुरेव, यस्मायाख्याप्रज्ञप्त्यामुक्तं- "नेरइए गं भंते ! नेरइएसु उववज्जइ अनेरइए नेरइएसु उववज्जइ १, गोयमा! नेरइए नेरइएसु उववज्जइ नो अनेरइए नेरइएमु उचवज्जइ" एतदुक्तं भवदि-नारकायुःप्रथमसमयसंवेदनकाल एवं नारक इत्युच्यते, तत्सहचारिणां च पञ्चन्द्रियजात्यादि- नामकाणामप्युदय इति, तथा 'गविनामनिधत्ताउए'त्ति गति रकगत्पादिः तल्लक्षणं नामकर्म तेन सह निध-निषिक्तमायुर्गति- नामनिधत्तायुः, तथा 'द्विइनामनिधत्ताउए'चि स्थितियत् स्थातव्यं तेन भावनायुर्दलिकस्य सैव नामः-परिणामो धर्म इत्यर्थः स्थिति- नाम, गतिजात्यादिकर्मणां च प्रकृत्यादिभेदेन चतुर्विधानां यः स्थितिरूपो भेदस्तत् स्थितिनाम तेन सह निधत्तमायुः स्थितिनाम- निघचारिति, तथा 'पएसनामनिधताउए नि प्रदेशाना-प्रमितपरिमाणानामायुःकर्मदलिकानां नाम-परिणामो यः तथाऽऽत्मप्रदेशेषु- गम्मन्यन म प्रदेशनाम जातिगत्यवगाहनाकर्मणां या यत्प्रदेशरूपं नामकर्म तत्प्रदेशनाम तेन सह निधत्तमायुः प्रदशनाम- निधनायुरिति, तथा 'अणुमागनामनिधनाउए'त्ति अनुभाग:-आयुष्कर्मद्रव्याणां तीवादि मेदो रसः स एव तस्य वा नामः-परि- पामोऽनुभागनाम अथवा गत्यादीनां नामकर्मणामनुभागवन्धरूपो मेदोऽनुभागनाम तेन सह निघत्तमायुरनुभागनामनियचायुरिति, गया 'मोगाहणानामनिघत्ताउएति अवगाहते जीयो यस्यां साध्वगाहना-शरीरमौदारिकादि पञ्चविधं तत्कारणं कर्माप्यवगाहना वर्ष नामफर्मायगाइनानाम तेन सह निधत्तमायुरपगाहनानामनिघत्तायुरिति ॥ 'नेरइयाण'मित्यादि स्पष्टं । अनन्तरमायुर्वन्ध उक्तोगुना पद्धापुपां नारकादिगतिपूपपातो भवतीति तद्विरहकालमरूपणापाह-'निरयगई णमित्यादि कण्ट्यं, नवरं यद्यपि रतप्रभादिषु चतुर्विशतिमुहूर्तादिविरहकालो, यथोक्तं-'चउवीसई मुहुना सत्त अहोरत्त तहय पन्नरसा । मासो य दो य चउरो उम्मासा विरहकालोनि ॥ १ ॥' तथापि सामान्यगत्यपेक्षया द्वादश मुहूर्ता उक्ताः, तथा एवंकरणाद्यत्तिर्यमनुष्यगत्योः सामान्येन दिश मुहूर्ण उक्ताः तद्गर्भव्युत्क्रान्तिकापेक्षया, देवगतौ तु सामान्यत एप, 'सिद्विवज्जा उचढणे ति नारकादिगतिपु द्वादशमुहूर्तो वेरहकाल उद्वर्तनायामिति, सिद्धानां तूर्चनैव नास्ति, अपुनरावृत्तित्वात्तेपामिति 'इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए नेरइया केवइयं जालं विरहिया उववाएणं पण्णता ?, एवं उववायदंडओ भाणियन्वोत्ति, स चायं-"गोयमा ! जहण्णेणं एक समय उक्कोसेणं उवीस मुहुताई' अनेनाभिलापेन शेपा वाच्याः, तथाहि-'सकरप्पभाए णं उकोसेणं सत राईदियाणि वालुयप्पभाए अद्धमासं पंकप्पभाए सं धूमप्पभाए दो मासा तमप्पभाए चउरो मासा अहेसचमाए छमास'त्ति असुरकुमारा चउवीसइ मुहुत्ता' एवं जाव थणिय- मारा, पुढविकाइया अपिरहिया उपवाएणं एवं खेसावि, बेइंदिया अंतोमुहुत्तं, एवं तेइंदियचउरिदियसमुच्छिमपंचिंदियतिरिक्ख- 5 जोणियावि गव्भयकंतियतिरिया मणुया य वारस मुहुत्ता समुच्छिममणुस्सा चउचीसई मुहुचा विरहिआ उबवाएणं, वंतरजोइसिया चउवीसं मुहुत्ताई, एवं सोहम्मीसाणेवि, सणंकुमारे णव दिणाई वीसा य मुहुत्ता, माहिदे पारस दिवसाई दस मुहुत्ता यमलोए अद्भुतेवीसं राईदियाइं लंतए पणयालीसं महासुके असीई सहस्सारे दिणसयं आणए संखेज्जा मासा एवं पागएविआरणे संखेज्जा वासा एवं अच्चुएरि गेवेज्जपत्थडेसु तिसु कमेण संखेज्जाई वाससयाई वाससहस्साई वाससयसहस्साई विजयाइसु असंखेनं कालं, सवट्ठ- सिद्धे पलिओवमस्सासंखेज्जइभार्ग'ति एवं उवट्टणादंडओवित्ति । उपपात उद्वर्त्तना चायुर्वन्धे एव भवतीत्यायुर्वन्धे विधिविशेषप्ररूप- णायाह-'नेरइए'त्यादि कण्ठ्यं, नवरं आकर्पो नाम कर्मपुद्गलोपादानं, यथा गौः पानीयं पिबन्ती भयेन पुनः पुनः आवृहति, एवं जीयोऽपि तीवेणायुर्वन्धाध्यवसानेन सकृदेव जातिनामनिधनायुः प्रकरोति, मन्देन द्वाभ्यामाकर्पाभ्यां मन्दतरेण विभिमन्द- तमेन चतुर्भिः पश्चभिः पद्भिः सप्तभिरष्टाभिर्वा न पुनर्नवभिः, एवं शेषाण्यपि, 'आउगाणिति गतिनामनिधत्तायुरादीनि वाच्यानि यावद्वैमानिका इति, अयं चैकायाकर्षनियमो जात्यादिनामकर्मणामायुर्वन्धकाल एव वध्यमानानां शेषकालमायुर्वन्धपरिसमातेरुत्तर- कालमपि बन्धोऽस्त्येव, एपां ध्रुवबन्धिनीनां च ज्ञानावरणादिप्रकृतीनां प्रतिसमयमेव पन्धनिर्वृत्तिर्भवति, एतास्तु परावृत्य वध्यन्त इति, अनन्तरं जीवानामायुर्वन्धप्रकार उक्तोऽधुना तेषामेव संहननसंस्थानवेदप्रकारमाह- कइविहे णं भंते ! संघयणे पन्नत्ते ?, गोयमा ! छविहे संघयणे पन्नत्ते, तंजहा-वइरोसभनारायसंघयणे रिसभनारायसंघयणे नारायसंघयणे अद्धनारायसंघयणे कीलियासंघयणे छेवट्ठसंघयणे, नेरइया णं भंते ! किंसंघयणी, गोयमा! छण्हं संघयणाणं असंघयणी व अहिणेव छिराणेव पहारू जे पोग्गला अणिहा अफंता अप्पिया अणापज्जा असुभा अमणुण्णा अमणामा अमणाभिरामा ते तेसिं असंघयणताए परिण- मंति, असुरकुमारा णं भंते ! किंसंघयणा पन्नत्ता?, गोयमा । छहं संघयणाणं असंघयणी णेवही व हिरा व पहारू जे पोग्गला शहा कंता पिया मणुण्णा मणामा मणाभिरामा तेतेसिं असंघयणत्ताए परिण- मंति, एवं जाय धणियकुमाराणं, पुदवीकाइया ए भंते! किंसंघयणी पन्नत्ता, गोयमा छेवसंघयणीप०, एवं जाय संमुच्छिमपशिन्दियतिरिक्खजोणियत्ति, गन्भवतिया छव्धिहसंघयणी, संमुच्छिममणुस्साछेवट्ठसं- घयणी गम्भवतियमणुस्सा छविहे संघयणे य०,जहा असुरकुमारा तहा वाणमंतरजोइसियवेमाणियाय ॥ कशयिहे णं भंते । संठाणे पन्नत्ते?, गोयमा! छबिहे संठाणे प०, तं०-समचउरंसे १ णिग्गोहपरिमण्डले २ साइप ३ वामणे ४ खुल्ने ५९डे ६, णेरइयाणं भंते! किंसंठाणी प०१, गोयमा! हुंडसंठाणी प०, असुरकुमारा किंसंगणी ५०?, गोयमा! समचउरंससंठाणसंठिया प०, एवंजाव थणियकुमारा, पुढवी मसूरसंठाणा प०,आज धियुयसंठाणा पन्नत्ता, तेऊ सूइकलावसंठाणा पन्नत्ता, वाऊ पडागासंठाणा पन्नत्ता, वणस्सई नाणासंठाण- संठिया पन्नत्ता, येईदियतेइंदियचउरिदियसमुच्छिमपंचेंदियतिरिक्खा हुंडसंठाणा प०, गम्भवतिया छवियहसंठाणा संमुच्छिममणुस्सा हुंडसंठाणसंठिया पन्नत्ता, गन्भवतियाणं मणुस्साणं छविहा संठाणा पन्नत्ता, जहा असुरकुमारा तहा वाणमंतरजोइसियवेमाणियावि ॥ (सूत्रं १५५) 'कइविहे 'मित्यादि, दण्डकत्रयं कण्ठप, नवरं संहननमस्थिवन्धविशेषः, मर्कटस्थानीयमुभयोः पार्श्वयोरस्धि नाराचं मपमस्तु पहः । वजं कीलिका, वश्य, ऋपभश्च नाराचं च यत्रास्ति तद्ववर्षभनाराचसंहननं, मर्कटपट्टकीलिकारचनायुक्तः प्रथमोऽस्थिवन्धः मर्क- टपट्ठाभ्यां द्वितीयः मर्कटयुक्तस्तृतीयः मर्कटकैकदेशबन्धनद्वितीयपार्श्वकीलिकासम्बन्धश्चतुर्थः अङ्गुलियसंयुक्तस्य मध्यकीलिकैव दत्ता यत्र तत्कीलिकासंहननं पञ्चमं यत्रास्थीनि चर्मणा निकाचितानि केवलं तत्सेवातं, लेहपानादीनां नित्यपरिशीलना सेवा तया ऋत-व्याप्तं सेवार्त्तमिति पष्ठं, 'छण्हं संघयणाणं असंघयणे ति उक्तरूपाणां पण्णां संहननानामन्यतमस्याप्यभावेनाऽमंहनिन-अस्थि- सश्चयरहिताः, अत एवाह-'नेवट्ठी'नेवास्थीनि तच्छरीरके 'नेव छिर'त्ति नैव शिरा-धमन्यः 'णेव हारुति नैव स्नायूनीतिकृत्वा संहननाभाव , तत्सहितानां हि प्रचुरमपि दुःखं न बाधाविधायि स्यात् , नारकास्त्वत्यन्तशीतादिवाधिता इति, न चास्थिसश्चया- भावे शरीरं नोपपीडयते, स्कन्धवत्तदुपपत्तेः, अत एवाह-'जे पोग्गले'त्यादि, ये पुद्गला अनिष्टाः-अवल्लभाः सदैवैषां सामान्येन तथा अकान्ता-अकमनीयाः सदैव तद्भावेन तथा अप्रिया-द्वेष्याः सर्वेषामेव तथाऽशुभा:-प्रकृत्यसुन्दरतया अमनोज्ञा-अमनोरमाः कथयापि तथा अमनः आपा-न मनःप्रियाश्चिन्तयापि ते एवंभूताः पुद्गलास्तैपां-नारकाणां 'असंघयणत्ताए ति अस्थिसञ्चयविशेपर- हितशरीरतया परिणमंति, 'कइविहे गं भंते ! संठाणे'त्यादि, तत्र मानोन्मानप्रमाणानि अन्यूनान्यनतिरिक्तानि अङ्गोपाङ्गानि च यस्मिन् शरीरसंस्थाने तत्समचतुरस्रसंस्थानं, तथा नामित उपरि सर्वावयवाश्चतुरस्रा-लक्षणाऽविसंवादिनोऽधस्तु तदनुरूपं यन्न भवति तन्न्यग्रोधसंस्थानं तथा नाभितोऽधः सर्वावयवाचतुरस्रा लक्षणाविसंवादिनो यस्योपरि च यत्तदनुरूपं. न भवति तत्सादि- संस्थानं, तथा ग्रीरा हस्तपादाश्च समचतुरसा लक्षणयुक्ता यत्र संक्षिप्त विकृतं च मध्ये कोष्ठं वत् कुञ्जसंस्थानं, तथा यल्लक्षणयुक्तं कोष्ठं चतुरस्रलक्षणापेतं ग्रीवायवयवहस्तपादं च तद्वामनं, तथा यत्र हस्तपादायवयवाः बहुप्रायाः प्रमाणविसवादिनश्च तद्भुण्डमि- त्युच्यते। कायिहे णं भंते ! वेग प० १, गोयमा ! तिविहे वेए प०, तं० इत्थीवेए पुरिसवेए नपुंसवेए, नेरइया णं भंते ! फिइत्यीयेया पुरिसचेया णपुंसगयेया प०, गोयमा! णो इत्थी० णो पुंवेए णपुंसगवेया प०, असुरकुमारा णं भंते किं इत्थी० पुरिस नपुंसगयेया?, गोयमा! इत्थी० पुरिसवेया णो णपुंसगवेया जावधणियकुमारा, पुग्वी आऊ तेज पाऊ वणस्सई यितिचउरिदियसमुच्छिमपंचिंदियतिरिक्खसमुच्छिममणुस्सा णपुंसगवेया गम्भवतियमणुस्सा पंचिंदियतिरिया य तिवेया, जहा असुरकुमारा तहा वाणमंतरा जोइसियवेमाणियावि (सून १५६) तेणं कालेणं तेणं समएणं कप्पस्स समोसरणं णेयव्वं जाव गणहरा सावचा निरवचा वोच्छिणा अंबुनीवे णं दीवे भारहे वासे तीयाए उस्सप्पिणीए सत्त कुलगरा होत्या तं-मित्तदामे सुदामे य, सुपासे य सर्यपभे। विमलघोसे सुघोसे य, महाघोसे य सत्तमे ॥१॥ जंबुद्दीवे णं दीवे भारहे वासे तीयाए ओस- प्पिणीए दस कुलगरा होत्या,तंजहा-सयंजले सयाऊ य, अजियसेणे अणंतसेणे य । कजसेणे भीमसेणे महाभीमसेणे य सत्तमे ॥ २॥ ददरहे दसरहे सयरहे । जंबुद्दीवे णं दीवे भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए समाए सत्त कुलगरा होत्था, तंजहा-पढमेत्थ विमलवाहण [चक्खुम जसमं चउत्थमभिचंदे। तत्तो पसेणईए मम्देवे चैव नाभी य ॥२॥] एतेसि णं सत्तण्हं कुलगराण सत्त भारिआ होत्या, तंजहा-चंदजसा चंदकंता [सुरुवपडिरूव चक्खुकता य । सिरिकता मरुदेवी कुलगरपत्तीण णामाई ॥ ४ ॥] जंबुद्दीवे ण - रा- ५९ पास इनास ओसप्पिणीए चउचीसं तित्थगराणं पियरो होत्था, तंजहा-णाभी य जियसतु य[ जियारी संवरे इय, मेहे घरे पइहे य महसेणे य खत्तिए ॥५॥ सुग्गीवे दढरहे विण्ड वसुपूज्जे य खत्तिए । कयवम्मा सीहसेणे भाणू विस्ससणे इय ॥६॥ सूरे सूदसणे कुंभे सुमित्तविजए समुद्दविजये य । राया य आससेणे य सिद्धत्थैचिय खत्तिए ॥७॥ [उदितोदियकुलवंसा विसुद्धवंसा गुणेहि उववेया। तित्थप्पवत्त- याणं पए पियरो जिणवराणं ॥८॥ जंबूहीवे णं दीवे भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए चउवीसं तित्थगराणं मायरो होत्था तं०-मरुदेवी विजया सेणा [ सिद्धत्था मंगला सुसीमा य । पुहवी लखणा रामा नंदा विण्डू जया सामा ॥ ९॥ सुजसा सुव्वय अइरा सिरिया देवी पभावई पउमा। वप्पा सिवा य वामा तिसला देवी य जिणमाया ॥१०॥] जंबूद्दीवे णं दीवे भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए चउवीसं तित्थगरा होत्था, तंजहा-उसभ १ अजिय २ संभव ३ अभिणंदण ४ सुमइ ५ पउमप्पह ६ सुपास ७ चंदप्पम ८ सुविहि- पुप्फदंत ९ सीयल १० सिज्जंस ११ वासुपुज्ज १२ विमल १३ अणंत १४ धम्म १५ संति १६ कुंथु १७ अर १८ मल्लि १९ मुणिसुच्चय २० णमि २१णेमि २२ पास २३ वड्ढमाणो२४ य, एएसिंचउवीसाए तित्थगराणं चउ- व्वीसं पुव्वभवया णामधेया होत्या, तं०-'पढमेत्थ बहरणाभे विमले तह विमलवाहणे चेव । तत्तो य धम्म- सीहे सुमित्त तह धम्ममित्ते य ॥ ११ ॥ सुंदरपाहु तह दीहवाहु जुगवाहु लट्ठवाह य । दिपणे य इंददत्ते सुंदर माहिंदरे चेच ॥ १२ ॥ सीहरहे मेहरहे रुप्पी अ सुंदसणे य बोद्धव्वे । तत्तो य नंदणे खलु सीहगिरी -

थेग पीसइमे ॥ १३ ॥ अदीणसत्तु संखे सुदसणे नदण य योद्धव्वे ॥ [ इमीसे ] ओसप्पिणाए एए, तत्थ-
फराणं तु पुन्यमया ॥ १४ ॥ पामि चउचीसाए तित्यकराणं चउव्वीसं सीयाओ होत्था, तंजहा-सीया
सुक्ष्मणा सुप्पमा य सिद्धत्य सुप्पसिद्धा य । विजया य वेजयंती जयंती अपराजिया चेव ॥१५॥
अरुणप्पम गंदप्पम सूरप्पट अग्गि मुप्पभा चेव । विमला य पंचवण्णा सागरदत्ता य णागदत्ता य ॥१६॥
अभयफर निव्युइकरा मणोरमा तह मणोहरा चेव । देवकुरूत्तरकुरा विसाल चंदप्पभा सीया ॥ १७॥
पागो सीआओ सब्वेसिं चेव जिणवरिंदाणं । सव्वजगवच्छलाणं सब्योउगसुभाए छायाए ॥ १८॥ पुग्वि
ओसित्ता माणुसेहि साह टु (ह) रोमकूवेहिं । पच्छा वहति सी असुरिंदसुरिंदनागिंदा ।। १९॥ चल-
पपलकुंउलधरा सच्छंदविउव्यियाभरणधारी। सुरअसुरवंदिआणं वहति सी जिणंदाणं ॥ २० ॥ पुरओ
पहंति देया नागा पुण दाहिणम्मि पासम्मि। पचच्छिमेण असुरा गरुला पुण उत्तरे पासे ॥ २१ ॥ उसभो
अपिणीयाए पारपईप अरिहवरणेमी । अवसेसा तित्थयरा निक्खंता जम्ममूमीसु ॥ २२॥ सव्वेवि एग-
दूसेण [णिग्गया जिणवश चउन्वीमं । ण य णाम अण्णलिंगे ण य गिहिलिंगे कुलिंगे य ॥ २३ ॥] एको
भगवं पीरो [ पासो माली य तिहि तिहि सएहिं । भगवंपि वासुपुज्जो छहिं पुरिससएहिं निक्खंतो ॥ २४ ॥]
उग्गाणं भोगाणं राइपणाणं [प खत्तियाणं च । चउहि सहस्सेहिं उसभो सेसा उ सहस्सपरिवारा ॥२५॥]
समात्य णित भत्तेण [णिग्गओ वासुपुज्न चोत्थेणं पासो मल्ली य अट्टमेण सेसा उ छट्टेणं ॥ २६ ॥

- -- एपर्सि णं चउव्वीसाए तित्थगराण चउव्वीसं पढमभिक्खादायारो होत्था, तंजहा-'सिज्जंस भदत्ते सुरिंददत्ते य इंवदत्ते य । पउमे य सोमदेवे माहिंदे तह सोमदत्ते य ॥ २६ ॥ पुस्से पुणव्वसू पुण्णणंद सुणंदे जये य विजये य । तत्तो य धम्मसीहे सुमित्त तह वग्गसीहे अ॥ २७ ॥ अपराजिय विस्ससेणे वीसइमे होइ उसभसेणे य । दिपणे घरदत्ते घणे बहुले य आणुपुवीए ॥ २८॥ एए विसुद्धलेसा जिणयर- भत्तीइ पंजलिउडा उ। तं कालं तं समयं पडिलाभेई जिणवरिंदे ॥२९॥ संवच्छरेण भिक्खा [लद्धा उसमेण लोयणाहेण । सेसेहि बीयदिवसे लद्धाओ पढमभिक्खाओ॥३०॥]उसभस्स पढमभिक्खा खोयरसो आसि लोगणाहस्स । सेसाणं परमण्णं अमियरसरसोवमं आसि॥३१॥ सव्वेर्सिपिजिणाणं जहियं लद्धाउ। पधमभिक्खाउ तहियं वसुधाराओ सरीरमेतीओ वुढाओ ॥३शा एएसिं चऊब्बीसाए तित्थगराणं चउचीसं चेइयरुक्खा होत्था, तंजहा-णग्गोहसत्तिवण्णे साले पियए पियंगु छत्ताहे । सिरिसे य णागरुक्खे माली य पिलक्खुरुक्खे य॥३३॥ तिदुग पाडल जंबू आसत्थे खलु तहेव दहिवपणे । गंदीरक्खे तिलए अंपयरुक्खेय । असोगे य॥३४॥चंपय वउले य तहा वेडसरुक्खे य धायहरुक्खे।साले य वड्ढमाणस्स चेइयरुक्खा जिणवराणं ॥ ३५ ॥ यत्तीसं धणुयाइं चेइयरुक्खो य वद्धमाणस्स। णिच्चोउगो असोगो ओच्छपणो सालरुक्खेणं ॥३६॥ तिपणे व गाउआइं चेयरुक्खो जिणस्स उसभस्स। सेसाणं पुण रुक्खा सरीरओ वारसगुणा उ ॥ ३७॥ सच्छत्ता सपडागा सवेइया | तोरणेहिं उववेया सुरअसुरगरुलमहिया चेइयरुक्खा जिणवराणं ॥३८॥ एएर्सि पउचीमाए तित्वगराणं पउव्वीसं पढमसीसा होत्या, तंजहा-'पढमेत्य उसभसेणे वीइए पुण होइ सीहसेणे या पास प पत्रणामे पमरे तह सुन्वय विदन्मे ॥३९॥ दिण्णय चराहे पुण आणंदे गोयुभे सुहम्मे य । मंदर जसे अरिद्वे पकाह सम्भु कुंमे य ॥ ४० ॥ इंदे कुंभे य सुमे यरदत्ते दिपण इंदभूई य । उदितोदितकुलवंसा पिसुद्धवंसा गुणेहि उपवेया। तित्यप्पयत्तयाणं पढमा सिस्सा जिणवराणं ।। ४१॥ एएसि णं चउवीसाए तित्थगराणं पउयीसं पदमसिस्सिणी होत्या, तंजहा-यंभी य फग्गु सामा अजिया कासवीरई सोमा । सुमणा पामणि सुलसा धारणि धरणी य धरणिधरा ।। ४२ ॥ पदम सिवासुयी तह अंजुया भावियप्पा य रासी य । पंधुवती पुप्फयती अखा अमिला य अहिया ॥४३॥ जक्सिणी पुप्फचूला य चंदणज्जा य आहि- पाउ।उदितोदियकुलवंसा विसुद्धवंसा गुणेहिं उववेया। तित्थप्पवत्तयाणं पदमा सिस्सी जिणवराणं॥४४॥ गाहा (सूर्य १५७) जंबुद्दीवे णं भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए यारस चमवद्दिपियरो होत्था, तंजहा-उसमे सुमित्ते विजए समुहविजए य आससेणे य । विस्ससेणे य सूरे सुदंसणे कत्तवीरिए चेव ।।४६॥ पउमुत्तरे महाहरी, विजए राया तहेव य। यंभे पारसमे उत्ते, पिउनामा चकवहिणं ॥४६॥ जंबूद्दीवे भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए पारस चयहिमायरो होत्था, तंजहा-सुमंगला जसवती भद्दा सहदेवी अइरा सिरिदेवी तारा जाला मेरा पप्पा चुल्लणि अपच्छिमा ॥ जंबुद्दीवे. पारस चक्कवद्दी होत्था, तंजहा-भरहो सगरो मघवं [सणंकुमारो प रायसवूलो । संती कुंधू य अरो हवइ सुभूमो य कोरब्बो ।। ४७ ।। नवमो य महापउमो हरिसेणो चेय रापसद्लो। जयनामो य नरवई घारसमो बंभदत्तो य ॥ ४८ ॥ एएर्सि चारसण्हं चफचद्दीणं पारस इत्थिरयणा होत्या, तंजहा-पढमा होइ सुभद्दा भद्द सुणंदा जया य विजया य। किण्हसिरी , सूरसिरी पउमसिरी वसुंधरा देवी ॥४९॥ लच्छिमई कुरुमई इत्थीरयणाण नामाई॥जंबूहीवे. नववलदेवनववासु- देवपितरो होत्था, तंजहा-पयावई य घंभो [सोमो रुद्दो सिवो महसिवो य । अग्गिसिहो य दसरहो नवमो भणिो य वसुदेवो ॥ ५० ॥ जंबूद्दीवे णं० णव वासुदेवमायरो होत्था, तंजहा-मियावई उमा चेव पुहवी सीया य अम्मया । लच्छिमई सेसमई, केकई देवई तहा ॥५१॥ जंबूद्दीवे णं. णवबलदेवमायरो होत्था, तंजहा-भहा तह सुभदा य, सुप्पभा य सुदंसणा। विजया वेजयंती य, जयंती अपराजिया ॥५२॥ णवमीया रोहिणी य, यलदेवाण मायरो॥ जंबुदीवे णं नव दसारमंडला होत्था, तंजहा-उत्तमपुरिसा मज्झमपुरिसा पहाणपुरिसा ओयंसी तेयसी वचंसी जसंसी छायंसी कंता सोमा सुभगा पियदसणा सुरुआ सुहसीला सुहाभिगमा सव्वजणणयणकंता ओहयला अतिबला महावला अनिहता अपराइया सत्तुमहणा रिपुसहस्समाणमहणा साणुकोसा अमच्छरा अचवला अचंडा मियमंजुलपलावहसिया गंभीरमधुरपडिपुण्णसचवयणा अन्भुवगयवच्छला सरण्णा लक्ग्वणवंजणगुणोववेआ माणुम्माणपमाणपडि- पुण्णसुजायसव्यंगसुंदरंगा ससिसोमागारकंतपियदसणा अमरिसणा पयंडदंडप्पभारा गंभीरदरसणिजा तालद्वओव्विद्धगमलकेऊमहाधणुविकट्टया महासत्तसाअरा दुद्धरा धणुद्धरा धीरपुरिसा जुद्धकित्तिपुरिसा विउलकुलसमुन्भया महारपणविहाडगा अदभरहसामी सोमा रायकुलवंसतिलया अजिया अजियरहा हलमुसलकणपाणी संग्यच गयसत्तिनंवगधरा पवरुनलसुतविमलगोत्थुभतिरीडधारी कुंडलउज्जोइयाणणा पुंडरीपणपणा एकापलिकण्ठलइयवच्छा सिरियच्छसुलंछणा वरजसा सव्योउयसुरभिकुसुमरचितपलवसो- भंतकंतपिरुसंतथिचित्तवरमालरइयवच्छा असयविभत्तलक्षणपसत्थसुंदरविरइयंगमंगा मत्तगयवरिंदल- लियपियमपिलसियगई सारयनपणियमहुरगंभीरकुंचनिग्घोसदुंदुभिसरा कडिसुत्तगनीलपीयकोसेन्जवाससा पवरवित्ततेया नरसीहा नरवई नरिंदा नरवसहा मरुयवसभकप्पा अन्भहियरायतेयलच्छीए दिप्पमाणा नीलगपीयगवसणा दुवे दुवे रामकेसवा भायरो होत्या, तंजहा-तिविठू जाव कण्हे अयले जाव रामे यावि अपच्छिमे ॥ ५३॥ पासि णं तावणहं बलदेवयासुदेवाणं पुब्वभविया नव नामघेजा होत्था, तंजहा-विस्स- भूई पव्ययए धणदत्त समुहदत्त इसिपाले । पियमित्त ललियमित्ते पुणव्वसू गंगदत्ते य ॥५४॥ एयाइं; नामाई पुज्यभवे आसि यासुदेवाणं । एत्तो पलदेवाणं जहम कित्तइस्सामि ॥ ५५ ॥ विसनंदी य सुपन्धू सागरवत्ते असोगललिए य । वाराह धम्मसेणे अपराइय रायललिए य ॥ ५६ ॥ एएसिं नवण्हं पलदेववासु- देवाणं पुयभपिया नव धम्मायरिया होत्था, तंजा-संभूय सुभद्द सुदंसणे य सेयंस कण्ह गंगदत्ते आसा- गरसमुदनामे दुमसेणे य णवमए । ५७ ।। एए धम्मायरिया कित्तीपुरीसाण वासुदेवाणं । पुब्वभवे एआसिं जत्थ नियाणाई कासीय ॥ ५८ ॥ एएर्सि नवण्हं वासुदेवाणं पुब्वभवे नव नियाणभूमिओ होत्या, तं जहा- महुरा य० हात्यणाउर च ॥ ५९॥ एसेसि णं नवण्हं वासुदेवाणं नव नियाणकारणा होत्या, तंजहा-गावी- जुवे० जाव माउआ ॥ ६०॥ एएसि नवण्हं वासुदेवाणं नव पडिसत्तू होत्था, तंजहा-अस्सग्गीवे जाव जरासंधे ।। ६१॥ पए खलु पडिसत्तू जाव सचकेहि ॥ ६२ ।। एको य सत्तमीए पंच य छट्ठीऍ पंचमी एको पको य चउत्थीए कण्हो पुण तचपुढवीए ॥६३॥ अणिदाणकडा रामा [ सव्वेवि य केसवा नियाणकडा । उद्धंगामी रामा केसव सव्वे अहोगामी ॥ ६४ ॥] अटुंतकडा रामा एगो पुण बंभलोयकप्पंमि । एकस्स गन्भपसही सिज्झिस्सइ आगमिस्सेणं ॥ ६५ ॥ सूत्रं १५८) जंबूद्दीवे. एरवए वासे इमीसे ओसप्पिणीए पउब्धीसं तित्ययरा होत्था, तंजहा-चंदाणणं सुचंदं अग्गीसेणं चनंदिसेणं च । इसिदिण्णं ववहारिं दिमो सोमचंदं च ॥६|| चंदामि जुत्तिसेणं अजियसेणं तहेव सिवसेणं। बुद्धं च देवसम्म सययं निखित्तसत्यं च ॥३७॥ असंजलं जिणवसह चंदे याअर्णतयं अमियणाणि। उवसंतंचधुपरयं वंदे खलु गुत्तिसेणं च ॥६८॥ अति- पासं च सुपासं देवेसरवंदियं च मरुदेवं । निब्वाणगयं च वरं खीणदुहं सामकोडं च ॥६९॥ जियरागमग्गिसेणं वंदे खीणरायमग्गिउत्तं च । दोशसियपिज्जदोसं वारिसेणं गयं सिद्धिं ॥ ७० ॥ जंबुद्दीवे. आगमिस्साए उस्सप्पिणीप भारहे वासे सत्त कुलगरा भविस्संति, तंजहा-मियवाहणे सुभूमे य, सुप्पमे य सयंपमे। दत्ते सुहुमे सुपन्यू य, आगमिस्साण होक्खति ॥७१ ।। जबुद्दीवेणं दीवे आगमिस्साए उस्सप्पिणीए एरवए घासे दस फुलगरा भविस्संति, तं जहा-विमलवाहणे सीमंकरे सीमंधरे खेमकरे खेमंधरे दढधण दसधणू सयपणू पडिसूई सुमइत्ति । जंबुद्दीवे णं दीवे भारहे वासे आगमिस्साए उस्सप्पिणीए चउवीसं तित्थगरा भविस्संति, तंजहा-महापउमे सरदेवे, सुपासे य सयंपभे। सव्वाणुभूई अरहा, देवस्सुए य होक्खई ॥ ७२ ।। उदए पेढालपुत्ते य पोहिले सत्तकित्ति य । मुणिसुव्वए य अरहा, सब्वभावविऊ जिणे ॥७३॥ अममे णिकसाए य, निप्पुलाए य निम्ममे । चित्तउत्ते समाही य, आगमिस्लेण होक्खई ॥७४ ॥ संवरे अणियट्टी य, विजए विमलेति य । देवोववाए अरहा, अणंतविजए इय ॥ ७५ ॥ एए वुत्ता चउञ्वीसं भरहे पासम्मि केवली । आगमिस्सेण होखंति, धम्मतित्थस्स देसगा १७६॥ एएसि गं चउच्चीसाए तित्थकराणं पुन्वभविया चउचीसं नामधेना भविस्संति, तंजहा-सेणिय सुपास उदए पोहिल्ल अणगार तह दढाऊ य। फत्तिय संखे य तहा नंद सुनंदे य सतए य ७७॥ योधव्वा देवई य सच्चा तह वासुदेव बलदेवे रोहिणि सुलसा चैव तत्तो खलु रेवइ चेव ।। ७८ ॥ ततो हवइ सयाली योद्धव्वे खलु तहा भयाली य। दीवायणे य कण्हे तत्तो खलु नारए चेय ॥ ७९ ॥ अंबड दारुमडे य साई बुद्धे य होइ बोद्धन्वे । भावी तित्धगराणं णामाई पुब्वभवियाई ॥८०॥ एएसि णं चउब्धीसाए तित्थगराणं चउव्वीसं पियरो भविस्संति घउव्वीसं मायरो भविस्संति चउव्वीसं पढमसीसा भविस्संति चउब्बीसं पढमसिस्सणीओ भविस्संति घउन्वीसं पढणभिक्खादायगा भविस्संति चउचीसं चेइयरुक्खा भवस्संति, जंबुद्दीवे णं दीवे भारहे वासे आगमिस्साए उसप्पिणीए पारस चफपहिणो भविस्संति, तंजहा-भरहे य दीहदंते गूढदंते य सुदेते य सिरिउत्ते सिरिभूई सिरिसोमे य सत्तम।।८शापउमे य महापउमे विमलवाहणे(लेतह)विपुलवाहणे चेव । वरि। पारसमे चुत्ते आगमिसा भरहाहिवा ॥ ८२ ॥ एएसिणं बारसण्हं चकवहीणं चारस पियरो भविस्संति, वारस मायरो भविस्संति, पारस इत्थीरयणा भविस्संति, जंबुद्दीवे णं दीवे भारहे वासे आगमिस्साए उस्सप्पिणीए नव पलदेववासुदेवपियरो भविस्संति नववासुदेवमायरो भविस्संति, नव वलदे- वमायरो भविस्संति, नव दसारमंडला भविस्संति तंजहा-उत्तमपुरिसा मज्झिमपुरिसा पहाणपुरिसा ओयंसी तेयंसी एवं सो चेव वण्णओ भाणियव्यो जाव नीलगपीतगवसणा दुवे दुवे रामकेसवा भायरो भविस्संति, तंजहा-नंदे य नंदमित्ते दीवाहू तहा महावाहू । अइयले महाबले बलभद्दे य सत्तमे ।। ८३ ।। दुविठू य तिय य आगमिस्साण वण्हिणो । जयंते विजए भद्दे सुप्पभे य सुदंसणे । आणंदे नंदणे पउमे, संकरिसणे य अपच्छिमे ॥ ८४ ॥ एएसि णं नवण्हं बलदेववासुदेवाणं पुब्वभविया णव नामधेजा भविस्संति, नव धम्मायरिया भविस्संति, नव नियाणभूमीओ भविस्संति, नव नियाणकारणा भविस्मंति नव पडिसत्तू भविस्संति, तंजहा-तिलए य लोहजंघे, वइरजंघे य केसरी पहराए। अपराइए य भीमे, महाभीमे य सुग्गीवे १८५एए खलु पडिसत्तू कित्तीपुरिसाण वासुदेवाण। सब्वेवि चशजोही हम्मिहिंति सचकेहि ।।८६॥जंबुद्दीवे एरपए वासे आगमिस्साए उस्सपिणीए चउब्वीसं तित्थकरा भविस्संति, तंजहा-सुमंगले अ सिद्धत्थे, णिब्याणे य महाजसे । धम्मज्झए य अरहा, आगमिस्साण होक्खई ॥ ८७ ।। सिरिचंदे पुप्फकेउ, महाचंदे प फेवली । सुयसागरे य अरहा, आगमिस्साण होक्खई ॥ ८८ ॥ सिद्धत्त्थ पुण्णघास य, महापासे य फेवली । सबसेणे य अरहा, आगमिस्साण होक्खई ॥८९॥ सूरसेणे य अरहा, महासेणे य केवली ॥ सव्वा- गंदे य अरहा, देवउत्ते य होक्खई ॥ ९० ॥ सुपासे सुव्वए अरहा, अरहे य सुकोसले। अरहा अणंतविजए, आगमिस्सेण होग्यइ ॥११॥ विमले उत्तरे अरहा, अरहाय महायले। देवाणंदे य अरहा, आगमिस्सेण होक्खई ॥ ९२|| एप युत्ता चउव्वीसं, एरवयम्मि केवली । आगमिस्साण होक्खंति, धम्मतित्थस्स देसगा ॥९३ ॥ पारंस चयहिणो भविस्संति, पारस चमवाहिपियरो भविस्संति, वारस मायरो भविस्संति, वारस इत्थी- रयणा भविस्संति, नव पलदेववासुदेवपियरो भविस्संति, णव वासुदेवमायरो भविस्संति, णव बलदेवमायरो भविस्संति, णय सारमंडला भविस्संति, उत्तमपुरिसा मज्झिमपुरिसा पहाणपुरिसा जाव दुवे दुवे राम- केसया भायरो भविस्संति, णव पडिसत् भविस्संति, नव पुब्बभवणामधेजा णव धम्मायरिया णव णिया- णभूमीओ, णव णियाणकारणा, आयाए एरवए आगमिस्साए भाणियव्वा, एवं दोसुवि आगमिस्साए भाणियब्वा (.सूत्रं १५८) इचेयं एवमाहिअंति, तंजहा-कुलगरवंसेइ य एवं तित्थगरवंसेइ य चकवट्टिवंसेइ य गणधरवंसेइ य इसिवसेइ य जइयंसेइ य मुणिवंसेइ य सुएइ वा सुअंगेइ वा सुयसमासेइ वा सुयखंधेइ वा संमवाएइ वा संखेड़ वा सम्मत्तमंगमक्खायं अज्झयणन्तिवेमि ॥ ( सूत्रं १५९) इति समवायं चउत्थ- मग समत्तम् ।।

'कदाविहे वेए'त्यादि, तत्र स्त्रीवेदः-पुंस्कामिता पुरुषवेद:-स्त्रीकामिता नपुंसकवेदः-स्त्रीपुंस्कामितेति, एते च पूर्वोदिता अर्थाः समवसरणस्थितेन भगरता देशिता इति समवसरणवक्तव्यतामाह-'तणं कालेणं तेणं समएणं कप्पस्स समोसरणं णेयव्यं' इह पकारौ वाक्पालकारार्थी अतस्ते इति प्राकृतत्वात् तस्मिन् काले सामान्येन दुष्पमसुषमालक्षणे तस्मिन् समये विशिष्टे यत्र भगवानेवं विहरति स्मेति 'कप्पस्स समोसरणं नेयम् ति इहावसरे कल्पभाष्यक्रमेण समवसरणवक्तव्यताऽध्येया, सा चावश्यकोक्ताया न व्यतिरिच्यते, वाचनान्तरे तु पर्युपणाकल्पोक्तक्रमणेत्यभिहितं, कियदूरमित्याह-जाव गणे त्यादि, तत्र गणधरः पञ्चमः सुधर्माख्यः सापत्यः शेपा निरपत्याः-अविद्यमानशिष्यसन्ततय इत्यर्थः 'वोच्छिन्नत्ति सिद्धा इति, तथाहि-'परिनिवुया गणहरा जीयन्ते नायए नव जणा उ । इन्दभूइ मुहम्मो य रायगिहे निव्वुए वीरे ॥ १॥ ति, अयं च समरसरगनायकः कुलकरवंशोत्पन्नो महा- पुरुपति कुलकराणां परपुरुषाणां च वक्तव्यतामाह--'जंबुद्दीवे' इत्यादि, सुगमं नवरं 'पढमेत्थ विमलवाहण चक्खुम जसमं चउत्थमभिचंदे । ततो य पसेणइए मरुदेवे चेव नामीय ॥३॥ ति तथा 'चंदजस चंदकंता सुरूव पडिरूव चखुकंता य । सिरिकंवा मरुदेवी कुलगरपत्तीण नामाई ॥४॥' ति, तथा 'नामी य जियसत्तू य जियारी संपरे इय । मेहे घरे पइढे य, महसेणे य रातिए ॥५ सुग्गीवे दृढरहे विण्हू वसुपुज्जे य खत्तिए । कयवम्मा सीहसेणे य भाणू विस्ससणे इअ ॥ ६ ॥ सूरे सुदंसणे कुंभे मित्तविजए समुद्दविजये य । राया य अस्ससेणे य सिद्धत्थे चिय खत्तिए ॥७॥ ति, तथा 'मरुदेवी विजयासेणा सिद्धत्था मङ्गला मुसीमा य पुहवी लसणा रामा नंदा विण्हू जया सामा ॥ ९ ॥ सुजसा सुब्धय अइरा, सिरिआ देवी पभावई पउमा वप्पा सेना य वामा विसलादेवी य जिणमाय॥१०॥ति तथा 'सव्योउगसुभयाए छायाए ति सर्व कया-सर्वेषु शरदादिपु ऋतुषु सुखदया छापपा प्रमया-आतपामारलक्षणया युक्ता इति शेषः।१७॥तथा सा हट्ठरोमकूवेहि ति सा शिविका यस्यां जिनोऽध्यारूढः हृष्टरोमकूपैः- उपनिरोममिरित्ययं ॥ १८ ॥ तथा 'चलगवलरुंडलधरति चलाय ते चपलकुण्डलधराश्चेति वाक्यं, तथा स्वच्छन्देन-स्वरुच्या सिमिनि पान्यामरगानि-मु छुटादीनि तानि धारयन्ति ये ते तथेति ॥ १९ ॥ तथा अनुरेन्द्रादय इति योगः 'गलत्ति गरुड- पना गुपनमारा इत्पर्यः ॥ २१ ॥ 'तथा सनैवि एगदूसैण निग्गया जिणवरा चउव्वीसं। न य णाम अण्णलिंगे नय गिहिलिगे लिंग ग॥२२॥गि 'मेणानि एकेन बसेणेन्द्रसमपितेन नोपधिभूतेन युक्ता निष्क्रान्ता इत्यर्थः न चान्यलिङ्गे-स्थविरकल्पि- फादितिद्न वीपरति एवेत्यर्थः, कुलिङ्गे-शाक्पादिलिने तथा 'एको भगवं वीरो पासो मल्ली य तिहि तिहि सएहि । भयपि पागुनो एहिं पुरिसमाहि निसंतो ॥ २३ ॥ उग्गाणं भोगाणं राइण्णाणं च सत्तियाणं च। चउहिं सहस्सेहिं उसभो सेसा उ महरमपरिगरा ॥ २४ ॥ तथा 'गुमात्य निचभत्तेण निग्गी वासुपुज्ज चोत्येणं । पासो मल्लीविय अट्टमेण सेसा उ छटेणं ॥२५॥ ति, गुमतिर नित्यभक्तेनानुपोपितो निष्फ्रान्त इत्यर्थः, तथा 'संवच्छरेण भिक्खा लद्वा उसमेण लोगनाहेण । सेसेहि वीयदिवसे सदामो पदमभिक्पाओ ॥ ३० ॥ त्ति तथा 'उसभस्स पढमभिक्खा खोयरसो आसि लोगनाहस्स। सेसाणं परमण्णं अमियरस- स्मोग्मं आसि ॥ ३१ ॥ 'सरीरमैनीोति पुरुपमात्रा 'चेइयरुक्खेति वद्धपीठक्षा येपामधः केवलान्युत्पन्नानीति, 'बत्तीसं घणुयाई' गाहा 'निगोउगोनि नित्यं-सर्वदा मतुरेव-पुष्पादिकालो यस्य स नित्यकः 'असोगो'ति अशोकाभिधानों यः समवसरणभूमिमध्ये मपति, ओच्छमो मालरुक्सैणीति अयच्छन्नः शालवृक्षेणेत्यत एव वचनादशोकस्योपरि शालवृक्षोऽपि कथश्चिदस्तीत्यवसीयत इति ॥ ३६॥ तिग्णेर गाउपाई गाहा, अपभस्वामिनो द्वादशगुण इत्यर्थः ॥ ३० ॥ 'सवेइय'त्ति वेदिकायुक्ता, एते चाशोकाः गमरमरणसम्बन्धिनः सम्भाव्यन्त इति ।। ३८ ।। तथा 'भरहो सगरो मघयं सणंकुमारो य रायसद्लो । संती कुंथू य अरहो हवइ च सुभूमो य कोरयो ।। ४६ ॥ नवमो य महागउमो हरिसेणो चेव रायसद्लो । जयनामो य नरवई वारसमो भदत्तो य ॥४७॥ तथा 'पयावती य बंभो सोमो रुद्दो सियो महसिवोय । अग्गिसिहो दसरहो नवमो भणिओ य वसुदेवो'त्ति दशाराणां-वासुदेवानां मण्डलानि वलदेववासुदेवद्वयद्वयलक्षणाः समुदाया दशारमण्डलानि अत एव 'दो दो रामफेसबत्ति वक्ष्यति, दशारमण्डलाव्यति- रिक्तत्वाञ्च वलदेववासुदेवानां दशारमण्डलानीति पूर्वमुद्दिश्यापि दशारमण्डलव्यक्तिभूतानां तेपां विशेषणार्थमाह-'तद्यथे' त्यादि, तद्यथेति बलदेववासुदेवखरूपोपन्यासारम्भार्थः, केचिनु 'दशारमण्डणाईति, वत्र दशाराणां वासुदेवकुलीनप्रजानां मण्डनाः- शोभाकारिणो दशारमण्डना उत्तमपुरुपा इति, तीर्थकरादीनां चतुष्पञ्चाशत उत्तमपुरुषाणां मध्यमवर्तित्वात् , मध्यमपुरुषाः तीर्थकरचक्रिणां प्रतिवासुदेवादीनां चलायपेक्षया मध्यवर्तित्वात् प्रधानपुरुषास्तत्कालिक-पुरुपाणां शौर्यादिभिः मधानत्वात् , ओजखिनो मानसबलोपेतत्वात् , तेजखिनो दीप्तशरीरत्वात, वर्चखिनः शारीरंबलोपेतत्वात् . यशखिनः पराक्रमं प्राप्य प्रसिद्धिमाप्सत्गत्, छायंसिति प्राकृतत्वात् , छायावन्तः शोभामानशरीरा अत एव कान्ताः कान्तियोगात् म्या अरौद्राकारत्वात् सुभगा जनवल्लभत्वात् प्रियर्शनाः चक्षुष्यरूपत्वात् सुरूपाः समचतुरस्रसंस्थानत्वात् शुभं सुखं वा सुखकर- बाच्छीलं-खभावो येषां ते शुभशीलाः सुखशीला वा सुखेनाभिगम्यते-सेव्यन्ते ये शुभशीलत्वादेव ते सुखाभिगम्याः सर्वजनगम्याः वजननयनानां कान्ता -अमिलाया ये ते तथा, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः, ओघवला:-प्रवाहवलाः अव्यवच्छिन्नवलत्वात् अतिवला: पपुरुपयलानामतिक्रमात् महायलाः-प्रशस्तबलाः अनिहता-निरुपक्रमायुप्कत्वादुरोयुद्धे वा भूम्यामपावित्वात् अपराजितास्तरेव यूणां पराजितत्वात्, एतदेवाह-शत्रुमदनास्तच्छरीरतत्सैन्यकदर्थनाद् रिपुसहस्रमानमथनास्तद्वाञ्छितकार्यविघटनात् सानुक्रोशाः णतेष्वद्रोहकत्वात् अमत्सराः परगुणलवस्थापि ग्राहकत्वात् अचपला मनोवाकायस्थैर्यात् अचण्डा निष्कारणप्रबलकोपरहितत्वात् मिते- परिमिन मन्जुले-कोमले प्रलापम-आलापो हमितं च येषां ते मितमञ्जुलमलापहसिताः गम्भार अदाशतरापतापशाकाादायकार मेगनादपमा मयुरं श्रवणमुसरं प्रतिपूर्णम्-अर्थप्रतीविजनकं सत्यम्-गपितथं वचनं-चाक्यं येषां ते तथा, ततः पदद्वयस्य कर्म- पारपः अम्युपगतात्मलाम्नत्ममर्थनशीलत्वात् शरण्याखाणकरणे साधुत्वात् लक्षणानि-मानादीनि बजखस्तिकचक्रादीनि वा व्यञ्ज- नानि निलकमपादीनि नेपां गुणा-महदिवाप्यादयस्तरुपेवाः, शकन्धादिदर्शनादुपपेना:-युक्ता लक्षणव्यञ्जनगुणोपपेता मानमुदकद्रो- पपरिमाणशरीरना,की, उदकपूर्णायां द्रोण्या निविष्टे पुरुषे यज्जलंततो निर्गच्छति तयदि द्रोणप्रमाणं स्यात् तदा सपुरुषो मानप्राप्त इत्य- निधीयने, उन्मानं अर्द्धभारपरिमाणता, की, तुलारोपितस्य पुरुषस्य यद्यर्द्धभारस्तौल्यं भवति तदाऽसावुन्मानप्राप्त उच्यते, प्रमाणमष्टोत्त- शनमालानामुएपः,मानोन्मानप्रमाणः मतिपूर्ण-अन्यून सुजातमागर्भाधानात् पालनविधिना सर्वाङ्गसुन्दरं निखिलावयवमधानं अङ्गं गरीरं येषां ने तथा, गशिवत् सौम्याफारमरौद्रमयीभत्सं या कान्तं-दीप्तं प्रियं जनानां प्रमोदोत्पादकं दर्शनं-रूपं येषां ते तथा, 'अमरिसणति अमणाः-प्रयोजनेपनलसाः अमर्पणा वा-अपराधेप्पपि कुतक्षमाः प्रकाण्ड-उत्कटो दण्डप्रकार-आज्ञाविशेपो नीतिभेदविशेपो वा येपां ने नया, अधरा प्रचण्डो-दुःसाध्यसाधरुत्वाइण्डप्रचारः-सैन्यविचरणं येपां ते तथा, गम्भीरा-अलक्ष्यमाणान्तत्तित्वेन दृश्यन्ते ये ते गम्भीरदर्शनीयाः, ततः पदवयस्य कर्मधारयः, प्रचण्डदण्डप्रचारेण वा ये गम्भीरा दृश्यन्ते तथा तालस्तलो वा वृक्षविशेपो ध्वजो येणे ने तालपजाः पलदेवा उद्विद्धा-उट्रितो गरुडलक्षितः केतुः-ध्वजो येषां ते उद्विद्धगरुडकेतवो वासुदेवाः तालध्वजाच उद्विद्धगरुडके- सपा वालमजोद्विद्धगरुडकेतवः महाधनुर्विकर्पकाः महाप्राणत्वात् महासचलक्षणजलस्य सागरा इव सागराआश्रयत्वान्महासत्त्वसागराः दुर्द्धरा रणागणे वेषां हरतां केनापि धन्विना धारयितुमशक्यत्वात् , धनुर्धराः-कोदण्डाहरणाः, धीरेप्वेवैतेषु च ते पुरुषा:-पुरुपकारवन्तो ने फातरेपिति परपुरुषाः, युद्धजनिता या कीर्तिस्तत्प्रधानाः पुरुषा युद्धकीर्तिपुरुपाः, विपुलकुलसमुद्भवा इति प्रतीतं, महारत्नं वजं तस्य महामाणतया विघटका-अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां चूर्णका महारत्नविघटकाः, वजं हि अधिकरण्यां धृत्वा अयोधनेनाऽऽस्फोट्यते न च भियते तावेव भिनत्तीति, दुर्भेदं तदिति, अथवा महती या रचना सागरशकटव्यूहादिना प्रकारेण सिसङ्ग्रामयिपोर्महासैन्यस्य रण- रङ्गरसिकतया महायलतया च विघटयन्ति–वियोजयन्ति ये ते महारचनाविघटकाः, पाठान्तरेण तु महारणविघटकाः, अर्द्धभरत- खामिनः सौम्या नीरुजा राजकुलवंशतिलका अजिताः अजितरथाः, 'हलमुशलकणकपाणय: तत्र हलमुशले प्रतीते ते प्रहरणतया पाणी-हस्ते येषां ते तथा वलदेवाः येषां तु कणका-पाणाः पाणौ ते शार्ङ्गधन्वानो वासुदेवाः, शंखश्च पाञ्चजन्याभिधानः चक्रं तु सुदर्शननामकं गदा च कौमोदकी संज्ञा लकुटविशेषः शक्तिश्च त्रिशूलविशेपो नन्दकश्च नन्दकाभिधानः खड्गस्तान् धारयन्तीति शंखचक्र- गदाशक्तिनन्दकधराः वासुदेवाः, मवरो वरप्रभावयोगादुज्ज्वलः शुलत्वात् स्वच्छतया का शुक्लान्तः कान्तियोगात् पाठान्तरे सुकृतः- मुपरिफम्मिवत्वात् विमलो मलबर्जितत्वात् गोधुभत्ति-कौस्तुभाभिधानो यो मणिविशेपस्तं तिरीडंति-किरीटंच मुकुटं धारयन्ति ये ते तथा, कुण्डलोद्योतिताननाः पुण्डरीकवनयने येषां ते तथा, एकावली-आभरणविशेपः सा कप्ठे ग्रीवायां लगिता-अवलम्बिता सती यक्षसि-उरसि वर्त्तते येषां ते एकावलीकण्ठलगितवक्षसः, श्रीवत्साभिधानं सुष्ठु लाञ्छनं महापुरुपत्वसूचकं वक्षसि येषां ते श्रीवत्सला- छनाः, वरयशसः सर्वत्र विख्यातत्वात् सर्वर्तुकानि-सर्वऋतुसंभवानि मुरभीणि-सुगन्धीनि यानि कुसुमानि तैः सुरचिता-कृता या लम्बा-आप्रदीपना सोभतत्ति-शोभमाना कान्ता कमनीया विकसन्ती-फुल्लन्ती चित्रा-पञ्चवर्णा वरा-प्रधाना माला-स्रक रचिता- हिता रतिदा वा-मुखकारिका वक्षसि येषां ते सर्व कसुरभिकुसुमरचितप्रलम्बशोभमानकान्तविकसच्चित्रवरमालारचितवक्षसः, तथा एशतसंख्यानि विभक्तानि-विविक्तरूपाणि यानि लक्षणानि-चक्रादीनि तैः प्रशस्तानि-मङ्गल्यानि सुन्दराणि च-मनोहराणि बेरचितानि-विहितानि 'अंगमंग'त्ति अङ्गोपाङ्गानि शिरोऽगुल्यादीनि येषां ते अष्टशतविभक्तलक्षणप्रशस्तसुन्दरविरचिताङ्गोपाङ्गाः, गया मगगनरेन्स यो ललिवो-मनोहरी विक्रमः मंचरण तद्विलासिता संजातविलासा गतिः-गमनं येपा त मतगजवरेन्द्र- सदिनविकमरिलामिनगलया, नया शरदि भरः शारदःम चासो न स्तनितं-रसितं यस्मिन्निर्थोपेस नास्तनितः स चेति समासःस चासो मा गम्भीरप यः कोठानिर्पोपः-पतिविशेषनिनादस्तद् दुन्दुभिखरो-पर्च सरो नादो येषां ते शारदनमस्तनितमधुरगम्भीरक्रौञ्च निपोपददभिः, यह च शकाले हि मौसा माघन्ति मधुरनगर भवन्तीति शारदग्रहणं, तथा पौनःपुन्येन शब्दप्रवृत्ती TAगारमनोगना तस सादिति नयस्तनिरग्रहणं स्वरूपोपदर्शनार्थ मधुरंगभीरग्रहणमिति, तथा कटीसत्रक-आभरणविशेषस्तत्प्रधानानि मातानि पलानां पीतानि यागुदेवानां कौशेयकानि-भराविशेषभूतानि वासांसि-यसनानि येषां ते कटीसवनीलपीतकोशेययाससा, प्रारदीसनेमो परमभाषतया परदीप्तितया च, नरसिंहा विक्रमयोगात् नरपत्यः तनायकत्वात् नरेन्द्राः परमैश्वर्ययोगात् नरहपमा उधितहारमरनिर्वाहकत्वात् गरु द्वाभाल्पा:-देवराजोपमा अभ्यधिक शेपराजेभ्यः राजतेजोलक्ष्म्या दीप्यमानाः, नीलकपीतकवसना पति पुनर्भजनं निगमनाय, कथं ते नवेत्याइ-'दुवे दुवे इत्यादि, एवं च ना वासुदेवा नव पलदेवा इति, 'तिविटे ययावत्करणात 'दुपि य, सयभू पुरिगुणमे पुरिससीहे । तह पुरिरापुंडरीये दरी नारायणे कण्हे ॥ ५२ ॥ त्ति, 'अयले पिजये भदे, सुप्पभे ये गुदमणे । आनंदे णंदणे पउने रामे यायि अपच्छिमे ॥ ५३॥ पि फिलीपुरिसाणति कीजिंगधानपुरुपाणामिति ॥ ५८ ॥ महरा यफगाण सापस्थी पोरणं च रामगिदं । कार्यदी फोसम्पी मिहिलपुरी हथिणपुरं च ॥ ५९॥ तथा 'गापि जुए संगामे तह इली पराभी रो । मजाणुराग गोडी परइण्डी माउया इय ।। ६० ति तथा अस्सग्गीवे तारए मेरए महुकढचे नियंभे य । पति पदराए वह राबणे य नक्मे जरासंपे ॥ ११ ॥' नि 'एए खलु पडिसत् फिलीपुरिसाण वासुदेवाणं । सज्वेवि च जोही मेहिया सरहिं ॥ १२ ॥'लि अणियाणकडा रामा समेवि य फेसवा नियाणकडा । उढंगामी रागा केसय सय्ये अहोगामी ६४॥ ति 'आगमिस्सेणंति आगमिष्यता कालेन 'आगमेस्साणंति पाठान्तरे आगमिष्यता-भविष्यतां मध्ये सेत्स्यन्ति ॥६५॥'त्ति जंबूद्वीपैरयते अस्सामवसपिण्यां चतुर्विशतिस्तीर्थकरा अभूवन् ,तांश्च स्तुतिद्वारेणाह-तद्यथा-चंदाणणं गाहा० 'चंद्रानणं सुचन्द्रं अग्निसेनं च नन्दिसेनं च, कचिदात्मसेनोऽप्ययं दृश्यते, ऋपिदिन्नं व्रतधारिणं च वन्दामहे श्यामचन्द्रश्च ॥ ६६ ॥ 'वन्दामि' गाहा, वन्दे युक्तिसेनं कचिदयं दीर्घबाहुर्दीर्घसेनो चोच्यते, अजितसेनं क्वचिदयं शतायुरुच्यते, तथैव शिवसेनं कचिदयं सत्यसेनोऽभिधीयते, सत्यकिश्चेति बुद्धं चावगततचं च देवशर्माणं देवसेनापरनामकं सततं सदा वंद इति, प्रकृतं निक्षिप्तशस्त्रं च नामान्तरतः श्रेयांसः॥ ६७ ।। 'असंजलं' गाहा, असंज्वलं जिनवृषभं पाठान्तरेण स्वयंजलं वंदे अनन्तकं जिनममितज्ञानीनं सर्वज्ञमित्यर्थः, नामान्तरेणायं सिंहसेन इति,उपशान्तं च उपशान्तसंज्ञं धूतरजसं वन्दे खलु गुप्तिसेनं च॥६८॥ अइपास' गाहा, अतिपावं च सुपार्श्व देवेश्वरवन्दितं च मरुदेवं निर्वाणगतं च धर-धरसंज्ञं प्रक्षीणदुःखं श्यामकोष्ठं च ॥ ६९ ॥ जिय' गाहा, जितरागमग्निसेनं महासेनमपरनामकं वन्दे क्षीगरजसमनिपुत्रं च व्यवकृष्टप्रेमद्वेषं च वारिपेणं गतं सिद्धिमिति, स्थानान्तरे किश्चिदन्यथाप्यानुपूर्वी नाम्नामुपलभ्यते ।। ७० ॥ महापद्मादयो विजयान्ताचतुर्विंशतिः॥ ७५ ॥ एवमिदं सर्व सुगम ग्रंथसमाप्तिं यावत् , नवरं 'आयाए ति चलदेवादेरायातं देवलो- गदेश्युतस्य मनुष्येपूत्पादः सिद्धिश्च यथा रामस्येति, एवं 'दोसुवि'त्ति भरतैरावतयोरागमिष्यन्तो वासुदेवादयो भणितव्याः। इत्ये- मनेकधार्थानुपदश्याधिकृतग्रन्थख यथार्थान्यभिधानानि दर्शथितुमाह-इत्येतदधिकृतशास्त्रमेवमनेनाभिधानप्रकारेणाऽऽख्यायते- भिधीयते, तद्यथा-कुलकरवंशस्य-तत्प्रवाहस्य प्रतिपादकत्वात् कुलकरवंश इति च, इतिरुपदर्शने चशब्दः समुच्चये, एवं तित्थगर- सेइ यत्ति यथा देशेन कुलकरवंशप्रतिपादकत्वातू कुलकरवंश इत्येतदाख्यायते एवं देशतस्तीर्थकरवंशप्रतिपादकत्वात् तीर्थकरयंश ति च आख्यायते एतदिति, एवं चक्रवत्तिवंश इति च तत्प्रतिपादकत्वात् दशारवंश इति च गणधरवंश इति च गणधरव्यतिरिक्ताः

अंपा निनामिप्या प्रायम्नमप्रतिपादकत्तापिपंग हाते च तत्प्रतिपादनं चार पर्युपणाकल्पस्य ऋपिवंशपर्यवसानस्य समरसरण-
प्रक्रमेण मपिनत्यादन एर यतिवंशो मुनिसंशयैतदुच्यते, यतिमुनिशब्दयोः ऋपिपर्यायत्वात् , तथा श्रुतमिति चैतदाख्यायते,
पोधनया प्रेगलिगारंगोधनमहत्तादम्स, नथा 'श्रुताङ्गमिति वा' श्रुतस्य-प्रवचनस्स पुरुषरूपस्याङ्गं-अवयव इतिकृत्या, तथा
'युगगमाग इनि पा, नमन्तरता नामिह संक्षेपेणाभिधानात् 'श्रुतस्कन्ध इति या,' श्रुतसमुदायरूपत्वादस्य 'समाए च' ति समवाय
इति । गमलाना जीनां-जीगादिपदार्थानामभिधेयतयेह समवायनात् मीलनादित्ययः, तथा एकादिसंख्याप्रधानतया पदार्थप्रति-
आदनपरसादम्य मंग्व्येति ग्यास्यायते, तथा समस्तं-परिपूर्ण तदेतदङ्गमाख्यातं-भगवता, नेह श्रुतस्कन्धद्वयादिसण्डनेनाचारादिव-
दानेनि मारः, नया 'अभायणति नि समस्तमेतदध्ययनमित्याख्यातं नेहोद्देशकादिराण्डनाऽस्ति शस्त्रपरिज्ञादिष्विवेति भावः, इति-
गन्दा गमानौ 'पीमीति फिल मुधर्मस्वामी जसूखामिनं प्रत्याह स, ब्रवीमि-प्रतिपादयामि, एतत् श्रीमन्महावीरवर्द्धमानखामिनः
गमीपे पदाधारितमित्यनेन गुरुपारम्पर्यमर्थस्य प्रतिपादितं भवति, एवं च शिष्यस्य ग्रन्थे गौरवशुद्धिरुपजनिता भवति, आत्मनश्च
गुरु बहुमानो दर्शित औरत्यं न परिहतं, अयमेपार्थः शिष्यस सम्पादितो भाति मुमुक्षूणां चायं मार्ग इत्यावेदितमिति समवायाख्यं
पाथमा तिः ममाप्तम् ।।
नमः धीराय प्रवर सरपार्थाय च नमो, नमः श्री वाग्देव्यै वरकविसभाया अपि नमः ।।
नमः श्रीसद्धाय स्फुटगुणगुरुभ्योऽपि च नमो, नमः सर्वस्मै च प्रकृतविधिसाहाय्यककृते ॥१॥
पस्य अन्यपरस्य वाक्यजलधैर्लक्षं सहस्राणि च, चत्वारिंशदहो चतुभिरधिका मानं पदानामभूत् ।।
गस्योगैथुलकारुति निदधतः कालादिदोपाचथा, दुलेंसात् खिलतां गतस्य कुधियः कुर्वन्तु कि मादृशा. १॥२॥

, खं कप्टेऽतिनिधाय कप्टमधिकं मा मेऽन्यदा जायतां, व्याख्यानेऽस्य तथा विवेक्तुमनसामल्पश्रुतानाममुम् इत्यालोचयता तथापि किमपि प्रोक्तं मया तत्र च, दुर्व्याख्यानविशोधनं विदधतु प्राज्ञाः परार्थोद्यताः ॥ ३॥ इह वचसि विरोधो नास्ति सर्वज्ञवाक्यात् , कचन तदवभासो यः स मान्द्यान्नृयुद्धेः । वरगुरुविरहाद्वाऽतीतकाले मुनीशैर्गणधरवचनानां श्रस्तसङ्घातनाद्वा ॥ ४ ॥ , व्याख्यानं यद्यपीदं प्रवरकविवच पारतंत्र्येण दृष्टं (ब्ध) सम्भाव्योऽसिंस्तथापि कचिदपि मनसो मोहतोऽर्थादिभेदः । किन्तु श्रीसङ्घयुद्धेरनुशरणविधेर्भावशुद्धेश्व दोपो, मा मेऽभूदल्पकोऽपि प्रशमपरमना अस्तु देवी श्रुतस्य ॥५॥ निःसम्बन्धविहारहारचरितान् श्री वर्द्धमानाभिघान्, सूरीन् ध्यातवतोऽतितीव्रतपसो ग्रन्थपणीतिमभोः।। श्रीमत्सरिजिनेश्वरस्य जयिनो दपीयसां वाग्मिनां, तद्वन्धोरपि बुद्धिसागर इति ख्यातस्य सूरे वि ॥ ६.॥ शिष्येणाभयदेवाख्यसरिणा, विवृतिः कृता । श्रीमतः समवायाख्यतुर्याङ्गस्य समासतः ॥७॥ एकादशसु शतेप्पथ विंशत्यधिकेषु विक्रमसमानाम् । अणहिलपाटकनगरे रचिता समवायटीकेयम् ॥ ८॥ प्रत्यक्षरं निरूप्यास्याः, ग्रन्थमानं विनिश्चितम् । त्रीणि श्लोकसहस्राणि, पादन्यूना च पशती ॥ ९ ॥ सूत्रसंख्या श्लोक १६६७ वृत्तिः ३५७५ उभयोर्मीलनेन ५२४२ ।। BREERAR इति चन्द्रकुलाम्बरनभोमणिश्रीमदमयदेवाचार्यदृच्धा समयायाङ्गमत्रवृत्तिः समाप्सा ॥

Srimatsamvayang Sutram

Author
Abhaydevsuri
Title
Srimatsamvayang Sutram
File name
Srimatsamvayang Sutram
Text
OCR done
Citation
1938
Published
2012/08
Publisher
Ahmedabad.,mafatlal Bhattini Bari
Language
Sanskrit
Pages
298
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
313160
Barcode
99999990321875.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
wHUBtOVKT8h
Download PDF

Srimatsamvayang Sutram