·No text on this page.

102No text on this page.

·No text on this page.

·NO TE-571 431 BENARES SANSKRIT SERIES; COLLECTION OF SANSKRIT WORKS: EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G. THIBAUT, Ph. D. No. 80. . श्री १०८ भगवद्रामानुजाचार्यविनिर्मितो वेदान्तदीपः। बादरायणसूत्राणां संग्रहव्याख्यारूपः । श्रीमदाचार्यभट्टनाथस्वामिना संशोधितः । VEDÂNTADEEPA, A GLOSS ON BRAHMASUTRAS, BY FREE BHAGAVAT RÂMÂNUJÂCHÂRYA. EDITED BY mm SREE ÂCHÂRYA BHATTANÂTHASWAMY. FASCICULUS III. BENARES. blished by the Proprietors 110859's. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H.D GUPTA, Seoretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidya vilas Press, BEENARS. 1904, * n.. No. 1189.

·ACADEN ESEARCH HASI. Acc ivo! 876? Data 25. 8.94.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । स्वशेषिभूनक्रतुद्वारेण यत्फलं तदेवैषां स्वशेषिभूतविद्यामयक्रतु- द्वारेण फलमिति निश्चीयत इति विद्यामयक्रत्वङ्गभूता एव मन- श्चितादयः ॥ सूत्रार्थः-मनश्चितादिः क्रिया स्यात् क्रियामय- क्रत्वङ्गभूत इत्यर्थः । कुतः। प्रकरणात् । पूर्वप्रकृतेनेष्टक- चितेनाव्याभिचरितक्रतुसम्बन्धिनोपस्थितक्रतुगृहीतत्वेन तदङ्ग- भूतः । एषाञ्चाग्नित्वात्तेनेष्टकचितेन विकल्पः । विद्यारू- पाणामप्येषां क्रियामयक्रत्वङ्गभावो न विरुध्यते द्वादशाहां- गभूतमानसग्रहवत् ।। अतिदेशाच्च ॥ ४५ ॥ । तेन " तेषामेकैक एव तावान् यावानसौ पूर्वः" इति तेषु पूर्वे- टक चितकार्यातिदेशाच्च तेनैषां विकल्पः प्रतीयते विकल्पो हि तच्छेषिभूतक्रत्वङ्गत्वेन विनैषां नोपपद्यते । अतश्च तदङ्गभूताः ॥ विद्यैव तु निर्धारणादर्शनाच्च ॥ ४६॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । मनश्चितादिवियैव विद्यामय- क्रत्वङ्गभूत एवेसर्थः । कुतः । निर्धारणात् । तेषां विद्यारूपत्वे मिद्धेऽपि “ते हैते विद्याचित एव" इति निर्धारणं विद्यामयक्रत्व- ङ्गतयैषां विद्यामयत्वख्यापनार्थम् । अत्रैव विद्यामयक्रतुदर्शनाच तदङ्गत्वमेवैषाम् । दृश्यते च विद्यामयक्रतुः "मनसैव ग्रहा गृह्यन्ते मनसा स्तुवन्ति मनसा शंसन्ति" इसादौ । अत्र विद्यामयक्रतो विधिपदाश्रवणात् तत्फलसम्बन्धाप्र- तीतेश्च प्रकरणे नेष्टकचितारन्युपस्थापितक्रत्वङ्गतामतीतेश्च विद्या- मयक्रत्वङ्गता बाध्यते इयाशङ्याह- ૨૧ ·वेदान्तदीपे श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाधः ॥ ४७ ॥ श्रुयादेः प्रकरणाबलीयस्त्वेन श्रुयाद्यवगतस्य विद्यामय- क्रत्वन्वयस्य प्रकरणेन न बाधः । श्रुतिस्तावत् “ते हैते विद्या- चित एव" इति । तां विवृणोति "विद्याया हैवैत एवं विदश्चिता भवन्ति" इति । लिङ्गवाक्ये च भाष्ये दर्शिते । एवं विदो मनश्चक्षुरादिव्यापारेषु अग्नित सम्पादयितुः एते मनश्चिताद- यो विद्यया प्रधानभूतया चिता भवन्तीयर्थः ॥ "मनसैव ग्रहा गृह्यन्ते" इत्यादौ विधिपदाश्रवणाद्विद्यामय- क्रतुविधिर्न संभवति, तदसंभवादेव तदन्वयोपि न संभ- वतीत्याशङ्ख्याह- अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववदृष्टश्च तदुक्तम् ॥ ४८ ॥ ग्रहस्तोवशस्त्रेभ्यो यज्ञानुबन्धेभ्य इष्टकचितान्वयिनः क्र- तोरत्र विधीयमानविद्यामयक्रतुपृथक्त्वमवगम्यते । प्रज्ञान्तरपृ. थक्त्ववत् यथा प्रज्ञान्तराणां दहरादिविद्यादीनां पृथक्त्वहेतु- भ्यः पृथक्त्वम् । आदिशब्दात्पूर्वोक्तश्रुत्यादि गृह्यते । श्रुत्यादिना. ऽनुबन्धैश्च विद्यामयक्रतुविधिः परिकल्प्यत इत्यर्थः। दृष्टश्चानुवा- दसरूपेऽपि कल्प्यमानो विधिः “यदेव विद्यया करोति"इत्यादौ । तदुक्तं " वचनानि वपूर्वत्वात् " इति । यत्तूक्तमतिदेशाच्चेष्टकचितशेषिभूतक्रन्वन्वयो गम्यत इति तत्राह- न सामान्यादप्युपलब्धेम॒त्युवन्न हि लोकापत्तिः॥४९॥ नावश्यमतिदेशेनेष्टकचिताग्नितुल्यदेशत्वमप्याश्रयणीयम् ।

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । येन केन चित्मामान्येनातिदेशोपलब्धेः । “स एष एव मृत्युर्य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषः" इतिवत्फल सामान्येन भविष्य- त्यतिदेशः । न हि तव मण्डलपुरुषे मृत्युलोकापत्तिरप्यतिदि. श्यते । अपि तु मृत्युवत्सर्वहरत्वमेव ॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्स्वनुबन्धः॥५०॥ परेण च ब्राह्मणेन तस्य मनश्चिताद्यभिधायिनः शब्दस्य ताद्विध्यं तद्विधत्व विद्यामयप्रतिपादकत्वमवगम्यते । परेण हि ब्राह्मणेन"अयं वाव लोक एषोऽग्निचितस्तस्याप एव" इसादिना पृथक्फला विद्यैव विधीयते । अग्निरहस्ये क्रिया एव विधीयन्त इति नास्ति नियम इत्यर्थः । क्रियाप्रकरणे त्वेषां मनश्चितादीना- मनुबन्धः सम्पादनीयानामग्न्यङ्गानां भूयस्त्वात् क्रियते । प्रतो विद्यामय क्रत्वङ्गभूना एव मनश्चितादयोऽग्नयः । (शरीरेभावाधिकरणम् ।) एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ५१ ॥ प्रत्यगात्मन आत्मतया परमात्मोपास्यः,उपामकस्यापि स्व. रूपमुपास्योपासनस्वरूपवत् ज्ञातव्यमिति युक्तम् “वयाणाम् " इत्यादिना । वक्ष्यते च "प्रात्मेति तूपगछन्ति"इति । तत्र किं प्रत्यगात्मनः शरीरे वर्तमानस्य कर्तृत्वभोक्तृतादिविशिष्ट रूपमनुमन्धेयमुन प्रजापतिवाक्योदितापहतपाप्मत्वादिगुणकं यथावस्थितरूपमिति संशयः ॥ शरीरे वर्तमानस्य या- दृशं रूपं तदेवानुसन्धेयमिति पूर्वपक्षः । पूर्वपक्षः । कर्मविधिष्विवो- पामनविधावपि तावतैव साधनानुष्ठानफलानुभवयोः सं. भवात् । “यथा क्रतुरस्मिल्लोके पुरुषः" इति तु 'तं यथा यथोपा- ·वेदान्तदीपे सत्ते'इत्यनेनैकार्थ्यात्परमात्मविषयम् ॥राद्धान्तस्तु-"तत्त्वमसि । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" इति प्रत्यगात्मन त्मतयैव परमात्मोपास्य इति प्रत्यगात्मनः स्वरूपपप्युपास- नान्तर्गतम् । “परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते"इति यथावस्थितात्मस्वरूपस्यैव ब्रह्मानुभवः फलमित्यतः “यथा क्र- तुरस्मिल्लोके पुरुषः इति न परमात्ममात्रविषयम्, अपि तु प्रस- गात्मात्मभूतोपास्यविषयमिति प्रजापतिवाक्योदितं यथावस्थितं स्वरूपमेवानुसन्धेयम् । अन्यथा प्राप्योपास्ययोः प्रकारभेदात् "यथा क्रतुः" इति विरुध्येत। “यजेत स्वर्गकाम:"इसादिकविधौ तु कर्तृस्वरूपानुसन्धानं न साधनान्तर्गतमिति विशेषः ॥ मू- त्रार्थस्तु -कर्तृत्वादिविशिष्टमेवात्मनः स्वरूपमनुसंधेयमित्येके मन्यन्ते । कुतः। शरीरे वर्तमानस्योपासितुरात्मनस्तथाभावात् ॥ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ ५२ ॥ न कर्तृत्वादिविशिष्टमनुसन्धेयम् । अपि तु मांसारिकस्वरूपा- न्मुक्तस्वरूपस्य यो व्यतिरेकः सोऽनुसन्धेयः । कुतः। तथोपाम- नभावित्वाद्यतिरिक्तस्वरूपप्राप्तः । “यथा ऋतुरस्मिल्लोके" इति ह्याह । उपलब्धिवत् यथा ब्रह्मस्वरूपोपलब्धियथावस्थि- तब्रह्मानुसन्धानयुक्तस्यैव तथात्मोपलब्धिरपि ॥ (अङ्गावबद्धाधिकरणम् ।) अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ५३ ॥ "प्रोमियेतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इत्युद्गीथादिक्रत्वङ्गाश्रया उपासनाः श्रूयन्ते । ताः किं यासु शाखामु श्रूयन्त तास्वव व्य- वस्थिता उत सर्वासु शाखासु संबद्धा इति संशयः ॥ शाखामु ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । .. . स्वरभेदात् मतिशाखमुद्गीथभेदात् यत्र श्रूयन्ते तत्रस्थोद्गी- थादेः संनिधानात्तेनैवान्विता व्यवस्थिता इति पूर्वः पक्षः ॥रा- द्धान्तस्तु-यद्यप्युद्गीथव्यक्तिभेदो विद्यते तथापि तत्र तत्र चो- गीथजातीयत्वेन संबन्धात् सर्वेषां चोद्गीथजातीयत्वाविश- षात् “ उद्गीथमुपासीत " इति श्रुसैव सर्वमंबन्ध इति सर्वशा- खासु संबध्यन्ते ॥ सूत्रार्थः-न त्वङ्गावबद्धा उपासनास्तासु व्यवस्थिताः, अपि तु प्रतिवेदं सर्वशाखासु संबध्यन्त इसर्थः । हीति हेतौ । यस्मादुद्रीथजातीयत्वाविशेषेण सर्वसंबन्धस्तस्मा- दिसर्थः॥ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः ॥ ५४ ॥ वाशब्दश्चार्थे । यथा मन्त्रादीनां क्रत्वङ्गभूतानामेकैकशा- खावगतानां सर्वशाखामु क्रतोरेकत्वेन सर्वत्र सम्बन्धो न वि- रुध्यते तदुच्चाविरोधः ॥ ( भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ) भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥५५॥ वैश्वानरविद्यायां स्वर्लोकादियवाय्वाकाशपृथिव्यवयवो वैश्वानरात्मोपास्यः श्रुतः । तत्र किं व्यस्तस्यैवोपामनं कार्यमुत व्यस्तस्य समस्तस्य चाथ समस्तस्यैवेति संशयः ॥ "औपमन्यव के स्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्"इयादिना स्वलो- कादिपृथिव्यन्तानां वैश्वानरात्मनो मूर्धादिपादान्तावयवत्वमाभ- धाय तत्र तत्र व्यस्तस्यैवोपासनं फलं च विहितमिति पश्चात् "य. स्वेतमेवं प्रादेशमात्राभीवमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्त" इति पूर्वो- क्तस्य समासेनोपसंहार इति युक्तम् । अतो व्यस्तस्यैवोपास ·वेदान्तदीपे य- नं कार्यमिति प्रथमः पक्षः ॥ समस्तोपासनस्य “सर्वेषु लोकेछु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मसु चान्नमत्ति" इति व्यस्तोपासनफले- भ्यः फलान्तरविधानाधस्तस्य समस्तस्य चोपासनं कार्य- मिति द्वितीयः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-" आत्मनं वैश्वानर संप्रयध्येषितमेव नो ब्रूहि इयारभ्य वैश्वानरात्मनः स्व- लोकादिपृथिव्यन्तानां मूर्धादिपादान्तावयवत्वमभिधाय स्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु" इत्युपमहारादेकस्यैव वैश्वानरात्मनस्त्रैलोक्यशरीरस्य परस्य ब्रह्मण उपामनं विधाय फलं च "सर्वेष्वात्ममु चानम- त्ति" इति "तद्यथेषीकतूलमग्नौ प्रोनं प्रयतैवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते" इति च सर्वेषामात्मनामविशेषेण भोग्यभूतं परं ब्रह्मानुभवति तद्विरोधिनश्च सर्वपाप्मनस्तरतीत्युक्तमिति गम्यते । अत एकवाक्यत्वात्ममस्तस्यैवोपासनं कार्यम् । व्यस्त- वादस्तु स्वर्लोकादीनां मूर्धाद्यवयवत्वज्ञापनार्थः । तत्र तत्र फ- लवादः “वैश्वनरं द्वादशकपाल निर्वपेत्पुत्र जाते यदाकपालो भवति"इयादिवद्रष्टव्यः ॥ सूत्रार्थः-भूम्नो ज्यायस्त्वं समस्ती- पासनस्य ज्यैष्ठ्यं प्रामाणिकत्वमित्यर्थः । एकवाक्यत्वावगतेः । व्यस्तवादः क्रतुबद्रष्टव्यः।"वैश्वानरंद्वादशकपाल निर्वत्-य- दष्टाकपालः" इसादिक्रताविवेत्यर्थः । तथा हि दर्शात समस्ता पामनस्य ज्यायस्त्वमेव दर्शयति श्रुतिः “मूर्धा ते व्यपतिष्य- धन्मां नागमिष्यः" इत्यादिना व्यस्तोपासनेऽनर्थ ब्रुवन्ती । ( शब्दादिभेदाधिकरणम् ) नाना शब्दादिभेदात् ॥ ५६ ॥ सद्विद्यादहरविद्याशाण्डिल्यविद्याभूमविद्यादिका ब्रह्मो-

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
पासनरूपा ब्रह्ममाप्तिफला किमेकविद्या उत नाति सं-
शयः ॥ उपास्यस्य ब्रह्मणः फलस्य चैकत्वात् वेदोपासीतेति
च पर्यायत्वादेकवियेति पूर्वपक्षः ॥ ब्रह्मैकत्वेऽपि जगदेकका-
रणत्वापहतपाप्मात्वायनुबन्धभेदहेतुभिः पूर्वकाण्डोदितश-
ब्दान्तरादिभिरेवानुबन्धभेदमापन्ना नानाभूता विद्येति राद्धा-
न्तः । शब्दान्तरादिभिस्तत्रतवोदितैरेव विद्याभेदसिद्धावपीह
पुनर्वचनं ब्रह्मप्राप्तिहेतुभूनं वेदान्नोदितं ज्ञानमविधेयमिति कुट-
ष्टिनिरासार्थम् ॥ सूत्रार्थ:-सद्विद्याभूमविद्यादिका नानाभूताः।
ब्रह्मण एकत्वेपि सद्भूमापहतपाप्मेतिशब्दभेदात् । आदिशब्दा-
दभ्याससंख्यागुणक्रियानामधेयानि गृह्यन्ते ।।
(विकल्पाधिकरणम् ।)
विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ५७ ॥
मद्विद्याभूमविद्यादिकानां ब्रह्मप्राप्तिफलानामेकस्मिन्पुरुषे
समुच्चयोऽपि संभवति नेति संशयः ॥ अग्रिहोत्रदर्शपूर्णमास-
ज्योतिष्ठोमादीनां स्वर्गक फलानां तत्र भूयस्त्वापेक्षया यथैक-
स्मिन्पुरुषे समुच्चयो दृश्यते तथेहापि ब्रह्मानुभवभूयस्त्वापे-
क्षयैकस्मिन्पुरुष समुच्चयः संभवतीति पूर्वः पक्षः ॥ देशतः
कालतः स्वरूपतश्चानवछिन्नानन्दस्वरूपब्रह्मानुभवः सर्वामां
परविद्यानां फलम् । तच्चैकया विद्ययात्राप्तमिति एकस्मिन्पुरुषे
विद्यान्तरसमुच्चयः प्रयोजनाभावाच्च न संभवतीति सर्वासां
विकल्प इति राद्धान्तः ॥ मूत्रपि व्याख्यातम् ।।
काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्व-
भावात् ॥ ५८ ॥

·२०० वेदान्तदीपे ब्रह्मप्राप्तिव्यतिरिक्तफला विद्याः काम्याः । तास्तु यथेष्टं समुच्चीयेरन विकल्पेरन्वा । पूर्वहेत्वभावात् फलस्य परिमित- त्वात् भूयस्त्वापेक्षया समुच्चयः संभवतीयर्थः॥ (यथाश्रयभावाधिकरणम् ।) अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ५९ ॥ काङ्गाश्रयाणामुद्गीथाद्युपासनानां गोदोहनादिवद- धिकारान्तरत्वेनोपादानानियमः पूर्वोक्तः संभवति नेति संशयः ॥ न संभवतीति पूर्वः पक्षः । 'उद्गीथमुपासीत इत्यु- पासनविधौ फलान्तराश्रवणादुद्गीथसम्बन्धावगतक्रत्वङ्गभा- वाविरोधात् । एवं विधिवाक्येनैव क्रत्वङ्गभावेऽवगते सति “य- देव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरम्" इति च वर्तमाननिर्देशो "न स पापं श्लोकं शृणोति" इतिवदर्थवादमात्रं स्यात् ॥ राद्धान्तस्तु-“यदेव विद्यया करोति-तदेव वीर्यवत्त- रम्"इति विद्यायाः क्रतुवीर्यवत्तरत्वं प्रति साक्षात्साधनभावोऽव- गम्यते । एवं फलसाधनतयाऽवगता विद्या किमाश्रिय फलं करो- तीत्यपेक्षायाम् "ओमियेतदक्षरमुद्गीथमुपासीत" इत्युद्गीथमा- श्रिय कुर्यादिति क्रत्वङ्गभूतोदगीथाश्रयत्वमात्रं प्रतीयते । अतः फलान्तरसाधनतयाऽवगतस्य क्रत्वङ्गभावो नोपपद्यत इति गो- दोहनादितुल्यतयोपादानानियमः सिध्यत्येव । “यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति"इयत्र तु पर्णताया जुहू- सम्बन्धात्मागपापश्लोकश्रवण प्रति साक्षात्साधनभावो न श्रूयते । पर्णनासम्बन्धिपुरुषसम्बन्धमानं श्रुतम् । तत्"पर्णमयी जुहूः" इति श्रुसैव प्रथमावगतं क्रत्वङ्गभावं न विरुणाद्धीयर्थ- वादमात्रमिति विशेषः ॥ सूत्रार्थः-अङ्गेषूद्रीथादिष्वाश्रिता- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। नामुपासनानां यथाश्रयभावः उद्गीथादिवदङ्गभावः । गोदोह- नादिवत् तस्मन्वाक्ये फलसम्बन्धाश्रवणावङ्गभावो न विरू- ध्यत इसर्थः ॥ शिष्टश्च ॥ ६ ॥ शिष्टिः शासनं विधानम् । “उद्गीथमुपासीत" इति विधाना- व वर्तमान निर्देशावगतफलसम्बन्धात्मागेवोद्गीथसम्बन्धोऽवगत इति तदङ्गभावो न विरुध्यते । भत उपादाननियमः ॥ समाहारात् ॥ ६१ ॥ इतश्च । “ होतृसदनाद्वैवापि दुरुद्गीथमनुममाहरति " इ. न्युद्गीथ वेदनहानावन्येन समाधानं ब्रूवती श्रुतिवेदनस्योपादान- नियमं दर्शयति । दुरुद्गीथं वेदनहीनमुद्गीथम् ॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६२ ॥ इतश्चोपादाननियमोऽवगम्यते । प्रणवगुणत्वेनावगतस्यो- पासानस्य माधारण्यं श्रूयते "तेनेयं त्रयी विद्या वर्तने भोमि- साश्रावयत्योमिति शंसत्योमित्युद्गायति" इति । तेनेति प्रकृ- तपरामर्शात्सोपासन एव प्रणवः सर्वत्र संचति । अतः मण- पसहभावनियमदर्शनादुपादाननियमो निश्चीयते ॥ न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ ६३ ॥ न वोपादाननियमः । तत्सहभावाश्रुतेः । क्रत्वङ्गभावा- श्रुतेरिसर्थः । क्रत्वङ्गभावो हि सहभावः । “यदेव विद्यया क- रोति-तदेव वीर्यवत्तरम्" इति वीर्यवत्तरत्वसाधनतयाऽवग- ताया विद्यायाः क्रत्वङ्गतया विनियोगासम्भवात् तदङ्गभावो ·घेदान्तदीपे हि न श्रूयते । यत्र साक्षात्फलसाधनत्वं प्रतिपाद्यते तत्र फलसा- धनत्वं प्रथम प्रतीयत इति तस्य क्रत्वङ्गतया विनियोगो न सभवतीयभिमायः॥ दर्शनाच्च ॥ ६४॥ "एवं विद्ध व ब्रह्मा यज्ञं यजमानं सर्वांश्चर्विजोभिरक्षति" इति ब्रह्मणो वेदनेन यज्ञस्य यजमानस्य ऋत्विजां च रक्षणं वन्यन्येषां वेदनाभावं दर्शयति । तच्चोद्गीथोपासनस्यानङ्गत्वे सत्सेवोपपद्यते । अतश्चोपादानानियमः ॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते वेदान्तदीपे तृतीयस्या- ध्यायस्य तृतीयः पादः । (पुरुषार्थाधिकरणम् ) पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः ॥ १ ॥ कि विद्यातः पुरुषार्थ उत कर्मण इति संशयः॥ कर्मण इति पूर्वः पक्षः । कर्मागत्वाद्विद्यायाः कर्मसु कर्तृभूतप्रसगात्मनो या. यात्म्यप्रतिपादनपराणि वेदान्तवाक्यानि । विद्यायाः कर्माङ्गत्वं यदेव विद्यया करोति-तदेव वीर्यवत्तरम् " इति श्रु. साऽवगम्यते । न च प्रकृतोद्गीथोपासनविषयत्वमस्या वक्तुं श- क्यते । “यदेव विधया करोति" इति श्रुसैव सर्वकर्मसु विद्याया विनियुक्ततात् । श्रुतिश्च प्रकरणादलीयसी । विद्यायाः कर्मा- ङ्गत्व कथमिसपेक्षायाम् “तत्त्वमसि । अयमात्मा ब्रह्म" इति मा- मानाधिकरण्येन काङ्गभूनकर्तृयाथात्म्यानुसन्धानद्वारेण विद्या- याः कङ्गित्वमिनवगम्यते । अतः कर्तृमंस्कारत्वाद्ब्रह्मविद्यायाः ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । कर्मा एव पुरुषार्थः । तत्र तत्र फलश्रुतिरर्थवादः स्याद । विद्यायाः कर्माङ्गत्वे भूयामि लिङ्गानि च दृश्यन्ते सर्ववे- दान्तेषु ॥ राद्धान्तस्तु-कर्मसु कर्तुः प्रसगात्मनोऽर्थान्तरभूतस्य स्वसङ्कल्पकृतजगदुदयविभवलयलीलस्य निखिलहेयप्रसनोकक- ल्यागकतानानन्दैकस्वरूपस्य सर्वेश्वरस्य सखसङ्कल्पस्य करणा- धिपरूपमसगात्माधिपस्य वेद्यस्य वेदनरूपाया विद्यायाः " ह्मविदाप्नोति परम्"इसादिषु ब्रह्मप्राप्तिरूपफलोपदेशात् विद्यात एवं फलम् । “यदेव विद्यया करोति"इति श्रुतिःप्रसिद्धवनिर्देशात् प्रसिद्धिश्च प्रकृतोद्वीथोपासनस्यैवेति प्रस्तुतोद्गीथोपासनविशे- पनिष्ठा । "तत्वमसि" इति सामानाधिकरण्यं च तच्छब्दनिर्दिष्ट- स्वसङ्कल्पकृतजगज्जन्मस्थितिध्वंसाधिकरणस्य परस्य ब्रह्मणो न जीवस्वरूपत्वपरम् । अपि तु जगत्कारणस्य ब्रह्मणो जीवशरी- रकतया जीवस्यात्मत्वपरमिति “अधिकं तु भेदनिर्देशात्" इ. सादिषूक्तम् । “य आत्मनि तिष्टन्यस्यात्मा शरीरम्" इति च प्रसगास्मन प्रात्मत्वं परस्य ब्रह्मणः श्रुत्यन्तरे व्यक्तम् ॥ मूत्रा- र्थः-पुरुषार्थों न विद्यातः । कुतः । “ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इत्यादिशब्दात् ॥ शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमिनिः ॥ २ ॥ "तत्त्वममि इत्यादिना सामानाधिकरण्येन ब्रह्मणाः क- मसु कर्तृस्वरूपत्वावगमात् विद्यायाः कुर्तृसंस्कारद्वारेण, क- मशेषत्वात्तत्र पुरुषार्थवादोऽर्थवादमात्रम्, यथान्यषु द्रव्यसंस्का- रादिष्विति जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥ आचारदर्शनात् ॥ ३ ॥ इतश्च विद्या कर्माङ्गम् । ब्रह्मविदामाचारो हि कर्मप्रधानो ·२०४ घेदान्तदीपे दृश्यते । यथाश्वपति केकयो ब्रह्मविदग्रेसरो "यक्ष्यमाणो ह वै भगवन्तोऽहमस्मि" इत्याह । “कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता ज- नकादयः" इति च स्मर्यते ॥ लिङ्गमिदं प्राप्तिरुच्यतामित्यवाह- तछुतेः ॥ ४ ॥ "यदेव विद्यया करोति" इसादिकायाः श्रुतेविद्यायाः क. मङ्गित्वमवगम्यते । न च दुर्बलेन प्रकरणेन श्रुतिर्विद्यासामा- न्यविषयोद्गीथोपासनविशेष व्यवस्थाप्यते ॥ समन्वारम्भणात् ॥ ५ ॥ "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते"इति विद्याकर्मणोरेक- स्मिन्पुरुषे साहिसं च विद्यायाः कर्माङ्गत्वे ससेव भवति ॥ तहतो विधानात् ॥ ६ ॥ विद्यावतः कर्मविधानाच्च विद्या कर्माङ्गम् । “प्राचार्य- कुलादिमधीत्याभिममात्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशे- पेणाभिसमात्य कुटुम्बे" इत्यादिनाऽध्ययनवतः कर्माणि वि. दधदर्थावबोधपर्यन्तत्वादध्ययनस्य विद्यावत एवं कर्माणि विदधातीत्यवगम्यते ॥ नियमाच्च ॥ ७॥ "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः"इत्यात्मवि. दामायुषः कर्मसु नियमदर्शनाच्च कर्मण एव पुरुषार्थः, न विद्यात इत्यवगम्यते । अतश्च विद्या कर्माङ्गम् ॥

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ८॥ तुशब्दात्पक्षो व्यावृत्तः । न विद्या कर्माङ्गमपि तु विद्यात: पुरुषार्थः । बादराणस्यैवं विद्यातः फलमिति मतम् । कुतः । अधिकोपदेशात्कर्मकर्तुः प्रत्यगात्मनोऽधिकस्यार्थान्तरभूतस्य वेद्यस्य वेदनरूपविद्यायाः फलमाधनत्वोपदेशात् । तदर्शनात् दृ- श्यते हि वेदान्तवाक्येऽधिकविषयत्वं विद्यायाः । एवमेव हि "तदक्षत बहु स्यां प्रजायेयति । सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेय" इत्यादिषु बहुभवनसङ्कल्पपूर्वकदृष्ट्यादेः कर्तुः सर्वेश्वरस्य कर- गाधिपाधिपस्यानवधिकातिशयज्ञानानंदैकरूपस्य निखिलय- प्रत्यनीकस्य वेद्यस्य विद्या ब्रह्मप्राप्तिफलाय विधीयते ॥ तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९ ॥ विद्यायाः प्रधानत्वेऽपि ब्रह्मविदामाचारदर्शनं तुल्यम् । कर्म- णामनाचारर्दशनमप्यस्तीत्यर्थः "ऋषयः कावषेयाः किमर्था घयमध्येष्यामह किमर्था वयं यक्ष्यामहे" इत्यादौ । कर्मानुष्ठानं तु फलाभिसन्धिरहितस्य कर्मणो विद्याङ्गत्वात् । त्यागस्तु फ- लाभिसन्धियुक्तस्य विद्याविरोधित्वादित्यभिप्रायः॥ असार्वत्रिकी ॥ १० ॥ "यदेव विद्यया करोति" इति श्रुतिः सर्वविद्यायाः कर्मा- ङ्गत्वं विदधातीखेतदसङ्गतम् । अत्र विद्या शब्दाभिहिता तु न सार्वत्रिकी । अपि तूद्गीथविद्या । “यत्करोति तद्विद्यया" इति नैवं पदान्वयः। अपि तु“यदेव विद्याया करोति तदेव वीर्यवत्तरम्" इति । विद्यया क्रियमाणस्यान्यतोऽवगतस्य वीर्यवत्तरत्वं प्रति साधनभावो गम्यते । यदेवेति प्रसिद्धवनिर्देशात् । अन्यतोऽव.

·२०६ वेदान्तदीपे गतिहि "उद्गीथमुपासीत" इति सन्निहितोद्रीयविद्यायाः ॥ विभागः शतवत् ॥ ११ ॥ "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इसत्र विद्या च स्वस्मै फ. लाय कर्म च स्वस्मै फलायान्वारभत इति विभागो द्रष्ट- व्यः । यतो विद्याकर्मणोभिन्नफलत्वमुक्तम् । शतवत् यथा क्षेत्ररत्नविक्रयिणं शतद्वयमन्तीत्युक्त क्षेत्रार्थ शतं रत्नार्थ शत- मिति विभागो गम्यते तद्वत् ॥ अध्ययनमात्रवतः ॥ १२ ॥ वेदमधीत्य" इसध्ययनमात्रवत एवं कर्मविधानादनेन विद्याया न कर्माङ्गत्वमवगतम् अध्ययनविधिहिं आधा- नवदक्षरराशिग्रहणमात्रे पर्यवस्यति । गृहीतस्य स्वाध्यायस्य फलवदर्थावबोधित्वदर्शनातनिर्णयफलमीमांसाश्रवणे अधीत- वेदः स्वयमेव प्रवर्तते । अर्थावबोधपर्यन्तत्वेऽपि अर्थज्ञानाद- र्थान्तरभूता प्रत्ययावृत्तिरूपा "विद्यात् उपासीत" इति शास्त्र- विहिता विद्या न कर्माङ्गम् ।। नाविशेषात् ॥ १३ ॥ 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि" इति ब्रह्मविदायुषः कर्मनियमो दृ. श्यत इयतन संभवति । अविशेषात् विदुष एवेति विशेषा- भावात् । किमित्यविदुषो न स्यात् । विदुषस्त्वाप्रयाणादुपास. नानुत्तिदर्शनादर्थस्वभावाद्विदुष एवेत्यभिप्रायः॥ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ वाशब्दोऽवधारणे । “ईशावास्यमिदं सर्वम्" इति विद्याप्र- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २०७ . करणात् विद्यास्तुतये कर्मानुमतिरेव । विद्यामहात्म्यात्मर्वदा कमांणि कुर्वन्नपि तेन लिप्यते इति हि स्तुतौ भवति विद्या । वाक्यशेषे च "न कर्मणा लिप्यते नरः" इति श्रूयते ॥ कामकारेण चैके ॥ १५ ॥ एके शाखिनः कामकारेण च विद्यानिष्ठस्य गार्हस्थ्याया- गमधीयते "कि प्रजया करिष्यामो येषां नोयमात्माऽयं लोकः" इति गार्हस्थ्यकर्मत्यागं ब्रुवती विद्या प्रधानमिति दर्शयति ॥ उपमर्दश्च ॥ १६ ॥ विद्यया सर्वकर्मोपमर्दनं च विधीयते "क्षीयन्ते चास्य क. आणि तस्मिन् दष्टे परावरे" इति । तद्विद्यायाः कर्माङ्गत्वे न सङ्गच्छते ॥ ऊर्द्धरेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ ऊर्द्धरेतस्सु प्रश्रमेषु ब्रह्मविद्यादर्शनात् तेषु चाग्निहोत्रा- दिकर्माभावान विद्याकर्माङ्गम् । ते च आश्रमाः सन्त्येव । यतो वैदिके शब्दे तऽपि दृश्यन्ते “वयो धर्मस्कन्धाः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते । एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रत्र- जन्ति" इत्यादौ । “यावज्जीवर्माग्नहोत्रम्" इसादिका तु श्रुति- रविरक्तविषया ॥ परामर्श जैमिनिरचोदनाच्चापवदति हि ॥ १८ ॥ त्रयो धर्मस्कन्धा" इसादिषु तेषामाश्रमाणामचोदना- दविधानादुपामनास्तुत्यर्थं परामर्शमनुवादं जैमिनिराचार्यों म- न्यते । अपि चापवदति श्रुतिराश्रमान्तरं “वीरहा वा एष ·२०८ वेदान्तदीपे देवानां योऽग्निमुद्रासयते"इत्यादिका । अतस्ते न संत्येव ।। अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ गृहस्थाश्रमत्रदाश्रमान्तरमप्यनुष्टयं भगवान् बादरायणो मन्यते । कुनः । तस्यापि तत्साम्यश्रुतेः । "त्रयो धर्मस्कन्धाः"इ. त्यवमादौ हि सर्वेषामाश्रमाणामेकरूपं कीर्तनम् ।। विधिर्वा धारणवत् ॥ २० ॥ वाशब्दोऽवधारणे। सर्वेषामाश्रमाणां विधिरेवायम् । धार- णवत् यथा “अधस्तात्ममिधं धारयननुद्रवेत् । उपरि हि देवेभ्यो धारयति" इत्युनुवादमरूपेऽप्युपरिधारणस्याप्राप्तत्वेन विधिरा- श्रीयते एवमिहाश्रमाणामपि । अत उद्धरेतरस्वपि विद्याद- र्शनाद्विद्यातः पुरुषार्थ इति ॥ (स्तुतिमात्राधिकरणम् ) स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ भावशब्दाच ॥ २२ ॥ "प्रोमियदक्षरमुद्रीथमुपासीत-स एष रसानां रसतमः परमः परायोऽष्टमो यदुद्गीथः" इत्येवंजातीयके किं काङ्गाश्रयाणां दृष्टीविशेषाणां विधिरास्थेय उत उद्गीथादिस्तुतिमावमिति सं- शयः ॥ विधिो सिद्धे हि गोदोहनादिवत् भवति, विधित्वमेव न सम्भवतीति पूर्वः पक्षः । “इयमेव जुहूर्यत्स्वर्गलोक आहव- नीयः” इतिवत्कर्माङ्गभूतोड़ीथादिसम्बन्धितयोपादानाद्रसतम- स्वादिस्तत्स्तुतिमात्रमेव न रसतमत्वादिदृष्टिविधिः॥राद्धान्तस्तु- जुह्वादिविधिवदुद्गीथादिविधरत्रासनिधानाद्रसतमत्वादेरमाहत्वा- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । “ श्च उपासीतेति विधिप्रययेन च न स्तुतिमात्र तहष्टिविधिरेव ।। सूत्रद्वयं व्याख्यातम् ॥ ( महरिपुवार्थाधिकरणम् ) पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २३ ॥ तथा चैकवाक्योपबन्धात् ॥ २४ ॥ "प्रतर्दनो ह वै दैवोदासः"इयादयो वेदान्तेष्वाख्यानवि- शेषाः किं पारिप्लव(१)प्रयोगार्था उत तत्र तत्र विद्या विशेषम- तिपादनार्था इति संशयः ॥ प्राख्यानानि शंसंति" इत्या. ख्यानानां पारिप्लवे विनियोगात्तदर्था इति पूर्वः पक्षः॥राद्धान्त स्तु-" पाख्यानानि शंसन्ति " इत्युक्त्वा "मनुर्वैवस्वतो राजा" इति मन्वाद्याख्याने विनियोगस्य विशेषतत्वात् तं मामायुरमृतमित्युपास्त्र । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्या- विविधिनैकवाक्यत्वाच्च "सो सोऽरोदीतू " इत्यादिवत् विद्यावि. थ्यर्थमेव ॥ मूत्रद्रयमपि व्याख्यातम् ॥ (अग्नीन्धनाधिकरणम् ) अत एव चाग्नीधनाद्यनपेक्षा ॥ २५ ॥ उर्द्धरेतस्स्वाश्रमेषु ब्रह्मविद्या सम्भवति नेति संशयः॥ य. शाधभावात्तेषां तदङ्गिका विद्या न सम्भवतीति पूर्वपक्षः ॥रा- द्धान्तस्तु----"यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति । एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति " इत्यादिश्रुतिभिस्तेषां विद्याववा. वगमात् तेष्वग्निहोत्रायनपेक्षा विधेति निश्चीयते ॥ स्वार्थ:- अत एवं विद्यावत्त्वश्रुतेरेव प्राधानाधनपेक्षा तेषु विद्या । अ. म्नपिनं त्वाधानन् । (१) पारिप्लवो नाम यो ऋत्विग्भिः क्रियमाणा शंसनरूपा स्तुतिः ।

·वेदान्तदीपे + (सर्वापेक्षाधिकरणम्) सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥ कर्मवत्सु गृहस्थेषु किं यज्ञादिकर्मापेक्षा विद्या उत तत्रापि केवलैवेति मंशयः॥ उर्द्धरेतस्सु यज्ञाधनपेक्षैव अमृतत्वं साधयति चेत्कर्मनिरपेक्षाया एवं साधनत्वमभ्युपगमनीयम्, तथा सति गृहस्थष्वपि तनिरपेक्षैव माधयितुं समर्थात पूर्वपक्षः । न हि स्व. दिमाधनभूतग्निहोत्रादिकर्म पुरुषभेदेन नानाविधाङ्गकं हु- ष्टम् । विविदिषन्तीति शब्दोऽपि वेदनेच्छायामेव कर्माणि विनि- युंक्ते, न विद्यायाम् ॥राद्धान्तस्तु-कर्मवत्सु ग्रहस्थेषु यज्ञादिसर्व- कर्मापेक्षा विद्या । कुतः । यज्ञादिश्रुतेः । “तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन" इति हि यज्ञादयो विद्याङ्गत्वेन विनियुज्यन्ते । अतो गृहस्थेषु तदपेक्षा । इच्छाया इष्यमाणप्रधानत्वादिष्यमाणं ज्ञानमेव तदङ्गकमित्य- र्थतोऽवगम्यते । यथाऽश्वो गमनसाधनभूतोऽपि स्वपरिकरबन्ध- रूपांगकर्मापेक्ष एवं मोक्षमाधनभूनविद्या नियनैमित्तिकप- रिकर्मापेक्षा । उद्धरेतस्मु च स्वाश्रमविहितकर्मैव परिकर्म भवतीति तेष्वपि विद्यासम्बन्धः शास्वादवगम्यते । शास्त्रकसम- धिगम्ये हि यथाशस्त्रमभ्युपगन्तव्यम् ॥ सूत्रपि व्याख्यातम् ।। (शमदमाद्यधिकरणम्) शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामप्यवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २७ ॥ किं विद्यानिष्पत्तये गृहस्थैः शमदमादय उपादेया उत त संशयः ॥ गृहस्थानां करणव्यापाररूपकर्माङ्गत्वाद्विद्या- याः तद्विपरीतरूपशमदमाधुपादानासामर्थ्यादृर्द्धरेतःमु कर्मरहि- तेषु शमदमादिविनियोगो भविष्यति, यथा यज्ञादिविनियोगः ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । . कर्मवत्सु गृहस्थेषु, तस्मात् गृहस्थैरनुपादेयाः शमादय इति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-"तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरत. स्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽत्मन्येवात्मानं पश्येत् " इति सामा- न्येन विद्याङ्गतया विनियोगात् गृहस्थैरप्युपादेयाः । न च क. मवतां तेषां शमदमाशुपादानासामार्थ्यम् । भिन्नविषयत्त्वाच्छ- मादीनाम् । विहितेषु हि कर्मसु व्मापारः। अविहितेषु प्रयोजन- शून्येषु च शमादयः । अतः शमादिविनियोगो यज्ञादिविनियो- गवन्न संकोचमहति ॥ मूत्रार्थः-यद्यपि गृहस्थो यज्ञादिकर्मसु वि- नियुक्तः। तथापि शमदमाद्युपेतः स्यात् । कुतः । "शान्तो दान्त" इसादिना तद्विधेः । तदङ्गनया विद्यानिष्पत्तये तेषामवश्यानुष्ठय- त्वाच्च । एकाग्रतानिष्पाद्यत्वाच्छमदमादिभिरेव विद्यानिष्पत्ति- रित्यर्थः । यज्ञादिकमाण्यपि पापनिहरणद्वारेणैकाग्रतामापा- दयन्तीत्यभिप्रायः॥ (सर्वान्नानुमत्यधिकरणम्) सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दशनात् ॥ २८ ॥ वाजिनां छन्दोगानां च प्राणविद्यायां "न ह वा एवंविदि किं चनानन्नं भवति" इति सर्वान्नानुमतिः संकीर्यते । किं प्राणविदः सर्वान्नानुमतिः सर्वदा उत प्राणायपापत्ताविति संगयः॥अविशेषात्सर्वदेति पूर्वपक्षः॥अतिशयितशक्तब्रह्मविदो- ऽपि झुच्छिष्टपरिग्रहभक्षणयोःमाणात्ययापत्तावेव दर्शनादल्पश- तेः प्राणविदः किं पुनरिति माणात्ययापत्तावेवेति राद्धान्तः ॥ सूत्रार्थः-च शब्दोवधारणे । विदः सर्वान्नानुमितिः प्राणा- सये एव । कुतः । तदर्शनाव अतिशयितशक्तेब्रह्मविदःप्राणायू- यापत्तावेव सर्वान्नानुमतिदर्शनात् ।।

·२१२ वेदान्तदीपे अबाधाच्च ॥ २९॥ आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः सत्वशुद्धौ धुवा स्मृतिः " स्याहारशुद्धिविधेरबाधाच प्राणात्यय एव ॥ अपि स्मर्यते ॥ ३० ॥ प्राणमंशयामपनो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवांभमा॥" इति प्राणनंशय एव सर्वान्नानुमतिः स्मर्यते च ॥ शब्दश्चातोऽकामकारे ॥ ३१ ॥ यनः सर्वानानुमतिः प्राणात्यये श्रुता अतोऽकामकारे प्र- निषेधशब्दश्वोपपद्यते इसर्थः। अस्ति हि काठकानां कामकार मतिषेधक: : शब्दः तस्माद्राह्मणः सुरां न पिबति पाप्म- नोत्सना" इति । पाप्मना संसृष्टो न भवामीति मत्वा सुरां न पिबतीत्यर्थः॥ (विहितत्वाधिकरणम् ) विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ॥ ३२ ॥ किं यज्ञादयो विद्याङ्गभूताः केवलाश्रमस्याप्यङ्गभूता उत नेति संशयः ॥ केवलाश्रमस्याप्यङ्गत्वे नित्यानित्यसंयोग- रूपविरोधःप्रसज्यते इनि नाङ्गभूना केवलाश्रमस्येति पूर्वपक्षः॥ राद्धान्तस्तु-यदैकेनैव विनियोगेनोभयाङ्गत्वमिष्यते तदा नि- स्यानियमयोगविरोधः। इह तु “ यावज्जीवमग्निहोत्रं तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यझेन दानेन तपमा- ऽनाशकेन"इति विनियोगपृथक्त्वेन विरोधः परिहियते । यथा ऽग्नि- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २१३ 6 होवादीनामेव कर्मणाम् । जीवनाधिकारकमनाधिकारयोरेवाधि- कारभेदस्यास्फुटत्वात् स्फुटी करणाय पुनरिह चिन्त्यते ॥ मृत्रा- र्थ:-"यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्" इसादिना केवलगृहस्थाश्रमि- णो जीवननिमित्ततया विहितत्वादेव यज्ञादिकेवलाश्रमकर्मापि॥ सहकारित्वेन च ॥ ३३ ॥ तमेतं वेदानुवचनेन " इत्यादिना विद्यासाधनत्वेन विहि- तत्वाच्च विद्यासहकारित्वेन चानुष्टेयं यज्ञादिकर्म । विनियोग- पृथक्त्वेन विरोधः परिहियते इत्यभिप्रायः ॥ सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४ ॥ सर्वथापि उभयत्र विनियोगेपि त एव यज्ञादयः । कुतः । उभयलिङ्गाद उभयत्र प्रत्यभिज्ञानाख्यलिङ्गात् ॥ अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५ ॥ " धर्मेगा पापमपनुदति " इत्यादिना तैरेव यज्ञादिभि- विद्याया उत्पत्तिमतिबन्धाभावरूपानभिभवं च दर्शयति । अत उभयत्र विनियोगात्केवलाश्रमिणां मुक्षूणां चानुष्ठेया यज्ञादयः॥ (विधुराधिकरणम्) अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३६ ॥ विधुरादीनामनाश्रमिणां ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्ति नेनि संशयः आश्रमधर्मेतिकर्तव्यताकत्वाद्विद्यायास्तदभावात्ते. पामनधिकार इति पूर्वपक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-उर्द्धरेतरस्वपि रै- कादिष्वनाश्रमिषु विद्यानिष्ठत्वदर्शनात प्राश्रमानियतैर्जपोप- घासादिभिरेव तेषां विद्यानुग्रहो भवतीयस्येवाधिकारः॥ सूत्रा- ॥

·२१४ वेदान्तदीपे र्थस्तु-तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । चशब्दोऽवधारणे । अन्तरा- ऽपि आश्रमानंतरापि वर्तमानानामनाश्रमिणामप्यधिकारोऽस्य- व । कुतः । तदृष्टे रैकादिषु विद्यानिष्ठत्व दृष्टेः ।। अपि स्मर्यते ॥ ३७॥ अपि चानाश्रमिणामपि जपादिभिरेव विद्यानुग्रहः स्मर्य- ते " जप्येन चापि संसिद्धयेत् " इसादिना ॥ विशेषानुग्रहश्च ॥ ३८ ॥ आश्रमानियतधर्मविशेषेण विद्यानुग्रहः श्रूयते च त- पसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्यया चात्मानमन्विच्छेत् " इति ॥ अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च ॥ ३९ ॥ अतोऽनाश्रमिवादितरदामित्वं ज्यायः। धर्मभूयस्त्वाद । लिङ्गाच्च स्मृतेश्चेसर्थः । “अनाश्रमी न तिष्ठेत्तु दिनमेकमपि द्विजः" इति हि स्मयते । तस्मादनाश्रमित्वेन विद्यानिष्ठत्व- मापद्विषयमियभिप्रायः॥ (तद्भूताधिकरणम्) तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमा- त्तद्रूपाभावेभ्यः ॥ ४० ॥ नैष्ठिकवैखानसपरिव्राजकानां स्वाश्रमेभ्यः प्रच्युतानामपि विद्याधिकारोऽस्ति नेति संशयः ॥ विधुरादिवज्जपादिभिरपि तदनुष्ठानसम्भवादस्यधिकार इति पूर्वपक्षः॥राद्धान्तस्तु-नैष्ठि कादीनां स्वाश्रमभ्रष्टानां प्रायश्चित्ताभावस्मरणात् शिष्टबहि- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । कृतत्वाच्च तेषामनधिकारः ॥ सूत्रार्थः-तद्भूतस्य तु नातद्भावः नैष्टिकादिभूतस्यातथाभाबो न भवति कुतः । तद्रूपा- भावेभ्यः शास्त्र नियमात् । तद्रूपाभावाः नैष्ठिकादिधर्मा भावाः । तेभ्यो नियच्छन्ति हि शास्त्राणि "ब्रह्मचार्याचा- र्यकुलवामी तृतीयोऽसन्तमात्मानमाचार्यकुलऽवसादयन् " इति नैष्ठिकस्य तत्रैव नियमः । “अरण्यमीयात्ततो न पुनरयात्" इति वैखानमस्य । " संन्यस्याग्नीन पुनरावर्तयेत् " इति च प- रिव्राजकस्य । अत एतेषामनाश्रमित्वनात्रस्थानाभावात् विद्या- धिकारी न सम्भवतीति । जामनेरप्यविगीनोऽयम् ।। न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ॥ ४१ ॥ अधिकारिकमाधिकारिलक्षणोक्तं "अवकीर्णिपशुश्च त- द्वात् " इसेत् प्रायश्चित्तं नैष्टिकस्य न मंभवति । तदयोगात् । तस्य हि पतनं स्मयते प्रायश्चित्ताभाववचनेन । आरूढो नैष्ठिक धर्म यस्तु प्रच्यवते द्विजः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्धयेत्म आत्महा"इति । अत उपकुर्वाणब्रह्मचारिविषयमाधिकारिकम् ॥ उपपूर्वमपीत्येके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥ ४२ ॥ एके प्रायश्चित्तभावमपि मन्यन्ते । यत उपपूर्वमुपपात- कमिदम् । अशनवत् मध्वशनादिनिषेधतत्प्रायश्चित्तवद्भगव- सेवेत्यर्थः । कुतः । उपकुर्वाणब्रह्मचारिण उक्तमाधिका- रिकमस्यापि भवति । तदुक्तं स्मृतिकारैः "उत्तरेषां चैतद- विरोधि"इति । उपकुर्वाण ब्रह्मचारिण उक्तो धर्मः उत्तरेषा- चाश्रमिणां स्वाश्रमाविरोधी भवसेवेसर्थः ॥

·२१६ घेदान्तदीपे बहिस्तूभयथा स्मृतेराचाराच्च ॥ ४३ ॥ उभयथाऽपि उपपातकित्वे महापातकित्वेऽपि नैष्ठिकात्य- च्युतो वहिर्भूतः कर्माधिकारात् । “प्रायश्चित्तं न पश्यामि"इति स्मृतेराचाराच्च । वर्जयन्येनं शिष्टविद्योपदेशादौ । यद्यपि कल्म- पानहरणाय कैश्चित्मायश्चित्तमुपदिश्यते । तथापि कर्माधिका- रापादनी शुद्धिस्तेषां न सम्भवतीयभिप्रायः॥ (खाम्यधिकरणम्) स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥ ४४ ॥ उद्गीथाधुपासनं किं यजमानेनानुष्ठेयं उत ऋत्विजेति संश. यः ॥ "यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरम्" इति क्रतुवीर्य- वत्तरत्वफलं यजमानस्योत दहरोपामनादिवद्यजमानेनानु. ष्ठेयमिति पूर्वपक्षः ॥ कर्माङ्गाश्रयत्वादस्योपासनस्य कर्मणां चाविज्यत्वेनैतदपि ऋत्विजानुष्ठेयं गोदोहनादिवदिति रा- द्धान्तः ।। सूत्रार्थः-स्वामिनो यजमानस्योद्गीथाशुपासने कतृत्व- म् । कुतः । तस्यैव फलश्रुतेरियात्रेयो मन्यते ॥ आविज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते ॥४५॥ क्रत्वङ्गत्वेन त्वधिकृतस्यैवास्मिन्नुपासनेऽधिकारात् तोश्चाविज्यत्वेनैतदप्यात्विज्यमियोडुलौमिराचार्यो ते। यजमानफलसाधनत्वेऽपि क्रतोस्तदनुष्ठानाय हि ऋत्विक परिक्रियते ॥ (सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् ) सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो वि- ध्यादिवत् ॥ ४६॥ मन्य-

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
૨૬૩
तस्माद्राह्मणः पाण्डिसं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् बा.
ल्यं च पाण्डिसं च निर्विनाथ मुनिः"इयत्र मौनं विधागतया
विधीयत उतानूद्यत इति संशयः।। मौनस्य मननरूपत्वाद"श्रोत-
व्यो मन्तव्यः" इति च प्राप्तत्वेनानूद्यत इति पूर्वपक्षः। राद्धान्त-
स्तु-मुनिशब्दस्य प्रकृष्टमननशीले प्रमिद्धेः प्रकृष्टमननमुपास्य-
विषयाभ्यासरूपं विद्यानिष्पत्तये विधीयते इति ।। सूत्रार्थ:-त-
द्वतो विद्यावतः सहकार्यान्तरं मौनं विधीयत इति युक्तम् ।
विध्यादिवत्रापि विधीयत इति विधिः यज्ञदानप्रभृखा-
श्रमधर्मः । आदिशब्दात् श्रवणमनने गृह्यते । आश्रमधर्म-
वत् श्रवणमननवच्च पाण्डिसबाल्ययोस्तृतीयं सहकार्यन्तरं
मौनमपूर्व विधीयते । कुत इसत्राह । पक्षेणेति । मुनिशब्दस्य
प्रकृष्टमननयुक्त पक्षण प्रसिद्धेरिसर्थः ॥
कृत्स्नभावाबहिणोपसंहारः ॥ ४७ ॥
सर्वाश्रमिणां विद्यावत्वेऽपि छान्दोग्ये स खल्वंव व-
तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिमम्पद्यते” इति गृहस्थधर्मेणा-
पमहारः सर्वाश्रमधर्मप्रदर्शनार्थः । कुतः । कृत्स्नभावात् कृत्स्ले-
ष्वाश्रमिषु विद्यायाः साद्भावादिसर्थः ।।
मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॥ ४८
अथ मुनिः" इत्येतस्मिन्नपि वाक्ये अथ भिक्षाचर्य
चरति" इति पारिवाज्यकान्तधर्मेणोपसंहारः सर्वाश्रमधर्मप्र-
दर्शनार्थः । भिक्षाचर्यामौनादिवदितरेषां चाश्रमधर्माणां यज्ञा-
दीनामप्युपदेशात् ॥
(अनाविष्कारधिकरणम्)
अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ४९ ॥

·२१८
वेदान्तदीपे
"तस्माद्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विध बाल्येन तिष्ठासेत्" इत्य-
अ किं बाल्यस्य कर्म कामचारादिकं सर्व विदुषोपादेयं उत वि.
यामाहात्म्यानाविष्कार इति संशयः ॥ “बाल्येन तिष्ठासेत् "
इत्यविशेषविधानात्कामचारादिक मर्वमप्युपादेयमिति पूर्वपक्षः।
विदुषो विशेषविधानाद्विद्यामाहात्म्याच निषेधश्रुतयो बाधिता
भवेयुः॥ राद्धान्तस्तु-पाण्डिसपयुक्तस्वमाहात्म्याद्यनाविष्कार-
एव विद्यान्वययोग्यतयोपादेयः । इतरस्य कामचारादेः नावि-
ग्तो दुश्चरितात्" इयादिशास्त्रविद्योत्पत्तिविरोधित्वावगमात् ।
अनो यथा वालः स्वाभिजनाद्यनाविष्कुर्वन् वर्तते तथा विद्वान्
वर्तेते सतदेव युक्तं ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥
(ऐहिकाधिकरणम्)
ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तदर्शनात् ॥ ५० ॥
मोक्षव्यतिरिक्ताभ्युदयफलमुपामनं किं स्वसाधनभूत-
पुण्यकर्मानन्तरमेवोत्पद्यते उतानन्तरमन्यदा वेत्यनियम इति सं-
शयः ॥ साधननिर्वृत्तौ विलम्बहेत्वभावादनन्तरमेवेति पूर्वपक्षः॥
राद्धान्तस्तु-अप्रस्तुते प्रवलकर्मान्तरपतिबन्धे मत्यनन्तरम्,प्रस्तुते
सनि तदुत्तरकालमियनियमः । दृश्यते हि प्रबलकर्मान्तरण
फलप्रतिवन्धः । “यदेव विद्यया करोति-तदेव वीर्यवत्तरम् "
इत्युद्गीथोपासनस्य ऋतोः कर्मान्तरेण फलाप्रतिबन्धः फल-
मित्यभ्युपगमात् ॥ मूत्रमपि व्याख्यातम् । ऐहिकमभ्युद-
यफलमित्यर्थः॥
(मुक्तिफलाधिकरणम् )
एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्था-
वधृतेः ॥ ५१ ॥

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
किं मुक्तिफलान्युपासनानि स्वसाधनभूतातिशयितपुण्य-
कर्मानन्तरमुत्पद्यन्त उत पूर्ववदनियम इति संशयः ॥ मुक्ति-
फलोपासनसाधनभूतकर्मणां सर्वकर्मभ्यो बलवत्तरत्वेन प्र-
तिबन्धाभावादनन्तरमेवोत्पद्यन्ते इति पूर्वः पक्षः॥ तत्रापि ब्रह्म-
विदपचारस्य तनोपि बलवत्तरत्वेन प्रतिवन्धसम्भवादनियम ए.
वैति राद्धान्तः ॥ सूत्रार्थः-मुक्तिफलानामप्येवमनियमः। कुतः ।
तदवस्थावधृतः । प्रतिबन्धाभावे सति फलकालावधृतेः । द्विरु-
क्तिरध्यायपरिसमाप्ति द्योतपति ॥
इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते वेदान्तदीपे
तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४॥

·वेदान्तदीपे
चतुर्थः ऽध्यायः ।
(आवृत्त्यधिकरणम्)
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १ ॥
ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति"
इसादिवेदान्तविहितं वेदनं किं सकृत्कृतमेव शास्त्रार्थ उना-
सक्तदावृत्तमिति संशयः ॥ “स यो ह वै तत् परं ब्रह्म वेद
ब्रह्मैव भवति"इति ब्रह्मवेदनस्य परमाप्तिसाधनत्वश्रुतेः सकृत्कृ-
तेपि वेदने शास्त्रार्थनित्तेः सकृदेवेति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्त-
स्तु-" यस्तद्वेद यत्म वेद स मयैतदुक्तः" इत्युपक्रम्य “ अनुम
एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतामुपास्मे " इसकस्मिन्वाक्ये
विद्युपास्योर्व्यतिरेकेण प्रयोगदर्शनात्ममानार्थेषु च "ब्रह्मवि-
दाप्नोति परम् । आत्मा था अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो
निदिध्यामितव्य'इयादिषु ध्यानवेदनयोतिकरदर्शनाच्च ध्या.
नोपासनादिशब्दवाच्यमसकृदावृत्तं स्मृतिमन्तानरूपं वेदन-
मेव शास्त्रार्थ इति निश्चीयते ॥ सूत्रार्थः-आत्तिरसकृत् वेदनशा-
सात्तिरसकृत् । अमकृदावृत्तं वेदनं ध्यानशब्दवाच्यमित्यर्थः।
कुतः । उपदेशात् वेदनीवधायिसमानशास्त्रातव्य उपासीते-
त्युपदेशात् ॥
लिङ्गाच्च ॥ २ ॥

·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः । ૨૨૬ लिङ्गं स्मृतिः । स्मयते चायमर्थः । “मां ध्यायन्त उपा मते, तेषामहं ममुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ॥ ये स्वक्षरम. निर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।। तद्रूपप्रयये चैका सन्ततिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्धधानप्रथमैः षड्भिरङ्गैनिष्पाधते तथा ॥” इति । (आत्मत्वोपासनाधिकरणम् ) आत्मेति तूपगछन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥ किं उपास्यं ब्रह्मोपासितुरन्यत्वेनानुसन्धेयमुतात्मत्वेनेति संशयः ॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् । अधिकोपदेशात्" इत्या- दिषूपासितुरुपास्यस्यान्यत्वोपपादनायथावस्थितस्यैवोपास्यत्वा- चान्यत्वेनोपास्यमिति पूर्व पक्षः॥राद्धान्तस्तु “त्वं बाअहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वममि" इति पूर्व उपासितार उपास्यमात्म- त्वेनोपगछन्ति। अत आत्मत्येवोपास्यमिति । तानुपामितन् प्रत्य- र्थान्तरभूतस्य ब्रह्मण उपासितुरात्मत्वं ग्राहयन्ति शास्त्राणि "य अात्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" इत्युपासिता परमात्मनः शरीरं परमात्मा च उपासितुरात्मेति प्रतिपादनेन तथा "सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलान्" इति “सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः-ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" इति च तदायत्तस्वरूपस्थितिपर्वात्तप्रीतपादनेन च । एवमुपासितुःस्वा- स्मनोऽप्यात्मत्वात् ब्रह्मणो यथावस्थितस्वात्मशरीरकब्रह्मानुम- न्धानेऽहामसवानुसन्धेयम् । यथा मनुष्योऽहमिति स्वशरीरस्य स्वप्रकारतकस्वभावतया प्रकारिणि स्वात्मनि पर्यवसानम् तथा- स्वात्मनोऽपि परमात्मशरीरतया परमात्मप्रकारत्वेन प्रकारिणि ·२२२ वेदान्तदीपे ॥ " मनो परमात्मन्येव सोऽहंबुद्धिशब्दयोः पर्यवसानमित्यस्यार्थस्य स्थे- ने अह ब्रह्मसेवोपासीतेत्युक्तं भवति ॥ मूत्रपि व्याख्यातम ॥ (प्रतीकाधिकरणम्) न प्रतीके न हि सः ॥ ४ ॥ ब्रह्मदृष्टिरुत्कषात् ॥ ५॥ मनो ब्रह्मेत्युपासीत " इत्यादिप्रतीकोपासनेष्वप्या- त्मत्वनानुसन्धानं कर्तव्यं उत नेति संशयः ब्रह्मेत्युपासीत " इति ब्रह्मोपासनत्वाविशेषादात्मेत्येवानुमन्धेय इति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-न प्रतीके आत्मानुसन्धानं कार्यम् । कुसः । नहि मनादिरूपामितुरात्मा । न च तत्र ब्रह्मोपास्यम् । ब्रह्मदृष्टया मनमादिरूपास्यः । अपकृष्ट ह्यु- स्कृष्टदृष्टिरभ्युदयाय भवतीति । यथा भृत्यादौ राजाष्टः ।। सूत्रद्वयं च व्याख्यातम् ॥ ( आदित्यादिमत्यधिकरणम् ) आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥ य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीत इत्यादिकर्माङ्गा- श्रयोपासनेषु किमुद्गीथादाचादित्यादिदृष्टिः कार्या उन प्रा- दित्यादिषु उद्गीथादिदृष्टिरिति संशयः ॥ कर्मणः फलमाधन- तयोत्कर्षादादित्यादेर्देवतात्वेन तद्गुणत्वाच्च प्रादित्यादौ उ- द्गीथादिदृष्टिः कार्यात पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-कर्मणोऽपि फलसाधनत्वमादित्यादिदेवताराधनद्वारेणेत्यादिसादेरेवोत्कर्षो- पपत्तेरादित्यादिमतय एव आदित्यादिदृष्टय एवं कर्माङ्ग उद्गी- थादौ कार्याः ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥

·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः । २२३ (आसीनाधिकरणम्) आसीनः सम्भवात् ॥ ७ ॥ किमिदं ब्रह्मोपासनमासीनः कुर्यादुनासीनः शयानस्ति- टन्गच्छन्वेनियम इति सशयः ॥ विशेषाश्रवणादौनयम इति पूर्वः पक्षः॥राद्धान्तम्तु–आमीनस्यैवैकाग्रता सम्भवादेकाग्र- तामूलत्वाञ्चोपासनस्यामीन एव कुर्यात् ॥ सूत्रीप व्याख्यातम् ।। ध्यानाच ॥ ८ ॥ निदिध्यासिन व्यः । इत्युपामनस्य ध्यानरूपत्वाच्चै- काग्रतावश्यंभाविनी । ध्यानं हि विजातीयप्रययान्तराव्यवहितं तैलधारावदवच्छिन्नस्मृतिमन्तानरूपम् ॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ॥ ९ ॥ निश्चलत्वं चापेक्ष्य ध्यानवाचो युक्तिः पृथिव्यादिषु दृश्यते "ध्यायतीव पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव द्यौः" इसा- दिका । अतो ध्यायतः पृथिव्यादिवदचलत्वमासीनस्यैव सं. भवतीति ॥ स्मरन्ति च ॥ १० ॥ स्मरन्ति चामीनस्यैव ध्यानं उपविश्यामने युंज्याद्यो- गमात्मविशुद्धये " इति । यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥ ११ ॥ यस्मिन् देशे यस्मिश्च काले मनस एकाग्रता तत्र देशे काले चोपासनं कार्यम् शर्करादिहिते मनोऽनुकूले शुचौ देश इत्येतदतिरिक्तविशेषाग्रहणात् यथा देशकलयोरेकाग्रतायामवि- ·२२४ वेदान्तदीपे शेषः तथा स्थितिगत्यादौ । असीनस्य तु विशेषोऽस्तीसभिप्रायः॥ (आप्रयाणाधिकरणम्) आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥ तदिदमपवर्गसाधनमुपासनमेकस्मिन्नहनि कार्यमुत मत्य- हमाप्रयाणमनुवर्तनीयं इति संशयः ॥ एकस्मिन्नेवाहनि शास्त्रा- र्थस्य कृतत्वात्तावतैव परिसमापनीयम्, “यावदायुषम्" इति तु वचनं विधिशब्दाभावाद्विद्यायाः फलेनोसंहारपरमिति पूर्वपक्षः॥ राद्धान्तस्तु-प्राप्रयाणादनुवर्तनीयम् । कुतः। तत्रापि हि दृष्टं “स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुष ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते " इति । अप्राप्तत्वेनानुवादत्वासंभवाद्विधिरेवायमिति ॥ (तधिगमाधिकरणम्) तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॥१३॥ विदुष उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ कि संभवत उत नेति संशयः ॥ “नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि" इति भोगा- देव कर्मक्षयश्रवणादश्लेषविनाशश्रुतिः कथं चिद्विद्यास्तुसर्थतया नेयेति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-द्वयोः शास्त्रयोभिन्न विषयत्वेन विरोधाभावात् संभवत एव । कर्मणां हि फलजननसामर्थ्य द्रढर्यात " नामुक्त क्षीयते कर्म" इति । एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते । एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते " इति च श्रुतिर्विद्यायास्तत्सामर्थ्यनिवारणशक्ति विषयेति । यथाऽप्तेजसोः शीतजननतन्निवाणक्तिविषये प्रमाणे न विरुध्येते ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥

·चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः । ( इतराधिकरणम् ।) इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॥ १४ ॥ किमसंश्लेषविनाशौ पुण्यकर्मण्यपि समानाबुत नेति सं. शयः॥ पुण्यकर्मफलस्य मुखरूपत्वेन विदुषोऽनिष्टत्वाभावान्न स- मानाविति पूर्वपक्षः ॥राद्धान्तस्तु-मुमुक्षोमोक्षविरोधित्वेनानिष्ट- त्वसाम्यावश्लेषविनाशौ समानावेव ॥ मूत्रार्थः-इतरस्य पुण्यस्याप्यनिष्टफलस्वसाम्यादेवमश्लेषविनाशौ । विद्यानुगुणस्य तु वृष्ट्यन्नारोग्यादिफलस्य शरीरपातादृर्द्धमनिष्टत्वादश्लेषः ॥ ( अनारब्धकार्याधिकरयाम् ) अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ॥ १५ ॥ विद्योत्पत्तेः पूर्वकृतयोः पुण्यपापयोरविशेषेण विनाश उतानारब्धकार्ययोरेवेति मंशयः॥ “सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते"इति विशेषाभावात् अविशेषणेति पूर्वपक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-" तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये " इत्युत्पन्न विद्य- स्यापि शरीरमोक्षावधित्वश्रुतेः सर्वावनाशे शरीरस्थित्यनुपपत्ते- श्वानारब्धकार्ययोरेव विनाशः ॥ सूत्रं च व्याख्यातम् ॥ ( अग्निहोत्राधिकरणम् ) अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् ॥ १६ ॥ अग्निहोत्राद्याश्रमधर्मः किं विदुषोऽनुष्ठेय उत नेति संशयः।। मुकृतदुष्कृतयोर श्लेषविनाशाभिधानादाश्रमधर्मस्यापि सुकृतसा- म्येन कार्याश्लेषादननुष्ठेय इति पूर्वः पक्षः॥राद्धान्तस्तु-आश्र- मधर्मस्य तु विद्योत्पत्तिरेव कार्यामति तत्कार्यायैत्रानुष्ठेयः । दृ- श्यते हि " तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन २९ ·૨૨૨ वेदान्तदीपे दानेन"इत्यादिना विद्योत्पत्तिकार्यत्वम् । विद्या चाप्रयाणादह- रहरभ्यासाधेयातिशयोत्पाद्यैव ॥ सूत्रं च व्याख्यातम् ॥ यदि अग्निहोत्रादि साधुकृत्या विद्योत्पत्त्यर्था पूर्वकृता च माधुकृत्याऽननुभूत फला मारब्धफला च विद्यानष्टा " दः साधुकृत्याम्" इत्यस्य को विषय इत्याशयाह- अतोऽन्याऽपि ह्येकेषामुभयोः ॥ १७ ॥ अतोऽग्निहोत्रादिमाधुकत्यायाः पूर्वकृतायाश्चोभयोर न्याsiप कार्यादिमाधुकृया दृष्ट्यन्नाद्यथितया विदुषाऽनु- ष्टिता प्रबलकर्मान्तरप्रतिबद्धफला साधुकृत्याऽस्त्येव । द्विषयमेकेषां शाखिना "सुहृदः माधुकृत्याम्" इति वचनम् ।। अनुष्ठितस्य कर्मणः फलप्रतिबन्धसम्भवं पूर्वोक्तं स्मारयति- यदेव विद्ययेति हि ॥ १८ ॥ उक्तं झुगीविद्यायाः क्रतोः कर्मान्तरप्रतिबन्धाभावः फल- मिति । अतः प्रतिबद्धफला साधुकत्यास्ववानादिकालमत्ता ।। ( इतरक्षपणाधिकरणम्) भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽथ संपद्यते ॥ १९ ॥ इतरे आरब्धकार्ये पुण्यपापे किं विद्यायोनिशरीरावसाने उत तच्छरीरावसाने शरीरान्तरावसाने वेखनियम इति संशयः॥ यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये" इति संपत्तेः शरीरविमोक्ष- मात्रविलम्बश्रुतेस्तच्छरीरावसाने इति पूर्वपक्षः ॥ राद्धान्तस्तु- आरब्धफलयोः कर्मणोर्नोगेनैत्र क्षपयितव्यत्वाभिप्रायेण "या- वन विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये"इत्युच्यते । शरीरमतन्त्रम् । कर्मविषयौ

·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीय पादः ।
अथ संपत्स्ये"
हि बन्धमोक्षौ । अतः प्रारब्धफले पुण्यपापे यावता शरी-
रेण समापनीये तावता क्षपयित्वा
इत्य-
नियम एव ॥ सूत्रं च व्याख्यातम ॥
इति श्रीभगद्रामानुजविरचिते वेदन्तदीपे चतुर्थस्या-
ध्यायस्य प्रथमः पादः।
पOSon-
-(वागधिकरगाम)
वाङ् मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॥ १ ॥
अस्य साम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ् मनसि संपद्यते मनः
प्राणे" इसादिकोत्क्रान्ति विषयाऽऽम्नायते । किं वागिन्द्रयं
मनसि संपद्यते उत वाग्वृत्तिमात्रमिति संशयः ॥ वाचो
मनःप्रकृतित्वाभावात्स्वरूपलयस्तत्र न सम्भवतीति वाग्व-
त्तिमात्राभिप्रायमिति पूर्वपक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-अकारणे संप-
त्यभावस्य वाग्वृत्तापि तुल्यत्वदर्शनात् वाङमनसीति वाक्-
स्वरूपस्यैव संपत्तिशब्दाच स्वरूपमेव संपद्यते । अकारगो ल-
याभावात्संपत्तिशब्दः संयोगाभिप्रायः ॥ सूत्रं च व्याख्यातम् ।।
अत एव सर्वाण्यन ॥ २ ॥
यतो वाचो मनमि संयोगमात्रमुच्यते न तु लयः अत
एव तदानीं "सर्वाणीन्द्रियाणि वाचमनु ममि संपद्यन्ते" इति
वचनमुपपन्नम् तस्मादुपशान्ततेजा अपुनर्भनन्द्रियैर्मनति
संपद्यमानः" इति ॥
(मनोऽधिकरणम)
तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ३ ॥

·२२८
वेदान्तदीये
मनः प्राणे"
" इयत्र किं प्राणशब्देनाप उच्यन्ते उत
पाण एवेति मशयः ॥ प्राणस्य मनः प्रकृतित्वाभावात्
नमयं हि मोम्य मनः" इति मनसोऽन्नमयत्वश्रवणात् अ.
पाश्चान्नम्य प्रकृतित्वेन तत्संपत्तिरुपपद्यते इति प्राणशब्दनाप उ.
च्यन्ते इति पूर्वपक्षः । " आपोमयः प्राणः इत्यम्मयत्वा-
पाणम्य प्राणशब्दनापो वक्तुम् युज्यन्ते ॥ राद्धान्तस्तु-."-
नमयं हि सोम्य मनः प्रापोमयः प्रागाः" इात मन:प्रायोर्न
तत्तत्प्रकृतित्वमुच्यते । अपि तु तदाप्यायनम् । आहङ्कारिक-
स्वान्मनमः प्राणस्य चाकाशप्रकृतित्वात् । अतो "वाङ्मनसि"
इतिवदुत्तरात् “ मनः प्राण" इति शब्दात्तत्सन्द्रिययुक्तं मनः
माया मंयुज्यत ॥
( अध्यक्षाधिकरणम्)
सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥
म प्रायः कि तजसि मयुज्यते उत जीव इति संशयः ॥
"प्राणास्तेजमि" इति वचनात् तेजस्येवेति पूर्वपक्षः॥राद्धान्तस्तु-
उत्क्रान्तौ प्रागास्य जीवो पगमादिश्रुतेः प्राणः करणाध्यक्ष
जीव मंज्यते । एनदारोवाय जीवे सयुज्य पश्चात्तेजाम-
योग " प्राण तेजमि " इति वदति । श्रूयन्ते हि प्रागास्य जी-
वोपगमादयः “एनमेनेमयात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिममा-
यन्ति । तमुत्क्रामन्त प्रागोऽनून्क्रमति । कस्मिन् वा प्रतिष्ठते
प्रतिष्ठास्यामि " इत्यादिषु ॥
( भूताधिकरणम्)
भृतेषु तच्छुतेः ॥ ५ ॥
नैकस्मिन्दर्शयतो हि ॥ ६ ॥

·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः । રર प्राणस्तेजसि " इति किं तेजोमात्रे प्राणः संयुज्यते उत भूनान्तरमंसृष्ट इति संशयः ॥ तेजमि" इति वचनाते- जोमाव इति पूर्वपक्षः ॥ “पृथिवीमयः" इत्यादिना सञ्चरतो जीव- स्य सर्वभूतमयत्वश्रुतेः त्रिकरणश्रुतिस्मृतिभ्यां च तेजम एकस्य कार्याक्षमत्वात् भूतान्तरमंसृष्ट इति राद्धान्तः ॥ मूत्र- द्वयं च व्याख्यातम ॥ (आमृत्युपक्रमाधिकरणम् ) समाना चा मृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॥ ७ ॥ इयमुत्क्रान्तिः किं विद्वदविदुषोः समाना उताविदुष एवेति संशयः ॥ विदुषोऽत्रैवामृतत्वमाप्तिश्रुतेरविदुष एवेति पूर्व पक्षः । श्रूयते हि विदुषोऽत्रैव ब्रह्ममाप्तिः यदा सर्वे प्रमु- च्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः, अथ मोऽमृतो भवसत्र ब्रह्म समश्नुते " इनि ॥ राद्धान्तस्तु-विदुषोऽचिरादिकयैव ब्रह्म- प्राप्तिः । अचिरादिगत्युपक्रमात्मागियमुत्क्रान्तिर्विद्वदविदुषोः म. माना । गतिश्च मूर्धन्यनाड्या "शतं चैका च हृदयस्य नाड्य- स्तासां मूनिमभिनिःसृतैका, तयोर्द्धमायन्नमृतत्त्रमेति" इति श्रुतेः । “यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते" इसनेन गतिश्रुखविरोधायाम. तत्वसाधनभूतोपामननिष्पत्तिरुच्यते । हृदि स्थिताः कामा यदा प्रमुच्यन्ते तदैवोपासनारम्भान्मयोऽमृतो भवति । अत्र कामविमोकपूर्वोपासनेऽवस्थितो मयोऽचिराविकया गया ब्रह्म समश्नुते इसर्थः ॥ सूत्रार्थः—मृतिः गतिः मा गत्युपक्रमात् उत्क्रान्तिविदुषोऽपि समाना । विदुषोऽचिरा- दिगतिश्रुतेः। अथ मयोऽमृतो भवति" इत्युच्यमानममृतत्वं अनुपोष्य च अदग्ध्वैव शरीरेन्द्रियादिसम्बन्धम् । उपासनार- म्भपरिकररूपमित्यर्थः ॥ .

·वेदान्तदीपे तदापीतेः(१) संसारव्यपदेशात् ॥ ८ ॥ तदमृतत्वमुक्तप्रकारमेव । कुतः। प्रापी संसारव्यपदेशात् । अपीतिः ब्रह्ममाप्तिः । अचिरादिकया गत्या देशविशेष गत्वा यावत् ब्रह्म प्राप्यते तावत्संभारः शरीरसम्बन्धो हि व्यपदिश्यते ॥ गतिव्यापदेशादेव शरीरादुत्क्रान्तस्य कथं शरीरमम्बन्ध इसाह- सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ॥ ९ ॥ सूक्ष्मशरीरमनुवर्तते । गतिव्यपदेशात् । न केवलं गतिव्य- पदेशादेव । प्रमाणान्तरतस्तथा सूक्ष्मशरीरवत्वोपलब्धिश्च । वि. दुषोऽचिरादिकया गया गच्छनश्चन्द्रसपा संवादो हि व्यपदि- श्यते " तं प्रतिब्रूयात्सत्यं ब्रूयात्" इत्यादिना ॥ नोपमर्दैनातः ॥ १० ॥ अत उक्ताद्धेतुकलापात् “अथ मोऽमृतो भवति " इति वचनं न देहसम्बन्धोपमनामृतत्वं वदति । अपि तु उक्त- मेवोपासनारम्भं वदतीत्यर्थः ॥ अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा ॥ ११ ॥ अस्य सूक्ष्मशरीरस्य विद्यमानत्वोपपत्तेश्च न देहसम्बन्धोप- मर्देन । उपलभ्यते झुत्क्रामतो विदुषः कचिदूष्मा सूक्ष्मदेहगुणः। न च स्थूलदेहगुणः । अन्यत्रानुपलब्धेः । अतो विद्वान्सूक्ष्मशरी- रेणोत्क्रामति ॥ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात्स्पष्टो ह्येकेषाम् ॥ १२॥ "म एतास्तेजोमात्राः" इत्यारभ्य “इति तु कामयमानः" १ तत् आ अपीतेः इतिच्छेदः ।

·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः । इत्यन्तेनाविदुष उत्क्रान्तिप्रकारं लोकान्तर गमनं पुनरावृत्ति चाभिधाय “अथाकामयमानः" इसादिना “न तस्य प्राणा उ- त्क्रामन्ति ब्रह्मैव मन् ब्रह्माप्यति" इति चिकुष उत्क्रान्तिमति- षेधात् उक्तमकारो नोपपद्यत इति चेन्न । शारीरात्प्राणानामत्रि- श्लेषोऽनेनोच्यते। तस्याकामयमानस्य विदुषः शारीरस्य माणाः स्वस्मान्नोत्क्रामन्ति । देवयानेन गमानात्महव निष्ठन्ति । अयमर्थः स्पष्टो ह्येकषाम् माध्यन्दिनशाखिनां पाठे योऽकामो निष्काम आतकाम आत्मकामोन तस्मात्माणा उत्क्रामन्ति" इति ।। स्मर्यते च ॥ १३ ॥ स्मर्यते च विदुषो मूर्द्धन्यनाड्योत्क्रान्तिः ऊर्दुमकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा मूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिम् ॥” इति ॥ (परसंपत्यधिकरगाम् ) तानि परे तथा ह्याह ॥ १४ ॥ "प्राणास्तेजसि" इति तेजः शब्दनिर्दिष्टानि भूतानि जीवप- रिष्वक्तानि कि परस्यां देवतायां संपद्यन्त उत यथाकर्म य- थाविद्यं गच्छन्तीति संशयः ॥ तदानीं मुखदुःखभोगाद्यभावन संपत्तिप्रयोजनाभावात् यथा कर्म यथाविद्यमिति पूर्वपक्षः । स- बस्य परदेवताकःयत्वेन तदात्मकत्वात् गन्तव्यस्थानमिदं "परस्यां देवतायाम्" इत्युच्यते ॥ राद्धान्तस्तु-तानि परस्मिन् ब्रह्मणि संपद्यन्ते । "तजः परस्यां देवतायाम्" इति ह्याह। यथा- श्रुतिविश्रमस्थानत्वेन कार्य परिकल्प्यमित्यर्थः ।। सूत्रं च व्या- ख्यातम् ॥

·२३२ वेदान्तदीपे (अविभागाधिकरणम्) अविभागो वचनात् ॥ १५ ॥ मेयं परमात्मनि संपत्तिः किं प्राकृतमलयवत् कारणापत्तिरूपा उत मनःप्रभृतिसंपत्तिवत् अविश्लेषमात्रमिति संशयः ॥ परमात्मनः कारगातयां तत्मात्तवचनाच कारणापत्तिरेवेति पूर्वः पक्षः॥ राद्धान्तस्तु-"वामनसि संपद्यते" इति श्रुतस्यैव संपत्तिपदस्य सर्वत्रानुषङ्गात् अनेकत्रानुषक्तस्याभिधानवैरूप्ये प्रमाणाभावादत्राप्यविभागः अविश्लेष एवोच्यते ॥ मूत्रं च व्याख्यातम् । (तदोकोऽधिकरणम् ) तदोकोऽग्रज्वलं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्या- त्तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतः श- ताधिकया ॥ १६ ॥ " शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्दानमभिनि:- मृतका. तयोर्द्धमायनऽमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उक्तमणे भव- न्ति" इति शताधिकया मूर्द्धन्यनाड्या विदुषो गमनमिति नियमः सम्भवति नेति संशयः॥नाडीनतिसूक्ष्मत्वेन दुर्वचत्वा- नियमो न सम्भवति, इति यादृच्छिकी तथागतिमनुवदतीदं वच- नमिति पूर्वपक्षः॥राद्धान्तस्तु-परमपुरुषाराधनभूतथा विद्यया तदङ्गभूतगतिचिन्तनेन च प्रीतेन परमपुरुषेणानुग्रहीतो जीव: तत्प्रकाशितद्वारस्तयैव मूर्द्धन्यानाड्या गच्छति ॥ सूत्रार्थ:-हार्द- परमपुरुषाराधनविद्यासामर्थ्यात्तच्छेषगसनुस्मृतियोगाच्च प्रीत- हार्दानुग्रहीतो भवति ततस्तदोको जीवस्य स्थानं हृदयमग्र- ·.. चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ज्वलनं प्रकाशिताग्रं भवति । एवं परमपुरुषप्रकाशितद्वारः शता. घिकया गच्छति । " तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यव- स्थितः । सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टः" इति हार्दः परमात्मा ॥ ( रश्म्यनुसाराधिकरणम्) रश्म्यनुसारी ॥ १७ ॥ अथ यत्रैतस्माच्छरीरादुत्क्रामतीत्यथैतैरेव रश्मिभि- रूद्धमाक्रमते " इति विद्वान् रश्म्यनुसारी गच्छतीति नियमः सम्भवति नेति संशयः॥ निशि मृतस्य विदुषः आदित्यरम्यनु- सारासम्भवादनियम इति पूर्वपक्षः। वचनं तु पक्षमाप्तमनुव- दति ॥राद्धान्तस्तु-पक्षमाप्त्यनुवादे " अथैतैरेव " इयवधारण- विरोधः । न च निशि रश्मयो न सम्भवंतीति। संत्येव । निश्यपि निदाघसमये ऊष्मोपलब्धेः सूक्ष्माः संत्येवेति रश्म्यनुसार्येव ग- च्छति । हेमंतेऽनुपलब्धिर्दुर्दिनवद्धिमाभिभवात् ॥ (निशाधिकरणम्) निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य यावदेहभावित्वाद- र्शयति च ॥ १८ ॥ विदुषो निशि मृतस्य ब्रह्ममाप्तिरस्ति नेति संशयः ।। दिवा च शुक्लपक्षश्च उत्तरायणमेव च । मुमूर्षतां प्रास्तानि विपरीतं तु गर्हितम् "॥ इति निशामरणस्य गहितत्वेनाधोगतिहेतुत्वान ब्र- ममाप्तिः सम्भवतीति पूर्वपक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-विद्यामा- हात्म्यादुत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशश्रुतेः मारब्धस्यापि मणश्वरमदेहावधित्वाद्वन्धहेत्वभावानिशि मृतस्यापि ब्रह्ममा- “ ·वेदान्तदीपे प्तिरस्येवेति । अविद्वद्विषया निशामरणनिन्दा ॥ सूत्रार्थ:-निशि मृतस्य न ब्रह्ममाप्तिरिति चेत्र । सम्बन्धस्य यावद्दहभावि- त्वात् । अनारब्धकार्यकर्मसम्बन्धस्य विधया विनष्टत्वात् । आ- रब्धकार्यकर्मसम्बन्धस्यापि यावच्चरमदेहभावित्वात्सम्बन्धहे- त्वभावेन ब्रह्ममाप्तिरस्त्येवेसर्थः । तदेतत् श्रुतिरेव दर्शयति "त- स्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये " इति ॥ (दक्षिणायनाधिकरणम्) अतश्चायनेऽपि दक्षणे ॥ १९ ॥ दक्षणायने मृतस्य विदुषो ब्रह्ममाप्तिरस्ति नेति संशयः॥ "अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव महिमानङ्गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छति" इति विदुषो दक्षिणायने मृतस्य चन्द्रसा- युज्यश्रवणात् चन्द्रं प्राप्तनां “अथैतमेवाध्वानं पुननिवर्त- न्ते" इति वचनाच्च दक्षिणायने मृतस्य ब्रह्ममाप्तिन संभ- वतीति पूर्वः प्रक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-पूर्वोक्ताद्वन्धहेत्वभावाद्वि- दुषश्चन्द्रं प्राप्तस्यापि पुनरावृत्तिर्न संभवति चन्द्र सायुज्यवचनं विदुषो ब्रह्मप्रेप्सोर्विश्रामस्थानमात्रविषयम् । प्रा- वृत्तिवचनं त्वविदुषामेव ॥ सूत्रार्थः-यतो हेतोनिशि मृतस्य ब्र- ममाप्तिः। तत एव बन्ध हेत्वभावाद्दक्षिणायने मृतस्यापि ब्र- ह्मप्राप्तिरस्येव ॥ " यत्र काले वनावृत्तिमात्तिं चैव योगिनः" इति म- रणकालविषयं स्मर्यते इति चेत्तत्राह- योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चेतै ॥ २० ॥ योगिनो ब्रह्मनिनिष्ठान प्रत्येते देवयानपितृयानगती स्मार्ते स्मृतिविषयभूते अहरहः स्मर्तव्ये स्मर्यते इयर्थः । यत्र

·चतुर्थाध्यायस्य द्वितीय पादः ।
२३५
काले त्वानात्तिमात्तिं चैव योगिनः" इत्यादिना
"नैते सूतीपार्थ जानन योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन " ।।
इत्यन्तेन मुमूषून्प्रति कालविशेषोपादानं स्मयते । प्रातिवा-
हिकगणस्य कालभिमानिदेवताभूयस्वेन यत्र काल इत्युच्यते॥
इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते वेदन्तदीपे चतुर्था-
ध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
(अर्चिराद्यधिकरणम्)
अर्चिरादिना तत्प्रथितेः ॥ १ ॥
कि विद्वानचिरादिना एकेन मार्गेण गच्छति उत तेन
वान्यैर्वेति संशयः ॥ तदर्थ परीक्ष्यते सर्वामु श्रुतिषु अचिरादि-
रेक एव मार्ग प्राम्नायते उत तत्र तत्रान्य इति । यदि ीचरा-
दिरेक एव सर्वत्र तदैकेनैव गच्छति । यदि तत्र तत्रान्यः तदा
तैर्वाऽन्येन वा ॥ छान्दोग्यवाजसनेयकादिषु नानाविधा ग.
तिप्रकाराः श्रूयन्ते । तेषां ब्रह्मप्राप्ती नैरपेक्ष्यश्रवणात्त-
sचिरादिना वेति विकल्प इति पूर्वः पक्षः ॥ राधा-
न्तम्तु-मर्वयाचिराधन्तर्भूतादित्यादीनां दर्शनात् स एवेति
प्रत्यभिज्ञानात् अन्यत्रोक्तानामन्यत्रोपमहाराच सर्वत्राचि-
रादिरेक एव मार्ग इति तेनैव गच्छति विद्वान् ॥ मूत्रार्थः--
चिरादिनैव गच्छति । कुतः । तत्प्रथितेः । प्रथितिः प्रसिद्धिः ।
सर्वत्र तत्प्रसभिज्ञानादियर्थः ॥
(वाय्वधिकरणम्)
वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २ ॥

·२३६ वेदान्तदीपे तेऽर्चिषमभिसम्भवंत्यर्चिषोऽहरत"इत्यारभ्य"मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादावियं" इति छान्दोग्ये श्रुतम् । तत्र संव- सरादित्ययोर्मध्ये देवलोको वायुश्च श्रुतौ श्रुत्यन्तरे । द्वयोः प्रकरणयोः किं देवलोको वायुश्वार्थान्तरभुताबुत वायुरेक एवेति संशयः ॥ शब्दभेदादर्थान्तरभूताविति पूर्वपक्षः । अर्था- न्तरत्वे सति “देवलोकादादित्यम् " इति देवलोकस्य च तेन स ऊर्द्धमाक्रमते स आदित्यम्" इति वायोश्च आदित्यापूर्वत्वेन श्रीतक्रमनिर्दिष्टत्वाद्देवलोक्रो वायुश्च यथैष्टक- मेण निवेशयितव्यौ ॥राद्धान्तस्तु-वायुरेव देवलोकशब्दनिर्दिष्ट इति न तस्मादन्यः । देवानां लोक इति हि देवलोकः । देवानां वासस्थानं देवलोकशब्दनाविशेषेण निर्दिष्टम् । “योऽयं परत एष एव देवानां गृहाः" इति वायोर्देवानां वासस्थानत्वेन श्रुतत्वादविशेषनिर्दिष्टो देवलोको वायुरेवेति निश्चीयते इति सं- वत्सरादृद्ध र्वायुर्वायोरादित्य इति क्रमश्च स्यात् ॥ सूत्रार्थः-अ- ब्दात्संवत्सरादुर्द्धमादित्यात् पूर्व वायुमेव निवेशयेत् । देवलोक- वायुशब्दाभ्यामविशेषविशेषाभ्यां वायोरेकस्यैव निर्दिष्टत्वात् । देवानां वासस्थानमियविशेषेण हि देवलोकशब्दो वायुं देवानां वासस्थानमाभदधाति, वायुशब्दस्तमेव विशेषेणेति द्वयोः प्र- करणद्वयविहितयोरेकत्वादित्युक्तं भवति ॥ (वरुणाधिकरणम् ) . तडितोऽधि वरुणः सम्बन्धात् ॥ ३ ॥ छान्दोग्यवाजसनेयककौषीतकिप्रभृतिष्वाम्नातस्याचिरा- दिमार्गस्याचिरहरापूर्यमाणपक्षोत्तरायणसंवत्सरवाय्वादित्यच- न्द्रविद्युद्वरुणेन्द्रप्रजापतिरूपस्योपसंहारे वायुपर्यन्तस्य श्रुखा- ·चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । दिभिः क्रमप्रकार उक्तः । वरुणेन्द्रप्रजापतीनां किं विद्युत उपरि निवेशः उत वायोरुपरीति संशयः ॥“स वायुलोकं स वरुणलोकम्" इति कौषीतकीपाठक्रमेगा वायोरुपरि वरुणस्य निवेशः । इन्द्रादेरपि वरुणनिवेशाय वाय्वादिययोः क्रमस्य वा- चितत्वात्तत्रैव वरुणोपरीति पूर्वपक्षः ॥ राद्धान्तस्तु-विद्युतो मेघोदरवर्तित्वेन विद्युदरुणयोलोके वेदे च सम्बन्धावगमाव पाठक्रमादर्यक्रमस्य बलीयस्त्वेन वरुणस्य विद्युत उपर निवेशः कार्य: । इन्द्रादपि वरुणनिवेशाय विद्युतो व्यवधानसहत्त्वद- र्शनादरुणोपरिनिवेशः ॥ सूत्रं च व्याख्यातम् ॥ (आतिवाहिकाधिकरणम्) आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ॥ ४ ॥ किचिरादयो विदुषो ब्रह्मप्रेप्सोर्मार्गचिन्हमृता उत ग- मीयतार इति संशयः ॥ अमुकक्षं गत्वा ततः पर्वतमियातिदे- शिकोपदेशप्रकारदर्शनान्मार्गचिन्ह भुता इति पूर्वपक्षः॥ राद्धा- न्तस्तु-“स एनान् ब्रह्म गमयति" इति वैद्युतपुरुषस्य गमयितृत्व- दर्शनादितरेषां चाविशेषनिर्दिष्टानां स एव सम्बन्ध इति निश्ची- यते । “अग्निलोकम्" इत्यादिलोकशब्दोपि मध्ये भोगाभावात् गयितृत्व एवोपपद्यते ॥ सूत्रार्थः-पातिवाहिकाः विदुषामति- वाहे परमपुरुषेण नियुक्ताः अर्चिरायभिमानिदेवताविशेषाः ग. मयितार इत्यर्थः। “स एनान् ब्रह्मगमयति" इति लिङ्गात् ॥ वैद्युतेनैव ततस्तच्छुतेः ॥ ५ ॥ ततो विद्युतउपरिष्टात् वैद्युतेन विदुषो गमनम् । तच्छुनेः “स एनान् ब्रह्मगमयति" इति तस्यैव श्रुतेः । वरुणादीनां तदनुग्रा-

·वेदान्तदीपे
हकत्वेन गमयितृत्वमिति निश्चीयते इत्यर्थः॥
( कार्याधिकरणम्)
कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ६ ॥
किमर्चिरादिको गणः कार्य हिरण्यगर्भमुपासीनान-
यति उत परं ब्रह्मोपासीनान् अथप्रत्यगात्मानं ब्रह्मात्मकतयो-
पासी नानितिसंशयः ॥ हिरण्यगर्भमुपासीनानिति पूर्व-
पक्षः। तेषामेव गत्युपपत्तेः । न हि परिपूर्ण सर्वगतं परं ब्रह्मो-
पासीनानां तत्प्राप्तये गतिरुपपद्यते नित्यप्राप्तत्वात् । अविद्यानि-
वृत्तिरेव हि तेषां कार्या॥परमेवोपासीनानिसपरपक्षः। “स ए-
नान् ब्रह्म गमयति"इति ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव
मुख्यत्वात् अविद्या-
निवृत्तेः फलाभिसन्धिरहितयज्ञाद्यपेक्षावत् श्रवणाद्यपेक्षावच्च ग-
तिश्रुयादेशविशेषापेक्षा च विद्यत इति निश्चीयते॥राद्धान्तस्तु-प-
रमुपासीनानान्यनपि नयति। तद्य इत्थंविदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धान्तप
इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसम्भवंति"इति पञ्चाग्निविदां परं ब्रह्मो-
पासीनानां चाभेदेनार्चिरादिगतिश्रुतेः। पञ्चाग्निविदो हि प्रकृति-
वियुक्तब्रह्मात्मकात्मस्वरूपविदस्ते च ब्रह्मैव प्राप्य न निवर्तन्ते ।
परं ब्रह्मोपासीनास्तु यथावस्थितं परं ब्रह्म प्राप्य न पुननिवर्तन्ते ।
तद्य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धां तप इत्युपासते तेऽर्चषभि-
सम्भवंति" इति उभयविधानानेदेनोपादायाचिरादिगतिश्रुतेर-
पुनरावृतिश्रुतेश्चैव मिति निश्चीयते ॥ सूत्रार्थः-कार्य हिरण्यगर्भ-
मुपासीनमातिवाहिको गणो नयतीति बादरिराचार्यों मन्यते ।
अस्यैव गत्युपपत्तेः । परमुपासीनस्य हि न तत्प्राप्तये गतिरुपप-
द्यते । सर्वगतत्वात्परस्य ब्रह्मणः॥
विशेषितत्वात् ॥ ७ ॥

·चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । २३९ "पुरुषोऽमानव एत्य ब्रह्मलोकान्गमयति"इति "प्रजापतेः सभा बेश्म प्रपद्ये" इति च प्राप्यस्थानस्य विशेषितत्वाच्च हिरण्यगर्भमुपासीनमेव नयति ॥ सामीप्यात्तु तद्व्यपदेशः ॥ ८ ॥ एवं निश्चिते सति “स एनान् ब्रह्म गमयति"इति हिरण्य- गर्भस्य ब्रह्मव्यपदेशो ब्रह्मसामीप्यात् । “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्" इति हि सामीप्यं विद्यते ॥ कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॥९॥ हिरण्यगर्भप्राप्तावपि अपुनरावृत्तिरुपपद्यते। कार्यस्य हि- रण्यगर्भलोकस्यासये तदध्यक्षेण हिण्यगर्भेणाधिकारियुरुषेण विदुषा सह परमाप्त्यभिधानात् “ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे" इति ॥ स्मृतेश्च ॥ १० ॥ ब्रह्मणा सहते सर्वे संप्राप्त प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥ इति स्मृतेश्चावगम्यते ॥ परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ ११ ॥ परं ब्रह्मोपासीन मेव नयत्यातिवाहिकगण इति जैमिनिरा- चार्यों मन्यत । " ब्रह्म गमयति" इति ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव मुख्य- स्वात् । "ब्रह्मलोकान्"इति शब्दश्च ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति कर्मधारयपरिग्रहस्यैव न्याय्यत्वादुपपद्यते । एवं निश्चिते बहुवचनं च "अदितिः पाशान् " इतिवदुपपन्नम् ॥

·२४० वेदान्तदीपे दर्शनाच्च ॥ १२॥ "अस्माच्छरीरात्ममुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणा- भिनिष्पयते"इसचिरादिना गतस्य परब्रह्मप्राप्तिं च दर्शयति । न च कार्ये प्रत्यभिसन्धिः ॥ १३ ॥ "प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये" इसभिमन्धिश्च न कार्ये । धृत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकभिसम्भवामि " इसकृतं ब्रह्मलोकमिति तत्रैव विशषितत्वात् । “यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्" इति सर्वात्मभावाभिसन्धानाच्च ।। अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च दोषात्तत्क्रतुश्च ॥ १४ ॥ कार्यमुपासीनानेवेति न पक्षः। परमेवोपासीनानिति चाय- मपि नियमो न सम्भवति। कुतः। उभयथा च दोषात् । कार्य- मुपासीनानिति पक्षे " अस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुप- सम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते"इत्यादिकाः श्रुतयो “ये चेमेऽ- रण्ये श्रुद्धां तप इत्युपामते इति च पकुप्येयुः परमेवेति नियमे "तद्य इत्थंविदुः"इति प्रकुप्येत् । तस्मादप्रतीकालंबनान्नयतीति भगवान् बादरायणो मन्यते । प्रतीकालंबनास्त्वचिन्मिभं केवलं वाचिद्वस्तु । सिंहो देवदत्त इतिवद ब्रह्मदृष्ट्या स्वरूपेण वा तद्वस्तु य उपासते प्रतीकालम्बनास्तव्यतिरिक्ताः सर्वकारणं सससङ्कल्पं निखिलहेयप्रसतीकानवधिकातिशानन्दस्वरूपं ब्रह्म उपासते ये च प्रसगात्मनं भूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्तं सर्वत्र वर्चमानं भूतसूक्ष्मव्यतिरिक्तंज्ञानकस्वरूपं नियं निर्विकारं ·चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः । २४१ य अात्मनि तिष्टान्"खादिनाऽवगतब्रह्मात्मभावं पञ्चाग्नि- विमोदितमुपासते तान् उभयविधानयति । " तद्य इथं विदुर्य चेमेऽरण्ये " इत्युभयश्रुतेः । तत्क्रतुश्च यथा क्रतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति" इत्युमयेषामेवापुनरावृत्तिः सम्भवति । अचिन्मिनं केवलमचिस्तु चोपसीनानां तत्- ऋतुन्यायेनैव पुनराचिरवर्जनीया ।। विशेषं च दर्शयति ॥ १५ ॥ प्रतीकाधुक्तलक्षणमचिन्मिश्रं केवलमचिद्वस्तु चोपासी- नानां सर्वेषां गयनपेक्षं परमितफलविशेषं च दर्शयति श्रुतिः यावत्रानो गतं तत्रास्य यथा कामचारो भवति" इसादिका । अतः “ब्रह्मणा सह ते सर्वे" इति वचनं नाचिरा- दिना गतानां गतिप्रकारविषयम् । चिरादिना गतानां देहाव- सानसमय एवं सुकृतदुष्कृतयोनाशाद्धिरण्यगर्भलोकप्राप्तित- दासतत्रस्थ भोगानुभव हेत्वभावात्तत्क्रतुन्यायविरोधात्तदानीमेव ब्रह्मप्राप्तिश्रुतिविरोधाच्च । तवचनं तु पुण्यकर्मविशेषेण हि- रण्यगर्भलोकं प्राप्तानां “ तदुपर्यपि बादरायणः” इति न्यायेन लत्रैव निष्पन्न विधानां गतिप्रकारविषयम् । “ते ब्रह्मलोके" इति तु ब्रह्मलोकशब्दस्य कर्मधारयवृत्त्या ब्रह्मविषयत्वात् ब्रह्मण्युपास्ये वर्तमानाः परान्तकाले चरमदेहावसानसमये परामृतात् परस्माद्ब्रह्मणः उपासनमीत्ताद्धतोः परिमुच्यन्ति स- र्वेऽस्मान्धाद्विमुच्यन्त इति “वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्थाः" इति प्रकरणादवगम्यते " तद्य इत्थं विदुः" इति पञ्चाग्निविदो ब्रह्म- माप्त्यपुनरावृत्तिश्रवणात्तत्क्रतुन्यायेनाचिद्वियुक्तब्रह्मात्मकात्म- स्वरूपोपासनं विवक्षितमिति निश्चीयते । तथैव तत्र लिपि ।

·૨૪ર वेदान्तदीपे "इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति"इति “रमणी- पचरणाः" इति च कर्महेतुकमनुष्याविभावो ऽपामेव भूतान्तर- संसृष्टानामिति चिवचिद्विवेकं प्रतिपाद्य “तद्य इथं दिदुः" इति भृतसूक्ष्मव्यतिरिक्तात्मस्वरूपोपासनमेव विदधाति ।। इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते घेदान्तदीपे चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः। (संपद्याविर्भावाधिकरणम्) संपद्याविर्भावः स्वेनशब्दात् ॥ १ ॥ "एवमेवैष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योति. रूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति किं परं ज्योतिरुप- संपन्नस्य प्रत्यगात्मानः स्वरूपाविर्भाव: प्रतिपाद्यते उत अन्यन साध्येन रूपेण सम्बन्ध इति संशयः॥ स्वस्वरूपस्य सुषुप्त्यादौ निरानन्दत्वदर्शनात्स्वरूपमात्रस्य नित्याविर्भूतत्वाञ्च साध्येन मुखैकन्तेन रूपेण संबध्यते, एवं चाभिनिष्पद्यते इति सङ्गच्छने, परं ज्योतिरूपसंपन्नस्य छानन्दित्वं श्रूयते "रसोवै सः,रसं हवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । स एको ब्राह्मण अानन्दः श्रोत्रियस्य चा- कामहतस्य"इयादिषु, अनः साध्येन रूपेणेति पूर्वःपक्षः॥राद्धा- न्तस्तु-"स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते"इति विशेषणात्स्वरूपाविर्भाव एव । स्वरूपस्य चापहतपाप्मत्वादिगुणकतया प्रजापतिवाक्यो- दितस्य कर्मकृतदेहसम्बन्धतिरोहितस्य परं ज्योतिरूपसंपत्त्या सूक्ष्मासूक्ष्मदेहविनिर्मुक्तस्यासंकुचितज्ञानादिगुणकस्वरूपावि- र्भावात्स्वयाथात्म्यानुभवपून कानवधिकातिशयानन्दब्रह्मानुभव: संपत्स्यत इति चोपपन्नतरम् ॥ मूत्रार्थ:-परंज्योतिरूपसंपद्य स्वस्व- ·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । રક रूपाविर्भावः प्रतिपाद्यते । कुतः । स्वेनशब्दात् साध्यस्यापि रूपस्य स्वासाधारणत्वेन स्वनेति विशषेणं ह्यनर्थकम् ॥ स्वरूममात्रस्याहं जानामीति नियाविर्भूतत्वेन “परं ज्यो- तिरूपसंपद्य" इयनर्थकमित्याशङ्ख्याह- मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २ ॥ कर्मसम्बन्धतत्कृतदेहादेर्मुक्तस्वरूपमत्र " स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यत" इत्युच्यते । कथमिदमवगम्यते "एतं त्वेव ते भूयोऽनु- व्याख्यास्यामि" इति कर्महेतुकदहसम्बन्धतत्कृतजागरिताद्यव- स्थाविनिर्मुक्तस्वरूपस्यात्र वक्तव्य तया प्रतिज्ञानात् ।। एवमपि स्वरूपमात्राविर्भावस्य पुरुषार्थत्वं न सिध्यती. त्याशयाह- आत्मा प्रकरणात् ॥ ३ ॥ “ देहादिचिनिर्मुक्तः स्वरूपेणारस्थित प्रात्मा अपहतपाप्मत्वा- दिमत्यसंकल्पत्वपर्यन्तगुणकः । तस्य ह्याविर्भाव उच्यते। कुतः । प्रकरणाद य प्रात्माऽपहतपाप्मा" इति प्रकृय एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि " इत्यादिनोच्यते । अनोऽपहतपा- मप्यादिगुणकस्य कर्माख्याविद्यातिरोहितस्य परं ज्योति- रुपपद्य निवृत्ततिरोधानस्य आविर्भावः प्रतिपाद्यते ॥ ( अविभागेन इत्याधिकरणम् ) अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ४ ॥ किमयं मुक्त आविर्भूनस्वरूपः प्रत्यगात्मा परं ब्रह्म स्वा- स्मनो विभक्तमनुभवति उत स्वात्मनोऽप्यात्मतयाऽविभागेनाहं ब्रह्मास्मीति संशयः ॥ “निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति । सोऽश्नुते ·वेदान्तदीपे सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता । इदं ज्ञानमुपाश्रिय मम साधर्म्यमागताः" इति श्रुतिस्मृतिभ्यो विभक्तं मुक्तात्माऽनुभ- वतीति पूर्नपक्षः॥राद्धान्तस्तु-"सर्वं खल्विदं ब्रह्मा । ऐतदात्म्य- मिदं सर्व तत्ससं स आत्मा तत्वमषि"इसादिमामानाधिकरण्येन "यः पृथिव्यां तिष्ठन्-यस्य पृथिवी शरीरम् । य आत्मनि तिष्ठन् यस्यामा शरीरम्” इखाविषु मर्वस्य चिदचिद्वस्तुनो ब्रह्म- शरीरतया ब्रह्मपकारतया तत्तद्बुद्धिशब्दास्तत्पर्यन्तविषया इसवगम्य "प्रात्मनि तूपगछन्ति " इति न्यायेन स्वात्मनोऽ- प्यात्मतया अहं ब्रह्मास्मीत्युपासनेन यथावस्थितपरमात्मात्मक- स्वात्मनो दृष्टत्वान्मुक्तः स्वात्मनोऽपि प्रात्मभूतं ब्रह्माहं ब्रह्मा- स्मीति अनिभागेनैवानुभवति ॥ मूबार्थः-अहं ब्रह्माऽऽस्मीति अविभागेन ब्रह्मानुभवति मुक्तः । स्वात्मनोऽप्यात्मतया उपासने यथावस्थितपरमात्मात्मकस्वरूपस्य दृष्टत्वात् । साधर्म्यश्रुतिस्तु परमात्मशरीरभूतस्य प्रयगात्मनोऽपहतपाप्मत्वादिगुणस्तत्साध- भ्य प्रतिपादयति।"सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता" इति ब्रह्मशरीरतया ब्रह्मप्रकारभूतत्वात्स्वात्मभृतेन ब्रह्मगा मह तद्गुणाननुभवतीति वदति । काम्यन्ते इति कामाः । कल्याण- गुणाः । सर्वकल्याणगुणविशिष्टं ब्रह्मानुभवतीयर्थः॥ (ब्रह्माधिकरणम्) ब्राझेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥ ५ ॥ कि जीवस्य स्वाभाविक रूपमपहतपाप्यत्वादिगुगाकम उत चैतन्यमात्रम् उत उभयमिति संशयः॥ अपहतपाप्मत्वादिगुणक- मिति प्रथमः पक्षः॥ “य आत्माऽपहतपाप्या" इति प्रतिपादनात चैतन्यमात्रमिति द्वितीयः पक्षः। “एवं वा अरेऽयमात्माऽनंतरो वाशः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव । विज्ञानधन एव" इसवधारणा ॥

·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । २४५ : राद्धान्तस्तु-विज्ञानस्वरूपस्यैवापहत पाप्मवादिशुमाकत्वप्रलि- पादनादविरोधाश्चोभयस्वरूपम् विज्ञानघन् इत्यवधारणं गुणान्तरासहम् यथा मैन्धव घनस्यह रमघन एवेत्यवधारणेऽपि रमाश्रय द्रव्यं रूपरूपादिशु- गान्तरं महते रमघन एवेयवधारणं तु रमन व्यान्तरस्वभावव्यावृत्तिपरं द्रव्यान्तराणां हि सदसग कोशे रसव सैन्धवघनस्य तु सर्वत्र, एवमबापि जडवस्तुव्याश्या संविस्तभावस्य सगुथास्यात्मनः स्वप्रकाशनानधारग ऋियले “विज्ञानघन एव" इति ॥ सूत्रार्थः-ब्रालेगापहन पापात्रा- दिनाऽस्य स्वरूपाविर्भावः । अपहतपाप्मत्वादयो दहरवाक्ये ब्रह्मगुणाः श्रुताः । उपन्यासादिभ्यः । तेषां ब्रह्मगुणानां प्र- सगात्मन्यमापि “य आत्माऽपहलपा" इत्युपन्यासात् । प्रादि- शब्दात् जक्षत् क्रीडन्नू रममाणाः इसादिभ्योऽपि सत्य- सङ्कल्पादयोऽवगम्यंत इति जैमिनिराचार्यो मन्यते ॥ चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः ॥ ६ ॥ चैतन्यमात्रेण स्वरूपाविर्भावः । “ विज्ञानघन एव" इति तवात्मकत्वावधारणादित्यौडुलोमिराचार्यों मन्यते ॥ एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ॥ ७ ॥ एवं विज्ञानस्वरूपस्यैव सर्वेषाम पहतपाप्मवादिनस- ल्पत्वपर्यन्तानामपि य आत्माऽपह तपाप्मा" इत्युपन्या- सात् सद्भावावगमादुभयोरविरोधं भगवान्बादरायणो मन्यते । उभयश्रुसवगतस्येतरेतरविरोधाभावान्नान्यतरबाधे प्रमाणमस्ती- सभिप्रायः॥

·वेदान्तदीपे ( संकल्पाधिकरणाम ) सङ्कल्पादेव च तच्छुतेः ॥ ८ ॥ " परं ज्योतिरुपपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः स तत्र पर्योत जक्षत् कीडन् रयमाणः खीभिर्वा या- नैर्वा ज्ञातिभिर्वा" इत्यान्नायते । किं ते ज्ञायादयो मुक्तस्य सङ्कल्पादेव भवन्ति उत प्रयत्नान्तरसव्यपेक्षात्सङ्कल्पादिति सशयः ॥ लोके राज्ञां सत्यसंकल्पानामपि प्रयत्नान्तरमापे- क्षत्वदर्शनात तत्मापेक्षादिति पूर्वः पक्षः। “संकल्पादेव" इत्य बधारण "विज्ञानघन एव" इतिवद्भविष्यति ॥राद्धान्तम्तु-“सं- कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति" इत्यवधारणामान्यापक्षत्वम् । न चेह सत्य कमलाडुपन्यासवन्मुक्तस्यान्यापेक्षत्व प्रमाण- मस्ति । लोके सत्यसंकल्पवाभावादेव प्रयत्नान्तरापेक्षत्वम् । न हि परमपुरुषव्यतिरिक्तः कश्चित्सयसंकल्पोऽस्ति । मुक्तश्च तत्पमादात् तत्साम्पमुपागतस्तथैव ॥ सूत्रमपि व्याख्यासम् ॥ अत एव चानन्याधिपत्तिः ॥ ९ ॥ अतः श्रुतेरेव मुक्तोऽनन्याधिपतिश्च । अन्याधिपतित्वं कर्माधीनत्वम्। “अपहनपाप्पा सत्यसंकल्पः" इति हि श्रूयते । अतो मुक्तो नान्याधिपतिः ॥ ( अभावाधिकरणम् ) अभावं बादरिराह ह्येवम् ॥ १० ॥ किं मुक्तस्य शरीरेन्द्रियाद्यस्ति उत न अथवा यथाम- कल्पं अस्ति न वेति सशयः ॥ “न ह वै शरीरस्य सतः प्रिया- प्रिययोरपहतिरस्ति अशरीरं वाच सन्तं न प्रियापिये स्पृशतः" इति मुक्तस्थाशरीरत्वश्रवणात् नास्येवेत्येकः पक्षः॥“स एकधा ·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । भवति त्रिधा भवति" इति मशरीरत्वश्रुतेः अशरी रत्वश्रुतिः कर्म- ही तशरीषियति शरीरोन्द्रियावस्त्यवति द्वितीयः पक्षः॥राद्धा- न्तन्तु-"मनसैतान कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके" इति अशरीरस्यैव भोगश्रुतेः “स एकधा भवति" इति श्रुतेश्च यथाम- कल्पमस्ति न वेति ॥ सूत्रार्थ:-शरीराभावं वादरिमेंने । एव- माह हि श्रुतिः “अशरीरं वाव संतम्" इति ॥ भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥ शरीरादिभादं जैमिनिमैने । कुनः । विकल्पामननात् । विनिधः कल्पो विकल्पः । “स एकधा भवति त्रिधा भवति" इत्यादिना मु. तस्य हि विविधः कल्प पत्रायते । आत्मन एकरूपस्याच्छे- द्यस्य वैविध्यासम्भवाच्छरी रद्वारेण हि वैविध्यं ज्ञायते ॥ द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः ॥ १२ ॥ प्रत उभयश्रुतेरिच्छान उभयविधं शरीरवत्वं अशरीत्वं च भगवान्बादरायणो मेने । द्वादशाहबत् । यथा द्वादशाह उ. भय श्रुतेः सत्रमहीनं च । “द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुः"इति सत्रं " द्वादशाहन प्रजाकामं याजयेत् " इत्यहीन(१) ॥ तन्वभावे संध्यवदुपपत्तेः ॥ १३ ॥ स्वनैव सृष्टतनुप्रभृत्युपकरणाभावे परमपुरुषसृष्टैरुपक- रणोंगोपपत्तेः सससङ्कल्पोऽपि स्वयं न सृजति । स्वप्नवत् । अथ रथान्यू इसारभ्य स हि कर्ता" (१) बहुयजमालको यागः सत्रम् । एकयजमानको यागो- ऽहीनम् । उपैतिविधिचोदितं सत्रम् । यजतिविधिचोदितमहीनम् इति विवेकः ॥ यथा स्वप्ने ·वेदान्तदीप इति य एए सुप्तेषु” इत्यारभ्य तदु नात्येति कश्च- "इति चेश्वरसृष्टै रथाधुपकरणौ वो भुंक्ते तथा युक्तोऽपि लीलाप्रवृत्तेनेश्वरेण सृष्टः पितृलोकादिभिर्लीलारसं मुंक्त । भावे जाग्रहत् ॥ १४ ॥ स्वसङ्कल्पादेव सृष्टतनुप्रभृतिपितृलोकायुपकरणभावे जा- प्रत्पुरुत्ववन्मुक्तो लीलारसं भुक्ते । परमपुरुषोऽपि लीलार्थ दशर- थवसुदेवादिकं स्वयमेव सृष्ट्वा तैर्मनुष्यधर्मलीलारसं भुंक्त । तथा मुक्तश्च सससङ्कल्पत्वात्परमपुरुषलीलान्तर्गतं स्वपितृलोकादिकं स्वयमेव सृष्ट्वा तैलीलारसमनुभवति ॥ ननु आत्माऽणुपरिमाया इत्युक्तं कथमनेकेषु शरीरेषु ए- कस्यागारात्माभिमानसम्भव इत्यत्राह- प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५ ॥ यथा प्रदीपस्य एकस्य एकदेशवर्तिनः स्वया प्रभयाऽ- नेकदेशप्रवेशः तद्वदात्मनोऽपि एकदेशस्थस्य स्त्रप्रभारूपेगा ज्ञा- नेन सर्वदेहेषु यथासङ्कल्पमात्माभिमानानुगुणव्याप्तिः । यथैक- स्मिन्देशे हृदयादिदेशे वर्तमानस्याणोपि सर्वस्मिन्देहेऽह- मित्यभिनानुगुणव्याप्तिः स्वप्रभारूपचैतन्येन तद्वत् । तथा हि दर्शयति श्रुतिः “ वालाग्रशतभागस्य शतधा काल्पतस्य च, भागो जीवः स विज्ञयः स चानन्याय कल्पते" इति । प्र- त्यगात्मनो अणुत्वमेव स्वरूपमिति सूत्रकारमतम् । “ नाणुरतच्छु- तरिति चेनेनराधिकारात्" इति परस्यैव महत्त्ववचनात् ॥ ननु परं ब्रह्म प्राप्तस्यान्तरबाह्य ज्ञानबाधं दर्शयति श्रुतिः "प्राज्ञनात्मना संपरिष्वक्तो न वाह्य किञ्चन वेद नान्तरम्" इति ·चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । तत्कथं मुक्तस्य ज्ञानानन्त्यमुच्यते इत्यत्राह- स्वाप्ययसंपत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥ नेदं मुक्तविषयम् । सुषुप्तिमरणयोरन्यतरापेक्षम् । आविष्कृत हि श्रुत्या सुषुप्तिमरणयोनिःसम्बोधत्वं मोक्षदशायां सर्व- ज्ञत्वं च । सुषुप्तौ तावत् "नाह खल्वयं संप्रत्यात्मानं जानात्यय- अहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति"इति । बिनाशमदर्शनमित्यर्थः । मरणे च "एतेभ्यो भूतेभ्यः समुस्थाय तान्येवानुविनश्यति"इति । न पश्यतीत्यर्थः। मोक्षे तु “स वा एष दिव्येन चक्षुषा मननैतान कामान्पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके" इति "सर्व ह पश्यः पश्यति सर्वमानोति सर्वशः” इति च ।। ( जगद्यापारवर्जाधिकरणम् ) जगण्यापारवर्ज प्रकरणादसंनिहितत्वाच्च ॥ १७ ॥ किं मुक्तस्र भोगो निखिलहेयप्रसनीककल्पाणैकनान- सकलेतरनिलक्षण नवधिकातिशयानन्दमहाविभूतिरूपपरब्रह्मा- नुभव एव जगत्कृष्टयादिजगन्नियमनरूपलीलाऽपीति संशयः ॥ "निरअनः परम् साम्यमुपैति” इसादिश्रुतेः जगन्नियमनरूप- लीलापीति पूर्व पक्षः॥राद्धान्तस्तु—“यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । सदेव सोम्येदमा आसीत् । ब्रह्म ह वा इदक एका आसीत् । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् । एको ह वै नारा- यण आसीन्” इसादिषु परं ब्रह्म प्रकृत्यैव जगद्यापारः श्रूयते । तत्र तत्र प्रकरणे न मुक्तस्य मन्निधिरप्यस्ति । अतो जगचिय- मनरूपधुराबर्जम् “सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विष- श्चिता । स एको प्रारा आनन्दः श्रोत्रियस्य चाक महास्य" इति अनधिकातिशयानन्दानुभाचे मुक्तस्य साम्पस्छ । प्रल ·२५० वेदान्तदीपे हि स्वस्य परस्य चानुभूयमानविशेषेणानवधिकातिशयानन्दा- य भवति । आनन्दस्वरूपत्वाविशेषात् ॥ सूत्रमपि व्याख्यातम् ॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः॥१८॥ प्रत्यक्षः श्रुतिः। “तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । इमान् लोकान् कामान् नीकामरूप्यनुसंचरन्” इत्यादिश्रुत्या मुक्तस्य जगद्यापारोपदेशात्सोऽपीति चेन्न। आधिकारिकमण्डलस्थोके। आधिकारिकाः परमपुरुषेण लोकनियमनाधिकारे नियुक्ता हि- रण्यगर्भादयः । तल्लोकस्थभोगेषु मुक्तस्य यदीच्छा वर्तते तत्र तत्र यथाकामं परमपुरुषानुग्रहेण वर्तमानस्तत्स्थान्भोगान् भुंक्त इति तया श्रुत्योक्तेः । “कामाचारो भवति” इति हि भ्रूयते न नियुंक इति ॥ ननु उत्पत्त्यादिविकारवर्तिहेयमिश्रोऽयल्पश्च कथं मुक्तस्य भोगो भवति यत इच्छातः सर्वेषु लोकेषु कामचार उच्यते इसत्राह विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ चशब्दोऽवधारणे । उत्पत्त्यादिविकारेषु न वर्तते इति वि- कारावर्ति परं ब्रह्मैवास्य मुक्तस्य भोगः । तथा हि मुक्तस्य स्थि- तिमाह यदा ह्यवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्ये निरुक्ते नि- लयनेऽभयं प्रतिष्ठां विंदते अथ सोऽभयं गतो भवति । रसो वै सः रसं ह्येवायं लध्वाऽऽनन्दी भवति” इति । ब्रह्मनिष्ठो ब्रह्मैव लध्वाऽऽनन्दी भवतीत्यर्थः । ब्रह्म हि निरतिशयानन्दस्व- निरतिशयकल्याणानन्तगुणकमनन्तमहाविभूति च । तत्र सविभूतिकब्रह्मानुभवाय विभूत्येकदेशभूतलोकेषु सञ्चरतः तत्र तत्र कामचारो भवति इत्युच्यते ॥ .

·तुर्थी व्यायस्य चतुर्थः पादः । दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ उत्पत्त्यादिजगन्नियमनं परस्यैव, मुक्तस्य तु परब्रह्मानुभव एव भोगः इत्युक्तमर्थ प्रत्यक्षानुमाने श्रुतिस्मृती दर्शयतः । “त- स्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । भीषाऽस्माद्वातः पवते । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि मूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः " इत्यादिका श्रुतिः स्मृतिरपि “अहं सर्वस्य प्रभवः । अहं मर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमे- कांशेन स्थितो जगत् । मत्तः सर्व प्रवर्तते । सो ऽभिध्याय शरीरा- स्वात्सिमुक्षुर्विविधाः प्रजाः । प्रशासितारं सर्वेषाम् इसा- दिका परविषया । “अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम प्रा. प्तकाम आत्मकामः इसादिका श्रुतिः । स्मृतिरपि प्रियो हि ज्ञानिनोऽयर्थमहम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मा- मेवानुत्तमां गतिम् । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा मुर्दुलभः॥ " “ मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते । ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ इसादिका मुक्तविषया । भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च ॥ २१ ॥ सो ऽश्नुते सर्वानू कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" इति हि मुक्तस्य ब्रह्मानुभवभोगमात्रवचनात् ब्रह्मसाम्यलिङ्गाच्च ज- गध्यापारवर्जमिति निश्चीयते ॥

·बेवानदीपे एतेन प्र- यदि नियंगत्वं परस्यैव तहि स्वतन्त्रत्वेन मुक्त परः- झाचित् पुनरावर्तयिष्यतीत्याह- अनावृतिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ अस्य मुक्तस्यानात्तिः शब्दादवगम्यते । यथा “चनो वा इमानि भूतानि जायन्ते । सोऽकामयत बहु स्यां मजायेयेति । यः पृथिवीमंतरो यमयति । य अत्मानमन्तरो यमयति इति शब्दा- स्परमपुरुषस्य सष्मृत्वं नियन्तृत्वं चावमम्यते तथा तिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते । म खल्वेनं वर्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यने न च पुनरावर्तते । मामुपेय पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः। प्रा ब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावतिनोऽर्जुन । मामुपेब तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ इदं ज्ञानमुपाश्रिय मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥" इति शब्दादेवैनं कदाचिदपि नावर्तयतीत्यवगम्यते । सूत्रात्तिः शास्त्रापरिसमाप्ति द्योतयतीति सर्व समासम् ।। इति श्रीभगवद्रामानुजविरचिते वेदान्तदीपे चतुर्थस्या ध्यायस्य चतुर्थः पादः । समाप्तोऽध्यायः॥ शास्त्रं च परिसमाप्तम् ॥

·नमः परमर्षिभ्यः । ब्रह्मसूत्रपाठः। १ (१)अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ १८ भेदव्यपदेशाच्च ।। २ (२)जन्माद्यस्य यतः ॥ १९ कामाच नानुमानापेक्षा ॥ ३ (३)शाखयोनित्वात् ॥ २० अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति। ४ (४)तत्तु समन्वयात् ।। २१ (७)अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ ५ (५)ईक्षते शब्दम् ॥ २२ भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ ६ गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ॥ २३ (८)आकाशस्तल्लिङ्गाद । ७ ननिष्ठम्य मोक्षोपदेशात् ॥ २४ (९)अत एव प्राणः ॥ ८ इयत्वावचनाञ्च ॥ २५ ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ ९ प्रतिज्ञाविरोधात्१ ।। २६ छन्दोऽभिधानान्नति चेन्न तथा १० स्वाप्ययात् ॥ चेतोऽर्पणनिगमा३त्तथाहि ११ गतिमामान्यात् ॥ १२ श्रुतत्वाच ।। दर्शनम् ॥ १३ (६)आनन्दमयोऽभ्यासात्॥ २७ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्ते- १४ विकारशब्दन्नेति चेन्न प्रा. श्चैवम् ॥ चुर्यात् ॥ २८ उपदेशभेदान्नेति, चेनोभय- १५ तहेतुव्यपदेशाच्च ॥ स्मिन्नप्यविरोधात् ॥ १६ मान्त्रणकमेव च गीयते ॥ २९ (११)माणस्तथानुगमात् ॥ १७ नेतरोऽनुपपत्तेः॥ ३० न वक्तुरात्मोपदेशादिति चे- १ केचिदेतत्सूत्रं न पठन्ति । २ गम्यते इति कश्चित्पठति । ३ निगदातू इति कीचत्पठन्ति ।

·वेदान्तदर्शने दध्यात्माम्बन्धभूमा ह्य- ११ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि स्मिन् ॥ लद्दर्शनात् ॥ ३१ शानदृष्ट्या तूपदेशो बाम- १२ विशेषणाच ॥ देववत् ॥ १३ (३)अन्तर उपपत्तेः ॥ १४ स्थानादिव्यपदेशाच ॥ ३२ जीव मुख्यप्राणालङ्गान्नेति चसोपाराविध्यादाश्रि. १. सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १६ अत एव च स ब्रह्म । तत्वादिह तद्योगात् ॥ १७ श्रुतोपनिषत्कगलभिवानाच॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ १८ अनवस्थितरसम्भवाञ्च नेतरः। १९ (४)अन्तर्याम्यधिदेवाधिलो- १ (१)सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ।। कारदिषु तद्धर्मव्यप- २ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ।। देशात् ॥ ३ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ।। २० न च स्मातमतद्धर्माभिला- ४ कर्म कर्तृव्यपदेशाच्च ।। पाच्छारीरश्च३॥ ५ शब्दविशेषात् ॥ २१ उभयेऽपि हि भेदनैनमधी. ६ रहनेश्च ॥ ७ अर्भकोकस्वात्तपदेशाच २२ (५)अश्यतादिगुण को ध- नान चेन्न निचायलाद मोक्तेः॥ व्योमवञ्च ॥ २३ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां ८ सम्भोगमाहिरिनि चेन्न चनेतरी ॥ वैशेष्यात् ॥ २४ रूपोपन्यासाच्च ॥ ९ (२ अत्ता चराचरग्रहणात् ॥२५ (६) वैश्वानरः साधारणशब्द- १० प्रकरणाच॥ विशेषात् ॥ १ केनिइतत्पून पठन्ति । २ केविच्चारित्वंशमग्रिम- ३ अधिलोकशब्दः कैश्चिन्नपठ्य ने । सूत्रादौ पठन्ति । यते ॥

·प्रथमोऽध्यायः । २६ स्मर्षमाणमनुमानं स्या ७ (२)भूमा सम्प्रसादादध्युप- दिति ॥ देशात् ॥ २७ शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठा-८ धर्मोपपत्तेश्च ॥ नाच्च नेति चेन्न तथा दृ- ९ (३)अक्षरमम्बरान्तधृतेः ।। ष्टुथपदेशादसम्भवात्पुरुष- १० सा च प्रशासनात् ।। पपिरचैनमधीयते ॥ ११ अन्यभावव्याहत्तेश्च ।। २८ अत एव न देवता भृतञ्च ॥ १२ (४)ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्मः॥ २९ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः॥१३ (५)दहर उत्तरेभ्यः ।। ३० अभिव्यक्तरिसाश्मरथ्यः ॥ १४ गतिशब्दाभ्यां तथाहि ३१ अनुस्मृतेर्बादरिः॥ दृष्टं लिङ्गश्च ॥ ३२ सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा- १५ धृतेश्च महिनोऽस्यास्मि- हि दर्शयति ।। न्नुपलब्धेः॥ ३३ भामनन्ति चैनमस्मिन् ।। १६ प्रसिद्धश्च ॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥१७ इतरपरामर्शात्स इति चेनासम्भवात् ॥ १ (१)शुभवाद्यायतनं स्व २८ उत्तराञ्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ।। शब्दात् ॥ १९ अन्यार्थश्च परामर्शः ।। २ मुझोपमृप्यव्यपदेशाच्च ॥ २० अल्पश्रुतरिति चेत्तदुक्तम् ।। ३ नातुमानमतच्छब्दात्माण २१ अनुकृतेस्तस्य च ।। २२ अपि५पर्यते ।। ४ भेदव्यपदेशाच्च४॥ २३ (६)शब्दादेव प्रमितः ॥ ५ प्रकरणात् ॥ २४ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधि- ६ स्थिसदनाभ्याश्च ॥ कारत्वात् ।। १ष्ठानान इति कश्चित्पठ्यत । २ पुरुषविधमपीति कश्चित्पठति । ३ फेचित्प्राणभृञ्चति पृथक्सूनं पठन्ति । ४चकारः कचिन्नास्ति । ५ अपि चेति केचित्पठन्ति । भृच्च ॥३ ·वेदान्तदर्शने २५ (७)तदुपर्यपि बादरायणः ४० (६)कम्पनात् ॥ सम्भवात् ।। ४१ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ २६ विरोधः कर्मणीति चेन्ना ४२ (१०)आकाशो ऽर्थान्तरत्वा- नेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥ दिव्यपदेशात् ॥ २७ शब्द इतिचेन्नातः प्रभवात् ४३ सुषुप्त्युत्क्रान्योर्भेदेन ॥ प्रसाक्षानुमानाभ्याम् ॥ ४४ पसादिशब्देभ्यः । २८ अत एव च नित्यत्वम् ।। इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ २९ समाननामरूपत्वाचावृत्ताव- प्यविरोधो दर्शनात्स्स्मृतेश्च ॥ ३० (८)मध्वादिष्वसम्भवादनधि-१ (१)आनुमानिकमप्ये केवा- कारं जैमिनिः॥ मिति चेन्न शरीररूपकवि- ३१ ज्योतिषि भावाच्च ॥ न्यस्तगृहीतेदेति च ।। ३२ भावन्तु बादरायणोऽस्ति हि॥२ सूक्ष्मन्तु तदर्हत्वात् ।। ३३ (९)शुगस्य तदनादरश्रवणात् ३ तदधीनत्वादर्थवत् ॥ तदाद्रवणात् मूच्यते हि ।। ४ ज्ञेयत्वावचनाच्च । ३४ क्षत्रियत्वगतेश्च ॥ ५ बदतीति चेन्न पाझो हि ३५ उत्तरत्रचैत्ररथेन लिङ्गात् ।। प्रकरणात् ॥३ ३६ संस्कारपरामर्शातदभा ६ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः वाभिलापाच्च ॥ मनश्च ॥ ३७ तदभाननिर्धारण च महदच्च ॥ प्रवृत्तेः ॥ ८ (२)चमसवदविशेषात् ।। ३८ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्॥९ ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्य- ३९ स्मृतेश्च२ ॥ धीयत एके ॥ १ केचिदादिममेतच्चैकं पठन्ति । क्षत्रियत्वावगतेरिति तेषां पाठः । २ केचिदेतदादिमसूत्रेण मेलयन्ति। ३ प्रकरणादिति पृथक् सूत्रं पठति कश्चित् । 9 ·द्वितीयोऽध्यायः। : १० कल्पनोपदेशाच्च मध्वादि- २५ साक्षाच्चोभयानानात् ॥ वदविरोधः ॥ २६ प्रात्मकृतेः॥ ११ (३)न संख्योपसंग्रहादपि ना-२७ परिणामात् ॥२ नाभावादतिरेकाच्च ॥ २८ योनिश्च हि गीयते ।। १२ प्राणादयो वाक्यशेषात् ।। २९ (८)एतेन सर्वे व्याख्याता १३ ज्योतिषकेषामसखन्ने ।। व्यख्याता: १४ (४ कारणत्वेन चाकाशादिषु इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादः ॥ यथाव्यपदिष्टोक्तेः ।। -- १५ समाकर्पात् ॥ १६ (५)जगदाचित्वात् ।। अथ द्वितीयोऽध्यायः । १७ जीवमुख्यपालिङ्गान्नति १ (१)स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग चेत्तरध्याख्यातम् ।। इति चेन्नान्यस्मृत्यनवका- १८ अन्यार्थन्तु जैमिनिः प्रश्न- शदोषप्रपङ्गात् ।। व्याख्यानाभ्यामपि चैत्रमके। २ इतरेषाञ्चानपलब्धेः ।। १९ (६)वाक्यान्वयात् ।। ३ (२)एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ २० प्रतिज्ञा सिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः।४ (३)न विलक्षणत्वादस्य त- २१ उत्क्रमिष्यत एवं भावादि थात्वञ्च शब्दात्३ ।। सोडुलोमिः॥ ५ अभिमानिव्यपदेशस्तु बि- २२ अवस्थितरिति काशकृत्स्नः ।। शेषानुगतिभ्याम् ।। २३ (७)प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा दृष्टान्ता-६ दृश्यते तु४ ।। नुपगेधात् ।। ७ असदिति चेन्न प्रतिषेधमा- २४ अभिध्योपदेशाच्च ।। त्रत्वात् ।। १ आत्मकृतेः परिणामादित्येकमेव केचित्सूत्रं पठन्ति । २ लिङ्गादिति चेत्तदिति कश्चित् लिङ्गादिति चेन्न तदिति क. श्चिञ्च पठतः ॥ ३ कश्चिदतत्सूत्रानन्तर दृश्यते तु ४ दृश्यते च इति कश्चित्पठति । इत्यप्यकं सूत्र पठति । :

·वेदान्तदर्शने ८ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गावस- २१ (७)इतरव्यपदेशाद्धिताक- मञ्जसम् ॥ रणादिदोषप्रसक्तिः॥ ९ न तु दृष्टान्तभावात् ।। २२ अधिकन्तु भेदनिर्देशात् ॥ १० स्वपक्षदोषाच्च ॥ २३ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः। ११ तर्काप्रदिष्ठानादपि । २४ (८)उपसंहारदर्शनान्नेति चेत्र १२ अन्यथानुमेयमिति चेदेवम क्षीरवद्धि ॥ प्यनिमोक्षप्रसङ्गः१॥ २५ देवादिवदपि लोके ।। १३ (४)एतेन शिष्टापरिग्रहा २६ (९)कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयव- अपि व्याख्याताः॥ स्वशब्दकोपो वा ॥ २७ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ।। १४ (५)भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् २८ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि॥ स्याल्लोकइत् ॥ २९ स्वपक्षदोषाच्च ॥ १५ (६)तदनन्यत्वमारम्भणश ३० सर्वोपेता च तदर्शनात् ॥ न्दादिभ्यः॥ ३१ विकरणत्वान्नेनि चेत्तदुक्तम्॥ १६ भावे चोपलब्धेः॥ ३२ (१०)न प्रयोजनवत्त्वात् ।। १७ सत्त्वाच्चापरस्य ।। ३३ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ।। १८ अमद्यपदेशानेति चेन्न ध. ३४ वैषम्यनैघृण्ये न सापेक्षत्वा- न्तिरेण वाक्यशेषाद्युक्तेः तथा हि दर्शयति ।। शब्दान्तराच्च३ ।। ३५ न कर्माविभागादिति चे- १९ पटवच्च ॥ नानादित्वादुपपद्यते चा- २० यथा च प्राणादिः५॥ प्युपलभ्यते च७॥ १११-१२ सूत्र मेलयन्ति केचित् । तत्र केनचित् तिष्ठानादन्य- थाऽप्यनु इति पठ्यते । २ अवरस्योति केषां चित्पाठः। ३ युक्तेः शब्दान्तराति पृथक्कृतं कैश्चित् । ४ चकारः केनचिन्न पठ्यते । ५ नपुंसक केचित्पठन्ति । ६ नकर्मवि इति कश्चित् पठति । ७ उपपद्यते इत्याद्यशं केचित्पृथक्कुर्वन्ति ।

·द्वितीयोऽध्यायः पेक्षा॥ ३६ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ म्यादनवस्थिते ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ १३ नियमेव च भावात् ॥ १४ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो १ (१)रचनानुपपश्च नानुमा दर्शनात् ॥ नं प्रवृत्तेश्च१॥ १५ उभयथा च४ दोषात् ॥ १६ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमन- २ पयोऽम्बुवञ्चेत्तत्रापि ॥ ३ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपे- १७ (३)समुदाय उभयहेतुकेऽपि झत्वात् ॥ तदप्राप्तिः ॥ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत्॥ १८ इतरेतरप्रसयत्वादुपपन्नाम- ५ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि२॥ नि चेन्न संघातभावानिमि- ६ अङ्गित्वानुपपत्तश्च ॥ त्तत्त्वात् ॥ ७ अन्यथानुमितौ च शशक्ति- १९ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात्।। वियोगात् ॥ २० अमति प्रतिज्ञोपरोधो दौ- ८ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥३ गपद्यमन्यथा ॥ ९ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जमम् ॥ २१ प्रमिसंख्याऽप्रतिसंख्यानि- १० (२)महद्दीर्घबद्वा हस्वपरिम रोधाप्राप्तरविच्छेदात् ।। ण्डलाभ्याम् ।। २२ उभयथा च दोषात् ॥ ११ उभयथापि न कर्मातस्त २३ आकाशे चाविशेषात् ।। दभावः ॥ २४ अनुस्मृतेश्च ॥ १२ समवायाभ्युपगमाच्च सा- ५ नासतो ऽदृष्टत्वात् ॥ १ प्रवृत्तश्च इति पृथक् सूत्रं केचित् पठन्ति । २ तत्रापीति पाठो ऽपि कस्यचिन्मतग्रन्थेषु क्वचिदृश्यते ।। ३ फेचिदेतत्सूत्र ४र्थसूत्रानन्तरं पठन्ति । ४ उभयथापि चति कश्चित् पठति ॥ ५ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वादिति चितू पठन्ति । प ACADEARCFEE.. TSESEARCH AADIVAT:

·वेदान्तदर्शने २६ उदासीनानामपि चैवं प्रतिषेधः ।। सिद्धिः॥ ४२ विमतिषवाच्च ॥ २७ (४)नाभाव उपलब्धेः ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः २८ वैधाच्च न स्वमादिवत् ॥ २९ न भावोऽनुपलब्धेः१॥ 30 (५)पर्वथाऽनुपपत्तेश्च ॥ १ (१)न वियदश्रुतेः ।। ३१ (६)नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ २ अस्ति तु ।। ३२ एवञ्चात्माऽकात्य॑म् ॥ ३ गोण्यमम्भवाच्छन्दाच ॥ ३३ न च पर्यायादप्यविरो- ४. म्याचकस्य५ ब्रह्मशब्दवत् ।। धो विकारादिभ्यः॥ ५ प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकात् ।। ३४ अन्सान स्थितेश्चोभयनि ६ शब्देभ्य:६ ॥ खत्वादपिशेष:२॥ ७ यावद्विकारन्तु विभागो लो- ३५ (७)प्रत्युरसामञ्जस्यातू३ ॥ कवत् ॥ ३६ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ८ एतेन मातरिश्वा७ व्याख्या- ३७ करणवञ्चेन्न भोगादिभ्यः॥ तः ॥ ३८ अन्तवत्वममर्वज्ञता वा ॥ ९ असम्भवस्तु मतोऽनुपपत्तेः ।। ३९ (८)उत्पत्त्यसम्भवात् ।। २० (२)तेजोऽतस्तथा ह्याह ।। ४० न च कर्तुः करणम् ॥ ११ प्रापः ॥ ४१ विज्ञानादिभावे वा तद १२ पृथिवी॥ १ फेचिदेतदनन्तरं क्षणिकन्वाच्च इति सूत्रमपि पठन्ति । २ अविशेषादिति केचित् पठन्ति ॥ ३ एतदनन्तरं सबन्धानुपपत्तश्चेति सूत्रमपि केचित्पठन्ति । त. त्र पत्तश्चेति कश्चितू पठन्ति ॥ ४ शब्दाच इति पृथक्सूत्रं पठन्ति केचित् ॥ ५ स्याच्चैकस्यापीति केचित्पठन्ति ॥ ६ कचिच्छन्देश्य इति पूर्वसूत्रण मेलयन्ति । ७ रिश्वापीति कश्चित्पठति । ८ केचिदेतग्रिमसूत्रेण मेलयन्ति ।।

·द्वितीयोऽध्यायः । : १३ अविकाररूपशब्दान्तरे २५ अवस्थितिवशेष्यादिति चे- भ्यः१ ॥ नाभ्युपगमादधृदि हि ॥ १४ तदभिध्यानादेव तु तल्लि २६ गुणाद्वाऽलेाकवत् ॥ २७ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च द- ङ्गात्मः ॥ १५ चिपर्ययण तु क्रमोऽत र्शयति४॥ उपपद्यते च२॥ २८ पृथगुपदेशात् ॥ १६ अन्तरा विज्ञानमन सी क्रमेण २९ तद्गुणसारत्वात्तु तव्यपदेशः तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ प्राज्ञवत् ॥ १७ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्या- ३० यावदात्मभावित्वाच्च न दो- त्तद्यपदेशोऽभाक्तस्तद्गारभा- पस्तदर्शनात् ।। वित्लात् ॥ ३१ पुंस्त्वादिवत्वस्य सतोऽभि- १८ (३)गात्माश्रुतीनसत्वाच्च ता- व्यक्ति५योगात् ॥ ३२ निखोपलब्ध्यनुपलब्धिप्र- ११ (४)ज्ञो ऽत एव३ ।। सङ्गाऽन्यतरनियमो वा- २. उत्क्रान्तिगसागतीनाम् ॥ ऽन्यथा ॥ २१ स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ ३३ (५)कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् ।। २२ नाणुरतच्छुतेरिति चेतरा- ३४ उपादानाविहारोपदेशाच ॥ धिकारात् ॥ ३५ व्यपदेशाच्च क्रियायां न २३ स्वशब्दोन्मानाभ्याश्च ।। चेन्निर्देशविपर्ययः॥ २४ अविरोधश्चन्दनवत् ॥ ३६ उपलब्धिवदनियमः ॥ १ शब्दान्तरादिभ्य इति कश्चित्पठति पूर्वसूत्रणास्यैक्यं २कश्चिञ्चकारं न पठति । ३ कश्चिदेतत्सूनानन्तरं युक्तेश्चेति सूत्रमधिकं पठति ॥ ४ तथाचत्यादि पृथकपठन्ति केचित् ॥ ५ सतो व्यक्तीति कश्चित् पठति ॥ ६ कचिदेतत्सूत्रस्थाने विहारोपदेशातू-उपादानादिति सूत्रद्वयं पठन्ति।

·चंदान्तदर्शने १ नैवम् ॥ ३७ शक्तिविपर्ययात् ॥ र्भावात् ॥ ३८ समाध्यभावाच्च । इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ ३९ यथा च तक्षोभयथा ॥ ४० (६)परात्तु तच्छुतेः॥ (१)तथा मायाः ॥ ५१ कृतप्रयत्रापेक्षस्तु विहित- २ गौण्यसम्भवासपाक्छ- प्रतिषिद्धाश्वैयर्यादिभ्यः ॥ तेश्च७॥ ३ ४२ (७)अशो नानाव्यपदेशाद. तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ न्यथा चापि दाशकितवादि-४ (२)सप्तगतेविशेषितत्वाच्च ॥ स्वमधीयत एके ॥ ५ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो ४३ मन्त्रवर्णा॥ ४४ अपि३ स्मर्यते ॥ ६ (३)अणुषश्च ॥ ४५ प्रकाशादिवत्तु नैध्यं परः॥ ७ श्रेष्ठश्च ।। ४६ स्मरन्ति च ॥ ८ (४)न वायुक्रिये पृथगुपदे- ४७ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्ब शात् ॥ न्धाजज्योतिरादिवत् ॥ ९ चक्षुरादिवतु तव सहशि- ४८ अमन्ततश्चाव्यतिकरः ।। ष्ट्यादिभ्यः॥ ४९ प्राभासा५ एव च।। १० प्रकरणत्वाच ल दोष- ५० अष्टानियमात् ॥ स्तथा हि दर्शयति ।। ५१ अभिसन्ध्याविष्वपि चैवम् ॥११ पञ्चत्तिर्मनोवयपदिश्यते ॥ ५२ प्रदेशभेदादिति चेन्नान्त. १२ (५)अणुश्च ।। १ प्रतिषेधा इति कस्य चित्पाठः । २र्णाश्च इति केषांचित्पाठः । ३ अपि चति केषाश्चित्पाठः ॥ ४ वन इति केषां चित्पाठः। ५ एकवचनान्तं केचित् पठन्ति ॥ ६ प्रदेशादिति चदिति केचित् पठन्ति । ७ नमागित्यादिसूत्रान्तरीकुर्वन्ति केचित् । तस्यादी प्रतिज्ञानुप- रोधाच इति सूत्रमपि कश्चित्पठति ॥

·तृतीयोऽध्यायः । १३ (क)ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न तदामननात् पाणवता श ता एवं छुपपत्तेः॥ ब्दातू१ ॥ ६ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादि- १४ तस्य च निसत्वात ॥ कारिणांप्रतीतेः ॥ १५ (७)त इन्द्रियाणि तद्यपदेशा-७ भाक्त वाऽनात्मविश्वात्तथा दन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ हि दर्शयति ॥ १६ भेदश्रुते।लक्षण्याच्च२॥ ८ (२)कृताययेऽनुशयवान् दृ. १७ (८)मंज्ञामूर्तिक्लूप्तिस्तु त्रि टस्मृतिभ्यां यथेतमने च३।। त्कुर्वत उपदेशात् ॥ ९ चरणादिति चेन्न तदुपलक्ष- १८ मांपादि भौमं यथाशब्द रणार्थेति काष्गाजिनिः॥ मितरयोश्च ॥ १० आनर्थक्थमिति चेन्न तद- १९ वैशेष्यात्तु तद्रादस्तद्रादः ।। पेक्षत्लात् ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥११ मुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ।। अथ तृतीयों व्यायः । १२ (३)अनिष्टादिकारिणामपि १ (१)तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति च श्रुतम् ॥ संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणा-१३ संयमने वनुभूयेतरेषामारो- भ्याम् । हावरोहौ तद्गतिदर्शनात् ।। २ च्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ १४ स्मरन्ति च ।। ३ भागागतेश्च ।। १५ अपि४ सप्त ॥ ४ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न १६ तत्रापि५ तळ्यापारादविरो- भाक्तत्वात् ॥ धः ॥ १ केचित्प्राणवनोत्यादि पृथक्कुर्वन्ति । २ केनिद्वैलनण्याचति पृथक्कुर्वन्ति ॥ ३ यथेतमित्यादि पृथक् पठति कश्चित् ॥ ४ अपि चेति केचित् पठन्ति । ५ तत्रापि चंति केचित् पठन्ति । ૨ ·१२ वेदान्तदर्शने ८ ११ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृ- ५ देहयोगाद्वा सोऽपि ।। तत्वात् ॥ ६ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्ष- १८ न तृतीये तथोपलब्धेः ।। ते च तद्विदः ॥ १९ स्मर्यतेऽपि च लोके ।। (शतदभावो नाड़ीषु तछुने. २० दर्शनाच्च ॥ रात्मनि च३॥ २१ तृतीयशब्दावरोधः सं- अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ शोकजस्य ॥ ९ (३)स एव तु४ कर्मानुस्मृति- २२ (४)तत्स्वाभाव्यापत्तिरु- शब्दविधिभ्यः ॥ पपत्तेः॥ १० (४)मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परि- २३ (५)नातिचिरेण विशेषात् ॥ शेषात् ॥ २४ (६)अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभि- ११ ()न स्थानतोऽपि परस्यो. लापात् ॥ भयलिङ्गं सर्वत्र हि॥ २५ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ १२ भेदापदिति चेन्न प्रसका २६ रेत:सिग्योगोऽथ ॥ मतद्वचनात् ॥ २७ योने: शरीरम् ।। १३ अपि चैवमेके ॥ इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १४ अरूपवदेव हि तत् प्रधा- नत्वात् ॥ १ (१)मन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ १५ प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् ॥ २ निर्मातारश्चैके पुत्रादयश्च ॥ १६ अाह च तन्मात्रम् ॥ ३ मायामात्रन्तु कात्स्न्र्येनान- १७ दर्शयति चाथो अपि भिव्यक्तस्वरूपत्वा ।। ४ पराभिध्यानातु तिरोहितं १८ अत एव चोपमा सूर्य- ततो हास्य बन्धविपर्ययौ ॥ कादिवत् ॥ १ तत्साभाव्येति केचित् पठन्ति । २ केचिदेतत्सूत्रानन्तरं सूचकश्चेत्यादि सूत्रं पाठन्ति । ३ रात्मनिहति कश्चित् पठति । ४ स एव चेति कश्चित् पठति । ५ न भेदादिति केचित् पठन्ति । ६ यर्थ्यमिति कश्चितू पठति । स्मयते ॥

·तृतीयोऽध्यायः। न दिवत् ॥ ११ भम्वुवदग्रहणात्तु न त- न्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ थात्वम् ॥ ३१ सामान्यात्तु३ ॥ २० वृद्धिहामभावमन्तर्भावा- ३२ बुद्धयर्थः पादत्रत् ॥ दुभयसामञ्जस्यादेवं दर्श- ३३ स्थानविशेषात् प्रकाशा- नाच? ॥ २१ प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषध- ३४ उपपत्तेश्च ।। ति ततो ब्रवीति च भूयः॥ ३५ तथान्य प्रतिषेधात् ।। २२ तदव्यक्तमाह हि ।। ३६ अनेन सर्वगतत्वमायाम- २३ अपि संराघने प्रखक्षानुमा- शब्दादिभ्यः॥ नाभ्याम् ॥ ३७ (८)फलमत उपपत्तेः॥ २४ प्रकाशादिवचारशेष्यं प्र. ३८ श्रुतवान् । काशश्च कर्मण्यभ्यामात् ॥ ३९ धर्म जैमिनिरत एव । २५ अतोऽनन्तेन तथा हि लि ४० पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्य- ङ्गम् ॥ पदेशात् ॥ २६ (६)उभयव्यपदेशावहिकु- इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीय. पाद ॥ ण्डलवत् ॥ २७ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ १ (१)सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदा- २८ पूर्ववद्वा ॥ नाद्यविशेषात् ॥ २९ प्रतिषेधाच्च॥ २ भेदान्नेति चेदे कम्यामपि ॥ ३० (७)पग्मतः मेतून्मानमम्ब- ३ स्वाध्यायस्य तथात्वे६ हि १ केचिदर्शनाञ्चति पृथक्कुर्वन्ति । तत्र कश्चित भाक्तमन्तरिति पठति ॥ २ कश्चित् प्रकाशवञ्चनि पठति । प्रकाशश्चेत्यादिपृथक्सूत्रीकरोति च ॥ ३ एनत्सूत्रस्थान दर्शनादिति सूत्रं कश्चित् पठति । ४तथान्यदिति कश्चित् पठति । ५ दाननि चन्नै इति केचित पठन्ति । दादिति चेन्नै इति कश्चि- तू पठति। ६ त्वेनति कचित्पठन्ति ।

·वेदान्तदर्शने समाचारे ऽधिकाराच सव- १८ (५)कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ बच्च तन्निगमः१॥ २९ (६)समान एञ्चाभेदात् ॥ ४ दर्शयति च ॥ २० (७)सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ ५ उपमंहारोऽर्थाभेदाद्विधि २१ न वा विशेषात् ।। शेषवत् समाने च ॥ २२ दर्शयति च ॥ ६ (२)अन्यथात्वं२ शब्दादिति २३ (८)सम्भृतिधुव्याप्यपि चा- चन्नाविशेषात् ॥ ७ न वा प्रकरणभेदात् परो- २४ (९)पुरुषविद्यायामपि४ चेत- वरीयत्वादिवत् ॥ रेषामनाम्नानात् ॥ ८ संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु त-२५ (१०)वेधार्थभेदात् ॥ दपि ॥ २६ (११)हानौ तूपायन शब्दशेष- ९ व्या३श्च समासम् ।। स्वात् कुशाच्छन्दः स्तुत्युपगा- १० (३)मर्वा भेदादन्यत्रमे ।। नवत्तदुक्तम् ॥ ११ (४)आनन्दादयः प्रधानस्य ॥२७ (१२)माम्पराये तर्तव्याभा- १२ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपच वात् तथा ह्यन्ये ॥ यापचयौ हि भेदे ॥ २८ छन्दत उभयाविरोधात् ।। १३ इतरे स्वर्थमामान्यात् ॥ २९ गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा १४ प्राध्यानाय प्रयोजनाभा हि विरोधः ॥ वात् ॥ ३० उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धे- १५ आत्मशब्दाच ॥ १६ प्रात्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्॥३१ यावदधिकारमवस्थितिरा- १७ अन्वयादिति चेत् स्यादव धिकारिकाणाम् ।। धारणात् ॥ ३२ (१३)अनियमः सर्वेषामवि- १धिकाराच्चत्यन्तमक मूत्र पाठत्वा परिशिष्टं पृथपठनि कश्चित, लिलवञ्चति त पाठः ॥ २ अन्यथात्व चेति कश्चितू पठति । ३ प्राप्तरिति कश्चित्पठति । ४मिति केचित्पठन्ति । लॊकवत् ॥

·तृतीयोऽध्यायः । तरवत् ॥ रोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥४२ (१८)प्रदानवदेव तदुक्तम् ।। ३३ (१४)अक्षरधियां ववरोधः२ ४३ (१९)लिङ्ग भुयस्वात्तद्धि ब. सामान्यतद्भावाभ्यामोपम- लीयस्तदपि । दबत्तदुक्तम् ॥ ४४ (२०)पूर्वविकल्पः प्रकारणात ३४ इयदामननात् ।। स्यात् क्रिया मानसवत् ।। ३५ अन्तरा भूतग्रामवत् स्वा- ४५ अतिदेशाच्च ।। स्मनो३ऽन्यथा भेदानुपपत्ति-४६ विद्येव तु निर्धारणादर्श- रिति चेन्नोपदेशवत्४ ॥ नाच७॥ ३६ व्यतिहारो विशिषन्ति ही- ४७ श्रुखादिबलीयस्त्वाच्च न वाधः ॥ ३७ सैव हि मसादयः ॥ ४८ अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तर- ३८ (१६)कामादी५तरत्र तत्र पृथक्त्वपष्टश्च तदुक्तम् ।। चायतनादिभ्यः॥ ४९ न सामान्यादप्युपलब्धेर्मू- ३९ भादरादलोपः ॥ त्युवन हि लोकापत्तिः ॥ ४० उपस्थित ऽतम्तद्रचनात् ।। ५० परेगा च शब्दस्य ताद्विध्यं ४१ (१७)त निर्धारणा नियमस्त भूयस्त्वान्त्वनुबन्धः ॥ दृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिबन्धः २१ (२१)एक आत्मनः शरीरे- फलम् ॥ भावात् ॥ १ केचित् ३१-३२ मूत्रे व्युत्क्रमं पठन्ति । २ त्वविरोध इनिश्चित्पठति । ३ स्वात्मन इत्यस्य स्थाने तदुक्तमिति कश्चित्पठति ॥ ४ केचिदन्यथेत्यादि पृथक्पठन्तः चेशोपदेशान्तरवदिति पठान्त । कश्चित्तु सूत्रान्तरीक़त्याप्युपदेशवदित्यव पठति ॥ ५ कामादि इति कश्चित् पठति । ६ निर्धारणार्थ इति कश्चित् पठति । ७ केचिदर्शनाञ्चोति पृथक्कुर्वन्ति । ८ कश्चित्प्रशान्तरत्यादि पृथक्सूत्रं पठति । तन्मते वदृष्टिश्चेति पाठः ।

·वेदान्तदर्शने स्वात् ।। ५२ व्यतिरेकस्तद्गावभाविरवान्न ३ आचारदर्शनात् ।। तूपलब्धिवत् ।। ४ तच्छुते॥ ५३ (२२)अङ्गावबद्धास्तु न शा ५ समन्वारम्भणात् ।। खासु हि प्रतिवेदम् ॥ ६ तद्वतो विधानात् ॥ ५४ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः ॥ ७ नियमाच्च । ५५ (२३)भूम्नः ऋतुज्यायस्त्वं ८ अधिकोपदेशात्तु बादराय- तथा हि दर्शयति ॥ णम्यैवं तदर्शनात् ।। ५६ २४)नाना शब्दादिभेदात् ॥ ९ तुल्यन्तु दर्शनम् ॥ ५७ (२५)विकल्पोऽविशिष्टफल- १० अमार्वत्रिकी ॥ ११ विभागः शतवत् ॥ ५८ काम्यास्तु यथाकामं समु. १२ अव्ययनमात्रवतः ॥ चीयेरन्न वा पूर्व हेत्वभावात् ।। १३ नाविशेषात् ॥ ५९ (२६)अङ्गेषु यथाश्रयभावः॥ १४ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ ६० शिष्टेश्च ॥ १५ कामकारेण चैके। ६१ समाहारात् ॥ १६ उपमर्दश्च ॥ ६२ गुणमाधारण्यश्रुतेश्च ।। ६३ न वा तत्महभावाश्रुतेः ।। १७ ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि ॥ ६४ दर्शनाञ्च ॥ १८ परामर्श जैमिनिरचोदनाचा- इति तृतीयाध्यायस्य तृतीय. पादः। पवदति हि ॥ १९ अनुष्ठय बादरायणः माम्य- १ (१)पुरुषार्थोऽतः शब्दादि श्रुतेः॥ ति बादरायणः॥ २० विचिर्वा धारणवत् ॥ २ शेषत्वात् पुरुषार्थवादो य- २१ (२)स्तुतिमात्रमुपादानादि- थाऽन्येष्विति जैमिनिः॥ ति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ १ वाभावि इति केचित् पठन्ति । २ भावादिति कश्चित् पठति ॥

·तृतीयोऽध्यायः। २२ भावशब्दाच्च१ ॥ ३३ सहकारित्वेन च ॥ २३ (३)पारिप्लवार्था इति चे. ३४ सर्वथापि६ त एवोभयलि- न्न विशेषितत्वात् ॥ ङ्गात् ।। २४ तथा चैकवाक्यतापबन्धात् ॥३५ अनभिभवञ्च दर्शयति ॥ २५ (४)अत एव चारनीन्धना- ३६ (९)अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ।। अनपेक्षा॥ ३७ अपि७ स्मयते ।। २६ (५)सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुते-३८ विशेषानुग्रहश्च८ ॥ रश्ववत् ॥ ३९ अतस्त्वितरज्ज्या९यो लि- २७ (६)शमदमाद्युपेतः स्यात्तथा गाच ॥ पि तु तद्विधेस्तदङ्गतया ते .४० (१०)तद्भूतस्य तु नातगा- षामप्य३वश्यानुष्ठयत्वात् ॥ वो१० मिनेरपि नियमा- २८ (७)मर्वान्नानुमतिश्च प्राणा त्त११द्रूपाभावेभ्यः ॥ यये तदर्शनात् ॥ ४१ न चाधिकारिकमपि पत- २९ अबाधाच्च । नानुमानात्तदयोगात् ।। ३० अपि४ स्मयते ॥ ४२ उपपूर्वमपीत्येके १२ भावमश- ३१ शब्दश्चातोऽकामकारे५ ।। नवत् तदुक्तम् ।। ३२ (८)विहितत्वाच्चाश्रमक ४३ बहिस्तूभयथायि स्मृतेरा- ापि ॥ चाराच्च । १ इदं सूत्रं कश्चिन्न पठति । २ चकारं कश्चिन्न पठति । ३ अपिकार कंचिन्न पठन्ति । ४ अपिचेति केचित् पठन्ति । ५ चारे इति कश्चित् पठति । ६ सर्वथापितु इति कश्चित् पठति। ७ अपिचेति केचित् पठन्ति । ८ इंचेति कश्चित् पठति । ९ तरज्या इति कश्चित् पठति । १० तु तद्भावो इति कश्चित् पठति । ११ मात इति केचित् पठन्ति । १२ मपित्वेके इति केचित् पठन्ति ।

·वेदान्तदर्शने चत् ॥ हारः ॥ ४४ (११)म्बाभिनः फलश्रुतेरि-४ (३)न प्रतीके न हि सः॥ यात्रेयः॥ ५ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ४५ आत्विज्यमित्यौडुलोमिस्त- ६ (४)प्रादियादिमत्तयश्चाङ्ग उ- स्मै हि परिक्रीयते ॥ पपत्तेः ॥ ४६ (१२)सहकार्यन्तरविधिःपक्षे-७ (५)आसीनः सम्भवात् ।। ण तृतीयं तद्वतो विध्यादि-८ ध्यानाच्च । ९ अचलत्वञ्चापेक्ष्य ॥ ४७ कृत्स्नभावाचु गृहिणोपसं-१० स्मरन्ति च ॥ ११ यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ।। ४८ मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॥१२ (६)या प्रयाणा३ तत्रापि ४९ (१३)अनाविष्कुन्निन्वयात् ।। हि दृष्टम् ॥ ५० ऐहिकममरस्तुत प्रतिबन्धे त- १३ (७)तदधिगम उत्तरपूर्वाघयो- दर्शनात् ॥ रश्लेपविनाशो तव्यपदेशात् ।। ५१ एवं मुक्तिफलानियमस्तदव- १४ (८)इतरस्याप्येवमसंश्लेषः स्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॥ इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थ पादः॥ १५ (९)अनारब्धकार्ये एव तु पू. र्चे तदवधेः ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः । १६ (१०)अग्निहोत्रादि तु तत्का- १ (१)आवृत्ति रसकृदुपदेशात् ॥ र्यायैव तद्दर्शनात् ॥ २ लिङ्गाच्च ॥ १७ अतोऽन्यापि ह्येकेषामुभयोः।। ३ (२)मात्मेति तूपगच्छन्ति ग्रा-१८ यदेव विद्ययेति हि ॥ हयन्ति च ॥ १९ (११)भोगेन वितरे क्षप- पात तु ।। १ केचिदेतत्सूत्रानन्तरं श्रुतेश्चेत्येकं सूत्रं पठन्ति । २ कमप्यम इति केचित् पठन्ति । ३ आप्रायणादिति केचित् पठन्ति।

·चतुर्थोऽध्यायः । यित्वाऽथ संपद्यते१॥ १३ स्मयते च ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ १४ (६)तानि परे तथा ह्याह । १५ (७)अविभागो वचनात् ।। १ (१)वाङ्मनसि दर्शनाच्छ- १६ (८)तदोकोऽग्रज्वलनं तत्म- ब्दाच्च ॥ काशितद्वारो विद्यासामर्थ्या- २ अत एवरे सर्वाण्यनु । त्तच्छेषगसनुस्मुतियोगाच ३ (२)तन्मनः भाण उत्तरात् ॥ हार्दानुगृहीतः शताधिकया। ४ (३)सोऽध्यक्षे तदुपगमादि- १७ (९)रश्म्यनुसारी ।। भ्यः ॥ २८ (१०)निशि नेति चेन्न सम्ब- ५ (४)भूतेषु तच्छ्रुतेः३॥ न्धस्य यावद्देहभावित्वादर्श- ६ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥ यति च ॥ ७ (५)समाना चामृत्युपक्रमाद-१९ (११)अतश्चायने ऽपि द- मृतत्वं चानुपोष्य ।। क्षिणे ॥ ८ तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ।। १० योगिनः प्रति स्मर्येते७ ९ सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धः।। स्मार्ते चैते ॥ १० नोपमर्दैनातः ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादः॥ ११ अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा४॥ १२ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात स्पष्टो ह्ये केषाम् ॥ १ (१)अचिरादिना तत्प्रथिते।। १क्षपयित्वासंपद्यते इति केचित् क्षपयित्वाथसंपत्स्यत इति क- श्चिञ्च पठन्ति ॥ २एवचेति केचित् पठन्ति । ३ भूतेष्वतःश्रुतेरिति केचित् पठन्ति ॥ ४ पत्तेरेषऊष्मा इति केचित् पठन्ति ॥ ५ केचित्स्पष्ट इत्यादिकं पृथक्कुर्वन्ति ॥ ६ संबन्धादिति कश्चित् पठति यावदित्यादि पृथक्करोति च ।। ७ प्रतिचस्मर्यत इति केचित् पठन्ति । ३ ·प्रात् ॥३ २० वेदान्तदर्शने २ (२)वायुम१न्दावविशेषविशे- १५ विशेषञ्च दर्शयति ॥ षाम्याम् ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ (३)तांडतोऽधि वरुणः सम्ब- न्धात्॥ ४ (४)आतिवाहिकारस्तल्लि- २ (१)सम्पद्याविर्भावः स्वेन ५ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ शब्दात् ॥ ६ (५)कार्य वादरिरस्य गत्यु- २ मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ पपत्तेः। ३ प्रात्मा प्रकरणात् ॥ ४ (२)अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ७ विशोषितत्वाच्च ॥ ५ (३)ब्राह्मण जैमिनिरूपन्या- ८ सामीप्यात्तु तद्यपदेशः ॥ ९ कार्यालये तदध्यक्षगा स- सादिभ्यः ॥ ६ चिति तन्मात्रेण तदात्मक- हातः परमभिधानात् ॥ १० स्मृतेश्च ॥ स्वादियोडुलोमिः ॥ ११ परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ एवमप्युपन्यासात् पूर्वभा- वादविरोधं बादरायणः ॥ १२ दर्शनाच ॥ १३ न च कार्ये प्रत्यभि स-८ (४)सङ्कल्पादेव तच्छुतः ॥ न्धिः॥ अत एव चानन्याधिपतिः ॥ १४ अप्रतीकालम्बनानयतीति १० (५)अभावं बादरिराह ह्यवम्।। बादरायण उभयथा चांदो- ११ भावं जैमिनिर्विकल्पामन- षाचत्क्रतुश्च ॥ नात् ॥ १ वायुश इति केचित् पठन्ति २ फेचिदेकवचनान्तं पठन्ति । ३ एतत्सूत्रानन्तरं उभयव्यामोहातत्सिद्धेरित्यप्यकं सूर्य केचित् पठन्ति ॥ ४प्रतिपत्त्पभीति केचित् पठन्ति ॥ ५चकारं कचिन्न पठति ॥ ६ संपायेति केचित् पठन्ति ॥ ७ सपंद्याविहायखेनेति कश्चित् पठति ॥ ८ देव तु इति केचित् पठन्ति ॥

·चतुर्थोऽध्यायः । २१ १२ द्वादशाहबदुभयविधं बाद १८ प्रयक्षोपदेशादिति चेन्नाधि- रायणोऽतः॥ कारिकमण्डलस्थोक्तेः॥ १३ तन्वभावे सन्ध्यबदुपपत्तेः॥ १९ विकारावति च तथा हि १४ भावे जाग्रदूत ॥ स्थितिमाह१ ॥ १५ प्रदीपदावेशस्तथा हि द- २० दर्शयतश्चैव२ प्रयक्षानुमाने । यति ॥ २१ भोगमात्रसालिङ्गाच्च ।। १६ स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरा- २२ अनावृत्तिः शब्दादनावृ- पेक्षमाविष्कृतं हि ॥ त्तिः शब्दात् ॥ १७ (६)जगब्यापारवर्ज प्रकर इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादः । णादसन्निहितत्वाच ॥ समाप्त च वेदान्तदर्शनम् ॥ १ तथाहिदर्शयतीति कश्चित् पठति ॥ २ स्थितिमाहदर्शयतश्चैवमिति कश्चित् पठति ॥

·सौत्री संख्या शुभाशीः ॥ अध्यायः पादः सूत्राणि । ३२ १ M २ ... १ ३ ४४ ४ २ १ २ २ ३६ ४२ ५२ २ ३ २ ३ २ ४० ३ ३ ६४ ३ १ २ २० १५ ३ अखिलसूत्रसंख्या ५४५ ·Moor अधिकरणानुक्रमः । अधिकृतिगणना चिन्मयी ब्रह्मकाण्डे तादर्येऽनन्तरत्वे ऽप्यधिकरणभिदा नाल्पसारैः प्रकल्प्या। कम:। पृष्ठम्। २१ ૨૨ २३ २३ २५ प्रथमाध्यायप्रथमपादे १ जिज्ञासाधिकरणम् । जन्माद्यधिकरणम् । शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । समन्वयाधिकरणम् । ईक्षत्यधिकरणम् । आनन्दमयाधिकरणम् । अन्तरधिकरणम् । आकाशाधिकरणम् : प्राणाधिकरणम्। १० ज्योतिरधिकरणम् । (अक्ष)११ इन्द्रप्राणाधिकरणम् । प्रथमाध्यायद्वितीयपादे १ सर्वत्रप्रसिद्ध्यधिकरणम् । अत्रधिकरणम् । अन्तराधिकरणम्। अन्तर्याम्यधिकरणम् । अदृश्यत्वाधिकरणम् । (ऊर्मि)६ वैश्वानराधिकरणम् । प्रथमाध्यायतृतीयपादे १ धुश्वाधिकरणम् । भूमाधिकरणम् । २८ AU W W W su ·( २ ) पृष्ठम। कम: । ४५ ७४ अक्षराधिकरणम । ईक्षतिकर्माधिकरणम् । दहराधिकरणम् । प्रमिताधिकरणम् । देवताधिकरणम् । मध्वधिकरणाम् । अपशूद्राधिकरणम् । (आशा)१० अर्थान्तरत्वाधिकरणाम् । प्रथमाध्यायचतुर्थपादे १ आनुमानिकाधिकरणम् । ર चमसाधिकरणम् । सख्योपसंग्रहाधिकरणम् । कारणत्वाधिकरणम् । जगद्वाचित्वाधिकरणम् । वाक्यान्वयाधिकरणम् । प्रकृत्यधिकरणम् । (अहि)८ सर्वव्याख्यानाधिकरणम्(?)। द्वितीयाध्यायप्रथमपादे १ स्मृत्यधिकरणम् । २ योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् । विलक्षणत्वाधिकरणम् । शिष्टापरिग्रहाधिकरणम् । भोक्तापत्त्यधिकरणम् । आरम्भणाधिकरणम् । इतरव्यपदेशाधिकरणम् । उपसहारदर्शनाधिकरणम् । कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणम् । (काष्ठा)१० प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम् । द्वितीयाध्यायद्वितीयपाद ७६ २२ ·ष्टम्। क्रमः। ११३ ११४ (द्विरद) १२१ १२२ १२६ १२७ १२८ रचनानुपपत्त्याधिकरणम् । महद्दीर्घाधिकरणम् । समुदायाधिकरणम् । उपलब्ध्यधिकरणम् । सर्वथानुपपत्त्यधिकरणम् । एकस्मिन्नसम्भवाधिकरणम् । पशुपत्यधिकरणम् । उत्पत्त्यसम्मवाधिकरणम् । द्वितीयध्यायतृतीयपादे वियदधिकरणम् । तजोऽधिकरणम् । आत्माधिकरणाम् । ज्ञाधिकरणम् । कञधिकरणाम् । परायत्ताधिकरणम् । अंशाधिकरणम् । द्वितीयाध्यायचतुर्थपादे प्राणोत्पत्यधिकरणम् । सप्तगत्यधिकरणम् । प्राणाणुवाधिकरगाम् । वायुक्रियाधिकरणम् । श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम् । ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम् (?) इन्द्रियाधिकरणम् । संज्ञामूर्निक्लप्त्यधिकरणम् । तृतीयध्यायप्रथमपादे तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् । कृतास्ययाधिकरणम् । (मुनि)७ १३३ १३४ १३७ (वसु)८ १४१ १४४ ૨ ·पृष्ठम्। क्रमः अनिष्टादिकार्यधिकरणाम् । तत्स्वाभाव्यापत्त्यधिकरणम् । नातिचराधिकरणम् । अन्याधिष्ठिताधिकरणम् । १४९ १४९ (ऊर्मि) तृतीयाध्यायद्वितीयपादे मंध्याधिकरणम् । तदभावाधिकरणम् । कर्मानुस्मृतिशब्दविध्याधकरणम् । मुग्धाधिकरणम् । उभयलिङ्गाधिकरणम् । अहिकुण्डलाधिकरणम् । पराधिकरणम् । फलाधिकरणम् । (इभ) १७२ १७४ तृतीयाध्यायतृतीयपादे सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । अन्यथात्वाधिकरणम् । सर्वाभेदाधिकरणम् । आनन्दाधिकरणम् । कार्याख्यानाधिकरणम् । समानाधिकरणम् । संबन्धाधिकरणम् । संभृत्यधिकरणम् । पुरुषविद्याधिकरणम् । १० वेधाद्यधिकरणम् । ११ हान्यधिकरणम् । १२ सांपरायाधिकरणम् । १३ अनियमाधिकरणम् । 6 a- १७९ १८१ ·पृष्ठमा क्रमः । १८४ १४ अक्षरध्यधिकरणम् । १५ अन्तरत्वाधिकरणम् । कामाद्यधिकरणम् । १७ तन्निर्धारणानियमाधिकरणम् । १८ प्रदानाधिकरणम । १९ लिङ्गभूयस्त्व धिकरणम् । २० पूर्वविकल्पाधिकरणम् । २१ शरीरेभावाधिकरणम् । २२ अङ्गावबद्धाधिकरणम् । २३ भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् । २४ शब्दादिभेदाधिकरणम् । २५ विकल्पाधिकरणम् । २०० (तत्व)२६ यथाश्रयभावाधिकरणम् । तृतीयाध्यायचतुर्थपादे पुरुषार्थाधिकरणम् । स्तुतिमात्राधिकरणम् । २०९ पारिप्तवार्थाधिकरणम् । २०९ अग्नीन्धनाधिकरणम् । सर्वापेक्षाधिकरणम् । २१० शमदमाद्यधिकरणम् । २११ सर्वानानुमत्यधिकरणम् । ૨૬૨ विहितत्वाधिकरणम् । २१३ विधुराधिकरगाम् । २१४ १० तद्भूताधिकरणम् । २१६ ११ स्वाम्यधिकरणम । १२ सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् । १३ अनाविष्काराधिकरणम् । १४ ऐहिकाधिकरणम् । २१८(अतिशक्करी)१५ मुक्तिफलाधिकरणम् ।

·पृष्ठम । २२० २२१ ૨૨૨ ૨૨૨ २२३ ૨૨૪ ૨૨૪ ૨૨૧ २२५ २२५ ૨૨૬ ૨૭. ૨૨૭. ૨૨૮ ૨૨૮ २२९ चतुर्थाध्यायप्रथमपादे आवृत्त्यधिकरणम् । ર आत्मत्वोपासनीधिकरणम् । ३ प्रतीकाधिकरणम् । ४ आदित्यादिमस्यधिकरणम् । आसीनाधिकरणम् । आप्रयाणाधिकरणम् । तदधिगमाधिकरणम् । इतराधिकरणम् । अनारब्धकार्याधिकरयाम् । १० अग्निहोत्राधिकरणम् । (अझैः)११ इतरक्षपणाधिकरणम् । चतुर्थाध्यायद्वितीयपादे १ वागधिकरणम् । मनोऽधिकरणम् । अध्यक्षाधिकरणम् । भूताधिकरणम् । आसन्युपक्रमाधिकरणम् । परसंपत्त्यधिकरणम् । अविभागाधिकरणम् । तदोकोऽधिकरणम् । रश्म्यनुसाराधिकरणम् । १० निशाधिकरणम् । (अझैः)११ दक्षिणायनाधिकरणम् । चतुर्थाध्यायतृतीयपादे अर्चिराद्यधिकरणम् वाय्वधिकरणम् । वरुणाधिकरणम् । आतिवाहिकाधिकरणम् । २३२ २३२ २३३ २३७ ·( ७ ) पृष्ठम्। क्रमः। or २३८(प्रयाजैरिह)५ कार्याधिकरणम् । चतुर्थाध्यायचतुर्थपादे २४२ संपद्याविर्भावाधिकारणम् । २४३ २ अविभागेनहष्टत्वाधिकरणम् । ३ ब्राह्माधिकरणम् । २४६ संकल्पाधिकरणम् । २४६ अभावाधिकरणम् । २४९(भवतिरसैः)६ जगद्यापारवर्जाधिकरणम् । (पादनीतिप्रबन्धः॥) ५ १५६ सर्वाधिकरणसंख्या ।।

·No text on this page.

·BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS: EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRII COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R TH GRIFFITH, M. A,C I E. AND G THIBAUT, PA D Nos 69 70 & 80. श्री १०८ भगवद्रामानुजाचार्यविनिर्मितो वेदान्तदीपः । बादरायणसूत्राणां संग्रहव्याख्यारूपः । श्रीमदाचार्यभट्टनाथस्वामिना संशोधितः । VEDANTADEEPA, A GLOSS ON BRAHMASUTRAS, BY SREE BHAGAVAT RÂMÂNUJÂCHÂRYA. EDITED BY SREE ACHARYA BHATTANÂTHASWAMY. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braz B Das & Co., AND SOLD BY HD GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidya vilas Press, BENARES. 1904. Registered under Act XXV.of 1867. (ALL RIGHTS RESERVED.)

·No text on this page.

·निवेदनपत्रिका। भगवता बादरायणेन प्रणीतायाः शारीरकगीमांसाया बोधायनटङ्कद्रमिडगुहदेवप्रभृतिभिर्विरचितानां व्याख्यानाम- विरोधेन प्रतिपन्थिमनिराकरणसंवलितं श्रीभाष्यं न्यबना- द्भगवान् श्री१०८रामानुजाचार्यः । तस्य चातिविस्तृतत्वा- सूत्राधिकरणार्थयोः सुखावगतयेऽमुं च वेदान्तदीपं जग्रन्थ । एष च छात्राणां महोपकारक इसयमंशो ग्रन्थावलोकनमात्रे- णैव सुज्ञानः सुधीभिः । सोयं ग्रन्थर्माणर्दाक्षिणाये जनपदे विशिष्टाद्वैतिभिः प्रायः सबैरेव श्रीभाष्याध्ययनाधिकारसंपत्त- येऽधीयमानः परितः प्रचलितः । मुद्रितश्चायं त्रैलिङ्गाक्षरेषु नै- कवारम् । औत्तराहेषु पुनः प्रबन्धसंकलनपरिश्रमिणो विना न कोऽप्येतस्य वार्तामपि जानाति । का कथा ग्रन्थाध्ययने । एतदेव विमृश्यास्य प्रचारोऽत्र मंपादनीय इसाशयेन मया सं- शोधकीभूय संमुद्रितो वाराणमेयसंस्कृतपुस्तकावल्याम् । एतत्प्रणेतुश्च श्रीमंप्रदायाभिधानविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तागा- रमूलस्तभेषु भगवत्सु श्रीमन्नाथमुनियामुनेयपादरामानुजाचा- येषु तृतीयस्यावतारकाल ऊनचत्वारिंशदधिकनवशतसंख्य. शालिवाहनशक इति स्फुटमवगम्यने धीलब्धे ति(९३९) वा- क्येन प्रामाणिकजनोदाहियमाणेन । * यद्यपि वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यापकैः शो- ध्यत इयं पुस्तकावलीति मुखपृष्ठादवगम्यते । तथापि स नियमो- धुना त्यक्त इति वदद्भिस्तत्प्रकाशकैरभ्युपगमितोऽस्मि मत्संशोधि- तपुस्तकस्यात्र प्रकाशने ।

·"कल्यब्दे दिव्यकुंभे बुधजनविदिते वत्सरे पिङ्गलाख्ये चैत्रे मामे गतेषु द्वियुतदशदिनेष्वेधमाने हिमांशौ । पंचम्यााममेते सुरगुरुदिवमे कर्कटाख्ये च लग्ने श्रीमात्रामानुजार्यः समजनि निगमान्तार्थसंरक्षणार्थम् ॥" इति प्राचीनमांप्रदायिकश्लोकोऽप्यत्र प्रमाणम् । तथा च ख्रिस्ताब्दे सप्तदशाधिकसहस्रतमे(१०१७) श्रीभाष्यकारोऽ- बातदिति निश्चीयते । यतिवरस्य देहयागश्च त्रिसप्तत्युत्तरै- कादशशततमे रिब्रस्ताब्द इति शालिवाहनशकबोधकात् 'धर्मों नष्टः' (२०५९) इति वाक्यादवगम्यते । भगवद्रामानुजपादप्रणीतग्रन्थाः कतीत्यत्र च "विष्ण्व कृतमवनोत्सुको जनानां श्रीगीताविवरणभाष्यदीपसारान् । तद्द्यत्रयमकृत प्रपन्ननिसा- नुष्ठानक्रममपि योगिराट् प्रवन्धान् ।।" इसनेन दिव्यमूरिचरितश्लोकेनावगम्यते ( १ ) भगव- गीताभाष्यम् (२) ब्रह्ममूत्रभाष्यम् (३) वेदान्तदीपः (४) वेदान्तसारः (५) शरणागतिगद्यम्-श्रीरङ्गगद्यम्-श्रीवैकु- ण्ठगद्यं चेति गद्यत्रयम् (६) भगवदाराधनक्रमश्चेति षडिति । वेदार्थसंगहग्रहोपि यतीन्द्रप्रणीत एवेत्यन्यत्र प्रकटितं तत्रैव इत्युक्त्वा निगमशिखार्थसंग्रहाख्यां विन्यस्तां कृतिमुररीक्रियार्थमस्य ।" इत्यनेन । तत्र गद्यत्रयम्-वेदान्तसारम्-भगवदाराधनक्रमं च वर्ज- यित्वाऽन्ये ग्रन्था मुद्रिता एव । एतेऽपि त्रैलङ्गाद्यक्षरेषु मु. द्रिता एवेति ज्ञेयम् ।

·विस्तरेण च श्रीरामानुजचरितं दिव्यमूरिचरितादिषु निबन्धेषु स्फुटमुपणितं प्राच्यैः । किं नु नाम रामानुजीयं मतमिति जिज्ञासा च वेदान्तदी- पग्रन्थारम्भावलोकन एव निवर्तत इति तन्मुद्रणेनैव सर्व मिद्धम् । वेदान्तदीपग्रन्थशोधनाधारभूतानि च त्रीणि पुस्तकानि । तत्रैकं मधुरेश(मद्रास)नगरे त्रौलङ्गाक्षरेषु मुद्रितं वेदान्तसार- सहितम् । अन्यच्चास्मत्पपितामहपादैः सुगृहीतनामभिः श्रीप- रवस्तुवंशावतंसैः श्रीनिवासाचार्यैरायवरगुरुभिलिखितं त्रैल- ङ्गाक्षरमयं तालपत्रात्मकञ्च । अपरं वाराणसीस्थस्यानेकपाक्त- नापूर्वग्रन्थसंपादनधुरीणस्य श्रीमद्गोविन्ददासमहाशयस्य स- काशादधिगतम् । एवं पुस्तकत्रयमाधारीकृत्य प्रवर्तितेऽप्यस्मिन् मुद्रणे ब- हुशो मुद्रालयपुरुषाणामचित्रे कात्कचिच्च ममानवधानादने के दोषाः समापतिताः । तांश्च द्वितीयमुद्रणावसरे निराकरिष्या- मीति नात्र विमनायन्तां सुमनसः ।। इसावेदयिता आचार्य-भट्टनाथस्वामी ।

·ܢܝܺ ܦܶܐ .ܗܘ ܢ ·. . ० . . . . ८ . . . . . सूचीपत्रम् । गणपाठः गोलप्रकाश गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम् तत्त्वदीप तर्कसंग्रहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठः ( शिला -") धातुरूपावली नैषध चरित नारायणी टीका टाइप परिभाषापाठः पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम प्रन्थ) बीजगणितम् (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ भट्टीकाव्य ५सर्ग मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लक्षणावली लीलावती (म. म. पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ धसिष्ठसिद्धान्तः धार्तिकपाठ: विष्णुसहस्रनाम शब्दरूपावली श्ङ्गार सप्तशती समासचक्रम् समासचन्द्रिका सरस्वतीकण्ठाभरणम् सातचचन्द्रिका टिप्पणीसहिता साङ्ख्यतत्त्वकौमुदी सिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति ० ० . . . . . 0.0M. M30 ar va av owo . oro 0 . . . O .. ० Am0 . . .

·रु० आ० . विज्ञापनम् । बनारससंस्कृतसीरीज़नाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली । इयं पुस्तकावली खण्डशी मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यै - हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ID मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयैर्यैःकानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डानां- १) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रहः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाष्यं सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम् खण्डानि ३ रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ नैष्कर्यसिद्धिः खण्डानि ३ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाष्य ऋग्वेदीयशीन कप्रातिशाख्यं सभाष्यम् खण्डानि ४ (वृहतू) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ तत्त्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम् ) वेदान्तदीपः (श्रीभगवामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३३ टुप्टीका खण्डानि ३३ पातञ्जलदर्शनम्।श्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽऽख्यत्ति स. १ पाणिनीयमिताक्षरा।सर्वतन्त्रखतन्त्रश्रीमदनभप्रणीताख०२२ न्यायलीलावती (यन्त्रस्था) व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़कबनारस । wr varNN : ००००० . ram Mmm or . . ०००००

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.