Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Heturamayan No.-5
Front matter
हेतुरामायणम् तजीवस्य विशुद्विमागतवता प्रभामैनावस्थिति ब्रूते स्पष्टतयेह व चकमपीयध्यात्मरामायणम् ॥ १७ ॥ पाच्यतापर्यस्य महावाक्यामत्व दर्शयति । रोमातर यमस्य नातमा यिोगतं । तनष्ट देवभूतिसाह्याद्यामिद मतम् ॥ १८ ॥ अध्यात्मरामायणे द्वयी सारभूता । तन रामहदयपरिशीलनेन मुक्तले हेतुमाह। सदरमुक्तावल्यतस्थित स इति म महे ॥ गांतरीयकभागेन यो रामादये स्थित ॥ १९॥ अथ श्रीरामगीतापरिशीलनासाक्षारामरूपये हेतुमाह । निगमामृतसिधुमपनारघुनायोध्दृतगीत कौस्तुभम् ।। स्वगले विदधीत य पुमाविबुधैडो विभुरेव म स्मृत ॥ २० ॥ श्रद्धाभक्तिपुत स योगी तस्यास्य चितको भविता ॥ यचितको हि योगी स एव राघव इतीह को न वदेत् ॥२१॥ भगवती हेमवती किं सदिहाना गिरिशमेय पृष्टवती स च भगांत समाधये रामायणमेव किमियकथयदित्यन हेतूनाह । नैडो ससारााध कयमहमिय दुस्तरतर तरियामीसेव तलिततया शैलसुतया ।। गिरीश पृष्ट समच कयदुदात्तामय कया महल्या श्रीहतो प्रविरचितसौभगवत ॥ २२ ॥ भगवस्यात्मनि परमाजस्वावलयन रोकसग्रहार्यमेवेति दर्शयन् श्रीशकरेण तस्पा ऐकुत प्राप्तिमेवेस्षेत्र हेतुमाह । देवी हेमवती स्वरूपरुचकप्रद्यौतिक मडला श्रीरामप्रभुनामरा मणिगणवेपराजद्गलाम् ॥ माणस्पंदगिरोपमौक्तिकर रानासामसापीश्वर श्रीरामपणामौक्तिकैरलमलं श्रुत्योसकारादरात् ॥ २३ ॥ एतस्प श्रीविष्णुपदीरूप ये हेतुमाह । मनोऽश्लाघि मवेन या भगवता मा नाकवारपाडवा रम्पा मारतसभवनमहाभगमतगेन या| २९ तादाम्ये 3. अंधारिप ३२ रामाशी ३२ रामबदस्य इसपरतुन १५देश्य भामरसपत्र २४यारा सात ३५ पर्वतारसंभूता मतएर मग आध्यारमरामायण । 3७नट ना.
विठोबा अण्णाकृत. या संदशितसगिरोत्तमपथा या धतमृत्युन्यथा सा श्रीरामकया यया त्रिपथगा वति सर्वोपरि ॥२१॥ ससलोकगमने हेतुमाह । श्रुसंतगेन सुतरामनुक्लवाचा पद्मोद्भवेन सुधिपा चतुराननेन । किं स्याद्भगवतो न निशम्य सर्व वृत्त प्रसादइति गंतुमियेष ससं ॥ २५ ॥ भुवो रक्षोधिवृद्धेरेव भार इत्यत्र हेतुमाह । नूनं पुनना अमोह विभृयुः सस्मिन्महागौरवं चेदाराय मम स्युरेव महते सर्व सहाया अपि ॥ इयं दर्शयितुं जनान्वसुमती भारेण सर्वोत्तम. मन्यानामसृगाशिनामिपमभूनमध्ये नलं मज्जती ॥२६॥ भुवो गोरूपधारणे हेतुमाह । पौलस्त्यादिसमस्तराक्षसमहाभारात्पराजायते तद्वंतव्य इतः प्रनापतिरिति ध्यावाथ पूर्ण गवि ॥ नालास्य प्रणपं विधाय वसुधा तद्रूपमेतु व्यधा- दुद्धि सिदसुधाशनेः सुबहुधा अस्तैः समस्तैः समं ॥२७॥ ब्रह्मणोगे प्राप्तमामाया रोदने हेतुमाह । नेते जीवनमस्त वर्ततइति प्रस्तं महापतिभिः प्राज्य नर्जरितं प्रतिप्रभवतो लोकमवादस्य सा ।। रूपं निर्दिर्शीव येन विदिता स्पादाधुनिक्यात्मन- भर्येस श्रुविलोचना क्षितिरमुद्गत्वाग्रतो ब्रह्मणः ॥२८॥ भात्मनो व्यसननाशशैपित्ये हेतुं संभावयति । सर्वत्र सर्वसुरसंघसमाचतांग्रे सर्व करामलकवत् भगवानवैति । नास्ते च मद्यसननाशविचारलेशस्ताक कुँवस्त्विात धिपा समुपेक्ष्यते ऽई॥२९॥ तन्छेथिल्पमसमितमिसन हेतुमाह । निसं सुधानं मधुरं ततोप्पतिपदीयते यतु हनिः सादिषु ।। यतश्च मप्पस्ति सेनोरियोगता तदः सुधापा यसुधास्तु संमता ॥३०॥ सदानी ब्रह्मणो भगवस्मरणं साभिमायमिसाह । सांदभिोषरशामसुंदररुचं चंद्राभिरामाननं ३ भवसमुदस्य शिवपा: सगरपुत्राः ३९ रताशेन मध्यानपिना सनमनिशम्प भगातः प्रसाद स्पारिक नस्यादिति विचार्य सत्यकोई गंतुमय .. पुण्यकारिणी बनाः पक्ष राक्षसाः कुरिसदा पा रस्तु सा मादेन पृथ्वी नापा ४२ पतादि-पोगना को मारस्य मादी पाग: सुगापा: भादो वकारयोगेन पसुधा मयति.
: हेतुरामायणम् (५) चंचचंदनचारुचचिंततनुं क्षीरार्णवस्थायिनं ॥ रिंगद्गांगतरंगसंगिचरण श्रीपुडरोकेक्षणं न्यध्यापरसमहागदं तदवनेस्तापस्य सशांतये ॥३१॥ सोरसिंधु प्रति जिगमिषायां हेतुमाह । य याम कोयं भुवि दीनरक्षी प्रत्येकदृत्यं विधिना विमृश्य सर्वैः समं क्षारनदीविभुः श्रीकांताधिवासो ननु संन्यधायि ॥३२॥ ससलोकानिर्गमने हेतुमाह । तद्विचित्रं कुसुमागमोद्भुतं करोति सामान्यजनेषु विक्रियाम्।। यत्सत्यसकल्पमपि प्रजापति सत्यात्सहत्यासहसा पचालयत् ॥३३॥ क्षीरसिंधौर्भगवस्थानले हेतुमाह । यसति समर्यादतया बसुवैभवोपि मधुरतरः ॥ भगवनिवासपात्रो भवेज्जनः कोपि दुग्धसिंधारिष ॥३४॥ ब्रह्मा हार स्तुत्वा सव्यसनमाह । रुच्या पादसरोरुहं भगवन येतः सरीजांतरे चध्वा पाणिपुटं सुटंकितमतिर्देवः सरोजासनः ।। गोविंद विनतारविदतरणिं तुष्टाव इष्टात्मना कष्टानि व्यपनेतुमस्य नगतः सृष्टानि दुष्टात्मभिः ॥ ३५ ॥ तस्मै नमोस्तु परिरक्षितवारणाय । निष्कारणाय भवभीतिनिवारणाय ॥ सतारणाय जगदंकुरकारणाय । नारायणाय निजभक्तपरायणाय ॥३६॥ निद्वाप पुरंदरादिदिविपद्बुदाभिवंद्यांप्रये निस्पंदाय चिदात्मने परिहरोस्कोप मंदात्मनाम् ।। दारुमजबंधनं दलपते मंदारनिंदाकते गोविंदाय नमोस्तु मैदरभूत स्वानंदकंदाप नः ॥ ३७ ॥ चिंच्यरविंदसुंदरदशं मंदस्मितं नंदक पिंदत दरकंधरं दरधरं कैदषसंदर्पदं ॥ उदश्चदनगंधर्वधुरभुनं कुंदाग्रनिदादम् यदे नंदसुनंदवंदितपदं तं देववृदेश्वरम् ॥ ३८ ॥ भगवतो भुवो भारापनपनावश्यकरने हेतुमाह । आप गोविंद गोत्रेयं गीर्वाणगणवंदित ॥ ४३ महनी गदा परप ते महाचत दगदमौषय च 2 रोगरूपाय १५ दानविषय कल्पवृक्षरय निंदा कुन १६ न: पतभो मणिः स्तुम पारपत्र १७ वरिप संसरपतीति १. पी!
विटावा भण्णाकृत. कल्यादय्याप्रसंग्रातमाक्रांतास्ति गंप्रति ।। ३९ ।। श्रितपरमसितं पयः समुद्रे कृतनिलयं किल भावितं नः ।। प्रभवतु भवतः पदमलिं झटिति सुदुःसहतापनालगांस्यै ॥ १० ॥ स्वस्मिविरुद्धमित्र यत्प्रभवेद्धि कृत्यमस्मकते तदपि संविदधाति देवः ॥ पन्नि-कलं गुणशंखमुदप्पशेफ शख" विपुलमयधोरवधीरयतम् ॥४१॥ भयंतं व्यथते हि पामरजनोऽप्यपादपि शत: पन्यास्तत्पुरुषोत्तमः कथम सौ सौदा प्रियामजनम् ॥ भूदेररत्वमिति प्रदर्थ भगवास्ता म-जती सर्वथा नवोद्धतवान्स संप्रति कयं शेपेधि शेपेऽव्ययम् ॥४२॥ हा गोगनिमज्जनं समुदितं कस्पायभीष्टं भवेद् । ग्रूमः कंपति संप्रति प्रतिगतं तदासवायति चेत् ॥ गोत्रोच्छदकुतूहली स ब भित्तनाथ गोनोतिः कार्या कच्छपमूर्तिनेव भवता वैन। नेवापरैः ॥४३॥ निरामयभिराय स्यात्मल्हादी जगतीतले ।। इति कृत्वाद्भुतं रूपं विमातो दानयाधमः ॥१४॥ जानीमहे भगरतः क्षितिरूपमेतत् घस्तु श्रियः प्रियतम कथमन्पयाहि || नीचस्वमात्मनि.विभाव्य बलेरयाच- दल्पीयसीमाप भवान्भुषमेव भूमन् ॥१५॥ भार्गवैस्य भवतो. ननु रॉजद्वेप.एतदिति शास्त्रविरुद्धम् ।। व तथापि किल राजकुलाप द्रुयात, म कुशलाय भुवास्याः ॥४॥ एवं स्तुवत्सु सत्सु । मंचे शेषमये प्रपंघाचनाबीज शयानं श्रिया . स्वाक पादतलं निधाय मृदुलं संवाहयत्या, सह ।। प्रेम्णा नर्मकथावितानरसिकःसर्वतमप्यात्मनः कार्यस्वेन ,ख़गाधिपो विधिपचो नेतु चकाक्ष क्षणात् ॥४७॥ गरुत्मतएव तत्मापणे-हेतुमाह । विबुधवांसि यथावच्चनैः शनैः माधुपक्षपातिवं ॥ हसः सूर्यः । परमहंसच ५० वृक्षपमा वैधप्रवालच ५१ शखासुर ५१ भूः दाराः यस्य स भूदारः तस्य भाव, भूदारपम् ५३ गोनं नाम्नि कुले नगे इति विश्व, कुलपर- परागतभूमिय ५१ कर्ममतिना ५५ नाशित: ५६ परशुरामस्य शुक्रस्य च ५७ चं, राजानव हेतुरामायणम् । (७) बर्थयन्निव स्व सोन्यवदीसदशसार्वभौमागे ॥ ४८ ॥ भगवत सद्य कारुण्योदये हेतुमाह । अगण्यकारुण्यसुधाबुराशेस्तदात्यएवोचलदनुभाने ॥ गां सर्वशस्ता विसृजन्वभूव युक्त निमित्त द्विजराजएष ॥ ४९ ॥ विद्युच्छोरिलष्टतनुर्यातुदवादितसुपर्वनिर्वृतये ॥ भुजगाशनसमुदूढो जीवनदाताथ कश्चनाविरभूत् ॥ ५० ॥ भगवत्तेजसा सर्वचक्षु प्रमोपे हेतुमाह । निष्पीतनि शेषतम पुस्फोर परम मह ॥ यत्र खद्योतइत्याख्या खे कीटातावहा ॥ ५१ ॥ परमस्य धाम्नो ब्रह्मणएव दर्शने हेतुमाह । हसैर्यस्य सदैव सगतिरथ श्रुत्यतदर्शमसे- तद्युत्पत्तिविचारचचुरमति सद्योगविन्यस्तधी ॥ रूढ सप्तमभूमिकामिति सतु ब्रह्मैव साक्षात्पर धामापश्यदिद सहस्त्रनयनप्राग्या न चान्ये सुरा ॥ १२ ॥ एपोधिनिजकायकातिफलनातापिच्छगुच्छच्छा स्वछो गच्छति तुच्छयद्यदि पुनर्म सन्निधयर्छन । स्यात्कुसेयमितीव मत्सरवशालीवत्सवक्षारद- ज्योत्स्नाभिन्तवत्सरोस्य शितितामुत्सादयन्नन पीत् ।। ५३ ॥ कौशल्यमस्ति किल भग्नवलोधिराज स्फार प्रवर्तयति व सुमनोधिकार ॥ नौगोपि कचिदपि साररिचारमग्न स स्वस्थिती भवति सप्रति सप्रतीत ॥१४॥ भगतो वचोपैचित्र्यासर्वशता पिवृष्वनाह ब्रह्मा । सर्वज्ञाना श्रीमदध्याजाना मन्यग्रेऽह सेवकत्वाद्वीमि ।। भक्त भनोस्त पदार्चानुरक्तै न! नीराज्य किंनु दीपालरीमि ॥ ५५ ॥ कटे त्रिमूनिक्षेपो यदा श्रीचरणे कृत ॥ समर्पिता तदैवासात्करे कुशलतापि मे ॥ १६ ॥ परं रारणस्यास्म परिभने हेतुमाह । स्वामिनिशाचरसरो मम्धारसभेत ॥ बारा मन्यते सर्वान्छनीपरसरा सुरान् ॥ १७ ॥ दुर्धर्षदुर्दममदाधमहासुरेंद्रे । सरक्षित यदनिश सनिषगचापे । लकाव्य निशिखरामात यथार्थ । सत्तापद जयति राक्षसभवस्य ॥१८॥ परगा वाचन । २ देश! , प्राण उदकर । शनी धाउनकरित्यार । ६ युष्माचरणे । उनमासानुसार तु पादर-देन मण्यते। -- ४ ॥
विठोबा भण्णाकृतम सद्यः प्रयच्छति सुदुस्सहतापजालं। धैर्य विलुपति च लिपति कालिमान।। माणातिसंकटकर विकटं सुराणां।लकेति नाम नगरं न गरायते किं॥ ५९॥ । उनदोर्मिपरंपराब्धिपरिखा सालैविशालर्युता । नानादुर्गमसंक्रमैः परिचिता दुर्भेद्ययंत्रावृता ॥ सा लकाभिदधाति नूनमखिलान्दृष्टचा विपर्यस्तया । यो मां पश्यति कालमेव स पुनर्निःसशयं पश्यति ॥ १०॥ महोक्षवदलं बलात्समवरुद्धगोमंडलः। सदाचरणकर्शकः सुपयदूषकः शूकवत् ॥ करीव मदपूर्णितो महिपवदरिद्वेपणः । स शास्ति मनुजाशनो दनुजराजधानीमिमाम् ॥ ६१॥ शस्त्रावेक्षणिकापसगवशतः क्रन्यादराट् कौतुका- 1 चंचचापलतः समुद्यतगदः शूलोद्यतः स्याद्यादि । प्रोदंचत्तरवारिरप्ययमये तावत्सुराणां गणः । सर्वांगे हदि मूनि किंच नयनेष्ववेदृशो दृश्यते ॥ १२ ॥ रावणस्य दिग्विजयमाह । तत्र इंद्र जित्वा तस्य मालाकारत्वे हेतुमाह । इंष्ट्वा नंदनमृप्तवधनमिमं संक्रंदन बदिभिः ।। सद्यः कारितवंदनं स्वसविध विदंतमस्रावुनः । पूरैदृष्टसुदौर्मनस्य विभवं दृष्टयैव लब्धार्जव- ॥ स्तस्मै कि सुमनोधिकारममुरोदाभूतपूर्वाषितम् ॥ १३॥ ऐरावतस्य ऐरावणेति समारव्याया हेतुमुत्प्रेक्षते । यावद्देवगजोभ्ययुक्त रदनैयुद्धेऽस्य वक्षःशिलाम् ।। भेत्तु तावदनेन दंतमुसलपाहं पराक्पातितः ॥ निर्भग्नास्थिचयो भपञ्चरवशादैरावणेरावणे- त्येवं प्रालपदित्ययं किमु हरे तन्नामधेयो भवत् ।। ६४ ॥ हंसव्यंसकमंदसुंदरगतिव्याकोपिरक्षिवजा- पाच्यालापशतद्रुतद्रुतिवशोसिक्तोदकुंभोदकैः ॥ निश्चोतनपनावपूरसाचपैरामूदपादं स्वयम् जिन्ना यस्य हि नदनात् ततख्नुंदति रभादयः ॥ १५॥ मंदाना मदिरामदांधमनसां मध्ये सभं रक्षसा- मादिष्टं यशसः प्रबधनिवहं गायन्दशास्यस्य यः ।। विस्थानेंगविधूननेन युगपदलाधार्यकोलाहले- ही हा त्रस्तमनाः स्वनामकलनामात्मनाभ्यस्यति ।। ६६ .
--
।
हेतुरामायणम्
(९)
गीतेतु पूर्वचिरवासनद्रपद्ये डूह : कचित्कुपितयातुतिरस्कृतोत् ॥
बाहूतमात्र उपवीणयितुं स भूयो इहू करोति विषमवरजर्जरांगः ॥१७॥
हुताशनस्य पाचक्ये हेतुमाह ।
हुताशनोयं दहनीपमेवं मुख्यार्थसपत् घटते न नित्यम् ।।
प्रदर्शकस्तत्र स गौणवृत्ते- गोप्यैव वृत्या स सदा स्थितोस्ति ॥ १८ ॥
यमस्य प्रातिहार्य हेतुमाह।
सिद्ध युद्धकृते समुद्धतबलं क्रुद्धं विरुद्धापितम्
विद्धं दिक्षु निरुद्वपद्धतिमसौ बद विधाय स्वयं ।।
कालं दंडधरं न्ययुक्त निलये तुल्याधिकारेण्पयं
पूर्व प्राणहरो मनोदृदधुनेत्येव विधास्ते मिदा ॥ १९ ॥
संकेशनाशकरणे वरुणप्रयुक्ताः पाशा यमुष्य महप्ता सहसाप्तनाशाः ॥
तेनेकथैव नहि केवलमेष जज्ञे पात्र किंतु रणसाम्पसुपंचकपि ॥ ७० ॥
येनात्तगंध क्रियते समस्त महाबलाना बलजीवन यः॥
हुंकारमात्रेण सआत्तगंधो युद्धोन्मुखो गधवदो व्यधायि ।। ७१ ॥
ज्यायास निजवाधव द्रविणतः श्रेयासमार्यापतेः ।।
प्रेयास तमुगुह्य केशमाप यः शष्पाय नो मन्यते ॥
मध्वा स्वादपरस्तदीपविकसत्सपन्महावीरुधः
सारं भृगइवाधितिष्ठति महामोदास्पदं पुष्पक ।। ७२ ।।
पूज्यत्व प्रतिबंधक हरजये तस्माद्यथासौ भृशं
तुष्योकिंच मयापि तस्य गरिमा स्यादात्तगधीकृतः ॥
तत्कुमिते कौतुकादुदहरत् कैलासशैलं यया
रिलक्षद्धतुरुमामपागलमल दुर्वारमानिन्यपि ॥ ७ ॥
निःशूर भुवननय रचयितु बदस्पृहे रावणे
स्वस्मिन्कोशकृता बडूरुपकृतीरर्कोऽ निश मन्यते ।।
भास्वञ्चडकरादिनामकथने संप्रस्तुते नो चिरे
सूरे नाम्नि शकारमन्यदाप पत्खद्योतमित्यूचिरे ॥ ७४ ॥
जातः सन्कुटिलत्वमेव मजते ससेवते वारुणी-
सत्यस्वीरसिकः मनाकविगुदिट किंच रात्रिचरः ॥
इत्यं नाम समानशीलकतयाऽस्माकतु तस्यैकल:
शीताशुः सुरतश्नमस्य शमनो छाणि निर्मात्यय ॥ ७६ ।।
तस्यानुयायिवर्गोपि जायते विप्रभोजनः
तप्रभाभिर्न को नाम जायते विप्रभोजनः ॥ ७६ ॥
विठोबा अण्णारूतम्. रावणस्य रणे सर्वे वय विशरण गता तदद्य नाय भवतवरण शरण गता ।। ७७॥ नि शेषत्वेन निहत्य जाव्य निर्जरसा धिय दातुमुत्तेनन ब्राह्मीमुत्ससर्ज जनार्दन ॥ ७ ॥ अद्यैव प्रतिपद्य मद्यरसिकोऽ वद्य स सद्यो मया ॥ वध्यो विद्यत एष उद्यतमदोऽविद्यावृतो बुध्यताम् ।। ते सर्वे शवरास्वमुष्य खलु निर्जीवा नरेणैव त ॥ तत्रावास्य दशाननस्य मलिनस्यास्य व्युदस्याम्यसून् ।। ७९ ॥ ब्रह्माधमस्यास्य वधेन सद्य ॥ कृतेन हि ब्रमवरो विनश्येत् ।। कालानुरोधेन ततोस्य सपि ॥ ष्कुभावसिध्यतु वन्यभाव ॥ ८ ॥ मया प्रादुर्भविष्यते युष्माभिश्च वानरे साहायकार्य भूयतामित्यत्र हेतुमाह । स्वस्वाशतश्चडपराक्रमोद्गुरा सुरा धराया प्रभवतु वानरा ।। तदात्तसर्वाक्षरसपदर्थत स्यालोकविद्रावण एष रावण ॥ ८१ ॥ महा प्रसादइत्येत्र विरिचो वचन हरे ॥ अतर्दधी निजप्रादुर्भावाच स पर पुमान् ।। (२॥ यय ब्रह्मा देवानाइ । रजनिचराभावो सध्यति सद्यो विवुध्यता विबुधा ॥ न रजनिचरो धरण्यामेप भविष्यति हि पूरुषविशेष ॥ ८३ ॥ राक्षसान्समुपलक्ष्यवादिभि यद्भवद्भिरनरै प्रभूयते ॥ भाव्यमेव खलु तर्हि वानरै भूतलेऽत्र न चिर विरच्यताम् ॥ ८४ ॥ अथ ते प्रसन्नवदना अभवन्निति कीर्तन तु पुनरुत्तमिव ।। यदमी निवदयितुमात्मदशा मभव पुरैव हि न दीनमुस्खा ॥ ८५ ।। ब्राह्मण सत्यलोकगमने हेतुमाह । कुसगमाहाम्यवशात्कदाचित् । सत्याद्दर्भािवमुपेयिवान्य ॥ सत्यस्थितिस्तस्य पुनर्नचेस्या । त्कृत मुरारे, किमनुप्रहेण ॥ ८६ ॥ नासत्यो विविद च मैदमनलो नील नल विश्वक पर्नय शरभ रविस्तु सुगल देवेश्वरो वालिनम् ॥ तार गोष्पतिराजनेयमनिल पाशी सुषेणाभिध । पौलस्त्य फिल गधमादनामति प्रानीजनदनान् ।। ८७ ॥ स्वस्थास्तुसपदमपि प्रविहाय विष्णो । सेवा विधातुममलामपन्य क्राभि ॥ येऽमी सात विधा गिरिकाननम् ।
हेतुरामायणम् धन्या हि ते हरयएव कुतो न मान्या. ॥ ८८ ।' अथ विगलदभिध्या भूतलेत्यतमध्या विजयिभिनिरोध्या व्याधिसतत्यवाध्या ।। असुतिभिरसाध्या पुण्यसपद्विवृध्या- द्यखिलगुणसमृध्या राजते पूरयोध्या ।। ८९ ॥ बहुकुतुकविधात्री श्रीशसायुज्यदात्री सकलविवुधमान्या दीनरक्षावदान्या ।। धरणिवलयभूषा पुण्यपीयूपमूपा रिपुमहिषभवानी राजधानी रघूणाम् ।। ९० ॥ शक्या न योध्दु प्रतिपक्षभूपैरेपोत त. किमु तर्कयामि ॥ पस्या अयोध्येत्याभिधानमेव समर्थपत्यर्थमिम समर्थ ॥ ९१ ॥ वसीयसीय नगरी तु कहिचित् कचिद्विहीनाभिनवैर्महोत्सौः ॥ एवं गिरा नावसरोपि वैरिणा वक्तुं यतो जातसाजरक्षणा ॥९: सकलसुरचितसुधर्मा जयोनता या च वैजयत्याव्या ॥ अध्युपितचित्रसेना शतक्रतुवरामरावतीव यमौ ॥ १३ ॥ येर्य मुक्तिपुरीषु सप्ततु सतामप्रेसरी समता पुक्त पुक्तमिद न चेत्कथयत कान्यत्र पुर्यामहो । अध्ययागजपाणिपीडनविधौ तैस्तैरलब्धोदयै नियोति स्म महोत्सवैननु तनुत्यागाय सर्वे जनाः ।। ९४ ॥ आयात्यनुत्तमातस्थितवसुहरणोद्यतो रचितपुखः ॥ यामेकथैव मार्गणगणो नगुगुणेन कर्णपथगामी ॥ ९५ ॥ सौरेः करैर्दशशतैरनुगृह्यमाणा या कोशला कमलिनीव विराजमाना ॥ श्रीस्तन वस्तुमभि वाछति सर्वदेति किं कर्कशैविविधतर्कशतैर्नवीमि ।।९६॥ सौरवती राजपुरी कास्ति भुवीत्य विचित्यमाने तु ॥ । पुण्य न कृतमि 1 २ मप्त इति मारुतभाषाया रूपात | 3 अतिशपेन यसुमतो इति वसीयसी । ४ जात सदा अनकर्तृकं रक्षग यस्या सा । पक्षे नाता सदा अजरा क्षणा उ. त्साहा यासा {क्षण उत्धरउत्सवे यमरः । ५ देशसभा { पक्षे सुधर्मक्ष । ६ उद्र पुत्रो जय । . पताका । इद्रक-याय । ८ ज्येविवाहोत्साहापेक्षयाधिक उत्साह देहत्या. गाथै नियोति स्म । अयोध्यावासिन. संवपि रामेगताक वैकुठमगमन्निति रामायगे । नास्ति उनम परमादित्युनममतएवातस्थित मजपादकोरिथत थद्वसु द्रव्यं तत्धरणोद्यत पक्षे उत्तमा ये भतस्था तन्मध्यस्थितो यो व कार. स नास्तिय स्मिनिति यदूसुपदमादसुपद तस्य हरणे उगन । १० मार्गणी दागपारकाविति कोश. ॥ ११ रानपुरी पक्षे सरवा इद मारव तत्र पा मनमुरी। ९ विठोबा अण्णाकृतम् गंगातीरशिवपुरीत्यादिरिमामतरेण न स्फुरति ॥ ९७ ।। यच्छिल्परचनां स्मर्तु मनसापि न शक्यते ॥ एतदेव तु वैचित्र्यं मनुनिर्मितवस्तुन. ॥ ९८ ॥ ॥ इत्ययोध्यावर्णनम् ॥ दृष्टा दुर्मतिदारिणी प्रणमतां पापच्छटाहारिणी स्पृष्टा जाड्यनिवारिणी मृजिकृता पुण्यौघविस्तारिणी ॥ स्नानान्मुक्तिवितारिणीह शरयू: पीता भवोत्सारिणी ॥ साकेतातविहारिणी विजयते नृणा मनोहारिणी ॥ ९९ ॥ या वहुलवाहिनीभिः' परिश्रिता समरप्रचारा च ॥ जलतारणाय दधती तरणिकुलकोसला विडबयतो ॥ १०० ॥ सुरभीकृतसर्वागी फुल्लकल्हारमालया ॥ चलद्धमरका स्फारस्फुरन्मीनविलोचना ॥ १०१ ॥ साद्रस्थासर्केसंपन्ना निनदत्कलहंसका ॥ पवित्रपत्रभंगाढया भास्वत्तिलकभाषिता ॥ १०२ ॥ मंद चलती गंभीरयहवनरेसाकुला ॥ वरारोहोच्छलवोणिरुल्लसत्कंकणोमिका ॥ १०३ ॥ समर्यादतया नित्यमर्नुकूलप्रवर्तिनी ॥ समर्पपति या साधुकातेव सुरतोत्सवम् ॥ १०४ ॥ ॥ कालापकम् ॥ ऋत्विग्भ्यः क्रतुदक्षिणां प्रददतः सर्वार्थजातं मुदा सजाताः परमार्तिकास्पदमहो ते ते न के राघवाः ।। तीता इव कोशरक्षणकरा अस्पर्शना लुन्धवत् प्पा हंत निखातकांचनमया यस्पास्तटे रेजिरे ॥ १०५ ॥ स्पष्टुं न शक्ताः खलु यसमंतात् पंकी इदं किं प्रतिपादयामः ।। पंकव्यथानिस्तरणे जनाना-मुपाविशन्यां प्रति तिर्यराजोः ॥ १०६ ॥ सरिद्वराया बहुतीर्ययोगात् वमूव यस्याविरजी स्थितिः सा ॥ सदैव किं नैव सशवलक्षमा चित्रं तु चके जनलिंगभंग ॥ १०७ ॥ १ नदीनार मारा करख। छयो सापोज्नग्तारणाप । ४ स्थासकः पुसि पारित जडादेगी दोनि मेदिनी | गाररतः। कूल! से पूर्वमान. 1 v मृत्पात्रापद । पक्षे पागसद ८पका पानी पक्षे काम । (तीर्थ रागा पार पने मालेमान १. रम शून्या ! ११ शेवरिन्दमाता । सेवा तरयमा ) १२गि प्रति शेवमाले गिदेर ।
हेनुरामापणम् (१३) ॥ इति सरयूवर्णनम् ।। पुयां तत्र यसन् स्वे. कुलभुवा नाथो महासंपदा पायोधितसत्पयो विगलितानर्यः समयों मियः ।। विहरीतकयो विशेषरिदयस्टेरोक्यनामाप्रयः पृथ्वी निर्जितमन्मयो दशरयोऽरक्षीदनुत्यव्ययः ॥ १० ॥ भूत्योयो दिमराज लुचियपुराजराजाश्रयो । विपरतातंनुशनुलिसितखाता पस्यानिशम् आयोतिप्रियतासदं प्रियमहासेनो दि सन्मानः सोप पक्तिरयो महेश्वर इति स्यात्कस्य न प्रत्ययः ॥ १०९ ॥ रचितमहेशादरहयंचितमय साधुपंपममिनिविष्टम् ॥ दशरयराज सुजनः को न वदेदेप चक्रराति ॥ ११०॥ उत्थान कंटकानां निजपुपतिजनप्रेमभागावलोका- दौतिः कोदडदटे निगुरदरकरे दृश्यते नाम शूरम् ।। कौटिल्य कुन दिरसनपचनं पन्नगे नेतरते. पेर पस्मिन्प्रशासत्पतिलगुणनिधी प्रत्ययोभूगजनानां ॥ १११॥ परिमन्प्रशासनि नरमारेऽपरागो घटीपयः प्रतिदिन परिपिम्पमानः ।। यस्तापलो पतिमनोगकोरकोमून्नरशीजनः सरमणे न प पुंजनोपि ॥११२॥ निभरस्मटरमसी यमुधाष्ठापमपि नाममाप्यायम् ॥ रामा धमत्कुरुतइति रानीत्पनीस्यपि तदेपामभाषत् ॥ ११३ ।। सन्मतिभिस्तय विचारलक्षदर्विसृष्टोभपपक्षकक्षेः ।। अशाप्रपारो नपशोभितः सन्पशोभितः संजनांवा ॥ ११४ ॥ सगुनमा दिपभूर पिमुक्तयन्ना लोकोपि तस्य सरूपस्य नेपरत पत्री'' ॥ पार्नु म पमिति मशादिलो कीलारमा न पुनर्ब बाहिनीना ॥११॥ नाटिएपातिष्टिरिति पे ईती" समुत्सारिने । दूर तत्र रिएममय यदनैरापातेगमात् ।। मगारप यमनस नयीमुक्त हि निगमिता । नौदाभिमसनिधी निश्यते निसरोपिगः ॥ १२ ॥ पुस्फु मरत परतो निमुनपानिशम् ॥ जारमा मनामनINTET meetinatTINE Hinute सारो L RahiTREATERIA भापEE I. Somer ARKARI मा (3 mr.uी नाव. १४ भग -- ।
(१४) वामनरुत पुष्कराढ्य करो दानोदकाो मुक्तमेव तत् ॥ ११७॥ करुणोपहिततास्य कराब्जे । नैव केवलविभूषण हेतो || किंतु याचकमनोरयवीथी । पूरणार्थमाप सततमासीत् ॥११८॥ यस्य प्रवर्तमाने सुविमएनरवारिधारया दाने !! प्रथिनोपिनश्च प्रपदिरे नियतमेव नियुतधनम् ॥ ११९ ॥ भूभर्तुस्तस्य कीति सपदि कुवलये दिव्यन्क्ष्मी विधत्ते जीव जीवस्यमोद नयति जनयति स्मावदातान्दिगतान् ।। चक्राणा द्वगाना वितरति विपुल तापमेतत्तु युक्त सकाते चाद्रकैव प्रभवति भुवने शूरतीव्रप्रतापे ॥ १२० ॥ हेलोसारितदुर्जयासुरपुले दृष्टामना जिष्णुना । प्रत्युद्गम्य मुदा प्रणम्य शनकैरारोप्य चैरावते ।। व्याीर्य प्रसवैस्तवैरभिन सुस्तूयमानो नद । मानावाद्यपुर सर सुरपुरी यो वौरवोविशत् ॥ १२१ ।। वाचाले बदिजाले सपदि कृतनतेऽभ्युत्थिते देवयूथे रभानृयै सनाथे सुरसदसि करपाहमारोपितस्य। पीटाग्र्येस्य प्रणादधृतकरममुना कल्पितार्धासनस्य द्योनार्थस्यागेंद च प्रमुदितमनसोन्योन्यमन्यमासीत् ।। १२२ ॥ इति दशरपपर्णनम् ॥ विकल्पस्य तस्यासी क्लायमुत्तमम् ।। पवित्र सबारेत्र तच्छनियमिवापर ॥ १२३ ॥ सा कौसन्या त्रिदशतटिनी सा मुमिना सरस्त्र त्यया धन्या शमनभगिनी नदिनी केकयस्य ।। एतास्तिखो दशरयमहाभागस्प प्रयाग ।। वागम्यासानरसभा सगना एसभावम् ।। १२४ ॥ जयामु प्रयमा विमतिरमास्तौनसिनी सा त्रयी न्याश्रयदायिनी प्रयमिरा नितु या तन सा विसिम्पानमुर पिणानि जपने सा धर्मपनोपर ।। पोर मुरापणीनिवदतो वदेति वृद्धा की ।। १२९ ॥ 'पा । २३ वीर भुवन था ।पमेमरपनीमता। भयो भने समानेमाने TARA सरिभात ! | ४गद दामनाभंग पारपति PIRITE REMI in EARI भागोमा | ममीनार पाने प्रर हेतुरामायणम्. ॥ इति कौसल्यादिमहिषीवर्णनम् ॥ कौशल्पावस्थितिर्यस्य देशेषु निखिलेष्वपि ॥ सा तस्य देहे गेहे च जागतीति न विस्मयः ॥ १२६॥ वसुमतः सदनुपहभूमिकाभुवनमध्यविरोचितमूर्तयः ।। वदतु कोनु कविर्ननु कोशला नहि भवंति समृध्दतरश्रियः ॥ १२७ ॥ दशरथप्रकृतिः परमेत्ययं विजयते भुवनत्रपडिडिमः ॥ स्मरतु तस्य तु कः सचिवोत्करं पुरजन व विनिंदनभाजनम् ॥१२८॥ ॥ इति देशामात्यपौरवर्णनम् ॥ राजस्वं शतकोटिदानरसिको जिष्णुः सुधर्मास्थितः सृष्टुत्यो विबुधरितीव मनुषे स्वात्मानमिद्रोपमं ।। पूर्णत्वं तु कथंतरामुपमितेरेकं विना नदन- क्रीडाकौतुकमित्यगाभिगदितुं कर्णोपकठे जरा ॥ १२९ ।। एकाते स कदाचिदच्छमुकुरे खं रूपमालोकयन् पालित्यं प्रसमीक्ष्य राजरमणो यत्किंचिदेवोत्थितम् ॥ सद्योभूद्विमनायमान इव यद्वांतरीयं पुनः खदाय व्यपदेशनं न मनसः स्यात्कस्य शस्यात्मनः ॥ १३० ।। चेतसा दूधमानेन चिंतयामास पार्थिवः अपोती न तरिष्यामि ते पितृणामृणार्णवम् ॥ १३१ ॥ नापुत्रस्य तु सद्गतिः श्रुतिरिति स्पष्ट प्रवीमि खय तस्मादुर्गतिरेव हत नियतं तत्तादृशस्यास्य मे ॥ प्रातुं दुर्गतितः परं स भगवानेको वसिधः प्रभु- निश्चित्यैवमुपाससादतमरं धातारमेवापरम् ॥ १३२ ॥ विधा कृता पेन करेक्षमाला परंतु यो नित्यमनक्षमालः ॥ तथाहि विद्वान्सपरिग्रहोपि परिगृहास्पृष्ट इति स्मरंति ॥ १३३ ॥ पादाबुजामे प्रणिपत्य दडवहवांजलि वाचमुवाच पार्थिवः । बुभुक्षवे मत्यमिदं न रोचते सर्व विनकामिह पाकगदम् ॥ १३४ सामिन्सप्रति शद्दचित्रकुशलाः प्रायः कवींद्रा मम प्रस्ताव गुणवर्णनस्य सुमनःसंघस्तु तत्वादिना ॥ १ शतकोटि. वरः भो दंभारिरशानियो । दाने संडने । २ नरसा शुरना। शिशो यहि र गृहस्थाने च वामहति मोदिनी । ४ बद्राक्षमाला ! पो दिनमा दाने ।
(१६) विठोत्रा अण्णाकृतम् सादृश्य गणत सुराविपतिना सकीर्तयतो मिपो गोत्रीच्छेदकरो यसाविति पुनर्वक्ष्यत्युपाशुखरै १३५ ॥ अत्र ससारगहने पृथुकेन सुख भवेत् ॥ उत्तर प्रश्न एवाय स्यादिति प्रतिभाति मे ॥ १३६ ॥ श्रुत्वेतद्राजवाक्य प्रहसितवदनो वाचमूचे वसिष्टो राजन्छकादिभिस्व परमहितनपोसीति समहद्भि ॥ यनिय गीयमानो भवासे सतु कथकारमारसे विषादी नार्याद्या होनसत्या व्यसनपरवशाश्वेद्विषोदीभवति ॥ १३७ ॥ अनसूनोस्तव विभो सर्वोप्यर्थ परॉर्पित ॥ बहुशाल्युदयस्तेन तत्कुतो विमना इव ॥ १३८ ॥ हरिरस्य सुतप्रवरो भूयादिति चेतसा स हयमेध ॥ दध्यौ यस प्रचराते हार(तराजप्रदानेन ॥ १३९ ॥ आचा भगवतमज चतुर्भुज हरिमेधेन हरि प्रसादय ॥ चतुरो वितरिष्यति प्रभु स पुमर्यानिव दिव्यनदनान् ॥ १४० ॥ ऋष्यशृगानपने हेतुमाह । अगजफलनिष्पत्तोर्वभाडकस्यागजो भवेद्वेतु । अस्माकमृविजा तप्रधानभाव दधातु सतु शृगी ॥ १४१ ॥ स कास्तीति चेत् । स्वर्गोपमष्वमराजन्नगदेशेषु सगत ॥ ऋष्यशृगो जीवइव प्रवर्तपति मगल ॥ १४२ ॥ ता करमाद्वसतीति चेत् । कदाचिदगस्य मनोरमस्य भो स्थिति सदा सरिवती तु नाभवत् ॥ तदातिथित्व सहसा समाययो प्राणातिकृछू बहुधान्यवर्जनात् ॥ १४३॥ तदा तन तदागमने हेतुमाह । १ गोत्र नाम्नि कुळे नगे शत विश्व । २ विषमनाति विषादी । ३ दशरयस्य | पक्षे अन सूनुर्यस्य । परमात्मन । ४ परेभ्योपित पति । तवार्थस्य परात्वात् । पक्षेऽ ज्यपदार्थप्रधानत्वाहुबहसमासस्य । ५ बहुबीलुदप । पक्षे बहुशाली विशेषण उदयस्य । ६ अभ कडितसोमबत्योच पदानेन प्रचरति | पक्षे हरिपोय सुतरेष्ठ तस्य प्रदानेन हयमेरेन हरि पुषो भवतीति भाव । ७ अमो देशविशेष व पक्षे गज पुत्र | उनमा सारवती पक्ष बलवती।
प हेतुरामायणम्: (१७) जललग्नस्य मृगमुखगतस्य योगेन वर्षणमवश्यम् ।। स्यादेवत्यंगपतमत्रिवरा ऋष्यशृगमभिदष्णुः ॥ १४ ॥/ तस्याननं वेश्याभिरेवेत्यन हेतुमाह । निर्गते निजतपोवनदुरात्तग्दुरावति दुरासदकोपे । आत्तशृंग इति हि प्रभविष्यत्त्यासरःपरवश. स कुमारः ।। १४५ ॥ तदशीकरणे हेतुमाह । विभाडके तापसखंडमंडले विनिर्गते सात्मतपोवनाद्दाहे : ॥ प्रलोभ्यते स्मास्य मुनेः कुमारको रंभादिभिर्भूपतिनेति साप्रतम् ॥ १४६ स्त्रीभिः प्रलोभितो दृद्यपिटकस्पर्शनादिभिः ।। तत्तोंग रोचपांच स विभाडकहिंभकः ॥ १४७ ॥ तस्यागच्छतएव वर्षे हेतुमाह । उदांच-गमखिलमागच्छन्नेव मौन्यसौ ।। अप्सरोभिः समेतस्य शृंगिणस्तन्न चित्रकृत् ॥ १४८ ॥ पुरा शांतालकृते कैवासीद्राजपदस्थितिः ॥ तादृश्यनेन व्यरचि सद्यो जनपदस्थितिः ॥ १४९ ॥ सख्युस्ततस्ते नृपते सुसंमतां शांता सुतां स्त्रीयतेयाररीकृताम् ।। तस्मै प्रदायांगजनाधिपोऽतुल निर्वर्तपाभास विवाहमंगलम् ।। १५० ॥ शातार्पणादंगभूतोत्यवदर्य स्यार्खस्य शांतावगमोपि सद्यः ।। तवादशस्यास्य तव प्रमेशाऽक्लेशात्प्रजेशाधिगमो न नश्यात् ॥१५१॥ विभाडको किंचन चक्रवर्ती प्रचडकोपोप सुतप्रलोभात् ।। नृपस्य पुझ्या स्नुषया निताते स शातया शाततमो बभूव ॥ १५२ ॥ लदर्थना सोनुमन्येतैवेत्यत्र हेतुमाह ॥ नूनं धनरसपाही स विभाडकडिंभकः ॥ सत्पात्रस्य तब भृशं वद किं न वशवदः ॥ १५३ ॥ १ मृगनक्षत्रमारमे जललग्नस्य योगे सनि भिरवश्य भवतीति ज्योतिर्मत ! पझे विभाड- कस्य रेलः नदीचले पहित नन्मृग्या भक्षित नासकाशात दागी इत्यान्नो भादति देतोगी- सुनाते तन्नाम प्रासैडम् इति पौराणिकी गाधानुसधैया । कुकुयादीनामडार्दिषु पुभाव. तेन मृगडाने हिदम् । २ दान सघर्षय ! 3 आर्द्रमकरोत् । ४ शात सुख | पक्षे शातानाम्नी कन्या। ५ अगभून देहिन. पझे अगनपतेय । ६ अन्यस्य सुखदानात्स्वरप सुस्वभरत्येच १७ तवापि प्रशाधनेशमानि नश्यात् मना भावत्यर्भ || भिाडकनाम्नो ऋष.. पः भाडशून्यस्य । .
विठोबा अण्णाकृतम् (१८) मधुरालापशीलस्य गुणिनस्ते महीपतेः ॥ न मृगीशायकस्तावत्तावकः स स्वभावतः ।। १५४ ।। विभूतिभूषितस्यास्य द्विजराजोपलालिनः ॥ महेश्वरस्य ते शृंगी यात्रामात्रं प्रतीक्षते ॥ १५ ॥ थानीय त मुनिवर नगरं नरेद्रोऽस्यांग्रौ निपत्य विनिवेदयति स्म काम ।। सोप्यत्रवीदयि सुयक्षपदप्रसादात्स्यादेव ते नरपते पृथुकार्यसिद्धिः ॥१५६॥ कर्ता लमत्र नृपते हारमेधएव यच्चाप्यदर्शि करण हरिमेध एव । न स्यात्फलं किमु ततो हरिमेध एवेत्येव नृपो निगदितोऽयगमत्प्रमोद॥१९७॥ यतार्थ मुक्तस्तुरगो न केनापि राजपुत्रेण नि. बद्धः पर सत्कृत एवायात इत्यत्र हेतुमाह । आलव्येत मखप्रधानहरिणा वैर कुँचारो यदि ब्याहन्येत कुशासनेन स पुन. केनापि नैवेदृशम् ।। तारक्षोपि सदैव मुक्ताह न व्याधातभाक्प्रत्युता- नेकावर्तमहादरास्पदतया सर्वत्र वर्वर्यते ॥ १८ ॥ निविधास्पदा बहुविधार्थकोविदा अमुधावदा परमुदारबुद्धयः।। वसुधागता उपगता न केवल विबुधा मुदा किल सुधाशना भपि ॥१५९॥ बसुमतीयमिति श्रुतिगोचरं चिरममत्परमत्र कृतादरैः ॥ नरवरैरुपदाद्रविणोत्करैर्व्यरचि विषयो विषयागतेः ॥ १६ ॥ सदस्तुजात तत्सर्व विना प्रधनमागतम् ॥ पुक्त पिप्रधनत्वेन कल्प्यो स्म महीभृता ॥ १६ ॥ सतार्पत जीवमातमन्नपानसमृद्धिभिः ॥ अस्पैव पाजिमेधस्य पानिमेधत्वमूचिरे ॥ १६२ ।। तम्या किलपाकसपदमला मेध्या चतुर्धा किल ॥ इगच्या दूरगसौरभातिरुचिरा शेषातितोषावहा ।। एतम्य क्षितिचापकस्य निस्येप्येतादृशी भाविनी- त्येवं तन समागताखिलजनान्संसूचयामास सा ॥ १६३ ॥ स्वों जीमूत उदारता विशदयभूम्ना पसन्यर्पयन् ।। हस्त स्वीयशतन्ददापचयनात्सद्योपकर्षन्पशः ।। १ मिटर 10 गापपिगी मेधा परगाय की!RI मन नार TEDRITRA सताय. ५ पृधीमाप्तकेन राजा रिसनशानेनर । पारम्पेन In Rध्यापमानो न स्वाद । ५ भौमवार को महानादरा पक्षे भने यो हेतुरामायणम् (१९) स्वात्मन्येव दधत्कृतार्थ इव स हीणोधुना भूपतेः ॥ कीर्त्या संततधारदानकृतया लोकान्सितीकुर्वतः ॥ १६४ ॥ रामा समीक्ष्य स ययाविधि सप्ततंतु सिद्धि विभांडकसुतप्रभृतिप्रसादात् ।। तोप जगाम भृशमात्मन एकतंतु- सिद्धेश्चिरंतनपराधिमपास्य दूरम् ॥ १६५ ॥ पमहादक्षिणाः सर्वे स्वाम्यत्विक्प्रेक्षकादयः । तनाप्सन्स कथं यज्ञो भविष्यनीचदक्षिणः ॥ १६६ ॥ ऋविग्भ्यः स दिशः प्रादादिति वाल्मीकिनोदितम् ॥ दक्षिणा स्वस्य मन्येह दिक्प्रदर्शनमेव तत् ॥ १७ ॥ पुत्रीयेष्टि निरुर्मुनिजननिवहा ऋष्यशंगादयस्ते जाते तस्यां नितांतचलितहुतवहे तत्प्रधानप्रचारे ।। भाविर्भाव न रोगारिस्मतमधुरमुखस्तप्तनांबूनदाभः प्राजापत्यो गृहीत्वा मृतमित्र परमं पायस स्वर्णपात्रे।। १६८ ॥ शालायां तत्र संक्राते प्रखरेप्यस्य तेजसि ।। जडीभवन्जनो जज्ञे चित्रार्पित इवाद्भुतम् ।। १६९॥ अपि च । पायस परममेतदिदानीमर्पय प्रियकलवजनाय ।। क्षीरसागरभुवो भुवनेशो भूपते प्रभवितांगभवस्ते ॥ १७० ।। न केवलं धराधिराहपूर्वपापसं गतो बभूव किंतु राक्षसाधिपोपि रावणाव्हय. ॥ अविजा च रक्षसां गणोऽतनुर्विशंकटां भजेय दक्षिणामिति स्फुटं मनस्यमन्यत ॥ १७१॥ प्रदाप पापसं दिव्य राजे सोंतर्दधे पुमान् ।। महता कुलसंतानसंशयेन महीक्षितः ।। १७२ ॥ सेनोत्कंठपेन चादादुदयमुपगतान्मानिनोः सनिदेशा- यस्तारण्यभाजः कटुपितधियणः संभ्रमाकोसलेंद्रः ।। सांवस्पित्याधनामार्णताव परमातत्तिभाशस्त- कौसल्याचे न्यतापद्धिरिरमृतसमं किंच केकेपिकापे ॥ १७ ॥ १ रसिगार पर इन दिक्षानं दिकम्दानमेव । तदक्षपाप्यकि. नपानिति भार सम्मपर आ पनामाक्षरकोपामा मान्को पोरगंको को पक्षर वालदिन नथा। ।
विठोबा अण्णाकृतम् (२०) स्वय जातप्रमादोहि सुमित्रागमनेन य ॥ तरलो नैव जायेत विरलस्तादृशो जन ॥ १७४ ।। एपा गच्छति पायसार्धमिति सवीक्ष्यैव हृद्य स्वय हारावस्थित एष नायक इद तारल्यमेतस्य तु ॥ यायायन विलोक्य हाईकलिले देव्यो सुमित्रामय । स्वस्वाशार्थसमर्पणेन सदृशी ते चक्रतु प्रेयसीम् ॥ १७५ ॥ सौमित्र्यसपत्तिरमुष्य यद्वदिताय जायेत तथा न चान्यत् ।। पत्यु प्रमादेपि यत सुमित्रा कव्हर्थसिा_ लभते स्म सद्य ॥ १७६ ॥ तिम्रस्ता अनलगन्परीत्य विमलानत्वा गुरुनृविजो विप्रान्वृद्धजनानृप च सदृशीस्तेभ्य प्रपद्याशिष ॥ खखाश समभुजतोत्सवभरादूराद्विहारात्पुरा कुर्वत्यस्तदरुधतीप्रभृतिभि साक खिडाकौतुकम् ।। १७७ ॥ राजा रब्धमनोरयो दशरथ सर्व सम सम्रमा- साकेत समुपाययौ सुरपुरीसकाश्यलकारितम् ॥ स श्रीमा सनकादिमि सुकृतिभि ससेव्यपादावुन खाशै सार्द्धममुष्य मुख्पमहिषीगर्भाशपाश्चाच्युत ॥ १७८ ॥ ता श्रीमद्राजयात्रां द्विजवरविपुलस्तविभ्राजमाना नानावैमानिकान्यां मुदितजनरवां सजनोधै सनायाम् ॥ पसत पौरवर्गा प्रमुदितमनसो भासितागा प्रसगा दुत्तुगा अतरगाहितदिातसुनोजज्जैनयात्रा बभत्रु ॥ १७९ ।। आसानभ शद्वगुण विचक्षणे प्रायेण विज्ञातमिहानुशासनात् ।। यात्रा नदद्वाद्यविशेषगर्जनैरापामर सप्रति तजनैरपि ।। १८० ॥ बश्वात्र्यै पुर आश्वलायनगणास्त पृष्टतोवर्यवो धावद्वानियते प्रसर्पकगणै साक शतागे स्थिता ॥ ब्रह्माण खगवाहनस्थितिमृत सामोद्भवै सामगा उद्यद्रूपसमृध्दय क्षितिभृतस्तस्याप्रतो रेजिरे ॥ १८१॥ पुस्कुजर खनगर वरमत्रिवर्ग पुस्कुजरासनगतो भृशगीतकीर्ति ॥ छत्रेश्वरैश्मरैरविशक्षणेन सौवर्णपुष्पनिकरै परिकार्यमाण ॥१८२ ।। महिपीजनोपि समनुवजनमु नरकुनर द्विगुणसश्रम वहन् ॥ शुशुभे तदेतदुचित प्रतीयते महसा परेण यदधिष्ठित ॥ १८३।। नायोस्माप समजनि पुनर्देविप्रप्रसादा रि-बारमात्रामर ।
हेतुरामायणम् द्रद्र भद्रं तदधिकरणान्याप्तशोभान्यमूनि ।।' पापः कश्चिन्मलिनतरया दूपध्दत दृष्टये- त्येवं किं ताः पुरयुक्तयस्तेनिरे तत्र नेत्रम् ॥ नैवैतादृक्नृपालस्त्रिभुवनजठरे भाग्यशाली गुणाढ्यो भूयांसः संति येन्ये धरणिपतितया वर्तमानाः समंतात् ते सर्वेस्योपरिष्टाछुचितमयशसो भ्रामयित्वा विसृज्या ।। इत्येवं पौरकन्याः किमिव समकिरंस्तास्तदासस्यलाजान् ॥ १८५ ॥ न क्षत्रभावं दधतिलानि राज्ञः पुरः क्षत्रकुलान्यमुम ।। इतीव ता दर्शयितुं कुमायों लानान्किरंति स्म समततोस्प ॥ १८६ ॥ राजयात्रोत्सवालोकात् त्दृयो घतरसार्णवः ॥ उद्वेलन्दर्शनपथैः प्रास्रवत्पौरवासिनाम् ॥ १८७॥ रत्नस्तंभवितानतोरणपटीरत्नप्रदीपोज्वल मृदूया तूलिकयाऽस्तृत परिलसन्मंचप्रपंचांचित ॥ नानाचित्रविचित्रितं विचिकिलैः पुष्पैः सुगंधाविलै- राकीर्ण रचयांबभूवुरुदयदूप सभामडपं ॥ १८८ ॥ मुन्योधैः पौरसधैः क्षितिपतिततिर्भिन्यवयैस्तथान्यैः संबाधे बंदिवृंदोगुपितजपरवे नर्तकीनर्तनाट्ये ।। आरक्षगाजसिंहासनमयमिह पुस्कुंजरादेव सद्यः प्रारंभस्तत्प्रभाव पृथुलयितुमसौ तावदीशस्य मेद्य ॥ १८९ ॥ मुनिजनाः परिपूर्णतपोधनाः सकरुणास्तरुणार्कसमौजसः ।। करगृहीतपदा आप सपदः प्रतिविधाय पदानि मुदा ययुः ॥१. यशनैर्वसनः प्रसाधनैर्वचनैः सद्रचनैरवंचनैः । पृथ्वीपतयोतिसत्कृता उदितास्ते मुदिता नता गताः ॥ १९१ प्रोत्यै काम्यसमर्पणादपि हारः प्रीतः करोत्सव त- स्कामं नाम चतुर्गुण तदभवत्वनैव दृग्गोचरम् । तद्भक्तोपि स एष तागिति तत्प्रीत्यै तु यैर्पित वित्तं तत्तु चतुर्गुणत्वमदधादेतत्पुनः सांप्रतम् ।। १९२ ॥ पुरावरोधस्थितिरप्यसौ जनो धुनानु सोयं वर उपस्थितः । यत्तं त्रिसंध्यं विबुधा ववदिरे सोपं प्रभामें महिमा विराजते ॥१ आसां पुरा या हारेमध्यता स्थिता सा केवल तत्तनुयाप्टेकातिदा वंशस्य सैषा महतोयुनेशी वर्ति सोय महिमा मम प्रभोः ॥१॥ सकल जनो विराजमानः परमां सचमी तन् दधानः ॥
(२२)
विठोबा अण्णाकृतम्.
स्तवनायगुणो न यस्य सस्यात्स तु सृष्टौ कतमोस्तु पाममन्मा ॥ १९५ ॥
वीरश्रीवनिताप्रमुक्तकुसुमधेरवाशिशु-
प्ररूपातोभ्दटविक्रमेषु पुरुषव्याघेषु यस्याभिदा ॥
नाप्यासीदशकंठशक्यपनुदं सत्वं तदत्यूर्जितं
शुदाते क्षितिनायकस्य ववृधे कालस्य चिना गतिः ॥ १९६ ॥
गांभणीनां तासां तनुपांडिम्नि हेतुमाह ।
सत्वप्रधानस्य पध्जनस्य सुवर्णवीप शरीरपष्टिः ॥
शेनेरगात्केतकांतिमन्यद्वस्तार्जितं ह्यात्मसमं तनोति ॥ १९७ ॥
प्रादुर्भावमुपेत्य शारदशशिग्योस्लोच्छल छोचिषा ॥
प्रलोडं सकलं निजेन यशसा पांड्करिष्यति थे ।
चांपेयप्रतिमप्रभास्तनुलताराजीमनानां तु किं
नास्थास्पगनदंतकोमलरुचस्तास्तद्वसत्याश्रयाः ॥ १९८ ॥
तदुदैरवृयो हेतुमाह ।
भवाङ्मनसगोचरः पुरुष उत्तमः खात्मना
नुभूति हरिर्जगंजयनगोचरः सांप्रतम् ॥
इतीव वृधे भृशं शुभाशः शो मध्यम-
स्तयाहि जन उत्तमश्चरति यत्तदेवेतरः ।। १९९ ॥
अन्यस्य क्षपदित्सपा चरति वै कामार्जितं वैभवं
तत्सत्वोपचितं तु पुष्टिजनकं खस्येतरस्याप्पहो ॥
पन्मध्य सुदृशः कृशं भृशतरं पृष्ठे नितंबस्तने
पुष्टं सत्खयमुत्तम तदधुनान्यस्थापि पुष्टि व्यधात् ॥ २..॥
उदरवलिलोपे हेतुमाह ।
श्रीशे नलीशे संप्राप्ते नैवेतरबलिस्थितिः ।।
इति दर्शयितुं मध्यनलिमिललुपे शनैः ॥ २०१ ॥
अलकारहाने हेतुमाह ।
देव्यः संप्रति वस्तुना त्रिभुवनालंकारभूतात्मनाs
भूवभूषितमूर्तयोत्र महिमोद्रेको मदीयः कियान् ।।
इत्यासीदिव भूषणं बत ततो दूरातथा दूषण
कि मणि च किं तपः किमजिनं चेत्यादिक भूभृतः ॥ २०२ ॥
मुक्ताभरणधारणे हेतुमाह ।
दिव्यालकाराणामाविरभूत्तर नवलकारः ॥
माभुतु मुवर्णस्पात्रावसरोई त किं समुनानां ॥ २०३ ॥
हेतुरामापणम्. (२१) स्यात्प्रस्लवो बहुतर. सुतवत्सलवात् क्षीराणि नाय वदनादलितान्यमाति !! आदित्सवः समधिगम्य पुरैव युक्ता मुक्ताः पुनः किमभितस्तनमध्यतिष्ठन् । २०४॥ नासां गर्भिणीनां स्तनवदनकालिग्न हेतुमाह । क्षारांमोधिनिवासिने भगवते तस्मै मुतृप्तात्मने रोचिप्येयमह कर्य यदि न तत्प्रीतिया जीवनं ।। अयं स्वात्मनि चितपन्नतितर प्रेमास्य भावि स्थिर कृष्णास्येषु समीक्ष्य पक्ष्मलदृशः कृष्णाननः कि लनः ॥ २०१॥ कठिनात्मेति फयमई प्रीत्यै स्यो भगवतो विमृश्येतत् । देव्यास्तनो विमुक्ताहारः स कृष्णदन इव मन्ये । २०६ ।। अपाटवे परिचितेऽप्यग राजयोपितो आधयं नामवत्ता रावण्यलयसक्षयः ॥ २०७ ।। तत्पुसमनस्योत्तमत्वे हेतुमाह । अविधिहीनतयातिधनव्यपान्मनुजसत्तमफर्तृतयापि ५ ॥ वरकलत्रमनस्य न केवलं परमपुंसवनं फलतोयभूत् ।।२.८॥ समितसंस्कारे सौमंतव्यूहने हेतुमाह । मालिन्य पदुपागत चिरमपुत्लाभिधं पोषिता- मासोन्मनि सवर्णकुंनएनतेराश्वासनात्स्यायुकं ॥ तनिर्भिद्य दृढ निवध्य प समुत्पाटयेर निर्वासप- सीमंत घृतमूत्रसापकालो व्यहोचकारेन सः ।।२.९|| हरितारापरिधाने हेतुमाद । युक्त ता हरितानि तानि रसनान्योद ससेमिरे गानाविशेषपारगुणिनामासत्तिासीपुरा । मादिग्मृिपगदागा श्रीनापतरिगति रामाने हरितलाशशुकतुल्या सणानता ॥२१॥ दोहसानपने हामाह। যায়, মুহ মা মেরি পি মামুন, सया नराधः कमपि न पदिय मेटम दर्श ! पोपाईपमारोहमान र पदमाग मलेगापिटा grनगुमणा या महामोरमा कमा सिनेमे BITI M
पिठीया अण्णाकृतम्
(२४)
कारो भाग्यवशात्तदीयकुतुक चैनेर सपादितम् ॥
साफल्य किमु सपदा किमु धनुष्काहस्य कि बाहयो ।
कि प्रेम्णो मम निर्मलस्य तदिहाईस्या वस्तु प्रिय ॥२१२॥
उपलालितपमसकृत्कौसल्या सा शनैरुनाच यच ॥
पुण्यजनेभ्यो हि पराभूतियोत लालसो कृसति ॥२१३॥
यस्मि पौरपुरध्रयोतिमधुराण्यन्नानि भुवा सम ।
रभास्तभविभासि मडलगृहे भद्रासने मगल ||
सानदा रचयात नूत्नवसनाल कारदानादिना
राजा दोहलभोजनो सविधि सपादयमास तम् ॥ २१४ ॥
आसामेव न केवलमध्यगमत्सन्निधिं प्रसपसमय ॥
किंतु तरूणामपि दशरयतपसोप्यपि च यायकानाम् ॥२१॥
शुद्धातस्थितयोथ कर्मकुशरा सत्कारतोपारतो
यूत्यतरहस्यवादमसकृत्तुष्टा मियश्चतिरे ॥
आँसीत्तत्र तु चेतसोपि वचसो रथ्यामतीना मुद
तन्वत्यास्तददूरभावि भगवत्साक्षात्कृतेर्जापक ॥ २१६ ॥
चैत्रे मासि शुभे वसतसमये रम्ये नवम्या तिथौ
नक्षत्रे दितिदेवते रविदिने लग्ने पुन कर्कटे ॥
मेष पूणि सगते रविशशिक्ष्मानदनेज्यासुरा
चार्येपूचगतेषु पचसु पर ब्रह्माभवगोचर ॥ २१७ ॥
त्रेतायामवतारे हेतुमाह ।
लुप्ता मखास्तदधुना निजयज्ञभुक्तमाविष्फरोतु भगवानिति देववृदै ॥
सप्रार्थित प्रयितु प्रभुराचकाक्ष त्रेतामिद तदतियुक्तमिति प्रतीम ॥२१८॥
सूर्यवशेऽवतरणे हेतुमाह।
भास्त्रानेष जडस्वरूपमपि मा चद्रात्मना यो
व्यधात्
तत्तस्मै प्रतिदयमेवमनिश युक्तोप्यशक्त स्वयम् ।।
लग्नो भिक्षुकशेखर पुनरय रामस्य पृष्ठ ततो
ब्रह्मण्य स चकार भास्करकुल सर्व प्रकाशोज्वल ।। २१९ ॥
मशेषशाबचकवे दशरथगृहे दशममासि चाविर्भावे हेतुमाह ।
स्तुम किमु दशानन दशशतावृत यकृते
द पद्दशशतारक दशशतोत्तमाग समम ।।
प्रभुर्दशरथालये दशशताशुवशोत्तमे
स्वय दशममास्यय त्रिदशनायकोचातस्त् ॥ २२० ॥
(२६) विठोवा अण्णाकृतम् भ्रातस्त्व तावदेतत्कथय यदसिरे सर्वदारामनिष्ठ कालेनैव पिकाप्रय प्रहित इव कुहशम्दभग्या सुसूचत्॥२२॥ खे कुले वेक्ष्यति तारकेशो यास्यति देवा पितरश्च तृप्तिम् ॥ इत्य समस्तान्कयपाचकार पुस्कोकिल किंतु कुहूविरावै : ॥ २२८ ।। चैत्रमासेवतार हेतुमाह । मन्वाद्या धर्मशास्त्रप्रवचनपटवश्चत्रिके मासे ज्योतिष्टोमादि सर्व निदधति विविध कर्म नैक विवाह ।। किं तेनासौ विषण्णस्तपति भृशमिति श्रीपति किं विवाह- मन्यस्तस्यानुनीमै सकरुणादयस्तत्र मास्यापिरासीत् ॥ २२९ ॥ नवग्यामवतारे हेतुमाह । ज्ञान त्वात्मनि यद्भवेत्प्रजनयेत्साक्षात्कृति तद्वरे शास्त्रीय न तथेत्यय विशदय भक्तौ नवम्यां विभु ॥ आविर्भावमगाद्यतश्च नवमी भक्तिर्गरीयस्यहो यस्यामात्मनिवेदन तु कृतिभि प्रत्यक्षत प्रेक्ष्यते ॥ २३० ॥ सभूत्या स्तनिवेशनमध्यगरिक्तातिथिर्मया नून ।। सभावयितव्य इति प्रथयन्नाविभूव स नवम्या ॥ २३१ ॥ पुनर्वमुनक्षत्रे ऽवतरणे हेतुमाह । चातुर्वण्यं समस्त दशवदनहतस्वस्वसर्वस्वमासी- त्त हतु देवोऽ वतरति दयया सप्रति क्षत्रवशे ॥ नाशक्य तत्र भूधिगतवसु तदेवैकम य न चैव तन्न क्षत्र पुनर्गस्त्रिात किल सकल सूचयामास भाव ॥ २३२ ॥ कल्पातरे कापि च यन्निविष्टस्तिभ्यो नृणा सद्गतये विभाति ।। श्रीरामज मोत्सवगौरख तच्छक्त प्रवक्तु क इहाभियुक्त ॥ २३३ ।। रविवारेऽवतरणे हेतुमाइ । यो हि स्त्रीक्रियतेऽस्य य प्रियतम सोनेन समान्यते द्वेष्टा द्विष्यत एव लौकिकानयो मन्ये मते श्रीपते ।। यचानेन खे कुलेऽवतरता भूत्यात तदिन लोकांत कुहरे निसरीनमपि यत्तत्रास चा पत्तम ॥ ३३४ ॥ कर्कटलानेऽवतरणे हेतुमाह । चारित्र्यप्रसरा करा नरवरा म्यरतरा जजिरे १ सय . रवीना माम्य हेतुरामायणम्. (२७) सदृत्तत्वगुणेन तेषु भगवानरामात्योष्ठां गतः ।। वाल्मीकिप्रवरैः कोद्रनिकरैरक्त तदेतत्पुन- र्युक्त कर्कटकोद्वव हि न तरा होयेत सदृत्ततः ॥ २३९ ।। रवेर्मेषगतत्वे शास्त्रसिध्यमध्यान्हक्षणस्थैर्य च हेतुमाह। दिष्टयोपैति कुले जगत्पतिरिति ज्ञात्वापि पन्मप्यगा- देपोन्नत्यविचार एव स इति प्रख्यापयन्मेषगः ।। पुक्ता सा मम योगतः कुलगुरोरित्यन्यथा कुर्वत- स्तामेतस्य विर्चारिणः सुचरित पश्यन्जड किं क्षण ॥ २३६ ॥ मध्यदिनैवतरणे हेतुमाह । नात्येतु लोकः समय श्रुतीनामिति स्फुटं दर्शयितु मुकुदः ॥ मनुष्यनाव्य नटपनुपादान्मध्य दिन पत्स नृणामनेही ॥ २३७ ।। सपुत्रस्य चद्रस्य तदानुनतत्व हेतु फल चाह । औन्नत्य कुजमददानवसुराचार्यादिवनोदह- श्रीमत्स्यागभृतोवतारसमये चद्रोवसत्कर्कट ॥ तेनारमै मुदित. स्वसनिधिमसौ श्रीरामचद्रो ददा. वस्थानस्थितिरन्नतिथ हि तदनस्तः प्रभूपस्थितौ ।। २३८ ।। भगवदाविभावेण पुरुषार्थचतुष्टपसिध्दी निदर्शनमा । व्यक्तिमति फिल पर परात्मा तस्य सिध्यति सुख चतुरयीं ॥ नाकिना शुभमभूत्तदरिष्ट यत्समृध्दमसतामशुभ च ॥ २३९ ॥ सुरकृतपुष्पवर्षे हेतुमाह । स्वकार्यार्थ कश्चिद्रचयति दृढ चेत्परिकर महामोद त प्रत्यपि जनपति प्राकृतजन. ।। दशग्रीव हतु प्रभुमरतरत प्रमुदिता वर्ष. सतानप्रभवसुमनोभिः सुमनस. ॥ २४ ॥ सांद्राभोधरशामसुदरवपुः पीताबरोद्धासितो लोलाकौस्तुभतारहारदृदयो भ्राजिष्णुभूपोग्वल. ॥ शखांभोजपदामुदर्शनकरः माननः शोधोऽ ४ पराका ५ ओनत्यं महत्त्वर । आवचार एव । पक्षे विना मेषेण चार । अवय शैलमेपाी इत्यमर ॥ ६ विचारपुनस्य | गागामिनक्ष ही रे देवानां मध्यदिन मनुष्याला अराह पितृणामिनि श्रुते । १ सूतिकाई ।। भामोदो गध इषयो । कल्पवृक्ष । मयांदा ८ पूर्वा विठोबा अण्णाकृतम् (२८) कस्मालोचनगोचर समभवद्देव्या स भव्याकृति ॥ २४१ ॥ सर्वाशापूरणरुचि नित्य मुक्तावतससहवासि ॥ मणिकोटीर हरिणा इलाध्य शिरसेति दर्शयगुरुचे ॥ २४२ ॥ करोतु करुणाकर सदवतारलीलाभरा- वलोकनसुधारसास्पदममूनि नेत्राणि न ॥ इति प्रगदितु निजप्रियमुपाशुलग्ना इव प्रभो श्रवणसन्निधौ सदवतसमुक्ता बभु ॥ २४३ ॥ निर्जित्याननशशिना किरीटकारागारातर्धनतर्मेसा निवेशितानाम् ।। बाला किं कवलितकर्णशष्कुलोका निर्मुक्का इत्र दयया बहिविहर्तुम् ॥२४४॥ भ्यातॄणा मनसोऽखिला कुटिरता सगुह्य सगृह्यत: सपन्मत्ततया अमी स्वगुरवो वृध्दा निवदा दृढ ।। तरमाध्दत तदीपमुक्तिनिपुण पुण्यातिरेक पर सचेतु श्रुतिशीलन विदधतो बाला किमव्याकुला ॥ २४५ ॥ भाल श्रीमद्रमेशस्य तन्निर्माति स्म विस्मय ।। विशालमपि यदवत्तिलकोचममाडित ॥ २४६ ॥ रेजे मुकुदनिटिलस्थलनिलय मृगमदोध्दृत तिलक || विकसदभिशिर पुष्प परमामाद पतन्निव भ्रमर ॥ २४७ ।। अगण्यलावण्यसरोवरस्य ते सुपक्ष्ममाले कमले विलोचने ॥ व्यराजिपातामसितयुती भ्रुवावभिद्रवत्यौ भ्रमरावली इव ॥ २४८ ॥ कृष्णार्जुनमिदमबकमत्यासन्न ममेति कर्णेन । थाचदिशोद्विग्नतया समुाझ्झत काल्पृष्ठमिव सा 5 ॥२४९॥ पद्य वेदीवरऽवाच्युतनपनयुगस्योपमान कवी द्रा नि शक कल्पयते न खलु पुनारद तुष्टये मेऽल्पशोपि ॥ यस्मादुद्दीक्षित तैरुपमितिविधये यो गुणस्यातिरेक- स्तनिष्ट पश्य सोप प्रतिदिनमुभयो यते तत्प्रसादात् ॥ २९ ॥ कृष्णस्य कुडल्युग कलहायमान रत्नाकरा मुकुटतस्तटभूप्रपन्नम् ॥ भूत्वा मियो विमुखमत्र पुन प्रवेटु वध्दरपृह मकरयुग्ममिव व्यदीव्यत् ॥२११॥ जयतोपि कुचलयस्य थ्रिय सकलदर्शिनोपि न महत्व ।। श्रूयतशीरनादत इति कणांतायत हरेश्वभु ॥ २१२ ।। आश्चर्यवृद्गवतो नितरामपांगो परिमन्नसो पतति तस्य ददि प्रकीर्णम् ।। ४ भरीणा पत्र र ! १ वृभा पार निवारण्यक्षयु । पले निरनीगानसशोभित प। २ क्षामतांग ।
हेतुरामायणम्. (२९) उन्मूल्य दुर्जयमशेषमपांगदंभमव्यंगमेव सकलं च पुनस्तनोति ॥ २५३ ।। त्रयी तु निःश्वासवदेव यस्माद्विनिर्गता तस्य हरेर्मुखस्य ॥ कक्षा समारोढुमपि द्विजेंद्रः कल्पेत कि काव्यरिपुः कलकी ॥ २५४ ॥ श्रीकातास्वजिगीपया हिमकरो वालव एवागम- रसाहाय्याय महेश्वरं स्वशिरसा सोप्येवमदलाघत ॥ तदोपारक्षयभाक् स्वयं पशुपतिर्भिक्षामटार्टीत्यतो भीतो विष्णुपदं क्षमापनकृते संसेवतेद्याप्यसौ ॥ २५५ ।। हासस्फीततमेऽच्छदर्पणतलस्वच्छे कपोले हरे- यंभ्रान प्रतिबिंबितं मणिगणाकीणं स्फुरत्कुंडलं ॥ श्रीदेव्या अनुनीतये विमनसो भूप्रस्थितैर्नेकधा कठाइलेषवशेन पत्रमकरी तल्लगेवोत्थिता ।। २१६ ॥ स्थातव्यं समपा द्विजाच्छुचितमास्तेषा प्रपाटपैर थे- देराम्य प्रथयति नाथरतया ये तर्हि तानात्मनः ।। ते पुण्यप्रभया शुचीन्विदधतीत्येव स्फुट दशप- नभाजीदधरोरुणोपि रदनज्योत्स्नोज्ज्वलः श्रीपतेः २५७ ॥ पोगधारणपोरक्रम्य तेजोमयतया द्विजाः ॥ प्रविण वदनं विष्णोः स्थिता इव विरोनिरे ॥ २५८ ॥ कस्यापि मक्तेविषयो न सा स्थादित्य दृढ़ चेतसि चित्यमाने । अवर्ण्यलावण्यतपा ददाति तदेव वाक्यं स्फुटमतरं नः ॥ २९९ ॥ आनिम्नमध्यं चिनुकाममुत्तमं शसत्ता सवहतो महीयतः ॥ लावण्यपूरस्य पादपधारया प्रणीतात्मव भृशं व्यरोचन् ॥ २६ ॥ रोपामयी व्यक्ततमा कंठे वैकुंठभूपतेः ॥ इह ऋक्सामपगीति योजपती व्यराजत ॥ २६१ ॥ नाथः क्षया देपाशादमुर्णिमीम पास्तादिति यन्मुखस्य ।। क्षमापनार्य किमिवोपकंटे नक्षत्रमाला लुटनी विरेने ॥ २१२ ॥ सहत्तोऽरगुतगुणगणपरिशीलनतत्परो मुकुदस्य ॥ हृदयंगमानि कानुस यो तारदारोऽम्य || २६३ ॥ श्रीमतुलस्याः प्रदीपनमाण गलातिारामत सा मुसरेः ।। श्रीयाँ प्रति प्रागिहिनाभ्यनगाऽश्यो समाधि समभ्युपैति ॥१६४ ॥ तगाहि। १ मा समान विठोवा अण्णाकृतम् (२०) आस्ता सम् मदुपर्यहो सुमनसामेतरक्षम नोपरं- वेषाऽपारि तया कृता भगवता सा स्वामिता केवल ॥ नोचने सुवासिनी न सुमानः किंवा नमपटा- प्रापा हा हारेनत्वदर्शकतया दृष्टति स शिवं ॥ २६५ ॥ प्रसंगात स्तौति । सहस्रपनरहहंद्रियों न साध्यते श्रीरमणप्रसादः॥ समकाणां सुलमः स नृणां पदल्पपत्रेग कपं स्तुपाता ॥ २६६। फमगलगं विशकटमरोचत मुवर्णपासूत्राव्यं ।। यक्षस्थलं वाहियातय श्रीव साल मुरारातेः ॥ २१७ ॥ परणी देग हरिणा क्रोडेन समुदृतात मात्सर्यात् ।। विमनाः स्यादिति महता कोडन घृता किमर्णवद्रसुता ॥ २९८ ॥ फरिकामदिताः फेशरलासिता मृतसाधुदेवमगोप ॥ गुमनार समाः पारपितु रेनिरे हरेवाहाः ॥ २९९ ॥ सप्ठामाः सदोदासर्वदानगरोदकाः ॥ पालेभायातः सुरागारले महाशयः ॥ २७० ॥ निपं मारपरकानगो मुण्डिर मगो भूप्तरमागरः समानमुमनांधारो मदारादित. ॥ मीनापी निशिगदिमोशपथरोपियोः समदः कर- हेतुरामायणम्. (१) पीताबर हरेस्तस्य पीतारमिवाभवत् ॥ २७६ ॥ शुचिमानसवास्तव्य सर्वोत्तमपदाबुजम् ।। निषेव्य हसक. शश सुस्वस्वनमिवातनोत् ॥ २७७ ॥ नित्य गगांनुससिको निजानदमहीरुह ॥ रेजेस्य भवरोगस्य पाद एकातभेषजम् ।। २७८ ॥ हारं हार हठादाग ध्यातृचेत कुटुनिन । शोणापितमिवात्यर्थ हरे पादतल बभौ ॥ २७९ ॥ भास्पपरिशेपदोपवशत शोप गतोप्योषधी- शो न पोषक इत्यशेषमपि त रोष प्रमाष्टु हरे ॥ अतधि समवाप्य राजरत्नाभावात्स्वय च्यानपा स्वेऽल्पाल्पा शिशवोर्पिताइव पदोरने नखा रेजिरे ॥ २८॥ पपचिन्हत्वे हेतुमाह । ममेकांतत. सतत चिंतकस्य विना यत्नतस्तस्य भक्तस्य मुक्ति । स्वय निर्वहामीति सदेशकोऽमो मुफुदो पर धान्यराज दधाति ॥२८॥ पक्रचिन्हले हमाह । शको न भक्त मम चक्रगुप्त विबाधितु वस्तयापि शक्र || नकस्य हतति स चक्रपाणिधिनोति चिन्ह पार्द चक्ररूप ॥२८२॥ स्त्रगिन्हवे हेतुमाह । न प्रस्यति छादन कि जनो महातपस्यो मम चेपराड्मुस ॥ इतीय सस्मारापनु पदांयुगेश्टयानुकार स वाट राछन ।। २८३ ।। स्वस्तिकाचहये हेतुमाह । पधा हि वातातपशीतपोधोस्ति नसांस्तकमास्थितानाम् ॥ बाधा तपा कापि मदाश्रिताना न स्पादित स्वस्तिकपुर चकास्ति ॥२८॥ अटास्त्रचिन्हवे हेतुमाह। अष्टागयोगोप ममाध्रिपटाश्रप विना नास्य फलेमुमो भवेत् ।। इत्येव दर्शपिनु पर. पुमानटासनिन्हाफिनपादपकग ॥ २८१ ।। मा अहो तुमाह। एमातभागो मम य पदाजे जातस्य मन्ना जनुगोस जन्मिन ॥ अफर स्पादिति कि जनार्दनो कर जागग्य पर पड़े ॥२८॥ 1 माया || २ नमो माप का नया .
विठोवा अण्णाकृतम्. (३२) सरोजचिन्हले हेतुमाह । पकोतिरपि प्रभूतरजसा जुष्टोपि मत्सेस्क सामोदः सुरसाश्चतश्च बहुना कि श्रीनिवासोपि सः ॥ सपर्क भजते जलस्य न मनाङ् मध्ये जल सनपी-- त्येतत्ख्यापयितु परस्य चरणो रेखासरोजाकितः ॥ २८७ ॥ ध्वजांचन्हवे हेतुमाह । भूभर्तुर्ध्वजरक्षण निजशिर सरक्षणादव्यति- श्रेयो वस्तुत एष एकममहत्काष्ठं पर चीवर ॥ तद्वन्मे किल सर्वथाश्रितजन. सरक्षणीयो भवे-- देव बोधयितु दधाविव पदाभोज सरेखाध्वज ॥ २८८ ॥ अकुशचिन्हवे हेतुमाह । चित मतमतगजो वहुरज क्रीडानिवद्धस्पृहो भूय. पिप्पलभोगभूरितरलो दुर्दम्य उच्छृखलः ।। आस्ते किं च हैरे. पराड्मुखतया त कालयेई सकृत स्मर्तृणामिति दर्शयन्निव दधौ रेखाकुश पासौ ॥ २८९ ॥ वजचिन्हवे हेतुमाह । चेत पुटे चिंतयता पर नृणा त सचित पापचय महाचल ॥ निर्णयामीति विनोधयन्हरिः सवन्नचिन्ह चरण दधाविक ॥ २९० ॥ मध्ये ऊर्ध्वरेखाचिन्हवे हेतुमाह । नरा. किन्नरा आसुरा आशराश्च सकामा अकामाश्च मामाश्रयता ।। इतीवात्मन. सर्वसेव्यत्वमाह होललेखाश्रित पादपद्म ॥ २९१ ॥ वामे पदे शखचिन्हत्वे हेतुमाह । जलोत्योपि सन् य सदावर्तकर्ता शुचिं त करे इत कि नैव कुर्या । असौ प्रलसपन्न एवेति नून प्रभुः ख्यापयन्पाचजन्याकपादः ॥ २९२॥ आकाशचिन्हत्वे हेतुमाह । अधिस्व समावेशकर्ताऽखिलाना महावैभवो नित्यदाशहनिष्ठः ।। धनतस्वरूप स कृष्णाश्रयेणेत्यजाधिर्यलांछितो वाछितप्रा. ॥२९॥ निर्गुणंचापचिन्हत्वे हेतुमाह । १ विषयभोग । २ सिंहस्य । पसे परमात्मन | 3 उर्वस्थित देवेरप्याश्रितमतएव तदपक्षपाध स्थिते सर्व सेव्यमेव । ४ अनतं मुरवरीत्यमर ।
हेतुरामायणम् उदारवश्योपि गुणप्रसगात्कौटिल्यमेत्येव ततस्तमेत ॥ विहाय साधु समदाश्रयेणेत्येव पदे निर्गुणचापचिह ॥ २९४ ।। गोष्पदचि हवे हेतुमाह । दुस्तरतरोपि गोष्परसुतरो भवसागरो मदाश्रयत ॥ इति बोधयितु धत्ते स्वपदे गोष्पदपद सदयत्दृदय ।। २९५ ॥ अमृतकुभचिन्हवे हेतुमाह । श्राम्यतु नामृतकृते कृतिन समताच्छाम्यतु नापि तदुपायसमीक्षणामि ॥ तत्पाद एव मम विद्यत एवमीश प्रख्यापयन्नमृतभाजनलाछितानि ।।२९६॥ नष्टस्मृतिर्जाडयभराभिभूतो मलीमसोय विषयापसेवी ॥ स्वस्थो जन स्यान्मदुपाश्रयेणेत्येव पुनर्वामृतलाछिताधि. ॥ २९७ ।। श्रीयत्रचि हवे हेतुमाह । सश्रीयत्रमिद पद मम यतो लब्धापि वक्ष पद ।। श्रीस्तत्रैव मुहुर्मुहुर्बजति सा कृष्टापि दृष्टा हठात् ॥ तत्तलाभकृत भ्रमतुं विबुधा न वेतदेवाश्रय वि येव प्रतिनोधय खचरणे तहाछन स व्यधात् ।। २९८ ॥ अर्धचद्रचि हत्वे हेतुमाह । उद्यत्कलककलिलोप किल द्विजेंद्र कृष्णाष्टमीमुपवसेद्यदि ता नर्भस्य ।। प्राय कलाक्षय इवाजनि तस्य भव्य स व्यजयन्निव शशाकदलाकपाद ॥२९९॥ मीनचिहवे हेतुमाह । नीयानुसर्पणरयेण जलाशयेन येनाश्रितोस्मि तमह रचयामि नून ॥ हीन मलैरिति सत कथयस मीन रेखाश्रय श्रयति दीनपति पदान्जे॥३०॥ दृष्ट्वा नेउमनोरसायनमिम कामाभिराम पर ज्ञात्वा रोकमहेश्वर श्रुतिशिर सर्वस्वमीड्य हरिं ॥ भूवा प्रव्हतनु कृताजलिपुटा बाप्पाबुपूर्णेक्षण नत्वा कोसलकन्यकातिमुदिता धन्या व्यतानत्स्तुिति ।। ३०१ ।। नृणां चर्मदृशा तु नैव विषयो यद्योगयुक्तात्मना ध्यानावस्थितिमात्रगम्यमहह त्रैलोक्यनाथोपि सन् ॥ अला जातुचिदेव गोचरयते त्छीकृपापागतो रूप तप्यु दर्शित मम विभो किं भागधेय युवे ।। ३०२ ॥ १ श्रावणस्य आशास्थतष | २ भगवत्पादक शो मानस्वभाव मीना यथा यारमन मादाय तिने तवस्थ मल भक्षापरवा न परावति ।
विवा अण्णाकृतम्. - अधुना बालेन भाव्यमित्यत्र हेतुमाह । इष्टेवप्यखिलेषु नाथ तिलक अवेयक कर्णिका नासामौक्तिकमित्यमून्यतितरों कातप्रियत्वेन न । अत्यानदकराणि यपृथुरसावादी महानदन सत्व चेत्पृथुको भविष्यसि तदा मोदाय सीमा न मे ॥ ३०३ ।। एतादृशरूपदर्शने हेतुमाह । मयेयमयि दर्शिता करचतुष्टयोलासिनी तनुस्त्रिदशकाक्षिता ध्रुवमिहापवर्गापहा ।। स्फुर परमभापि नैतदिव बालमति कचि- यदीतस्तदादिनोप्यहमदर्शयिष्य तव ।। ३०४ ॥ भद्रमेतत्पर शैशवमेव तोषायत्याह । पुस्पुत्रोजनि वाद्यता किमपि भो इत्याप्तवैद्यस्य वाक् सद्य सूतिजनातजातकटिनलेशस्य विस्मारिका ॥ प प्राप्तस्य कुतूहलादय सखीवृदस्य वाद शिशु शुक्षुप्य पितृसन्निभोयमिति न पुष्णाति धन्यात्मता ।। ३०५ ॥ साइलेप वदनस्य चुबनमथ स्मेराननारोकन सलापप्रतिकृतिनिलयन काचित्कभीत्युद्वात् अव्यक्तालपन प्रियेण सविधे तल्लालन चापल भूयो दुरीसित शिशो सृजति नो ब्रह्मात्मता तत्क्षणात् ॥ ३०६ ॥ प्पो पृथुकवे भवत काम्यैव हेतुरित्याह भगवान् । पचन निशम्य तस्या विहस्य किंचिद्विरिचिजनकेन ।। मातस्तकृतकाम्याधीनोस्म्यहमिति वचोमृत मुमुचे ॥ ३०७ ॥ बालत्वेन जातमानस्य रोदने हेतुमाह । बारिश्येन न जीवन कचिदपि ध्वस्त शरान करे धृत्वा पुल्कसवीषिकास्वाप वर भिक्षाटन प्राणिना ॥ इन्युक्त मुनिभिरतदेतदुचित याज्ञानरूपोपि सन् मारिया नटन हि केवलमग सद्यो रुरोद स्वयम् ॥ ३०८ ॥ नदाव एव कश्चिदररोधस्थी राजान निवेदयति स्मैन्याह । अनदन सनंदन इन्युतिरभूमिरादिहेपेर ॥ अधुना पुन महचरौं तस्या पशायद महाभाग ॥ ३०९ । १ बालिशो म पनि मेदिनी। भननदन लदा सरप । २ हेतुरामायणम्. ( ३५) आदाबुदादाय नरोवरोधनास्पदस्थितो यत्र सुधा मुधा भवेत् ।। तदर्पयन्वृत्तमभूरस तादृशो वदान्यरानं वसुधाधिपं प्रति ॥ १० ॥ ताणामय निनदो नमोतराले पौरोप्याशिशुमंदिरांतराले ॥ आनंदः सकलनृणां हृदंतराले बाप्पौधोप हि न ममौ दृगंतराले ॥३१॥ बाप्पौधेरजतनामिपिक्तकल्पोऽ प्याप्लुत्यांभासे सरितो गुरोर्निदेशात् ॥ शुद्धः सन्नृणमुदधनयत्सरप्वा नैवकं परमाप तत्क्षणापितृणाम् ॥ ३१२ ॥ मातमात्रस्यास्य राजीवपत्राक्षतायां हेतुमाह । गर्भे किं गदितं करोति किमयं पश्यामि नास्याननं पापस्येति हि जातमात्रपृथुको नोद्धाटपत्यक्षिणी ॥ साफल्पं जनुषोऽमुना व्यरचि तत्तदर्शनं क्षेमदं तत्कतुं प्रथम प्रभुः स्वनपने विस्फारयामास किं ॥ ३१३ ॥ मातकृत्यं भगवतः केवल न महोत्सवैः ॥ सपादयामास परं स्वात्मनोपि स पार्थिवः ।। ३१४ ॥ निगृहीत एव नासीत्सुतजन्ममुदा विमोचनीयो यः ।। म्पयमेव किंतु मुमुचे भादयधात्तदा स पक्तिरय. ॥ ३१५ ॥ आदी पक्तिरयः सभावपरमोदारस्ततो राघव- प्रादुर्भावमहाप्रमोदरचितोत्साहोऽथिनां कामनाः ।। पावत्पूरयितुं कृतासनविधिस्तावत्तु ते मेनिरे संतानाप्तिरमुष्य केवलमसौ नास्माकमयुचकैः ।। ३१९ ।। नौदेयताप्रतीतिस्नेक सरयर्वेसुवभूतत्र ॥ एनत्पुयना किल सप्रति सकलघु नृपसमुप्याप सा ॥ ३१७॥ पो दद्यात्मम युगलं नवदल किंवा फलं वा जल तेन प्रीततमः करोम्यहमय त पूर्णवित्तान्वितं ।। इत्या सपचुपा भगवता प्रत्यर्पितं सर्वथा तसे जन्मनि तत्तदर्पकजनाः समावितास्लारशाः ॥ १८ ॥ तदानों भुगोचने हेतुमाह । आगंतुः सक्षपमातनोति साक्षायतिः श्रीरमणस्प रियो । सासराम्पेण ततः मिनिम्न प्रदानीननग चनासीत् ।। ३१९ ॥ अलवैमन्ये हेतुमाइ । कामे मेदिनी 1. मानारदारंभRRENAREIH.मरगी मेरे सास , मदे ने ४ोनी EFEN ARE नाम भाद।
विटोवा अण्णाकृतम् यन्मत्रराजमनिश जपतो जलानि स्वच्छीभवंत्युदयतः कलशोद्भवस्य ॥ तस्यैव कि भगवतः कमलावरस्य जन्मन्यमूनि विमलान्यखिलानि न स्युः॥३२०॥ द्विधापि कार्या विमला जलाशयाः पकाकुला नीचपथप्रर्पिणः ।। प्रभोवतारेण किमत्र तावत् स्थितेषु तेषु प्रथम प्रचक्रिरे ॥ ३२१ ॥ त्रेताग्नीनामायतनाहि प्रचरने हेतुमाह । भूत्यावृता अन्यपहाय भूतीर्महानला माधवदर्शनार्य । निरीयुरेवेति निदर्शयतः प्रजज्वलुर्यग्वतनूनपातः ॥ ३२२ ॥ वायोमथरगतो हेतुमाह । व्यक्तिगततरवरोधन ईश्वरेऽह नून वहामि शनकैः शनकै. सुसूक्ष्मः ॥ प्रज्ञापयनिति जनानजजन्मकाले कि मदमदमिव गंधवहः प्रपेदे ॥ ३२३ ॥ आकारेण न कर्मणा न च गुणैराख्योयमुत्पादितः पोतो मे हनुमानतीव चपल: कोन्वस्य कुर्याग्छिन । एवं दुस्तरचिंतया चिरमभूद्व्यमो विदन्साप्रतं जात तच्छरण कृपार्णामित्र सच्छो वा मयरं ॥ ३२४ ॥ भाकाशनर्मल्ये हेतुमाह । आपादिते सातिशय विशेष श्रीविष्णुधिष्ण्येन तदानितेन ।। नमस्पासिद्धि रजस्कभावस्तया समतादनपुष्पवृष्टिः ।। ३२५ ॥ दिवप्रसन्नतायां हेतुमाह । आशाप्रसादः प्रभवे प्रादुर्भाव गते हरी ॥ दर्शयन्य इतीवाशाः प्रसादं प्रतिभेजिरे ॥ ३२६ ॥ भरतस्य पुध्यनक्षतमत्वे हेतुमाह । ज्येष्ठानिक्रमणप्रसग उदपेन्मानुः मुदुमेष्टितेः सोय मन्मतिदाधमापदपि मा भेदीदिह सारमनि ।। ध्यायं ध्यागमुपायमापतमय भगो गभीराशयः कैकेप्या गुरुभवधिमा कि शवोत्तमो ऽ घिष्टिनः ॥ ३२७ ।। एक्ष्मणशत्रुनोरापापा जन्माने हेतुमाद । दासगद्रियो पदि समजनस्थान विदापेतर. रामदास कदापि ननि रिमृगाधिष्य सकीये महान् ।। भंतपो भने । ९ मग किनेर भक tirg नयाI RAT at ner! YAM मगरलmareferrariR HEIRIRAL I , हेतुरामायणम्. (३७) चकी चात्यकलत्रतोंबुजलसन्नेत्रात्सुमित्राव्हया- दायाजन्म स नित्ययोगवशतश्चक्रेण किं खित्सम ॥ ३२८ ॥ यस्मिन्योगिजनः सदैव रमते यः साधकानां श्रियं दाता ज्ञानमयों तथेतरनृणां यो दर्शनीयो दृशां ॥ इत्यं योगिमणिर्विमृश्य निपुणे श्रीमान्वसिष्ठो गुरुः कौसल्यातनयस्य तस्य मुदितो रामेति नाम व्यथात् ॥ ३२९ ॥ आदेशेन नृपस्य दडकवन यातेन रामेण यो राज्यं प्राज्यहठात्समर्पि तमपि स्वीकृत्य विन्यासवत् ॥ कर्ता धारणमस्य पोषणमपीत्येवं स पश्यन्गुरुः कैकेयीतनयस्य तस्य भरतेत्येवं व्यधादाव्हयं ।। ३३० ॥ प्राणेभ्योप्यधिकः प्रियो रघुपतेन भविष्यत्यय तेनेपोऽनुभविष्यति प्रणयिनो राज्यश्रियं सर्वशः ।। पूर्णानंदमयः स केवलमयं राज वो राघवो वीक्ष्येवं किल लक्ष्मणेति कृतवान्नाम्ना सुमित्रामुतं ॥ ११॥ आदरो श्रीमदाज्ञामहमहमिकया यो जनः साधुवृत्तो लन्धेवैतत्प्रसादप्रसरमय चरेत्कर्म यत्किंचिदेव ।। पात्रं स्यात्तावतैवाप्यार्धसदधिकृतिः सन्महत्याः प्रसिद- रित्या दशंपन्सोऽकृत लपणरिपु किनु शत्रुघ्ननाम्ना १३९ सानंदाः सकुतूहलाः सुवसनालंकारसकाशिता- चंचत्कुंकुमपंकरागरचनोदंचत्कपोलश्रियाः ॥ श्रीमतः स्मितसुप्रसन्नवदनाभोजाः पुरंध्रीजनाः श्रीरामं परिगृह्य लालसतया सांके निश्ादगन । ३३१, आकल्पान्प्रतिमुध्य रत्नराचितानाण्याद्य की शीर्पयोत्तममगिको च रुचिरामालिंग संयुगमा दोलायो प्रणिधाप नामपदयद्रीतानि सम्पर - CHHI पणक्रिया दि परमार्थन्वेन सैशि 12201 सरोचिषोषि भूषणधारणे हेतुमाह । " (३८) विठोबा अण्णाकृतम्. रहृयो नखोपि मम सन्मणिनायकस्प स व्यापादनखमेवमल बभार ॥ ३३६ ॥ पिप्पलपर्णधारणे हेतुमाह । नूनं देहभृतो ललाटफलके कर्माणि जाप्रत्यदः । सामान्येन ममापि कार्ययुगलं मालेस्ति पूर्वासिनां ।। देय वैषयिक सुखं त्वसिता मुक्ताचे कार्यामये- .त्येतद्रूपकभूतमेव विलसन्मुक्तं दधौ पिप्पलम् ॥ ३३७ ॥ कदाचिद्दोलानिविष्टस्य मंदहासे हेतुमाह। बालिइयं बहुदुखदापकामेति प्रोक्तं मुनींद्रैः परं सेवतामिह देहिनः परवशा आदोलना यहात् ।। एतासां विषयं करोति तदिदं मामप्यहो संप्रती- स्पेवं विस्मयतो जहास किमयं दोलानिविष्टः स्वयम् ॥ ३८ ॥ संप्राप्य माता प्रतिमासमादृता कुमारकं मारसमं सवायनम् ।। मव्यैरलंकृत्य च नव्यभूषणैर्वर्धापन सा विदधे सवासनं ।। ३३९ ।। अय महोयं तु यथा यथा ययुरमी समपेन कुमारकाः ॥ दशमुखप्रमुखा अतिदुर्मदा मलधिमध्यपुरोपे तया तथा ॥ १४ ॥ एकांगपरिवर्तने हेतुमाह । दुर्वृत्तक्षणदाचरनजमहामारण्ययाविव्हला त्वं पृथ्व्यग सुखीभावेष्यसि तरामल्पीयसाऽनेहसा ॥ चिंता मा रचयोते सात्वनकृते कुर्वन्निवायं रहः संवादं परिवर्तते स्म भगवानरामो झटित्येकतः ।। 3४१ ॥ फालेन न्यग्मतस्य प्रयममतिनिश्वासे हेतुमाह । धात्रीसंघकुतूहलप्रणयिता दीक्षागुरौ स्वीकृते न्यग्मावे त्वनुभूतभारचिपिटीभूतोदरः श्रीधरः ॥ आसीरि विनिश्वसन वसुमती क्रोडीकृतेयं मया कोन्वना व्यययदितः परमिह काव्यादितीर्ण्यन्निव ॥ ४२ ॥ उरसा सर्पणे हेतुमाह। ये केचिद्वहुधान्पनाशनिरता येऽमी निबध्दादरा क्षोणीनिय॑यने निशाटनपरा ये साधुवासश्रिपाम् ।। ये व्ययं बहुपका अहमसौ तान्मूषकान्माक्षता सोऽग्मीति निदर्शयनिय पुनः श्रीशः ससारोरसा ॥ १४ ॥ कर्मकम् । २ मा उसयोमसोरात मंदिनी । उप निआप नाश । * 'हेतुरामायणम्. स्तनदानकालेंचलनाच्छादने हेतुमाइ । एकांतगापि जननीस्तनदानकाले राजीवलोचनमवस्त निजांचलेन ॥ भोक्तु प्रवृत्तपति विश्वगुरौ मुरारी सोतरा जवनिकाकरण हि युक्तं ॥१४४ ॥ एक पिवतोन्यस्तनमुखलालने हेतुमाह । दाक्षिण्याननु तर्पये त्रिभुवनाध्यक्ष पयोमिस्त्वयं पश्चादस्मि कयं कथं भगवते रोचेय तस्मात्त्य ।। प्रस्रोतव्यमदः कृते द्रुतमिति व्यग्रं न वामस्तन मामेत्यास्य उपस्पृशन्निव करांगुल्यान्युतोऽन्यं पपौ ॥ ३४५ ॥ कचिस्तनदर्शने हेतुमाह । के कृत्वाक्षमीलं प्रमुदितमनसा पाययंत्यामुरोम निध्यायंत्यां समंतर्मनसि पुनरसी लीलयेषपदश ॥ साक्षादकस्थितेऽस्मिन् पाद मनसि जनः संस्मरेत्तत्र विना- न्कर्तेत्यावेदयन्कि स्वजनवरदता पछुवे दृष्टमेमत् ॥ ३४६ ॥ रससख्ये ततो मासे समस्तोत्सबदायकं ।। चकार श्रीरघूत्तंसः समं देधा रसाशनं ॥ २४७ ॥ तर्णकलांगूलमहणे हेतुमाइ । पूजा गवीनां तरलायमानानितस्ततो धावत एप यत्सान् ॥ जग्राह लांगूललतासु रिंगन् स्ववत्सललं फुटपनिवेशः ॥ ३४८ ॥ यः श्रीमान्सनकादिकास्त्रशरणानादाप हस्ताबुजे कारुप्यादाशशिक्षत क्रममसौ लोकत्रपीसद्गुरुः ॥ कोसल्यांगुलिमाकलप्य शनकैः प्रासादभूमीतले श्रीरामः समशिक्षित क्रममहो मातुर्मनो मोदयन् ॥ ११९ ॥ मलिष्ठाः सनकादयोपि कवयो दृग्दोषभीत्यात्मनो पत्पादान्जरन.कणानसुलभानन्वेषयतेऽन्वहं ॥ धात्र्यस्तनिोटेलस्थल नग्नवक्रोडारलोकद्रव- स्कारप्येन रजोभिरमितलगेरुदलयांचक्रिरे ॥१५० ॥ नित्यं राघवकार्यतत्परतया यद्राममातुः पुना रा: परिपर, नास्प लिगप्रे, कृते सम्पदा , तत्तस्य सतितुष्टये समभवत्सईण केली १ पले स्वर जाता येन परदाः नेतादतारपा भारताम अनवरदात्य दान सन् ददरी।
विठोबा अण्णाकृतम. स्यादेवाच्युतपूजनादिति भुजोध्दारं वदंते बुधाः ॥3॥ भोक्तुं पित्राहूतोपि न ययावित्यत्र हेतुमाह । भुक्तये यदि समव्हयेजनो भक्तितोपि तदतीव नैव मे ॥ रोचतेऽयमिति दर्शयन्पितव्हियाप न भोक्तुमाययौ ।। ३५२॥ कौसल्याव्हानेन त्वापपावित्पत्र हेतुमाह । अमृतौरपदेन तु जनेन कहिचित् यदि मुक्तयेप्यहमसाविहथितः ॥ उपयाम्यवश्यमिति किनु दर्शयन् जननीप्रयत्नसफलत्वमातनोत् ॥२५॥ स्थायाततु सकर्दमपाणिरित्यत्र हेतुमाह । नामैक्याहा कयं पाहतमपि भगवन्नेकधा लोकमात्रा तत्तुष्टपै श्रीमतापि स्वकरकिसलये स्वीकृतं तत्कृतार्थ ।। प्रायेणास्पृश्य काये मम किल जनके स्यात्प्रसादः कथंचि- त्पनेनेत्यर्थितः किं करकृतीचकिलोभूत्स भुक्तिप्रसगे ॥ १५४ ॥ कोचाकवलं गृहीत्वा पलायने हेतुमाए । भक्तेनोपत्तोंधसोपि मनसो पासोप्यलं तुष्टये न द्रव्याणि भवंति संति विविधान्यन्येन दत्तान्यपि । एतत्सूचपितु रमापतिरसो मासं गृहीत्वा करे प्रत्तं पक्तिरथेन तृप्तइव किं सृप्तः पुनः क्रीडने ॥ 3५९ ॥ रामचापल्यात्कौसल्याया गृहकृत्यत्यागे हेतुमाह । विष्णी लोल्यं पदि समुदितं तत्पुनर्देहगेह- व्यापारेषु स्मृतिमपहरेदेष शास्त्रस्य वादः ॥ आल्टो मेऽनुभवपदवीं रामचापल्यहेतो. पत्कोसल्या शिथिलतरतां सात्मकृत्येप्वतानीत् ॥ ३५६ ॥ एकदा कौसल्या रामभुक्तिप्रार्थनानादरे हेतुमाह । आचार्यात्मुतपत्रिकालवणतो माहात्म्यजिज्ञासया सांद्रप्रेमभरण पूर्णत्दया माता कदाचिदरेः ।। स्वाइन मम भोजनाप चितरेत्येव वचो नाशृणोत् मिनासा समये हि कमीततेः को नाम भारो मनः ॥ ३१७ ॥ थप दध्यादिस्लेयेन भुक्तमिन्यत्र हेतुमाह । गुन्दर रसूत्तमेन परिद्याघातेन मांडाययो भरका शिश्यगतर्मनो दधिघृताररतर्प स्वकः ॥ 1 मोक्ष इबर २ पापा सोइया गपोरिस्पर हेतुरामायणम्. (११) तहीजं किमिवोत्तरायतरणे नंदालये स्वेप्सिते. तक्रीडाक्टपादपस्य महतो नायः श्रियोऽवावपत् ॥ १८ ॥ एतद्युतमित्याह । भावनि गोरसलुंठनोवस्तारे बीजमेतदिति युक्त ॥ बलवजन एवैतजननों प्रति कथयितु प्रवृत्तोभूत् ।। 3५९ ॥ सूदेनोक्तपि माता न क्रुद्धत्यन हेतुमाह । सूदेनोदितमेतदस्य चरित श्रुत्वापि माता मनाक् क्रोध नैव बभार सा रघुपरे तुष्टैव वा प्रत्युत ॥ पुतं युक्तमिदं यतो भगवतो भक्तस्य संतुष्टये जायेतैव गुणानुवाद उदितो यः कोपि वा श्रीपतेः ॥ 3६० ॥ मातुः सूदवचः श्रवणादास्ये हेतुमाहः । निरंतर स्वात्मान राघवस्य यः प्रख्यापयन्सद्गुणतां स संप्रति ।। - दुर्वृत्ततां वक्तुमपि प्रवृत्तवानित्यद्भुतेनैव जहास सा सती ॥ ३६१ ॥ सूदः स नानाविधपाकभव्यद्रव्यापहारोत्पतित स्वपाकं ॥ प्रमा?मेतद्रधुनीरचौर्यप्रकीर्तनेन स्वयमेव जज्ञे ॥ ३६२ ॥ स सूपकारस्तु मुदा यदा तन्हीरामचौयं जननी चचक्ष्व ।। स्वतस्त्रियोत्याघनिवृत्तिहेतोः स्वस्मिन्त एवोते जनेन मेने ॥ ३६३ ॥ ततः कृतकक्रोधाकुलमातृदर्शनेनैव पलायने हेतुमाह । पापस्तु कोपप्रतिमो नहीतरो न स्थीयते तर सति क्षणं मया ॥ सबोधयन्नित्यमुदीक्ष्य मातरं क्रोधाकुलामाशु पलापते स्म सः ।। 3९४ । कि रे दुर्लसितं परस्पतितरां पश्य स्तभानाधुने- स्य संगिरती करेण दधती घेनं प्रधावत्यथ ।। भयो निःससती सती प्रतिपद भूमौ स्खबर तो ययो श्रीति हंत रुषः फल कलयतत्कृत्रिमाया अपि ॥3१५॥ मत्प्राप्त्युत्कलिको दृदा फलपतो पान परं तन्वतः रोदं संदधतः श्रमं निवहतो मावेन मां वेदितु ।। स्वेनाशक्तो जनस्य कृपया प्राप्स्याम्पई स्वात्मने- स्पेवं द्योतयितु बभूव करगो मातुर्विधातुः पिता ॥ ३६॥ प्रत्वा नोक्तवतीत्यत्र हेतुमाह । भूरा पाणिपुटे फरेण सहसा दृष्ट्वा भपव्याकुलं राम फोसलकन्यका किमपि वा यकु नकाशात ॥
(४२)
विठोवा अण्णाकृतम्
युक्तं तत्करगोचरे रघुवरे जाते कृपातः श्रुते-
ाकोपोन भविष्यतीह वचसो विग्लापनं चेद्भवेत् ॥ ३१७
स्वपमेव किंचिट्ठरोदेत्यत्र हेतुमाह ।।
भादो घोरतपो भवातरगतं भूतिः कुले निर्मले
संगः साधुपु पुण्यकर्मणि तिर्मसंनिधिनित्यदा ॥
एव सत्यपि विव्हला कियदहो क्रोधात्पुनः कृत्रिमा-
दीनाना तु कथं दशति दयया मदं रुरोदेव स. ।। ३६८ ॥
ततः सा सर्वानयालिलिओत्यत्र हेतुमाह ।
कोडीचकार जननी रघुनदनस्य हार्देन राममपरानपि निर्विशेष ॥
काते श्रिय करगते न हि तारतम्य स्वस्थायुकत्वमभितः प्रकटीकरोति ।।३६९॥
तृतीये वर्षे चूडाकरणे हेतुमाह ।
दाधु पृयुलंकाननमाविर्भूतो मरुत्सवः सशिखा ॥
अद्युगातपरिचयाधार सा सर्वभूतये न कथ ॥ ७० ॥
शलुलो भलतो वय लथवले सयोन्य गौलान्हली-
न्सालभ्येतु सुमलमलिकुमल कृत्वा चलामः पुली ।।
काल्पः हीचलनैः लसाद इति भूभर्तुः कल भाषणं
तन्मून्यायधूननात्सदशनप्राय सदासीन्मुदे ॥ ३७१ ॥
पंचमे वर्षे उपनयने हेतुमाह ।
कुमारता प्रादुरभूदमीषु शक्तिविशिष्टा परिदृश्यते स्म ।
कय नु तत्राशुतरां समीयुदटोपवीताजिनमेखलाद्याः ॥२७२ ॥
जातोपनयनमात्रस्य सर्वविद्यासपन्नत्वे हेतुमाह ।
यो विद्यापि भूयसी न मनुते सर्वज्ञताहेतुका
यो वा निष्कल एष किनु भगवानीक्षेत न. कर्दिचित् ।।
इत्यो चिरमुत्सुकाः समभवस्तातास्तु विद्याः कला-
स्ता यावत्स विभुः कृतोपनयनस्तावत्सहोपस्थिताः ।। २७३ ॥
सास्वाप विद्यासु कोदइविद्यायामतिशये हेतुमाह।
सर्गः सर्वस्य विद्या निहितकृतये काक्षितास्तत्र राजा-
मावशश्यावतीव प्रभवत उचिते चापविद्यार्थविद्ये ॥
तनाप्याद्या प्रधान भवति तदितरात्यानुपगिक्यदः कि
मनायो बाधयन्सोभ्यसदिन सुतरामेष कोदडविद्यां ॥३७४ ॥
हेतुरामायणम्.
(४३)
सदश्या गुणसगमाशु जहत श्रुयतसयोगतो
विद्धावालक्ष्यमुपासकारतु विशिखानेकाततो जिम्हगान् ॥
श्रीराम समुपास्त सततमसौ ये मा भजते यथा
तानेतास्तु तथा भजाम्यहमिति खोक्त वच सार्थयन् ॥ 3७५ ॥
स्नात्वा प्रातरसौ यथाविधि विधिं कृत्वाथ नवा गुरू--
गत्वा ससदि पश्यति स्म निपुण पौराक्षमार्य सम ।
अश्लाघत तदतरेपि कृतिनस्ते ते यथावद्धरे--
त्रैलोक्याक्षशोल्पकार्यविषय नो चित्रकृपाटव ॥ ३७६ ॥
नरवरस्य वचोभिरीजलमो नगरकार्यमशेषमय व्यधात् ॥
न च मनागपि कश्चिदगालम नर इति प्रतिभात्यति साप्रत ॥३७७॥
श्रीरामचद्रेजनि नीतिवैभव ततश्च भूयोपि विनीतिवैभव ।।
न तत्र सर्पत्किमनीतिवैभव किं दुर्घट स्वामिनि मे रघूत्तमे ॥३७८॥
मृगयायां हेतुमाह ।
नागान्खडिगणान्हरीश्च परितो यो वाहिनीर्भोगिनी
र्धत्ते कचुकिसचय च महिषीर्य सेव्यते चामरै ॥
किं चाभाति सरामलक्ष्मणतया सोऽय नु राजे दवो
जज्ञे न प्रतिपक्ष इत्ययमभूत्सिदोस्य किं शुद्धये ॥ ३७९ ॥
अश्वारोहणे हेतुमाह ।
विक्रातैरपि दुर्दमो मृगगणाध्पक्षो वने केसरी ।
तसाचं प्रथमप्रसग उदये राज्ञो न आयुष्मत ॥
तन स्यात्तु कथ कय न निपुण विद्म कवीनामिमा
माशकामपहर्तुमिव कि सोश्व तदा न्यग्न्यधात् ।। २८० ॥
रक्ष्मणसाहाय्यक हेतुमाह ।
अस्यैकस्य तु साहाय्ये स्पादनतसहायता ॥
इति मीमासया जज्ञे राम सौमित्रिसाराये ॥3८१ ॥
रघूत्तसचचकृपाणप्रहारप्रभिन्नेभकुभस्थलाभ्यतरेभ्य ॥
पतात स्म मुक्ता फल साधुवृत्ता मदोन्मत्तससर्गज दर्शयत्य ॥ ३८२ ॥
आस्ते पराड्मुखतया हि हरौ जनोसौ नून कपोलतलभगमुपैति लोके ।।
दानोदकाकरतापि हिताय नाते प्रख्यापय करिकुलान्यभिनत्कपोले ॥ ३८३ ॥
भृश असतो धुततुगशृगमभिद्रवतो वनसैरिभद्रा ।
अध पताते स्म कृपाणपातैईरिद्विषा अ॒र्ध्वगति कुतरत्या ॥ ३८४ ॥
(४४) विठोबा अण्णाकृतम् आः पापिनो गोविषये भवति मुखानि योत्युत्कुटकौतुकानि ।। तदद्य कामान्कलितान्करोमीत्यत्रीभरद्वीपिमुखानि गोभिः ।। २८५ ॥ भूमडलेऽस्मिनहमेक एव सडोति लोकाः प्रवदति सर्वे ॥ तत्किनु खडिव्यपदेशभाजो मृगाश्च कर्तापममृष्यमाणः ॥८६॥ साक्षादय शबरशत्रुरत्रेत्येव तु य हत वदति सतः ।। तस्मिश्चमत्कुर्वति हेतिमेति स्थिति कथ शबरडिभदभः ॥ ३८७ ॥ विस्फारयत धनुरार्यपुत्र ज्यादारिता गर्ववशेन कोलाः ॥ चिराभियुक्ता अपि नो कृतार्था कथ हि त पकभृतो भनेपुः ॥ ३८ ॥ दुर्वृत्तोपमतः पुरा किल मया मूर्दावशेषीकृत- स्तावानप्यहह त्रयीमयजन चैन कलानायक ।। दिव्येकोपि पुन. पुनर्व्यथयतेऽसौ सिंहिकानदन- स्ते सागा दह भारश: पुनरिमे कुर्युन किग्नित्यन् ।। 3८९ ॥ हारः सन् यस्तु पचास्यो वाणस्तदृदयगमः ।। प्रादुर्भूता न तत्राभूत्सा विरूपाक्षता कुत. ॥ ३९० ॥ अत्र हिंसायामाप अहिंसेत्यत्र हेतुमाह । मपि इवसायऽश्वसहायताप्पयो बनस्यतायामपि चावनस्थता ॥ आखेटके सत्ववधोपि भूभुना कथ नु न स्यादवध. सतु स्फुट ॥ ३९१ ॥ मृतास्ते सग्दतिमाज इत्पत्र हेतुमाह । धृतः करे श्रीरघुनायकेन यो ज्योतिर्मय कोशविनिर्गतोऽभवत् ॥ तेनानुविधा यगुरुत्तमस्थिति ते नन्यजीवा इति नात्र विस्मयः ॥ ३९२ ॥ विशिखा जीवा मुकास्तत्सकर्मेणादहो विरक्तत्व । सद्य. प्रतिपद्य न के विदेहभाव भजेयुरिति वदत ।। ३९३ ॥ दवो जनाना बहुसत्वबृहितस्तापप्रदोऽभूत्तमसो रघूत्तमः ॥ नि रात्वभावं प्रतिपाद्य पादयोनिवेदयामास पितुः सहानुजः ॥ ३९४ ।। यारोटेक पदाचित्रकारि तन्नाम साकेतनिकेतलोकान् ।। न सर्वया चित्रसमुद्रपूरे न्यमग्नपिश्यक इति प्रवीत ॥ ३९५ ॥ सानदे हेतुमाइ । मलीमस त्वासुरसपदोधैर्जने निजानंदभरः सुदूरं ।। पराइ २ संन्यासा बाणानीया मुका ४ सगमात् ५ से अति ते खेदा । तानभिपाय भासटक देपश्यत पदावार तासातदोबाराति नार। मृगा " हेनुरामायणम्. पया यथाऽवर्धत देवसंपत्तया तथा स स्वपमाविरासीत् ॥ सामाविको लुप्त व प्रकामं स्वामोद आसीदिह हैमवेधात् ॥ प्रसृतरे स स्वपमाविरासीत्पद्मोदये शूररप्रतापे ॥ ३९६ ॥ पूर्णनिर्मलरेसे हि मानस जन्मिनां जगात रामनामकः ॥ राजहंस इह सन्निविश्य स व्यातनोत्कुवलये सुविधमं ॥ ३९७ ॥ जनस्य कस्यापि न कोपि दोषो यो वाचिको मानसिकोपि वाभूत् ।। श्रीराघवेऽनंतगुणे परंतु दृग्दोषसंभावनमात्रमासीत् ॥ ३९८ ॥ श्रीरामेण कृतमपि सर्वमकृतमेवेत्या हेतुमाइ । प्रकृत्यों भातु नामेइ विकारो वरवस्तुनः ।। न दूषणोपस्थितये विचारे सति जापति ॥ ३९९ ॥ कपेपि पन्छेषपदं प्रकृत्या तस्मिन्विकारेऽपि विमासमाने ॥ हानिस्तु न प्रत्युत कार्यसिद्धिः प्रतीक्षतेपि प्रतिपेयमेतत् ॥१०॥ रामे मम सामिनि तु प्रकृत्या योगाद्विकारेऽपि विभासमाने ॥ स्वतत्वहानिर्न मनागपीति न गास्ति किं नामसहतकोक्तिः ॥ २०१॥ समादितं प्रापर्यते । वियुक्तवत्स्वामित्वाय सतु विकारीति नियतं ॥ वियोगस्तन्माभूत्कथमपि विभो विट्टलकवेः ।। प्रपन्नोसो यो तदितर परमात करणया ॥ महाराष्ट्रप्पेप प्रभवतु परेशो मस्तरः ॥ १२ ॥ इति श्रीमद्रागाधिराजरघुनदनसुंदरपदादिमकरंदमिलिंदापमानमानसेन शोटिल्यकुलतिलकापमानेन श्रीकरहाटकानगासिना पंतमहादेवतनुमेन याराण. सीगभंसमुद्भवेन ब्रमण्यननाप्रगण्यकुलपरण्यपुण्यशीलकारम्पनिधिप्रतिनिधितश्री. निपासरापनन्धोपमीविकेन पंतविलेन मिरचित तुरामापणे प्रपमार्ग ॥ श्री- रामः प्रीता ॥ १ भामोदो होरिरपमरः । म एप हम सा मा. परसोयोनेपामा परियार र Irr:- साराम: ५दिए । गरे मेरा॥ एपं. ४.साद मिरोग nिt मानिNिAudi २. पाम भER IAEET PRIORim. रा मारा।
विठोबा अण्णाकृतम् (४६) भगवतः कौशिकस्य स्वमखारिष्टनिरसने श्रीरामनिध्याने हेतुमाइ । सर्वारिष्टनिरासकर्तुरापे मेऽरिष्टस्य विश्वसकः ॥ श्रीलक्ष्मीपतिरेख नेतर इति प्रेक्ष्येव दिव्य हरि ॥ दिव्य. कौशिक आजगाम शरण सोह पुनः पार्थिव- स्तत्त पार्थिवमेव यानि इति निध्यायनभूत्कौशिकः ॥ १ ॥ हेलतरमाह। स्वस्मिंश्चिराद्विरचितात्तपसो हि वर्णव्यत्यासमात्रमहह व्यरचि द्विधापि ॥ नैवाचर किमपि हत हरेः प्रियायं तत्राधुनापि पतितव्यमिति व्यवास्यत् ॥२॥ दुष्टैः सृष्टैररिष्टैईतसकलमखरिदःखैः स लेखे क्षीराब्धी प्रार्ण्यमानो दशरथसदन देवदेवोऽवतीर्णः ॥ तत्मारिम्सोमखानय श्रवणपयमगात्सोऽधुनाऽरिष्टपक्षान् धत्ते होत्येव यातस्तदुकतरतयेत्यस्य मीमासयेव ॥ ३ ॥ भस्मोद्धासवपुर्विशकटजटाजूटो द्विजेंद्रांचितो ॥ यो गगाचलघटसद्रसवती रुद्राक्षभूपाधरः ॥ यन्नामानिशपाठलोलरसनस्तल्छीमुखालोकना- साफल्य स्वशोर्मुश रचयितु साक्षाच्छिवोगादिय ॥ ४ ॥ राजो विश्वामित्रं प्रत्युद्गमने हेतुमाह । प स्वित्कोशिकमाहुरत्र घरणावेव द्विजामचोप्यस- मास्टः सुदृद्ध द्विजामयपदवी घोरैस्तपोराशिभिः । श्रेपान्सत्पथगामिना स विनतानदप्रदस्तक्षम ।। तस्याभ्यागममात्रतः मतिययौ याजदसाप्रणोः ॥५॥ द्विजोत्तमाघी मनुजोत्तमोसौ रत्नोत्तमौवानुपदा निधाय ।। आप्तु स तामुन्नतिमुत्तमा ता निजोमाग नमयांवभूव ॥ ६ ॥ गारगाधतपसस्तनयस्य तस्य पादारविंदयुगलमरजोभिषेकः ॥ स्याने पुपोप पुरुषार्थिवभावमस्य सत्वं च यपुनरहो तदतीव चित्र ।। राजसदने तदानपने हेतुमाह। प्रासाद नीतश्चेत्स्वार्थवाचित प्रसादं सः ।। नीतः स्यादेवेति स तमेर नरनायको निन्ये ॥८॥ राता प्रकाशमानेन चित्र गुरुतमो मुनिः ।। भास्पकुरोगललार्पमानिन्ये निनादर ॥९॥ भनघृतपसस्तस्य तदाप्यादिमिराहतः ॥
॥ हेतुरामायणमें. चकारापचिात विन चेतु स्वोपचिति चिर ॥ उभयेन स्वकायेन दक्षिणस्त प्रदक्षिणं ॥ विधाप वंदन चक्रे शिरसा वचसापि ॥ १' स्तुतिप्रपचे हेतुमाह। सचित्रावसथे प्रपाद्य किमयं मद्य दुहती पयो गामेका भृशमेकवर्णसुभगा दला कृतार्थायते ॥ कचिनापमस्यतीति स पुनश्चानेकवर्णाषिता वव्ही! व्यसृजत्प्रमोदमनिका सयः सुधामोचिका ॥ १२ ॥ श्रीमदागमनेनाह सकल्कल्याणभाजनमित्यत्र हेतुमाह दशरथ । श्रीखामिपादा इह सर्वदागमा समागमन् यत्स्वयमेव मे गृहान् थत सुरांगा हि मयीत्यवैम्यह कल्याणसपत्सु सु नानोक्तय ॥ १३ ॥ पदपमतमागमादमुष्मावहोर्या मम सिद्धि मीपिवास ॥ इति किमिव पुरो मुधा बुधानां विविधालापशतैर्वदामि विद्वन् ॥ १४ ॥ शतोत्सवाढ्य विबुधोपलाल्यं कुल पवित्र मम सर्वथाऽद्य ॥ पत्तीर्थराजोयमगात्प्रयागो वृद्धश्रवस्वे स्म तु कानु शका ॥ १५ ॥ त्रिशकुभर्ता नवसर्गकर्ता योय भवान्विप्रवर समागात् ॥ स एष साक्षाजगदीश एव ततिराहातमपेक्षते किं ॥ १६ ॥ न केवलमहमेक एष मुदित किंतु सर्व राष्ट्रमपीत्यत्र हेतुमाह । ममा न मप्येव नूपुटरीके आमोद एक भुपनौदरेऽस्मिन् ॥ विकाशपूर्व सकलेपि चक्रे सूर्यागमस्यैतदतीव युक्त ॥ १७ ॥ सामिानशातमधिगच्छाति तु द्विजेंद्रे स्वामोदराशिमारित वरित प्रकाशि । मायेत यत्कुवलप सकल तदत्र नैको मुदे ककलिल किमु राजहत ॥१८॥ बत शांतफले श्रीमत्सूर्यपादै कचिकृतात् ॥ सतापादितरे काचन ताभ्यति तपोवन ।। १९ ।। तापाभारे हेतुमुपन्यस्याते मुनि । क्षत्राधिपे राजनि राजति बपि समातलेस्मिन्नतिशीतले करे ॥ या नाम सतापकयाऽत्र ताशे नक्षत्रनापि न या फचिता ॥२० ।। एतस्मिन्मगति भवनि कटकास्ते स मार्ग सहजतयैव दूषयतं ।। का साश्रमपदमत्र लोकया किसों क दशरमागरक्तायां ॥ २१ ॥ भय शरय । १ भुपन नोवगेकपोसित का । २ र राजमाम 1 3 रपनानाना Rस्था (१८) विठोवा 'अण्णाकृतम् श्रीरामप्रमुखान्कुमारतिलकान्कामानिरामाल्स- तूणीखटकृपाणकार्मुकशरान्लोलेंपिछवंडांकुरान् ।। आनाप्यांधियुगे निवेद्य भगन्ग्रीपादशिष्या इमे । नुमाद्या इति निर्मितांजलिपुटं राज्ञा स विज्ञापितः ॥२॥ नत्वा त सहशिष्यवर्गमुचित, श्रेष्ठ वसिष्ठतिया : राजान द्विजपादपद्मरजसाभ्युत्धूल्य मालस्थलगा अंतं भूषयतः कृतांजलिपुटापीत्वाक्षिपानरगुती नों 'चित्रं स्वयमेव तत्र सकलाश्चिप्राण्यभूवश्विर ॥ २३ ॥ श्रीरामचंद्रमुखचंद्रमोक्षमाणः सद्यः समुच्छलिनहार्द्रसमुद्रपूरः ।। भादो न केवलमभूत्सहने खकीये नेत्रद्वये परिहितेऽपि स तापसापयः ॥ २४ ॥ 'श्रीमद्रामप्रियार्यानर चयितुमनसोभ्यागतस्यास्य सूरेः कार्योों नैव वाच्यः कचिदपि सुधियेत्यात्ततीनवतस्य ।। {{ * अप्यास्मिन्वंदमानेऽतिरणरणिकपाशीःसहस्र प्रयोकु प्रजातस्यायकीय व्पतनुत न गल: प्रेमबाष्पोपरुद्धः ॥ २१ ॥ । दशरथ:-.--. . एतस्यों ब्रह्मसृष्टो किमपि भगवतस्तरापस्याप्रभावा- बालभ्यं वस्त्वदृष्टश्रुतमभिनरमप्यायकार्य न चातः ॥ आदेश्यस्त्येष शिष्यः किमपि भगवतेत्युक्तिमुक्तपात - स्वामिन्मा ईत संत मुखरपति हटाछीमध्यब्जभक्तिः ॥ २९ ॥ समरतमस्ति यतस्तुमाते श्रीमप्रसादतः ॥ ... । अतः किमपि नादेयमद्य श्रीचरणामतः ॥ २७॥ मुनिः- खकर चिरैः स्वयं नभोगो बहुधान्योपपुजे वमूनि चिन्वन् ।। भगवान् रविरस्य ते प्रयुक्त कमतीव युतमेतत ॥ २८ ॥ तपोग्नेनः सर्वनाशिनः स नांदागत्य मोः पुष्पजनाः सहस्रशः ॥ पाण्पनघायभिनय वीक्षिते दीक्षाप्रवेशे प्रतिपति समति ॥२९॥ मदकपुरकुंजरोत्करान् मनसंचारपन्यशंखलान् । विनिहत्य मसिंहशारको पश एर प्रतनोत्विहोखले ॥ ३० ॥ रघूसम लमणमासाहां प्रदोहे मे राक्षसलक्षशास्यै ।। इन्युक्तिरासीदिर कौशिफारसा भासभायामशनिप्रपातः ॥ ३१॥ १ था. पागेका गाया २ नित . राक्षसाः पुष्पाताय ४ का मनि . ।
. हेतुरामायणम्. (४९) श्रुत्वा तत्कालकूटावरजमुनिश्चः संगतास्तत्र पौराः प्रोचुः सर्वे तदानी मुनिरयमखिलामित्रमित्येव सल्यं ।। मित्रे चर्षावितीमे स्फुटमभिदधते गौरयांपास्य सूत्र पाणिन्याद्यास्तु,भीतात्रिभुवन विदिताद्वारुणादाय रोगात् ॥ १२ ॥ कौशिक एप,न तापंसनायः किं तर्हि नूनमपशकुनः ।। आनदनिवाहतेनः समुपस्थित तिनैना निगदुः ॥ ३३ ॥ दशरथो दीनः || पृथुकेन रिनानेन पायानेष राधरः जीविष्पति कयं नाम स्वामिनय प्रसाद मे॥ ३५॥.. मुनिः- नादेयमरित, सकलमित्युक्तं यद्वचः पुरा ॥ नपदप्रयतां कचित्तत्सद्यः प्रतिपद्यते ।। ३५ ॥ पदि प्रभो सदवान वदन तदा संपत्तया वितथया तर जिल्हया यत् ॥ ना पशिना यमिदं जठरत्वभानो यतादुदौते कयमा विचित्रमेतत् ।। ३६ ॥ पूर्वापरे पचास तेऽस्ति सदानता या वृत्तिः, सभव नतु विमहभेदमात्रं ॥ मन्पे तपाद्य नृपते बहुलोपर्कोरिभावे भविष्यति कथं न तयाविधानं ॥ ३७॥ पई वितरणशारिता नृपाणां महितान्या रणशालितापि रानन् । विमृश सपमेर तत्र पुक्का कतरा स्यागुतनपीविजित्ये ॥ ३८॥ राजन् राजगैलप्रभुः कुलपतिधाशाधिरोहदासा- सोदारोतितापदो पिबत चकुर्यानकार मुरी ॥ हीन समकामशदिति महाश्चर्याय नो भापते पश्यारपृश्यतपत्र हसत इतथेद्वासोऽपीदेशः ॥ ३९ ॥ रामो रामो राम एवं चदंत निय यस्मिस्तत्र रामोम्ति सस ।। पर त्याप रामो ग रामो रामः पट तर नास्तीति मन्ये ॥ ४०॥ पसरप:--- थापुष्मता राघोग पामरक्षारेण कि। । काममा २ दानव मा. नासा सदा JI -४'मारी सरकारी ५ RAANEE ! सामु गरेप Hamare एक सगरमा tri ममाम RE महनगashtraEL, भरा.॥ सरदाने माग र लाभार . . । मना सपा (५०) विठोबा अण्णाकृतम्. अवलंब्य भवपक्षं राक्षसान्हन्मि कौशिक || ४१ ॥ मुनि:- अर्थिप्रत्यर्थिविषये दानेनोभयथाप्यासे ।। शूरः परमकांडेद्य कुतः कोदंडतांडवं ॥ ४२ ॥ अंत नेतुं मन्युमेकं समर्थः साकं युदा राक्षसैन त्वमेव ।। . स्यात्कोप्यास्मिन्नप्ययुद्धा तमंत नेतुं त्वीष्टे सर्वथैवेष रामः ॥ ४३ ।। विश्वस्य मित्रे मयि याचति त्वमरातिभावं प्रकटीकरोषि। अतस्त्वनिष्टं भवितैव तस्माकुलेशितुस्ते सवितुर्न तोषः ॥ ४४ ॥ तदा दशरयः कुंतशताघातसमव्ययः ।। शल्यादिताश्च कौशल्याप्रमुखा राजयोषितः ॥ ४५ ॥ विहातुं रघु सर्वथा नोत्सहेऽहं सहस्त्रापराधोस्मि सर्व मदीयं ॥ क्षमख क्षमस्त्र प्रसीद प्रसीदेत्यभिव्याहरपादमूले पपात ॥ ४६ ।। नीत्वैकातमथावदद्दशरर्थ श्रेष्ठो वसिष्ठो गुरू रामोयं मनुजो न किंतु भगवान्साक्षादरिः सोऽमरैः ।। भूभारोऽदृतयेथितस्तवगृहे जातो भवान्कश्यपः ।। कौसल्याऽदितिरप्पभात्किल पुस युष्मदरं साधकः ॥४७॥ राजन् रमास्प परमा रमणी विदेहराजस्य गेहममलं समलंकरोति । रामेश तां सकलयौवनरत्नमूता सीता य एष सह योजपितु समागात् ।।४८॥ संदाकारस्प रामस्य राजन्सश्रीकता पुनः । सुलमा कोशिकस्पास्य प्रसादेनैव नान्यथा ॥१९॥ अजगमरहिततेय याते शोकाय जायते सुमते ॥ निपुणं विचार्यमाणेऽनंतक्षेमाप जायते नैव ॥५०॥ सद्यस्तपस्योपदेशेन रानाभद्तसंशयः ।। न कि समाधिः साधीयान्सम मे न सुमेधसः ॥११॥ स्वस्थोऽभवरशरयो निजकल्पनोल्यमलोकमपहाप तदाल एव ।। शोकस्तु तावदिह रामविपोगजन्यो कारन सांददस्यास्य गुरुपदेशः ॥६२ ।। संभावितमसारख्यानां कौसल्या समाधानु प्रते पकिरयः । अग प्रिये । राजा पाते निजात्मजानिक भुजा शाली दिजाद्याः प्रजा ॥ । - १राने संने ९ मापदन्ये तो धीयगर । ४ भाभार दानामा ५ शारामन पासमा । सचिवमान भाारो परप भाराम स्वः। महमा कारदापे का अदाकारस्प । भरती 10646 हेतुरामायणम्. एतदकुमलं व्यक्ति जनकेत्याख्यैव यस्य सुट ।। वृत्त गायति यस्य च श्रुतिशिर श्रीयाज्ञवल्क्यप्रिय छात्रो अलविदामुदारचरितो राजर्षिरास्ते श्रुत ॥९॥ धन्यस्य विन्यासमिवास्प कन्यारल प्रियेदाद्वसुधा प्रसादात् ।। पा रत्नगर्भामवदन्वदति बुधा वदिष्यति पदीययोगात् ॥१४॥ लावण्यरूपकुलशीलगुणप्रकर्षानस्या निशम्य नरनायकतोकलोक ।। तत्कामतप्तमनसा तरसा तपोभिरी वरागि वरिवस्पति मगलारन्या ॥१५॥ औरसी तादृशी तस्प कला चाद्रमसी यया ॥ अन्या कन्यास्त्यपे धन्या पा दधात्युमिलाभिधा ॥१९॥ विवाहयिषुणा तेन कन्यायुगमिद प्रिये ॥ राजर्षिणैष राजपिरिति विज्ञापितोऽभवत् ॥९७) भो स्वामिप्रतिसृष्टविष्टपविवाहाहों वरौ सुदरो ॥ राजर्षी अधिगम्य सम्यगुदपो दुर्दम्परम्पश्रियो ।। स्वेभ्योऽलभ्यवरमदस्य भरत कारुण्यपुष्य विना कन्योताहमहोत्सव कपमहो द्रक्ष्यत्यय मैथिल ॥ १८ ॥ सावित्रर्चपुरधर्यालग्धमत्वसपद ॥ नित्यप्रशसे यशेऽस्मिन्पक्षपातोस्य लक्ष्यते ॥१९॥ कन्यपा राजेसपोगो नास्प तोषाप जापते ।। अयं तु सोरेसनधोऽशेषतोषप्रपोषक ॥१०॥ तत्साध्पेष तपोधनस्तव सुते भूभृत्सभासमते ॥ सस्कारस्वसमागमात्स ऋषितामाधाप राजर्षिती ।। तापत्र प्रकटप्य भामसुतपोदाई मपा सबम ।। निर्वास्य रहस्य सवितुस्तोपाप कलिष्यते ॥६॥ अप्पतिवात्सल्या सा कौसल्या नृपतिचाटुवचनेन । तनयोद्वाहकुतूहल सुधा निघापान्वमस्त तदशेष ॥१२॥ कौसल्या समाधापाग छत तमवलोकयनेव मुनिर्मुमुदत्यत्र हेतुमाह । यो जो नृपेषुक कृतसदारामाश्यतितोपत व्याकोपात्सुपारग्छदस्प विरहादस्तप्रशस्तपम ॥ १ सामान्यरामा क्यामते सवितार माते सति भाद्रपदमाप्त प्रानि । नानासंतोष । गरमे मा I पक्षे नारेशे दसरस ! ४ पाप शामित्र २तत्र विठोबा-अण्णाकृतम् ((५२) एकातेऽथ वसंतमन्वपगुरु संगम्य स्पं पुन- लंन्धाभूद्धरितत्वमीप्तसुमनोभावान्महामोददः ॥६३॥ गृहीत्वा कराणा नराणा स राजा पराभूतमारौ कुमारी निवेद्य ॥ मुने. पादपोऽवदत्पांजलि: सन् पदिष्ट उदाभ्यामुभाभ्या विधेय ॥ १४ ॥ मुनिः। धन्यो वसिष्ठो भगवान्भवदुरुर्धन्यो भवांश्चामवशसंभवः ।। एतत्ताध्यस्य तु नौरजस्थल साक्षाद्रमा सा परमानुरागिणी ॥ ६ ॥ अथ दशरयो भोजनोत्सर्वमारंभत तत्र हेतुमाह । सहृत्तोहि निशातगो द्विजवरों नून महाभोजनो जातश्चेजगति प्रकाशनकृते कल्पिष्यते न. पुनः ॥ चेत्सोप बत'कालिकापचितिान्यास्यादिशभोजनों दूरादरतरं प्रकाशनमुत पाते तु गाढं तमः ॥६६॥ अप्यर्थित स्यादमृतायगानमन्न पुनर्यस्य वनापकानाम् !,, तेनादरादर्पितमेतदेभ्यः कीदृग् बभूवेति न वक्तुमीशा ॥१७॥ भुजानः कौशिकः स्वादु ,स्वादन तदुपस्कृत | top . मेने नदस्य कदलीपर्णभुक्तिमहोत्सव.॥६८||22-7c स्वेष्ट साधयितु हि रामशरणापनो पदि स्यादया सद्यः सिध्पत एव.तस्प निपत ते मुक्तिमुक्ती स्वतः । । स्वान्नान्युपभुज्य लोलुपतया काम हलथवासना सगास्ते लुलुछाई राघवगुणागांपत एकातगा॥९॥ तदनु मनुजनाथ. सभा कृतवान् । Tor - 1 -- विद्वत्पुरोहितैहितरतेधौरंगपोरैर्वरैः । शूरैर्जानपदैविचित्रनिनदैरानदिभिर्वदिभि || Hit नृत्यद्वारविलासिनीभिरभितः प्राप्तागमैनेंगमै ॥ रम्ये हर्यतले वितानविमले धूपोर्मिकिर्मीरिते ॥७॥ थानीयोत्तमसमर्मुनिमयाभ्युत्याय पादानात ।। कृत्वा पाठवरेधिरोप्य रुचिरे दिव्यानरैर्भूषणैः ॥ मुक्तारत्नमपैरपूजयदसौ काश्मीरकस्तूरिको दचच्चदनगधगधकुसुमस्रग्धूपदीपादिभिः ॥७१॥.' चित्तप्रसादोजानि तत्र विश्वामित्रस्य सर्वेषु समर्थितेषु ॥ * . म १ -- हेतुरामायणम्. (५३) मुधैव मैत्री करुणेति सूत्र पतजलि कि रचयाचकार ॥७२॥ गृहत्विा कराभ्या नराणा स राजा पराभूतमारी कुमारौ निवेद्य ॥ मुने पादपोऽवदरप्राजलि-सन् पदिष्ट तदाभ्यामुभाभ्या विधेय ।। ७३ ।। श्रीरामलक्ष्मणी प्रेग्णा समालिंग्य निजायो निधापास्फालन् पृष्ठ वाचमूचे मुनीश्वरापा !" वत्स श्री रघुनाथ यास्यसि सहास्माभिराम:)र्यदादिश्यते ॥ तत्वाध्य शिरसा (विश्वामित्र) विहाय भवन यातव्यमस्मदन ॥ (रामः) स्वामिन्कोनुभवद्वन बनमिति यादिद तद्वच ॥ सत्कर्तुं मुनिनायालोमनिवह सद्य समुत्तस्थिवान् ॥७॥ यादौ पच भय नु ताम भवन कोस्मिन्विदण्यात्पद ॥ कि प्रस्तौमि तपोवन कुशलता जागर्ति यत्रानिश ॥ भो, स्वामिन्नतएव भोगवितति दूरे विसृज्याविश- पूर्वरण्यगति प्रभूतफलदामिक्ष्वाकुपादादय ॥७६॥ श्रीमत्पादपुगाप्रणम्य वदति स्तोक पुनर्लक्ष्मण ॥ श्रियान्छनमृता भुव समता भी क्षत्रियाणों रण ॥ { ' श्रेयस्यत्र जयाप्तिरस्ति सुलमा सारण्य एव ध्रुव ॥ पत्स्वामिन्ननरण्यपादविमुखी हा हत साभूत्वाचन ॥७॥ वाक्यायिकलाकलापकुशल श्रीगाधिसूनोर्गो ॥ व्यभ्राजिष्ट पुननिरर्गलतया विद्वत्सभामहले साय राधवलक्ष्मणोक्तवर्चसो वैदग्ध्यमत्यदुत ।" TIP दृष्ट्वा किं समजायतेव सहसा सद्यो निरुद्ध स्वय ॥ ७८॥ मुनि किमह बहुधा वक्ष्ये पक्तिस्यदननंदनौ ।' तवैनौ पचा प्राणैनीराज्याविति भाति मे ॥७९॥ सद्यो वाद्यधुरधरान्ध्वजधरान्तास्ता पुन सैनिकान् पाष्टीका स्तुतिपाठकान्मुनिवरप्रस्थानमाज्ञापय ॥ इत्येव गदिते सति क्षितिभुजामात्यतमात्यातक ॥ नामृष्यन्मुनिशब्दमात्माने मनारु त मौनिनाममणी ॥८॥ १ मैत्रीकरणामुदितोपेभागों सुखदु समागण्याप्रयाणा भावनातानप्रसादन । श्रीमत्सु मैत्री दानेषु करुगेरयाद । - . तदानीं।
विठोवा अण्णाकृतम्.
तदात्व एव ।
राधवौ विवृतरोरवत्वचो चापसापकनिषगसगिनी ॥
सगतो ललितजूटितालको गाढनद्धकरवालखटको ॥८॥
तदातिद्रवध्वृदयो नरपतिराइ मुनिं ।।
महाफलापं तुमनोभिवृद्धिपरापणाः श्रीचरणापतं ते ।।
तत्कि सदारामरिरक्षयाख्याः संतीस्यहो वाक्पशतैर्वदामि ॥८२॥
तदनु मुनिः किंचिद्विहस्य कौसल्यादिमातृः प्रणमयितुमत पुर गत ।
स्वस्त्यस्तु वत्सावपि गत्पनुष्णशीतोर्मिलेशौ पुनरेतमाशु ॥
इत्याशिष मातृजनप्रयुक्तामुपश्रुतिवेन मुनिः स मेने ॥८३॥
भापुरभिवृद्धययं सुतयोस्तयोर्धानमाजिघनरपतिरित्पत्र हेतुमाह ।
चिराप मे राघव एप जीवता स्थिरस्य वाजिदिति क्षितीश्वरः ।
पतो नसोरन्वयतोश्विनोः स्थितिन जागरूकोत्र किमायुरागमः ॥८४॥
कौशिक. स किल रामलक्ष्मणोपरामशोभ्युभयपाल आबभौ ॥
प्राविद्विरतिवैभवोगलो योगभागवतधर्ममागिव ॥८॥
सवस्तयोश्चलितयोरय राजलक्ष्म्या सभेदमागतवती सममार्पलक्ष्मीः ।।
तत्कांतिपूरजठरे ललनेक्षणानि पारिवान्याप ममग्जुरतीक चित्रं ॥९॥
पनपताववगप्लीत सहस्रशः सुमनसो महामोदा ॥
न्यपतन्दिवोमहविषे द्रुतमोरकप्रभावतेति कपपत्य ॥ ७ ॥
असत्पनतो मुनिपति ते विभूषपंतः पुरराजमार्ग ।
विनिर्पयुर्य रामहोत्सवेन भावस्य तत्साप्रतिकस्य युकं ॥ ८॥
राजा--
वत्सो न दुःखाकुरुत मुनींद्रमेतदयो नः स्मृतपो भवति ।
(मुनि प्रति) असो कनीयानातचापलोतो वात्सल्यतो माल्यरशैव पाल्यः ॥८॥
पणत्रकाहलमलहमरेष्वभिनदत्सु महास्वनिसगत ॥
मननि विष्णुपद सपमेव तदिबुधसूचनहरसमपद्यत ॥ ९ ॥
तूर्ण पूर्णमभूचतुर्विधमहावादिअनादेलदा-
फाश सय निदर्शनं स्वपममयसमा स्थित. ॥
येगुभ्यं व्यपसृत्य पूर्णगुणता सा सांप्रतं भाविनी.
स्पर श्री रघुनापषिमुपे रिन्यस्तपस्निके ॥ ९ ॥
पु प्रपागनो मनो रामपिरहादिलानमे प्यापनदिरपाइ ।
रामो बनाय पातोयानापोनि म नागरिकाः ॥
थामनि रूयं गा अपि भने गता सम्पभिगे मित्रं ॥ १२ ॥
हेतुरामायणम् (५५) मोशमात्रे स्थिती हेतुमाइ । माराम सुकुमारविग्रहमिद राज कुमारद्वय स्फार सप्रति काकपक्षधरमप्यत्यादरादात्मन ॥ आलोक्यानुचर तु कौशिकमुनेरप्रिस्थित सदैव कि हत्पनीमा न्यविक्षत यतोनुक्रोशमेवास्थित ॥ ९३ ॥ शरपूतरे वसतौ हेतुमाह । प्रयमा प्रभवति यस्य प्राय शिवैशैलवाहिनीवसति ॥ कामालेयोप्यदूरे तस्येत्यवसत्स सारखे तीरे ॥ ९४ ॥ लातिबलाविद्यादानमेतहीर्यवृदयेऽत्यत्र हेतुमाह । एद्यहि राघवलक्ष्मणेत्यमू मुनि समाहूय धिया प्रसन्नया ॥ वार्यस्य वृध्दयै पयसा महोज्वला । ददौ वेला चातिबला किलानयो ॥१५॥ प्रात स्लातुमादिशन्नतर्गत सूचयति मुनि । भविष्यति महामोद आयुष्म कमलाकर । स्नातव्य शीघ्रमेवात सस्मित स तमत्रवीत् ॥ ९६ ॥ स्नात्वेर कामाश्रमो गतव्येसत्र हेतुमाह । कामाश्रम कामसमान राम स्नात्वैव याम प्रशमाभिरामा । द्विजोत्तमा यत्र समा वसत सत स्वमात्मानमुदारंपति ॥ ९ ॥ अगदेशोय यत्र कामाश्रम स भवता सत्कार्येत्यत्र हेतुमाह । जीवो द्विजेंद्रनिवह करणानि सति सस्था मनोहरतरेत्यपरेव लक्ष्मी ।। अस्यांगकस्य सुभगस्य पर तवास्य योग प्रतीक्षत इय पुरुषोत्तमस्य ॥ ९८ ।। मन कामाश्रमे बहुमुनिनिवासे हेसुमाह । दुरासद कामरिपुर्नराणा पुरा पुरारातिनपो विनिमन् ॥ स भस्मसादर बभूव परमात्तपस्विनोस्मिन्यशो यसति ।। ९९ ।। गगासरप्वोरगदेशस्योभयस्थिती हेतुमाह । सरन्धस्य तपस्पतो भगवतो भर्गस्य भारानल मालाजालझलकया मनसिज जागल्यमानागक॥ कि विमापयितु नु जन्हुतनयास्नेहार्दिता मानसा सभूता शार्वतनमभित प्राप्त स्वसाराचित्र ॥ १० ॥ चारजगमन पक्षे भाव २ . नुकोश पक्षे कोशमनु गोमा) छामवाहिनी पत्मणसमूहबाहिनी । ४ ओपी विशाच । ५ मातकाडे कम सम, मामोद भनिन। ६ समानता ७ गृहस्था ममत्वानुसारस्व संपादयति । • दनामः ।
(५६) विठोबा अण्णाकृतम्. कामाश्रमवासिनोपि मुनयो रामनिष्टया कृतार्या इत्यत्र हेतुमाह । सुखं नाम कामाश्रमस्या अपि स्युः सदारामनिष्ठा मुदा चेत्सचंते ।। भजते क्रमेणामृतं ते द्विजेंद्रा न कि तारकाधीशता तत्र युक्ता ॥ १.१॥ रामस्य फलसमर्पणे हेतुमाह । सगम्य साक्षादमृतं रघूत्तमं मनोरमं कामनिकापनिष्ठिताः ॥ तत्पादमूलं त्ववलब्य केवल फल समूल सकल समत्यजन् ।। १०२॥ तत्र प्रातःस्नानमादिशन्गार्हस्थ्यमाभिनदन्नाह मुनिः । कामाश्रमोतिचरो रमणीयतल्पं रम्याः कथा इति निशाद्य सुखं व्यतीता ॥ एवं निशम्य वचन स्वनय स्मितास्यं स्नातव्यमाश्वत शतेस्म स आह रामं ॥१०॥ रामादीन्नदी तारयतो मुनयः कृतार्था इत्यत्र हेतुमाह । तराणिमुपास्थितवंतः प्रातर्ये कालपर्ययाच्चकिताः ।। त्रयाः प्रसादपात्रं न बभूवुस्ते कथकारं ॥ १०४ ॥ रामस्तपस्विनिकरान्भवसागरान्तानुत्तार्य ताच सरयू स्वयमुत्ततार ।। आसाद्य दक्षिणतर्ट वचनं जगाद किन्वेतदस्ति गहन किल कालरूपं ॥१.५॥ मुनिः- अपि वत्स रघूत्तंस जगदानंदवर्धन ॥ आयुष्मता सयोक्तं यत्तथैव न संशयः ॥ १०६॥ अस्पारण्यस्यातिकष्टत्वे हेतुमाह । सुत्रामा नृत्रहत्या कलुषकलुषितः सोभिषिको मुनींद्र- चम्हिचैत्रम्हपूतायुभिरखिलमलं निर्मुमोचातिगात्रात् ॥ तावेतो सुप्रतीतो किल मलदकरपाभिधी नीवृतो य- त्तत्र न्युप्तं तु कृष्णं परिणमत इवारण्यरूपेण घोर ॥ १०४।। यत्र ताटका नाम राक्षसी वसतीत्याह । विवासिती जनपदौ कृत्वैतावयि राक्षसी ॥ दुरतकानन स्वस्य निवासाप व्यरोपयत् ।। १०८ ॥ तहतमाह । यक्षः सुकेतु हिणप्रसादाद्यामजीजनत् ।। रूपलावण्यसपन्न नागायुतबलोद्धतां ॥ १०९॥ कुंभनदनसुदस्य तस्याभोपयमोऽभवत् ।। १ कामाश्रम प्रसिद्ध । २ सता नक्षत्रागामारामा विहारस्थान नभ. सन्नाराम. ) । सूर्य मौका । ४ पौरपयमो विवाहो जात. त तपो हमारे एम एस मात. कुत- हरपा मरणदेतुस्यात् । 1 देतुरामायणम्. भादौ तु प्राणिजातस्य सर्वस्य समजायत ।। ११० ॥ सुत मारीचनामानं सुपुवे सुंदसुंदरी । मायेंवायमिति स्वार्थ यदाख्यैव व्यचित्यपत् ॥ १११ ॥ सुंदे मृते सा स्वसुतान्विता मुनि कुंभोद्भवं धयितुं समुद्यता ॥ सद्योगता राक्षसता समोहितं हितं कुतः पुग्यतमव्यतिक्रमात् ॥ ११२ ।।- मवतव सा इंतव्येत्यत्र हेतुमाह । असुरी सा सदा सरप्राणसकटकारिणी॥ आयुष्मता सत्वभृता भवता हन्यतामिय ॥ ११३ ॥ स्त्रीवधमनंगीकुर्वाणं प्रवर्तयितुमाह । हेतुं प्रवृत्तवति मध्यबलां किलाप किन्नो वदिष्यति जनोपि तदास्ता । श्रीमद्वसिष्ठचरणास्तु कयं सहेरन् (मुनिः) तत्सत्यमेव पदि सा त्वबलेचे सौम्य ॥ ११४ ॥ . यूकापते हि कलमा यत्कचारप्पचारिणः ॥ मायुध्मन्नवशिष्टांगप्रमाणं मातुमर्हसि ॥ ११५ ॥ माणस्य मे किमपि दुष्करमत्र नास्ति दोषोत्पितिस्तु भगवन्भवितव मम ।। मुनिः- पत्र के या भवतु नाम परंतु रामभास्वत्कुलेकतिलके वयि सा कयं स्यात्॥११६॥ एवं वचनवैचित्र्योतया सदाचारेणापि द्रढयति । अनुरूपकर्मविमुखी हंतव्यवाबलाप पुरुषेण ॥ लोकस्य शोकदात्री विद्युज्जिव्हा हता हि शक्रेण ॥ ११७ ॥ लोक बता कौशिकमेनमृच्छती मार्या मृगोरासुरपक्षपातिनी ।। नने महासत्वभूतापि शामिणेत्यास्यायेका न श्रुतिमार्गमागता ॥ ११८ ।। रामो विरुद्धधर्माक्रांततामसहमानः पर्यनुयुक्त । नारीणा नाशः पलु नद्यारनाशो मतः सुधियां ॥ किंतु बलेष्वाधातो (मुनिः) नाबलाघात ईदृशो भवति ॥ १९॥ 1 १ नागायुतबडयादवका नास्ति। २ नारीगण नाश इति पदे सुधिया भरिनाशाभावइति मत. अभ्यद खोइनन्न ब- नाशप भवति । भबडापातेन स्वदुको बयपातो न भवतीति मन्यभिगः ।
(५८) विठोवा अण्णाकृतम् रामः अर्पच्छेदकरः कथं कपमह स्वामिन्विदध्यामिम मायुच्छेदमपे भवतु भयते भद्राणि भद्रापुत ॥ यस्छेदकरो गुरोर्ववचनतः स्युच्छेदछदार्गवः किनारसवला सुत्किमबलासूनाहरवासवः ॥ १२०॥ किंच। यः क्षोणीभरवारणे धृतमहादीक्षः प्रवीराप्रणी. स्तस्य स्त्रीवध एव तत्क्रतुविधौ श्रीविघ्नराजार्चन || यद्रामो जननी जघान भगवान्कृष्णोपि ता पूतना इतेति त्वमपीदृशः कथमिम दुस्तर्कमुत्थापये ॥ १२१ ॥ सभूतिस्तु भवादृशा रघुपते सत्पालनाथ खलु विपक्षो मम नार्यनाश उचितस्त्वेवविध सोप्यसौ ॥ नून युकतरो पदि पथ पुन स्यादापनाशोय. (राम) कर्तव्यस्तदनार्यनाश (मुनी) इति चेत्तीष्टसिदिहिन ॥१२२॥ रामायमगनोच्छेदस्त्वा धर्मपयवर्तिन || न निषेध समाचष्टे प्रति प्रत्युत स्वय ॥ १२३ ।। अत्रातरे लक्ष्मण.। प्राणस्पदविधूयमानरजप्ता सकोर्णमयुत्कट- पास नित्यतमोनिवाससदनं दूरस्थसत्वस्थिाति ॥ तन्मन्ये खलचित्तवानमिद तन्निर्गुण श्रीमता निर्मुक्त विशिख विनह कतम सप्ताधयेत्कथ्यताम् ॥ १२४ ॥ राम- कार्याकार्यव्यवस्थाथा शास्त्रमेव परा गाते. ।। तत्तु श्रीमदादेशान किंचिदतिरित्र्यते ॥ १२५ ॥ दद मानव भवक्रोधम्बलनदेतिमि । तत्रैकस्तु शरक्षेप शिष्यस्मिन्नवशिष्यते ॥ १२६ ।। भुक्तोच्छिष्टनरास्थिपजरमनागाश्लिष्टमासाशन- भ्राम्यदृधशृगालकककरटमाग्भारकोलाहल ॥ झिल्लीझकृतिनादित रघुकुलालकारहीरो महा- उ छेदो न १ दुष्टनाश आनार्यनाशशरेन नाश फलात । २ पद देन प्रयत्न ३ बाग सन्याप्तिन । भवति।
तदावनीस्थाः प्रायेण भन्मा एव कुनम्निन. ।। १३७॥ हेतुरामायणम्- धीरो वीरवरो विवेश विपिनं तत्ताटकाधिष्टितं ॥ १२७ ।। पत्र पुरस्कृतकंटककुजन्मना प्रायशस्तु संबाधः ॥ पत्र च मित्रस्यापि प्रसरो न परस्य का फया तत्र ॥ १२८ ॥ अपेष सज्जीकृतभीमकार्मुकः प्रावर्तयकरणं सुदारुण ॥ पेनास्फुटं तदद्वयं दृषासमं न तद्विचित्रं विदुषां व्यरिचत् ।।१२९॥ तदात्वएवाद्भुतमाः किमेतदित्युच्चमाभाष्य पिशाचिका सा॥ अम्यद्रवत्योरकठोरघोषाः भूभृद्वरेण्यं नवकालिकेव ॥ १३० ॥ रामास्तामवलोक्य वाचमवदत्सज्यं स्वकं कार्मुकं कृत्वा संप्रतिसावधानमनसा भ्रातः स्थिरं स्थीयतां ।। सा विश्वग्विसर्राष्छरोरुहमराभिन्नाजनाद्रिप्रभा तप्तभ्राष्ट्रसगर्यवृत्तनयना दष्ट्राकरालानना ॥ १३१ ॥ आध्मातश्वसनानिलोमिविवृतप्रोच्छूननासापुटा लोलत्याततसृकणी रसनया लेलिनमाना मुहुः ॥ कर्णन्यस्तकरौंद्रकुटलयुगा ककालमालाकुला ज्यावलाधरणीधराधिपसमुस्थूलप्रलंबस्तना ॥ -१३२ ॥ क्रोधावेशवशेन बाहुयुगुलीमुनर्तयंती भृशं नाभीगव्हरनि.सरच्छशमृगाकुभोदराडंबरा ॥ मातंगांत्रवराटनविपुलश्रोणीस्थलोगोणिका क्षोणीमानमयत्यतिस्पदपदप्रोद्यत्प्रहारैः खरैः ॥ १३३ ॥ कारवनिमूर्छितादसितैरुद्गीर्णकर्णज्वरा नृत्संती गगने पतंत्यविरत प्रस्फोटयंती करी ॥ वन्यस्तनृवमचर्वणगलल्लोलातरक्तद्रया- लकव्यक्तरसाभिषिक्तवपुषा नक्तचरी दृश्यते ॥ १३४ ॥ (कालापक) नरवरस्य परस्य तु ताटका रददुदभेद्य चिरेण शरेण यत् ।। अमितया तु ततेर्गतिहेतवे तदुदघाटि कपाटममुष्प किं ॥ १३५ अंजनाचलतटस्य तटाकः शक्रवज्रपतनादिव सद्यः । अस्तुटत्तदिह शोणितनद्यः काननेष्वभित उडुवद्याः ॥ १३६ ॥ यदेव ताटकानाम्नी निपपात निशाचरी || १तश्रेष्ठ रान । २ चौका मेधपकिए।
विठोबा अण्णाकृतम् कांतारसोम्नि युगपनपतचपापं ता कुभसभवमुनेः किल शापसृष्टिः ॥ सानाकिनां च नभसः कुसुमाभिवृष्टिः सा कौशिकस्य च मुनःपरिदृष्टदृष्टिः।१३८॥ ताटकायाः स्वरूपावगमे हेतुमाह । श्रीरामेण करे कृतस्य सुमहावंशोद्धवस्य श्रुति- सृष्टो बाणवरो महाफलधरो लामो न किनामदत् । भिंद्यात्तत्र विरक्तता तु सहजा तस्योपरिष्टादयो पातोपीशदृशों विदेहफलेकः किन स्वरूपागमः ॥ १३९ ।। सा उत्तमलोकं गतेत्यत्र हेतुमाह । सपिणी पक्षसुता समस्ताऽलंकारयुक्तात्र परानुरका ॥ रम्य परिक्रम्य बहु प्रणम्य रामं समामंत्र्य जगाम धाम ॥ १४ ॥ मप विश्वामित्रेणेंद्रनिदेशेन श्रीरामाय विद्यादाने हेतुमाह । आसुर्यास्तु परिक्षये परिचिता हृद्यानवद्या पुन- विद्या पृद्विमुपेषुपी गुततरं रामे विशुद्धेऽपताम् ।। तवास्ति कृतार्यतास्य विषुधा अप्येवमाहुस्तदे- तस्मिन्गौरवमेव तन्मुनिवरो विद्यां स तत्रार्पयत् ॥ १४१ ।। सपदेशमात्रादेव सर्वाण्यस्त्राणि रामं प्रति साक्षादुपस्थितानीत्यत्र हेतुमाह । सांगनि पानि सविधं समर्पितानि प्रसादतोस्वाणि ॥ तानि ब्रह्मादीनि स्थितानि साक्षादुपेत्य तयुक्त ॥ १४२ ॥ श्रीरामेण तानि स्वदृदयस्यानि कृतानीत्यत्र हेतुमाह । तान्यस्त्राणि विपक्षदमदमनास्ते जभकाद्याः पुर- स्तस्युः प्रजिलयः प्रसन्नमनसः सस्पर्शनाकाक्षिणः ।। ते सर्वे हदयंगमाः समभवन् हहो मम स्वामिनो रामादन जगन्नये पद परं कोन्य; कृपासागरः ।। १४३ ।। रामः- स्वामिन्मेष पुरः स्फुरत्यनुपमः कस्साश्रमः कप्पता (मुनिः) अस्माकं वसतिस्पल रघुपते नान्ने सिद्धानमः । एतस्मिन्चालयाविघ्नविधपे सिाद गतो यामनः (राम:) तसंपर्करशेन किनु मातामन्येप हंति ऋतून् ॥ १४४ ॥ सर पेक्षस १ देहामावो मुक्तिरित्यर्थ.। आरसंगदः ताराया। ४ भगातानि रिभिसहित पधारया | ५ घरमयो देवविदोषाराभार Enा यामापाता।
हेतुरामायणम्. सदाश्रमोत्र भगवन् हत राघव तत्तगा ॥ परमस्याप्पलकारकर्ता कुलनंदन ॥ ११ ॥ पेषामागमतो गृहेषु गृहिणः कप परं भेजिरे सास्ते किल कौशिकद्विजजना नित्य गुहावासिनः ॥ हित्वाध्य परमां दृशं समभजन्सप्राप्तमात्रे पदं श्रीरामे दिनकृत्कुलैकतिलके चित्र तदासीत्परं ॥ १४९ ॥ शरहस्तास्त्रयोप्यते विस्फारितशरासनाः ।। दधुमहामन्पुदीक्षा हेतु सपदमासुरीं ॥ १४७ ।। प्रवृत्तेस्प शुचौ मन्यो जगत्प्राणसहायतः ॥ अमांडानि तृण पत्र कैवास्थासुरसंपर्दा ॥ १४८ ॥ घठेहाने मारीचादीनामागमे हेतुमाह । बाः सूत्रकठा अपि हत भूरिशः स्तोत्राणि शस्त्राणि च संप्रपुंजते । इतीव रोपात्सहसा विहायसा निःसाध्वसाः पेतुरनेकराक्षसाः ॥१४९ ॥ विश्वामित्रशिष्य:- गर्जतः पर्जन्यवदत्रविसर्जनकरा करालास्याः ।। मारीचसुबाहुमुखा मखांतराया रयात्मपात्येते ॥ ११०॥ पष्टिकरा घोराः केरा वत्स राघव ।। दृश्यते (रामः) तादृश. खामिन्विधास्ये पश्य तत्क्षणात् ॥ १५१॥ श्रीरामस्य बाणे मानवानप्रयोगे तदभिमत्रितशरेण च मारीचमस्पृष्ट्वैव सागरक्षेपे पहेतुमाह। श्रीरामेण नरोत्तमेन विशिख. सप्रेषितो मानवी धर्म दर्शयितापि नैनमशुचिं मारीचनीच स्पृशन् । दराद्वाणपतत्रपातपवनैरेवोचकैर्धामप- नीचरनिधी निवापविधये निन्ये निमेषादतः ॥ १५२ । सुबाहुक्थे पावकाखप्रपोगे हेतुमाह । रोशिते सहन रे सहसा सुबाहु। क्रोधारपतंग इव संगर उदिदी । श्रीराघवोपि भवतादृश एव पापेत्यालोचयन्समदधादिव पावकाख ॥ १५ प्रय वापव्यास्त्र प्रयोगे सर्वे तदनुचराः परास्ता इत्पत्र हेतुमाह ) १ उनमात्रमा सर्वदाधमय। २ भकरणका श्रमसमापिकतार । माग | भासन धनुश | ५ मन्युदन्ये तो कुधीपयर | दुरीला प्राम १ भरतमगि शनित्यमर । १ र पापरक्षसोगत मेदिनी । मनुदेवताक ११ मातृमरगेन (६२) विठोवा अण्णाकृतम् वायव्यास्त्रं रत्तंसे प्रयुक्तवति तत्क्षणात् ॥ खचक्रचारिणोऽभूवन रक्षःपुत्रकरण वः ॥ १५४ ॥ धनुषि ज्यां नोरे मारचिं पावकारेण सुबाहु पापम्पेनेतरान्गगने प्रयुक्तवानित्यत्र हेतुमाह । प्राग्भावनासमेत हि वृत्तमस्य तत्सत्यमेव समजायत समिहर्षोः । अस्याप्यहो पदभिसधिरनुक्रमेण ज्यानीरपावकसमीरणपुष्कराणाम् ॥ १५५ ॥ तदा मुनयो रामं सत्कृतवंत इत्यत्र हेतुमाह । दवावस्थिताः पक्षहीना बिजेंद्राः शारासारतो यस्य सद्यः प्रशांताः ॥ कृतार्थाः पुनः सत्क्रियां नाम कां को जगजीवेनस्यास्य रामस्य चक्रुः ॥ १५ ॥ नेत्रश्चिरेण निपपुर्वदन चुचुवुर्जघुः शिरस्थय परे दृढमालिलिंगुः ।। संतुष्टुवुर्नतुरामहसुश्च तूष्णीं तस्युः परेच मुमुचुर्ददुराशिषोऽन्ये ॥ १५७ ।। रामस्पाप्रपूजायां हेतुमाह। यज्ञो दर्शपितापि योत्र निर्धनं सायं पुनश्नामृत- प्रापोभादपाश्रयेण न चिरात्तत्रत्यसभ्यार्चने ।। अप्येतस्प रघूत्तमस्य पुरुषोत्तसस्य शंसानिधे. स्तद्वाचा मनसापि घामयजने को नान्वमोदजनः ।। १५८ ।। विश्वामित्रस्य प्रियछात्रः । कुशासनं बम्पजनान्यदमाछमलालसात् ।। ततै रघोः परमहोपचिति समसूचयत् ॥ १५९ ।। द्विजवरे मखमंडपचत्वरेऽमृतकर त्ववने जनसादरे । महदतिकमभीरुतया तदा समकुपद्रधुनाथपदांबुजं ।। १६० ॥ तदा मुनिः- अर्घ्यः स्यावता नृपः परमपं नानापदक्षालना- दायुष्मंस्तस्तेलसी विधिरिति घूमो भवष्ठासनाः ॥ ११ ॥ एतद्वैभवमीडगेव अनकेनाप्पईणीय यदि- त्यांह स्म द्विजशेखरो दरदरस्मेराननो राघवं ॥ १२ ॥ अमी अंगुरुगंधास्त इत्येव विनिवेदपन् । चातुर्याचचंपांचके लोकाचारानुसारतः ॥ ११२॥ २ नगरसंहार कमिम्मे परमात्मन: समस्य यो वनवी चेनि दिनी। ४ बाणो नर ५ भेवरष पक्षे समय। ७दर्भान पृष्मी शासन ८ रास्तेन मम । पले पट मह उत्तपतेमतोरिति क्लिा । पादावनतो १. गुरागा भरमगुरुगशारार. सगुरुगया. १ बासना. ।
. हेतुरामायणम्. एताश्च वन्यसुमनोमालास्ते हृदयगमा ॥ भवन्विति यदन्प्रेग्णा कठदेशे न्यवेशयत् ॥ १६४ ॥ सद्वासश्रिय एतस्य रामस्य स्वस्य चात्मन || तत्याज द्वे त्वचावेका तारवी गरवी पर। || १६५ ॥ विनिवेद्य धूपदीपी यानीह फलानि मधुरमधुराणि ।। स्वाभिमतानि व्यसृजत्स तानि रघुनदनस्य पदमूले || १६६ मुम्बी भव सपूर्णायु मुकर त्रोथ सुप्रजा ॥ सुशील मुयशा सौम्य सुनत्त सुगुण सुधी ॥ १६७ ।। सुप्रमन्नेन मनसा सुवर्णमयमुत्तम ॥ आशी सहस्रमेतस्मै दक्षिणा प्रत्यपादयत् ॥ १६८॥ अय मुनेि - पूर्णायुर्भव नीरुजो भर सदाचारप्रतिष्टो भव कोदडश्रुतिपारगो भव तथैवान्वीक्षिकीजो भव ।। लोकत्राणपरायणो भव रिपुप्राणापहारी भव श्रीस्त्राको भव सुप्रजा भव सदा सतुष्टचेता भव ।। १६९॥ अर्थभ्यर्चितकामदो भव मृदुम्यादुप्राक्ता भव भूभृमौलिकिरीटरा मणिगोदृष्टानिपीठो भव ।। रोकशाध्यमहायशा भव पुनर्योगी विरागी भव श्रुत्यतार्यरहस्यविद्भय पर भो ब्रम्हनिष्टो भव ॥ १७० ॥ गोग्योपगिनो यो द्विजराजस्यास्य करशिर अगर || रिगुपदे समजायत म सूचक पूर्णिमारगते ॥ १७१॥ पिणुपदे धनरागश्रेज सृष्टिम्तदा लोके ।। गंगा पुनरस्य न कि यभूत व धान्यभवनिरापाय ।। १७२ ॥ तदश्रुधारासपातरता गगामीपत् ।। सिदामामागे नलाशो गरितो नु कि ॥ १७३॥ पयनर तपम्मियानुभवतो नाप पायामा तस्पैदरगुदरपिरन या पपुगेंगी ! पसमाग्य विधीपतनिशी नामा स्टे स्वादिति फाराममपि ॥१०१॥ मनाममा 2 अंगपत्रम!
विठोबा अण्णाकृतम्. अवभृये मुनेः करसंपृक्तजलानो बभूवुरित्यत्र हेतुमाह । नीरं परमहंसस्य समृद्धिकरमुत्तमं ॥ स्पृहणीयं न कस्यासीत्कौशिकस्य कराप्ति ॥ १७५ ॥ प्राणिनः प्रीणयामास तत्र साद्गुण्यसिद्धये ॥ अन्नान्यमृतकल्पानि सोनल्यान्युपकल्पयन् ।। १७६ ॥ महावस्त्राभरणैर्दक्षिणामिश्च तोषयन् ।। प्रेक्षकान्प्रेषयामास प्रेमवादपुरःसरं ।। १७७ ॥ तकन्यायेन विवाहपत्रागमने हेतुमाह | श्रीरामविवाहमहं द्रक्ष्यामि कदेति चितयंत्यायात ॥ सामरवसुधोल्लास मुंद्रितमय कुंकुमारुणं पत्रं ।। १७८ ॥ स्वस्ति श्रीमुनिवृंदवंदितभवत्पादारविंदेप्वह वैदेहः प्रणतीः शतं विरचयन्बद्वांजलिः प्रार्थये ।। सीताया दुहितुः स्वयंवरमहं कर्तास्मि तन्मंडपा- लंकारं विरचय्य कार्यमखिलं दासस्य संपाद्यतां ।। १७९॥ पत्रागससामय्यभावपि पत्रागमने हेतुमाह । विलक्षणं सर्वमनोजमंते वसंतमासेदाप निप्पलाशे चन्यत्रै पत्रागम एष तत्र निमज्जयामास न चित्रपूरे ।। १८० ।। भाविस्वयंवरनिमित्तकमात्रमेवं बाह्येभ्यदर्शपदसौ नराधपत्र ।। अंतर्मनस्यप पुनर्नृवरस्प तत्र पास्यानिकीय शिविकेयमिति व्यवास्यत॥१८५|| दूतस्य तस्य श्रीराघव एवायमस्मद्रानदुहितुर्योग्यो वर इत्यतराशयं सूचयतस्त. सत्कारे तेने सह संलापहेतुमाह । नूनं पत्रवहस्य तत्रभवतो यातस्य तत्राश्रमे • रम्ये माधवयोगनातसुमनोभातस्य तस्याभवत् ॥ दिव्यामोदपरंपराभृशतराः संतन्यतः सर्वतः साफल्यं द्विरानपर्षदुपलाल्यत्वं पुनस्वार्थिकं ।। १८२ ॥ , अमराणां वसुधायाश हरंजना पक्षे सामवेदयोषमुधोडास । २ पत्र गबरे पक्ष सट मुरित वैष्णवरवात पो पर | १ रलयो. माचण्यांद्राक्षा 1 गिय राम । पक्ष परान । पराये मारिनराक्षसेष । ५ विश्वामित्र क्षेप 1 मरेण बास पत्र । सेमीबांध पत्र मायामात्र । ७ पागि पहतीनि पत्राहा परत । पक्षे पाह. • गया हसंभ। . पक्षिण. मालगाम । ॥ - . सम्या हेतुरामायणम्. स वासनोपवधेपि परमानंदतुदिलः ।। मुक्त पचरति स्मेति चित्रमाविरभूत्पर ॥ १ रामः- राम- गुरुराज भवत्कार्य न किंचिदवशिन्यते ।। अन• पितृगृह गतुमनुग्राह्योरिम साप्रत ॥ १८१ विश्वामित्रः- विवाहोत्मवमननुभूय तव गमन न संभवतीत्याह । यत्स राम महाबाहो भूभर्तुः श्रीमतस्तव ॥ महाविवाहमुत्सृज्य गत कथमिवोचित ॥ १८५ ।। -गुरुपाद. समादिष्टः केवलं यागसिद्धये ॥ विश्वामित्र -तद्धनुर्याग एवाय न कि सिद्धिमपेक्षते ।। १८६ ।। राम -रफार फार प्रतीक्षेत जनको मारसान्वित.॥ विश्वामित्र.-उपगम्याध त यस्य तोपो ननु विधीयता ॥ १८७।। -सर्वथा गुरुकार्यतु नावशिष्ट कथचन ॥ विश्वामित्रः-कुशाग्रनुद्धे कि याच्यमयशि यत एव तत् ॥ १८८॥ रामः-तत्कि । ( विश्वामित्र.)--जनककृत्य पत्।। रामः- -स्वामिस्तदपि कि पुनः। विश्वामित्रः-बत राम न जानीपे यदेवैतत्तदेव तत् ॥ १८९ ।। किंच। अोययाः केवलमेकल मख नैतायता तद्गुरु कार्यमुच्यते ॥ त्वपीक्ष्यते चेत्सकलंत्रता तदा भवेत्पुनस्तद्वयपदेशसभवः ॥ ९९० ।। रामविवाहाय द्विजा इव खगा अपि निर्यपुरित्पर हेतुमाह । निवाहकासिध्ययं श्रीरामरयातिसभ्रमात् ॥ द्विमानां निकुरवाणि राकुटुवानि निर्ययुः ॥ १९॥ विवाहोपस्थिती खेटेरपलापलबिभिः ॥ कय स्येयमिहारमाभिरिति किं नु प्रतस्पिरे ॥ १९२॥ द्विनाः सातानिकटे स्यकामानाविधकुः । यारयामो मिपिलापुर यपमय श्रीरामभद्रः पुनः फर्ता भगमनगदाहिधनुपोरगांगणे सगतः ॥ बासमोपयरेसितम्पाप वासनधासकुपवर । २ भागमरो। तपत इति दरप मार पिसे मायादिनना । समा विठोबा अग्णाकृतम् कन्यामगलमालिका परिमिलमृगामनगाकता वामुच्यागकुरगपुगवदशि स्वागानि शृगारयेत् ।। १९३॥ पश्याम करपीडनोत्सवमल स्नास्याम उष्णोदक पास्याम पय उजल सहसित स्थास्याम उच्चासने । पास्यामोमृतकल्पमतममल स्वप्रयाम आस्तारके प्राप्रयामोनरभूपणानि विपुल लप्स्यामहे दक्षिणा ॥ १९४ ॥ इत्येव निश्चय चक्रु केवलामत्रणादपि ॥ तत्स्याने शकुना सर्वे यत्प्रस्थाने पुरोभवन् ॥ १९५ ॥ सपोयनरक्षण श्रीरामविवाहोत्सवीक्षण च कर्तव्यमिति मुनिराह । अनेकप्रतिपत्त्यैर्हास्तास्तास्तु वनदेवता ॥ द्विधाप्यामत्रयामास विश्वामित्रो मुनाश्वर || १९६ ।। मुने परिच्छदशकटनिर्गमने हेतमाह । महानय सर्वपरिच्छदोद्भटा जटाधराणा शकटा विनिर्ययु ॥ रोस्यनाथस्य वरस्य तस्य ते युक्त सहाया ननु चक्रवर्तिन ।। १९७ ।। सर्वमहाजननिगमे हेतुमाह । सन्मण्योदिपरिस्कृतदेहा आनदभृद्वरमहाया ॥ सन्माणिसुवर्णमुक्ता आनदस्यास्प सहचरा युक्ता ॥ १९८॥ यस्या धत्ते चद्रमौलिर्विहार त कौबेर दिक्पदेश विशत ।। ते पैदेहा मतितास्त्यक्तगेहा नि सदेहा स्वार्यासध्यै बभूवु ॥ १९९।। भवादच्छताममि तेषां शोणनदकले एव वसती हेतुमाह | "वैदेहस्य यदायमडलमणे प्राप्स्य महादक्षिण कन्योतामहोसव नानो साह समुद्यग्जय ।। धावतोप मुर्पणबाहुमधिकोदार निराक्ष्यातरा तत्रैव न्यवस स्वभावचरित दुर्यारमुर्मीतले ॥ २०० ।। श्रीरामेण कोप देश इति पृष्टे तद्वृत्तमाचिरण्यासु ॥ स्वशारव्यायिकामवतारपमधू विषपे पुसापि प्रयतितव्यमिति रामबुध्यारोहा कुजकन्याख्यानं प्रगजयति । कुशेशपजनेगंजे राजा कुशिकग्नत कुशनाभो घृताच्यां स कन्याशतमनीननत् ।।२०१॥ १ शहना । पक्ष पक्षिण । ३ अनाक्षातराणि पनुमा । ३ आभमरक्षग । स्वाहा रानान | शासश्च । ५ पारिशम्देन मुवगमुना महा । नमामष ME | पक्षे मुरुगन अस्पनोसर । अत्यनजलोदारं च ।
, ' हेतुगमायणम्. (६७) जगपाणायापि तरम याचमानाय वायवे ॥ नव ताः स्पृहयामागुः क्वचिद्दाक्षिण्यशालने ।। २०२ ॥ वानप्रकोपात्कुटिलांगालिकाः पित्रार्पिता: स्नेहपरिगुतास्ततः॥ ता ब्रह्मदतस्य शुचेम्दर्चिषः स्पर्गेन सद्यः कुटिलत्वमत्यजन् ॥ २०३॥ राजर्पिवर्यः स पवित्रवर्यो ऽरमत्तातपादान्गलितप्रमादान् ।। अगाधधाम्नः फिल गाधिनाप्नः प्रभूतभून्मी जनयांबभूव ।। २०४ ॥ गगावृत्तं परिपृच्छते श्रीरामाय विवाहषिये उत्साहायं कुमारकर्या प्रमजयति । अयोपसि महानृषिः स विनिवर्त्य नित्यक्रिया जगदभिनवारजन्सममरापदेवापगां ।। ग्यशक्तिहनतारको ननु कुमार एव ध्रुवं म यागादिवोकगामा विशेषतोदपदः ।। २०५॥ पूर्वगयत्नानुसारेण मानाविषयएव भवनापि यतितव्यमित्यत्र हेतुमाह । स्वपित्युद्वारिणी रफीता शीना गुरतरंगिणी ॥ पूणां पतमानानां पगिद्विमूर्तिमं पसी ।। २०६॥ श्रीरामेण शिाापाः पुर्याः वृत्तान पृटे तदाख्यायिकामातारप-पुरुष. गरियोनि गतिमापनयमभीपानीति बोधयितु दितितपस्यारयानं प्रगमयति । पुरा रियमिचिपये निदेशापयुमरीचेस्लप आनरती ।। सरोतमापन्यपरागपा तो प्रनारयामाग द्विति महेंद्रः ॥ २०७ ।। और चित्र रपुरि बिना गानस्य गंगाप नरममगे। अयुगोगाननुगागाही फ शिर विभागभूव ॥ २०८ ॥ तर पिं पुरी रिनिमिते यादिया । शापा भार पुरोहिगोगाद कानपोः ॥ मीनिपार गधा गुधाभूनामहरात ।। २०९॥ (गमः) मादामा (विशामित्रः) माय मानः ।। (राम:) हा फुतगाई भगानिराशने ॥ २१॥ निगोही पुनः Irrrr.! मनमो. Priyो। aari पुष Arr. TRAImfrera.mer गमरमा। Irriane (१८) विठोबा अण्णाकृतम् वसिष्ठे नानुशिष्टोपि बत बसि न राघव ॥ नि.सत्य एव नियतं केवलार्यपरायणः ॥ २१॥ एवं वचोवाचिभ्या राममनोविनोदं पिरचय्य वास्तववृत्तं व्यवृणोत । अध्यात्मानं प्रार्थयानं विरिचिस्तं रामानं निर्जराणां निरस्य । लावण्याब्धिं पुण्यशीलाग्नगण्यां कन्यां वन्यायाप्यदाहीतमाय || २१२ ॥ तत्र हेतुमाह । यः स्वस्थोपि निकामकामवशतो स्वस्यो भवन्याचते तं संत्यज्य न भोगमंडनमिमं को नैव दद्यात्सुतां ॥ स्वास्थ्येनाविचारतत्परधिये न्यकुर्वते भोगिनो भूमानं ननु नित्यनिश्चितनवं द्रव्याप भव्यात्मने ॥ २१३ ।। तदादि पसिलयितुं गौतमस्य मुहान् ।। अनिशं कामयांचक्रे स पांडुरकरणराट् ॥ २१४ ।। शचीरंभादिस्वीयसामान्यवनिताः सत्यज्यास्यामेव कुतो लंपट इत्यत्र हेतुमाह । हावान्सर्वान्मुग्धमध्यादिभावानातन्यानान्द्रिप्रकारान्स्वदारान् ॥ हिवाहल्यैवास्य कामाय जज्ञे संभोगस्या यच्छतानंदलाभः ॥ २१५॥ तथा। वारांगना वापि वरांगनापि वा न रोचतेऽमुष्य पपा परांगना ।। स्वापे यया ब्रह्मपदावलंबवश्नो लैम्यलाभः पुरुषार्थतां वहेत ॥ २१६ ॥ इंद्रः स्वगतं । उपागतं मां न कदाचित्मत्याख्यास्पतीत्पत्र हेतुमाह । वृद्धेऽस्मिन्दिनँरायकिंचनग्यजनोत्तंसे तपःकर्कशे मृदंगी तरुणी कयंचिदपि वा रज्येत सा पद्मिनी ॥ आदित्य किल कामयेत नियतं कामाभिरामारुति श्रीमंतं बत निर्नरोतममिमं मामीक्षमाणेव सा ।। २१७ ॥ कदाचिच्छियवर्गे तु समाहर्तुं समित्कुशान् ।। निर्गते स्वाश्रमास्नातुं गौतमोपि जगाम सः ।। २१८ ॥ अवांतरे इंद्रप्रवेशो युक्त इत्यत्र हेतुमाह । द्विजराजे परिवारनिर्गच्छति पनातिकम् ।। आदित्यस्य निशांतस्य प्रष्टुं काल एव सः ॥ २१९॥ १ सदगुणशून्यः १ अर्थपरायगः रजोगुणयुक्तः । न्यायशालस्य केवलार्थपरायणत्व प्रसिद। १ लभ्यलाभः पुरुषार्थता नापति किंवलम्याहामः | परांगनाया अलभ्यसाम- त्वात चद्दे माणश्रेठे गौतमै च।
हतरामायणम्. ब्राम्हणस्य गौतमस्य च वेषकरणे हेतुमाह । ब्रम्हकन्याविलासस्य पात्रं नाहं सुराधिपः ॥ इति वेषं द्विजेंद्रस्य कृतवान् गौतमोपमं ॥ २२० । कृष्णाजिनाच्छन्नदुकूलकक्षः कुशाप्रमुष्टिं तिलनारिकेल । कुर्वन्कराने करक विवेश वृषोटनं गौतमवेषधारी ॥ २२९ ।। स्नातु गतस्य झटिति पुनः प्रत्यागमने हेतुं पृच्छति अहल्या । भो. स्वामिन्किमु विस्मृतं झटिति यत्प्रत्यागत सांप्रतं (इंद्रः) प्राणप्रेयसि विरमृत चिरमभूदद्यैव मद्यः रमृत ॥ (अहल्या) तत्किनाय (इंद्रः) रतोत्सवेषु रजनी न पीयते पगिनी. त्येव मन्मयतत्रवाक्पमाये तत्मत्यागतरत्वत्प्रियात् ।। २२२ ॥ एवं समाभाध्य हित मित स्मितं विधाप पचायुधविद्धमानसः ।। निधाय त स्नानपरिन्छदं क्षितीरंतु समारब्ध स चोरतापसः ।। २२३ ॥ आश्लिज्य स्तनमाकलय्य चिकुरानाकय गलस्थल संचुव्याधरपल्लयामृतरस प्राश्नावरालिखन् । नाभि चाभिमृशन्निपीडय निभृतं स्यूल नितंबम्पल कांनी विश्लथयन्नुदस्य वसन रेमे स ता पाणपन् ॥ २२४ ।। विन्यासो न विशेषभूषणरुतो नो पत्रवल्लीकया नेव सग्रचनं न सूक्ष्मासन नेवागरागोदयः । नो या मंजुलगिनित न भणितं नो चाटुकारो न वा मोकारो मृदुलं न चैप शपन स्त्येव रेमे पर ।। २२५ ।। प्दा मभपफेलिकौतुफमसावरिमन्नपूर्वक्रम भयः शफितमानसारि बहुशः सा धर्मपत्नी मुनेः ॥ अपात्यानुमयापि शतुमपा शेशं विधातुं मनार नाशनोनिगभाभावशाभे विशेषाति ॥ २२६ ॥ नूनं प्रउन्नरूपण्यायादित्यस्यार सगमः ।। मोदपेन कयं माम मरोगामारे गिनी ॥ ९२७ ।। गया मान्यभिचाराकुरोदये हेनुमाह । मानिरा निरीक्ष्य मुस्ताविप भाइम-वन मनमुनेः सा नाकास ॥ वापि (७० 0) विठोबा अण्णाकृतम्.. नित्यं हि व्यभिचारतत्परनृणां संसर्गगंधद्विपे भीरोरात्मसुशीलशैलशिखरापातो न भारः परः ॥ २२८ ॥ गौतमोपस्थिती शकस्यातीनिस्तेजस्त्वे हेतुमाह । करवं मामकयेषभृत्कथय रे नीचेति वाचं मुस्वा- न्मुंचतं द्विजराजमप्यतिरुषादित्यायमानाति ।। पश्यन्नेव जघन्यकर्मशत: संजातपूर्वा द्विधा- सौ तेजश्यतिमन्यभूपुनरपि व्यानाद्विनाधीश्वरः ।। २२९ ॥ इंद्रः स्वापराधक्षमापने हेतुमाह। स्वामिन्गीतम भोः क्षमाधिपसते जानीहि देवर्षभं मामेनं शतमन्पुरस्मि यदसी कामस्य दासोधुना ।। कन्या मौभगदायि पूजनविधेः शच्यास्तु देव्या भव. स्कार्मण्येन विशालभालतिलको जथातृको जापता ॥ २३० ।। तदानो गौतमस्याधरस्फुरणालिगये हेतुमाह | हित्वा यन्यवर्गसर्गकरणाचारं पर रागां. श्रके हंत सद्विजोपंगमनं सोप्युत्तरः का मम ।। स्यादस्मिन्कुपिते दशेति चकितः मवेपते तत्र मे कयास्यति विशेषभीत इस किं स्फार चकपेऽधरः ।। २३१ ।। तथा नयनारुणिमान हेतुपाह । अस्माकं श्रुतिपारशीलकनया सर्वोपरिष्टास्थिती सत्यामप्यमुना जडेन रनिता क्षेत्र निजेधस्थितिः॥ खोटं तत्त्वधुना परत्र यतते कर्नु वताम्मास्यति निमर्यादतति कोपत इबारत मुनरक्षिणी ॥ २३२ ॥ मम प्राणान् रक्षिनेव भगतानित्यत्र हेतुमुत्यापयति बृहस्पतिन्छारः । न्यायेन वर्तमानत्याद्वान्जातेशभिः ।। भगान्ननु मां रखेदेव नाम्न्यन गशयः ॥ २३३ ॥ अहं तु गायान्यापी भवान्यायविशारदः ॥ अनोधुना प्रामम्य कापि शिक्षा विधीयताम् ।। २३४ ।। गौतमस्य गगरमाप्रतिकारम्पमापदाननी हेतुमाह । जीयो यस्य गुम: स्थिरस्लममरश तु पन्यो पया निदिधामि ताशमहागापोपि नाम्मि भुवं ।। or मग रमनसिमि माले मान । र आयुष्मान | मोक्ष. पो परमार | माखनी नासा ५ शादियात् ।
:- हेतुरामायणम्. (७१) एप प्रत्युत तागत्यय कृशक्रोधो मुनिौतमः शमुं तच्चरितोचितं प्रववृते शिक्षाकृते केवलं ॥ २३५ ॥ महद्भग यत्परमेश्वरेण प्रतं न तुभ्यं तदलं ततः किं ॥ गोषयस्यन्यभगानि हंत गात्रे सहस्राणि भगानि संतु || २३६ ॥ आः प्रवर्तयसे मत्तः प्रभवन्देवपुगेवः ।। गोवमेवातः पातये वृषणी तव ॥ २३७ ।। देवाधिपतेस्तादृशभवने हेतुमाह । रागाकुल: सन्विबुधेश्वरोपि वरांगनाशः सुचिरं बभूव ।। भुंगालियत्तकनीतितोभूद्वरांगसत्येपि वरागेनाशः ॥ २३८ ॥ ततः शको मुदेव दिवमगादित्यत्र हेतुमाह । अहं वृपोच्छेदकरीमरीरचं क्रियां भवेत्तेन स एव सर्वया ।। वपुर्विकाशे वृषणोपपातनं शिवं विजानन्स दिवं मुदा ययौ ॥ २३९ ।। गौतमः- आरसस्तमिल्लभरामधोमुखीमामृष्टभालस्यविशेषका मुहुः ॥ तां वेपमानां श्वसती कृताजलि वापेक्षणामंतरचक्षत स्त्रियं ।। २४० ॥ एतस्याः सुरतोत्साहरपर्श स भृशोपयुः ।। पैशून्यं रचयामास क्रुद्धगीतमसन्निधौ ॥ २४१ ॥ दश्पसे पांसुला दुष्टे प्रत्यक्षं नानुमानतः ।। सम्यगुजरिस्ता कञ्चिच्चतुरास्यचतुर्मुखी ॥ २४२ ।। फि मया जडया कार्य पचितास्मीति भाषिणी शिलास्पशापदाने हेतुमाह । स्त्रीत्याग्जडेवेति मम क्षमं परं त्यपूर्वदेोद्रयसगमादाप । न ज्ञानमासीदिति योनि दुर्भगे शिलासि तस्मादय सैर साक्षात ।। २४३ ।। अहल्या- अप धस्थिता नूनं भायनुहोण्यमेव तत् ॥ चरणास्त्रातुमर्हनि समेकानिलया इमे ॥ २४४ ॥ आकर पदेव चेदपयशो मञ न दुःरामदं मसंबंधाशापरं भगातो दुःसाकरित्यत्पलं ।। पर्नु पापमयामिमामपि पुनः पुण्याग्रगण्याममी श्रीपादा न च शरति रिमहो ईशोपि पेय यशः ॥ २४५ ॥ , समाधीश । पटः पो पुगा पोडी मार पियापार पक्षे गगमुप परांगना पिपिआशा यस्य । ५परांग गप्पोनि कोश पamarनास 1 धर्म उपाय। • आग. पारस्पाश्चिम।
विठोवा अण्णाकृतम् (७२) गौतमकोपशांती हेतुमाह । चतुरास्यसुतासूक्तसुधामाखाद्य गौतमः || तदात्व एव संजातः शांतः क्रोधधनंजयः ।। २४६॥ श्रीरामस्पैव लत्तारकत्वं नान्यस्पति शापमोचनमाह । युगे कुत्रचिच्छेषपर्वकशायो पत्तारकः संभविष्यत्यमायी ।। पदस्पर्शतस्त्वा स लोकत्रयेशः प्रिये तारयेदित्यये प्रत्ययेऽहं ॥ २४७ ।। किंच। ललाटपट्टलिप्यां यदशुद्धं समुपस्थितं ।। शुध्येत तत्कयंकारं विनैव हरितारकात् ॥ २४८ ॥ आशिषमाह । मेघश्यामः कोटिकामाभिरामो विश्वाधारः कौस्तुभोदारहारः ॥ राशिभांसा पीतकौशेषवासा आस्तां चित्ते गोचरोतश्चरस्ते ॥ २४९ ।। स्फुरन्मौक्तिकोतंसकोटीरधारी लसत्कुंडलो योगिचेतोविहारी ॥ गदारी दधदक्तचित्तानुसारी स पायादपायाप्रेये त्वां मुरारिः ॥ २५० ॥ धन्ये विरिचिकन्ये मन्ये हरिचरणपासुला भवती ॥ • पापा यथा ननु तथा धगण्यपुण्यामगण्यतां याता ॥ २५१॥ ततः। निमज्याप्सु सद्यः समाचम्य वारे परिक्रम्य पत्युः पदाजे प्रणम्य ।। दुकूलांचलं निश्चल संनिवेश्य स्थिता शासने चासने प्राड्मुखी सा ॥२५२॥ हदा बद्धपद्मासनस्थांगपाटिनियम्यानिलं दत्तनासाप्राष्टिः ।। प्रशस्ती स्व उत्संग आधाय हस्ती समाकृष्य गां द्वेषरागावुदस्य ॥ २५३ ॥ समाधाय चित्तं हृदंभोजसंस्यं स्फुरतं सती श्रीहरि संस्मरती ।। सतः पश्यतस्तस्य सा प्राणतुल्याऽप्यहल्या शिलारूपिणी संबभूव ॥२५४॥ एतच्छिलारूपत्वं युक्तमित्यत्र हेतुमाह । सा चारुशीलैव परतु कामयोगादहो लेखकनायकोस्याः ।। शीले लघुत्वं रचयेत्तदा सा कयंतरा चारुशिलैब न स्यात् ॥ २५५ ।। गौतमः---सदास्यं समालोच्य बाप्प विम्युच्य समामंत्र्य ता देयता आश्रमस्था. ।। समुत्सार्पसत्या निहित्वा वनं तत्तपस्तप्तुकामो हिमादि समागात ।। २५६ ।। प्राणिसमुत्सारणे हेतुमाह । विक्षेपादपि विक्षेपोऽपकचित्तस्य दृश्यते ॥ तत्सत्वरहितो भूयादिदमादिममाश्रमः ॥ २५७ ।। १. पक्षिचालनात्। २अद्यारभ्य।
हेतुरामायणम्. (७३). हिमाद्री गमने हेतुमाह । W स्वशास्त्रासिद्धातितमेकमाद्यमन्यत्तपोनाशकशापजन्यं ।। हाते द्विधा जाडपवतो मतोस्प हिमालयः प्रोय ममाश्रयाय ।। २५८ ।। इंद्रपितृपादादिकतिपरिहाने हेतुमाह । पितृप्रसादादृषणोपपन्नः सहस्रनेत्रश्च स वृत्रहाभूत् ॥ त्यजतु गुर्वापदि सर्वलोकाः परं किमेनं पितरस्त्पति ।। २५९ ।। जघन्यकर्मणोपि साधुफलपरिणामेन जघन्यन्वमित्यभिमन्यते कपिः। पालब्धात्मबलादसावुपनतो भोगो न कर्म स्वक दुश्खोदर्कमयापि यत्फलमहो पुण्यक्रियाया अपि ॥ दुःसाध तदनौर्यकार्यामिति ये जल्पति तेभ्यो नम- स्तत्त्वं त्वद्वयभिचारकर्म तदिति बूमो वयं निश्चपं ।। २६० ॥ मुनिः श्रीरामस्याश्रमांतर्गमने हेतुमाह । चिरं स्मरत्येव विरिचिकन्या धन्या वदान्याद्वतः खदातुः ।। पदाजपासनाभिकांक्षमाणास्त्यपे रघूत्तंस कृतार्यपैनां ।। २६१ ॥ द्विजधर्मपानी पति पदस्पर्शकरणे बिभ्यद्रामः पर्यनुयुंक्ते । पामुला गौतमस्त्रीयं ममाधमपदास्पदैः ।। रजोभिः किमु पूयेत पांसुलायेत वाधिकं ॥ २६२ ।। मुनि:---रजोभिरेवेयं शुध्यतीत्पत्र हेतुमाह । अशुद्धस्यापि रजसो दर्शनं स्त्रीविशोधनं ।। पवित्राणां शिरोरत्नं तप त्वां गतं रजः ॥ २६३ ॥ मुरेशानरुशोनूत्पनाशा विधिवशादियं ।। पर्वनाशापदस्पर्शात्पुनीहि मम शासनात ।। २६४ ॥ रामः-स्पर। अस्याः पदांभोजरजोभिचनास्वसंपदा क्षत्रियबांधवा वयं || भयेम पात्रं बत ता पदाऽस्पृशन्नामो व्यक्तिकामतु नाम हा कथं ।। २६५ ।। नायं पदस्पों व्यतिकमायोते मुनिः । यस्मिन्नाम समुच्छरति बहुशो निःश्रेयसश्रेणयः सर्व जड अपदेहेंद्रियासयोगेन तत्र पेनग्यादिगुणोत्पत्तिरिति सिद्धांत । मरणानशने मायौ बाहुल्यतस्ययोरिति मेदिमो । १ सत् नायां राय पुनस्तत्रायां न्यभि- शारसममिति तु प्रमहे । १ अयोग्यवनांतभिचारपतीति अयभिचारो इदरताप कर्म पक्षे स्पष्ट । ५दविषयापानलदग्धा । ६ पश्मिीरणे आशा यरुपा । पक्ष पापुभक्षिगी। 1 १ प्रायो (७०) विठोवा अण्णाकृतम्, संमिश्रो रजसाल्पशस्तक पदस्पर्शोप्यनैतादश।। सत्रे सत्ववयो यथा द्विजनुषां चाखेटके भूभुजा पत्स्यातव्यनिर्विघेरनुमतिस्तत्रात्यये भूयसी ।। २६६ ।। करे गृहीत्वाय रमाविनायं द्रुतं समागम्य तदाश्रमानः । क्षमा तपोभिनिवर्परामा ता स्पर्शपामास पदा मुदा सः ।। २६७ ।। श्रीरामभद्रपदस्पर्शमात्रेण सर्वया कृतार्थत्याह । स्वपदाब्जरजःस्पर्शासच्चिदानंदरूपिणी ॥ ननाम रामः खं नाम श्रावयंस्ता महामनाः ॥ २६८॥ तं शापमरमसारं क्रोधाक्रांतस्य गौतमस्य मुनेः ॥ चक्रे सुवर्णसारं भूभृद्वरपादसंभवः स्पर्शः ॥ २६९ ॥ सो प्रति रामेण नमने हेतुमाह । दूरे सर्व सत्परं न्यस्य पत्युः प तोषाद्धारपती विशुद्वा ॥ बुद्धां युक्तं योगपट्टाधिरूढामेना नेमे विश्ववद्योपि रामः ॥ २७० ॥ जलदशामलकोमलावग्रहं कुटिलकुंतलकुंडलनायहं ।। विहितकुंकुमपंकविशेषकं मकरकुंडलकांतकपोलक ।। २७१ ।। विकचपंकजशंकिविलोचनं विशदशारदचंद्रसमाननं ।। अरुणबिंबनिभाधरपल्लवं मधुरमंदतस्मितवैभवं ॥ २७२ ॥ रुचिरकंबुवरोपमकंधरं पृथुलचारुविशालभुजांतर ।। भुजगभोगचतुर्भुजशालिनं दरगदारिसरोरुहमालिनं ॥ २७३ ।। कटकतोडरहारविभूपितं घुसृणचंदनकर्दमरूपितं ॥ उभयपार्शलुठत्पृयुशाटकं प्रपदचुंबकचपकमालिकं ।। २७४ ।।. निवलिसंगविभंगुरितोदरं कनकभंगपिशंगवरांबरं ।। कटितटार्पितमंजुलशृखलं रावमरीचिलसद्वसनांचलं || २७५ ॥ विधृतकांचननूपुरतोडरं नखमणियुतिधूतसुधाकरं ॥ ध्वजसरोरुहबजलसत्पदं नियुतमन्मयरूपमदच्छिदं ।। २७६ ।। सुरुतराशिवशप्रियदर्शनं भवमहार्णवैवैभवकर्शन.॥ रघुपति भगांतमवेक्ष्य त पतिवचःस्मरणात्प्रणनाम सा ॥ २७७ ॥ तमासेचनकं प्रीत्या पश्यंती हरिणक्षणा।। दशो विस्फारयांच-नर्निधातुमनाइय ॥ २७८ ।। पापीपस्या मम स्पर्श एतपोरिपूतयोः ॥ अभूदिति शुभैर्वार्भिः स्नपयामास किं सती ॥ २७९ ।। १. राजा रामः पर्वतश्व १शेला पनि प्रास्तमापा। २ आज्ञा हेतुरामायणम् (७५) श्रीदेव्याप्युपलाल्यमस्य चरणं प्रक्षारयंती मले. स्तल्लावण्यविमोहिता करतलेनास्फाल्य चाघाय तं धुवंती च मुहुर्मुहुर्मम कते क्लेशोस्य हाहा विभो एवं गव्हरिताश्रुपूर्णनयना प्रोच्छंत्यभूत्सा चिरं ॥ २८० ।। गाढं गाद सा. समालिंग्य साध्वी तावास्वाद्य वांकयोस्तन्मुखांतः ।। स्वादु स्वादून्यर्पयंती कलानि मदं मंदं सुंदरं संबभाषे । २८५॥. कौशल्या जननी सखे दशरयो नाप स नः स्वस्तिमा- नास्ते कच्चिदये (राम:) हुभायपि शुभी (अहल्या) त्या राम पृच्छाम्यह।। सा साध्वी तु तवेदशस्य गुणिनः सेहे वियोगं कथं- कारं नाप परं (लक्ष्मणः) ब्रवीमि किमहो मातभर्वत्याः कृते ॥ २८२ ।। "अहल्या- सत्यं नु किमये सा तु पश्यता वन्मुखं चिरं ।। इत्यालिग्य दृढं साश्रुः स्नपयामास सा सती ॥ २८३ ॥ सर्व भद्रमभूदये परमह त्यामेकमयपेये स्वस्योद्वाहमहोत्सवाय नियतं त्वं मामिमामाव्हय ।। को नामास्य गुणाकरस्य रुचिराकारस्प पक्ष पर नानंदप्रपुरं भजेत मतिमान्वदेहपक्षादपि ।। २८४ ॥ दंपन्योर्युवयोः परस्परपटप्रथेविमोक्षे मियो नामादानकुतूहलेन हसति स्त्रीणां कदबे हि नः ।। तत्तत्कालिकमंदहासमधुरश्रीमेदुरे यां मुखे संवीक्ष्य वनयोर्वय नमनयोः साफल्यमाशास्महे ।। २८५ ।। तस्यास्तदानीं सौहार्दसुधासागरपुरगः ।। चिरं प्राहति स्मायं मुनिर्गुरुरपि स्वयं ।। २८६ ॥ शुद्धसत्यमये रामे संगते तत्र सत्वरं ।। सर्वगमूहोर्यादाससादैव सर्वतः ॥ २८७ ॥ मुनिः- रोमांचकंचुकविशेषलसच्छरीरां बद्धानलि नपननिर्गलदश्रुधारा ।। ऊचे मुनिः स भगवाचिरविभलब्धा त्वं साध्यि तावदधुना भय ताडगेव ।।२८८ अहल्या हिमलयं निगमिषुः। नमस्ते परब्रह्मणे तारकाय नमः साधुसंपत्तियितारकाय ॥ नमः शत्रुसंघातसंहारकाय नमो बाणतूणीधनुर्धारकाप ॥ २८९ ।। १. प्रियुगा । पले रिप्रेण लम्धा।
(७६) विठोबा अण्णाकृतम्. तं कौसल्यानंदनं वीतशल्या नत्वाहल्या स्वात्मनो जन्मवल्याः ।। साफल्यार्थ पूर्णपीयुषकुल्यातुल्यां वाचं ताममूल्यां व्यतानीत ॥ २९० ॥ मनसि जलदशाम कोटिकामाभिरामं करधृतशरचापं रूपमेतत्तवास्तां ॥ वचसि च मम नित्यं रामते नाम सत्यं किमपि न परमन्यत्स्वार्यकत्मार्थयेहं।।२९१|| जडसंयोगवियोगरूपायाः मुक्तेः सत्वकार्यत्वात् कयंतरां तद्रजसोभूदित्यत्र हेतुमुत्प्रेक्षते । सत्वं सत्वविमुक्तये ह्यधिकृत नाप त्वया सांपतं योगोयं तु कदापि मेस्त्विति रजः पादांबुजं शिश्रिये ॥ पादांभोनदाश्रितार्थितमहाकल्पद्रुमो मामकः स्वामी तो द्विजडामनेन दयया कि मोचयामास स: २९२ ॥ रामायं गौतमाश्रम इत्येतावदुक्का सरलं गंतव्ये सति कौशिकस्पैतावत्मवृत्ती हेतुमाह । अस्योद्वाहकृतेय ते खलु परं जायालयेगारकः सोयं दारवियोगमस्य जनयेदेवेति नैवान्यया ॥ तत्तन्नि कृतिरस्य शास्त्रविहितवापक्षितेति भुवं विद्रस्य सदारयोगमधुना किं कारयामास तं ॥ २९३ ॥ इत्यल्योद्धारः। स रामं मुनि नावमारोदुकाम समालोक्य हहो स्तभानस्तभान ।। इति प्रबुवाणोद्वगंभीरवणं स पूर्ण रुरोधार्णसः कर्णधारः ॥ २९४ ।। मुनिमुपेत्य । लोके शापस्थितं वस्तु मानुषीकुरुते तु कः । अनुगृहीच मां देव स दूरादेव वर्ततां ॥ २९५ ।। मुनिना सोपमिति दर्शिते राम प्रति । वराकेपोतिका वन्यकुटुबपरिपोषका || चिरादायुप्मती भूयात्तुभ्यं राम नमो नमः || २९६ ।। रेरे जाल्मा शेषमान्यो वदान्यो धन्यो राना मन्यता नान्ययायं ।। नद्याः पार तारपैनां विचारं मा त्वं कार्पोः कारय स्वात्मकार्य ॥ २९७ ॥ भूयानरमा स्यात्स्यलाभो यया त्वं धान्येव से स्पसे पूर्णकामः॥ सत्यः स्पर्शस्ते जलस्पप कष्टः किं ते 'पोतेः 'पतिकाभिश्च किंवा ॥२९॥ कर्णधार:- नैव जानामि राजानं बालमेनं मुनीधर ।। स्वलाभे प्रतिभूधरयारनारयाम महानदी ॥ २९९ ॥ १. पसे गोशो विष्णुस्ताप पाडजल र स्पिन ! २ पसे भेडा ममपुषी। पुमः। पुधिराभित्र ५ गमौमसी प्रास्तभाषायो ।
हेतुरामायणम्,
सहचरैः समं सगतं ।
अस्यानर्यकरं रजः पुनरतः प्रक्षाल्य सम्यक्तरा•
मुच्चार सहानुजेन सहमैवाभ्यंतरे स्थाप्यतां ।।
तत्रादी तरणी सितांशुकमिदं कृत्वाशुचि रुद्रुचि
न्यस्यैनं बहुसत्वरं भवनदीपारं परं गम्यतां ॥ ३०॥
पीटाप्ने विनिोश्य पिटरवरे कोणैः सुगधोदकैः
लक्ष्मीः क्षालयितुं रायं यमभयं धत्ते सचित्ते हियं ।।
तं पादं स पटचरेऽस्मनि मृदः कुभोदर्धाधयां-
चक्रे पश्यत नकिचन वशीभावोद्भवं वैभवं ॥ ३० ॥
तीर्णाया नद्यां तरपण्यपिपे अपाणं राममाह ।
जडतारको तरणिकैलनायी वनचौरिणामग्रीत्यावा ॥
सहशाविति भपतोहं रघुवर नाहीमि किमाप तरपण्यं ॥ ३०२॥
विदोबा अण्णाकृतम्. - (७८) मुनिवाटप्रवेशमात्रेणेव गतश्रमा इत्यत्र हेतुमाह । निबिडतरतरुच्छाये मुनियाटांत भविष्टमात्रास्ते ।। कांतारे श्रांता अपि रनिराहेततया भवन्सम शांताः ॥ ३०७ ॥ आगतानां तेषां तत्रत्यगृहमेधिभिरातियेयीकरणे हेतुमाह । दृष्ट्रय निलयवासी यो हि महातासत्वमतियीनां ॥ नौपचरति हिममधुरैः रेफडशस्तत्र साघवो नूनं ॥ ३०८॥ कौशिकागमनेन ननकानंदे हेतुमाह । . कौशिकागमनं नूनं नेह तोषाय जायते ॥ ननंद जनकरत्वेनं मत्वा सुदिनदर्शनं ॥ ३०९ ॥ तं कौशिकं शिप्ययुतं समागतं नृपः समाकर्ण्य समागमद् द्रुतं ।। तदा विदेहोपि पदा चरञ्छतानंदेन मूर्तेन सहैतदद्भुतं ।। ३१० ।। मुनये आसनदाने हेतुमाह । परिक्रम्य प्रणग्याय समाइिलभ्य पुनः पुनः ।। अददात्सत्प्रधानायात्रासनं नरशासनः ॥ ३१ ॥ पायदाने हेतुमाह । आशु स्वश्रेषसं गंतुं विदेहनरनायकः ॥ जग्राह किमयं पीत्या धावनायं मुनेः पद ।। ३१२ ॥ महापूजायां हेतुमाह । अलंचकार प्रवरं द्विजेश्वरं गंधैः शुभैश्चंदनकुंकुमांचितैः ।। हारेरुदाररुचिराबरैस्तया कल्पैरनल्पै. स विदेहभूषणः ।। ३१३ ।। स्वकनार्थतायां हेतुमाह । एष भोः कौशिक स्वामिन्नुदाराशयसन्मणे ।। लब्धार्यो जनकत्वद्य भवत्पादप्रमादतः ॥ ३१॥ मुनिर्जनकधन्यतापां हेतुमुपन्यस्यति । कुशलं वसु जात ते लमव्ययमन्गमयः ।। विदेहाधिपते कच्चित् (जनकः) प्रसादेन भवादृशां ॥ ३१५ ॥ महतां पदपद्मपांसुपूरान्परिचिन्व-पुरुधन्यतां प्रयातः॥ से कुशवसुतोन्यया कर लं अपित योलिपीन्योति शमम् ॥२९६॥ । रवि सूर्यः पक्षे रेफशून्यतया पातपादात रेफनिश्कामेन शाना भवति । २ ग्रहाश्रमी महातापसरवमयतनापस्थिति हिममधुरपदार्थ. । रेफहरा. कुत्सितपय पक्षे महातारसता रेफश. निरययासीति ।। उलूकः । पक्षे विश्वामित्र, दिनदर्शनरत पक्षे शोमनदि- माशंन । ५ कुशलवमुनी पस्यास्नया सोतया सहित । पक्षे कुगलवमुतासहित १६ पडू- मिलय पक्षे ऊमिला।
अस्मासु मीनिषु तपरिमषु पाजकेषु भक्तेषु योगियु पयो प्रथित प्रामन् ॥ हेतुरामायणम्, (७९) भौनींद्रोभयपात स्थितिकती लोलच्छिखडाहती तणीखेटरूपाणकार्मुकभृतावणेयचर्मावृती ॥ तन्वानी कमनीयत्तामतितरा राजर्पिताशालिनी दिष्ट्या दाशरथी धृतादरतयाऽद्रातीद्विदेहाधिप ॥ ३९७ ॥ मत्स्वामिनो रघुपतेर्महिमा महीपान्य पश्यतो हि जनकस्य दृशागण्ये.॥ पुण्यैर्महद्भिरनिमेषतुला प्रपन्ने सद्यस्तरामगमतामनिमेषभाव ।। ३९८ ॥ श्रीरामदर्शन ननक सहजत्रम्हासिकाया व्यचालयदित्यत्र हेतुमाह । जनकस्यानुभवतोप्येष स्वानदमाधुरीं ॥ श्रीराम सांप्रत जज्ञे निशेषानददायक ॥ ३१९ ॥ मनसि रघुकुमार एप तस्मै बहलतर जनकाय रोचते स्म ।। समदृश इति नात्र चित्रकृत्तद्विपमदृशोपि यदेष रोचनाय || ३२० ॥ बृहदा मजतोषमुत्तम जनक सोनुभवन्नपि स्वय ।। रघुनदनमाधुरीभव कुतुक तकिमाप व्यगाहत ।। ३२१ ॥ कस्यैती मुनिशार्दूल कुमारी सुमनोहरौ ।। गुणरसुली सर्वेराविति मतिर्मम ।। ३२२ ॥ जनकवचा वैचित्रीमाधार्य हैं हैं इत्युक्ता मुनि - शूर सन्वसुमारवयीमयतनु सद्वृत्तभाग्याडव स्तुत्य निमस्कृतोपि च सदाचार प्रतापोद्धर ॥ तद्वशे स्यामितप्रयो दशरथो पेन स्वप निर्भय निर्जित्यासुरमडलाने मघवा देवाधिप स्थापित ॥ ३२३ ।। तस्य प्रभूतविनयी तनयौ सुमहोदयौ सदयहृदयौ । गुरसपरक्षणकरणे मया हतौ वीरसमतायेती ।। ३२४ ॥ राममुद्दिश्य । कोनेन शक्त मदारी प्राणाय द्विजाधिप ।। या शस्त्रादिविद्यायामास्त कस्यापि गौरव ॥ ३२५ ॥ यद्रुद्धे सौष्ठयज्ञो न भवति भगवान्ब्रह्मनिष्ठो वसिष्ठो वत पीठ पिशाच्या परिरिप परुष पारुप यस्य योत्ते ॥ पाकिय गौतमत्य प्रययति च शिलारूपिणी धर्मपनी सौभाग्ये त्यस्य राजन्यपुध इह वय रातिण सई एते ॥ ३२६ ।। जनक माण अग्निया विठोबा अण्णाकृतम्. (८०) तब्रह्माये स्वपि भव सुतपो प्रतीतमेतद्वरत्वमिति सप्रति भद्रभद्र || ३२७ ॥ जनकस्य प्रेमाश्रुविसर्गमुत्भेक्षते । मोनिडात्र पवित्र जनकनरपतेम मयापीच्यगात्र पात्र मत्या सुद्दाभ्या सपदि सुविधिनोऽकार सीतापदान ॥ कौशल्य त्वेतदेव स्फुरति हि सुदृशां यद्भुत स्वा मकार्य सपाद्य चातएवाविधिरपि सुधियो दूरमुत्सारितोभूत् ।। ३२८ ॥ जनक सीतावृत्त श्रावयति । पवार्थ परिशुद्धये मम महासीर पुन कांचन भूमिं कर्षयतो सतो वसुमतीगर्भस्य सार पर ।। कन्यारत्नमिद नरेद्रतनय सप्रार्थनीय विवा हार्य सपति ( विश्वामित्रः) हे विदेह परमैव स्यापुनस्तीसी || ३२९ ॥ पणकरणे हेतु दर्शयति । पण विना कि कृपणस्य कन्या श्रीमतमत्यतमयेत कांत ॥ अतो मपाय बहुधा गुणादय एव विमृश्य वितर्कितोभूत् ॥ ३३० ॥ विश्वामित्र:-मम रामभद्रस्याय तव पणजय ईपत्कर इत्यत्र हेतुमाह । शव महासुरहिरण्यमनेकराजरत्नानि पत्नविरहालिसपद च ॥ शको पिजतुमपि यो रघुनदनोसो राजमनेष्यति पण जनकस्य किस्सित ॥३३९।। धनुपि ज्यामधिगते गातावाप्तिर्महीभृतां ॥ इत्तीय हेतो किं राजन् पणमेनमचीकप ॥ ३३२ ॥ देवै प्रत्तमनर्घकार्मुकमहारत्न पुरा भिसवे तत्सम्यग्विनिपोजने ह्यकुशल प्राहे पणाप न्यधात् ।। अस्यैतत्पणनामिलनु शतशा वृतान्यहो मौक्तिका न्येतेभ्यो भवितव भानवशतो भूयान्सलामस्विति || ३३३ ।। अब लौकिकी ष्टिमष्टभ्येप रामभद्र सीतापरिणया) ऽतीय सुकुमार कय महेश महेप्यारारामारोपण पण साधपियतीति चिंतयतो महाभृतश्चितामपनेनुकाम शता नद कौशिकमभाव प्रकटपन्श्रीरघुनदनमभिलक्षयति स्मेत्य हेतुमाद । मानुर्मुप्रतिदानाय रघुनायातितुष्टये ।। गुरुमभापरतवन पुरोधास्तमभिव्यथात् ॥ ३३ ॥ श्राकोशिकांप इसे सहचित्रसेनानानाधिश्च निरुपशोभमाना।। नियामृतानितशमा विल्समुधर्मा रामाधिकदिशामिपि भुव शशाए ॥३३५।। , सोमनाममिति मार तमायामितिमनन सो प्रदान धोरित भी पो गाँधमा विधिनायादेव।
हेतुरामायणम्. (१) आन्यवनमभवउजाडेमहानये जातुनि. न्मनः सानविनमं रचयितुं सुमेधा व्यधात् ।। विदत्य दवनिता प्रशमनाय नायो नृणा व्यगाहत तपावनं भगयतो वसिष्टस्य सः॥ ३३६ ॥ आतिथ्यं सबलस्यास्य नाबला कर्तुमहति ।। इतीय शवलाद्वारा ययाकाममतर्पयत् ॥ ३३७ ॥ शवलाग्यधेनुद्वारा ससैन्यस्य तस्य राजन्यस्य कषं यथाकाम संतर्पणमिति शंकाप. नोदकं हेतुमाह । यसिष्ठानां हि सुमन श्रेष्टानां सुरमिः सखे । भोः सदारामनिठाना न संतथितु क्षमा || ३३८ ।। तादशस्य यसितस्यातिभुक्तस्य स पार्थियः ।। सुरभि चकमे भूभृत्युत्रकाय बतामने ॥ ३३९ ॥ मंत्रादिभिः पार्थ्यमानस्यापि यसिष्टस्य धेनोपरित्यागे हेतुमाह । भो ब्रह्मणो मे शवला स्पितिश्चेन्नित्यानिहोत्रं तवश्व तेते ॥ सुरार्चनं माप्तनरातिपेयी यादिमानिः कयमन्यया सा ॥ ३४० ।। मुनिना साचादेन बोषितोपि मुहुर्मुहुः ॥ बलावलेपा उबला जहार ग महागलः ।। ३४२ ॥ निरध्यमाना विकटेराटेनिहन्यमाना गुडेहि सा ॥ हुंकारयानुतनती पगित तं नीपमाना समुगाव पाचं ॥ ३४२ ॥ समिन्किनु मपाराद्वप ना पन्नीपमाना परे- रप्येतरणमुक्तकरणरेषा नतोपेक्ष्यते । (सिष्टः) यरो चेदरल्ग भापय व पादर्शवियं सक संसानाला यपेन्ग तथा फामरताधि ॥ ३४३॥ .
(२) विठोबा अण्णाकृतम्. ततोतितप्तस्य महानरस्य हेतिवनोनेकविधोप्यशाम्यत् ।। प्रभ नाविकृतभूतिनास्य धैनेन दंडेन करस्थितेन ।। ३४६ ।। अथ तस्य वाडयमहामहसः परमात्मनः परमहीनमहः॥ लघु भासते स्म तत आमनि तत्परम महो रचयितुं चकमे || ३४७ ।। अब तपस्तप्तुमारभतेत्यत्र हेतुमाह । ब्रह्मात्मभावो हि समाधिमूलकः स च क्रियायोगपुरोगमो मतः ॥ तपस्तु तरिमन्प्रयमं पतञ्जलिर्जगारतस्तीव्रतपश्चचार सः ॥ ३४८ ॥ ब्रम्हभानाय तपस्यतो राजर्षित्वं ब्रम्हदत्तमनुशोचति स्मेत्यर हेतुमाह । तपतः सुवर्णपतितोदेशदय राजतापमत्वमभून् । विधिवशतो बत तस्माद्विधेर्बलीयस्त्वागवितथव ।। ३४९॥ तदानी त्रिशंकोर्नाम रविवंशसंभूतेनरपतेरनेनैव वपुषा दिवं गंतव्यमिति मनीपाऽभ- वदित्यत्र हेतुमाह । त्रिधार्जितं यत्किल पार्थिवत्वं स्वर्गेपि तन्नश्यतु न क्वचिन्मे ॥ इति त्रिशंकुश्चकमे स्वभादिवं प्रयातु वपुषामुनैव ॥ ३५० ॥ तदनु तदर्थं वसिष्ठ गुरुमुपसमाद म चैनं प्रत्याचख्या । स ब्रम्हनिष्ठस्तपता वरिष्ठो वसिष्ठ एतेन कदर्यितः सन् ।। जगाद राजन्नविचार्य कार्यमकार्यमारवधार्यतां नः ॥ ३५१ ॥ वसिष्ठेने प्रत्याख्यातस्तत्पुत्रानुपमृत्य स्वेष्टसिद्धयेत्याग्रहं चकारांततः पौरोहित्य न प्रवर्तयिष्यामीत्युक्ते कुपितैस्तैः शप्तश्चांडालतामापेत्पत्र हेतुमाह । पौरोहित्यविनाशोत्या वसिष्ठानां कृतक्रुधां ॥ व्याकोपेन पुमानी न गच्छेत्कोन दुर्ति ।। ३५२ ॥ करालयकोजनकालगारभृन्नीलांबरोऽश्लीलयचोविलासभाक् ।। भूपोचयर्लोहमयैः स शाश्वती शशास चांडालदशां विशांपतिः ।। ३५३ ।। . काय । अत्याग्रहीविष्ट तया त्रिशकुचन्न वर्तितव्यं महतामपानिके ।। यस्त्वेष्टसिद्धिस्तु सुदूरवर्तिनी तत्कालसूत्र खुपकठसंगतं ॥ ३५४ ।। अयानेन प्रार्थितो विश्वामित्रस्तदभीष्टसिद्धये तमनुजग्राहेत्यन हेतुमाह । हेनि स्यादायुवज्दालासूर्यनेजस्म योरिति इति मेदिनी । २ वायु नाराश्च । प्रदेन पक्षे मैन । , उम्ट रसाधिपत्यरूपतेज.। ५ समाधिः। ६ ब्राह्मणश्रेष्टायो- देशात्पक्षे मुवाँधीशयोदेशाद्राजापार पक्षे रजतभन्यस्त्र । पृथानत्तारपच्चीपनिया- LEAषात् । ८ आय विचार र आर्य न पायें। १ अनिशयेन घामुमतो पमिष्टा । १. पाडालना दारिद्य च। 11 नीलवर्णसूत्र यमपाशश । ३ ७
हेतुरामायणम.
(८३)
मश्रेया रसापयत मह दिव्यागेक कीशिफ त पीक ।।
सारथ्य कर्नु दुर्गनस्पेशस्य को नामारिमबाहे कम्पेत लोक || ३५५ ॥
तत्तस्त्रिया पापोनर वपुषा दियमारोपयितु कचिमतुमरभत कोशिकस्तत्र मिलि
तेत्रनेत्रदानिटेषु यसिता आहुता अपि नाग उन्नित्यर हेतुमाह !
मुरालयायो महोगयमहोस ।
चांडालम्याश्य नागन्छन्वमिठा प्रेमगोगना ॥ ३५६ ॥
आगतान्ते विवामिनशापेन पाता गता इत्यत्र हेतुपाह !
पुगाप्रकुपितविधीमित्राला परिवारते ॥
अगता हतामा दुर्गतिमभनत हत धृतिमत ॥ ३५७ ॥
(८४) विमेवा अण्णाकृतम् यत्रोदचन्मरुत्वत्या सदौराबुिधादय ॥ दिव्यत्र स्थापपत्रस्य दौमनस्यमभिवत् ॥ ३६४ ॥ अय विश्वामित्रस्त्रिशकुतोपाप तप प्रभावान्नय सर्ग निर्मातुमारभतेत्पर हेतुमाह । सुरुती हि सप्रति भपायुक्तमना नृपमनोविनोदाय || श्रितसाहित्यसमुद्रो व्यदधाम्नवसर्गबधविधि ।। ३६५ ॥ अय देवता भीता इत्यत्र हेतुमाह । प्रकांतोभिनवो नवोत्तरालितो प सर्गबधोधुना नून स्याद्वहुधा सदानवमहामोदप्रधानोमुर ॥ सोनर्यावह एव न सुमनसामेव नु ता देवता भीता एत्य तपोधन सुमतयस्त सांत्ययांचक्रिरे ।। ३६६ ॥ भो कौशिक ब्रम्हणाप्यनुल्लघनीया पुराणस्थितिरिति नाय व्ययसाय आर्यसमत इयुपम हर्तव्यमित्युक्तेन में प्रतिज्ञान्यया भवितव्या च नक्षत्रादिकमाकल्पमातिष्ठनियुक्त तथैय कुम इत्याहुः । भास्वनक्षत्रमालोलसिलतनुस्य राजरकुस्त्रिशकु स्तिष्टेरिव्येव दीप्यन्नसुलभसुरंतोल्लासशाली चिराय ।। तस्मादस्माकोशो विरमतु बा नत्तोपदात्सर्गधा दयो नेवार्दपियत्यपुतरमपि योऽनामुख स्थापितोस्ति ॥ ३६७ ॥ फवीगिनुस्ते नृप कामसपत्समर्थनो यो नासर्गबध । एन निषिद्ध विवधा वदति कृत नदेतेन विभितेन ॥ ३६८ ॥ स्मयं कदाचिदपि नो मनसाप्पकार्य यद्यप्पदो विधिस्ताद्वलय सहापात् ॥ सिद्धि कपचिदपि याति तयापि तस्मा लाभ पर चिरमपाड्मुखतेप लोके ॥ ३६९ ॥ देवनाप्रभावशेनोपरत कौशिक पश्चात्तेप इत्याह । चिरानिताना तपा वृयाऽत्र मे व्यपोनपात्र फिल ललिगागपा ॥ वामपस्यापे महातपच्युति यहम्हणोस्यां यसत समाक्ष्यते ॥ ३७० ॥ सपोव्यपकरमेना दक्षिणाशामप सय | निहायातितरां पश्चात्तपति स्म तपोधन ॥ ३७१ ॥ अगाधरदपो गधिनदपाधिपता ॥ तप उम्भपामाग तीन त्रैलोपतान ॥ ३७२ ॥ मती पानोपमा । र सका। विराभ। अनमि | NI १ रेप। अधोमुग । पसे भनि नार मुष ययग ।
हेतुरामायणम्. (८५) तदानी। . यझेंबरीषनृपतेर्दुद्राव नृपशुभयात् ॥ यं नाकं हंत नेतापि प्रतिमूभूप पावकः ।। ३७३ ॥ नष्टपशुस्थाने ऋचीकनाम्ना केनचिन्मुनिना गोशतेन विक्रीतः शुनःशेफ़नामा मध्यमपुत्र एन नगाम शरणमित्याह । अयोपजन्यप्रवरः परं महामध्योपि पित्रा शतकेन यो गवां ॥ त्यक्तः शुनःशेफ इमं भयातुरो महाभिमानं शरणं समागमत् ॥ ३७४ ॥ अप विश्वामित्रेण तत्त्राणाय एतत्पत्याम्नायेन केनचिदवितव्यमिति स्वपुत्रा आदिष्टा अपि मांगीकुर्वतो पवनत्वमगमन्नित्याह । स्वनिदेशमत्पङ्मुखनिजतनयशतं वसिषतनयदशां । सद्योनयत पराहितकरणे स्वाहितमापे स्वय सविध ॥ २७५ ॥ अधारमे गायाद्वयमुपदिदेशेत्याह । द्वे अस्य गापे शतमन्युविष्णुप्रसादिके केचिदसी दिदेश । पतोंबरीपः परिपूर्णमन्युर्निजाश्रितश्चापि भवेद्विमुत्ताः ॥ ३७६ ॥ अथास्प तपउज्जृमणेन देवता आगत्य तस्मादपिलं दत्वा गता इत्यत्र हेतुमाह । विततांचिते रसातल उज्जृभितवति तपस्युपागमन ।। विपुलाना हि सुमनसामुदयोपि च तापस्त्वस्य ।। ३७७ ।। तदनु तं मलोभयितु मेनका जगामेत्यत्र हेतुमाह । अधुना मेनकामाप्तिरिति तीमतपोमदात् ।। स्मरतस्त फतुन्यायः मादुरासीदिव द्रुतं ।। ३७८ ॥ ततस्तां परिगृह्य रमते रमेत्यत्र हेतुमाह । कामानुकूला सा ब्रह्मभूतिरित्येव किं मुदा ।। परिगृह्म तया रेमे दशपर्याप्यृषीश्वरः ॥ ३७९ ॥ तपोभंगे हेतुमाह । अनया रममाणस्याप्यतितेजस्विनो मुनेः ।। तेजश्युतिरतीदिनाभूत्कस्य संशयः ॥ ३८॥ पश्चातापमापेत्यत्र हेतुमाह । हतैनामपरी धिक धिगहो या गंतुमिच्छतः ।। त्रयीमपब्रम्हणोपि तेजश्युलिरधोगतिः॥ ३८॥ कारः १ मध्यम इत्यर्थः । २ गततया रसाले आथे माघमासे एभिननि पति । माघे गपति च । देशमा च } ५ पानापाश्टय. सेवमाशा .
(८६) विठोबा अण्णाकृतम्. पुष्करेष्यास्थितस्यास्य सुतरां तपतो मुनेः ।। तपसः परिपाकोयमनुरूपतपाभयत् ।। ३८२ ।। अयोदीची दिशं तपसे ददर्शेत्यत्र हेतुमाह । अप परमाहमानं चेतुकामो मुनीशो दिशमगमदुदीची शासितामीश्वरेण ।। व्यवसितमिदमेतरज्ञायते तन्मया य- त्परमहिमसमृद्धिर्यत्र जागति निन्यं ॥ ३८३ ।। तत्र तपसा तोषितेन ब्रह्मणा महर्षिय प्रत्तमप्यस्याः सतोपाय जायतेस्मेन्यत्र हेतुमाह । महातपस्थिते तस्मिन्कौशिक देशिकेश्वरे ॥ विधियोगाद्वत महातापसत्वमजायत ॥ ३८ ॥ तत्र तं प्रलोभायतुं देवेंद्रमेषिता त न चालयितु शशाक प्रत्युत शापेन शिलाभू- दित्यन हेतुमाह । न ब्रम्हेदडविभपाकटादे प्रखरकरभाय ॥ अतिकोमलापि रमा रुरुचे प्रयुत शिलीभूता ।। ३८५ ।। महातपस्थितेवृद्धि विश्वामित्रस्य मित्रवत् ।। कुर्वाणाप्युत्तराशास्य नातीय प्रीतिमादधी ॥ ३८६ ॥ तदनुपूर्या दिशमधिष्टाय ब्रह्मभापमारहाते रमेन्यत्र हेतुमाह । मुख्यायां दिश्यप प्राच्या मुनेस्तीव्रतर तपः ।। तपतो ब्रम्हसदेशारम्हर्पित्वमजायत ।। ३८७ ।। एतैः श्रीचरणांभोजः स्वप्रियार्यप्रसाधकैः ।। जनको शनस्तात मन्ये धन्यतमः कृतः ।। ३८८ ॥ एवं प्रस्तुत्य शतानदे नूष्णी स्थितयति जनको मुनि प्रति । सन्मार्गाती सुमनोरयो मे चिराय काल हरिवंद्व आग्ने । यो माता भयदप्रयोमी समेत्य त तु प्रतिपारयंतु ॥ ३८९ ॥ मुनी रामं । आयुमन्जनको प्रीति किमिदं तद्वत रिहायते (रामः) सामिन्कि शिशी मिदति महता याची गभीरामयाः ! (मुनिः) कोदटं न भिजपम्पपि स्म्रो ( रामः) भगा प्रगदो गुराः (लक्मणः) मामिनिति रमणे परिजने नाप श्रमायानि ।। ३९० ॥ Hiratr पाटा चरिम प्रसर र मनायो भा-पाप मे पो गाम 12 मयागना पिन ।
हेतुरामायणम्,
(८७)
ननफ:--
स्वदशाश्रुभरं परं चिरं स ममाधि च मुमोच लोचपन् ।
पपुपो यनमश्च चेतसस्त्वनयोः कामपि रम्यमाधुरी ।। ३९१ ।।
मुनि प्रति ।
आदेशं भगवन्नयं परिजनो गंतुं गृहं पाउति ।
(मुनिः) रानन्हत बरं (जनकः) करोमि शतशः पादारविदाननीः ।।
(मुनिः) सद्यः संतु मनोरयाः सुफलिताः (जनकः) स्नानं पुनः गया ।
प्रातः कश्चिन् (मुनिः) अपेत्र तत्रभानोप्यरत्येप शंकोदयः ॥ ३९२ ।।
फरमनप्रगादितफीशिफपद उदितद्विजानंदः।।
जोपिचको जनकः पुरं जगामास्तमस्तकं च रविः ॥ ३९३ ।।
गृहमेत्य सांता सुमेधगं नाम ।
धन्यः पंक्तिरयः प्रभूतस्तो भूपालमौलिस्थितः
कन्या फोगलनायकम्य च सती मान्यानिधन्या पुनः ।।
कामा पूरयितुं समस्तजगतां श्रीरामनाम्ना पर
चितारत्नमये यतः समभवालोकत्रयीमटनं ।। ३९१॥
अप जनकः पामिलाप र एतस्याः पतिदेयताशिरामगरमियो तीतानिय.
प्रभात मेस्पनीटामिनि तां प्रेरपनि स्म ।
अगनीशियामजस्य चरणांभोजपी यंदना.
दामानं दयिते कृतार्थप गता मदर्शनं पामधुम् ।।
पुती निरपरय तभा छात्री नास्तिोत्री
Prim च जनुषः गरमागमय ।। ३९५ ॥
(८८) विठोवा अण्णाकृतम्. उपचारविशारदाय राज्ञी परिचारानुपवाह्य सत्वराऽसौ ।। उपहारपरपरा अपारा निरग छ मुनिनायदर्शनार्थ ।। १०० ।। गत्ला मुनींद्रचरणी दलोपायनमग्रत ॥ कल्या पाणिपुट राजी ममदमुवाच सा ॥ १०१ ॥ द्विजेंद्रमडना एते मागता श्रीमदघ्रय ॥ मन्यामहेय कन्याया तिमाहो भयिता वरे ॥ ४०२॥ रामरक्ष्मणी सादर वारवार पश्यती तद्वृत्त जिज्ञाममाना प्रति मुनि । एती पक्तिरयस्य तन्नि तनयी चडावशोदया दस्मत्त सरहस्यमस्त्रानेगम समाप्तवती पयि ।। धारो वारतरी कुशाग्रधिषणी सुदागनासूदना वरम सफनुरक्षको भवदुपाध्यायीममुद्धारको ॥ ४०३ ।। जामातरौ सुदरी कच्चिदार्ये (मुमेधाः) आस्तामृतस्याभिमानो गुरुणा ॥ (मुनिः) स्यादेतच स्सा मसवेदनीय सकयो वा किनु मिथ्यापि सन्या ॥ १० ॥ मुमेधा प्राय । इद राजाजया नीत भोज्पजातमनेकधा ।। भगव भोजनस्यास्प सद्य काम प्रसिध्यता ॥ ४०५॥ मुगिनागीकने । वियस्य पीठाने मनोहराणि निरय नानाविधरगानी ॥ आमादा पात्राणि हिरण्मयाने प्रसाना दीपा गुरभीश्च धूपान् ॥ ४०६ ॥ धारकाधारिकापाकाफेनिका मोदकानगडकों पडको मडकान् ।। ग'कुली कुडली पायस सद्रम तमु रानातक मजेन यांना ॥ ४०७ ।। रम्या रसौला पनस रसार तृभौणि रभा लकुनानानि ।। दारा प्रियालानि दधीनि दुग्ध हप्यगान मथित सग्गर ।। १०८॥ अजारको गनि तलवान मा शाकायाकानि च रागलाई नि || सय गती सपरिवेप यसा महादरा भाजपति स्म तामुनीन् ।। १०९॥ पुपरिंगधनारपुष्पहारमनाही ॥ पिटालातरतुलसा जम्ममपूजयन् ।। ४१० ॥ प्रणातनरामये मुमेधा हगामीय । ३रष्ट 1.11 | ५ माना। मन ।.पीचर - गो । • नियुमेर 1. अमनग 1) परोरया!बनमय रिन मोरया । - (८५) हेतुरामायणम्. नत्वा श्रीमत्पदाभोजे भगवन्नेकार्थये ॥ चापारोपविधावस्य जय श्वभूयता मया ।। ४११॥ मनि - . तत्तयैव महामन्या भवत्या यदुदीरित ॥ सन्यालाप कथ नाम मिय्याभवितुमर्हति ।। ४१२॥ गृह प्रत्यागता सुमेधा पत्या पृष्टाऽवीपदत ॥ याज्ञवलयप्रसादात्तद्रम्हमाम्राज्यवैभव || फालत श्रीमतस्त्वद्य पत्माप्ती रामलक्ष्मणी ।। ४१३ ॥ कौसल्यातनयस्य नाय सहज तेज:प्रभाव पर योगींद्रस्य महाप्रसादमजर तस्योपारष्टारिस्पर ।। पश्यत्याश्च नवप्रवाल्वदमुप्यायुष्मत श्रीकर चापारोपविधी मम प्रभवति प्रेखायमान मन ।। ४१४ ॥ तरमात । श्रीमश्चापगुणाधिरोपणपण सत्यापता यन्नृणा। चैतथ्य श्रुतिसिद्धमेव न पर बाधाप ( जनक ) कस्मादिद ॥ (सुमेधाः) सदिग्धोस्य जय (जनक ) कृत तदमुना (सुमेधा ) साभादहो श्रीधर ॥ मुग्धे मुसि कि मुधैव न जयोस्याप्रेसर सर्पति ॥ ११५ ॥ सर्वराजकुमारागमने हेनुमाह । शीर्षोभणा पे तु भृश ज्वलत सोताभिलाषा स्वयमात्रमत. तत्रास्य पत्र जनकस्य राज सर्वे किमायतनराजपुत्रा ॥ ४१६ ॥ काशीमिमासस्ता जनकनुता समिगलासगा ॥ समहासेनासुमहावहा महानदिन क्षिति दीशा || ४१७ ।। आगताना मधुरमधुरभोजनप्रामी हेतुमाह । आहृता आदरतो जनको श्रीमता प्रोकेन ॥ पृथुकामा रविभास्ते मधुरमधुरभोजिन कप न स्यु || ४१८ ॥ राजा जानकीध्याने हेतुमाह । मदनगलमजालानर्जरा राजकुजरा ॥ अध्यधिवाय शिबिरापार मतार्पितारा ॥१९॥ , जर पर । पत्रिपा ३ हिम गोना । पुरो । १ जना एजना भगगन पाती । ६ नोएमागा । पसेन मेमा परामना अनटो नयनरागम शिरा . (९०) बिठोबा अण्णाकृतम्. अय मंडपवर्णन | तस्य मुवर्णरत्नादिमयत्वे हेतुमाह | बभी सुवर्णप्रचुरः स मंडपः सद्रत्नकीर्णः सुमनःस्रगुज्वलः ।। मुक्तान्वितो ब्रह्मविदा विनिर्मितो यतो हि रामाद्भुतविक्रमाश्रयः ॥ ४२०॥ तस्योचरतत्वे हेतुमाह । उच्चस्तरां स्थिति बिभ्रदमंडत स मंडपः ।। सुमन.सेविनो युक्तं तदिदं सुवितानिनः ॥ ४२१ ॥ तत्र स्तंभदर्शनेन जडीभावे हेतुमाह । सत्पथचारी भास्वान् हेमस्तंभोंचितश्च सन्मणिभिः।। प्रेक्षकजनस्य यस्मिन्सृजाते स्म स्वात्मभावमचिरस्य ॥ ४२२ ।। तरलतरैः स्मितमधुरैनिनभायव्यंजिकेव नयनांतः॥ यच्छालभंजिकास्मिन्प्रेक्षकजनधैर्यभंजिका रेजे ॥ ४२३ ।। वितानमुत्मेसते । पाणिग्रहणकठिणतरपणकुतुकनिरीक्षणाय निजदुहितुः ।। अवतीर्ण इव क्षीरार्णव उल्लोचो व्यरोचताभिनयः ॥ ४२४ ॥ पुप्पमालामुत्प्रेक्षते । सामोदाः सालिका रामपराक्रमदिक्षयः ।। दिव्यत्वात्सुमनोमाला अंतरेवावतरिथरे ॥ १२५ ॥ मणिदीपानुत्पेक्षते । दिक्षयः श्रीरघुवीरविक्रमं निरंजनत्याच्छुचयो महोमपाः ॥ यतीर्य किं सन्मणिदीपिका दियः संबाधभीता इव तस्युरंतरा ॥ ४२६ ॥ नर्तकी वर्णयति । यद्रालपान्योनुपमास्तिलोत्तमा पदुत्तमांगम्यितयः सुकेशिकाः ।। यत्कंठनाल्पः किल मेनुघोषिकास्ता लासिको पत्र जगुम्लिासिकाः॥४२७॥ जलयं यर्णयति । किरत्यमृतशीकरान्कशतनुनंटती मुहु- बहुपषितसुस्वरा जनमनोविनोदााहा ॥ प्रतिस्तवफमाहिता मचिरनीरपनायिता समं सलिलधारिका गणिकया सम स्पर्धत ॥ ४२८ ॥ ध्यंजनं वर्णपति। ससं मधुरं गद्भुनं रात्र गुमनादयनन । आमोदामानि सदारतेन गुजारनं न कपमामात् ॥ १२९ ।। सममरा । ३ नोमपा 1 मापारगाया लिया - हेतुरामायणम्, स्तभो काणशुकादीन्वर्णयति । वय स्फुरस्तभकुलोपसश्रया असशयास्ते शुकसारिकादय ॥ वेदानमिद्धतियचोविजृभितैर्मिय कृतगृह्यकभावमानहन् ॥ ४३० ॥ मचान्वर्णयति । मचा पुन काचनसारमचिताश्चच मृदुश्लक्ष्णसुलिकाचिता ॥ सहोपधाना सपिलाससाधना समे समाना नृपनदना इव ॥ ४३५ ।। तत्रयकार्यपुरुषान्वर्णपति । सोष्णाषा मणिकुडला अधिगठ मुक्तालताटकृता भ्रानत्तोडररत्नमुद्रिककरा महप्तकछाटिका ॥ चच कचुकचुविचारुयपुपो रिन्यस्तपपस्तिका भव्या भावविदोस्य कायपुरुषास्तत्तस्पलस्या बभु ॥ ४३२ ॥ जनकमत्री। प्रातचापगुणाधिरोपणमह सकल्पितरतद्रुत रगोलक्रियता मम परिजने श्रामद्विरिन्येप व ॥ विज्ञही पहितोस्मि भूमिपतिनेत्येव रामामत्रिता प्थ्यानायसुतास्तपस्थितिपरा शातानुराजतिरे ॥ ४३३ ॥ स्नान मागलिक विधाय तरसा निवर्य साध्य विधि लिप्ता कुकुममगकेषु रुचिरानाच्छाद्य सूक्ष्मा पटान ॥ आकल्पा प्रतिमुच्य रनमुकुरे सवदिप चामीकर सपूज्प द्विजपुगान्सकुतुकास्तरयु प्रपाणो मुखा ॥ ४३४ ॥ ता तो द्विजेंद्रगदिताशिषमातहतो मौहार्तेयोदितमुहूर्तमनुग्रजत ॥ भारयानिकी चमुदाहरतो जम्मुगृहीतशकुना गुमनोरयस्या ।। ४३५ ॥ यह सु नागेपु नदगु पानिषु ध्वन सु यादोपु यदमु बदिपु ॥ ४३६ ॥ पदातिषु स्फूर्जपुमुक्षिपसर समाजिर भव्यतमा समागमन ।। १३७॥ रानालयो न्यविनत सूर्यालोशीकरसर । मश्रीक नीरजस्पात तनिध्यातरसोदया ॥ १३८॥ पयुहतारते जनफेन भूभुना नता धृता पाशिन प्रोशिता ॥ पर्य कर गया'चना नृपाधिका शीर्पदपा उपाविशन् ॥ ४३९ ॥ रानीपोशनमार वर्णया।
(९२) विठोबा अण्णाकृतम् अय रात्राोकांते सर्पस्वभावसुलभा जनसमाजभीरता क्षत्राधाशस्यामनो नाहूततया द्विजे सहगमनाक्षेपेणाच्छादयतमिव स्वविनयस्यापि न निपतत्वमिति वूणी साके तानुसरण वरामति वदत भ्रातर राम । ये यया गुरुनायानां मितया न मनोरया ॥ तथा यतावहेवश्य भ्रातरस्ता मान्यया कृया ॥ १४१ ।। सकलनृपमीलनानतर मुनीश्वरानानयामास जनकस्तत्र हेतुमाह । सालकरणममृद्धापि शर्मसदर्शिका न राजसभा ।। अरेति सत्यशालिनमृपिपाट प्राहिणोदिवामात्य ।। ४४२ ॥ तुरगमातगशतागसधैर्वादोर्मदगानककाहलाये ॥ ध्वज पताकाभिरमात्यवृद्ध सरभतोगा मुनिवर्पवाट ॥ १४३ ॥ सभृत्य प्रणिपत्यासावमात्य कृत्यकोविद ॥ उवाच वाचमुचिता मोचारसमुच शुचिं ।। ४४४ ।। समश्चापगुणाधिरोपणपण जेतु नृपाणा गण पूर्ण शीर्पगुणेन मगलचेण रगागण सगत ॥ किंतु स्वस्य स्तार्यता रचयितु श्रीपादपद्मरएश ॥ पासूनेव हि वाडता क्षितिभृता सपिता स्मो वय ।। ११५ ॥ किमप प्रीत्यहो इति कौशिकष्ट स्वदेशीय कश्चिमुनिःान्यथा ब्रवीनी याह । सद्वृत्ताधिर्भवानेच पररनपद प्रभु ॥ लब्धार्थतापामेतस्य नामा भूमीभृत धचित् ॥ १४६ ॥ विश्वामित्र- अये बरा रघूतस रामो भय सहानुन ॥ सभा सतुं रसाधीश समुदायरामावृता ।। १४७ ।। पाराम क्षणधृतलक्ष्मणाशप । नरोत्तमा समायाता यसभाया महत्तमा ।। गतव्य गुरुराजैरत कि प्रयोजन || ४४८॥ वस भवत निता सा सभा मया द्रष्टुमप्पनहीं किं पुनस्पष्टुमियाह । मुनर्णात्या विद्युद्धमदसिचया माधुवम्या सस मुक्ती ग सगुणधनपूर्द्धन्यनिग्या ।। अपरम्पा परमरमणाया नृपसभा भवानेपामुच्या रयुरिक भाग्यमशिल ॥ १४६॥ फिन पदुन रशुभि कि प्रोजनी न नहन महमिन्याह । mममा । रनोगुणाभ र समय। - HD हेतुरामायणम (९३) गस्य मिषनमामिगुम्बामनिगीस ॥ अनायमेन पेन साग कि पति सरोचित ॥ ५० ॥ गहि धनगंणारोपण मदयस्यमिति नियम इति ने मा । यस चापलतायां तु लोके पडणाशंन । रघुनाथ रिना नास्ति तदुम्नाद्विरम्पता ॥ १५ ॥ समर्पितासिगरवस्य गुरोरस्य रघूतम चापभगाटापारनिगादो दारणापते ॥ ४५२ ॥ फिर देन्यमालय। रामुपाश्रितोसि यस्य राम विधा भारय चापनय || सोपमुदार यदि तन्छालानाये यये थुपनिपस्पात ।। ४५३ ॥ राम आवमालय। भगास्तत्तयर स्यामसादाद्विशदागुरो ।। नोल्यनीय रघुभिर्गुस्णा पचन क्वचित ॥ ४५८ ।। पोशिकादिष्टा मुनिपन्य । त भोजयित्वामृतव फलाने नारा यरा मगठगीतिकाभि ॥ स्थिरोदया ता श्रियमनुहोति प्रीत्याशिप प्रापतापल्य ॥ १५५ ॥ अतर्गतास्तानाकर्ण्य सत्यालापामुनीश्वर ॥ पारयानिक प्रयमुचद्रोमाचे किं नु कचुक ॥ ४५६ ।। अय भूर्यन रास्ते सूरय सूर्यवर्चस ॥ अनेकतूर्यनिनर्दर्नभ आपूर्य निर्ययु ॥ ४५७ ॥ याज्ञवलायादीना रामानुगमने हेतुमाह । मैत्रेयीचर गादिनदनभरद्वाजादयस्ते द्विजा जम्मू रम्परथरतीवसुभगा रामानुगा द्वद्वश ॥ युक्त तदुपनत्रये न भविता हतात्र रामानुग स्ताक्पुण्यजन पुन प्रपिरल स्यासतमस्थानग ॥ ४५८॥ कपि । स भारतै सस्मृतिमि पुराणैर्युक्ता नयी सा हि शतागमस्या ।। यदाभव सत्पथसप्रवृत्ता भवास्त्रभगस्य कुनोय चिंता ॥ ४५९ ॥ १ प्रवर्षेण अज्ञ मिपितु प्राज्ञ । २ ससारस्य पराभक्षे शिवस्य धनु । " स्यान धनु शालीन इत्यमराठग्जायुक्ता स्यात् । १ ये यथा मा प्रपद्यते तास्नयेव भजाम्यहाँम ति । ५ रामा स्त्री रमचद्रश्च । पुण्यशाली जन राक्षसश्च । ६ उत्तमस्थान प्राप्त । पक्ष तमस्थान प्राप्त [ राग विना गोपि न स्यात् । " शतागो रथ शनश शापाश।
विठोबा अण्णाकृतम्. श्रीमद्राघवफुल्लगल्लफलके दग्दोषसभावनात् प्रस्याने मुनिनाप दारनिरहः करतृरिकानिर्मित ।। इंदुनिदुमक्ष्य वकसमतालाभादपिदन्मद युक्त तद्विजराजतुष्टय इयं यन्मे प्रवृत्तिः प्रभो. ॥ १६ ॥ मुनिपनीनामनुगमने हेतुमाह ! एन तपोधनजन नूनं यतमानमनरपरमार्थे । मुनिनाय धर्मदाराः सिद्धय इस सादराः पुरान्वगमन् ॥ ४६१ ॥ अय सत्पथसचारी नसेप्रेष्येषु सत्सु सः ।। विरराज रघूत्तसो राकाचंद्र इवापरः ।। १६२ ॥ मंदगमने हेतुमाह । सकलाल्हादिनी मौनियात्रा पिरतिमत्यसी । मदमदमगान्पुया. पथि प्रौढवधूरिय ॥ ४६३ ॥ शिष्यगण वर्णयति । गृहीतनानागमपत्र आदरात्समाश्रितः सद्गुरुरान्सन्निधिं ॥ शिष्यवनः सप्रति भान्वितोऽयजन्नपाठकालश्रियमप्यपन्पथि ||१६|| छत्रं वर्णयति । अय्यात्मनो धर्मगुरोर्महातपस्थितेस्तिरस्कारमचीक्कपत्तरा ॥ सदोन्नतच्छात्रगणोपि सन्यतो न्यग्राहि किं रत्नसुवर्णदडतः ॥ ४५ ॥ सुरकृतकुममवृष्टी हेतुमाह । सरभान्महतः पुरः पथि यतः सदर्शनाछीमन. सद्यो ये त्वनिमेषतामुपगतास्लैहंत सपाद्यते ॥ नायेस्मिन्सुमनः प्रपातनमहो तास्माभिरेतत्पुनः स्थाने नात समत्सरा इव सुरास्तत्तत्र सतेनिरे ॥ ४ श्रीरामदर्शनेन संतोषाधिक्ये हेतुमाह । इह बहुशः स्तव्यातिपिलोचका मैपिला जना. सकलाः ।। राधादर्शनसभवमन्वभवन्नुत्सव नव कमापि ॥ ४६७ ॥ श्रीरामदर्शनेन तृप्ति नान्वभजन्नित्यत्र हेतुमाह । तमपूर्व तु पुनर्यत्तुभून स्यानदकदममिवीक्ष्य ।। तृप्ति न जना जग्मुर्नन्चासेचना एप शमतनुः ॥ ४६८ ॥ अजरा ये देवास्ते पर श्रेष्ठ राम तम्प मापापा अर्थे प्रामी। पक्षे । स्ट। २ नक्षमाल्येषु पापिषु । पक्षे क्षत्रनिने मारहा।
हेतुरामायणम्. (९५) परत्वे रघुनायस्य प्रेखामास पुरस्त्रिया । अगमुत्तममेकत्रातरगमपरत्र च ॥ १६९।। जानक्या अगन सख्या वरयात्रा प्रपश्यत ।। इति गौरीजन सद्य प्रासादे प्रयपद्यत ॥ ४७० ॥ सौंदर्यशीपबलधैर्यमह प्रभायेस्तैस्तेर्गुणैनृपसुता शतशो हि दृष्टा || अरमा पर नरवर न वर परतु वीक्षामहे रिदितभा इति सावित्रु ॥ ४७१ ॥ त सर्वत प्रवरपोरवधूसमूह स्नेहात्स्वाहालप भ्रमयाबभूव ।। रनाकराबरवती वसुमत्पपीय नेवास्य मूल्यमिति किं कयय प्रवृत्त || १७२॥ जायते मलिनातरा कनिपये श्रुत्यतगा अप्यहो रधान्वेषणतत्परा पुनरसातादृशां स्त्रीदृशा ।। पन्नीर|तया भवन्निवसति सोय मम स्वामिन श्रामद्रामविभोरगण्यमहिमा लोके समुभते ॥ १७३ ।। प्रतापगामिन्यपि सांजनापि दृक्प्रेरणा प्रपन्ना रघुपुगव प्रति ॥ समस्थिति साप निरजनाऽभवत्तयाह गीता अपि चे िस्वतिस्थिता ||१७|| त मासादारूदा नृपललना जालरभतोऽपश्यन् ॥ युक्ता हि भोगिनीना रधान्येव लोकसबाधे ॥ ४७५ ।। दृष्ट्वात्यद्भुतमस्य वैभवभर स्नेहातिरेकोद्भव द्रोमाचा परिठना मनसि ण सद्य सुमेधा स्वय ॥ सीताया करपल्लव रघुपतेर्हस्ते निधायार्पय द्धारा युक्ततर सुमेधस इद यदाविसकल्पन ॥ ४७६ ॥ तद्राघवाय रोचते पत्र हेतुमाह । सा सर्वज्ञगुरोस्तस्य श्रीमत स्वामिनो मम ॥ सुमन क्वप्तिरभव परमामोददायिनी ॥ ४७७ ।। घटापये परमसबाधे हेतुमाह । जनसवाधसभात घटापथगत सुख ।। मनो बहुसमावेश जनानामाविश द्रुव ।। ४७८ ।। द्वारे नरेश्वरसमस्य महाप्रभस्य रभोर्य सकलेशोभित एप किरिवत् ॥ समगलार्थमिति मोदभृतेन सद्य सभापितोऽभवदनेन सुनेत्रपातीत् ।।४७९।। १ कमल । पृथ्वीमडल च । ३ छि गवाक्षागि च । १ समा। पगामिमी। ५ अपि नासुदुराचारी भजते माममन्यभार । साधुरव स मनय राम्या यवगितो हि सहनि ।। ६ नपत्रोणा पक्षे सगोना। • राभाया । “रभा पदल्य-सरसोरिनि मरिमी • सबलरा वहशायरया परवान कियो इति लोपचार पक्षे सालशोभित १० वस्त्र कराक्षश्च) क्लिोषा अण्णाकृतम. नीराग्यदीपमदिव्यरत्नोल्लसन्मुकुट्या जनकः स्वदोम्यौं । रामं परिष्वज्यवतार्य बाप्पैरक्षालपत्तत्पदपद्मपासून ॥ १८० ॥ साष्टांगं प्रणिक्य कृत्यकुशलस्तत्तत्पदाजान्यसो वदित्वाय प्यक्तदीयरजसाभ्युद्धूल्य भालस्यलं ॥ बाहुभ्यां परिरभ्य सभ्यतिलकः श्रीमकृपापांगतो लब्धार्योस्म्यहमंजमेति निगदन्मावेशयत्पांजलिः ॥ ४८२ ॥ अभ्युत्थिता सन्ममतो महीभृतो निवेदयत्सु प्रियवादिबंदिषु ।। मंचानलचक्रुरकिंचना जनाः सत्यस्य हीदं स्फुटमेव वैभवं ॥ १८२ ।। अंतः समुपिते सत्वे राजसार्यो गलुप्यत ।। संदोहलक्षणा साथ रमणीया सभाँभरत || ४८३ ॥ न मेने जनको यत्र राज्ञस्ताराकलानपि ॥ तर शीतोदये नित्रं तापसापरानमून् ॥ १८॥ श्रीद्योरिव सभाशोभा पूर्वमेवाभ्यपद्यत ।। तां परां रामचद्रेण लक्ष्मणादयेन सांप्रतं ॥ ४८५ ।। श्रीरामे तत्र समाप्ते चंडांशुकुलदीपके । सद्यो वसुमतीशानां सीताशा समभज्यत ॥ ४८६ ॥ रामे लोचनगोचरे क्षितिभृतां प्रदाभिमानोपलो भमो भूमिसुतां लभेमहि नरेत्येवंविधः संशयः ।। छिन्नश्चापगुणाधिरोपणपणे कार्याणि कर्माण्यापि क्षीणानीयुचितं हि भिद्यत इति स्पष्टा श्रुतिमडिकी || ४८७ ।। मानेकशो निर्जरमल्लतल्टना निर्वाहका यस्य च पेटिको क्षमाः ।। ततः स पोत्सह चक्रतो महाकालास्त्रतः केन नरा भयातुराः ॥ ४८८॥ न मृपा मनुजस्यास्य महाकालावभंजनात् ॥ वैदेह्यवाप्तिरित्येप जनकप्रेक्षितः पणः ॥ १८९ ।। राख्येन कंचुफैः साकमभूक्भूभनां भुजाः ॥ साताभिसंधिशयिन्ये त्या पीपरताकया ।। ४९० ॥ तोगधन्वन्यविसंगतेजसा रसाधिपाना मुससारसान्यहो । सोचशयन्न बनेकयासिनोरप्येनयो राघयोस्तदद्भुतं ॥ ४९१ ॥ अय यापछतानंदे रिदहाधिपतेः पण ।। रामटे साणे गर्भेय , २ राजप्समहो रजोगुणी खीरजा } ३ भयाहिना। भिवते हायधि- यिने गया इनिभूतिः । ५ पजा होराः पक्षे राजा ६ महाराल. शिवस्तार धनु पो प्रनित । सालाखभन विना मोदामात + हेतुरामायणम्, (९) प्रकाशयति तावत्तु प्रतिहारो व्यनिशपत् ।। ४९२ ॥ ककुभ्यपाच्या बत सत्यापधुभि सताडयमान पिशिताशबधुभि । सधूयते व्योमाने चहदुदुभिर्विज्ञाप्यते ही यमुदतर्विदुभि ॥ ४९३ ।। उ भिते राजसभापिटद्वगत्वपकाशश्च विदेहगेहे ॥ तमसरात्किनु तमो दशास्यरूपेण सद्य प्रतिपद्यते स्म ॥ ४९४ ॥ उपस्थिते हत तमोमयस्मि महासुरेनतपयेन राज || आनिर्मभूवु महसा प्रकाशमोहादपस्तन्न विपित्रमासीत् ।। ४९५ ।। मायरिगद्विरदेंद्रदतमुसलाधातप्रणाकोलस द्वक्षा रक्षारक्षकसदहनप्रत्यक्षदावानल | सफाइतनदनद्रुकुमुमसम्मधगधो कट रकप श्रीदशधरस्त्रिभुपने पति सोपरि ।। ४९९ ॥ मरा समुन्यितयता जनकेन राजाभ्युदय सम्यगादतेन राम प्रणम्य ।। हरने धृत गपति मनियरोपनीहरफीतप्रानपति भर उपापियश ।।४९७॥ आ करमा िमलिता अभी नरपते (जनकः) लफेयर श्रूपता कया परपीडगार निहित जेतु पण (रावणः) सांगत ॥ आर्गा सपमेव फिनु मिरिता (जनकः) पर समामरिता (रावणः) फरमाय महोसो जहमते नास्माकमाभत्रण ॥ ४९८ ॥ 7 पति राजेंद्रा नेव या ब्रम्हशारिन । किन । मुदाकारा करमानामरण पद || ४९९ ॥ मध्ये मारिधिशामिनो 7 मिया यय नृणा न पर fuTI पनगा नोति निपुण पार्नु भा क्षमा ॥ (राणा) त्यसप समागत रम्यहमती नामप्रितोय साममा पुन पग भूषण ॥ ५००॥ भी दियरी पो गीपार करन "VETERA 1॥५०॥ रा11 mr र + THEATimru RATrITE माग hemaintagestha (९८) विठोबा अण्णाकृतम. मेतद्रीतमज त्वमेव वद त-मूढं नृपं बोधय || ५०२ ॥ हातानंद:- भो लंकाधिप सत्यमेतदखिलं किंतु प्रसंगो घसा- बुद्वाहस्य वधूपरंजकतया नात्र प्रतीकोभवत् ।। इत्येवं करपीडने स भगवान्गल्यायनो सूत्रप. तस्मादेव च वीटिकोत्सवमुखाचाराः क्रियते धरैः ।। ५०३ ॥ रावण:- उक्तं राजपुरोहितेन रुचिरं किं त्वत्र सूत्रे पुनः शेपोस्ति प्रतिषिद्धवमिति तन्माहेश्वराणां हि नः।। भंगोयं प्रतिषिद्ध एव धनुषः (शतानंदः) भंगोस्तु नामेदशो भो लकेश परंतु तत्र सुगुणारोपस्तु नैतादृशः ॥ ५८४ ॥ रावण:- मकरालयवास्तव्यन धनुः किमधः कृतं ।। (शतानंदः) कन्याप्रसंगमासाद्य तुलायां किल दूरतः ॥ ५०५॥ रावण:- " रावणः- गीतमश्च पुलस्त्यश्च भ्रातरी तद्भवानिह ज्ञातेयमातनोषीव (शतानंदः) र्योत्पादाप नान्यया ॥५०॥ चडीशचंडभुजदंडनिपीडनेन कोदंडकांडमखिलं शियिलं यदासी ॥. तन्मूढ विप्र शिरकर्षणजर्जरांग ऋटुं दशाननभुजास्त इमे त्रपते ॥ ५०७ ।। शतानंद: मेवं वचोहति भवान्गदितुं महेश भक्तो यतो धनुरिंद परदेवतायाः ॥ निर्जीवभावमवलंय चिरं स्थितं तत्संजीवयत्यनितरामिह भासमानः॥ ५०८॥ - रावण:- किरे कटु प्रलपसि द्विज कुचियग्नतज्जपपदमिति प्रभुणा निरलं ॥ रानीवयंस्तदहमस्य मुदे कपं स्यां (शतानंदः) भंन्वय तर्हि भव रावण भूरितुष्टयै ।। ५०९॥ रामणः- देववाप्तिरिह पुण्यजनाधिपस्प नरेतरस्य कुजनस्प भवेदिति वं ।। तं याज्ञयायमभिन्छ (शतानंदः) परं समाप्तायारब्धकर्मण इति प्रवदति मंतः ॥ ५१०॥ प्रतिपिदोन।
हेतुरामायणम्, रावणः- एवं ह्यानय कन्यका द्रुततरं माहेश्वरं कार्मुकं कन्यायाः करपल्लवं च युगपद्गृण्हात्ययं रावणः ।। (शतानंदः) कन्याकार्मुकयोः क्वचिद्वि युगपद्भावो न दृष्टः श्रुतः । (रावणः) तास्ता क्रम एव गौतमशिशो (शतानंद:) नात्रेभ्यते विक्रमः ॥५११।। रारण:- क्षुद्नृपा यदध्यमधुना को नाम राजा कर- ग्राही (राजानः) हंत भवंत एव न परः (रावणः) स्यानेय यूयं मयि ।। वर्तध्वे कयमद्य (राजानः) किंकरतया (रावणः) स्थानेस्मदीयं पुनः कार्य फैल्गु विधीयतां झटिति कैः (राजा) अस्माभिराज्ञाधरैः॥ ५१२ ।। स्थानेसी द्विजगारकः किमपि पचापस्य जल्पत्पदः संपाव देिहराजतनयां लापम्पलग्योदयां ॥ मातां मंपरणसनं धृतातीमरम करेत्यादरा- स्कृत्यारयात महीयसो द्रुततरं पात्रं प्रसादस्य नः ।। ५१३ ॥ राजानः-- (युग्मम्) श्रीमंतोत्र यदादिशति शिरमा तद्वंदनीयं परं बढ्दा पाणिपुट निलोफनपिनो विज्ञापयामोल्पशः ।। कार्य फल्गु भपाशा तु यदहो तन्नो महादुम्कर (गरण:) आ:पंदा ३६ तर्हि किंनु मिलिताः (राजानः) द्रष्टुं प्रतिष्ठा प्रभोः॥५१॥ शतानंद:- ततापनिदधीत कोपिन पुनः कन्याशे स्थान (राणा) अरे नाग्ने चाटुशनाय यादमा नपे भुजामतिः ॥ খান:- सायं कर्म भाग्य तदिदं (राणा) मिशिशो दांचीनियुतिः स्फुटन गंगार पल ५१५ ॥ যানন বালানী সাল तीनभिपुरला तर जनाः परंतु दोसि ॥ नन पत्रिभुनेन पकानेगार : म मनगद भुनः गेसोन || ५११ ॥ मोrairmirम म माग ! मग । भाभी krit शगनरः- (१००) विटोदा अण्णाकृतम्. रावण- एते किं तुलयामि बाहुपरिघेश्चामीकरक्ष्माभृत किंवा मदरमुद्धरामि किमु या बैराममुत्पाटये ।। शतानद तत्तत्कर्तुमल भवान्खलु पर तत्तद्भवत्यमणि श्रीमन्नह्यधुना मनागपि गुणाधान समीक्षामहे ।। ५१७ ॥ - - पश्यतु भूपशिशतो मुजविक्रम मे कन्या करोतु कुसुमसनमा महस्ते ।। अद्यास्तमेतु जनकाधिरसी दशास्य सद्य करोतु धनुषा यशसा शिताव्या॥५१८॥ शतानद अये वत्से सोते दशमुखकरे दुधियशा दत्तासी युक्ते ये वचार कुपि जास्तत्र सहरसा ।। इद यु सत्यो वचनमभव यागुल्लिता अये दुर्गस्येत पततु हतकस्योरगि धनु ॥ ५१६ सत्यालाप स तु कप मिय्या स्यादिति तर्कयन् । व्यतानीस शतानदस्ता सतां समता गिर ।। ५ जानकाररय उयितोंग सति पश्यत दुष्टो रापण किमधुना करणीय ।। मातबिक इद यनुरश गपतत्तशनिवद्वतकेस्मिन् ।। ५२१ ॥ यो रात्रिचरशेखर फिल दशौम्य कोणपायानयो यागाधितशनि को नृरुधिर पातु मदा पाठति ॥ उमतो मधुपोगतो भपति परतद्राणो मण म्त मन्ये हतमानिक समभामो धनु गम्मात ॥ ५.२ । न पटुमप्पहमि मच पन मामात व्यचा द्वनुरातिनि7 1- राण-ज्यापरातन हत रिधिगिर मया (धनुः) माणदा गितमिन्यपीपतन || ५२३ ।। पनि दशानन । frai नयनानि शीतरमनार मिral धार धारमुशीर जमा माग गर्यो । या पृer भीगेगा दान अर माग १m प!ि! पावसाब माणदीमा पा! .mmit - -- हेतुरामायणम्. DO4 (१०१) भैषज्यं च पितार्यतां महरं दृष्टिः ममुत्तार्यता मित्येव पिपुलं निशाचरकुलं कोलाहलं निर्ममे ॥ ५२४ ॥ व्यपानयन्नुरस्यं तत्कार्मुक मलयालभाः ॥ यच्छीताकुलितस्यैर चापोतीप दुरामदः ॥ ५२५ ॥ नया तयोपाचरितो दशाननः शनैः शनैश्चेतनभाषमानहन् । जजन्य नाद्यापि किमत्र जानकी ना गले संपरणसगोक्ष्यते ।। ५२६ ।। शतानंदः- शांत पाप निरंजीव चिरंजीप दशानन ॥ मिाहो सय एतस्मिन्माय माभूदमगलं }} ५२७ ॥ बहलं दोपमेनार मप्रकाशिनवान्भान् ॥ न गुणं राज्यममापि कुतस्या कन्यकाकपा || ५२८ ॥ .
(१०२) विटावा अण्णाकृतम्. रामण:- कुनायकाः कुकन्या च कुभृदीश्वरकामुक । एकः पुष्यजनः कर्तुं सुकृत्यं कल्पते कपं ।। ५३४ ॥ अभून्मानमादुंदुभेः सुपतिठं महातापसन्वं च रक्षोधिनाये ॥ अहो ब्रह्मविन्मदिरांतः प्रवेशपभूतं वरीयति माहाम्पमे ।। ५३५ ।। सुरसारहा यदि हि सौ वृतमपि पिरहय्य भूर्भूतं स्वपकं ।। मध्ये जलनिधिविशतीसंस्थानं नस्पैलंकपाषा || ५३६ ।। रावण:- शतानंद:- यग्मिन्कुंटितदोर्बल: समनाने क्रम्यादशान्योधुना पः कोप्यामिषमाददातु तदिदं काम नृपंचाननः । गोर्यानुत्तमया महासितिभृतस्नं धन्पया कन्पया साक्षात्सप्रमदा बुधा इह पदाफुर्चतु पंचाननं ॥ ५३७ ॥ राजानः-- अये धनुरनुलामध्ये स्वयमापय बुद्धिमान् ]] पृयैव यातना भोक्तुं योनु कल्पेन कय्यता ॥ ५३८ । दिलोय तं करवसंधभंग धनुमगंगस्य मुदारुणनं ॥ रंगेत्र हेमंत इवासिलेन जनेन सीता कुलितेन मेने ॥ ५३९ ॥ भूपाश्चापारोपागीतागात न भेजिरे तत्र ॥ व्यजनगमीरप्रहित जलयंत्रोसितशीकरग्बभजन ॥ ५.४० ॥ रंगे तदानी गरगे नृणां फोपि न नापकः ।। गुणाधिरोपमकरोदकुर्वनायिकाः परं ॥ ५११ ॥ शतानंदो जन- महाराज महीपारमंटरी बहुमांडता ॥ रांगनायेमा परगती ।। ५४२॥ उत्तमद्वानरनमदिनं मानतायन: मातं! पाभन त भनो न ननित कुमानिक्षते ।। ५.१३ ॥
(१.३) हेतुरामायणम्, लायो विदेहसंबंध: कन्या चानुरामा स्थिता ॥ अयापि कोपि नतिष्ठयाराधरसुधरा ॥ ५४४ ॥ लक्ष्मणः- यस्या भतरि देय जाग्रति भवन्या मस्तया पुप्रयोः सीतामंगलयोः मतोरपि शिर इलाम्यां सतां संमता ।। तामेता प्रति गीतमामजस्ता संपन्यवीरेयमि- त्युक्तिः शूलशलायते श्रुतिपये तत्य आदिश्यता ।। ५४५ ॥ विश्वामित्र:- अपे शतानंदगिरा मह लया द्रुतं समुत्याय यदेष राधरः || रिजाप्यते तत्त्वाय वत्स सांप्रत नेतामहे चापेलतालिमंजन ।। ५४६॥ राम पनि किं स्यीयते मंप्रति कम तूष्णी परितफामाग्न वधान || त्यया मिना किं भवधर्मभंगः (राम:) गुरोः प्रसादस्य पर प्रतीक्षा ६५१७॥ तदानी दाशरथेः सीतापदनमुहुनिरीक्षणे हेतुमाह । जाडप पर रिभते स धनुषः मयं मगंगेमवान् दुर्धर्षः परमेष भारगुपक्षः शीतोपमादे राति ॥ मालोकेननादपेन न पिना सम्पादितोगतिरे निध्यापनधेिशीतमेष मतिमस्ति ताशं ध्यासनात् ।। ५१८॥ अपना परिपन् राक्षगरानभीषणभुननभरपदमः क्षणं नयानमत तर गांभानुभगमगव्हपे ।। मामन शिनिपातपनि भगापादा महामंकटे त ताशमोमियाने रसूलसः ममिनिष्ट मि ॥ ५१९ ॥ अप मानमरामु प्रेक्षने। मदप मानुष्यं फलपति मगफिरतो तापावे. रगाषा नसलप पदि रिमन हानिः।। इसी कशिलशियमपूर्णरुलाही पसन्दीन समदार भार भार ।। ५५० ॥ मी.- तुमने भारत पुगम प्रसमस वलं ॥ .
विठोबा अण्णाकृतम्.
(१०४)
यस्य तु दर्शनमात्रात्तदिह वरीवर्ति लोचनीयजल ॥ ५५१ ॥
जटाजूटमध्ययोबंधने हेतुमाह ।
यो जान्या कुटिलो निकाममलिनो नित्यं शिरश्लायितः
स्निम्वत्वं पारदर्शपन्नपि जनो यो पा पुनर्मभ्यमः ।। ,
सोप्यांतजघन्यसंगमवशास्कीक्प्रसंगे भवे.
को वेत्तात्पपयन्नुभावपि सभामध्ये बवध प्रभुः ।। ५५२॥
अत्र करगोरेव साहाय्यके हेतुमाह ।
तत्सत्कार्यकरावेर सन्नती नखरस्थिती ||
दशाते सुरागौ तौ शाखासाम्राज्यशालिनी ।। ५५३ ॥
विश्वामित्रपदनती हेतुमाह ।
गुरुघनरसार्प नैव सांद हि यात्र-
प्रभवति किल तावद्धन्वनस्तापदत्वं ॥
इति कुशिक्सुतांबयोः शस्तयोरस्तदंभ
पिरचयति यतहस्त न्यस्तवान्मस्तकं सः ॥ ५५४॥
द्विजनती हेतुमाह ।
रसायतस्तोपमनानुपादशं भंगस्य तारकठिनस्य यन्तुनः ।।
न स्याद् द्विनानुग्रहमतरा दृढं तयुक्तमेपां स सभामपंदत ।। ५५५ ॥ -
द्विजाः----
आयुष्मन्निजयोस्तु ते रघुपते भास्वत्प्रतापो भय-
त्कीति सौम्य लभस्व चद्रधरला निर्मितकार्यो भव ।।
वीर श्रीवृणुयात्सले तव भुजी देयाद्बलते दिति.
नेिय भगवान्प्रसादसुमुखो भूयास ते धूर्जटिः ॥ ५५६ ॥.
सया; संतु मनोरयाः शुभमते ला पांनु सर्वे मुराः
विनाः संतु सुदूरतो विजयतां श्रीरामभद्रः प्रभुः ।।
यस श्री रघुनाय शांभवधनुभक्ता परिचा द्रुतं
ता सना तृषितामिमां मम दश सद्यो भृशं तर्पय ।। ५५७ ॥
मैत्रेयीप्रभृतिमतीनां दुर्गायाचने हेतुमाह ।
अर विधत्ते भपकार्मुकं ते गमुलगीन मयि प्रगदः ।।
अारिक लं घटिति प्रसीद यजामहे सामुपयाचितरतः ॥ ५५८ ।।
विश्वामित्रापि रोमा याने हेतुमाह ।
रामाधान वा रोमायानं वा गुरुतगा।
नेपा चिरगत्रितामामाथि च मरे हेतु ॥५५९॥
3D . हेतुरामायणम्. (१०५) यावद्गुणाधिरोपाय चापल्याच्चापमाप स ॥ जजाप तापसस्तानद्धन्यनेति शंन श्रुती ।। ५६० ।। धनुधो हर्ष हर्षे हेतुमाह ! आरादुपस्थित दृष्ट्वा शामल विश्वज्ञापन ॥ युक्तमानदसदोहा अन्वनायत धन्वन ॥ ५६२ ।। और धनुरेस रामभद्रहस्त स्पष्टु प्रार्तितेत्या हेतुमाह । क्षेमावेशमुपासद भगवता तेनापि हस्ते कृत शन्या पर्यचर तत प्रियतमच्छानाय तेनार्पित ।। क्लिष्ट तत्र चिरादनेन जनकागारे बत स्थापित वीक्ष्येन बहुमुक्तिद तदिह किं तत्स्पर्शनायोसुक || ५६२ ॥ चापतोलासमये जनताटस्थ्ये हेतुमाह प्रवृत्ते रामभद्रस्य विक्रमे तत्परायणा ॥ भेजिरे सकलालोकास्तदानामनिमेषता ।। ५६३ ॥ जनप्रमादमाह । रामे लगदाकारे चापमुपश्रयति सति जना जगदु ॥ सीतोदारविलामास्पदमयमेव न महाराका लोका ॥ ५६४ ॥ दाशरथेहे स्तेन धनुगुणासजनेनात्याश्चयमियाह । 'गुण्य किल धर्मग सपदि यत्पादारादरमृते पन्नाम्न कथनाच सर्पमपि यकूलकप नश्यति ॥ सत्ये तस्य कराबुजे निपतितश्चे सगुणारतो भूला गप्रति दशको नहि भेवद्वैदेह्यवाप्ते कय ॥ ५६५ ॥ धनुभंगे हेनुमा । सदश्यो यदि गा मुमारिह चे कोटिद्वपीभास्वत रौतेन परता गृहे चिरतर वस्तव्यमयादरात् ।। श्रीमास्न फरये करेय सुगणारगम्ततो नम्रता श्रु याफल्न पिदेहभवन चप कम गगन ॥ ५६६ ॥ भगरामये महाहादोभूदित्याह । आफ्ष्टमात्र हि धनुमानु रामे प्रवृत्तति भपकरोभूत् ।। वाणो' भवन्लोरिमूठनोदिशिरस्यलक्ष्य विविभेद चित्र ॥ ५६७ ॥ कटकाननादे हेतुमाह । वदाह श्रीमद्रनुपरिटेनानगुण , याग सर पिद्रव । २ पानस्थित शिवराय च। .
(१०६) विठोबा अण्णाकृतम्. स्वकृत्यं नाद्याप्याचरसि सुमनसंघ किमिदं ।। द्रुतं तद्वति प्रकटनममाख्यातुमिव किं दिविस्टकोदंडात्कटकटेति ध्वनिरभूत् ॥ ५६८ ॥ सुमनोवृष्टिमुत्प्रेक्षते । उत्पद्येत विदेहराजमदने सीतति शक्तिर्हि मे तद्योगाद्भवदीयकार्यमखिलं संपादयिष्याम्यह ॥ इत्याज्ञप्तमभूत्परा स भगान्योगोद्य वृत्तः कृपा तक्षिप्तं क्रियतामिदं सुमनसो वक्तुं न्यपमन्निव ।। ५६९ ॥ पाणि क्षितिभृद्रणस्य गणिकागानस्य गुर्वी सुधा पूगो मोनिचयस्य फुल्लहदयः सौरो महाधन्वनः ।। लंकेशस्य च दंतचर्वणमय श्रीरामनिष्ठो वधू रोगो रामभुजोप्यसृष्टिवनेस्तुष्टिश्च पुष्टिः प्रभोः ॥ ५७० ॥ अप द्विजाः। त्यक्तासना विजजनाः सुमनायमानाः पानात्ययादिव विसृष्टशरीरभानाः॥ कृष्णाजिनानि वसनानि मुहुर्धनाना नानाजयं रघुपतेर्ननुतुगुणानाः ।।५७१।। मुदा व्याकुलाः पारुद्राक्षमाला मृगव्याघ्रकृत्तीः प्रतिछन्नभूतीः।। 'यशोजल्पमन्पेतर कल्पयंतो द्विजारतल्पयांचक्रिरे पूर्णपात्र ।। ५७२॥ । मर्गकोदंडभंगोत्यभीमनिहादमूर्डिताः ।। लन्धसंज्ञा महीपालाः परस्परमयाब्रुवन् ।) ५७३ ॥ कस्यायं बटुको मुनेरिति जना आहः स कः कौशिकः शियो वाय सुतोस्य शिन्य इति वै जन्पति स ब्राम्हणः । क्षत्र याय नहीं प्रियसुतं काचिदत क्षत्रिया घोरायेह तपोवनाय विसृजेत्तन्मन्महे ब्राह्मणं ॥ ५७४ ।। तपप्रभाहितनत्र्यनिमतापक्षालनादुपमर्दनाप नः ॥ पावर्ततास्य मुनिरस्य न क्वचिस्वारथ्यं विहाया तक्त्यमीशं ॥ ५७५ ॥ नैना दशरयमहाराजदायाद एषः कि व्रताहो प्रादाते जनम्ना तति सत्यं । अस्मिन्नर्ये पुनरतितरां संशयोस्माकमागी. दोकत्ये प्रभवति यतः क्षात्रमवार तेजः ।। ५७६ ॥ रेवांवरगयोरिनि । ३ वाहनाम्येव पनाणि । 3 मुधे यमुभा | ? पूग- गमह एप पुग मुरः । ५सारएन सार । मदिर.६ पवाग राम निर्म। . समसाटो मोमष्टि (विजयाच पर) ८ भस्माची मेरी।
. हेतुरामायणम्, (१०७ स एष मातुलेयो नः पितृवसीय एष नः ।। पुत्रकल्पोयमरमाक यन्नरेद्रः स नः सुहृत् ।। ५७७ ।। पुरामभृति सोरमाक राजा दशरयो यजः तत्साधु साधु वार्धक्ये यदेतस्पेशोगनः ।। ५७८ ॥ पाडैवीयपरोकर्पाद्विरमा ये रसौधिपाः ।। राजसंबधमासाद्य रसवृद्धिं पर पयुः ॥ ५७९ ॥ अप शतानंदो जानकी प्रति । सुमुखि धनुषो भंगो वृत्त परं शिशिरस्थितिः स्मरसेहचरेप्यस्मिन्ना विरानति माधवे ।। तव सुमनस. शौरसादेन किं सुममालिका (सीता) किमिय भगवन् शुन्यमाणामनुग्रहमंतरा ॥ ५८० ।। एवं ग्रुपती वैदेहीमागत्य महामतिः ॥ स्वीभिः सह शतानदः सस्मिन्नन्वर्यतां दधौ ॥ ५८५॥ स्य चरीनु प्रमृत्ता। स्फुरत्वर्णशंत घुमृणमसृण सूक्ष्मपिच यसाना ताश्य यपुपि रुचिर कचुकरर ।। सखोराघातस्या कुटिलकवनाला करतले समुन्मीलन्माला जनकनृपवाला विजयते ।। ५८२ ।। माणिवातद्योतत्कनकणिचूडामगिफाण- पानीघन्यच उशिशफलचचत्कचभरा ।। लानासामुक्ताभृततिलकभाल करतले रामु मीलमाला जनकनृपयाला पिनपते ।। ५८३ ।। तोडगारी फुदमतिमरदना चादना नतभूचिठी लिलम गुमनामा जनपना ।। यसमुक्तीक्षिा स्मितभितफपोला परतले समुन्मीलमाला ननरुनुपबागीमपते ।। ५८१॥ रागवेपुरा पटकपटलीतोडरकरा एउयुक्ताहारा पटियाटतदारयतिकरा रणरामगीरा गरिनितराना करता THI भाग 1 ५017 THAT सपो गी• RTO म metin विठोबा अण्णाकृतम् (१०८) समुन्मीलन्माला जनकनृपयाला विजयते ॥ ५८५॥ किरती स्वच्छायामपि चपलयती नृपतिदक. चकोरान्यालोलानुदयमयतो राघवविधोः॥ मता कृत्स्ना ज्योत्स्ना धवलितनुशाला करतले समुन्मीलन्माला जनकनृपबाला विजयते ॥ ५८६ ॥ सोती ततोहादिव रत्नसानोर्वतीर्य सोपानपरंपरायाः ।। प्रसादरम्या कमलाँधिवासमवाप लोलद्घनपुष्पमाला || ५८७ ।। औत्सुक्यभाररभसात्सहसा प्रवृत्ता स्कधेनवाप्य रघुवीरसुरद्रुमस्य ।। तरयास्तदा भुजलता विमनायिताभूत्स्वामोदिनी न फलितोत्कलिका कपिल स्यात् ॥ ५८८ ॥ विश्वामित्रः- भमोत्साहा तनुतनुरियं हा विदेहेद्रकन्या तत्ता रामावनमयशिरोजायतामाप्तकामाः॥ राम:- नावाग्ग्रीनारघुकुलभुमो देवविप्राद्विनामा (विश्वामित्रः) हहो कुब्ज यदि निजगृहं ( रामः) तयाग्भावभारकम् । ॥५८९ ॥ विश्वामित्र:- लौकिकस्थितिभंगाय कल्पते किंनु राघव ॥ (राम:) श्रुतिरेय (विश्वामित्रः) शिवं ते स्यातदवीचीति संस्मर ॥५९०॥ यतेयान्ययार्यत्वे तथार्यत्वोपबृहका ।। सर्वेमी स्मृतिकर्तारः पुराणवचनान्यपि ।। ५९१ ॥ लक्ष्मण:- विमृश्यते किमु चिर शिर आनष्यतां द्रुतम् ।। सुमनोमालिकेप त्वा भगान्नुपतिष्ठते ।। ५६२ ॥ विश्वामित्र:- यसे विदेहनृपनंदिनि पुण्यपुष्पमालाकुला भुजलता पितता तय ।। श्रीरामचद्ररमणीयनिलिंपशासिस्कध समेत्य सफला सपदि प्रभूयात् ।।५९३|| , भागीरथी । ३ मेसे । १ विष्णुरूप राम समुदच । १ घनपुष्प जल पक्षे प्रसिद्धा माला।
हेतुरामायणम्. (१०९) साता- किंचित्कुंचितगात्रवल्लिरिकचद्रोमांचमंतरिमतो. दंचच्चारुकपोलमुन्नतगलं त्यंचागजांचलम् ।। मंजीरद्वितयांतरपतिपिशपीतांबरांतोच्च चक्रे संपरणसनं रघुकुलोत्तंसांसयोः सादरम् ।। ५९५ ॥ तदानों परस्त्रीणां स्वमुखे स्वांचलसंपोजने हेतुमाह । मुख्या अपि विवस्त्राः स्युर्मुदाधाः सहरसा द्विजाः ।। इतीव जयनों तेनुः स्वांचलैवरयोषितः ।। ५९५ ॥ रामकीशिकमलापत्तया रामानतिर्यतः । हसतास्याः सिता चके ता सीतां तत्र संसदि ।। ५९६ ॥ सरोजरम्यं कुजनेरगम्यं सुरादिनम्यं चरणं प्रणम्य । वित्रम्य सम्पमिनियम्य पाणी वनम्य सा सौम्यमुखीरतस्ये ।। ५९७ ।। अस्य कायस्य निर्माता पंतविलनामकः ।। • माणग्रहर्षिभूसंख्ये (१७९५) शाके श्रीमुखासरे ॥ ५९८ ।। ., पत्रमारोत्तरे पते एकादश्यां दिवं गतः। तरमादपूर्णमाभूदिदं काव्यमिति स्फुटम् ॥ ५९९ ॥ रामश्य मनोभाया।