·No text on this page.

·KAVYAMALA. 10.
THE
SAMAYAMATRIKĀ
KSHEMENDRA
EDITED BY
PINDIT DIRONPRISU)
.1.17)
KASINÁTH PANDURANG PARAB.
PRINTED AND PITBLISITET)
11
THE PROPRIETOR
(1
TUENIRNAYA-SÂUARA" PRESS.
TIT: )
BOMBAY
ISSS.
Pine Slithias,

·---
Pregisterpil accoriling to act XIT of 1867.)
( All rights reserved by the publisher.)
personal
-a! VID)! sienu
4
3
15862
po
Date

·काव्यमाला. ?... महाकविश्रीक्षेमेन्द्रविरचिता समयमातृका। जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितव्रजलालसूनुना पण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्बापुरवासिना पग्बोपाह- पाण्डुरङ्गात्मजकाशिनाथशर्मणा च संशोधिता। सा च म्वय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरइयित्वा प्राकाश्यं नीता। १८८८ स्य ग्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा जावजी दादानी इत्यस्यैवाधिकार: ।) मुल्यं रूप्यकार्थः ।

·No text on this page.

·काव्यमाला। महाकविश्रीक्षेमेन्द्रकृता समयमातृका। प्रथमः समयः। अनङ्गवातलास्त्रेण जिता येन जगत्रयी। विचित्रशक्तये तस्मै नमः कुसुमधन्वने ॥ १ ॥ यस्या दुर्धरघोरवऋकुहरे विश्वक्षये लक्ष्यते क्षुब्धाब्धाविव लोलबालशफरी कुत्रापि लोकत्रयी। तामज्ञातविशालकालकलनां तैस्तैः पुराणैरपि प्रौढां देहिसमूहमोहनमयीं काली कराला नुमः ॥ २ ॥ क्षेमेन्द्रेण रहस्यार्थमन्त्रतन्त्रोपयोगिनी । क्रियते वाररामाणामियं समयमातृका ॥ ३ ॥ अस्ति स्वस्तिमतां विलासवसतेः संभोगभङ्गीभुवः केलिप्राङ्गणमङ्गनाकुलगुरोद॑वस्य शृङ्गारिणः । कश्मीरेषु पुरं परं प्रवरतालब्धाभिधाविश्रुतं सौभाग्याभरणं महीवरतनोः संकेतसा श्रियः ॥ ४ ॥ यत्र त्रिनेत्रनेत्राग्नित्रस्तस्त्यक्त्वा जगत्रयीम् । पौरस्त्रीत्रिवलीकूले वसत्यसमसायकः ॥ ५ ॥ तत्राभूदभिभूतेन्दुद्युतिः कंदर्पदर्पभूः । कान्ता कलावतीनाम वेश्या वश्याञ्जनं दशोः ॥ ६ ॥ कुचयोः कठिनत्वेन कुटिलत्वेन या भ्रुवोः । नेत्रयोः श्यामलत्वेन वेश्यावृत्तमदर्शयत् ॥ ७ ॥ १. प्रवरपुरनाम्ना प्रसिद्धम्.

·२
काव्यमाला ।
"
सा हर्म्यशिखरारूढा कदाचिद्गणिकागुरुम् ।
कामिनां नर्मसुहृदं ददर्श पथि नापितम् ॥ ८ ॥
श्मश्रुराशीचितमुखं काचकाचरलोचनम् ।
पीवरं तीरमण्डूकैर्मार्जारमिव शारदम् ॥ ९॥
विटानां केलिपटहं तप्तताम्रघटोपमम् ।
दधानं रोममालान्तं स्थूलखल्वाटकर्परम् ॥ १० ॥
ताम्बूलष्ठीवनत्रासादुपरि क्षिप्तचक्षुषम् ।
आनिनाय तमाहूय सा नेत्राञ्चलसंज्ञया ॥ ११ ॥
स समभ्येत्य तां दृष्ट्वा चिन्तानिश्चललोचनाम् ।
पप्रच्छ विस्मितः कृत्वा नर्मप्रणयसंतिम् ॥ १२ ॥
ध्यानालम्बनमाननं करतेले व्यालम्बमानालकं
लुप्तव्यञ्जनमञ्जनं नयनयोनिःश्वासतान्तोऽधरः ।
मौनलीबनिलीनकेलिविहगं निद्रायर गृहे (2)
वेपः प्रोषितयोषितां समुचितः कस्मादकस्मात्तव ॥ १३ ॥
कि मेखला मदनबन्दिवनितम्बे
सुश्रोणि नैव बत गायति मङ्गलानि ।
अङ्गं कशाङ्गि किमनङ्गयशःप्रभेण
कर्पूरचन्दनरसेन न लिप्तमेतत् ॥ १४ ॥
प्राप्तं पुरः प्रचुरलाभमसंस्टशन्ती
भाविप्रभूतविभवाय कृताभियोगा।
कि केनचित्सुचिरसेवननिष्फलेन
मिथ्योपचारवचनेन न वञ्चितासि ॥ १५ ॥
लोभागृहीतमविभाव्य भयं भवत्या
दीत्प्रदर्शितमशङ्कितया सखीभिः ।
दत्तं तवाप्रतिममाभरणं नृपाई
चौरेण किं प्रलपितं नगराधिपाने ॥ १६ ॥

·१ समयः] समयमातृका। ३ दानोद्यतेन धनिकेन विशेषसङ्गा- सक्तोऽयमित्यथ शनैरवसायितेन । लब्धान्तरखजनमित्रविरोधितेन किं त्वन्निकारकुपितेन कृतो विवाहः ॥ १७ ॥ दत्त्वा सकृत्तनुविभूषणमंशुकं वा यद्वानुबन्धविरलीकृतकामुकेन । यक्षेण सर्वजनतासुखभूः प्रपेव तीक्ष्णेन भीरु किमु केनचिदारतासि ॥ १८ ॥ वित्तप्रदानविफलेन पलायमाना कौटिल्यचारुचटुला शफरीव तोये । गूढं वशीकरणचूर्णमुचा कचेषु कि केनचिन्न कुहकेन वशीकृतासि ॥ १९ ॥ निष्कासितुं हृदयसंचिततीववैरे संदर्शितप्रकटकूटधनोपचारे । लोभाचयानपचयैः पुनरावृतेव (१) प्राप्तः किमु प्रसभमर्थवशादनर्थः ॥ २० ॥ कैनित्यसंभवनिजं वणिज त्यजन्त्या यान्त्या तृणज्वलनदीप्तिनियोगलक्ष्मीम् । नष्टे ..."वस्त्रविभवे विरते पुराणे जातस्तव स्तबकितोभयलाभभङ्गः (१) ॥ २१ ॥ सिद्धः प्रयत्नविभवैः परितोषितस्य दातुं समुद्यतमतिः स्वयमर्थशास्त्रम् । नीतस्तव प्रचुरमत्सरयान्यया किं गेहान्निधिर्बहुधनः स्वसखीमुखेन ॥ २२ ॥ किं वावसादपदवीमतिवाह्य कष्टां लब्धाविकारविभवेन विवर्जितासि ।

·४
काव्यमाला।
किं मूच्छितासि विरतासि सुखोज्झितासि
ध्यानावधानबधिरासि निमीलितासि ॥ २३ ॥
अप्युद्दामव्यसनसरणेः संगमे कामुकानां
भद्रं भद्रे भुवनजयिनस्त्वत्कलाकौशलस्य ।
अप्युत्साहप्रचुरसुहृदः कामकलीनिवासाः
प्रौढोत्साहास्तव सुवदने स्वस्तिमन्तो विलासाः ॥ २४ ।
इत्यादि तेन हितसंनिहितेन पृष्टा
स्टष्टा भृशं विभवभङ्गमयोद्भवेन ।
सा तं जगाद सुखदुःखसहायभूतं
चिन्ताविशेषविवशा बहुशः श्वसन्ती ॥ २५ ॥
शृणु कङ्क ममानन्तां चिन्तां संतापकारिणीम् ।
ययाहमवसीदामि ग्रीष्मग्लानेव मञ्जरी ॥ २६ ॥
सा सखे करभग्रीवा मातुर्माता स्थिरस्थितिः ।
व्याली गृहनिधानस्य हता वैद्याधमेन मे ॥ २७ ॥
योऽसाववद्यविद्याविद्वैद्यः सद्यः क्षयोद्यतः ।
दर्पादातुरवित्तेन वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ २८ ॥
तेन रोगधराख्येन दत्ता रसवती मम ।
त्रिभागशेषतां नीता लौल्यलोभोद्भवात्तया ॥ २९ ॥
प्रपञ्चवञ्चनावैरात्सातेनातुरतां गता ।
काञ्न्या पञ्चतां नीता पश्यन्ती काञ्चनं जगत् ॥ ३० ॥
हिरण्यवर्णी वसुधां तस्मिन्नन्तक्षणेऽपि सा ।
दृष्ट्वा मामब्रवीद्वत्से गृह्यतां गृह्यतामिति ॥ ३१ ॥
ततस्तस्यामतीतायां गृहं मे शून्यतां गतम् ।
पराभवास्पदीभूतं कामुकैः खेच्छया वृतम् ॥ ३२ ॥
रिक्तः शक्तो न निर्याति नाप्नोत्यवसरं धनी ।
शून्यशालेव पथिकैनिरुहा कामुकैरहम् ॥ ३३ ॥

·१ समयः]
समयमातृका।
६
तस्माद्विदेशं गच्छामि नेच्छाम्युच्छृङ्खलां स्थितिम् ।
कथं रक्तविरक्तानां तुल्या स्वायत्ततां सहे ॥ ३४ ॥
इत्युद्वाष्पदृशस्तस्याः प्रलापं वृद्धनापितः ।
आकर्ण्य तां समाश्वास्य सोच्छासं प्रत्यभाषत ॥ ३५ ॥
भवत्या वित्तलोभेन निर्विचारतया परम् ।
भिषग्दुष्टभुजंगोऽसौ स्वयमेव प्रवेशितः ॥ ३६ ॥
जनन्यो हि हतास्तेन वेश्यानां पथ्ययुक्तिभिः ।
किं कुटनीकतान्तोऽसौ वैद्यो न विदितस्तव ।। ३७ ॥
स रोगिमृगवर्गाणां मृगयानिर्गतः पथि ।
इत्यादिभिः स्तुतिपदैविटचेटैः प्रणम्यते ॥ ३८ ॥
'यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।
वैवस्वताय कालाय सर्वप्राणहराय च ॥ ३९ ॥'
अधुना दुःखमुत्सृज्य मनः स्थित्यै विधीयताम् ।
कृत्रिमः क्रियतां गेहे रक्षायै जननीजनः ॥ ४० ॥
व्याघीव कुट्टनी यत्र रक्तपानामिषैषिणी ।
नास्ते तत्र प्रगल्भन्ते जम्बुका इव कामुकाः ॥ ४१ ।।
यत्र तत्र निमग्नानां वेश्यानां जननीं विना ।
संध्ययोर्दिवसस्यापि मुहूर्तार्धस्य न क्षणः ॥ ४२ ॥
न भवत्येव धूर्तस्य वेश्यावेश्मन्यमातृके ।
चुल्लीसुप्तस्य हेमन्ते मार्जारस्येव निर्गमः ॥ ४३ ॥
प्रविष्टा कुट्टनीहीनगृहं क्षीणपटा विटाः ।
गाथाः पठन्ति गायन्ति व्ययद्रविणमर्थिताः ॥ ४४ ॥
अकण्टका पुष्पमही वेशयोषिदमातृका ।
मन्त्रिहीना च राज्यश्रीर्भुज्यते विटचेटकैः ॥ ४५ ॥
अयं पीनस्तनाभोगसौभाग्यविभवोचितः ।
द्रविणोपार्जनस्यैव कालः कुवलयेक्षणे ॥ ४६ ॥

·६
काव्यमालो
खला इवातिचपलाः छतालिङ्गलसंगमाः ।
न गताः पुनरायान्ति बाले यौवनवासराः ।। ४७ ॥
प्रथम"
"नां पुष्पवतीनां लतानां च ॥ ४८ ॥
तस्मान्मानिनि कापि हेमकुसुमारामोच्चयाय त्वया
माता तावदनेककूटकुटिला काचित्समन्विष्यताम् ।
एताः सुभ्र भवन्ति यौवनभरारम्भे विजृम्भाभुवो
वेश्यानां हि नियोगिनामिव शरत्काले घनाः संपदः ॥ ४९ ॥
अस्त्येव सा बहुतरावती तुलेव
कालस्य सर्वजनपण्यपरिग्रहेषु ।
क्षिप्रप्रकृष्टपलकल्पनया ययासौ
भागी कृतः परिमितत्वमुपैति मेरुः ॥ ५० ॥
यासौ रामामलयजलतागाढसंरोधलीला
निर्यन्त्राणां नियमजननी भोगिनां मन्त्रमुद्रा।
विश्वं यस्याः फलकलनया लक्ष्यतामेति पाणौ
तस्या जन्मक्रमपरिगतं श्रूयतां वृत्तमेतत् ॥ ५१ ॥
तद्वृत्तमात्रश्रवणेन कोऽपि संजायते बुद्धिविशेपलाभः ।
तयोपदेशे खयमेव दत्ते भवत्यसो हस्तगता त्रिलोकी ॥ १२ ॥
इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रनिर्मितायां समयमाटकायां चिन्तापरिप्रश्नो नाम
प्रथमः समयः ।
द्वितीयः समयः ।
अथ दत्तावधानायां कलावत्यां यथाविधि ।
कथामकथयत्कङ्कः कुहन्याः कपटाश्रयाम् ॥ १ ॥
सर्वभक्षां नमस्कृत्य तामेव भवभैरवीम् ।
वदामि चरितं तस्याः कुक्षौ यस्या जगत्रयी ॥ २ ॥
परिहासपुरे पूर्व पान्थावसथपालिका ।
बभूव भूमिका नाम"
॥ ३ ॥

·२ समयः]
समयमातृका।
...
कन्यका।
जाता घरमालायामर्घघघटिकाभिधा ॥ ४ ॥
सा वर्धमाना सुमुखी पौरैः पर्वसु पूजिता ।
तगृहेष्वकरोच्चौरी पूजाभाजनसंक्षयम् ॥ ५॥
सप्तवर्षेव सा लोभाद्वाक्प्रौढा हहतोरणे ।
जनन्या पण्यता नीता लोके जालवधाभिधाम् ॥ ६ ॥
सुत्तशङ्खलतिका सकूटकुचकञ्चका ।
कामुकाराधनं चक्रे चुम्बनालिङ्गनेन सा ॥ ७ ॥
कुङ्कुमार्थी वणिक्सूनुरथ तेनाययौ युवा ।
सुन्दरः पूर्णिको नाम पूर्णवर्णसुवर्णवान् ॥ ८ ॥
सभायां नेत्रवलनालोलभ्रूलास्यविभ्रमैः ।
कृष्टः कौतुकवान्भेजे चपलासंगमं निशि ॥ ९ ॥
सा तस्य क्षेब्यसुप्तस्य निशि कण्ठावलम्बिनी ।
निगार्य शनकैः सर्व कर्णाभरणकाञ्चनम् ।। १० ।
अङ्गुलीभ्यः समाकृष्य हेमवालकवालिकाः ।
चौरग्रस्तव चुक्रोश हा हतास्मीति सखनम् ॥ ११ ॥
प्रतिबुद्धोऽथ सहसा स तया मुषितो वणिक ।
वाससाच्छादितशिरा ययौ स्वजनलजितः ॥ १२ ॥
ततः सा यौवनवती रुचिराभरणाम्बरा ।
उवास शंकरपुरे मलणेति कृताभिधा ॥ १३ ॥
भूरिभाग्यभरैः सत्ता सा कामिकुसुमोच्चये ।
लेभे संभोगविश्रान्ति न रजन्यां न वासरे ॥ १४ ॥
निर्गच्छतां प्रविशतां प्रतिपालयतां बहिः ।
बभूव तगृहे संख्या न शुनामिव कामिनाम् ॥ १५ ॥
कूपे प्रपायामुद्याने सूदपौष्पिकवेश्मसु ।
सखीगृहे च तुल्याप्तान्सा सिषेवेऽदि कामुकान् ॥ १६ ॥

·v काव्यमाला । क्षपारम्भे क्षीबं शिशुकमिव निक्षिप्य शयने जगामान्यं तस्मिन्सुरतघननिद्रापरमपि । निशाशेषे शूलाकुलनिजसखीवेश्मगमना- पदेशेनान्यं सा सततमगमत्वक्रयभरे ॥ १७ ॥ नानावहारकुपितैः सान्विष्टा सुभगै शम् । पलायमाना गुप्तेषु तस्थौ कामुकवेश्मसु ॥ १८ ॥ ततः प्रासादपालेन नन्दिसोमेन सा निशि । गौरीगर्भगृहं रात्रौ रागान्धन प्रवेशिता ॥ १९ ।। निःश्वासनिया तस्मिन्प्रयाते काष्ठभूतताम् । देवालंकरणं सर्व सा गृहीत्वा ययौ जवात् ॥ २० ॥ ततः समरसिंहस्य डामरस्यावरूद्धिका । भूत्वा नागरिकानाम प्रतापपुरवासिनः ॥ २१ ॥ प्रभूतपिशिताहारसंभारैः स्थूलतां गता। सा तस्य भीमसेनस्य हिडिम्बेवाभवत्प्रिया ॥ २२ ॥ सर्वस्ववामिभावं सा संप्राप्ता तस्य रागिणः । प्रेरणं बन्धुयुद्धेषु विदधे निधनैषिणी ॥ २३ ॥ हते पितृव्रजे तस्मिन्बद्धमूला परं गृहे । साभूदपरपुत्रस्य श्रीसिंहस्यावरुद्धिका ॥ २४ ॥ विगलद्यौवना यूनः सा सपत्नीजिगीषया । चकार तस्य स्वीकारं वशीकरणमूलकैः ॥ २५ ॥ मत्स्ययूषघृतक्षीरपलाण्डुलशुनादिभिः । प्रत्यायनप्रसक्ताभूद्यौवनस्य प्रियस्य सा ॥ २६ ॥ अथ भूपभयात्तस्य प्रत्यासत्तेऽथ भूतपे(?)। भूरि द्रविणमादाय साविशन्नगरान्तरम् ॥ २७ ॥ ततस्तनुतरस्वच्छवसना विनतानना । रण्डा मृगवती नाम साभूत्स्पर्शस्टहामही ॥ २८ ॥ १. 'आराधन' इति पाठान्तरम्.

·२ समयः] समयमातृका। सदा सुरेश्वरी गत्वा शतधारातटे चिरम् । तिलवालुकदर्भाडा सा चक्रे पितृतर्पणम् ॥ २९ ॥ तत्र बन्धुरसारख्यमश्वारोहं महाधनम् । तीर्थस्थिता सा जग्राह मत्स्यं बकवधूरिव ॥ ३० ॥ गृहं मुष्टया गृहीत्वेव चित्तग्रहणकोविदा । सर्वायव्ययकार्येषु सैव तस्याभवद्विभुः ॥ ३१ ॥ मासेन सा गते तस्मिन्पश्चतां बहुसंचये। तस्थौ पादाववष्टभ्य तस्यानुगमनोद्यता ॥ ३२॥ तद्वान्धवैार्यमाणा मिथ्यैवारब्धदुर्ग्रहा । धैर्यावष्टम्भगम्भीरमुवाचार्याङ्गनेव सा ॥ ३३ ॥ कुले महति वैधव्यं वैधव्ये शीलविष्लवः । शीलभ्रंशे वियोगोऽयं वह्निना मम यास्यति ॥ ३४ ॥ इत्युक्त्वा तीव्रसंकल्पनिश्चलाश्ममयीव सा । तद्वित्तावाप्तहर्षेण सत्त्वव्यक्तिमिवावहत् ॥ ३५ ॥ ततस्तद्गविणस्वाम्यं राजादेशादवाप्य सा। प्रार्थिता राजपुरुषैस्तस्थौ लीलावलम्बिनी ॥ ३६ ॥ अथाश्वशालादिविरं स्वीकृत्य रतिवाडवम् । सा चक्रे जीवलोकस्य स्वनामपरिवर्तनम् ॥ ३७ ॥ तल्लाभसेवया नित्यं सा तस्य स्नानकोष्ठके । विलासस्खलितालादिविरस्याहरन्मनः ॥ ३८ ॥ कृत्वा लुण्ठि दिवसमखिलं भूरिभूर्जप्रयोगै- भुक्त्वा पीत्वा निशि बहुतरं कुम्भकर्णायमानः । प्रातः स्नानव्यतिकरकलादम्भसंभावनाभू- मांचं दाहं नयति दिविरः शान्तिमन्तर्जलेन ॥ ३९ ॥ प्रवृद्धापरपुत्राथ दिविराराधनव्रता । निखिलं जीवलोकं सा विक्रीय धनमाददे ॥ ४० ॥ १. मायं मद्यभवम्. २ ·१० काव्यमाला। सा वेश्मविक्रयादाने पुत्रैराकृष्य वारिते । गत्वाधिकरणं चक्रे मठिभट्टोपसेवनम् ॥ ४१ ॥ उत्कोचारब्धसंघद्वैर्भट्टैः कूटरथादिभिः । सादिष्टाभीष्टसंपत्तिर्जग्राह जयपट्टकम् ॥ ४२ ।। गृहं विक्रीय सर्वस्वं गृहीत्वा पुत्रशशिनी । सा चित्रवेषप्रच्छन्ना ययौ शाक्तमठाश्रयम् ॥ ४३ ॥ कृष्णीकतश्वेतकचा रङ्गाभ्यङ्गेन भूयसा । .."जलेव सा तत्र नवपण्याङ्गनाभवत् ॥ ४४ ॥ चलित्वाभ्यागता"....... वणिग्वधूः । इति तस्याः प्रवादेन बभूवाधिकविक्रयः ॥ ४५ ॥ सत्यासत्यकथातत्त्वमविचार्येव धावति । गतानुगतिकत्वेन प्रवादप्रणयी जनः ॥ ४६ ॥ क्षीणजिह्वाधरकरा कोषपानेन कामिनाम् । छिन्नाङ्गुलिः सा जग्राह रागवेला पुनः पुनः ॥ ४७ ॥ सा चौरद्रविणादानाबृहीता शठचेटकैः । प्रत्यक्षापह्नववती सुबद्धा बन्धने धृता ॥ ४८ ॥ तत्र बन्धनपालेन भुजंगाख्येन संगता । निर्विकल्पसुखा चक्रे मत्स्यापूपमधुक्षयम् ॥ ४९ ।। साथ बन्धनपालस्य गाढालिङ्गनसंगो । क्षीवस्य चुम्बनासक्ता जिह्वां चिच्छेद मुक्तये ॥ १० ॥ सा जिह्वाछेदनिःसंज्ञं तमाक्रन्दविवर्जितम् । स्त्रीवेषं स्वांशकैः कृत्वा जगामोत्क्षिप्तशृङ्खला ॥ ११ ॥ सा भग्ननिगडा प्राप्य रजन्यां विजयेश्वरम् । महामात्यसुतास्मीति जगादानुपमाभिधाम् ॥ ५२ ।। १. 'प्रत्ययी' इति पाठः. २. 'जगृहे' इति पाठः. इति पाठः, ३. 'जगादानसमाभिधाम्' ·२ समयः] समयमातृका। ११ सा तत्र भोगमित्रस्य प्रीत्या रनैरवाकिरत् । पुराणचित्ररूपस्य यौवनस्याल्पशेषताम् ॥ ५३ ॥ यत्नोक्षिप्तकुचा कचायततया "करे बद्धापाटलपट्टकेन सरलस्थूलाञ्जनव्यञ्जना। नासार्धावधि वाससा च वदनं संछाद्य विद्याधरी केयं नूतननिर्गति विदधे सा मुग्धसंमोहनम् ॥ १४ ॥ तामेकवारं दृष्ट्वैव ननां प्रथमकौतुकात् । पथापि तेन वैरस्यान्न कश्चित्पुनराययौ ॥ ५५ ॥ शीतशालेव शिशिरे दीपमालेव वासरे । जीर्णा निर्माल्यमालेव वेश्या कस्योपयुज्यते ॥ ५६ ॥ सा तत्र ग्राहकाभावान्मृष्यन्ती पथिकांश्चलान् । संध्यायामञ्चलाकः स्वल्पभाटीमयाचत ॥ १७ ॥ तपस्विनी शिखाख्या सा सङ्गं चक्रे तपस्विना । तत्र भैरवसोमेन भिक्षाभक्तार्धदायिना ॥ १८ ॥ भस्मस्मेरशरीरसंचितरुचिर्दत्ताक्षिजीवाञ्जना बिभ्राणा स्फटिकाक्षसूत्रममलं वैचित्र्यमित्रं गले । निःसंकोचनिलीनकञ्चुककचत्सुस्तब्धवाहुस्तनी साभूत्क्षोभविधायिनी हतधियां भिक्षाक्षणे निर्गता ॥ ५९॥ जाते तत्राथ दुर्भिक्षे भिक्षाभक्तेऽतिदुर्लभे । सा रात्रौ देवमात्रादि ययौ हत्वा तपस्विनः ॥ ६० ॥ सा कृत्याश्रमकं गत्वा विहारं हारितस्थितिः । भिक्षुकी वजघण्टाख्या बभूव ध्याननिश्चला ॥ ६१ ॥ पात्रं तत्र गुणोचितं करतले कृत्वाथ भिक्षास्पदं जीर्ण कामुककूटरागसदृशं काषायमादाय सा । चक्रे मुण्डनमण्डनं परिणमत्कूष्माण्डखण्डोपमं पिण्डाप्त्यै विटटकनापरिचयश्रेणीविहारं शिरः ॥ ६२ ॥ १. 'दृश्यते' इति पाठः..

·१२ काव्यमाला। पट्टी मण्डलशिक्षा प्रणतानां सदैव सा । गृहे गृहे कुलस्त्रीणां ददौ दौःशील्यदेशनाम् ॥ ६३ ॥ वश्यप्रयोगैश्यानां वणिजामृद्धिवर्धनैः । मन्त्रवादेन मूर्खाणां सा परं पूज्यतां ययौ ॥ ६ ॥ तत्रोपासकदासेन मङ्गलाख्येन संगता । सा गर्भ दम्भभोगानां मूत विघ्नमिवादधे ॥ ६५ ॥ विच्छिन्ने पिण्डपाते सा लम्बमानमहोदरी । प्रसूता गर्भमुत्सृज्य जगाम नगरं पुनः ॥ ६६ ॥ कूटकेशवती तत्र चित्रसेनस्य मन्त्रिणः । पुत्रजन्मनि सा पुण्यैः पत्न्या धात्री प्रवेशिता ॥६७ ॥ सार्धक्षीराभिधा धात्री सिंहपादसीस्थिता । बालोत्सङ्गा गृहं सर्वं ग्रासीकर्तुमिवैक्षत ॥ ६८ ।। क्षीरसंक्षयरक्षायै संप्राप्तसरसाशना । सा मन्त्रिभवने धात्रा धात्री पात्रीकता श्रियः ॥ ६९॥ कण्ठे विद्रुममालिका श्रवणयोस्ताडीयुगं राजतं स्थूलस्थूलविभक्तिसक्तवटकप्राग्भारभाजी भुजौ । गुल्फास्फालविलम्बिकम्बलघनारम्भा नितम्बस्थली धात्र्याः संभृतभोजनैरभिनवीभूतं पुराणं वपुः ॥ ७० ॥ ततस्तदपचारेण शिशौ जातज्वरे व्यधात् । वैद्यदत्तोपवासा सा मत्स्यसूपपरिक्षयम् ॥ ७१ ॥ पानीयं विनिवारणीयमहितं भक्तस्य वार्तव का द्वित्राण्येव दिनानि धात्रिदयया धात्रीरसः पीयताम् । जीवत्वेष शिशुभेजस्व विविधैरस्योत्सवैः संपदं वैद्येनेति निवेद्यमानमकरोत्सा सर्वमेवाश्रुतम् ॥ ७२ ॥ दृष्ट्वा तत्रातुरं बालं तृणवत्सुतरागिणी । सा ययौ निर्दया रात्रौ गृहीत्वा हेमसूतिकाम् ॥ ७३ ॥ १. 'स्थालस्थूल' इति पाठः. २. 'प्राग्भाव' इति पाठः, ३ 'धातृदयया' इति पाठः.

·२ समयः] समयमातृका। १३ ततः प्रत्यन्तविषये प्रभूतच्छागगोचरा । ख्याता धनवती नाम स्फीतां चक्रे गृहस्थितिम् ॥ ७४ ॥ साथ मेघापघातेन तस्मिन्पशुधने वने । स्वकाय इव सापाये याते चर्मावशेषताम् ॥ ७५ ॥ गृहीत्वा पशुपालस्य स्थूलं निक्षेपकम्बलम् । गत्वावन्तिपुरं चक्रे ताराख्यापूपविक्रयम् ॥ ७६ ॥ क्रीत्वा गणेशनैवेद्यमण्डकानां करण्डकम् । पुनः पाकोष्मणा नित्यमकरोद्विक्रयं पथि ।। ७७ ।। साभुत गृहनारीणां प्रेभूतोज्जामतण्डुलम् । प्रभूतलाभलुब्धानां मूलस्यापि परिक्षयः ॥ ७८ ॥ पान्थकन्यां घृताभ्यक्तां कृत्वा कुशलिकाभिधा । मिथ्यासन्नविवाहार्थमयाचत गृहे गृहे ॥ ७९ ॥ ततः सा पंजिका नाम द्यूतशालापुरःस्थिता । कपटाक्षशलाकानामकरोढविक्रयम् ॥ ८० ॥ सा पौष्पिकी मुकुलिका कृत्वा निर्माल्यविक्रयम् । देवप्रासादपालानां मूल्यं भुक्त्वा ययौ निशि ॥ ८१ ॥ ग्रामयात्रासु सा वोरिसत्रदात्री हिमाभिधा । रङ्गप्रेक्षणबालानां निनाय वलयादिकम् ॥ ८२ ॥ सा नक्षत्रपरावृत्ति कृत्वा षट्राष्टकेष्वपि । विवाहेष्वकरोद्यत्नं वर्णाख्या कूटवर्णनैः ॥ ८३ ॥ गणविज्ञानिका मुग्धप्रत्ययैः ख्यातिमाययौ । नामाभिज्ञानमात्रज्ञा न तु चौरान्विवेद सा ॥ ८४ ॥ भावसिद्ध्यभिधाना सा देवतावेशधारिणी। उपहारान्प्रयच्छति वदन्ती नावदत्परम् ।। ८५ ॥ १. 'सा भुक्त्वा' इति पाठः. २. 'प्रभूतो ज्ञानमण्डलम्' इति पाठः. ३. 'कलशि- काभिधा' इति पाठः, ४. 'पेचिका' इति पाठः. ५. 'वारिसत्त्वधात्री' इति पाठः.

·१४ काव्यमाला। तत उन्मत्तिका भूत्वा सा नग्नालिङ्गिता श्वभिः । कुम्भादेवीति विख्याता प्राप पूजापरम्पराम् ॥ ८६ ॥ क्षिप्रोपदेशलुब्धेन कुलदासेन मन्त्रिणा । साचिता प्रययों हत्वा पूजाराजतभाजनम् ।। ८७ ॥ साथ तक्षकयात्रायां चलहण्ठा दिनत्रयम् । कल्पपाली कलानाम विदधे मद्यविक्रयम् ॥ ८ ॥ कटिघण्टाभिधानस्य सा क्षीवस्य तपखिनः । रात्रौ तत्र प्रसुप्तस्य घण्टाः सप्त समाददे ॥ ८९ ॥ ततः सा भूरिधत्तूरमधुना नष्टचेतसाम् । पान्थानां सर्वमादाय निशि शूरपुरं ययौ ॥ ९० ॥ एवं कृत्वा लवणसरणौ भारिकं भर्तृसंज्ञ तस्मिन्निद्रावशमुपगते रात्रिमन्यैः क्षिपन्ती । प्रातर्ववा टथुकटितटं संकटे दीर्घदाम्ना मूर्धा भारं दिवसमखिलं सा विलासरुवाह ॥ ९१ ॥ निःशुष्करतटैमहाहिमपथैरुल्लङ्घय घोरागिरी- न्बम्बानाम दिनावसानसमये मान्याङ्गनारूपिणी। हेमन्ते वसनावगुण्ठितमुखी पञ्चालधारामठे शीतार्ता घनलम्बकम्बलवती चक्रे स्टहां कातरा ॥ ९२॥ साथ सत्यवती नाम वृद्धा ब्राह्मण्यवादिनी । वभ्राम सागरद्वीपरशनाभरणां भुवम् ॥ ९३ ॥ क्वचिद्योगकथाभिज्ञा क्वचिन्मासोपवासिनी । क्वचित्तीर्थार्थिनी मिथ्या सा परं पूज्यतां ययौ ॥ ९४ ॥ वेधधूननधूपेन मूर्खश्रद्धाविधायिनी । महती प्रतिपत्तिं सा लेभे भूपतिवेश्मसु ॥ ९५ ॥ १. 'युभिः' इति पाठः. २. 'सत्याङ्गना' इति पाठः. ३. 'स्पृहाकारता' इति पाठः. ४. 'धूपन' इति पाठः.

·२ समयः] समयमातृका। सेनास्तम्भं करिष्यामि राज्ञां कृत्वेति वर्णनम् । भुक्त्वा हेम ययौ रात्री प्रत्यासन्ने रणोद्यमे ॥ ९६ ॥ केदाराम्बुगयाश्राद्धगङ्गास्नानादिवादिनी । तत्फलं बन्धमाधाय सार्थेभ्यः साग्रहीद्धनम् ॥ ९७॥ नष्टच्छायोपदेशाथै सार्थिता पथि दस्युभिः । रूढा शिबिकया वर्षे प्रपलाय्य ययौ ततः ॥ ९८ ॥ चीनानकानामण्डानि साथ रुद्राक्षसंज्ञया । ददौ मूल्येन शिष्याणां रुद्राक्षाधिक्यवादिनी ॥ ९९ ॥ बिलसिद्धिधृतश्रद्धागृहीताभरणाम्बरान् । सा चिक्षेपान्धकूपेषु पातालललनोत्सुकान् ॥ १०० ॥ अङ्गविद्धविषास्मीति सुस्निग्धविषगण्डकैः । सा बबन्ध गले मालां विषजाङ्गुलिकाभिधा ॥ १०१ ॥ शुल्कस्थानेषु सर्वेषु शौल्किकेभ्यः स्वभावतः । मुहूर्तमोहनं पुष्पं सा दत्त्वा स्वेच्छया ययौ ॥ १०२ ॥ वर्षाणां मे सहस्रं गतमधिकतरं वेझ्यहं धातुवाद सिद्धो मे वाक्प्रपञ्चः करतलकलितं त्रैपुरं कामतत्त्वम् । उर्वयां गर्वखर्वीकृतसकलगुरुग्रामभक्त्या तयास्या- मित्याख्यानेन नीताश्चरणतललिहष्ठकुराः कुकुरत्वम् ॥ १०३ ॥ पूजासज्जा भजन्ते जयनुतिषु नतिं दिक्षु काम्बोजभोजाः सेवाशुष्कास्तुरुष्काः परिचरणरसे किं च चीनाः प्रलीनाः । उत्कण्ठार्तास्त्रिगर्ताः परिचरणविधौ पीडयन्त्येव गौडा दम्भारम्भेण तस्या विदधति कुसुमोत्सङ्गतामङ्गवङ्गाः ॥ १०४॥ भ्रान्त्वा महीं जलनिधिप्रथितामशेषां मायाविनीतिविदिताविरतोन्नतिः सा । १. 'आदाय' इति पाठः. २ 'दीनानकानां' इति पाठः. ३. 'मुहूर्ते योहरं' इति पाठः. ४. 'शर्वखर्वी-' इति पाठः. ५. 'भिक्षुकाम्भोजभोगाः' इति पाठः. ६. 'मीनाः' इति पाठः.

·काव्यमाला। प्राप्ता पुनर्निजपदं तनुवीरशेषा क्षीणोऽपि देहमिव कस्त्यजति स्वदेशम् ॥ १०५ ।। सा सर्वदेशपरिशीलितवेषभाषा प्रभ्रष्टभूपतिसुताहमिति ब्रुवाणा । छिन्नाङ्गुलिर्दशनखण्डितनासिकाया लालाटनीलतिलकैर्विदिता ममैव ॥ १० ॥ सा चेत्प्रकीर्णधनगेहनिधानसपी गृह्णाति लोभजननी जननीपदं ते । तत्कामिलोकसकलार्थसमृद्धिमेतां यत्नाद्विना सुतनु हस्तगतामवैहि ॥ १०७ ॥ तस्मात्तामहमेव कूटकुटिलां गत्वा स्वयं त्वत्कृते सर्वज्ञां सकलार्थसार्थसरणेः सिद्ध्यै समभ्यर्थये । किं किं वा कथयामि सैव जगतीं जानाति जेतुं धिया नास्त्यन्या गतिरित्युदीर्य हितकृत्तूर्णं ययौ नापितः ॥१०॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्र निर्मितायां समयमाटकायां चरितोपन्यासो नाम द्वितीयः समयः । तृतीयः समयः। अथ सर्वार्थजननी जननी वेशयोषिताम् । मित्रे स्वभावमलिनामानेतुं गन्तुमुद्यते ॥ १ ॥ संकोचक्लेशसंजातां शूरतामिव रागिणाम् । आसन्नश्रीवियोगानां स्वापग्लानिरजायत ॥ २ ॥ शनैर्दिनधने क्षीणे स्वल्पशेषाम्बरः परम् । अलम्बत क्षणं रागी संध्याधाम्नि दिनेश्वरः ॥ ३ ॥ संध्यया क्षिप्ररागिण्या निरस्तः परितापवान् । नीरोगः सागरजले चिक्षेप तपनस्तनुम् ॥ ४ ॥ १. 'रजनी' इति पाठः. २. 'निरागः' इति पाठः.

·३ समयः] समयमातृका । १७ ततस्तिमिरसंभारैर्वाररामाप्रसाधने । कृष्णागुरुभरोद्तधूपधूमोद्गमायितम् ॥ ५ ॥ यामिनीकामिनीकीर्णकेशपाशोपमं तमः । दीपचम्पकमालाभिर्विश्रान्तिनियमं ययौ ॥ ६ ॥ अथ स्वर्वेशवनितासापत्न्यकलहच्युतम् । अदृश्यत शशाङ्काधै दन्तपत्रमिवाम्बरे ॥ ७ ॥ रजनीरमणीकान्ते दिनान्ते तुहिनविषि । उदिते मुदिते लोके बभूव मदनोत्सवः ॥ ८ ॥ भुक्तां सहस्रकरसंपदसम्बर श्रीः कृत्वा जनस्मरणमात्रदशावशेषाम् । वेश्येव काममनपेक्षितपक्षपाता क्षिप्रं शशाङ्कविभवाभरणा बभूव ॥ ९ ॥ ततः कर्तु प्रवृत्तेषु वेश्यावेश्माग्रवर्त्मसु । विटेषु मधुलुब्धेषु निर्व्यापारं गतागतम् ॥ १० ॥ द्वाराग्रदत्तकर्णासु ग्रहणग्रहणेप्सया । कुटनीषु तृणापातेऽप्युन्मुखीषु मुहुर्मुहुः ॥ ११ ॥ दिनकामुकनिर्माल्यमाल्यताम्बूलिनी भुवम् । संमृज्य सजशय्यासु वेश्यास्वन्यप्रतीक्षया ॥ १२ ॥ : किङ्किणीकाणसंज्ञया । पारावतेषु विरुतैर्ऋजत्सु स्मरबन्दिताम् ॥ १३ ॥ गृहीतस्योपरि कथं गृह्यते ग्रहणं पुनः । पूर्व किं नागतोऽसीति वदन्तीवपरासु च ॥ १४ ॥ उदराबद्धवसनैर्जटाग्रन्थिनिपीडनम् । कुर्वाणैर्वारकलहे प्रारब्धे शठदेशिकैः ॥ १५ ॥ स्वयं मात्रा च युगपगृहीते ग्रहणद्वये । वारे प्राप्ते तृतीये च यान्तीष्वन्याचदर्शनम् ॥ १६ ॥ १. 'मठदेशिकैः' इति पाठः. आस्तीर्यमाणखट्वान्तः ३ ·; काव्यमाला। अनायाते परिचिते प्रत्याख्याते नवागते । उभयभ्रंशशोकेन सीदन्तीष्वपरासु च ॥ १७ ॥ भुक्तोज्झितानामन्यासु पुनः प्राप्तार्थसंपदाम् । जननी दुर्जनीकृत्य कुर्वाणासु प्रसादनम् ॥ १८ ॥ यदि त्वां सा सुजननी न जानीयात्सुधामयम् । अभविष्यदुपायो मे तत्कोऽसौ प्राणधारणे ॥ १९ ॥ नित्यावहारकुपितं सर्वार्थरुपकारिणम् । जुमावर्जयन्तीषु विदग्धासुतवैरिषु(?) ॥ २० ॥ अन्यनाम्ना प्रविष्टानां कलहे कूटकामिनाम् । कुटनीषु रटन्तीषु घण्टारणरणोत्कटम् ॥ २१ ॥ प्रसुप्तकटकक्षीबक्षीणक्षुद्रामृते गृहे । सखीभवनमन्यासु यान्तीष्वादाय कामुकम् ॥ २२ ॥ बालमार्जारिकाद्वानव्याजेनान्यासु वर्त्मनि । कटाक्षः कलयन्तीषु दूरात्कामुकमामिषम् ॥ २३ ॥ एकः स्थितोऽन्तः प्राप्तोऽन्यः परस्याद्यैव दुर्ग्रहः । किं करोमीति जननी पृच्छन्तीष्वपरासु च ॥ २४ ॥ निशा दीर्घा नवः कामी तनयेयं कनीयसी । ध्यत्योति कालहाराय वृद्धावर्गे कथोद्यते ॥ २५ ॥ नाज्ञातागृह्यते भाटी चरन्ति म्लेच्छगायनाः । इत्यन्यासु वदन्तीषु शून्यशय्यासु लज्जया ॥ २६ ॥ आयाते वार्यमाणेऽपि निर्माने क्षीणकामुके । व्याजकुक्षिशिरःशूलाक्रन्दिनीषु परासु च ॥ २७ ॥ मुग्धकामुकमित्राणां खेच्छया व्ययकारिणाम् । प्रस्तुते स्थिरलाभाय कुटनीभिर्गुणस्तवे ॥ २८ ॥ १. 'दण्डं' इति पाठः, २. 'स्वास्तवैरिषु' इति पाठः, ३. 'दृते', 'ते' इति पाठौ. ४. 'व्यति' इति पाठः.

·३ समयः] समयमातृका। १९ लज्जामहे वयं खल्पधनेनेति विभाविनि । गण्यमाने दशगुणे धूर्तेः प्रथमकामिनाम् ॥ २९ ॥ प्रवाससक्तेरधिकारिसूनोः स्थितावरुद्धा तनया ममेति । काचिद्वदन्ती विजने विगृह्य जग्राह भाटी त्रिगुणां समृद्धात् ॥ ३० ॥ अल्पं ममैतहुहितुर्न योग्यं न च क्षणोऽस्ति त्वमदृष्टपूर्वः । इति ब्रुवाणापि विटं पटान्ते गाढं गृहीत्वा न मुमोच काचित् ॥ ३१ ॥ अमात्यपुत्रेण सुताद्य नीता क्षमस्व रात्रिं प्रणयान्ममैकाम् । उक्त्वेति काचिज्जरती चकार रिक्तस्य सक्तस्य च विप्रलम्भम् ॥ ३२ ॥ दातव्यं न ददाति वारविरहे टक्कोऽद्य लब्धस्थलः क्रूरः सैन्यपतिः प्रयाति रिपुतां सद्यैव वारं विना । उत्तिर्देवगृहात्कथं नु दिविरे वारोज्झिते लभ्यते वाटीपेटकवारतां गतवती प्रोवाच काचित्सखीम् ॥ ३३ ॥ अन्यास्ताः सखि कूटपाशनिचयैराकृष्टमुग्धश्रियः कुर्मः किं वयमेव वञ्चनकलां जात्या न जानीमहे । सद्भावे सततं खभावविमुखः सर्वाभिशङ्की जनो वाक्यैः काचिदिति प्रकाशमकरोत्सतार्जवावर्जनम् ॥ ३४ ॥ ..."सकलैव सा रसवती नीता क्षणेन क्षपा पापेन क्षपितं देिनं निशि तया शय्यावहारः कृतः । इत्युद्वेगपरिग्रहग्लपितधीः : पृष्टः सहासैविटे- व्या॑चष्टे कटुकुटनीकुटिलतामक्लिष्टकूरां विटः ॥ ३५ ॥ नास्मद्गहप्रवेशः सगुणजनकथाकेलिमात्रोपस्य- ापारारम्भसारप्रवसदवसरे वासरे कामुकानाम् । वृत्तिवृत्तानुरोधात्कथमपि विदितागृह्यते यामवत्या इत्युच्चैः काचिदूचे बहुगतगणिकावर्गगर्वोपशान्त्यै ॥ ३६ ॥ कुरु तरलिके हारं कण्ठे गृहाण मनोहरे वलययुगलं लीले लोलां विलोकय मेखलाम् । १. 'विभाविने' इति पाठः. २. 'उपचारे' इति पाठः. ३. 'पर्वोपशान्त्यै' इति पाठः. ..

·२० काव्यमाला । भज मलयज चित्रे रात्रिः प्रयाति कठोरता- मिति चतुरताचार्यस्तासां बभूव सखीजनः ॥ ३७ ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रनिर्मितायां समयमाटकायां प्रदोषवेश्यालापवर्णनं तृतीयः समयः । चतुर्थः समयः। अस्मिन्नवसरे धूर्तवार्तालीना सुकुटनी । नापिताख्येन तमसा रजनीव सहाययौ ॥ १ ॥ अस्थियन्त्रशिरातन्त्री लीनान्त्रोदरकृत्तिका । शुष्ककायकरङ्काकावृतेव कटपूतना ॥ २ ॥ वहन्ती सुबहुच्छिद्रं शरीरं चर्मबन्धनम् । अन्तर्गतजगद्व्याजशिक्षाशकुनिपञ्जरम् ॥ ३ ॥ सर्वस्वग्रहणेनोपि लम्बमानमुखी सदा । तुलेवाङ्कसहस्राङ्गा त्रैलोक्यतुलने कलेः ॥ ४ ॥ समा समधने पापे सपापाधमगाधमे । धात्रा कृत्रिमरागस्य स्वरमालेव निर्मिता ॥ ५ ॥ सुस्पष्टदृष्टदी|प्रदशना भीषणाकृतिः । प्रसवक्रूरकोपेन संस्थितास्थिरता शुनी ॥ ६ ॥ उलूकवदना काकग्रीवा मार्जारलोचना । निर्मिता प्राणिनामङ्गैरिव नित्यविरोधिनाम् ॥ ७ ॥ वेश्यावनैकप मा यया रागमहाव्रते । कृता कामुकलोकस्य खट्वाङ्गशरणा तनुः ॥ ८ ॥ सक्ताश्रुपातजननी तां विलोक्य कलावती । अभिचारहुतस्याग्नेः काली धूमशिखामिव ॥ ९ ॥ ससंभ्रमोत्थिता तस्याः कृत्वा चरणवन्दनम् । दत्त्वा निजासनं चक्रे स्तुति पूजापुरःसराम् ॥ १० ॥ १ 'शाखाशकुनि' इति पाठः. २. 'चापि' इति पाठः ३. 'समदने' इति पाठः, ·४ समयः] समयमातृका। २१ वेश्योपदेशविषये चतुराननत्वा न्मायाप्रपञ्चनिचयेन जनार्दनत्वात् । रिक्तप्रसक्तकलहरतिभैरवत्वा- त्सर्गस्थितिक्षयविधातृगुणा त्वमेव ॥ ११ ॥ उद्भिन्नयौवनमनोहररूपशोभा- संभाविताभिनवभोगमनोभवानाम् । एणीदृशां त्वदुपदेशविवर्जितानां मातर्भवन्ति नहि नाम समीहितार्थाः ॥ १२ ॥ तस्माद्भजस्व परिकल्पितपुत्रिकां मां भक्तामनन्यशरणां शरणां प्रपन्नाम् । आत्मार्पणप्रणयिनां नवदर्शनेऽपि जात्यैव पेशलधियः सदया भवन्ति ॥ १३ ॥ इत्यर्थिता कलावत्याः प्रत्यासन्नसुखस्थितिः । मनुष्यामिषकङ्काली कङ्काली तामभाषत ॥ १४ ॥ संक्रान्तहृदयस्नेहा निःशूलप्रसवोद्भवा । गर्भभारं विना पुत्रि त्वं सुताभिमता मम ॥ १५ ॥ कङ्केन जन्मसुहृदा त्वदर्थमहमर्थिता । स्यूतेयं मे विटच्छिन्ना नासा येन पुनः पुनः ॥ १६ ॥ पात्रं मदुपदेशस्य त्वमेव त्रिदशोचिता । सद्भित्तिलिखितं चित्रं चित्रतामेति नेत्रयोः ॥ १७ ॥ श्रूयतां प्रथम पुत्रि भूत्यै यत्कथयाम्यहम् । कलाकोषं तु कालेन नित्याभ्यासादवाप्स्यसि ॥ १८ ॥ न कुलेन न शीलेन न रूपेण न विद्यया । जीविताभ्यधिक बुद्धिलभ्यं धनमवाप्यते ॥ १९ ॥ प्रायेण जगति प्रज्ञा नाना"..."स्ति कस्यचित् । इयती जगती वेद्मि पूर्णामूर्णायुभिजडैः ॥ २० ॥ १. 'संतुष्टा' इति पाठः. २. 'उत्सवा' इति पाठः. ३. 'जनैः' इति पाठः,

·२२
काव्यमाला।
अज्ञातकालोचितकर्मयोगा रोगा इवाहनिशपच्यमानाः ।
जगत्रये देवमनुष्यनागाः प्रज्ञादरिद्राः खलु सर्व एव ॥ २१ ॥
ज्येष्ठेन तावत्परमेष्ठिनैव विचारशून्येन कृतं किमेतत् ।
यत्कामिनीपीनपयोधराणां विद्युद्विलोला किल यौवनश्रीः ॥२२॥
का नाम बुद्धिहीनस्य विधेरस्ति विदग्धता ।
कूष्माण्डानां न यश्चक्रे तैलमूर्णां च दन्तिनाम् ॥ २३ ॥
रत्नार्थिना जलनिधौ मधुसूदनेन
क्लेशः किलाद्रिवलनप्रभवोऽनुभूतः ।
कि सैव पूर्वमखिलार्थविलुण्ठनाय
कान्ताकतिः कपटकाममयी न सृष्टा ॥ २४ ॥
निद्रा महीभारपरिग्रहश्च श्रीसंश्रयत्वं परयाचनं च ।
अत्युन्नतत्वं गुणहीनता च किं युक्तमेतत्पुरुषोत्तमस्य ॥ २५ ॥
कृशः शशी गणा नग्ना भार्या वस्त्रार्धहारिणी।
शंभोधनपतिप्रीतिर्न विद्मः क्वोपयुज्यते ॥ २६ ॥
भस्माङ्गः प्रकटं बिभर्ति ललनां योऽङ्गे स किं युक्तक-
निःसङ्गः सततं गणेषु रमते यः किं स सत्यव्रतः ।
यः सक्तः परमेश्वरोऽपि वृषभृहगै स किं नीतिमा-
न्गोप्यां यः कुटिलां कलां स्फुटतया धत्ते स किं धीधनः ॥ २७ ॥
कि कामिनीप्रणयिना दिननायकेन
संशातितं भ्रमकता कतिना स्वतेजः ।
अर्थेन किं न विहिताभिमुखा मृगाक्षी
वित्तेन तीक्ष्णतरमप्यबला सहेत ॥ २८ ॥
चन्द्रस्येश्वरसेवया कृशतनोः क्षण्यं न निर्मूलितं
मानी मूर्ध्नि जडः स्थितः कथमिव प्राप्नोति संपूर्णताम् ।
वृद्ध्यर्थी यदि किं करोति चरणोपान्ते न तस्यास्पदं
हन्त्येव स्वसमीहितं गुणमदादुच्चैः स्थितिः सेवकः ॥ २९ ॥

·४ समयः]
समयमातृका ।
२३
यातः प्रतारयितुमीश्वरमङ्गनायां
मारः पुरा किमिति कार्मुकबाणपाणिः ।
नाग्रे ततान वनितागुणवर्णनानां
यत्सौ...'तेन नियतं विननाश मूर्खः ॥ ३० ॥
रक्तोऽप्यशोकविटपी परपुष्टबन्धोः
प्राप्नोति यस्य विभवे चरणप्रहारम् ।
तस्मै समृद्धिसचिवैर्मधुपैर्निपत्य
धूर्तनिपीतमधवे मधवे नमोऽस्तु ॥ ३१ ॥
स्वाम्यं सर्वजगत्सु दिव्यमुनयस्तत्रोचिता मन्त्रिणो
राष्ट्रं स्वर्गमही महामणिगुरुः कोषः सुधाम्भोनिधिः ।
दुर्ग मेरुशिरः स्वसैन्यममराः श्रीमान्मुरारिः सुहृ-
त्सा बुद्धिर्विबुधाधिपस्य तु यया व्याप्तं भगाबैर्वपुः ।। ३२ ।।
लुब्धस्याफलकालकूटकटुकक्रोधस्य निस्तेजसः
सर्वाक्रान्तिनिपीडितस्य जलधेर्दातुं प्रवृत्तस्य ते ।
संख्यातीतसमस्तरत्नवसतेर्मूर्खाः किमेतावता
मोहादेकगजाश्वपादपसुरामात्रेण तुष्टाः सुराः ॥ ३३ ॥
रामेण हेमहरिणाहरणोत्सुकेन
कूटाक्षकेलिसरणेन युधिष्ठिरेण ।
ईर्ष्यारुषा द्विजरुषा जनमेजयेन
दत्तः परं मनुजवमनि मौग्यसेतुः ॥ ३४ ॥
नागैस्तायसमर्पितं तदमृतं यत्नश्रमैर्दुर्लभ
नो पतिं न विलोकितं न पिहितं मोहात्परं हारितम् ।
तस्मान्नास्ति जगत्रयेऽपि विमलः प्रज्ञाकणः कस्यचि-
सर्वः प्राक्तनजन्मकर्म.."वशादोंधमे धावति ॥ ३५ ॥
एवं जडेषु लोकेषु स्त्रीषु मुग्धासु का कथा ।
बुद्धिहीनप्रसादेन जीवामः केवलं वयम् ॥ ३६ ॥

·२४ काव्यमाला। मुग्धः प्रत्ययमायाति प्रत्यक्षेऽप्यन्यथा कते । मायाप्रपञ्चसारश्च वेश्यानां विभवोद्भवः ॥ ३७ ॥ पुरा मैठरकाख्यस्य मया पाणौ द्विजन्मनः । ताम्बूलकल्ककलितं ष्ठीवितं हास्यलीलया ॥ ३८ ॥ मुग्धस्ततोऽवमानेन सोऽभिजातोऽभिमानवान् । जनसंसदि जज्वाल क्रोधादात्मवधोद्यतः ॥ ३९ ॥ साधो धातुप्रकोपेन मिथ्या पश्यसि विभ्रमम् । न मया ष्ठीवितं किंचिह्नित्तौ पाणिः प्रमृज्यताम् ॥ ४० ॥ जात्या चर्ममयं चक्षुस्तस्मिन्कः प्रत्ययस्तव । मम सद्भावशीलायाः प्रमाणं वचनं न किम् ॥ ४१ ॥ इत्युक्त्वा तीव्रशपथैर्गलहस्तादिवादनैः । स मया प्रकृति नीतस्तथेति प्रत्ययं ययौ ॥ ४२ ॥ पदे पदे जगत्य स्मिन्निधिदेवेन निर्मितः । विटचारणवेश्यानां बुद्धिहीनावलम्बनम् ॥ ४३ ॥ नवयौवनकाले मे गृहं विप्रसुतः पुरा । विवेश रात्रिभोगाय नाना शंकरवाहनः ॥ ४४ ॥ शाण्ठ्यादिवातिकठिनं पीनं प्रथमयौवनम् । तं ब्रह्मचारिणं दृष्ट्वा सोद्वेगाहमचिन्तयम् ॥ ४५ ॥ कठिनोऽयं निशा दीर्घा क्षपिता कामुकैरहम् । तस्माद्भोगावहारोऽस्य मया कार्यः प्रयत्नतः ॥ ४६ ॥ इति संचिन्त्य सुचिरं मया तैस्तैः कथाक्रमैः । आसन्नशय्यावसरे यामः पूर्वोऽतिवाहितः ॥ ४७ ॥ आस्तां किमन्यद्वक्तव्यं श्रुतमेतदितस्ततः । पतिता नेत्रयोनिद्रेत्युवाच स पुनः पुनः ॥ ४८ ॥ कथाबन्धेऽथ विरते तत्संगमनिरत्तये । शूलापदेशेन मया कृतः कृतकनिःस्वनः ॥ ४९ ॥ १. 'मधुरकाख्यस्य' इति पाठः, २. 'तेन' इति पाठः.

·.. समयः] समयमातृका। २१ सोऽथ मुग्धः प्रकृत्यैव सत्यमत्ययमोहितः । चक्रे शूलोपशान्त्यै गे चक सर्वाङ्गमर्दनम् ॥ ५० ॥ मादरं मृद्यमानेषु तेनाङ्गेषु शनैः शालेः :। मययो मापगधेव लणदा क्षणवत्सग ॥ ११ ॥ ततः प्रभाते तहागवञ्चन चिन्तितं मया । पशुवृहिर्वरकाऽयं मया लेल वाहितः ॥ १२ ॥ अनन गपगुग्धेन दत्ता पाटी चतुर्गणा । भोगावहारत्यायन एवं नागन्याचते ॥ ५३ ॥ तस्माद रतिराट्रीका रनावत्यथा तथा । न्यायाय सुरताच्छिष्टः वायं समुपसर्पनि ॥ १४ ॥ इति ध्यान्वाहगारधरतिगोगा क्षपाक्षये । मीत्यवाकरवं तस्य पण्यातृण्याय चुम्बनाम् ॥ १५ ॥ आर. दरतियन्त्रों में बालकरामपाकुलः । आलं, मन्नंगगेनति मानुगधोऽवदता माम् ॥ १६ ॥ आवर्जनाय तस्याथ नियाजानवचेतमः । गया मिथ्या प्रियालापेविहिता रञ्जनकपः ।। ६७ ॥ अहो वतामृतस्परितवाजप विभाव्यत । अधुनेव मया हाट यग्य प्रत्यक्षलक्षणा || ५८ ॥ गृढानेन त्वया रहाटे गगापिरगणस्थल । न जान व गतं झालं गत्पुण्यस्त्वमिहागतः ॥ ११ ॥ इति श्रुत्वैव महावयं गहमा गालोचनः । पत्यविरतः शाकान्माउन्तः मानायः परम् ।। ६० ।। निजं वक्षो ललाटं च नायित्वा र पाणिना । हा कष्टं हा हतोऽम्मानि वद्यागिदपत्रवीत् ।। ६ ? ॥ पूर्व नैनन्म या ज्ञातं यादङ्गम मागमः । गृलं हरति नागणां गणियन्त्रोपधादिवत् ॥ ६२ ।। १. 'जते' इति पाठ:. २. 'दंपतिम्पटीकार्यः' इति पाटः.

·२६
काव्यमाला।
मन्दपुण्यस्य जननी वात्सल्यजननी मम ।
सुचिरस्थायिना भद्रे शूलेन निधनं गता ॥ ६३ ॥
विदितोऽयं प्रकारश्चेदभविष्यदसंशयः ।
तजनन्या वियोगो मे नाभविष्यद्विचेतसः ॥ ६४ ॥
इत्युक्त्वा वञ्चितोऽस्मीति स रुदित्वा विनिर्ययौ ।
पुरुषाकारसंदिग्धनिर्विषाणवृषोपमः ॥ ६५ ॥
नित्यं भोजनमैथुनप्रणयिनस्त्यक्तान्यकार्याः परं
लोकेऽस्मिन्गलगर्तमात्रसुखिनः सन्त्येव शून्याशयाः ।
ये मेषप्रतिमाः क्षयोद्यतमतेः सर्वस्वहर्तुः क्षणा-
दाप्तस्येव विनिक्षिपन्ति नितरां निःशङ्कमधे शिरः ॥ ६६ ।।
इत्यबुद्धिधनाधाननिधानैर्विविधोदयैः ।
कूटपण्यैरसामान्यैस्तारुण्यमतिवाह्यते ॥ ६७ ॥
असत्येनैव जीवन्ति वेश्याः सत्यविवाजताः ।
एताः सत्येन नश्यन्ति मद्येनेव कुलाङ्गनाः ॥ ६८ ॥
सत्यं विनाशाय पराङ्गनानामसत्यसारा गणिकागणश्रीः ।
सत्येन वेश्या किल दृष्टसारा दरिद्रशाला इव कस्य सेव्याः ॥६९ ॥
दानेन नश्यति वणिश्यति सत्येन सर्वथा वेश्या ।
नश्यति विनयेन गुरुनश्यति कृपया च कायस्थः ॥ ७० ॥
वेश्याजनस्य कितवस्येव वञ्चनमायया ।
अहो वैदग्ध्यमित्युक्त्वा परोऽपि परितुष्यति ॥ ७१ ॥
पुराहं पृथिवीमेतां भ्रान्त्वा जलधिमेखलाम् ।
प्राप्ता वेश्यास्पदं लोभात्पुरं पाटलिपुत्रकम् ॥ ७२ ॥
कुट्टन्यस्तत्र सर्वज्ञा दृष्ट्वा मामल्पकौशलाम् ।
जहसुः सवनं येन होताहं मामिवाविशम् ॥ ७३ ॥
ततस्तेनावमानेन गणेशायतनाग्रतः ।
स्थिता कृतोपवासाहमहंकारविवर्जिता ॥ ७४ ॥

·१ समयः]
समयमातृका ।
२७
अथ खप्ने गणेनाहं पृष्टा शंकरसूनुना ।
उपवासाः कियन्तस्ते प्राप्ता इति पुनः पुनः ॥ ७५ ॥
स मयाभिहितः कूटकृतप्राणान्तचेष्टया ।
मासद्वयमतिक्रान्तं व्रतादनशनस्य मे ॥ ७६ ॥
तच्छ्रुत्वा स स्मितमुखः सर्वज्ञः प्राह मां गणः ।
अहो व्रतेऽपि स्वप्नेऽपि नासत्यादस्ति ते च्युतिः ॥ ७७॥
परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे निश्चलासत्यनिश्चयात् ।
महामायामयकला लब्धभोगा भविष्यसि ॥ ७८ ॥
गणेशानुचरः पूर्वमिति मह्यं वरं ददौ ।
असत्येनैव वेश्यानां भवन्ति धनसंपदः ॥ ७९ ॥
धनप्रधानं जनजीवभूतं लोकेषु तत्रापि विशेषयोगात् ।
जनाभिसारप्रतिपत्तिभाजां महीभुजां वेशमृगीदृशां च ॥ ८० ॥
धनेन लभ्यते प्रज्ञा प्रज्ञया लभ्यते धनम् ।
प्रज्ञार्थो जीवलोकेऽस्मिन्परस्परनिबन्धनौ ॥ ८१ ॥
ईश्वरः स जगत्पूज्यः स वाग्मी चतुरान
यस्यास्ति द्रविणं लोके स एव पुरुषोत्तमः ॥ ८२ ॥
स एवाहृदयो राहुरलसः स शनैश्चरः ।
वक्रः कुजन्मा सततं वित्तं यस्य न विद्यते ॥ ८३ ॥
सुजातस्य प्रयातस्य माङ्गल्यस्टहणीयताम् ।
धनिकस्य विकारोऽपि क्षीबस्येव जनप्रियः ॥ ८४ ॥
भनिनश्चन्दनस्येव सच्छायस्य मनोमुपः ।
निष्फलस्यापि लोकोऽयं संपर्क बहुमन्यते ॥ ८५ ॥
निस्त्रिशा अपि सस्नेहा भवन्ति श्रीमतः परम् ।
स्वकेशा अपि निःस्वानां निःनेहा यान्ति रूक्षताम् ॥ ८६ ।।
सेव्यः कविबुधादीनां गुरुः शूरकलावताम् ।
गतिप्रदोऽर्थवानेव व्योममार्ग इवोन्नतः ॥ ८७ ॥

·२८
काव्यमाला।
विक्रीय स्वगुणं निःस्वः स्वयं मांसमिव द्विजः ।
सद्यः पतति निःसत्त्वः पतितः केन पूज्यते ॥ ८८ ॥
गुणिनां चित्तवैकल्याद्गुणा निर्गुणवाञ्छया ।
हृदयेष्वेव सीदन्ति विधवानामिव स्तनाः ॥ ८९ ॥
विद्वद्भिः परिवारिताः सगुणतामायान्ति वित्तैर्नराः
शूरत्वं सुभटैः कुलोन्नततरैः प्रख्यातसद्वशताम् ।
तस्माद्वित्तसमाश्रये गुणगणे वित्ते च नान्याश्रये
वित्तं वित्तमनन्यचित्तनियताः संपन्निमित्तं नुमः ॥ ९० ॥
अम्लानमाल्याभरणाम्बरस्य वराङ्गनानन्दनमन्दिरस्य ।
नित्यप्रकाशोत्सवसेवितस्य स्वर्गस्य वित्तस्य च को विशेषः ॥ ९१ ॥
अशेषदोषापगमप्रकाशमित्रागमोत्साहमहोत्सवाहम् ।
विकासशोभां जनयत्यजत्रं धनं जनानां दिनमम्बुजानाम् ॥ ९२ ॥
वित्तेनाभिजनी गुणी परिजनी मानी प्रमाणीकृतः
सद्भिर्जन्तुरुपैति साधुपदवी किं वा बहु ब्रूमहे ।
वित्तेन व्रततीर्थसार्थसरणक्केशाभियोगं विना
तीर्यन्ते ततपातकव्यतिकरास्ते ब्रह्महत्यादयः ॥ ९३ ॥
श्रूयतां यत्पुरा वृत्तं वाराणस्यां स्वयं मया ।
श्रुतं विश्रुतसत्त्वस्य चरितं गृहमेधिनः ॥ ९४ ॥
तत्राभवगृहपतिर्धरातलधनाधिपः ।
द्विजन्मा श्रीधरो नाम महाब्धिरिव रत्नवान् ॥ ९५ ॥
अर्थिकल्पतरोस्तस्य राजाहवरभोजनैः ।
अवारितमभूद्गहे भोज्यसत्रं सदार्थिनाम् ॥ ९६ ॥
तस्य विप्रसहस्रेषु भुञ्जानेषु सदा गृहे ।
लोके युधिष्ठिरकथा श्लथादरकथां ययौ ।। ९७ ॥
ततः कदाचिदाचारनिधेस्तस्य समाययौ ।
नियतात्मा यतिगैहं ज्ञानात्मा नाम दिव्यधीः ॥ ९८ ॥

·४ समयः]
समयमातृका।
२९
स पूज्यः पूजितस्तेन श्रद्धयोपनिमन्त्रितः ।
पाकशाला ययौ द्रष्टुं भक्ष्यराशिशतान्विताम् ॥ ९९ ॥
तत्रापश्यत्स सर्वान्नव्यञ्जनादिगणोपरि ।
सितयज्ञोपवीताई लम्बमानतनुं शवम् ॥ १०० ॥
स्त्रवद्भिस्तस्य गात्रेभ्यः सूक्ष्मशोणितबिन्दुभिः ।
अन्नं सर्वजनादृष्टैः सिच्यमानं ददर्श सः ॥ १०१॥
दृष्ट्वा तदतिबीभत्सं घृणासंकुचिताशयः ।
संस्ष्टष्टकर्णः स ययौ ततस्तूर्णमलक्षितः ॥ १०२ ॥
अथ संवत्सरे याते पुनरभ्येत्य कौतुकात् ।
सोऽपश्यन्मांसहीनं तत्स्नायुबद्धं कलेवरम् ॥ १०३ ॥
शिरामुखशतैस्तस्य क्लिन्नस्नेहकणैश्चितम् ।
स दृष्ट्वा भोज्यमगमज्जुगुप्सामीलितेक्षणः ॥ १०४ ॥
वर्षेण पुनरायातः सोऽस्थिशेषशवस्तुतैः ।
अन्नव्यञ्जनमद्राक्षीद्वयाप्तं द्वित्रैर्वसाकणैः ॥ १०५ ॥
कौतुकाद्वत्सरे याते सोऽपश्यत्पुनरागतः ।
कपालशेषकलनादन्नोपरि रज,युतम् ।। १०६ ॥
पद्भिर्मासैरथायातः शुद्धं शवविवर्जितम् ।
रम्यं महानसं दृष्ट्वा पुरोहितमुवाच सः ॥ १०७ ॥
अहो गृहपतरस्य महासत्रेण पातकम् ।
क्षीणमल्पेन कालेन लीढं याचककोटिभिः ॥ १०८ ॥
वभूव पूर्वपुरुषोपार्जितास्य गृहाश्रया ।
ब्रह्महत्या शववती सात्र दानात्क्षयं गता ॥ १०९ ॥
यैस्तस्य भवने भुक्तं तैस्तत्पापं समाहृतम् ।
पापमन्नाश्रयं पुंसां भोक्तारमुपसर्पति ।। ११० ॥
ब्रह्महत्या भवस्यापि या बभूव भयप्रदा ।
धनेन क्षपिता सेयमहोधनमहोधनम् ॥ १११ ॥

·३० काव्यमाला। इत्युक्त्वा स शिलापट्टे लिखित्वा श्लोकमादरात् । पुरोहितेनाय॑मानः प्रययौ ज्ञानलोचनः ॥ ११२ ॥ वाच्यमानः स विद्वद्भिः कस्तवादुतवादिभिः (१)। श्लोकार्थगौरवरसान्मया तत्र स्वयं श्रुतः ॥ ११३ ॥ शमयति चितं पापं शाएं विलुम्पति दुःसहं कलयति कुलं कल्याणानां कलङ्ककणोज्झितम् । धनमकलुषं तीर्थ पुंसां तदेव महत्तपः सुकतनिधये श्रद्धाधाने धनाय नमो नमः ॥ ११४ ॥ एतदाकर्ण्य युक्तार्थमर्थस्तुतिमयं मया । नीतं [दशापदेशानां समये सारतत्रताम् ॥ ११५ ॥ कुरु चित्तार्जनं तूर्णं ......."भवति योषिताम् । ने यौवनसहायोऽयं तनये कायविक्रमः ॥ ११६ ॥ तनुवल्लीवसन्तश्रीर्वदनेन्दुशरन्निशा । पयोधरोद्गमप्रास्ट् चपला यौवनद्युतिः ॥ ११७ ॥ तारुण्ये तरले सुभ्रूधंमद्भूभङ्गविभ्रमे । स्त्रीणां पीनस्तनाभोगा भोगा द्वित्रिदिनोत्सवः ॥ ११८ ॥ अयं मुखसरोरुहभ्रमरविभ्रमः सुभ्रुवां कुचस्थलकुरङ्गकः प्थुनितम्बलीलाशिखी । न यौवनमदोदयश्चरति चारुकान्तिच्छटा- कुलत्रिवलिकूलिनीपुलिनराजहंसश्चिरम् ॥ ११९ ॥ आलानमुन्मूल्य सुखाभिधानं तारुण्यनागे गमनोद्यतेऽस्मिन् । पलायते कामिगणेऽङ्गनानां विमर्दभीत्येव कुचाः पतन्ति ॥ १२० ॥ युवतितटिनीप्रावृट्काल: सपीनपयोधरः कृतमदभरारम्भः कामी विलासशिखण्डिनाम् । मदनपवनालोल ॥ १२१ ॥ १ 'शतं' इति पाठः. २. 'नवयौवन-' इति पाठः.

·४ समयः]
समयमातृका ।
क्रीडावल्लीकुसुमसमये रागपद्माकराके
दोद्याने वदनशशभृत्कौमुदीकार्तिकेऽस्मिन् ।
याते मुग्धविणतुलया यौवने कामिमित्रे
पण्यस्त्रीणां ब्रजति सहसा दुर्दशाशेषतां श्रीः ॥ १२२॥
न तु यौवनमात्रेण लभन्ते ललनाः श्रियम् ।
भोगार्हा वृद्धकरिणी तरुणी हरिणी वने ॥ १२३ ॥
रूपवत्यद्भुतास्मीति कान्ते त्याज्यस्त्वया मदः ।
वने मयूराः शुष्यन्ति बलिमश्नन्ति वायसाः ॥ १२४ ॥
पूर्णी वक्रचला....
ते जनाः।
क्षीणोऽपि वृद्धिमायाति कुटिलैककलः शशी ॥ १२५ ॥
भ्रूयुग्मं कुसुमेषुकार्मुकलतालावण्यलीलाहरं
वक्रं न्यकृतचन्द्रबिम्बमधरो बिम्बप्रभातस्करः ।
रूपं नेत्ररसायनं किमपरं सुश्रोणि तत्रापि ते ।
शिक्षाहीनतया मदद्विरदवत्प्राप्नोति नार्थक्रियाम् ॥ १२६ ॥
तवेयं यौवनतरोश्छाया विस्मयकारिणी।
यया कामुकलोकस्य स्मरतापः प्रवर्तते ॥ १२७ ॥
रागसागरसंजातविद्रुमद्रुमपल्लवैः ।
तवाधरे स्मितरुचिः करोति कुसुमभ्रमम् ॥ १२८ ॥
भाति सचन्दनतिलकं कालागुरुकुटिलपल्लवाभरणम् ।
वदनं नन्दनमेतद्भूलतिकालास्यललितं ते ॥ १२९ ॥
यातः सुन्दरि सुतरां स्तनभारपरिश्रमः शनकैः ।
प्रोषितशैशवशोकादिव मध्यः कृशतरत्वं ते ॥ १३० ॥
तथाप्युपायशून्येन रूपेणानेन सुन्दरि ।
न प्राप्यन्ते प्रष्टेन प्रयत्नेनेव संपदः ॥ १३१ ॥
गुणवती ललितापि न शोभते तनुतरार्थकदर्थनयान्विता ।
सुकविसक्तिरिवार्थवती परं ब्रजति वेशवधूः स्टहणीयताम् ॥ १३२॥

·३२
काव्यमाला।
संसक्तेषु सुरामयी धनगुणाधानेषु लक्ष्मीमयी
स्फीतार्थेषु सुधामयी विषमयी निष्क्रान्तवित्तेषु च ।
वेश्या शङ्खमयी नितान्तकुटिला सद्भावलीनेषु या
देवानामपि सुनु मोहजननी क्षीरोदवेलेव सा ॥ १३३ ॥
इति तया वचनामृतमर्पितं श्रवणपेयमवाप्य कलावती ।
जननि मे द्रविणाधिगमोचितं परिचयं कथयति जगाद ताम् ॥१३४॥
इति श्रीक्षेमेन्द्रविरचितायां समयमातकायां पूजाधरोपन्यासो(?)नाम
चतुर्थः समयः ।
पञ्चमः समयः ।
अथ मन्मथमत्तानां करिणामिव कामिनाम् ।
बन्धाय बन्धकीशिक्षामाचचक्षे जरच्छिखा ॥ १ ॥
श्रूयतां पुत्रि सर्वत्र विचित्रोपायवृत्तये ।
मया दुहितृवात्सल्यादर्थ्य किंचित्तदुच्यते ॥ २ ॥
पूर्व भावपरीक्षैव कार्या यत्नेन कामिनाम् ।
ज्ञातरागविभागानां कर्तव्यो त्यागसंग्रहौ ॥ ३ ॥
कुसुम्भरागः सिन्दूररागः कुङ्कुमरागवान् ।
लाक्षारागोऽथ माञ्जिष्ठो रागः काषायरागभृत् ॥ ४ ॥
हारिद्रो नीलरागश्चेत्यष्टौ वर्णानुकारिणः ।
सुवर्णरागस्ताम्राख्यो रीतिरागस्तथापरः ॥ ५ ॥
रागः सीसकसंज्ञश्च लौहो मणिसमुद्भवः ।
काचरागस्तथा शैलो ह्यष्टौ धात्वनुकारिणः ॥ ६ ॥
सांध्यरागस्तथा चान्द्रस्तथेन्द्रायुध एव च ।
वैद्युताङ्गारकेत्वाख्यरविरागास्तथैव च ॥ ७ ॥
राहुरागोऽष्टमश्चेति रागा गगनसङ्गिनः ।
श्रोत्ररागोऽक्षिरागश्च रसनासंश्रयस्तथा ॥ ८ ॥

·६ समयः] समयमातृका । ३३ त्वग्रागो घ्राणरागश्च मानसो बुद्धिसंभवः । अहंकाराभिधानश्चेत्यष्टाविन्द्रियसंज्ञकाः ॥ ९ ॥ वृषरागोऽश्वरागश्च ककलासाह्वयस्तथा । मेषरागः श्वरागश्च खररागस्तथापरः ॥ १० ॥ मार्जाररागो हस्त्याख्यश्चेत्यष्टौ प्राणिभेदजाः । शुकरागो हंसरागस्तथा पारावताभिधः ॥ ११ ॥ मायूरश्चटकाख्यश्च कृकवाकुसमुद्भवः । कोकिलो जीवजीवाख्यश्चेत्यष्टौ पक्षिजातयः ।। १२ ।। केशरागोऽस्थिरागश्च नखाख्यः पाणिसंगतः । दन्तरागस्तथा पादरागस्तिलकरागवान् ॥ १३ ॥ कर्णपूराभिधानश्चेत्यष्टावङ्गविभाविनः । छायारागस्तथा भूतरागोऽपस्मारवानपि ॥ १४ ॥ ग्रहरागोऽथ गान्धर्वो यक्षाख्यः क्षोभरागभृत् । पिशाचराग इत्यष्टौ महारागाः प्रकीर्तिताः ॥ १५ ॥ कौसुमः कुम्भरागश्च नारङ्गाकोऽथ दाडिमः । मद्यरागः कुष्टरागो विसख्यिश्चिताभिधः ॥ १६ ॥ भ्रामरोऽप्यथ पातङ्गो वृश्चिकाख्यो ज्वराभिधः । भ्रमाख्यः स्मृतिजन्मा च रतिरागो ग्रहाभिधः ॥ १७ ॥ रागो रुधिरसंज्ञश्च पोडशैते प्रकीर्णकाः । संक्षिप्तं लक्षणं तेषां क्रमेण श्रूयतामिदम् ॥ १८ ॥ कौसुम्भो रक्षितः स्थायी क्षणान्नश्यत्युपेक्षितः । खभावरूक्षः सैन्दूरः स्नेहश्लेपेण धार्यते ॥ १९ ॥ अल्पलीनः सुखायैव घनो दुःखाय कौङ्कुमः । तप्तः श्लिष्यति लाक्षाङ्कः श्लेषं नायाति शीतलः ॥ २० ॥ तप्तः शीतश्च माञ्जिष्ठो स्थिरभोगक्षमः समः । स्थिरो रोक्ष्येण कापायः स्नेहयोगेन नश्यति ॥ २१ ॥ १. 'नारङ्गकोऽथ' इति पाठः. :

·OC
काव्यमाला।
सुरक्षितोऽपि हारिद्रः क्षणेनैव विरज्यते ।
नीलो देहक्षयस्थायी वार्यमाणोऽपि निश्चलः ॥ २२ ॥
सौवर्णश्छेदनिर्धर्षतापैस्तुल्यरुचिः सदा ।
मृज्यमानस्य वैमल्यं ताम्रसंज्ञस्य नान्यथा ॥ २३ ॥
रोतिनाम्नस्तु मालिन्य स्नेहेनाप्युपजायते ।
सैसस्यादौ च मध्ये च क्षये च मलिना रुचिः ॥ २४ ॥
तीक्ष्णस्वभावाल्लोहस्य काठिन्याच्च न नम्रता ।
मणिनामा च निर्व्याजः सहजस्वच्छनिश्चलः ॥ २५ ॥
खभावभिदुरः काचसंज्ञश्छलनिरीक्षकः ।
शैलोऽपि गौरवस्थायी हृदयाभावनीरसः ॥ २६ ॥
सांध्यश्चलश्च नित्यश्च कल्पदोषो दशाश्रयः ।
चन्द्ररागः प्रशान्तातिशीतलः क्षयवृद्धिभाक् ॥ २७ ॥
ऐन्द्रायुधो बहुरुचिर्वक्रमायाविलासभूः ।
वैद्युतस्तरलारम्भदृष्टनष्टविकारकृत् ॥ २८ ॥
अङ्गारः स्त्रीजनावज्ञाज्वलितो लोहिताननः ।
केतुसंज्ञः स्फुटानर्थकारी बन्धवधादिभिः ॥ २९ ॥
आर्कस्तीक्ष्णतया नित्यसंतापः सततोदयः ।
मित्रक्षयैषी विषमो राहुरागो महाग्रहः ॥ ३० ॥
श्रौत्रः कर्णसुखाभ्यासाद्गुणाकर्णनतत्परः ।
अक्षिजन्मा परं रूपमात्रे परिणतस्टहः ॥ ३१ ॥
रासनो विविधास्वादभोज्यसंहारलौल्यवान् ।
त्वयः सर्वमुत्सृज्य सर्वाङ्गालिङ्गनोत्सुकः ॥ ३२ ॥
घ्राणाख्यः पुष्पधूपादिभूरिसौरभलोभभृत् ।
मानसः सतताभ्यस्तस्टहामात्रमनोरथः ॥ ३३ ॥
बुद्ध्याख्यो गुणवत्कान्तासक्तिव्यसनवर्जितः ।
अहंकाराभिधः श्लाघ्यसंगमोन्नतिलक्षणः ॥ ३४ ॥

·६ समयः]
समयमातृका।
वृषसंज्ञश्च तारुण्यात्कायदर्पबलोद्भवः ।
अश्वस्तु रतमात्रार्थी तत्कालोद्यतकातरः ॥ ३५ ॥
ककलासाभिधानश्च स्त्रैणदर्शनचञ्चलः ।
मेषाख्यः शष्पकवलाभ्यासतुल्यरतिस्टहः ।। ३६ ॥
श्वाख्यो रत्यन्तविमुखः स्त्रीरहस्यप्रकाशकः ।
गार्दभः क्रूरसंमदतृप्तिमात्रपरायणः ॥ ३७ ॥
मार्जारजन्मा सातत्यादत्यन्तनिकटस्थितिः।
कौञ्जरः छेशबन्धादिनिरपेक्षसमागमः ॥ ३८ ॥
शुकाभिधोऽन्तनिःस्नेहः कामं मुखसुखस्थितिः ।
हंससंज्ञः सुखस्थित्या गुणदोषविभागकृत् ॥ ३९ ॥
पारावताख्यः सस्नेहरतिसर्वस्वलक्षणः ।
मायूरः स्ववपुः स्फीतरूपप्रमदनृत्तवान् ॥ ४० ॥
बहुशः सुरतासङ्गमात्रार्थी चटकाभिधः ।
कृकवाकुभवः कान्ताक्लेशलेशविभागवान् ॥ ४१ ॥
कोकिलो मधुरालापः प्रभूतप्रसरत्कथः ।
जीवजीवकसंज्ञश्च परिचुम्बननिश्चलः ॥ ४२ ॥
केशाख्यः सप्तदिवसस्थायी कृच्छ्रानुरञ्जकः ।
अस्थिसंस्थोऽन्तरस्थश्च प्रच्छन्ननेहजीवितः ॥ ४३ ॥
नखाभिख्यो मासमात्रस्थायी याति शनैः शनैः ।
पाणिनामा प्रबुद्धोऽपि बद्धमुष्टेन लक्ष्यते ॥ ४४ ॥
दन्ताभिधो यस्ताम्बूललीलामात्ररुचिः सदा ।
पादाख्यश्चरणालीनः प्रणामैरेव केवलम् ॥ ४५ ॥
तिलकप्रतिमों नीचस्योत्तमस्त्रीसमागमः ।
कर्णपूरश्च कौटिल्यात्कर्णलग्नोऽतिकत्थनः ॥ ४६ ॥
सर्वत्रानुचरः शोषकारी छायाग्रहाविधः ।
अज्ञातचित्तः स्तब्धाख्यो भूतसंज्ञो विचेतनः ॥ ४७ ॥

·३६
काव्यमाला ।
अपस्माराभिधः क्रूरकोपाक्षेपः क्षणे क्षणे ।
ग्रहो वस्त्राञ्चलग्राही सजने विजने पथि ॥ ४८ ॥
गान्धर्वो गीतनृत्तादिरससंसक्तमानसः ।
यक्षः क्षिप्तो न नियाति गृहावृत्तिविचक्षणः ॥ ४९ ।।
यत्तत्प्रलापमुखरः क्षोभाख्यस्त्यक्तयन्त्रणः ।
पैशाचश्चाशुचिरतस्तीव्रक्षतविदारणः ॥ ५० ॥
कौसुमः क्षणिकोदारः पूजामात्रपरिग्रहः ।
भग्नोऽपि कौम्भः शकलश्लेषे श्लिष्ट इवेक्ष्यते ॥ ११ ॥
नारङ्गः सरसोऽप्यन्तर्बहिस्तीक्ष्णः कटुः परम् ।
बहुगर्भतया रूढो हृदये दाडिमाभिधः ॥ ५२ ॥
क्षणव्योपमो माद्यः स्वस्थो वैलक्ष्यलक्षणः ।
बीभत्साचारवैरस्यात्कुष्ठाख्योऽतिजुगुप्सितः ॥ ५३ ॥
वैरूप्यं च समायाति च्छेदेनेवाङ्ग मर्मणाम् ।
चिताभिधानः सर्वाङ्गदाही वश्यप्रयोगजः ॥ ५४ ॥
भ्रामरः कौतुकास्वादमात्रो नवनवोन्मुखः ।
पातङ्गः कामिनीदीप्तिरसिकः क्षयनिर्भरः ॥ ५५ ॥
वृश्चिकाख्यो व्यथादायी हेष्योऽप्यत्यन्तनिश्चलः ।
त्यक्ताहारोऽतिसंतापनष्टच्छायो ज्वराभिधः ॥ ५६ ॥
भ्रमनामा मतिभ्रंशाच्चक्रारूढ इवाकुलः ।
स्मरणाख्यः प्रियस्मृत्या कृतान्यस्त्रीसमागमः ॥ १७ ॥
रतिग्रहः सदा स्वप्ने संप्राप्तसुरतोत्सवः ।
रौधिरः कलहे रक्तपातै चस्य वर्धते ॥ १८ ॥
इत्यशीतिः समासेन रागभेदाः प्रकीर्तिताः ।
विस्तरेण पुनस्तेषां कः सख्यां कर्तुमर्हति ॥ ५९ ॥
सुहृज्जनार्जनं कुर्यात्पूर्व वारविलासिनी।
वेश्यानां पझिनीनां च मित्रायत्ता विभूतयः ॥ ६॥

·६ समयः] समयमातूंका। ३७ सुहृद्भिरेव जानाति कामुकानां धनं गुणम् । हृदयग्रहणोपायं शीलं रक्तापरक्तताम् ॥ ६१ ॥ महाधनस्य सुहृदां कामिनां प्रेमशालिनाम् । प्रच्छन्नसुरतेनापि कुर्यादाराधनं सदा ॥ ६२ ॥ एको वित्तवतः सूनुः पितृहीनः सुयौवने । मुग्धे भभुजि कायस्थः कामिस्पर्धी वणिक्सुतः ॥ १३ ॥ नित्यातुरामात्यवैद्यप्रसिद्धस्य गुरोः सुतः । 'प्रच्छन्नकामो जाड्य धनः ॥ ६४ ॥ नपुंसकप्रवादस्य प्रशमार्थी फलाशनः । मत्तो धूर्तसहायश्च राजसूनुर्निरङ्कुशः ॥ ६५ ॥ ग्राम्यो धातृद्विजसुतः प्राप्तलाभश्च गायनः । सद्यः सार्थपतिः प्राप्तः श्रीमान्दैवपरायणः ।। ६६ ।। गतानुगतिको मूर्खः शास्त्रोन्मादश्च पण्डितः । नित्यक्षीबश्च वेश्यानां जङ्गमाः कल्पपादपाः ॥ ६७ ॥ प्रथमं प्रार्थिता वेश्या न क्षणोऽस्तीत्युदाहरेत् । जनस्यायं स्वभावो हि सलभामवमन्यते ॥ १८ ॥ शिरःशूलादिकं व्याधिमनित्यमजुगुप्सितम् । अवहारोपयोगाय पूर्वमेव समादिशेत् ।। ६९ ॥ पत्नीव कुर्यादनुवृत्तिपूर्वं पूर्व महार्थस्य वरोपचारम् । द्रव्यैस्त्वया मन्त्रजपादिभिर्वा वशीकृतास्मीति वदेच्च सर्वम् ॥ ७० ॥ स्वयं प्रदत्तेऽपि नखक्षते च शङ्केत तद्भक्तिविवादशीलम् । निन्देत्प्रकामं जननी विरुद्धां गच्छेत्स्वयं वेश्म च कामुकस्य ॥ ७१॥ विदेशयात्रामपि मन्त्रयेत तेनैव साधैं विहितानुबन्धा । सुप्तस्य कुर्यात्परिचुम्बनं च गुणस्तुति चार्धविवोधभाजः ॥ ७२ ।। स्वमे सदैव प्रलपेत्सरागं सर्वं च तन्नामनिवद्धमेव । न चास्य तृप्तिं सुरतेपु गच्छेद्ययस्य कुर्याच मुहुनिषेधम् ॥ ७३ ॥ १. 'जटाधरः' इति पाठः.

·३८
काव्यमाला।
तस्माच पुत्रार्थमनोरथा स्यात्प्राणात्ययं तद्विरहे वदेच्च ।
इत्यादिभिः स्वीकरणाद्युपायैर्निबद्धबुद्धेविणं लभेत ॥ ७४ ॥
तावच्च तूर्णं धनमाहरेत यावत्स रागेण विनष्टसंज्ञः ।
प्रशान्तरागानलशीतलस्तु स लोहपिण्डीकठिनत्वमेति ॥ ७९ ॥
याचेत सर्व सुरतात्तिकाले तमूरुबन्धेन निरुद्धकायम् ।
प्रायेण तृप्ताय न रोचते हि विनम्रशाखापरिपक्वमाम्रम् ॥ ७६ ॥
संधारयेत्तं च विशेषवित्तं यावन्न निःशेषधनत्वमेति ।
पुनः पुनः स्नेहलवावक्त्रा दीपं यथा दीपकदीपवर्तिः ॥ ७७ ॥
निष्पीतसारं विरतोपकारं क्षुण्णेक्षुशल्कप्रतिमं त्यजेत्तम् ।
लब्धाधिवासक्षयकारिशुष्कं पुष्पं त्यजत्येव हि केशपाशः ॥ ७८ ॥
हेमन्तमार्जार इवातिलीनः स चेन्न निति निरस्यमानः ।
तदेष कार्यस्तनुमर्मभेदी प्रवर्धमानः परुषोपचारः ॥ ७९ ॥
शय्यावहारैर्वचनप्रहारैः कोपप्रकारैर्जननीविकारैः ।
कौटिल्यसारैविविधापसारैर्विपद्विचारैर्गणितापचारैः ॥ ८ ॥
याच्ञाविवादैरधनापवादैर्दत्तानुवादैः परसाधुवादैः ।
निन्दाजवादैः परुषप्रवादैविटप्रवादैः कथितावसादैः ॥ ८१ ॥
मुहुः प्रवासैः कलहोपवासायानिवासैः कटुकाधिवासैः ।
सभ्रूविलासैर्व्यसनोपवासैनिष्कासनीयः स पृथुप्रवासैः ॥ ८२ ॥
स चेत्पुना रागजतुप्रसक्तस्तीवावमानैरपि न प्रयाति ।
तदा तमुत्क्षिप्तभुजान्यवक्त्रा दासी वदेद्वित्तवियोगदीनम् ॥ ८३ ॥
यत्राभवत्कामुकलोकयात्रा विचित्ररूपा सततं विभूतिः ।
गृहे चतुर्थ दिनमद्य तस्मिन्दृष्टस्य दृष्टस्य वधूत्सवस्य ॥ ८४ ॥
क्लीबस्य यस्यास्ति न भोगसंपत्स किं भुजिष्याभवने करोति ।
न यस्य हस्ते तरमूल्यमस्ति स कि समारोहति नावमग्रे ॥ ८ ॥
प्रक्षीणवित्तेन निरुद्यमेन किं रूपयुक्तेन करोति वेश्या ।
विच्छिन्नदुग्धा न पुनः सगर्भा सा कस्य गौश्चारुतयोपयुक्ता ॥ ८६ ॥

·६ समयः]
समयमातृका।
३९
मिथ्यैव रिक्तः कुरुते जडानामावर्जनैः प्रेममयैर्वचोभिः ।
क्षीरक्षये चुम्बनलालनेन बालस्य वृद्धि विदधाति धात्री ।। ८७ ॥
इत्यादिभिस्तद्वचनावमानस्तस्मिन्गते ग्रीष्मतुषारतुल्ये ।
क्षीणं निरस्तं पुनराप्तवित्तं भजेत यताहतवित्तमन्यम् ॥ ८८ ॥
प्राप्ते कान्ते कथमपि धनादानपात्रे च वित्ते
त्वं मे सर्व त्वमसि हृदयं जीवितं च त्वमेव ।
इत्युक्त्वा तं क्षपितविभवं कञ्चुकाभं भुजंगी
त्यक्त्वा गच्छेत्सधनमपरं वैशिकोऽयं समासः ॥ ८९॥
उद्देशलेशेन यदेतदुक्तं तत्कार्यकाले विविधप्रयोगम् ।
तस्मात्स्वबुद्ध्यैव विचार्य कार्यमुक्त्वेति तूष्णीं जरती चकार ॥९० ॥
इति श्रीक्षेमेन्द्रविरचितायां समयमातकायां रागविभागोपन्यासो नाम
पश्वमः समयः ।
षष्ठः समयः ।
अथ क्षणक्षीणधनायमाने शनैः शनैर्निष्प्रतिभे शशाङ्के ।
द्यौर्दोषयुक्तेव विलोकनेन सविप्लवा मीलिततारकाभूत् ॥ १ ॥
इन्दौ प्रयाते कतरात्रिभोगे प्रवेशकाले चिरकामुकस्य ।
वेश्येव संध्या गगनाङ्गनायं निर्दिष्टताराकुसुमं चकार ॥ २ ॥
अथोदिते स्वस्थितिदानदक्षे वाले रवौ श्रीमति पङ्कजिन्याः ।
विकासकाले मधुपानकेलिरभूहिटानामिव षट्पदानाम् ॥ ३ ॥
कलावती मौक्तिकभूषणाङ्का धम्मिल्लमाल्यप्रणयप्रसक्तैः ।
भृङ्गैर्खता दर्पणमीक्षमाणा सतारका चन्द्रवती निशेव ॥ ४ ॥
स्मराङ्गनाकेलिशुकायमानकरस्थताम्बूलविलासपूर्णा ।
समातृका नापितदत्तहस्ता कान्तां तनुं पण्यदशां नयन्ती ॥ ५ ॥
सलीलमाक्रान्तिविलोलकाञ्चीरवेण पारावतदत्तसंज्ञा ।
अर्थाथिनी राजपथप्रकारं हम्य प्रियोत्सङ्गमिवारुरोह ॥ ६ ॥

·४०
काव्यमाला ।
तामब्रवीत्तत्परिभोगयोग्यं प्रातर्नवं कामुकमीक्षमाणः ।
विलोक्य कङ्कः शयनोत्थितानां पण्याङ्गनानां गणयन्विचेष्टाः ॥ ७ ॥
आसन्नमित्रागममुच्यमानसमागमे वासरवल्लभस्य ।
निर्यान्ति दीपा इव रात्रिभोग्या पश्य प्रभाते गणिकागृहेभ्यः ॥ ८॥
एष प्रबुद्धः सहसा जटाभृल्लीलाशिवः कुक्कुटकूजितेन ।
गृहान्नलिन्याः परिहृत्य राजरथ्यां कुमार्गेण मठं प्रयाति ॥ ९ ॥
एते निधेनिग्रहमसूनोः पृष्टा विटा रात्रिसुखं प्रभाते ।
कर्तु प्रवृत्ताः पृथुभोज्यभूरिव्ययाय भद्राभवने विभागम् ॥ १० ॥
प्राप्ते गृहद्वारमनङ्गसारे महाविटे पश्य वसन्तसेना ।
शून्यप्रसुप्तापि पुरः समेत्य निशीथभोगं कथयत्यसत्यम् ॥ ११ ॥
भग्नाङ्गदा त्रोटितकर्णपाली मतङ्गनाम्ना गणपालकेन ।
आत्मापराधं विनिगृहमाना विरौति रामा जननीजनाग्रे ॥ १२ ॥
निर्गच्छतो ग्रामनियोगिनोऽस्य ददाति गुप्तस्य समेत्य पश्चात् ।
इदं तथेदं च पुरः प्रहेयमित्यादि संदेशशतानि वृद्धा ॥ १३ ॥
संप्रस्थितेयं सह माधवेन कोशं ध्रुवं पातुमनङ्गालेखा ।
अग्रे यदस्या मधुकुम्भवाही मेषं विकर्षन्पुरुषः प्रयाति ॥ १४ ॥
टक्कस्य सा..चलितस्य......"विप्राय यत्स्कन्दकदानकाले ।
प्रसाधनाय स्वयमेव गन्तुं समुद्यता पश्य शशाङ्कलेखा ॥ १५ ॥
उद्यानलीलागमने निशायां सुनिश्चिते मल्लिकयार्जुनस्य ।
कृतः प्रभाते नवचीनवस्त्रदानं विना पश्य मुहूर्तविघ्नः ॥ १६ ॥
मेषप्रदस्येन्द्रवसोर्डिंजस्य मुक्त्वा प्रभूतं निशि कालखण्डम् ।
विषुचिकार्ता विटहषहेतुर्वद्यार्थिनी क्रन्दति कुनीयम् ॥ १७ ॥
वैद्योऽप्यसौ मण्डलगुल्मनामा प्रभातचारी नगरानितानि ।
समुद्यतः पूगफलानि दातुं कुराणिकायै निजमुष्टिपूरैः ॥ १८ ॥
कङ्कालनाम्ना निशि गायनेन वारावहारान्निशभग्नभाण्डा ।
गृह्णाति का नो चरणस्प्टशोऽस्य वरांशुकं कुण्डघटादिमूल्यात् ॥ १९॥

·६ समयः समयमातृका। ४१ प्राप्तस्य शंभोर्वणिजस्तु वारे सुप्तस्य शून्ये शयने निशायाम् । नन्दा समेत्यापरकामिगेहात्सविप्रलम्भं शपथं करोति ॥ २० ॥ पितुर्ग्रहादूरिविभूषणानि प्राप्तं गृहीत्वा मदनं मृणाली । निगृह्य संदर्शयति खगेहं शून्यं तमन्विष्टुमुपागतानाम् ॥ २१ ॥ भोज्यं विना पाटलिका प्रविष्टं मुष्टिप्रदं श्रोत्रियमत्रिरात्रम् । शुष्कान्नदाता पितृकार्यमेतत्किं किं करोषीत्यसकृद्रवीति ॥ २२ ॥ मार्जारजिह्वा जननी हरिण्याः पद्मस्य भोज्यं निशि लुण्ठितं यत् । तस्मिन्गते तद्विजने विशङ्का पश्य प्रभाते कवलीकरोति ॥ २३ ॥ ईर्ष्याविशेषात्कृतकोपवादसंमूर्छितायां मलयं रमण्याम् । विभूषणं तोषणमाशु किंचिदस्यै प्रयच्छेति वदन्ति सख्यः ॥ २४ ॥ रागेण कृष्णीकृतकेश एष वलीविशेषस्फुटबद्धभावः । योगागृहं शम्बरसारनामा यागाय युग्येन गुरुः प्रयाति ॥ २५ ॥ अयं जनस्थानविनाशहेतुः केतुः खरक्रूरतया प्रसिद्धः । आस्थानभट्टश्चिटिवत्सनामा प्रयाति युग्येन विशीर्णवस्त्रः ॥ २६ ॥ उच्चश्चिरात्सौधनिषक्तदृष्टिरश्वाधिरूढः कमलोऽधिकारी । कलावति त्वामयमीक्षमाणः शूलार्पिताकारतुलां बिभर्ति ॥ २७ ॥ श्रीखण्डोज्ज्वलमल्लिकातिलकवानक्षामहेमाङ्गद- श्छिन्नश्लिष्टविनष्टनासिकतया प्रख्यातजारज्वरः । एष त्वामवलोक्य मालवपतेर्दूतः प्रपञ्चाभिधः पश्योद्वेष्टविवेष्टनानि कुरुते भोगीव मत्राहतः ।। २८ ॥ एष प्रख्यातकूटः कपटविटघटानर्मकर्मप्रगल्भः श्रीगुप्तो नाम धूर्तः सकलकलिकलाकल्पनामूलदेवः । दृष्ट्वा दूरात्प्रसिद्धां तव नवजननीमञ्जलिश्लिष्टहस्तः पश्याक्ष्णा दत्तसंज्ञः स्मितचलचिबुकः स्तोतुमेतां प्रवृत्तः ॥ २९ ॥ पातालोत्तालतालुप्रविततवदनस्पष्टदृष्टोग्रदंष्ट्रा विश्वग्रासावहेलाकुलितशिखिशिखाविभ्रमोद्धान्तजिह्वा । ६ ·४२ काव्यमाला। मेषाणां चण्डमुण्डाहरणकटकटारावपिष्टास्थिसंस्था सिद्धा शुष्कातिपूर्णा जयति भगवती कुटनी चण्डघण्टा ॥ ३० ॥ एष स्फीतधनस्थ लोभवसतेः पापस्य मूर्तिस्टशः शङ्खाख्यस्य महाहिद्दवणिजः पङ्काभिधानः सुतः । आकृष्टः प्रतिवेश्मनिर्गतविटैः सारङ्गमुग्धः शिशुः सुभ्रु त्वां तुषराशिलोलचटकाकारः समुद्दीक्षते ॥ ३१ ॥ एष निधिविधिना तव नूनं मेषमतिर्विहितः प्रहितो वा । स्थूलमुखः प्टथुचूलकलापः स्कन्धयुगाञ्चितकर्णसुवर्णः ॥ ३२ ॥ इत्यादि कङ्कन वितळमाणं वणिक्सुतं दृक्पतितं विचार्य । मनोरथाभ्यथितलाभतुष्टा कङ्कालिका सस्मितमित्युवाच ॥ ३३ ॥ निर्यत्ताम्बूललालालवशबलवलद्रीववावलोकी रक्तोपानद्युगोद्यत्सरसरमुखरप्रस्खलत्पादचारैः । एवंरूपोऽतिमुग्धः शिशुरखिलधनावाप्तये बन्धकीना- मक्केशाराधनाहः स्वयमुपनमति प्रायशः पण्यपुण्यैः ॥ ३४ ॥ कलावति त्वन्मुखनिश्चलोऽयं महाविटश्चारणचक्रचारैः । निवेदितोऽग्रे तव देवतायाः शिशुः पशुर्भोगविभूतिकामैः ॥ ३५ ॥ पाव त्वमेषां ब्रज कङ्क तूर्णं दूतं करिष्यन्ति भवन्तमेते । तयेति दत्तोचितशासनोऽसौ जगाम सौधादवरुह्य हृष्टः ॥ ३६ ॥ इति श्रीक्षेमेन्द्रविरचितायां समयमाटकायां षष्ठः समयः । सप्तमः समयः। अथाययौ शनैः श्रीमान्नवोद्भूतमनोभवः । लतालिङ्गनरद्वालः कालः कुसुमलाञ्छनः ॥ १ ॥ संभोगसुखसंपत्तिः पराधीनेव कामिनाम् । आललम्बे धनेशाशामितीवाकलयन्रविः ॥ २ ॥ १. 'चर्ममुण्ड' इति पाठः. २. 'निर्गुट' इति पाठः.

·७ समयः]
समयमातृका ।
oc
दक्षिणानिलसोच्छासा लसत्कुसुमपाण्डुराः ।
जातज़म्भा ययुस्तन्व्यो लताः सोत्कण्ठतामिव ॥ ३ ॥
दग्धेऽन्धकद्विषा रोषात्पुराणे पञ्चसायके ।
नवं विनिर्ममे काममृतुराजप्रजापतिः ॥ ४ ॥
प्रस्खलत्कोकिलालापा गायन्त्यो भृङ्गशिञ्जितैः ।
वेश्या इव मधुक्षीबा विरेजुर्वनराजयः ॥ ५ ॥
नवकिसलयलेखापङ्क्तिसङ्गे लतानां
नखमुखलिपिलीलालोभिनीमाकलय्य ।
मधुमदपरिरम्भे भेजिरे लोहितत्वं
स्थलकमलवनानामीर्ण्ययेवाननानि ॥ ६ ॥
क्षेण्यक्षामं शिशिरसमयं वृहमुत्सृज्य दूरे
त्यक्त्वा शीतं तरुणमसकृद्गाढरागानुबन्धम् ।
उद्यानश्रीर्मधुमभिमतं बालमेवालिलिङ्ग
प्रायः स्त्रीणां वयसि नियतिर्नास्ति कार्यार्थिनीनाम् ॥ ७ ॥
अथ नापितदूतेन कृतद्वित्रगतागता ।
मिथ्या कृतनिषेधापि ग्रहणाग्रहणे शिशोः ॥ ८॥
कथंचिदभ्यर्थनया गृहीतार्था कलावती ।
संध्यायां मण्डनासक्ता ययौ वासकसज्जताम् ॥ ९॥ (युगलकम्)
कपोले कस्तूरीस्फुटकुटिलपत्राङ्कुरलिपि-
ललाटे कापूरं तिलकमलकालीपरिसरे ।
तनौ लीना हेमद्युतिपरिचिता कुङ्कुमरुचिः
स तस्याः कोऽप्यासीललितमधुरो मण्डनविधिः ॥ १० ॥
प्रौढकामुकसंभोगसाक्षिणी बालसंगमे ।
नोचितास्मीति तामूचे लज्जया नतमेखला ॥ ११ ॥
हारिणी. सा तनुलता हारिणी च कुचस्थली ।
दृष्टिश्च हारिणी तस्या बभौ स्मरविहारिणी ॥ १२ ॥

·४४
काव्यमाला।
अत्रान्तरे वणिक्सूनुर्विवेश गणिकागृहम् ।
आसन्नलाभाभिमुखैरावृतं क्षेत्रवासिभिः ॥ १३ ॥
कर्णसंसक्तमुक्ताङ्ककनकस्थूलवालकः ।
बहुहेमभराक्रान्तिसव्यथश्रवणद्वयः ॥ १४ ॥
कण्ठाभरणमध्यस्थहैमरक्षाचतुष्टयः ।
जननीहस्तविन्यस्तसर्षपाङ्कितचूलिंकः ॥ १५ ॥
राजावर्तमणिस्थूलगुलिकाभ्यां विराजितम् ।
राजतं चरणालीनं बिभ्राणः कटकद्वयम् ॥ १६ ॥
मुहुर्दीर्घाञ्चलदशां त्रस्तां संकलयन्पटीम् ।
बहुचूर्णकताम्बूलदग्धास्यकृतसीत्कृतः ॥ १७ ॥
स प्रविश्य प्रकाशाशां ददर्शादर्शमादरात् ।
कलावती कलाकान्तललितामिव शर्वरीम् ॥ १८ ॥
कथं लालनयोग्योऽयं बालः संभोगभाग्भवेत् ।
इतीव तारहारेण सस्मितस्तनमण्डलात् ॥ १९ ॥
द्रविणक्षयदीक्षायां वैचक्षण्यकतक्षणाः ।
ऋत्विजः सप्त विविशुः पुरस्तस्य महाविटाः ॥ २० ॥
निर्गुटः क्षीणसाराख्यो दिविरः कलमाकरः ।
रेचको भरताचार्यः क्षुण्णपाणिस्तुलाधरः ॥ २१ ॥
गणकः सिंहगुप्तश्च तिक्तनामा भिषक्सुतः ।
कटिः कुटिलकश्चेति भोगाम्भोरुहषट्पदाः ॥ २२ ॥
वेश्यासमागमे शैली शिक्षितः स विटैबहिः ।
प्रविश्य कामिनीपार्श्वे प्रौढवत्समुपाविशत् ॥ २३ ॥
वाससाच्छाद्य नासार्धमप्रस्तावकटूत्कटाम् ।
नर्मगोष्ठी स विदधे शिक्षितां शुकपाठवत्
२४ ॥
ततः प्रविश्य कङ्काली गृहीतोच्चतरासना ।
रञ्जनाय पुरश्चक्रे विटानां कपटस्तुतिम् ॥ २५ ॥

·७ समयः]
समयमातृका।
धन्योऽयं बालकः श्रीमान्भवद्भिर्यस्य संगतिः ।
युष्मत्परिचयः पुण्यपरिपाकेन लभ्यते ॥ २६ ॥
शिशुरप्ययमस्माकं कामुकोऽभिमतः परम् ।
बाल एव सहस्रांशुः कमलिन्या विकासकृत् ।। २७ ।।
इत्यादिभिः स्तुतिपदैः कुहन्या विटमण्डले ।
स्वीकृते भूरभूत्क्षिप्रं ताम्बूलावेलपाटला ॥ २८ ॥
ततः काली कलावत्या धात्री वेतालिकाभिधा।
ताम्बूलदानावसरप्रहर्षाकुलितावदत् ॥ २९ ॥
अत्यल्पः परिवारोऽयं ताम्बूलप्रणयी स्थितः ।
नास्माकमन्यवेश्यानामिवासंख्यः परिग्रहः ॥ ३० ॥
कङ्कः प्रथमपूज्योऽयं देवाकतिरुदारधीः ।
यस्यानुरोधात्सुलभा दुर्लभापि कलावती ॥ ३१ ॥
जामाता गौरवा)ऽयं पूज्यः कन्यार्पणेन नः ।
शालिकः कमलो नाम संमानं पूर्वमर्हति ॥ ३२ ॥
अयं पितुः कलावत्याः प्रेतकार्यप्रतिग्रही ।
ह्यः पर्वदिवसावाप्त...."शक्तिर्महाव्रती ॥ ३३ ॥
अयं स्थलपतेः सूनुः कपिलः कलशाभिधः ।
गुरुभ्राता कलावत्याः कल्पपालो मधुप्रदः ॥ ३४ ॥
मृदङ्गोदरनामायं कलावत्याः स्वसुः पतिः ।
मातुलः कलहो नाम बिन्दुसारः सहोदरः ॥ ३५ ॥
इयं दत्तकपुत्रस्य कलावत्याः कलायुषः ।
धात्री कलावती नाम रुग्णचन्द्रश्च तत्पतिः ॥ ३६ ॥
अयं भरतभाषाज्ञः काम्बो भागवतात्मजः ।
गायनः खरदासोऽयं महामात्यस्य वल्लभः ॥ ३७ ॥
निगिलः सूपकाराख्यः कुम्भकारश्च कर्परः ।
बकश्छत्रधरश्चायं खञ्जनो युग्यवाहनः ॥ ३८ ॥

·६ काव्यमाला । रतिशर्मा द्विजन्मायं गणिकाग्रहशान्तिछत् । आरामिकः करालोऽयं कीलवर्तश्च नाविकः ॥ ३९ ॥ उद्यानपालः कन्दोऽयं मुकुलाख्यश्च पौष्पिकः । चर्मकर्मदत्तोऽयं मारच्छिद्रश्च धावकः ॥ ४० ॥ बहिरास्ते च चाण्डाली क्रोशन्ती घर्घराभिधा । डोम्बश्चण्डरवाख्यश्च कोष्ठागारप्रहारिकः ॥ ४१ ॥ ताम्बूलं देयमेतेभ्यः प्रहेयं प्रातरेव तु । सख्यै शम्बरमालायै गुरवे दम्भभूतये ॥ ४२ ॥ उक्त्वेति पूगफललुण्ठिनिविष्टचित्ता वैतालिका विविधवेशवनीप्रविष्टाः । चक्रुः प्रभूतमधुपानविघूर्णमाना- स्ताम्बूलदानबहुमानगतागतानि ॥ ४३ ॥ ततः क्षीवैरसंभाव्यं कत्थमानैविटैः परम् । उद्वेजितेव रजनी धूपव्याजेन निर्ययौ ॥ ४४ ॥ नृपस्य बाहुयुधि दक्षिणोऽहं ममैव राज्यं कलमान्तरस्थम् । मयि स्थिते तिष्ठति नाट्यशास्त्रं सते तुला वित्तपतिश्रियं मे ॥ ४५ ॥ त्रैलोक्यवृत्तं गणितेन वेनि मयैव भोजस्य कृता चिकित्सा । भुक्ता मया भूपतयः खसूक्तैरित्यूचिरे मद्यमदोडतास्ते ॥ ४६॥ विसृष्टास्ते कलावत्या ताम्बूलार्पणलीलया । निर्ययुः कलयन्तोऽन्तर्भाविनी भोज्यसंपदम् ॥ ४७ ॥ अथ विततवितानं हंसशुभ्रोपधानं शयनममलचीनप्रच्छदाच्छादिताग्रम् । अमजत हरिणाक्षी क्षीबमादाय बालं निजपरिजननर्मस्मेरवक्राम्बुजश्रीः ॥ ४८ ॥ १. 'गेहशान्तिकृत्' इति पाठः.

·८ समयः]
समयमातृका।
४७
शिशुतररमणेऽस्याः कौसुमामोदलुभ्य-
ड्रमरभरनिपातैघूर्णमानाः प्रकामम् ।
प्रसरदगुरुधूमश्यामलाया बभूवु-
वलितविरतवका लज्जयेव प्रदीपाः ॥ ४९ ॥
इति श्रीक्षेमेन्द्रविरचितायां समयमाटकायां कामुकसमागमो नाम सप्तमः समयः ।
अष्टमः समयः ।
%3D
॥
अथ सितकिरणरतिश्रमखिन्नेव विनिद्रतारकारजनी ।
प्राभातिकसलिललववेदवती क्षामतां प्रययौ ॥ १ ॥
गणिका ततः प्रभाते सकलनिशाजागरेण ताम्राक्षी ।
रात्रिसुखप्रश्नपरां प्रोवाच समेत्य कङ्कालीम् ॥ २ ॥
शृणु मातः शिशुवयसस्तस्य स्फुटतामकालपुष्टस्य ।
यस्याल्पकस्य बहुलं मरिचकणस्येव तीक्ष्णत्वम् ॥ ३ ॥
आरोपितः स चेव्या खट्टामत्युन्नतां शनैः शिशुकः ।
निश्चलतनुर्मुहूर्त धूर्तः स च कृतकसुप्तोऽभूत् ॥ ४ ॥
ललनासुलभकुतूहलचपलतयालिङ्गितः स्वयं स मया ।
तत्क्षणनवसुरतान्ते सहसा निश्चेष्टतां प्रययौ ॥ ५ ॥
पूगफलमस्य लग्नं ज्ञात्वेति मया स शीतसलिलाम् ।
दत्त्वा वक्षसि हस्तं प्रलयभयाल्लम्भितः संज्ञाम् ॥ ६ ॥
लब्धास्वादः स ततश्चटकरतिर्मा प्रजागरो मूर्तः ।
खेदलान्तामकरोद्णनातीतैः समारोहैः ॥ ७ ॥
बालमुखं तरुणतरं रभसरसेन प्रबोधयन्त्या तम् ।
कष्टं मयैव कृष्टो ज्वलिताङ्गारः स्वहस्तेन ॥ ८ ॥
रोदिति शिशुरिति दयया यस्य न दशनक्षतं मया दत्तम् ।
तेन ममाधरबिम्बं पश्य शुकेनेव खण्डितं बहुशः ॥ ९ ॥
मुहुरारोहणहेलापरिरम्भैमिनीकृतं तेन ।
शिशुसंगमात्क्षणं मे लज्जितमिव नोन्ननाम कुचयुगलम् ॥ १० ॥

·४८
काव्यमाला।
अहमस्थाननखक्षतविक्षततनुवल्लरी परं तेन ।
गुप्तिं कथं करिष्ये विदग्धजनसंगमेऽङ्गानाम् ॥ ११ ॥
उक्त्वेति वाररमणी निखिलनिशीथप्रजागरोद्विना ।
क्षोणी निरीक्षमाणा वैलक्ष्येण क्षणं तस्थौ ॥ १२ ॥
तामवदत्कङ्काली सस्मितवदना विटङ्कदंष्ट्राभिः ।
भोगोद्भवे विटानां मनोरथं पाटयन्तीव ॥ १३ ॥
एवंविधैव मुग्धे परिशीलितहट्टचेटकटुकानाम् ।
प्रौढिः कण्टकतीक्ष्णा भवति परं पण्यजीवनशिशूनाम् ॥ १४ ॥
पितृभवनहृतं नियतं हस्तगतं विद्यते धनं तस्य ।
भवति न तद्विधमधिकं प्रागल्भ्यं रिक्तहस्तस्य ॥ १५
विलनिहितद्रविणकणश्चपलगतिर्मूषकोऽप्यलं प्लवते ।
दानक्षीणस्तन्द्री सुषिरकरः कुञ्जरो भजते ॥ १६ ॥
विटविनिवारणयुक्त्या निर्मक्षिकमाक्षिकोपमं सहसा ।
गत्वा करोमि तावत्तवोपजीव्यं वणिक्तनयम् ॥ १७ ॥
अस्माकमङ्गमङ्गं पण्योपनतं महाधननिधानम् ।
दासीसुताः किमेते खादन्ति विटाः प्रसङ्गेन ॥ १८ ॥
इत्युक्त्वा तूर्णतरं शय्याभवनस्थितं समभ्येत्य ।
शिशुमवदत्कङ्काली विजनकथाकेलितन्त्रेण ॥ १९ ॥
अपि पुत्र रात्रिरखिला सुखेन ते कुमुदहासिनी याता ।
बन्धनयोग्योऽस्माकं कलावतीहृदयचोरस्त्वम् ॥ २० ॥
ध्यानं वलनं जृम्भणमुच्छ्रसनं वेपनं परिस्खलनम् ।
त्वत्संगमेऽपि यस्याः किं कुरुते निर्गते त्वयि सा ॥ २१ ॥
लचिततरुणसमुद्रा कलावती यत्पटाञ्चले लग्ना ।
यामर्थयते दूतैर्दक्षिणदिग्वल्लभो भोजः ॥ २२ ।।
जन्मान्तरेऽनुबद्धा यदि नेयं संगतिः कृता विधिना ।
तत्कि त्वयि मम जाता परलोके पुत्रकार्याशा ॥ २३ ॥

·समयः] समयमातृका। ४९ विघ्नस्तु संगमेऽस्मिन्नेकः परिचिन्तितोऽस्ति मे भयदः । यदयं विटसंघातः कण्टकजालायते परितः ॥ २४ ॥ भुक्त्वा पीत्वा भवतः परधनवर्णाः स्ववित्तपरिहीणाः । धूर्तास्त्वामेव पितुर्बन्धनयोग्यं प्रयच्छन्ति ॥ २५ ॥ तस्माद्यदि दिनमेकं तिष्ठसि सुतरामदृश्यरूपस्त्वम् । तदयं कुटिलविटानां नैराश्याद्भिद्यते यूथः ॥ २६ ॥ इत्युक्ते कुट्टन्या शैशवसरलाशयो वणिक्सूनुः । तामवदत्सत्यमिदं स्नेहान्मातस्त्वया कथितम् ॥ २७ ॥ अस्ति ग्रन्थिनिबद्धं मम किंचिजनकमाण्डशालात्तम् । तदिदं गृहाण दुहितुर्मण्डनभोगव्यये योग्यम् ॥ २८ ॥ इत्युक्त्वा सारतरं दत्त्वा तस्यै शिशुर्गुरुद्रविणम् । तत्संदर्शितमविशच्छन्नपथं पृथुलहऱ्यातलकोष्ठम् ॥ २९ ॥ तं प्रच्छाद्य सहर्षा कृत्वा मिथ्या मुखं नवविषादम् । अभ्येत्य विटानवदत्कङ्काली कलकलारम्भे ॥ ३० ॥ आजन्मसहजसुहृदामस्मत्प्रणयोपचारतुष्टानाम् । उचितः किमयसकस्माद्भवतां निन्द्यः समाचारः ॥ ३१ ॥ दस्युसुतस्तीक्ष्णतरः स भवद्भिः किं वणिक्सुतव्याजात् । रत्नाभरणाकीर्ण प्रवेशितोऽस्मगृह रात्रौ ॥ ३२ ॥ अन्यगणिकाप्रयुक्ता यदि यूयं प्रहसनोद्यताः प्रसभम् । तत्कि स्त्रीवधसदृशं क्रियते पृथुसाहसं पापम् ॥ ३३ ॥ स परं प्रभातनिद्रालवविवशायां क्षणं कलावत्याम् । आदाय हारसहितं केयूरयुगं गतः कामी ॥ ३४ ॥ श्रूयन्ते प्रतिनगरं भूषणलुब्धैः पणाङ्गना निहताः । निजदेवताप्रसादात्कलावती किं तु मुक्ताद्य ॥ ३५ ॥ तेन यदेतन्नीतं राजकुले कस्य मूर्ध्नि परिपतति । प्रतिभूभवद्विधानां व गृहीतः पण्यललनाभिः ॥ ३६ ॥ १. 'पुरतः' इति पाठः.

·६०
काव्यमाला।
..
पश्यत पश्यत लोकाः कलिकालः कीदृशः प्रवृत्तोऽयम् ।
स्निग्धाः सुहृदः सधनाः स्त्रीवधपापं भजन्ते यत् ॥ ३७ ॥
को वेत्ति गुणविभाग हस्तेन परीक्ष्यते कथं जातिः ।
दुर्जेयं कुटिलानां चेष्टितमन्यहचश्चान्यत् ॥ ३८ ॥
इत्युक्त्वा गृहपरिजनकलकलहोदनदुःसहविकारा ।
कङ्काली राजपथे चुक्रोश गतागतस्तारम् ॥ ३९ ॥
तद्भीत्यैव विटास्ते सपदि विवर्णा निरुत्तरप्रतिभाः ।
निर्गत्योत्पथविवरैर्दूरतरे संगमं चक्रः ॥ ४० ॥
अथ ते विचार्य सुचिरं भोगभ्रष्टाः समापतितकष्टाः ।
मिथ्यापवादनष्टा विफलक्लिष्टा मिथो जग्मुः ॥ ४१ ॥
जाताक्षपटलदोपैरिव नास्माभिव्रजन्वणिग्दृष्टः ।
कङ्काल्यैव हृतोऽसावित्यवदन्निर्गुटस्तत्र ॥ ४२ ॥
राशि निगृह्य वणिज पश्यत भूर्जेन निग्रहोऽस्माकम् ।
कुट्टन्यैव कृतोऽयं. 'शोचन्नब्रवीद्दिविरः ॥ ४३ ॥
विहिताङ्गहारयुक्तिः : कुदृन्या पूर्वरङ्गयोग्योऽयम् ।
अस्मन्वृत्तं वृत्तं किमन्यदिति नाट्यवित्प्राह ॥ ४४ ॥
कपटतुलां कङ्कालीमङ्कशताङ्कामहं वेद्मि ।
विहितस्तया भ्रमोऽसावित्याह तुलाधरः कोपात् ॥ ४५ ॥
आकृप्य मेपभोगाइरतरं मित्रमण्डलं वणिजः ।
कालकलयेव नीतं कङ्काल्या गणक इत्यूचे ॥ ४६ ।।
पेया मद्यसमृद्धिस्तयैव सा कृतचिकित्सायाम् ।
लङ्घनमिदमुपदिष्टं तापादित्यब्रवीद्वैद्यः ॥ ४७ ॥
नवसुखचरितं नष्टं कष्टं विभ्रष्टनियमवृत्तानाम् ।
अस्माकमेतदनुपममित्याह कविः श्वसन्विरसः ॥ ४८ ॥
इति दुःखकोपविस्मयलज्जाकुलिताः कथां मिथः कृत्वा ।
कुसुमारामभ्रष्टा इव मधुपास्ते विटाः प्रययुः ॥ ४९ ॥

·< समयः] समयमातृका। ५१ मूकः ॥ १४ ॥ अथ कङ्काली गूढ निःशल्यां कामभोगसामग्रीम् । आस्वाद्य निशामनयन्निःशब्दमहोत्सवोत्साहा ॥ ५० ॥ प्रातर्विचिन्त्य युक्तिं सा गत्वा हमाण्डशालाग्रम् । कामिजनकस्य वणिजः स्फीतार्थसमृद्धिसद्राक्षीत् ॥ ११ ॥ सोऽपि महाधनसंचयलाभविशेषेऽपि सदाहः । पुत्रहृतहेमचिन्तासंतापात्कातरतरोऽभूत् ॥ १२ ॥ उन्नतवृसीनिविष्टः कोटित्रयलेख्यसंपुटीहस्तः । अर्थिजनवदनदर्शनमीलितनयनप्रसक्तसततान्ध्यः ॥ ५३ ॥ बन्धादिमोक्षणागतलाभपरित्यागयाचने बधिरः । अत्यल्पपण्यदानप्रश्नप्रतिवचनजल्पने तैलमलकललमूषकजग्धार्धटुप्पिकाविकटः । शीर्णोर्णाप्रावरणप्रलम्बधनकञ्चकाञ्चलालोलः ॥ ५५ ॥ नग्नोरुजानुजर्जरधूमारुणप्टथुलशिथिलमोचोटः । रूक्षश्मश्रुकलापस्थूलप्रचलल्लटुम्पकग्रन्थिः ॥ ५६ ॥ निजगृहदिवसपरिव्यययाच्ञागतकन्यकाप्रहारोग्रः । रज्जुग्रथितबुभुक्षितमार्जारीरावनिर्दयप्रकृतिः ॥ १७ ॥ दूराद्वितळमाणः स तया नासार्पिताङ्गुलीलतया । ख्यातः स एव वणिगयमिति विदधे निश्चितं तस्य ॥ १८ ॥ साथ शनैरुपसृत्य प्रविरलजननिर्मलावसरे । तमभाषत भाण्डपते वक्तव्यं किंचिदस्ति मम विजने ॥ ५९ ।। पुत्रस्ते मुग्धमतिर्मंगशिशुरिव लुब्धकैविटैः कृष्टः । हारितभूषणवसनः संध्यायां ह्यो मया दृष्टः ॥ ६० ॥ दयया प्रवेशितोऽसौ मया खगेहं मनोहराकारः । अविशत्क्षणं न जाने केन पथा मत्सुताहृदयम् ॥ ६१ ॥ स तया स्नानानन्तररुचिराम्बरभूषणार्पणप्रणयैः । राजाह विविधभोगैः काम इवाभ्यर्चितो भक्त्या ।। ६२ ।।

·५२
काव्यमाला।
वंशजगौरवयोगात्सुवृत्ततालाध्यरूपसंभारः ।
कण्ठे हार इवासी कृतस्तया गुणगणोदारः ॥ ६३ ॥
कायपणार्जितबहुविधराजसुतामात्यबहुधनेन सह ।
अधुना त्वत्तनयोऽस्याः स्वामी प्राग्जन्मसंबन्धात् ।। ६४ ॥
उचिततरसङ्गसुभगां दृष्ट्वैव] कलावती रागयौवनोन्मत्ता ।
तव हस्ते निक्षिप्तं स्त्रीधनसहितं मया गेहम् ।। ६५ ।।
यातायां मयि तीर्थ कंचित्कालं त्वया कलावत्याः ।
मुद्रामुद्रितमखिलं सर्वस्वं पालनीयं तत् ॥ ६६ ॥
अद्य तु भवता कार्यः पुत्रस्नेहात्नुषानुरोधाच्च ।
अस्मद्गहे स्वल्पो भोज्योत्सवमङ्गलाचारः ॥ ६७ ॥
उक्त्वेति साश्रुनयना कङ्काली तस्य वजहृदयस्य ।
निपपात चरणयुगले सुतलाभविशेषतुष्टस्य ॥ ६८ ॥
स च तामुवाच भद्रे सर्वमिदं हर्षकारि कुशलतरम् ।
किं तु त्वद्गमनं मे नाभिमतं सह गमिष्यावः ॥ ६९ ॥
परभोजननियमवता भोक्तव्यं त्वगृहे कथं नु मया ।
संभोजनमूल्यं मे गृह्णासि तदा गमिष्यामि ॥ ७० ॥
इत्युक्त्वास्या हस्ते दत्त्वा हृष्टः स रूपकं सार्धम् ।
तामन्तः स्मितवदनां विसृज्य पश्चाद्ययौ भोक्तुम् ।। ७१ ॥
तत्र सुतं सविलासं दृष्ट्वा कान्तासनाथसंभोगम् ।
निर्व्ययभोज्यसमृद्ध्या निश्चिन्तः प्रीतिमानभवत् ॥ ७२ ।।
कपूरैलापरिमलरसवासितविविधभोजनं भुक्त्वा ।
पीत्वा च भूरि मद्यं जगाद लुब्धः स कङ्कालीम् ॥ ७३ ॥
सततं दिनव्ययं वः सर्वमहं समुचितं प्रदास्यामि ।
एवंविधस्तु न पुनः
कार्यः
स्थूलव्ययारम्भः ॥ ७४ ॥
इत्युक्त्वा स गृहं निजमगमद्गगनस्थलीकृषिकताशः।
लाभप्रदर्शनं किल लुब्धधियां वञ्चनोपायः ॥ ७५ ॥

·< समयः] समयमातृका । अन्येद्युर्दिवसव्ययमानेतुं कुटिलचेतसस्तस्मात् । चित्तग्रहणाय निजां विससर्ज कलावती दासीम् ॥ ७६ ॥ मुचिरात्समेत्य दासी शरावचञ्चत्सहिङ्गुकणभूर्जा । हस्तेन विस्फुटन्ती कलावती सस्मितामवदत् ॥ ७७ ।। श्वशुरेण ते महार्घः प्रहितोऽयं भूरिभोज्यसंभारः । उत्तिष्ठ कुरु विभागं निमन्त्र्यतां बन्धुवर्गश्च ॥ ७८ ॥ तैलस्य तोलकमिदं तोलकयुगलं च चूर्णलवणस्य । दत्त्वा मामिदमूचे भृकुटीकुटिलाननः स परम् ।। ७९ ।। तैलमिदं लवणमिदं शाकाय श्वेतिकाद्वयं दत्तम् । वेश्यायाः किं कामी ददाति दिवसव्यये लक्षम् ॥ ८० ॥ इत्युक्त्वा तत्प्रहितं दासी संदर्य थूत्कृतं बहुशः । क्षिप्त्वा दूरे तन्मुखदर्शनमलिनां निनिन्द दृशम् ॥ ८१ ॥ अन्येयुः कङ्काली विचिन्त्य तद्वञ्चने सुखोपायम् । प्रययौ कृत्वा विजने कलावतीं विदितवृत्तान्ताम् ॥ ८२ ॥ सा वर्णमानमुद्रासदृशसमुद्गद्वयं विधाय नवम् । एकस्मिन्नाभरणान्यन्यस्मिन्नुपलखण्डिकां विदधे ॥ ८३ ॥ स्थूलतरतूलपटिकाप्रावरणं प्राप्य भाण्डशालाग्रम् । सा कक्षाञ्चलसंवृतसमुद्गयुगलावदद्वणिजम् ॥ ८४ ॥ वाराणसीप्रयाणे नक्षत्र क्षिप्रकृन्ममोपनतम् । नास्ति पुनर्वसुनातरदर्शनमात्रं त्वयि गतायाम् ॥ ८५ ॥ इदमाभरणं सवै समुद्गकन्यस्तमस्ति रत्नाङ्गम् । स्त्रीवालधनं भवता प्राणसमं सर्वथा रक्ष्यम् ॥ ८६ ॥ इत्युक्त्वा तत्सर्वं संदर्य पुनः सुमुद्रितं कृत्वा । निक्षिप्य पुरः प्रचुरं सा तमवादीत्सहेलैव ॥ ८७ ॥ पाथेयमतः पृष्ठाल्लाभे न ममोपयुज्यते लक्षम् । त्वं दातुमर्हसि सखे देवालयधान्यभुक्तिसंशोध्यम् ॥ ८ ॥ १. वराटकद्वयमित्यर्थः.

·काव्यमाला।
इति लीलया ब्रुवाणा समुद्युगलस्य विनिमयं कृत्वा ।
लक्षं क्षणागृहीत्वा जगाम निजवेश्म कङ्काली ॥ ८९ ॥
अथ निर्वर्तितकृत्यां ज्ञात्वा तामागतां वणिग्भवनात् ।
शङ्खसुतं हयंगता प्रोवाच कलावती विजने ॥ ९ ॥
त्वयि मे हृदयमकस्मादन्तः सक्तं बलान्न निर्याति
त्वं तु धनवान्विवाहं करिष्यसीत्येव मे शङ्का ॥ ११ ॥
दिनरमणीयः पुंसां जन्मजघन्यस्तु गेहिनीसङ्गः ।
तदपि विवाहे मोहादविचारतरादराः पशवः ॥ ९२ ।।
नित्यप्रसूतिहतसुस्थिरयौवनेषु
वेशोपचाररहितेषु मदोज्झितेषु ।
गोष्ठीविलासरसकेलिनिरादरेषु
दारेषु का स्मररुचिः कलहाङ्कुरेषु ॥ ९३ ॥
जात्यैव कामिजनरञ्जनजीवितासु
वेशोपचारनिरतासु ससौरभासु ।
कामप्रमोदममकासु सविभ्रमासु
वेश्यासु कस्य न रतिः सततस्मितासु ॥ ९४ ॥
कुरु
मे प्रत्ययहेतोधनधारणपत्रिकां विवाहे [त्वम् ।
विहिता सैव तवास्ते मत्तगजस्याङ्कुशशिखेव ॥ ९५ ॥
इत्युक्तः स रमण्या स्थूलतरोज्जासपत्रिकामलिखत् ।
नाम्ना विक्रमशक्तेर्नुपमहिषीभ्रातृपुत्रस्य ॥ ९६ ॥
अथ शय्याभवनगतं प्रातः स्वयमेत्य कङ्काली ।
जामातरमिदमवदन्मिथ्यैव सखेदवदनेव ॥ ९७ ॥
आसन्नयौवनस्त्वं दुहितुर्मे यौवनं त्वया प्रायः ।
क्षपितमलक्ष्यं स्त्रीणां गलति हि सहसैव तारुण्यम् ॥ ९८ ।।
स्थिरयौवनाः प्रकृत्या पुरुषाः किल तालसालसंकाशाः ।
ह्यः कन्यकाद्य तरुणी प्रातद्धा भवत्येव ॥ ९९ ॥

·समयः] समयमातृका। ९५ मासादधिकायातं दिनद्वयं पुष्पदर्शनस्नाने । अद्यैव कलावत्या गर्भाशङ्काकुलं चेतः ॥ १०० ॥ यौवनविभ्रमशापस्तनुनलिनीतुहिननिकरघनपातः । प्रसवदिनं नारीणां पातकमुग्रं स्तनयुगस्य ॥ १०१ ॥ प्रसवहृतयौवनानामधोमुखे लज्जयेव कुचयुगले । भवति न पण्यवधूनां विक्रयचर्चा तृणेनापि ॥ १०२ ।। स्थविरत्वे पुरुषाणां भवन्ति सुखजीविकाः परिज्ञानैः । यौवननाशे वेश्या यदि परमटति स्फुटं भिक्षाम् ॥ १०३ ।। तस्माजनकाभावादविकलमापत्स्यमाननिज विभवम् । अधिकरणपत्रलिखितं प्रयच्छ सुमते कलावत्यै ॥ १०४ ॥ इत्युक्ते कुट्टन्या सोत्साहः प्रीतये वणिक्तनयः । आपत्स्यमानमखिलं प्रददौ हृष्टः कलावत्यै ॥ १०५ ॥ अथ शिथिलादरया[स]द्विदिवसैः समेत्य कङ्काल्या । कृतसंकेतः कङ्कः......."श्रुत्यै कलावतीमूचे ॥ १०६ ॥ अयि गगदग्धहृदये कलावति व्रतवतीव कस्य त्वम् । एष त्वामर्थयते ठक्कुरपुत्रो रणविलासः ॥ १०७ ॥ देवगृहगञ्जदिविरस्तव सततप्रार्थनानुबन्धेन । पदमुक्तिधन्यकाले गणयति चण्डं मकरगुप्तः ॥ १०८ ॥ अद्यापि महामात्यः सत्यरथस्त्वत्छते समर्षदिने । प्रहिणोति वस्त्रयुगलं न च प्रसादस्त्वयास्य कृतः ॥ १०९ ॥ प्रेक्षणके त्वां दृष्ट्वा साहसराजेन राजपुत्रेण । त्वद्गत[स]रभसमनसा वासवसेनावरुद्धिका त्यक्ता ॥ ११० ॥ विरजसि वयसि नवेऽस्मिन्नेकश्चेदीप्सितस्तव स्वामी । तत्कि यौवनभङ्गे ददाति कश्चिद्धनं मुग्धे ॥ १११ ।। याभियौवनसमये रागेण धनार्जनं परित्यक्तम् । ता एताः पर्यन्ते भस्माङ्गचश्चीवरिण्यश्च ॥ ११२ ॥ १. 'ममाघदिने' इति पाठः.

·काव्यमाला। कुचकाञ्चनकलशवती नितम्बसिंहासना स्मितच्छत्रा। एकपुरुषोपसेव्या नूनं त्वं रतिरमणराज्यश्रीः ॥ ११३ ॥ भुक्तं मयास्य वित्तं दाक्षिण्यमिति प्रनष्टविभवेऽपि । मा त्वं कृथाः सुमध्ये ह्यो भुक्तं नाद्य तृप्तिकरम् ॥ ११४ ॥ दासी दासी तावद्यावत्पुरुषस्य किंचिदस्ति करे। क्षीणधनपुण्यराशेर्दुष्प्रापा स्वर्गनगरीव ॥ ११५ ।। ह्यो दवाथै कथमिव गच्छाम्यद्योति निवसते प्रायम् । कः कुरुते वेश्यानां तत्क्षणधनदानभोग्यानाम् ॥ ११६ ॥ इति कङ्कवदननिर्गतवचनशरैर्दारितो वणिक्तनयः । निश्चेष्टः क्षणमभवद्वैलक्ष्यावीक्ष्यमाणः क्षमाम् ॥ ११७ ॥ अथ शूलबन्धुनिधनव्यसनाद्यङ्गप्रसङ्गकथनाद्यैः । शय्यावहारमकरोत्कलावती शङ्खतनयस्य ॥ ११८ ॥ अद्य व्रतनियमो मे दुःस्वप्ननिरीक्षणात्परं मातुः । षष्ठीप्रजागरेऽद्य च राजकुले तत्र मे शय्या ॥ ११९ ॥ अद्य वयस्यासूनोथूडाकरणं मृगाङ्कदत्तस्य । इत्यादिभिरपदेशैः सा प्रययौ कामिनां भवनम् ॥ १२० ॥ त्वरिता ततः प्रभाते कदाचिदम्येत्य कम्पविकलाङ्गी । कङ्काली शङ्खसुतं जगाद भयसंभ्रमातेव ।। १२.१ ।। उत्तिष्ठ पुत्र तूर्णं व्रज दत्त्वा शिरसि किंचिदविभाव्यम् । अस्मत्कृतेऽद्य यूनोः सपनकलहे वधो वृत्तः ॥ १२२ ॥ नगरपतिविषमतरः कलावती मित्रमन्दिरं याता। त्वं तु वणिक्सुत साधुर्धनगन्धे धावति मापः ॥ १२३ ।। तूलपटीं त्यज पृष्ठागृहाण तूस्ती (?) घरमालातः । को जानीते वर्त्मनि किं कुरुते कः परिज्ञाय ॥ १२४ ।। इत्युक्ते कङ्काल्या मिथ्यैव विशल्यवेश्मकरणाय । कृत्वा तदुक्तमखिलं पङ्कः प्रथयौ कुमार्गेण ॥ १२५ ॥ ..

·समयः]] समयमातृका। ६७ वेश्यालताः सरागं पूर्वं तदनु प्रलीनतनुरागम् । पश्चादपगतरागं पल्लवमिव दर्शयन्ति निजचरितम् ॥ १२६ ॥ इति समयमातृकायाः कङ्काल्या बुद्धिसंविभागेन । भुक्त्वा वणिजः सकलं कलावती पूर्णविभवाभूत् ॥ १२७ ॥ इति बहुभिरुपायैः कुट्टनी कामुकानां कृतसुकृतविहीना वञ्चनां सा कृतघ्ना (?) । वनभुवि मृगबन्धं हन्त पश्यन्ति नित्यं तदपि हरिणशावाः कूटपाशं विशन्ति ॥ १२८ ॥ समयेन मातृका सा कृत्रिमरूपा कृता कलावत्या । तन्नानैव निबन्धः क्षेमेन्द्रेण प्रबद्धोऽयम् ॥ १२९ ॥ इति श्रीक्षेमेन्द्रकृतायां समयमातृकायां कामुकप्राप्ति माष्टमः समयः । सालंकारतया विभक्तिरुचिरच्छाया विशेषाश्नया वक्रा सादरचर्वणा रसवती मुग्धार्थलब्धा परम् । आश्चयोचितवर्णनानवनवास्वादप्रमोदार्चिता वेश्या सत्कविभारतीव हरति प्रौढा कलाशालिनी ॥ १ ॥ संवत्सरे पञ्चविशे पौषशुक्लादिवासरे । श्रीमतां भूतिरक्षायै रचितोऽयं स्मितोत्सवः ॥२॥ अद्रिच्छिद्रविनिद्ररौद्रफणिनामत्रास्ति कालं कुलं मत्तास्तत्र वसन्ति दन्तिपतयः सिंहाश्रयेयं गुहा । १. तद्देशप्रसिद्ध लौकिकाब्दे. अर्थात, १०५० मिते ख्रिस्ताब्दे क्षेमेन्द्रेण समयमा- तृका प्रणीता. गतकलिवर्षेषु पञ्चविंशतिरहितेषु शतभक्तेपु यदवशिष्यते, स एव लौकि- काब्दः, तस्यैव सप्तर्षिसंवत्सरशस्त्रसंवत्सरादिनाना काश्मीरादिषु पर्वतदेशेषु व्यवहारः. राजतरङ्गिणीकर्तापि प्रायो लौकिकाब्देन व्यवहरति 'कलेर्गतैः सायकनेत्रवः सप्तषि- वर्या स्त्रिदिवं प्रयाताः । लोके हि संवत्सरपत्रिकायां सप्तर्षिमान प्रवदन्ति सन्तः ॥' इति कस्यचित्पद्यम्. पञ्चविंशतिरहितः कलिगताब्दगणः सप्तर्षिसंवत्सरो भवति, तत्र शतसं- ख्यया भजनं तु केवलमङ्कसंकोचार्थमिति ज्ञेयम् .

·५८ काव्यमाला। इत्यातिप्रतिबद्धवृद्धशबरी वर्गेण मार्गाग्रगा यद्वैरिप्रमदाः सदा वनमहीगाढग्रहे वारिताः ॥ ३॥ वीरस्यार्तदयाविधेयमनसः शीलवतालंकते- निस्त्रिंशः परदारकज्जयविधौ यस्यैककार्यः सुहृत् । तस्यानन्तमहीपतेविरजसः प्राज्याधिराज्योदये क्षेमेन्द्रेण सुभाषितं कृतमिदं सत्पक्षरक्षाक्षमम् ॥ ४ ॥ इति श्रीक्षेमेन्द्रकृता समयमातका समाप्ता ।

·No text on this page.