·50
No. 39. ]
Ke w usy
འབབ་
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES
[ Price Rupee Core
THE
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORES.
विभक्तयर्थनिर्णयः।
न्यायानुसारिप्रथमादिसप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः ।
नैयायिकागणीधीगिरिधरभहाचाय्यरचितः ।
VIBHAKTYARTHANIRNAYA,
BY
SRI GIRIDHARA BHATTACHARYA.
EDITED BY
SRI JIVANATHA MISRA NYAYATIRTHA,
LATE SCHOLAR SANSKRIT COLLEGE, CALCUTTA.
FASCICULAS I.
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY,
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT:
BENARES.
AT:-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG:
Printed By Hari Das Gupta Proprietor
AT THE VIDYA VILASA PRESS.
BENARES.
1901
Registered According to Act XXV. of 1867.

·श्रीः । - o आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्तूपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबकः-३९ .

·-U.C.CBOOK ENA 9.5.33 ॥ श्रीः॥ 15 9533 inliibe विभक्तयर्थनिर्णयः। श्रीगणेशाय नमः। बहुविधरूपपरिग्रहजगदभिनाटनमिहाकालन् । स्वयमपि नटति सुकुतुको यस्तस्मै शंभवेऽस्तु नमः॥१॥ ध्रुवोऽपाये कमेंहितफलहित: साधकतमः सदाधारोऽभीष्टः परफल कभावेन जगताम् ॥ स्वतन्त्रः कर्तासि स्फुटवलयशेष: प्रथमया सुलिङ्गख्यातस्त्वं विशदय विभक्ती गिरिश ताः ॥२॥ इह खलु सर्वेषां विभक्त्यर्थानां भगवत्यन्वय इति वि- त्यर्थों निरूप्यते । तत्र कारकाकारकभेदात्स द्वधा । नु कारकत्वस्थानुगतत्वाभावेन न तेन रूपेण विभ- यर्थता कारकाणां प्रातिस्विकरूपेण तदर्थत्वे द्वेधा वि- गो ऽनुपम । न च क्रियान्वयित्वरूपं कारकत्व ना- नुगतमिति वाच्यम् । कुमार्य व कान्तस्य नस्यन्ति स्ट-- 'यन्ति चेत्यादौ पयर्थशेषस्थापि क्रियान्वयित्वात्तवाति- याप्तः । न च षष्यर्थभिन्नत्वमपि विशेषणमिति वाच्यम् । था सति तण्डुलस्य पाक इत्यादौ षष्ट्यर्थस्याकारक- आपत्तेः । अथ कर्तृकर्मणोः कृतोति सूत्रविहितषयाः Iरकार्थकत्वेन तण्डुलस्य पाक इत्यादौ षध्यर्थस्य कार- ·३ कारकसामान्यविचार। कत्वेऽपि नाव्याप्तिः कृद्युतान्यषध्यर्थभिन्नत्वे मति क्रिया- न्वयित्वस्वरूपस्य कारकत्वस्य कारकलक्षणत्वेनाभ्युप- गमाद्दर्शितषष्ठयाः काक्तत्वेन तदर्थस्य निरुक्तकारक- त्यानपायादिति चेन्न । सुराणां पाता सावित्यादौ क- द्युक्तशेषषष्ट्या अर्थे ऽतिव्याप्ने तत्व निरुक्तकारकत्वस्य स- त्वात् । न च धात्वर्थतरान्वयायोग्यत्वमस्तु विशेषणं तथा च शेषषष्ठार्थस्य धात्वर्थेतरस्मिन् राज्ञः पुरुष इत्यादौ पुरुषादावन्वयानातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवं सति हि- तौयादार्थकारक व्याप्तः। दण्डं दधातीत्यादौ यादृशोऽधि- करणादिद्धितीयार्थी धारणान्वयी तादृशस्यैवाधिकरणा- देहितीयार्थस्यानुदण्डं जातिरित्यादी जात्यन्व यात्। कि- व धात्वर्थेतरान्वयायोग्यत्वं धात्वर्थतरान्वययोग्यत्वम- विज्ञाय दुग्रहं तच्च कारकान्यत्वमेव तथा सत्यन्योन्याश्र- यः स्यात् तादृशान्वयायोग्यत्वस्वरूपकारकत्वज्ञानस्य ता- दृशान्वययोग्यत्वरूपकारकान्यत्वज्ञानस्य च परस्पराधी. नत्वात् । एतेन धात्वर्थान्वयायोग्यत्वं शेषत्वं शेषभिन्न कारकत्वमित्यपि परास्तम् । धात्वर्थान्वयायोग्यत्वस्य का रकत्वस्वरूपाग्रहे दुर्घहत्वेनान्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । किं शेषत्वमपि नेदृशं भवति मम प्रतिभाति कान्तस्य त्रस्यत त्यादी शेषस्य धात्वर्थान्वयित्वात् । एतेन पालान्वित बर्थत्वं कारकत्वं विभक्त्यर्थस्य विभक्त्यद्वारकक्रिया यित्वं कारकत्वं विभक्तिप्रत्ययस्येत्यपि परास्तम् । दर्दा तषष्ठया अर्थे प्रकृत्यर्थं चातिव्याप्तः। यत्वपादानाद्यन्य मत्वं कारकत्वं नात: काप्यव्यास्यतिव्याप्तौ इति तन्त्र पादानत्वादेरपि क्वचित्वष्टार्थत्वात् । किं चापादान दिकमपि नैकं ध्रुवत्वासोढत्वादिभेदेन बहुविधत्वात् ।

·विभक्तवर्थनिर्णये कथमुक्तान्यतमत्वं कारकत्वमिति । न च ध्रुवाद्यन्यतम- त्वेनापादानादि निरुच्य तावदन्यतमत्वं कारकत्वं नि- वाच्यमिति वाच्यम् । कतिपयापादानादिकं जानतां स- कलापादानादिकमजानतां ध्रवादी कारकत्त्वग्रहानाप- तेः । प्रतियोगिज्ञानं विना यावदपादानादिभेदस्यैव दुग्रं- हत्वेन तदन्यतमत्वस्य नितरां दुग्रहत्वात् । न च ता- वदपादानादित्तिगगनाभावादिव्यक्तिरेवान्यतमत्वं त- स्य यत्किंचिदपादानादिग्रह.पि ग्रहसंभवादिति वाच्य- म् । गगनाभावादिव्यक्तेस्तावदपादानादित्तित्ववैशिष्ट्यो- तौ बौजाभावात् सर्वेषामेव कदा चित्त चित्कारकत्वेन ता- वदत्तिगगनाभावादेरव्यावर्तकत्वात व्याघ्रादिभेतीत्यादी यादृशस्य हेतुत्वादेरपादानत्वं तादृशहेतुत्वादेर्व्याघ्रस्य भयमित्यादी षष्ठार्थत्वात् । एतेन तावदन्यतमत्व कारक- पदप्रवृत्तिनिमित्तमिति कारकपदवाच्यत्वमेव कारक- त्वमिति निरस्तम् तावदन्यतमत्वस्य निर्वहनासहत्वा- दिति चेत् । उच्यते । नामार्थान्वयप्रयोजकतानबच्छेद- कीभूतक्रियान्वयितावच्छेदकधर्मवत्वे सति पदोन्तरास- मभिव्याहतसुबर्थत्वं कारकत्वं कान्तस्य बस्यतोत्यादौ षष्ठावारणाय भूतान्तं धर्मविशेषणम् । न च नामार्था- न्वयाप्रयोजकत्वमेव तदारणार्थमस्तु किमनवच्छेदकत्व- विवक्षयेति वाच्यम् व्याधादिभेतीत्यादौ हेतुतादेः का- रकस्याव्यापनात् व्याघ्रस्य भयमित्यादौ नामान्य- त्वात् अनवच्छेदकत्वविवक्षणे तु तादृशस्य हेतुतात्वादेः सत्वान्नाव्याप्तिः तावतापि दर्शितषष्ठयर्थे ऽतिव्याप्तिः त- व हेतुतादेः संबन्धत्वेन रूपेणान्वयात् संबन्धत्वस्य निरु- तानवच्छेदकत्वविरहेऽपि तादृशस्य रूपान्तरस्य सत्त्वा- Acci. io.95:33 ·कारकसामान्यविचारः। दित्यवच्छेदकान्तं विशेषणं तेन भय हेतुतात्वादेरूपान्तः रस्य प्रशते क्रियाययितानवच्छेदकत्वात् शेषत्वेन भ- यहेतुतादेः कारकस्यान्वयेऽपि हेतुतात्वादिना ऽनन्व- थात् अत एव कर्तृत्वादिकारकस्य कृदन्ताय कर्ट त्वत्वा- दिना ऽन्वयार्थ कर्व कर्मयोःकृतीत्यादिष्टथकसूत्रारम्भ- संगच्छते अन्यथा शेषत्वेन कारकस्य सर्वस्यान्वयसं- भवे टथकसूत्रप्रणयनस्य वैयर्थ्यापत्तेः शेषत्वं तु संबन्धत्वं सप्रतियोगिकत्वं वेत्यन्यदेतदित्यादिकं षष्ठीविवरणे व्य- तीभविष्यति कर्मादिपदोपात्तानां कर्मादौनां कारक- त्ववारणाय सुबर्थत्वमुक्तम् तत्रापि दण्डं दधातीत्यादौ दण्डत्तित्वादिस्वरूपकर्मत्वस्थानुदण्डं जातिरित्यादौ नामार्थजाताअन्वयात् कर्मकारके ऽव्याप्तिः स्यात्तहारणाय पदान्तरासमभिव्याहतत्वं सुपी विशेषगाम दर्शित कर्म- बाद मार्थान्वये कर्मप्रवचनीयान्वादिपदसमभिव्याहा- रस्य तत्र सत्वात् अन्यथा दगडं जातिरित्यादावपि ताह- शान्वयबोधप्रसङ्गात् । नम्वेवमपि गैहे पचतो त्यादौ गेह- वृत्तित्वस्य पाकान्वयित्वेन कारकत्वं तस्य गेहे घट इ- त्यादी घटादिनामार्थे ऽन्वयान्त्रिक्तकारकत्त्वबिरहात्म- प्सम्यर्थकारके ऽव्याप्तिः । न च कट कर्मान्यतरघटितपर प- रासंसर्गावच्छिन्नत्तित्वस्यैव सप्तम्यर्थतया कारकत्वं ता- दृशत्तित्वस्य नामार्थेऽन्वयासंभवात् कथमव्याप्तिरिति । वाच्यम् सप्तम्यधिकरणे चेति सूबेणाऽऽधेयत्वसामान्य- स्यैव सप्तम्यर्थत्वन प्रतिपादनाद्दर्शितपरंपराघटितत्ति- त्वस्य सप्तम्यर्थत्वेन प्रतिपादने गेहे घट इत्यादावाधे- यत्वसामान्यस्यानानुशासनिकत्वापत्तरिति चैद ।मैवम्। दर्शितसूत्रेणाधेयत्वसामान्यस्य दर्थितपरंपरासंसर्गावanAmont ·विभत्त्यर्थनिर्णये छिन्नाधेयत्वस्य च योर्योग विभागेन सप्तम्यर्थत्वप्रति- पादनात् । यहा यादृशसंसर्गेण क्रियायामन्वयस्तादृश- संसोध नामार्थे ऽन्वयो विवक्षित: एवमाधेयत्वसामा- न्यस्य सप्तम्यर्थत्व ऽपि न क्षतिस्तस्य दर्शितपरम्पराघ- टिताधयत्वीयस्वरूपसम्बन्धन क्रियायामन्वयात् नामार्थे तु संयोगाद्यवच्छिनाधेयत्वीयस्वरूपसम्बन्धेनेति दशि- तपरम्पराघटिताधेयत्वीयस्वरूपसम्बन्धेनान्वयसम्भवा- सप्तम्यर्थाधेयत्वकारके नाव्याप्तिः । नामार्थान्वयस्तु ना- मार्थविशेष्यकशाब्दबोधे बोध्यः अन्यथा सुपा लिङ्गास- यातिरिक्तस्वाथै प्रकृतिभूतनामार्थविशषणा कशाब्दजन- कत्त्वनियमादसम्भवापत्तेः । तथापि गगनं न पश्यतीत्या- दौ द्वितीयादेः स्वार्थविशेषणकनजविशेष्यकबोधजन- कत्वादव्याप्तिरिति नाम्नि निपातातिरिक्तत्व विशेषण- म् । यदि तिर्थकर्ट कर्मणोरपि कारकत्व तदा न्याय- मते तत्राव्याप्ति: तिङः प्रथमान्तार्थविशष्यकशाब्दप्रयो- जकत्वादिति विभाव्यते तदा नामार्थान्वयप्रयोजकताव- च्छेदके तिर्थतानवच्छेदकत्व विशेषणम् । सुप्पदस्था- ने विभक्तिपदं च बोध्यम् । शाब्दिकमते च नाज्याप्तिर- तो न तहिश षणम् । ननु यदि क्रियायां नामार्थे चा- न्वये एकसंबन्धावच्छिनत्वं विशेषणम् तदा सप्तम्यर्थ- कारके ऽव्याप्तिर्दर्शितपरंपराघटिताधेयत्वीयसंसगेगा- धेयत्वविष एकनामार्थविशेष्यकशब्दाप्रसिद्धः तादृशसं- सर्गकाधयत्वविषयकशाब्दबोधीपयिकाकाहाया ना- नि विरहात् तथा च तोदृशशाब्दप्रयोजकतानवच्छे- दकत्वघटितलक्षणाप्रसिद्ध्या सर्ववैवासंभव: बिना पदान्तरासमभिव्याहतविभनौनामर्थस्य क्रियान्व- - - । षष्ठी ·६ न कारकसामान्यविचारः। यघटकसंबन्धेन नामार्थेऽनन्वयादिति चेन्न । हिविधाधे- यत्वस्य सप्तम्यर्थत्वाम्युपगमेन संबन्धविशेषानबच्छिन्ना- न्वयस्य लक्षणेऽप्रवेशात् । एकसंबन्धावच्छिन्नावविव- चणे तु क्रियानिरूपितसंबन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपि- तविशेष्यतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य नामानि- ठस्य शाब्दाभावस्य प्रयोजकतावच्छेदकत्वमेव नामार्था- न्वयप्रयोजकतानवच्छेदकत्वं बोध्यम् । तादृशशाब्दाभा- वप्रयोजकतावच्छेदकत्वं विभक्त्यर्थतावच्छेदकापादान- त्ववादी संभवति । तथा हि। क्रियानिरूपितत्वोपलक्षि- ततत्संबन्धावच्छिन्नविभक्त्यर्थप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- मंबन्धेन शाब्द प्रति नामजन्योपस्थिते विशेष्यतासंबन्धेन प्रतिबन्धकत्वं वक्तव्यम् । न च क्षात्पततीत्यादौ विभा- गासमवायिजनकत्वस्य पञ्चम्यर्थस्य पतन क्रियान्वय- नोऽन्वयेनामार्थस्यायोग्यत्वादेव वृक्षात्पर्णमित्यादौ शा- ब्दबोधो न भवति नामजन्योपस्थितेः प्रतिबन्ध कत्वम- युतामिति वाच्यम् । क्वचिदयोग्यत्वेऽपि नामार्थस्य सर्वत्र तथात्वविरहात् वृक्षात्कोत्यादौ योग्यतायाः सत्वा- च्छाब्दापत्तिवारणाय दर्शितप्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावाव- श्यकत्वात् । एवं क्रियान्वितापादानत्वाद्यर्थकतत्तविभ- कर्नाम्ना सममनाकाङ्गत्वेन तोदृशशाब्दाभावप्रयोजक- नामनिराकासत्वाश्रयविभक्तिजन्योपस्थितिप्रकारकत्वा- त्मकतादृशशाब्दाभादप्रयोजकतावच्छेदकत्ववरूपना- मार्थान्वयप्रयोजकतानवच्छेदकत्वं विभक्त्यर्थतावच्छेदके- स्पष्टम् । एवं धातुसाकाङ्क्षविभक्तिजन्योपस्थितिप्रकारत्व- स्वरूपं क्रियान्वयितावच्छेदकत्वमपि स्पष्टम् । तादृश- रितानिरूपितविशेष्यतासं- ·विभक्त्यर्थनिर्णये बन्धेन शान्दं प्रति धातुजन्योपस्थितेविशेष्यतासंबन्धेन है- तुस्वात् । ईदृशहेतु हेतुमद्भावग्रहार्थमेव नामार्थोपस्थिते: प्रतिबन्धकत्वं प्रदर्शितम् न तु वास्तवम् धातुजन्योप- स्थितेर्हेतुतयैवातिप्रसङ्गवारगासंभवात् । अत एव त- गडुलस्थ पाक इत्यादी नामजन्योपस्थितिसत्वेऽपि धातु- जन्योपस्थितिबलात्तण्डुलकर्मताकः पाक इति शाब्दबोध उपपद्यते । न्यायमते दर्शित हेतु हेतुमसावे विभक्तौ ति- ङन्यत्वमपि विशेषणम् । एवं धातुभिन्ननिराकाङ्गताप्र- योजकार्थवशिन्नो तिङन्या या विभक्तिस्तभिन्नायाः पदा- न्तरासम भिव्याहृताया विभक्तरर्थ: कारकम् । अत्र पदा- न्तरासमभिव्याहारोऽपि विभक्तिस्वरूपशब्दधर्मतयाधातु- भिन्ननिराकासताप्रयोजको बोध्यः । अवार्थस्य निराका- इताप्रयोजकत्वं विभक्त्यर्थतावच्छेदकरूपेण क्रियान्व- यनिरूपकसंबन्धप्रतियोगित्वेन च बोध्यमतो न पूर्वोत्तो- व्याघ्रस्य दरम् भूतले घट इत्यादौ नामसाकाङ्गत्वेऽपि दो- षः यदि पततीतिविनाकृताया क्षादिति पञ्चम्या अर्थी- न कारकमिति मन्यते तदा धातुसमभिव्याहृतत्वचर- मविभक्ती विशेषणं बोध्यम् । एवं कान्तस्य त्रस्यतीत्यादौ षार्थशषस्य नामनिराकाङ्गत्वप्रयोजकत्वान्न तव कर्म- त्वेऽव्याप्तिःतिङन्यत्वविशषणातिर्थकट त्वादी नाव्या- प्तिः पदान्तरासमभिव्याहृतत्वविशषणाद्दण्डमनुजाति- रित्यादौ हितीयार्थाधेयत्व नातिव्याप्तिः । एवमौदृश- सुप्तिङविभक्त्यर्थद्वारा नामार्थस्यापि कारकत्व मन्तव्यम्। यदि च तिर्थस्य न कारकत्वमन्यते तदा धातुभिन्न- निराकासत्वग्रयोजकः पदान्तरासमभिव्याहृतस्य धातु- समभिव्यातसुमोऽर्थः कारकम् । अव धातुभिन्ननिराका- ·कारकसामान्यविचारः। इत्वप्रयोजकत्व धातुभिन्नपदव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेका- प्रतियोगिस्वप्रकारकशान्दसामान्यकत्व तथाभूतसु- वर्थस्य बोध्यम् । सामान्यपदोपादानाल्कान्तस्य वस्य- तीत्यादो षार्थस्य श षस्य तादृशशान्दप्रकारत्वेऽपि न तनातिव्याप्तिः । शषप्रकारकशाब्दसामान्ये तादृशव्य- तिरेकाप्रतियोगित्वविरहात् । कान्तस्य केश इत्यादौ धातुभिन्नपदेनापि शेषप्रकारकशाब्दजननात् । तण्डुल- स्य पाक इत्यादी षष्ठार्थकर्मत्वादौ नाव्याप्तिः । कर्मत्व- प्रकारकशाब्दसामान्यस्य तादृशव्यतिरिकाप्रतियोगि- त्वात् | धातुभिन्नपदेनकमत्वप्रकारकशाब्दाजननात् एव स्वप्रकारता स्वार्थ कसुवर्थ तावच्छेदकरूपेण क्रि- यानिरूपितसंबन्धेन चावच्छिन्ना बोध्या तेन व्याघ्राहिमेती- त्यादौ पञ्चम्यर्थ हितत्वस्य गेहे पचतीत्यादौ सप्तम्यर्था- धेयत्वस्य व्याघ्रस्य दरमित्यादी भूतले घट इत्यादी श- क्रियानिरूपकायसम्बन्धन शाब्दप्रकारत्वेऽपि नाव्याप्तिः पञ्चम्यर्थतावच्छेदक हेतुतात्वेन क्रियानिरू- पककट कर्मान्यतरघटितपरम्परासंबन्धेन च दशित- स्थले शाब्दप्रकारताया अनवच्छिन्नत्वात् । एवं सति तगडलं पचतीत्यादौ तण्डलीया कर्मतत्यवान्तरवाक्यो- र्थ बोधस्य हितीयाप्रकृतिभूतधातुभिन्नतण्डुलादिपद- व्यतिरेकप्रयक्तव्यतिरेकप्रतियोगित्वेनासम्भवः स्यात् त- हारणार्थ सुपात्तस्य स्वप्रकारकत्यत्र प्रकारकत्वस्य नि- वेशो निष्प्रयोजन एव स्वविषयताकत्वनिवेश नापित- द्वारणसम्भवात् विषयतायाः क्रियानिरूपकत्वोपलचि- ततत्तत्संबन्धावच्छिन्नत्वविशेषणात् । तण्डुलौया कर्मते- त्यत्र कर्मताया विशध्यत्वेऽपि तस्य दर्शितसम्बन्धानव. -- षत्वन ·विभत्त्यर्थनिर्णये। च्छिन्नत्वात् । न चैवं पश्य मृगी धावतीत्यादौ दृशिक्रि- यायां शाब्दिकमते धावन क्रियाया न्यायमते धावन- कमृगादेवाक्यार्थस्य कर्मतासंसर्गेणान्वयात् तादृशवा- क्यार्थबोधस्य निमक्तव्यतिरकाप्रतियोगित्वेन तद्विषयसं- सर्गीभूतकर्मत्वेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । संसर्गीभूतकर्म- त्वस्य सुवर्थवाभावात् । यदि च कामवादिकं न हिती- यार्थः कर्मत्वादिसंसर्गकशाग्दे द्वितीयादिसमभिव्याहा- रस्तन्वमिति मतमाश्रीयते तदा पश्य मृगो धाबतीयल कर्मत्वस्य कारकत्वमिष्टमेंव | यदि तु नेष्यते तदा ख- विषयताकशान्देसुप्समभिव्याहोरप्रयोज्यत्वं विशेषणनि- त्यन्यदेतत् । एवं पदान्तरासमभिव्याहृतत्वं निरर्थकप- दासमभिव्याहृतत्वं बोध्यम् । दण्डमनु जातिरित्यादा- वन्वादिपदस्य निरर्थकताया वक्ष्यमाणत्वात् । सुवर्थयो- वच्छेदकत्वमपि सुब्जन्योपस्थितिप्रकारत्वं बोध्यम् । त- था च निरर्थकपदसमभिन्याहारज्ञानाभावविशिष्टसुद्धा- नजन्योपस्थितिप्रकारीभवबावच्छिन्नदर्शितसम्बन्धाव- छिन्नप्रकारताकशाब्दसामान्ये निरुताव्यतिबकाप्रतियो- गित्वोपपत्तये पदान्तरासमभिव्याहतसुवर्थत्वमुपातम् । एवं च धातुविनाकृतमुवर्थस्य कारकत्ववारणाय धा- तुसमभिव्याहृतत्वं साकात्विार्थकम्पात्तम् । इत्थं च धातुपदव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियोगित्वमेव निमशा- शाब्दसामान्ये विशेषणं बोध्यम् । एतावतैब पधार्थशेषा- तिप्रसङ्गवारणसम्भवात् । तदयं समुदायार्थः धातुपह- यतिरकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियोगिनिरर्थकपदसमभिज्या- हारज्ञानाभावविशिष्टखार्थकसबज्ञानजन्योपरिख तिप्रका- ·कारकसामान्यविचारः। रीभवद्धमावच्छिन्नक्रियानिरूपकत्वोपलक्षितसम्बन्धाब- च्छिन्नस्वप्रकारताकशाब्दसामान्यनिरूपक ममर्थत्वं का- रकत्यमिति । कान्तस्य केश इत्यादौ षष्यर्थशेषऽतिव्याप्ति भरणाय प्रतियोग्यन्तं शाब्दविशेषणम् । तावतापि का- तस्य अभ्यतोत्यादौ अध्यार्थशेष तिव्याप्तितादवस्थ्य मिति सामान्यपदम् । शाब्दसामान्ये मिकतपतियोगित्वासम्भ- वरस्यादिति शाब्दे स्वप्रकारताकत्वं विशेषणं तावतापि व्याघ्राहिमेतीत्यादौ पञ्चम्यर्थमय हेतुत्वादेव्याघ्रस्य दर- मित्यादी पद्यर्थशेषत्वेन शाब्दप्रकारतयाऽव्याप्तिरसम्भ- यो वा स्यादिति धर्मावच्छिन्नान्तं प्रकारताविशेषणम्।ता- वतापि शेषत्वस्य सुब्जन्योपस्थितिप्रकारतया का दोषता- दवस्थ्यमिति सार्थकत्वं सुपो विशेषणम् । तत्रापि ताट- शोपस्थितिप्रकार करणत्वस्य शत्य इत्यादी शाब्दप्रकारता- वच्छेदकातया करगतिव्याप्तिरिति प्रकारपदं विहाय प्रकारोभवदित्युक्तम् । तदर्धस्तु सुबन्यज्ञानजन्योपस्थि- तिप्रकारस्वाभावविशिष्टं तादृशोपस्थितिप्रकारत्वमापनो बोध्यस्तादशप्रकारत्वामावस्तु सामानाधिकारण्यकालि- कविशेषमाताभ्यामवच्छिन्न प्रतियोगिताकोबोध्य स्तेनश- त्य इत्यादी करातात्वाकारतायाः सुबस्थतद्धितज्ञा- नजन्योपस्थितिप्रकोरत्वेन स्वेनैव दर्शितोमयसम्बन्धन विशिष्टत्वात् तदभाववैशिष्ट्यविरहान्नाव्याप्तिरिति। न च सुबजानजन्योपस्थितिप्रकारलावच्छिन्न एक प्रकारो- भवदित्यन्तनोच्यतां तावतैव शल्य इत्यादी शाब्दसम्भवे- ऽपि कारगारवे नाव्याप्तिस्तच करातात्वप्रकारतायास्तद्धि- तप्रयोज्यत्वात् पिताशप्रकारतायां निरुतप्रकारत्वा- ·११ विभक्तपथनिर्णये। भाववैशिष्टानिवेशेनेति वाव्यम् । यत्र शल्य इत्याही शतेनेति निरा कावं केन चिदुक्तं नल लौयाजम्योप- स्थितिप्रकारत्वापन्न करगतात्वस्य शाब्दप्रकारतावच्छे- दकावेनाव्याप्तितावस्थ्यानिक्तमकारत्याभाषवैशिष्टा- निवेशे तु तोयाप्रयोज्यप्रकारतायास्तधितप्रयोज्यप्रका- रत्वेन दर्शितोभयमंबन्धविशिष्टत्वात् निशक्तप्रकारत्वा- भाववैशिष्टाविरहाद्दर्शितस्थले शान्दमावेऽपि करावे- नाव्याप्तिरिति निरुतप्रकारत्वाभावप्रतियोगितायाः सा- मानाधिकारण्यमानावच्छिन्नत्वोक्तौ शतेन क्रोणातीत्या- दौ करगात्वेऽव्याप्तिस्तव करणतात्वप्रकारतायाः सामा- नाधिकरण्येन तलिप्रयोज्यप्रकारताविशिष्टत्वात् यतः कालिक विशेषतावन्नित्यमपि तत्प्रतियोगिताया- मुक्त मेतावन्माबोलो प्रवत्यर्थतावच्छेदका कारस या का- लिक संबन्धेन विशिष्टाया: सुप्रयोज्यतायाः सर्वव क- रातात्वादी सत्वान्विरक्तप्रकारस्वाभावविशिष्टप्रकार- ताविर हादसम्भवः स्यादिति सामानाधिकरण्याकरिछ- न्नत्वमपि प्रतियोगितायां निवेशितमिति । दशई दधाती- स्याही दृष्टस्य दाटकमत्वस्थानुकाई जासिरियादी धितो- थाथतावच्छेदकाधेयतास्वेन शाव्दप्रकारलेन तवाव्याप्ति- रिति विशिष्टान्तं सुबत्तानस्य विशेषणम् । न च निरर्थक- पदासमभिव्याहृततया सुबिशेष्यतां तावत्व दर्शिताव्या- प्तिवारगासम्भवात् किं ताशसमभिव्याहारज्ञानाभा- १ स्य मुबजाने वैशिष्टयनिवेशमेनेति वाच्यम् । दण्डं जा- तिरित्यादौ तादृशममभिव्याहारजानबलात् शाब्दस- म्भवेनोक्ताव्याप्त्यनुधारात् । न चैवमपि तादृश समभि- ·कारकसामान्यविचारः । व्याहारज्ञानाविषयत्वं सुपो विशेषणमस्तु । दर्शितस्थले हितीयायास्तादृशसमभिन्याहारज्ञानविषयत्वात् । शा- ब्दसम्भव ऽष्यव्याप्तिसम्भवात् किं सुबजाने तादृशज्ञाना- भाववैशिष्टयनिवेशनेनेति वाच्यम् । यत्र दण्डो जाति- रित्यादौ प्रथमायां तादृथसममिव्याकृतद्वितीयात्वभ- मस्तज शावदसम्भव नोताऽब्याप्तिसम्भवात्तत्र प्रथमाया- स्ताहशसमसिव्याहारज्ञानाविषयत्वात् । सुब्जाने तु ता- মস্লিাাৰমানৰ ঘিষ্টানিন মানি ন भवति स्वविषयतावछेदकप्रकारकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्र- तियोगिताकस्य तादृशसमभिव्याहारज्ञानाभावस्य सु- ब जाने वैशिष्ट्यनिवेशात् । दगडी जातिरित्यादी प्रथ- माज्ञाने तोहशसमभिव्याहारज्ञानस्थ स्वविषयतावच्छे- दकहितीयात्वाकारकलेन सम्बन्धेन तत्र तदभाववै- शिष्ट्यविरहात् । एवं सति दगडं दधातीत्यादौ हिती- याज्ञाने स्वविषयतावच्छेदकप्रकारकत्वसबन्धेन काला- स्तरीयस्य पुरुषान्तरोयस्य तादृशममभिव्याहारज्ञाना- भावस्य सत्वेन तादृशज्ञानाभावाविशिष्टस्वार्थकसुब - ज्ञानाप्रसिध्या दण्डकर्मत्वव्याप्तिः स्यादिति तादृश- समभिव्याहारज्ञानाभावप्रतियोगिता कालिकविशेषण- तासामानाधिकरण्याभ्यां सम्बन्धास्यामवछिन्ना बोध्या । एव शत्य इत्यादी शाब्दसम्भवेनाव्याप्तर्वारणार्थ सुबन्यज्ञानजन्यीपस्थितिकारत्वाभावविशिष्टत्वं धमें वि- शेषणमस्तु तावतैवाव्याप्तिवारणसम्भवात् स्वार्थकत्या- कोरीभवदित्यन्तं व्यर्थमिति परास्तम् । स्वार्थकत्या- तादृशतमभिव्याहारज्ञानाभावस्य सुबज्ञान- चत ·N विभत्त्यर्थनिर्णये। विना निवेशयितुमशक्यत्वात् । अनुदण्डं जोतिरित्यादी शाब्दप्रकारतया दण्डकर्मत्वेऽव्याप्त्यनुदारात् । न चा- स्तु स्वार्थकेत्यादिकं धर्मविशेषणं तथापि सुवन्यजन्यो- पस्थितिप्रकारत्वाभावस्य वैशिष्ट्य धर्मे धर्मविशेषणीभूत- तादृशोपस्थितिप्रकारत्वे वा निवेशनीयमित्यन्न विनिग- मकाभाव इति वाच्यम् । पुरुषान्तरौयतद्धितजन्योपस्टि- ते: सार्वदिक त्वसम्भवनेन शतकरणत्वेऽव्याप्तिसम्भाव- नात् भुबन्यजन्योपस्थितौ शाब्दे च तत्पुरुषीयत्वं नि- वेश्याव्याप्तिसम्भावननिरासेऽपि पुरुषभेदेन कारकभेदा- पत्तेः तादृशीपस्थितिप्रकारतायां तु सुबन्यजन्योपस्थि- নিরালায় নমিনিন নন্মনিয়ামিনায়। स्वनिरूपकजानसमानाधिकरणञानीयत्व सम्बन्धेनाप्य- वच्छिन्नत्वप्रवेशात् पुरुषान्तरीयतद्वितजन्योपस्थितेः सा- वैदिकत्वसम्भावनेऽप्यव्याप्तिसम्भावन निरासात् तत्पुरुषी- यत्वानिवेशेन विनिगमकसम्भवात् । एवं गेहे पचतीत्यादी सप्तम्यर्थाधयत्वस्य गेहे घट इत्यादौ शाब्दप्रकारतया तत्रा- व्याप्तिः स्यात्तहारणाय क्रियानिरूपकात्वोपलक्षितसम्ब- न्धावच्छिन्नत्वं स्वप्रकारताविशेषणम् । तेन गेहे घट इत्या- दो सप्तम्यर्थाधयत्वस्याधयत्वीयस्वरूपसम्बन्धेन शाब्दप्र- कारत्वेऽपि क्रियानिकपण कर्तृकर्मान्यतरघटितपरम्प- रासम्वन्धावच्छिन्नाधेयत्वीय स्वरूपसंबन्धन तत्र शाब्दप्र. कारत्वविरहान्नाव्याप्तिरिति। तत्र हि क्रियानिरूपकत्व- विशिष्टसम्बन्धावच्छिन्द्रत्वोक्तो कान्तस्य बस्यतौत्यादी षष्टार्थशेषस्य त्रासनिरूपकत्व विशिष्टस्वरूपसम्बन्धेन का न्तस्य चेष्टा इत्यादौ चेष्टान्वयविषयकशाब्दप्रकारत्ववि ·कारकसामान्यविचारः। रहात् षष्यर्थशेषऽतिव्याप्तिः स्यादिति क्रियानिरूपकत्वो- पलक्षितत्वेन सम्बन्धी विवक्षितस्तेन तथोपलक्षितेन स्व- रूपसम्बन्धेन षष्टयर्थशेषस्य चेष्टान्वय विषयकशाब्दप्रका- रत्वान्न तत्वातिव्याप्तिः । यदि च सप्तम्या विविधमाधे- यत्वमर्थ स्तदा तगडुलन्न पचतोत्यादाविव तण्डुलं नेत्यादी तण्डुलकर्मत्वस्य नअर्थान्वयविषयकशाब्दप्रकारकर्म- वादावव्याप्तिरसम्भवो वा स्यात् तहारगाय नि- सक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्वं स्वप्रकारताविशेषसां बोध्यम् । यदि च धातुविनाकृतात् तण्डुलं नेत्या दिवाक्या कर्म- त्वादेनजर्यान्वयविषयकशाब्दबोधो नाभ्युपयते नार्थे कर्मत्वादेरन्वयबोधे नओ धातु समभिव्याहारस्य तन्त्र- स्वादिति । तदा निरुक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्वं न स्वपकार- ताविशेषणं तण्डुलं न पचतोत्यादी कामत्वस्य नत्र- र्थान्वयविषयकशान्दप्रकारत्वेऽपि तादृशशाब्दस्य धा- तुपदव्यतिरेकमयताव्यतिरेकप्रतियोगित्वान्न तत्राव्या- प्तिरिति । एवं निरुक्तशाब्दसामान्यम्य लक्षणत्वे थो- तरि निरुक्तशाब्दसामान्यस्य समवायेन सत्वात्तवाति- व्याप्तिः स्यादनिरूपकत्वमुन निरूपकत्वं प्रकारत्वं बोध्यम् । तावतापि धात्वर्थतावच्छेदकादावतिव्याप्ति- रिति सुवर्थत्यमुक्तं सुवर्थत्वं तु सुजन्योपस्थितिप्रका- रीभवद्धर्मत्वं बोध्यमिति । अयमुपपतिनिरर्थकपदास- मभिव्याहतहितीयार्थकर्मत्वप्रकारतानिरुपितविशेष्य- तासम्बन्धन शाब्दं प्रति भावप्रत्ययान्य प्रत्ययप्रकतिधौतु- जन्योपस्थितेविशेष्यतासम्बन्धेन हेतुत्वं सेन घटादिप- देन लक्षणया पाकोपस्थिती योग्यतासत्वपि तगडुल- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। घट इत्यादौ न तथा शाबदबोधः। भावाख्यातस्थले हि- तौयान्तपदत्वेऽपि तण्डुल पच्यत इत्यादौ न शाब्दबोध इत्यन्वयव्यभिचारवारणाय प्रकत्यन्तं धातुविश षणम् । न चौतव्यभिचारवारणाय भाव प्रत्ययाप्रकृतित्वमेव धा- तुविशेषणमस्तु hि हितोयप्रत्ययपदप्रवे शेनेति वाच्यम् । तथा सति तण्डुलं पच् इत्यादौ शाब्दापत्तेः । इत्थमेव निर्वि भक्तिकस्य शब्दस्य शाब्दाप्रयोजकत्वरूपमसाधु- त्वमुपपद्यते । इदमेवा साधुत्व "लः कर्मणि च भाव चा- कर्मकम्य" इति सूत्रेऽकर्मकेभ्य इति पदं भावप्रत्ययान्तधा- तोः कर्मस्वप्रकारकशाबदाप्रयोजकल लक्षणं ज्ञापयति । एवं षष्ठार्थस्य कर्मत्वस्य कर्तृत्वस्य च प्रकारतानिरूपित- विशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दं प्रति रुदन्तधातुजन्योपस्थि- तेविशेष्यतासम्बन्धन हेतुत्वन्तेन तण्डुलस्य पाकः पा- चको मैत्रस्य पाक: पाच्यो बेत्यादौ तगडुलयामत्वमैवक- त्वप्रकारकपाकविशध्यकशाब्दबोधस्य नानुपपत्तिरिति षध्यर्थयोः कर्मत्वकट लयोन कारकत्वानुपपत्तिः । एव लादेशादियोगे"न लोके" तिसूत्रेण षष्ठया निषेधेनासाधु- तथा तण्डुलस्य पचनं मैत्रस्य पच्यमानो व त्यादौ कर्मत्वक- त्वप्रकारकशाब्दानुत्पत्याऽन्वयव्यभिचारः स्यात् । तदा- रणाय लादेशादिभिन्नत्वकृति विशेषां देयमिति । यदि तगडुलं पाचक इत्यादी द्वितीयार्थकम्त्वस्य धात्व- र्थनान्वयः कर्ट कर्मणोः कृती"ति सवेण षष्ठीविधायकन द्वितीयाया अपवादादिति । तदा लादेशादिभिन्नकद- न्यत्वमपि भावप्रत्ययान्यप्रत्यये विशेष देयमिति । एवं पच्यत इत्यादी कर्माख्यातस्थले द्वितीयर्थिकर्मत्वस्य न- स ·कारकसामान्यविचारः। त्वर्थोऽन्वय इति कर्मप्रत्ययान्यत्वमपि तव विशेषगां- ध्यम् । अथ कर्मकर्मतान्यतरबोधकशब्दासमभिव्या- इतत्वं धातोरेव विशेषणं बोध्यम् । तेन छेत्तुं सांप्रतं - क्ष इत्यादौ नारद इत्यबोधि स इत्यादौ निपातेन कर्मक- मत्वयोर्वोधन धात्वहितीयार्थस्य नान्वय इति इदमे- वासाधुत्वं कर्मप्रत्ययनिपातसमभिव्याहतधातोरथें खा- न्वयबोधाप्रयोजकत्वलक्षणं द्वितीयाया"मनभिहिते" इति सूत्रं ज्ञापयति । एवं तृतीयार्थकट त्वकरणत्वप्रका- रतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दं प्रति कर्ट बोध- कपदासमभिन्याहृतकरणबोधकपदासमभिव्याहृतसप्र- त्ययधातुजन्योपस्थितेविशेष्यतासंबन्धेन यथायोग्यं है- तुत्व तेन घटादिपदेन लक्षणया पाकोपस्थितावपि चै- वेण घट: चैत्रेण काष्ठेन घट इत्यादौ न तथा शाब्दबो- धः । न वा पचनं पचति वा इत्यादौ चैत्रेणेति तौयार्थ- कर्ट त्वस्य धात्वर्थेऽन्वयबोधः । न वा पचनमित्यादी का- ठे नेति हतीयार्थकरणत्वस्य धात्वर्थेऽन्वयबोध इति । न्या- यमतेएवं कार्यकारणभावाः शाब्दिकमतेऽप्येते कार्यका- रणभावाः । परं तु कर्मत्वकटत्वकरणत्वानि न विभ- तीनामर्थाः किं तु कर्मकर्ट करणानि । ते कर्मत्वकर्ट- त्वकरणत्वान्यनिवेश्यकार्यकारणभावा यथोक्ता बोधयाः। एवं पञ्चम्यर्थविभागजनकत्वाद्यपादानत्वादिप्रकारता- निरूपितविशेष्यतासंबन्धेन शाव दं प्रति प्रत्ययान्तधा- तुजन्योपस्थितेविशेष्यतासंबन्धेन हेतुत्व तेन घटादि- पदेन लक्षणया पतनोपस्थितावपि न तथा वृक्षाहट इ- त्यादौ शाब्दबोधः । रक्षात्मतति पत्यते पतनमित्यादी ·. विभत्तयर्थनिर्णये। तु तथा शाब्दबोधः । चोराद्विभेतीत्यादौ हेतुतासामा- न्यविलक्षणस्य भयहेतुत्वस्य पञ्चम्यर्थस्य विभेत्याद्यर्थ ए- धान्वयात् । चौराधनलाभ इत्यादावनन्वयात् न भयहे- शुत्वेऽव्याप्तिशङ्का "भौवार्थानां भयहेतुरि"ति सूत्रे भयप- दोपादानमेतदर्थमेवेत्यादिकं वक्ष्यते । अव कत्तद्धितयो- रपादानवोधकत्वं न दृश्यते समासे तु चौरभौत इत्यादी चौरपदस्य चौरभौते लक्षणा भीतशब्दस्य तात्पर्यग्राह- कत्वम् । तथा च धातुजन्योपस्थितिविरहात्पञ्चम्यान्व- यसम्भवादपादानबोधकपदासमभिव्याहृतत्वम् धातोर्न विशेषणं न्यायमते प्रयोजनविरहादिति । शाब्दिक- मते सत्तद्धितसमासेषु वृत्तिखौकारात् धातुजन्योपस्थि- निसम्भवाच्च तहिशेषणमेव । यदि च व्याघ्र इति बिभेति भेत्तुं सांप्रतं व्याघ्र इत्यादिप्रयोगानुरोधात् निपातो- भयापादानमभिधत्ते तदा न्यायमऽपि तविशेषणं बो- ध्यमिति । एवं चतुर्थ्यर्थस्वत्वनिरूपकत्वादिप्रकारतानि- रूपितविशेष्यतासंबन्धेन शान्दं प्रति संप्रदानबोधकप- दासमभिव्याहतमप्रत्ययधातुजन्योपस्थिते विशेष्यतासंब- वेन हेतुत्वं तेन घटादिपदेन लक्षणया दानोपस्थितावपि न तथाशाब्दबोध: । न वा दानीयो ब्राह्मणायेत्यादौ च- तुर्थ्यर्थसंप्रदानत्वस्य धात्वर्थेऽन्वयबोधः । भवति च ब्राह्मा- अणाय ददाति दीयते दानमित्यादौ तथाशाब्दबोधः । एवं सप्तम्यर्थस्य कर्तृकर्मान्यतरघटितपरम्परासंबन्धावच्छि- नाधेयत्वस्य प्रकारतया ऽऽधेयत्वसामान्यस्य निरतासंब- धावच्छिन्नप्रकारतया वा निरूपितं यहिशेष्यत्वं तेन सं. बन्धेन शाब्द प्रति विशेष्यतासंबन्धेनाधिकरणबोधकम-

·.
।
कारकसामान्यविचारः।
दासमभिव्याहृतधातुजन्योपस्थितेतुत्वम् । तेन घटादि
पदेन पाकोपस्थितावपि न तथाशाब्दबोधः । न वा प
चनौ स्थाल्यामित्यादी सप्तम्यर्थाधियत्वस्य धात्वर्यन्वयव
धः । भवति च स्थाल्यां पचति पच्यते पाक इत्यादी त
थाशाब्दबोधः । एवं कारकलक्षणे समुपपन्ने कर्तृत्वा
दौनां धात्वर्थविशेष्यकनिस्तासुब्जानजन्योपस्थितिप्रका
रौभवद्धर्मावच्छिन्वप्रकारताकशाब्दकालावच्छेदेनैव का
रकत्वं यथा धूमादीनां व्याग्निपक्षधर्मताज्ञानकालाव
च्छेदेनैव वहिगमकत्वस्वरूपं वह्निलिङ्गत्वमिति । इत्त
च क्रियान्वयित्वमित्यपि प्राचीनलक्षणं संगच्छते । तथ
हि । अन्वयित्वमात्रोक्तो नामान्वियिनि षष्यर्थशेषादा
वतिव्याप्तिस्तहारणार्थमुपातेऽपि क्रियापदे कान्तस्य व
स्थतीत्यादौ सा तदवस्थैवेति क्रियामानान्वयित्वं त
द्वाच्यम् । तदर्थस्तु धातुं विना स्वविशेषणताकान्वयबह
धाजनकसुबर्थत्वमिति तिर्थस्य कारकत्वमते सुप्पद
स्थाने विभक्तिपदं बोध्यमिति विभक्तिनानजन्योपस्थिति
विषयो विभक्त्यर्थस्तत्र तादृशोपस्थिती निरुक्तान्वयबोध
स्याजनकत्वमनुपधानं बोध्यमिति । एवं धातुं विना स्ट
विशेषणताकान्बयबोधानुपहितस्य विभक्तिनानजन्यो
पस्थितिसामान्यस्य विषयः नामार्थान्वययोग्यः कारक
इति । अत्र स्वविशेषणतायां सुप्पदस्थाने विभक्तिपद
प्रक्षिप्य पूर्वोक्तं विशेषणां बोध्यमिति षष्यर्थशेषातिव्या
प्तिवारणायानुपहितस्येत्यन्त सामान्य विशेषणं तवाप्य
सम्भववारणाय धातुं विनेत्युक्तं कान्तस्य वस्यतो त्याद
घष्ठार्थशेषऽतिव्याप्तिवारणाय सामान्यपदमिति । इष्टसा

·- विभक्त्यर्थनिर्णये। धनत्वादावतिव्याप्तिवारणाय नामार्थान्वययोग्यत्वं वि- शेषणं स्वविश षणताविशेषणकृत्यं पूर्वोक्तं बोध्यमिति इयोस्तु विशेषः । प्रथमान्तावविशष्यताकतिर्थकार्ट- त्वकर्मवत्तिप्रकारतया शाब्दं प्रति धातुसमभिव्याहृत- तिङजन्योपस्थितर्विशेष्यतया हेतुत्वमिति शान्दिकम- तेऽप्ययं हेतुहेतुमद्भावः । परंतु प्रथमान्तार्थविशेषणता- ककर्ट कर्मविश ध्यतया शान्दं प्रतीति विशेषः । तेन ति देवदत्तव्यादौ न तथाशाब्दबोध इति । एवं निरर्थ- कपदसम भियाहारज्ञानाभावरिशिष्टाहितीयादित्तानज- न्योपस्थिति विशे यतापन्नं कर्मत्वम् । तत्तविभक्तिजन्यो- पस्थितिविशष्यतापन्नं कर्ट त्वं करणत्वं संप्रदानत्वम- पादानत्वमधिकरणत्वं नानाविधं कारकपदस्थ शक्यम् । नानार्थमेव कारकपदं तथा च कर्मत्वादिसकलमाधारण कारक पदवाच्यत्वसेव कारकत्वमिति । यथा गोप्टथि- व्यादिसकलसाधारणं गोपदवाच्यत्वं गोत्वमिति । ननु मानार्थत्वाभ्युपगमेऽपि कारकपदस्य कारकपदवाच्यत्वं कारकत्वं न भवति कारकपदाधुनिकसङ्केतविषये द्र- व्यादावतिव्याप्ते: । न च नित्यसंकेतेन कारकपदवत्वं तत् आधुनिकसंकेतविषये द्रव्यादौ नित्यसंकेताभावा- नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथा सति कर्मत्वादौनाम- तथात्वादसंभवापत्तेः तेषां शाब्दिकसंकेतेन कारक- पदवत्वादिति चेन्न । कर्मत्वादी कारकपदस्य नित्य- सङ्घतात् । व्याकरणे कुत्रापि कारकसंज्ञाया अभावात् शाब्दिकसङ्केताप्रसक्तः । अत एव कारक इत्यधिकार- सुत्रसत्वा व्याकरणे"ध्रुवमपायेऽपादानमित्यादिना का-

·कारकसामान्यविचारः।
दासा रकगणाभिधानं सङ्गच्छते । कारकपदम्यानित्यसङ्केतभा
रटेन कारकसंज्ञाग्राहकसूर्य विनाऽधिकारसूचाभिधानम्यार
इत्यापरिति कारकपदवाच्यत्वमपि निष्प्रत्यू हरि
त्यास्तां विस्तरः ॥
ईदृशकारकत्वस्य विभक्त्यर्थतावोदकत्वविरह
दृशकारकत्वावलोढस्य रूपान्तरेगा विभक्त्यर्थत्वमक्षर
मेव । एवमौटुशकारकत्वशून्योऽकारकोऽस्यापि तथैः
विभक्त्यर्थत्वमिति ॥
ननु कारकाऽकारको कथं विभक्त्यर्थों स्यातां विर
क्तित्वस्यैव दुनिरूपत्वात् । तथा हि । विभक्तित्वं न मुनि
राकाङ्क्षप्रत्ययत्वम् पाचयति पिपक्षतोत्यादौ णिच
नीरतिव्याप्तेः च सुप्तिङोरन्यतरनिराकास
प्रवेश नीयमिति णिच्सनो तिव्याप्तिस्तयोस्तिडाका
त्वादिति वाच्यम् । चैत्रः पचति फूत्कारविशेषादित्य
दौ पञ्चमौतिपोः परस्परसाकासत्वेनोभयोरव्याप्ति
सार्तीयौक इत्यादी तौयादितद्धितेऽतिव्याप्तेश्च । र्दू
कप्रकृतेस्तौयस्य सुनिङ्गिराकाश्त्वात् । अत एव ।
प्तिडोरप्रकृतित्वं तन्निराकासमिति दर्शितयोः पड़
मौतिपो व्याप्तिरिति परास्तम् । सुप्तिङन्यरत्वस्यैव सर
क्त्वे तदन्यतराप्रकृतित्वे व्यर्थविशेष्यत्वाच्च । यत्तु
कृत्यर्थविधयतानिरूपितखीयोद्देश्यताकशाब्दजनकश
त्वम् सुप्तिङोरेव तथाभूतशाब्दजनकत्वमिति लक्षण
गमः कृत्तद्धितादेरर्थे प्रकल्यर्थस्य न विधेयतयान्वय दू
न तवातिव्याप्तिरिति । तदसत् । सुप्तिडोरर्थे प्रक त्यष्ट
विधेयत्वेनान्वये ननुभवात् मानाभावाच्च । किं

·विभक्त्यर्थनिर्णये। तण्डुल पचतीत्यादौ तण्डुलीया कम्तेत्यवान्तरवाक्यार्थ- बोधे तण्डुलस्य विधेयत्वं कर्मवस्योद्देश्यत्वं यदि भव- ति तदा तगडुलमोदनीयत्वादिति हितीयार्थकर्मताप- क्षक न्याय प्रयोगः स्यात् । यदि प्रकृत्यर्थविशेषणतानि- पितस्वार्थविशेष्यता कबोधजनकत्वमेवाभ्युपेयते तदा प्र- त्ययान्तरसाधारण्यान्ने दं लक्षणम् । अपि च दाक्षिरि- त्यादौ तद्धिता) पत्ये दक्षादेः प्रकृत्यर्थस्य तुल्ययुक्त्या दि- धे यतयाऽन्वये बाधकाभावात्तद्धितेतिव्याप्तिः । एवं पिप- त्यादौ सनोऽर्थे इच्छायां पाकस्य तथान्वयात्मन्प्रत्यये कर्तेत्यादी कृदर्थे आश्रये कृतेस्तथान्वयात्कृत्प्रत्यये चाति- व्याप्तिः । न च दर्शितस्थलेषु प्रकत्यर्थस्य विधेयतया न प्रत्ययान्वयस्तथासत्यपत्यं दक्षस्य चैत्रस्य च इच्छा पा- कस्य भोजनस्य च आश्रयः कृतानस्य चेत्यादौ दक्ष- चैवयोः पाकभोजनयोः कृतिज्ञानयोयुगपविधेयताइय- शाल्यन्वयबोध इब दाक्षिश्चैवस्य पिपक्षा भोजनस्य क- र्ता ज्ञानसत्यादी दक्षचैवयोः पाकभोजनयो: कृतिज्ञा- नयोयुगपविधेयताइयशाल्यन्वयबोधस्स्यादिति वाच्यम् । प्रत्ययार्थ प्रकृत्यन्त्रियस्य व्युप्तन्नत्वेन प्रकृत्यर्थान्यस्य चै- बादेस्तद्धिताद्यर्थे विधेयतयान्वयबोधस्यानुपपत्तेः । अ- न्यथा तवापि तण्डुलमोदनस्येत्यादौ तगडुलौदनोभय- विधेयताकान्वयबोधः स्यात् न चेयमिष्टापत्तिस्तथासति सर्वदर्श नसिद्धान्तविरोधमदूषण मयुपगच्छतो भवतः प्र- दर्शितस्थले तदिताद्यर्थे चैत्रादेरन्वये कुतो मेष्टापत्तिः । न चैवं दाक्षिः सुन्दर इत्यादी सुन्दरतादात्म्यस्य प्रकृत्य- र्थान्यस्य तद्धिता वयो न स्यादिति वाच्यम् । दक्षाप- ·રિર १६ कारकसामान्यविचारः। त्यस्वरूपविशिष्टस्य तद्वितान्तवाक्यार्थस्या प्रत्ययातया तत्र सुन्दरतादात्म्यात्वयस्य निष्प्रत्यूहत्त्वात् । तहितार्थे केवलापत्ये सुन्दरतादात्म्यान्वयस्य केनाप्य नभ्युपगमात् न चवं तगडुलमोदनस्ये त्यादौ तण्डुलकर्मत्वे वाक्यार्थे श्रोदनादेरन्वयः स्थादिति वाच्यम् । प्रकृत्यर्थविशेषि- तप्रत्ययार्थस्वरूपवाक्यार्थस्य विशेष्यतयाऽन्वये कृत्तचिता- न्तस्यैव प्रोजकत्वात् । तण्डुलकर्मत्वादिरूपवाक्यार्थ स्य विशेषणातयाऽन्वये धात्वर्थस्य प्रयोजकत्वात्तगडुलमो- दनस्येत्यादावोदनादेरन्वयासम्भवात् । यत्र प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थे नान्वययोग्यता पारिमाण्डल्यादौ तत्र नत्र- समभिव्याहारेऽन्वयबोधस्य प्रामाणिकत्वे तु तवैव प्रक- त्यदिशेषितनत्रयस्याप्रकृत्यर्थस्य प्रकृतिलक्ष्यस्य वान्वय. इति वच्यते । एतेन प्रथमोक्तपदार्थस्यैवोद्देश्यत्वं भव- ति"यच्छब्दयोगः प्राथम्यं भवेदुद्देश्यलक्षण मि"ति व्युत्प- तेरत एव'न्यक्कारो ह्ययमेव मे" इत्यादाबविमृष्ट विधेयां- शकत्वं दोषमाचक्षते काव्यविदः । तथा च सण्डुलमित्या- दौ तण्डुलीया कर्मतेति बोधे तगडुलस्य विधेयत्वं न भवति । किं तु पर्वते बतिरित्यादौ विशेषग्रीभूतपर्वता देरिव तण्डुलस्योद्देश्यत्यमेव । तथा च प्रकृत्यर्थोद्देश्य- तानिरूपितसुबर्थविधेयताकशाबदजनकशबदत्वं विभ- क्तित्वमिति परास्तम् । तद्धितादिप्रकृत्यर्थस्योद्देश्यतया-/- ऽन्वये बाधकाभावात् । तद्धितादावतिव्याप्तिरिति चेत्। उच्यते । मंख्यावाचकप्रत्ययत्वं विभक्तित्वमिति प्रत्यय- त्वमावोत्तौ कृत्तद्धितादावतिव्याप्तिरिति संख्यावाचक- त्वमुक्तम् । यद्यपि संख्यात्वविशिष्टस्य वाचकत्वं न विभ- -

·૨
विभक्त्यर्थनिर्णये।
तीनां किं तु एकत्वत्वविशिष्टस्य हित्वत्वविशिष्ट
बहुत्वत्वविशिष्टस्य चेति संख्यात्वव्याप्यजातिविशिष्ट
वाचकत्वं वक्तुमुचितं तथापि लाघवेन संख्यामावदि
शष्यताकबोधोद्देश्यकसंकेतवत्वं निवेशनीयं तावते
समौहितसिद्धेः पार्थिवमित्यादितदितस्थ सम्बनि
त्वेन संख्याबोधकत्वोपगमें तत्रातिव्याप्तिवारणा
मावपदमुक्तम् । तदर्थस्तु संख्येतराकृत्तित्वं तथा
संख्य तरारत्तिविशष्यताकबोधोद्देश्य कसङ्केतवत्वं से
खावाचकत्वं बोध्यमिति । ननु चैत्रो मैवश्च पचत
इत्यादौ. द्वित्वस्य चैत्रो मैत्री जैनश्च पचन्तीत्यादौ ।
हुत्वस्य बोधादि वचनबहुवचनति डो: संख्यावाचकत्व
मस्तु तिडे कवचनम्य संख्यावाचकत्वे न मानमस्ती
ति तिकवचनेऽव्याप्तिरिति चेन्न । तथा सति पु
सषौ पचतौति प्रयोगप्रसङ्गात् । मम तु तिङपस्थाप्ये
कत्वस्य हित्व विशिष्टपुरुषऽन्वयायोग्यत्वमिति वह्निना
सिञ्चतीतिवत् न तादृशप्रयोगः सम्भवति । न च द्विवच
नप्रथमान्ते हिवचनतिङन्तस्य समभिव्याहारस्तयोः पर
स्परार्थान्वयानुभवे तन्वमिति न तथाप्रयोगः सम्भवतीति
वाच्यम् । पुरुषौ सौ च पचन्तीत्यादौ बहुवचनतिङन्त
समभिव्याहारेऽपि तथाप्रथमान्तार्थेऽन्वयदर्शनेन तथा
तिङन्तसमभित्र्याहारस्यातन्त्रत्वात् । न च तथाप्रथमा
न्तबहुवचनतिङन्तस्यापि समभिव्याहारस्तन्वमिति :
दशितसमभिव्याहारस्यातन्त्रत्वमिति वाच्यम् । तथापि
तथाप्रथमान्ते बहुवचनान्तस्येव एकवचनान्तस्य तिङ
न्तस्य समभिव्याहारः कुतो न तन्त्रमिति बौजानुयोरें
.

·कारकसामान्धविचारः। अभयोपस्थापित पाफे तिन्वयस्य सर्वजनसिद्धतया घजस्तिर्थान्वययोग्यत्वादिति तदपि शब्दान्तरार्था- विशेषितस्य स्वार्थस्य विशेषणतया ऽन्वयबोधनायोग्य- शब्दः प्रत्यय इति तदपि तादृशयोलिङ्गसंख्ययोर्विशेष- णतया इन्वय योग्ये सुपि पाकमित्यादौ तादृशस्य पाक- स्य कर्मत्वे विशेषणतया ऽन्वययोग्ये घञ्प्रत्यये चाव्या- स्या नादरणीयमिति । तस्मात्प्रत्ययत्वं दुर्वचमिति चे- दुच्यते । सार्थकशब्दोत्तरत्वज्ञानाविषयो यः शब्दः शाब्द- बोधं नार्जयति स प्रत्ययः प्रकृतीनां नामधातूनां सार्थ- कशब्दोत्तरत्वज्ञानाविषयागाामपि शाब्दबोधार्जकत्वं प्र- त्ययानां तु मार्थकशब्दोत्तरत्वज्ञानविषयाणामेव तथा- त्वमिति तथा च स्वार्थविषयकथाब्दसामान्योयाभाव- प्रयोजकाभावप्रतियोगिसार्थकशब्दोत्तरत्वज्ञानीयोत्तर- त्यप्रकारतानिरूपित विशेष्यतावत्मार्थकशन्दत्वं प्रत्यय- त्वमिति । राजः पुरुष इत्यादी पुरुषपदे राजपदोत्तर- त्वप्रकारकज्ञान विषयतायाः सत्वादतिव्याप्तिरिति प्रति- योग्यन्तं ज्ञानविशेषणम् । पुरुषपदे षड्यन्तराजपदोत्तर- स्त्वज्ञानस्य निरुतप्रतियोगित्वविरहात् पुरुषो रात इत्य- तोऽपि. शान्दोदयान्नातिव्याप्तिरिति असंभववारणाय स्वार्थविषयकत्वं शान्दविशेषणं राजपुरुष इत्यादिसमा- से पुरुषपदे राजपदोत्तरत्वज्ञानं राजपदार्थविशेषणता- कपुरुषपदार्थविशेष्यताकशाब्दबोधस्य जनकमत: पुरुष- राज इत्यादौ न तथा शाब्दबोधः । पुरुषो राजेत्यादी राजपदार्थान्वितविभक्त्यर्थतादाम्यस्य पुरुषपदार्थे वि- शेषणतया ऽन्वयात् । राजपदार्थस्यानन्वयान्न व्यभिचार - ·२७ विभक्त्यर्थनिर्णये। इति राजपदार्थविशेषणताकपुरुषविशेष्यताकशान्दाभा- वप्रयोजकाभावप्रतियोगिनो राजपदोत्तरवतानस्य विष- ये पुरुषपदे ऽतिव्याप्तिरिति तहारणाय तादृशशाब्दमा- मान्यौयत्वेनाभावो विशेषितस्तेन पुरुषपदार्थविषयकशा- ब्दसामान्य प्रति राजपदोत्तरजानं न जनकं पुरुषस्तिष्ठ- तीत्यादौ व्यभिचारात् न तादृशशाब्दसामान्यीयाभाव- प्रयोजकाभावप्रतियोगिराजपदोत्तरत्वज्ञानमिति तद्दिष- से पुरुषपदे नातिव्याप्तिरिति संयोगाद्युत्तरत्वज्ञानस्य तादृश प्रतियोगित्वादसंभवः स्यादिति शब्दपदमपात्तम् । अध्युत्तरत्वेनेडो जानमध्ययनशाब्दं प्रति हेतुरिति ता- हुशाभावप्रतियोगिनोऽध्यत्तरत्वज्ञानस्यविषये इधाता- वतिव्याप्तिस्तदारणाय सार्थकत्वं शाब्दविशेषणम् । ध- ध्यादिशब्दस्य निरर्थकत्वान्न तवातिव्याप्तिः । सार्थकश- ब्दोत्तरत्वज्ञानस्य प्रकृतितावच्छेदकप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतावति प्रकृतिशब्दे ऽतिव्याप्तिरिति विशेष्यता- यामुत्तरत्व प्रकारतानिरूपितत्वं विशेषणम । न च सार्थ- कशबदोत्तरत्वप्रकारतानिरूपितत्तानविशेष्यतावत्वं प्र- वैश्यतां तावतव समौहितसिद्देस्तादृशोत्तरत्वज्ञानौयत्व- स्योत्तरत्वप्रकारतायां निवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । यत्र इन्द्राणीत्यादी पचतीत्यादौ इन्द्रोत्तरानुगुत्तरत्वेन डी- पो जानं पजत्तरशबुत्तरत्वेन तिङो ज्ञानं शाब्दजनक तत्व सार्थकशब्दोत्तरत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया डोपि तिङि चासत्वात्तयोरव्याप्तिप्रसङ्गात् । तादृशोत्त- रत्वज्ञानौयोत्तरत्वप्रकारताथा निवेशे तु तादृशागमो- तरत्वप्रकारतानिरूपित विशेष्यताया डीपि तिङि च ·ર૮ कारकसामान्यविचार। सत्वान्न तयोरव्याप्तिरिति । एवं शबानुगाद्यागमे ऽति- व्याप्तिवारणाय सार्थकपदं आगमस्थनिरर्थकत्वान्न तत्रा- तिव्याप्तिवारणाय सार्थकपटं आगमस्यनिरर्थकत्वान्न- तत्रातिव्याप्तिः “खं रूपं शब्दस्याशब्दसंजे"ति शवाद्या- गमानां स्वरूपार्थकत्वादतिव्याप्तितादवस्थ्यमिति श- बदपदं वृत्तिमदर्थकं तेन सार्थकपदं वृत्त्या स्वरूपतरा- र्थस्मारकपरमिति । अत्र विशेष्यता तादृशाभावप्रतियो- गितावच्छेदिका बोध्या । तेनास्तिघट इत्यादावसुत्तरति- बुत्तरं घटपदमित्याकारकासुत्तरत्वत्तानीयोत्तरत्वप्रका- रतानिरूपितविशेष्यताया घटपदे सत्वे ऽपि नातिव्या- प्तिः। घटपदनिष्ठतादृशविशेष्यतायास्ताहशाभावप्रति- योगितानवच्छेदकत्वात् । तादृशोत्तरत्वेन घटपदत्ता- नस्य शाब्दाहेतुत्वात् । असुत्तरस्तिप घटपदं चैत्याकार- कज्ञानादपि तथा शाब्दोदयात् । अत्र चैत्नोऽस्तीत्यादौ चै- वपदार्थविशेष्यक सुबर्थलिङ्गसंख्या प्रकारकशाब्दप्रति प्रा- तिपदिकोत्तरः सुबिति चैत्रपदोत्तरः सुबिति वा ज्ञान हेतुः अमर्थसत्ताविशेषविशेषण कतिर्थाश्रयत्वविशेष्यकशाब्द प्रति धातूत्तरस्तिङ् इति असुत्तरस्तिप् इति वा ज्ञानं हेतुः । एवमिन्द्राणीत्यादाविन्द्रपदार्थप्रकारकस्वस्वामिभावसं- सर्गकङीवर्थस्त्रीविशेष्यकथाब्दं प्रति इन्द्रपदोत्तरानुगु- त्तरी डीविति ज्ञानं हेतुः पचतीत्यादौ पजर्थविशेषण क- तिर्थयत्नविशेष्यकशाब्दं प्रति पजुत्तरशबुत्तरस्तिबिति- ज्ञानं हेतुः तेन स्वचैवेत्यादौ असित्यादी आनौइन्द्रे- त्यादौ तिपचैत्यादौ न तथा शाब्दबोधः उत्तरत्वं तु ध्वंसः तविशिष्ट उत्तरः तथा च चैत्र इत्यादौ चैत्रपदध्वं- ·२९ . विभत्तयर्थनिर्णये। सविशिष्टं सुपदमिति ज्ञानस्य चैत्रपदत्वावच्छिन्नप्रकार- तानिरूपितध्वंसत्त्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारता- निरूपितसकारत्वावच्छिन्नविशेष्यताकज्ञानत्वेन अस्ती- स्थादावुत्तरत्वज्ञानस्य अस्त्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- ध्वंसत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- तित्वावच्छिन्नविशेष्यताकतानत्वेन इन्द्राणीत्यादावु- तरत्वज्ञानस्य इन्द्रत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितध्वंस- त्वावच्छिन्नविशेष्यत्त्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताण्त्वा- वच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित ध्वंसत्वाव- च्छिन्नविश षात्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिते कारक- त्वावच्छिन्नविशष्यतोकतानत्वेन पचतीत्यादावुत्तरत्व- ज्ञानस्य पचवावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितधवंसत्वावच्छि- नविशेष्यत्वावच्छिनप्रकारतानिरूपितकारकत्वावछि- न्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितध्वंमत्वावच्छि- नविश षात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वावच्छिन्नवि- शेष्यताकज्ञानत्वेन हेतुत्वमेवमन्यवाप्यूहम् । शबानु क्तिपामनुबन्धानामानुपूर्वी नजान हेतुतायां निविशते व्य- र्थत्वात् गौरवप्रयोजकाच्च प्रयोगव्युत्पादनार्थमेव ते मूत्र- कारेण निर्दिष्टा: एवमानुपूर्वीजानहेतुत्वे सिद्धे तत्र पदा- व्यवधानस्य निवेशनमफलं नितरान्तन्निर्वचनायासासा- दनमिति व्यवहितेऽपौदृश विशिष्ट वैशिष्ट्य ज्ञानात् शाब्द- बोधो निष्पत्यूह एव । एवं यत्पदध्वंसवैशिष्ट्यज्ञानं शा- बदे हेतुस्तत्मार्थकं बहुजन्यत् पदं प्रकृतिरिति विशेष- गा कृत्यं दर्शितप्रायमिति । यदि बहुजपि प्रत्ययत्वेन संग्राह्यस्तदा प्रत्ययलक्षणे तादृश निरुतशब्दवहुजन्य- ·३० कारकसामान्यविचारः। तरत्वं निवेशनीयमिति । वस्तुतस्त निपातादिवोदान्य- ययोग्यं शब्दान्तरमेव बहुच् अन्यथा तद्धितत्वे बहुगुड इत्यादी बहुशबूदानन्तरं सुबुत्पत्तिप्रसङ्गात् कृत्तहिते- तिसूत्र तद्धिताज स्यैवोपादानात् अन्यथा पचतकि भव- तकोत्यादौ सुबुत्पत्तिप्रसङ्गात् । तहितसूत्रसहचरितं ब- हुच्र्व बहुजघटितसमुदायस्य तद्धितसाम्यं ज्ञापयति । तेन प्रातिपदिकत्वं तद्धितसुवादिकं च भवतीति । अत एव यदि बहुचप्रत्यय: स्यात्तदा प्रत्यय: परश्चेत्यनन्तरं न बड़जिति मुनिः सूत्रयेत् । बहुचमचे पुरस्मादित्यप- क्षया मात्रालाघवात् तावतैव बहुच: प्रकृतिपूर्वत्वलाम- मम्मवादिति पराम्तम् । एवं निभशब्दोऽपि सन्निभशब्द- वत् न पदोत्तरत्वेन ज्ञात: शाब्दहेतुस्तादृश हेतुताग्रा- हकाभावात् । प्रत्ययस्य तथा हेतुत्वे प्रत्ययः परश्चेत्यनु- शासनस्यैव ग्राहकत्वात् । तथा च निभं कमलस्य मुख मित्यादौ शाब्दोदयोऽभीष्ट एव । एवं शाबदहेतोः पद- ध्वंसविशिष्ट पदज्ञानस्य ध्वसविश षणया भातं सार्थक पदं प्रकृतिः ध्वंसविशेषातया भातं सार्थकं पदं प्रत्ययः । तदुक्तं वाक्यपदीये भर्तृहरिणा । यः स्वेतरस्य यस्याथै स्वार्थस्यान्वयबोधने । यदपेनस्तयोः पूर्वा प्रकृतिः प्रत्ययः परः ।। अपेक्षा पूर्वापरभावापन्नत्वेन ज्ञानं । तत्र प्रकृतेः पु- तया ज्ञानं शबदाङ्गमित्यत्र न प्रमाणाम् । उत्तरत्वेन प्रत्ययत्तानस्य वाचकतावच्छेदकत्वविरहेऽपि विभक्ति- त्वावलोढस्य रूपान्तरेण वोचकत्वमक्षतमेव । विभक्तिर- पि विधा । सुतिभेदात् । लिङ्गवाचिका विभक्तिः सुप ·३१ विभक्तवर्थनिर्णये। लिङ्गावाचिका विभक्तिस्तिङ् डीप्रत्यये. कृदादी चाति- व्याप्तिवारणायोभयत्र विभक्तिपदम् । सुपोऽपि प्रथमाहि- तौथाटतौयाचतुर्थीपञ्चमोषष्ठीसप्तमौभेदात्मप्तविधाः । तिडोऽपि प्रथममध्यमोत्तमपुरुषभेदात्त्रयः। विध्यादय स्ति- डर्थाः ' कुसुमाञ्जलिप्रतिमूलग्रन्ये विस्तृताः प्रसङ्गेना बापि व्यक्तीभविष्यन्ति । तत्र विध्याद्यर्थेऽपि तिङा ति- स्वादिना तेत्वादिना शक्तिः न त्वादेशीभूततत्तल्लकारा- णां तिङि लादेशत्वज्ञानविरहिणोऽपि पुंसस्तत्तदर्थाव- गमात् । पचतीत्यादौ विध्यार्थबांधो न भवति योग्य- तायास्तात्पर्यस्य वा विरहात् । तात्पर्य याहकस्तु पचैदि- त्यादौ तिङो विकार एवेति मन्तव्यम् । एवं वर्तमानाती- तानागतेषु कालेषु तिङ तित्वादिना तेत्वादिनैव श- तिस्तत्रापि तत्तहिकाराविकारसमभिव्याहाराणां तात्प- र्यघाहकत्वात्यदित्यादौ तात्ययंग्राहकबिरहात् वर्तमा- नादे न बोधः वर्तमानादिकालस्तु तिङर्थकृतावन्तीति न युक्तम् । तण्डुलः पच्यते इत्यादिकर्माख्यातेनिन्वयए- सङ्गात् । न च तत्र तिङर्थकमत्व एवान्येतीति वाच्यम् तथापि फलस्योत्पत्तेः पूर्व प्रयुक्त पच्यते ओ न इत्यादा- वुत्पत्तिम्वरूपफलाधेवत्वे वर्तमानत्वस्थान्बेतुमयोग्यत्वे- नाऽनन्वयप्रसङ्गात् । श्रीदनस्याविद्यमानतया वर्तमानी- त्यत्याधे यत्वाऽनिरूपकत्वात् । अतः परिशषाशावाख्या- तस्थले क्रियान्वयस्यावश्यकत्वाच्च तिर्थः कालः क्रिया न्धयोति तब तिप्रयोगाधिकरणं लव: काष्टा वा व- तमान: काल: ईदृशवर्तमानकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगी- कालो तीतकालः तादृशवर्तमानकालवृत्तिमागभावप्र- ·२ कारफसामान्यविचारः। योगी तादृशवर्तमानकालध्वंसाधिकरणं वा काली- पगतः कालः अत्र त्रयः काला स्वस्वाधेयत्वेन क्रिया- मन्धियन्ति क्वचित् व्यापारे क्वचित्फले तत्र पचति पचत् पच्यतीत्यादी व्यापार कालस्यान्वयः । न च प- तोत्यत्र वर्तमानकाल आधयत्वेनान्वेतु अपाचदिव्यत्र द्यमान नाश प्रतियोगित्वमतीतत्वमवेति न त्वतीत- लत्तित्वं पक्ष्यतीत्यत्र विद्यमानप्रागभावप्रतियोगि- बादिरूपमनागतत्वमन्वेति न त्वनागतकालयत्तित्वमिति च्यम् । “सदेव सौम्येदमग्र आसीत् "एकमेवाद्वितीय रह्म""तदैक्षत एकोहं बहु स्यामि"त्यादिश्रुतिवाको भग- वत्सलाया भगवदिच्छाया अतीतत्वस्य बाधनानन्वयप्रस- ङ्गात् । एवं भगवान् प्रलयं करिष्यतोत्यादौ भगवत्कृते- वित्वस्य बाधेनानन्वयप्रसङ्गात् । अतीतकालयत्तित्वस्थ भगवदिच्छायां भाविकालत्तित्वस्थ भगवत्कृतौ निष्प- त्यहतयाऽन्वयसम्भवात् । एवं वर्तमानकालोऽनागतका- लश्च क्वचित्ववृत्तिध्वंसप्रतियोग्यत्तित्वेन स्वायत्वेन चोभाभ्यां संबन्धाभ्यामन्वेति यथा वियुज्यते वियोच्यते संयुज्यते संयोच्यते इत्यादौ तेन कृष्णोन त्रियुज्यते वि. योच्यते ब्रजमगडल: गोवर्धनेन संयुज्यते संयोच्यते वा इति नाधुनिक प्रयोगः । अन्यथा कृष्णा वियोगगोवर्धनसं- योगयोर्वर्तमानानागतकालत्तित्वेन तथा प्रयोगो दुर्वा- रः स्यात् । एवं नष्ट अनश्यहा इत्यादावतीतकालत्तित्वं नाश न्वेति नश्यति नङ्घयतीत्यादौवर्तमानानागकालयो- दर्शिताभ्यां संबन्धाभ्यां नाशे न्वयः इत्थमेवप्रयोगातिप्र- सङ्गे वारिते नश्यतिनश्यति नष्टइत्यादौप्रत्ययस्यानागतव- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। तमानातीतानासुत्मत्तौनां क्रमेणा प्रत्यायकत्वकल्पनम- फलमेवेति मन्तव्यम् । फले तु आस्ते इत्यादी स्फिग्भू- संयोगानुकूलव्यापार प्रास्यर्थः । तत्र व्यापारस्याविद्य- मानत्वेऽपि स्फिग्भूसंयोगफलस्य विद्यमानतायामास्त- इति प्रयोगादर्तमानकाल प्राधेयत्वेन स्फिग्भूतसंयोगे फ- लेऽन्वेति । एवं जागर्तीत्यादौ मिहामनोविभागानुकूलो- व्यापारो धात्वर्थस्तत्रापि मिद्धामनोविभागलपफले वर्त- मानकालस्यान्वयः । एवं दण्डं दधातीत्यादी धारणा- स्यसंयोगानुकूलव्यापारो धात्वर्थः तत्रापि वर्तमानका- लस्य धारणाख्यसंयोगरूपफलेऽन्वयः । अत्लासिष्यते जा- गरिष्यति दण्डं धास्थतीत्याहावनागतकालः - स्वतिध्वं- सप्रतियोग्यटत्तित्वेन स्वाधेयत्वेन चोभाभ्यां संबन्धाभ्यां फलेऽन्वेतीति फलस्य विद्यमानतायां न तथाप्रयोगः । एवमास्त अजागरत् दण्डमधादित्यादाबतीतकालः स्व- ध्वंसाधिकरणत्तित्वेन स्वाधेयत्वेन चोभाभ्यां संवन्धाभ्यां फलेऽन्वेतीति फलस्य विद्यमानतायां न तथाप्रयोगः । य- दि चासः स्फिग्भूसंयोग एवार्थ उपविशेः स तदनुकूल- व्यापारश्चार्थ उपविशतीत्यत्र वर्तमानकालस्य व्यापार एवान्वयः । आस्ते इत्यत्र स्फिग्भसंयोगस्वरूपव्यापार एव वर्तमानकाल स्यान्वयः । एवं जागर्तेरपि मिद्धामनोवि- भागस्वरूपव्यापार एवार्थः तत्रैव कालस्यान्वय इति वि- भाव्यते तदापि दण्डं दधातीत्यादौ फले कालस्यान्वयो- निष्प्रत्यूह एवेति दिक् ॥ कटं वादयस्तिर्थाः सुवर्था अपोति न पृथक् त- न्यन्ते । सुवर्थास्तु सुपा क्रमेणैव निरूपणीया इति क्रमेण सुपस्तदश्च निरुप्यन्ते ।

·प्रथमाविभक्तिविचारः। तत्र सुऔजसिति बयः प्रत्ययाः प्रथमा । तदर्थी - नुशासनसिहा अनुशासनं तु "प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरि- मोगवचनमात्रे प्रथमे"ति प्रातिपदिकार्थः सत्ता व्यक्ति- रिति यावत् लिङ्गं पुमान् वी क्लौवं च परिमाणं गु- रुत्वं परिमितिश्च वचनमेकत्वं हित्वं बजत्वं चेति । मावग्रहणं द्वितीयाद्यर्थकर्मत्वादिव्यवच्छेदार्थमिति । ननु रामो राजेत्यादौ व्यक्तः प्रातिपदिकामकृतित एव ला- भात् कथं प्रथमार्थत्वम् । न चैकदानेकष्टतिरामत्वादि- जातिवाचिनो रामादिशब्दान्न व्यक्तिलाभ इति व्यक्तिमा- नार्थं प्रथमायास्तदर्थकत्वमिति वाच्यम् । जातिशक्तिवा- दिनामपि मते जात्या व्यक्त्याक्षेपसम्भवेन व्यतोरन्यल- भ्यतया प्रत्ययार्थत्वाप्रसक्तः । अत एव तेषां तिङो भाव- नावाचित्वे भावनयाऽक्षेपेण कर्तुर्बोधने पचतीत्यादावन- भिहिताधिकारीयंटतीयाया न प्रसक्तिरिति । यत्तु घ- टाद्यर्थेषु सुपा शक्तिः घटादिपदानामनन्तानां शक्तले श- तातावच्छेदकानन्त्यसम्मवेन सुपामेकविंशतिसंख्याकानां शक्ततावच्छ द कलाघवसन्भवेन तथात्वौचित्यादिति । त- दपि न सम्यक् । घटादिपदानां निरर्थकत्वे प्रातिपदि- कमजाविरहे तदनन्तरं सुबुत्पत्तरप्रसक्तः धि भवती- त्यादी सुपो लोपात्तत्र दयादिपदार्थानवगमप्रसङ्गात् । न च तत्रानुसन्धीयते विभक्तिरिति सांप्रतम् । तथापि राजपुरुष इत्यादि समासे राजपदार्थावगमस्याशक्यत्वात् । न चावाप्यनुसन्धीयते षष्ठौति वाच्यम् । तथा सति - इस्य रात इत्यादाविव कस्य राजपुरुष इत्यत्रापि क्ट- छादे राजान्वयप्रसङ्गात् । दर्शितसमासे नैयायिकानां ·- विभक्तवर्थनिर्णये। राजपदलक्षणायाः शाब्दिकानां रत्तेश्च वैययेनाकल्प- नापत्तेश्च । किं च चैव इत्यादी सुबर्थचैवव्यक्ती सुबर्थयो लिङ्गसंख्ययो भैदान्वयोऽवश्यमभ्युपेयस्तथासति रूपं घट इत्यादौ तन्तुपटाविस्थादौ रूपघटयोस्तन्तुपटयो अंदा- न्वयबोध: स्यात् । अथ प्रातिपदिकानां घटादिपदानां घटत्वेन सकलघटवाचकत्वेऽपि घटोऽस्तीत्यादावस्ति- त्वान्विततहटव्यक्तिबोधः प्रथमयेति चेत् न । घटपदेन घटोपस्थितावस्तिपदेनास्तित्वोपस्थितावबाधितत्वात्तबट- व्यक्तघटत्वेन शाब्दभानमम्भवात् तद्यक्तित्वेन भानस्था- प्रामाणिकत्वादिति प्रातिपदिकार्थस्य न कथमपि प्रथ- मार्थत्वं सम्भवतीति चेत् । अवाहु: । घटो नौल इत्यादौ विशेषणविभक्त लपदोत्तरप्रथमाया अभेदो- ऽर्थः स घटादी विशेषणीभूयान्वतीति । तत्राभेदी यदि भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वेनरूपणार्थस्तदान- सिद्धिः । भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाऽप्रसिद्धेः । यदि च भेदप्रतियोगिकाभावत्वेन तदा नौलभेदगगनो- भयत्वावच्छिन्नाभाववति पौते नौलाभेदावगमप्रसङ्गः । यदि च नौलप्रतियोगिकभेदत्वावच्छिन्नाभावत्वेन तदा यत्किचिन्नोलभेदवति नौले नीलाभेदानवगमप्रसङ्गः । यदि च नौलत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्ना- भावत्वेन तदा शक्त्यानन्त्यम् । नौलादेः पदार्थैकदेशे नौ- लत्वावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकभेदे ऽनन्वयप्रसङ्गः नौलप- टतात्पर्येण प्रयुक्तस्य घटो नील इति बाक्यस्य प्रामाण्यप्र- संगश्च । तस्माझेदो ऽत्यन्लाभावश्च यमर्थस्तन भेदे नौलव्य- क्तिः स्वरूपात्मिकया प्रतियोगितया भेदस्तु तछेदव्यक्ति- ·३६ ३ 1 प्रथमाविभक्तिविचारः।। स्वरूपावच्छिन्नया प्रतियोगितया अत्यन्ताभावान्वेति यदि निरवच्छिन्नप्रतियोगितया नीलादेः प्रतियोगि भेदादौ भानं भेदविशेषणतया भासमानस्य नौलादेमें व्यक्तिस्वरूपनिष्प्रतियोगितावच्छेदकताया अनवच्छे कत्वं च न सांप्रदायिकमित्युच्यते तदा तूमयात्तिक पलक्षिलधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावेऽत्यन्त भावे च खण्डशशक्तिस्तदादिपदवत् स्मरणं खूपलक्ष भयात्तित्वांशपरीहारेगा प्रातिपदिकोपस्थापिततत्तव तिवानच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वेन भेदविषयकमा न्तोभावत्वेनात्यन्ताभावविषयकं च भवति तत्र ने लादिपदार्थस्य तत्ताक्तित्वेऽन्वय: नौलान्विततादृश् भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगितया भेदोऽत्यन्ताभावे ऽन्व तादृशात्यन्ताभावः समानविभक्तिकघटादिपदार्थेऽन्द ति । यदि नौलादेस्तद्यक्तित्वे पदार्थैकदेशान्वयो । व्युत्पत्तिसिद्ध इत्युच्यते । तदा उभयात्तित्वोपल क्षितधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितायां भेदेऽत्यन्ताभावे विषु सुविभतोः शक्तिस्तबोभयारत्तित्वांशमपहाय प्रातिपदिकोपस्थापितव्यक्तीयतद्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताया: स्मरणम् । तादृशप्रतियोगितायां नौलादे प्रकृत्यर्थस्यान्वयः नौलाद्यन्विततादृशप्रतियोगितायाभेदे ऽन्वयः तथाविधान्वितभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगितासंस. गैण भेद स्यात्यन्ताभावान्वयस्तथाविधान्वितात्यन्ताभा. वस्य समान विभक्ति कधटादिपदार्थेऽन्वयः । एवमीदृश भेदात्यन्ताभावः प्रतियोगिस्वरूप एव यत्र प्रतियोग्य- ननुगतस्तवैव ... सामान्यधर्मावच्छिन्नभेद स्यात्यन्ताभाव ·- - विभक्त्यर्थनिर्णये। पँतियोगितावच्छेदकस्वरूप इति स्वरूपभेदाभावम्तन्नी- लादिव्यक्तिस्वरूपी नौलपदादिप्रातिपदिकार्थी दर्शित- रीत्या भवति प्रथमार्थ इति । न च भेदस्थामायः प्रति- योगी न सम्भवति तेन सममविरोधात् । किं तु प्रति- योगितावच्छेदकमिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदक- संबन्धेनैव प्रतियोगिनोऽभावविरोधित्वात् । तस्यात्रा- प्यविकलत्वात्तद्यक्तित्वस्वरूपतादात्म्येन संबन्धन तयक्तः प्रतियोगिन्या विरोधित्वात् । न च तद्यक्तित्वस्य धर्मवि- धया प्रतियोगिताया अवच्छेदकत्वं संसर्गविधयेति कथं तेन संबन्धेन विरोधिलमिति वा व्यम् । भेदे संसर्गविधया प्रतियोगिताया अवच्छेदकस्यैव धर्मविधया अवच्छेद- कत्वात् । तादृशस्यैवावच्छेदकस्याभेदाभावत्वोपगमात् । तदभिसन्धानेन योग्यानुपलब्धिहेतुतावादे प्रत्यक्षालोके मित्रै न हि यथा तादात्म्यमन्योन्याभावस्थाभावस्तथा- न्योन्याभावोऽपि तदभावरूपः घटाप्रतियोगित्वादित्युक्तं- भेदप्रतियोगितायाः संसर्गविधयावच्छेदकस्य तादात्म्यस्य धर्मविधयावच्छेदकात्मकान्योन्याभावविरहस्वरूपप्रद- शनं संसर्गीभूतावच्छेदकधर्मीभूतावच्छेदकयोरैक्यं विना नोपपद्यत इति । गुरुचरणास्तु भवतु स्वरूपभेदाभाव- स्तयक्तिस्वरूपस्तथापि स न प्रथमार्थो मानाभावात् । घटो नौल इत्यादौ स्वरूपभेदाभावात्मकतादात्म्यसंसर्गे- गौव शाब्दबोधोपपत्तेः । न चाभेदस्य संसर्गत्वोपगमे स्व- न्तनौलपदेन स्वन्तघटपदस्य पौर्वापयरूपाधास्तद्ययाया आकाङ्क्षायाः शाब्दप्रयोजकत्वे गौरवमधिकवर्णघटित- वात् । अभेदस्य पदार्थत्वे नौल विशेषणकाभेदविशेष्य- ·प्रथमाविमतिविचार। कबुद्धौ नौलपदस्य सुना सहाकावाया अभेदप्रकारक- घटविशेष्यकबुद्धौ तेनैव सुना सह स्वन्तघटपदस्थाकाङ्गा- याः स्वप्रयोजकत्वस्वीकार लाघवं नौलघटपदयोरकबा- काङ्गायामप्रवेशन तयो विशेष्यविशेषणभावव्यत्यासप्रयु- तास्थाकाक्षाधौ हेतुताभेदस्य गुरुतरस्थाप्रसतेरिति वा- चम् । नौलाभेदविधेयकपटोद्देश्यक बुद्धौ नौलघटपदयोः पौर्वापर्यस्वरूपाकासायाः प्रयोजकत्वस्य तवाप्यावश्यक- खात् । अन्यथा नौलो घट इत्यादितो नीलाभेदविधेयक- बोधापत्तः । न च नौलो घटो जलपूर्ण इत्यादौ जलपू- गत्वविधेयत्वबोधस्थले भेदस्य प्रथमार्थत्वपचे घट नीला- भेदविशेषणकान्वयबोधो दर्शितरीत्याकासाहयस्य प्र- योजकत्वेनैवोपपद्यते । भेदस्य संसर्गतापचे स्वन्तनील- घटपदयोरकत्वाकाङ्क्षाप्रवेशे विशेष्यविशेषणभावव्यत्या- सप्रयुक्त गौरवं दुष्परिहरमिति वाच्यम् । यतोऽभेदस्य सुवर्धत्वपक्षेऽपि स्वन्तघटपदस्य पदोत्तरत्वाद्यविशेषितेन सुना सहाकासा न तथाविधान्चयोपयोगिनी तथासति नौलः पटः घटो दण्ड इत्यादौ स्वन्तघटपदस्य दण्डो- तरसना सहाकाङ्क्षाग्रहे घटे नीलाभेदान्वयबोधः स्था- दित्यवश्यं नौलपदोत्तरसुना सहाकासा वक्तव्या । त- थाचकस्यामाकाक्षायां नौलघटपदयोः प्रवेशे विशेष्यवि- श्रेषणभावव्यत्वासप्रयुक्तं गौरवं तबापि दुष्यरिहरमिति । न च प्रथमान्त नौलपदप्रथमान्तघटपदयोराकाङ्काजा- नस्य नौलविशेषण कतादृशतादात्म्यसंसर्गक घटविशेष्य- कशाब्द प्रति हेतुत्वे नौलघट इत्यादिकर्मधारयस्थले व्यभिचारस्तव स्वन्तनौलपदघटिताकाङ्क्षाज्ञानविरहा- T ·३९ विभक्तार्थनिर्णये। दिति वाच्यम् । कलशः कृष्ण इत्यादी व्यभिचारवार- णार्थमव्यवहितोत्तरोत्पत्तिकत्वं जन्यतावच्छेदकऽवश्यं प्र- वशनीयमत एव कर्मधारयस्थले व्यभिचाराप्रसक्तः । न च शिखी विनष्टः क्षुदुपहन्तु शश्या सुरभिचन्दनमात्रा- तमित्यादौ विनष्टशक्याघातानां तादाम्यमं सगेंग शि- खिनि क्षुधि सुरभिचन्दने चान्वयो बाधित इति सा- मानाधिकण्यानुपपत्तिरभेदस्य सुबर्थत्वपक्षे तस्य स्वा- श्रयशिखावत्वेन स्वाश्रयोपहननवत्वेन स्वाश्रयसौरभव- स्वेन संसर्गणान्वयसम्भवाद्भवति सामानाधिकरण्य मिति वाच्यम् । ततः परम्परासंसर्गावच्छिन्न शक्ति- कर्मतावतोऽभिधानात् । क्षुधो न हितीया ताह- शस्य कर्मणस्तादात्म्यसंसर्गेणान्वयः क्षुधि निष्पत्यूह एव । शिखाविशिष्टे विनष्टस्य सौरभविशिष्टेचन्दने पाघ्रातस्य च तादात्म्यसंसगैगान्वयः । शिखासौरभं विशेषणमादाय पर्यवस्यति । अवैवार्थे "सविशेषगणे हि विधिनिषेधी सति विशेष्यबाधे विशेषणमुपसंका- मत" इति प्रमागायन्ति तान्त्रिकाः । एवं युक्त्याऽभेदस्य विभक्त्यर्थे प्रतिहते अनुशासनमपि विभत्तौनां साधुत्व मा जापयति । तथा हि । “लुपि युक्तवाक्तिवचनें" इत्ये क सूत्र लुप्ते प्रत्यये प्रकृतिलिङ्गवचने प्रयोक्तव्ये न तु लवण यवागूरित्यादौ लवणादिपदवविशेष्यनिघ्नतया लिङ्गवचनान्तरप्रयोगः । यथा पञ्चाला नाम क्षत्रियाः नियतबहुवचनान्तपुल्लिङ्गपञ्चालशब्दविषयास्तेषां नि- वासे जनपदे प्रवृत्तस्य तद्धिताणो लुपि सति पञ्चाला जनपद इति तथा विदेहा: कुरवो मगधा मल्या अङ्गा

·प्रथमाविभक्तिविचारः ।
बङ्गाः कलिङ्गाः सुमाः पुङ्गा इत्यादौत्यर्थक "विशेषणा
नां चाजाते रि"त्यपरं सूर्य तविशेषणवाचिनां पदान
तहल्लिङ्गवचने स्यातां जातिवाचिपदं वर्जयित्वा तथा
पञ्चाला रमणीयाः जातौ तु पञ्चाला जनपद एवं गो
दयोनिवासग्रामे गोदी बहुचौरवृतौ जातौ तु गोद
ग्राम इत्यर्थकं तदेतत्सूनहयं पूर्वाचार्याणामनद्य"तद.
शिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वादि"ति पाणिनिमुनिरसवयत्
तत्प्रकृतिनियतलिङ्गवचनत्वं लुप्ततद्धितकानां पञ्चाला
दिशब्दानां तहिशेषण पदानां च विशेष्यतुल्य योगक्षेमं नि
यतलिङ्गवचनत्वं न शिष्यं न वक्तव्यम् । संज्ञा नियत
व्यवहारस्तत्प्रमाणकत्वादिति सूत्वार्थस्तथा च यथा क्ष
बियविशेष प्रवर्तमानानां पञ्चालादिशब्दानां नियतपु
ल्लिङ्गबहुवचनत्वं व्यवहारेणैव तथा लुप्ततद्धितेऽपि व्यव
हारस्तु लिङ्गवचनादिनियतोऽपि न लिङ्गवचनार्थक
किं तु साधुत्वार्थ: । अत एव नियतस्त्रीलिङ्गबहुवचनत्वे
नापशब्दस्य तहिशेषणपदस्य च नियत पुल्लिङ्गबहुबच
नत्वेन दारशब्दस्य तविशेषणपदस्थ व्यवहारो लिङ्गव
चूनस्वरूपमर्थ विशेष्ये विशेषणे वा न तु क्वापि बोधयति
यथाऽपो रसमय्यः रामस्य दाराः पुण्यमया इति विशे
घणविभक्तीनां साधुत्वार्थतयोपपत्ती निरर्थकत्वे तदनु
पपत्तिनं भवतीति पदवाक्यरत्नाकर प्राहुः । युज्यते चा
यमर्थः । स्वरूपभेदाभावस्य तव्यक्तिस्वरूपस्य प्रथमार्थ
त्वे नौले पि यत्किञ्चिन्नौलव्यक्तिभेदसत्वान्नीलो न नील
इति प्रयोग: स्यात् । न च तवापि तादृशाभेदसंसर्गा
वच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्थ नीले सत्वात्कथं न तथाप्र

·D विभक्त्यर्थनिर्णये। योग इति वाच्यम् । नस्थलेऽन्वयितावच्छेदकावच्छि- नप्रतियोगिताकत्त्वस्यैव भेदे भानोपगमात् । नौलत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य नौले सत्वात् भवतु स्वरू- पभेदाभावत्वस्य पदार्थतावच्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रति- योगिताकभेदस्य नौले सत्त्वात्तथा प्रयोगो दुर्वार एवेति । यत्त तिनिपाताभिहितकारकः प्रथमार्थश्चैत्रः पचति तण्डुलः पच्यते छत्तुं सांप्रतं वृक्ष इत्यादौ कर्तृत्वं कर्मत्वं प्रथमयाऽप्यभिधीयते । अत एव प्रातिपदिकार्थविशेष्यक- तिर्थान्वयबोध प्रातिपदिकस्य प्रथमान्ततानियमः । तेन ब्राह्मणास्य पक्तृत्वसंप्रदानत्वोभयविवक्षायां पचति ब्राह्मणाय देहीति न प्रयोगः तिडा प्रथमया च कर्ट- तात्धेनैकाकर्टता प्रतिपाद्यते । एकत्वेनैकत्वसंख्येव । एवं प्रातिपदिकार्थविशेष्यकतिर्थप्रकारकान्वयवोधे ति- जन्याया दूब सुतजन्याया अपि उपस्थिते: सहकारित्व- मत एव चैत्रः पचत इति न प्रयोगः न वा पचति ब्रा- ह्मणाय देहोत्यस्य शटशानजापत्या वारोऽपि पच्यति देवदत्ताय देशोत्यादि प्रयोगो दुर्धरः । चतुर्थ्यास्तिङ- र्थकारकानभिधायित्वात् । न च चैत्रः सुन्दर इत्यादौ- न कारकार्थोपपत्तिरिति वाच्यम । तत्राप्यध्याहृतास्ति क्रियाकट त्वस्य प्रथमया ऽमिधानात् । “अस्तिभवतिपर: प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽस्ती"ति कात्यायनस्मरणात् । न च रामो रावणस्य कल्को म्लेच्छस्य हन्तेत्यादौ कथं कि- यापदाध्याहारः अस्तीत्यर्थस्यान्वेतुमयोग्यत्त्वादिति वा- च्यम् । अव वाक्यभेदस्यावश्यकल्वे प्रासौदिति रामो- भविष्यतीति कल्किन्यध्याहारसम्भवात् भवतिपर इत्य- ·૨૨ प्रथमाविभक्तिविचारः। स्थोमलक्षणयात् । न च भगवतो दशावताराः। मत्स्यः कू- मी वाराहो नरसिंहो वामनो रामो वलभद्रो बुधः कल्की चेत्यादिविभागवाक्ये भासीदस्ति भविष्यतीत्येकतमस्या- ध्याहारासम्भवात् केषां चिदवताराणामतीतत्वात् क- स्य चिविद्यमानत्वात् कस्य चिसावित्वादिति वाच्यम् । उद्देशवाक्यार्थे विभागवाक्यार्थस्यान्वयविवक्षणे सक्तीध्या- हारसम्भवात् । विभागवाक्यार्थे उद्धेशवाक्या थरयान्वय- विवक्षगणे तु अस्तिसन्तीत्येवाध्याहारसम्भवात् तवैकवच- नान्तबहुवचन्तयोस्तिङन्तयोरुभयोरपि साधुत्वात् । न चा- तीतानागतयोः कथं वर्तमानसत्ताया मध्याहततिा- न्तार्थस्यान्वय इति वाच्यम् । वर्तमानवाविवक्षोऽपि धात्वर्थेऽस्य सम्बन्ध विवक्षिते लटप्रयोगस्य साधुत्वात् । "वारिदः सुखमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्त्रद"इत्यादिदर्शना- त् । न च"हंसीव धवला कौति रित्यादी धवल पदात्को- तिपदादध्याहृतास्तिपदार्थ स्वरूपभवनकर्तत्वार्थिका प्रथ- मोत्पद्यतां हंसीपदाल्कथं सेति वाच्यम् । तत्लापौवनिपा- तार्थभवनकर्तृत्वार्थकतया प्रथमाथा उपपत्तेः । न चेव- निपातस्य कर्तृत्वार्थकत्वोपगमे करण कर्मस्वार्थकत्वोपग- मः स्यात् । तथा च "शरैमवैरिवोदीच्यानुवरिष्यवसा- निवे"त्यादा विवनिपातेन करगाकर्मस्वाभिधानात् - तौयादितौयानुपपत्तिरिति वाच्यम् । दर्शितस्थले इव निपातस्य सादृश्यमानार्थकत्वात् करणाकर्मत्वाद्यर्थ- कले मानाभावात् । उखै रसानियादी समानलिङ्गब- चनत्वेन साधुत्वार्थिका तृतीया द्वितीया । तेन उनस- दृशैःशरै रस सदृशानुदौच्यानिति प्राथमिको बोधः ।

·४३ - विभत्तयर्थनिर्णये। अत एवेवपदयं सङ्गच्छते । तती रविकर्ट कोसकर गकरमकम मोडरमा सदृशशरकरण कोदीच्यकर्मकोचर- यकर्ता रघुरिति विशिष्टवाक्यार्थबोधस्तन हतीयाहि- तौयार्थयोः करणत्वकर्मत्त्वयो छात्वर्थेनानयात् । हतीया- द्वितीय यो नुपपत्तिरिति कालापैरुक्तम् । तदसत् । घटो नास्तीत्यादौ घटात्यन्ताभानशाब्दे प्रथमया कत्वाभि- धानासम्भवात् । यदि च तत्वास्तिधात्वर्थान्वितति- थास्यन्ताभावविशेष्यतया घटः प्रतीयते तदाऽपि प्रथम- या कर्तत्वाभिधानमसम्मवि प्रथमो तकतत्वस्य नअ- न्वयासम्भवात् । न च तिड्प्रथमाभ्यामेकमेवकर्तृ- त्वमुपस्थाप्यते । तत् नअर्थे सघटे विशेषण तयाऽन्वेती- ति प्रथमया कटवाभिधानं निराबामिति वाच्य- म । प्रथमाथीभावस्य प्रातिपदिकार्थेऽन्वयासम्भवा. त् । प्रकृत्यर्थे प्रत्ययार्थाभावान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् म च तवाश्रयत्वस्वरूपकट स्वाभाव एव तिप्रथमयोर- धस्तस्य घटेऽन्वयः नञ्पदं तात्पर्य ग्राहकमत एव तिङ- न्वयिनि प्रथमान्तार्थ तिर्थसंख्यान्वयस्य व्युत्पन्नत्वाद् घटी घटा वा नास्तीति न प्रयोग इति वाच्यम् । तथा- सति कर्ट त्वयैकदेशतया तत्र धात्वर्थानन्वय प्रसङ्गात् । धात्वर्यान्वितकर्ट त्वाभावस्य तिङर्थत्वान्युपगमे तण्डुल पचति नेत्यादौ धात्वर्थस्यैकदेशतया तत्र तण्डुलकर्म- त्वानन्वयप्रसङ्गात् । धात्वर्थाविततिधान्ययिनि ता- दृशतिर्थान्वितनञर्थान्वयिनि च प्रथमान्तार्थे तिर्थ- संख्याअयस्य व्युत्पन्नत्वान्न घटी घटा वा नास्तौति प्र- योग इति । वस्तुतस्तु कर्ट त्वस्य तिर्थत्वमावश्यक- - ·.. प्रथमाविभक्तिविचारः। मेव पचतीत्यादौ प्रथमां विना तिङा प्रतीयमानत्वात् । प्रथमार्थत्वं तु न युज्यते तिडं विना प्रथमया कुवाप्यप्र- तौयमानत्वादन्यलभ्यत्वाच्च । पटो न घट इत्यादी पट- घटभेदान्वयबुद्धौ जायमानायां घटपदोत्तरप्रथमायाः क- थमपि कटुवप्रत्यायकत्वं न मम्भवतीति म कर्ट त्वं प्र- थमार्थ इति पचतीत्यादौ तृतीयाया असाधुत्वात् ष- ख्या असाधुत्वात्षयर्थस्याविवक्षणाचा हितीयादेरर्थस्या- योग्यत्वात् प्रयोगबाधे"न केवला प्रतिः प्रयोक्तव्ये ति साधुत्वार्थं प्रथमोपात्ता प्रथमा चैत्रादिपदानन्तरं प्रयुज्यत इति । लिङ्गं पुंस्त्वं स्त्रीत्वं क्लोवत्वं च तत्र शोणिताधि- कशुक्रसमवेतप्राणित्वं पुंस्त्वम् । शुक्राधिकशोणितस- मवेतप्राणित्वं स्त्रीत्वम् । समशुक्रशोणितोभयसमवेतप्रा- णित्वं क्लीबत्त्वम् । तथा च निरुक्तम् । शुक्रातिरेके पुमान् भवति शोणितातिरेके स्त्री भवति बाभ्यां समेन षराढो भवतीति । चतुर्भजो हलायुधो मकरध्वज इत्यादी पुं. स्त्वम् अदितिः श्रीधेनुरित्यादौ सौत्वम् मार्दङ्गिक कु- गडलि गायनं हन्नलमित्यादौ क्लीवत्वं प्रथमाऽभिधत्त- इति लिङ्गं प्रथमार्थोऽनन्यलभ्यत्वात् । घटादिशब्दे तु पुं- रुत्ववाचकसुपप्रकृतित्वं पुस्त्वमौपचारिकमिति । एवं नटोत्यादौ तटशब्दे ईत्वेन त्रौत्ववाचकस्य डीप्रत्ययस्य प्रकृतित्वं खौत्वम् । भुजेत्यादौ भुजशब्द आवेन स्त्री- त्ववाचकस्य टापत्यस्य प्रकृतित्वं स्वौत्वं दधीत्यादौ द- धिशब्दे,नपुसकत्ववाचकस्य लोपस्मारितमुपः प्रकृति- त्वं नपुंसकत्वं कुण्डमित्यादौ कुण्डशब्द नपुंसकत्ववा_ चकस्यामस्मारितमुपः प्रकृतित्वं नपुंसकत्वं सर्वत्र शब्द- ·४५ विभक्त्यर्थनिर्णये। प्वौपचारिकमिति । परिमाणं गुरुत्वं परिमितिश्च द्रोणो ब्रोहिरित्यादौ गुरुत्वविशेषवाचिनो दोगशब्दात्पथमा गुरुत्त्वमभिधत्ते । प्रथमार्थगुरुत्वे द्रोणपदार्थस्याभेदेना- न्वयस्तादृशगुरुत्वं ब्रौहावन्वेति । एवं द्रोणाभिन्नगुरुत्व- वान् ब्रीहिरिति वाक्यार्थबोध: । वितस्तिः शङ्ख इत्यादी हादशाङ्गुलपरिमाणवाचिनो वितस्तिशब्दात् प्रथमा प- रिमाणमभिधत्ते । प्रथमार्थपरिमाणे वितस्तिशब्दार्थस्या- भेदेनान्वयस्तादृशपरिमाणस्य शङ्खन्वयः एवं वितस्त्य- भिन्नपरिमाणवान् शङ्ख इति वाक्यार्थबोध इत्यनन्यल- भ्यत्त्वाद् गुरुत्वत्वेन गुरुत्वं परिमाणत्वेन परिमाणं च प्र- थमार्थ इति अव गुरुत्वविशेषविशिष्टबाचिनो ट्रोण शब्द- स्यार्थः ब्रीही परिमागविशेषविशिष्टवाचिनो वितस्ति- शब्दस्थार्थः शने तादाम्येनान्वेति । तावतैव बौहौ गु- सत्वविशेषवैशिष्ट्यस्य शो परिमाणविशेषवैशिष्ट्यस्याव- गमसम्भवात् । गुरुत्वत्वेन गुरुत्त्वस्य परिमाणत्त्वेन प- रिमाणस्य भानमप्रामाणिकमेवेति गुरुत्वं परिमाणं च न प्रथमार्थ इति पदवाक्यरत्नाकरे गुरुचरणाः । युज्यते चायमर्थः । तथा हि । यदि परिमाणं प्रथमार्थस्तस्य प्र. कृत्यर्थविशेषितस्य प्रातिपदिकान्तरार्थेऽन्वय स्तदा राज्ञः पुरुष इत्यादाविव द्रोणो ब्रौहिरित्यादौ समानविभक्ति- कतानियमो न स्यात् । तथा च द्रोणी ब्रीहिं ब्रौहिणा- जौहे झैहो वेत्यादिप्रयोगः स्यादिति । यदि च द्रोणो बौहिः वितस्तिः शङ्ख इत्यादी गुरुत्वत्वेन गुरुत्वं परि- मागत्वेन परिमाणं प्रतीयत एव तदा गुरुत्वं परिमाणं च प्रथमार्थ एवानन्यलम्यत्वात् । यदि च प्रक त्यविशे.

·प्रथमाविभक्तिविचारः। षितयोस्तयोः प्रथमार्थयोः समान विभक्तिकपदान्तरार्थ- एवान्व यस्तदा तादात्म्यान्वय इव गुरुत्वपरिमाणान्व ये.पि समानविभक्तित्वं तन्वमम्युपेयमिति । । बचनसे- कत्वं हित्वं वहुत्वं च तत्रैकत्वं वचित्प्रक त्यर्थतावच्छे- दकव्यापकसंसर्गेण प्रक त्यर्थेऽन्वेति यथा परमेश्वर दू- त्यादौ समवयंप्रकत्यर्थतावच्छेदकव्यापकसमवायेनैक- त्वं परमेश्वरेऽन्वेति । कचित्पदान्तरार्थव्यक्तिविशेषटि- तेन प्रक त्यर्थतावच्छेदकव्यापकैन संसर्गेण प्रक त्यर्थेऽन्वे- ति यथा पशुना रुद्र यजत इत्यादौ तद्यागव्यक्तिकर्म- पशुत्वव्यापकसमवायेनैकत्वं पशावन्वेति । ईदृशममगें- गोकत्ववैशिष्टयमेव सजातीय हितोयराहित्यं ज्ञापयति । एवं हित्वमपि आश्विनेयावित्थादावश्विनौपुवत्वप्रक, त्यर्थतावच्छेदकव्यापकसंसर्गेण हित्वमाविनेययोरन्वेति। सारस्वतौ मेषौ भवत इत्यादी मेषक कमावनाक्षिप्तायां यागभावनायां यस्यां सरस्वतीदेवतयोमेषयोः कर्मतया- न्वयस्तद्भावना कर्ममेषनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानव- च्छेदकपर्याप्तिसंसर्गेण हित्वं मेषयोरन्वेति। ईदृशसंसर्गेगा हित्ववैशिष्ट्य मेव सजातीयतृतीयराहित्यं ज्ञापयति । इत्थं संमर्गवैचिौक त्वहित्वयोरन्वयसम्भवेन नाव्यावर्तक- त्वं न वा दिपशुको रुद्रयागः न च त्रिमेषक: सरस्वती- यागः यागस्वर्गयोहेतु हेतुमजावे एकत्वहि वयोर्यागे कर्म- तायां वा वैशिष्ट्य प्रवेशनीयमित्यादिकं सुधौमिरूध- मिति । बहुत्वं तु नेढशसंसर्गेणान्वेति सजातीयराहित्य- स्य तापयितुमशक्यत्वात् बहुत्वस्य सकलसंख्याव्या पक. त्वात् । कपिञ्जलानालभतेत्यादी बहुत्वत्वेन वित्वस्य ·व्युत्पत्तिवै- विभक्त्यर्थनिर्णये। धस्तात्पर्यगौव संसर्गवैचिच्यण त्रित्वबोधनासम्भवात् एवं यत्र प्रत्यर्थतावच्छेद कमेकं तत्त्र प्रत्यर्थतावच्छे हकव्याप्यसंसर्गेण हित्ववहत्वयोरवयस्लेत घटाकाशयो- बत्वस्थ घटपटाकाशानां बहत्वस्य च गगने सत्वादा- काशावाकाशा इति न प्रयोगः यत्र प्रकृत्यर्थतावच्छेद- के नाना धवखदिरावित्यादौ तत्त्र द्वन्दूस्थले व्य चिच्य गण धवत्वखदिरत्त्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितान- अच्छे दकपर्याप्त्या हित्वं तयोः प्रकृत्यर्थतावच्छेदकयो- रवेति तादृशपर्याप्त्या स्वाश्रयप्रकत्यर्थतावच्छेदकव- वसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थयोवोऽन्वेति । एवं बहुत्वमपि ध- वखदिरपलागा इत्यादी प्रकृत्यर्थतावच्छेद केषु प्रक- त्यर्थेषु वा दर्शितरीत्याऽन्वेति । एवं वामे बहन कु- थान् कृत्वा दक्षिणे तु कुशवयमित्यादावपि तात्पर्य- विशेषण बहुशब्दार्थतावच्छेद के विस्वे पात्पर्यविशेषण बहुवचनार्थवित्वस्यान्वयः किं वा वचनाबहुत्वात्मक- वित्वविशिष्टेषु कुशेषु बहुशब्दार्थवित्वविशिष्टस्य तादा- त्म्येन निराकासत्वमिति बहुशब्दप्रयोगमार्थञ्चाय कुशवि- शेषणं त्रित्वे तथान्वयविशेष्ये योग्यताया इब निराकान- ताया अपि विशेषणाययप्रयोजकत्वात् । एवं वामे नव कुशधारणां सांप्रदायिकं युज्यते विशिष्टानामिति । एवं यदाऽऽदिशान्ति पूज्यपादा इत्यादौ पादविशेषगापूजा- यामनिर्धारितविशेषस्य बहुत्वस्य विवक्षितस्य बहुवच- नार्थस्य सविशेषणे होतिन्यायादन्वयः । एवं गोदौ ग्रा- म इत्यादौ विस्वस्य गोदयोर्निवामग्रामविशेषणीभूत- योरन्वयी निराबाध एव । गोदशब्दोऽपि नासत्यशब्द- ·४ € प्रथमाविभक्तिविचारः । वन्नित्यद्विवचनान्तोऽपि न बित्वविशिष्टवाचक: येन नि- राकातया नान्वयः प्रसज्येत । ननु गगनपदस्य श- ब्दविशिष्टनाचकतया गगनपदार्थैकदेशे शब्दे वहुत्वा- न्वयविवक्षायां गगनानीति प्रयोगः स्यात् । एकदेशेऽ- वयानभ्युपगमें पूज्यपादा इत्यत्रैकदेशे पूजायां बहुत्वा- न्वयो न स्यात् । एवं वेदाः प्रमाणमित्यत्र प्रमाणत्वेनै- कत्वान्वयः स्यादिति चेत् । व्युत्पत्तिवैचित्राणान्वयोग- मेन समीहितसिद्धौ नैकदेशाऽन्बयोऽभ्युपयते पूज्यपादा इत्यत्र पूजाविशिष्टपादे बहुत्वान्वयः पादे बाधात्पूजा- यां पर्यवस्यति शिखी विनष्ट इत्यादिवत् । एवं प्रमा- णमित्यत्र प्रमाविशेषितल्युडर्थकरणे एकत्वान्वयः क- रणे बाधात्पमायां पर्यवस्यति । तत्रापि स्वाश्रयशाब्द- त्ववत्वसम्बन्धेन प्रमायामन्वेति सविशेषणे हौतिन्या- यात् तदेव विशेषणं यत्सामान्यधर्मवतः व्यावर्तयति यथा घटे नीलादिः नौलान्यघटात् स्वाश्रयघट व्यावत- यति । शब्दस्तु नेदृशं येन गगनानीति प्रयोगः स्यात् प्रजा प्रमा चेदृशमेव विशेषणमिति सविशेषणो होतिन्या- यस्य विशेष्ये योग्यताया दुव आकाङ्काया अपि बाधः प्रापक एव सति विशेष्यबाधे इत्यस्य विशेष्यान्वयाभा- वे सतीत्यर्थ: । एवं वामे बहूनूकुशानित्यत्व बहुत्वविशि- ष्टकुशे बहुशब्दार्थस्य बहुत्वविशिष्टस्य तादात्म्येनान्व- यो निराकास इति कुशविशेषणवत्वेन्वयः पर्यव- स्यति । बहुशवदोत्तरबहुवचनं साधुत्वार्थ मेव कुशश- ब्दोत्तरवहुवचनाबहुशब्दाच्च वित्योपस्थितिस्तात्पर्यवि- शेषेणैवेति । कचि देकत्वस्याप्येवं रोत्याऽन्वयः । न्यथा ·विभक्त्यर्थनिर्णये। वेदाः प्रमाणमित्यादौ प्रकृत्यर्थताषच्छेदकप्रमाणत्वे तद्- द्वारा प्रमाणे वा एक त्वस्यान्वयः । यत्र तु "विंशत्याद्या: सदैकत्वे सर्वाः संख्ये यसंख्ययोरि"ति कोशेनानुशिष्टस्यै- कवचनस्यार्थ एकत्वं विंशतित्वादिसंख्यायामन्वेति। य- था विंशति ब्राह्मणाः शतं धार्तराष्ट्राः सहस्रं भानो: करा इत्यादौ विंशतित्वादी बनवान्वयविवक्षयो तु बहुवचनमपि प्रमाणं यथा "असंख्याताः सहस्राणि ये सट्रा अधिभूग्यामि"ति श्रुती"तिसः कोस्यो ऽधकोटी च तीर्थानां वायुरबौदि"ति पुराणे । किमेकयैव विंशत्या बाहुभिस्त्वं विकत्यसे । पश्य रावण नाराचैछिनछि कति विंशतीः ॥ इत्यादी लोके च तथा प्रयोगदर्शनात् । ते श- तानि वयं पञ्चत्यत्र बहुवचनान्ततच्छब्दविशेषणात् । संख्य यवाचिन: शतशब्दाबहुवचन बहुवचनान्तास्मच्छ- ब्दविशेषणात्मञ्चशब्दाबहुवचनञ्च साधुत्वार्थमेव । एवं दशशतान्यम्भोजसंवर्तिका इत्यादौ संख्ये यवाचिनो 'दशशब्दस्यार्थ: संख्य यवाचिशतशब्दार्थे तादात्म्येनान्वे- ति । शिखी विनष्ट इत्यादाविव सविशेषगो होति न्या- येन शतत्व संख्यामादाय पर्यवसानं शतत्वे दशवविशि- ष्टतादात्म्यावगमे सहखलसंख्यालाम इति । जातिगतै- कविवक्षायानेकवचनं बहुवचनं च प्रमाणम् । “जा- व्याख्यायालेकशिबड़वचनमन्यतरस्यामि"त्यनुशास- नात् । जातिरूपे एकस्मिन्नर्थे बहुवचनमेकवचनं च स्यादिति सवार्थः । यथा सम्पन्नी बीहिः सम्पन्ना ब्रीय इत्यादौ ब्रोहित्वनातावकत्वमेकवचनबहुवचनाभ्यां प्र- ·प्रथमाविभक्तिविचारः। त्याय्यते । तवाप्येकजातिर्विवक्षिता तत्रैवायं वचन व्यव- स्था एकजातिविवचगात् सम्पन्नौ ब्रीहियवावित्यादी नैकवचनबहुवचने । एको ब्रीहिरियादी न बहुवचनं "संख्यायोगे प्रतिषेधो वक्तव्य" इतिवार्तिकेन निषेधात्। एवं ब्राह्मणेन हतः पततीत्यादौ ब्राहाणत्वजातावे- कवमन्वेति ब्राह्मणत्वखरूपैकजातिमतः सामान्येन ह- ननान्वयविवक्षणात् ब्राह्मणसामान्यकर्तकस्यैव हननस्य पातित्यप्रयोजकत्वं न तु ब्राह्मणविशेषकर्तृ कस्य । एवं गृहं संमाष्टोत्यादौ ग्रहत्व एवैकत्वमन्वेति गृहसामान्य- कर्मत्वस्यैव संसर्गेऽन्वयान्न तु गृह विशेषकर्मत्वस्येति । "अस्मदो क्योचे" त्यनुशासनेनाहं ब्रवीमि आवां ब्रूव इत्यर्थ:न्यतरस्यां वयं ब्रूम इति बहुवचनमम्मदर्थान्वित- सेकत्वं हित्वं चाभिधत्ते। "सविशेषणस्य प्रतिषेधो वक्त- व्य"इति वार्तिकेन विशेषण योगे बहुवचनस्य निषेध: य- था देवदत्तोऽहं धीमीत्यादौ । युभदि गुरावेकेषामित्य- नुशासनेन त्वं गुरुरावां गुरू इत्यर्थेऽन्यतरस्यां बहुवचन यूयं गुरव इत्यादों युसदान्वितमेकत्वं हित्वं चाभि- धत्ते। "फल्गुनी प्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे" इत्यनुशास- नेन फल्गुनीप्रीष्ठ पदाभ्यां शब्दाभ्यामुत्तरमन्यतरस्यां बहुवचनं फल्गुनी नक्षत्रगतं प्रोष्ठ पदानक्षवगतं च हित्व- मभिधत्ते । नक्षत्रगहणेन फल्गुन्यौ माणविके इत्यादौ न.. बहुवचनम् । “छन्दमि पुनर्वस्वोवेकवचनम्" इत्यनुशा- सनेन "विशाखयो” इत्यनुशासनेन च पुनर्वमुश- ब्दाहिशाखाशब्दाच्चोत्तरमन्यतरस्यामेकवचनं पुनर्व- नक्षत्वगतं विशाखानक्षत्वगतं च हिल्वमभिधत्ते छ 4 ·- विभक्त्यर्थनिर्णये। ग्दसि यथा पुनर्वसुनक्षत्रमदितिर्देवता पुनर्वसू न- क्षत्रमदितिर्देवता यथा वा विशाखा नक्षत्रमि- न्द्राग्नी देवता विशाखें नक्षलमिन्द्राग्नी देवता । लोके तु पुनर्वस विशाखाशब्दौ नित्यद्विवचनान्तौ ना- सत्यशब्दवत् । तिष्यपुनर्बस्वोर्नक्षत्र, बहुवचन- स्व दिवचनं नित्यम्" इत्यनुशासनेन तिघ्यश्च पुनर्वसू चेति विग्रहसमानार्थकात् तिष्यपुनर्वसू इति इन्द्रादुत्तर दिव वनं तिष्ये पुनर्वस्वोच्च वर्तमानं बहुत्वमभिधत्ते । फ- सगुनौसूबानमनग्रहणऽनुवर्तमानेऽस्मिन्सूबे पुननक्षत्रा- ह पीयेगापि हन्द सूचयति । तेन पुष्यपुनर्वसू सिां ध्यपुनर्वस इत्यादिबन्देऽपि दिवचनं तथा नित्यग्रहणं ब- हुवचनं निषेधति । बहुवचनस्येति विशेषोपादानं ति- ष्यपुनर्वस्विति लौवैकवचनान्नइन्द्रं सूचयति ज्ञापर- ति च सर्वो इन्द्रो विभाषैकवद्भवतीति लौवेकवचनान्त- जापनेन लौब द्विवचनान्तहन्दस्य निषेधोऽवगम्यते। तेन- तिष्यपुनर्वसुनौ इति न इन्दः । जात्याख्यायामित्यादि- तिथ्यपुनर्वस्वीरित्यन्तमू बाणां तालार्थाः काशिकासम- ताः प्रदर्शिताः । एवं तिर्थानामे त्वादीनां प्रथमा- न्तार्थेऽन्वयः भावाख्यातस्थले तिङयभावनाया विरहात् तदन्वयिप्रथमान्तार्थासम्भवान्न तिङर्थसंख्यान्वच सम्भव इति चैत्रेण स्थीयते इति साधुत्वार्थमेकवचनं भावाख्या- तस्थले न तु द्विवचनवहुवचने । फणिभाष्यकृतस्तु उ- ष्ट्रासिका पास्यन्ते हतशायिकाः शयन्ले--वृति भावा- ख्यातबहुवचनं दर्शयन्ति स्म । तेषामधमाशयः । भावा- ख्यातस्थले एकत्वादिसंख्या धात्वर्थेऽन्वेति । न च पच्चते U.G.C3001 No - MARA #Ncr ...9.533 8....00401vironnoir ·प्रथमाविभक्तिविचारः । चैगोत्यादौ धात्वर्थव्यापाराणां बहुत्वात्कथमेकत्वान्वय इति वाच्यम् । व्यापारामां बहुत्वेऽपि पूर्वापरोभूतानां तेषामकबुद्धिविषयतयैक्यसम्भवात् । बुद्धिगतैकत्वस्य स्वा- अववियत्वसंबन्धेन व्यापारेष्वन्वयसम्भवात् । तदुक्तम् । गुणभूतैरवयवै: समूहः क्रसजन्मनां । बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥ इति पूर्वापरीभूतं भावाख्यातमाचष्ट । यथा पति बजतीत्युपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तमिति निरुक्तामध्यसमर्थ संवदति । न चैकबुद्धिविषयतया व्यापाराणानै क्ये भा- वाख्याते कथं द्विवचनबहुवचनोपपत्तिरिति वाच्यम् । ताशव्यापाराणां पुनः सम्भवे बुध्यन्तरविषय तया तथा द्वित्वान्वयसम्भवात् द्विवचनस्य पुनः पुनः सम्भवे पुनर्बु- ध्यन्तरविषयतया तथा बहुत्वान्वयसम्भवात् बहुवचनस्य चोपपत्तेः । एवमास्यन्ते इत्यादौ उपवेशनव्यापाराणां मुहुरन्तरोत्थाने विचतुःकृत्वो जातानां बहुतया बहुव- चनोपपत्तिः । शय्यन्ते इत्यवापि शयनव्यापाराणां सुहु- रन्तराजागरणे विचतुः कृत्वो जातानां बहुतया बहुव- चनोपपत्तिः । इत्थं चोपवेशनक्रियाविशेषणस्य उष्ट्वासि- काशब्दस्य शयनक्रियाविशेषणस्य हतशायिकाशब्दस्य ब- हुवचनान्तत्वं ब बहुत्वविशिष्टव्यापार बहुत्वान्यसंख्यावि- शिष्टस्य तादाम्येनान्वयायोगात्ममानवचनत्वं तन्त्रम् । उष्ट्रासनसदृश उष्ट्रासिकाऽर्थः । हतशयनसहशो हतशायि- कार्य इति उष्ट्रासनसदृशानि वर्तमानासनानि हतश- यनसद्धशानि वर्तमानशयनानीति वाक्यार्थबोध: । न- न्वेवं धात्वर्थे संख्याश्वयोपगमे लिङ्गसंख्यान्वयायोग्यत्व-. - ·विभक्त्यर्थनिर्णये। मसत्वं व्याहत्येत । तवापि लिङ्गान्वयायोग्यत्वस्य घट- पटादिप्रातिपदिका दिसाधारणतया संख्यान्वयायोग्य- त्वस्यैवासत्वशब्दार्थत्वादिति चेत् । साक्षात्संख्यान्वया- योग्यत्वमसावं धात्वर्थस्य बुद्धिहारा संख्या वयित्वेऽपि निरुक्तासत्वमव्याहतमेव । न चैवं वेदाः प्रमाणमित्यादी संखवायाः प्रमितिकरण साक्षादनन्धयादसत्वं स्यादिति वाच्यम् । प्रमाणानौत्यादौ प्रमाण साक्षात्संखडान्धया- दयोग्यताया विरहात् । अयोग्यतापर्यन्तधावनेन कचि- त्संखवाया अनन्वयेऽपि नासत्वमिति । यहा प्रातिपदि- कार्थत्वं सत्वं तदभावोऽसत्वं तच्च धात्वर्थे निराबाध- मेव । अत एव प्रातिपदिकार्थः सत्ता इति काशिकार- त्तिस्तत्र प्रातिपदिकार्थ इति भावप्रधानो निर्देशस्तेन प्रातिपदिकप्रतिपाद्यता सत्तेत्यवगम्यते । प्रातिपदिका- ोदाहरणमुच्चैर्नीचैरित्यपि तत्र वृत्तौ दृश्यते । अन्यथा- लिङ्गसंखद्यान्वययोग्यत्वरूपसत्वस्यौदाहरणामव्ययस्थलेऽ- लग्नं स्यादिति । तथा च सूत्र प्रातिपदिकार्थोक्तियत्र लिङ्गाद्यन्वययोग्यो नार्थस्तत्रापि साधुत्वार्थ प्रातिपदिक- संज्ञाबलात्प्रथमा भवतीति ज्ञापनामिति । एवं सुऔ- जसू इत्यत्र उकारजकारावनुबन्धौ न वाचकताकुक्षिप्र- विष्टौ श्रीकृष्णास्वाता इत्यत्र श्रूयमा स्य कृष्णः पाल- थितत्यादौ विसर्गभावं प्राप्तस्यापि सकारस्य रुत्वेन रू- पण पुंस्त्वैकत्ववाचकत्वं सारस्वतौ मेषौ भवत इत्या- दौ श्रूयमाणस्थावौत्यादौ दोघेकारभावं प्राप्तस्याप्यौका- रस्यौत्वेन पोटःसाधारणेन रुपण पुत्वदित्ववाचकत्वम्। एवं सुमनसस्थिदिवे इत्यादौ श्रूयमाणम्य सुमनसो ना- ·प्रथमाविभक्तिविचारः । के इत्यादावोकारभाव प्राप्तस्थापि अस अस्त्वन शस- साधारणेन रूपेण पुंस्त्वबहुत्ववाचकत्वं लिङ्गवाचकता तु असः जसशस्ङसिङस्साधारणेनास्त्वेन रूपेण बी- ध्या । एवं सुबन्तस्यापि लिङ्गसंखडावाचकतावच्छेदक साधारणं रूपं सुधीभिरूद्यमिति द्वितीयादौनां लिङ्गसं- खवार्थकत्वम् । सूत्रे मावग्रहगां प्रथमायां कर्मवाद्यर्थकत्व- व्यवच्छेदमुखन प्रथमार्थस्य सर्व सुवर्थत्वं ज्ञापयत्सूचयति । इति विभक्त्यर्थनिर्णये सम्बोधनेतरप्रथमार्थनिर्णयः । सम्बोधनमपि प्रथमार्थस्तथा चानुशासनम् ॥ "सम्बोधने चे"ति। सबोधनं बोधोद्देश्यकच्छा तत्र ज्ञानमिच्छा च खण्डशः प्रथमार्थः ।तत्र प्रातिपदिकार्थः समवेतत्वसम्बन्धेन ज्ञानेऽन्वेति । प्रातिपदिकार्यान्विते ज्ञाने उद्देश्यतासम्बन्धेनेच्छा ऽन्वेति ज्ञानं च विशिष्टवि- षयतासम्बन्धन. वाक्याथै इन्वेति । एवं प्रातिपदिका- समवेतत्तानस्योद्देश्यतया ज्ञानसमवायितयोद्देश्यत्व- स्वरूपं सम्बोध्यत्वमर्थतः प्रातिपदिकार्थस्य प्रतीयते एतदेव मम्मोध्यत्वं काशिकायामाभिमुख्यपदेनोक्तम् । एवं सति ब्रह्मन् पालयेत्यादौ ब्रह्मसमवेतेष्टज्ञानविषय- एकत्वकर्तृकमाशंसाविषयपालनमिति शाब्दिकस्य ब्र- झसमवेतेष्टज्ञानविषय आशंसाविषयपालनकतैकसत्व- मिति तार्किकस्य शाब्दबोध: । एवं यादृशरूपावच्छेदेन सम्बोध्यत्वं प्रथमया प्रत्याय्यते तादृशरूपविशिष्टमेव युष्मदा परामश्यते सम्बोध्यतावच्छेदकोपलक्षितधर्मवि- शिष्ट एव युष्मत्पदशतः । देव त्वं पुरुषोत्तमोऽसौत्यादौ पु. सत्वकत्वविशिष्टदेवावावच्छेदेन सम्बोध्यत्वमेकवचनप्र- ·। विभत्त्यर्थनिर्णये। थमया प्रत्याय्यते । त्वंशब्देनापि पुस्त्वकत्वविशिष्टदेव- त्वविशिष्ट उच्यते । अत एव सर्व लिङ्गेऽपि युष्मदस्मदोः समानरूपता । इत्थं च हे ब्राह्मणास्त्व प्रसौदेति न प्र- योगः सम्बोध्यतावच्छेदकतयोपलक्षितेन बहुत्वविशिष्ट- ब्राह्मणत्व न विशिष्टम्य युष्मदा परामर्श तवैकवचन- स्यानन्वितार्थकत्वादसाधुत्वाच । हे चण्ड हे मुण्ड बलै बहुभिः परिवारितो। तत्व गच्छत गत्वा च सा समानौयतां लघु । इत्यादा कत्वविशिष्टचण्डत्व कत्वविशिष्टमुण्डत्वस्व- रूपधर्मयावच्छेदेन प्रथमया संबोध्यत्वबोधनेऽपि ताह- शचण्डत्वविशिष्टस्य तादृशमुण्डत्वविशिष्टस्य च युष्मदा- परामर्शात्ततो न द्विवचनममुपपन्नम् । एकपटैकपटावि- त्यादिबन्दस्थले इब हित्वान्वयसम्भवात् । हे सौमिचे सखा यस्त निर्विशेषस्त्वया गुहः । युवां गत्वा नदीमेनां शौवमानयतं पयः ॥ इत्यादौ यच्छन्दाकासापूरणक्षमेन तच्छब्देन युष्मद एकशेष स्मृततच्छब्देन शक्त्या युष्मदा लक्षणया वोप- स्थापितं गुहमादाय द्वित्वान्वयसम्भवात् युष्मदुत्तरं हि- वचनोपपत्तिरिति रीतिरियं भवच्छब्देऽपि बोध्या । तेन हे ब्राह्मणा भवान् प्रमौदत्वित्यादिको न प्रयोगः। यत्र अर्जुनार्जुन सात्यक सात्यके । कृतमनुमतं दृष्ट वा यैरिदं गुरुपातकं । मनुजपशुभि निर्मर्यादैर्भवद्भिदायधैः ।। नरकरिपुणा साध तेषां सभौमकिरीटिना- । मयमहमभेदोमांस: करोमि दिशां बलिम् ॥

·प्रथमाविभक्तिविचारः। इत्यादौ सम्बोधस्यय हित्वे भवच्छन्दो बहुवचनान्त- स्तन न सम्बोध्यार्थको भवच्छब्दः किं तु शवन्तः तेन म- नुजप्रशुभव नविशिष्ट रिति यैरित्यस्य विशेषणम् । यत्तु नाथ पालयेत्यादौ पालनकर्ट त्वस्य सम्बोधनप्रथमान्तार्थ- एवान्वय इति । तदसत् । गुगीभूते प्रथमान्तार्थे आ- ख्यातार्यान्वयायोगात् । सम्बोधन प्रथमान्तार्थस्य सम्बी- ध्यत्वे गुणीभूतत्वात् । अन्यथा नारायण इव नरो ग- छतीत्यादौ नारायणोऽपि गमन कर्ट त्वान्वयप्रसङ्गात् । किं च युष्मदोऽमामानाधिकरण्ये मध्यमपुरुषो न स्यात् । न च युष्मत्यायो यः सम्बोधन प्रथमान्त इति मध्यमपु- रुषोपपत्तिरिति वाच्यम् । तथा सति भवच्छब्दसामाना- धिकरण्येऽपि मध्यमपुरुषप्रसङ्गात् । नन्वेवम् । अकाण्डशक्तिनिर्भिन्ने वत्से जहति चैतनां ॥ हताश राम कस्यार्थे दग्धं जीवितमिच्छसि । इत्यादी रामस्य वक्तः सम्बोध्यत्वमनुपपन्नम् । तदा हि तस्य वाक्यार्थज्ञानासत्वे वाक्यप्रयोगोऽनुपपन्नः । वा- क्यार्थज्ञानस्य सत्वे तु तस्य. सिद्धतया तवेच्छाविरहवा- क्यार्थसिद्धौ शाब्दबोधो न भवतीति चेन्न । मानान्तरज- न्यवाक्यार्थ जानसत्वेऽपि वाक्यार्थगोचरश ब्दत्वावच्छेदेने- च्छासम्भवात् । श्रवणसिद्धौ मननेच्छावत् सिद्धेः शाब्द प्रत्यप्रतिबन्धकत्वात् । प्रतिबन्धकत्वे वा शाब्देच्छाविर- हविशिष्टायास्तस्यास्तथात्वाञ्चेति वक्तुरपि स्ववाक्यजन्या- भौष्टवाश्यार्थबुद्धिसमवायितया सम्बोध्यत्वमघाधितमिति संप्रदायः । ननु सम्वोध्यपुरुषवृत्तिवाक्यार्थज्ञानस्य सिच- त्वनिश्चये करणापाटवेन प्रयुक्तस्य चैत्र त्वं गच्छेति वा- BAR ·१७ विभक्त्यर्थनिर्णये। क्यस्य प्रामाण्यापत्तिः । भाविभूतायाः पुरुषान्तरौयाया- इच्छाया विषयत्वस्य चैत्रीयवाक्यार्थज्ञानेऽबाधितत्वात् । एवं सम्बोध्यपुरुषटत्तिवाक्या' र्थज्ञानस्य वाक्याजन्यत्वेऽपि अरहौतपदसङ्केतं म्लेच्छमुद्दिश्याचार्यः प्रयुज्यमानस्य शङ्गापरेत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यसम्भवात् उपहास्यत्वा- भावप्रसङ्गश्च म्लेच्छे मानान्तरजन्यवाक्यार्थज्ञानस्य म्ले- च्छवाक्यार्थज्ञाने चायेंच्छाविषयवस्थाबाधितत्वात् म्ले- छस्थ सम्बोध्यत्वोपपत्तौ दर्शितवाक्यप्रामाण्यस्य निष्पत्यू- हत्वात् । तत्तत्कालीनत्वेन तत्तत्पुरुषोयत्वेन चेच्छायां- तत्तहान्य जन्यत्वेन जानस्य च सम्बोधनप्रथमार्थत्वे शक्त्या- नन्न्यमिति चेन्न । यतः स्वघटितवाक्यप्रयोगोपधायक- त्वोपलक्षितेच्छायां स्वघटितवाक्यजन्यत्वोपलक्षिते जाने च सम्बोधनप्रथमायाः शक्तिः । यथा तदादिपदानां स्व- प्रयोगोपधायकबुद्धिप्रकारत्वोपलचितधर्मविशिष्ट शक्तिः शक्तिग्रहस्तु सामान्योपलक्षितविशेषाबगाही सर्वोपसं- हारेा । तथा हि। तत्पदत्वावान्तरतत्तात्वोपलक्षिता- स्तत्तत्पदत्वव्यक्तीर्धर्मितावच्छेदकीक त्य तत्पदप्रयोगोपधा- यकबुद्धिप्रकारवाबान्तरतत्तात्वोमलक्षितधर्मविशिष्टवोध- कलावगाहो वृत्तिग्रहः । फलतस्तत्पदत्वावच्छेटेन तत्त- धर्मविशिष्टवाचकतामेवावगाहते । तथा सम्बुद्धिप्रथमाया अपि प्रथमात्वावान्तरतत्ताखोपलक्षिततत्तत्प्रथमात्वाव- च्छेदेन सम्बोधनपथमाप्रयोगोपधायकत्वावान्तरतत्तात्वी- पलक्षितधर्मविशिष्ट च्छावाचकत्वं गृह्यते । इच्छायां ता- दुशोपलक्षितधर्मस्तद्यक्तित्व नेव । न च तद्यक्तित्वेनेच्छा- वगमे वाचकतायामि छाप्रवेशो व्यर्थ इति वाव्यम् । इ- 44

·प्रथमाविभक्तिविचारः।
छात्तितड्यक्तिचलाभार्थमिच्छाप्रवेशात् । अथ दे
त्तित्वोपलचितत्वेनापि धर्मो विवक्षणीय इच्छा वा
के तायां न प्रवेश नोयेति । एवं स्वघटितवाक्यजन्यत्वे
लक्षितं ज्ञानमपि दर्शितरीत्या सम्बुद्धिपथमावाच्या
यथा तदादिपदानां न शक्त्यानन्त्यं तथा सम्बोधन
माया अपीति पदवाक्यरत्नाकरे गुरुचरणाः । अत्रे
त्वम् । तानेच्छा सम्बोधनप्रथमार्थ: सा चेच्छा चैत्रा
बीयगमनकर्तृत्वज्ञानं भवत्वित्यादिविशेषाकारा
सम्बोधनस्थले । एवं चैत्र मैत्रो गच्छतौल्यादौ चैत
प्रातिपदिकान्मैवीयगमनकट त्वं मैत्री गच्छतीति
क्यातीयते ऽनन्य लभ्यतया ज्ञानेच्छा सम्बोधनप्रथम
तत्रेच्छायां चैत्रादिप्रातिपदिकार्थस्य समवेतत्वसंस
च्छिन्नस्य प्रकारतानिरूपितज्ञानत्वावच्छिन्नविशेष्ट
वच्छिन्नोद्देश्यताप्रतियोगित्वेन सम्बन्धेनान्वयः इच्छ
खोद्देश्यत्वावच्छिन्नज्ञानत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिहा
विषयितासंसर्गावच्छिन्नप्रकारतासंबन्धेन वाक्यार्थ
त्रीयगमनकत्वादावति । एवं चैत्र मैत्री गच्छत
दो चैत्रस्य व्यासङ्गवशाहाक्यार्थज्ञानानुत्पादेोपि
म्बोध्यवहानि: दर्शितसंसर्गेण चैत्रच्छायामिच्छ
वाक्यार्थेऽन्वयस्य निध्यत्यूहत्वात् । उद्देश्यता तु व
योगप्रयोजकतत्तदिच्छोयोद्देश्यतात्वेन संसर्गमध्ये f
शते । एवमेवाशौलिङ्लोटोरथ स्वेच्छाया अप्युद्द प्रय
यीकृत तदिच्छौयोह शबतात्वेन संसर्गमध्ये निविश
वतु वा स्वप्रयोक्ततावच्छेदकत्वोपनिनिधर्मविशिष्ट
करि सम्बोधन प्रथमायाः आशीलिंङ्लोटोच्च शकि

·विभक्त्यर्थनिर्णये। देवदत्तादेः प्रयो तस्तत्तत्कालावच्छिन्नसमवेतत्वेन संब- धेनेच्छायामन्वयः । तेन चैत्रस्य कालान्तरे देवदत्तसम्बो- ध्यस्य मैत्रीयगमनकर्ट त्वादिस्वरूपवाक्यार्थज्ञाने सिद्ध- त्वनिश्चथदशायां पुरुषान्तरम्य तादृशचैवीयवाक्यार्थजा- नेच्छायां यत्तदत्तं सम्बोधयता देवदत्तन करगापाटवेन प्रयुक्त चैत्र मैनो गच्छतीत्यादौ चैत्रस्य सम्बोधात्ववि- रहादप्रामाण्यं कालान्तरीयपुरुषान्तरीयेच्छयोस्तहाक्या- प्रयोजकत्वात्तयोरिच्छयोस्त त्तदिच्छोयोद्देश्यताघटितसं- बन्धमध्ये प्रवेशाभावात् । प्रयोगजनकयज्ञदत्तविषयकस- म्बोधनेच्छायां तदिच्छीयोह प्रयत्वघटितेन दर्शितसंसर्गेण चैचस्यान्वयासम्भवात् । प्रयोक्तः प्रथमार्थत्त्वपक्षे देवद- तसमवेततत्तत्कालिकेच्छायां दर्शितसंसर्गेण चैवम्यान्व- यासम्भवाच्च । एवं प्रयोक्तपुरुषणोपलक्षिताया ज्ञानेच्छाया उद्देश्यतयाऽनुपलक्षितायास्तत्तदिच्छीयोद्देश्यतया वाव- छिन्नं यज्ज्ञानत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वं तन्निरूपितसमवेत- त्वसंसर्गावच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकत्वसंबन्धेन जानेच्छो- पलक्षितधर्मविशिष्टे युष्मत्यदस्य शक्तिः त नदिच्छोद्देश्य- ताव्यक्ते रुद्द श्यतात्वेनैव संबन्धमध्ये प्रवेशः । यथा स्वर्ग.. कामो यजतेत्यादौ इष्टसाधनत्वं विधार्थस्तवाव्यवहितपूर्व- कालः अधिकरणं अभावः प्रतियोगितावादकत्वं ध- मंश्च खण्ड शो विर्थस्तवेष्टत्वेनोपस्थितः स्वर्गोऽव्यवहि- तपूर्वकाले सोऽधिकरणे तदभावे सप्रतियोगितायां साव- च्छेदकत्वे तदभाव सधर्मेन्वेति तत्र स्वर्गाव्यवहितपू- वैकालस्याननुगमेऽपि तत्तत्क्षणावच्छिन्नाधिकरणलयाऽ भावस्य स्वर्गादिकार्याधिकरणेऽन्वयतेन तत्तत्क्षगाव- ·- प्रथमाविभक्तिविचारः। च्छेदेन स्वर्गाधिकरगावृत्तिोऽभावस्तत्पतियोगितावच्छे- दकत्वाभाववान् धर्म इति लिडर्थबोधस्तन यथा न श- क्यानन्त्य तथावापि यदि चाव्यवहित पूर्वकालो लि- ङये न निविशते किं त्वधिकरणमभाव: प्रतियोगिताव- च्छेदकत्वं धर्मश्चेति पञ्च लिङर्थाः तब स्वर्गोऽधिकरगो- ऽधिकरणं तत्तत्वव्यवहितपूर्वक्षणावच छिन्नाघयतासं- बन्धनाभावे प्रतियोगितायां सावचछेदकत्वे तदभावे स- धर्मेऽन्वति । एवं यागावावच्छेदन स्वर्गाधिकरगानिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावबद्धर्मवत्ताजानमेव या- गप्रष्टत्तौ हेतुः सधर्मस्तु यागत्वमेव दर्शितधर्मत्वेन रुपेगा यागत्वावच्छेदेन गृद्यते । एवमेवान्यनापौष्टसाधनता- जानस्य प्रवर्तकत्वं संसर्गघटितविशेषं सामान्येनावगाह- मानमिष्टसाधनताजानं सामान्येन व्यभिचारग्रहः प्रति- रोढुं नेष्टेऽतः स्वगत्वावच्छेदेन सामान्यतो व्यभिचारग्र- हेऽपि न क्षतिः । न चैवं व्यभिचारग्रहेपि दण्ड विशेषत्वा- दिना घटकारगाताग्रहः स्यात् घटत्वावच्छेदेन सामान्य- तो व्यभिचारग्रहस्य सामान्यविशेषावगाहि कारणताग्रह प्रत्यविरोधित्वादिति वाच्यम् । सामान्यतो व्यभिचार- ग्रहस्य सामान्यतः कारणाताया ग्रहविरोधित्वे निष्पत्य - हत्वात् । प्रकृतेऽपि स्वर्गत्वावच्छेदेन सामान्यता न याग- कारणताग्रहः दाइविशेषत्वादिना सामान्यता विशेषा- वगाही कारणताग्रहस्तु न सम्भवति । घटत्वावच्छिन्न प्रति दगडत्वादिना सामान्यत: कारणत्वस्यावश्यकत्वे विशेषघटित कारणताया एवाप्रसिद्धेः। प्रकृते तु स्वर्गत्वा- वान्तरबैजात्यावच्छिन्न प्रति यागत्वेन कारणतायाः .

·विभक्त्यर्थनिर्णये। सत्वात् सामान्य न तदवगाही कारणताग्रहः सम्भ- वत्थ वेति लिडो न शक्त्यानन्त्यम् । यमच्छब्दस्य तु त- तदिन्छोयोद्देश्यताया: मंसर्गविधयाऽपि सङ्केत प्रवेशे कु- ती न शक्त्यानन्त्यमिति विभाव्यते तदा युष्मच्छब्दस्य स्वप्रयोगोपधायकैच्छीयोद्देश्यत्वावच्छिन्नविशेष्यता- निरूपितसमवेतत्वसंसर्गावच्छिन्नप्रकोरतावच्छेदकत्व- सम्बन्धेन स्वोपलक्षितधर्म विशिष्ट शत्तिाः । युभमच्छब्द- परस्य स्वशब्दस्योभयत्र परिचायकतया कथनमिति का- लान्तरौयपुरुषान्तरीयेच्छाघटितसम्बन्धन विद्यमानस्यै- तत्पुरुषप्रयुक्तस्य य मच्छब्दस्य न यत्नासत्वान्नातिप्रसङ्गः। तत्तद्युषमच्छब्दस्य तत्तत्कालीनतानेचछा विषयार्थतः शक्तिपर्यवसानेऽपि न शक्त्यानन्त्यं युष्मच्छब्दस्य सा- मान्यरूपणैव सङ्केतग्रहे प्रवेशात् । यदि च य मच्छ- ब्दाच्चैत्रत्वादिना चैत्रादिन प्रतीयते तथा सति त्वं चैत्र इत्यादौ चैत्रश्चन इत्यादाविव निराकात याऽनन्व- य: स्यादिति तदा तानेच्छाप्रकार एव य मच्छब्द- स्थ शक्तिस्तत्र ज्ञानेच्छाया: स्वप्रयोज्यवाक्यप्रयोगोपधा- यकेच्छोयोद्देश्यत्वावच्छिन्नतानत्वावच्छिन्नविशेष्यता- निरूपितसमवेतत्वतंसर्गतानिरूपितत्वसंबन्धेन वैशिष्ट्यं प्रकारत्वे विशिष्टयकारत्वस्य वैशिष्टा धर्मिणि स्वरूपसं- बन्धेन बोध्यमिति तानेच्छाविशिष्टप्रकारत्वविशिष्टो यु- मच्छब्दार्थः । स्वप्रयोज्येत्याधुपादानाकालान्तरौयायाः स्वत्तानेच्छाथा: प्रकारे नाति प्रसङ्गः स्वशब्दस्य ज्ञानेच्छा- परिचायकत्वान्न शक्त्यानन्त्यमिति । एवं ज्ञानेच्छायाः स्वप्रयोज्यवाकाप्रयोगोपधायकेच्छौयसमवायेन वैशिष्ट्य- ·૨૨ प्रथमाविभक्तिविचारः। वानाच्छब्दार्थ इति । एवं चैव त्वं पश्येत्यादौ चैनप्रका- रक ज्ञानेच्छाप्रकारः आशंसाविषयदर्शनकर्ता ज्ञानेच्छा- प्रकार इतिशाब्दबोधस्य विशेषण विशिष्टयोर श्यताव- रछेद कविधेययोर्विशेषणभेदाझेदेनोपपत्तिः कनककुराहु- लवान् मणिकुण्टलवानितिवत् एवं म्लेच्छमुद्दिश्या- चार्यैः प्रयुज्यमानस्य शुङ्गापसरेत्यादिवा कास्य ब्लेच्छे स- म्बोध्यत्वय मदर्थत्वयोन्निराबाधतया शक्तिममाजन्य- खसम्भवेऽप्यएहीतसङ्केतकोद्देश्यकतयोपहास्यत्वं सम्भ- वत्य व शक्तिबमजन्यत्वस्योपहास्यत्वाप्रयोजकत्वात् त- थासत्यपभ्रंशेऽप्युपहास्यत्वापत्ते: । इच्छाविषयज्ञानस्य सम्वोधनार्थत्वे तत्समवायितावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मस्य वा युष्मत्पदप्रतिनिमित्तत्वेऽन्धुपेतेऽपि शक्तिभ्वमज- न्यत्वं नोपहासप्रयोजकमन्यथा भगवज्ञानस्य सिद्धतया तत्रेच्छाविरहात् भगवत्मन्दोधाकस्य भगवत्परयुष्म- च्छब्दघटितस्य स्वकर्मफलनिर्दिष्टां यां यां योनि बजाम्यहं । तस्यां तस्यां हृषीकेश त्वपि भक्तिर्दृढाऽस्तु मे ॥ इत्यादिवाक्यस्य शक्तिबमजन्यतयोपहास्यत्त्वापत्तेः । अगृहीतपदसंकेतकोद्देश्यकवाक्यत्वस्योपहासप्रयोजकत्वे भगवती गृहौतपदसंकेतकत्वात् । तदुहेश्यकवाक्यस्य नोपहास्यत्वमिति जानच्छायाः सम्बोधनप्रथमार्थत्वे भ- गवतः संबोध्यत्वं निराबाधमेव । भगवत्प्रत्यक्षस्य सि- इत्वेऽपि भगवतः शाब्दज्ञानं जायतामितौच्छायाः सम्भ- वात् । न च भगक्तः शाब्दबाधे कथं तादृशौच्छा स- म्भवेदिति वाच्यम् । बाधितविषयेऽपौच्छासम्भवात् ।

·विभक्त्यर्थनिर्णये। नवपल्लवसंस्तरोपि ते मृदु टूयेत यदङ्गमर्पितं । तदिदं विहिष्यते कथं वद वामोस चिताधिरोहगाम्॥ इत्यादी मतेन्दुमतीवचनशुश्रूषादेर्दर्शनात् । स्वक- मफलेल्या[क्तवाक्ये । विश्वरूपकृतविश्व कियत्ते वैभवादनमगौ हृदि कुर्वे । हेमन यति कियन्निजचौरे काञ्चनाद्रिमधिगत्य दरिद्रः॥ इत्यादौ भगवतः संबोध्यत्वं निष्पत्यूहमेव । एवं "जानीहि नाथ दीनोऽस्मौ"त्यादी दीनाभिन्नमत्कर्ट क- भवनविषयक प्राशंसाविषयत्वत्कर्ट कजाने अथ वा भ- बनकट त्वान्वितदीनाभिन्नमविषयकस्याशंमाविषयत्ता- नस्य कर्ट त्वान्विते त्वंपदार्थ नाथप्रकारका ज्ञानेच्छाप्रका- रत्वस्य संबुद्धिप्रथमान्तार्थस्यान्वयः नाथस्य मदीयदीनभा- वविषयत्तानविषयकं ज्ञानं जायतामितीच्छासम्भवात् । इच्छाविषयत्वस्य ज्ञानविषयकज्ञानवृत्तित्वपर्यन्तधावन मदीयदौनभावज्ञानस्थापक्षात्मकत्वार्थभुपेक्षाज्ञानसा- नुव्यवसायविषयत्वानियमादिति । यत्न संबोधनपद- घटितवाक्यं “नारायणि नमोऽस्तु ते"इत्यादिस्वरूपं मुहुः श्रुयते तव ज्ञानान्तरेच्छया मंबोध्यत्व निर्वाहः । एव"मकाण्डशक्तिनिर्मिन"इत्यादिवाक्ये ज्ञानान्तरेच्छया वक्तरपि संबोध्यत्वनिर्वाहः । एवं शोचनीयाऽसि वसुधे या त्वं दशरथच्युता । रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कष्टतरं गता। इत्यादाबचेतनस्य वसुधादेर्बाधितविषयेपीनछ सम्भ- वेन जानेच्छा प्रकारतया संबोध्यत्वयुष्मत्यदप्रतिपद्यत्व- योनिर्वाहेऽपि कष्टतरगततादात्म्यान्वयबाधासुधावा- ·प्रथमाविभक्तिविचार सिन्नोके लक्षणा तव्ययोजनं तु रामवशगत्वरूपवसुधा- धमम्य लोके प्रतिपत्तिरिति । एवं सति गृहीतपदस- कल कोहेश्यकतया नास्य वाक्यास्योपहास्यत्वमिति दार्शनिक सिद्धान्तः । चेतनतादात्म्यारोपण वसुधायाः सं- बोध्यलं युष्मत्प्रतिपाद्यत्वं कष्टतरगततादात्म्यान्वयश्च सम्भवतीति । अत एव तुल्ये प्रस्तुते तुल्यस्याभिधान- मित्यप्रस्तुत प्रशंसालंकार ईदृशस्थले स्फुरति पुत्रशो- कमन्तप्तस्य वक्तुब्राह्मणस्य प्रस्तुतस्य तादात्यारोपण यु- मत्प्रतिपाद्यत्वसंबोध्यत्वयोर्बसुधायामुपपत्तौ युष्मदर्थे सम्बोधनान्तार्थे वसुधातादात्म्येनाध्य बसितः प्रस्तुती- ऽॉन्वेति व्यञ्जन योपस्थितइति रसविद्याविदः । युष्म- देकवचनादिव्यवस्था पूर्वोक्ताऽनुसन्धया । श्रीस्वाहोत्यादी सम्बोधनैकवचनस्य सः श्रूयमाणत्वात् सत्वेनैव वाच- कत्वं हरे विष्णो रामेत्यादौ लोपः स स्मारक इति । तदिदं सम्बोध्यत्वं क्रियायां विशेषणम् “एकतिङ्वा- क्यमि"ति कात्यायनवाक्यात् । तत्र भाष्यकारेण ब्रूहि देवदत्तेति वाक्यमुक्तम् । तस्यायमभिसन्धिः । "आमन्त्रि- तस्य चे"ति सूत्रेणामन्त्रणार्थकप्रत्ययान्तपदानां पदा- त्पराणामेव निघातो नाम सर्वानुदात्त: स्वरो विधीयते स च देवदत्तपदे तदा स्यात् यदि देवदत्तपदब्रूहिपदयो- व्यं पेक्षा स्यात् । पदधोयपक्षारुपमामर्थ्यविरह समर्थः पदविधिरिति व्यवस्थापनात् पदसम्बन्धिनो निघातवि- धेरप्रत्तेः देवदत्तपदे निघातो न स्यात् । तथा च वा- र्तिक । “समानवाक्ये निघातयुभदम्मदादेशा” इति स- मानवाक्यं समर्थवाकामेव ब्रूहि पददेवदत्तपदयोयंपेक्षा - ।

·विभक्त्यर्थनिर्णये। तदैव भवति यदि देवदत्तसम्बोध्यत्वं वचनक्रियायाम- न्वेति । न च बेहोत्यव तिङर्यकर्तरि सम्बोधनप्रथमा- न्तार्थस्य देवदत्तस्य तादात्म्य न सम्बोधनार्थस्य वा सम- वायेनान्वयोऽस्तु तावताऽप्येकवाक्यत्वरूपसामर्थ्यमुपपद्य- त इति वाच्यम् । मध्यमपुरुषार्थे कर्तरि युष्मदर्थातिरि- तस्य तादात्म्येनान्वयायोगात् । व्रजानि देवदत्तेत्यत्न तिङकर्तरि सम्बोधनप्रथमान्तार्थस्य तादात्म्येन संबो- धनार्थस्य च समवायेनाऽयोग्यतयान्वयासम्भवाच्च । तथाचीतं हरिणा। सम्बोधनपदं यच्च तत् क्रियाया विशेषणं । बजानि देवदर्तति निघातोव तथा सति ॥ तस्मात्यातिपदिकविशेषितं सम्बोध्यत्वं क्रियायां वि- शेषणं तिङन्तविनाकृतं वाक्यमेव नास्तीति कात्यायना- नुसारिणो वैयाकरणाः । फणिभाष्यकृतस्तु एकतिङ्- वाक्यमिति नानुमन्यन्ते । पश्य मृगो धावति, जानौहि जगज्जगन्नाथाज्जायते, अस्ति साधवः सीदन्ति, भवति दु- जना मोदन्ते, इत्याद्यनेकतिङन्तमप्येकं वाक्यं मन्यन्ते तत्र मृगकर्तकधावनस्स धावनकर्ट मृगस्य वा कर्मतया दर्शने, जगत्कर्ट कनाथहेतुकजननस्य नाथ हेतुकजननक- टै जगतो वा कर्मतया ज्ञाने, साधुकट कसौदनस्य सौ- दनकर्ट साधो कर्ट तथा सत्तायां, दुर्जनकर्ट कमोदस्य मोदकर्ट दुर्जनस्य वा कर्ट तया संसर्गेण भवने, यथादर्श- नमन्वयोपगमादेवाश्यतानिर्वाहः । तथोक्तं च । सुबन्तं हि यथाऽनेक सुबन्तस्य विशेषणं । तथा तिङन्तमप्याहुस्तिङन. विशेषणम् ॥

·प्रथमाविभक्तिविचारः । अत एव "तितिङ" इति सूत्रमतिङन्तात्परं ति न्तं निहन्यत इत्यर्थकम् अग्निं दूतं वृणीमहे इत्यादौ कि डन्ते गीमहे शन्दे निघातखरं विदधाति तत्र स पचति भवतीत्यादी भवतीत्यादितिङन्ते निघातवारण यातिङ इति पदं सार्थकम् । अन्यथा तिङन्तयोरकव क्यताविरहे सम्माश्रित निघातविधस्तिङन्तपरे तिङा प्रसक्तिन भग्लोनि व्यर्थमेवातिपदं स्यात् । न चैकति वाक्यमित्यनेन : नवाने कतिङन्तवाक्यस्य निषेधः किं वाक्यं सतिङन्तमेवेति नियम इति वाच्यम् । कष्टा वेधव्यथा कष्टं नित्यमुहहनलमः । श्रवण,नामलङ्कारः कपोलस्य तु भूषणम् ॥ इत्यादेम्तिङन्तशून्यवाक्यस्य दर्शनात् । न चास्तिभव विपरः प्रथम पुरुषो प्रयुज्यमानोऽप्यस्तौति कात्यायनवच नात् तिङन्तशुन्यवाक्येऽस्तीत्यध्याहार इति वाच्यम् अध्याहारे भानाभावात् । तिङन्तविनाकृतं वाक्य न्ना नुभावकमिति व्युत्पत्तिरपि न सम्भवति । तथा हि प्रथमान्ततिङन्तघटितवाक्यस्थले प्रथमान्तार्थस्य तिङन्ते इन्वयोऽपियते भूतले न घट इत्यादावस्तीत्यध्याहा तिर्थे नञर्थविशेषणाघटस्यान्वयासम्भवात् न च भूत लवत्तित्वाभावो घन्वेतीति वाच्यम् । कारकस्य का. कान्वितनञर्थस्य वा क्रियातिरिक्तोऽन्वयस्याव्यत्पन्नत्वा त् न च भूतलाधैयत्वाभावोऽस्ती यत्र धात्वर्थ एवान्वेति धात्वर्थविशेषणे तिर्थ कर्तरि घटस्य तादात्म्य नान्वय- इति वाच्यम् । घटपदस्थातीतघटपरतायां घटस्य तिड ईकर्तरि योग्यताविरहात् तादाम्येनान्वयासम्भवा- ·र्थ विभक्त्यर्थनिर्णये। त् । न च भूतलाधयत्वमध्याहृतास्तिधात्वर्थे सत्ता- यामन्वेति तविशेषणे तिङयकर्तरि घटविशेषितो न- अर्थभेदोऽन्वेतीति वाच्यम् । तथा सति घटवत्यपि भू- तले घटान्योऽस्तोतिवत् घटो नास्तीतिप्रयोगापत्तेः । न च भूतलाधेयत्त्वान्विते नाध्याहृतास्तिधात्वर्यन स- त्तया विशेषितस्य तिङथ कर्तुं नजर्षभेदे ऽन्वय स्तथा- वितो भेदो घटे ऽन्वेतीति वाव्यम् । तथा सति क्रियायाः प्राधान्यनियममणापत्तेः । एवं सति शाब्दस्य क्रियामुख्यविशेष्यकत्वनियमरक्षार्थमस्तोत्यध्याहारी व्य- एव तादृशनियमभङ्गस्य स्वयमेव वहस्तितत्वादिति । अत एव भूतले न घट इत्यादी प्रतियोगितासंबन्धेन प्रातिपदिकार्थविशेषितस्य स्वार्थात्यन्ताभावस्यान्वयबोधने नजनुयोगिवाचकपदे सप्तम्य पक्ष्यते नापच्यते विभक्त्यर्थ- विशेषितस्येति सर्वतान्त्रिकमिद्धा व्यवस्थितिरिति । एवं सुबन्तसमुदायस्सिडन्तसमुदायः सुबन्ततिङन्तोभयसम- दायश्च विविधं वाक्यं तत्र प्रधानार्थे सम्बोध्यत्वान्वय इ- ति महाभाष्यानुसारिणः । एवं चैत्रः पचतीत्यादौ धा- त्वर्थः प्रधानमिति शाब्दिकाः। तिर्थो भावना प्रधानमि- ति भाट्टाः । प्रथमान्तार्थः प्रधानमिति तार्किकाः । तदनु- सारिणोऽन्येऽपि दार्शनिकाः । तेषां तेषां तत्र तत्र प्र- धानेर्थे सम्बोध्यत्वान्वय इति । अत एव देवदत्त यत्त- दत्तः समागत इत्यादौ समागताभिन्न यज्ञदत्ते देवदत्त- सम्बोध्यत्वान्वयः । एवं सम्बोधनान्तपदं तिङन्तमानमा- कासमिति भ्रमः । एवं प्रथमार्थः सम्बोध्यत्वं लिङ्ग स- पाच नञर्थेऽभावे नान्वेति । तेन यजदत्तः समागतो ·प्रथमाविभक्तिविचारः। देवदत्तेनेत्यादौ समागतयज्ञदत्ते देवदत्तसम्बोध्यत्वाभा- वस्य न प्रतीतिः न वा घटी नेत्यादौ लिङ्गसजाभाव- प्रतीतिरिति । इति विभक्त्यर्थनिर्णये मम्बोधनप्रथमार्थनिर्णयः - इति प्रथमाविवरणं समाप्तम् ।

·विभक्त्यर्थनिर्णये। अथ दितीया। अम् औट शसिति व यः प्रत्ययाः । तत्र सुमनसमर्च- यति सुमनसौ सुमनसो वेत्यादौ श्रूयमाणत्वादसमस्त- त्वेन औकारस्य औत्वेन अस: अस्लेन वाचकत्वं टशा- वनुबन्धो क्वचिदप्यश्रूयमाणत्वान्न बाचकताकुक्षिप्रविष्टा- विति । अनुशासनसिद्धस्तु द्वितीयाया अर्थ: अनुशासनं च "कर्मणि द्वितीये"ति तत्र कर्म कर्मत्वं वा वितौयार्थ इत्यादिकमग्रे स्फुटीभविष्यति कर्मपदसङ्केतग्राहक पू- र्वोक्तमनुशासनम् । “कर्तुरौप्सिततमं कर्म"ति तत्रा- पोते: सन्नन्ततया निष्पन्नोऽपोप्साशब्दो छुट्या इच्छ,मा- त्रमभिधत्ते। न त्वाप्तीच्छामिति सन्नन्तस्याप्नोतेरिच्छवा- थः । एवं वीप्साशब्दो रुढ्या व्याप्तिमभिधत्ते न तु व्या- नौच्छामिति सन्नन्तस्य व्याप्नोतेाप्तिरवार्थः । एवं सन्न- ताप्नोतेः कर्मप्रत्ययेन तेन विषयो विषयताऽऽश्रयो वा- भिधीयते। एवं "तस्य च वर्तमाने" इति विशेषानुशासनेन निष्ठायोगे सिद्धा षष्ठी कर्ट त्वमाधेयत्वखरूपमभिधत्त । तमप्प्रत्ययस्तु प्रकृत्यर्थतावच्छेदकान्वितमतिशयं प्रकर्ष- मभिधत्ते । कर्मपदवाच्यं कर्मशब्दार्थः । धात्वर्थस्य तिङ- थस्य वा व्यापारस्याश्रयः कर्ट शब्दार्थः । एवं व्यापारा- श्रयनिष्ठेच्छाप्रकृष्टविषयः कर्मपदवाच्य इति सूत्रार्थः । इच्छा तु व्यापारजनिका बोध्या ग्रामसंयोगो भवत्वि- तीच्छायां ग्रामसंयोगसाधनं स्पन्द इति ज्ञानात्महत्या- गमनोत्पत्यागमनप्रयोजकेच्छाविषयत्वं ग्रामे कर्मत्वं व्यापारप्रयोजकत्वस्वेच्छायां लाभार्थं कर्तरिति पदं तेन ।

·द्वितीयाविभक्तिविचारः माषेष्वश्वं बनातीत्यादावश्वभोजनेच्छाविषयत्वेऽपि मा- षस्य न कर्मत्वं तुरगभोजनेच्छाया बन्धनाप्रयोजकत्वात् । तमपग्रहां प्राधान्येन विषयत्वलाभार्थम् । तच्च क्रियाज- न्यफले सानाविशेषणत्वं तेन भोजनव्यापारस्य पयस्महि- तौदनकण्ठसंयोगो भववितीच्छाप्रयोज्यत्वेऽपि पयसो न कर्मत्वं पयसः कण्ठसंन्योग फले साक्षाविशेषणतया इ- च्छाविषयत्वाभावात् । तेन पयसा सहोदनं भुङ्क्ते इत्यादौ पयःपदान द्वितीया । सर्वमेतबालोपलालनं न तु द्विती- यार्थोपवर्णनम् । हितौयातो दर्शितेच्छाविषय त्वस्य केना प्यप्रतीयमानत्वात् । एवं कारके इत्यधिकारः । कार- कशब्दार्थः पूर्वमुक्तः । सप्तमी निर्धारणार्था । तेन ईप्सि- तादिभिन्न कारकं न कर्मेप्सितादिकारकं कर्मेत्यन्वयवो- धस्तेन कर्मशब्दसङ्केतोऽत्र कारके प्रदर्गतो न तु सर्वत्र । तेन कर्मपदार्थस्योत्क्षेपणादेरप्रदर्शनेन न न्यूनत्वमिति । एवं कारके इति सप्तमी प्रथमास्थाने इति नमः । एवं कर्मणि हितीयेत्यादौ अनभिहिते इत्यधिकारसूत्रेणा- भिहिते कर्मणि द्वितीया निषिध्यते । अभिधानं तिङ्क- त्तद्धितसमासैरन्येनापि अतः पच्यते पक्को वा तण्डुल दू- त्यादी तिङा कता कर्माभिधानात् तण्डुलपदान्न हि- तीया । नैयायिकः पण्डितः शत्योऽश्व इत्यादौ तहितेन कर्माभिधानात् न्यायपदादश्वपदाहा न द्वितीया प्रा- सानन्दः पुरुष इत्यादौ समासेन कर्माभिधानात्पुरुषप- दान द्वितीया समासस्याभिधायकत्वं शाब्दिकमते न्या- यमते त्वानन्दकट कप्राप्तिकर्मण्यानन्द पदस्य लक्षणा प्राप्तशब्दस्य तात्पर्य ग्राहकत्वमिति आनन्दपदेनैव कर्मप्र- ·७१ नन्व- - विभक्त्यर्थनिर्णये। तिपादनात्पुरुषपदान्न द्वितीया एवं विषक्षोऽपि सम्बयं स्वयं छत्तु मसांप्रतमित्यादी निपातेन कर्माभिधानाद्- क्षपदान्न द्वितीया । उक्तार्थानामप्रयोग इति न्यायमेवा- नुवदतौदं सूत्रम् । अत एव धात्वर्थान्तर्भूतकर्मकधातुयो- गे न दिनीया । यथा उदयगिरिसंयोगानुकूलव्यापारवा- चिन उदयतेोंगे उदयगिरिमुदेतीति न द्वितीयाप्रयो- गः । एवमनभिहिते इति कादौ सर्वत्र सम्बध्यते ते- नाभिहिते कर्तरि करणे च न तौया । संप्रदाने न च- तुर्थी तथा ऽपादाने न पञ्चमी तथाऽधिकरणे न सप्तमी काद्यमिधानं तु कारकलक्षणे दर्शितमिति । भिहिते कर्मणि द्वितीयानिषेधे एकमोदनं सुते इत्या- दौ कृता कर्माभिधानादीदनपदाद् हितौया न स्यात् । न च भोजनकर्मणोऽनभिधानाद् द्वितीयोपपत्तिरिति वा- च्यम् । एवमपि चैत्रेण गम्यमानं ग्रामं मैत्री गच्छतो- त्यादी गमिकर्मणः कृताभिधानात् द्वितीयाऽनुपपत्तः । न च चैत्रकर्ट कगमनकर्मणोऽभिधानेऽपि मैवकर्ट कगम- नकमेणोऽनभिधानात् न हितीयाऽनुपपत्तिरिति वाच्यम् । एवमपि दृष्ट मपि कान्तं मुहुः पश्यतीत्यादौ कर्तभे- देनापि क्रिय भेदविरहात दृशिक्रियाकर्मणः कृताभिधा- नात् हितीया.नुपपत्तः । एवं दृश्यं पश्यति कृत्यं क- रोति इत्यादौ यत्प्रत्ययेन कर्मणाऽभिधानात् हितीया- पपत्तश्चेति चेन्न । यतोऽन भिहिते" इति सूत्वस्यान्य एव तात्पर्यार्थः । तथा हि । अनभिहिते इति सति सप्तमी तेन कर्मण्य न भिहिते सति हितीया भवतीत्यर्थः अत ए- वाभिधानाभावः कर्मनिष्ठो दितीयावाच्यतायां न निवि- - J

·७२
द्वितीयाविभक्तिविचारः।
शते । एवं द्वितीयार्थविशेषणकान्वययोग्यार्थकपद का
बोधकशब्दासमभिव्याहृते सति हितोया भवतीत्यर्थः ।
श्यं पश्यति कृत्यं करोतीत्यादौ पश्यति करीतीतिपदर्य
कर्मबोधकपदासम भिव्याहृतत्वात्तदर्थयोहितीयार्थान्व.
ययोग्यत्वाच्च दृश्यकृत्यशब्दाभ्यां न द्वितीयाऽनुपपत्तिषि
ति विशेषः कारकलक्षणोक्तरीत्यावसेय इति सकर्मव
धात्वर्थो द्वितीयान्वययोग्यः सकर्मकत्वं तु न्यायम
तेऽधिकरणविशेषितफलाघच्छिन्नव्यापारस्य तोदृशफर
व्यापारोभयस्य वा वाचकत्वमित्यादिकं सिद्धान्ते स्फुटी
भविष्यति । शाब्दिकमते तच्च फलाधिकरणावाचक
सति खार्थफव्यधिकरणव्यापारवाचित्वम् । तेन शब्द
त्पत्तरनुकूलव्यापार शक्तेन शब्दायतिना शब्दस्य, स्पि
ग्भूसंयोगानुकूलव्यापार्थ केनोपविशतिना स्फिग्भूइयर
अध: संयोगोनुकूलव्यापारवाचिना पततिनाऽधः पदार्थ
सर्वावयवाधस्संयोगानुकूलव्यापारवाचिना शयतिन'
ऽधस्सर्वावयवदयस्थ,उदयगिरिसंयोगानुकूलव्यापारार्थ
नोदेतिना उदयगिरेः, मिहामनोविभागानुकूलव्यापार
धकेन जागर्तिना मिद्धामनोदयस्थ,मिहामन: संयोगार
कूलव्यापारार्थकेन निद्रातिना मिद्धामनोदयस्यावयवा।
चयानुकूलण्यापारार्थकेन क्षीतिनाऽवयवस्यावयवीप
यानुकूल व्यापारार्थ केन वर्धतिनाऽवयवस्थ,प्राणा शरीरम
योगानुकूलव्यापारार्थन जोवतिना प्रागाशरीरयस
प्रागाशरीरात्यन्तविरोगफल कव्यापारार्थकन नियति
प्राणशरीरदयस्य, च फलाधिकरणस्याभिधानात् शब्द
यत्युपविशतिपततिशयत्युदेतिजागर्तिनिद्रातिक्षीयति

·विभक्त्यर्थनिर्णये। वर्धतिजीवतिनियतीनां न सकर्मकत्वमिति तेषां वा- रणाय सत्यन्तम् । अनुचितकर्माऽनुत्पादफलकव्यापारो- लज्जेरर्थ: अनुचितकर्म यऽतुक ततः पञ्चमी स्वतो ल- ज्जते परतो लज्जत इति दर्शनात् । अनुत्मादरूपफला- धिकरणस्यानुचितकर्मणोऽभिधानादेव लज्जतिरकर्म- कः । एवं स्वगतानिष्टचिन्तनं बिभेतेरथः । चिन्तनविष- यतारूपस्य फलाधिकरणस्य चिन्तनसमानाधिकरणस्य फलस्य वाऽनिष्टस्याभिधानाबिभेतिरकर्मकः । आत्म- धारणानुकूलव्यापारार्थकस्य भवतेरात्मधारणस्वरूपफ- लसमानाधिकरणब्यापारवाचकत्वम् एवं सुखस्य फ- लस्य समानाधिकरणं व्यापारमभिदधतो रमतेः गति- रूपफलसमानाधिकरणनित्तिमभिदधतस्तिष्ठतेश्च फल- धिकरणब्यापारवाचकत्वमिति भवतिरमतिति- ठत्यादीनां वारणाय फलव्यधिकरणत्वं व्यापारे विश- षणम्। तच्च फलाधिकरणनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगि- तावच्छेदकरवं तेन गम्यादेः फलाधिकरणत्तिव्यापार- वाचित्वेऽपि न सकर्मकत्वहानिः गम्यादिर्धात्वन्तरार्थफ. लाव्य धिकरणव्यापारार्थकत्वेऽपि सकर्मकत्वाथै फले स्वा- यत्वं विशेषणम् । तेन स्पन्दमभिदधतः स्पन्दतेः यत्न- मभिदधतो यते रुचिमभिदधतो रोचतेः दुःखमभिदधतो- बाधते: नाशमभिदधतो नश्यतेः दौप्तिमभिदधतो दीप्य- तेश्च व्यापारमावार्थकतया स्पन्दतियतिरीचतिबाधति- नश्यतिदीप्यतीनां स्वार्थफलाभावान्न सकर्मकत्वमिति । अकर्मकपर्यायोऽकर्मक एव यथा शब्दायतिपर्यायः पट- पटायतिप्रभृतिः लज्जतिपर्यायस्वपतिः रमिपर्यायो दो- ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । प्य त्यादिः विभतिपर्याय स्त्रस्यति: बाधतिपर्यायी व्यथति रोचतिपर्यायस्वदतिः । एवमन्योऽपि बोध्याः । फलत्वं तु : धात्वर्यव्योपारजन्यत्वे सति धात्वर्थत्वं जन्यताप्रवेशेन गौ रवात् किं तु धात्वर्थव्यापार विशेषणतया भासमानलं मति धात्वर्थत्वम् । एवं विषयता जानं च जानातेः उ. हेश्य त्वमिच्छा चच्छतेः । साध्यत्वाख्यविषयत्वं यत्नश्च उ त्यत्तिस्तदनुकूलव्यापारश्च वा करोतेः बाध्यत्वाख्यविष- यत्वं द्वेषश्च हिषः लौकिकविषयता प्रत्यक्षं च माक्षा- करीतेः सा घ्राणजं च जिघतेः सो रासनं च रसयतेः । सा चाक्षुषं च पश्यतेः सा स्पार्शनं च स्पृशते: सा श्रावणं च विषयता शाब्दं च शृणोतेः विधयताऽनुमि- तिश्च तौयान्तविधेयबोधकशब्दयोगे उद्देश्यतानुमि- तिश्चानुमातेः विध यता तर्कश्च तौयान्ततादृशशब्दयो- गे उद्देश्यता तर्कश्चापाद्यतेश्वार्थः । विषयतादीनां जाना- दौ विशेषगातयाऽन्वयित्वान्निरुक्तफलत्वं निराबामिति जानात्यादीनां निरुक्तसकर्मकत्वं निष्प्रत्यूहमिति । सुख- वन्तमात्मानमिच्छति सुरभि चन्दनं जिघ्रति ध्वनन्तं शङ्ख शृणोतीत्यादौ सविशेषणे हौति न्यायेन सुखसौरभनि- ध्वानानां द्वितीयार्थे, न्वयस्तस्य च धात्वर्थफलेऽन्वयः । ए- वमेवेदृशस्थले कर्मलकारोपपत्तिरत एव "दधानो नि- ध्वानमश्रूयत पाञ्चजन्य" इति माघः । पुष्पं जिघ्रतीत्या- दौ घ्राणाजानुगणघाणसन्निकर्षस्तदनुकूलव्यापारश्च श- क्या भक्त्या वा जिघ्रतेरथ इत्युपपत्तिः । एवं धात्वर्थफ- लशालित्वं कर्मत्वमिति । अत्र शाब्दिकाः । आश्रयः क- मंदितीयार्थः । तथा हि । धातूनां फले व्यापार च श- ·विभज्यर्थनिर्णये। क्तिः । एकपदोपात्तयोरपि परस्परमन्वयो भवति यथा तिर्थानां साधनताघटकानामधिकरणाभावादीनां य- था वा तिर्थक सङ्ख्ययोस्तत्र फलं विक्लित्तिसंयोगादि ताटूप्येण पविगम्यो दिनाऽभिधीयते वह्निः पचतीत्यलो- ज़ ज्वलनत्वेन चैत्रः पचतौत्यनाधिश्रय णावतारगफ- त्कारास्ताद्रूप्येण व्यापारा: पाचकः पचतीत्यत्र प्रयत्नत्वेन व्यापाराः पचिनाऽभिधीयन्ते रथो गच्छतीत्यत्र स्पन्दत्वेन तुरगो गच्छतीत्यत्र प्रयत्नत्वेन व्यापारा गमिनाऽभिधीयन्ते। तत्र सकलव्यापारानुगतस्य धर्मस्यासत्वात् सत्वे वा तेन धर्मेण व्यापाराणामप्रतीतेन्नानुगतं प्रतिनिमित्त- मि बुद्धिविशेषविषयत्वोपलक्षितधर्मविशिष्टे सर्वनाम्ना- भिवाथ वा फलजनकतावच्छेदकत्योपलक्षितधर्मविशि- ष्ट धावूनां शक्तिः अत एव विक्लित्तिजनकतावच्छेदक- तया यो धर्मो गृहीतस्तद्धर्मविशिष्टमेव पचिनोपस्थाप्यते धात्वर्थव्यापार एव भावनोत्पादना क्रिया चेति व्यपदि- श्यते तत्र प्रधानतया भासमाने व्यापारी धिश्रयणादी फलस्स विक्लित्यादेरनुकूलत्वादिना संसर्गेण तिर्थस्थ वर्तमानकालस्य कर्तुश्च तत्तत्मसर्गावच्छिन्नाधेयतया- ऽन्वयः कर्तरि तिङपात्ता सह्या समवायादिना प्रथमा- न्तार्थश्च तादात्म्येनान्वेति प्रथमान्तार्थे सुवर्धसयाऽन्वेति फले द्वितीयार्थस्थाश्रयस्थाधेयतयाऽऽथये प्रातिपदिकार्थ- स्य तादात्म्येन प्रातिपदिकार्थे सुवर्थसयायाः समवाया. दिनाऽन्वयः । एवं चैत्रस्तण्डुलं पचतीत्यादौ एकतण्डु- लाभिन्नाथयत्तिविलित्यनुकूलाधिश्रयणादिक्रियावर्त- मानकालत्तिरेकचैत्राभिन्नैकाश्रयत्तिश्चेत्यन्वयबोध- ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । स्तन फलस्य विक्लित्तेर्धातुना तण्डुलस्य प्रातिपदिकेन च लाभादनन्यलभ्यस्तण्डुलाभेदान्वययोग्य आश्रयो हि- तीयाऽर्थः । एवं कर्माख्यातस्थापि आश्रयोर्थ: इय- स्तु विशेषः । कर्माख्याते चैवेण तण्डुलः पच्य- ते इत्यादौ तण्डलाभिन्नाश्रये तिङर्थसंख्याया अ- न्वयः तृतीयाऽर्थः आश्रये चैत्राभेदस्यान्वयो न तु सं- ख्यायाः चैत्रः तण्डुलं पचतीत्यादौ काख्याते ति- ङCश्रये तिर्थसंख्याऽन्वयः द्वितीयाऽर्थाश्रये न संख्या- न्य इति संख्याऽतिरिक्त विषय उभयविधवाक्यात्समा- नाकार एव शाब्दबोधः युज्यते च क्रियायाः प्राधान्य "भावप्राधानमाख्यातमि"ति निरुतात् । तिङन्तपटि- तवाक्ये भावस्य क्रियायाः प्राधान्यमिति तदर्थात् । “धा- त्वः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते" इति परिभाषया क्रियाया भावपदार्थत्वात् । केवलः कारकाद्यनवच्छिन्नः शुद्धो धात्वर्थतावच्छेदकानवच्छिन्न इति । अत एव प- चन्तिकल्पं पुरुषा इत्यादौ प्रधानीभूतक्रियायां कल्प- बर्थस्य विशेषणत्वाद् विशेष्यौभूतक्रियायां लिङ्गसंख्याऽ- न्वयायोग्यत्वात् कल्पशब्दस्य सामान्ये नपुंसकमिति तीवत्वं ततस्माधुत्वार्थमेकवचनम् । यदि च कल्पब- र्थस्य कर्तरि प्रथमान्तान्वयोऽभ्युपियते तदा विशेष्यस्य लिङ्गसंख्यान्वययोग्यतया कल्पशब्दस्य पुंस्त्वं ततो बहु- वचनं च स्यात् आचार्यकल्पा: हिजा इति वत् पचन्ति- कल्पा इत्यपि स्यात् । एवं च"ति१तिङ" इति सूत्रे ति- ग्रहण संगच्छते । तथा हि । अतिगुन्तात्परस्य तिङ- न्तस्य निघातस्वरो भवति तत्रातिङ इति पदस्य प्रयोजनं ·विभक्त्यर्थनिर्णये। महाभाष्ये पशय धावति मृग इत्यत्र प्रदर्शितं तेन ति- ङन्त परे धावतिपदे निघातस्वरो निषिध्यते । तत्र पद- विधनिघातस्य सामाश्रिततया तिङन्तगर्यपचा- यामेवेदं प्रयोजनं भवति तिङन्तयोयंपना तु तदैव सम्भवति यदि क्रियायाः प्राधान्यं स्यात् । तेन स्गक- तकधावन क्रियायाः कर्मतासंसर्गेगा टुशिक्रियायामन्व- यः सम्भवति प्रियाया धात्वर्थत्वात् धातोरधातुरिति- पर्यदासात्प्रातिपदिकसंज्ञाविरहान्न द्वितीयाप्रसङ्गः । धा- वनकर्तृमृगस्य प्रधानस्य दृशिक्रियायां कर्मतयाऽन्वये मृ- गपदाद् द्वितीया स्यात् । द्वितीयायां लटोऽप्रथमासा- मानाधिकरगये शशानजापत्या दर्शितवाक्यप्रयोग एव न स्यादिति । एवमाश्रयस्य हितीयार्थत्वे तत्तत्मसर्गाव- च्छिन्नाधयत्वेन सम्बन्धेन तस्य फलेऽन्वय इति व्युत्पत्ति- वैचित्र्य संसर्गविशेषलाभसम्भवात् न संसर्गविशेषावच्छि- न्नत्वमाश्रये विशेषणमिति समर्गभेदेन भिन्नं न शक्त्या- नत्यमिति अधिकरणाताया आधेयताया वा द्वितीयाऽर्थ- तापक्षो न युज्यते ऽधिकरणतात्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवात् कालं पचतीति प्रयोगप्रसङ्गाच्च । कालत्यधि- करणतानिरूपकत्वस्य विक्लित्तावबाधित्वात् । तत्तत्सं- वच्छिन्नाधिकरगत्वादेस्तत्तद्धातुसाकासहितौयाशक्यत्वे शक्त्यानन्त्यमिति । अधिकरणस्य हितौयार्थत्वे तु अधि- करणत्वं जातिवत्स्वरूपिणेव द्वितीयाप्रवृत्तिनिमित्तं त- चाखण्डोपाधिगंगनाभावस्वरूपोऽतिरिक्ती वेत्यन्यदेतत् । अधिकरणस्य संसर्गविशेष लाभो व्युत्पत्तिवैचिच्य गोत्युक्तमि- ति न शक्त्यानन्त्यमिति तण्डुलं पचतीत्यादौ तण्डुलात्म- ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । काधिकरणस्यावयवशिथिलसंयोगस्वरूपायां विलित्तो समवायघटितसामानाधिकरण्येन तदवच्छिन्नाधेयत्वेन वा सम्बन्धेनान्वयः ग्रामं गच्छतोत्यत्र ग्रामात्मकाधि- करणास्य धालर्थफले संयोगे समवायावच्छिन्नाधेयत्वेन सम्बन्धेनान्वयः घट जानातीत्यादौ घटाद्यात्मकाधिक रगाम्य धात्वर्थफले विषयत्वे स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेय- त्वेन सम्बन्धेनान्वयः । बहिर्जुहोतीत्यत्र वन्हिसंयोगानु- कुलो व्यापारी जुहोतेरर्थः । वन्हेर्धातु नोक्तत्वात् वह्नि पदान्न द्वितीया बर्हिस्वरूपाधिकरणस्य धावफले द- न्हिसंयोग समवायावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धेनान्वयः । पा- र्थिवद्रव्यप्रतियोगिकण्ठसंयोगानुकूलोव्यापारो भुजेरर्थः । ओदनं भुङ्क्ते इत्यादी धात्वर्यफले पार्थिवद्रव्यप्रतियोगि- ककण्ठसंयोगे ओदनस्वरूपाधिकरणस्य समवायावच्छि- नायत्वसम्बन्धनान्वयः । न च पार्थिवद्रव्यस्य फलाधि- करस्य धातुनोतत्वादोदनपदात्कथं द्वितीयेति वाच्यम् । धातुना फलस्य संयोगस्य प्रतियोगित्वे विशेषणतयाऽधि- करणस्याभिधानेऽपि फलेऽधिकरणस्योधेयतया विशेणत्वे- नानभिधानादोदनपदाद् द्वितीयोपपत्तेः । उपविशतिना तु फले स्फिग्भुवोरधिकरणयोराधेयतया विशेषणत्वेना भिधानात् स्फिग्भूपदाभ्यां न हितीया सम्भवति। एवं द्रव- द्रव्यप्रतियोगिकसंयोगस्तदनुकूलव्यापारश्च सिञ्चतरर्थः । फलेऽधिकरणस्य जलादेराधेयत्वान्वयविवक्षायां जलम- भिषिञ्चतीत्यत्र जलपदाद् द्वितीयोपपत्तिः । जलादिव्या- पारजन्यत्वस्य फले विवक्षायां जलेनाभिषिञ्चति रो- पिततसमित्यादौ जलपदात् टतीयोपपत्तिः । एबमन्यत्रा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। पि धात्वर्थफले संसर्गविशेषावच्छिन्नाधेयत्वेन सम्बन्धेना- श्रयत्वस्थान्वयः सुधीभिरूहनीयः । एवं कर्तृकर्मणोरा- श्रयत्वेनाविशेषेऽपि धात्वर्थस्य व्यापारास्याश्रयः कर्ता फलस्याश्रयः कर्मेति विशेषः सम्भवति । नन्वेवं गम्यर्थस्य स्पन्दस्याश्रयत्वेन कर्तृत्वमिव तादृशस्य संयोगस्याश्रय- त्वेन कर्मत्वमपि चैत्रस्य स्यात् तथा च चैत्रो गमिक- मैतिव्यवहारप्रवरचैवं गच्छतौति, हितौयापत्तिश्चेनि चेत् न परया कार्ट संतया कर्मसंज्ञाया बाधात्कमव्य- वहाराप्रसक्तः । कर्मसंज्ञाया एव द्वितीयाप्रयोजकत्वा- कर्मसंज्ञाविरहे द्वितीयाया अप्रसक्तेश्च न च कर्तृसंत- या कथं कर्मसंज्ञाबाध इति वाव्यम् । या परानवकाशा चेति परिभाषणात् अत एव अपादानसं प्रदान करणा- धारणकर्मणां कर्तुं श्चोभयसंप्राप्तौ परमेव प्रवर्तते इति पठन्ति । एवं कर्मगतस्य फलस्य विवक्षायां प्रधानीभू- तधात्वर्थाश्रयत्वेन कर्मणः कर्तृत्वमेव यथा पच्यते त- ण्डुलः स्वयमेव एवमपादानत्वस्य विभागादेर्धातुना प्रा- धान्येन बोधनेऽपादानस्य कर्तृत्वमेव यथा गिरिरपसर- तोत्यादौ । एवं संप्रदानकरणाधिकरणानामपि कतत्व- माकलनीयमित्याहुः । तार्किकास्तु श्राश्रयो न हितीया- बाच्यः । आश्रयतात्वविशिष्टस्याथयस्य शक्यतावच्छेद- कत्वे गौरवात् तेन रूपेण वाच्यत्वासम्भवात् । न चा- श्रयत्वमखण्डङ्गगनाभावाद्यात्मकं तस्य निरवच्छिन्नश- क्यतावच्छेदकं सम्भवतीति वाच्यम् । जातीतरस्य नि- रवच्छिन्नावच्छेदकत्वासंभवात् । अन्यथा पृथिवधादि- चतुष्टयान्यतमत्वस्वरूपस्याखण्डोपाधेव्यारम्भकताया- ma ·द्वितीयाविभक्तिविचारः। मवच्छेदकत्वसम्भवे गुरुणः स्पर्शवत्वस्यानवच्छेदकत्वं स्यात् । यद्यन्यतमत्वस्य पृव्यादिभिन्न प्रतियोगिघटितस्य भेदस्य नाखण्डत्वं तदा गगनादिप्रतियोगिघटितस्थ ग- गनाभावादेरपि नाखण्डत्वं तुल्यत्वात् । निरवच्छिन्न- विषयतया गगनाभावादेरप्रतीतेः । गगनाभाव इति प्र- तीतो गगनप्रतियोगिकस्घ द्रक्ष्यादिषटकान्योन्याभाव- विशिष्टस्य विषयत्वात् । न चातिरिक्तमेवाश्रयत्व हिती- याप्रतिनिमित्तमिति वाव्यम् । शन्दप्रतिनिमित्तानु- रोधेनातिरिक्तवस्तुकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । अन्यथा समासप्रवृत्तिवादिनां खपुष्पादिशब्दप्रतिनिमित्तत- याऽतिरिक्तवस्तुकल्पनाप्रसङ्गः । अथ खपुष्पादिकम- तिरिक्तं लिप्तमेवेति चेत् तहि अतिरिक्तखपुष्पादि- सदृशस्यातिरिक्तवस्तुनो हितीयार्थत्वकल्पनाऽपक्षया ख- पुष्मं पश्येत्यादौ कर्मत्वेन क्ल,प्तस्य खपुष्पस्य लाघवा- त् द्वितीयार्थत्वं स्यात् । अथाधिकरणत्वाधेयत्वयोरा- तिरेक्यं दीधितिकृद्भिर्युक्त्या वावस्थापितमिति खपुष्ये न कापि तादृशौ युक्तिरिति चेत् तत्राप्यधिकरणताऽऽ- धेयत्वयोरातिरैक्यं दोधितिकृशिरङ्गीकृतम् । अन्यथा- ऽधिकरणाता इत्याकारक प्रतीत्यनुपपत्तेः प्रकारत्वानि- इपितविशेष्यतायाः प्रकार विना प्रकारतायाश्चा- सिद्ध: । दर्शितप्रतीतावधिकरणत्व विनाऽन्यस्य प्र- कारत्वायोगात। अगत्याऽधिकरणतात्वविशिष्टस्य हि- तौयाप्रवृत्तिनिमित्तत्त्रमिति चेन्न । लाघवादधिकर- णतात्वस्यैव हितौयाप्रतिनिमित्तत्वाइतिसम्भवात् । न चाधिकरणतानां तत्तत्मसर्गावच्छिन्नानां द्वितीयार्थत्वे ·८१ विभक्त्यर्थनिर्णये। शत्यानन्त्यमधिकरणतासामान्यस्य तथात्वं कालं प- चतौति प्रयोगप्रसङ्ग इति पूर्वमेवोक्तमिति वाच्यम् । अधिकरणतासामान्यस्यैव हितीयार्थत्वात् । अधिकरण- तायाः स्वनिरूपिततत्तसंसर्गावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धन फ- लेऽन्वयोपगमात् । कालिकविशेषणतासम्बन्धावच्छि- न्नाधयत्वस्य विक्लितिसम्बन्धत्वानभ्युपगमात् । न च तण्डुलं पचतीत्यत्र तण्डुलाधिकरणतायाः खनिरूपि- तेन तण्डुल सामानाधिकरण्यावच्छिन्नाधेयत्वेन सम्ब- खेन फले विक्लित्तावन्वयेन सम्बन्धस्य स्वनिरूपितल- विशेषणं गौरवमावहत्याश्रयस्य तादृशाधयत्वसम्बन्धे- नान्वये स्वनिरूपितत्वाप्रवेशान्न सम्बन्धगौरवमित्याश्र- यस्यैव हितौयार्थत्वं युक्त मिति वाच्यम् । सम्बन्धगौर- वस्याकिंचित्करत्वात् । वान्यतावच्छेदकगौरवस्य लन- शाज्ञाने हेतुतागौरवापादकत्वात् द्वितीयाशयाधिकर- ण सम्बन्धीतिलक्षणाज्ञानस्याधिकरणतात्वविशिष्टाधिक- रणत्वावच्छिन्नाधिकरणाविषयतानिरूपितसम्बन्धविषय- ताकत्वेन हेतुत्वं वाच्यं तदपेक्षया हितौयाशक्या- धिकरणतासम्बन्धीतिज्ञानस्याधिकरणतात्वावच्छिन्ना- धिकरणताविषयतानिरूपितसम्बन्धविषयताकत्लेन हेतु- वं लघुभूतमिति सम्भवति लघौ गुरौ न शक्यताव- च्छेदकत्वं मन्यन्ते तालिका: । नन्वाश्रयस्याधिकरण - ताया वाऽधेयचसम्बन्धेन फलेऽन्वयोपगमे प्रातिपदिका- थस्साधेयत्वेन कर्मत्वाख्यसम्बन्धेन धात्वर्थफलेन्वयोऽस्तु तत्र द्वितीयासमभिव्याहारस्तन्वमित्येवास्तु किमधि- करगास्याधिकरणताया वा वितीयार्थत्वकल्प नया प्र- ·- द्वितीयाविभक्तिविचारः । त्युत द्वितीयान्ततिङन्तवाक्याकाङ्क्षाज्ञानघटितशाब्द- साम यां द्वितीयाजन्याया आश्रशेपस्थितेः प्रवेशेन गौ- रवमाधीयते इत्यनया रीत्या सर्वा विभक्तिनिरर्थिकैव न च तण्डुलं पचति न जलमित्यादौ जलकर्मकपाक- स्यामसिहेस्तत्कर्तृत्वाभावो न प्रत्येतुं शक्यते किं तु पाके जल कर्मकत्वाभावः तत्र द्वितीयाया निरर्थक्रत्वे कर्मणोऽनु- पस्थितेन जलकर्मत्वाभावप्रतीतिः सम्भवतीति वाच्यम् । तत्र कमत्वाख्याधेयत्वसम्बन्धेनावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य जलाभावस्यैत्र पाके प्रतीते: आधेयत्वसम्बन्धस्य सत्यनि- यामकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे त्वाश्रयस्य हिती- यार्थतावादेऽपि तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाश्रया- भावाप्रसिद्धर्जलकर्मकत्वाभावप्रतीत्यनुपपत्तेः । न चाथ- यस्य हितीयार्थत्वे जलं न पचतीत्यत्र जलभेद आश्र- ये तस्य पाकेन्वयस्तथा च जलान्यकर्मक वं पाके प्र. तौयत इति नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । प्रकृत्यर्थाभाव- स्थ प्रत्ययार्थ प्रत्ययार्थाभावस्य प्रकृत्यर्थे चान्वयस्याव्युत्प- न्नत्वात् माषतण्डुलोभयं पवित्यपि तण्डलं न पचतीति- प्रयोगापत्तेश्च तगडुलान्यकर्मकत्वस्य माषकर्मकपाके स- त्वात् । अथ हिनौयाया निरर्थकत्वं न युज्यते । तथा हि । कर्मतासंसर्गकर्बोधे द्वितीयासमभिव्या हारो न हेतुः "दे- धाकर्णय मंग्रामे चापेनासादिताशरा" इत्यादौ चा- पकर्तृकासादनकर्मणां-कर्मतासंसर्गेणाकर्णनेऽन्वयबोधस्य विना द्वितीयां दर्शनात्। न चात्र वाक्यार्थस्य क्रमतयोs- न्वयेऽपि शब्दान्तरार्थाविशेषितप्रातिपदिकार्थस्य कर्मता- मंसर्ग बांधे द्वितीयासमभिन्याहारी हेतुः प्रकृते आमा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये । दितशब्दार्थविशेषितानां शराणामाकर्णने कर्मतयान्व- येऽपि न व्यभिचार इति वाच्यम् । नौल घटं पश्येत्यादौ नौलपदार्थविशेषितस्य घटस्य कर्मतया दर्शनेऽन्वयबो- धादन्वयव्यभिचारादिति द्वितीयाया आश्रयोऽर्थः तेन वाक्यार्थस्य कर्मतासंसर्गेणान्वयबीधे हितौयार्थस्य न वि- शेषतया न प्रकारतया भानमिति द्वितीयाज्ञानस्य त- ज्जन्योपस्थितेर्वा न व्यभिचार इति जलं न पचतौल्यत्र जलाश्रयामावः पाके प्रतीयते कृत्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे बोजाभावादिति चेन्न । यतो- हत्य नियामकसम्बन्धो न प्रतयोकिमत्ताबुद्धिजनकः । ग- गनादिसंयोगस्य मृते सत्वेऽपि मूर्त गगनादिमत् गगना- दि मूर्तवद्देति प्रतीत्यनुदयात् तथा च प्रतियोगिमत्ता बुड्यजनकत्वेन ब्यधिकरणसम्बन्धतुल्यो सत्यनियामक- संबन्ध इति व्यधिकरणसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक- स्येव त्यनियामकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्याप्य- भावस्य केवलान्वयित्वमित्येव वृत्यनियामक संवन्ध- स्य प्रत्यार्थाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे बौजमिति ना तत्संबन्धावच्छिन्न प्रत्ययार्थाभावो न बोध्यते । यदि बोध्येत तदा त्यनियामकर्मबन्धेन प्रतियोगि- संबन्धिनि यथा मृर्ते न गगनादि गगनादौ न मूर्त- मित्यादि प्रयोगस्तथा तण्डुलं पचत्यपि तण्डुलं न पचतौति प्रयोगः स्यात् । न चैवं हितौयाया निरर्थक- श्वेऽपि जलं न पचति तण्डुलं न पचतीत्यादावन्वयबी- धानुपपत्तिस्तदवस्थेति वाच्यम् । आश्रयस्याधिकरणता- या वा द्वितीयार्थत्ववादे द्वितीयाया निरर्थकत्ववादे च ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । सर्वपक्षानुपपत्तेराधेयत्वस्य हितौयार्थत्वं युज्यत इति चत् एवमेवैतत् अत एव परसमवेतधात्वर्थफल शालि- त्वं कर्मत्वमिति तान्त्रिका वदन्ति । तेषामयमाशयः । हितीयाकाडाप्रयोजकतावच्छेदकधर्मवत्वं सकर्मकत्वं तादृशो धर्मों नानाविधः । पचिगम्यादीनामधिकरणा- विशेषितफलव्यापारोभयवाचकत्वं तथा शब्दायत्यादर- धिकरणाविशषितफलवाचकत्वान्न द्वितीयाऽऽकाका रम- व्यादेहितीयार्थभेदान्वययोग्यार्थकत्वविरहान्न हितीयाऽऽ- कासा यत्यादौनां व्यापारमाववाचकतया फलावाचक- त्वान्न हितीयाऽऽकाझा शौस्थासामधिपूर्वकत्वं तथा वमस्तु उद्यान्वध्याङन्यतमपूर्वकत्वं तथा अधिकरण- विशषितफलवाचकानां शब्दायत्यादीनां हितौयार्थभे- दान्वयायोग्यार्थकानां रमत्यादीनां फलावाचकानां य- त्यादीनां च कालादिवाचकशब्दोत्तरद्वितीयाभिन्नहिती- यानिराकाङ्गत्वस्वरूपाकर्मकत्वेन व्यवड़ियमाणानां णि- जन्तत्वं तथा न तु शाब्दिकोक्तं सकर्मकत्वमधिशी- ङादावकर्मकणिजन्ते चाव्याप्तेः । एवं धातुसाकासहि- तीवार्थत्वं कर्मत्वं तदपि नानाविध अधिशौस्थासा- दौनामाधारत्वम् अकर्मकणिजन्तानामणिजन्तस्वकर्ट- वं पचिगम्यादीनां परसमवेतधात्वर्थफलशालित्वम् इदं कर्ट त्वं च गतिबुध्यशनार्थकानां शब्दकर्मकाणां च णि- जन्तानां तत्र धात्वर्थफलस्य धातुना लाभात् परसम- वेतत्वं हितीयार्थः तत्रापि परत्वं भेदः समवेतत्वमा- धयत्वं बगडशो द्वितीयार्थः तत्र प्रातिपदिकार्थ आधे- बत्वं निरूपितत्वमंसर्गेण भेदे च तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्न- ..

·विभक्त्यर्थनिर्णये । M प्रतियोगितासंबन्धेनान्वेति बाधेयत्वं फले स्वरूपेण में- दो व्यापार मामानाधिकरण्येनान्वेति । एवं ग्राम ग- च्छति चैत्र इत्यादावेकग्रामत्तिसंयोगानुकूलाया एक- ग्रामवृत्तेच क्रियाया अनुकूल कृतिमानेकः चैत्र इति शा- ब्दबोधः । तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताया भेदसंब- धोपगमान्मल्लो मल्लं गच्छतोत्यादौ नान्वयबोधानुपपत्ति- रन्यथा मल्लत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदसमोनाधिक रणाया मल्लगमनक्रियाया अप्रसिद्धेः शाब्दानुदयः स्या- त् । न च शब्दार्थे भेदेऽन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगितैव संबन्धो व्युत्पन्न इति वाच्यम् । नञर्थभेद एव तथाव्युत्पत्तेः । अथ वा भेदे प्रातिपदिकार्थ प्राधेयत्वस- बन्धनान्वेति भेदः प्रतियोगितावच्छेदकतासंबन्धेन व्या- पारेऽन्वेति । दर्शितस्थले गम्यमल्लत्तिभेदस्य गन्टमल्लग- मने प्रतियोगितावच्छेदकताया: सत्वात् गन्टभेदस्य ग- म्ये सत्वात् नानुपपत्तिरिति । ननु भेदांशे द्वितीयाश- क्तिकल्पनमप्रामाणिक भेदानुभवस्य विवादग्रस्तत्वात् । कर्ट संजया कर्मसंताया बाधात् चैत्रश्चैवं गच्छतौति प्र- योगप्रसत्यभावादित्युक्तत्वादिति चेन्न । निषेधप्रतीत्य- न्यथाऽनुपपत्तेराख्यातवादे दीधिति कृभिः प्रमाणत्वेनो- तत्वात् । तथा हि खगो भूमिं गच्छति न तु स्वमिति सर्वजनौनः प्रयोगस्तत्र भूमिकर्मकगमनकर्तृत्व स्वकर्म- कगमनकर्तृत्वाभावश्चेत्युभयमथ वा स्वकर्मकत्वाभाव- वतो भूकर्मकगमनस्य कट त्वं खगे प्रतीयते । तत्र स्व- पदोत्तरहितौयाऽऽधेयत्वमावमभिधत्ते यदि तदा गमि- फले संयोग स्वाधेयत्वस्य सत्वान्न तस्य निषेधः । न वा ·८६ द्वितीयाविभक्तिविचारः। गमने स्वाधयसंयोगजनकत्वस्य सत्वात्तस्य निषेध: । न वा स्वाधे यसंयोगजनकगमनकर्ट त्वस्य खगे सत्वात्तस्य निषेधो नआ बोधयितुं शक्य इति निषेधप्रतीत्यनुपप- त्तिः भेदस्य हितीयार्थत्वे तु स्वपदार्थविहगत्तिभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकताया विहगकर्ट कगमने विरहा- त्तस्य निषेधो ना बोध्यत इति निषेधप्रतीत्युपपत्तिः । एवं रूपं न गरछतीत्यादौ रूपष्टत्तित्वाभाव एव गमि- फले संयोग नञा बोध्यते रूपसमवेतसंयोगस्याप्रसिद्ध: रूपकर्मकगमनकर्ट त्वामावस्य बोधयितुमशक्यत्वात् । न च गम्यादिसमभिव्याहृतद्वितीयायाः समवायाद्यव- च्छिन्नाधेयत्वं यद्यर्थस्तदा शक्त्यानन्त्यं नातिमभावं वा न गरछतीत्यादौ निषेधप्रतीत्यसम्भवच जातिनिरूपि- तस्याभावनिरूपितस्य च समवायावच्छिन्नाधेयत्वस्याप्र- सिद्देरिति वाच्यम् । श्राधे यतात्वेनाधेयतासामान्यैव हि- तौयार्थत्वेन शक्त्यानन्त्यविरहात् गम्या दसमभिव्याहारे तु समवायावच्छिन्नाधेयत्वीयस्वरूपसंबन्धेन फले संयो- गादावाधेयत्वस्यान्वयोपगमात् दर्शितस्थले जातिनिरू- पितस्याभावनिरूपितस्य चाधेयत्वस्य समवायावच्छिन्ना- धेयत्वीयस्वरूपसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकमभाव सं- योगे बोधयता नञा निषेधप्रतीतिसम्मवाच्च । कालि- कविशेषणतासंबधावच्छिन्नाधेयत्वीयस्वरूपसंसर्गस्य द्वितीयार्थाधेयताया अनन्वयोप्रयोजकत्वात् कालं पच- तीत्यादिको न प्रयोगः अत एव कालिकविशेषगातादि- घटितव्यापकरवार्थ पृथगनुशासनमित्यादिकं वक्ष्यते एवं स्वावयवावच्छेद्याधिकरणतानिरूपितत्वसंबन्धन ·, विभक्त्यर्थनिर्णये। प्रकृत्यर्थस्य दितीयार्थाधेयत्वेन गम्यादिफलसंयोगा- द्यन्वययोग्यान्वयो वक्तव्यः । स्वपदं परिचायकम- वयवः समवायी तेन गगनं वत्तं कालं दिशं वा गच्छतौति न प्रयोगः । न च मनः परमाणुं गच्छ- तौतिप्रयोगोऽनुपपन्न इति वाच्यम् । इष्टत्वात् । परमा- णुमनसोमिथः संयोगसत्वेऽपि गगनघटयोरिव गम्यगन्ट- भावानभ्युपगमात् । गगनं गच्छतीत्यादी गगनपदं दर्शि- तसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाकाशाभावपरं तादृशा- काशाभावस्य विशेषणतया हितीयार्थाधेयत्वेऽन्वय इति यदि च वृक्षादौ संयोगी व्याप्यत्तिन तु तदधिकरणता तदा हितीयार्थाधेयत्वस्य स्वनिरूपकप्रकृत्यात्मकाधि- करणावयवनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतासमाना- धिकरणेन समवायाच्छिन्नाधेयत्वीयस्वरूपसंसर्गेण ग- मिफले संयोगे त्यजिफले विभागे चान्वयस्तेन गगनादि- कं गच्छति त्यजति वेति न प्रयोगः । दर्शितसंसर्गेण द्वितीयार्थाधेयत्वस्य संयोगे विभागे च बाधात् । गग- नादिकं गच्छति त्यजति वा इत्यादौ दितीयार्थाधेय- त्वस्य दर्शितसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताको भावः संयो- गे विभागे चावेतीति तत्प्रयोगोपपत्तिः । प्राचौं गच्छ- तोत्यादौ दिगुपाधिमत उदयगिरिसंनिहितदेशस्य प्रा- चौपदेन प्रतिपादनान्नानुपपत्तिः । एवं शकुनिः खं ग- च्छतीत्यादौ खशब्देन वायुमण्डलस्य प्रतिपादनान्नानुप- पत्तिः । एवं प्रयोक्तृपुरुषाधिष्ठितदेशावधिकगमनकर्ट दे- शसमवेतपरत्वनिरूपितापरत्वस्य समानाधिकरणाः सं- योग आपूर्वस्य गमेः फलं तादृशापरत्वस्थासमानाधि- ·। द्वितीयाविभक्तिविचारः । करणः संयोगः प्रावर्जितस्य गमेः फलमिति तेन :- यागात्काशीमागच्छति शक्रप्रस्थं गच्छत्तीति प्रयोगः प्र- यागात् शक्रप्रस्थमागचछति काशौं गच्छतौति न प्रयोगः पाटलिपुत्रस्थानामिति । ननु भेदस्य द्वितीयार्थताभ्यु- पगमेन विहगो भूमिं गच्छति न तु स्वमित्यादौ निष- धप्रतीत्युयपादनेऽपि चैत्री ग्रामं गच्छति न तु मनुष्य मित्यादौ निषेधप्रतीत्यनुपपत्तिस्तदवस्यैव गम्यर्थसंयोगे चैत्रात्मकमनुष्यममवेतत्वम्य व्यापार च मनुष्यान्तरह- त्तिभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकतायास्मत्वात् । द्विती- यार्थयोराधेयत्वभेदयोनिषेधस्य तत्र बोधयितुमशक्य- स्वात् चैनी मनुष्यं . गच्छतौतिप्रयोगापत्तिश्च । न च तत्तन्मनुष्यनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेद- कं तत्तन्मनुष्यत्तिसंयोगजनकत्वविशिष्टं यावत् ता- वदभाबकूट एव नजा प्रतिपाद्यते । तथा च चैवात्म- कमनुष्यत्तिसंयोगजनकत्वविशिष्टं यत् चैवात्मकम- नुष्यक्तिभेदप्रतियोगितावच्छकत्वं चैत्रकर्मकान्यदीयग- मनेऽस्ति तदभावस्य नजा बोधनात् मनुष्यान्तर- कर्मकचैत्रक कगमने यत्किंचिन्मनुष्यत्तिसंयोगजनक- त्वविशिष्टस्य यत्किंचिन्मनुष्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छे- दकत्वस्य विरहेऽपि चैत्रो मनुष्यं न गच्छतौति न प्रयोगः ताद्वशताबदभावकूटस्य तादृशचैवगमनेऽसत्वादिति वा- च्चम् । भेदस्यैव द्वितीयार्थतया ताबदवच्छेदकत्वस्यानु- पस्थित्या तदभावग्रहासम्मवात् तावदभावकूटस्य युगस- हनेगापि ग्रहीतुमशक्यत्वाच्च । तस्माद् हितौयाया भेदा- र्थकत्वेऽपि निषेधप्रयोगोपपत्तिन सम्भवतीति चेन्न । यत- ·विभक्त्यनिर्णये । वो ग्रामं गच्छति न तु मनुष्यमित्यादौ स्वसमवेतसंयो- गजनकत्ववप्रत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभयसंब- न्वावच्छिन्न प्रतियोगिताको मनुष्यसामान्याभावो गमने नजा बोध्यते । संयोगेन घटो नास्तीत्यत्र तृतीयान्तसं- योगपदमिव द्वितीया प्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गानुवा- दकतयोपयुज्यते अतो न काऽप्यनुपपत्तिः । न च दर्शि- तसंबन्धोभयस्य त्यनियामकत्वात्कथं प्रतियोगितावच्छे- दकत्वमिति वाच्यम् । यतः स एव सत्यनियामकः स्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकतयाऽभावस्य जगत्तित्वप्रयोजको यः संबन्धः प्रतियोगिवैशिष्ट्यबुद्धिं न जनयति यथा गग- नादिसंयोगो गगनादिवैशिष्ट्यबुद्धिं न जनयति तदव- छिन्त्रप्रतियोगिताकोऽभावो जगह त्तिः प्रकृते दर्शित- संबन्धेन यस्य गमने मनुष्यात्मकप्रतियोगिवैशिष्ट्यबुद्धि- जनकत्वान्न तदवच्छिन्न प्रतियोगिताको जगह तिरिति खावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य केवलान्वयित्वप्रयोज- कत्त्वखरूपस्य कृत्य नियामकसंबन्धप्रतियोगितानवच्छेद- कत्वबौजस्य दर्शितोभयसंबन्धे विरहान्नानुपपत्तिरिति । न चैवमधिकरणं द्वितीयार्थोऽस्तु तस्यैव दर्शितोभयसंब- धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावः प्रकृते प्रतीयतेति वा- ध्यम् । अधिकरणस्य हितीयार्थत्वे शक्यतावच्छेदकगी- रवस्य दर्शिकत्वात् । न चैवं दर्शितस्थले संसर्गानुवादक- तया साधुत्वे द्वितीया सर्वत्र साधुत्वार्थमेवास्तु किमाधे- यत्वादौ तस्याः शक्तिकल्पनेन ग्रामं गच्छतीत्यत्र दर्शि- तोभय संबन्धेन गम्यर्थे व्यापारे प्रातिपदिकार्थस्य ग्राम- स्यान्वयः तादृशसं सर्गेण प्रातिपदिकार्थप्रकारकशाब्द- ट ·. द्वितीयाविभक्तिविचारः। बहो हितौयान्तप्रातिपदिकजन्दा पदार्थोपस्थिति: ग- म्यादिधातुजन्या व्यापारोपस्थितिश्च कारणं तेन ग्रामो- ग्रामात् ग्रामेण वा गच्छतोत्यादौ न तथा शाब्दबुद्धिः ग्रामोपस्थितेहि तौयान्त पदाजन्य त्वाद् न वा घटपदेन लनाया स्यन्दोपस्थितावपि ग्रामं घट इत्यादौ तथाशा- ब्दबोध: स्यन्दोपस्थितेर्धातुजन्यत्वाभावात् । एवं सर्वचैव म्वत्तिफलसंबन्धित्वस्ववत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वी- भयमंबन्धन प्रातिपदिकार्थप्रकारकशाब्दबदौ हितीया- न्तपदजन्योपस्थिति: मामान्यतः कारणं धातुजन्योप- स्थितिस्तु विशेषतः कारणं तेन स्पन्दिजन्योपस्थितरह- तत्वाद् ग्रामं स्मन्दते इत्यादौ न तथा शाब्दवोधः । न च द- शितोभयसंबन्धस्य कर्मत्वात्मकत्वात्कमतासंसर्गेण प्राति- पदिकाप्रकारकशाब्दे हितौयान्तपदजन्योपस्थितेयभि- चार:"देवाकाय संग्रामे चापनासादिताः शरा" इत्यादी पूर्वमेव दर्शित इति कथमीदृशः कार्यकारणभाव इति वाच्यम् । आसादनकर्मशराणां वाक्यार्थत्वात्यातिपदि- कार्थत्वविरहात् व्यभिचाराप्रसक्तः । कदन्ततद्धितान्तस- मामानां वाक्यानां प्रातिपदिकसंज्ञाविधानाहाक्यार्थ- स्यापि तेषामर्थस्य प्रातिपदिकार्थत्वमक्षतमेवेति कर्मता- संसर्गगा कृदन्तादिवाक्यार्थप्रकारिका शाब्दधौः प्राति- पदिकार्थप्रकारिकैति पाचकमानय दाक्षि भोजय स्वे- ष्टदेवं पूजयेत्यादौ न हितीयान्तपदजन्योपस्थितेरन्वय- व्यभिचारः । एवं खगो भुवं गच्छति न तु स्वमित्यत्रोपि दर्शितोभरसंबन्धात्मककर्मत्वसंसर्गेण भूप्रकारिकायास्त- थाविधसंसगीवच्छिन्न प्रतियोगिताकस्वाभावप्रकारिका- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। यास्तथाविधसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभावप्रका- रिकाया एव शाब्दधियः समभ्युपगमः । वृत्त्यनियामक- संबन्धस्य प्रतियोगितावच्छेदकतायास्त्वयैवाभ्युपगमा- दति चेन्न । त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगिताव- छेदकत्वेऽपि हितौथायाः सार्थकत्वस्यावश्यकत्वात् चै- वो ग्रामं गच्छति न तु मनुष्यमित्यादौ क्वचि- माधुत्वार्थत्वेऽपि सर्वत्र साधुत्वमात्राथतया द्वितीयायाः कर्मत्वाद्यनर्थकत्वे मानाभावात् । न च कर्मवाद्यर्थकत्वे मानाभावात् द्वितीयाया निरर्थकत्वमिति वाच्यम् । हि- तौया न कर्मलवाचिकति जानेऽपि ग्रामं गच्छतौल्यत्र कर्मतासंसर्गेण ग्रामस्य गमनेऽन्वन्यप्रसङ्गात् । ग्रामीयं न कर्मत्वमिति बाधग्रहेऽपि कर्मतासंसर्गेण ग्रामस्य गम- नेऽन्वयबोधप्रसङ्गाच्च । तादृशबाधस्य कर्मतासंसर्गकग्रा- मान्वयबुद्धावविरोधित्वात् । एवं गमनं न ग्रामकर्मता- कमिति बाधकालेऽपि कर्मतासंसर्गण ग्रामस्यान्वयबोधः 'स्यात् । तत्संसर्गाभाववत्ताज्ञानस्य तत्संसर्गकबुद्धावविरो- धित्वात् । किं च द्वितीयाया निरर्थकत्वे कर्म गच्च- तौतिप्रयोग: स्यात् । कर्मयां कर्मतासंसर्गेण ग्रामेऽन्वय- वोधे निष्पत्यूहत्वात् । सार्थकत्वे तु न तथाप्रयोगः सम्भवति । कर्मेत्यत्र हितौथाया निराकाहत्त्वात् । शा- ब्दिकमते कर्मणो द्वितीयार्थत्वात्कर्म कर्मेत्यभेदान्वयबी- धो न भवति उद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकयो- ॐदस्य तथान्वयबोधे तन्त्रस्य विरहान्न तथाप्रयोगः न्या- यमते तु दितीयाया आधेयत्वमर्थः । निरूपकतथा प्राधे- यत्तावान् कर्मशब्दार्थः । तथा च कर्मेतिद्वितीयान्तप्रयोगे- ·. द्वितीयाविभक्तिविचारः । हितीयार्थीयत्वस्योद्देश्यत्वे कर्मशब्दार्थस्याधेयतावत- स्तन विधेयत्वं न सम्भवति अभेदातिरिक्तसम्बन्धेनोद्देश्य- विधेयभावेन प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरन्वये प्रत्यर्थतावच्छ- दकप्रत्ययार्थयोरन्योन्याभावस्य न कम गच्छतौति प्र- योगः । एवमधिकरणमाश्रयं वा गच्छतौति न प्रयोगः । अधिकरणाश्रयशब्दयोनिरूपकतया उधेयतावदर्थकत्वा- त् । अधिकरणतावदर्थकत्वे तु पाश्रयं श्रयन्तौतिवत् प- धिकरणमाश्रयं वा गच्छतौतिप्रयोगी भवत्येव । ननु भवतु द्वितीयाया आधेयत्वमर्थः । खगो भुवं गच्छति न तु स्वमित्यादी निषेधप्रतीत्यनुरोधेन भेदोऽप्यर्थ: स्यात् । तथाऽपि यन्मते त्यनियामकः सम्बन्धः प्रतियोगिताव- छेदको भवति तन्मते खगो भुवमित्यादौ दर्शित- स्थले चैत्रो ग्रामं गच्छति न तु मनुष्यमित्यादी च कथं निषेधप्रतौतिः प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धस्य - त्यनियामकतया तत्संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य स्व- वृत्तिभेदाभावस्थाप्रसिध्या खगकर्तृकगमने तत्प्रतीतेर- सम्भवात् । एवं मनुष्यत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वी- भयसम्बन्धस्य त्यनियामकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्र- तियोगिताकमनुष्यसामान्याभावस्याप्रमिध्या चैत्रकर्त- कगमने तत्यतीतेरसम्भवादिति चेन्न तन्मतेऽपि निषेध- प्रतीतिः सम्भवति हितौयार्थभेदस्य स्वसमानाधिकरणा- फलसम्बन्धित्वप्रतियोगितावपछेदकत्वोभय सम्बन्धाव- छिन्नविशेषणतासम्बन्धेन सर्वत्र व्यापाऽन्वयः । एवं ख- गो भुवं गच्छति न तु स्वमित्यत्र स्वरत्तिभेदस्य स्त्रसमा- नाधिकरणसंयोगजनकत्वसम्बन्धेनावच्छिन्नया विशेष- MARA ·विभयर्थनिर्णये। णतया खगकर्तृके गम्यर्थव्यापार सोऽपि प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वसम्बन्धेनावच्छिन्नया विशेषणतयाऽसत्वात् तादृश संयोगजनकत्वप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभयसम्ब- धावच्छिन्नविशेषणतासंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य स्वरत्तिभेदाभावस्य गम्यर्थव्यापारे निराबाधा वावट- त्तिभेदनिषधप्रतीत्युपपत्तिः । चैत्री ग्रामं गच्छति न तु मनुष्यमित्यत्र चैत्रात्मकमनुष्यवृत्तिभेदस्य प्रतियोगिता- बच्छेदकत्वसम्बन्धनावच्छिन्नया मनुष्यान्तरवर्तिभदस्य ताशसंयोगजनककत्वसम्बन्धेनावच्छिन्नया विशेषणत- था चैत्वकर्तृ के गम्यर्थव्यापारोसत्वात् तादृशसंयोगजन- कत्त्रप्रतियोगितावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धावच्छिन्नविशे- षणतासंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य मनुष्यवृत्तिभेद- सामान्याभावस्य तथाविधगम्यर्थव्यापार निराबाधत्वा- त् मनुष्यत्तिभेदनिषेधप्रतीत्युपपत्तिः दर्शितोमयसम्ब- न्धावच्छिन्नविशेषणतया भूत्तिभदस्य खगकर्ट कगमने ग्रामत्तिभेदस्य चैत्रकर्ट कगमने सत्वात् तदन्वयोप- पत्तिः विशेषणता तु तत्तदधिकरणास्वरूपातिरिता वे- त्यन्यदेतत् । उभयथाऽपि तस्या वृत्तिनियामकत्वमक्ष- तमेव । यत्तु ग्रामं गच्कृतीत्यादौ परसमवतत्वे भेदसा- मानाधिकरण्यात्मके हितोयोया लक्षणा न तु भेदादौ शक्तिहितीयान्तार्थविशेषितभेदसामानाधिकरणपं व्यापा- रेफले वाऽन्वेतौति शाब्दिकैरक्तं तन्न विचारमहं तथा हि द्वितीयाऽन्तार्थः प्रतियोगितया भेदै तत्मामानाधिकरणयं- व्यापारीन्वेतीत्ययं पक्षो न सम्भवति मल्ला मनं गच्छतो- त्यादावन्वयितावच्छेदकौभूतमल्लत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । नाकमल्लभेदस्य मल्लत्तिव्यापार सामानाधिकरण्यासम्भ- वात् शब्दार्थाभावेऽन्वयितावच्छेदकतरधर्मावच्छिन्नम तियोगितया पदार्थान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । न वा द्विती- यान्तार्थ पाधयतया व्यापारवान् प्रतियोगितया भेटे त- मामानाधिकरण्यं फलेऽन्वेतीत्यपि सम्भवति गाम ग- च्छतौत्यत्र व्यापारवतस्ताद्रूप्ये गानुपस्थिते: । तव मते स्वाश्रयत्वेन तिङोपस्थापितस्य तस्य धात्वर्थविशेषगत- या अन्वितत्वात् हितोयालक्ष्यप्रविष्टभेदेऽन्वयासम्भवात् विशेषगातयाऽधितस्यापि पदान्तरार्थान्वयीपगमे तु मृगी धावति पश्येत्यत्रापि मृगे विशेषणतयान्वितम्य धावनस्य दृश्यर्थान्वयप्रसङ्गात् । भेदस्य लक्ष्यैकदेशतया तत्व प- दार्थान्वयस्य सर्वमतेप्य व्युत्पन्न त्वाच्च । न च द्वितीयाया श्राश्रयो वाच्यः भेदो लक्ष्यः प्रकृत्यर्थस्य तादात्म्येनाश्रये आधेयतया भेदे श्राश्रय आधेयतया फले भेदः प्रतियो- गितया व्यापारेऽन्वेतीति वाच्यम् । युगपड़ त्तिविरो- धात् भेदस्य लघुतया शक्यत्वोपपत्तौ गुरुतयाऽऽश्रयस्यैव लक्ष्यत्वापत्तेश्च । यदपि भेदे हितौयाया न शक्तिः किं तु हितीयार्थाधिकरणविशेषितफलप्रकारतानिरूपितविशे- ष्यतासंबन्धेन शाव्दं प्रति हितौयान्तार्थत्यन्योन्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदकव्यापारोपस्थितिविशेष्यतासंबन्धेन कारणमतश्चैत्रश्चैत्रं गच्छतीत्यत्र न शाब्दबोधः । तादृश- व्यापारीपस्थितिविरहादिति नव्य शाब्दिकैरुक्तम् । तदप्य- मत् । हितौयान्तं विनापि गच्छतोत्यादौ फलप्रकारता- निरूपितव्यापारविशेष्यताकशाब्दबोधोदयात् । तब क्ल- तमामगां दितौयान्तसमभिव्याहारेऽपि फलप्रकारकशा- ·विभक्त्यर्थनिर्णये। ब्दसम्भवादीदृशकार्यकारणभाव मानाभावात् । हिती- यान्तसमभिव्याहारात् प्रकृत्यर्थविशेषिताहितीयार्थस्य वि- शेषणतया फलेऽन्वयसम्भवाद्दर्शित कार्यतावच्छेदकस्या- थसमाजास्तत्वाच्च । किं च दर्शित कार्यकारणभावेन चै- वश्वैवं गच्छतीत्यत्र शाब्दद्वारोऽपि खगो भुवं गच्छति न तु स्वमित्यत्र निषेधप्रतीत्युवपत्तिनं भवति । स्वकर्म- कत्वाभावस्य विना भेदं प्रत्येतुमशक्यत्वादिति मेदस्य हितीयार्थत्वावश्यकत्वे तावतैव चैत्रश्चैवं गच्छतीत्यच चैत्रकर्मकत्वशाबदासम्भवान्निष्प्रामाणिकतरी दर्शितोऽयं कार्यकारणभावः । यदि च पचतीत्यादी भेदप्रतीति- निषेधमुखनापि न भवतिगम्यादौ तु भुवं गच्छति न तु. स्वमिति निषेधप्रतीत्यन्यथाऽनुपपत्या भेदप्रतीति- रावश्यको तत्र भेदः फलविधया धात्वर्थः तत्र हि- तौयार्थस्याधेयत्वस्याऽन्वयः तस्य च प्रतियोगिताव- च्छेदकतया व्यापारेन्वयः संयोग इव भेदोऽपि फ- लविधया धात्वर्थ एव तावताऽपि न तु स्वमिति नि- घेवप्रतीत्युपपत्तिरिति भेदो धातोदितीयाया वा शक्य इत्यत्र विनिगमनाविरहः । न च भेदस्य फल विधथा गम्यर्थत्वे भेदरूपफलत्वात् गामत्वस्य कर्मत्वं स्यात् तथा च गामत्वं गच्छतौति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । संयोगभेद भयफलवतो गमिकर्मत्वात् तदुभयविरहेण गामत्वम्य कर्मत्वायोगात्तथा प्रयोगानापत्तेः । न च चैत्रो गाम गच्छति न तु मनुष्यमि यत्र निषेधप्रतीत्य- नुपपत्तिः । संयोगे चैत्रात्मकस्य भेद चैत्रान्य मनुष्यस्या- धेयतायाः सत्त्वात् तदभावप्रतीत्यसम्भवादिति वाच्यम्।

·द्वितीयाविभक्तिविचारः ।
हितीयार्थाधेयत्वस्य संयोगसमानाधिकरण विशेषणात
सम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वीय स्वरूपसम्बन्धेन भेदेऽन्वयोपा
माइशितस्थले मनुष्यनिरूपिताधेयत्वस्य द्वितीयान्त
स्य दर्शितमम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकमभावं
धयता नओ निषेधप्रतीतनिष्पत्यूहत्वात् किं च भेदर
हितीयार्थत्वोपगमे हितोयान्तपटित शब्दसामग
भेदोपस्थितेः सर्वत्र प्रवेश न भिन्नविषयकप्रत्यक्षादिप्रति
बन्धकतायां गौरवं विनिगमकामावादानन्त्य च स्वाति
ति संयोगादिव्यासज्यटत्तिफलकगम्यादिधातो.दायव
त्वे तु गम्यादिवटित शानदसामगमामेव भेदोपस्थितेः प्रर
शन सर्वत्राप्रवेश न लाघवं स्थादिति विभाव्यते तर
भेदो न द्वितीयाया न वा धातोरथ : किं तु गम्यादिफ
संयोगे त्यज्यादिफले विभागे द्वितीयार्थी यत्वस्य व्य
पारव दसमानाधिकरणत्वविशिष्टसमवायावच्छिन्नाधे
यत्वीयस्वरूपसंबन्धेनान्वयोऽभ्यर्पयते तत एव चैत्रश्चे
गच्छतौत्यत्र न शाब्दबोध: चैत्राधेयत्वस्य दर्शितसंस्
र्गेण संयोगेऽयोग्यत्वात्
चैत्रो
ग्रामं गच्छति न तु वं
वा मनुष्यमित्यादौ स्वाधेयत्वस्य मनुष्याधेयत्वस्य
दर्शितसंबन्धावच्छिनप्रतियोगिताको भावो नञा संयो
बोध्यते यती निषेधप्रतीतिरुपपद्यते । एवमेव चैत्रश्चै
त्यजतीत्यत्र न शाब्दबोधः । न वा चैत्रो गामं त्या
न तु स्वं न वा मनुष्यमित्यत्र निषेधप्रतीत्यनुपपत्ति
रितौयमभिनवा रीतिः सुधीभिराकलनायेति । । ए
कर्माख्यातस्य फलान्वितमधिकरण त्वमर्थः । न च हि
तौयापीयत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अधिकरणत्वा

·विभक्त्यर्थनिर्णये । धेयत्वयोः समानसंविसंवेद्यतया कर्मत्वशब्दप्रतिपा- द्यत्वात् कर्मत्वार्थकतया हितौयाकर्माख्यातयोः पर्याय- त्वसम्भवात् । न चैवं कर्माख्याते फलान्विताधेयत्वस्या- नभिधानाद् द्वितीयाप्रसङ्ग इति वाच्यम् । फलान्विता- धिकरणवतहतोरन्यतरानभिधानस्यैव हितोयाप्रयोज- कत्वात् तयोरन्यतरबोधकशब्दासमभिव्याहृते द्वितीया- र्थान्वययोग्यार्थके पदे सति द्वितीया भवतीत्यस्योक्तत्त्वात् । एवं चैत्रेण ग्रामो गम्यते इत्यादाविकचैत्रकर्ट कव्या- पारजन्यसंयोगाधिकरणतावानेकग्राम इत्यन्वयनोधः । कर्माख्यातस्थले रतीयार्थकर्तृलं व्यापारे व्यापारः फले फलं तिर्थाधिकरणत्वे तिर्थ: प्रथमान्तार्थ न्वेतीति । अत्रापि चैत्रेण ग्रामो गम्यते न तु खात्मा न वा मनुष्य इति निषेधप्रतीत्यनुरोधेन कर्माख्यातस्य भेदोऽप्यर्थः । खावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेन व्यापारो भेदे भेदो- विशेषणतया प्रथमान्तान्वेति । तथा च तादृशसंयो- गाधिकरणतावान् व्यापारावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेद- वानेकग्राम इत्यन्वयबोध: । संयोगविशिष्टविशेषणता भेदस्य संसर्गः तादृशविशेषणतासंसर्गावच्छिन्न प्रतियो- गिताकस्य व्यापारावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदामावस्य स्वात्मनि मनुष्ये च सत्वान्निषेध प्रतीतिरुपपद्यते । अभि- नवरौतौ तु संयोगफल कगम्यादिना विभागफलक त्य- ज्यादिना च समभिव्याहृतस्य कर्माख्यातस्थार्थोऽधिकर- गत्वं व्यापारव दसमानाधिकरगावविशिष्ट समवायाव- छिन्नाधिकरणत्वीयस्वरूपसंबन्धेन प्रथमान्तार्थेऽन्वति । चैत्रेण ग्रामो गम्यते न तु स्वात्मा न वा मनुष्य इत्यन ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । गम्यर्थफलसंयोगान्वितं तिर्थाधिकरणत्वं दर्शितसंस- र्गय ग्रामे निराबाधमिति तस्य ग्रामेन्वयो भवति तस्य तु दर्शितसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभावः स्वात्मनि मनुष्ये च निराबाध एव स्वात्मनि दर्शितसंसर्गेण मनु- प्यान्तरे स्वरूपसंपन्धेनापि चैवकर्तकव्यापारजन्य संयो- गाधिकरगत्वस्थासत्वादिति निषेधप्रतीत्युपपत्तिरिति । एतेन तिलं जुहोति न तु वहिमित्यादी भेदस्य द्विती- यार्थत्वाभ्यपगमेऽपि निषेधप्रतीत्यनुपपत्ति: बहिसंयो- गफलक विहितव्यापागर्थकस्य जुहोते: फल वहिसंयोगे वन्हिसमवेतत्वस्य वन्ही व्यापारवडेस्य च सत्वात् न च काही जुहोतिकर्मत्वमिष्टमेवात एव "यथाविधिहता- ग्नीनामि"यन हुतशब्दार्थस्य हवन कर्मणस्तादात्म्यमग्नौ प्रतीयते एवं जटाधरस्मन् जुहुधीह पावकमि"त्यत्र हि- तौयान्तार्थस्य बनिहकर्मत्वस्य जुहोत्यर्थेऽन्वय इति वन्हि- कर्मत्वस्य निषेधी हवनेऽयोग्यतया न प्रत्येतुं योग्य इति वाच्यम् । हुताग्नौनामित्यत्र पावकं जुधौत्यत्र च मयो- गफल कस्वाहाकरणकप्रक्षेपार्थकतया जुहोतेः कर्मप्रत्य- यनिष्ठहितीयोपपत्तः । न च जुहोतेः संयोग एव फलं न तु वहिसंयोग इति वाच्यम् । तथासति वन्हि छत जुहीतीति प्रयोगापत्ते. एवं पार्थिवट्रव्यप्रतियोगिकक- ण्ठसंयोगफल कव्यापारार्थकस्य भुजोंगे इव द्रव्यप्रति- योगिककण्ठसंयोगफलकव्यापारार्थकस्य पिबतोगे यो- दनं भुते न तु कण्ठं पयः पिबति न तु कण्टमित्यत्रापि निषेधप्रतीत्यनुपपत्तिः भुजिपिबतिफलयोापारबद- स्य च कण्ठे सत्वात् । एवं प्राणवियोगफलकव्यापारा- ·९९ विभक्त्यर्थनिर्णये। र्थकस्य हन्तेोगे शर्बु हन्ति न तु प्राणमित्यत्रापि नि- षेधप्रतीत्यनुपपत्तिः प्राणविभागस्वरूपफलस्य व्यापारव- बदस्य च प्राणे सत्वात् । एवं यवो हूयते न तु वनिह: श्रीदनो भुज्यते न तु कण्ठः पयः पीयते न तु कण्ठः श- वहन्यते न तु प्राण इत्यादिकर्माख्यातेऽपि निषेधपती- त्यनुपपत्तिरिति परास्तम् । अभिनवरीत्या जुहोत्यर्थ- फले बन्हिसंयोग वन्हिभेदावच्छिन्नसमवायावच्छिन्ना- धेयत्वीयस्वरूपसंमर्गेण भुज्यर्थे पिबत्यर्थे च फले कण्ठ- भेदावच्छिन्नसमवायावच्छिन्नाधेयत्त्वीयम्वरूपसं सगेंगा हन्त्यर्थ फले प्राणभेदावच्छिन्नसमवायावच्छिन्नाधेय- त्वीयस्वरूपसंसर्गेण हितीयार्थीधेयत्वस्यान्वयोपगमात् । तत्तसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताका वन्वाधेयत्वस्यामावो जुहोत्यर्थफले निराबाध इति निषेधप्रतीत्युपपत्ते: द- थितसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य कगठाधेयलाभाव- स्य भुज्यर्थे पिबत्यर्थे च फले सत्वात् दर्शितसंसर्गाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकस्य प्राणधेियत्वाभावस्य हन्त्यर्थ- फले सत्यान्निषेधप्रतीत्युपपत्तेः । एवं दर्शितसंसमें आधे- स्वस्थानेऽधिकरणत्वं निवेश्यं कर्माख्यातर्याधिकरगात्वस्य फलान्वितस्य तेन संसर्गेण प्रथमान्तार्थेऽन्धयोपगमात् तत्संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकः फलान्वितस्याधिकर- णत्वस्थाभावो नजओ प्रथमान्तार्थ बोध्यत इति निषेध- प्रतीत्युपपत्तिरित्या दिकं सुधौभिः स्वयमूहनीयमिति धातोः फलव्यापारीभयवाचितावादिनां मतनिष्कर्षः। प्राञ्चस्तु धातोव्यापार एवार्थ: फलं द्वितीयार्थ: कर्मा- ख्यातस्यापि फलमर्थः एवं द्वितीयाकर्माख्यातयोः पर्या- - ·द्वितीयाविभक्तिविचारः । यताऽपि स्पष्टा अनभिहिते इत्यनेन फलानभिधानस्यैव द्वितीयाप्रयोजकत्वमावेद्यते सकर्मकत्वं तु पूर्ववत् हिती- यासाकासत्वमेव तत्र द्वितीयाऽऽकाङ्गाप्रयोजको धर्मः ग- मित्यजिपच्यादीनां फलान्वितव्यापारानादितात्पर्यकत्वं तहिरहादेव व्यापारमानार्थकानां स्यन्दियतिप्रभृतीनां न हितीयाऽऽकामा अतो ग्राम स्यन्दते सुखं यतत इति न प्रयोगः शौङादेरधिपूर्वकत्वं बसञ्चोपादिपूर्वकत्वं तथा । तत्वाधिकरणत्वमाधेयत्वं वा द्वितीयार्थः पूर्वोक्ताकर्मक- त्वेन व्यवड़ियमाणानां णिजन्तत्वं तथा तवाणिज- न्तधात्वर्थकट त्वं हितीयार्थः गतिबुध्यशनार्थकानां श- ब्दकर्मकाणां च णिजन्तानां च फलमगिजन्तधात्त्र- र्थकर्तृत्वं च हितीयार्थ: अधिकरणाविशेषितफलविशि- टव्यापारवाचकाः शब्दायत्यादयः फलसमानाधिकरणा- व्यापारवाचका रमत्यादयश्चात्रापि मते तथैव तत्र फ. लस्य धातुनोतत्वादुक्तार्थानामप्रयोग इति न्यायान्न फ- लार्थ कहितीयाप्रसङ्गः । नन गमित्यज्योापारमावार्थ- कत्वे पर्यायत्वं स्यात् न च तदर्थार्थकत्वं तत्पर्यायत्वं स्वार्थ व्यापारार्थ कत्वं त्यजिगम्यो: परस्परं तदिष्टमेति वाच्यम् । तथा सति त्यागे वक्तव्ये गमनमिति गमने वक्तव्ये त्याग इति च प्रयोगग्रसङ्गादिति चेन्न । गमेः संयोगान्वितव्यापारानादितात्पर्यकत्वात् त्यजेविभागा वितव्यापारानादितात्पर्यकत्वात्तथाप्रयोगप्रसङ्गविरहा- त् । न चैवं त्यजिगम्योस्तथातात्पर्यावधारणे त्यजति- गच्छतोत्यादौ त्यजनं गमनमित्यादौ च धातोवर्धापा- रमानबोधने तात्पर्यविरहेण शर्मप्रत्ययाभावेन फलबो- ·॥ श्रीः ॥ विज्ञप्तिः । " " " १ - ૨ स्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः पीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तवको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । कस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थो मुग्यते । चीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावदान्तादिदर्शन, व्याकरण, मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते शिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच स्त्रदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । परतवर्षीय ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकैर्देयं र्षिकमग्रिम मूल्यम् मुद्राः ७ आणकाः८ लान्तरे प्रतिस्तबकं पिणव्ययः पृथग नास्ति । पम्प्रतं मुन्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तवकाः संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः ( व्याकरणम् ) १० श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया ( मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । भाष्योपवृहितं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शन प्रकरणम् श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् । श्रीनारा ( वेदान्तः) २ पणतीर्थ विरचित भादृभाषा प्रकाश सहितम् । करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) मादृचिन्तामणिः महामहोपाध्यायः श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्कपादः। ( मीमांसा) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्रविरचिता सम्पूर्णः। (मीमांसा)२ ब्रह्मसूत्र भाष्यम्-चादरायण प्रणीत वेदान्त सूत्र- स्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञानभिक्षु कृत व्याख्यानम् । } (वेदान्त ) ५ त्याद्वादमञ्जरी-मल्लिषेणनिर्मिता । ( जैनदर्शनम् ) सिद्धिन्त्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपणपरमू-श्रीभाष्यकृतां । परमगुरु भिः श्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम् । (वेदान्त) , न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधभट्टारकाचार्यसंग्र- हीतः आचार्यचित्सुखमुनिविरचित व्याख्योपेतः विभक्त्यर्थनिर्णय-न्यायानुसारिप्रथमादिसप्त विभक्तिविस्तृ- तविचाररूपः श्रीगिरिधरभट्टाचार्य्यरचितः । (न्यायः) कार्याध्यक्षः-हरिदासगुप्तः पत्रादिप्रेषणस्थानम् चौखम्बा-संस्कृतपुस्तकालयस्य बनारस सिटी। २ ૨ १