·No text on this page.

·अहम्
श्रीयशोविजयजैनग्रन्थमाला [२३
प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः
श्रीवादिदेवसूरिविरचित
श्रीरत्नप्रभाचार्यविनिर्मितया रत्नाकरावतारिकाख्यया
व्याख्यया समलङ्कृतः।
(परिच्छेदद्वयम्)
शास्त्रविशारदजैनाचार्यश्रीविजयधर्मसूरिपादा-
म्भोजचञ्चरीकांयमान्यी
श्रावकपं०-हरगोविन्ददास-बेचरकासाभ्यां संशोधितः ।
Acc. No.
E
सच
वाराणस्यां
श्रेष्ठिभूराभाईतनुजहर्षचन्द्रेण निजधर्माभ्युदययन्त्रालये
मुद्रितः प्रकाशितश्च ।
बीरसंवत् २४३७ ।
मूल्यम् एकरुप्यकम्।

·No text on this page.

·YASHOVIJAYA JAINA GRANTHAMALA, 22. THE PRAMANANAYA TATTVALOKALANKARA Si OF SHREK VADI DEVASURI. WITH THE COMMENTARY RATNAKARAVATARIEA OF SHREE RATNAPRABHACHARYA. (CHAPTERS, 1-2.) EDITED UNDER THE BENIGN INFLUENCE AND PATRONAGE OF SHASTRAVISHARAD JAINACHARYA SHREE VIJAYA DHARMAA SURI BY HIS HOLINESS MOST DEVOTED SERVANTS, SHRAVAK PANDIT HARGOVINDDAS AND SHRVAK PANDIT BECHARDAS. GAN PRINTED AND PUBLISHED BY HARSHCHAND BHURABHAI- PROPRIETOR OF DHARMABHYUDAYA PRESS, BENARES. Veer-Era, 2437. Price, Rs 1-0-0.

·No text on this page.

·अहम् प्रस्तावना। कः खल्वाहततत्त्वाभियुक्तः, तार्किकचक्रचक्रवर्तित्वेन, प्रतिवादि- भयङ्करत्वेन च सुविश्रुतानां मूलग्रन्थमेतं प्रणेतॄणां वादिश्रीदेवसूरीणां सुविहित-सुगृहीतेन नामधेयेन नास्त्यत्यन्तं परिचितः । एतेषां जन्म विक्रमार्काद् वहि-वेद-चन्द्र-भूमिप्रमिते (११४३) वर्षे गूर्जरदेशान्त- गते मड्डाहृतनाम्नि नगरे प्राग्वाटवंशमुक्तोपमस्य वीरेनागाह्वयस्य श्रेष्ठिनो जिनदेवीनाम्न्या गृहिण्याः कुक्षौ समजनिष्ट । प्रददे चैषां पितृभ्यां पूर्णचन्द्र इति नाम । पूर्वपुण्योदयवशेन निसर्गत एव संसाराद् विरक्तचिस्तैः, परित्यज्य मोहसाम्राज्यशालिनी वैभविकी मूच्छौं, श्रीमन्मुनिचन्द्रसूरीणां समीपे विक्रमादित्याद् द्विपञ्चैकेन्दुसंख्ये(११५२) संवत्सरे आर्हती दीक्षा प्रतिपेदे । समतिष्ठिपंश्च दीक्षासमये गुरव- स्तेषां रामचन्द्र इति नाम । स्तोकेनैव कालेनाऽचिन्त्यप्रतिभाप्रकर्षव- शतस्तैः समभ्यस्य सर्वविषयाणि शास्त्राणि, संप्राप्य वादविद्यायां परां काष्ठां, विहृत्य चानेकेषु देशेषु, महतीषु सभासु पराजयं लम्भिता नानाविधाः प्रतिवादिविशारदाः; यत्प्रभावकचरित्रे तच्चरित्रप्रतिपादन- परे एकविंशे शृङ्गे- १ "शिखिवेदशिवे जन्म" इति प्रभावकचरित्रे । २ यत्तु निर्णयसागरमुद्रितस्य प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारभाषानुवादपुस्तकस्य प्रस्तावनायां देवसूरिपितुर्नाम 'नाग- देव' इति व्यलेखि, तच्चिन्त्यम् , "सद्वृत्तो जीवनच्छायो राजमानः स्वतेजसा । प्राग्वाटवंशमुक्ताऽऽसीद् वीरनागाभिधो गृही" ॥ ७ ॥ इति श्रीप्रभावकचरित्रे स्पष्टं 'वीरनाग' इत्युल्लेखात् । दीक्षा युग्मशरेश्वरे" इति प्रभावकचरित्रे । ३ ·( २ ) "शियाद्वैतं वदन् यन्धः पुरे धवलके द्विजः । काश्मीरसागरो जिग्ये यादात् सत्यपुरे पुरे ॥ ३९ ॥ तथा नागपुरे क्षुण्णो गुणचन्द्रो दिगम्यरः । चित्रकूटे भागवतः शिवभूत्याख्यया पुनः ॥ ४० ॥ गङ्गाधरो गोपगिरी धरायां धरणीधरः। पभाकरो द्विजः पुष्करिण्यां च वाग्मदोन्हुरः ॥ ४ ॥ जितश्च श्रीभृगुक्षेत्रे कृष्णाख्यो प्राक्षणाप्रणीः । एवं वादजयोन्मुद्री रामचन्द्रः क्षितावभूत्" ॥४२॥ एवं च विश्वस्मिन्नपि विश्वे वादिमतगजशार्दूलत्वेन परां प्रसिद्धिं समासादितवतस्तान् सुयोग्यतयाऽतिप्रसन्नचित्ता गुरवो 'देवसूरि' इति नामदानपूर्वकं विक्रमात् ११७४ वर्षे सूरिपदे न्यवीविशन् । एभिर्वादिप्रवरैरणहिल्लपुरपत्तने श्रीसिद्धराजजयसिंहक्षितिपतेर्नाना- शास्त्रविशारदैरनेकैःप्रामाणिकप्रकाण्डैर्मण्डितायां चतुरङ्गायां परिपदि तर्क- कर्कशेरनल्पैर्विकल्पकल्पनाजालैः पराभूतिं प्रापितश्चतुरशीतौ सभासु लब्धजयप्रतिष्ठोऽपि कुमुदचन्द्रनामा दिगम्बराचार्यः, समर्थितश्च स- युक्तिसूक्तिकं नारीनिर्वाणविधिः, प्रभावमापादितं श्वेताम्बरं शासनम्, समुत्तम्भितश्च स्वकीयो विमलो यशास्तम्भः । तदानीं च सभामध्य- मध्यासीनैरन्यगच्छीयैरपि बहुभिर्जगद्विख्यातैः श्रीमद्धेमचन्द्राचार्यप्रभृ- तिभिः सूरिभिः, अप्रतिबध्नद्भिर्निजं कवित्वकौशलं, परां स्तुतिमुपनीता " श्रीदेवसूरिरपरश्च जगत्प्रसिद्धो वादीश्वरोऽस्तगुणचन्द्रमदोऽपि वाल्ये" इति गुर्वावल्यां श्रीमुनिसुन्दरसूरयोऽपि । २ "वेदाश्वशङ्करे वर्षे सूरित्वमभवत् प्रभोः" इति प्रभावकचरित्रे । ३ "शरवेदेश्वरे वर्षे कार्तिके पूर्णिमानिशि । जन्माऽभवत्प्रभोयोमवाणशम्भौ व्रतं तथा" ॥ ८४८ ॥ इति प्रभावकचरित्रे श्रीहेमचन्द्राचार्यप्रवन्धगतश्लोकेन हेमचन्द्राचार्याणां वा- दिश्रीदेवसूरिसमानकालिकत्वं सुप्रतीतम् । .. १ ·वादीन्द्राः श्रीदेवसूरिपादाः, तथा च प्रभावकचरित्रे- "श्रीसिद्धहेमचन्द्राभिधानशब्दानुशासने । सूत्रधारः प्रभुः श्रीमान् हेमचन्द्रप्रभुर्जगौ" ॥ २५० ॥ तथाहि- यदि नाम कुमुदचन्द्रं नाजेण्यद् देवसूरिरहिमरुचिः । कटिपरिधानमधास्यत कतमः श्वेताम्वरो जगति? ॥२५॥ श्रीचन्द्रसूरयस्तत्र सिद्धान्तस्येव मूर्तयः । शासनोद्धारकूर्मायाऽशासन् श्रीदेवसूरये ॥ २५२ ।। श्रीमहेवगुरौ सिंहासनस्थे सति भास्वति । प्रतिष्ठायां न लग्नानि वृत्तानि महतामपि " ॥ ॥ २५३ ॥ अपरैरपि तत्समानकालिकैः, पश्चाद्धाविमिश्च भूरिभिः सूरिभि- दिवर्याणां जयश्रीसमागमस्य, चातुर्वैद्यवैशारद्यस्य, माहात्म्योत्कीर्त- नस्य, सत्तासमयाद्युपवर्णनस्य च तत्तद्ग्रन्थेषु विहितः संवादः सुस्पष्ट लोचनगोचरीभवति, तथाहि- यैरत्र स्वप्रभया दिगम्बरस्यार्पिता पराभूतिः । प्रत्यक्षं विबुधानां जयन्ति ते देवसूरयो नव्याः ॥ (पृष्ठ १) "आशावास.समयसमिधा संचयैश्चीयमाने स्त्रीनिर्वाणोचितशुचिवचश्चातुरीचित्रभानौ । प्राजापत्यं प्रथयति तथा सिद्धराजे, जयश्री- यस्योद्वाहं व्यधित स सदा नन्दताद् देवसूरिः" ॥ (पृष्ट १८६) (रत्नाकरावतारिकायां श्रीरत्नप्रभसूरयः) "शिष्यः श्रीमुनिचन्द्रसूरिमुनिभिर्गीतार्थचूडामणिः पट्टे स्खे विनिवेशितस्तदनु स श्रीदेवसूरिप्रभुः। आस्थाने जयसिंहदेवनृपतेर्येनाऽस्तदिग्वाससा स्त्रीनिर्वाणसमर्थनेन विजयस्तम्भः समुत्तम्भितः (उपदेशमालाटीकाप्रशस्तौ रत्नप्रभसूरयः) १ एतनिर्माणकालस्तु ग्रन्थकर्तृभिस्तत्रैव विक्रमाद् वसुलोकार्कवर्षे माघे समर्थिता" इत्यनेन प्रतिपादित ।

·LI ( ४ ) "अनन्यसाधारणशीलसंपद्धे विनविद्वजनमुद्रिताऽऽपदे। दिगम्बराडम्बरभङ्गसूरये प्रणम्य तस्मै गुरुदेवसूरये ॥२॥ "श्रीदेवसूरिसुगुरोः स्फुटनामनन्त्रनित्यत्तवितहुपदेनदशेन वृत्तिन् । श्रीमन्मुनीन्द्रमुनिन्द्रकृतावनुप्या रिमहेशर इति प्रस्तां चकार"॥॥ (जावश्य्क्लप्ततिटीकायां श्रीमहेश्वराचार्याः) "श्रीदेवरिप्रमुत्ता बभूवुरन्येऽपि तत्पादपयोनहंसाः । पानवाधारचितस्थितीनां नालीकमैत्री नुदमाततान" ॥ (जिनधर्मप्रतिवोधे श्रीसोमप्रभसूरयः) "भजेऽचकीर्णतां नग्नः कीर्तिकन्यानुपायन् । तां देवरिराच्च्चि तं निर्जन्यं पुनर्व्यधात्" ॥ ॥ (बीउँदयप्रमदेवाः) से श्रीकरीलप्तकवादिदेवाशर्यत्य शिष्योऽजनि रामचन्द्रः। सूरिर्चिनेयो जयमङ्गलोऽत्य प्रशस्त्रिमेतां सुस्ती मघत्त "वस्त्रप्रतिष्टाचार्याय ननः श्रीदेवसूरये। यत्प्रसादमिवाऽऽख्याति सुखप्रश्नष्ठ दर्शनन्" ॥ (लॅनरादित्यसंक्षेपे श्रीप्रघुन्नाचार्याः) "वादविद्यावतोऽचापि लेखशालामनुज्ञता । देवरिप्रभोः सान्यं क्यं त्याद् देवरिणा?" "वाहत्मत्याधिपत्यत्य पातने प्रथितोद्यमः । अपूर्वः कोऽपि लोकेऽस्मिन् देवरिः कृतोदयः" । १ एतसन्धविरचनसनयः- "शशि-जलवि-सूर्यवर्षे शुचिमाते रविदिनसिताष्टम्याम् । जिनधनप्रतिबोध क्लसोऽयं गूजरन्द्रपुरे" ॥ १४ ॥ इति प्रमस्तिान्तमागे ग्रन्यभिः त्वयनवोटि । २ त्याद्वादनञ्जरीप्रणेतृणां श्रीनाल्लिपणसूरीणां गुरव , धर्नान्युदयमहाकाव्या- दिविनिर्मातारश्च । 3 Ipigraphia Indica Vol. ix. p. 79. ४ “वर्षे वारिधिपनपक्षपाणिते श्रीवर्धनानस्थितिश्चन्नु" इलेतत्प्रशस्तिप्रा- न्तभागोडेखन अन्यत्याऽत्व निर्मापाऽवतरो विनमार्कसंवत् १३२४ रूपः प्रतीयते । ।

·( ५ ) श्रीजैनशासनसरोजविकाशभानुः श्रीदेवसूरिरिति तस्य बभूव शिष्यः दुर्वादिकौशिकषयप्रतिभागान्ध्यं यावन्मरीचिनिचयै रचयांचकार । येषां दूरीकृसया की| वलयापि कुमुदचन्द्रस्य । विदधे विजयस्तज्जयमहिमा को नाम तेषां स्यात् ? (शान्तिनाथचरित्रे श्रीमुनिदेवसूरयः) "वादिश्रीदेवसूरेर्गणगगनविधोर्बिभ्रता शारदाया नाम प्रत्यक्षपूर्वं सुजयपदभृतो मङ्गलाहस्य सूरेः । पादद्वन्द्वारविन्दे बुधमधुपहिते भृङ्गभृङ्गि दधानो वृत्तिं सोमोऽभिरामामकृत कृतिमतां वृत्तरत्नाकरस्य" ॥ (वृत्तरत्नाकरटीकायां श्रीसोमचन्द्रपण्डिताः) "नग्नो यत्प्रतिभाधर्मात् कीर्तियोगपटं त्यजन् । हियेवाऽत्याजि भारत्या देवसूरिर्मुदेऽस्तु वः ॥ १ ॥ सत्रागारमशेषकेवलभृतां भुक्तिं तथाऽस्थापय- नारीणामपि मोक्षतीर्थमभवत् तद्युक्तियुक्तोत्तरैः । यः श्वेताम्बरशासनस्य विजिते नग्ने प्रतिष्ठागुरु- स्तहेवाद् गुरुतोऽप्यमेयमहिमा श्रीदेवसूरिप्रभुः ॥ २ ॥ (प्रेवन्धचिन्तामणी श्रीमरुतुङ्गाचार्याः) "अतिष्ठिपन निवृतिमङ्गनाजने विजित्य ये दिक्पटमागमोक्तिभिः। विवादविद्याविदुरं वदावदा जयन्ति तेऽमी प्रभुदेवसूरयः"(पृ० २) "सिताम्बराणामपि यैश्च दर्शनं स्थिरं कृतं गूर्जरभूमिमण्डले । चलाचलं दिक्पटवादवात्यया मनोमुदे ते मम देवसूरयः ॥ (") १ अयं ग्रन्थो विक्रमाकांत् १३२९ वर्षे पण्डितैर्निर्मित , यत्त एव मन्थान्त- भागे- "श्रीविक्रमनृपकाले नन्द-कर-कृपीटयोनि शशिसंख्ये। समजनि रजोत्सवदिने वृत्तिरियं मुग्धवोधकरी" ॥ ४ ॥ २ "एतद्ग्रन्थनिर्माणसमय "त्रयोदशखब्दशतेषु चैकषष्टयाधिकेषु क्रमतो गतेषु । वैशाखमासस्य च पूर्णिमायां ग्रन्थ समाप्तिं गमितो मितोऽयम्"। इति पद्यमुपन्यस्यद्भिर्मन्थकर्तृभिरेव प्रत्यपादि ।

·( ६ ) "तत्पद्दाचलपूर्वपर्वतशिरःशृङ्गारतिग्मद्युतिः स्फूर्जत्कौमुदचन्द्रधामनिहतिप्रख्यातकीर्तिवजः । तापव्यापदपाकृतिप्रमुदितैरासेव्यमानो भृशं सच्चनैः सततं चिरं स जयति श्रीदेवसूरिप्रभुः" ।। (पृष्ठ-३५३) (शान्तिनाथमहाकाव्ये श्रीमुनिभद्रसूरयः) "तस्याऽभवन्नजितदेवमुनीन्द्रवादिश्रीदेवसूरिवृषभप्रमुखा विनेयाः"॥२४॥ (क्रियारत्नसमुच्चये श्रीगुणरत्रसूरयः) "अष्टहयेशमितेऽन्दे विक्रमकालाद् दिवं गतो भगवान् । श्रीमुनिचन्द्रमुनीन्द्रो ददातु भद्राणि सद्धाय ॥ ७२ ॥ तस्मादभूदनितदेवगुरुगरीयान् प्राच्यस्तपःश्रुतनिधिर्जलधिर्गुणानाम् । श्रीदेवसूरिरपरश्च जगत्प्रसिद्धो वादीश्वरोऽस्तगुणचन्द्रमदोऽपि बाल्ये ॥७३॥ येनाऽदितश्चतुरशीतिसुवादिलीलालब्धोलसजयरमामदकेलिशाली । वादाहवे कुमुदचन्द्रदिगम्बरेन्द्रः श्रीसिद्धभूमिपतिसंसदि पत्तनेऽस्सिन्॥७॥ वेदमुनीशमितेऽन्दे देवगुरुर्जगदनुत्तरोऽभ्युदितः" (गुर्वावल्या श्रीमुनिसुन्दरसूरयः) १ श्रीयशोविजयजैनग्रन्थमालाया मुद्रितम् । एतद्ग्रन्थनिर्माणकालप्रतिपादन- परं तत्रस्थमिदं पद्यम्- "अन्तरिक्ष-रजनीहृदीश्वर-ब्रह्मवक्त्र-शशिसंख्यवत्सरे । वैक्रमे शुचितपोजयातिथौ शान्तिनाथचरितं व्यरच्यत" ॥१७॥ २ श्रीयशोविजयजैनप्रन्थमालाया प्रसिद्धिमानीतोऽयं ग्रन्थः । इदंप्रन्थप्रण- यननिर्णयनाय- "काले षड्-रस-पूर्ववत्सरमिते श्रीविक्रमार्काट् गते गुादेशवशाद् विमृश्य च सदा खान्योपकार परम् । ग्रन्थं श्रीगुगरत्नसूरिरतनोत् प्रज्ञाविहीनोऽप्यमुं निर्हेतूपकृतिप्रधानजननैः शोध्यस्त्वयं धीधनैः ॥ ६३ ॥ इति तत्प्रशस्तिप्रान्तभागे स्थितोऽयं श्लोक एवं पर्याप्त । ३ श्रीयशोविजयजैनप्रन्यमालायां प्राकाश्य प्रापितोऽयं अन्यः । एतद्विधान- समयमिममुल्लिखन्ति अन्यकारा.- रस-रस-मनुमितवर्षे मुनिसुन्दरसूरिणा कृता पूर्वम् । मध्यस्थैरवधार्या गुलीयं जयश्रीद्धा ॥

·( ७ ) श्रीमुनिचन्द्रसूरिशिष्याः श्रीअजितदेवसूरिवादिदेवसूरिप्रभृतयः । तत्र वादिश्रीदेवसूरिभिः श्रीमदणहिल्लपुरपत्तने जयसिंहदेवराजस्याऽनेकविद्वज्जनक- लितायां सभायां चतुरशीतिवादलब्धजययशसं दिगम्बरचक्रवर्तिनं वादलिप्सु कुमुदचन्द्राचार्य वादे निर्जित्य श्रीपत्तने दिगम्बरप्रवेशो निवारितोऽद्यापि प्रतीतः। तथा वि०चतुरधिकद्वादशशत(१२०४)वर्षे फलवर्द्धिग्रामे चैत्यबिम्बयोः प्रतिष्ठा कृता, तत्तीथं तु सम्प्रत्यपि प्रसिद्धम् । तथा आरासणेच श्रीनेमिनाथप्रति- ठा कृता। चतुरशीतिसहस्र(८४०००)प्रमाणः स्याद्वादरत्नाकरनामा प्रमाणग्रन्थः कृतः । येभ्यश्च यन्नाम्नैव ख्यातिमञ्चतुर्विशतिसूरिशाखं बभूव । एषां च वि० चतुस्त्रिंशदधिके एकादशशत(११३४)वर्षे जन्म, द्विपञ्चाशदधिके (११५२)दीक्षा । चतुःसप्तत्यधिके (११७४)सूरिपदम् । षविंशत्यधिकद्वादशशत(१२२६)वर्षे श्राव- णवदिसप्तम्यां गुरौ स्वर्गः ॥ (तपागच्छपट्टावल्यां श्रीधर्मसागरोपाध्यायाः) प्रतिपादितश्चैतेषां वादिपुङ्गवानां प्रपञ्चेन प्रबन्धो मुद्रितकुमुद- चन्द्रप्रकरण-प्रभावकचरित्र-प्रबन्धचिन्तामण्यादिग्रन्थेषु पूर्वकालिकैस्तै- स्तैर्विद्वद्वरैः, इति विशेषार्थिभ्यस्तत्रैव विलोकनार्थ विज्ञप्यते । एभिर्वादिकुलोसैः प्रभातस्मरणकुलक-श्रीमुनिचन्द्रसूरिस्तुति- श्रावकधर्मकुलकादिव्यतिरिक्तोऽस्यैव अन्थस्य विस्तरेणार्थप्रतिपादनपरश्च- तुरशीतिसहस्रश्लोकप्रमितः स्याद्वादरत्नाकराख्यो यथार्थनामा प्रमाणग्र- न्थोऽपि निरमायि'; यस्य परिचयाथै महत्त्वपूर्णत्वं सकलतर्कग्रन्थमौ- लिमुकुटत्वं च परिचाययितुं- "इह हि लक्ष्यमाणाऽक्षोदीयोऽर्थाथूणाक्षरक्षीरनिरन्तरे, तत इतोहश्यमान- १ श्रीयशोविजयग्रन्थमालाया मुद्रितमिदं प्रकरणम् । २ यत् स्याद्वादरत्नाकरे प्रथमपरिच्छेदपर्यवसाने वादिवर्याः- " इति सकलतार्किक-वैयाकरण-सैद्धान्तिक सहृदय-कविचक्रचक्रवर्ति-चारित्र- चूडामणि-सुविहितसुगृहीतनामधेयश्वेताम्बराधिपश्रीमन्मुनिचन्द्रसूरिचरणसरसोरुहोप- जीविना श्रीदेवाचार्येण विरचिते स्याद्वादरत्नाकरे प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे प्रमा- णखरूपनिर्णयो नाम प्रथमः परिच्छेदः ।

·८ स्याद्वादमहामुद्रामुद्रितानिद्रप्रमेयसहस्रोत्तुङ्गारगत्तरङ्गभगिसङ्गसौभाग्यभाजने, अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्ठागमाभिरीमातुच्छपरिच्छेदसंदोहशाद्वलासन्नकानन- निकुञ्ज,निरुपममनीषामहायानपात्रव्यापारपरायणपुरुषप्राप्यमाणाप्राप्तपूर्वरत्न- विशेपे, क्वचन वचनरचनानवद्यगद्यपरम्पराप्रवालजालजटिले,क्वचन सुकुमारका- न्तालोकनीयास्तोकश्लोकमौक्तिकप्रकरकरम्बिते, क्वचिदनेकान्तवादोपकल्पिता:- नल्पविकल्पकल्लोलोल्लासितोद्दामदूषणाद्रिविद्राव्यमाणानेकतीर्थिकनकचकचक्रवा- ले, क्वचिदपगताशेषदोषाऽनुमानाभिधानोद्वर्तमानासमानपाठीनपुच्छच्छटाच्छो- टनोच्छलदतुच्छशीकरश्लपसंजायमानमार्तण्डमण्डलप्रचण्डच्छमत्कारे, क्वापि ती- र्थिकग्रन्थग्रन्थिसाथसमर्थकदर्थनोपस्थापितार्थानवस्थितप्रदीपायमानप्लवमानज्व- लन्मणिफणीन्द्रभीषणे, सहृदय-सैद्धान्तिक-तार्किक-वैयाकरण-कविचक्रचक्रव- तिसुविहितसुगृहीतनामधेयाऽस्मद्गुरुश्रीदेवसूरिभिर्विरचिते स्याद्वादरत्नाकरे-" प्रभूतं चात्र वक्तव्यं तच्चोकमेव बृहद्वृत्तौ वितत्य श्रीपूज्यैः' एतदत्र विततीक्रियमाणं प्रस्तुतेतरदिव प्रतिभाति । विस्तराय च भवेदिति चिन्त्यं तद् विलोक्य गुरुगुम्फितवृत्तिम् । "आक्षेपश्च समाधिश्व ज्ञेयौ रत्नाकरादिह "। " भगः कथात्रयस्याऽत्र निग्रहस्थाननिर्णयः । श्रीमद्ररत्नाकरग्रन्थाद् धीधनैरवधार्यताम् ॥ " यतः प्रमेयरत्नकोटीभिः पूर्णो रत्नाकरो महान्"। (रत्नाकरावतारिका) स्याद्वादरत्नाकरतर्कवेधा मुदे स केषां न हि देवसूरिः? "। (गुर्वावली) स्याद्वादरत्नाकर इत्यस्ति तर्को महत्तमः । वादिवृन्दारकश्रीमहेवसूरिविनिर्मितः" ॥१॥ (रत्नाकरावतारिकापलिका) " कान्ताननेकान्तमतावलम्बिनः स्याद्वादरत्नाकरवाङ्मयादिकान्"। (विजयप्रशस्तिमहाकाव्ये) स्याद्वादरत्नाकरनामा, अणहिल्लपुरपत्तने श्रीसिद्धराजजयसिंहदेवप्रमुख- ·- ( ९ ) महासभ्यसमक्षं कुमुदचन्द्राख्यदिगम्बराचार्येण सह विवादं कुर्वाणैर्लब्धजय- वादेर्वादिश्रीदेवसूरिपादैः कृतश्चतुरशीतिसहस्रप्रमाणः प्रमाणग्रन्थः (विजयप्रशस्तरुपरितनश्लोकस्य टीका) इत्यादयः प्राक्तनैरनूचानरुल्लेखिता उल्लेखा एवाऽलं भविष्यन्ति, इति कृतमत्र बहुभाषितेनाऽस्माकम् । एतेनैतेषां वादिसिंहानां सर्व- शास्त्रविषयकं प्रौढपाण्डित्यं परमावधिमधिगतमित्यप्यास्माकीनं वक्तव्यं सामर्थ्यादेव नियूंढं भवति । - . - एतस्या रत्नाकरावतारिकाख्यायाष्टीकायास्तु विनिर्मातारस्तार्किक- मतल्लिका रत्नप्रभसूरयस्तेषामेव वादश्रेणिशिरोमणीनां शिष्योत्तंसाः समभूवन् , इति टीकाकृतः स्वयं स्वविरचितेषु तत्तद्ग्रन्थेषु प्रत्यपीपदन् तथाच रत्नाकरावतारिकायाः प्रान्ते- " प्रज्ञातः पदवेदिभिः स्फुटदृशा संभावितस्तार्किकैः कुर्वाणः प्रमदाद् महाकविकथां सिद्धान्तमार्गाध्वगः । दुर्वाद्यङ्कुशदेवसूरिचरणाम्भोजद्वयीषट्पदः श्रीरत्नप्रभसूरिरल्पतरधीरेतां व्यधाद् वृत्तिकाम् ॥ ५॥ उपदेशमालाटीकायामपि- " पायं पायं प्रवचनसुधां प्रीयते या प्रकामं स्वैरं स्वैरं चरति कृतिनां कीर्तिवल्लीवनेषु । दोग्ध्री कामान् नवनवरसैः, सा भृशं प्रीणयन्ती मादृग्वत्सान् जयति जगति श्रीगवी देवसूरेः " तत्पप्रभवोऽभवन्नथ गुणग्रामाभिरामोदयाः श्रीभद्रेश्वरसूरयः शुचिधियस्तन्मानसप्रीतये । श्रीरत्नप्रभसूरिभिः शुभकृते श्रीदेवरिप्रभोः शिष्यैः सेयमकारि संमदकृते वृत्तिर्विशेषार्थिनाम् ॥ रत्नाकरावतारिकापञ्जिकायां श्रीराजशेखरसूरयश्च- श्रीदेवसूरिशिष्येन्द्रः श्रीरलप्रभसूरिभिः । ॥

·। ( १० ) तन टीका लघुश्चने रत्नाकरावतारिका प्रबन्धचिन्तामण्यां श्रीमरुतुङ्गाचार्या अपि- "अथ देवसूरिप्रभो रत्नप्रभाभिधानः प्रथमशिप्यः क्षपामुखे गुप्तवे- पतया कुमुदचन्द्रस्य गुरूदरे गतः" एतेन य एव वादिवर्याणां समयः स एवैतेषां टीकाकृतामपि, इति निःसंशयं प्रतीयते । अत्र ग्रन्थे मूलसूत्राणां स्फुटतरमर्थप्रकाशनम् , तत्र तत्र विप्र- तिपन्नानामन्यदर्शनानां मतस्योपस्थापनम् , युक्तिततिभिर्जिनमताऽनुमतं तत्पतिविधानं च तादृश्या सहृदयहृदयहृदयङ्गमया लालित्यपूर्णया भाषापद्धत्या निर्वर्णितं, याशी विरलमेव तर्कग्रन्थेप्वन्येषूपलभ्यते । ग्रन्थस्याऽस्य दर्शनविषयकत्वेन स्वाभाविकं काठिन्यं, तत्राऽपि प्रौढलेखसहकृतगभीराशयत्वेनाऽतिकृच्छ्रगम्यत्वं च विज्ञाय तदर्थाव- बोधसहाये पण्डितश्रीज्ञानचन्द्रमलधारिश्रीराजशेखरसूरिभ्यां टिप्पण- पञ्जिके निरमायिषाताम् , ये अद्यापि विद्यमानतां विमृतः । एते च टीकाकाराः शाब्दिकत्रेतश्चमत्कारचञ्चून् शब्दप्रयोगान् प्रयुञ्जानाः समसूसुचन् निजां व्याकरणपारदर्शिताम् , सुमनोमनोहरै- रनवद्यैः पद्यैरेव संपूर्णमपि महीयांसं चक्षुःप्राप्यकारितावादं समुपन्य- स्यमाना आवीविदन्नात्मीयां साहित्यशास्त्रप्रवीणताम् , पुनः पुनः परा- वृत्तस्त्रयोदशभिरेव वर्णैर्जगत्कर्तृत्वनिराकरणं निर्मिमाणाश्च पर्यचीचयन् स्वयमेव स्वकीयमद्भुतास्पदं प्रतिभाप्रकर्षम् , इति ग्रन्थस्याऽस्य समू- १ एवं च 'वादिदेवसूरिणामेव शिष्याः श्रीरत्नप्रभसूरयः' इति प्रतिपादनपरे- ब्वनेकेषु निर्दोषेषु प्रमाणेषु सत्त्वपि, यदेतद्भाषानुवादपुस्तकप्रस्तावनायां केनापि श्रीरत्नप्रभसूरीणां गुरुत्वेन श्रीभद्रेश्वरसूरय उपन्यस्ताः, तत्र विना तत्प्रस्तावकस्या:- ज्ञतां, किमन्यत्कारणमाभिधातुं शक्यते ।

·- ॥ लचूलं सुविचारं विलोकनेन विनिश्चेष्यन्ते विपश्चितः, स्वयं श्रद्धास्यन्ते च टीकाकृद्धिम्रन्थपर्यवसानप्रतिपादितमिदं ग्रन्थमहत्त्वप्रदर्शकं पद्यमपि- " वृत्तिः पञ्च सहस्राणि येनेयं परिपठ्यते । भा-रती भारती चास्य प्रसर्पन्ति प्रजल्पतः श्रीमद्रत्नप्रभसूरािभरन्येऽपि श्रीनेमिनाथचरित-उपदेशमालाटीका- मतपरीक्षापञ्चाशदादयो नानाविधा ग्रन्था अग्रन्थिषत, यैरपि तेषां विविधशास्त्रविचक्षणता, प्रतिभाप्राग्भराधिकारिता च बांढं प्रतीतिपथ- मवतरति । किञ्च, स्वयं वादिपुङ्गवा अपि निजे स्याद्वादरत्नाकरे श्लोकमिम समुपन्यस्यन्तश्चित्ताकर्षकैः शब्दैः श्रीरत्नप्रभसूरिभ्यः श्लाघन्ते- "किं दुष्करं भवतु तत्र मम प्रबन्धे यत्रातिनिर्मलमतिः सततामियुक्तः । भद्रेश्वरः प्रवरसूक्तिसुधाप्रवाहो रत्नप्रभश्च भजते सहकारिभावम् ?" ॥१॥ एतन्मुद्रणावसरे यान्यादर्शपुस्तकानि येषां महात्मनां सान्निध्या- दुपलब्धानि, तानि, तेषां धन्यवादार्पणपूर्वकमुपकाराङ्गीकारसहकाराणि नामानि चात्रोल्लिख्यन्ते । १ पन्न्यासश्रीवीरविजयानां पुस्तकमेकं, शुद्धं, प्राचीनं, प्रान्ते एत- दुल्लेखसमन्वितं च- " संवत् १४९५ वर्षे ज्येष्ठशुक्ल ९ भृगुवासरे महं नारदलिखितम् २ मुनिराजश्रीजयविजयानां पुस्तकमेकं शुद्धं, प्राचीनं च । ३ भावनगरश्रीसंघभाण्डागारस्य पुस्तकमेकं शुद्धं, नातिप्राचीनम्, अन्तेऽक्षररेतैः सहकृतं च- संवत् १७०० वर्षे प्रथमचैत्रमासे कृष्णपक्षे ३ शनौ दिने ४ वाराणसेययतिवर्यश्रीनेमिचन्द्राणां पुस्तकमेकं नवीनं, शुद्धं च । एवं च पुस्तकचतुष्टयसाहाय्येन महता परिश्रमेण शोधितमुद्रिते "

·( १२ )
ऽप्यस्मिन् पुस्तके 'मनुष्यसहभुवो भ्रान्तयो दुर्निवाराः ' इति नियमेन
याः काश्चनाऽशुद्धयः स्थिता भवेयुः, ताः कृपां विधाय खभावसुन्दराः
सज्जनाः शोधयन्तु-
इति प्रार्थयेते-
हरगोविन्द-वेचरदासौ ।

·श्रीरत्नाकरावतारिकास्थवादस्थला- नामनुक्रमः। . विषयः । प्रथमः परिच्छेदः । पृ० पद्भिः 'आदिवाक्यकरणाऽकरणचर्चायां बौद्धसम्मतः शब्दार्थसंबन्धख- ण्डनात्मक. पूर्वपक्षः, तदुत्तरं, वाक्यकरणेऽनेकान्तवादाभ्यु- पगमव। ११ १२ १२ २३ १७ २३ १२ न्यायमार्गानुयायिभिः कापिलेश्च कल्पितस्य 'अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणम् ' इत्येतत्प्रमाणलक्षणस्य, मीमांसकाऽभिप्रेतस्य ' अन- धिगतार्थाऽधिगन्तृ प्रमाणं' इति प्रमाणस्वरूपस्य च परा- करणम् । स्वरचितप्रमाणलक्षणकण्टकोद्धारः । सन्निकर्षप्रामाण्यपरासनम् । ताथागताऽभिमतनिर्विकल्पकप्रत्यक्षप्रामाण्यनिरासः। विपर्ययममन्वानस्य विवेकाऽऽख्याति च स्वीकुर्वाणस्य प्राभा- करस्य तन्मतोपस्थापनपूर्वक प्रतिविधानम् । शून्यवादखण्डनम्, भवयविवादनिराकरणं च । बाह्यार्थापलापिनां ब्रह्मवादिनां समीक्षा, बाह्यार्थव्यवस्थापनाच । स्वसंवेदनप्रत्यक्षविरोधिनां भाट्टानां निराकरणम् । ज्ञानान्तरवेधज्ञानवादिनां योगानामवमाननम् । एकान्तेन खतः परतश्च प्रामाण्याऽप्रामाण्यवादिनां जैमिनीयानां तिरस्करणम् , यच्च स्वमते प्रामाण्यमप्रामाण्यं चोभयमपि परत- एवौत्पत्तौ, ज्ञप्तौ तु स्वतः परतश्चेति, तब्यवस्थापनं च । २७ २६ १२ m m द्वितीयः परिच्छेदः । प्रत्यक्ष-परोक्ष-प्रमाणद्वयव्यवस्थापना, अन्येषां च तेप्बेवान्तर्भावः। २१ ·पृ० पतिः ६ ६४ २२ विषयः। २३ चक्षुःप्राप्यकारित्वखण्डनम् । श्रोत्रेन्द्रियाऽप्राप्यकारित्वोत्यापनम् । तमश्छाययोव्यत्वसंस्थापनम् । २२ सर्वज्ञसत्ताऽऽवेदनपूर्व मीमांसकनिराकरणम् । जगत्कर्तृत्वविध्वंसः। केवलिकवलाहारसिद्धिः, तां चानभ्युपगच्छतां दिगम्बराणा- मपाकरणम्। ७२ ७७ ३ ३ १२ तृतीयः परिच्छेदः । स्मृतिप्रामाण्यव्यवस्थापनम् । उपमानप्रमाणनिराकरणपूर्व प्रत्यभिज्ञानप्रामाण्यस्थिरीकरणम् । बौद्धाऽभिमतस्य व्याप्तिनिर्णायकस्य विकल्पस्य निराकरणम् , तर्के एव व्याप्तिनिश्चेतृत्वप्रामाण्ययोदृढीकरणं च । अनुमानप्रमाणतास्थापनपुरस्सरं चार्वाकाभिप्रेतस्य 'प्रत्यक्ष- मेवैकं प्रमाणम्' इति सिद्धान्तस्य पराकरणम् । २७ सद्धेतुलक्षणसमालोचनापूर्व परप्रतीतानां विलक्षण-पञ्चलक्षणा- अत्मकानां हेतूनां व्यभिचारित्वप्रदर्शनम् । ९ १० ३ B८ चतुर्थः परिच्छेदः। आप्तवचनप्रमाणतास्थापनान्तर्गतं कणादेष्टस्य अनुमाने शब्दा- न्तर्भावस्य खण्डनम् । आप्तस्वरूपनिरूपणेन साधं श्रुतीनामपौरुषेयत्वाङ्गीकारे दोपो- नावनम्। शब्दनित्यत्वाऽनित्यत्वसिद्धिपुरस्सरं तेषां पौद्गलिकत्वस्थापनम् , नित्यशब्दवादिनां मीमांसकानाम्, अनित्यशब्दवादिनां च यौ- गानो खण्डनं च। शब्दानां साभाविकसामर्थ्यसमयाभ्यामेवाऽर्थबोधशक्तिरिति स्थिरीकृत्य तयोरन्यतरकारणवादिनां योगताथागतानां निरा- १८ २५ ·. पृ० पद्भिः १८ विषयः । कृतिः, सुगताऽभिमताऽपोहन्यक्कारश्च । सप्तभङ्गीस्वरूपनिरूपणम् । प्रमाणस्य प्रतिबन्धकाऽपगमे एवार्थपरिच्छेत्तृता, न तु तदुत्प- त्तितदाकारताभ्यामिति प्रतिपादनम् । ६९ ७२ ९ पञ्चमः परिच्छेदः। वस्तुनः सामान्यविशेषाद्यनेकान्तात्मकस्वरूपवर्णनपूर्वं तदेका- न्तवादाऽवलम्बिना खण्डनम् । २५ तिर्यगूतासामान्यनिरूपणम्, सौगतैः स्वीकृताऽन्यच्यावृत्ति- क्षणक्षयरूपसिद्धान्तयोस्तिरस्कारश्च । पर्यायाणां प्ररूपणम् , स्याद्वादवादस्य स्थापनम्, अनेकान्त- वादिनां चोत्थापनम् । ८२ २२ षष्ठः परिच्छेदः। असिद्ध-विरुद्धा-ऽनैकान्तिकास्त्रय एव हेत्वाऽऽभासाः, नान्ये इति सचर्च स्थापनम् , तद्भेदोपवर्णनं च । १०२ ४ १२३ ३ १३७ १४५ सप्तमः परिच्छेदः। नयस्वरूपाख्यानं, नयाभासात्मकदर्शनान्तरदिग्दर्शनम् । प्रमातुरात्मनः सिद्धौ भूतजन्यचैतन्यवादिनां नास्तिकानाम् , आत्मस्थाने संतानवादिनां शौद्धोदनिशिष्याणां च निराकरणम् । ९ नैयायिकसंमतजडखरूप-कूटस्थनित्य-च्यापकाऽऽत्मवादे सांख्य- संख्याताऽकर्तृनिर्गुणपुरुषस्वीकारे, ब्रह्मवादिसंमतैकात्मसिद्धान्ते, नास्तिककलिताऽदृष्टनास्तित्वाभ्युपगमे च संख्यातीतदूषणप्रद- र्शनपूर्व चैतन्यस्वरूपस्य, परिणामिनः, कर्तुः, साक्षाभोः, स्वदेहपरिमाणस्य, प्रतिशरीरं भिन्नस्य, संसारे पौगलिककाss- 'छन्नस्य च प्रमातुः संसाधनम् ।

·( ४ )
पृ० पतिः
विषयः।
१३ आत्मविशेषगुणोच्छेदरूपाया मुक्तमुक्त्याभासता, स्त्रीणां मुक्तिन
मन्वानानामाशाम्बराणां निराकरणं, शुद्धं मोक्षस्वरूपं च ।
अष्टमः परिच्छेदः।
३ वादि-प्रतिवादि-सभापत्यादिसहितवादस्वरूपनिरूपणम् ।
१६७

·अर्हम् श्रीविजयधर्मसूरिभ्यो नमः श्रीवादिदेवसूरिविरचितः प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः . श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचित-रत्नाकरावतारिकाऽऽख्य- लघुटीकासहितः। सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीप्रदीपाङ्करायते ॥ १ ॥ यैरत्र स्वप्रभया दिगम्बरस्यार्पिता परा-भूतिः । प्रत्यक्षं विबुधानां जयन्तु ते देवसूरयो नव्याः ॥२॥ स्याद्वादमुद्रामपनिद्रभक्त्या क्षमाभृतां स्तौमि जिनेश्वराणाम् । सन्न्यायमार्गानुगतस्य यस्यां सा श्रीस्तदन्यस्य पुनः स दण्डः ।।३।। इह हि लक्ष्यमाणाऽक्षोदीयोऽर्थाक्षणाक्षरक्षीरनिरन्तरे, तत इत्तो दृश्यमानस्याद्वादमहामुद्रामुद्रितानिद्रप्रमेयसहस्रोत्तुङ्गतगत्तरङ्गभङ्गिस- गसौभाग्यभाजने, अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्ठागमाऽभिरामातुच्छप- रिच्छेदसन्दोहशाद्वलासन्नकानननिकुने, निरुपममनीषामहायानपात्र- व्यापारपरायणपूरुषप्राप्यमाणाप्राप्तपूर्वरत्नविशेषे,क्वचन वचनरचना- ऽनवद्यगद्यपरम्पराप्रवालजालजटिले, क्वचन सुकुमारकान्तालोकनीया- स्तोकश्लोकमौक्तिकप्रकरकरम्बिते, क्वचिदनेकान्तवादोपकल्पितानल्प- विकल्पकल्लोलोल्लासितोदामदूषणाद्रिविद्राव्यमाणानेकतीर्थकनकचक्रच- वाले, क्वचिदपगताशेषदोषानुमानाभिधानोद्वर्तमानासमानपाठीनपु- १ स एवेति टिप्पणसंमतः पाठ. । . .

·२ रत्नाकरावतारिकायुक्तः । च्छच्छटाऽऽच्छोटनोच्छलदतुच्छशीकरश्लेषसंजायमानमार्तण्डमण्डलप्र- चण्डच्छमत्कारे, क्वापि तीर्थिकग्रन्थग्रन्थिसार्थसमर्थकदर्थनोपस्थापि- तार्थानवस्थितप्रदीपायमानप्लवमानज्वलन्मणिफणीन्द्रभीषणे, सहृदयसै- द्धान्तिकतार्किकवैयाकरणकविचक्रचक्रवर्तिसुविहितसुगृहीतनामधेया- स्मद्गुरुश्रीदेवसूरिभिर्विरचिते स्याद्वादरत्नाकरे न खलु कतिपयतर्क- भाषातीर्थमजानन्तोऽपाठीना अधीवराश्च प्रवेष्टुं प्रभविष्णवः, इत्यतस्ते- षामवतारदर्शनं कर्तुमनुरूपम्। तच्च संक्षेपतःशासशरीरपरामर्शमन्तरेण नोपपद्यते। सोऽपि समासतःसूत्राभिधेयावधारणं विना न; इति प्रमाण- नयतत्त्वालोकाख्य-तत्सूत्रार्थमात्रप्रकाशनपरा रत्नाकरावतारिकानाम्नी लघीयसी टीका प्रकटीक्रियते ।। तत्र चेह यत्र क्वचिदपि प्रवर्तमानस्य पुरुषत्वाभिमानिनोऽने- कप्रकारतत्तद्गुणदोषदर्शनाऽऽहितसंस्कारस्याऽहाय द्वये स्मृतिकोटि- मुपढौकनीया भवन्त्युपकारिणः, अपकारिणश्व-विशेषतो ये यत्र तद- भिमततत्त्वावधारणेनाऽऽरिराधयिषिताः, तदुपहितदोषापसारणेन परा- चिकीर्षिताश्च । द्वयेऽपि चामी द्वेधा-परापरभेदात्, बाह्यान्तरङ्गभेदाच । इत्यस्मिन् प्रमाणनयतत्त्वपरीक्षाप्रवीणे प्रक्रमे कृतज्ञास्तत्रभवन्तस्तेषां प्रागेव स्मृतये श्लोकमेकमेनमचिकीर्तन्- रागद्वेषविजेतारं ज्ञातारं विश्ववस्तुनः । शक्रपूज्यं गिरामीशं तीर्थेशं स्मृतिमानये ॥१॥ तीर्थस्य चतुर्वर्णस्य श्रीश्रमणसखस्य, ईशं स्वामिनम् ,आसन्नोपकारित्वे- नान श्रीमहावीरम् ; अहमिह प्रक्रमे स्मृतिमानये, इति संटकः। राग- द्वेषयोः प्रतीतयोः, विशेषेण अपुनर्जेयतारूपेण जयनशीलमिति ताच्छी- लिकस्तुन्ततः "न कर्तृतजकाभ्याम्" इति तृचा षष्ठीसमासप्रतिषेधात् कथमत्रायम् ?; इति नाऽऽरेकणीयम्। तथा विश्ववस्तुनः कालत्रयवर्तिसा- मान्यविशेषात्मकपदार्थस्य, ज्ञातारम्, अमलकेवलालोकेन। शक्राणामि- न्द्राणाम् , पूज्यमर्चनीयम् , जन्मस्नात्राष्टमहाप्रातिहार्यादिसंपादनेन । + - ·- प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- ३ गिरां वाचाम् , ईशमीशितारम् , अवितथवस्तुबातविषयत्वेन तासां प्रयोक्तृत्वात् । अनेन च विशेषणचतुष्टयेनाऽमी यथाक्रमं भगवतो मूलातिशयाश्चत्वारः प्ररूपिताः । तद्यथा-अपायापगमातिशयः, ज्ञाना- तिशयः, पूजातिशयः, वागतिशयश्चेति । एतेनैव च समस्तेन गणध- रादेः स्वगुरुपर्यन्तस्य स्मृतिः कृतैव द्रष्टव्या; तस्याप्येकदेशेन तीर्थे- शत्वात्, निगदितातिशयचतुष्टयाधारत्वाच्च । इति परापरप्रकारेण द्विविधस्याप्युपकारिणः सूत्रकाराः सस्मरुः ॥ अपकारिणस्तु तथाभूतस्येत्थमनेनैव श्लोकेन स्मृतिमकुर्वन्-तीर्थस्य प्रागुक्तस्य, तदाधेयस्याऽऽगमस्य वा; ई लक्ष्मी, महिमानं वा; श्यति तत्तदसद्भूतदूषणोद्धोषणैः स्वाभिप्रायेण तनूकरोति यः स तीर्थेशः, तीर्थान्तरीयो बहिरजापकारी, तम् । किंरूपम् ?, शक्रः पूज्यो यागादौ हविर्दानादिना यस्य स तथा, तम्। एतावता वेदानुसारिणो भट्टप्रभाक- रकणभक्षाक्षपादकपिलाः सूचयाश्चक्रिरे । पुनः किंभूतं तीर्थेशम् ?, गिरामाशं वाचस्पतिम् ; इति नास्तिकमतप्रवर्तयितुर्वृहस्पतेः सूचा । तथा गिरां वाचाम् , ई लक्ष्मी शोभा, श्यति तम्, परमार्थतः पदार्थप्रतिपादनं हि वाचां शोभा, तां च तासामपोहमात्रगोचरतामा- चक्षाणस्तथागतस्तनूकरोत्येव; इति विशेषणावृत्त्या सुगतोपक्षेपः । पुनः कीदृशं तम् ?, ज्ञातारं विश्ववस्तु नः-नोऽस्माकं श्वेतभिक्षूणां संबन्धि, विश्ववस्तु समस्तजीवादितत्त्वं कर्मताऽऽपन्नम् , समानतन्त्रत्वात् ज्ञाता- रम् ; इति दिगम्बरावमर्शः।ज्ञातारमिति च तृन्नन्तम्, इति "तृन्नुदन्त-" इत्यादिना कर्मणि षष्ठीप्रतिषेधः। नन्वेकस्मिन्नेव वक्तरि स्वात्मानं निर्दि- शति कथं 'आनये' इत्येकवचनम्, 'नः' इति बहुवचनं च समगंसा- ताम्?, इति चेत् । नैतद् वचनीयं वचनीयम् ,'नः' इत्यत्रापि वक्त्रा स्वस्यै- कत्वेनैव निर्देशात् बहुवचनं त्वेकशेषवशात्। तथाहि ते चान्ये सर्वे श्वे- तवाससः, अहं च प्रचिक्रंसितशास्त्रसूत्रधारः, वयम् ; तेषां नः;"त्यदा- दिः" इत्यनेनास्मच्छन्दोऽवशिष्यते, वहुवचनं च भवति । ततोऽ- स्माकं श्वेतवासोदर्शनाश्रितानां सर्वेषां तत्त्वं यो जानाति, तं च स्मरा- यः, ·-रत्नाकरावतारिकायुक्तः। मीत्युक्तं भवति । इत्थं चैकशेषशालिविशेषणं कुर्वाणैस्तच्छब्दोपदि- ष्टमार्गस्थाशेषश्वेताम्बरपारतन्त्र्यं स्वस्याविश्चक्रे । पुनःकीदृक्षं तम् ?,- रागद्वेषविजेताऽऽरम्-इतं प्राप्तसंवन्धम् , आरं सांसारिकानेकलेशस्व- रूपशत्रुसमूहो यस्मिंस्तीर्थेशे स तथा, तं च; कथमेतादृशं तम् ?, इत्याह- रागद्वेषविजा- रागद्वेषाभ्यां कृत्वा याऽसौ विक् श्री- मदर्हत्प्रतिपादिततत्त्वात् पृथग्भावः, तया । भगवदहत्प्रतिपा- दितं तत्त्वमनुभवन्तोऽपि हि रागद्वेषकालुष्यकलङ्काक्रान्तस्वान्त- तया परेऽपरथैव प्रलपन्तः सांसारिकक्लेशशानवगोचरतां गच्छ- न्येव । अनेन चाशेषाणां शेषाणामपि संभवैतियप्रमाणवादि- चरकप्रमुखाणामाविष्करणम् । न खलु मोहमहाशैलुषस्यैको नर्त- नप्रकारो यदशेषतीथिकानां प्रत्येक स्मृतिः कर्तु शक्यत । नन्वेवमे- तान् प्रतिक्षेपार्थमुपक्षिपतोऽस्य रागद्वेषकालुष्यवृद्धिः स्यात्, इति श्रेयो- विशेषार्थमुपस्थितस्याऽश्रेयसि प्रवृत्तिरापन्ना; इति शङ्कां निरसितुं 'राग- द्वेष-' इति विशेषणं श्लिष्टमजीघटन्-अरमत्यर्थम्, रागद्वेषयोविजयन- शीलः; तेषां स्मृतिमस्मि करोमि, न त्वन्यथा, इति तत्रभवदभिप्रायः प्रमाणनयतत्त्वं खल्वत्र शुचिविचारचातुरीपूर्वमालोकनीयम् । न च सगद्वेषकषायितान्तःकरणैर्विरच्यमानो विचारश्चारुतामञ्चति। इत्यन्तर- झापकारिस्मरणम् ॥ ननु तथापि कथमेतैर्दिव्यदृग्भिरर्वाग्दृशोऽस्य तत्त्वविचारः साधीयान् ?, इत्यारेकामपाकर्तुं श्लेषेणैव व्यशीशिषन्- ज्ञाताऽरं विश्ववस्तुनः। विमलकेवलालोकाऽऽलोकितलोकालोकश्रीमदह- प्रतिपादितागमवशात् खल्वहमपि कामं विश्ववस्तूनां ज्ञातैवेति । बृहवृत्तौ तु स्वकर्तृकत्वाद् नामीषामपकारिणां निराचिकीर्षितत्वेन स्मरणं व्याख्यायि, न खलु महतामीदशमर्थमित्थं प्रकटयतामौचिती. नातिवर्तते; फलानुमेयप्रारम्भत्वात् तेषाम् । सूचामात्रंतु सूत्रे कतिपया'. त्यन्तसहृदयहृदयसंवेद्यमविरुद्धमिति ॥ ननु यदिह ज्वरप्रसरापसारिशेषशिरोरत्नोपदेशवद् अशक्यानु १ प्राप्त संवद्धमित्यपि पाठः ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- S ष्ठानाभिधेयम् , जननीपाणिपीडनोपदेशवद् अनभिमतप्रयोजनम् , दश- दाडिमाद्रिवाक्यवत् संबन्धवन्ध्यं च, न तत्र प्रेक्षाचक्षुषः क्षोदिष्टामपि प्रवृत्ति प्रारभन्ते; तद्यदीदमपि तथा, न तर्हि तेषां प्रवृत्तौ निमित्तं स्यात् , इत्यारेकामधरीकर्तुमचीकृतन्-. : प्रमाणनयतत्त्वव्यवस्थापनार्थमिदमुपक्रम्यते ॥१॥ प्रकर्षेण संशयाद्यभावस्वभावेन, मीयते परिच्छिद्यते वस्तु येन तत्प्रमाणम् ; नीयते गम्यते, श्रुतप्रमाणपरिच्छिन्नाथैकदेशोऽनेनेति नयः। ततो द्वयोरपि द्वन्द्वे, बह्वच्त्वेऽपि प्रमाणस्याभ्यर्हितत्वेन "लक्षणहेत्वोः" इत्यादिवद् अल्पान्तरादपि नयशब्दात्प्रागुपादानम्। ततः प्रमाणनययो- स्तत्त्वमसाधारणं स्वरूपम् , तस्य व्यवस्थापनं यथाऽवस्थिततत्त्वनिष्टङ्क- नम्, तदेवार्थः प्रयोजनं यत्रोपक्रमण तत्तदर्थमिति क्रियाया विशेषणमे- तत्, न पुनरिदमितिनिर्दिष्टस्य शास्त्रस्य, आचार्यों हि शाखेण कृत्वा प्रमा- णनयतत्त्वं व्यवस्थापयति; इत्याचार्यव्यापारस्यैवोपक्रमस्य तद्विशेषण- मनुगुणम् , न तु शास्त्रस्य; तस्य करणतयैव तत्रोपयोगात् , कर्तृत्वस्य तत्रौपचारिकत्वात्। इदं स्वसंवेदनप्रत्यक्षेण अन्तस्तत्त्वरूपतया प्रतिभा- समानं प्रकृतं शास्त्रम्, उपक्रम्यते बहिः शब्दरूपतया प्रारभ्यते। इदं च वाक्यं मुख्यतया प्रयोजनमेवप्रतिपादयितुमुपन्यस्तम् , तस्यैव प्राधा- न्येन प्रवृत्त्यनत्वात् । अभिधेयसम्बन्धौतु सामर्थ्याद् गमयति । तथाहि- प्रमाणनयतत्त्वमभिधेयम्, 'प्रमाणनयतत्व' इत्यवयवेन लक्षितम्, सुखा- मुप्ठेयं चैतत् इत्यशक्यानुष्ठानाभिधेयाशङ्का निराकारि प्रयोजन द्वेधा- कर्तुः श्रोतुश्च । तत्र कर्तुः प्रयोजनं प्रमाणनयतत्त्वव्यवस्थापनं प्रमाण-' इत्यादिसूत्रावयवेन ण्यन्तेन साक्षादाचचक्षे । श्रोतृप्रयोजनं च 'व्यवस्था' इत्युपसर्गधातुसमुदायेनैव तदन्तर्गतं प्रत्याय्यते, प्रमाणनयतत्त्वनिश्चय- मिच्छवो हि श्रोतारोऽहंप्रथमिकयाऽत्र शास्त्रे प्रवर्तेरन् । अभिमतं चैत- प्रयोजनं द्वयोरपि, इत्यनभिमतप्रयोजनत्वारेका निरस्ता। संबन्धस्त्वभि- धेयेन सह वाच्यवाचकभावलक्षणः शाखस्यावश्यंभावी, इत्यनुक्तोऽप्य- र्थाद्ः गम्यते, इति संबन्धरहितत्वाऽऽशङ्काऽनुत्थानोपहतैवेति ॥

·६ एवात्मा रत्नाकरावतारिकायुक्तः। अत्र धर्मोत्तरानुसारी प्राह-प्रयोजनमादिवाक्येन साक्षादाख्या- यत इति न क्षमे । यतः संबद्धमसंवद्धं वा तत् तदभिदधीत ! यद्यसं- वद्धमेव; तदाऽऽदिवाक्यादेव समस्तशास्त्रार्थसंदर्भगर्भाविर्भावसंभवात् किं प्रकृतशास्त्रोपक्रमक्लेशेन ? । संवद्धं चेत् , तदसंवद्धम् : शब्दा- र्थयोः संबन्धासंभवात् । तथाहि-अयमनयोर्भवस्तादात्म्यम्, तदु- त्पत्तिः, वाच्यवाचकभावो वा भवेत् । प्राचीनपक्षे स यस्येति विग्रहे-किं तच्छब्दस्य शब्द एव, तदर्थो वा वाच्यतया त्वश्चित्ते चकास्यात् ? । यदि शब्दः,तहि समस्ता अप्यर्थाः स्वस्ववाचकस्वभावा बभूवांसः, इति युगपदशेषाणां तेषां निःशेषकालं यावद् गुमगुमाय- मानताऽऽपत्तेः-अयत्नोपनतपणववेणुवीणामृदङ्गसङ्गिसङ्गीतकारम्भनि- भृतमिव त्रिभुवनं भवेत् । अथ तदर्थः, तर्हि तुरगतरङ्गशृङ्गारभृङ्गारा- दिशब्दोच्चारणे चूरणप्लावनसंभोगघट्टनादिप्रसक्तिः। किञ्च, अतीताना- गतवर्धमानपद्मनाभार्दिकल्पितकथादिवचसामुच्चारणमचतुरस्रं स्यात् । न हि वृक्षात्मा शिंशपा तमन्तरेणापि कापि संपद्यते, तथात्वे हि खस्वरूपमेवासौ जह्यात्, कुम्भस्तम्भाम्भोरुहादिवत् । प्रत्यक्षमपि चैतयोस्तादात्म्यं न क्षमते; कर्णकोटरकुटुम्बी खल्वभिलापः प्रत्य- क्षेण लक्ष्यते, क्षितितलावलम्बी तु कलशकुलिशादिर्भावराशिः, इति कथमनयोरैक्यं शक्येत वक्तुम् ? । तन्न तादात्म्यपक्षोपक्षेपः सूक्ष्मः ।। तदुत्पत्तिपक्षेऽपि किं शव्दादर्थ उन्मज्जेत् ?,अर्थाद् वाशब्दः प्राचिक- विकल्पे कलशादिशब्दादेव तदर्थोत्पत्तेर्न कोऽपि सूत्रखण्डदण्डचक्रचीव- रादिकारणकलापमीलनक्लेशमाश्रयेत् , प्रयोजनवाक्यमात्रादेव च तत्त- सिद्धेः प्रकृतशास्त्रारम्भाभियोगोऽपि निरुपयोगः स्यात् । द्वितीये पुन- रनुभववाधनम् : अधररदनरसनादिभ्यः शब्दोत्पत्तिसंवेदनात् ॥वाच्य- वाचकभावपक्षोऽपि न क्षेमकारः । यतोऽसौ वाच्यवाचकयोः स्वभा- वभूतः। तदतिरिक्तो वा भवेत् । आचभिदायां वाच्यवाचकावेव, न कश्चिद् वाच्यवाचकभावो नाम संबन्धः । द्वितीयभिदायां तु वाच्यवाचकाभ्यामकान्तेन भिन्नोऽसौ स्यात्, कथञ्चिद् वा ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- आधभेदे भेदत्रयं नौकते-किमयं नित्यः, अनित्यः, नित्यानित्यो वा?; इति । नित्यश्चेत् , संबन्धिनोरपि नित्यताऽऽपत्तिः, अन्यथा संब- न्धस्याप्यनित्यत्वानुषङ्गात् तत्संबन्धिसंबद्धसम्बन्धस्वभावप्रच्युतेः । अथानित्यः, तदा सर्ववाच्यवाचकेष्वेकः, प्रतिवाच्यवाचकं भिन्नो वा । एकश्चेत्, तर्सेकस्मादेव शब्दादशेषपदार्थप्रतिपत्तिप्रसङ्गः । द्वितीयपक्ष तु किमसौ तत्र संबद्धोऽसंबद्धो वा भवेत् । असंबद्धश्चेत्, तर्हि घटशब्दादपि पटप्रतीतिः स्यात्, पटशब्दाच्च घटप्रतीतिः, द्वयोरपि वाच्यवाचकभावयोरुभयत्राविशेषात् । अथ संबद्धः, तादा- स्येन, तदुत्पत्त्या वा । न तावत् तादात्म्येन, भेदपक्षकक्षीकारात् । नापि तदुत्पत्त्या । यतः किमयं वाच्योत्पत्तिकाले जायेत, वाच- कोत्पत्तिकाले, युगपदुभयोरुत्पत्तिकाले, एकस्य प्रथममुत्पादेऽपि यदैव च द्वितीय उत्पद्यते तदैव वा ? । नाधौ पक्षावर्णौ; द्वया- धारत्वेनाऽस्याऽन्यतरस्याप्यसत्तायामुत्पत्तिविरोधात् । तार्तीयाकविकल्पे तु क्रमेणोत्पदिष्णवः पदार्थाः शब्दाश्च अवाच्या अवाचकाश्च भवेयुः । तुरीयपक्षे तु किमसौ वाच्यवाचकाभ्यामेव सकाशादुल्लसेत् , अन्यत एव, अन्यतोऽपि वा ? आद्यकल्पनायाम् , अनाकलितसङ्केतस्यापि नालिके- रद्वीपवासिनः शब्दोच्चारणानन्तरमेव पदार्थप्रतीतिः स्यात्, तदानीमेव तस्योत्पादात् । अथोत्पन्नोऽप्यसौ सकेताभिव्यक्त एव वाच्यप्रतिपत्तिनि- मित्तम्, ननु कार्यकारणभावविशेष एवाभिव्यङ्ग्याभिव्यकभावः, तत्र चान्यतोऽपीति विकल्पप्रतिविधानमेव समाधानम् । अथान्यतः सङ्केतादेवायमुत्पद्यते, तदप्यवद्यम्, तदाधारस्य धर्मस्यान्यत एवो- त्पत्तिविरोधात्-न चैवं वाच्यवाचकयोस्तदुत्पत्तिसम्बन्धोऽस्य कथितः स्यात् । अथ सङ्केतसहकृताभ्यां वाच्यवाचकाभ्यामेष जायते इत्य- थैवानन्यतोऽपीति तृतीयः पक्षः कक्षीक्रियते । नन्वसौ सङ्केतः प्रतीते वस्तुनि विधीयेत, अप्रतीते वा । न तावदप्रतीते; अतिप्रसङ्गसङ्गतेः। नापि प्रतीते, यतस्तक्षणिकत्वेन तदानीमेव खरसमीरसमीरिताम्भो- धरध्वंसमध्वंसिष्ट; इति कुत्र सङ्केतः क्रियेत? अथ तत्समानजातीयक्षणm A ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। परम्पराया विद्यमानत्वात् कथं न सङ्केतगोचरता तस्य ?, तदसत् । न खल्वप्रतीतं विद्यमानमपि शब्दगोचरीभूयमुपनेतुं शक्यम्; अति- असक्त, यञ्च प्रथमं प्रतीतं, तत्तदानीमेव व्यतीतम् । एवं शब्दोऽपि गवादिः प्रतीतोऽप्रतीतो वा तत्र सङ्केत्येत, इति प्राग्वदोषाः; सकेता- भावे च कथं वाच्यवाचकभावोत्पादः ?स्तां वा ते शब्दार्थव्यक्ती क्ष- णिकत्वपराङ्मुखे, उत्पादयतां च सङ्केतसहकृते वाच्यवाचकभावम् ; किन्तु न ते एव व्यवहारकालमनुगच्छतः; इत्यर्थान्तरे शब्दान्तरे च वाच्यवाचकभावोत्पत्तये सङ्केतान्तरं कर्तव्यम्, तथाच व्यवहाराभाव एव भवेत्, प्रतिवाच्यवाचकविशेष सङ्केतकर्तुरवश्यंभावाभावात् । अथ सामान्यगोचर एव सङ्केतः क्रियते तदेव च वाच्यवाचकभावाधि- करणं कालान्तरव्यक्त्यन्तरानुसरणनैपुण्यधरं च नित्यत्वाद्, व्यक्तिनि- सत्वाच्च; इति चेत् । तन्न मनीषिमान्यम् , सामान्यस्याभावात् । कथं प्रति- भासभाजनमपि तन्नास्ति ?, इति चेत् ।न, तत्प्रतिभासासिद्धेः। तथाहि- दर्शने परिस्फुटत्वेनासाधारणमेव रूपंप्रथते, न साधारणम् । अथ साधा- रणमपि रूपमनुभूयते गौगौरिति, तदसाधीयः, शावलेयवाहुलेयादि- तीव्रतीव्रतरगोशब्दादिरूपविवेकेन तस्याप्रतिभासनात् , न च शावले- यादिरूपमेव साधारणम् प्रतिव्यक्तिभिन्नरूपोपलम्भात् । यदि च सामा- न्याधार एव वाच्यवाचकभावः, तदा न शब्दात्प्रवृत्तिः स्यात् । ज्ञानमा- वलक्षणत्वात् सामान्यार्थक्रियायाः, तस्याश्च तदैव निष्पन्नत्वात् । अथापि सामान्यविशेषोभयाधारोऽसौ स्यात् , तदाऽपि तदेव दूपणम् ; "प्रत्येक पोभवेदोषो द्वयोर्भावे कथं न सः?" इति वचनात् । अथ कथमिदं भवेत् ?; न हि स्वतन्त्री सामान्यविशेषो तदधिकरणमभिदध्महे, किन्तु तदु- भयात्मकत्वेन जात्यन्तररूपं प्रत्यक्षप्रतीतिसिद्धं कथञ्चिदनुगमव्यावृ- चिमद् वस्तु, इति चेत्। तदिदमपूर्व किमपि कपटनाटकपाटवप्रकटनम् , सामान्यविशेषोभयात्मकत्वस्य दुर्धरविरोधानुबन्धदुर्गन्धत्वात् । एते- चैव च कथञ्चिद्भेदनित्यानित्यत्वपक्षावपि प्रतिक्षिप्तौ लक्षयितव्यौ । १ परिस्फुटमसावारणमेवेति पाठान्तरम् ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । .९ 7 तद् नाऽऽदिवाक्यं साक्षात्प्रयोजनं जल्पितुमलम् । न हि शब्दाः श्वपाका इव वराकाः स्वलक्षणब्राह्मणं क्षणमपि स्प्रष्टुमर्हन्ति, विकल्पशिल्पि- कल्पितार्थमात्रगोचरत्वात् तेषाम्, विकल्पानां चोत्प्रेक्षालक्षणव्यापार- पर्यवसितत्वात् । तदुक्तम्- "विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पाः शब्दयोनयः । कार्यकारणता तेषां नार्थ शब्दाः स्पृशन्त्यपि " ॥ १ ॥ तदेतदखिलमनिलाऽऽन्दोलिताऽर्कतूलतरलम् , यत एवं वदतस्ते कि मादिवाक्योपक्षेपप्रतिक्षेपः कासितः?, किंवा कारणान्तरं किमपि तत्कर- णेऽस्तीति विवक्षितम् । नाद्यः पक्षः; तत्र तत्र तावकैस्तस्य करणात् । नाप्युत्तरः; तस्य कस्यचिदसत्त्वात् । अथास्त्येव प्रयोजनाथिप्रवृत्ति- निमित्तार्थसंदेहोत्पादनं तत् , तथाहि- प्रेक्षितप्रयोजनवाक्यानां प्रयोजनार्थिनां तदुपदर्शितप्रयोजनभावाभावपरामर्शपरः संशयः समा- विर्भवति, ततोऽपि च संशयतः सस्यसंपत्त्यादिफले कृष्यादौ कृषी- बलाइव ते तत्र प्रवर्तन्ते, इति चेत् । तदप्राज्यम्, प्रयोजनवाक्योपन्या- सात् प्रागप्यस्य साधकबाधकप्रमाणाभावेन भावात् । अथ तदाऽसौ प्रयोजनसामान्ये सत्त्वासत्त्वाभ्यां संशयः, प्रमातारश्च प्रायः प्रयोजन- विशेषार्थिन एव; इति तद्विषयसंशयोत्पादनाय युक्तमेवेदम्, इति चेत् । न, अस्यापि प्रागेव भावात् ; तथाहि- प्रमाता शास्त्रमात्रमप्यालोक्या, ऽनुभूतप्रयोजनविशेषेण शास्त्रेणाऽस्य वर्णपदवाक्यकृतं साधर्म्यमवधार्य च किमिदमपि सप्रयोजनम् , अप्रयोजनं वा?; सप्रयोजनमपि किम- स्मदभिमतेन तेन तद्वत् , किं वान्येन ?, इत्यादि वाक्यालोकनं .वि- नापि संदिग्धे । अपि च, त्वन्मते न ध्वनिरर्थाभिधानधुरां दधाति, तत्कथं प्रयोजनविशेषविपयसंदेहोत्पादनेऽपि प्रत्यल: स्यात् ? ।। अर्चटश्चर्चचतुरः पुनराह-इह प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः प्रयोजनवत्तया व्याप्ता, ततो यद् निष्प्रयोजनम्, न तत् तैरारम्भणीयम्; यथा काकद- न्तपरीक्षा तथा चैतत् ; इति शास्त्रारम्भप्रतिषेधाय प्रयुज्यमानाया व्याप- कानुपलब्धेरसिद्धतोद्भावनार्थमादिवाक्यं कर्तव्यमिति । तदप्यनुपप- 3 . २ ·१० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- अम्, वाक्यस्य प्रमाणत्वेनाऽनवस्थिततया प्रयोजनविशेषसद्भाव- प्रकाशनसामर्थ्यशून्यत्वात् तदसिद्धिमुद्भावयितुमपर्याप्तत्वात् ।। रामदस्तु प्रकटयति-यद्यपीदं वाक्यमप्रमाणत्वात् प्रयोजनोपस्था- पनाद्वारेण निष्प्रयोजनत्वसाधनमसिद्धं विधातुमधीरम् , तथापि वि- दुग्धं संदिग्धं कर्तुं संदिग्धासिद्धमपि च साधनमगमकमेव, यथा समुच्छलद्धवलधूलिपटलं धूमत्वेन संदिह्यमानं धनञ्जयस्येति । तदप्य- शस्तम्, अनुपन्यस्तेऽपि प्रयोजनवाक्येऽनुभूतपूर्वप्रयोजनविशेषशा- खान्तरसाधर्म्यदर्शनेन शास्त्रमात्रादपि निष्प्रयोजनत्वगोचरसंदेहस्य सद्भावात् । ननु यद्येवमादिवाक्यं पराक्रियते, न तहीदं भवद्भिरपि कर्तव्यम्, इति चेत् । नैवम्, कर्तव्यं च तं प्रति, यो नान्यथा प्रयो- जनं विदाञ्चकार, वाच्यवाचकोत्पत्तिसमयसम्भूष्णुशक्तिस्वभावस्या- अबाधिततथाऽनुभवेन चित्रज्ञानरूपस्पष्टदृष्टान्तावष्टम्भेन च कृतवि- रोधपरिहारत्वाद् नित्यानित्यस्य वाच्यवाचकाभ्यां कथञ्चिद्भिन्नस्य सामान्यविशेषोभयस्वभाववस्तुगोचरोपरचितसङ्केताभिव्यक्तस्य वाच्य- वाचकभावसम्बन्धस्य बलेन शव्दानामर्थस्य प्रतिपादकत्वं प्रतिपद्य प्रामाण्यं चाङ्गीचकार । एतच्च यथास्थानं समर्थयिष्यते । यः पुनर- न्यथाऽपि प्रयोजनमजानाद्, यश्च न शब्दविशेषं प्रमाणत्वेनाऽमंस्त; तो प्रति न कर्तव्यं च; इत्यनेकान्तो विजयते ॥१॥ अथ प्रमाणस्यादौ लक्षणं व्याचक्षते- खपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणम् ॥ २॥ "अत्र चादग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावद् विधेयम् । इति विप्रतिप- मानाश्रित्य स्खपरेत्यादिकम्, अव्युत्पन्नान् प्रति प्रमाणम् ,प्रमाणप्रमेयाप- लापिनस्तूद्दिश्य द्वयमपि विधेयम् ; शेषं पुनरनुवाद्यम्। तत्र प्रमाणमि- ति प्राग्वत् । स्वमात्मा ज्ञानस्य स्वरूपम् ; परः स्वस्मादन्यः, अर्थ इति यावत् ; तो विशेषेण यथाऽवस्थितस्वरूपेण, अवस्यति निश्चिनोती- त्येवं शीलं यत् तत् स्वपरव्यवसायि । ज्ञायते प्राधान्येन विशेषो गृह्यते- .

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । ऽनेन इति ज्ञानम् । एतच्च विशेषणम्- अज्ञानरूपस्य व्यवहारधुराधौं- रेयतामनादधानस्य सन्मानगोचरस्य स्वसमयप्रसिद्धस्य दर्शनस्य, सभि- कांदेश्वाऽचेतनस्य नैयायिकादिकल्पितस्य प्रामाण्यपराकरणार्थम् । तस्याऽपि च प्रत्यक्षरूपस्य शाक्यनिर्विकल्पकतया प्रामाण्येन जल्पि तस्य, संशयविपर्ययानध्यवसायानां च प्रमाणत्वव्यवच्छेदार्थ व्यव- सायोति । स्पष्टनिष्टऋयमानपारमार्थिकपदार्थसार्थलुण्टाकज्ञानाद्वैता- दिवादिमतमत्यसितुं परेति । नित्यपरोक्षबुद्धिवादिनां मीमांसकानाम्, एकात्मसमवायिज्ञानान्तरप्रत्यक्षज्ञानवादिनां यौगानाम् , अचेतनज्ञा- नवादिनां कापिलानां च कदाग्रहप्रहं निग्रहीतुं स्वेति । समग्रलक्षण- वाक्यं तु परपरिकल्पितस्यार्थोपलब्धिहेतुत्वादेः प्रमाणलक्षणत्वप्रति- क्षेपार्थम् , तथाहि-अर्थोपलव्धेरनन्तरहेतुः, परम्पराहेतुर्वा विवक्षा- चक्रे ?। परम्पराहेतुश्चेत् । तर्हि, इन्द्रियवदजनादेरपि प्रामाण्यप्रसङ्गः। अथानन्तरहेतुरिन्द्रियमेव प्रमाणम्, तत् किं द्रव्येन्द्रियम्, भावेन्द्रिय वा ? । द्रव्येन्द्रियमप्युपकरणरूपम् , निवृत्तिरूपं वा ?। न प्रथमम् । तस्य निर्वृत्तीन्द्रियोपष्टम्भमात्रे चरितार्थत्वात् । नापि द्वितीयम्; तस्य भावेन्द्रियेणार्थोपलव्धौ व्यवधानादानन्तर्याऽसिद्धेः । भावेन्द्रियमपि लब्धिलक्षणम् , उपयोगलक्षणं वा?। न पौरस्त्यम् ; तस्यार्थग्रहणशक्ति- रूपस्यार्थग्रहणव्यापाररूपेण तेन व्यवधानात् । उदीचीनस्य तु प्रमा- णत्वेऽस्मल्लक्षितमेव लक्षणमक्षरान्तरैराख्यातं स्यात् । न च नास्त्ये- वामूदृशमिन्द्रियमिति भौतिकमेव तत् तत्रानन्तरो हेतुरिति वक्तव्यम् , व्यापारमन्तरेणात्मनः स्वार्थसंवित्फलस्यानुपपत्तेः। नह्यव्यापृत आत्मा स्पर्शादिप्रकाशकः, सुषुप्तावस्थायामपि प्रकाशप्रसङ्गात् । न च तदानी- मिन्द्रियं नास्ति, यतस्तदभावः स्यात् । अथ नेन्द्रियं सत्तामात्रेण तद्धतः, किन्तु मनसाऽर्थेन च सन्निकृष्टमिति चेत् । ननु सुषुप्तावस्थायामपि तत्तादृशमस्त्येव, मनसः शरीरव्यापिनः स्पर्शनादीन्द्रियेण, स्पर्शना देश्च तूलिकादिना सन्निकर्षसद्भावात् । न चाणुपरिमाणत्वाद् मनसः शरीरव्यापित्वमसिद्धमिति वाच्यम्, तंत्र तस्य प्रमाणेन प्रतिहत.

·१२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- त्वात् , तथाहि-मनोऽणुपरिमाणं न भवति, इन्द्रियत्वाद्, नयनवत् । न च शरीरव्यापित्वे युगपज्ज्ञानोत्पत्तिप्रसगः, ताक्षक्षयोपशमविशे- पेणैव तस्य कृतोत्तरत्वात् । इति नैतत्प्रमाणलक्षणमक्षणम् । आच- क्ष्महि च मतपरीक्षापञ्चाशति- -"अर्थस्य प्रमिती प्रसाधनपटु प्रोचुः प्रमाणं परे तेपामजनभोजनाद्यपि भवेद् वस्तु प्रमाणं स्फुटम् । -आसन्नस्य तु मानता यदि तदा संवेदनस्यैव सा स्यादित्यन्धभुजङ्गरन्ध्रगमवत् तीथ्यः श्रितं त्वन्मतम्याशा इति । 'अनधिगतार्थाधिगन्तृ प्रमाणम्' इत्यपि प्रमाणलक्षणं न मीमांस- कस्य मीमांसामांसलतां सूचयति ; प्रत्यभिज्ञानस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अथात्रापूर्वोऽप्यर्थः प्रथते, “इदानीतनमस्तित्वं न हि पूर्वधिया गतम्" इति चेत् । इदमन्यत्रापि तुल्यम् , उत्तरक्षणसत्त्वस्य प्राक्क्ष- णवतिसंवेदनेनावेदनात् । पूर्वोत्तरक्षणयोः सत्त्वस्यैक्यात् कथं तेन तस्यावेदनम् ?, इति चेत् । प्रत्यभिज्ञागोचरेऽपि तुल्यमेतत् , "रजतं गृह्यमाणं हि चिरस्थायीति गृह्यते" इति वचनात् , प्रागेव तद्वेदने च तदिदानीमस्ति ?,न वा ? कीडग वाऽस्ति ? इति तदनन्तरं न कोऽपि संदिहीत ततोऽपार्थकमेवानधिगतेति विशेपणम् व्यवच्छेद्याभावात्।। न चाऽव्यापकत्वदोपः प्रकृतलक्षणे, प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणव्यक्ति- ब्यापकत्वात् । नाप्यतिव्यापकत्वकलङ्कः, संशयाद्यप्रमाणविशेषेष्वव- तनात् । नाप्यसंभवसंभवः, प्रमाणं स्वपरव्यवसायि ज्ञानम्, प्रमाण- वान्यथानुपपत्तेः, इत्यतस्तत्र स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वसिद्धेः ।। अत्र चायं कण्टकोद्धारप्रकारः । तथाहि- न तावदन पक्ष- प्रतिक्षेपदक्षदोपसंश्लेपः । अयं हि भवन् किं प्रतीतसाध्यधर्मवि- शेषणत्वम् , अनभीप्सितसाध्यधर्मविशेषणता, निराकृतसाध्यधर्मवि, शेषणत्वं वा भवेत् ?, इति भेदत्रयी. त्रिवलीव तरलाक्षीणामु- मीलति । तत्र न तावत् प्रतीतसाध्यधर्मविशेषणत्वमत्राऽऽख्यायमानं संख्यावतां ख्यातये; यतः प्रसिद्धमेव साध्यं साधयतामेतदुन्मजति, ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । १३ आपो द्रवा इत्यादिवत्, न चैतत् प्रमाणलक्षणमद्यापि परेषां प्रसि- द्धिकोटिमाटीकिष्ट । नाप्यत्रानभीप्सितसाध्यधर्मविशेषणता भाषणी- या, सा हि स्वानभिप्रेतं साध्यं साधयतामधीमतां धावति; शौद्धो- दनस्य नित्यत्वसाधनवत् , न चाहतानामेतत् प्रमाणलक्षणमनाकाङ्क्षि तम् । नापि निराकृतसाध्यधर्मविशेषणत्वमत्रोपपत्तिपद्धतिप्रतिबद्धता दधाति तद्धि प्रत्यक्षेण, अनुमानेन, आगमेन वा साध्यस्य निरा- करणाद् भवेत् । न चैतद् अनुष्णस्तेजोऽवयवी, नास्ति सर्वज्ञः, जैनेन रजनिभोजनं भजनीयमित्यादिवत् प्रत्यक्षानुमानाऽऽगमादिभि- बांधासंबन्धवैधुर्य दधानमीक्ष्यते । तस्माद् नाऽत्र दोषः पक्षस्य सूक्ष्मोऽ- प्युत्प्रेक्षितुं पार्यते ॥ नापि हेतोः; स खल्वसिद्धता, विरुद्धता, व्यभि- चारो वा भवेत् ?। यदि तावदसिद्धता, तदाऽपि किमन्यतरासिद्धिः उभयासिद्धिर्वा भवेत् । अन्यतरासिद्धिश्चेत् । तदाऽपिवादिनःप्रति- वादिनो वाऽन्यतरस्येयमसिद्धिः स्यात् । यदि वादिनः; तदा किं स्व- रूपद्वारेण, आश्रयद्वारेण, भिन्नाधिकरणताद्वारेण, पक्षकदेशद्वारेण, प्रति- ज्ञाथैकदेशद्वारेण वाऽसौ स्यात् ?। स्वरूपद्वारेण चेत् । तत्कि हेतुस्वरूपे विप्रतिपत्तेः, अप्रतिपत्तेः, सन्देहाद्वान प्राच्यःप्रकारः सारः;प्रमा- णत्वाख्यहेतुस्वरूपे समस्तप्रामाणिकपरिषदामविवादात् । नाऽपि द्विती- यः, प्रमाणस्वरूपमप्रतिपद्यमानस्य वादिनोऽप्रामाणिकत्वप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः; सर्वथैवानिर्णीतप्रमाणस्वरूपस्य प्रतिपत्तुस्तत्र सन्देहानु- पादात्, न खलु सकलकालमनाकलितस्थाणुत्वस्य स्थाणुत्वपुरुषत्वो- लेखी सन्देहः कस्याऽपि संपद्यते; तत्स्वरूपप्रतिपत्तौ वा कचित् कथं सर्वथा प्रमाणस्वरूपे संशयः स्यात् ? । आश्रयासिद्धिव्यधिकरणा- सिद्धी तु वादिनो जैनस्य दोषावेव न संमतौ; अस्ति सर्वज्ञः सुनिश्चि- ताऽसम्भवद्वाधकप्रमाणत्वात् , उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयात्, इत्यादेर्ग- मकत्वेन स्वीकृतत्वात् । संमतत्वे वा न तयोरत्रावकाशशङ्काशङ्कुसं- कथा; प्रमाणस्य धर्मिणः सकलवादिनामविवादास्पदत्वात्, प्रमा- णत्त्वहेतोस्त वृत्तिनिर्णयाच्च । पक्षैकदेशासिद्धताऽपि नात्र साधीयस्ता ·१४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- - दधाति, सा हि संपूर्णपक्षाव्यापकत्वे सति संभविनी, सचेतनास्तरवः स्वापात् ; इत्यादिवत्, न चैतदत्रास्ति । नाप्यनित्यः शब्दोऽनित्यत्वादि- त्यादिवत् प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्धताऽभिधानीया, तस्यास्तत्त्वतः स्वरूपा- सिद्धिरूपत्वात् ; अन्यथा धर्मिणोऽपि हेतुत्वे तत्प्रसङ्गात् । स्वरूपासि- द्धिश्चात्र न यथा स्थेमानमास्तिघ्नुते, तथाऽनन्तरमेव न्यरूपि, इति न वादिनःसाधनमसिद्धमेतत्। नापि प्रतिवादिनः, तत्राप्येवंप्रकारप्रकारक- ल्पनाप्रबन्धस्य प्रायः समानत्वात् । अत एव वादिप्रतिवाद्युभयस्यापि नासिद्धमिदम् । एवं च कथमिदं साधनमसिद्धिसम्बन्धं दधीत? नापि विरुद्धताबन्धकीसंपर्ककलङ्कितमेतत्; विपक्षाद् व्यावृत्तत्वात् । नापि व्यभिचारपिशाचसंचारदुस्संचरम् , यतो निर्णीतविपक्षवृत्तित्वेन, सन्दिग्धविपक्षवृत्तित्वेन वाऽत्र व्यभिचारःप्रोच्येत?। न तावदायेन, अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादित्यादिवद् विपक्षे वृत्तिनिर्णयाभावात् ; स्व- परव्यवसायिज्ञानस्य हि विपक्षः संशयादिर्घटादिश्च, न च तत्र कदाचन प्रमाणता वरिवर्ति । नापि द्वितीयेन, विवादापन्नः पुमान् सर्वज्ञो न भवति, वक्तृत्वात् , इत्यादिवद् विपक्षे वृत्तिसन्देहस्यासंभवात्, संशयघटादिभ्यः प्रमाणत्वव्यावृत्तनिर्णीतत्वात् । तन्नानकान्तिकत्व- लक्षणमपि दूषणमत्रोपढौकते। इति न हेतोरपि कलङ्ककलिकाऽपि प्रो- न्मीलति । निदर्शनं पुनर्नोपदर्शितमेवात्र, इति न तद्दोषोद्धारसंरम्भः । भवतुवा तदपि व्यतिरेकरूपं संशयघटादि; न चात्र कश्चिद्दूषणकणः। स खल्वसिद्धसाध्यव्यतिरेकः, असिद्धसाधनव्यतिरेकः, असिद्धोभ- यव्यतिरेकः, सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेकः, सन्दिग्धसाधनव्यतिरेकः, स- न्दिग्धोभयव्यतिरेकः,अव्यतिरेकः, अप्रदर्शितव्यतिरेकः,विपरीतव्यति- रेको वा स्यात् । तत्रन तावदाद्याः षट् ; घटादौ साध्यसाधनव्यतिरे- कस्य स्पष्टनिष्टङ्कनात् । नापि सप्तमः, व्याप्त्याऽत्र व्यतिरेकनिर्णयात् ।. नाप्यष्टमनवमौ; यत्र न स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वं न तत्र प्रमाणत्वमिति व्यतिरेकोपदर्शनात्, इत्यतो निष्कलङ्कादनुमानात् तल्लक्षणसिद्धरनवद्य- मिदं लक्षणम् ॥ २॥ १ प्रकारो विकल्पः।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। १५ अथात्रैव ज्ञानमिति विशेषणं समर्थयन्ते- अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षम हि प्रमाणम् , अतो ज्ञानमेवेदम् ॥३॥ अभिमतमुपादेयम्, अनभिमतं हेयम्। तद् द्वयमपि द्वेधा-मुख्यं गौणं च। तत्र मुख्यम्-सुखं दुःखं च । गौणं पुनः-तयोः कारणं कुसुमकु- कुमकामिनीकटाक्षादिकम् , खलकलहकालकूटकण्टकादिकं च । एवंवि- धयोरभिमतानभिमतवस्तुनायौँ स्वीकारतिरस्कारौप्राप्तिपरिहारौं, तयोः क्षम समर्थम् ; प्रापकं परिहारकं चेत्यर्थः । अनयोरुपलक्षणत्वादेतदु- भयाभावस्वभाव उपेक्षणीयोऽप्यत्रार्थो लक्षयितव्यः । रागगोचरः ख- -ल्वभिमतः, द्वेषविषयोऽनभिमतः; रागद्वेषद्वितयानालम्बनं तु तृणादि- रुपेक्षणीयः। तस्य चोपेक्षक प्रमाणं तदुपेक्षायां समर्थमित्यर्थः। हिर्यस्मा- दुर्थे; यस्माद् अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षम प्रमाणम् ,अत इदं ज्ञानमेव भवितुमर्हति; नाज्ञानरूपं सन्निकर्षादिकम् । प्रयोगश्च- प्रमाणं ज्ञानमेव, अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षमत्वात् , यत्तु नैवं न तदेवम्, यथा स्तम्भः, तथा चेदम् , तस्मात् तथा ॥ ३ ॥ उपपत्त्यन्तरं प्रकटयन्ति- न वै सन्निकर्षादेरज्ञानस्य प्रामाण्यमुपपन्नम्, तस्यार्थान्तरस्येव खार्थव्यवसितौ सा- धकतमत्वानुपपत्तेः ॥४॥ अयमर्थः-यथा संप्रतिपन्नस्य पटादेरर्थान्तरस्याज्ञानरूपस्य स्वा- र्थव्यवसितौ साधकतमत्वाभावात् प्रामाण्यं नोपपत्तिश्रियमशिश्रियत् , तथा सन्निकर्षादेरपि । प्रयोगः-सन्निकर्षादिर्न प्रमाणव्यवहारभाक्, स्वार्थव्यवसितावसाधकतमत्वाद्, यदेवं तदेवम् , यथा पटः, तथा चायम्, तस्मात् तथा ॥ ४॥ अथास्य साधनस्यासिद्धिसंबन्धवैधुर्य व्य जयन्तः सूत्रद्वयं ब्रुवते- न खल्वस्य खनिर्णीतौ करणत्वम्, स्तम्भादेरिवाचे- - प्रव T ·'१६ प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः-- तनत्वात् ; नाप्यर्थनिश्चितौ, खनिश्चितावकर- णस्य कुम्भादेरिव तत्राऽप्यकरणत्वात् ॥५॥ अस्येति सन्निकर्षादेः, करणत्वं साधकतमत्वम्। नाऽप्यर्थनिश्चिता- विति अस्य करणत्वमिति योगः। तत्रापीति अर्थनिश्चितावपीत्यर्थः । शेषमशेषमुत्तानार्थम् । प्रयोगौ तु-सन्निकर्षादिः स्वनिर्णीतौ करणं न भवति, अचेतनत्वात् , य इत्थं स इत्थम्, यथा स्तम्भः, तथा चायम्, तस्मात् तथा। सन्निकर्षादिरर्थनिश्चितौ करणं न भवति, स्वनिश्चिताव- करणत्वात् , य एवं स एवम्, यथा स्तम्भः, यथोक्तसाधनसंपन्नश्चा- यम् , तस्माद् यथोक्तसाध्यः ।। अत्र केचिद्योगाः संगिरन्ते-सन्निकर्षादिर्न प्रमाणव्यवहारभा- गित्यादि यवादि, तत्रादिशब्दसूचितकारकसाकल्यादेः काममप्रा- माण्यमस्तुः सन्निकर्षस्य तु प्रामाण्यापकों नोऽमर्षप्रकर्षसिद्धये, तस्यार्थोपलव्धौ साधकतमत्वावधारणेन स्वार्थव्यवसितावसाधकतम- वादित्यत्र हेत्वेकदेशस्यासिद्धेः । यत्तु तत्सिद्धौ साधनमधुनैवाभ्य- धुः, तदसाधीयः, प्रदीपेन व्यभिचारास् , तस्य स्वनिश्चितावकरण- स्याप्यर्थनिश्चितौ करणत्वादिति। तदेतत् त्रपापात्रम् , अर्थोपलव्धौ सन्नि- कर्षस्य साधकतमत्वासिद्धेः। यत्र हि प्रमात्रा व्यापारिते सत्यवश्यं कार्य- स्योत्पत्तिः,अन्यथा पुनरनुत्पत्तिरेव,तत् तत्र साधकतमम् ; यथा छिदायां दात्रम् ;नच नभसि नयनसन्निकर्षसम्भवेऽपि प्रमोत्पत्तिः।रूपस्य सह- कारिणोऽभावात् तत्र तदनुत्पत्तिरिति चेत् । कथमसौ रूपेऽपि स्यात् ?; न हि रूपे रूपमस्ति, निर्गुणत्वाद् गुणानाम् । नापि तदाधारभूते द्रव्ये रूपान्तरमस्ति, यावद्व्यभाविसजातीयगुणद्वयस्य युगपदेकत्र त्वयाऽ- नभ्युपगमात् । अवयवगतं रूपमवयविरूपोपलब्धौ सहकारि सम- स्त्येवेति चेत् । कथं त्र्यणुकावयविरूपोपलम्भो भवेत् ? ; न हि व्यणु- कलक्षणांवयवत्रयवर्तिरूपमुपलभ्यते, यतः सहकारि स्यात् । अनु- पलभ्यमानमपि तन् तत्र सहकारीति चेत् । तर्हि कथं न तप्तपाथासि पाव- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। कोपलम्भसंभवः १; तदवयवेष्वनुपलभ्यमानस्य रूपस्य भावात् । यदि च रूपं सहकारि कल्प्यते, तदा समाकलितसकलनेत्रगोलकस्य दूराss- सन्नतिमिररोगावयविनः कथं नोपलब्धिः। अथाऽत्यन्ताऽऽसत्त्यभावो- ऽपि सहकारी, न चासौ तिमिरेऽस्तीति चेत्। नन्वियमासत्तिरात्मापेक्षया, शरीरापेक्षया, लोचनापेक्षया, तदधिष्ठानापेक्षया वा विवक्षांचके प्रेक्षादक्षेण ? । आये कल्पे, कथं कस्यापि पदार्थस्योपलब्धिः ?, व्या- पकस्याऽऽत्मनः सर्वभावैरासत्तिसंभवात् । द्वितीये, कथं करतल- तुलित्तमातुलिङ्गादेरुपलम्भः । तृतीये, कथं कापि चाक्षुषप्रत्यक्षमुन्म- ज्जेत् ?, चक्षुषः प्राप्यकारित्वकक्षीकारेण सर्वत्र स्वगोचरेणाऽऽसत्तिस- द्भावात् । तुरीये, कथमधिष्ठानसंयुक्ताअनशलाकायाः समुपलब्धिः ?। अथ येनांशेन, तस्यास्तत्र संसर्गः स नोपलभ्यत एव । नैवम्, अव- यविनो निरंशत्वेन स्वीकारात् । अपि च, कथमुदीची प्रति व्या- पारितनेत्रस्य प्रमातुर्न कांचन काञ्चनाऽचलोपलब्धिमनुभवामः । न च दवीयस्त्वाद् न तत्र नेत्ररश्मयः प्रसतु शक्ताः, तेषां शशाङ्के- ऽपि प्रसरणाभावापत्तेः । अथ तदालोकमिलितास्ते वर्धन्ते, तर्हि खरतरकरनिकरनिरन्तराऽऽपूरितविष्टपोदरे मरीचिमालिनि सति सु. तरां सुराद्रिमभिसर्पतां तेषां वृद्धिर्भवेत् । न च दिनकरमरीचीनां नितरां कठोरत्वेन तैस्तेपांप्रतिघातः, तदाऽऽलोककलापाऽऽकलितकलश- कुलिशादिपदार्थानामप्यनुपलम्भापत्तेः । ततो न सन्निकर्षसद्भावेs- प्यवश्यं संवेदनोदयोऽस्ति । नापि तदभावेऽभाव एव, प्रातिभप्रत्य- क्षाणामार्षसंवेदनविशेषाणां च तत्कालाऽविद्यमानवस्तुविषयतया स- निकर्याभावेऽपि समुद्भवात् । तन्न सन्निकर्षस्य साधकतमत्वं साधु- स्वसौधाऽध्यासधैर्यमार्जिजत् । यं च प्रदीपेन व्यभिचारमुदचीचरः, सोऽपि न चतुरचेतश्चमत्कारचञ्चुः, प्रदीपस्य मुख्यवृत्त्या करणत्वा- नुपपत्तेः, नेत्रसहकारितया करणत्वोपचारात् । यथा चोपचारादर्थ- व्यवसितौ करणमयम् , तथा स्वव्यवसितावपि; न हि प्रदीपोपलम्भे प्रदीपान्तरान्वेपणमस्ति । किन्त्वात्मनैवात्मानमयं प्रकाशयतीति क ३ ·१८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- व्यभिचारः? । तन्न सन्निकर्षस्यार्थव्यवसितावसाधकतमत्वमसिद्धम् ।। अनयैव दिशा कारकसाकल्यादेरप्यर्थव्यवसितावसाधकतमत्वं समर्थनीयम् । इति न हेत्वेकदेशासिद्धिः ॥ ५ ॥ अथ व्यवसायीति विशेषणसमर्थनार्थमाहुः- तद् व्यवसायस्वभावम् , समारोपपरिपन्थित्वात् प्रमाणत्वाद् वा ॥ ६॥ तत्-प्रमाणत्वेन संमतं ज्ञानम् , व्यवसायखभा निश्चया- स्मकमित्यर्थः, समारोपः संशयविपर्ययानध्यवसायस्वरूपोऽनन्तरमेव निरूपयिष्यमाणः, तत्परिपन्थित्वं तद्विरुद्धत्वम् , यथावस्थितवस्तु- ग्राहकत्वमिति यावत् ; प्रमाणत्वाद् वा तत् तथाविधम्, वाशब्दो विकल्पार्थः, तेन प्रत्येकमेवामू हेतू प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्य व्यवसा- यस्वभावत्वसिद्धौ समर्थावित्यर्थः । प्रयोगौ तु-प्रमाणत्वाभिमतं ज्ञानं व्यवसायस्वभावम् , समारोपपरिपन्थित्वात् , प्रमाणत्वाद् वा, यत् पुननैवं न तदेवम्, यथा-घटः, प्रोक्तसाधनद्वयाऽधिकरणं चेदम् , त- स्माद् व्यवसायस्वभावमिति ॥ अत्रैकदेशेन पक्षस्य प्रत्यक्षप्रतिक्षेपमाचक्षते भिक्षवः, तथाहि-संह तसकलविकल्पावस्थायां नीलादिदर्शनस्य व्यवसायवन्ध्यस्यैवानुभ- वात् पक्षीकृतप्रमाणैकदेशस्य प्रत्यक्षस्य व्यवसायस्वभावत्वसाधनम- साधीयः । तदसाधिष्ठम् , यतः केन प्रत्यक्षेण तादृक्षस्य तस्यानुभवोऽ- भिधीयते ? ऐन्द्रियेण, मानसेन, योगिसत्केन, स्वसंवेदनेन वा । नायेन, तन्नेन्द्रियकुटुम्बस्य व्यापारपराङ्मुखत्वात् । न च द्वितीयेन, तस्येन्द्रियज्ञानपरिच्छिन्नपदार्थानन्तरक्षणसाक्षात्कारदक्षत्वात् । न तृतीयेन, अस्मादृशां योगिप्रत्यक्षस्पर्शशून्यत्वात्, योगी तु तथा जाना- तीति कोशपानप्रत्यायनीयम् । नापि तुर्येण, यतः-तत् स्वरूपोपदर्शना. देव प्रमाण स्यात्, अनुरूपविकल्पोत्पादकत्वाद् वा ?। आये पक्षे, प्रत्यक्षं क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादावपि प्रमाणतामास्कन्देत् । द्विती.

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । १९. यपक्षोऽप्यक्षमा, संहृतसकलविकल्पावस्थाभाविनीलादिदर्शनानन्तरम्- नीलादिरयमित्यर्थोल्लेखशेखरस्यैव विकल्पस्य प्रायेणानुभवात् । यत्रा- पिनीलादिज्ञानं ममोत्पन्नमिति ज्ञानोल्लेखी विकल्पः, तत्रापि ज्ञानमात्रो ल्लेखित्वादस्य तत्रैव दर्शनस्य प्रामाण्यं स्याद् न तु तनिर्विकल्पकत्वे । अपि च, विकल्पस्यापि कथं सिद्धिः ? स्वसंवेदनप्रत्यक्षादिति चेत् । तस्यापि स्वरूपोपदर्शनमात्रात् प्रामाण्ये तदेव दूषणम् । विकल्पान्त- रोपजननात् पुनरनवस्था .। तथा च कथं स्वसंवेदनस्य प्रामाण्य- सिद्धिः ?, यतस्तेन बाधा पक्षांशे स्यात् । अथ यन्न निर्विकल्पकं तन्नैव विकल्पेन सहोत्पद्यते, यथा-विकल्पो विकल्पान्तरेण, विकल्पेनापि सहोत्पद्यते च प्रत्यक्षम् । न चेदं न सिषेध साधनम्, गन्धर्वविकल्प- दशायामपि गोः साक्षात्करणात् , अन्यथा समयान्तरे तत्स्मरणानु- त्पत्तिप्रसङ्गान् , इत्यनुमानबाधितः पक्षैकदेश इति चेत् । तदपि कवलितं कालेन, कालान्तरे स्मरणसद्भावाद् व्यवसायात्मकस्यैव प्रत्यक्षस्य प्रसिद्धेनिर्विकल्पकस्य संस्कारकारणत्वविरोधात् क्षणिकत्वादिवत् । अथाभ्यासप्रकरणबुद्धिपार्टवार्थित्वेभ्यो निर्विकल्पकादपि प्रत्यक्षादू गंवादौ संस्कारः स्मरणं च समगस्त, न तु क्षणक्षयादा, तदभावा- दिति चेत् । तदप्यल्पीयः, भूयोदर्शनलक्षणस्याभ्यासस्य क्षणक्षया- दावक्षोदीयसः सद्भावात्; पुनः पुनर्विकल्पोत्पादरूपस्य चाभ्यासस्य परं प्रत्यसिद्धत्वात् , तत्रैव विवादात् । क्षणभिदेलिमभावाभिधानवे- लायां क्षणिकप्रकरणस्यापि भावात् । बुद्धिपाटवस्य क्षणिकत्वादौ नीलादौ च समानत्वात्, तत्प्रत्यक्षस्य निरंशवेन कक्षीकारात्, अन्यथा विरुद्धधर्माध्यासेन तस्य भेदापत्तेः । अथिल्वस्यापि जिज्ञा- सितत्वलक्षणस्य क्षणिकवादिनः क्षणिकत्वे सुतरां सद्भावाद् नीलादि- बत् । अभिलषितत्वरूपस्यतु तस्य व्यवसायजननं प्रत्यनिमित्तत्वात् , अनभिलषितेऽपि वस्तुनि कस्यापि व्यवसायसंभवात् । ततो नाs- नंशवस्तुवादिनः कचिदेव स्मरणं समगत । तथाच-यद् व्यवसाय- १ नालादाविति पाठान्तरम् । २ पुस्तकान्तरे नायं पाठ । , ·२० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- - शून्यं ज्ञानं न तत् स्मृतिहेतुः, यथा क्षणिकत्वादिदर्शनम्, तथा चाऽ. श्वविकल्पकाले गोदर्शनमिति प्रसङ्गः, तथा च तत् स्मृतिहेतुर्न स्याद्, भवति च पुनर्विकल्पयतस्तदनुस्मरणम्, तस्मात् तद् व्यवसायात्म- कमिति प्रसङ्गविपर्ययः । एवं च स्मरणात् तस्य व्यवसायात्मकस्यैव सिद्धेर्व्यवसायस्य च व्यवसायान्तरेण समानकालत्वाभावाद् विक- ल्पेनापि सहोत्पद्यमानत्वादिति हेतुरसिद्धिबन्धकीसम्बन्धबाधित इति सिद्धम् । अथ न व्यवसायस्वभावत्वेन समारोपपरिपन्थित्वप्रमाणत्व- हेत्वोाप्तिरुपाऽपादि, तदभावेऽपि व्यवसायजनकत्वमात्रेण तयोः कचिद्भावाविरोधात् । अनुमानं हि व्यवसायस्वभावं सत् समारोप- परिपन्थि, प्रमाणं च, प्रत्यक्षं तु व्यवसायजनकमिति को विरोधः?, इति चेत् । इह तावत् प्रमाणत्वहेतोाप्तिरुपदर्यते-प्रमाणं स्वल्व- विसंवादकमवादिषुः सौगताः, अविसंवादकत्वं चार्थप्रापकत्वेन व्याप्त- म् अर्थाप्रापकस्याविसंवादित्वाभावाद् निर्विषयज्ञानवत् , तदपि प्रव- तकत्वेन व्यापि, अप्रवर्तकस्यार्थाप्रापकत्वात् तद्वदेव । तदपि विषयो- पदर्शकत्वेन व्यानशे, स्वविषयमुपदर्शयतः प्रवर्तकत्वव्यवहारविषयत्व- सिद्धेः, न हि पुरुषं हस्ते गृहीत्वा ज्ञान प्रवर्तयति, स्वविषयं तूपदर्शयत् प्रवर्तकमुच्यतेऽर्थप्रापकं चेति ।। तत्रेदं चर्च्यते-किं दर्शनस्य व्यवसायोत्पत्तौ सत्यां विषयोपदर्श- कत्वं संजायेत ? समुत्पन्नमात्रस्यैव वा संभवेत् ? । प्राचिकविकल्प, विकल्पकाले दर्शनस्यैव विनाशात् क्व नाम विषयोपदर्शकत्वं व्यव- तिष्ठेत ? । द्वितीयकल्पनायां पुनः-किमनेन कृतक्षौरनक्षत्रपरीक्षा- प्रायेण पश्चात्प्रोल्लसता नीलादिविकल्पेनाऽपेक्षितेन कर्तव्यम् ?, तम- न्तरेणापि विषयोपदर्शकत्वस्य सिद्धत्वात् । तथा च “यत्रैव जनयेदेनां तत्रैवास्य प्रमाणता" इति राद्धान्तविरोधः, व्यवसायं विनैव विष- योपदर्शकत्वसद्भावे प्रामाण्यस्यापि तं विनैव भावात् , तन्मात्रनि- मित्तत्वात् तस्य । कथं चैवं क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्यादावपि दर्शनत्य १ उदपादीत्सपि पाठ. ! ।

·+- . रत्नाकरावतारिकायुक्तः। २१ विषयोपदर्शकत्वं न प्रसज्यते ?। अथाध्यवसानपर्यवसानो व्यापारो दर्शनस्य, इत्यध्यवसायव्यापारवत एवास्य विषयोपदर्शकत्वमवतिष्ठते, न पुनस्तमन्तरेणेति चेत् । तदप्यल्पम् , निर्विकल्पककार्यत्वेन व्यव- सायस्य ततो भिन्नकालत्वात् तेन तस्य व्यापारवत्त्वानुपपत्तेः । अस्तु वैतत् , तथापि तद् व्यापारभूतोऽसौ व्यवसायो दर्शनगोचरस्यो- पदर्शकः, अनुपदर्शको वा स्यात् ? । यद्यपदर्शकः, तदा स एव तत्र प्रवर्तकः प्रापकश्च स्यात् , ततोऽपि संवादकत्वात् प्रमाणम्, न पु- नस्तत्कारणीभूयमाभेजानं दर्शनम् । अथानुपदर्शकः, कथं दर्शन : तजननात् स्वविषयोपदर्शकम् , अतिप्रसङ्गात्-संशयविपर्ययकारण-. स्यापि तस्य स्वविषयोपदर्शकत्वापत्तेः । दर्शनविषयसामान्यव्यवसा- यित्वाद् विकल्पस्य तज्जनकं दर्शनं स्वविषयोपदर्शकम् , नेतरदिति चेत् । तदशस्यम् , दर्शनविषयसामान्यस्यान्याऽपोहलक्षणस्यावस्तुत्वात्, त- द्विषयव्यवसायजनकस्य वस्तूपदर्शकत्वविरोधात् । अथ दृश्यविक- ल्प्ययोरेकीकरणाद् वस्तूपदर्शक एव व्यवसाय इति चेत् । नन्वेकी- करणमेकरूपतापादनम् , एकत्वाध्यवसायो वा ? । प्राचि पक्षे, अ- न्यतरस्यैव स तत्त्वं स्यात् । द्वितीये तु, उपचरितमेवानयोरैक्यम् , त- था च कथमेष व्यवसायो विषयोपदर्शकः स्यात् ;न हि षण्डः कुण्डो- नीत्वेनोपचरितोऽपि पयसा पानी पूरयति । किञ्च, तदेकत्वाध्यव- सायो दर्शनेन, विकल्पेन, ज्ञानान्तरेण वा भवेत् ? | नाद्येन, दर्श- नश्रोत्रियस्याध्यवसायश्वपाकसंस्पर्शासंभवात् , न च तस्य विकल्प्यं विषयतामेति । न द्वितीयेन, विकल्पकोणपस्य दृश्यदाशरथिं गोच-, रयितुमपर्याप्तत्वात् । नापि तृतीयेन, निर्विकल्पकसविकल्पकविकल्प- युगलानतिक्रमेण दृश्यविकल्प्यद्वयविषयत्वविरोधात् । न च तदुभया- गोचरं ज्ञानं तदुभयैक्यमाकलयितुं कौशलमालम्बते, तथाहि-यद् यद् न गोचरयति न तत् तदैक्यमाकलयितुं कुशलम् , यथा-कलश- ज्ञानं वृक्षत्वशिंशपात्वयोः, तथा च प्रकृतसिति । तन्न व्यवसायजन- १ तदत्यलमिति च पाठ. । NET

·१२
प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः-
.
,
नात् प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमुपपादकम् । कथं चैतत् क्षणक्षयस्वर्गप्रापण
शक्त्यादावप्यनुरूपं विकल्पं कदाचिद् नोत्पादयति । स्वविकल्पवास-
नावलसमुज्जृम्भमाणाक्षणिकत्वादिसमारोपानुप्रवेशादिति चेत् । तद-
पेशलम् , नीलादावपि तद्विपरीतसमारोपप्रसक्तः, कथमन्यथा विरुद्ध.
धर्माध्यासात् तदर्शनभेदो न भवेत् ?, न ह्यनंशं. दर्शनं क्वचित्
समारोपाक्रान्तं, क्वचिन्नेति वक्तुं युक्तम् । अथ तचव्यावृत्तिवशाद-
मंशस्यापि दर्शनस्य तथा परिकल्पनाददोपः, समारोपाक्रान्तेभ्यो हि
व्यावृत्तमसमारोपाक्रान्तम् , असमारोपाक्रान्तेभ्यस्तु व्यावृत्तं समा-
रोपाक्रान्तं तदुच्यत इति । तदप्यसूपपादम् , यतो व्यावृत्तिर
वस्त्वंशं कंचिदाश्रित्य कल्येत, अन्यथा वा?। अन्यथा चेत्, चित्रभा
मुरप्यचन्द्रव्यावृत्तिकल्पनया चन्द्रतामाद्रियेत । वस्त्वंशानयणपक्षे तु
सिद्धो विरुद्धधर्माध्यासः, तथाहि-तदर्शनं येन स्वभावेन समारोपा.
कान्तेभ्यो व्यावर्तिष्ट, न तेनैवाऽसमारोपाक्रान्तेभ्योऽपि; येन चाऽ-
मीभ्यो व्यावर्तत न तेनैव तेभ्योऽपि; तयोर्द्वयोरपि व्यावृत्तयोरक्या-
पत्तेः। यदि पुनः स्वभावभेदोऽपि वस्तुनोऽतत्स्वभावव्यावृत्त्या कल्पित-
एवेति मतं, तदा कल्पितस्वभावान्तरकल्पनायामनवस्था स्थेमानमान
स्तिघ्नुवीत । ततो न व्यवसायजननादस्य प्रामाण्यमनुगुणम् , किन्तु
व्यवसायस्वभावत्वादेव एवं प्रामाण्यसहचरं समारोपपरिपन्थित्वमपि.
वाच्यम्।। ६॥
समारोपपरिपन्थित्वादित्युक्तमिति समारोपं प्ररूपयन्ति-
अतस्मिंस्तदध्यवसायः समारोपः ॥ ७॥
अतत्प्रकारे पदार्थे तत्प्रकारतानिर्णयः समारोप इत्यर्थः ॥७॥
अथैनं प्रकारतः प्रकटयन्ति-
स विपर्ययसंशयानध्यवसायभेदात् त्रेधा ॥८॥
उत्तानार्थमदः ॥ ८॥
अथोद्देशानुसारेण विपर्ययस्वरूपं तावत् प्ररूपयन्ति
विपरीतैककोटिनिष्टङ्कनं विपर्ययः ॥ ९ ॥

·4 रत्नाकरावंतारिकायुक्तः। २-३ विपरीताथा अन्यथास्थिताया एकस्या एव कोटेर्वस्त्वंशस्य निष्ट- हनं निश्वयनं विपर्यय इति ।। ९ ।। अत्रोदाहरन्ति- . यथा शुक्तिकायामिद रजतमिति ॥१०॥ यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः, अग्रेऽपि सर्वत्र । शुक्तिकायामरजता- कारायामिदं रजतमिति रजताकारतया ज्ञानं विपर्ययो विपरीतल्या. तिरित्यर्थः । इतिशब्द उल्लेखार्थः, अप्रेऽपि । उदाहरणसूत्रं चेदम्-अन्ये. 'षामपि प्रत्यक्षयोग्यविषयविपर्ययाणां पीतशङ्कज्ञानादीनाम्, तदितर- प्रमाणयोग्यविषयविपर्ययाणां हेत्वाभासादिसमुत्थज्ञानानां चोपलक्ष- णार्थम् ।। अत्र विवेकाख्यातिवादी वदति-विवादास्पदमिदं रजतमिति प्रत्ययो न वैपरीत्येन स्वीकर्तव्यः, तथा विचार्यमाणस्य तस्यानुपपद्य- मानत्वात् , यद् यथा विचार्यमाणं नोपपद्यते, न तत् तथा स्वीकर्त- व्यम्, यथा स्तम्भः कुम्भरूपतयेति । न चेदं साधनमसिद्धिमधार- यत्, तथाहि-किमिदं प्रत्ययस्य वैपरीत्यं स्यात् ?-अर्थक्रियाकारिपदा- प्रित्यायकत्वम्, अन्यथा प्रथनं वा । आधे भेदे, विवादास्पदप्र- त्ययप्रत्यायिते पदार्थे किमर्थक्रियामात्रमपि नास्ति, तद्विशेषसाध्या वा सा न विद्यते ? । नाद्यः पक्षः, शुक्तिसाध्यायास्तस्या भावात् । द्वितीये तु, ज्ञानकाले सा नास्ति, कालान्तरेऽपि वा । ज्ञानकाले तावत् तथ्य- कलधौतबोधेऽपि कापि सा नास्त्येव । कालान्तरे तु प्रचुरतरसमीर- समीरणाशुव्यपायिपयोबुबुदबोधेऽपि सा न विद्यत एव । तन्नार्थ- क्रियेत्यादिपक्षः क्षेमकारः । तत्पुरस्सरपक्षे तु, तथाविधवैपरीत्यं तस्य स्वेनैव, पूर्वज्ञानेन, उत्तरज्ञानेन वाऽवसीयेत ? । न स्वेनैव, तेन स्वस्य वैपरीत्यावसाये प्रमातुः प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात् । अथ पूर्वज्ञानेन; किं स्वकालस्थेन, तत्कालस्थेन वा ? | नाद्येन, तत्काले वैपरीत्यास्पदसंवे- दनस्यासत्त्वात् । नापि द्वितीयेन, ज्ञानयोगपद्यासंभवात् । अथो- तरज्ञानेन, तत्कि विजातीयम्, सजातीयं वा स्यात् ? । विजातीय- । .

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालंकार:- - मप्येकसन्तानम् , मिन्नसन्तानं वा ? । मेदयेऽपि घटज्ञानं पटज्ञा- नस्य वैपरीत्यावसायि भवेत् । सजातीयमप्येकविषयम्, भिन्नविषयं वा ?। एकविषयमप्येकसन्तानम्, भिन्नसन्तानं वा ? । द्वयमपीदं संवाददत्तहस्तावलम्वं कथं वैपरीत्याववोधधुराधौरेयतां दधीत ? । भिन्नविषयमप्येकसन्तानम् , भिन्नसन्तानं वा ? । उभयत्रापि पटज्ञानं पटान्तरज्ञानस्य तथा भवेत् । अथ न सर्वमेवोत्तरज्ञानं प्राक्तनस्या- ऽन्यथात्वाववोधवद्धकक्षम्, किन्तु यदेव वाधकत्वेनोल्लसति । ननु किमिदं तस्य तद्बाधकत्वम् ?-तदन्यत्वम् , तदुपमर्दकत्वं, तस्य स्त्र- विषये प्रवर्तमानस्य प्रतिहन्तृत्वम्, प्रवृत्तस्यापि फलोत्पादप्रतिवन्ध- कत्वं वा ?। प्राचि पक्षे, मिथ्याज्ञानमपि तस्य वाधकं स्यात्, अन्यत्व- स्योभयत्राऽविशेषात् । द्वितीये घटज्ञानं पटज्ञानस्य वाधकं स्यात्, तस्यापि तदुपमर्दैनोत्पादात् । तृतीये, न प्रवृत्तिस्तस्य तेन प्रतिहन्तुं शक्या, यत्र क्वचन गोचरे प्रागेव प्रवृत्तत्वात् । तुरीयेऽपि, न फलो- त्पत्तिस्तस्य तेन प्रतिवन्धुं पार्यते, उपादानादिसंविदोऽपि प्रथममेव समुत्पन्नत्वात् । किञ्च, विपरीतप्रत्यये रजतमसच्चकास्ति, सद् वा असञ्चेत् । असख्यातिरेवेयं स्यात् । सच्चेत् । तत्रैव, अन्यत्र वा ? | यदि तत्रैव, तदा तथ्यपदार्थख्यातिरेवेयं भवेत् । अन्यत्र तु सतः कथं तत्र प्रतीतिः?, पुरस्सरगोचर एव चक्षुरादापारात् । दोषमाहात्म्या- दिति चेत् । न, दोषाणामिन्द्रियसामर्थ्यकदर्थनमात्रचरितार्थत्वेन विपरीतकार्योत्पत्तिं प्रत्यकिञ्चित्करत्वात् । ततस्तथा विचार्यमाणस्य तस्यानुपपद्यमानत्वमसिध्यदेव । नापि व्यभिचारि, विपक्षादत्यन्तं व्यावत्तेः; अत एव न विरुद्धमपि । ततः सत्यमेवैतत् संवेदनद्वयम्- इदमिति प्रत्यक्षम्, रजतमिति तु स्मरणम् ; करणोद्भवदोषवशाच्छु: क्तिरजतयोः प्रत्यक्षस्मरणयोश्च भेदाप्रतिभासाद् भेदाख्यातिरियम च्यत इति ॥ अत्राभिध्महे-ये तावत् साधनासिद्धिविध्वंसनाय ०५५ ५५ विकल्पा तत्र शुक्त्यादिरूपतयाऽन्यथास्थितार्थस्यान्यथारजवाद्यर्थ ·रत्नाफरावतारिकायुक्तः। २५ प्रकारेण यत्प्रथनं तत्स्वरूपं वैपरीत्यं नेदं रजतमित्येवं तदुपमर्दतः पश्चादुज्जृम्भमाणेन वाधकेनाऽवधायत इति ब्रूमः । तथा च अन्यथा- प्रथनोत्तरज्ञानतदुपमर्दकत्वविकल्पाभ्यां शेष तुविकल्पनिकुरम्यं तुण्ड- ताण्डवाडम्बरविडम्बनामात्रफलमेव । अथ विजातीयं सजातीयं वा तदित्यादिप्रकारेपु किमुत्तरं ते स्याद् ? ननु वितीर्णमेव । अस्तु यत्कि- श्चित् , तदुपमर्दैन चेदुत्पद्यते, तदा तदखिलं वाधकं सत् तस्य तथात्व- माविष्करोतीति । उपमर्दश्च न प्रध्वंसः, यतः पटज्ञानप्रध्वंसेनोत्पद्य- मानस्य घटज्ञानस्य वाधकत्वं स्यात्, किन्तु तत्प्रतिभातवस्त्वसत्त्व- ख्यापनम्-यन्मदीयवेदने रजतमिति प्रत्यभात्, तद्र रजतं न भवत्येवेतिा अपि च, भेदाख्यातावपि प्रत्यक्षस्मरणयोर्भेदाख्यानं किं स्वेनैव वेद्यते ? इत्यादिसकलविकल्पपेटकमाटीकत एव; इति ववधाय कृत्योत्थापनमे- तद्भवतः। अथ प्रकृतज्ञाने रजतप्रतिभाने कथं तेन शुक्तिकाऽपेक्ष्येत? तन्न, संवृतवाकारायाः समुपात्तरजताकारायाः शुक्तिकाया पवान प्रतिभानात् । वस्तुस्थित्या हि शुक्तिरेव सा, त्रिकोणत्वादिविशेषग्रह- णाभावानु संवृतस्त्राकारा, चाकचिक्यादिसाधारणधर्मदर्शनोपजनि- तरूप्यस्मरणाऽऽरोपितरजताकारत्वाच्च समुपात्तरजताकारा; इत्यभि- धीयते । यत् खलु यत्र कर्मतया चकास्ति तत् तत्राऽऽलम्बनम्, एतश्च शृङ्गमाहिकया निर्दिश्यमानायां शुक्कौ समस्त्येव । सैव हि दोपवशात् तथा प्रतिभाति । दृष्टं च दोपवशाद् विपरीतकार्योत्पादकत्वम् , यथा- क्षिप्तमन्दाक्षलक्ष्मीकायाः कुलपक्ष्मलाक्ष्यास्तद् तद् विरुद्धवीक्षणभाषणा- दि। त्वयाऽपि चैतदगीकृतमेव, प्रकृतरजतस्मरणस्याऽनुभूतरजतदेशा- - नुसारिप्रवृत्तिजनकत्वौत्सर्गिककार्यपरिहारेण पुरोदेश एव प्रवृत्तिजन- कत्वस्वीकारात् । भेदाऽग्रहणं सहकारिणमपेक्ष्य प्रकृतरजतस्मरणस्य तविरुद्धमिति चेत् । दोषान् सहकारिणोऽपेक्ष्य हृषीकस्यापि तत् तथास्तु । किञ्च, प्रत्यभिज्ञानेन रजतसंवित्तेः शुक्तिगोचरत्वमवस्था- x प्यते-यदेव मम रजतत्वेन पूर्वमचकात्, तदेवेदं शुक्तिशकलम् । इत्येवं १ अथ पूर्वानुभूतरजतप्रतिभाने इति पाठान्तरम् । All का

·२६
प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:-
तस्योत्पादात् । अनुमानेन च-विवादपदं रजतज्ञानं शुक्तिगोचरम् ,
तत्रैव प्रवर्तकत्वाद्, यदेवं तदेवं यथा सत्यरजतज्ञानं रजतगोचरम्,
इति विचारेण वैपरीत्यस्योपपत्तेरसिद्धिदुर्गन्धमेव त्वत्साधनमिति
स्थितम् । यच्चोक्तम्-शुक्तिरजतयोः प्रत्यक्षस्मरणयोश्च भेदाप्रतिभा-
सादिति, तत्र भेदाप्रतिभासस्तुच्छः कश्चिदुच्येत, अभेदप्रतिभासो
वा? । नाद्यः,
। नाद्यः, प्राभाकरैरभावानभ्युपगमात् । नापि द्वितीयः, विप-
रीतख्यातिप्रसक्तः, भिन्नयोरभेदन प्रतिभासात् । अथ भेदो व्यावर्तक-
धर्मयोगः, तस्य चाप्रतिभासः साधारणधर्मप्रतिभास इति चेत् । न,
शुक्तिज्ञाने सत्येऽपि तस्य भावाद्, दीप्रतादेस्तत्राऽपिप्रतिभासात् । अथ
न तन तस्यैव प्रतिभासः, त्रिकोणतादिव्यावर्तकधर्माणामपि प्रति-
भासादिति चेत् । तर्हि सावधारणः साधारणधर्मप्रतिभासः प्रकृतर-
जतबोधेऽपि नास्त्येव, रजतगतस्य रजतस्वस्येव शुक्तिगतस्य त्वनिय-
तदेशकालस्मर्यमाणरजतासंभविनियतदेशकालत्वस्य व्यावर्तकधर्मस्य
प्रतिभानादिति । ग्रहणस्मरणसंवित्ती अपि स्वसंविदिते प्राभाकरा-
णाम् । ते च यदि स्वरूपेण प्रतिभातः, तदा न रजतार्थिनस्तथा प्र-
वृत्तिः स्यात् । अथ ग्रहणं स्मरणरूपतया प्रतिभाति, तदा विपरीत-
ख्यातेरस्पष्टतया प्रतिभानम्, अनुभूतरजतदेशे प्रवृत्तिश्च स्यात् ।
अथ स्मरणं ग्रहणरूपतया; तदाऽपि विपरीतख्यातिरेव । प्रभूतं चात्र
वक्तव्यम्, तच्चोक्तमेव बृहद्वृत्ती वितत्य श्रीपूज्यैः ॥ १० ॥
अथ संशयं लक्षयन्ति-
साधकबाधकप्रमाणाभावादनवस्थिताऽनेककोटि-
संस्पर्शि ज्ञानं संशयः॥ ११ ॥
उल्लिख्यमानस्थाणुत्वपुरुपस्वाद्यनेकांशगोचरयोः साधकबाधक-
प्रमाणयोरनुपलम्भावनवधारितनानांशावलम्बिविधिप्रतिषेधयोरसमर्थ
संवेदनं संशय इत्यर्थः, समिति समन्तात् सर्वप्रकारैः शेत इवेति
व्युत्पत्तेः ॥ ११ ॥

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। २७ - उदाहरन्ति- यथाऽयं स्थाणुवी पुरुषो वा ॥ १२ ॥ व्यक्तम् । अयं च प्रत्यक्षविषये संशयः । परोक्षविषये तु यथा- काऽपि विपिनप्रदेशे शृङ्गमात्रदर्शनात् किं गौरयं स्याद् गवयो वा ? इत्यादि ॥ १२ ॥ अथाऽनध्यवसायस्वरूपं प्ररूपयन्ति- किमित्यालोचनमात्रमनध्यवसायः॥ १३ ॥ अस्पृष्टविशिष्टविशेष किमित्युल्लेखेनोल्पद्यमानं ज्ञानमात्रमनध्य- वसायः प्रोच्यते । समारोपरूपत्वं चाऽस्यौपचारिकम् , अतस्मिंस्तद- ध्यवसायस्य तल्लक्षणस्याऽभावात् । समारोपनिमित्तं तु यथार्थापरि- च्छेदकत्वम् ।। १३ ॥ उदाहरन्ति- यथा गच्छत्तृणस्पर्शज्ञानम् ॥ १४ ॥ गच्छतः प्रमातुस्तृणस्पर्शविषयं ज्ञानमन्यत्राऽऽसक्तचित्तत्वादेव जातीयकमेवंनामकमिदं वस्तु, इत्यादिविशेषानुल्लेखि किमपि मया स्पृष्टम् ; इत्यालोचनमात्रमित्यर्थः। प्रत्यक्षयोग्यविषयश्चायमनध्यवसायः। एतदुदाहरणदिशा च परोक्षयोग्यविषयोऽप्यनध्यवसायोऽवसेयः, यथा- कस्यचिदपरिज्ञातगोजातीयस्य पुंसः कचन वननिकुने सानामा- त्रदर्शनात् पिण्डमात्रमनुमाय को नु खल्वत्र प्रदेशे प्राणी स्यात् ?, इत्यादि॥ १४॥ अथ प्रमाणलक्षणसूत्रोपात्तं परशब्दं व्याख्यान्ति- ज्ञानादन्योऽर्थः परः ॥ १५ ॥ ज्ञानाद् ग्राहकात् सकाशाद्, अन्यो ग्राह्यतया पृथग्भूतोऽचेतनः सचेतनो वा, अर्थोऽर्थक्रियार्थिभिरर्थ्यमानः, परः परशब्दवाच्यः॥ अत्र शून्यवादिनः कतिपयविकल्पाटोपोच्चण्डतुण्डमुत्स्वप्नायन्ते- अहो! आईताः ! किं ज्ञानम् ?, कश्चार्थः । ग्राहकमन्तानम्, ग्राह्यो .

·वा ? २८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:-- बाह्योऽर्थ इति चेत् । कस्य ज्ञानं ग्राहकम् ?। अर्थस्य चेत् । अर्थ एवान थमूलं तहि स एवोन्मूलनीयः, तथाहि-किमयमणुरूपः, स्थूलस्वरूपः, तदुभयस्वभावः, अनुभयस्वभावो वा ? । अणुरूपश्चेत् । कुतोऽणूनाम- वधारणम् ?-प्रत्यक्षाद्, अनुमानाद् वा ? । प्राचि पक्षे, किं योगिन- त्यक्षाद्, अस्मदादिप्रत्यक्षाद् वा ?। धुर्यः श्रद्धामात्राऽवधार्यः । द्वितीयस्तु, अनुभूतिपराभूतः-न हि क्यमयं परमाणुरयं परमाणुरिति स्वप्नेऽपि प्रतीमः, स्तम्भोऽयं कुम्भोऽयमित्येवमेव नः सदैव संवेदनो- दयात् । अथाऽनुमानात् परमाणुप्रवेदनम् । किमवधृतसाध्यसाधन- संबन्धात् , तदितरस्माद् वा ? । न तावत् तदितरस्मात् , अतिप्रसङ्ग- सङ्गमात् । प्राचिकप्रकारे तु, संबन्धाऽवधारणं प्रत्यक्षेण, अनुमानेन । न प्रत्यक्षेण, अणूनामतीन्द्रियत्वेन तैः सहाऽविनाभावस्य कापि लिङ्गे ग्रहीतुमशक्यत्वात् । अनुमानेनाऽपि तेनैव, अनुमानाs- न्तरेण वा तदवधारणम् ? । न तावत् तेनैव, परस्पराऽऽश्रयप्रस- ङ्गात्-सति हि संबन्धावधारणे तदनुमानोत्थानम्, सति चास्मिस्तव- धारणमिति । अनुमानाऽन्तरमपि गृहीतप्रतिबन्धम् , अगृहीतप्रति- बन्धमेव वा प्रवर्तेत १, इत्याद्यावृत्तावनवस्थादौःस्थ्योपस्थापनम् । तद् नानुमानादपि परमाणुप्रतीतिः । किञ्च, अमी परमाणवो नित्या वा स्युः, अनित्या वा?। नित्याश्चेत् । किमर्थक्रियाकारिणः, अकिश्चित्करा वा ? । उदीचीनस्तावत्पक्षः क्षोदीयान् , अन्तरिक्षवृक्षवत् तेषामसत्त्वा- पत्तेः । अर्थक्रियाकारित्वं तु तेषां क्रमेण, युगपद् वा ? । क्रमेण चेत् । किं स्वभावाभेदेन, तद्भेदेन वा ? । स्वभावाभेदभिदायाम् , ते येनैव स्वभावेन प्राच्यं कार्यमर्जयन्ति, तेनैवोत्तरमपि ; यद्वा येनैवो- त्तरम्, तेनैव प्राच्यमपि ?। प्रथमे, प्रथमकार्यकाल एवोत्तरस्याप्यु- त्पत्तिप्रसक्तिः । तद्वद् द्वितीये द्वितीयकार्यकाल एव प्रथमस्याऽपि प्रभवप्राप्तिः । तद्वदेव स्वभावभेदपक्षे क्षणिकत्वापत्तिः, तल्लक्षणत्वात् क्षणभङ्गुरतायाः । युगपत्पक्षे, सकृदेव सकलखकार्यकार्यपुजस्याऽजि- वत्वाद् द्वितीयादिक्षणे तेषामसत्त्वं स्यात् । तद्नाऽमी नित्याः । अनि- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। २९. - त्याश्चेत् क्षणिकाः, कालान्तरस्थायिनो वा ?। क्षणिकाश्चेत् । किम- कस्माद् भवन्ति, कारणाद् वा कुतोऽपि ?। अकस्माच्चेत्। ननु किमिह कारणप्रतिषेधमात्रम् , भवनप्रतिपेधः, स्वात्महेतुकत्वम् , निरुपाख्य- हेतुकत्वं वा विवक्षितम् ? । आये, भवनस्यानपेक्षत्वेन सदा सत्त्व- स्याऽसत्त्वस्य वा प्रसक्तिः "नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोरन्यानपेक्षणात्” इत्युक्तेः । द्वितीये, प्रागिव पश्चादपि नाऽमी भवेयुः । तृतीये, कथ- मुत्पत्तिस्तेपाम् ?, स्वयमसतां स्वोत्पत्तौ व्यापारव्याहतेः । तुरीये, प्रागपि सत्त्वापत्तस्तेपां सनातनत्वं स्यात् । कारणाद् भवनपक्षे तु स्थूलं किञ्चित् तेपां कारणम् , परमाणव एव वा? न स्थूलम् , परमा- गुरूपार्थपक्षस्यैव कक्षीकारात् । परमाणवश्वेत् । ते किं सन्तः, अस- न्तः, सदसद्रूपाः, अनुभयस्वभावा वा स्वकार्याणि कुयुः ? सन्तश्चेत्। किमुत्पत्तिक्षण एव, द्वितीयादिक्षणेऽपि वा ? । नाद्यः, तदानीमुत्प- त्तिमात्रव्यग्रत्वात् तेपाम् । अथ “भूतिर्येपां क्रिया सैव कारणं सैव चोच्यते " इति वचनाद् भवनमेव तेपामुत्तरोत्पत्तौ कारणतेति चेत् । एवं तर्हि रूपाणवो रसाणूनाम् , ते च तेषामुपादानं स्युः, उभयत्र भवनाविशेपात् । न द्वितीयः, क्षणक्षयक्षयापत्तेः । अथाऽसन्तस्ते तदुत्पादकाः, तहिं तत्सत्ताक्षणमेकमपहाय सर्वदा तदुत्पादप्रसङ्गः, तद्भवनस्य सर्वदाऽविशेषात् । सदसद्रूपपक्षस्तु दुनिरोधविरोधानु- बन्धदुर्धरः-यदि हि ते सन्तः कथमसन्तः ?,तथा चेत् कथं सन्तः? । अनुभयस्वभावभेदोऽप्यसाधुः, विधिप्रतिषेधयोरेकतरप्रतिपेधेऽन्यत- रस्यावश्यंभावात् । तन्नाणवः क्षणिकाः सूक्ष्ममनीपामार्गमैयरुः । नापि कियत्कालस्थायिनः, क्षणिकपक्षोपक्षिप्तप्रतीकारस्याऽत्राऽप्यवता- रात् । किञ्च, कियत्कालस्थायिनोऽप्यमी किमर्थक्रियापराङ्मुखाः, तत्कारिणो वा भवेयुः ? । प्रथमभिदायाम् , अम्बरोद्भवाम्भोरुहसौ- रभवदसत्त्वापत्तिः । उदग्विकल्पे, किमसद्रूपम् , सद्रूपम् , उभय- रूपम् , अनुभयरूपं वा ते कार्य कुर्वीरन् ? । असद्रूपं चेत् । कथं. करिकेसरकलापादेरपि न करणम् ? । सद्रूपं चेत् । कथं तस्य क- ·३०. प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- रणम् ?, सतोऽपि करणे कथं कदाचित् क्रियाविरतिः ? | तृतीय- रीयभेदौ तु प्राक्प्रोक्तसदसद्रूपादिभेदवद् भञ्जनीयौ । तन्नाणुरूपो- ऽर्थः सर्वथा स्थेमानमातेनिवान् । नापि स्थूलरूपः, यतस्तादृशो-' ऽप्यसौ नित्यः, अनित्यो वा स्यात् ? । न तावद् नित्यः, परमाणु- नित्यतानिराकरणानुसारेणाऽस्यापि व्यपासितुं शक्यत्वात् । नाप्य- नित्यः, यतस्तस्य समुत्पादे स्थूलमेव किञ्चित् कारणम्, अणवो वा ? । प्राच्यः पक्षः स्थवीयान् , स्थूलाद्वैतवादस्य वावदूकानां वदि- तुमयुक्तत्वात् , सूक्ष्मापेक्षयैव स्थूलस्य व्यवस्थानात् , कुंवलापेक्षया कुवलयस्येव । अथाणवस्तत्कारणम् , तर्हि तदनेतनस्तदुभयस्वभा- वार्थपक्षः कक्षीकृतः स्यात् । अस्त्वयमेवेति चेत् । तर्हि ते निरतिश- याः, सातिशया वा स्थूलमर्थ प्रथयेयुः १ । आये भेदे, भूर्भुवःस्वन- यीकुहरकोणकुट्टितैकैकपरमाणुभिर्विशकलितैरपि सदैव तदुत्पादन- तसङ्गः । द्वितीये तु, कस्तेपामतिशयः-एकदेशावस्थितिः, संयोगः, क्विया वा ? प्रथमपक्षे, क्षोणीमण्डलाऽऽलम्बिपरिमण्डलैः स्थूलैककार्य- क्रियाप्रसक्तिः, तस्यैकदेशरूपत्वात् । अथ यावति प्रदेशे कतिपयेऽपि परमाणवः कार्यमेकमर्जयन्ति तावानेवैकः प्रदेशः, न सकलमिलामण्ड- लम् ; इति चेत् । तींतरेतराश्रयपिशाचप्रवेश:-सिद्धे हि कार्य देशै- क्यसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तस्सिद्धिरिति । संयोगश्चेदतिशयः, स किं नित्यः, अनित्यो वा ? । यदि नित्यः, तदा सदाऽपि तदुत्पाद्यकार्यो- त्पादप्रसङ्गः।अनित्यश्चेत् । किमन्यत एव, तेभ्योऽपि वाप्रादुःष्यात् ?? नाद्यो भेदः, तदाधारधर्मस्याऽन्यत एवोत्पत्तिविरोधात् । द्वितीये तु, तदुत्पत्तावपि निरतिशयाः, सातिशया वा ते व्याप्रियेरन् । प्राचि, प्राचीन एव दोषः । द्वितीये तु, अतिशयोत्पत्तावप्यतिशयान्तरेण भाव्यम् , तत्रापि तेन; इत्यनवस्थाकदर्थनम्। किञ्च, अयं संयोगस्तत्स्व- भावभूतः, तत्पृथग्भूतो वा प्राच्ये, परमाणव एव न कश्चित् संयोगो नाम। द्वितीये तु, सर्वथा पृथग्भूतः, कथश्चिद् वा । कथञ्चित्पक्षस्तावद् १ वदरापेक्षया कुवलयस्य स्थूलत्वम् ।' ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ३१ विरोधवाधितः । सर्वथापक्षे तु, संबद्धः, असंबद्धो वा तत्रासौ स्यात् ? असंबद्धविधायां तेषामेष इति संबन्धायोगः । संबद्धस्तु, संयोगेन, समवायेन, तादात्म्येन, तदुत्पत्त्या, अविष्वग्भावेन वा ?। न संयो- गेन, तस्य गुणरूपे संयोगे संभवाभावात्, “निर्गुणा गुणाः" इति वचनात् । न समवायेन, यतो यावदयमेकं संयोगमेकत्र संबन्धयति, तावदन्यत्राऽप्येनं किं न संबन्धयेत् ?, अस्य सर्वत्रैक्यात्। न तादा- म्येन, भेदपक्षकक्षीकारात् । नापि तदुत्पत्त्या, परमाणुभ्यः संयोगो; त्पादस्य प्रागेव व्यपास्तत्वात् । नाप्यविष्वग्भावेन, तस्य कश्चित् तादात्म्यरूपत्वात् । तत्र च कथञ्चिदित्यन्धपदम्, विरोधावरोधदुर्धर- त्वात् । किञ्च, अयं संयोगः सर्वात्मना, एकदेशेन वाऽणूनां प्रणि- गद्येत ? । प्रथमे, पिण्डोऽणुमात्रः स्यात् । द्वितीये, षट्केन युगपद्यो- गात् परमाणोः षडंशता स्यात्, इति परमाणुकथाऽप्यस्तमियात् । तन्न संयोगोऽतिशयः । एतेन क्रियारूपातिशयपक्षोऽपि प्रतिक्षिप्तः । किञ्च, अयं स्थूलोऽवयवी निराधारः, साधारो वा ? न तावद् निरा- 'धारः, साधारप्रतीतिविरोधात् । साधारश्चेत् । किमेकावयवाधारः, अनेकावयवाधारो वा ? । प्रथमे, प्रतीतिविरोधः, तथाहि-प्रतीतिरि- हाऽवयवेष्ववयवीति, नावयवेऽवयवीति । अथानेकावयवाधारः, तत्रा- प्यविरोध्यनकावयवाधारः, विरोध्यनेकावयवाधारो वा । न प्राच्यः, चलाचलस्थूलास्थूलनीलानीलादिरूपाणामवयवानां विरोधप्रतीतेः । अथ द्वितीयः, तहि नैकः स्थूलोऽवयवी स्यात्, विरुद्धधर्माध्यासात् । अपि च, असौ तेषु वर्तमानः सामस्त्येन, एकदेशेन वा वर्तेत ?। सामस्त्येन वृत्तौ, एकस्मिन्नेवावयवे परिसमाप्तत्वादनेकावयववृत्तित्वं न स्यात् । एकदेशेन वृत्तौ, निरंशत्वं तस्योपगतं विरुध्येत। सांशत्वे वा तेऽप्यशास्ततो भिन्नाः, अभिन्ना वा भवेयुः ?। भिन्नत्वे, पुनरप्यने- कांशवृत्तरेकस्य सामस्त्यैकदेशविकल्पानतिक्रमादनवस्था । अभिन्नत्वे, न केचिदंशाः स्युः। इति न तदुभयस्वभावार्थपक्षोऽपि संगतिशृङ्ग- सङ्गमगात् । अनुभयस्वभावभेदोऽप्युपेक्षाक्षेत्रं प्रेक्षाणाम्, परमाणु- ·२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः-- स्थूलयोः परस्परप्रतिषेधात्मकत्वनाऽन्यतरप्रतिषेधे तदितरविधेरवश्य- भावात्। इति नार्थः कश्चिद् विचारचूलामालम्बते ।। तदभावे तद्माइ- कतया संमतं ज्ञानमपि तथैव । किञ्च, एतदर्थसमकालम् , तद्भिन्न- कालं वा तद्ग्राहकं कल्प्येत ? प्राक्कल्पनायाम् , त्रिलोकीतल्पोपग़ता- अपि पदार्थास्तत्र प्रथेरन्, समकालत्वाविशेपात् । तदग्यप्रकारे तु, निराकारम् , साकारं वा तत् स्यात् ? । प्रथमे, प्रतिनियतपदार्थपरि- च्छेदानुपपत्तिः । द्वितीये तु, किमयमाकारो व्यतिरिक्तः, अव्यतिरिक्तो वा ज्ञानात् ? । अव्यतिरेके, न कश्चिदाकारो नाम; तथाच निराका- रप्रकारप्रकाशितः परीहारः- । व्यतिरेके, चिद्रूपः, अचिद्रूपो वाऽयं भवेत् ? । चिद्रूपश्चेत् । तदानीमाकारोऽपि वेदकः स्यात्, तथा चायमपि निराकारः,,साकारो वा तद्वेदको भवेत् ? इत्यावर्तने- नाऽनवस्था । अथाचिद्रूपः, किमज्ञातः, ज्ञातो वा तज्ज्ञापकः स्यात्? प्राचीने, चैत्रस्येव मैत्रस्याऽप्यसौ तज्ज्ञापकः स्यात् । तदुत्तरे तु, निराकारेण, साकारेण वा ज्ञानेन तस्यापि ज्ञानं स्यात् ? इत्याद्यावृ- त्तावनवस्थैव । इति न ज्ञानमपि किश्चिञ्चतुरचेतोगोचरे संचरति । ततः सर्वशून्यतैव परं तत्त्वमवास्थित । इति सर्वापलापिविकल्प- संक्षेपः ।। तदेतदखिलमनल्पपलालपूलकूटकल्पमप्रतिमोत्तरकृशानुकणमात्रसा- ध्यम् , तथाहि-इदं प्रमाणमूलमालप्येत, अन्यथा वा? । अन्यथा चेत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तर्हि कथमकृथाः प्रामाणिकपर्षदीह . प्रवेशम् ? । प्रमाणमूलं चेत् । तत् प्रमाणमर्थरूपम् , ज्ञानरूपं वा भवेत् ? इत्यादि- स्वमार्गणैरेव मर्माविद्भिर्विद्धः कथमुछ्वसितुमपि शक्नोषि ?। कथं च प्रमाणाभ्युपगमे शून्यसिद्धिः । शून्यरूपमेव प्रमाणमिति चेत् । तहि शून्यतासिद्धिरपि शून्यैव; इति न शून्यसिद्धिः स्यात् । धिष्महि च- "शून्ये मानमुपैति चेद् ननु तदा शून्यात्मता दुःस्थिता नो चेत् तर्हि तथापि कि न सुतरां शून्यात्मता दुःस्थिता ? | अभ्य- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। वन्ध्या मे जननीत्यमुण्य सदृशीमप्याश्रयन् शून्यता शङ्के दुःशकसाहसँकरसिकः स्वामिन् ! असौ सौगतः" ॥१॥ अथेत्थमेव विचारयतां यदा न किश्चित् संगतिं गाते, तदा शून्यमेव तत्त्वमवतिष्ठत इति चेत् । तदेतत् प्रबलशृङ्खलस्खलितां- हेरुत्प्लवनप्रागल्भ्याभ्यसनम्, यतः- "विचारो वस्तुरूपश्चेत् किं सिध्येत् सर्वशून्यता ?। विचारोऽवस्तुरूपश्चेत् किं सिध्येत् सर्वशून्यता?"॥१॥ न च तवाऽमून्यर्थज्ञानदूषणान्यपि सूपपादानि, यस्मादुभयख- भाव एवार्थ इति नः पक्षः । न चाणुभ्यः स्थूलोत्पादः सर्वत्र खीक्रि- यते; यतस्तत्कार्यकारणभावमात्रवित्रासनेनाऽर्थकथा विश्राम्येत्, स्थू- लादपि सूत्रपटलादेः स्थूलस्य पटादेः प्रादुर्भावविभावनात्, आत्मा- ऽऽकाशादेरपुद्गलकार्यत्वकक्षीकाराच्च । यत्र पुनरणुभ्यस्तदुत्पत्तिः, तत्र तत्तत्कालादिसामग्रीसव्यपेक्षक्रियावशात् प्रादुर्भूतं कथञ्चित्पृथग्भूतं संयोगातिशयमपेक्ष्येयमविरुद्धैव । केवलं कथञ्चिदिति किञ्चन त्वच्चे- तस्तुदति, तत्रेयं प्रतिक्रिया-एकेनैव हि रूपेण भेदाभेदयोरभिधाने विरोधनिरोधः स्यात्, न चैवमिह, पर्यायरूपतया भेदस्य द्रव्यरूपतया चाऽभेदस्य भणनात्। त्वयाऽपि च "प्रमाणप्रमेयतत्त्वं नास्त्येव" इत्येक- मेव वचनं स्वपरपक्षावपेक्ष्य साधकं बाधकं वा कक्षीकृतमेव । याऽपि परमाणोः षडंशताऽऽपत्तिरुक्ता, साऽप्ययुक्ता, यतोऽत्रांशशब्दस्य संवन्धनिवन्धनं शक्तिस्वरूपोऽर्थो विवक्ष्येत, अवयवलक्षणो वा १ । न प्राच्ये प्रसङ्गः संगतः, तथाऽस्माभिस्तदभ्युपगमात् । द्वितीये तु, नास्त्यविनाभावः, तत्तच्छक्तिमात्रेणैव तत्तत्परमाणुसंबन्धस्य प्रतिषे- धुमशक्यत्वात् । यदपि निराधार इत्यादि न्यगादि, तत्रापि कथ- चिद्विरोध्यविरोध्यनेकावयवाविष्वग्भूतवृत्तिरवयव्यभिधीयते, तत्र च यद् विरोध्यनेकावयवाधारतायां विरुद्धधर्माध्यासनमभ्यधायि, तत्कथ- श्चिदुपेयत एव तावत्, अवयवात्मकस्य तस्यापि कथञ्चिदनेकरूप- त्वात् । यचोपन्यस्तम्-सामस्त्येनैकदेशेन वेत्यादि, तत्रापि विकल्पदया- . 1 ·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- नभ्युपगम एवोत्तरम्, अविष्वग्भावेनावयविनोऽवयवेषु वृत्तेः स्वी- कारात् । यच्चार्थसमकालमित्यायुक्तम्, तत्रापि विकल्पद्वयमपि स्वी- क्रियत एव, अस्मदादिप्रत्यक्षं हि योग्यसमकालार्थाऽऽकलनकुशलम् , स्मरणमतीतस्य, शान्दानुमाने त्रैकालिकस्याऽप्यर्थस्य परिच्छेदके। नि- राकारं चैतद् द्वयमपि, न चातिप्रसङ्गः। तद्मणपरिणामश्चेदाकारः, तदभ्युपगच्छामः; स्वज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषवशादेवा- ऽस्य नैययेन प्रवृत्तः । शेषविकल्पनिकुरुम्बडम्बरेऽस्वीकार एव तिर- स्कारः । "निरस्ता शून्यता सेयमाशाः शाक्य ! वसन्त्यमूः । उन्मीलय चिराद् नेत्रे कौतुकालोकनोत्सुके" ॥ १ ॥ अथ ब्रह्मवादिवावदूका वदन्ति-युक्तं यदेष सकलापलापी पापी- यानपासे; आत्मब्रह्मणस्तात्त्विकस्य सत्त्वात् । न च सरलसालरसाल- प्रियालहिन्तालतालतमालप्रवालप्रमुखपदार्थसार्थोऽप्यहमहमिकया प्रती- यमानः कथं न पारमार्थिकः स्यात् ? इति वक्तव्यम्, तस्य मिथ्या- रूपत्वात् । तथाहि- प्रपञ्चो मिथ्या, प्रतीयमानत्वात्, यदेवं तदेवं यथा शुक्तिशकले कलधौतम् , तथा चायम् , तस्मात्तथा ।। तदेतदेतस्य न तर्कवितर्ककार्कश्यं सूचयति, तथाहि-मिथ्यात्वमत्र कीहक्षमाकासितं सूक्ष्मदृशा-किमत्यन्तासत्त्वम् , तया प्रतीतत्वम् , आहोखिदनिर्वाच्यत्वम् ?; इति भेदत्रयी त्रिनेत्रनेत्र- त्रयीव नौकते।प्राचि पक्षद्वये, त्वदनङ्गीकारः परीहारः । तायीकवि- कल्पे तु, किमिदमनिर्वाच्यत्वं नाम?; किं निरुक्तिविरह एव, निरुक्ति- 'निमित्तविरहः, निःखभावत्वं वा?। न प्रथमः कल्पः कल्पनाहः, स- 'रलोऽयं सालोऽयमिति निश्चितोक्रनुभवात् । नापि द्वितीयः, नि- रुक्तेहि निमित्तं ज्ञानं वा स्यात् , विषयो वा । न प्रथमस्य विरहः, 'सरलसालादिसंवेदनस्य प्रतिप्राणि प्रतीतेः । नापि द्वितीयस्य, यतो 'विषयः किं भावरूपो नास्ति, अभावरूपो वा ? । प्रथमकल्पनायाम् , असत्ख्यात्यभ्युपगमप्रसङ्गः । द्वितीयकल्पनायां तुं, सत्ख्यातिरेव । उताऽन्यस्यान्याकार- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ३५ -- उभावपि न स्त इति चेत् । ननु भावाभावशब्दाभ्यां लोकप्रतीतिसिद्धौ तावभिप्रेती, विपरीतौ वा? प्रथमपक्षे तावद्, यथोभयोरेकत्र विधि - स्ति, तथा प्रतिषेधोऽपि; परस्परविरुद्धधर्मयोर्मध्यादेकतरविधिनिषेध- योरन्यतरनिषेधविधिनान्तरीयकत्वात् । द्वितीयपक्षे तु, न काचित क्षतिः, नहलौकिकविषयसहस्रनिवृत्तावपि लौकिकज्ञानविषयनिवृत्तिः, तन्निरुक्तिनिवृत्तिा । निःस्वभावत्वपक्षेऽपि, निसः प्रतिषेधार्थत्के स्वभावशब्दस्याऽपि भावाभावयोरन्यतरार्थत्वे पूर्ववत् प्रसङ्गः। प्रतीत्य- गोचरत्वं निःस्वभावत्वमिति. चेद् । अत्र विरोधः-प्रपञ्चो न प्रती- यते चेत् , कथं धर्मितया, प्रतीयमानत्वं च हेतुतयोपाददे ?; तथोपादाने वा कथं न प्रतीयते । यथा प्रतीयते न तथेति चेत् । तर्हि विपरीत- ख्यातेरभ्युपगमः स्यात् । किञ्च, इयमनिर्वाच्यता प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षेत प्रत्यक्षेपि-सरलोऽयमित्याद्याकारं हि प्रत्यक्षं प्रपञ्चस्य सत्यतामेव व्य- वस्यति, सरलादिप्रतिनियतपदार्थपरिच्छेदात्मनस्तस्योत्पादयत् , इत्तरे- तरविविक्तवस्तूनामेक च प्रपञ्चवचोवाच्यत्वेन संमतत्वात् ।। अथ क- थमेतत्प्रत्यक्षं पक्षप्रतिक्षेपकम् ?,तद्धि विधायकमेव, इति तथा तथा व्र- झैव विदधाति, न पुनः प्रपञ्चसत्यतां प्ररूपयति; सा हि तदा प्र- रूपिता स्याद्, यदीतरस्मिन्नितरेषां प्रतिषेधः कृतः स्यात् । न चैवम् ; निषेधे कुण्ठत्वात् प्रत्यक्षस्येति चेत् । तद्युक्तम् , यतो विधायकमिति. कोऽर्थः ?,इदमिति वस्तुस्वरूपं गृहाति, नान्यस्वरूपं प्रतिषेधति प्रत्यक्ष- मिति चेद् । मैवम्, अन्यरूपनिषेधमन्तरेण तत्स्वरूपपरिच्छेदस्या- प्यसंपत्तेः-पीतादिव्यवच्छिन्नं हि नीलं नीलमिति गृहीती भवति, नेतरथा । यदेदमिति वस्तुस्वरूपमेव गृह्णाति प्रत्यक्षमित्युच्यते, त- दाऽवश्यमपरस्य प्रतिषेधमपि तन् प्रतिपद्यत इत्यभिहितमेव भवति, केवलवस्तुस्वरूपप्रतिपत्तरेवान्यप्रतिषेधप्रतिपत्तिरूपत्वात् । अपि च, विधायकमेव प्रत्यक्षमिति नियमस्याऽङ्गीकारे विद्यावविद्याया अपि विधानं तवाऽनुषज्यते । सोऽयमविद्याविवेकेन सन्मानं प्रत्यक्षात् १ विपरीतख्यातिरियमभ्युपगता स्यादित्यपि पाठान्तरम् । २ प्रतिक्षिप्ता ।

·३६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- प्रेतियन्नेव न निषेधकं तदिति ब्रुवाणः कथं स्वस्थः ? । इति सिद्धं प्र- त्यक्षवाधितः पक्ष इति । अनुमानवाधितश्च-प्रपञ्चो मिथ्या न भव- ति, असद्विलक्षणत्वाद्, य एवं स एवं यथा आत्मा, तथा चाऽयम् , तस्मात्तथेति । प्रतीयमानत्वं च हेतुर्ब्रह्मात्मना व्यभिचारी, स हि प्रतीयते, न च मिथ्या । अप्रतीयमानत्वे तु, अस्य तद्गोचरवचनानाम- प्रवृत्तेर्मूकतैव तत्र वः श्रायसी स्यात् । दृष्टान्तश्च साध्यविकलः, शु- क्तिशकलकलधौतेऽपि प्रपञ्चाऽन्तर्गतत्वेनाऽनिर्वचनीयतायाः ध्यमानत्वात् । किञ्च, इदमनुमानं प्रपञ्चाद् भिन्नम् , अभिन्नं वा यदि मिन्नम् , तर्हि सत्यम् , असत्यं वा ? । यदि सत्यम् , तर्हि तद्वदेव प्रप- श्वस्यापि सत्यत्वं स्यात् । अथाऽसत्यम् ; तत्रापि शून्यम् , अन्यथा- ख्यातम् , अनिर्वचनीयं वा १ । आद्यपक्षद्वयेऽपि न साध्यसाधक- त्वम्, नृशृङ्गवच्छुक्तिकलधौतवच्च । तृतीयपक्षोऽप्यक्षमः, अनिर्वचनी- यस्याऽसंभवित्वेनाभिहितत्वात् । व्यवहारसत्यमिदमनुमानम् , अतोऽस- त्यत्वाभावात् स्वसाध्यसाधकमिति चेत् । किमिदं व्यवहारसत्यं नाम ?; व्यवहृतिर्व्यवहारो ज्ञानं तेन चेत् सत्यम् , तर्हि पारमार्थिक- मेव तत्, तत्र चोक्तो दोषः । अथ व्यवहारः शब्दस्तेन सत्यम् । ननु शब्दोऽपि सत्यस्वरूपः, तदितरो वा ? । यद्याद्यः, तर्हि तेन यत्सत्यं तत्पारमार्थिकमेवेति तदेव दूषणम् । अथाऽसत्यस्वरूपः शब्दः, कथं ततस्तस्य सत्यत्वं नाम ?, न हि स्वयमसत्यमन्यस्य सत्यत्वव्यवस्था- हेतुः, अतिप्रसङ्गात् । अथ कूटकार्षापणे सत्यकार्षापणोचितक्रयविक्र- यव्यवहारजनकत्वेनसत्यकार्षापणव्यवहारवदसत्येऽप्यनुमाने सत्यव्य- वहार इति चेत् । तहसत्यमेव तदनुमानम् , तत्र चोक्तो दोपः [ अतो न प्रपञ्चाद्भिन्नमनुमानमुपपत्तिपदवीमापदानम् । नाप्यभिन्नम् , प्रपञ्च- स्वभावतया तस्यापि मिथ्यात्वप्रसक्तः, मिथ्यारूपं च तत्कथं नाम स्व- साध्यं साधयेत् ?, इत्युक्तमेव । एवं च प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वासिद्धः कथं परमब्रह्मणस्तात्त्विकत्वं स्यात् ?,यतो वाह्याऽर्थाभावो भवेदिति ॥१५॥ १ स्वीकुर्वन् । २ श्रेयसे इत्यपि पाठ ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्य स्वव्यवसायीति विशेषणं व्याख्यान्ति- खस्य व्यवसायः स्वाभिमुख्येन प्रकाशनम्, बाह्यस्येव तदाभिमुख्येन, करिकलभकमहमात्मना जानामि ॥१६॥ यथा बाह्याभिमुख्येन बाह्यानुभवनेन प्रकाशनं बाह्यव्यवसायो, ज्ञानस्य, तथा स्वाभिमुख्येन प्रकाशनं स्वव्यवसायः। अत्रोल्लेख:-करि-. कलभकमित्यादि । यथा करिकलभकमिति प्रमेयस्य अहमिति प्रमातुः, जानामीति प्रमितेः प्रतिभासः, तथाऽऽत्मनेति प्रमाणत्वाभिमतज्ञान- स्याऽप्यस्त्येवेति भावः ।। १६ ।। स्वव्यवसायमेव स्पष्टदृष्टान्तप्रकटनेन निष्टङ्कयन्ति- कः खलु ज्ञानस्याऽऽलम्बनं बाह्यं प्रतिभातमभिम- न्यमानस्तदपि तत्प्रकारं नाभिमन्येत ?, मिहिरालोकवत् ॥ ॥१७॥ तदपीति ज्ञानमपि, तत्प्रकारमिति स प्रतिभातत्वलक्षणः प्रकार: प्रतिनियतं स्वरूपं यस्य तत् तत्प्रकारं प्रतिभातमित्यर्थः । यथैव हि गिरिनगरगहनादिकं मिहिरालोकस्य विषयं प्रतिभातमभिमन्यमानै- मिहिरालोकोऽपि प्रतिभातोऽभिमन्यते लौकिकपरीक्षकैः, तद्वज्ज्ञानस्य विषयं कुम्भादिकं प्रतिभातमभिमन्यमानैस्तैज्ञानमपि प्रतिभातं स्वी- कर्तव्यमिति ॥ अत्रेयं भट्टचट्टघट्टना-ननु न स्वसंवेदनं वेदनस्य सुन्दरम् , स्वात्मनि क्रियाविरोधात्, इत्यस्य पारोक्ष्यमेवाषणं । कक्षीकरणी- यम् । तदेतदरमणीयम् , यतः-किमुत्पत्तिः, ज्ञप्तिर्वा स्वात्मनि विरु- ध्यत ? । यद्युत्पत्तिः, सा विरुध्यताम्, न हि ज्ञानमात्मानमुत्पा- दयतीति वयमध्यगीष्महि । अथ ज्ञप्तिः, नेयमात्मनि विरोधमदीध- रत्, तदात्मनैव ज्ञानस्य स्वकारणकलापादुत्पादात्, प्रकाशात्मनेव प्रदीपकलिकालोकस्य । अथ प्रकाशात्मनैव प्रदीपालोकोऽयमुदयमा- ६ ·३८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- शिवानिति परप्रकाशकोऽस्तु, आत्मानमप्येतावन्मात्रेणैव प्रकाशय- तीति तु कौतस्कुती नीतिः? इति चेत् । तत्कि तेनाऽप्रकाशितेनैव वरा- केण स्थातव्यम्, आलोकान्तराद्वा प्रकाशेनाऽस्य भवितव्यम्? प्रथमे, प्रत्यक्षबाधा । द्वितीयेऽपि, सैवाऽनवस्थापत्तिश्च । अथ नाऽसौ स्वम- पेक्ष्य कर्मतया चकास्ति, इत्यस्वप्रकाशकः स्त्रीक्रियते, प्रकाशरूप- तया तूत्पन्नत्वात् स्वयं प्रकाशत एवेति चेत् । अनेनैव सुधामद्धि, न हि वयमपि ज्ञानं कर्मतयैव प्रतिभासमान स्ववेद्यमावेदयामहि, ज्ञानं स्वयं प्रतिभासत इत्यादावकर्मकस्य तस्य चकासनात् । यथा तु ज्ञानं जानामीति कर्मतयाऽपि तद् भाति, यथा प्रदीपः स्वं प्रकाश- यतीत्ययमपि तथा प्रथत एव । अथावयत्रैरालोकावयवी प्रकाश्यत- इत्यस्वप्रकाशक एवायमिति चेत् । ननु तेऽपि केन प्रकाशनीयाः ?। अवयविनेति चेत् । नन्वमीषां परस्परगोचरज्ञानजनने सहकारि- त्वमेव तावत्प्रकाशकत्वमुच्यते । तच्चामीषामज्ञातानाम् , ज्ञातानां वा स्यात् ? । नाज्ञातानाम् , एवं ह्यनालोकित एव प्रदीपकुमलाऽऽलो- कोऽपि कदाचित् कलशकुलिशादीज्ञापयेत् । ज्ञातानां चेत् । इतरेत- राश्रयापत्तिः-ज्ञाताः खल्ववयवा अवयविनं ज्ञापयेयुः, सोऽपि च ज्ञात- एव तान् ज्ञापयेदिति । अथ तेषामन्यवयवानामवयवित्वाद् निजावय- वैज्ञप्तिः करिष्यते, तदानीमनवस्था । अथ पर्यन्ते केचिदक्यवाः स्वय- मेवात्मानं ज्ञापयेयुः, तर्हि ज्ञानमपि स्वयमेवात्मानं निश्चिनोतीति किं न कक्षीकुरुषे ?। कथं च पारोक्ष्ये ज्ञानस्य ज्ञानं स्यात् ? । अन्यथाऽनुपपद्यमानार्थप्राकट्यरूपार्थसमुत्थापितार्थापत्तेरिति चेत् । ननु तदर्थप्राकट्यमात्मधर्मः, ज्ञानधर्मः, अर्थधर्मो वा भवेत् ? । नाद्यः प्रकारः, प्रभाकरकक्षापञ्जरप्रवेशप्रसङ्गात् । न द्वैतीयीकः, ज्ञानस्य क्षणिकत्वेन तत्क्षण एव क्षीणत्वादुपरितनक्षणोत्पदिष्णोस्तस्य तद्धर्मत्वविरोधात् । नाऽपि तार्तीयांकः, तथात्वे हि चैत्रस्येव मैत्र- स्यापि स पदार्थः प्रकटः स्यात् । अथ यस्यैव ज्ञानेन जनयाम्वभू- वेऽसौ, तस्यैव तत्प्रकटनम् , तद् दुर्घटम् , घटस्य प्रतिनियतप्रमातृप्रबो- ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । ३९ धितप्रदीपाइकुरप्रकटितस्याऽप्यनियतैर्दर्शनात् तन्नियमानुपपत्तेः । अस्तु वैतत्, तथाप्ययमर्थधर्मो जडः, चिद्रूपो वा भवेत् ? । यदि जडः, कथमर्थदर्शनं स्यात् ?; अर्थदर्शनं ह्यर्थदृष्टिरर्थज्ञप्तिरुच्यते, जडत्वे तु प्राकट्यस्य कथमिदं घटेत ?। ज्ञानप्रमाणशब्दयोश्चैवं सामानाधिकर- ण्यमसूपपादम्, यतो ज्ञायते ज्ञप्तिर्जन्यते येन तत् ज्ञानमानायवे, प्राकट्यस्य च जडत्वेनाऽज्ञप्तिरूपत्वे कथं तज्जनकं प्रमाणं ज्ञानं व्यप- दिश्यत । चिद्रूपश्चेत् । स्वसंवेद्यः, वेदनान्तरवेद्यो वा ? । यदि स्वसंवेद्यः, तर्हि "कृतश्च शीलविध्वंसो न चाऽनङ्गः शमं गतः" इति न्यायः समायातः-स्वात्मनि क्रियाविरोधाद् विज्ञाने स्वसंवित्तिप्रतिक्षे- पपातकं कृत्वाऽपि प्राकट्ये तस्याः स्वयं स्वीकारात् । वेदनान्तरवेद्यत्वं पुनरस्य कुतस्त्यम् ?, तथाहि-किमयं यावदर्थम् , यावदक्षव्यापार वाऽवतिष्ठत ?, ज्ञानवक्षणिको वा भवेत् ? । नाद्यः पक्षः, पदार्थ- मालोक्य निमीलितलोचनोत्पलयुगलस्य प्रकटतत्प्रतीतिप्रसक्तेः । न द्वितीयः, अक्षादिव्यापारस्य ज्ञानोत्पत्तिमात्रे व्यापारात् प्राकट्यस्य तदपेक्षानुपपत्तेः । नापि तृतीयः, क्षणजातनष्टस्य वेदनान्तरेण वेदि- तुमशक्यत्वात्, वेदने तु द्वित्रिक्षणावस्थितिप्रसक्तेः । तन्न तद् वेदन- मवदातम्, यतोऽर्थापत्तिरुल्लसदिति ।। अथ यौगाः संगिरन्ते-अहो ! आर्हताः ! नाऽस्मिन् मीमांसके वराके व्यपाकृतेऽपि संवेदने स्वसंवेदनदोहदः पूरयितुं पार्यते। तथाहि- ज्ञानं स्वान्यप्रकाश्यम् , ईश्वरज्ञानान्यत्वे सति प्रमेयत्वाद्, यदेवं तदेवं, यथा घटः, तथा चेदम्, तस्मात् तथा । समुत्पन्नं हि ज्ञानमेकात्म- समवेतानन्तरसमयसमुत्पदिष्णुमानसप्रत्यक्षेणैव लक्ष्यते, नपुनःस्वेन। न चैवमनस्थावल्लेरुल्लासः, अर्थावसायिवेदनोत्पादमात्रेणैवाऽर्थसिद्धेः, तद्धि पदार्थपरामर्शस्वभावमेव; इत्युत्पन्नमात्रमेव पदार्थप्रथामनोरथरथ- स्थितं कृतार्थयति प्रमातारम् । अर्थज्ञानजिज्ञासायां तु तत्रापि ज्ञान- मुत्पद्यत एवेति ॥ तदेतदेतेषां मतेस्तरलतां तनोति, प्रकटितप्रयोगे पक्षस्यानुमानेन - - ·४० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः-- . मानखण्डनात् , तथा च तावकाऽऽकूतेन तत्र हेतोः कालात्ययापदि- टत्वनिष्टङ्कनाच्च । तथाहि-विवादास्पदं ज्ञानं स्वसंविदितम् , ज्ञान- त्वात् , ईश्वरज्ञानवत् । वाद्यसिद्धमेतन्निदर्शनम् ; जैनैरीश्वरास्वीकारेण तज्ज्ञानस्य तेषामप्रसिद्धेः, इति चेत् । तदचतुरस्त्रम्, अनवद्यविद्या- विद्याधरीबन्धुरपरिष्वङ्गस्य पुरुषातिशेषविशेषस्य खण्डपरशोः स्वी- कारात् , त्रिविष्टपघटनलम्पटपटिम्नःसकलावलोकनकौशलशालिन एव चास्य तिरस्कारात् । व्यर्थविशेष्यश्चात्र हेतुः; समर्थविशेषणोपादाने- नैव साध्यसिद्धेः, धूमध्वजसिद्धौ धूमवत्त्वे सति द्रव्यत्वादितिवत् । न हीश्वरज्ञानादन्यत् स्वसंविदितमप्रमेयं चास्ति, यदपोहाय प्रमेयत्वा- दिति क्रियते । अप्रयोजकश्चायं हेतुः, सोपाधिकत्वात्, साधनाऽव्या- पकः साध्येन समव्याप्तिकः खलूपाधिरभिधीयते; तत्पुत्रत्वादिना श्या- मत्वे साध्ये शाकाद्याहारपरिणामवत् । कः पुनरुपाधिरत्र सूक्ष्मेक्षणै- रीक्षाञ्चक्रे? इति चेत् । उच्यते, निबिडजडिमन् ! जडिमलक्षणः । त- थाहि-ईश्वरज्ञानान्यत्वे प्रमेयत्वे सत्यपि यदेव जडिमपात्रं पात्रादि तदेव स्वस्मादन्येनैव प्रकाश्यते । स्वप्रकाशे परमुखोत्प्रेक्षित्वं हि ज- डस्य लक्षणम् ; न च ज्ञानं जडस्वरूपम्, इति सिद्धं साधनाव्यापकत्वं जाड्यस्य, साध्येन समव्याप्तिकत्वं चास्य स्पष्टमेव, जाड्यं विहाय स्वप्रकाशाभावस्य, तं च त्यक्त्वा जाड्यस्य कचिदप्यदर्शनादिति । य- च्चोक्तम्-समुत्पन्नं हि ज्ञानमेकात्मसमवेतेत्यादि । तदपि नावितथम् , इत्थमर्थज्ञानतज्ज्ञानयोरुत्पद्यमानयोः क्रमानुपलक्षणात् । आशुत्पादा- दत्र क्रमानुपलक्षणमुत्पलपत्रशतव्यतिमेदवदिति चेत् । तदचारु, जिज्ञा- साव्यवहितस्याऽर्थज्ञानज्ञानस्योत्पादप्रतिपादनात् । न च जिज्ञासासमु- त्पाद्यत्वं संवेदनानां संगच्छते, अजिज्ञासितेष्वपि योग्यदेशेषु गोचरेपु तदुत्पादप्रतीतेः । न चायोग्यदेशमर्थज्ञानम् , आत्मसमवेतस्याऽस्य स- मुत्पादात्, इति जिज्ञासामन्तरेणैवार्थज्ञाने ज्ञानोत्पादप्रसङ्गः । वा- ढमुत्पद्यतां नामेदम् , को दोपः? इति चेत् । नन्वेवमेव तज्ज्ञानज्ञाने- ऽप्यपरज्ञानोत्पादप्रसङ्गः, तनाऽपि चैवमेवायम् , इत्यपरापरज्ञानो- ·- . रत्नाकरावतारिकायुक्तः। त्पादपरम्परायामेवात्मनो व्यापाराद् न विषयान्तरसंचारः स्यात् ; इति न ज्ञानस्य ज्ञानान्तरज्ञेयताऽपि युक्तिमार्गमवगाहते.॥ १७ ॥ प्रमाणं विविच्याऽस्यैव प्रामाण्यस्वरूपं धर्ममाविष्कुर्वन्ति- ज्ञानस्य प्रमेयाऽव्यभिचारित्वं प्रामाण्यम् ॥ १८॥ प्रमीयमाणार्थाऽव्यभिचरणशीलत्वं यज् ज्ञानस्य तत् प्रामाण्य- मित्यर्थः ॥ १८ ॥ प्रसङ्गायातमप्रामाण्यरूपमपि धर्म प्रकटयन्ति- तदितरत्त्वप्रामाण्यम् ॥ १९ ॥ तस्मात् प्रमेयाव्यभिचारित्वात् , इतरत् प्रमेयव्यभिचारित्वम् , अप्रामाण्यं प्रत्येयम् । प्रमेयव्यभिचारित्वं च ज्ञानस्य स्वव्यतिरिक्तग्रा- ह्यापेक्षयैव लक्षणीयम् , स्वस्मिन् व्यभिचारस्यासंभवात् , तेन ,सर्व ज्ञानं स्वापेक्षया प्रमाणमेव; न प्रमाणाभासम् , बहिरीपेक्षया तु किश्चित् प्रमाणम् , किञ्चित् प्रमाणाभासम् ।। १९ ।। अथोत्पत्तौ स्वनिश्चये च ज्ञानानां स्वत एव प्रामाण्यम् , अप्रा- माण्यं तु परत एव यज् जैमिनीया जगुः, तद् निराकुर्वन्ति- तदुभयमुत्पत्तौ परत एव, ज्ञप्तौ तु स्वतः परतश्च ॥२०॥ अत्र ल्यव्लोपे पञ्चमी; परं स्वं चापेक्ष्येत्यर्थः, ज्ञानस्य हि प्रामाण्यमप्रामाण्यं च द्वितयमपि ज्ञानकारणगतगुणदोषरूपं परमपेक्ष्यो- पद्यते । निश्चीयते त्वभ्यासदशायां स्वतः, अनभ्यासदशायां तु प- रत इति । तत्र ज्ञानस्याऽभ्यासदशायां प्रमेयाऽव्यभिचारि, तदित- रच्चास्मीति प्रामाण्याप्रामाण्यानिश्चयः संवादकबाधकज्ञानमनपेक्ष्य प्रादुर्भवन् स्वतो भवतीत्यभिधीयते, अनभ्यासदशायां तु तदपेक्ष्य जायमानोऽसौ परत इति ।। अत्रैवं मीमांसका मीमांसामांसलतां दर्शयन्ति- स्वत एव + १ अस्तीति पाठान्तरम् । ६ ·४२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्ककार:- सर्वथा प्रमाणानां प्रामाण्यं प्रतीतिकोटिमाटीकते । तथाहि- तदुत्प- त्तिप्रगुणा गुणाः प्रत्यक्षेण, अनुमानेन वा मीयेरन् ? । यदि प्रत्यक्षेण, तत् किमेन्द्रियेण, अतीन्द्रियेण वा । नैन्द्रियेण, अतीन्द्रियेन्द्रियाऽधि- करणत्वेन तेषां तद्ग्रहणाऽयोग्यत्वात् । नाप्यतीन्द्रियेण, तस्य चारु- विचारगोचरचरिष्णुत्वाभावात् । अनुमानेन तान् निरणेमहीति चेत् । कुतस्तत्र नियमनिर्णयः स्यात् ?, प्रत्यक्षाद् गुणेषु तत्प्रवृत्तेः परास्त- त्वात् । तथाच- "द्विष्ठसंवन्धसंवित्तिनैकरूपप्रवेदनात् । द्वयस्वरूपग्रहणे सति संवन्धवेदनम्" ।।१।। नाप्यनुमानात् , तत एव तनिश्चितावितरेतराश्रयस्य, तदन्तरात् पुनरनवस्थायाः प्रसक्तेः । ततो न गुणाः सन्ति केचित् , इति स्वरूपावस्थेभ्य एव कारणेभ्यो जायमानं तत् कथमुत्पत्तौ परतः स्यात् ? । निश्चयस्तु तस्य परतः कारणगुणज्ञानात् , वाधकाभाव- ज्ञानात् , संवादिवेदनाद् वा स्यात् । तत्र प्राच्य प्रकारं प्रागेव प्रास्थाम, गुणग्रहणप्रवीणप्रमाणपराकरणात् । द्वित्तीये तु, तात्का- लिकस्य, कालान्तरभाविनो वा बाधकस्याऽभावज्ञानं तन्निश्चायक स्यात् । पौरस्त्यं तावत् कूटहाटकनिष्टकनेऽपि स्पष्टमस्त्येव । द्वितीयं तु न चर्मचक्षुषां संभवति । संवादिवेदनं तु सहकारिरूपं सत् तन्निश्चयं विरचयेद्, ग्राहकं वा ? । नाद्यभिद्, भिन्नकालत्वेन तस्य सहकारित्वासंभवात् । द्वितीयपक्षे तु; तस्यैव ग्राहकं सत् , तद्वि- षयस्य, विषयान्तरस्य वा ? । न प्रथमः पक्षः, प्रवर्तकज्ञानस्य सुदू- रनष्टत्वेन ग्राह्यत्वायोगात् । द्वितीये तु; एकसन्तानम् , भिन्नसतानं वा तत् स्यात् ? । पक्षद्वयेऽपि, तैमिरिकाऽऽलोक्यमानमृगाङ्कमण्डलद्व- यदर्शिदर्शनेन व्यभिचारः, तद्धि चैत्रस्य पुनःपुनमैत्रस्य चोत्पद्यत- एव । तृतीये पुन', अर्थक्रियाज्ञानम् , अन्यद् वा तद् भवेत् । न पौर- स्त्यम्, प्रवर्तकस्य प्रामाण्यानिश्चये प्रवृत्त्यभावेनार्थक्रियाया एवाभा- वात् । निश्चितप्रामाण्यात् तु प्रवर्तकज्ञानात् प्रवृत्तौ चक्रकम्-निश्चित- ·. , रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ४३ प्रामाण्यात् प्रवर्तकात् प्रवृत्तिः, प्रवृत्तरर्थक्रियाज्ञानम् , तस्माच्च प्रव- तकज्ञानस्य प्रामाण्यनिश्चय इति । कथं चार्थक्रियाज्ञानस्याऽपि प्रा- माण्यनिश्चयः ? । अन्यस्मादर्थक्रियाज्ञानाच्चेत् । अनवस्था । प्रवर्त- कज्ञानाच्चेत् । अन्योन्याश्रयः । स्वतश्चेत् । प्रवर्तकज्ञानस्यापि तथै- वाऽस्तु । अन्यदपि विज्ञानमेकसन्तानम् , भिन्नसन्तानं वा । द्वयमपि चैतदेकजातीयम् , भिन्नजातीयं वा ? । चतुष्टयमपि चैतद् व्यभिचा- राभिचारदुस्संचरम् । तथाहि-एकसन्तानं भिन्नसन्तानं चैकजातीय- मपि तरलतरतुगतगत्तरगतरङ्गिणीतोयज्ञानम् , भिन्नजातीयं च कुम्भा- म्भोरुहादिज्ञानं मरुवसुन्धराचारिचतुरतरतरणिकिरणश्रेणिसङ्गिस- लिलसंवेदनस्य न संवादकमिति न ज्ञप्तावपि तत् परतः । अप्रामाण्यं तूत्पत्तौ दोपापेक्षत्वात् , ज्ञप्तौ तु वाधकापेक्षत्वात् परत एवेति ॥ अत्राभिध्महे- यत्तावद् गुणाः प्रत्यक्षेणाऽनुमानेन वा मीये- रन्नित्यादि न्यगादि । तदखिलं न खलु न दोपप्रसरेऽपि प्रेरयितुं पार्यते। अथाध्यक्षेणैव चक्षुरादिस्थान् दोपान निश्चिक्यिरे लोकाः। कि न नैर्म- ल्यादीन् गुणानपि ? । अथ तिमिरादिदोषाभावमात्रमेव नैर्मल्यादि, न तु गुणरूपमिति कथमध्यक्षेण गुणनिश्चयः स्यात् ? । एवं तर्हि नैर्मल्यादिगुणाभावमात्रमेव तिमिरादि, न तु दोषरूपमिति विपर्य- यकल्पना किं न स्यात् । अस्तु वा दोषाभावमात्रमेव गुणः, तथापि नायं तुच्छः कश्चित् संगच्छते, "भाकान्तरविनिर्मुक्तो भावोऽत्रानुपलम्भवत् । अभावः संमतस्तस्य हेतोः किं न समुद्भवः ?" ॥ १ ॥ इति स्वयं भट्टेन प्रकटनात् । तदपेक्षायामपि च कथं न परतः प्रामा- ण्योत्पत्तिः । अथाऽऽसतां नैर्मल्यादयो गुणाः, तथाप्यधिष्ठानप्रतिष्ठा- नेव तान् प्रत्यक्षं साक्षात्करोति; न करणस्थान, तेषां परोक्षत्वात् । तर्हि तत एव दोषानपि तत्स्थानेव तत्साक्षात् कुर्यात्, इति कथं दोषा अपि प्रत्यक्षलक्ष्याः स्युः ? । अथाप्रामाण्यं विज्ञानमात्रोत्पादककारणकला- '१॥ धारि" इति पाठान्तरम् । ?

·४४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- पातिरिक्तकारकोत्पाद्यम् , विज्ञानमात्रानुवृत्तावपि व्यावर्तमानत्वात् , यंदनुवृत्तावपि यद् व्यावर्तते तत्तन्मात्रोत्पादककारणकलापातिरिक्त- कारकोत्पाद्यम्, यथा पाथःपृथिवीपवनातपानुवृत्तावपि व्यावर्तमानः कोद्रवाङ्कुरस्तदतिरिक्तकोद्रवोत्पाद्यः, इत्यनुमानाद् दोषप्रसिद्धिरिति चेत् । चिरं नन्दताद् भवान् , इदमेव ह्यनुमानमप्रामाण्यपदं निरस्य प्रामाण्यपदं च प्रक्षिप्य गुणसिद्धावपि विध्यात्, इति कथं न दोषवद् गुणा अपि सिद्धयेयुः ? यतो नोत्पत्तौ परतः प्रामाण्यं स्यात् । प्रतिबन्धश्च यथा दोषानुमाने तथा गुणानुमानेऽपि निर्णेयः । कथं वाऽऽदित्यगत्यनुमाने तन्निर्णयः ? । दृष्टान्ते तु यथाऽत्र साध्यसाधन- संबन्धोद्बोधोऽस्ति, तथा गुणानुमानेऽपि । यच्चाऽवाचि- निश्च- यस्तु तस्य परत इत्यादि । तत्र संवादिवेदनादिति ब्रूमः । कारणगुण- ज्ञानबाधकाभावज्ञानयोरपि च संवादकज्ञानरूपत्वं प्रतिपद्यामहे-या- दृशोऽर्थः पूर्वज्ञाने प्रथापथमवतीर्णस्तादृश एवासौ येन विज्ञानेन व्य- वस्थाप्यते तत् संवादकभित्येतावन्मात्रं हि तल्लक्षणमाचचक्षिरे धीराः। यस्तु गुणग्रहणप्रवणप्रमाणपराकरणपरायणातिदेशप्रयासः, प्रयास एव केवलमयमजनि भवतः, दोषसंदोहवद् गुणगणेऽपि प्रमाणप्रवृत्तेरनि- वारणात् । यत्तु बाधकाभावज्ञानपक्षे विकल्पितम्-तात्कालिकस्य काला- न्तरभाविनो वेत्यादि । तत्राद्यविकल्पपरिकल्पनाऽल्पीयसी, न खलु साधननिर्भासिसंवेदेनोदयकाले कापि कस्यापि वाधकस्योदयः संभवी, उपयोगयोगपद्यासंभवात्, भविष्यत्कालस्य तु बाधकस्याभावज्ञा- नात् प्रामाण्यनिर्णयो निरवद्य एव । न च चर्मचक्षुषां तद- भावो भवितुमर्हति, यदुदनसमग्रसामग्रीसंपाद्यसंवेदनं न तत्र भावि- बाधकावकाश इत्येवं तन्निर्णयात् । यदि च भाविवस्तुसंवेदनम- स्मादृशां न स्यादेव, तदा कथं कृत्तिकोदयात् शकटोदयानुमानं नास्त- मियात् ? । यत्पुनरवादि-संवादिवेदनं वित्यादि । तत्र संवादि- वेदनात् साधननिर्भासिप्रतिभासविषयस्य, विषयान्तरस्य वा प्राह- १ यदित्थं तदित्थं यथेत्येव पुस्तकान्तरे पाठ. ।

·. रत्नाकरावतारिकायुक्तः । ४५ कात् प्रामाण्यनिर्णय इति ब्रूमः । भवति हि तिमिरनिकुरम्बकर- म्बितालोकसहकारिकुम्भावभासस्य तत्रैवैकसन्तानं भिन्नसन्तानं च निरन्तरालोकसहकारिसामर्थ्यसमुद्भूतं संवेदनं संवादकम् । न च तैमिरिकादिवेदनेऽपि तत्प्रसङ्गः, तत्र परतो बाधकात् । स्वतः सिद्ध- प्रामाण्यादुत्तरस्याऽप्रामाण्यनिर्णयाद् विषयान्तरग्राहकमपि संवाद- कमेव, यथाऽर्थक्रियाज्ञानम् । न चात्र चक्रकावकाशः, प्रवर्तकप्रमा- णप्रामाण्यनिर्णयादिप्रयोजनायाः प्रथमप्रवृत्तेः संशयादपि भावात् । अर्थक्रियाज्ञानस्य तु स्वत एव प्रामाण्यनिश्चयः, अभ्यासदशापन्न- त्वेन दृढतरस्यैवास्योत्पादात् । न च साधननिर्भासिनोऽपि तथैवा- ऽयमस्त्विति वाच्यम्, तस्य तद्विलक्षणत्वात् । अन्यदप्येकसन्तानं भिन्नसन्तानं चैकजातीयं च यथैकदस्रदर्शनं दस्रान्तरदर्शनस्य, भिन्नजातीयं च यथा निशीथे तथाविधरसास्वादनं तथाभूतरू- पस्य संवादकं भवत्येव । न च मिथ्यापाथःप्रथायाः पाथोऽन्तरे कुम्भादौ वा 'संवेदनं संवादकं प्रसज्यते, यतो न खलु निखिलं प्रागुक्त संवदनं संवादकं संगिरामहे, किं तर्हि', यत्र पूर्वोत्तरत्र ज्ञान- गोचरयोरव्यभिचारस्तत्रैव । किञ्च, स्वत एव प्रामाण्यनिर्णयवर्णनस- कर्णेनाऽनेन स्वशव्द आत्मार्थः, आत्मीयार्थो वा कथ्येत ? पक्षः, स्वावबोधविधानेऽप्यन्धया बुद्धथा स्वधर्मस्य प्रामाण्यस्य निर्णे- तुमशक्तेः । द्वितीये तु, प्रकटकपटनाटकघटनपाटवं प्राचीकटत्, प्र- कारान्तरेणाऽस्मन्मताश्रयणात्- अस्माभिरप्यात्मीयेनैव ग्राहकेण प्रा- माण्यनिर्णयस्य स्वीकृतत्वात् । अथ येनैव ज्ञानमात्रं निर्णीयते तेनैव तत्प्रामाण्यमपि, इति स्वतः प्रामाण्यनिर्णयो वर्ण्यते । नन्वर्थप्राकट्यो- स्थापितार्थापत्तेः सकाशात् त्वया ज्ञाननिर्णीतिस्तावभीप्सामासे।अर्थ- प्राकट्यं च यथार्थत्वविशेषणविशिष्टम् , निर्विशेषणं वार्थीपत्तिमुत्था- पयेत् ?। प्राचि पक्षे, तस्य तद्विशेषणग्रहणं प्रथमप्रमाणात्, अन्य- स्मात् , स्वतो वा भवेत् । प्रथमपक्षे, परस्पराश्रयप्रसङ्गः- निश्चितप्रा- माण्याद्धि प्रथमप्रमाणाद् यथार्थत्वविशिष्टार्थप्राकट्यग्रहणम् , तस्मा- नाद्यः ·४६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- च्च प्रथमप्रमाणे प्रामाण्यनिर्णय इति । द्वितीयविकल्पे तु, अनवस्था- अन्यस्निन्नपि हि प्रमाणे प्रामाण्यनिर्णायकार्थापत्त्युत्थापकस्यार्थप्राक- ट्यस्य यथार्थत्वविशेषणग्रहणमन्यस्मात्प्रमाणादिति । अथ स्वतस्त- द्विशेषणग्रहणम् , तथाहि-स्वसंविदितमर्थप्राकट्यं तच्चात्मानं निर्णच- मानं स्वधर्मभूतं यथार्थत्वमपि निर्णयते, तथा च ततोऽनुमीय- माने ज्ञाने स्वतः प्रामाण्यज्ञप्तिरिति । तदेतदनवदातम्, एवं सत्य- प्रामाण्यस्यापि स्वतो ज्ञप्तिप्रसक्तेः । स्वतो निश्चितवैतथ्यविशेषणा- दर्थप्राकट्याद् विज्ञानमनुमीयमानमास्कन्दिताप्रामाण्यमेवानुमीयते । ततः कथं प्रामाण्यवदप्रामाण्यस्यापि स्वतो निर्णीतिर्न स्यात् ? 1 अथ तत्र बाधकादेवाऽप्रामाण्यनिर्णयो न पुनर्ज्ञाननिर्णायकात्, एवं तर्हि संवादकादेव प्रामाण्यस्यापि निर्णयोऽस्तु, इति तदपि कथं स्वतो निर्णीतं स्यात् ? । निर्विशेषणं चेत् तदर्थप्राकट्यमर्थापत्त्युत्थापकम्, तीप्रमाणेऽपि प्रामाण्यनिर्णायकार्थापत्त्युत्थापनाऽऽपत्तिः, अर्थप्राकट्य- मात्रस्य तत्रापि सद्भावात् । इति सूत्रोक्तैव व्यवस्था सिद्धिसौधमध्यम- ध्यरुक्षत् ॥ २० ॥ इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां प्रमाणस्वरूपनिर्णयो नाम प्रथमः परिच्छेदः । १ प्रामाण्यमपि इति पाठान्तरम् ।

·अहम् द्वितीयः परिच्छेदः । एवं प्रमाणस्य स्वरूपं प्रतिपाद्य संख्यां समाख्यान्ति- तद् विभेदं प्रत्यक्षं च परोक्षं च ॥ १ ॥ अक्षमिन्द्रियं प्रतिगतम्- इन्द्रियाधीनतया यदुत्पद्यते तत्प्रत्यक्ष- मिति तत्पुरुषः । नन्वक्षिशब्दादपि प्रतिपूर्वात् प्रतिसमनुभ्यो- ऽक्ष्णः" इत्यव्ययीभावसमासान्ते टचि प्रत्यक्षमिति सिध्यति, तत् किं न कक्षीचक्रिवांसः ? । न चैवं स्पार्शनादिप्रत्यक्षं नैतच्छब्द- वाच्यं स्यादिति वाच्यम्, तत्प्रवृत्तिनिमित्तस्य स्पष्टत्वस्य तत्रापि भावेन तच्छव्दवाच्यतोपपत्तेः । व्युत्पत्तिनिमित्तमात्रतया यत्राऽक्षि- शब्दः शब्द्यते, कथमन्यथाऽक्षशब्दोपादानेऽप्यनिन्द्रियप्रत्यक्षस्य तच्छ- ब्दवाच्यता चतुरस्रा स्यात् ? । अथ कथमेवं प्रत्यक्षः प्रेक्षाक्षणः, प्रत्यक्षा पक्ष्मलाक्षीति स्त्रीपुंसभावः ?, अस्याव्ययीभावस्य सदा नपुं- सकत्वाद् । नैवम्, प्रत्यक्षमस्यास्तीत्यर्शआदित्वेनादन्तत्वात्। तद्भा- वसिद्धेः । अत्रोच्यते-एवमपि प्रत्यक्षो बोधः, प्रत्यक्षा बुद्धिरित्यत्र पौस्तं स्त्रैणं च न प्राप्नोति, न ह्यत्र मत्वर्थीयार्थो घटते, प्रत्यक्षस्वरू- पस्यैव वेदनस्य बोधबुद्धिशब्दाभ्यामभिधानात् । अक्षाणां परमक्ष- व्यापारनिरपेक्षं मनोव्यापारेणाऽसाक्षादर्थपरिच्छेदकं परोक्षमिति परशब्दसमानार्थेन परश्शब्देन सिद्धम् ।' चशब्दौ द्वयोरपि तुल्य- कक्षतां लक्षयतः, तेन या प्रत्यक्षस्य कैश्चिज्ज्येष्ठताऽभीष्टा; नासौ श्रेष्ठा, इति सूचितम् , द्वयोरपि प्रामाण्य प्रति विशेषाभावात् । ननु कथमेतद् द्वैतमुपपद्यते ?; यावता प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वा- कोऽवोचत्, अपरे तु प्रत्यक्षानुमानागमोपमानार्थापत्त्यभावसंभवै- तिह्यप्रातिभस्वभावान् भूयसो भेदान् प्रमाणस्य प्रोचुः, तत्कथमेतत् ? IN ·४८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- इति चेत् । उच्यते-समर्थयिष्यमाणप्रमाणभावेनानुमानेन तावच्चा- किस्तिरस्करणीयः, अपरे तु संभवत्प्रमाणभावानामत्रैवाऽन्तर्भावेन बोधनीयाः-तत्राऽनुमानागमो परोक्षप्रकारावेव व्याख्यास्येते, उप- मानं तु नैयायिकमते तावत्-कश्चित् प्रेष्यः प्रभुणा प्रेषयांचके गवय- मानयेति, स गवयशब्दवाच्यमर्थमजानानः कञ्चन वनेचरं- पुरुषम- प्राक्षीत् कीदृग्गवयः ? इति, स प्राह-यादृग् गौस्ताग् गवय इति । ततस्तस्य प्रेष्यपुरुषस्याऽरण्यानी प्राप्तस्याऽऽप्तातिदेशवाक्यार्थस्मरणसह- कारि गोसदृशगवयपिण्डज्ञानम् 'अयं स गवयशब्दवाच्योऽर्थः' इति प्रतिपत्तिं फलरूपामुत्पादयत् प्रमाणमिति.। मीमांसकमते तु येनप्रति- पत्ता गौरुपलब्धो न गवयः, नवाऽतिदेशवाक्यं 'गौरिव गवयः' इति श्रुतम् , तस्य विकटाटवीपर्यटनलम्पटस्य, गवयदर्शने प्रथमे समुत्पन्ने सति यत्परोक्षे गवि सादृश्यज्ञानमुन्मज्जति- 'अनेन सदृशः स गौः' इति, 'तस्य गोरनेन सादृश्यम्' इति वा, तदुपमानम्, "तस्माद् यत् स्मर्यते तत् स्यात् सादृश्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम्" ।।१।। इति वचनादिति । तदुच्यते-एतच्च परोक्षभेदरूपायां प्रत्यभि- ज्ञायामेवान्तर्भावयिष्यते । अर्थापत्तिरपि "प्रमाणषट्कविज्ञातो यत्रार्थोऽनन्यथाभवन् । अदृष्टं कल्पयेदन्यं साऽर्थापत्तिरुदाहृता" ॥१॥ इत्येवंलक्षणाऽनुमानान्तर्गतैव, तथाहि- अर्थापत्त्युत्थापकोऽर्थो- ऽन्यथानुपपद्यमानत्वेनाऽनवगतः, अवगतो वा दृष्टार्थपरिकल्पनानि- मित्तं स्यात् ? । न तावदनवगतः, अतिप्रसङ्गात् । अथाऽवगतः, तट- न्यथाऽनुपपद्यमानत्वावगमोऽर्थापत्तेरेव, प्रमाणान्तराद् वा ?। प्राच्य- प्रकारे परस्पराश्रयः, तथाहि-अन्यथाऽनुपपद्यमानत्वेन प्रतिपन्नादा- दापत्तिप्रवृत्तिः, तत्प्रवृत्तेश्चाऽस्याऽन्यथानुपपद्यमानत्वप्रतिपत्तिरिति । प्रमाणान्तरं तु भूयोदर्शनम् , विपक्षेऽनुपलम्भो वा ? भूयोदर्शनमपि - ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ४९" साध्यमिणि, दृष्टान्तर्मिणि वा ? । यदि साध्यर्मिणि, तदा भूयो- दर्शनेनैव साध्यस्यापि प्रतिपन्नत्वादापत्तेर्वैयर्थ्यम् । अथ दृष्टान्तध- मिणि, तर्हि तत्र प्रवृत्तं भूयोदर्शनं साध्यधर्मिण्यप्यन्यथाऽनुपपद्यमा- नत्वं निश्चाययति, तत्रैव वा ?। तत्रोत्तरः पक्षोऽसन् , न खलु दृष्ठा- न्तामणि निश्चितान्यथाऽनुपपद्यमानत्वोऽर्थः साध्यमिणि तथात्वे. नाऽनिश्चितः स्वसाध्यं गमयति, अतिप्रसङ्गात् । प्रथमपक्षे तु, :लिङ्गा- र्थापत्त्युत्थापकार्थयोर्भेदाभावः । विपक्षेऽनुपलम्भात् तदवगम इति चेत् । नन्वसावनुपलम्भमात्ररूपोऽनिश्चितः, निश्चितो वा तदवगम- येत् ? । प्रथमपक्षे, तत्पुत्रत्वादेरपि गमकत्वापत्तिः । निश्चितश्चेत्, तीनुमानमेवार्थापत्तिरापन्ना, निश्वितान्यथाऽनुपपत्तेरनुमानरूपत्वात् । न च सपक्षसद्भावासद्भावकृतोऽनुमानार्थापत्त्योर्भेदः, पक्षधर्मतास- हितादनुमानात् तद्रहितस्य प्रमाणान्तरत्वानुषङ्गात् । न च पक्षधर्मः त्ववन्ध्यमंनुमानमेव नास्तीति वाच्यम्, "पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुत्रव्राह्मणताऽनुमा । सर्वलोकप्रसिद्धा, न पक्षधर्ममपेक्षते ॥१॥ इति भट्टेन खयमभिधानात् ।। यदपि- "प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते । साऽऽत्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वाऽन्यवस्तुनि" ॥१॥ सेति प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिः, आत्मनो घटादिग्राहकतया परिणामा- भावः प्रसज्यपक्षे, पर्युदासपक्षे पुनरन्यस्मिन् घटविविक्तताऽऽख्ये वस्तु- न्यभावे घटो नास्तीति विज्ञानम्, इत्यभावप्रमाणमभिधीयते । तदपि यथासंभवं प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतमेव, तथाहि- "गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया" ॥१॥ इत्तीयमभावप्रमाणजनिका सामग्री । तत्र च भूतलादिकं वस्तु प्रत्यक्षेण घटादिभिः प्रतियोगिभिः संसृष्टम्, असंसृष्टं वा गृह्येत ?

·५ F प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्ककार:- . नाद्यः पक्षः, प्रतियोगिसंसृष्टस्य भूतलादिवस्तुनः प्रत्यक्षेण ग्रहणे तत्र प्रतियोग्यभावग्राहकत्वेनाऽभावप्रमाणस्य प्रवृत्तिविरोधात् । प्रवृत्तौ वा न प्रामाण्यम्, प्रतियोगिनः सत्त्वेऽपि तत्प्रवृत्तः। द्वितीयपक्षे तु;अभाव- प्रमाणवैयर्थ्यम्, प्रत्यक्षेणैव प्रतियोगिनां कुम्भादीनामभावप्रतिपत्तेः । अथ न संसृष्टं नाप्यसंमृष्टं प्रतियोगिभिर्भूतलादिवस्तु प्रत्यक्षेण गृह्यते, वस्तुमात्रस्य तेन ग्रहणाभ्युपगमादिति चेत् । तदपि दुष्टम् , संसृष्टत्वा- संसृष्टत्वयोः परस्परपरिहारस्थितिरूपत्वेनैकनिषेधेऽपरविधानस्य परि- हर्तुमशक्यत्वात्, इति सदसद्रूपवस्तुग्रहणप्रवणेन प्रत्यक्षेणैवाऽयं वेद्य- वे । कचित्तु तदघटं भूतलमिति स्मरणेन, तदेवेदम्रघट भूतलामति. प्रत्यभिज्ञानेन, योऽग्निमान न भवति नासो धूमवानिति तर्केण, नात्र: धूमोऽनमेरित्यनुमानेन, गृहे गर्गो नास्तीत्यागमेनाऽभावस्य प्रतीतेः का-, ऽभावप्रमाणं प्रवर्तताम् ? ।। संभवोऽपि समुदायेन समुदायिनोऽवगम इत्येवंलक्षण: 'संभवतिः खागा द्रोणः' इत्यादि नानुमानात् पृथक्, तथाहि-खारी द्रोणवती, ख..त्वात्, पूर्वोपलव्धखारीवत् ।। ऐतिह्यं त्वनिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादपारम्पर्यमितीहोचुर्वृद्धाः, यथा- 'इह वटे यक्षः प्रतिवसति' इति । तदप्रमाणम् , अनिर्दिष्टप्रवक्तृकत्वेन सांशयिकत्वात् , आप्तप्रवक्तृकत्वनिश्चये त्वागम इति ।। !' यदपि प्रातिभमक्षलिङ्गशब्दव्यापारानपेक्षमकस्मादेव 'अद्य मे महीपतिप्रसादो भविता' इत्याद्याकारं स्पष्टतया वेदनमुदयेत्, तंदप्य- निन्द्रियनिवन्धनतया मानसमिति प्रत्यक्षकुक्षिनिक्षिप्तमेव । यत्पुनः प्रियाप्रियप्राप्तिप्रभृतिफलेन सार्ध गृहीतान्यथाऽनुपपत्तिकात्मनः प्रसा- दोद्वेगादर्लिङ्गादुदेति, तत् पिपीलिकापटलोत्सर्पणोत्थज्ञानवदुस्पष्टमनुर मानमेव । इति न प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणद्वैविध्यातिक्रमः शक्रेणाऽपि कर्तु शक्यः ॥ १ ॥ प्रत्यक्षं लक्षयन्ति- स्पष्टं प्रत्यक्षम् ॥ २॥ - A ·Acc. No. रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ५१ प्रबलतरज्ञानावरणवीर्यान्तराययोः क्षयोपशमात् क्षयाद् वा स्पष्ट- साविशिष्टं वैशद्यास्पदीभूतं यत् तत् प्रत्यक्षं प्रत्येयम् ॥२॥ ! स्पष्टत्वमेव स्पष्टयन्ति- अनुमानाद्याधिक्येन विशेषप्रकाशनं स्पष्टलम् ॥३॥ अनुमानादिभ्यो वक्ष्यमाणपरोक्षप्रकारेभ्योऽतिरिकेशमायद्विशिक णां नियतवर्णसंस्थानाद्यर्थीकाराणां प्रतिभासनं 'मेश्य तत् स्पष्टत्व- मिति ॥३॥ AB +2-5 प्रत्यक्षस्य प्रकारप्रकाशनायाहु:- 275TC तद् द्विप्रकारम्-सांव्यवहारिकं पारमार्मिकं च ॥क्षा संव्यवहारो बाधारहितप्रवृत्तिनिवृत्ती प्रयोजनमेयेति साध्यवाह रिकम् , बाह्येन्द्रियादिसामग्रीसापेक्षत्वादपारमार्थिकम् , अस्मदादिप्र- त्यक्षमित्यर्थः । परमार्थे भवं पारमार्थिकं मुख्यम् , आत्मसंनिधिमात्रां- पेक्षम् , अवध्यादिप्रत्यक्षमित्यर्थः ॥ ४ ॥ सांव्यवहारिकस्य प्रकारौ दर्शयन्ति- तत्राद्यं द्विविधमिन्द्रियनिबन्धनमनिन्द्रियनिबन्धनं च॥५॥ इन्द्रियाणि-चक्षुरादीनि निबन्धनमस्येतीन्द्रियनिबन्धनम् । नन्वि- न्द्रियज्ञाने मनोऽपि व्यापिपर्तीति कथं न तेन व्यपदेशः ?. उच्यते- इन्द्रियस्याऽसाधारणकारणत्वाद् , मनः पुनरनिन्द्रियवेदनेऽपि.क्याप्रि- यत इति साधारणं तत् । असाधारणेन च व्यपदेशो दृश्यते, यथा-पय:- पवनाऽऽतपादिजन्यत्वेऽप्यकुरस्य बीजेनैव व्यपदेशः-शाल्यड्कुरः, कोद्रवाङ्कुरोऽयमिति । अनिन्द्रियं मनो निबन्धनं यस्य तत्तथेति ।। इदमिदानी मनाग मीमांसामहे-प्राप्यकारीणीन्द्रियाणि, अप्राप्य- कारीणि वेति । तत्र प्राप्यकारीण्येवेत्ति कणभक्षाऽक्षपादमीमांस- कसांख्याः समाख्यान्ति । चक्षुःश्रोत्रेतराणि तानि तथेति ताथागताः । चक्षुर्वर्जानीति तु तथा स्याद्वादाऽवदातहृदयाः। तत्र प्रथमे प्रमाणयन्ति- चक्षुः प्राप्य मति करोति विषये बाह्येन्द्रियत्वादितो, ·५२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- ३ यद् बाह्येन्द्रियताऽऽदिना परिगतं तत् प्राप्यकारीक्षितम् । जिह्वावत् प्रकृतं तथा च विदितं तस्मात् तथा स्थीयतां नाऽत्राऽसिद्धिमुखश्च दूषणकणस्तल्लक्षणाऽनीक्षणात् ॥ १॥ अद्रिचन्द्रकलनेषु या पुनयौंगपद्यधिपणा मनीषिणाम् । पद्मपत्रपटलीविलोपवत् सत्वरोदयनिवन्धनैव सा ॥२॥ प्रथमतः परिसृत्य शिलोच्चयं निकटतः क्षणमीक्षणमीक्षते । तद्नु दूरतराम्बरमण्डलीतिलककान्तमुपेत्य सितत्विपम् ।। ३ ॥ कुर्महेऽत्र वयमुत्तरकेली कीदृशी हगिह धर्मितयोक्ता.?। किं नु मांसमयगोलकरूपा, सूक्ष्मताभृदपरा किमु काऽपि ? ॥४॥ आदिमा यदि तदाऽपि किमर्थो लोचनानुसरणव्यसनी स्यात् ? । लोचनं किमुत वस्तुनि गत्वा संसजेत् प्रिय इव प्रणयिन्याम् ?॥५|| प्रत्यक्षबाधः प्रथमप्रकारे प्राकारपृथ्वीधरसिन्धुरादिः । संलक्ष्यते पक्ष्मपुटोपटङ्की प्रत्यक्षकाले कलयाऽपि नो यत् ॥६॥ पक्षे परत्रापि स एव दोषः सर्पद् न वस्तु प्रतिवीक्ष्यतेऽक्षि । संसर्पणे वाऽस्य सकोटरत्वप्राप्त्या पुमान् किं नजरद्रुमः स्यात्।। चक्षुषः सूक्ष्मतापक्षे सूक्ष्मता स्यादमूर्तता। यद्वाऽल्पपरिमाणत्वमित्येषा कल्पनोभयी ॥ ८॥ स्याद् व्योमवद् व्यापकताप्रसक्त्या सर्वोपलम्भः प्रथमप्रकारे । प्राकारकान्तारविहारहारमुख्योपलम्भो न भवेद् द्वितीये ॥९॥ न खलु नखलु शस्त्रं खप्रमाणात् प्रथिवे, पटकटशकटादौ भेदकारि प्रसिद्धम् । अथ निगदसि तस्मिन् रश्मिचक्र क्रमेण प्रसरति तत एतत् स्यादनल्पप्रकाशम् ॥ १० ॥ तथाहि- प्रोदाममाणिक्यकणानुकारी दीपाकुरस्त्विट्पदलीप्रभावात् । किं नैव कश्मीरजकज्जलादीन् प्रथीयसोऽपि प्रथयत्यशेषान् ? ॥१क्षा नन्वेवमध्यनिराकिया स्यात् प्रक्षे. पुरस्तादुपलक्षितेऽस्मिन् ।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः ।
५३
प्रौढप्रभामण्डलमण्डितोऽर्थों नाऽऽभासते यत्प्रतिभासमानः ॥ १२॥
अथाऽप्यनुद्भूततया प्रभायाः पदार्थसंपर्कजुषोऽप्यनीक्षा ।
सिद्धिस्तदानी कथमस्तु तस्या ब्रवीषि चेत् तैजसताख्यहेतोः ॥१३॥
रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वेन च तैजसत्वम् ।
प्रभाषसे चक्षुषि संप्रसिद्धं यथा प्रदीपाकुरविादादौ ॥ १४ ॥
तदिदं घुसृणविमिश्रणमन्ध्रपुरन्ध्रीकपोलपालीनाम् ।
अनुहरते व्यभिचाराद् रूपेक्षणसन्निकर्षेण ।। १५ ।।
द्रव्यत्वरूपेऽपि विशेषणे स्याद् हेतोरनैकान्तिकताऽञ्जनेन ।
तस्यापि चेत् तैजसतां तनोषि तन्वादिना कि नु तदाऽपराद्धम् ? ॥१६॥
सौवीरसौवर्चलसैन्धवादि निश्चिन्वते पार्थिवमेव धीराः ।
कृशानुभावोपगमोऽस्य तस्मादयुक्त एव प्रतिभात्यमीषाम् ॥१७॥
तथाच-
सौवीरसौवर्चलसैन्धवादिकं स्यादाकरोतिवशेन पार्थिवम् ।
मृदादिवद्, न व्यभिचारचेतनं चामीकरणाऽनुगुणं निरीक्ष्यते ॥१८॥
चामीकरादेरपि- पार्थिवत्वं लिङ्गेन तेनैव निवेदनीयम् ।
शाब्दप्रमाणेन न चात्र बाधा पक्षस्य यद् नास्ति तदत्र सिद्धम् ॥१९॥
। अजनं मरिचरोचनादिकं पार्थिवं ननु तवाऽपि संमतम् ।
अजनेऽपि तदसौ प्रवृत्तिमानप्रयोजकविडम्बडम्बरी ।। २० ॥
हनूमल्लोललागूललम्बात् ते साधनादतः ।
न सिद्धिस्तैजसत्वस्य दृष्टसुस्पष्टदूषणात् ।। २१ ॥
चक्षुर्न तैजसमभाखरतिग्मभावा-
दम्भोवदित्यनुमितिप्रतिषेधनाञ्च ।
सिद्धिं दधाति नयनस्य न तैजसत्वं
तस्मादमुष्य घटते किमु रश्मिवत्ता? ॥ २२ ॥
ر.ا
अपि च,
प्रत्यक्षबाधः समलक्षि पक्षे न रश्मयो यद् दृशि'दृष्टपूर्वाः ।
तथा च शास्त्रेण तवैव कालातीतत्वदोषोऽप्युदपादि हेतोः ॥२३॥

·५४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- , . अनुद्भवद्रूपजुपो भवेयुश्चेद् रश्मयस्तत्र ततो न दोषः । नन्वेवमेतस्य पदार्थसार्थप्रकाशकत्वं न सुवर्णवत् स्यात् ॥ २४ ॥ आलोकसाचिव्यवशादथाऽस्य प्रकाशकत्वं घटनामियति । नन्वेवमेतत्सचिवस्य किं स्यात् प्रकाशकत्वं न कुटीकुटादेः ?॥२५॥ अथाऽस्तु काम, ननु तैजसत्वमुत्तेजितं किं न भवेत् त्वयाऽस्य ?! तथा च नव्यस्त्वदुपज्ञ एषोऽद्वैतप्रवादोऽजनि तैजसत्वे ॥ २६ ।। उत्पद्यन्ते तरणिकिरणश्रेणिसंपर्कतश्चेत् तत्रोद्भूताः सपदि रुचयो लोचने रोचमानाः । यद् गृह्यन्ते न खलु तपनालोकसंपत्प्रतान- स्तस्मिन् हेतुर्भवति हि दिवा दीपभासामभासः ॥ २७ ॥ अत्रेयं प्रतिक्रिया- मुष्टिग्राह्ये कुवलयदलश्यामलिनाऽवलिप्ते स्फीते ध्वान्ते स्फुरति चरतो घूकंकाकोदरादेः । किं लक्ष्यन्ते क्षणमपि रुचो लोचनेनैव यस्मा- दालोकस्य प्रसरणकथा काचिदप्यत्र नास्ति? ॥२८॥ उत्पत्तिरुद्भूततयाऽथ तासां तत्रैव यत्राऽस्ति रविप्रकाशः । काकोदरादेरपि तहि नैताः कीदप्रकाशे कुशला भवेयुः ।। २९ ।। अविवरतिमिरव्यतिकरपरिकरिताऽपवरकोदरे वचन । वृषदंशशि न दृष्टा मरीचयः किमु कदाचिदथ ? ॥ ३० ।। अत एव विलोकयन्ति सम्यक् तिमिराकूरकरम्बितेऽपि कोणे ।। मूषकपरिपन्थिनः पदार्थाज्वलनालोकविजृम्भणं विनव ॥३१ ।। अत्रोत्तरम्- चाकचिक्यप्रतीभासमात्रमत्रास्ति वज्रवत् । नांशवः प्रसरन्तस्तु प्रेक्ष्यन्ते सूक्ष्मका अपि ॥ ३२ ॥ मार्जारस्य यदीक्षणप्रणयिनः केचिद् मयूखाः सखे ! विद्येरन् न तदा कथं निशि भृशं तच्चक्षुषा' प्रेक्षिते । प्रोन्मीलत्करपुजपिजरतनौ संजातवत्युन्दुरे ·१॥ . . रत्नाकरावारिकायुक्तः । प्रोज्जृम्भेत तवाऽपि हन्त ! धिषणा दीप्रप्रदीपाद् यथा ?॥३३॥ कृशतरतया तेषां नो चेदुदेति मतिस्तव प्रभवति कथं तस्याऽप्यस्मिन्नसौ निरुपप्लवा घटननिपुणा साक्षात् प्रेक्षाविधौ हि ततिस्त्विषां न खलु न समा धीमन् ! सा चोभयत्र विभाव्यते ॥ ३४॥ अमूहग्मूषिकारीणां तस्मादस्ति स्वयोग्यता । यया तमस्यपीक्षन्ते न चक्ष रश्मिवत् पुनः ।। ३५ ।। इत्थं न चक्षुषि कथञ्चिदपि प्रयाति संसिद्धिपद्धतिमियं खलु रश्मिवत्ता । तस्मात् कथं कथय तार्किक ! चक्षुषः स्यात् प्राप्यैव वस्तुनि मतिप्रतिबोधकत्वम् ? ॥ ३६ ॥ बहिरर्थग्रहोन्मुख्यं बहिष्कारणजन्यता । स्थायित्वं वा बहिर्देशे किं बाह्येन्द्रियता भवेत् ? ॥ ३७ ।। तत्रादिमायां भिदि चेतसा स्यादेतस्य हेतोर्व्यभिचारचिह्नम् । अप्राप्यकारि प्रकरोति यस्माद् मन्दाकिनीमन्दबुद्धिमेतत् ॥३८॥ दोषः स एवोत्तरकल्पनायां यदात्मनः पुद्गल एष बाह्यः । चेतश्च तस्मादुपजायमानमेतद् बहिष्कारणजन्यताभृत् ।। ३९ ।। चेतः सनातनतया कलितखरूपं सर्वापकृष्टपरिमाणपवित्रितं च । प्रायः प्रियः प्रणयिनीप्रणयातिरेका- देतत् करोति हृदये न तु तर्कतज्ज्ञः ॥ ४०॥ एतदत्र विततीक्रियमाणं प्रस्तुतेतरदिव प्रतिभाति । विस्तराय च भवेदिति चिन्त्यं तद् विलोक्य गुरुगुम्फितवृत्तिम्॥४१॥ पक्षे तृतीये विषयप्रदेशः शरीरदेशो यदि वा बहिः स्यात् ?। स्थायित्वमाये विषयाश्रितत्वं यद्वा प्रवृत्तिर्विषयोन्मुखी स्यात्॥४२॥ प्राचीनपक्षे,प्रतिवाद्यसिद्धिकलङ्कपङ्कः समुपैति हेतोः । . . .

·प्रमाणनयतश्वालोकालङ्कार:- स्याद्वादिना यत् प्रतिवादिनाऽस्य नाऽङ्गीकृतं मयसमाश्रितत्वम्।।४।। पक्षे तथा साधनशून्यताऽस्मिन् दृष्टान्तदोषः प्रकटः पटूनाम् । जिह्वेन्द्रियं नार्थसमाश्रितं यद् विलोकयामासुरमी कदाचित् ।।४४|| द्वितीयकल्पे किमसौ प्रवृत्तिराभिमुख्यन विसर्पणं स्यात् ।। आश्रित्य किं वा विषयप्रपञ्चं प्रतीतिसंपत्प्रतिबोधकत्वम् ? ॥४५॥ पक्षे पुरश्चारिणि सिद्धिवन्ध्यं स्यात् साधनं जैनमतानुगानाम् । यस्माद् न तैर्लोचनरश्मिचक्रमङ्गीकृतं वस्तुमुखं प्रसर्पत् ॥४६॥ निदर्शनस्य स्फुटमेव दृष्ठं वैकल्यमत्रैव हि साधनेन । पदार्थसाथै प्रति यद् न सर्पजिह्वेन्द्रियं केनचिदिष्टपूर्वम् ।। ४७ ।। पक्षान्तरे तु व्यभिचारमुद्रा किं चेतसा नैव समुज्जजम्भे ? । यस्मात् तदप्राप्य सुपर्वशैलस्वर्गे समुत्पादयति प्रतीतिम् ॥ ४८ ।। शरीरस्य बहिर्देशे स्थायित्वं यदि जलप्यते । बाह्येन्द्रियत्वमत्र स्यात् संदिग्धव्यभिचारिता ।। ४९ ।। अप्राप्तार्थपरिच्छेदेनाऽपि साधं न विद्यते । हेतोर्बाह्येन्द्रियत्वस्य विरोधो बत कश्चन ॥ ५० ॥ कचित् साध्यनिवृत्त्या तु हेतुव्यावृत्तिदर्शनात् । प्रतिबन्धप्रसिद्धिश्चेत् तदाऽत्रापि कथं न सा? ॥ ५१ ॥ रसनस्पर्शनघ्राणश्रोत्रान्यन्द्रियताबलात् । चक्षुरप्राप्यविज्ञातृ मनोवत् प्रतिपद्यताम् ॥ ५२ ॥ साध्यव्यावृत्तितोऽत्रापि हेतुव्यावृत्तिरीक्षिता । न च कश्चिद् विशेषोऽस्ति येनकत्रैव सा मता ।। ५३ ।। बाह्येन्द्रियत्वं सकलङ्कमेवं न तार्किकान् प्रीणयितुं तदीष्ठे । भ्रूविभ्रमो दुर्भगभामिनीनां वैदग्ध्यभाजो भजते न चेतः ॥५४॥ किञ्चाऽत्र संसूचितमादिशब्दाद् वृत्ते पुरश्चारिणि कारकत्वम् । यत् प्राप्यकारित्वसमर्थनाय नेत्रस्य तत् काणगञ्जनाभम् ॥५५॥ यस्मादिदं मन्त्रजपोपसर्पत्प्रोद्दामरामाव्यभिचारदोषात् । उत्तालवेतालकरालकेलीकलकितश्रीकमिवाऽवभाति ।। ५६ ।।.

·'रत्नाकरावतारिकायुक्तः। . . तथाहिः- कनकनिकषस्निग्धां मुग्धां मुहुर्मधुरस्मितां चटुलकुटिलभ्रूविभ्रान्ति कटाक्षपटुच्छटाम् । त्रिजगति गतां कश्चिद् मन्त्री समानयति क्षणात तरुणरमणीमाराद् मन्त्रान् मनोभुवि संस्मरन् ।। ५७॥ कश्चिदत्र गदति स्म यत् पुनमन्त्रमन्त्रणगवी समानयेत् । युक्तमेव मदिरेक्षणादिकं तेन नाऽभिहितदूषणोदयः ।। ५८ ।। मन्त्रस्य साक्षाद् घटना प्रियादिना परम्परातो यदि वा निगद्यते । साक्षाद् न तावद् यदयं विहायसो ध्वनिखरूपस्तव संमतोगुणः॥५९।। ततोऽस्य तेनैव समं समस्ति संसक्तिवार्ता न तु पक्ष्मलाक्ष्या । अथाऽक्षरालम्बनवेदन स्याद् मन्त्रस्तथाऽप्यस्त्वियमात्मनैव ।। ६० ।। अथापि मन्त्रस्य निवेद्यते त्वया संसक्तिरेतत्पतिदेवताऽऽत्मना । संतोषपोषप्रगुणा च सा प्रियां प्रियं प्रति प्रेरयति खयोगिनीम् ॥६॥ ब्रूमहेऽत्र ननु देवताऽऽत्मना मन्त्रवर्णविसरस्वं का घटा ? अम्बरस्य गुण एष तत् कथं देवताऽऽत्मनि भजेत सङ्गतिम् ॥६॥ आश्रयद्वारतोऽप्यस्य संसर्गो नास्ति सर्वथा । व्यापकद्रव्ययोर्यस्मात् संसर्गो नाऽमुना मतः ।। ६३ ।। व्यापकेषु वदति व्यतिषङ्गं यस्तु तेन मनसा ध्वनिना च । वीतवस्तुविषयेण विमृश्यः स्पष्ट एव विलसन् व्यभिचारः ॥६४॥ अयस्कान्तादनेकान्तस्तथाऽत्र परिभाव्यताम् । आक्षेपश्च समाधिश्च ज्ञेयौ रत्नाकरादिह ।। ६५ ।। कारकत्वमपि तद् न शोभते प्राप्यकारिणि यदीक्षणे मतम् । प्राप्य वस्तु वितनोति तद् मतिं नैव चक्षुरिति तत्त्वनिर्णयः ॥६६॥ अद्रिचन्द्रकलनेषु येत्यदः प्राक् प्ररूपितमुपैति नो घटाम् । रश्मिसंचयविपश्चितं हि तत् ते च तत्र नितरां व्यपाकृताः॥६॥ किञ्च, १ किमपीति पाठान्तरम् ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- चक्षुरप्राप्यधीकृद् व्यवधिमतोऽपि प्रकाशकं यस्मात् । अन्तःकरणं यद्वद् व्यतिरेके स्यात् पुनारसना ॥ ६८ ॥ अथ द्रुमादिव्यवधानभाजः प्रकाशकत्वं ददृशे न दृष्टौ । ततोऽप्ययं हेतुरसिद्धतायां धौरेयभावं विभराम्बभूव ।। ६९॥ एतद् न युक्तं शतकोटिकाचस्वच्छोदकस्फाटिकभित्तिमुख्यैः। पदार्थपुजे व्यवधानभाजि संजायते कि नयनाद् न संवित्?||७|| दम्भोलिप्रभृतिप्रभिद्यभिदुराश्चेद् रोचिषश्चक्षुषः संसर्गोपगताः पदार्थपटली पश्यन्ति तत्र स्थिताम् । एवं तर्हि समुच्छलन्मलभरं भित्त्वा जलं तत्क्षणात् तेनाऽप्यन्तरितस्थितीननिमिषानालोकयेयुर्न किम् ? ॥७शा विध्यातास्तेन ते चेद् विमलजलभरात् किं भजन्ते न शान्ति ? किञ्चाऽम्भः काचकूपोदरविवरगतं निष्पतेत् तत् तदानीम् । दोषश्चेद् नैष तूर्ण यदयमुदयते नूतनव्यूहरूपः सपैयुस्तहि नैताः कथमपि रुचयो लोचनस्यापि तस्मिन्॥७२॥ भवति परिगमश्चेद् वेगवत्त्वादमीषां कतिपयकलयाऽस्तु क्षीरपातस्तदानीम् । न च भवति कदाचिद् बुद्बुदस्यापि तस्मात् प्रपतनमिति युक्तस्तस्य नाशः किमाशु ? ।। ७३ ।। किञ्च, कलशकुलिशप्राकाराद्यत्रिविष्टपकन्दरा- कुहरकलितं विश्वं वस्तु प्रतिक्षणभङ्गुरम् । ज्वलनकलिकावत् किन्त्वस्मिन् निरन्तरताभ्रमः प्रभवति, वदन्नित्थं शाक्यः कथं प्रतिहन्यते ? ॥ ७४॥ तस्थौ स्थेमा तदस्मिन् व्यवधिमदमुना प्रेक्ष्यते येन सर्व तत् सिद्धा नेत्रबुद्धियवधिपरिगतस्यापि भावस्य सम्यक् । कुड्यावष्टव्धबुद्धिर्भवति किमु न चेद् नेहशी योग्यताऽस्य प्राप्तस्यापि प्रकाशे प्रभवति न कथं लोचनाद् गन्धबुद्धिः ?||७|| ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ५९ किं वा न प्रतिभासते शशधरे कर्मापि तद्रूपवद् ? दूराचेद् विलसत् तदस्य हृदये लक्ष्येत किं लाञ्छनम् ? । तस्माञ्चक्षुषि योग्यतैव शरणं साक्षी च नः प्रत्यय- स्तत् तर्कप्रगुण ! प्रतीहि नयनेष्वप्राप्यधीकर्तृताम् ॥ ७६ ॥ बौद्धाः पुनरिदमाहुः श्रोत्रं न प्राप्यबुद्धिमाधत्ते । दिग्देशव्यपदेशान् करोति शब्दे यतो हग्वत् ।। ७७ ।। तथाहि- प्राच्यामत्र विजृम्भते जलमुचामत्यूजितं गर्जितं प्रोन्मीलत्यलमेष चातकरवोऽक्षामः क्षणं दक्षिणः । केकाः केकिकुटुम्बकस्य विलसन्त्येताः कलाः काननाद् दिग्देशव्यपदेशवानिति न किं शन्देऽस्ति संप्रत्ययः ? ॥७८॥ प्राप्यकारि यदि तु श्रवणं स्यात् तर्हि तत्र न कथञ्चन सैषः । प्रस्तुतः ससुदियाद् व्यपदेशः शर्करास्पृशि यथा रसनायाम् ।।७९॥ वेश्याऽनुरागप्रतिमं तदेतत् सुस्पष्टदृष्टव्यभिचारदोषात् । घ्राणं यदेतद् व्यपेदशभाजं प्राप्तप्रकाशं कुरुते मनीषाम् ।।८।। तथा च- . मन्दं मन्दमुदेत्ययं परिमलः प्राग् माधवीमण्डपाद् भूयः सौरभमुद्वमन्त्युपवने फुल्लाः स्फुटं मल्लिकाः । गन्धो बन्धुर एष दक्षिणदिशः श्रीचन्दनात् प्राप्तवा- नित्येवं ननु विद्यते तनुभृतां घ्राणात् तथा प्रत्ययः ।।८१॥ अस्ति त्वगिन्द्रियेणापि व्यभिचारविनिश्चयः । शेमुषीमादधानेन दिग्देशव्यपदेशिनीम् ॥ ८२॥ तथाहि- सेयं समीरलहरी हरिचन्दनेन्दुसंवादिनी वनभुवः प्रसभं प्रवृत्ता। स्फीतस्फुरत्पुलकपल्लविताङ्गन्याष्ट मामातनोति तरुणीकरपल्लवश्च ।।८३॥ अथानुमानादधिगम्य तेषां हेतूंस्ततस्तद्वयपदेशिनी धीः । १ गगनाद् नवचन्द्रिका चेति च पाठ. ।

·६० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- न ब्राणतः स्पर्शनतश्च तादृक् प्रत्यक्षरूपा प्रथते मनीषा ॥४॥ प्रोत्रेऽपि सर्व तदिदं समानमालोकमानोऽपि न मन्यसे किम् ? । दृष्टव्यलीकामपि कामिनी यत् संमन्यते कामुक एव साध्वीम्।।८५॥ स्मृत्वा यथैव प्रतिवन्धमाशु शङ्खादिशब्दोऽयमिति प्रतीतिः । प्राच्यादिदूरादिगतेऽपि शब्द तथैव युक्ता प्रतिपत्तिरेषा ॥ ८६ ॥ दिग्देशानां श्रुतिविषयता किञ्च नो युक्तियुक्ता युक्तत्वे वा भवति न कथं ध्वानरूपत्वमेषाम् ? तस्माद् भिन्नप्रमितिविषयास्ते विशिषन्ति शब्द सिद्धे चैवं भवतु सुतरां साधने साऽप्यसिद्धिः ॥ ७ ॥ . अपि च, गृह्यते यदि विनैष सङ्गति किं तदाऽनुगुणमारुते ध्वनौ ?। दूरतोऽपि धिषणा समुन्मिषेदन्यथा तु निकटेऽपि नैव सा ॥८८ मुहुर्मरुति मन्थरं स्फुरति सानुलोमारामे समुल्लसितवल्लकीकणकलाकलापप्लुता । सकामनवकामिनीकलितघोलनाडम्बरा न किं निशि निशम्यते सपदि दूरतः काकली ? ॥ ८९ ।। पटुघटितकपाटसंपुटौधे भवति कधं सदनेऽथ शब्दबुद्धिः ? । पटुघटितकपाटसंपुदौघे भवति कथं सदनेऽपि गन्धबुद्धिः ? ॥९० तथाहि- कर्पूरपारीपरिरम्भभाजि श्रीखण्डखण्डे मृगनामिमिश्रे । धूमायमाने पिहितेऽप्यगारे गन्धप्रबन्धो बहिरभ्युपैति ॥ ९१ ।। द्वारावृतेऽपि सदने प्रणयप्रकर्षा- देवं प्रिये स्फुरदपत्रपया स्खलन्ती । द्वारि स्थितस्य सरसा कुलबालिकायाः कर्णातिथीभवति मन्मनसूक्तिमुद्रा ॥ ९२ ॥ एवं च प्राप्त एवैष शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते । श्रोत्रस्याऽपि ततः सिद्धा निर्वाधा प्राप्यकारिता ॥ ९३ ।।

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । ६१ अथाऽस्य द्विविधस्यापि प्रकारान् प्रकटयन्ति- एतट्वितयमवग्रहेहावायधारणाभेदादेकशश्व- तुर्विकल्पम् ॥ ६॥ अवग्रहश्वेहा चाऽवायश्च धारणा च ताभिर्भेदो विशेषस्तस्मात्, प्रत्येकमिन्द्रियानिन्द्रियनिबन्धनप्रत्यक्षं चतुर्भेदमिति ॥ ६ ॥ अवग्रहादीनां स्वरूपं सूत्रचतुष्टयेन स्पष्टयन्ति- विषयविषयिसंनिपातानन्तरसमुद्भूतसत्तामात्र- गोचरदर्शनाज्जातमाद्यमवान्तरसामान्याका- रविशिष्टवस्तुग्रहणमवग्रहः ॥ ७ ॥ विषयः सामान्यविशेषात्मकोऽर्थः, विषयी चक्षुरादिः, तथाः, समीचीनो भ्रान्त्याद्यजनकत्वेनाऽनुकूलो निपातो योग्यदेशाद्यवस्थान तस्मादनन्तरं समुद्भूतमुत्पन्नं यत् सत्तामात्रगोचरं निःशेषविशेपवैमु- ख्येन सन्मात्रविषयं दर्शनं निराकारो बोधस्तस्माद् जातमाद्यं सत्त्व- सामान्यादवान्तरैः सामान्याकारैर्मनुष्यत्वादिभिर्जातिविशेषविशिष्टस्य वस्तुनो यद् ग्रहणं ज्ञानं तदवग्रह इति नाना गीयते ॥ ७॥ अवगृहीतार्थविशेषाऽऽकाङ्क्षणमीहा ॥८॥ अवगृहीतोऽवग्रहेण विषयीकृतो योऽर्थोऽवान्तरमनुष्यत्वादि- जातिविशेषलक्षणस्तस्य विशेषः कर्णाटलाटादिभेदस्तस्याकाहणं भवि- तव्यताप्रत्ययरूपतया ग्रहणाभिमुख्यमीहेत्यभिधीयते ॥ ८॥ ईहितविशेषनिर्णयोऽवायः ॥ ९ ॥ ईहितस्येहया विषयीकृतस्य विशेषस्य कर्णाटलाटादेनिर्णयो या- थात्म्येनाऽवधारणमवाय इति कीर्यते ॥ ९॥ स एव दृढतमावस्थापन्नो धारणा ॥१०॥ स इत्यवायो दृढतमावस्थापन्नो. विवक्षितविषयावसाय एव सा- ..

·६२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- दरस्य प्रमातुरत्यन्तोपचितः कश्चित् कालं तिष्ठन् धारणेत्यभिधीयते । दृढतमावस्थापन्नो हवायः स्वोपढौकितात्मशक्तिविशेषरूपसंस्कारद्वा- रेण कालान्तरे स्मरणं कर्तु पर्याप्नोतीति ।। १० ।। नन्वनिश्चयरूपत्वादीहायाःसंशयस्वभावतैव, इत्यारेकामपाकुर्वन्ति- संशयपूर्वकत्वादीहायाः संशयाद् भेदः ॥११॥ पुरुषावग्रहानन्तरं हि किमयं दाक्षिणात्य उतोदीच्य इत्यनेक- कोटिपरामर्शिसंशयः, ततोऽपि प्रमातुर्विशेषलिप्सायां दाक्षिणात्ये- नाऽनेन भवितव्यमित्येवमीहा जायते; इति हेतुहेतुमद्भावात् तन्तुपट- वद् व्यक्तमनयोः पृथक्त्वम् ॥ ११ ॥ दर्शनादीनां कथञ्चिदव्यतिरेकेऽपि संज्ञाभेदं समर्थयन्ते- कथञ्चिदभेदेऽपि परिणामविशेषादेषां व्यपदेशभेदः॥१२॥ यदप्येकजीवद्रव्यतादात्म्येन द्रव्यार्थादेशादमीषामैक्यम् , तथापि प- र्यायार्थादेशाद् भेदोऽपीति तदपेक्षया व्यपदेशभेदोऽपि सूपपाद इति ।।१२।। अथाऽमीषां भेदं भावयन्ति- असामस्त्येनाऽप्युत्पद्यमानत्वेनाऽसंकीर्णस्वभावतया ऽनुभूयमानत्वात्, अपूर्वापूर्ववस्तुपर्यायप्रकाशक- त्वात्, क्रमभावित्वाचते व्यतिरिच्यन्ते ॥ १३ ॥ असंकीर्णस्वभावतया परस्परस्वरूपवैविक्त्येनाऽनुभूयमानत्वाद् दर्शनादयो भिद्यन्ते, तथाऽनुभवनमप्यमीपामसामस्त्येनाऽप्येकद्वि- ज्यादिसंख्यतयोत्पद्यमानत्वादवसेयम्, तथाहि-प्रमातुर्विचित्रक्षयोपश- मवशात् कदाचिद् दर्शनमेव, कदाचिद् दर्शनावग्रहो, कदाचिद् दर्शनावग्रहसंशयादयः क्रमेण समुन्मजन्तीति, सिद्धमतोऽसंकीर्णत्वेन- तेपामनुभवनम् । अपूर्वापूर्ववस्तुपयायप्रकाशकत्वक्रमभावित्वे अपि प्रत्यात्मवद्ये एव । अत्र प्रयोगाः पुनरेवम्-येऽसंकीर्णत्वभावतयाऽनुभू- यन्ते, अपूर्वापूर्ववस्तुपर्यायप्रकाशकाः, क्रमभाविनो वा, ते परस्परं ·. रत्नाकरावतारिकायुक्तः। व्यतिरिच्यन्ते, यथा स्तम्भादयः, अनुमानादयः, अकुरकन्दलका- ण्डादयो वा, तथा चैत इति ॥ १३ ॥ अथाऽमीषां क्रमनियमार्थमाहुः- क्रमोऽप्यमीषामयमेव तथैव संवेदनात्, एवं- क्रमाविर्भूतनिजकर्मक्षयोपशमजन्यत्वाच्च ॥ १४॥ अयमेव दर्शनावग्रहादिरमीषां क्रमः, तेनैव क्रमेणानुभवात्-यदेव हि सन्मात्रमैक्षि, तदेव वर्णाद्याकारेण केनचिवाग्राहि, तदनन्तर- मनिर्धारितरूपतंया. संदेहास्पदीचक्रे, ततोऽपि नियताकारणेहामासे, ततोऽपीहिताकारेण निरणायि, पुनः कालान्तरे स्मृतिहेतुत्वेन धार- याञ्चके इति सरनुभूयते । दर्शनज्ञानावरणक्षयोपशमलक्षणकारणे- नाऽप्येवमेव भूष्णुनाऽमीषामुत्पाद्यत्वाच्चाऽयमेव क्रमः, क्रमोत्पदि- ष्णुना हि कारणेन क्रमेणैव स्वकार्य जनयितव्यम् , यथा स्थासको- शकुशूलच्छत्रादिनेति ॥ १४ ॥ व्यतिरेके दोषमाहुः- अन्यथा प्रमेयानवगतिप्रसङ्गः ॥ १५ ॥ अन्यथेति यथोक्तक्रमानभ्युपगमे, प्रतीयमानक्रमापहवे हि दर्शना- दीनां प्रमेयापह्नव एव कृतो भवतीति ।। १५ ।। उक्तमेव क्रमं व्यतिरेकद्वारा समर्थयन्ते- न खल्वदृष्टमवगृह्यते, न चाऽनवगृहीतं संदिह्यते, न चाऽसंदिग्धमीह्यते, न चानीहितमवेयते, नाप्यनवेतं धार्यते ॥ १६ ॥ स्पष्टम् ॥ १३ ॥ क्वचिदेषां तथाक्रमानुपलक्षणे कारणमाहुः- कचित् क्रमस्याऽनुपलक्षणमेषामाशूत्पादात् , उत्पलपत्रशतव्यतिभेदक्रमवत् ॥ १७ ॥ - ·. ६४. प्रमाणमयतत्त्वालोकालङ्कार:- कचिदित्यभ्यस्ते करतलादौ गोचरे, शेष व्यक्तम् ।। १७॥. पारमार्थिकप्रत्यक्षं लक्षयन्ति- पारमार्थिकं पुनरुत्पत्तावात्ममात्रापेक्षम् ॥ १८ ॥ क्षयक्षयोपशमविशेषविशिष्टमात्मद्रव्यमेवाऽव्यवहितं समाश्रित्य पारमार्थिकमेतदवध्यादिप्रत्यक्षमुन्मज्जति, न पुनः सांव्यवहारिकमिवे- न्द्रियादिव्यवहितमात्मद्रव्यमाश्रित्येति भावः ।। १८॥ अस्य भेदावुपदिशन्ति- . तद् विकलं सकलं च ॥ १९ ॥ असंपूर्णपदार्थपरिच्छेदकत्वाद् विकलम् , तद्विपरीतं तु सकलम्।।१९।। विकलं भेदतो दर्शयन्ति- तत्र विकलमवधिमनःपर्यायज्ञानरूपतया द्वेधा ॥२०॥ सुगमम् ।। २० ॥ अवधिं लक्षयन्ति- अवधिज्ञानावरणविलयविशेषसमुद्भवं भवगुणप्रत्ययं रूपिद्रव्यगोचरमवधिज्ञानम् ॥ २१ ॥ अवधिज्ञानावरणस्य विलयविशेषः क्षयोपशमभेदस्तस्मात् समुद्भव- ति यत्, भवः सुरनारकजन्मलक्षणः,गुणः सम्यग्दर्शनादिः,तो प्रत्ययौ हेतू यस्य तत्तथा । तत्र भवप्रत्ययं सुरनारकाणाम् , गुणप्रत्ययं पुनर्नर- तिरश्चाम् । रूपिद्रव्यगोचरं रूपिद्रव्याणि पृथिवीपाथःपावकपवनान्धका- रच्छायाप्रभृतीनि तदालम्बनमवधिज्ञानं ज्ञेयम् ।। अत्र न्यायमार्गानुयायिनः संगिरन्ते-ननु पृथिव्यादीनां चतुणी सकर्णा वर्णयन्तु द्रव्यताम्, तिमिरच्छाययोस्तु द्रव्यतावाचोयुक्तियु- तिरिक्तव, भासामभाव एव हि तमश्छाये गदतां सच्छाये, तथाहि- शशधरदिनकरकरनिकरनिरन्तरप्रसरासम्भवे सर्वतोऽपि सति तम- इति प्रतीयते, यदा तु प्रतिनियतप्रदेशेनाऽऽतपत्रादिना प्रतिबद्धस्ते- .

·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । ६५ जःपुखो यत्र यत्र न संयुज्यते तदा तत्र तत्र च्छायेति प्रतीयते, प्रतिबन्धकाभावे तु स्वरूपेणाऽऽलोका समालोक्यत 'इत्यालोकाभाव- एव तमश्छाये । यदि च तमो द्रव्यं भवेत् , तदा रूपिद्रव्यसंस्पर्शा- व्यभिचारात् स्पर्शवद्व्यस्य च महतः प्रतिघातहेतुत्वात् तरलतर- तुङ्गतङ्गत्तरङ्गपरम्परोपेतपारावारावतार इव, प्रथमजलधरधाराधोरणी- धौताअनगिरिगरीयःशृङ्गप्रतिवादिनीव, निर्यनिझरझात्कारिवारिदु- रिशीकरासारसिच्यमानाभिरामाऽऽराममहीरुहसमूहप्रतिच्छन्द इव च प्रवृत्ते तिमिरभरे संचरतः पुंसः प्रतिबन्धः स्यात् । भूगोलकस्येव चाs. स्याऽवयवभूतानि खण्डावयविद्रव्याणि प्रतीयेरन् , एवं छायायामपि, इति कथं ते द्रव्ये भवेताम् ? ॥ अत्राभिध्महे- तमसस्तावदभावस्वभावतारवीकृतिरानुभविकी, आनुमानिकी वा ? । न तावदानुभविकी, यतोऽभावानुभवो भावा- न्तरोपलम्भे सत्येव संभवी, कुम्भाभावोपलम्भवत् । न च प्रचुरतर- तिमिरनिकरपरिकरितापवरकोदरे स्वकरतलादिमात्रस्याऽप्युपलम्भः संभवति, तत्कथं तदनुभूतिर्भवत् ? । कथं वा प्रदीपादिप्रभाप्राग्भार- प्रोज्जृम्भणमन्तेरणाऽस्योपलम्भः ?, कुम्भाद्यभावो हि तद्भावे एवानुभू- यमानो दृष्टः, तत् कथमेष न्यायमुद्रातिक्रमो न कृतः स्यात् ।। अथ यो भावो यावता सामग्येण गृह्यते तदभावोऽपि तावतैव तेन, तदिहा- लोकस्य स्वातन्त्र्येणालोकान्तरमन्तरेणैव ग्रहणमालोकितम्, इति तद- भावस्यापि तत् किं नस्यात् ?, इति चेत् । अहो! पीतविषस्याऽप्यमृतो- द्गारः, एवं वदता त्वयैव तमसि द्रव्यताव्याहारात् । किमिदमाशमि- न्द्रजालम् ? इति चेत् । इदमीदृशमेवेन्द्रजालमालोक्यताम्- आलोक: किल चक्षुषा सयोगाद् गृह्यते, यदि च तदभावस्यापि तत्सामग्येणैव प्रहणं स्यात् , तदा तस्यापि ग्रहणे चक्षुःसंयोगसद्भावादायाता द्रव्य- तापत्तिः, संयोगस्य गुणत्वेन तवृत्तित्वात् । अथाऽसंयुक्तोऽप्ययं प्रेक्ष्यते, तदा कथं यो भावो यावतेत्याचं मृषोद्यं न स्यात् १; कथं वा चक्षुषः प्राप्यकारिताप्रवादः सूपपादः स्यात् ? । विशेषणविशेष्य- . ९ ·. प्रमाणनयतवालोकालङ्कार:- भावसंबन्धबन्धुरस्यान्धकारस्य ग्रहणादयमदोष इति चेत् । कतमस्यैष. विशेषणम् ? । न शरीरस्य, तदन्यत्रापि प्रतिभासनात् । नापि भूत- लकलशकुड्यादेः, तत एव । तर्हि भवतु नभस इति चेत् । तदशस्यम्, एतस्य तद्विशेषणविशेष्यीभावेन कदाचिदप्रतिभासनात् । तन्नैतद- भावतास्वीकृतिरानुभविकी भव्या ।। नाऽप्यानुमानिकी, यतः कतमोऽत्र हेतुराख्यायते सङ्ख्यावता?- किं भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वम्, भावविलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्य- त्वम्, असत्येवाऽऽलोके तत्प्रतिभासनम् , तत्प्रतिभासनम्, आलोकग्रहणसामग्ऱ्या गृह्यमाणत्वम्, तिमिरद्रव्योत्पादककारणाभावः, द्रव्यगुणकर्मातिरि- क्तकार्यत्वम्, आलोकविरोधित्वम्, भावरूपताप्रसाधकप्रमाणाभावो वा ?, इत्यष्टपक्षी राक्षसीव त्वत्पक्षभक्ष्यभक्षणविचक्षणोपतिष्ठते ॥ तत्र न तावदाऽऽद्यः पक्षः क्षेमङ्करः, 'कुम्भोऽयं स्तम्भोऽयम्' इति हि यथा, कुम्भादयो भावा विधिमुखेन प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यन्ते, तथेदं तम इति तमोऽपि, अभावरूपतायां तस्य प्रतिषेधमुखेन प्रत्ययः प्रादु:- ध्यात्, यथा कुम्भोऽत्र नास्तीति । ननु नाशप्रध्वंसादिप्रत्यया विधि- मुखेनाऽपि प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । नैवम्, नाशादिशब्दानामेव भावप्र- तिषेधाभिधायकत्वात् , अत एव हि कुम्भस्य प्रध्वंस इति सोपपदा- नामेषां प्रयोगोपपत्तिः, यदि तु तमःप्रभृतिशब्दा अपि तत्समानार्थ- तामाबिधीरन् , तदानीं कुम्भस्याऽभाव इतिवदालोकस्य तम इत्यपि. प्रोच्येत, न चैवं कश्चिद् विपश्चिदपि प्रवक्ति । अथालोकाभावे संके-- तितस्तमःशब्दः, नाभावमात्रे; ततो न तथा व्यपदेश इति चेत् । वैवम् , यदि ह्यन्धकाररूपोऽभावोऽपि विधिमुखेन वीक्ष्येत, तदानीं किमन्यदेतस्य भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वं स्यात् ? यतो हेतुसि- द्धिर्भवेत् ।। अथ भावविलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्यत्वं हेतुः, तथाहि-समवा- स्यसमवाथिनिमित्तकारणकलापव्यापाररूपा भावोत्पादिका सामग्री, नैव तमसायं समगस्त । तदशस्तम्, यतः किमिदं समवायिकारण- ·प्रस- रवाकरावतारिकायुक्तः। ६७ नाम्ना त्वमाम्नासी: ? । यत्र कार्य समवेतमुत्पद्यते तदिति चेत् । तदसम्यक्, समवायस्य निरन्तरसुहृदोष्ठीषु गौरवाहत्वात् । तत्प्रसा- धकत्वाभिमतस्य 'इह तन्तुषु पटः' इत्यादिप्रत्ययस्याप्रसिद्धेः, 'पटे.त- न्तवः' इत्यादिरूपस्याऽस्याऽऽबालगोपालं प्रतीतत्वात् , सिद्धौवा इह भूत- ले घटाभाव इत्यभावप्रत्ययेन व्यभिचारात् । संवन्धमानपूर्वताप्रसाधने सिद्धसाधनात् , अविष्वग्भावमात्रनिमित्ततया तदङ्गीकारात् । एका- न्तकस्वरूपत्वेन चाऽस्यैकवस्तुसमवायसंभवे समस्तवस्तुसमवायस्य, विनश्यदेकवस्तुसमवायाभावे समस्तवस्तुसमवायाभावस्य वा ङ्गात् । तत्तदवच्छेदकभेदात् तदुपपत्तौ तस्यापि कथश्चिद्धेदापत्तेः, अ- नेकपुरुषावच्छिन्नपर्षदादेरपि तावत्स्वभावभावेन कथञ्चिद्भेदात् । अ- प्रच्युतानुत्पन्न स्थिरैकरूपतया चाऽस्याऽऽकाशसामान्याद्येताहरवस्तु- समाश्रितत्वमेव भवेद्, न तु कार्यवस्तुसमाश्रितत्वम् । तत्तत्सहकारि- कारणकलापोपनिपातप्रभावात् कार्यसमवायवीकारोऽपि सनिकारः, तत्वभावप्रभावप्रतिवद्धानां तेषामपि सदा सन्निधानप्रधानत्वात् , तथा चास्तमितासमवायिकारणकिंवदन्ती। तदसत्त्वे किमसमवायिकारणम्?, समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वं हि तल्लक्षणम् , तदसत्त्वे कथमेतत् स्यात् । तथा च तच्छेषभूतस्य निमित्तकारणस्यापि का व्यवस्था ?। सन्तु वा कारणान्यमूनि, तथापि यथा कथञ्चिदालोककलापस्योत्पादः,तथा तम- सोऽपि भविष्यति, किमरुचिविरचनामियंपासितुं शक्यते?1 किमस्यो- त्पादकमिति चेत् । आलोकस्य किमिति वाच्यम् ?। तेजोऽणव इति चेत् । अस्यापि तमोऽणव एव सन्तु। सिद्धास्तावत् तैजसास्तेऽविवादेन वादिप्रतिवादिनोरिति चेत् । तामसा अपि तद्वदेव किं न सेत्स्यन्ति ?, इति त्यज्यतामाग्रहः ।। असत्येवाऽऽलोके तत्प्रतिभासनमप्यसम्यक् , न हि यस्मिन्नसत्येव यत् प्रतिभासते तत् तदभावमात्रमेव भवति, असत्येव व्यवधाने प्रति- भासमानैर्घटादिभिर्व्यभिचारात् । कथं च नैवं प्रतिबन्धकेऽसत्येव समुत्पद्यमानस्य स्फोटस्यापि तदभावमात्रता स्यातू ? । अथ स्फोटो ·प्रमाणनयतवालोकालङ्कारः- दाहकात्मकतया स्पार्शनप्रत्यक्षेणाऽनुभूयते, अभावमात्रतायां हि तस्य नेयमोपपत्तिकी स्यात्, तार्ह तमोऽपि शैत्येन तेनैव प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यमाणं. कथमभावखभावं भवेत् ? ॥ अथालोकग्रहणसामग्ऱ्या गृह्यमाणत्वं हेतुः, तथा च शङ्करन्या. यभूषणो-“यो हि भावो. यावत्या सामाग्य गृह्यते तदभावोऽपि तावत्यैव, इत्यालोकग्रहणसामग्या गृह्यमाणं तमस्तदभाव एवेति"। तदपि न किञ्चित् , तमोग्रहणसामग्या गृह्यमाणस्यालोकस्यैव तदभा- वताप्रसङ्गेनाऽनैकान्तिकत्वात् , घदपटयोर्वा समानग्रहणसामग्रीकतया परस्पराभावत्वप्रसङ्गात् ।' अथ तिमिरद्रव्योत्पादककारणाभावो हेतुः, तथा च श्रीधरः- तमःपरमाणवः स्पर्शवन्तः, तद्रहिता वा ? । न तावत् स्पर्शवन्तः, स्प- वितस्तत्कार्यद्रव्यस्य कचिदप्यनुपलम्भात् । अदृष्टव्यापाराभावात् स्प- शंवत्कार्यद्रव्याऽनारम्भका इति चेत् । रूपवन्तो वायुपरमाणवोऽदृष्ट- व्यापारवैगुण्याद् रूपवत् कार्य नारभन्ते इति किं न कल्प्येत?, किंवा न कल्पितमेकजातीयादेव परमाणोरदृष्टोपग्रहाचतुर्धा कार्याणि जायन्त- इति,? । कार्यकसमधिगम्याः परमाणवो यथाकार्यमुन्नीयन्ते, न.त- द्विलक्षणाः, प्रमाणाभावादिति चेत् ।, एवं तर्हि तामसाः परमाणवो- ऽप्यस्पर्शवन्तः कल्पनीयाः, तादृशाश्च कथं तमोद्रव्यमारभेरन् ? । अस्पर्शवत्त्वस्य कार्यद्रव्यानारम्भकत्वेनाऽव्यभिचारोपलम्भात् । कार्य- दर्शनात् तदनुगुणं कारणं कल्प्यते, न तु कारणवैकल्येन दृष्टकार्यवि- पर्यासो युज्यत इति. चेत् । न वयमन्धकारस्य प्रत्यर्थिनः, किन्वार- म्भानुपपत्तेः, नीलिममात्रप्रतीतेश्च द्रव्यामिदं.न भवतीति ब्रूम इति ॥ नैतदुपपत्तिपदवी प्रतिपद्यते, यतः - स्पर्शवन्त एव तामसाः परमा- णवः प्रोच्यन्ते । यत्पुनस्तत्रोपादेशि- स्पर्शवतस्तत्कार्यद्रव्यस्य कचि- दप्यनुलम्भादिति । तदसत्यम् , शीतस्पर्शवतस्तमोद्रव्यस्यैव तस्कार्यस्य दर्शनात् । तत्र स्पर्शसद्भावे किं प्रमाणम् ?,इति चेत् । तदभावे किं प्रमा- णम् इति वाच्यम्, न हि तत्प्रतिषेधकप्रमाणमन्तरेणाऽस्पर्शवत्त्वात् का- ·अस्माकं रत्नाकरावतारिकायुक्तः । ६९ यद्रव्यानारम्भस्त्वया प्रसाधयितुं शक्यते, तु तत्सद्भावे प्रमा- णाभावेऽपि तावद् न काचित् क्षतिः । न च नास्त्येव तत्, प्रत्यक्ष- स्यैव सद्भावात् , तथाहि-दिवा दिवाकरकरालातपप्रपातोपतप्तवपुषः प- थिकास्तमित्रासंतमसशैत्यसंपर्कात् प्रमोदन्ते; न च तापाभावमात्रसू- त्रित एव तेषां प्रमोदः, प्रतीतिबाधात् , तन्मात्रनिमित्तो हि घटोऽत्र नास्तीतिवत् तापः संप्रति नास्तीति प्रतिषेधमुख एव प्रत्ययः प्रादु:-' ज्यात् । न तु संप्रति शीतलीभूतं मे शरीरमिति विधिमुखः, तथात्वे हि तमोऽभावमात्रसूत्रित एवायमालोकप्रत्यय इत्यपि वावदूकस्य वदतो वदनं न वक्रीभवेत् । अथान्धकारनिवन्धनले शैत्यस्पर्शप्रत्ययस्य नि- विडतरघटितकपाटसंपुढे गवलकुवलयकलकण्ठीकण्ठकाण्डकृष्णान्ध- कारैकार्णवीभूते कारागारे क्षिप्तस्य पुंसः सुतरां तत्प्रत्ययो भवेत् , इति चेत् । तापाभावनिमित्ततायामपि सुतरां.स किं तत्र न स्यात् ?, त- त्रात्यन्तं तापाभावसंभवात् । तस्माद् मन्दमन्दसमीरलहरिपरिचय एव जलस्पर्शस्येव तत्स्पर्शस्याऽप्यभिव्यक्तौ हेतुः, न चासौ तत्रास्तीति न तत्र तत्प्रतीतिः प्रादुर्भवति । अनुमानतोऽपि तत्र स्पर्शप्रतीतिः, तथा- हि-तमः स्पर्शवद्, रूपवत्त्वात् , पृथ्वीवत् । न च रूपवत्त्वमसिद्धम्, अन्धकारः कृष्णोऽयमिति कृष्णाकारप्रतिभासात् । ननु यदि तिमिरं श्यामरूपपरिकलितकलेवरं स्यात् तदावश्यं स्वप्रतिभासे आलोकमपे- क्षेत, कुवलयकोकिलतमालादिकृष्णवस्तूनामालोकापेक्षवीक्षणत्वादिति- चेत् । तद्नाऽकलङ्कम् , उलूकादीनामालोकमन्तरेणापि तत्प्रतिभासात्।। अथास्मदादिप्रतिभासमपेक्ष्यैतदुच्यते । तदपि न पेशलम् , यतो यद्यपि कुवलयादिकमालोकमन्तरेणालोकयितुं न शक्यतेऽस्मदादिभिः, तथापि तिमिरमालोकयिष्यते, विचित्रत्वाद् भावानाम् , इतरथा पीतावदाता- दयोऽपि तपनीयमुक्ताफलप्रमुखा नालोकनिरपेक्षवीक्षणा इति प्रदीप- चन्द्रादयोऽपि प्रकाशान्तरमपेक्षेरन् । इति सिद्धं तमो रूपवत् । तथा तमोरूपवत् , कायॆवत्त्वेन प्रतीयमानत्वात् , कुवलयवत् ,इत्यतोऽपितत्र रूपवत्त्वसिद्धिः, न खल्वरूपं कुम्भाभावादि कृष्णाद्याकारेण कदाचित् .

·७० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- प्रतीयमानमालोकितम्, इति रूपवत्त्वसिद्धौ च सिद्धं स्पर्शवत्त्वम् । तथा च तामसपरमाणूनां कार्यद्रव्यारम्भप्रतिषेधोपन्यस्तमस्पर्शवत्वं स्वरूपासिद्धम् , परस्य तामसपरमाणूनामप्रसिद्धराश्रयासिद्धं चेति स्थितम् ॥ द्रव्यगुणकर्मातिरिक्तकार्यत्वमपि न हेतुः, द्रव्यातिरिक्तकार्य- त्वस्य तस्मिन्नसिद्धत्वेनैकदेशासिद्धतापत्तेः । तत्प्रसिद्धिर्हि तस्याभा- वरूपतया, अन्यतो वा कुतोऽप्यभिधीयते ? । नाद्यः पक्षः, परस्परा- श्रयप्रसङ्गात्- अभावरूपतासिद्धौ हि तस्य द्रव्यातिरिक्तकार्यवास- द्धिः, ततोऽपि सेति । अन्यहेतुतस्तत्सिद्धौ तु स एवास्तु, किमनेन सि- द्धोपस्थायिना कृतकभक्तिभृत्येनेव कर्तव्यम् ? ॥ आलोकविरोधित्वमपि न साधीयः, न हि यो यद्विरोधी स तदभावस्वभाव एव, वारिवैश्वानरयोः परस्पराभावमात्रतापत्तेः । अथ सहानवस्थानलक्षणो विरोधस्तिमिरस्याऽभावखभावतासिद्धौ साधनत्वे- नाभिप्रेतः, न वध्यघातकभावः, स च भावाभावयोरेव संभवी, न पुनर्वयोरपि भावयोः, तदिहालोकानवकाशे सत्येव समुज्जृम्भमाणस्या- न्धकारस्याऽभावरूपतैव श्रेयसी, कुम्भाभाववदिति चेत् । तदपवित्रम्, अत्रापि वध्यघातकभावस्यैव भावात् , घनतरतिमिरपूरिते पथि प्रसर्पता प्रदीपप्रभाप्राग्भारेण तिमिरनिकुरम्बाडम्बरविडम्बनात् ।। भावरूपताप्रसाधकप्रमाणाभावोऽप्यसिद्धः, तत्प्रसाधकानुमानस- द्भावात् , तथाहि-भावरूपं तमः, घनतरनिकरलहरिप्रमुखशब्दैर्व्यपदि- श्यमानत्वात् , आलोकवत् । न चासिद्धिः साधनस्य, तथाहि- "रहःसंकेतस्थो घनतरतमःपुअपिहिते वृथोन्मेषं चक्षुर्मुहुरुपदधानः पथि पथि । खटत्कारादल्पादपि निभृतसंप्राप्तरमणी- भ्रमभ्राम्यवाहुर्दमदभिकयोत्ताम्यति युवा ॥१॥ पर्यस्तो दिवसस्तटीमयमटत्यस्ताचलस्यांशुमान् संप्रत्यङ्कुरिताऽन्धकारनिकरैर्लम्बाऽलका चौरभूत् ।

·रवाकरावतारिकायुक्तः । ७१ एपन्तर्विश वेश्मनः प्रियसखि ! द्वारस्थलीतोरण- स्तम्भालम्बितवाहुबल्लि! रुदती किं त्वं पथः पश्यसि ? ॥२॥ तिमिरलहरीगुर्वी मुवी करोतु विकखरां हरतु नितरां निद्रामुद्रां क्षणाद् गुणिनां गणात् । तदपि तरणे ! तेजःपुनः प्रियो न ममैप ते किमपि तिरयन् ज्योतिश्चक्रं खजातिविराजितम्" ॥२॥ औपचारिक एवायं तत्र तद्व्यपदेश इति चेत् । नैवम् , एतदभा वरूपताप्रसिद्धि विना घनतरादिव्यपदेशस्य भावरूपमुख्यार्थवाधावि- रहेण तस्यौपचारिकत्वाऽयोगात्; तथात्वेऽपि वा तस्य तमसो भाव- रूपतैव प्रसिध्यति, न खलु कुम्भाद्यभावस्तथाप्रकारोपचारगोचरचा- रितामास्तिघ्नुते, तत्र सादृश्याद्युपचारकारणाभावात् । तथा नाभाव- रूपं तमः, प्रागभावाद्यस्वभावत्वाद्, व्योमवत् । न चायमपि हेतुर- सिद्धः, तथाहि-आलोकस्य प्रागभावः, अध्वंसाभावः, इतरेतराभावः, अत्यन्ताभावो वा तमोभवेत् | आये, एकस्य, अनेकस्य वाऽयं तत् स्या- त् ? । न तावदेकस्यालोकस्य प्रागभावस्तमः, प्रदीपालोकेनेव प्रभाक- रालोकेनापि तस्य निवर्त्यमानत्वात् , यस्य हि यः प्रागभावः स तेनैव निवर्त्यते, यथा पटप्रागभावः पटेनैव । नायनेकस्य, एकेन निवर्यमा- नत्वात् , पटप्रागभाववदेव । न च वाच्यं प्रत्यालोकं स्वस्खनिवर्तनीयस्य तमसो भेदात् प्रदीपादिना निवर्तितेऽपि तमोविशेषे पूषादिनिवर्तनीयं तमोऽन्तरं तदा तदभावाद्न निवर्तते, इत्येकेन निवर्त्यमानत्वादिति हेतुर सिद्ध इति,प्रदीपादिनिवर्तिततमसि प्रदेशे दिनकरादिनिवर्तनीयस्य तमो-. ऽन्तरस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तस्याऽनुपलब्धेः, संप्रतिपन्नवत्।यदि चेदं प्राग- भावस्वभावं स्यात् तदा प्रदीपप्रभाप्रवन्धप्रध्वंसेऽस्योत्पत्तिर्न स्यात् ,अना-. दित्वात् प्रागभावस्य । नाप्यालोकस्य प्रध्वंसाभावस्तमः,निवर्त्यमानत्वात्, तस्यैव प्रागभाववत् । नापीतरेतराभावः, तस्य प्रसृतेऽपि प्रचण्डे मार्त-- ण्डीये तेजसि सद्भावेन तमिस्रायामिव वासरेऽपि तमःप्रतीतिप्रसङ्गात्। नाप्यालोकस्याऽत्यन्ताभावस्तमः, तस्य स्वकारणकलापोपनिपातकाले स- ·' . ७२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- मुत्पद्यमानत्वात् । इति पक्षाऽष्टकेनाऽप्यघटमानत्वाद् नानुमानिक्यपि तमसोऽभावरूपतास्वीकृतिः॥एतत् सकलमपि प्रोयेण च्छायायामपि स- मानमितिं यथासंभवं योज्यम् । विशेषतश्चैतद्रव्यताप्रसिद्धिः परि- पाटिप्राप्तस्याद्वादरत्नाकरावधारणीया। यत्पुनरवाचि-वमसि सञ्च- रतः पुंसः प्रतिबन्धः स्यादित्यादि, तदखिलमालोकेऽपि समानमिति स एव प्रतिविधास्यति, इति किमतिप्रयत्नेन तत्रास्माकम् ? 1.इति सिद्धे तमश्छाये द्रव्ये ॥ २१ ।। मनःपर्याय प्ररूपयन्ति- . संयमविशुद्धिनिबन्धनाद् विशिष्टावरणविच्छेदाज्जातं मनोद्रव्यपर्यायालम्बनं मनःपर्यायज्ञानम् ॥२२॥ विशिष्टचारित्रवशेन योऽसौ मनःपर्यायज्ञानावरणक्षयोपशमस्त- स्मादुद्भूतं मानुषक्षेत्रवर्तिसंज्ञिजीवगृहीतमनोद्रव्यपर्यायसाक्षात्कारि 'यज्ज्ञानं तन्मनःपर्यायज्ञानमित्यर्थः ।। २२ ॥ सकलप्रत्यक्षं लक्षयन्ति- सकलं तु सामग्रीविशेषतः समुद्भूतसमस्तावरणक्षयापेक्षं 'निखिलद्रव्यपर्यायसाक्षात्कारिखरूपं केवलज्ञानम्॥२३॥ सामग्री सम्यग्दर्शनादिलक्षणाऽन्तरङ्गा, बहिरङ्गा तु जिनकालि- कमनुष्यभवादिलक्षणा, ततः सामग्रीविशेषात् प्रकर्षप्राप्तसामग्रीतः स- मुद्भूतो यः समस्तावरणक्षयः सकलघातिसंघातविघातस्तदपेक्षं सकल- वस्तुप्रकाशखभावं केवलज्ञानं ज्ञातव्यम् ।। यस्तु नैतदमस्त मीमांसकः, मीमांसनीया तन्मनीषा, तथाहि- बाधकभावात्, साधकाभावाद् वा सकलप्रत्यक्षप्रतिक्षेपः ख्याप्येत?। आद्यपक्षे प्रत्यक्षम्, अप्रत्यक्षं वा बाधकमभिध्याः । प्रत्यक्षं चेत् । पार- मार्थिकम्, सांव्यवहारिकं वा ?। पारमार्थिकमपि विकलम् , सकलं वा ? विकलमप्यवधिलक्षणम् , मनःपर्यायरूपं वा। नैतत्पक्षद्वयमपि क्षे- माय, द्वयस्याऽस्य क्रमेण रूपिद्रव्यमनोवर्गणागोचरत्वेन तद्वाधनविधा- .

·-रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ७३ वधीरत्वात् । सकलं चेत् , अहो! शुचिविचारचातुरी, यत्केवलमेव केव- लप्रत्यक्षस्याऽस्याऽभावं विभावयतीति वक्षि, वन्ध्याऽपिप्रसूयतामिदानी स्तनन्धयान् , वान्ध्येयोअप च विधत्तामुत्तंसान् । सांव्यवहारिकमप्यनि- न्द्रियोद्भवम्, इन्द्रियोद्भवं वा । न तावत् प्रथमम् , अस्य प्रातिभाति- रिक्तस्य स्वात्माविष्वग्भूतसुखादिमात्रगोचरत्वात् । प्रातिमं तु तद्वाधर्क नानुभूयत एव । ऐन्द्रिय तु स्वकीयम् , परकीयं वा ?। स्वकीयमपीदा- नीमत्र तद् बाधत, सर्वत्र सर्वदा वा ?। प्राचि पक्षे, पिष्टं पिनष्टि भवान् , तथा तदभावस्याऽस्माभिरप्यभीष्टेः । द्वितीये तु, सर्वदे- शकालानाकलय्येदं तदभावमुद्भावयेत्, इतरथा वा ? । आकलय्य चेत्, आकालं नन्दताद् भवान्, भवत्येव सकलकालकलाकलापाशे- षदेशविशेषवेदिनि वेदनस्य तादृशः प्रसिद्धेः । अनाकलय्य चेत्, कर्थ सकेलदेशकालाऽनाकलने सर्वत्र सर्वदा वेदनं ताहग् नास्तीति प्रती- तिरुल्लसेत् । परकीयमपीदानीमत्र तद्भावं बाधेत, सर्वत्र सर्वदा वेत्या- दिविकल्पजालजर्जरीभूतं न तद्वाधनधुरां धारयितुं धीरतां दधा- ति । कथं वा परगृहरहस्याभिज्ञो भवानेवमभूत् ? । तादृक्षप्रत्यक्ष- प्रतिक्षेपदक्षं प्रत्यक्षं प्रावर्तिष्ट ममेति तेन कथनाचेत् । यदि कथिते प्रत्ययः, तर्हि तादृक्षाध्यक्षप्रतिक्षेपि प्रत्यक्षं नास्येव, इत्युत्तम्भितहस्ता वयं व्याकुर्मह इति किं न तथाऽनुमन्यसे ? । अथ न यौष्माकीणः प्रमा- णप्रवीणः समुल्लापः । परकीयः कथमिति वाच्यम् ?, न खल्वयं स्वप्र- त्यक्षं त्वत्प्रत्यक्षं कर्तुं शक्नोति, वचसा तु यथाऽसौ कथयति, तथा वय- मपि । अथ तदुपदर्शितेऽर्थे संवादात् तद्वचः प्रमाणम् । नन्वेवं प्रत्यक्षम्, अप्रत्यक्षं वा संवादकं स्यात् ? इत्यादिपूर्वोक्तावर्तनेनाऽनवस्थावल्लिर- लसन्ती कथं कर्तनीया ?। किञ्च, संविदामिन्द्रियागोचरत्वादेन्द्रि- यमध्यक्षं सकलप्रत्यक्षस्य विधौ प्रतिषेधे वा मूकमेव वराकम् । न च त्वन्मतेनाभावः प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यते, तथात्वे हि किमिदानीमपहृतसर्व- खेन तपस्विनाऽभावप्रमाणेन कर्तव्यम् ? । तन्न प्रत्यक्षं तद्वाधविधान- १ सप्तमी।

·७४ प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कार:- -संविधानोधुरम् । अप्रत्यक्षमपि प्रत्यक्षाभावमात्रम्, अपरप्रमाण- रूपं वा प्रणिगद्येत ? । -आद्यं चेत्, तर्हि निद्राणदशायामम्भस्तम्भ- कुम्भाभोरुहाम्भोधरादिगोचरप्रत्यक्षाभावात् तेषामभावो भवेत् । द्वि- तीयं चेत्, भावस्वभावम्, अभावस्वभावं वा । भावस्वभावमप्य- नुमानं, शाब्दम् , अर्थापन्तिः, उपमानं वा । अनुमानं चेन् , कस्तत्र धर्मी ?-सकलप्रत्यक्षम्, पुरुषो वा कश्चित् ? सकलप्रत्यक्षं चेत्, तत्रो- पादीयमानः समस्तो हेतुराश्रयासिद्धतामाश्रयेत् ,भवतस्तस्याऽप्रसिद्धेः। पुरुषोऽपि सर्वज्ञः, तदन्यो वा धर्मी वयेत ? । सर्वज्ञश्चेत्, किं सर्वज- त्वेन निर्णीतः, पराभ्युपगतो वा ? निर्णीतश्चेत्, कथं तत्र तादृक्षप्र- त्यक्षप्रतिक्षेपः प्रेक्षाकारिणः कर्तुमुचितः ?, तन्निर्णायकप्रमाणेनैव तद्वा- धनात् । अथ सर्वज्ञत्वेन परैरभ्युपगतः पुमान् वर्धमानादिर्धर्मी, तर्हि किं तत्र साध्यम्-नास्तित्वम् , असर्ववित्त्वं वा? न तावद् नास्तित्वम्, तथाविधपुरुषमानसत्तायामुभयोरविवादात्, तथाव्यवहारपारमार्थि- कापारमार्थिकत्व एव विप्रतिपत्तेः । असर्ववित्त्वं चेत्, कस्तत्र हेतु:- उपलब्धिः, अनुपलब्धिर्वा ? | उपलब्धिश्चेत्, अविरुद्धोपलब्धिः, विरुद्धोपलव्धिर्वा ? । अविरुद्धोपलब्धिस्तावद् व्यभिचारिणी, नित्य- त्वनिषेधाभिधीयमानप्रमेयत्ववत् । विरुद्धोपलब्धिस्तु किं • साक्षाद विरुद्धोपलब्धिः, विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः, विरुद्धकार्योंपलब्धिः, विरु- द्धकारणोपलब्धिः, विरुद्धसहचरायुपलब्धिर्वा स्यात् ? 1 नाद्या, सर्व- ज्ञत्वेन साक्षाद् विरुद्धस्य किश्चिज्ज्ञत्वस्य तत्र प्रसाधकप्रमाणाभा- वात् । नागेतनविकल्पचतुष्टयमपि घटामटाट्यते, प्रतिषेध्यस्य हि सर्ववित्त्वस्य विरुद्ध किश्चिज्ज्ञत्वम् , तस्य च व्याप्यं कतिपयार्थसाक्षा- कारित्वम्, कार्य कतिपयार्थप्रज्ञापकत्वम्, कारणमावरणक्षयोपशमः, सहचरादि रागद्वेषादिकम्, न च विवादापेदाने पुंसि तेषामन्यतम- स्यापि प्रसाधकं किश्चित् प्रमाणं तवाऽस्ति, यतस्तदुपलब्धीनां सिद्धिः स्यात् । वक्तृत्वरूपाविरुद्धकार्योपलव्धिरस्त्येव तनिषेधे.साधनं साधिष्ठ- मिति चेत् । ननु कीडग वक्तृत्वमत्र विवक्षाञ्चक्रे, यत्सर्ववित्त्ववि ·-1 रत्नाकरावतारिकायुक्तः । ৩৭ रुद्धस्य कार्य स्यात्?-प्रमाणविरुद्धार्थवक्तृत्वम्, तदविरुद्धार्थवक्तृत्वम्, वक्तृत्वमात्रं वा । आद्यभिदायाम् , असिद्धं साधनम् , वर्धमानादौ भगवति तथाभूतार्थवक्तृत्वाभावात् । द्वितीयभिदि तु, नेयं विरुद्ध- कार्योपलब्धिः, किन्तु कार्योपलब्धिरेव तद्विधिसाधनी, धूमध्वजसिद्धि- निवन्धनोपन्यस्तधूमोपलब्धिवत्, तथा च विरुद्धो हेतुः । तृतीयभेदे त्वनेकान्तः, वक्तृत्वमात्रे सर्ववित्त्वकार्यत्वस्याविरोधात् । अनुपलब्धि- रपि विरुद्धानुपलब्धिः, अविरुद्धानुपलव्धिर्वा ? । विरुद्धानुपलब्धिस्ता- वद् विधिसिद्धावेव साधीयस्तां दधाति, अनेकान्तात्मकं वस्तु, एकान्त- स्वरूपानुपलब्धेः, इत्यादिवत्। अविरुद्धानुपलब्धिरपि स्वभावानुपलब्धिः, व्यापकानुपलब्धिः, कार्यानुपलब्धिः, कारणानुपलब्धिः, सहचराद्यनु- पलब्धिर्वाऽभिधीयेत ? । स्वभावानुपलब्धिरपि सामान्येन, उपलब्धि- लक्षणप्राप्तत्वविशेषणा वा व्याक्रियेत ? । पौरस्त्या तावत् , निशाचरा- दिना व्यभिचारिणी । द्वितीया पुनरसिद्धा, सर्ववित्त्वस्य स्वभाव- विप्रकृष्टत्वात् । व्यापकानुपलब्धिप्रभृतयोऽपि विकल्पा अल्पीयांसः, यतः सर्ववित्वस्य व्यापकं सकलार्थसाक्षात्कारित्वम्, कार्यमतीन्द्रि- यवस्तूपदेशः, कारणमखिलावरणविलयः, सहचरादि क्षायिकचारि- त्रादिकम्; न च तत्र तदनुपलब्धीनां सिद्धौ साधनं किञ्चित् तेऽस्ति, इत्यसिद्धा एवाऽमूः । अथ सर्वज्ञादन्यः कश्चिद् धर्मी, तर्हि तस्याऽसर्व- वित्त्वे साध्ये सिद्धसाध्यता । तद् नानुमानं तद्बाधकम् ।। नापि शा- व्दम्, यतस्तदपौरुषेयम् , पौरुषेयं वा स्यात् ? । न तावदपौरुषेयम्, अपौरुषेयत्वस्य वचस्सु संभवाभावात् । पौरुषेयमपि केवलालोकाक- लितपुरुषप्रणीतम् , तदितरपुरुषप्रणीतं वा ? 1 आद्यं कथं बाधकम् ?, विरोधात् । द्वितीये स्वसौ पुरुषः केवलालोकविकलाः सकलाः पुरुषप- र्षदः प्रेक्षते, नवा ?। प्राच्यपक्षे, कथं तत्प्रतिपेधः ?, तस्यैव तदाकलि- तत्वात् । द्वितीयेऽपि कथन्तरां, तत्प्रणीतशब्दस्य पांशुलपादकोपदिष्ट-- शब्दस्येव प्रमाणत्वासंभवात् ॥ नाप्यापत्तिस्तद्वाधिका, तदभावमन्त- रेणानुपपद्यमानस्य प्रमाणषट्कनिष्टङ्कितस्यार्थस्य कस्यचिदसत्वात् ।।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- नाप्युपमानम् । तस्य सादृश्यमात्रगोचरत्वात्। तन्न भावरूपं प्रमाणं त- द्वाधवद्धकक्षम् ।। नाप्यभावरूपम् , तस्य सत्तापरामर्शिप्रमाणपञ्चका- प्रवृत्तौ सत्यां भावात् , न चासौ समस्ति, विवादास्पदं कस्यचित् प्रत्यक्षम्, प्रमेयत्वात्, पटवत्, इति तद्ग्राहकानुमानस्य प्रवृत्तेः । तन्न वाधकभावान् सकलप्रत्यक्षाऽभावः । नापि साधकाभावात् , अनुमा- नस्यैव तत्साधकस्येदानीमेव निवेदनात् । इति सिद्धं करतलकलितनि- स्तुलस्थूलमुक्ताफलायमानाकलितसकलवस्तुविस्तार केवलनामधेयं- सं- वेदनम् । इति सिद्धमेवं केवलज्ञानम् ॥ २३ ॥ किन्तु कतरं पूरुषमेतदास्पदीकरोतीत्यत्राहुः तद्वानहन् निर्दोषत्वात् ॥ २४ ॥ तत्केवलं नित्यमस्यास्तीति नित्ययोगे मतुप, निष्क्रान्तो दोपेभ्यो रागद्वेषाऽज्ञानलक्षणेभ्यो निर्दोषस्तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् । प्रयोगः-अर्हन् सर्वज्ञः, निर्दोषत्वात् , यस्तु नैवं स नैवं यथा रथ्यापुरुषः, तथा चा- ईन् , तस्मात् सर्वज्ञ इति ॥ २४ ॥ निर्दोषत्वमस्य प्रसाधयन्ति- निर्दोषोऽसौ प्रमाणाऽविरोधिवाक्त्वात् ॥ २५ ॥ प्रयोगः-अर्हन् निर्दोषः, प्रमाणाविरोधिवाक्त्वात्, यस्तु न नि- र्दोषः स न तथा यथा रथ्यापुरुषः, प्रमाणाविरोधिवाक् चाईन्, ततो निर्दोष इति ॥ २५ ॥ प्रमाणाविरोधिवाक्त्वमेवाऽहंतः प्रसाधयन्ति- तदिष्टस्य प्रमाणेनाऽबाध्यमानत्वात् तद्वाचस्ते- नाविरोधसिद्धिः ॥ २६ ॥ तस्याऽर्हत इष्टस्य प्रतिगद्यतया संमतस्याऽनेकान्ततत्त्वस्य, तद्वा- च इत्यहद्वाचः । अहन सर्वत्र प्रमाणाविरोधिवाक्, तत्र प्रमाणावाध्य. मानाभिमततत्वत्वात्, यस्याऽभिमतं तत्त्वं यत्र प्रमाणेन न वाध्यते, स वन प्रमाणाविरोधिवाग्, यथा रोगादी भिपग्वरः, न वाध्यते च ·७७ रत्नाकरावतारिकायुक्तः। प्रमाणेनाऽहतोऽभिमतमनेकान्तादितत्त्वम् , तस्मात् तत्राऽसौ प्रमाणा- विरोधिवाक्, इति सिद्धमहन्नेव सर्वज्ञ इति ।। नन्वियं त्रिभुवनभवनान्तर्वर्तमानाऽन्तरितानन्तरितपदार्थप्रथा त्वत्तीर्थनाथवृत्तिर्न भवति, यतो भूभूधरप्रभृतिपदार्थप्रबन्धविधान- द्वारा प्रमथपतेरेवेयमुपपद्यते, यदेतदनुमानमत्र प्ररूप्यते न्यायतात्प- विबोधप्रधानमनोवृत्तिविद्ववृन्देन-विवादपदभूतं भूभूभरादि, बुद्धि- मद्विधेयम्, यतो निमित्ताधीनात्मलाभम्, यद् निमित्ताधीनात्मलाभ तद् बुद्धिमद्विधेयम्, यथा मन्दिरम् , तथा पुनरेतत्, तेन तथा । न तावद् निमित्ताधीनात्मलाभत्वं वादिनः, प्रतिवादिनो वाऽप्रतीतम् , यतो भूभूधरादेरात्मीयात्मीयनिमित्तवातनिर्वर्तनीयता भुवनभाविभव- भृत्प्रतीतैव । नाऽपि दोलायमानवेदननिमित्तम् , मतिमनिर्वर्तनीये- तराम्बरादिपदार्थतोऽत्यन्तव्यावृत्तत्वेन । नापि विरुद्धतावरोधदुर्धरम् , अम्बरादितोऽत्यन्तव्यावृत्तत्वेनैव । नाऽपि तुरीयव्याप्याभताप्रति- बद्धम् , इन्द्रियवेदनेन, अनुमाननाम्ना, राद्धान्ताऽभिधानेन वा माने- नाऽबाधिताऽभिप्रेतधर्मधर्म्यनन्तरप्रतिपादितत्वेन । नापि प्रत्यनुमा- नापमानतानिबन्धनम्, एतत्परिपन्थिधर्मोपपादनप्रत्यलानुमानाभावेन। ननु भवतीदं तावदनुमानं परिपन्थिधर्मोपपादनप्रत्यलम् , यथा- भूताऽधिभूः, भूभूधरादिविधाता न भवति, वपुर्वन्ध्यत्वेन, निर्वृता- त्मवत् । तदनवदातम्, यतोऽत्र त्रिनेत्ररूपो धर्मी धीधनेन प्रति- पन्नः, अप्रतिपन्नो वा प्ररूपितः ? । न तावदप्रतिपन्नः, यदेवमा- धारद्वाराऽप्रतीतत्वोपद्रवो वपुर्वन्ध्यताव्याप्योपनिपातीभवन् न नि- रोद्धं तीर्यते । यदि पुनः प्रतिपन्नोऽयं धर्मी, तदा येन मानेन प्रतिपत्तिर्मन्मथप्रत्यर्थिनोऽभिधीयते, तेन तत्त्वादिविधानव्युत्पन्नमते- रेवेयमिति तत्रोपादीयमाना वपुर्वन्ध्यता बाधितवत्मैव, इति न नाम प्रवर्तितुं पर्याप्नोति । तदेवं निमित्ताधीनात्मलाभताव्याप्यमत्यन्तपूत- रूपं पर्वतादे(मद्धेतुताप्रतिपादनाऽवदातमेवेति ।। तत्राभिधीयते-यदिदं तावद् निमित्ताधीनात्मलाभत्वं व्याप्यमा- ·७८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः- लपितं तद् द्रव्यद्वारा, पर्यायद्वारा वा ? इति भेदोभयो । यद्या- द्यः पन्थाः प्रथ्यते, तदानीमप्रतीतिर्नामव्याप्योपतापः, यतो द्रव्यरू- पतया पृथ्वीपर्वतादेनित्यत्वमेव प्रतिवादिनाऽभ्युपेयते । ननु भूभूध- राधमुत्पादवत् , अवयवित्वेन, यदेवं तदेवं यथेन्दीवरम् , अवयविरूपं पुनरिदम् , तदुत्पादवदेव, इत्यनुमानेन तन्नित्यता निर्मूलोन्मूलितैवेति । नैतद्धीमवृत्तिविधानप्रधानम्, यतो भूभूधरादेरवयवित्वमवयवार- भ्यत्वेन, यद्वाऽत्रयवनातवर्तमानतया मन्यते ? । न प्रथमविधा विवु- धाऽवधानधाम, यतो न नामैतत्पृथ्वीपृथ्वीधरप्रभृतिद्रव्यमभूतपूर्वम- वयववृन्देन निर्वतितमिति प्रतिवादिनः प्रतीतिर्विद्यते । यदि. पुनरव- यववृत्तिभेदोऽभिधीयते, तदानीमवयवत्वेन दोलायमानताऽत्र, यतो' 'अवयवोऽयमवयवोऽयम्' इतीत्थं बुद्धिवेद्यमवयवत्वमवयववितानवृत्ति भवति, न पुनरुत्पादपराधीनम् , नित्यत्वेन। ननु नार्थोऽनेन दुर्भेदप्रब- न्धप्रतिपादनेन, प्रतीतोऽयमवयवी तावद्वादिविततेरविवादेन पद्मप- त्रपात्रदानादिरिति न नाम न प्रतीतः, अपि त्वात्माऽपि तथा नियमेन प्रतीतो वर्तते, न पुनरुत्पादवानित्यनुमेयतत्तुल्यतद्विरुद्धवृत्तितोपद्रवः । यदि तु पर्यायद्वारा निमित्ताधीनात्मलाभत्वं भूभूधरादेरभिधीयते, तदा नरामरादिपर्यायद्वारोत्पद्यमानात्मनोऽपि बुद्धिमदुत्पाद्यत्त्वमा- पद्यते । ननु नरामराग्रुत्पादनप्रत्यलधर्माधर्मोत्पाद्यानुभवायतनभूता तथाविधा तनुरेवोत्पद्यते, न पुनरात्मा लवमात्रतोऽपि, अनादिनिधन त्वेन । यदि पुनरात्माऽप्युत्पत्तिविपत्तिधर्मा भवति, तदानीं भूतमात्र- तत्त्ववादिमतापत्तिः, आत्मनः पूर्वोत्तरभवानुयायिनोऽभेदिनोऽनभ्युपेत- त्वेनेति । तद् न बन्धुरम् , यतो यद्यात्मनोऽभिन्नरूपतवाऽऽवेद्यते, तदा- ऽन्यवरनरामरादिभववत्यैवाऽयमपरिमेयात्मीयानुभवनीयतत्तद्भवपर्या- यप्रबन्धानुभवनेन द्वितीयादिभवानुभववान् न भवितुमुपपद्यते, वेद्यते त्वनेनेयं भवपर्यायपरम्परा; इति तद्रूपतयाऽयमुत्पत्तिमानिति नियम्य- ते । नाप्येवं भूतमात्रतत्त्ववादितापत्तिः, आत्मनो द्रव्यरूपतया नित्य ताभ्युपायेने पूर्वोत्तरभवप्रतीवितः । तन्मतेन तु न नाम द्रव्यतया , ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । ७९ नित्यं वेदनं वर्तते, यतो भूतधर्मतयाऽनेन प्रतिपादितमेतत्, तथैत- दनुमानधर्मीन्द्रियोद्भूतबाधनाऽर्धतो वाध्यते, रूपं ध्वनिरपि नयनो- त्थप्रथाप्रत्येयमित्यादिवत्, यतोऽत्र दोलायमानविधानतत्परनरव्या- पारः पृथ्वीपृथ्वीधराभ्रतरुपुरन्दरधनुरादिर्भावतातो धर्मी प्ररूपितः, तत्र त्वभ्रतरुविादादेरिदानीमप्युत्पद्यमानतया वेद्यमानतनोर्विधाता नोपलभ्यते । ननु भवत्येव बाधेयं यद्येतद्विधानावधानप्रधानः पुमा- निन्द्रियप्रभवप्रभावालम्बनीभूतोऽभ्युपेतो भवति, यावताऽत्तीन्द्रियोऽय- म्, इति नायमुपद्रवः प्रभवति । तदनभिधानीयम्, यतो व्याप्तिप्र- तिपादनप्रत्यल मानमत्रेन्द्रियद्वारोद्भूतं वेदनं तवाभिमतम्, धूमानुमा- नवत, धूमानुमानेनापि न पारावारोद्भवौदर्यतनूनपात्तदितरतनूनपात्तु- त्यत्वेन व्याप्तिः प्रतीता, इतीन्द्रियोद्भववेदनवेद्यभावालम्बनेनैवाऽने- नाऽनुमानेन भवितव्यम्, अन्यथा तु तेन व्याप्तिप्रतीतिर्दुरुपपादेव, ततोऽपि तत्र व्याप्यनालम्बनीभूतेन तेन बुद्धिमनिमित्तेनाऽनुमेयता- ऽपि नाद्रियते । तथात्वेन प्रतिपादितं त्वेतदनेन्द्रियवोधाववोध्यतया नियमेनाभ्युपेतव्यम् । यदि तु तथाभ्युपेयते, तदा नैतद् निमित्तं तरुविद्युदादरुपलभ्यते, ततोऽनेन वेदनेनाऽत्र बाधो भवत्येव । ननु धूमानुमानप्रत्याय्यतनूनपातोऽप्येवमनेन वेदनेन वाधो भवति, यतो न तत्राऽपि विधीयमानानुमानेन प्रमात्रा तनूनपादिन्द्रियवेदनेन वेद्यते । तदमनोरमम्, यतोऽत्रानुमातुर्व्यवधिविद्यते, व्यवधि- मान पुनः पदार्थो नेन्द्रियालम्वनीभवति, इति तदनालम्बनीभूतः पर्व- ततनूनपाद् न तेन वाधितुं पार्यते । यदा पुनः प्रमाता तत्र प्रवृत्तो भवति, तदानीमव्यवधानवानयं तनूनपात् तेनोपलभ्यते । तरुविद्यु- लताधादिबुद्धिमन्निमित्तं तु तत्र प्रवर्तमाननाऽपि नितरामवधानवता- ऽपि नोपलभ्यते । ततो भवति तनेन्द्रियोद्भववोधवाधेति । ततोऽपि तथाविधधर्म्यनन्तरनिमित्ताधीनात्मलाभत्वरूपन्याप्यप्रतिपादनेन त्व- न्मतेन तुरीयव्याप्याभत्वोपनिपातः, मन्मतेन त्वन्ताप्तेरभावेनानि- १ धूमानुमितेरपि इत्यपि पाठः ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- यतप्रतिपत्तिनिमित्तताऽत्र व्याप्यपराभूतिः । तथेदं निमित्ताधीनात्म- लाभत्वं यदि तन्मात्रमेव व्याप्यत्वेन प्रतिपाद्यते, तदा नाभिप्रेतपदार्थ- प्रतीतिनिर्वर्तनपर्याप्तमनुपलब्धपूर्वोत्पत्तिव्यापारेन्द्रमों मर्त्यपूर्ववप्रती- त्यर्थोपात्तमृन्मयत्ववत् । न नाम निपेन्द्रमूनों मृन्मयत्वमपि भिद्यते। ननु यद्यपि मृन्मयत्वं तुल्यमेवोभयत्रापि, तथापि नेन्द्रमूर्धाऽन्यो मानवपूर्व- त्वेन प्रतीतो विद्यते, ततो विवादपदापन्नोऽप्ययं तत्तुल्यतेन न मर्त्यनि- वो भवति । तद् नावदातम्, यतोऽनापि न भूभूधरभुवनादिप्रायः पदार्थोऽन्यो बुद्धिमन्निमित्तोपेतः परिभावितो वर्तते। ततो विवादपद्धति- प्रतिवद्धोऽप्ययं न तथा भवितुं लभते । ननु निपादिविद्यते बुद्धिम- निमित्तोपेतः परिभावितः, अतो विवादापन्नोऽपि तथाऽनुमातुमनु- रूपः । तदवद्यम् , यतोऽन्यत्रापि निपादिरेव मानवनिर्वयों विभा- वितो विद्यते, ततः पुरन्दरमूनोऽपि तनिर्वर्येन नितरां भवितव्यम् । ननु नरनिर्मितनिपादितः पुरन्दरमूनों वैरूप्यमुपलभ्यते, ततो न तत्र मयंनिर्वय॑तानुमानमुपपन्नम्। यद्येवम् , तदानीमेतद् वैरूप्यं निपा- दितो भूभूधरभुवनादेरपि परिभाव्यते, यतो निपादिनाऽनुपलब्ध- चुद्धिमब्यापारात्मनाऽप्युपलव्धेन नियमतो निर्वतितोऽयं मतिमतेति बुद्धिरुत्पाद्यते, न पुनर्भुवनादिना । ततो न निमित्ताधीनात्मलाभव. मानं बुद्धिमद्धेतुत्वप्रतीतिविधानवन्धुरम् । यदा तु धरित्रीधरित्रीधर- त्रिभुवनादिविधानं न प्रतीतम्, तदानीं त्रिनयनो भुवनभवनान्त- भविभावव्रातप्रद्योतनप्रवलवेदनप्रदीपवान्, इति निर्धनदानमनोरथ- प्रथैवेयमिति ॥ त्यादिवचनद्वयेन स्यादिकवचनत्रयेण वर्णैस्तु । त्रिभिरधिकैर्दशभिरयं व्यधायि शिवसिद्धिविध्वंसः॥१॥२६॥ (ति, ते। सि, टा, उस् । तथदधन । पबभम । यरलव।) केवलिनः कवलाहारवत्त्वे सर्ववित्त्वं विरुध्यत इतीष्टवतो नमाटान विघटयितुमाहुः- न च कवलाहारवत्त्वेन तस्याऽसर्वज्ञत्वम्, कवलाहा- " ·रत्नाकरावतारिकायुक्तः । ८१ . रसर्वज्ञलयोरविरोधात् ॥ २७ ॥ तथाहि-अनयोः साक्षात्, परम्परया वा विरोधसभिदधीरन ही- काः । तत्र यदि साक्षात्पक्षोपक्षेपदीक्षा दक्षा विवक्षेयुः क्षपणकाः, तत् क्षणम्, न हि सति सार्वज्ञ्ये केवली कवलान न प्राप्नोति, प्राप्ता- नपि नाऽऽहतुं शक्नोति, शक्तोऽपिवा विमलकेवलाऽऽलोकपलायनश- कया नाहरतीत्यस्ति संभवः, अन्तरायकेवलावरणकर्मणोः समूलका- षङ्कषणात् । अथ परम्पराकल्पकल्पनाखल्पतल्पगा जल्पेयुः, तद्- प्यल्पीयः, यतः किमेवं सति कवलाहारस्य व्यापकम् , कारणम्, कार्यम् , सहचरादि वा सार्वश्येन विरोधमधिवसेत् ?, अशेषमपि चैतत् परस्परपरिहारेण, सहानवस्थानेन वा विरुध्येत ?। प्राची- नेन . चेत्, तदानीं तावकज्ञानेनाऽपि साकं कवलाहारव्यापकादेः परस्परपरिहरिस्वरूपविरोधसद्भावाद् भवतोऽपि कवलाहाराभावः स्थात् , इत्यहो! पुरुषकारः, यत् स्वस्यैव प्रभवितासि । द्वितीयेन तु न तावद् व्यापकं व्याहन्यते, कवलाहारस्य हि व्यापकं शक्तिविशेष- वशादुदरकन्दराकोणे क्षेपः, स च सति सार्वये सुतरां संभाव्यते, वीर्यान्तरायकर्मनिर्मूलोन्मूलनात् , तत्र तत्क्षेपहेतोः शक्तिविशेषस्य संभवात् । कारणमपि बाह्यम् , आभ्यन्तरं वा विरोधमधिरोहेत् ? । बाथमपि कवलनीयं वस्तु, तदुपहारहेतुपात्रादिकम् , औदारिकशरीरं वा? । न प्रथमम्, यतो यदि सर्ववेदिसंवेदनं कवलनीयपुद्गलैर्विरोध- धुरां धारयेत् , तदानीमस्मदादिसंवेदनमपि तथा स्यात्, न खलु तरुणतरतरणिकिरणनिकरेणाऽन्धकारनिकुरुम्बं चिरुद्धं प्रदीपालोके- नाऽपि न तथा भवति, तथा च करतलतुलिताहारगोचरज्ञानोत्पादे- ऽस्मदादीनामपि तदभावो भवेत्, इत्यहो! किमपि नूतनतत्व ककौ- शलम् , यदात्मन्यपि नाहारापेक्षा, अस्मदादौ तयोविरोधात तत्र तत्प्रतिपत्तावुपायः, तस्याऽस्मदादीनामगोचरत्वात् , गग्तम्यावबोधस्तस्य निःशेषविषयत्वस्य प्रतिपत्ता गाईगाणिपात्रत्वात् । इतरेषाने . झीनता--- पश्रो पिनाश्रण भगवतामा ·८२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार:- स्वरूपमात्रेण तत् तद्विरोधदुर्धरं स्यात् , ममकारकारणतया वातत्रा- दिमः समनन्तरपक्षप्रहारेणैवोपक्षीणः। द्वितीयोऽपिनास्ति, निर्मोहत्वेन तेषां तत्र ममकारविरहात् । न च पात्रादिभावे भवितव्यमेवानेनेत्यवश्य- म्भावोऽस्ति, शरीरभावेऽपि तद्भावप्रसङ्गात्, इतरजनेषूभयभावेऽपि तद्दर्शनात् । औदारिकशरीरमपि न तेन विरोधमध्यूषिवत्, केवलोत्प- त्तिसमनन्तरमेव तदभावापत्तेः । आभ्यन्तरमपि तत्कारणं शरीरम् , कर्म वा?। न तावत् प्रथमं विरुध्यते, भुक्तिहेतोस्तैजसशरीरस्य सार्वश्येन सार्धं त्वयापि सत्त्वस्वीकारात् । कर्मापि घाति,अघाति वा । घात्यपि मोहरूपम्, इतरद् वा ? । इतरदपि ज्ञानदर्शनावरणे, अन्त- रायो वा ?। नाद्यः, तयोर्ज्ञानदर्शनावरणमात्रचरितार्थत्वेन तत्कारण- त्वानुपपत्तेः, । नापि द्वितीयः, अन्तरायविलयस्यैव तत्कारणत्वात् , तस्य च साकल्येन केवलिनस्त्वयापि स्वीकारात् । मोहोऽपि बुभुक्षालक्षण- स्तत्कारणम् , सामान्येन वा ?। प्रथमप्रकारे सर्वत्रापीयं तत्कारणम् ,अ- स्मदादावेव वा ? । प्राच्यः प्रमाणमुद्रादरिद्रः । अथ या चेतनक्रिया सेच्छापूर्विकैव, यथा संप्रतिपन्ना, तथा च भुजिक्रिया, इत्यस्ति प्रमा- णम्, तथाहि-प्रथमं प्रमाता प्रमिणोति, तत इच्छति, अनन्तरं यतते, ततोऽपि करोतीति । नैवम् , सुप्तमत्तमूर्छितादिक्रियाभिर्व्यभिचारात्, ववशचेतनक्रियेति सविशेषणहेतूपादानेऽपि केवलिगतगतिस्थितिनि- पद्यादिक्रियाभिर्व्यभिचारात् । द्वितीये तु सिद्धसाध्याः स्मः, केवलिनि वेदनीयादिकारणिकाया भुक्तेः सिद्धत्वात् । न सामान्येनाऽपि मोह- स्तत्कारणम्, एवं हि गतिस्थितिनिषद्यादीनामपि स एव कारणं स्यात्, तथा च केवलिनि मोहाभावात् तासामप्यभावो भवेदिति कुतस्तीर्थ- प्रवृत्तिः स्यात् ? । अथ गत्यादिकमैव तत्कारणम्, न मोहः, तर्हि वेदनीयादिकमैव कवलाहारकारणम्, न मोह इत्यपि प्रतिपद्यताम् अथाघातिकर्म तत्कारणम्, किमाहारपर्याप्तिः, नामकर्मभेदः, वेद- “पं वा? । न द्वयमप्येतत् प्रत्येकं तथा युक्तम्, तथाविधाहारपर्या र्मोदये वेदुनीयोदयप्रबलप्रज्वलद्रौढर्ग- न च कर रवन तस्याऽसर्वचलनापतप्यमानो हि पु- ·- रत्नाकरावतारिकायुक्तः। ८३ मानाहारमाहारयति; एवं च समुदितं पुनरेतद् भवति तत्कारणम्, किन्तु न सार्वज्येन विरुध्यते, सर्वज्ञे त्वयाऽपि तदुपगमात् । अथ मोहसहकृतं तत् तत्कारणम् । तदसङ्गतम्, गत्यादिकर्मणामिवाऽस्यापि मोहसाहायकरहितस्यैव तत्र तत्कारित्वाविरोधात् । अथाशुभप्रकृतय- एवैतस्य साहायकमपेक्षन्ते, नान्या गत्यादयः, अशुभप्रकृतिश्चयम- सातवेदनीयरूपेति चेत् । तत्किमियं परिभाषा ?। अस्मदादी तथादर्शनादेवं कल्प्यत इति चेत् । ननु शुभप्रकृतयोऽप्यस्मदादी मोहसहकृता एवं स्वकार्यकारणकौशलमवलम्बमाना विलोकयाञ्च- क्रिरे, ततस्ता अपि तथा स्युः, ततो नैतवयस्य मोहापेक्षस्य तत्कार- णत्वम्, किन्तु स्वतन्त्रस्य, तच्च केवलिन्यविकलमस्त्येव । तन्न कारणं केवलित्वेन विरुध्यते। कार्य तु यदि विरुद्धम् , तदा तत् तत्र मोत्पादि । अविकलकारणस्तु तत्रोत्पद्यमानः कवलाहारोऽनिवार्य एव । किञ्च, किं नामाहारकार्य सार्वज्येन व्याहन्यते-रसनेन्द्रियोद्भवं मतिज्ञानम्, ध्यान- विघ्नः, परोपकारकरणान्तरायः, विसूचिकादिव्याधिः, ईर्यापथः, पुरी- पादिजुगुप्सितं कर्म, धातूपचयादिना रिरंसा, निद्रा वा । नाद्यः पक्षः, तावन्मात्रेण रसनेन्द्रियज्ञानासम्भवात् , अन्यथाऽमरनिकरनि- रन्तरनिर्मुक्तकुसुमपरिमलादिसंबन्धाद् प्राणेन्द्रियज्ञानमपि भवेत् । न द्वितीयः, केवलिनः शैलेशीप्रारम्भात् प्राग् ध्यानानभ्युपगमात् , तत्र च कवलाहारास्वीकारात्, तद्ध्यानस्य च शाश्वतत्वात् , अन्यथा गच्छ- तोऽपि कथं नैतद्विघ्नः स्यात् । न तृतीयः, तृवीययाममुहूर्तमात्र एव भगवतां भुक्तः, शेषमशेषकालमुपकारावसराद् । न चतुर्थः, परिज्ञाय हितमिताहाराभ्यवहारात् । न पञ्चमः, गमनादिनाऽपीर्यापथप्रस- ङ्गात् । न षष्ठः, यतस्तस्मिन् क्रियमाणे तस्यैव जुगुप्सा संपद्येत, अ. ? । न तावत् तस्यैव भगवतः, निर्मोहत्वेन जुगुप्साया- असम्भवात् । अथाऽन्येषाम् , तत् किं मनुजदनुजामरेन्द्रतद्रमणीसह- ससकुलायां सभायामनशुके भगवत्यासीने सा तेषां न संजायते । १ तत्कार्यमित्यपि पाठान्तरम् । २ तेनेत्यपि.पाठान्तरम । न्येषां वा ·८४ प्रयाणनयतत्वालोकालङ्कारः- - अथ भगवतः सातिशयत्वाद् न तन्नाग्न्यं तेषां तद्धेतुः, तार्ह तत एवं तन्नोहारस्य मांसचक्षुषामदृश्यत्वाद् न दोषः । सामान्यकेवलिभिस्ट विविक्तदेशे तत्करणाद् दोषाभावः । नापि सप्तमाष्टमौ, रिरंसानिद्र- योर्मोहनीयकार्यत्वात् , भगवति तु तदभावात् । तन्न कार्यमपि तस्य तेन विरुध्यते । नापि सहचरादि, यतस्तत्सहचरं छद्मस्थत्वम्, न्यद् वा निगदेत् ? । न तावदाद्यम् , उभयवाद्यविवादास्पदवेनासिद्धेः, अस्मदादौ तथादर्शनात्, तत्साहचर्यनियमोपगमे गमनादेरपि तत् सह- चरं स्यात् । अन्यत्तु करवक्त्रचालनादि भवति तत्सहचरम् , न तु केव- लित्वेन विरुद्धम् । एवमुत्तरचरादिकमपि न केवलित्वेन विरुध्यते । इति स्थितं कवलाहारसर्वज्ञत्वयोरविरोधादिति हेतुः सिद्धिवधूसंबन्धब- न्धुर इति ॥ २७ ॥ इति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारे श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचि- तायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां प्रत्यक्षख- रूपनिर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ।।

·No text on this page.