·CALCUTTA SANSKRIT SERIES
under the direction of
PANDIT AMARESWAR THAKUR, M. A., Ph. D.
No. III
कौलज्ञाननिर्णयः
KAULAJNANA-NIRNAYA
and some Minor Texts of
THE SCHOOL OF MATSYENDRANATHA
( Texts from Nepal, 1. )
8360
Edited by
PRABODH CHANDRA BAGCHI, M.A., D. ès lettres (Paris)
LECTURER, CALCUTTA UNIVERSITY
Salt
Kau/Bag
Published by
METROPOLITAN PRINTING & PUBLISHING HOUSE, LIMITED
CALCUTTA
896.
1934
gt
MEHAR CHAND LACHHMAN DAS
HINDI BOOK-SELLERS

·CENTRAL TRI110LOGIJA,
LIBRI CT DELHI.
de Ni 8.3.6.0.
Date. ..14.20-15.2......
Call No......
SalT
Ken/Bag
PRINTED BY SHIBNATH GANGULI
AT METROPOLITAN PRINTING & PUBLISHING HOUSE, LIMITED
56, DHARMATALA STREET, CALCUTTA

·TO THE MEMORY OF HIS HIGHNESS
MAHARAJA
CHANDRA SAMSHER JUNG BAHADUR RANA
PRIME MINISTER AND MARSHAL OF NEPAL
AS A TOKEN OF PERSONAL GRATITUDE

·No text on this page.

·PREFACE Some words of explanation are necessary for releasing these texts for publication. The texts, as will be seen at once, were in a sad state. They are full of corrupt readings so much so that it is very often impossible to make out any sense. I could not get other manuscripts for collation and this is why it has been impossible for me to establish the correct readings. I have refrained from any corrections except in a few cases of palpable confusion of the copyists. It may be asked why I have been so anxious to publish the texts inspite of such difficulties. My only explanation is that they are associated with a teacher and a school, still little known, though they play the most important role in the history of medieval Indian mysticism. I think that the present texts inspite of their defects will be helpful in the study of the history and doctrines of that school. As regards the language of these texts I do not, however, believe that it was ever completely satisfactory from a strict grammatical point of view. We are familiar with such a curious language from the Buddhist Tantras and it seenis that the same tradition was followed by writers of the school of Matsyendranātha. The motive probably was to write a kind of Sanskrit which would be accessible to all initiates even without any preparation in grammar. The Buddhist writers of later age publicly declared such a policy. See the Vimalaprabha, the Commentary on the Kālacakra- Tantra quoted by H. P. Šāstrī in his Descriptive Catalogue of the Sanskrit Manuscripts in the Government Collection, A. S. B. p. 78. तेषा सुशन्दवादिनां सुशग्रहविनाशाय अर्थशरणतामाश्रित्य कचित् वृत्त अपशब्दः । कचित् वृत्ते यतिभङ्गः। कचित् अविभक्तिकं पदम् । कचित् वर्णस्वरलोपः ।

·vi चित् वृत्ते दीर्घा ह्रस्वः; ह्रस्वोऽपि दीर्घः । क्वचित् पञ्चम्यर्थ सप्तमी, चतुर्थ्यथ षष्ठी। कुत्रचित् परस्मैपदिनि धातौ आत्मनेपदम् । आत्मनेपदिनि परस्मैपदम् । क्वचित् एकवचने बहुवचनम् ; बहुवचने एकवचनम् ; पुंलिङ्गे नपुंसकलिङ्गम् ; नपुंसके पुलिङ्गम् । क्वचित् तालव्यशकारे दन्त्यमूर्द्धन्यौ। क्वचित् मूर्द्धन्ये दन्त्यतालव्यौ । क्वचित दन्त्ये तालव्यमूर्द्धन्यौ। एवमन्येऽपि अनुसतव्याः, तन्त्रदेशकोपदेशेनेति । इत्येव- मादयोऽप्यपशब्दास्तदन्येऽपि योगिनावगन्तव्या आगमपाठात् इति । एवं टीकायाम् अपि सुशब्दाभिमाननाशाय लिखितव्यं मया अर्थशरणतामाश्रित्य इति । [In order to ruin the practice of using literary words current amongst those who stand for the use of literary words, vulgar words have been used in certain sentences but keeping an eye on the meaning. In other sentences sometimes punctuation has been neglected, words used without any inflexion, the accentuation misused, long used for short and short for long, the seventh case used for the fifth and the sixth for the fourth, the Atmanepada roots conjugated in Parasmaipada and vice versct, the plural used for the singular and singular for the plural, neuter gender for the masculine and masculine for the neuter, dental and cerebral sibilants used for the palatal, palatal and dental for the cerebral, and palatal and cerebral for the dental. And such other practices also should be followed in accordance with the instructions of preachers of the Tantras. ] It seems that this tradition, though Buddhistic, has been followed in the composition of the present texts. There is nothing unexpected in it. I have tried to show in details in my Introduction that in the present texts there is a medley of doctrines which can be partly traced in the Brahmanical and partly in the Buddhist Tantras. They represent a system which clearly deviates from the orthodox Brahmanical mysticism. I have not been able to say much about the definite contribution of Matsyendranātha to medieval mysticism. Tradition claims him to be the first teacher of Hathayoga after Adinātha i, e. Śiva.

·vii It is difficult to say at present if the entire system or only a few of its methods had been invented by him. Some of the asanas and mudrās in the Hathayoga are, however, expressly associated with his name e. g., Matsyendrāsanam, Matsyendranāthabhimatam padmāsanam etc. I have tried to prove that other elements of this yoga can be also discovered in our texts. Moreover an entire verse of the Kaulajñānanirnaya is found in the Hathayogapradāpika almost in the same form. यत्र दूधिर्मनस्तत्र भूतेन्द्रियमपुद्रलः । Fagresitatalà Erei mari [ III. 2-3 ] Cf. Hathayogam यत्र दृष्टिर्लयस्तत्र भूतेन्द्रियसनातनी। या शक्तिीवभूतानि वे अलक्ष्ये लये गते ॥ [IV. 14] Under these circumstances it may be held that there is some truth in the tradition which associates Hathayoga with Matsyendrą. I have not said anything about the state of preservation of the Kaulajñananirnaya. In the colophon of the text (p. 83) it is said that the text consists of 1000 verses (nämnā sahasrikam matam). Taking into consideration the portion of the first chapter which has been lost and calculating according to the Nepalese way (in which 32 letters of any prose portion also are equivalent to a verse) my estimate goes up to about 800 verses. It, therefore, seems that the text has suffered damage in other places too which can not be ascertained. In giving the abstracts of the texts I have tried to draw the attention of the readers only to the main ideas contained in each of the chapters. In this I may be sometimes misled by the queer constructions, and by the technical terms, many of which are not yet clear to me. I have left aside altogether the study of the mantras,

·viii
My thanks are due to the learned editor of the Series, my
friend and colleague, Dr. Amareswar Thakur, M.A., Ph.D., who has
readily included the present work in his Series. I should like to
acknowledge my indebtedness also to Pandit Narendra Chandra
Bhattacharya, M.A., who has helped me in the correction of the
proofs.
P. C. Bagchi
Calcutta,
16th February, 1934

·Table of Contents PREFACE INTRODUCTION- The manuscripts...p. 1; The date of the manuscripts ...p. 6; The author of the texts—the legends about him...p. 6; The traditions...p. 19; The time and place of origin...p. 25; The school and its fundamental doctrines...p. 33; The Yoginikaula of Matsyendranātha and the Buddhist Tantras...p. 55. Notices on Mss. relating to Matsyendranātha...p. 60. Abstract of the Texts...p. 73 Corrections...p. 91. THE TEXTS- I. Kaulajñānanirnaya- 1. On creation...p. 1; 2. On destruction...p. 2; 3. On the characteristics of Kula...p. 4; 4. On different Yogic powers...p. 8; 5. On dissipation of error...p. 11; 6. On the characteristics of Jiva... p. 15; 7. On how old-age and death can be stopped...p. 18; 8. On the worship of Śaktis and Gurus...p. 22; 9. On the Gurus and 10. On the Cakras...p. 31; 11. On the characteristics of Carūka...p. 35; 12. On the characteristics of Carya and Patra... p. 40; 13. On mokṣa and nyāsa...p. 42; 14. On Siddhas...p. 28;

·atman. •P. Dhyāna-yoga-mudrā...p. 44; 15. Parama-vajrikaranam.p. 54; 16. On the avatāras of the Bhairava - p. 53; 17. On the determination of the p. 68; 19. On the lotus within the body...p. 71 ; 20. On the Jñānasakti and the Kriyāsukti...p. 72 ; 21. On differennt Kaula schools.p. 75; 22. On the Yogini-kaula 77; 23. On the forms assumed by the Yoginis on earth...p. 79 ; 24. On the worship of the Siddhas within the body..p. 81. .P. II. Akulaviratantram. A...p. 85. III. Akulaviratantram. B...p. 93. IV. Kulānanda (tantram). p. 107. V. Jūānakārikā...p. 114. 1. Moksādhikāra.-.p. 114; 2. Dharmādharmavicāra.-.p. 117; 3. Caryāllikārd...p. 119. INDEX OF VERSES...p. 123. INDEX OF TECHNICAL WORDS...p. 144.

·Kaulajñānanirņaya 的 世界配对 上一 《数 都是在家》15 或是 李权 法。 Folio za-pp. 1-2 (beg, ii, 7); Folio 33b-pp. 76-77 (9-xxii. 7); Folio 34b-pp: 79-80 (5—15); Folio 35h--pp. 81-83 (verse 7-end),

·Folio Ta——p. 84 (beg. 8) ; Folio 66—p. 92 (86–91).
Aly Plesu istojen
ԵՆ ԻՏԱԼԻ ՖikՆորթ
MyՑh thԻ ՈՒԽՆԵՐԻՑեմերին Օնո Սահուն
Pelletih.
Երկե ԵՒ ՈՒԻՆ:
&ճանաբՒՆՆԴԻԱԳՆՈՒՍ ՀՒԵՆԵԱԿՆԿինե Սին
Ն ՄԻԱԲԱՆՆԵՐԻ Ն
Ես հիշRMDA8h
ԿԱՆՆԵՐ ՏՈՒՆՆ
վիշի 6-ԻՐԱՆ Մe
7 ՌՈՒՄԻՆԻ» ԿՈՒՍԱԿՆԵՐԻՆ
In hu hyulul: yndԵՌՔԲյWi-հեգետահատիկՍատին Էյջինսֆան,
Xhkujirit that
ԻՆ)
finika1219arthe
Phanh tall it
ՏՈ, ԵՐԳԵՐ:
Akulaviratantram. A.

·Introduction -:(0): I. The Manuscripts. The five texts published here are based on manuscripts which attracted my attention during my stay in Nepal in 1921 and 1929. In 1921 the manuscript of the Akulavīratantram B only was discovered in the collection of His Excellency General Keshar Samsher Jung Bahadur Rana. As the colophon of the manuscript contained the name of Minanātha I got interested in it and with the kind permission of His Excellency took a copy of it. But since then through pressure of other works I was unable to direct my attention to this text and besides, I thought it advisable to wait for further materials. In 1929 I got the kind permission of His Highness the late Maharaja Chandra Samsher Jung Bahadur Rana, the then Prime Minister and Marshall of Nepal to proceed to Katmandu to work on the manuscripts in the Darbar Library. During my stay there I discovered the four other manuscripts connected with the name and school of Matsyendranātha. Here are the details about the manuscripts : () maalauta : the manuscript belongs to the Darbar Library, No. II, 362 (H). The late Mahamahopādhyāya H. P. Šāstri has entered it in his Catalogue of the Palm-Leaf and Selected Paper Mss. belonging to the Darbar Library, Nepal Vol. II, 1915, p. 32. The text is mentioned there as wertegraffaufen: being the work of Matsyendranātha or Maceyaghnapāda (sic). The MS. is written on palm-leaves and contains 35 folia of which the first two are missing. The writing is old, ·2 (ii) cica (A)--the MS. belongs to the Darbar Library [ 1036] It is also written on palm-leaves and contains 6 folia. The text is incomplete and seems to have formed the first chapter (966: #: ) of a bigger work. The writing is fairly old and the text has marked similarity with Akulavīratantram B. (iii) arseita FA (B)--the MS. belongs to the Collection of His Excellency General Keshar Samsher Jung Bahadur Rana and forms No. 10 of that Collection. It is written on palmleaves and contains 14 folia of which the 13th is missing. It contains a post-colophon TT 1030 377257 af -the date corresponding to 1610 A.D. It has been added by later hand and the writing of the MS. belongs to an earlier date—about the 13th century A.D. (iv) Faster 44-The MS. belongs to the Darbar Library No. 135. It is also a palm-leaf manuscript consisting of 7 folia. The writing is Newari of the 14th- 15th Century A.D. The text is briefly called (10) tammeat--the MS. belongs to the Darbar Library No. I. 1634 ( at ). It is written on palm-leaf. The text forms the suite of another text which I have not edited here because the latter has no similarity with the former texts in points of doctrine. Besides, this part of the MS. is so corrupt that I cannot make any sense out of many of the verses. Its colophon runs thus fa TraHRİ FATA | श्रीपशुपतिभट्टारकस्य मूर्तिधर-परमपाशुपताचार्य श्रीकण्ठगुरुणा स्वात्म- हेतोः ज्ञानपुस्तकमिति शुभमस्तु। So, though it is copied with the game ir it has nothing to do with the school of Matsyendranātha. Nor have I been able to gather any information on this pretentious Srikanthaguru who styles himself “the great ācārya of the Pāśupatas” and identifies himself with Pasupatinātha. He seems to have been later local man of Nepal and has probably nothing to do with the traditional ācārya of the Pasupata sect bearing that name ·3 II. The date of the Manuscripts. Judging from the writing and other indications we have seen that most of the Mss. are posterior to the 12th century A.D. But the Ms. of the Kaulajñānanirnaya belongs to an earlier period. According to the late Mahāmahopādhyāya H. P. Śāstii Nepal Catalogue II, p xix)"the Ms. is written in transitional Gupta character, a character in which the oldest dated Ms. in the Cambridge Catalogue is written. The date of the Cambridge Ms. is 859 A.D.” The present Ms., therefore, according to him would belong to the middle of the 9th century A.D. Bendall in his Catalogue of the Cambridge Miss. was the first to study the palaeography of the Napalese manuscripts on a scientific basis. His catalogue was published in 1883 but since that tine no further advance has been made in the study of the palaeography of the Nepalese Mss. He appended to his Catalogue à table of the test letters from the dated Nepalese Mss. preserved in the Cambridge University Library. Two of the Mss. treated by him belong to the 9th ce century A.D. and one of them contains the definite date of 859 A.D. These tables of Bendall have been the basis of all later observations concerning the writing of the Nepalese Mss. I have thoroughly compared the writing of the Ms. of the Kaulajñānanirnaya with the tables of Bendall and in my opinion it cannot be relegated to the period assigned by H. P. Šāstri. a in the two Cambridge Mss. has detached and open tops whereas in the Kaula. it has closed top as found in the Nepalese writing posterior to the 11th century A.D. i has not that triangular form composed of dots or small circles as in the two Cambridge Mss. but consists of two dots below with a wavy line above as found in the Cambridge Ms. No. 866--dated 1008 A.D. (Cf. also Bühler's Indische Palaeographie, Tafel VI). Ć has two varieties—one triangular and very common but does not bear the stamp of any particular age and the ·4 other found on rare occasions in Kaula. (e.g. in folio 34 b. line 4 of the facsimile), though triangular in form, has the top slightly opened. If the top had been joined it would have been similar to the e found in the Cambridge Ms. of the 9th century A.D. but its open top indicates a later age. kh the right side of the kh in the two Cambridge Mss. is closed whereas in our Ms. it is open and has thus a form which is found in Mss. of the close of the 12th century A.D. Cf. Ms. 1686 of Bendall's list dated 1165 A.D. gh the appearance of this letter is old and similar to that of the two Cambridge Mss. j has lost the form of Roman E which is still discernible in the two Cambridge Mss. In our Ms. the middle stroke of the letter projects downwards giving it an appearance which is not found before the 11th Century A.D. Cf. Mss. of 1008 and 1065 A.D. respectively. th is not semicircular as in the Cambridge Mss. but has a distinct bend in the iniddle-a characteristic not met with before 1015 A.D. bh is similar to the bh found in the Cambridge Ms. of 859 A.D. but the top is slightly different. ņ 7, s and $ all occur under their later forms which are found in the Mss. of 1065 and 1139 A.D. Of the medial vowels it will be seen that in our Ms. ā is represented by the full vertical stroke and not by half-strokes which are found in the two Cambridge Mss. and e occurs under the form of a wavy line terminating in a dot hanging slightly below the line as is generally found in the Mss. of the 11th and 12th centuries A.D). Of the numerals it will be seen that in our Ms. 3 has an extremely slanting shape. 4 is represented by a letter of which the top is closed and not open as is characteristic with that letter ·5 in the Cambridge Mss. 5 is represented by a letter which has no similarity with its forms as found in the Mss. of the 9th, 10th and 11th Centuries. But the shape of the first three numerals described before closely agrees with what we find in Cambridge Mss. Nos. 866 and 1684 dated 1008 A.D. and 1065 A.D. respectively. These evidences conclusively show that the Ms. of the Kaulajñānanirnaya cannot belong to cannot belong to the 9th century A.D. Its writing has greater and more striking similarity with that of the Cambridge Mss. 866 and 1684 described by Bendall. These two Mss. are dated 1008 and 1065 A.D. respectively. I am, therefore, inclined to believe that the Ms. of the Kaulajñānanirnaya was written towards the middle of the 11th Century A.D. A table of the test letters of our Ms. is given below for facilitating their comparison with the Tables of Bendall: e kha ghra ja ja na tha dha bha la Sa Şa nā vi se șe kau bhai 3 4 5 30 ·6 III. The Author of the Texts --the legends about him. The texts published here do not bear the name of any author, strictly speaking. All of them are said to have been avalarila i.e. revealed by à Siddha whose name appears under the following forms in the colophons of texts: Macchaghnapāda Kaulajñānanirnaya-Patalas I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XIV. Macchendrapāda ibid. XIII, XV, XVII. Matsyendrapāda ibid. XVI, XXII, XXIII, XXIV. Minapāda ibid. XIX, XX, XXI. Minanātha Akula. A. Macchendapāda Akula. B. Matsyendra Kulananda. Macchindranātha-pāda Jñanakarika III. The forms Macchendra, Macchenda and Macchindra are all colloquial variants of the name Matsyendra. As to the form Macchaghna it is found also in the text itself (p. 60, verse 37): मत्स्याभिघातिनैर्विप्रा मत्स्यन्नमति विश्रुताः । कैवर्तत्वं कृतं यस्मात् कैवत्तॊ विप्रनायकः॥ According to it we are led to believe that Matsyendra, though a Brahmin came to be called Matsyendra as he acted like a Kaivartta i.e. a fisherman by killing the fish that had eaten up the sacred Kulāgama. The name has probably given rise to another fanciful interpretation of the name offered by Abhinavagupta in his Tantrāloka (Vol. I, p. 25). रागारुणं ग्रन्थिविलावकीर्णम् यो जालमातानवितानवृत्ति । कलोम्भितम् बाह्यपथे चकार स्तान्मे स मच्छन्दविभुः प्रसन्नः ॥ The verse is commented on by Jayadratha who quotes a similar sloka in support of the interpretation: मच्छाः पाशाः समाख्याताश्चपलाश्चित्तवृत्तयः। छेदितास्तु यदा तेन मच्छन्दस्तेन कीर्तितः॥ In both the verses the name Macchanda is explained as one ·7 who tears the fetters off. But such an etymology has apparently no basis and the authors had probably the other word Macchaghna in view. Matsya-Maccha in fact is interpreted by the Kashmir school of ſaivism as pāśa or indriya and Abhinavagupta while speaking of rāgāruņam jālam was probably thinking of the word matsara or mātsarya of which the etymology is not very clear. But if the word matsya ever means "an obstacle to spiritual knowledge” it does so only in a figurative way and only in rare contexts. Prof. Tucci has cited at least one instance from Durjayacandra's commentary on Catuspīthatantra : प्रज्ञामकरमीनकैरिति सर्वभावानाम् निःस्वभावता प्रज्ञा तया च सर्वेन्द्रियाणि प्राणिनैव मकरमीनकैापाद्यन्ते इति साधात् प्रजैव मकरमीनायते ( Palala III). But that is no reason to suppose that the word matsya in the name of Matsyendra had originally that figurative sense and that Matsyendra was not a personal name but “an appellative of some Siddhas who have reached a particular stage in the mystic realisation." (J. A. S. B. Vol. XXVI 1930 No. 1., Tucci-Animadversiones Indicae 132 ff.) There is no doubt, as is evident from the verse of the Kaulajñānanirņaya that matsya either in Matsyendra, Matsyaghna or Macchaghna, had originally no figurative meaning but literally meant "fish” indicating thereby that the name meant a kaivartta or a fisherman. With the development of the mystic cult taught by him and with his apotheosis and assimilation with Siva in course of time various interpretations were put on the name. The interpretation suggested in the Tantraloka of Abhinavagupta, therefore, only marks a stage in that development. According to some of the sources Minanātha is supposed to be different from Matsyendranātha and is said to have been a son of the latter. The two names are, however, synonymous. Besides if the name of Minanātha or Minapāda had occurred in the colophons of the last chapters of the Kaulajñānanirnaya we would have been justified in taking him to be a successor of Matsyendra. But the chapters at the end of which his name occurs are in the middle. We should, therefore, think that when the present work was composed the two names were still considered to be syno- ·8 nymous being applied to the same person. Besides, Akula. A. has in its colophon the name of Minanātha whereas Akula. B. has Macchendrapāda in its place. The two texts being only different versions of the same text we are justified in thinking that when these texts were compiled the two names were still applied to the same person. The history of Matsyendranātha has been a knotty problem for a long time and has been discussed by different scholars without leading to any definite result. Roughly speaking, two cycles of legends are current in different parts of India--the legend of Matsyendranātha and the legend of King Gopichand. The legend of Gopichand has no direct bearing on the history of Matsyendranātha. It deals with the ordeals through which King Gopichand had to pass during his spiritual quest. He was the disciple of Jālandhari-pāda, a grand disciple of Matsyendranātha himself and the legend of Gopichand, therefore, has only an indirect bearing on the history of Matsyendranātha. The Gopichand problem has been dealt with in a very comprehensive way by Mr. Gopal Haldar in a paper to be published in the Proceedings of the 6th All India Oriental Conference. I shall, therefore, discuss here the first cycle of legends which has direct bearing on the history of Matsyendranātha and his disciple Gorakşanātha. (i) The Legend of Matsyendranātha as told in the Kaulajñānanirnaya—The Kaulajñānanirnaya, as we have seen, is the oldest available source of information on Matsyendranātha and his school. Therefore, the legend contained in it about Matsyendranātha seems to be older than other legends. In the 16th Chapter of the work (infra pp. 57 ff.) the Bhairava i.e. Śiva himself, while speaking of his different incarnations as Siddha identifies himselt with Matsyendranātha and says—“I am that fisherman the best of heroes"-अहं सो धीवरो देवी आहे वीरेश्वरः प्रिये (verse 11 ). Further on (verses 21, 22), he tells his consort that it was he who revealed the secret knowledge to her—the secret knowledge of Kārttikeya (sanmukha) at Kāmarūpa. It was the knowledge of the Kulagama--the Canon of the Kaylas—of which he was the repository at ·9 Candradvipa. Then he relates the incident which happened regarding this secret knowledge there (verses 29 ff.). While he was staying at Candradvipa with his consort, Kūrttikeya came to him as a pupil. Being under the influence of nescience the latter stole the sāstra which contained the mystic knowledge and threw it into the sea. The Bhairava (incarnate as Matsyendranātha) went to the sea, caught the fish which had devoured the Šāstra, cut its belly open and recovered the sacred canon. The thief being enraged at it dug an underground passage, stole it again and threw it into the ocean. It was caten up by a fish of immense size. This caused the anger of the Bhairava who prepared a net with his spiritual powers (saktijāla), caught the fish and began to drag it to the shores. But the fish would not come as it held as much strength as the Bhairava did. Besides, it was possessed with spiritual power and was not to be easily conquered even by the Gods. Then the Bhairava abandoned his Brahmanhood and assumed the character of a fisherman to be able to fight with the fish better. "O, Devi, I am the fisherman who did the act of a fisherman. The fish was then dragged by the net of spiritual powers and the Kulīgama was recovered from its belly cut open. Though I am a Brahmin I have become a fisherman. This Brahmin is called Matsyaghna as he killed the fish and he is a fisherman (kaivartta)—the lord of the Brahminsbecause he acted as a fisherman." It is difficult to derive any historical information from this account. It is apparent from the predominance of supernatural element in it that the present account was compiled much later than the times of Matsyendranātha. We may, however, probably retain : (a) that the Kulāgama was revealed by a fisherman in Candradvipa—the fisherman, Matsyendranātha himself, was probably originally a Brahman but he had to give ир Brahmanhood for securing the secret knowledge. (b) the mystic knowledge was probably imparted by him to others at Kāmarūpa for the first time, K-2 ·10 ; (c) when this account was written Matsyendranātha was already believed to be the incarnation of Siva. (2) it was further believed at that time, amongst other supernatural stories, that the Kulagama was stolen from Candradripa by Kārttikeya in the form of a mouse, thrown into the sea where it was devoured by a big fish from the belly of which it was recovered by Matsyendranātha ; the latter thus won the name of Matsyaghna the killer of fish. This part of the story might have either grown from popular legends or symbolical indications, (ii) The Bengali legend-It is mainly preserved in late texts like Gorakşavijaya, Minacetana etc. It tells us that Siva and the four Siddhas-Mina, Hādiphā, Goraklınāth and Kānuphā were born from the creator. A girl named Gauri was given to Hara Gorakh became the servant of Mina and Kānuphā of Hādiphā. Once while Śiva was delivering the secret knowledge to his consort on a platform in the midst of the sea, Mina in the form of a fish overheard it from underneath the platform. Siva on discovering it cursed him that he would forget the knowledge. Subsequently when Śiva put his disciples to test through his consort he found out that all except Goraksa was unchaste in mind. At Devi's bidding, therefore, Minanatha went to the country of women called Kadali and there fell into the snares of women. He forgot all about his previous career and began to pass his days in amusement with the 1600 women of the country. He was later on rescued from there from the snares of women by his disciple Gorakhnāth who entered the palace of women as a dancer and in the form of a bee unnoticed by others reminded Mina of his previous career. In this version Minanātha is often called Mocandar, a colloquial form of Matsyendra. (ii) The Nepalese Legends : In Nepal two sets of legends are current about Matsyendra of which one is of Buddhist inspiration and the other Brahmanical. In the Buddhist legend Matsyendranātha is identified with Avalokiteſvara (Cf. S. Lévi, Le Nepal ·11 I, p 347 ff). According to this legend we are led to believe that Gorakșanātha once came to Nepal to meet his Guru Matsyendranātha who used to frequent the mount Kamari to the south of the valley. As the mountain was difficult of access Gorakşanātha took to a stratagem. He imprisoned the nine nāgas under a turtle and sat on them. Consequently the sky became dry and the valley went without rain for 12 years. Famine ravaged the country. Bandhudatta, the Guru of King Narendradeva knew the remedy and went to mount Kapotala with the king to bring Avalokiteſvara i.e. Matsyendranātha. Bandhudatta on reaching the Kapotala mountain worshipped Avalokitesvara--who thus propitiated took pity on Nepal, appeared to Bandhudatta and communicated to him a secret mantra. He then returned to Jħanadākini whom he honoured as his mother. Bandhudatta according to the instructions received, recited the powerful mantra and attracted Avalokitesvara to him. Avalokitesvara being attracted ran to him in the form of a black bee and entered into his kamandalu. At this moment Bandhudatta awakened Narendradeva who was asleep, by a stroke of his feet and the latter at once shut the mouth of the sacred jug. Avalokiteſvara thus imprisoned was subsequently carried to Nepal and installed there in a place called Bugama in all pomp. Nepal got rain in abundance and was thus saved. The god is still worshipped at Bugama and his yātrā is performed in all pomp once in the year. The latter part of the story is however silent about Gorakşanātha who imprisoned the nāgas and was instrumental in bringing about the drought. The Brahmanical version is preserved in the Buddhapurana (S. Lévi-Le Nepal I, 351 ff.). According to it we are led to believe that Mahādeva once gave something to eat to a woman who was desirous of having a child and assured her that she would get a son. The woman did not believe in it and threw it into a heap of cowdung. Twelve years later Mahādeva while passing that way wanted to see the boy. But on hearing that his instruction had not been followed got enraged and made the woman ·12 search for the boy in the cowdung. She, to her surprise, discovered there a small boy of 12 years of age. The child received the name of Goraksanātha. He had for his spiritual teacher Matsyendranātha and followed him faithfully carrying his baggages. Once Gorakşanātha went to Nepal but as he was not well received in that country became angry, imprisoned the clouds and put them under his seat for 12 years. Nepal was, meanwhile, being ravaged by famine and drought. Fortunately Matsyendranātha came to Nepal and while he was passing that way Gorakšanātha could not help getting up to show his respects to his Guru. The clouds at once escaped and rain fell in abundance. Of these two legends the Brahmanical one seems to be the older as it is more complete. It does not, however, throw any liglit on the origin of Matsyendranātha. The only substantial fact that we can deduce from it is that he was the Guru of Gorakşanātha. The Buddhist legend is only an amplified version of the Brahmanical legend with a few new accretions : (a) indentification of Matsyendranātha with Avalokitesvara of whom the seat was according to the Buddhist sources on the mount Potala or Kapotala, (6) synchronism of the event of drought and famine with the reign of Narendradeva's successor about which the Brahmanical legend is silent, (c) Matsyendranātha (as Avalokitesvara) instead of coming to Nepal of his own accord is carried there imprisoned in a jug in the shape of a black bee. The assimilation of Matsyendranātha to Avalokitesvara has been made so thorough in Nepal that he is still universally worshipped there as the Red Lokeśvara of Bugama. But the honour is also shared by another who is supposed to be the younger brother of Matsyendranātha (Sānu Matsyendranātha ) namely Minanātha. Minanātha is worshipped with almost equal pomp. We have, therefore, no reason to give any preference to the Buddhist legend as more authentic than the Brahmanical one. As regards the synchronism of Matsyendranātha's arrival in Nepal with the reign of the successor of Narendradeva it has no more any authentic basis. Prof. Lévi though suggesting the synchronism for the first time ·Cessor. the other legend according to which Gorakşanāth? 13 (Le Nepal I, pp. 356 ) thought that in Nepal there was originally a Bugama Lokeśvara and Matsyendranātha was only identified with him. From a miniature of the 11th Century A.D., published by Prof. Foucher, we only hear of Nepale Bugama Lokesvarah and there is no question of his identity with Matsyendranātha. In the oldest available Buddhist Vamšavali of Nepal belonging to about the 13th Century A.D. (cf. Lévi, Le Nepal vol. I, p. 198 and Bendall, J.A.S.B. LXXII 1903, 1) there is no question of the arrival of Matsyendranātha in Nepal during the reign either of Narendradeva or his suc- It is only said that his preceptor Banchulatta performed the yātrā of Bugama Lokeśvara or probably introduced it for the first time (तस्याचार्य-बन्धुदत्तेन श्रीवुगमलोकेश्वरभट्टारकस्य जात्रा कृता). It, therefore, seems that the fusion of the Lokeśvara of Bugama with Matsyendranātha took place probably not before the 14th Century. The cult of Matsyendranātha was probably introduced at about that time and the fusion took place after the introduction of that cult. It is only from the 15th Century onwards that the cult of Matsyendranātha grew more popular in Nepal. This is also attested by the large number of popular dramas written in the local dialects on Gorakşanātha and Gopicānd, from the 15th Century onwards. The local literature of Bengal on the same topic is not older than that date. Therefore, of the Nepalese legends we may retain the following traits as original : (a) Matsyendranātha associated with Gorakşanātha as the latter's Guuu. (6) Matsyendranātha captured in a jug in which he entered in the form of a black bee and brought back through the stratagem of Gorakşa--this seems to be connected withi shape of a bee rescued Matsyendranātha from the snares of women ; this trait seems to be a later development of the name Bhingapāda which was probably another name of Matsyendra according to the tradition recorded in the Kaulajñānanirnaya (p. 58. verse 17.).

·14 (iv) The Punjabi and Northwestern Legends--A large nunber of legends about Gorakşanātha and Matsyendranātha are current amongst the Jogi (Yogi) sects of the Punjab and the North- Western Provinces. These legends have been collected from various sources in The Tribes and Castes of the Punjab and North- Western Frontier Provinces (see the Glossary, under Jogi). (1). Once a devotee of ſiva being desirous of getting a child got, through the intercession of Pārvati, some ashes from Siva with the instruction that it should be given to his wife, His wife being incredulous threw the ashes into a heap of cowdung instead of eating them. A child was subsequently found on the cowdung and was brought to Śiva who predicted that the child would be a great ascetic and wanted the child for himself. He named him Gorakhnātha, as he was born in the cowdung and instructed him to find out a Guru for himself. While seeking for a teacher the latter went as far as the sea where he offered a loaf on a peepal leaf. Rakho, the fish, came and swallowed it and after 12 years restored not the leaf but a child whom Śiva called Macchendranātha. The latter became the Guru of Gorakhnātha. Gorakhnātha, under the instruction of Śiva began to propagate his doctrines and had 12 disciples Sant Nāth, Ram Nāth, Sharangor Bharang Nāth, Dharm Nāth, Bairag Nāth, Darya Nāth, Kaik Nāth, Naga Nāth, Gangai Nāth, Dhajja Nāth, and Nim Nāth. (2). Another legend tells us that the Formless Creator (Nirañjan Nirankār) created Gorakşanātha from the sweat of his brow. He became by a fish the father of Matsyendranātha who went immediately after his birth into the wastes to worship. For this act Gorakşanātha was reproached with incontinence and so he thought it necessary to find out a Guru for himself. He found that nobody except his own son was fitted to be a Guru and accordingly he found the latter out and called him his Guru. (3). A Brahmanical legend would have us believe that Siva became enamoured of Mohini, the form taken by the Bhagavān 1 The story of the birth of Gorakşanātha as narrated in this legend is similar to that in the Brahmanical legend of Nepal.

·15 (i.e. Vişņu) to fight Bhasmāsur—the enemy of Śiva, and thus became the father of Macchendranātha. By a COW he also fathered Gorakhnātha. (4). Another legend which is told in the form of an interlocution between Vasistha and Rāma would have is believe amongst other things that Śiva Udle Nāthe created Rudragan, a Yogi and “by his spiritual power initiated an evil spirit named Jalandhar, bringing him to the right way. He in turn made two disciples, Macchendranātha and Jallandaripā. The latter founded the pā panth, while Macchendranātha made Gorakhnath his disciple." As regards the birth of Macchendranātha and Gorakhnath the sáme legend tells us that a macchi gave birth to the former after eating the navel of a pious king called Udhodhar and the latter Gorakhnāth was born from cowdung and converted by the former. Macchendranāth subsequently in course of his wanderings comes to Sangaldip where he becomes a householder under the influence of the two queens of that land. He was ultimately recovered from the hands of the queens by Gorakhnātha who entered the palace in the form of a fly. Gorakh and Macchendra then went to Ujjain where Jallandaripā was lying buried in a well through the false machinations of the minister of King Gopicandra. Jallandaripā was rescued with the help of Kanipā and the King Gopicandra was converted. Subsequently Gorakh and Macchendra left Ujjain and went towards the Jhelum where they took up their abode on a hill top and initiated the following seven yogis,-Kapal Muniji, Kharkai and Bhuskai, Shakar Nāth, Sant Nāth, Santokh Nāth, Lachhman Nāth and Arjan Nanga. Each of them founded a sect of their own. Of these four legends Nos. 2 and 3 are without any value as they are obviously inspired by the popular etymologies of the two names Gorakşanātha and Matsyendranātha. Of the two other their exotic character is palpable, as in No. 1 Goraksanātha is made to come up to the shores of the sea, evidently far away from the land where the legend originated, to find a fish ·16 which would give birth to Matsyendranātha. In No. 4 also Matsyendranātha is made to go far away to the island of Sangal (Sangaldip), or as the variant of the tradition would have us believe to Kāmarūpa, whence he was rescued by Gorakşanātha from the shares of women. The first part of this last legend is besides without any necessary connection with the last part. We may, therefore, consider the following traits only of the legends as belonging to the more ancient and original stock: (a) Matsyendra's birth in a place near the sea. (6) His association with Gorakşanātha as the latter's Guru. (c) His difficulties in Kāmarūpa whence he was rescued by Gorakṣa in the shape of a fly. (d) His apotheosis and assimilation to śiva already before the migration of the legend. (v) A late Puranic legend: Besides the legends already discussed another is found about Matsyendra in the Skandapurāna, Nagarakhanda (263 ; cf. I.H.Q. VI. pt. 512 ff). According to it Matsyendra was born in the Gandāntayoga, that is to say, his family was doomed to come to an end with him. For avoiding such a calamity the child was thrown into the sea and was swallowed by a fish. Once while Śiva was on a trip with his consort and with Kārttikeya he descended on a lofty peak of the Ramyaka mountain in Svetadvipa which lay in the ocean of mil Here Siva initiated Pārvati in the mysteries of Dhyānayoga and Jiānayoga. Kārttikeya listened to their conversation. They afterwards resumed their journey and while passing over a city in the ocean up rose a big fish. Śiva enquired who he was. The fish then related how he was born in the Gandāntayoga, thrown into the sea and swallowed by a fish and how on overhearing the conversations of Śiva and Parvati had attained Jħānayoga. Thereupon Śiva being highly pleased said: “You are a vipra, you are like my son and you are adorable. Come out of the fish by force." He did what he was asked to do and Pārvati took him on her lap and carried him in her aerial car to the Mandara hill. As he came out of a fish Siva gave him the name of Matsyanātha.

·These are the principal versions of the legends about Matsyendranātha. They are sometimes mixed up with the cycle of Gopicānd legends and sometimes unimportant extraneous details are added to them, here and there. For example, one of the Punjabi legends would have us believe that Matsyendra entered into the dead body of a king through magic powers and lived for a time amongst the women of the harem as a fallen Siddha. He was thence rescued by Goraksanātha. The same story is recorded in the Samksepa-sankara-digvijaya (Lévi-Le Nepal I, p. 355 ). This seems to be only a latter elaboration of the story of Matsyendranātha's fall in the light of the story of the Samkaradigvijaya. Leaving aside the legend related in the Kaulajñānanirnaya for the time being, we can clearly see from the previous analysis of the stories that they are all connected with the sea-side, and particularly with the sea-side of Eastern India, and Kāmarūpa. Kadali of the Bengali legend--the place of Matsyendranātha's fall-is found under the variant Kacali and is probably Kachar (Shahidulla-Les chants mystiques p. 27). For the doubtful island of Sangal, on the sea-coast referred to in the Punjabi legends, we have the variant Kāmarūpa (Tribes and Castes of the Punjab etc. p. 394, note). The Buddhist legend of Nepal takes us to the mount Kapotala or Potala, but the mythical mount Potala is the seat of Avalokitesvara in the Buddhist legends. It is only the later identification of Matsyendra with him that is responsible for this mention of Potala as the place of Matsyendranātha's origin. In fact, as has been pointed out by Prof. Lévi, the legend carries us to Eastern India and Kāmarūpa. The Puranic legend places the scene on an island in the midst of the ocean. We may, therefore, presume that the story told in the Kaulajñānanirnaya, which is the oldest available version, is the archetype of all the legends discussed. According to it Matsyendranātha was born either in an island or a sea-coast called Candradvipa, in all probability in Eastern India and promulgated his doctrines at Kāmarūpa. It should be noted that in this archetype there is neither any mention of Gorakşanātha nor K-3 ·18 of the fall of Matsyendranātha. In later legends there is an attempt everywhere to establish the superiority of Gorakṣanātha over his Guru by introducing the story according to which he rescued the latter from the hands of the women at Kāmarūpa. In the Punjabi legends Matsyendranātha becomes more insignificant as he is practically found out or created by Gorakşanātha as the latter was formally in need of a Guru. This seems to be due to the growing popularity of the cult of Gorakşanātha in later times. We have seen that the legend of Matsyendranātha originally emanated from Eastern India. It receives an additional support from the fact that the legends of Gopicand too emanate from that region. In the article of Mr. Halder, already referred to, it has been pointed out that according to the Punjabi versions of the legend Gopicānd was the king of Ujjain but his home was Gaud Vangāl. The Hindi version is almost identical. The Gujrati and Marathi versions too would have us believe that Gopicând was the son of Tilakcând, the king of Gaud Vanga. It is, therefore, natural to suppose that Matsyendranātha and his school originated and flourished in Bengal and most probably in Eastern Bengal. The teachings of the school later on spread to different parts of India and the original legend was elaborated and expanded in different fashions in those places.

·19 IV. The Traditions. In some of the Brahmanical traditions Matsyendranātha occupies a very high place. We have already discussed the reference made to him by Abhinavagupta in his Tantraloka. He is described there as Macchand-vibhu and thus given a place which is almost equal to that of Śiva. He is further referred to in the Mangalāstaka of Kālidāsa. The work is preserved in Tibetan (Indian Historical Quarterly, I, p. 739). Though in the orthodox Brahmanical tradition he is passed under silence he is often mentioned in the Tantras. In the saktiratnākara-Tantra he is invoked as Minanātha (Lévi--Le Nepal I, p. 355, n. 2). In the savara Tantra (Lévi-loc. cit., Tucci J. A. S. B 1930, I, p. 132) there is mention of twenty-four Kāpālikas, 12 gurus--who are the 12 forms of Śiva-and 12 disciples. Amongst the latter are found Minanātha, Goraksa, Carpata and others. Svātmārāma Yogindra in his Hathayogapradīpikā (I, 4 ff) extols him along with Goraksanātha as the first connoisseurgt of the science of Haha. In the same book is also given a list of the Mahāsiddhas? who are believed to have controlled the influence of time by their spiritual attainments. The name of Matsyendra stands in that list second only to Sri Adinātha i.e. Śiva. This list does not seem to be very old as, like all late traditions, it considers Minanātha as different from Matsyendra. It contains the names of some Siddhas whom we know from the Buddhist tradition of the 84 siddhas. Some of these names occur in this list in very corrupt forms : e.g. Nāradeva for Nāda-pandita, I. हठविद्यां हि मत्स्येन्द्रगोरक्षाद्या विजानते। 2. श्रीआदिनाथमत्स्येन्द्रशाक्रानन्दभैरवाः । -Tofare-fagut: ! मन्यानभैरवी योगी सिद्धिर्बुद्धश्च कन्यडिः। कोरण्टकः सुरानन्दः सिद्धपादश्च चपैटिः। miad your faaret Fafc&:# #cralfaca94 ## अल्लाम: प्रभुदेवश्च घोडा चोलि च टिटिणिः । भानुको नारदेवश्च खण्डः कापालिक स्तथा । इत्यादयो महासिद्धा . हठयोगप्रभावतः । खण्डयित्वा कालदण्डं मनागडे विचरन्ति ते ॥

·-20 Tintiņi for Dhenhana, Virūpākṣa for Virūpā etc. This shows that the list of the Hahayogapradipikā belongs to a period when the memories of the great Siddhas had already become old. In some of the Brahmanical Tantras the Siddhas are enumerated in three orders : divya i.e. heavenly, тапаrа i.. earthly and siddha i.e. semi-divine. Thus in the Lalitā-sahasranama (Nirnayasāgara Press, 1919) these three orders are mentioned as faenla aralar: feat Fariar: (ibid, p. 15). Bhāskararāya while commenting on this verse says that reference is here made to the seven parama-gurus, Paraprakās-ānanda-nātha and others, eight parāpara-gurus, Gaganānandanātha and others and four aparagurus, Bhogānandanātha and others. (Frgararrar: FH परमगुरवो गगनानन्दनाथाद्या अटौ परापरगुरवो भोगानन्दनाथाद्याश्चत्वारोऽपरगुरव CIFETA). But the names of the gurus of the three orders as indicated by Bhāskararāya do not agree with the lists we get from some of the Tantras. In the Tarārahasya (p. 115), we get the names of two orders of teachers, one consisting of four,- Urdhvakeśānandanātha, Vyomakeśānandanātha, Nilakanthänandanātha, Vrşadhvajānandanātha and the other of eight names- Vaſiştha, Minanātha, Harinātha, Kuleśvara, Virūpākşa, Maheśvara, Sukha and Pārijāta (all the names ending in ānandanātha). These two orders are evidently meant to be the first and the third viz. the divya and the siddha. In the Kaulavalī- Tantra (p. 76)', there are twelve names of teachers constituting the second order (mānavaugha): Vimala, Krśara, Bhimasena, Mina, Gorakşa, Bhojadeva, Mūladeva, Rantideva, Vighneśvara, Samarānanda and Santoşa (?). The late Dr. H. P. Šāstri (Nepal Catalogue II, p.149), says that according to the Nepalese tradition, the Brahmanical Tantras are said to have been revealed by nine nāthas ; the I. विमल: कशराव भीमसेनः मुसाधकः। मीनो गोरक्षश्चैव भोजदेवः प्रकीर्तितः॥ मूलदेवो रन्तिदेवो विघ्नं वरो हुताशनः । समरानन्दः सन्तोषी मानवौचाः प्रकीर्तिताः ॥ also the Syamārahasya, p. 24. विमल: कुशलचैव भीमसेनः सुधाकरः। मीनो गोरक्षश्चैव भोजदेव: प्रजापतिः । कुलदेवो वृन्तिदवो विघ्न परो हुताशनः । सन्तोष: समयानन्दः पातु मां मानवाः सदा ।।

·21 names of these nine nathas are mentioned as: Prakāśa, Vimarşa, Ananda, Jňāna, Salya (?), Pūrņa, Svabhā (?), Pratibhā and Subhaga. These lists, however, have no great value. They only bear testimony to late attempts at introducing a system in the hierarchy of teachers. Some of the names seem to be even imaginary. The last list, supplied by Dr. H. P. Šāstri, at least, does not seem to have any connection with personal names--they appear to be categories of the ſākta philosophy. But still the lists, however artificial they may be, reveal the importance that was attacbed to the name of Mina i. e. Matsyendranātha by the Brahmanical Tantras. The same foremost place is attributed to Matsyendranātha or Minanātha in other independent Brahmanical traditions. In the Varnanaratnākara, a work of Jyotirisvara who lived in the court of king Harisimha of Mithilā (between 1300 and 1321 A.D.), a list of 84 siddhas is given. (Ms. preserved in A.S.B. vide H. P. Sāstri-Bauddha Gan-o-dohā, p. 35-36). Of these 84 Siddhas Minanātha is said to have been the first, the second being Gorakşanātha. In this list Cauranginātha is the 3rd, Hālipā (=Hādipā) the 6th, Kāðha the 13th and Jalandhara the 19th in order. The same position is given to him in the Marathi tradition. Jūānadeva who lived in the 13th century gives a list of the old teachers in his Jňāneśvari, the Marathi commentary on the Bhagavadgitā. The order of teachers as given by him is-- Adinātha, Matsyendra, Gorakşa, Gahiņi, and Nivịttinātha'. The last was the elder brother and the Guru of Jūānadeva. The date of the Jñaneſvarī is generally fixed at c. 1290 A.D. Another Marathi saint Bahinā Bāi who was born in 1628 A.D. and died in 1700 A.D. and was a disciple of Tukārām gives the guruparamparā in I. क्षीरसिन्ध परिसरौं । शक्तीच्या कर्णकुहरौं । नेणों के श्रोत्रिपुरारौं । साँगितले जें॥ ते क्षौरकल्लोला आँत । मकरोदरौं गुप्त ॥ होता तयाचा हात । पैठे जालें । तो मत्स्येन्द्र सप्तरङ्गी। भग्नावयवा चौरङ्गी ॥ मावयवा चौरङ्गी ॥ भेटला की तो साडौं । संपूर्ण जाला ॥ मग समाधी अव्यत्यया । भोगावी वासना या ॥ ते मुद्रा श्रीगोरक्षया । दिधली मीनी । तेणें योगाविजनी सरोवर । विषयविध्वंसनैकवीर ॥ तिये पदी का सर्वेश्वर। अभिषेकिले ॥ मग तिही ते साम्भव । अद्दयानन्द वैभव ॥ सम्पादित सप्रभव । श्रीगणिनाथा ॥

·22 the following order : Tripurāri [=Ādinātha), Matsyendra, Goraksa, Minanātha, Gaiņinātha, Nivettinātha, Jūānadeva”. Here also Matsyendranātha is given the hightest place amongst the human teachers. Kabir who lived probably towards the end of the 14th and the beginning of the 15th century A.D. refers to the 84 siddhas in his Dohās (Kabir-granthāvali, Nāgari Pracāriņi Ed. p, 54 -षट दरसन संसै पज्या अरू चौरसी FÆST). In other places he mentions by name at least three of these Siddhas-Gorakh, Bharthari (=Bhartrhari) and Gopicandā (=Gopicandra)-p. 99, गौरष भरथरी गोपीचंदा, ता मन सौं मिलि करें अनन्दा ; p. 51, साषी गौरखनाथ By; p. 142, TÍA बेलडी रे अवधु गोरषनाथि जाँणी ; and p. 189, भरथरी 79 #2 atrit u It is probably from such expressions of Kabir that a late legend was woven out according to which Kabir had come to meet Gorkhnāth. ; The Tibetan traditions about the 84 Mahāsiddhas would place Luipāda at the top of the list instead of Matsyendranātha. Luipāda, therefore, occupies in the Tibetan tradition the same place as Matsyendranātha in Indian tradition. Luipāda is the author of two Bengali songs-Caryās nos, 1 and 29,-(H. P. Sāstri's edition of the Caryāscaryaviniscaya). In the same work, p. 53, Dārikapāda, one of the most important of the 84 Siddhas, in his old Bengali song, refers to Luipāda as his Guru ( Bayraq artean Granu 34). In the Tibetan sources, in which he is invoked as the ādisiddha, his name is variously given : Lui-i-pa, Lu-yi-pa, Lño-i-pa, Lāhi pāda, Lohi pa, Lohitapāda. pa, Lohitapāda. These names occur in Tibetan translation as na ito pa, na'i rgya ma za ba and na'irgyt lto ysol ba; na Ito pa is restituted in Sanskrit as matsyodara (Lévi, Le Nepal I, p. 355, n. 4). The two other Tibetan names can I. आदिनाथें उपदेश पार्वतोसी केला। मत्स्येन्द्रे ऐकिला मच्छगर्भो ॥ शिवहृदयौंचा मन्त्र , अगाध । जालासे प्रसिद्ध भक्तिधीमें ॥ तेणें त्या गोरक्षा केलें कृपादान। तेथोनि प्रकट जाण गहिणी अति ॥ गहिनीने दया केली निवृत्तिनाथा । बालक असतो योगरूप ॥ तेथो ज्ञानेश पावले प्रसाद । जाले ते प्रसिद्ध सिद्धासनी ॥

·Sage spruno 23 be literally restituted as Matsyāntrāda--"the eater of the intestines of a fish" (cf. also Cordier-Index II, p. 37). Lui pa (na-lio-pa) is described in the Dpag bsam ljon bzans (pp. 124, 135), as a Buddhist Śāvaripā (hill-man sage) and practised the mystic cult. Elsewhere in the same work (p. 93), the same legend occurs with other indications and it is said that he was a Buddhist sage of Udyāna whose former name, while he was king of Udyāna's writer, was Samantaśubha. He met Śāvaripā and received from him initiation into Tantrikism. In the same work (p. 125), a similar tradition is narrated about Machendra. Mahādeva, according to it incarnated himself as a fisherman at Kāmarūpa in the womb of a fish. This was Macchindra, also called Mi-na-pa (Minapāıla) or rdo rje shabs= Vajrapāda. He was also known as A-cendra. This last form of the name is evidently due to the copyist's mistake for Macendra or Matsyendra. In the Tibetan account of the 84 Siddhas the same name is again wrongly given as A-tsin-ta which Grünwedel corrects as Matsyendra. It seems that Siddha no. 38 of the list of whom the name is given as *Acinta- *Acintya is the same person as Matsyendra. For this name Grünwedel records the variants A-tsin-d'a, Ma-tsi-nda i.e. Macchindra or Matsyendra. It may be pointed out in this connection that the number of the Siddhas originally was not probably 84. Their number was artificially multiplied in a later age and raised to 84 which had a mystic significance. It is, therefore, evident that in the Tibetan tradition Matsyendra, Mina, and Macchindra (whose name occurs under the wrong forms Acinda, Acinta etc.) were considered to be indentical. It further seems that Lui-pāda was identical with Matsyendranātha. In the Tibetan list Lui pā is the first Siddha (ādi Siddha), whereas in the Indian list Matsyendra takes that place. Lui pā had connection with śāvari pā whereas we have already seen that Matsyendra just precedes Savarānanda in the Hathayoga tradition. Both of them are said to have belonged to the fishing ·24 caste and moreover Lui, Lohita, Rohita "the king of fishes” [Cf. Trikāndasesa, matsyarājah =rohita-matsyah.] is synonymous with Matsyendra. The Tibetan translation of the name of Lui as ña lto pa when faithfully restituted gives the form Matsyodara. This, in fact, agrees with the Indian legend [Cf. supra. p. 16 ), according to which Matsyendra was born from the womb of a fish (Matsyodara. Cf. also the Kaulajñānanirnaya, p. 60, verse 36 ]. We may, therefore, take Lui pā and Matsyendranātha to be the same person. The other Tibetan name of Lui pā—Matsyāntrada may be explained with reference either to the legend according to which Matsyendranātha had come out of the belly of the fislı through his own spiritual force at the bidding of Śiva or to the legend according to which Śiva in the form of Matsyendranātha recovered the Kulāgama by cutting open the belly of the fish. In the Tibetan paintings of the 84 Siddhas Luipada [= Matsyendranātha] is represented as sitting on a big fish, with several fishes in his hand and eating the entrails of one of them. The ideas conveyed by the name Matsyäntrada are evidently represented there.

·25 V. The Time and Place of Origin. It is difficult to determine with precision the time when Matsyendranātha flourished. If we accept the synchronism of his arrival in Nepal, as claimed by the Nepalese tradition, with the reign of the successor of Narendradeva, we have to admit that he flourished in the 7th century A.D. But I have already shown that no reliance can be placed on this alleged synchronism and it was probably forged after the 13th century A.D. It is therefore difficult to accept the chronology suggested by Dr. Shahidullah (Les Chants Mystiques p. 27-28). On the other hand there are difficulties in accepting the chronology proposed by Dr. S. K. Chatterji (Origin and Development etc. p. 122). He has relied on the Marathi tradition and thought that Gorakşanātha lived towards the end of the 12th century A.D. According to this theory the date of Matsyendranātha would also fall in the same century. In fact, the date of Nivittinātha, the elder brother and Guru of Jūānadeva, is known. He was born in 1273 A.D. and died in 1297 A.D. (Cf. also Ranade-Mysticism in Mahārāstra p. 31). Now the Marathi tradition would have us believe that Nivịttināthā got his initiation from Gahini, Gahini from Gorakṣa and Gorakṣa from Matsyendra. So far as the relation of Matsyendra and Gorakṣa goes there is no difficulty. But it is hardly possible that Gahini received his spiritual instruction from Goraksa direct. As we have seen the traditions about Kabir also would make us believe that Kabir saw Gorakşanātha and talked to him on spiritual matters. These claims have to be explained in a different way. They either indicate that Gahini or Kabir belonged in a way to the school of Gorakṣa or that they were believed to have been spiritually in communication with Gorakşa. The mystics still believe that the Siddhas do not die (Cf. the Hathayogapradīpikā : European egg ang fararefia a-they i. e. Siddhas like Matsyendra and others still live in this world by conquering the force of time through Hathayoga). Besides, we should remember that Matsyendra and Gorakṣa had no special connection with the Maratha country. They are related to the mystic school of Mahārāştra just in the same way as they are K-4 ·26 related to such schools of the Punjab, Gujrat and Nepal. In other words, such alleged relation only speaks of a spiritual connection and not of any historical one. It is therefore difficult to insist much on the Maratha tradition and to interpret it too literally. The reference to Matsyendranātha in the Mangalastuka attributed to the authorship of Kālidāsa does not help us in determining an earlier terminus of date as the identity of this Kālidāsa is a disputed one. Besides, the literary value of the text is practically insignificant and it is impossible to mistake it for a work of the great Kālidāsa. But for aught we know a lower limit of the date can be fixed. The date of the Ms. of the Kaulajñananirnaya, as we have seer, can not be later than the 11th century. As the manuscript is unique we can only say that the date of the composition of the text belongs also to the same period. It is evident from the text that Matsyendranātha lived at least a century before that date, if not earlier. Matsyendra in this text is clearly regarded as the incarnation of Siva and this evolution in belief must have taken time. The homage paid to Matsyendra in the Tantraloka by the great Kashmirian Abhinavagupta indicates the same thing. Abhinavagupta lived towards the beginning of the 11th century A.D. In the work of Abhinavagupta also Matsyendra is regarded almost as identical with Siva. It is therefore permitted to think that Matsyendra lived at least 100 years earlier, say about 900 A.D. We have to consider next the Bengali and the Tibetan traditions on which Dr. Shahidullah has tried to build up a chronology. According to the Bengali tradition Jālandharīpā was a contemporary of Matsyendra and Gorakşa, and the Guru of King Gopicandra. The father of Gopicandra was Vimalacandra, himself a nephew of King Bhartrhari of Malwa. According to the Tibetan tradition Vimalacandra was a contemporary of Dharmakirti who probably belonged to the 7th century A.D. Bhartrhari is also supposed to have belonged to the same century. The identity of King Gopicandra of Bengal is shrouded in mist and though Yi-tsing speaks of a Bhartyhari, who wrote on Grammar, it is ·difficult to say if he is the same as mentioned in our mediæral literature. The Tibetan tradition has often confounded persons of the same name and it is not safe to build up chronologies, solely from the Tibetan sources. According to some of the Tibetan sources (Cakrasambara Tantra) the spiritual lineage froin Jālandhari is given as follows : Jalandhari, Krsņa, Guhya(?), Vijayapā(?), Tilopā and Naropā. Even if we take into consideration the two doubtful names of Guhya and Vijayapā, which are otherwise unknown, Jālandhari would be older than Tilopā and Naropā only by three generations. The time of the last two is known. Tilopā was, according to all the Tibetan sources, a contemporary of King Mahipāla of Bengal (circa. 978--1030 A.D.) and thus probably lived towards the end of the 10th and beginning of the 11th century while his disciple Naropā, who held office for a time in the Vikramasila monastery, was the teacher of Dipaúkara śrijñāna. Naropā is said to have left the monastery in charge of Dipankara in his 70th year. Dipankara who went to Tibet in 1035 A.D. also lived in the 11th century A.D. Under these circumstances the time of Jālandhari cannot be far removed than that of Tilopā and Naropā. He lived probably 50 years earlier, say towards the beginning of the 10th century A.D. On the basis of this calculation we should say that Krsna lived about the same time or a little later and Matsyendra and Gorakṣa who were both contemporaneous with Jālandhari could not have flourished before 900 A.D. They lived about that time. If the proposed identification of Matsyendra with Lui-pā be accepted, then the same date may be arrived at. Lui-pā, according to the Tibetan sources, is said to have met Savarīpā and was thus his contemporary. Some of these sources even would have us believe that Lui-pā got his initiation from Savari. The spiritual lineage from Savari is often given as : Nāgārjuna, Savara, Indrabhūti, Tilopā, Naropā Nāgārjuna, Savara, Lui-pā, Jālandhari, Kışņa Śayari, Lui-pā, Dārika, Lilāpā, Biruva ·28 Matsyendra, Savara, Caurangi, Mina(?), Gorakşa, Virūpākşa, Carpati. . . .(Hathayoga tradition). Lui, Carpati, Kukkuri, Mina(?) Lui, Nāgārjuna, Savara, Lui, Carpati The date of Carpați seems to be a known one (Cf. Tucci—J. 4. S.B. 1930, p.137). According to the Vamsārală of the Kings of Camba Carpați was a contemporary of king Sahila of Cımba and much respected by the latter. King Sahila lived in the 10th century A.D. This relation of Sahila with Carpati is indirectly confirmed by the Grub toh where the connection of Carpati with the king of Campaka is referred to (Vogel-Antiquities of Chamba State I, p.81ff.). Carpați, therefore, lived in the 10th century A.D. As regards the date of Siddha Nāgārjuna Prof. Tucci has conclusively shown that he lived in the beginning of the 10th century A.D. (loc. cit). It agrees with the statement made by Alberuni in 1030 A.D. that Nāgārjuna the alchemist lived about one century before his time. Accordingly Luipā, who seems to have been contemporaneous with Nāgārjuna and Carpați (Nāgārjuna being his older and Carpati the younger contemporary) could not have flourished before the beginning of the 10th century A.D. and that is just the date we have arrived at regarding Matsyendra from various sources. In the present state of our knowledge, therefore, I am inclined to believe that Luipā-Matsyendranātha lived in the beginning of the 10th century A.D. It is not impossible that he lived till the last quarter of that century to have been able to reveal (blirol) the Abhisamayavibhanga directly to Dipankara Śrījñāna who, according to the colophon of the text, is said to have explained it to help the work of its Tibetan translation." (1) Cordier (Catalogue II, p. 45) while noticing this work has attributed it to the joint authorship of Lui-pā and Dipankara. Dr. Shahidullah has discussed the colophon of the text on which the statement of Cordier was based and has tried to show that there is no question of joint authorship but that it is simply said that the work was composed by Lui-pā, explained ·avatārita. That would should 29 The next question to be discussed is that of the place where Matsyendranātha flourished. We have seen that most of the legends point out to Eastern India and associate Matsyendra particularly with Kāmarūpa. The oldest of the available traditions namely, that of the Kaulajñānavinirnaya, would make us believe that Matsyendra was born in Candradvipa, attained his siddhi there and probably imparted his spiritual knowledge to others at Kāmarūpa. If it is not an allegorical indication, and there is no reason to suppose so, then we must admit that it is an indication about the country where Matsyendra flourished. H. P. Šāstri has identified it with Candradvipa in the District of Backergunj in Bengal. In fact, the coastal region of that district is still commonly known as Candradvipa and the Kāyasthas of that area still form an important community of the Bengali people. In the Tibetan sources, a Candradvipa (pronounced Tsandradvipa) in Eastern Bengal is referred to and it was the place where the Buddhist grammarian Candragomin is said to have settled after his exile from his original home in Varendra i. e. Northern Bengal (Dpag bsam ljon bzan p.95, xci). S. C. Das, the editor of the Tibetan text, would also locate this Candradvipa in Backergunj. There is, however, some difficulty regarding the identification of Candradvipa exclusively with the coastal region of Backergunj. The name, though applied to that part of the district, is not, however, a properly defined geographical zone and it is difficult to say if in earlier time it was also confined to that very zone. There are other parts of the Bengal coast which probably claimed that name. by Dipaikara, modified, mixed up and arranged by the Tibetan translator Jayaſila. But this interpretation does not appear to me to be exact. It depends on the meaning of the word bkrol ; bkrol which is the perfect form of 'grol, according to the Dictionary of S. C. Das, means not "to compose" but “to unravel" which would correspond exactly to the Sanskrit word communicated it orally to somebody who might have been Dīpaðkara himself. If Dipankara had received it through somebody else and not directly from Lui-pā, then the lineage of transmission would have been given as has been done in certain cases.

·30 name First of all the region now known as Sundarbans at the mouth of the Ganges has a similar claim. Various scholars have pointed out to the difficulty raised by the etymology of the name. Rennell mentions it as Sunderbound and he is first to refer to it. Rainey (Proc. As. Soc. Bengal 1868 p.265) suggested that the true name is Sundarban i.e. beautiful forest, and that it was preferable to the Sundriban, the forest of Sundri (Heritiera littoralis). Blochmann thought that the name was really derived from the word Candrabandha, the name of a semi-barbarous tribe formerly living in that part of Bengal. He further suggested that Soonderband, adopted by the Europeans is derived for Candraband, "the embankment of moon” (Cf. also Hobson-Jobson, s. v.). The various forms under which this name occurs in the old records-Santry, Sunder, Soonder, Sunderi etc. make it probable that the suggestion of Blochmann is weighty. The island of Sundwip now belonging to the District of Noakhali has also a similar claim. There are a number of theories regarding the etymology of the name. Some say that it is to be derived from Sanskrit Svarṇadvipa while, according to others, from English Sandheap. According to a current local story the name would be derived from Śūnya-dvipa i.e. empty island. Beveridge in his History of Backergunj (p. 35) starts the theory that it is to be derived from Somadvipa “the island of moon” and refers to a local story according to which Soma i.e. Candra or moon would be the tutelary deity of the island. The island since early times has received two streams of immigration from the mainland, one from Candradvipa in Backergunj and another from Vikramapur in Dacca, The dialect spoken in the island has greater affinities with that of Dacca. It is probable that the name was given to the island by the immigrants after that of the mainland from which they immigrated. It is thus possible to connect the name Sundwip with Candradvipa if we remember that the pronunciation of Ca in these parts of Bengal is different and is not palatal but an alveolar affricate. The correct pronunciation has been approximately rendered in Tibetan as Tsandradvipa.

·31 It is therefore probable that the entire coastal region including the island of Sundwip was once known as Candradvipa and that is confirmed by the comparative vagueness of the term in its modern application. The coastal region of Bengal really has the form of a crescent and it is not impossible that the name was suggested by the shape of the region. But is it possible to locate the Candradvipa of Matsyendranātha with greater precision ? I think, it is possible. Candradvipa in the mainland has no special claim about Matsyendranātha, and besides, some of the legends discussed by us would locate the place of Matsyendra's incarnation on an island in the midst of the ocean. Moreover, according to a local legend, the island of Sundwip is the land of twelve aolias or Fakirs. Towards the end of the 15th century A.D. these twelve Fakirs are said to have been coming from Baghdad on a fish. On the way when the time for their daily prayer arrived, they sought for land, discovered this island which was at. that time empty, descended on it, settled down and called it Śūnyadvipa or Vacant island. These twelve @oliās are still held in esteem in Sundwip by the Mahomedans. This probably indicates a metamorphosis of the older legend of saints connected with fish (or Matsyendra ?) in later times when Mahomedanism was introduced in the land and the people professing the old faith were converted. There are still places in Sundwip called Siddhi, Bauria (from Bāul?) etc. The evidence of the caste of Jugis which claims a direct relation with Matsyendranātha and his school confirms the same conclusion. One of the six sub-castes of the Jugis is called Sundipa-nāth and as can be gathered from the Census Reports of Bengal, the largest number of the Jugis is to be found in the District of Noakhali of which Sundwip forms a part. The distribution of the Jugis shows a figure of over 84 thousand in Tipperah, and 65 thousand in Noakhali. The district of Backergunj claims a figure of over 28 thousand. In fact, the distribution shows that the largest number of the Jugis are spread over the deltaic region of Bengal (See Census of India 1931, Bengal & Sikkim, p. 465). 1. The story is told in the local history of Sundwip in Bengali.

·32 We may, therefore, conclude that Matsyendranātha probably flourished towards the beginning of the 10th Century A.D. in Candradvipa which in the present state of our knowledge may be located in the deltaic region of Bengal and may be identified with the island of Sundwip. The largest number of his converts were, in all appearance, made in that part of the country. It is not impossible that he passed a part of his career in Kāmarūpa which had, by that time, risen to be a great centre of mysticism.

·33 VI. The School and its fundamental Doctrines. (i) Kaula-mārga com- The traditions make it clear that Matsyendranātha was the founder of a school. This school, according to the present texts was the Kaula school. We have already discussed the legends according to which Matsyendranātha would be the first to reveal the Kulāgama or Kulaśāstra for the first time (cf. XVI of the Kaulajñānanirnaya). But when the Kaulajñāna was piled the Kaula school seems to have had already a fairly long history as on several occasions the different schools and the names of their teachers are given in the texts. In chap. XIV the practices of different sections of the Kaulas are described. The names of these sections are given as Romakāpādikaulila (verse 32), Vrsanottha-kaula (verse 33), Bahni-kaula (verse 34), Kaula Sadbhāva (verse 37) and Padottistha-kaula (verse 43). In chapter XVI (verses 47 4) the names of other schools are apparently enumerated : Mahākaula, Siddhakaula, Jhānanirnīti-kaula, Mahat kaula(?), Siddhāmrtamkaula, from the latter Matsyodara and Yogini-kaula. In chap. XXI it is said that there are many varieties (pañcapancaśikā=55 ?) of Yoga practices. These varieties have all been defined in the Kaulaśastra. Their names are : the Mila Kulapancaśikā, Kulasāgara, Kulogha, Hrdaya, Bhairavodyānaka, Candrakaula, Vesthi(?), Jñananirnaya, Sambara, Srstikaula, T'imira, Siddhāmộta, Mata( Matr ?) Kaula, Saktibheda-Kaula, ūrmmikaula. Unānakaula, Siddhesvara, Vajrasambhava and Meghoja. Though it is difficult at present to determine the nature of these sects of the Kaulas it is clear that in the 11th century A.D. the * 1. In the text itself it is often said that the Kaulajñāna had been handed down through long traditions : cf v. 35-ai gaire de vi. 9. कौलिकन्तु इदं देवी कर्णात् कर्णसमागतम् ; xiv. १. एतत्त कुलविज्ञानं पारम्पर्यक्रमागतम् ॥ K-5 ·34 school was already believed to be a very ancient one with a long previous history. This is further confirmed by the mentions of Gurupankti and Siddhapankti (p. 29)" and such expressions as faranna area AMTAA (p. 79). But where should we place Matsyendranātha in this previous history of the school ? I think, an answer to it can be found in the following slokas of the Kaulajñānanirnaya (p. 61): महाकौलात् सिद्धकौलं सिद्धकौलात् मसादरम्(१) । चतुर्युगविभागेन अवतारचोदितं मया ॥४७॥ ज्ञानादौ निर्णीतिः कौलं द्वितीये महत् संशितम् । तृतीये सिद्धामृतनाम कलौ मत्स्योदरं प्रिये ॥४८॥ 1. The Siddhapankti and Gurupankti mentioned in the Kaulajñāna are very elaborate and though the names of these Siddhas and Gurus can not be indentified at present, still they clearly bring into relief the ancient tradition of the school as current in the 11th century A. D. (a) The Siddhas who were worshipped in holy places (Text. Kșatra, probably Kþetra) like Karavīra, Mahākāla, Devikotya, Vārāṇasī, Prayāga, Caritra, Ekāmra, Atahāsa and Jayanti : Korkaņāipaida, Kalambai- Nagai—, Harasiddhai - Kambari—, Mangalai Siddhāi Bachāi- Sivāi-, Ichãi Āi-, Virāi—, Tribhuvanai—, and Varāharūpāi—; (b) The Siddhas who were worshipped in holy places (called pītha) like Kāmākhyā, Purņagiri, Oļiāna and Arbuda : Mahālakṣmāipāda, Kusumānangāi-, Suklai“, Pralambai—, Pulindāi-, Sabarī— Krsņāi- Dhavalai—, Hidimbāi—, and Mahāmāi—; (c) The line of Gurus (p. 28): Višvapāda, Vicitra, Sreta—, Bhatta Machendra-, Byhīşa— Vindhya-, Sabara-, Mahendra, Candra“, Hidini Samudram, Lavaņa–, Dumbara—, Deņe- Dhivara--, Simhala Ogin; (d) The previous Siddhas (p.29) : Mrsņipāda, Avatāra--, Sūrya-, Dyuti-, Oma-, Vyāghra, Hariņi Pancasikhi- Komala, Lambodara, (e) The Bhairava says (p. 58) that Matsyendranātha is only his emanation and in that connection mentions his other emanations. Their names may be considered to be those of precursors of Matsyendra as far as the Yoginīkaula is concerned : Viſvapāda, Vicitra“, ſveta—, Bhriga—, Bhatta—, Srikantha-, Rūķū. For the first few names, Cf. list (c).

·35 ये चास्मानिर्गता देवि वर्णयिष्यामि तेऽखिलम् । एतस्माद् योगिनीकौलानाम्ना ज्ञानस्य निर्णीतौ [मसादरम् seems to be a mistake for मत्स्योदरम् ] It appears from these slokas that Matsyodara belonged to the Siddha or Siddhāmịta sect and was particularly connected with the Yoginī-kuula, the doctrines of which are explained in the Jnanciitirmīti. The colophon of the Kaulajñānanirnaya says the same thing : Agrafatales Hargaireanta...1 The Kaulajñānanirnaya seems to have belonged to this school of the Kaulas and about it. it is said on p. 78 of the text- कामरूपे इदं शास्त्रं योगिनीनां गृहे गृहे। The tradition also tells us that Matsyendra taught his doctrines in Kāmarūpa. Under these circumstances it is legitimate to hold that Matsyendra was the founder of a new sect of the Kaula school, called Yoginī-kaulu and its chief seat was Kāmarūpa. It is difficult to say in what the doctrines of this sohool differed from other schools as about the early history of the mysticism called Kulācāra nothing is known as yet. But it is quite possible, as the tradition claims, that the mysticism treated in the Kaulajñānanirnaya is that of the school founded by Matsyendranātha. In the Akulavīru Tantra B. (verse -13) we find a broader classification of the Kaulas. According to it there are two classes amongst the Kaulas, the Krtakas, who believe in worldly activities and the Sahajas who are believers in the identity (of the worshipper and the worshipped). The Kytakas are those who differentiate between the sender and the sent, i. e. those who are followers of Dualism 1. cf. also: p. 16 verse 14, 7 ad fear factata #1 p. 30 verse 14, iformitat gel prat ma aferant ca ! कौलमार्ग यो सन्ति कृतका सहजा तथा । कुण्डली कृतका ज्ञेया सहजा समरसे स्थिता । प्रेयप्रेरकभावस्था कूतका साऽभिधीयते ।

·as a state in which the mind and the sight are united 36 The Akulavīra Tantra insists on the superiority of the Sahajas and the complete identity of the Sadhaka and Siva. मनोबुद्धिस्तथा चिन्त्यं [ Sic. चित्तं? ] क्षिप्ता तन्मयतां गता। यथा तिष्ठति तत्त्वस्थः शिवनिष्कलमव्यये । तदा तन्मयतां याति निर्मलं निश्चलं पदम् । अकुलवीरं महद्भूतमेकवीरं च सर्वगम् ॥ [Akulavīra. B. 59-60] Kula The fundamental doctrine which is explained in the Kaulajñānanirnaya, Kulananda Tantra and the Iñānakārikā may be described as the doctrine of Kula. The titles of the first two texts indicate that. The nature of the Kula is defined in detail in chapter III of the Kaulajñāna and in many places of that text the same doctrine is referred to : e.g. VI. 13-14; VIII. 1; XII. 6-7,12; XIV. 4,5,11,14 etc. He who practises this doctrine is called a Karla or Kulaputra and the sacred lore which contains it is called either Kulagama, Kaulagama or Kulasastra. In the Kutananda Tantra it is also the Kaulikam jñānam, the mystic knowledge relating to Kula, that is explained (p 107). In the Jñanaltārikā (III. p, 179) it is the Kaulikam lingam which is described. In the third patala of the Kaulajñānanirnaya, Kula is defined organs lose their individuality, one's own sakti becomes identical with the jāva' and the sight merges into the object to be visualised 1. In chap. vi (verse 4-5) of the text the word jiva is explained. It is Siva, Hamsa, that which gives an individuality to Sakti (=Saktipudgala) the mind, vital wind etc. cf. also XVII. 33 ff. यत्र दृष्टिमनसव भूतेन्द्रियमपुसलः ।। खं गतिजौवभूतानि दृष्टिलक्षेलयं गता। [iti. 2-32] ·his commentary on the Lalitasahasranam generally known 37 There are different stations within the body and the topmost is the unshakable lotus, independent of all, which is all-pervading and free from impurity. Everything is produced at its will and everything merges ( लीयते) into it. This is why it is known as linga'. It is consciousness dissociated from the function of the mind. It is always capable of direct perceptiona. The text further says that this linga which is master of creation and destruction is ever pure, ever present, immeasurable, and shining like a meteor in the sky. It is the mental lingam (मानसं लिङ्गम् ), of which the knowledge leads to liberation. It is the linga within the body, the Kaulikam lingam. Though in a very large number of Brahmanical Tantras the words Kula, Kulācāra, Kulaśāstra etc. occur, the real significance of Kula is rarely defined. The mystic practices of the school are elaborately described and it often seems that the word Kula was taken by them as an equivalent of Śakti. In fact, the word Kulakundalini which often occurs in the late Tantras indicates that The philosophical significance of the term kula has been brought out to some extent by the great Tantric scholar Bhāskararāya in as Saubhagyabhaskara. He defines Kula as : (i) सजातीयानां मातृमानमेयानां समूहः कुलम् (p. 2). (ii) कुलस्य सजातीयसमूहस्य-मातृमानमेयरूपत्रिपुट्या एकज्ञानविषय- त्वेन साजात्यात्। घरमहं जानामीत्येव ज्ञानाकारात्। 'जानामीति तमेव भातमनु- भात्येतत् समस्तं जगत्' इति श्रीमदाचार्यभगवत्पादोक्तः। तदेव हि कुलम् । (p. 2). (iii) कुलं सजातीयसमूहः। स चैकज्ञानविषयत्वरूप-साजात्यापन-शातृ- शेय-ज्ञानरूपनयात्मकः। घरमहं जानामीत्येव ज्ञानाकारात्। ज्ञानभासनायानु- तस्यो व्यापकन्तत्र नित्योदितमम्वण्डितम् । खातन्त्रमनमचलं सर्वव्यापि निरञ्जनम् ॥ तस्येच्छया भवेत् सृष्टिलयं तवैव गच्छति । तेन लिङ्गन्तु विख्यातं यत्र लीनं चराचरम् ॥ [iii. 9-10] उन्मनम्मनरहितं ध्यानधारणवर्जितम् । प्रत्यक्षु सर्वदा नित्यं- [iii. 12]. I. 2.

·38 व्यवसायापेक्षायां दोपभासनायां दीपान्तरापेक्षापत्तेः। उक्तञ्चाचार्यभगवत्पादैः- 'जानामीति तमेव इत्यादि। ततश्च सा त्रिपुटीकुलमुच्यते। तदुक्तं चिद्गगन- चन्द्रिकायाम्-'मेय-मातृ-मितिलक्षणं कुलं प्रान्ततो व्रजति यत्र विश्रमम्' । (p. 52). The same thing is said in the Tārārahasya Vrttika which generally passes as a work of Éankarācārya of Bengal- कुलं मातृ-मान-मेयम्। माता जीवः, मानं प्रमाणं ज्ञानमिति यावत्, मेयं घटपटादिरूपं विश्वमिति यावत् । Kula is the unification of things of the same order. The same consciousness takes three different forms—the knower, the knowledge and the object of knowledge. The existence of the object is dependent on knowledge but knowledge itself is self-evident like light. There is therefore no difference between the knower, the knowledge and the object of knowledge. When they are all united together or in other words, when this sense of plurality disappears and the knowledge with all its objects is absorbed in the knower then that concentrated knowledge is called Kula. This therefore agrees with the definition of Kula contained in the Kaulajñāna-“the state in which the mind and the sight are united, the sense-organs lose their individuality, śakti becomes identical with the Jīva and the sight merges into the object to be visualised.” In the same commentary of Bhāskararāya (p: 53) another explanation of Kula occurs and this involves the problem of Yoga which is so important in the Tantras : कुः पृथ्वीतत्त्वं लीयते यत्र तत् कुलम् आधारचक्र, तत् सम्बन्धाल्लक्षणया सुषुम्णा- मार्गोऽपि। अतः सहस्रारात् स्वदमृतं कुलामृतम् । According to it Kula is the Adharacalora i. e. the lowest station below the navel, which is the seat of the psychic energy-otherwise called the Kundalini or Kula-Kundalinž. As in its upward march it follows the nādi (channel) called Susumnā, that also is indirectly called Kula. Hence the ambrosia that trickles from the topmost lotus of thousand petals (Sahasrara) down the Suşumnā is called Kulamrta, In fact, this explanation is not unknown to the Kaulajñānanir.

·39 ; naya. We have already seen that the different stations are known there and the topmost one-the Sahasıāra is described there as the FITA AHSHA FET FCETTA (III, 9 ; cf. also V, 9; 18). The ambrosia that trickles from this lotus and which enables one to conquer even death is also known to the author of Kaulajñānu, प्रसार्य दन्तुरायान्तु यावद्ब्रह्मविलङ्गतः। अमृतानं रसाण दह्य [sic. गृह्य]मानसुधीरपि ॥ मासेन जितयेन्मृत्युं सत्यं सत्यं महातपे। रसनातालुमूलेन तु कृत्या वायुं पिबेच्छनैः ॥ [VI, 18-19]. He who takes the ambrosia extending the top of the tongue up to the Brahmarandhra, no doubt, conquers the death within a month. It can be done by extending the tongue to the furthest end of the palate and slowly inhaling the air. (iii) Akula The doctrine explained in the two versions of the Akula viratantram is not different from that of the Kaulajñāna. Akulavīra is often mentioned in this text (A. verses 32, 35, 36-38, 40-41) and clearly explained in the verses 11-14 (p. 5): "All spiritual success lies in it (akulavāra). It is all-pervading and when it is known the mind becomes motionless. The functions of the five sense-organs and all thoughts disappear. It is a state of mind which combines both positive and negative aspects and there is no coming in and going out." It is tranquil, beyond all categories, free from impurity, 1. This is a well-known Hathayoga practice described as Khecarı- Sadhana in the Hathayogapradipikā. रसना मूर्द्धगां कृत्वा क्षणाईमपि तिष्ठति । विवि मुच्यते योगी व्याधिमृत्युजरादिभिः ।... जङ्घ जितः स्थिरो भूत्वा सोमपानं करोति यः । मासान न सन्देहो मत्यु जयवि योगवित् ॥

·40 free from cause and effect, beyond the illusory world, free from objects, and is a state of identity (verses 32-34). It is the state of Sahajānanda-spontaneous bliss (verse 5). From this it is obvious that what is called Alulavīra in the present text is in no way different from Kula of the previous texts. The term Alula also occurs in the Kaulajñananirnaya-(p. 22) the Kulat born from the Akula (अकुले तु कुलं • FTA); p. 40, knowing Kula which is Aaula (अकुलश्च कुलं ज्ञात्वा' :). In the commentary of Bhāskararāya (p. 53), already referred to, a verse is quoted from the authoritative Tantras which brings out the significance of the two terms. कुलं शक्तिरिति प्रोक्तमकुलं शिव उच्यते। कुलेऽकुलस्य सम्बन्धः कौलमित्यभिधीयते ॥ इति तन्त्रोक्तं शिवशक्तिसामरस्यं वा कौलम् । “Kula is the ſakti and Alula is Śiva. Their relation is called Akula,” or in other words, the unity. (Samarasya) of Siva and Śakti is Kula. The same sense is attributed to the two words in the Kulārnava Tantra : अकुलं शिव इत्युक्तं कुलं शक्तिः प्रकीर्तिता। "Giva is called Akula and Sakti Kula.” ✓ If these interpretations are accepted then we have to admit that in the first series of texts predominance is given to Kula i. e. Sakti, whereas in the Akulavīratantra, to Akula i. e. Śiva. But, after all, these are only two different ways of looking at the same thing—the ideal state described in all these texts, as we have seen, is fundamentally the same. Besides, if we take into consideration a verse of Akula B. (verse 35)- seta ante falarnia-it becomes evident that Akula has only a secondary place. The ideal state is attained only when it merges into the Kula i. e. the sakti, ·41 (iv) Śiva and sakti. The interrelation of Siya and Śakti is clearly brought out in the following verses of the Kaulajñāna : franc Tar gyfer: Firaviffeta: fora: 1 E FERIT star fent stafa Gosper il इच्छाशक्तिर्लयं याति यत्र तेजः परः शिवः । [ II. 6-7 ] "Sakti merges into Śiva, śiva merges into kriyā and krijā dissolves into jñāna through iccha. The icchāśakti also merges into Śiva himself.” This refers to the ultimate state of ſiva (paraḥ śivah) in which the objective world dissolves and further creation is stopped. Here evidently three aspects of the ſakti are recognised : the iccha (will), jñāna (intelligence) and kriya (creative energy). The iccha is the will of self-manifestation, jñāna is the consciousness of this manifestation and kriya is that aspect of Śakti which gives rise to all kinds of activities. In this stage knowledge is dualistic, and there is the knower as well as the object of knowledge. When these three forms of Sakti are taken back within Śiva and perfect union of Śiva and Sakti takes place the absolute state is attained. This amounts to mukti. So it is said: 347ET FTAT Yi 50, glitraat (verse 9), i. e., when Sakti has a downward movement it comes to stay in the material world but when it has an upward movement liberation is attained. The functioning of the creative energy implies an exteriorisation of the Śakti whereas its opposite movement or introversion leads to mukti or the ultimate state. The Saiva philosophy recognises two other aspects of the Śakti—cit (pure consciousness) and ānanda (bliss) but they really appertains to the absolute state of Śiva. Elsewhere in the Kaulajñāna—(vi, verses 4 ff.) Śiva is called Jiva. Jiva is defined the ultimate (param), changeless, 1. Cf. Kaulajñāna xvi. 25. 57 cm 919m fTEN 99 atfeft; also XX. 13. K-6 ·siva e considered to be inseparable. The Sakti is not without 42 eternal, free from stain or impurity, the ultimate atom or the allpervading ſiva. He is Jiva—the life, Hamsı, sakti-pulgalam the individuality of Śakti, Manas-the mind, Prana--the vital wind, Buddhi—the intelligence, Citta--conscious element and the air which rests in all the beings ( Fargcentary: ). He is Tīva as long as he rests in the material body, but when free from it he is Śiva? Jiva here seems to have been taken in the sense of the liberated individual soul. The individual soul, when it is not free from the snares of the world, still entertains a knowledge of duality, and is away from the path of right conduct and of which desires appertain to the material body is called pasu? (p. 7, ii. 30-31 ; p. 35, xi. 3-4). Elsewhere in this Kaulajñana (xvii. 8-9) Śiva and Sakti and Siva is not without Sakti. They are interrelated with each other like fire and smoke, and like the tree and its shadow. न शिवेन विना शक्तिर्न शक्तिरहितः शिवः । अन्योन्यञ्च प्रवर्तन्ते अग्निधूमौ यथा प्रिये ॥ न वृक्षरहिता च्छाया न च्छायारहितो द्रुमः । Śiva is further conceived as Linga in the Kaulajñanaas the whole world ultimately rests in him and the creation and destruction take place according to his will® (iii. 10). This linga 1. cf. Kulārnava Tantra : 1a: fera: furat sita: # ofta: ac: foxra: 1 It should be remembered that Jīva, in the Satvata philosophy, is a Prakrti of Vāsudeva (Bhagavad-gitū VII, 4, 5,). It is identified with Sankarşaņa, one of the four Vyuhas of Vasudeva. His other prakrtis are the Buddhi ( =Pradyumna), and ahankara (=Aniruddha). Jiva is the supporter of the world. 2. Pasu, in the Pāśupata system, is the individual. He is of two kinds : impure and pure. The impure individual is that which is connected with the physical body and the pure one is free from it ; See Bhandarkar- Vaisnavism, Saivism and Minor Religions, p. 122. तखेच्छया भवेत् सृष्टिलयन्तवैव गच्छति । तेन लिङ्गन्तु विख्यातं यव लौन चराचरम् ॥ The same conception is found in other texts, cf, Sangita-ratnākara ; 3.

·is again described as the Siddhi linga, Mänasa linga, Mano linga and because it is seated in the individual bodylehalinga. We have already seen that the lula or sakti is inseparably associated with this linga. (iii. 27-29). The whole universe rests in the Bindu of this linga in an incipient state" : ग्रहनक्षत्रतारादिजगतस्थावरजङ्गमाः। निष्क्रान्ता बिन्दुमध्ये तु लोलीभूतन्तु तत् समम् ॥ सृष्टिसंहारकर्तारं तल्लिङ्गं सिद्धपूजितम् । स्फुरन्तं निर्मलन्नित्यं अप्रमेयं सदोदितम् ॥ ज्वलन्तम् उल्कसदृशं विद्युत्तेजो नभस्तले। galegai--[iii. 20-22. ] The questions of creation and destruction are connected with the conception of Śiva and Sakti. We have seen that Śiva in his ultimate state is absorbed in sakti and the creation takes place through the exteriorisation of the different aspects of sukti, dissolution of the created world takes place in their introversion. In the second chapter of the Kaulajñāna the yogic process is also explained (verses 2 ff.). The Śakti called Kālāgni (also called Rudra) is seated in the lower region within the mouth of the Vaļavā (maladhāra). There are seven lower regions and seven upper regions called heavens. Creation subsists as long as this kalāgni remains seated in the lower regions but when it burns upwards the dissolution starts. अस्ति ब्रह्म चिदानन्दं खयं ज्योतिर्निरञ्जनम् । ईश्वरो लिङ्गमित्युक्तामहितीयमजं विभुम् ॥ निर्विकारं निराकार सर्वेश्वरमनश्वरम् । सर्वशक्ति च सर्वज्ञं तदंशा जीवसंजका: । अनाद्यविद्योपहिता यथाग्नेविस्फुलिङ्गका: । 1. On the basis of sound, nāda, the same thing can be said. In this case pralaya means dissolution of all finite objects in the infinite cause (TTT: miuga: ---Samkhya 1.121) and creation simply indicates the passage from the indeterminate to the determinate (pinda-varņa-pada-laksa), cf. Chakravarti-Linguistic speculations of the Hindus, p. 31, ·44 (७) Bindu, Nala, Kalā. Though in a cursory way, references are made to Bindu, Nada, and Kamakala in several places of the Kaulajñānanirnaya*. As these terms are intimately connected with the sakti-tattva they require a comment. Bindu is conceived as the energy of the Mahālinga [ form of Śiva 1-the cause of creation and preservation. It is the unmoved of all energies ( अक्षोभ्यः सर्वशक्तीनाम् ), permeated by one's own sakti. Bindu and Naila are once said to be the Sakti. Bindu is further described to be the ambrosia (am,tam) --which removes old age and decay ; every thing is purified through its rays, it is possessed with Kamakalā and stops decay for ever. This ambrosia, possessed with kamakalā is the source of eternal life. It is the ultimate I. (i) यत्तेजः स महालिङ्गमुत्पत्तिस्थितिकारकः । बिन्दुरूपं तु तं ज्ञात्वा स्फुरज्जालावलीपर: ॥ अक्षोभ्य: सर्वशक्तीनाम् आत्मशक्तपान्तरञ्जितः । सुज्ञात्वा देहजे शक्तिं सदा शक्तिपरिग्रह ॥ [XX. 20-21.] (ii) बिन्दुनाद तथा शक्तिरेवं [V. 31] बिन्दुनादस्तथा शक्ति: [IV.8] (iii) हौ राजद (?) मध्यस्थ बिन्दुरूपं व्यास्थितम् । अमृतं तं विजानीयाहलीपलितनाशनम् ॥ [VI. 23] (iv) शुद्धं भवति तत् सव्वं परबिन्दुकिरणाहतम् । पलितस्तम्भविज्ञानं कथितं योगिनौप्रिये ॥ देव्याः चक्रादि देवेशि ब्रह्मरन्धावशानुगम् । युक्तं कामकलादेवि पलितस्तम्भनं परं। [VII. 31-32] (v) अमृतेन विना देवि अमरत्व कथं प्रिये । अमृतं कौलसद्भावं पूर्ण कामकलात्मकम् ॥ सहजान्तस्थितन्तत्त्व स्फुरन्तं मणिनिर्मलम् । मुक्ताफचसमौपम्यं खद्योतसदृशं प्रिये ॥ तारकोल्लाससंकाशं प्रस्फुरन्तं नभस्तले । सित-रनञ्च कृष्णञ्च धूमपीतञ्च रूपकम् ॥ सृष्टिसहारकारकम् । उत्पत्तिप्रलयञ्चैव अकुल-कुलवर्जितम् ॥ [XIV. 94-97] ·state of sahaja, as pure as a diamond, like a mukta-phala, sparkling, having the beauty of variegated stars in the sky, the cause of creation and destruction beyond the reach of kula and akula. Bindu is generally explained as the creative impulse of Parasiva, inseparably united with para-sakti. From bindu arises first of all the primordial sound-nāla from which creation starts. In the In the Kāmakalavilasa of Punyānanda it is defined as the Mahabindu which enters into the field of consciousness when the multitude of the rays of Parasira projects forth in his first spontaneous vibration (rimarsu). At this time self-consciousness (ahamkara) arises in Paraćiva and bindu is the soul of that consciousness. Kala is the inherent power of the spontaneous vibration of the binds of parasiva and it is called kāmakala on account of the element of attraction in it. Bindu is three-fold and contains the seed of mata, manam and meyam i. e., the knower, the knowledge and the object of knowledge. Kāmakalā, consisting of this threefold energy of the bindu is also called Tripurasundarī. Bindu on the basis of sound gives rise to the mantra, varna and pada i. e. mystic formula, letters and syllables. The mystic formulas and letters as in other Tantras play an important part in the Kaulajñāna and the source of their mystic origin is not lost sight of. Mātrkāvarnas or letters by which sounds are represented I. परशिवरविकरनिकर प्रतिफलति विमर्शदर्पण। प्रतिरुचिरुचिर कुड्ये चित्तमये निविशते महाबिन्दुः ॥ [8] बिन्दुरहङ्कारात्मा रविरतन्मिथुनसमरसाकारः । कामः कमनीयतया कला च दहनेन्दुविग्रही बिन्दुः ॥ [9] Kāmakala-vilasa. Com. प्रकाशरूपपरमेश्वरस्य दर्पणवत् स्वरूपविमर्शसंबन्धे जाते तदानी' तत्र महाबिन्दुः 'पूर्णोऽहम्' इत्येवरूप परमेश्वरोऽवभासते। ...... काम इति काम्यते अभिलष्यते खात्मत्वेन परमार्थमहनियोगिभिरिति कामः, तब हेतु:-कमनीय- तथा इति, कमनीयत्वम् म्यूहनीयत्वम् तेन कला विमर्शशक्तिः महात्रिपुरसुन्दरी बिन्दुसमष्टिरूपा कामकला इति उच्यते।

·This na 46 are referred to in several places. Theory of the origin of sound also is clearly stated when it is said that everywhere there are four things-“sthānui, dhyana, varna and laksa. The sthāna is called pindal, dhyāna is its pada, varna is the form (rūpa) and laksa is that which is formless." These terms are also commonly used to explain the origin of music, cf. Sangıtaratnākara ; गीतं नादात्मकं- नादेन व्यजते वर्णः पदं वर्णात् पदाद्वचः । वचसो व्यवहारोऽयं नादाधीनमतो जगत् ॥ आहतोऽनाहतश्चेति द्विधा नादो निगद्यते । सोऽयं प्रकाशते पिण्डे तस्मात् पिण्डोऽभिधीयते ॥ “Nala is the soul of music...lala expresses itself as varna -letters ; pada or syllable originates from varna ; vāk, speech, from pada and communication takes place through speech. The world is thus dependent on nāda. Nada is of two kinds, struck and unstruck and it originates in the pinda.” Pinda is the seat of ultimate sound, nāda or śabda-Brahman and is located in a region of the body below the navel called in gives rise in course of its evolution from less distinct to more distinct, to letters, syllables and speech. The mantra or mystic formulas which are used to invoke the mystic power of the individual has also a similar development. (vi) Moksa Spiritual liberation (moksa or mukti) is often spoken of in the Kaulajñāna, but it is exclusively treated in chaps. XIII and 1. स्थानं ध्यानञ्च वर्णञ्च लक्षश्चैव चतुष्टयम् । पिण्डंसज्ञा भवेत् स्थानं ध्यानन्तत्पदमुच्यते । वर्णरूपं विनिर्दिष्ट लक्षं वै रूपवर्जितम् ॥ पिण्डञ्चोपपदरूप रूपातीतं वरानने। स्थाने स्थाने स्थितन्दैवि एकेकस्य चतुर्विधम् ॥ [III. 3-5] ·47 XVII. We have already seen that mukti consists in the upward movement of the psychic energy (Tula) whereas bondage lies in the opposite movement (II. 9). Moksa can be obtained through devotion to the linga that has its seat in the body (i. e., śica, III. 27). It can be attained through the exact knowledge of the hamsi, ---the lord that pervades all and is the source of the universe. Through this knowledge the mind attains a supra-mundane state (unmana) and neither sin nor merit can touch it then. Such realisation of the ultimate within the self amounts to moksu. He who realises Siva within himself and knows its movements on earth, not only does he himself attain liberation but he who touches him is also liberated. Hamsa or Siva is the giver of both bondage and liberationfraglannerup (XVII. 34)', and he who realises that Śiva within self becomes Siva-like, attains liberation and can liberate others too (# fira: gach Angra # ATERIE 9TXVII. 37). The nature of this Hamsa is described in verses 18-33 of the same chapter (XVII). He is the lord of all, moves about within the body at his will unaffected and untouched by good or evil and remains ever pure and unstained. He is immeasurable, inconceivable and combines in him both positive and negative aspects at the same time. He is indestructible and has no decay. It is he who moves on earth in the form of individual soul (मानुष्यं पिण्डमासृत्य स fata: aisa gha, XVII. 38). When this nature of the Paramātman is known and when he is realised within the ātman complete spiritual liberation is at once attained. But the Tantras, like all other mysticism, insist mostly on application. This is why it is difficult to find out in them the precise definition of a particular state of mind which is arrived at 1. Cf. also Kaulajñāna XIII. 1-5; It is said that by uttering the mantra Shamsa hamsa' one attains liberation. Hamsa, we have seen is a synonym for Java or Siva. In the Tantras it is: generally believed that the uppermost station (Sahasradala-padma) is the seat of the Hamsa. Unless the Sakti reaches that station and gets united with the Hamsa complete samadhi cannot be attained. Çf. also XVII. 6, ·48 in course of the spiritual march. They are more concerned with the means by which such states can be produced. Mukti or Moksa, though necessary, is the least important thing with these schools ; it is sildhi or attainment of psychic powers which are more important because they only can enable the sā:lhaka not only to enjoy the state of beatitude for long years but also to control and influence the course of events for the benefit of humanity. This practical aspects, therefore, have also been treated in different chapters of our texts. (vii) Then mode of worship. The worship of lingas made of stone, earth and metal should be abandoned. Devotion to the linga which is seated in the body-the mānasa linga is conducive to siddhi. Such a linga only is to be worshipped and not with external but with mental flowers and incense. The first flower is ahimsā, the second-the control over the senses, the third-kindness, the fourth-idealism, the fifth-largeness of heart, the sixth-suppression of anger, the seventh--meditation, and the eighth--knowledge. He who follows the way of the world cannot attain siddhi aậd mukti. Hem who withdraws all his desires within his self really belongs to the path of the kula but he whose desires are exteriorised is only a pasu of the world. The salhaka should, through gradual training give up, all kinds of desires, anger and pride (कामक्रोधञ्च दम्भश्च त्यजेल्लोमं शनैः xi. 31) and cultivate equanimity ( HACH ) Kaulajiāna, iii. 30, 31. and 24-27 : अचयन्मानमैः पुष्पैः सुगन्धै पदौपितः । अहिंसा प्रथमं पुष्प द्वितीयेन्द्रियनिग्रहम् ॥ तृतीयन्तु दयापुष्पम्भावपुष्पञ्चतुर्थकम् ॥ पञ्चमन्तु क्षमापुष्य षष्ठं क्रोधविनिर्जितम् । सप्तमं ध्यानपुष्यन्तु ज्ञानपुष्यन्तु अष्टमम् ॥ For similar ideas cf. Mahanirvāna Tantra, p. 12 ; Gandharva T, p. 63 ; Syāmārahasya, p. 9; Tārārahasya, p:9.

·49 The eighteen kinds of lokaśāstras do not contain the truth and therefore the worship prescribed by them should be given up (III. 16-17). (viii) Dhyanayoga. External modes of worship, we have seen, are not approved of in our texts. The greatest emphasis is laid on the cultivation of the mind. This naturally leads to meditation and the practice of Yoga which, according to the Tantras, is the highest form of mental culture. The subject is dealt with in the 14th chapter of the Kaulajñana. Though the exact method of Yoga is not indicated still the different experiences made in course of its practice are mentioned (cf. verses 16-19) : प्रथमं कम्पमायाति धननन्तु द्वितीयकम् ॥ हस्तपादशिरःकम्पभाषाणि विविधानि च । भमित्यागकवित्वञ्च अतीतानागतं तथा । कालस्य वञ्चनं देवि रूपस्य परिवर्तनम् ॥ वलीपलितनाशञ्च खेचरत्वं हि सुन्दरि । अष्टौ च सिद्धिसंप्राप्तिर्मूलकौलं वरानने ॥ First of all a shaking and then a quick shaking are perceived. The hands, feet and head all shake ; different kinds of sounds are heard. Then different mystic powers, such as the power to rise above the earth, the faculty of a poet, the knowledge of the past and the future, the control over time, the power to assume different forms, freedom from old age and decay, the power to go through the sky etc., and the eight kinds of Siddhi can all be gradually attained. These are more or less the common experiences but more particular experiences according to different Kaula sects are also enumerated in the same chapter of the Kaulajñana. The powers which can be attained, according to the Yogini-kaula (the school founded by Matsyendranātha), are the attainment of different kinds of subtle powers, the power to see from a long distance, the power to enter into another's body etc. The different gods like Brahmā, K-7 ·50 Visnu, Yama, Indra, Varuna, Vayu, different kinds of demi-gods, the stars, and in fact, the whole universe are perceived within one's own body. Śiva is the giver and dispenser of all and he gives the eight kinds of Siddhi to those who cultivate their minds (59-68). In the same chapter of the Kaulajñāni it is said that one can attain other kinds of mystic powers through particular Yogic practices. These powers are the attainment of great speed, control over decay and death, control over creation and destruction. In fact, it is even said that one can be like Siva himself : मम तुल्यबलो भूत्वा संहारसृष्टिकारकं ॥ स्वतन्त्र क्रीडते भद्रे इच्छारूपी भवेद् यथा। (75-76). But the highest state of mind that can be attained through these processes of the Yoga is described in verses 82 ff: अतोद्ध संप्रवक्ष्यामि शृणु त्वं वीरवन्दिते । न जलं चिन्तयेद्देवि न वह्निवायुराकाशम् ॥ नाधस्ताद मध्यञ्च काष्ठवल्लोष्ट्रवत् प्रिये । मनस उन्मनीभावो यदा भवति सुन्दरि॥ शुन्यशून्यमनः कृत्वा निश्चिन्तो निश्चलस्थितिः । घटपटस्थितस्तम्भा ग्रामकूपादिकं बुधः ॥ भेरिशङ्खमृदङ्गैश्च वीणावंशनिनादितः । ताड्यमानन्न बोध्यते जीवस्तल्लयतां गतः ॥ भूतं भव्यं भविष्यञ्च अतीतानागतन्तथा। अक्षयो ह्यमरो भूत्वा कामदेव द्वितीयकः ॥ [82-86] लीयन्ते खेचरीचक्र क्षोभयेत् परमामृतम् । अमृतेन विना देवि अमरत्वं कथं प्रिये । अमृतं कौलसद्भावं शृणु कामकलात्मकम् ॥ सहजान्तस्थितन्तत्वं स्फुरन्तं मणिनिर्मलम्। मुक्ताफलसमौपम्यं खद्योतसदृशं प्रिये ॥ [93-95] That is to say, the highest state is attained when the mind is not fixed on any element of the objective world. It attains the state of unmana (mind turned upwards) and is fixed, devoid of thoughts, in the vacuity, as motionless as an inanimate thing. It is not then ·mored hy any kind of sound ; the indivitlual is lost in himself. The past, present and future become apparent to him and he lives for ever without decay or death. The mind then enter into the Kheraricaki (the Bralomaran') and drinks the ambrosia. This ambrosia has the nature of Kamalinta (see auto), as pure as the chiamond and crystals and shining like the fire-flies and stars. This becomes attainable when the complete state of Sahaja has been arrived at. This state is beyond creation and destruction and even beyond Alulu and Kuld ( अकुल-कुलवर्जितम् ). (ix) Sahaja The state of Sahaja, just spoken of, is also referred to in the Kaulajnana. XV. 10 ff. It is conceived there as a cakra or a station within the body. It is also called rajra and is attained by a method of Yoyd called Taranoya. When this Sahaju-calon is reached the body remains as firm as the majm, it has then no decay or destruction ( वज्रवत्तिष्ठते देहं संहारस्तु न हि प्रिये XV. 25) and the mind attains a state of equanimity (समचित्तं ). It is this state of mind which is described at length in the two versions of the Amulangi'n-Tantra. It is there called the state of Salmjānauda corresponding to Akulavīra (Akula. A. 5 ; cf. also Akula. B. 1-10 सहजानन्दं च केवलं ) and is defined as : सर्वज्ञं सर्वमासृत्य सर्वतो हितलक्षणम् । सर्वेषां सिद्धिस्तत्रस्था सर्वसिद्धिश्च तत्र वै ।। यत्रासौ अकुलवीरो दृश्यते सर्वतोमुखम् । तं विदित्वा परं रूपं मनो निश्चलतां व्रजेत् ।। शब्दरूपस्पर्शगन्धश्चैवात्र पञ्चमम् । सर्वभावाश्च तत्रैव प्रलीनाः प्रलयं गताः ॥ भावाभावविनिर्मुक्त उदयास्तमनवर्जितः । स्वभावमतिमतं शान्तं मनो यस्य मनोमयम् ॥ 8560 [ Alkula. A. 11-14 ] ·devotion. He has then no need of the petty details of the vo 52 It is omniscient, omnipresent and all good. All spiritual success lies in it. The mind on attaining it becomes immobile. The sound, form, touch, smell and all other perceptions merge into it. It is free from any positive or negative attributes, there is no production or destruction (of attributes] in it and it is a state of perfect calm ; the mind then attains its fulness. This state is further described in the same texts as free froni the chain of causation, an inconceivable state which is free from troubles. It is beyond the reach of the illusory world, self-existent, all-pervading and is a state of unity and equanimity. कार्यकारणनिर्मुक्तमचिन्त्यमनामयम् । मायातीतं निरालम्ब व्यापकं सर्वतोमुखम् ॥ FACEH Caym[33-34). When this state is arrived at, all dualistic knowledge disappears and the sā:thaka becomes identical with the object of his yogic practices, he has no need of sacrifice, fasting, mantras, meditation, bathing and all other purificatory customs of the world. He is then above all these. Sin and merit do not reach him, he has no sorrow and though he lives on earth he is then like the burnt seed which does not germinate, like the tree without the root which does not grow again : दग्धबीजस्य संभूतिर्यथा नैव प्रपद्यते ॥ मूलच्छिन्नो यथा वृक्षः प्ररोहन्नैव विद्यते। अकुलवीरस्य वै तद्वद् न पुनर्भवबन्धनम् ॥ [Akula A. 83-84; Alula B. 48-49] I. स्वयं देवी स्वयं देवः स्वयं शिष्यः खयं गुरुः । खयं ध्यानं स्वयं ध्याता स्वयं सर्वत्र देवता ॥ [Akula. A. 26.] 2. Akula A. verses 16mm20., Akula. B. 122 ff. Abula A. verses 42-46., Akula. B. 95 fr.

·(2) Some mystic powers, In the Kaulajñāna, (ch. iv) it is said that by rousing the sukti either through meditation or by uttering mantras, composed of particular letters or syllables, various powers can be attained. Such powers are of different categories. (a) Pasastobham, the power to make nets (i.e., evil influences) ineffective; nigrahanugraham, the power to chastise or to do good to another ; bramanam--the power to to enter another body ; haranam-the power to take away; pratimījal panem, the power to make an image speak; and ghatapāšānt spota nam, the power to break pots and stone. It is claimed that these things can be performed by invoking particular mantras (ch. iv. 2 fb.]. (6) Marana—the power to kill another ; uccatana-the power to create troubles in another's mind ; stambla, the power to stop another ; moha, the power to make another unconscious ; śāntika, the propitiation of antagonistic deities; paustika, the power to increase the capacity of the body ; akrsti—the power to attract another and vascom, the power to bring another under control. The basis of such powers also are particular combinations of mystic syllables (ch. iv. 14-15). (c) In the process of yoga certain powers are also attained, viz., popularity (HEITI), removal of disease ( 537912), mastery in poetry (alacsi), power of good speech ( aparaca), power of distant hearing (grau), power to rise above the ground (AIT), power to associate with the yoginīs (TOTAA), power to remove old-age (FPICETOP ), acquisition of great speed ( Eucarat), and power to assume different forms ( l). Different other similar powers can also be acquired (VII. 20-25). (d) In the 8th chapter (verses 31 ff.) of the Kaulajñāna, it is said that there are eight special ways of practising the vidya (i. e, mantra) and at every one of those eight stages (cakra ?) of their practice different powers are attained. These are respectively ability to associate with the yoginis (IFTTHIASE), power to attract ·54 all (Farisfegatina) and the power to enter other's bodies. In the 4th stage the following results are obtained : क्षणेन भवते स्तोमो- भाषास्तु विविधाकारा अश्रुतानि श्रुतानि च ॥ उच्चरेदङ्गमयं शास्त्रं मन्त्रज्ञालानि श्रूयते । स्वयमेवात्मनात्मने श्रूयते चात्मनात्मनि ॥ षण्मासाद् भवते सिद्धि- वलीपलितनिर्मुक्तः कामदेवद्वितीयकः ॥ [37-39] In the fifth stage the movement of the air within the body is stopped ; in the sixth stage different kinds of success are attained with regard to dharma, artha, lāma and moksl. In the seventh stage power to stop an army (EFTER ATT ) and other powers like distant sight, liberation from worldly ties etc., are attained. The last or the eighth stage brings spiritual success within one's own control (इच्छासिद्धिप्रवर्तकम् ). Similar things are also treated in Kaulajñānu. X. 11 ff. (e) Long life-We have already seen that in our texts very often emphasis is laid on the means through which physical decay may be stopped ( वलीपलितनाशनं) and immortality attained. One of the means was to extend the top of the tongue, through Hathayoga process, to the Brahmarandhra, and to drink the ambrosia ( अमृतं) that trickles from the topmost lotus (सहस्रदलपद्म ). This ambrosia removes decay and old-age and gives long life. It is further prescribed that in all worldly activities the top of the tongue should always be placed against the top of the palate'. This helps 1. अमृतं तं विजानीयाद वलीपलितनाशनम् ॥ शीतलं स्पर्शसंस्थाने रसनां कृत्वा तु बुद्धिमान् । वलीपलितनिर्मुक्तः सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ न तस्व भवते मृत्यूर्योगयानपरः सदा । रसना तालुमूले तु व्याधिनाशाय योजयेत् ॥ নিষ্কাৰ ভন্দু মুন্ নমুন হন। रसनं कुञ्चयेन्नित्य खवक्कण तु संयुतम् ॥ स मृत्युभवते तस्य अब्दात् स्वच्छन्दगो भवेत्। हृदिस्थञ्च मनः कृत्वा यावदुम्मनतां गतः ॥ [vi. 23-27] ·to draw the mind within self and retain its originalunperturbed state. The same result may be obtained through other means too e. g., practice of particular mantras, and of thyānayoga with a view to attain the Sahaja bliss (cf. ante). TII. The Yoginkaula of Matsyendranatha and the Buddhist Tantras, The school founded by Matsyendranātha, as we have seen, was probably known as the Yoginikoula. The doctrines of this school, if our identification of Matsyendra with Lui-pāda be correct, must have had something in common with Buddhist mysticism as expounded in the writings of the Siddhācāryas. The writings of these Siddhācāryas, as is well known are partly preserved in Apabhramsa and in archaic Bengali. The fundamental doctrine as expounded in these writings is the doctrine of Sahaja. The Sahaja is the ideal state of the yogin, a state in which the mind enters into vacuity. In this state the mind is free from existence and non-existence or in other words, is devoid of both positive and negative attributes. It is then beyond the reach of the illusory world and is free from all cogitation and merit or demerit. In this ideal state the yogin finds himself in one with the universe and in one with the Buddha. The doctrine of Sahaja, we have seen, is referred to in the Kaulajñāna, and is expounded in detail in the two versions of the Akulatūra-Tantra. It is defined there as a state in which the mind attains immobility; the sound, form, touch, smell and all other sense-perceptions merge. It is then free from positive and negative attributes. There is no production and destruction and a state of perfect calm is attained. In this state the mind attains its fulness, and the yogin becomes identical with the objects of meditation and in fact, with the whole universe. In this state the yogins, as the Alula says: स ब्रह्मा स हरिश्चेशः स रुद्रो स च ईश्वरः॥ स शिवः परमदेवः स सोमाग्निकस्तथा। स च सांख्यः पुराणश्च अर्हन्तबुद्ध एव च ॥

·56 all In is स्वयं देवी स्वयं देवः स्वयं शिष्यः स्वयं गुरुः । स्वयं ध्यानं स्वयं ध्याता स्वयं सर्वत्र देवता ॥ [ Alkula A. 24-26] स ब्रह्मा स हरिश्चैव का साश्चैवेश्वरस्तथा ॥ स शिवः शाश्वतो देवः स च सोर्मार्कशङ्करः । स विशाख्यो मयूराक्षो अर्हन्तो बुधमेव च ॥ स्वयं देवि स्वयं देवः स्वयं शिष्यः स्वयं गुरुः । स्वयं ध्यानं स्वयं ध्याता स्वयं सर्वेश्वरो गुरुः॥ [ Alula. P. 116-118] "He himself is the goddess, himself the god, the disciple, the preceptor and he is at once the meditation, the man who meditates and the divinity (meditated upon).” In the writings of the Siddhas great disregard is shown towards the traditional lore and it is again and again said that salvation can not be attained through outward purification. Thus Sarahapāda in his Dohākośa says on many occasions that the ultimate truth can not be realised by studying the traditional lore like the Vedas and the Sutrāntas. It can not be either attained by having recourse to external practices as observed by the Jain and Buddhist monks or through the muttering of mantras, or through meditation and concentration. It is no more possible to attain it by having recourse to external worship or purificatory rites. This attitude is very pronounced in our texts. The Kaulajñāna, on many occasions decries the conventional ways and puts emphasis on cultivation of mental powers and yogic practices. The Akulavīra- Tantra is more emphatic in its denouncement of the different st dil la C H 0 1. Cf. III. 30-31. अन्यन्तु वर्जयेद्देवि पाषाणं काष्ठमृन्मयम् । लौकिकं मार्गसम्पन्ना सिद्धिमुक्तिविवजिता ॥ देहस्था वा सना यख तस्यैवांश: कुलागमे । बहिस्था वासना यख स पशुरडरञ्जितः ॥

·religious and philosophical systems, traditional lore, and the conventional purificatory rites like sacrifice, Tuoma, fasting, bathing at holy places etc., as well as of the external modes of worship. The third point of agreemet hetween the Buddhist Tantras and our texts consists in the enumeration of different kinds of lulas. In the Buddhist Tantras generally five mulas are referred to and they are Natī, Rajaki, Domlī, Candālī and Brāhmanī. Besides, it is further said that the different kinds of yoginīs and dalinīs residing at different places of pilgrimage play the part of sakti. These places of pilgrimage are located within the body and connected with the yogic nādis. The principal places of pilgrimage according to the Buddhist Tantras are of four categories : pitha, upapītha, kşatra (or kşetra) and chandoha. Sometimes there is mention of upakşetra and upachandola. The pīthas are: Jālandhara, Odiyāna, Arbuda and Pūrpagiri (according to a different source Jālandhara, Odiyāna, Kāmarūpa and Pūrņagiri). The Upapītlas are: Mālava and Sindhunagara. The Ksetras are: Mummuni, Devikota and Karmārapāțaka. In the Hevajra-Tantra there are also names of these upakşetras and chandohas. Amongst the upaksetras is mentioned Godāvari and amongst the chandohas and upachandohas are—Harikela, Saurāsțra, Kalinga, and Caritra. Cu a holy places and Yoginis and Dākinis connected with them are also mentioned in the Kaulajñāna. The holy places in it are also of several categories called : Pitha, Upapītha, Ksatra, Upaksatra and Sandona (which seems to be the same as Chandoha of the Buddhist text). The Pithas ara Kāmākhyā, Pūrnagiri, Odiyāna and Arbuda. Amongst the Ksatras are mentioned Karavira, Mahākāla, Devikoța, Vārāṇasi, Prayāga, Caritra, Ekāmra, Attahāsa and Jayanti. The Yoginis connected with these holy places are called Pathajā and Ksatrajā. There are also other kinds of Yoginis called Yogajā, Mantraja, Sahajā, Kulajā and Antyajā. The Sahajās are those Śaktis who have been married, the Kulajās are the harlots and the Antyajās are those who belong to the class of untouchables. These Śaktis are, according to the Kaulajñāna, of two kinds, external (bahistha) and internal (adhyātmā) and the K-8 ·Last of all in the use of sweater affinity with the Buddhist 58 text prescribes that they should be realized within the body. The implications of these aspects of the Sakti and their relation with different internal stations are also given. The 15th Patala of the Kaulajñāna is called Paramavaj17- karanam, which seems to mean “initiation to the cult of the great Vajra.” So far as I know, Vajra is a technical term of the Buddhist Tantras and is seldom found in the Brahmanical Tantras. This point of contact betr uen the Kaulajñana and the Buddhist mysticism is very significant. texts than with the Brahmanical Tantras. Of the mystic powers enumerated before, two at least, śāntika and paustika which have been interpreted as the power to bring peace to the mind and the power to increase the capacity of the mind are not generally met with in the Brahmanical Tantras. They are most often referred to in the Buddhist Tantric texts like the Tathāgataguhyaka (XVIII, p. 168) and the Jñānasiddhi. They are also enumerated in the Mahāvyutpatti. The Kaulajñāna (XI. 11ff.) while describing the mystic food and drink says that the five pure things (पञ्च पवित्राणि) are : विष्ठ धारामृतं शुक्रं रक्तमजाविमिश्रितम् and amongst other important things are mentioned the meat, ghee, blood, milk and curd of a cow (गोमांसं गोघृतं रक्तं गोक्षीरञ्च दधिन्तथा) and the flesh of a dog, cat, camel, jackal, horse etc. It is not clear from the text if these words are to be taken literally. They are referred to in the Prajñopāya-viniscaya-siddhi of Anangavajra and the Jñānasiddhi of Indrabhūti : नरोद्भवं तथाऽश्च च औष्ट्र मातङ्गसम्भवम् । प्रदीपं भक्षयेत् प्राज्ञः श्वानमेव तु पञ्चमम् ॥ [ Prajñopāya. V. 20 ] शुष्कलोहितमांसं च बोधिचित्तविमिश्रितम् । महोदक-समायुक्तं भक्षयेत् तत्त्ववित् सदा ॥

·59
नरश्च (१)-हय-गोदीपं करिणां गर्दभस्य च ।
भक्षयेत् तत्त्वसिद्धयर्थं सर्वसंकल्पवर्जितम् ॥
[Jñanasiddhi I. 11-12. ]
In the Tathāgataguhyala these mystic food and drink are often
mentioned and there a comparison of the text with its Chinese
translation (Tok. ed. vol. xviii. pp. 469-511) clearly shows that they
had a mystic significance.
विण्मूत्रशुक्ररक्तादीन देवतानां निवेदयेत् ।
[IV. p.
19].
विण्मूत्राहारकृत्यार्थं कुर्यात् सिद्धिफलार्थिनः ।
सिद्धयतेऽनुत्तरं तत्त्वं बोधिचित्तमनाविलम् ॥
मांसाहारादिकृत्यार्थ महामांसं प्रकल्पयेत् ।
सिद्धयते कायवाञ्चित्तरहस्यं सर्वसिद्धिषु ॥
हस्तिमांसं हयमांसं श्वानमांसं तथोत्तमम् ।
भक्षदाहारकृत्यार्थं न चान्यत्तु विभक्षयेत् ॥
[VI. p. 26].
These points of similarities between the Yoginā-kaula of
Matsyendranātha and later Buddhist mysticism, however, raise
the deeper problem of common basis on which both later
Brahmanical and Buddhist mysticism are founded. But that is a
subject which cannot be properly treated in the present state of
our knowledge of the Tantras.
RE
कई
-

·NOTICES ON MANUSCRIPTS RELATING TO MATSYENDRANATHA & HIS SCHOOL. 1. TATATETUSTEG: -noticed cursorily for the first time by Dr. H. P. Shastri (Darbar Library Catalogue II. p. 28). The greater part of the MS. is lost and the rest which contains only a few stray palm-leaves, is still preserved in the Darbar Library. The colophon runs thus- कथितं गुह्यसद्भावं सुगोप्यं सुरसुन्दरि । न दद्याद् दुष्टचित्तन्तु गुरुभक्तिविवर्जित(म)। सारात्सारतरं देवि गुह्यसिद्ध्यान्तरी क्रिया ॥ इति । श्रीमत्स्येन्द्रपादावतारिते श्रीकामाख्यागुह्यसिद्धया(म)ष्टमः पटलः समाप्तः। इति। From some of the stray leaves the following names of the teachers of the school could be deciphered- (i), Śri Srikanthadeva, Śri Khagišanātha, Sankaradeva, Kadambagurunātha, Anantadeva, Avyaktagurunātha(?) Sākşadākṣadeva(?), Samayagurunātha, Pingaladeva, Udayagurunātha, Śri Ciñcinātha, śri Ajñānātha(?). (ii) Śrī...vininātha, Uşnişanātha, Tivranātha, Maunišanātha, Locananātha, Mitranātha, Caryānātha, Şaşthanātha, ... sanātha, Mātangisanātha, Kucandranātha, Silāsekharanātha, śekharanātha, Ādhāranātha, Kuranginātha, Cakrišanātha, Mahendranātha, Kaulisanātha, Vimalanātha, Anandanātha, ...valinātha, Atitanātha, Prabhunātha, Yogesanātha, Atītanātha(?), Caryaňkanātha, Khagendra nātha, Kūrmanātha, Me...nātha, Macchendranātha, Ugranātha, Hadyānandanātha(?), Kundalānandanātha, Cakrānandanātha, Candrānandanātha, Śrgātakanātha, Bindunātha, Kșātinātha(?) Avyaktanātha, Tripurānandanātha, ?, Śri Utsusmanātha, Vināyakanātha, Utmabhunātha(?), ?, Unmananātha, Kinkiņinātha, Konkananātha, Patañganātha, ?, Karandhranātha, Madantanātha.

·61 (ii) A list of eight Siddha Mātrkās called Kulastuka with indication of the localities in which they had flourished-Brahmāņi in the house of a prostitute in Prayaga, Māheśvari(?) in the house of a female wine dealer in Varunā, Kaumārī in the house of a fisherwoman in Kolapura, Vaisnavi in the house of a khatuki in Attahāsa, Vārāhi in the house of a Kanțuki(?) in Juyantī, Aindrī in the house of a washerwoman in Caritra, Cāmundā in the house of a (?) in Elamit, and Mahālakṣmi in the house of Kaustaki(?) in Derīkotu. [This list is found in another ms., of the Darbar Library called the Nityāhnikatilakam cf. Shastri's Catalogue I. p. 111-112 ; II. p. 70, and p. 82. The list occurs on folio 23h of the ms., where the directions of the eight holy places are given-Prayāga in the east, Varuņā in the east-south (agni), Kolāpura, (called Kollāpura here) in the south, Attahāsa in the south-west (nairrta), Jayanti in the west, Caritrā in the west-north (vāyarya); Ekāmra in the North and Attahāsa in the North-east (īšanu). I can not derive any conclusion from these directions as they seem to be confused because so far as we know Caritrā is Caritrapura and Ekāmra is Bhuvaneſwara, both of which are located in the district of Puri, Orissa.] 2. STATUTAIATA-preserved in the Darbar Library. A paper ms. containing 52 folios divided into 9 sections. The writing is modern Newari of the 17th century. The colophon runs इति श्रीअकुलागममहातन्त्रे योगसारसमुच्चये ईश्वरपार्वतीसंवादे चतुराश्रमादि- कथनं नाम नवमः पटलः। संवत् ७६१ वैशाखकृष्णपक्षे च नवमी रविवासरे। The date corresponds to 1671 A.D. Though the text does not contain the name of Matsyendranātha it is no doubt inspired by the doctrines of his school. The name Akulavira indicates that. Iśvara is identified with Akulanātha in the following slokas which occur on fol. 51b. यस्तु ज्ञानं वरं भद्रे अकुलागममध्यतः । प्रोक्तं चाकुलनाथेन सोऽकुलः कुलवर्जितः ॥ सर्वत्र विश्वदेहेषु व्यापितः व्योमवत् प्रभुः। तेनेदं रचितं शास्त्रं बन्धविच्छेदकारकम् ॥

·62 In the first section the yoga and its practices are explained. consists of the following angas-asana i. e., the postures of sitting, prānasami odha—the suppression of the vital wind, pratyahara—the withdrawal of the senses from external objects, dhāranā i. e., the holding of the vital wind, dhyana i. e., meditation and samadhi i.e., absorption. The effect of prānāyāma is the motionlessness of the navel region ; pratyahāra has an upward motion (ardhvaga), dhāraņā means holding the vital wind in the higher sphere (seard-cakra) and its effect is सुधामयं महासौम्यं कवित्वं येन जायते। In the second section ( folos 10b. 11a and 12a) karma and akarma, dharma and adharma are defined in the following terms- कर्मणोऽपि व बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥ कर्म क्रूरं विजानीयादकर्माक्रूरसंशकं । क्रूराफरविनिर्मुक्तं विकर्म प्रतिपद्यते ॥ विकर्म सत्यसंसिद्ध समानं वह्निलिंगकं। कर्म शीतांशुनिर्दिष्ट प्राणे चैव प्रतिष्ठितम् । अकर्म सूर्यरूपेण अपानसंस्थितं सदा ॥ ऊर्ध्वसंज्ञो भवेद्धर्मो अधश्चाधर्मसंज्ञकः। असंझं तु परं ब्रह्म संज्ञा जीवस्य रूपिणी ॥ The state of mukti i. e., spiritual liberation is defined as follows- धर्माधर्मविनिमुक्तं यदि वित्तं निराश्रयं । तदा निर्वाणरूपाय मुक्तिर्भवति योगिनाम् ॥ चित्तं जीवितमाख्यातमचित्तं मरणं ध्रुवं । चित्ताचित्तसमो भूत्वा जीवन्मुक्तिरिहोच्यते ॥ भावाभावविनिर्मुक्तः स्वभावो ब्रह्मसंज्ञकः। भावः प्राणसमाख्यातः अभावापानशब्दितः॥ प्राणापानसमायोगे यान्ति ब्रह्मपदं प्रिये । शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते ॥ In the third section (folios 14b-15b) the different ma-kārds -- madya, maithuna, māmsa etc., are explained as the different stages ·63 ..1 of the yoga. Special emphasis is laid on the inner meaning of these terms and it is said बाह्यमदे रतो यस्तु मैथुने मांसभक्षणे । ते सर्वे नरकं यान्ति इति सत्यं वचो मम ॥ “Those who are addicted to external mada, maithuna, māmsa etc.-they all go to the hell.” On folio 37a-b the devotees are exhorted to abandon all external religious practices- शिखायज्ञोपवीतादिः सकषायस्त्रिदण्डधृक् । यद्वाह्यविहितं कर्म नैष्कर्मणि समाचरेत् ॥ “The best Brahmacārin is he who has control over speech (vagdandi), the best initiated is he who has control over mind (manodandī), the vānaprasthin is he who has control over his actions, (karmadandi) and the yati is he who has control over knowledge (jñānadandī)." 3. गोरक्षशतकम्-MS., preserved in the Darbar Library, a paper ms., belonging to a late age. The opening verses are- श्रीगुरुपरमानन्दं वन्दे आनन्दविग्रहम् । यस्य सान्निध्यमात्रेण चिदानन्दायते तनुः॥१॥ अन्तनिश्चलतास्मदीयकलिकास्वाधारबन्धादिभि- यो योगी युगकल्पकालकलनात्तत्वं च यो गीयते । ज्ञानामोदमहोदधिसम्भव(?)यनादिनाथः स्वयं व्यक्ताव्यक्तगुणाधिकत्वमनिशं श्रीमीननाथं भजे ॥२॥ नमस्कृत्य गुरु भक्त्या गोरक्षं संज्ञमुत्तमम् (१) । अभीष्ट योगिनां कृते परमानन्दकारकम् ॥ The subject dealt with is Hathayoga ; at first the different angas of yoga viz., āsana, pranasamrodha, pratyahara, dharana, dhyāna and samadhi are described. Then come the details about them, the different internal circles and lotuses etc. 4. गोरक्षभुजंगम्-paper ms., -paper ms., dated 16526aka ie.,1730A.D. -preserved in the Darbar Library. It consists of 9 slokas composed - ·body. The oceans sleg these islands are similarly located 64 by one Lakşmidhara who calls himself the servant of the Gorkhaking (śrī Gorkhadhīší-sevala). The slokas are only stotras of Gorakşanātha--all of them end with the line- सुगोरक्षगोरक्षनाथं नमाम्यहम् । 5. TITETHEFTATARITTa late paper ms., of the Darbar Library—has no other interest except that it contains the following corrupt sloka about the native place of Gorakṣanātha अस्ति याम्यां (१ पश्चिमायां) दिशि कश्चिद्देशः बडवसंज्ञकः । तनाजनि महाबुद्धिर्महामन्त्रप्रसादतः॥ 6. UTTETE FEMT-paper ms., in the Darbar Library-writing, Bengali of the 16th-17th centuries. The complete title may be found from the colophon of the first section-इति देवीश्वरसंवादे गोरतसंहितायां TITITE arafast i The work is in a form of interlocution between the Devi and the Isvara. In the first section the creation ( Free ) is dealt with. In this connection the different nerves (nadīs) and the 22 stations, through which they pass, are mentioned and the six dvāpas-Jambu, Kusa, Éāka, śālmali, Plakṣa and Puşkara (Krauñca is omitted through mistake) are placed in the different parts of the and explained e. g., lavana (salt),-urine (matra), ksīra (milk), semen virile (sukra), ikşu (sugar),-liquid portion of the flesh (rasamāmsa), mūra (water),—-fat (vasa), sura (wine),-blood (sonita) etc. The third section called सदाशिवसंवादे महानन्दं (?) is the most important of all sections and contains the central conception of the school. These doctrines agree very closely with those of Akulavīra Tantra and this is why I would quote it in extenso. ब्रह्मसंवादनमिति तत्त्वज्ञानं वदाम्यहम् । सदाशिवेन संप्रोक्तं ब्रह्मणे द्विजरूपिणे ॥ जन्ममुक्तिमवाप्नोति महानन्दप्रसादतः। महानन्दं परं शास्त्रं मम तेजः परात् परम् ॥ I. An edition of this book was published by Pandit Prasanna Kumar Kaviratna (Šaka Sam 1897). As it is no longer available either in libraries or in the market here I have not been able to consult the edition.

·65
इदं गुरुरिदं देवः सर्वसूत्रपरावरः ।
येन ज्ञातमिदं शास्त्रं किमन्यैर्मोक्षसाधनैः॥
न माता न पिता चैव न भ्राता नैव मातुलः ।
न च मित्रं कलत्रञ्च न पुत्रं न च पौत्रकम् ॥
दोषमोहाः न कर्तव्याः स्थानं बन्धनमेव च ।
गृहबन्धं मन्त्रबन्धं शास्त्रबन्धं तथैव च ॥
ज्ञातिबन्धं न कर्तव्यं बन्धुवर्ग परित्यजेत् ।
न व्रतो न च तीर्थञ्च न वाचारादिकर्म च ॥
नैव मौनं न वा सत्यं क्षेत्रपीठस्य सेवन ।
न पूजनश्च होमश्च न स्नानं दानमेव च ॥
जलेन न व नैवेद्यं न सन्ध्याक्षरमेव च ।
धर्माधर्म न कर्तव्यं न बन्धौ लौकिका क्रिया॥
न कामं नैव कोपञ्च नापि शून्यं समाचरेत् ।
नमायां नैव मोहश्च न शोकं कलहन्तथा ॥
नाहङ्कारं न मात्सर्यं नैश्वर्यं सेतुमेव [१] च ।
अपमानश्च...त्यजेत् सर्व शनैः शनैः॥
रसंच रसायनञ्च धातुवादन्तथैव च।
तृणवत् सन्त्यजेत् सर्वं यद्यत् प्राप्तमुपागतम् ॥
उहसिद्धययष्टकं चैव अणिमादिगुणाष्टकं ।
तृणवत् सन्त्यजेदष्टौ स योगी योगवित्तमः॥
क्रियाकर्म परित्यजेत् सर्वज्ञानविवर्जितः ।
पुण्यापुण्यमयं भृशं किञ्चिदपि न चिन्तयेत् ॥ [2]
सर्वशून्यं निराकारं निर्वेद्यं परमं पदं ।
समान.. गत्वा सुखं दुःखं तथैव च ॥
न कर्मकारणं किञ्चिन्मनसा बहुधा ध्रुवम् ।
समः शत्रौ च मित्रे च [समो] लोष्ट्र च काञ्चने ॥
निष्कलं तिष्ठते ब्रह्म घृतकुम्भे जलं यथा ।
समनिन्दाप्रशंसां च सर्वत्रोपेक्ष सन्ततम् ॥
K-9

·66 समदृष्टिं प्रकुर्वीत यथात्मनि तथा परे । अभावे भावसम्पन्नः अभावगतचेतसा ।। उन्मनायं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्। विवादं लोकगोष्ठीश्च कनि (?)द्वन्द्वं परित्यजेत् ॥ शास्त्रगोष्ठी न कर्तव्या स्वभावेन कुभाषितं। मारणोच्चाटनेनैव निर्वेदश्च मनस्तथा ॥ जानन्तु गृहिनः सर्वान् वश्याकर्षणहिंसनैः। न कुर्यादेव कर्माणि रौद्रकर्माणि यानि च ॥ इन्द्रजालमिदं सर्वं बुद्धयाकर्म तथापरं । मन्त्रवादं त्यजेद्दरं भूतवेतालसाधनम् ॥ गारुडं विषमं कर्म कामसाधनमेव च । न कुर्यात् कूटकार्यादि काष्ठपाषाणपूजनम् ॥ न मुद्रासेवनं कुर्यात् क्षेत्रपीठे न देवता । षट्चक्रनाशादन्यत्र (१) महानन्दं समाश्रयेत् ॥ भेरीमृदङ्गनादञ्च श्रयमाणेन मुह्यति। क्रीडारतिश्न सर्वत्र पर्वते न महीतले ॥ सम्यक् पर्यटनं कुर्यात् क्षेत्रवासं परित्यजेत् । न छेद्ये वृक्षशाखे च पत्राणि न च नाशयेत् [१] ॥ कृमिकीटपतङ्गानां जीवघातं न कारयेत् । न मूलोत्पाटनं कुर्यात् तृणच्छेदं विवर्जयेत् ॥ पत्रं पुष्पं फलं छित्त्वा न कुर्यात् लिङ्गपूजनम् । न सुखञ्च भजेत् प्रज्ञामिन्द्रियार्थे कदाचन ॥ क्षुधा चिन्ता न कर्तव्या न तृष्णा न च वेदना । देहचिन्ता न कर्तव्या स्वभावं नैव चिन्तयेत् ॥ अहमेव परं ब्रह्म भावाभावविवर्जितः। सच्चिदानन्दरूपोऽहमात्मानं चिन्तयेत् सदा ॥ स ब्रह्मा स हरिश्चैव स रुद्रः स हि चन्द्रमाः। स देवो देवदेवेशः ब्रह्म आनन्दसन्ततिः ॥ न तत्परं.. ज्ञानविज्ञानपारगाः। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन महानन्दं सदाश्रयेत् ॥ -

·67
यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति ताशी।
न वैसशस्त्रघातेन चक्रेणापि न भिद्यते॥...
योऽसौ प्राणरतिर्देवः [?] सर्वव्यापी निरञ्जनः ।
तस्मिन् मनः समाहूय न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥
अचिन्तागुणसम्पूर्णमेकाकारं परावरम् ।
न विन्दन्ति न वा मूढा मोहजालसमावृताः ॥
वित्तञ्चैव कृतं शून्यं मनः शुन्यं तथैव च ।
शून्याद्यो जायते सोऽपि काये निश्चलशुन्यता॥
खमध्ये धावयेश्चित्तं नानावुद्धिप्रबधतम् ।
सर्वासां[] मध्यगं कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ।।
भावाभावं तथा ज्ञेयं काययुग्मे हि संस्थितम् ।
युग्मो हि सा च कर्तव्या स्थूलास्थूलः स शून्यता ॥
स्वयं कर्ता स्वयं हर्ता अन्ये नियमवाहिनः ।
बाह्यचिन्ता न कर्तव्या ह्यन्तरापि [2] न वा चरेत् ॥
सर्वचिन्ताः परित्यज्य अचिन्त्यं चिन्तयेत् सदा ।
बहुना किमिहोक्तेन हृदि चिन्तां निवेशयेत् ॥
अनवस्थं मनः कृत्वा सर्वावस्थाविवर्जितः।
दृष्टिचिन्ता न कर्तव्या स्नानं दानं तथैव च ॥
कामचिन्तां परित्यज्य व्याकाम [?] ब्रह्मपरायणम् ।
सर्वेन्द्रियगतिर्बद्वो न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ।।
चित्तावित्तविनिर्मुक्तो ऽन्यचिन्तां विवर्जयेत् ।
उन्मनायं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्।
अभावे भावमातिप्तमभावगतचेतसा ।
तद्भावसंस्थिता दृष्टिः शीघ्रं मोक्षातिबन्धनात् ?
सर्वावस्थविनिर्मुक्तः सर्वास्वादविवर्जितः।
स्वभावतः [१] तिष्ठते योगी विमुक्तो नात्र संशयः॥
7. नित्याहिकतिलकम् --Noticed by H. P. Shastri in his two
Nepal Catalogues ( I. p. 111-112 ; II. p. 70, p. 82 ). The Ms.
is dated 515 N. S. i. e., 1395 A. D. This text, according to its

·68 colophon, belongs to the Puścimdi-bäsitng which seems to be no other than the Kaula school. It gives a list of the teachers of the school with indications about their birth-places. This list includes the name of Matsyendranātha. As the list is interesting both from historical and geographical points of view I shall quote it in detail. For want of further materials it cannot be properly studied at present. [pp 15b-20b] ओडपीठे गौण्ड श्रीपौण्ड्रवर्द्धनपटने जन्म। जातिः ब्राह्मणः । सामवेदी त्रिविक्रमो नाम । तस्य चर्यानाम श्रीभैरवीशनाथः । कीर्तिनाम कण्णकुञ्ज द्वादशदिनाण्यवं स्थिरीकृतस्तेन व्योमानन्दनाथः। कौलमुद्योतितं तदा श्रीउदया- नन्दनाथः। अर्ककिरणावली आच्छादिता श्रीकिरणानन्दनाथः। अस्यैव शक्तिः श्रीगगनाम्बा श्रीवटुलाम्बा पापू ॥१॥ कौङ्कणदेशे जन्म। जातिः ब्राह्मणः ऋग्वेदी । श्रीदामोदर नाम। चर्या- नाम श्रीवीरानन्दनाथः। पूजानाम श्रीकुमुदानन्दनाथः । गुप्तनाम श्रीकनकानन्द- नाथः। कीर्तिनाम चिताङ्गगन्धर्वबोधिः तदा श्रीमुनिगणवरः। व्योनि ध्रुवं वेधितं तदा श्रीध्रुवनाथः । बने यदा मत्तगजः स्थिरीकृतस्तदा श्रीगजवेधीनाथः। अस्यैव शक्तिः श्रीमहासिद्धेश्वरी अम्बापापू ॥२॥ पूर्णगिरिपीठे डाहलदेशे जन्म। जातिः क्षत्रियः। श्रीउदयोराज नाम । दिव्य- पीठाश्रमस्तस्य चर्यानाम श्रीपिठ्यलीशदेवः। पूजानाम श्रीपद्मानन्दनाथः। गुप्त- नाम श्रीआत्मानन्दनाथः। कीर्तिनाम विभीषणानुगृहीतस्तदा श्रीलङ्कानन्दनाथः । अस्यैव शक्तिः श्रीपद्माम्बापापू ॥३॥ मधुरायां जन्म जातिः ब्राह्मणः श्रीगोविन्दो नाम। चर्यानाम श्रीपुष्पानन्द- देवः। पूजानाम श्रीबालदेवः । गुप्तनाम श्रीदेवानन्दनाथः। श्रीभृङ्गानन्ददेवः पुरुषाणां शोभनः। तदा श्रीशोभनानन्ददेवः। कीर्तिनाम श्रीयक्षाधिपतिरनुगृहीत- स्तदा श्रीयक्षानन्दनाथः। अस्यैव शक्तिः श्रीसुरचक्राम्बापापू॥ ४ ॥ वरणा वाङ्गदेशे जन्म जातिः ब्राह्मणः, विष्णुशर्मा नाम । चर्यानाम श्रीमौडीश- देवः। पूजानाम श्रीपिप्पलीशदेवः। गुप्तनाम श्रीभैरवानन्दनाथः। कीर्तिनाम श्रीवीरानन्दनाथः। यदा इन्द्रानुगृहीतस्तदा श्रीइन्द्रानन्ददेवः । मर्कटनद्यां यदा कर्षिता तदा श्रीमत्स्येन्द्रनाथः । अस्यैव शक्तिः श्रीललिताभैरवी अम्बापापू ॥ ५ ॥ कामाक्षा-कांओचदेशे जन्म जातिः शूद्रः श्रीवाहिलो नाम । चर्यानाम श्रीओलीश- - ।

·69 । देवः। विपुलश्रीमातङ्गीशदेवः। पूजानामः श्रीकमलानन्दनाथः। गुप्तनाम श्रीमाणिक्यानन्दनाथः। कीर्तिनाम यदा आज्ञाप्रभावदीपिता तदा श्रीआशाप्रभावदेवः । अस्यैव शक्तिः श्रीकमलादेवी अम्बापापू ॥ ६॥ श्रीशैलदेशे जन्म जातिः वैश्यः श्रीदेहिलोनाम। चर्यानाम श्रीमातङ्गाख्य- देवः। पूजानाम श्रीशिवानन्दनाथः। गुप्तनाम श्रीकीर्तिकानन्दनाथः। कीर्तिनाम यदा सप्तरात्रमृतगजस्यात्मसंक्रामणं कृतं तदा श्रीगजप्रबोधानन्ददेवः। कुन्तावामा प्रस्तम्भित [त ] दा श्रीकुन्तप्रस्तम्भदेवः। व्योनि यदा चन्द्रावलोकितस्तदा श्वीव्योमानन्दनाथः। अस्यैव शक्तिः श्रीशिवाम्बा श्रीक्षसुम्बापापू॥ ७ ॥ काश्मीरमण्डले जन्म जातिः शूद्रः श्रसेहिलो नाम। चर्यानाम श्री... ण्ठीश- देवः। पूजानाम श्रीरामानन्दनाथः। गुप्तनाम श्रीसहजानन्दनाथः। कीर्तिनाम उन्मनीशशक्तिः साधिता यदा तदा श्रीउन्मनानन्दनाथः। अनादशना[?] शेषविचारितं तदा श्रीवीरशान्तिदेवः। बौद्धाः प्रबोधितास्तदा श्रीलघुप्रबोधदेवः । अस्यैव शक्तिः श्रीरामाम्बापापू॥८॥ ओडविषये कुन्दापुरपत्तने जन्म । जातिः कसुडिल्यपालो माहिलो नाम । चर्यानाम श्रीकुहराख्यदेवः। पूजानाम श्रीकृष्णानन्दनाथः । कीर्तिनाम गौ छेली- कृता तदा श्रीगौश्लीशदेवः । खम्भः स्मरितः तदा श्रीखम्भादित्यनाथः । कपिलः प्रबोधितः तदा श्रीकपिलप्रबोधानन्ददेवः। अस्यैव शक्तिः श्रीकृष्णपिङ्गलम्बापा ॥ ६ ॥ षोडशानात्रिशुद्धिं [१] वक्ष्ये- श्रीचन्द्रपुरपटणे जन्म जातिः ब्राह्मणो मधुसूदनो नाम। चर्यानाम श्रीभेरीश- नाथः। पूजानाम श्रीचन्द्रसूर्याख्यदेवः। श्रीसुरानन्दनाथः। गुप्तनाम श्रीसोपानन्द- नाथः। कीर्तिनाम भ्रमरे आत्मा नियोजितस्तदा श्रीभ्रमरानन्दनाथः। अस्यैव शक्तिः श्रीचन्द्राषो पापू ॥१॥ डाहलदेशे जन्म जातिः ब्राह्मणो विष्णुशर्मा नाम । चर्यानाम श्रीगुल्मदेवः । पूजानाम श्रीतीवानन्दनाथः । गुप्तनाम श्रीत्रिपुरानन्ददेवः। कीर्तिनाम ज्योस्नि यदा पुष्पमाला स्थापिता तदा श्रीमालाधरदेवः। अस्यैव शक्तिः कल्पविश्वाख्याम्बा श्रीअजिताम्बा पापू ॥२॥ शालिकोटमनुखेटपत्तने जन्म । जातिः ब्राह्मणो धूर्जटिदेवो नाम। चर्यानाम श्रीस्तम्भदेवः। पूजानाम श्रीखेचरानन्दनाथः। गुप्तनाम श्रीचरकानन्दनाथः ।

·70 कीर्तिनाम तुरस्कभूम्यधिपति बोधितस्तदा श्रीतेजीशदेवः । अस्यैव शक्तिः श्रीचर्याम्बा श्रीआनन्दाम्बा पापू॥३॥ कन्नप्रदेशे खन्धापुरनगरे जन्म। जातिः ब्राह्मणो दामोदरो नाम। चर्यानाम श्रीकाशदेवः पूजानाम श्रीगर्भानन्दनाथः । गुप्तनाम श्रीविमलानन्दनाथः । कीर्तिनाम श्रीवस्त्रापहारदेवः। अस्यैव शक्तिः श्रीखेचरी अम्बा पापू ॥४॥ पाण्डुविषये याजपुरपट्टने जन्म जातिः ब्राह्मणः । पद्मनाभो नाम। चर्यानाम वट्टपुराख्यदेवः। पूजानाम श्रीसिंहानन्दनाथः। गुप्तनाम श्रीज्याघ्रानन्द नाथः । कीर्तिनाम तेन यदा विषयसंक्रामणं हतं विवादे ब्राह्मणानां तदा श्रीविषय- संक्रामणदेवः। अस्यैव शक्तिः श्रीस्तम्भाम्बा श्रीसदानन्दाम्बा पापू ॥ ५ ॥ श्रीकण्णकुजे जन्म जातिमहाराजस्यैम सिद्धान्ती जटिल देवपालो नम- चाटे (१) विरक्षः []। तस्य चर्यानाम श्रीविरजदेवः। पूजानाम श्रीजयानन्दनाथः । गुप्तनाम श्रीरत्नानन्दनाथः। कीर्तिनाम तेन यदा शंखशब्देनादित्यः प्राङ्मुखः भूतः तदा श्रीशंखानन्ददेवः। अस्यैव शक्तिः श्रीरत्नदेवी अम्बा पापू॥६॥ श्रीडाहलदेशे जन्म जातिन्टुवकीयब्राह्मणः पुरुषोत्तमो नाम । चर्यानाम श्रीप्रयास- देवः। पूजानाम श्रीविजयानन्दनाथः। गुप्तनाम श्रीयोगानन्दनाथः। कीर्तिनाम तेन यदा शिरसि स्थित उदकघट आकाशे प्लावितस्तदा श्रीघटप्लावनानन्दनाथः। अस्यैव शक्तिः श्रीविजयाम्बा श्रीरक्षासिद्धाम्बा पापू॥७॥ अष्टमो राजकीय सन्धिविप्र (प्री) ही जातिः ब्राह्मणो वङ्कदेवो नाम । चर्या- नाम श्रीकत्सालदेवः। पूजानाम श्रीचित्रानन्द[ना]थः । कीर्तिनाम तेन यदा क्रीडाथै खजूरीवृत्तोऽवलोकितमात्रेणोत्पाटितस्त[दा] श्रीखजूरानन्दनाथः । अस्यैव शक्तिः श्रीकुलाशासनी अम्बा श्रीचित्रानन्दाम्बा पापू॥८॥ नवमोऽन्तवेद्या श्रीकोटे जन्म । जातिः क्षत्रियो देवधरो नाम। चर्यानाम श्री- भोगानन्ददेवः। पूजानाम श्रीवीरानन्दनाथः । गुप्तनाम श्रीशुभानन्दनाथः। कीर्ति- नाम यदा शारङ्गीस्तोटितस्तदा श्रीशारङ्गदेवः। अस्यैच शक्तिः श्रीवीराम्बा श्रीमहा- लक्ष्मी अनन्ताम्बा पापू ॥६॥ दशमो हस्तिनारे नगरे] जन्म जातिः वैश्यः शिवगणी नाम । तस्य दुहिता मातृ- काम्बा चर्यानाम विम्बदेवी। गुप्तनाम श्रीगुप्तदेवी। कीर्तिनाम ठाणकोङ्कणे यदा भेरीशब्देन बौद्धास्त्रासितास्तदा बोधनासनी अम्बा। सा च जन्मग्रहणकाले स्त्रीरूपा उत्पन्ना। अधिकारकाले पुरुषलिङ्गमुद्रा प्रकाशिता स्वशक्त्या सहाधिकारं कृतम् ।

·71 - किन्तु पशवः स्त्रीरूपं पश्यति । अस्या दशनामामि[नि] । विमला च शिखा चैव विदेवी सुशोभना। नागकन्या कुमारी वं धारिणी पयोधारिणी ॥ रक्षाभद्रा समाख्याता देव्या नामानि वै दश। नामान्येतानि यो वेत्ति सोऽपि कौलाहौ भवेत् ॥१०॥ एकादशमो रुद्राङ्कपत्तने जन्म जातिः शूद्रा कर्नवटशरी(र), चर्यानाम श्रीखड्गदेवी। पूजानाम श्रीइन्द्रमणिदेवी। गुप्तनाम श्रीरत्नदेवी। कीर्तिनाम अभिधायेन बहूनां कारुण्यं कृतं तदा श्रीकरुणादेवी। कौतूहलार्थे स्त्रीयोनिमुद्रा पुरुषलिङ्गमुद्रा प्रकाशिता तदा श्रीपुरुषक्षोभदेवी अम्बापापू ॥ ११ ॥ द्वादशमो राजपुरपत्तने जन्म जातिः वैश्यशवरावयवो नाम। चर्यानाम श्रीरुद्र- देवः। पूजानाम श्रीउन्मनानन्दनाथः । गुप्तनाम श्रीपमानन्दनाथः। कीर्तिनाम तेन यदा दृष्टिमात्रेण शिला वेधिता तदा श्रीशिलावेधदेवः । अस्यैव शक्तिः श्रीउन्मनाम्बा श्रीयोगाम्बा पापू॥ १२॥ त्रयोदशमः कुरुक्षेत्रे पृथूदकतीर्थे जन्म जातिः ब्राह्मणोऽनिरुद्धो नाम। चर्यानाम श्रीरामशवदेवः। पूजानाम श्रीरत्नानन्दनाथः। गुप्तनाम श्रीकेशवानन्दनाथः । कीर्तिनाम तेन यदा अकालपुष्पाणि विकासितानि तदा श्रीपुष्पानन्दनाथः। अस्यैव- शक्तिः श्रीवेगदेवी अम्बा श्रीवर्वराम्बा पापू ॥ १३ ॥ चतुर्दशमो महाराष्ट्रदेशे जन्म जातिः क्षत्रियः देवगणो नाम । चर्यानाम मुद्रास्फोट- देवः। पूजानाम श्रीकेशवानन्दनाथः। गुप्तनाम श्री उन्मनानन्दनाथः। कीर्तिनाम तेन यदा दृष्टिमात्रेण शिला वेधिता तदा श्रीशिलावेधदेवः। अस्यैव शक्तिः श्रीउन्मनाम्बा श्रीयोगाम्बा पापू॥१४॥ भावसंशया तया भ्रमरं वेधयित्वा आज्ञा दत्ता तस्य पूजानाम श्रीगुप्तानन्दाना]थः । तेन तदा मरिचाश्चणकाः कृतास्तदा श्रीमिरिपालदेवः। अस्यैव शक्तिः श्रीनलपूर्वाम्बा दुहितृत्वेन श्रीकासदेवगृहे वद्धिता श्रीकट्टारावाभरणाम्बा। अस्या नामानिरहस्मा महिला हादिनी चैव विमलाकन्या यशस्विनी। गर्भामुक्ता च संशा कट्टाराभरण- भूषिता। अर्बुदा देवीति विख्याता मुद्रास्फोटी यशस्विनी । देव्या चतुर्दश नामानि वो जानाति स वान्धपी (1)॥ १४॥ पञ्चदशमो गौडदेशे जाजनगर्या जन्म जातिः क्षत्रियो क्षपनिकदेव राजानाम । चर्यानाम श्रीवङ्कापूरदेवः। पूजानाम श्रीखड्गानन्ददेवः । गुप्तनाम नाथः । तेन यदाकाशे पुष्पवर्षणं कृतं तदा श्रीकेतकीदेवः । अस्यैव शक्तिः श्रीखड्गाम्बा श्रीमोहिन्या श्रीदिव्याम्बा पापू ॥ १५ ॥ श्रीमर्मानन्द- ·72 षोडशमो अयोध्यापूरे राजकीय महान्तारक जन्म जातिः शुद्रो राजादित्यो नाम । चर्यानाम श्रीभोजदेवः। पूजानाम श्रीव्यक्तानन्दनाथः । श्रीव्यक्तानन्दनाथः। गुप्तनाम श्रीसहजानन्द- नाथः। कीर्तिनाम तेन यदा नन्दिरुद्रों दोधितस्तदा श्रीनन्दस्फोटदेवः। अस्यैव शक्तिः श्रीव्यक्ताम्बा श्रीमदनाहादिनी श्रीदीप्ताम्बा पापू ॥ १६ ॥ गुल्मदेवेन चट्टः चतुः] शिष्याः स्तम्भदेवेन दश स्मृताः। विंशतिः कासदेवेन विरजेन दशापि च ॥ श्रेष्टाष्टौ अर्बुदादेव्या द्विपञ्चाशत् प्रकीर्तिताः। एते सर्वेवंदादेव्या एकपंक्त्या नियोजयेत् ॥ पाण्डविषयजातेन मध्यमो बलिभूषणे । सप्तविंशः कृतस्तेन एकेन परमेश्वरी ॥ खड्गदेवेन दश स्मृता भोह्यदेवेन चतुर्दश । पञ्चाशद्धि स्वदेव्या तु दशधारा शिवेन च । एतद्वारक्रमे सिद्धा एकपंक्त्या नियोजयेत् ॥ एवं संख्या च गोत्रज्ञः सन्तानविदितात्मभिः। ज्ञात्वेदश्च प्रयत्नेन क्रमसम्बोधनार्थतः ह्येष्टर द्विपञ्चाशन्मध्यमेन सप्तविंशतिः । सप्तबालश्चतुरशीतिर्दीतितास्त्रिरसाद्वयः। एतन्ते यो हि जानाति स भवेत् पश्चिमागृही। अन्यथा चैव गोत्रज्ञानसिद्धिश्चैव जायते। सुखाम्नायमिदं गोत्रमागमस्तत्र सूचकः । पारम्पर्यकृतं गूढमसंख्यातं च पुस्तके । अतः परन्तु ये शिष्यास्तेषां संख्या न विद्यते । सर्वे चाज्ञाधराः सत्यमित्याह शाङ्करीपतिः । यथाविधिविहीनेन(?)स्त्वलम्भ्यन्वयसेविनः । तथा विपञ्च कान्ते सिद्धलिङ्ग भवत्यलम् ॥ लिङ्गान्येतानि धरण्यां यज्ञमिष्यन्ति सर्वदा । येऽन्वयविधितो भ्रष्टा नरास्ते स्युन संशयः॥

·ABSTRACT OF THE TEXTS I KAULAJNĀNANIRNAYA PAȚALA I. The lacuna at the beginning of the Chapter does not permit us to make an idea of the subject that was treated in it. The last verse refers to the subject as creation (fe:). As the second chapter deals with destruction ( FEIT:) it is natural to suppose that the first really dealt with creation, though it is not customary with the Tantras to begin with the subject of creation. The second chapter opens with a conversation between the Bhairava and the Devi and the latter says that she has now learnt the system of creation and wants to learn about destruction (सृष्टियोगं मया ज्ञातं संहारं कथयस्व में). The Nirvana Tantra begins with the subject of creation. In the first chapter of the work it is related that creation takes place from different aspects of the Sakti of ſiva. PAȚALA II. The Devi wants to know how the destruction (samhāra) takes place. The Bhairava replies that it takes place when the fire called kalagni burns upwards. It resides in the nether world within the mouth of the sea horse (baļavā). There are seven szether worlds below and seven heavens above and these fourteen rlds rest also within the body in the forms of tattvas. (At the time of destruction) The Sakti merges into Śiva who himself is then merged into the Kriyāśakti. The two aspects of Sakti, Kriya and Iccha merge into the Jnanasakti. In this state it is the ultimate Śiva (paraḥ śivah) who alone remains. The world then ceases to exist. K-10 ·74 PATALA III. This chapter mainly deals with the characteristics of Kula. The mind and the sight are united. The Śakti, vital wind, elements, sight etc., all disappear in the object of meditation. Then follow the definitions of sthāna, dhyāna, varņa, and pada. and the description of the lotuses of 4, 8, 12, 16, 64, 100, 1000 and of higher number of petals. Above these lotuses is conceived an all-pervading space, undivided and spotless. Creation takes place according to its will and everything merges into it at the time of destruction. This is why it is called linga. This undivided mandala or sphere is free from change, free from growth and decay -it is mindless but still omniscient. It is the repository of all colours though itself has no colour. Then follows the description of the linga which is to be worshipped. It is not the linga made of any earthly thing but the mental or mānasa linga which is important and should be worshipped not with external but with mental offerings. PATALA IV. The Devi wants to know how the different mystic powers can be attained. These powers are the power to make net (i. e., bondage) ineffective, the power to chastise or to do good to others, the power to enter another body, the power to take away, the power to make an image speak and the power to break pots and stone. The Bhairava replies that these powers can be attained by practising different kinds of mantras and cultivating various powers of the nāda and bindu. The practice of various mudrās are also suggested.

·75 PAȚALA V. On being asked by the Devi how errors can be dissipated the Bhairava replies that it can be done through the practice of dhyāna or meditation. In this connection the Bhairava explains the different yogic cakras or lotuses of which the topmost is conceived as white, placed in the midst of the ocean (or the space) and the ambrosia trickles from it through the space to purify and strengthen the body. This is the lotus which has a thousand petals. The different actions of the ambrosia that trickles from it and the different experiences made when that lotus is attained are then described. Then follow the descriptions of other lotuses, those of 16, 12, 10, 8 and 5 petals. While these lotuses are attained different colours are reached and these colours lead to different kinds of powers. In course of the dhyāna when the bindu, nada and sakti are realised separately success is at once attained both in worldly and spiritual matters and different kinds of spiritual powers are achieved. PATALA VI. The Devi desires to know the characteristics of the Jiya, his nature, colour, measure, and the place where he resides and ultimately merges in. The Bhairava describes the Jiva as one who is eternal and without decay and impurity. He is the ultimate atom, the Siva, the all embracing, the best being, the Hamsa, the Śakti individualised, the mind, the prana, the buddhi the citta and the vital wind residing in all beings. He is called Jiva as long as he resides within the body and when he leaves the body he is called the śiva. All that relates to it is Kaulika and all right knowledge about it leads to emancipation as well as to the attainment of various divine qualities (aišvarya). The Devi next wants to know how the effect of time (kāla) can be overcome.

·powers. contained therein death can be conquered within a month. If one age, to be able to possess furious speed, to have the 76 The Bhairava replies that by extending the top of the tongue to the Brahma-randhra and thus drinking the ambrosia which is up inhales the air by extending the top of the tongue up to the palate one can get rid of serious diseases within six months. One can also thus attain the power of knowing the past and future, hearing from a distance and can also get a control over the effect of poison. It is further recommended that if during all activities the tongue should be taken in as that only leads to the attainment of different PATALA VII. The Bhairava being asked by the Devi how physical decay can be stopped and how disease and death can be overcome recommends certain yogic practices which are not quite clear. He says that through these practices certain powers can be attained and these are : to be loved by all, the power to remove disease, the power of a poet, to be able to speak in a way as to be appreciated by all, to be able to hear from a distance, to be able to rise above the earth, to able to associate with the yoginis, to be able to remove the effect of power to assume various forms, etc. When the knowledge of kula is attained one should no more keep the mind under control, because the Kulašāstra is beyond the reach of illusion, the Guru, the mantra as well as Śiva are all beyond illusion. So after attaining this knowledge whomsoever one may touch with hand and whatever one may see with the eyes all become purified through the effect of the rays of the ultimate bindu. PAȚALA VIII. The Devi wants to know how Kula is produced within Akula and how the different kinds of Śaktis—Kşatrajā, Pithajā, Yogajā, ·77 Mantrajā, Sahajā and Kulajā may be invoked. She also enquires how the worship of the Guru may be performed. The Bhairava replies that the Saktis are to be invoked in lonely places amongst flowers and incense with different kinds of offerings. These Śaktis are of two kinds, external and internal, (bahistha and dehastha or alhyātmā). The Bhairava emphasises the worship of the internal Śaktis. Then follows an enumeration of the Siddhas connected with Kşatra, Pitha, Upapitha, Sandoha or such other holy places, and the mantras with which they are to be invoked. There are eight vidyās or mantras and by cultivating them and their 64 combinations the eight cakras can be gradually attained. The first Cakra leads to the association with Yoginis, the second leads to the power of attraction, the third gives the power of entering into other bodies, and the other Cakras also similarly lead to various supernatural powers. PATALA IX. The Bhairava promises to enumerate the names of Gurus and the Siddhas as well as those of the various categories of Yoginis. Then follow the lists of the names of Siddhas Sacred to the school. PATALA X. The Devi wants to know more about the cakras, their place, äpplication and utility. The Bhairava in reply first of all describes the seven categories of bīja mantras related to the first seven calras. The initial letters of the different series of mantras are, ksa, la, ha, sa, sa, sa, va, and hla. They are situated in the Brahma-randhra, forehead, between the two eyebrows, the mouth, ·78 the throat, the heart, the navel and the place where the lotus stalk has its root namely the maladhara respectively. These are the places of the eight cakras. The Bhairava next speaks about the meditation on these cakras. The first cakra which has eight spokes and is like a lotus is free from all contradictory thoughts, and when fixed on it the mind attains equilibrium and a variety of powers. The second which has also eight petals can stop death, give the power to assume different forms etc. The third is conducive to the attainment of freedom from the nine tattvas and other powers as well as the fulfilment of one's desire within six months. The fourth called the santika cakra increases pleasure and happiness, happiness, brings immortality and sure power over death and diseases etc. The fifth which has the colour of smoke sets the three worlds in motion, takes away the power of speech from others and can stop the activity of an entire army. The sixth cakra has the colour of the heated gold, gives the power to attain success at will as well as other kinds of powers. The seventh which has the brilliance of a full moon and the eighth called the Mahācakra, are also conducive to the attainment of various powers, the most important of which is the conquest over death. PATALA XI. On being asked about sacred food the Bhairava replies that in this matter (?) one should not observe any duality (?) and should be devoted to the practice of advaita. As sacred food there are the five amatas which are prescribed by the Kulācāra. There are also five pure things: vistha (visthā), dhārāmata, sūkra, rakta and majja. As the daily food the best are-gomāmsa, goghurta, raketa, góksīr'am and dadhi. One should besides eat by any means—an, Arsak, उष्ट्र, शृगाल, हय, कूर्म, कच्छ(प), वराह, वक, कर्कट, शलाकी, कुकुट, शेरक, El, AfET, TS, and as many kinds of fish as available. As regards the drinks the best are those prepared from the tree, the root,. the ·79 flower and the fruit and for daily use the best are det, art and tugi 1 These should be used strictly in accordance with the prescription of the advaita practice(?). PAȚALA XII. The Bhairava speaks about the Carya(mystic practice), and the different kinds of vessels to be used by the Sādhaka. The Sadhaka may behave like a child, a mad man, a king, a kaśmala (one who is in a swoon), a man independent of all, a hero, a Gandharva, or a naked man. He may do whatever he likes. Knowing that Kula resides in Akula he should worship the Bhairava and his own Guru. He should resign everything to the Guru(?). The vessels for drinking which are prescribed for a Kaula are those made of earth, tortoise shell, brass, copper, iron, gold, silver, pearl, shell, glass, horn, wood, stone, ant the skull of Viśvāmitra (cocoanut ?). PATALA XIII. The Bhairava speaks on emancipation (moksa). One should always utter the expressions hamsa hamsa. The three worlds are peryaded by him (the hamsa). The world is placed in him. When he is known omniscience is attained, nobody can attain emancipation without knowing him. He whose mind has been turned upwards can alone attain mok:a. PATALA XIV. [It begins with Devyuvāca which seems to be wrong, because what follows is the speech of the Bhairava. It seems that the beginning of the chapter containing the question of the Devi is lost]. (1-14)—Instructions about the Sadhakas to whom the knowledge of the Kula should be given. Disciples should be carefully ·80 chosen. (15-33)-Instructions about the practices of the Kaulas called Vrsanottha-Kaula. It consists in the realisation of different Cakras within the body like the Mūlacakra, Devicakra, Adhāracakra, Brahmagranthi, and the Cakra above it which when attained make the hairs stand on end. Each of these Cakras leads to the attainment of various yogic powers. (34-36)-The practice of the Kaulas called Bahni-Kaula ; (37-43)--the practice of the Kaula school(?) called Kaula-sadbhāva; (44-48)--the practice of the Kaulas called Padlottistha-Kaula ; (50-58)—the description of a higher Cakra probably as practised by a different sect of the Kaulas ; (59-90)—the Yogin-Kaulas and the different stations within the body which they attain in course of their yogic practices; the detailed descriptions of the experiences made in course of these practices. PATALA XV. The Devi wants to know how during the deluge the Bhairava saved himself. The Bhairava in reply describes the Cakra called the Sahaja-Cakra or the Vajra which is situated within the circle of bones (asthi-cakra). By practising the yoga called Vajrayoga the Sadhaka can become as strong as the Vajra. The Bhairava then describes how this yoga can be practised. There is no more destruction when the ſakti enters the interior of the nalika. There is no more decay or suffering from disease. One becomes then immortal. So when there is universal destruction he watches everything and as his body becomes as strong as the Vajra he himself has no destruction. In fact, he becomes the master of creation and destruction (21-27). PATALA XVI. The Devi is desirous of knowing the activities of the Bhairava and the revelations made by him to his devotees in different places like the Ksatras, Pīthas etc.

·81 The Bhairaya says that there are three Pithas--Sri Saila, Mahendra and Kāmākhyā, and that he is always near these places to favour the Sadhakas. The Bhairava then describes his avataras through ages for revealing the Kaulāgama. He then speaks in details of his aratara as Matsyaghna in Candradvipa and the circumstances under which the present Kaulāgama was revealed. PATALA XVII. The Devi wants to know about the determination of atman (atmaralasya nirnayam). The Bhairava first determines the meaning of the word hamsa and the different letters constituting it (6-10). The humsa, the master of creation and destruction, generally lives above and below but at the end of the 12th(?) when destruction takes place lives quiet within the heart like water within a pot. It then moves at its will. This is the Sahaja tattva which is everywhere the same. The characteristics of the hamsa can be determined by placing the ear against the heart and recognizing the divine sound in the throat. The Tamsa thus lives within the body in the shape of Kundala spreading from the lowest zone up to the top of the head. He is pure, unaffected and without any decay. He is immeasurable, inconceivable, and though he has no embryo he is himself the embryo of all and is ever blissful. Though he moves in the living beings who are themselves subject to human failings he himself is not subject to anything. He can neither be wounded by the weapon nor cut by the strongest cakra; he can neither be broken by the Vajra nor burnt by fire and he has no death and no human failings- He is the jīva, pudgala, hamsa, śiva, manas, atman etc. He is Śiva but he roams on the earth by assuming the human body.

·82 PATALA XVIII, The Bhairava speaks on the Kuladvīpa-vidhana which probably means the fortification of the Kula (?). He also speaks on the initiation (abhiseka) and the worship (yajana). The details relate to practices which are not clear. PATALA XIX, The Bhairava speaks about the lotus seated within the body of the Siddhas. When the cakra of the Devi is attained the Sadhaka finds himself amongst the sixteen (yoginis] of divine appearance. One who desires moksa should meditate on the good (yoginis] in white robes. One who desires young age should meditate on dark colour and the maiden in red robes and painted in red sandal. PATALA XX, The Bhairava relates how moksa can be attained. When the Sakti through pressure rises up from the lowest station, passes through the region of the heart and throat, breaks up through the forehead, the Jīva forthwith attains the state of absolute purity. He then becomes the all embracing Siva, the creator and the destructor and finds his own self as the ultimate reality. He has no longer any suffering, and is always full of happiness. The Bhairava then speaks of certain practices through which the Sakti is to be cultivated (4-8]. He then enumerates the different varieties of Saktis“ the Iccha-sakti which arises from ſiya, Vyomamalini, Khecari, Vamā, Kundali, Jyestha, Manonmanī, Rudrasakti, Kamākhyā and Matrla composed of the sounds. The Bhairava being asked to speak on the Kriyasakti describes the nature of the sakti of the Vira (i.e., the heroic Sadhaka) in details. He then says that it is the mahālinga, the master of creation and destruction, it is the bindu, the unmoved of all śaktis, seated within the body.

·83 PATALA XXI. On being asked by the Devi the Bhairava says that there are 55 kinds of Kaula practices. He enumerates the names of different branches of the Kaula school. (See the Introduction p. 33). PATALA XXII. A conversation between the Devi and the Bhairava on the merits of the present śāstra. It contains the essence of the knowledge which is manifold. This sastra can be found in every house of the Yoginis in Kämarūpa and they practise, with its help, nigraha, anugraha, siddhi-melapaku etc. This sāstra, which originally remained in the stomach of the Great Fish, and was revealed in Candradvipa, is preached in Kāmākhyā. PATALA XXIII. On being asked by the Devi how the Yoginis travel on earth the Bhairava says that they can assume the forms of different kinds of birds, animals and human bings. One should not be in an angry mood while speaking to either a maiden or a married woman. The married women who observe the prescribed rites and the maidens taken under the protection of the kula should be worshipped with care with different kinds of flowers. PATALA XXIV. The Devi wants to know the method of worshipping the Siddhas situated within the body. In reply the Bhairava says that according to the Kaula system the Siddhas belonging to the Kula, the Yoginis, and the Rudra, all appertain to the cakras either in the heart or the head. They can be worshipped either externally with flowers, incense and different kinds of offerings or internally.

·it Akulavira-Tantram, A 1-15. The Akulavira and its greatness. It is the great shelter of beings merged in the world of transmigration. As all the rivers flow to reach the ocean so also all the religions end in Akulavira. It is the receptacle of the whole world, the master of everything. Those who do not take shelter in the bliss of Sahaja (Sahajānanda) and live ignorant, overcome by impurity and the bondage of illusion, satisfied with the śāstras and are not devoted to the blissful idea of the Kaulas, those who are devoted to the different systems like the Nyāya, Vaišeşika, Buddhism, Jainism, Somasiddhanta, Mimāṁsā, and the Tantras of the five currents, those who are followers of the Vama and Daksina mārgas, Itibāsa, Purāņa, Bhūtatattva, Gāruda, and the different śaivāgamas--they all are sinful because these systems are without any value as they contain lies, and erroneous sayings. The Akulavira is all-knowing. All spiritual success lies in it. When this Akulavira is attained in all its aspects, the mind becomes quiet, the objects of the five senses, and all thoughts disappear. It is free from both bhāva and abhāva, rising and setting, and is full of peace. This is Akulavira, the ultimate receptacle of everything. 15-21. (When the Akulavira is attained) There is no more breaking through the cakra located in different parts of the body, there are no more the different nādis like idā and pingalā, there is no more opening the eyes and no more looking at the end of the nose. In this state there is no longer any need of controlling the vital air in various ways. There is no longer any need of nyāsa and mudrā. There is no sender and the sent. That state is beyond any perception. 22-23. It is thus free from contradictory qualities, and has neither any cause nor analogy. It is neither far nor near, ·85 neither full nor empty; neither more nor less. It has no characteristics and in it there is no object to be visualised. It is the Akulayira. 24-26. This Akulavira is the receptacle of Samarasa. He who has been thus placed in the Akulavira and has realized the Samarasa attains the state of the supreme gods like Brahmā, Hari, Isa, Rudra, Išvara, śiva, Soma, Arka and Agni. He himself is Sāņkhya, Purāņa, Arhanta, Buddha in person and he himself is the Deva, the Devi, the disciple, the preceptor, and himself the meditation and the object of meditation. 27-34. Man attains success in his spiritual quest according to his own ideal. ... When the Akulavira is realized he sees both in and out the same form everywhere-a form which has no break, no shadow, no difference in state, and is free from growth and decay. It is without any attributes, quiet, beyond the tattras and beyond the reach of any impurity. He is all-knowing, complete in himself, undiminished, free from cause and effect, inconceivable, beyond illusion, without any basis in the material world, all-pervading, the samatvam, absolutely undisturbed and having no · positive and negative aspects. 35-38. In this state there is no mind, no knowledge of discrimination, no thought, no consciousness, no sense of time and its function, no siva-Sakti, no sense-organs, neither any happiness nor misery, neither any rasa nor virasa, neither any sun nor shade, neither any cold nor heat. In this state there is neither any appearance, nor disappearance of thoughts and no limit is then visible. 39-41. It is the advaita, which is unmoved and calm, which is not vitiated by the existence of the second near it. In this state there is no feeling of oppression, and no knowledge of contradiction. He has no longer any lord but is the lord of all.. all is full of samarasa and there is Akulayira alone. 42-46. He who has been placed in such a state is free from the bondage of the world. He has no longer any. father nor mother ·86 he has no friends nor gods. He has no longer any need of sacrifice, religious fasting, and sacred rite. He has merged into the Akulayira after stopping the influx of illusion. He has no need of any meditation, worship, religious bathing, homa or any other conventional religious rites. 52-55. Akulavira cannot be communicated to anybody. It is to be realised and as long as it is not realised the people roam about in this world under the influence of illusion. The knowledge of Akulavira is a knowledge without any duality, a knowledge which is immeasurable and devoid of any form. 65-69. (When the Akulavira is realized all senses of discrimination disappear). There is then neither any self nor anything appertaining to self, there is neither the fettered nor the fetter, there is no doer. There is no sense of time, there is neither any existence nor destruction. In this state there is then no like or dislike. The Yogin is then like the fire that roams in the forest at its will. 76-81. The mind should not be disturbed in any way. There is no question of any pity. There are people who care for dharma, śāstra, the world, the way, piety, success, knowledge, the knowable, and distinguish between the pure and the impure, the devotion and the devoted, the tattva and the meditation etc., but such people are only fools, t they go away from the right path and suffer from disappointment, so long as they do not attain the only knowledge of the Akulavira. When that knowledge is attained there is no more any transmigration just as a burnt seed does no more germinate or a tree cut at the root no more grow. 1. I do not give any summary of the Akulavīra-Tantram, B., as it will be only repetition of the same topics.

·III KULÃNANDA-TANTRAM The Bhairava speaks on different yogic practices and experiences like pāśastobham, bedhum, dhananam, hampanam, khecaram, samarasam and balīpalitanasanam. Purabheda-there is a lotus with 64 petals at the top of the head (the place of Brahman). When the mind is fixed on it and it looks at the flames of the lamp the divine sight is at once obtained. The other powers are similarly attained by fixing the mind on the different cakras. IV JNĀNAKĀRIKĀ PATALA I. Moksādhikara-The ideal of the Yogins is being described. Those who want liberation are free from the influences of all the senses. They have no need of the mantras and attain a state which is all-knowing, quiet, free from the influx of karman. This is the state of Brahman, Vişnu, Rudra, Iſvara and Siva. This is a state in which no sense of differentiation and knowledge is free from all contradictions and there is no restlessness. Mukti is beyond the reach of the world of transmigration, free from restlessness, and is a sure state which is undisturbed and quiet. The men who are free from the knowledge of contradiction attain moksa. Aśraya is bondage and so mukti is devoid of any aśraya or basis (in the material world).

·PAȚALA II. Dharmatharma-vicara-The citta which is free from the knowledge of differentiation has no asraya or bondage. The āśraya of the citta is the illusion (dvandva). The mind is of three kindsrājasa, tāmasa, and sāttvika. These are the three dharmas which characterize the mind, the tāmasa is characterized by restlessness, the rājasa by movement and the sāttvika by a state of rest. In the fourth state the mind is free from all the three guņas and is characterized by nirvāņa. Then follows a detailed description of this state of the mind. Emphasis is laid on its nirvikalpa character in various ways. Dharma and adharma (two) are the bondage or pāśa of the mind. Dharma takes one to the heavens whereas adharma to the hell and therefore both of them bind one to any of the three worlds. But he who abandons them is at once emancipated. Other characteristics of the dharma and adharma are also given. PATALA III. Caryadhikara—The Yogin should stay in solitary places like Ekalinga, cremation ground, the confluence of rivers, empty house, the cave, the shade of a tree, the junction of roads or the sea shore. The Yogin should travel alone in such places, naked, with hairs let loose, mind pleased through intoxication and wearing garlands of flowers. The Kaulika linga is that which is the symbol of the world, and in which all become dissolved. This linga is not made of any of the materials like stone, gold and silver. It is the linga within the body (dehaja) which is one and there is no second. This is Ekalinga. Śmaśāna or the cremation ground is the body when it rests on the two movements of the vital air. When the vital air moves upwards it is the Gangā and in its downward movement it is the Yamunā. The meeting place of these two rivers within the body is the confluence referred to, ·89 The empty house--śünyāgāra is the body when the incorporeal tattvas are realized within it. The cave or guhāvāsa is the body when it becomes the receptacle of secret knowledge. The root of the tree-rksamūla-it is not the tree outside. The body is called the tree and the feet and hands are its branches. Its upward root is the mouth. The meeting place of four roads (catrara) means the union of the four Śaktis : Jayā, Vijayā, Ajitā and Aparajitā within the body. The sea-shore—when the bindu proceeds upwards and from the moon to the sun and from the sun to the sky the sea-shore is attained. When the Yogin becomes free from the influence of illusion (avidyā) he is called naked; when he attains the path of mukti by abandoning the various sorts of bondage he is called muktakeśa. The wine with which he gets intoxicated is the amrta. The mystic letters are the beads and the thread which makes them into a garland is the ſalti. K--12

·No text on this page.

·CORRECTIONS p. 1. 1. 14 .. Introduction Marshall 2. 3 (from bottom) later local man 88. 13 Romakupādi kaulika 33. 15 Padottistha- 49.13 धननन्तु Texts 2. 3 बड़वामुखमहत्वञ्च 8 संहारन्तु पदान्यस्तं Marshal a later local man omit, Padottistha धननन्तु ... -यदा न्यस्तं am सृष्टियोगं पदा- ... 4.3 दृष्टि लक्षलयं 4. 8 [ तथैव च 5. 18 कुलाज्ञक 8.8 बिन्दुनाद[स्त]तथा 12.5 ध्यानयुक्त पदा भवेत् 15.6 संस्थितम् [] 16. 18 यावद्बह्मविलङ्गतः 18.2 देव्याश्चक्रगतं चिन्त्य [?] 23. last 2 lines कम्वड पद् मङ्गल इपाद 27. 36 मुक्तिमुक्ति 39. 42 दिवौकसः 45. 15 पृछितं 46. 22 भून्मार्ग[?] 49. 59 पदाभ्यस्त 51.85 ताभ्यमानन्नबोध्यते 52.88 पञ्चश्रोतात्मक 55. 13 अतसी- 56. 22 निर्मक्तो 57.3 भक्ष्याणां 58. 11 दृष्टिलक्षर्लयं नभस्तले कुलज्ञान- बिन्दुनाद[स्त]था -यदा भवेत् संस्थितम् याद्वह्म- -वित्तं कम्वाइपाद मङ्गलाइ पाद भुक्तिमुक्ति दिवौकसः पृच्छितं भूत्यागं यदाभ्यस्त न बोध्यते पञ्चस्रोतात्मक- अतसि- निर्मुक्तो .. भक्तानां? ... सदा शिव सदाशिव ·92 त्वां उमातु . ... ज्ञान वजिता ... ... 15 निशृतं निसृतं 20 त्वत्त मातु 1.4 नाथ नार्थ 1. colophon ज्ञाननिर्णित : विनिर्गते ज्ञानस्य निर्णिति-विनिर्गतं 59.21 कामरूपी कामरूपे 60.30 गृही गृहे 32 महामांसेन महामत्स्येन [१] 33 मत्स्यसतानां मत्स्य[:] सप्तानां 36 कुलागमे कुलागमं 36 জালজি: देव्युवाच to be omitted. 60.37 ब्राह्मणोऽसि ब्राह्मणोऽपि 61.47 मसादरम् (2) मत्स्योदरम् 65. 19 -विवजितम् विवर्जितम् 72.2 भेदमयाति भेदमायाति 85.111 सर्वसिद्धिञ्च सर्वसिद्धिश्च 87.40 उन्मना मदवर्जितम् उन्मनमनवजितम् 88. 45 करोताति करोतीति 92.74 अचिन्त्यमित्याह अचिन्त्यमित्याहुः 92.88 निर्गणञ्च निर्गुणञ्च 92.91 कौशिकेषु 98.59 मनोवृद्धि मनोबुद्धि तिता क्षिप्त्वा 99.69 पिण्डबधाञ्च पिण्डबद्धाश्च 104.116 रुद्रश्चैव रुद्रश्चैवे- 106.140-142 omit the numbers given to the verses. 107.6; 108.16 मनसा रोध्य मनसारोप्य (१) 111. 46 खरबिन्दु- स्वरबिन्दु- 120. 11 गङ्गा यस्ना] गङ्गा यमुना- 120. 18 चत्वारं चत्वरं •.. कौलिकेषु ? ... ...

·कौलज्ञाननिर्णयः प्रथमः पटलः मूलाङ्ग ष्ठनखाग्रञ्च एते तत्त्वसन्तति ।। अष्टादशविधं देवि ज्ञानञ्च कुलगोचरे ॥ कथितं सृष्टिसंयोगं यथा तथा न भैरवि। किमन्यं पृच्छसे नाथ सुगोप्यं प्रकटीकृतम् ॥ इति ज्ञाननिणितियोगिनीकौलम्महच्क्रीमच्छन्नपादावतारिते चन्द्रद्वीप- विनिर्गते प्रथमः पटलः ॥

·कौलज्ञाननिर्णये द्वितीयः पटलः देव्युवाच- पञ्चाग्नितपस तप्तं वर्षकोटिरनेकधा। तपस्तदद्य मे सम्यक् त्वत्प्रसादेन भैरव । सृष्टियोगं मया ज्ञातं संहारं कथयस्व मे॥१ भैरव उवाच- साधु त्वां कथयिष्यामि संहारन्तु यथा भवेत् । कालाग्निरुद्धसंज्ञा तु नखायो नित्यसंस्थितम् ॥२॥ यदा प्रज्वलते ऊर्द्ध संहारन्तु तदा भवेत् । बडवामुखमहत्त्वञ्च पाताले सहसंस्थितः॥३॥ सप्तपातालमुद्दिष्टं तस्योद्धे स्वर्गसंस्थितम् । एतानि कथिता भद्रे भुवनानि चतुर्दश ॥४॥ ज्ञातव्या देहमध्ये तु तत्त्वरूपा स्थिता प्रिये। सर्वज्ञा [ यत्र ? ] संलीनं लयञ्च शक्तिगोचरे ॥५॥ शिवमध्ये गता शक्तिःक्रियामध्यस्थितः शिवः । ज्ञानमध्ये क्रिया लीना क्रिया लीयति इच्छया ॥ ६ ॥ इच्छाशक्तिलयं याति यत्र तेजः परः शिवः। संहारन्तु इमं भेदेन कथितन्तव शोभने ॥७॥ संहारन्तु पदान्यस्तं क्रुद्धः संहरते जगत्। सृष्टियोग पदान्यस्तं सृजत्येवं चराचरम् ॥८॥ Ms. 1. -णेकधा; 3. उर्द्ध; 7. यत्रा, इम भेदे ; 8, संहते। an ·द्वितीयः पटलः अधस्था संस्थिता भुक्तिः ऊर्द्ध मुक्तिर्वरानने। पूर्वं यत् सूचितं देवि सृष्टियोगं मया तव ॥ ६ ॥ सृष्टिसंहारन्यायेन कुलाधारमुपवर्णितम् । किमन्यं पृच्छसे नाथे सुगोप्यं प्रकटीकृतम् ॥ १० इति ज्ञाननिर्णितियोगिनीकोलम्महच्क्रीमच्छन्नपादावतारिते चन्द्रद्वीप- विनिर्गते द्वितीयः पटलः ॥ Ms. 9. पूर्वयन् ; 10. कुलाधा-।

·कोलज्ञाननिर्णये ४ तृतीयः पटलः देव्युवाच- कुललक्ष महेशान आत्मसम्बित्तिपूर्वकम् । एतन्मे संशयो नाथ प्रसादीभव शङ्करः॥१॥ भैरव उवाच- शृणु मेकाग्रचित्ता कुललक्षन्निगद्यते। यत्र दृष्टिर्मनस्तत्र भूतेन्द्रियमपुद्गलः ॥२॥ स्वशक्तिजीवभूतानि दृष्टिलक्षलयं गता। स्थानं ध्यानञ्च वर्णश्च लक्षञ्चैव चतुष्टयम् ॥३॥ पिण्डसंज्ञा भवेत् स्थानं ध्यानन्तत्पदमुच्यते । वर्णरूपं विनिर्दिष्टं लक्ष वै रूपवर्जितम् ॥ ४॥ पिण्डञ्चोपपदरूपं रूपातीतं वरानने। स्थाने स्थाने स्थितन्देवि एकैकस्य चतुर्विधम् ॥५॥ चतुष्पत्रश्च अष्टारं द्वादशारं वरानने। पश्चारं षोडशारञ्च चतुःषष्टिदलम्प्रिये ॥६॥ शतपत्रं सुशोभाढ्यं सहस्रदलशोभितम् । कोटिपत्रं सुतेजाढ्यं तस्योद्धे अन्यथा शृणु ॥७॥ अर्द्ध कोटिसमायुक्त कोटित्रयसमन्वितम्। कर्णिकाकेशरयक्तं दीप्यमानं [ तथैव च] ॥८॥ Ms. 2. -मपुङ्गलः ; 6. चतुष्ठि-।

·तृतीयः पटलं. तस्योर्द्ध व्यापकन्तत्र नित्योदितमखण्डितम् । स्वातन्त्रमब्जमचलं सर्वव्यापी निरञ्जनम् ॥ ६ ॥ तस्येच्छया भवेत् सृष्टिर्लयन्तत्रैव गच्छति । तेन लिङ्गन्तु विख्यातं यत्र लीनं चराचरम् ॥१०॥ अखण्डमण्डलं रूपं निर्विकारं सनिष्कलम् । अज्ञात्वा बन्धमुद्दिष्टं ज्ञात्वा बन्धेः प्रमुच्यते ॥ ११ ॥ उन्मनम्मनरहितं ध्यानधारणवर्जितम् । प्रत्यक्षं सर्वदा नित्यं अतसिपुष्पसन्निभम् ॥ १२॥ सर्ववर्णमयन्देवं सर्ववर्णविवर्जितम् । ज्ञानगम्यं सदा देवि पारम्पर्यक्रमागतम् ॥ १३ ॥ कथितं देवि सङ्काशं कुललक्षं तथा] स्थितम् । न काष्ठं मृण्मयं लिङ्कन शैलरत्नसम्भवम् ॥ १४ ॥ न चित्तं रीतिकादिनी न हेम लोहसम्भवम् । स्फटिक मौलिकं वापि त्रपु सीसकताम्रजम् ॥ १५ ॥ पुष्परागोद्भवादीनि ये चान्ये लोकपूजिताः। अष्टादश लोकशास्त्राणि क्रुराश्चाध्यात्मिकास्तथा ॥१६॥ तैस्तु यत् पूजितं देवि मनसापि न पूजयेत् । किं कारणं महादेवि पशवो ज्ञानवर्जिताः॥१७॥ अज्ञानास्ते दुराचाराः कुलाज्ञकविवर्जिताः। न तैस्तु सङ्गभोक्तव्यं न कुर्य्याव्यसंग्रहम् ॥ १८ ॥ ब्रह्माद्यास्तु सुराः सर्वे असुराश्च तपोधनाः। यक्षगान्धर्वसिद्धाश्च तृणगुल्मपिपीलिकाः ॥ १६ ॥ Ms. 11. प्रमूच्यते ; 16. अष्टादशा-; 17. पसवो-; चर्जितः। 18. कुलो- B ·कौलज्ञाननिर्णये । ग्रहनक्षत्रतारादिजगत्स्थावरजङ्गमाः। निष्कान्ता विन्दुमध्ये तु लौलीभूतन्तु तत्समम् ॥२०॥ सृष्टिसंहारकर्तारं तल्लिङ्ग सिद्धपूजितम् । स्फुरन्तन् निर्मलन्नित्यं अप्रमेयं सदोदितम् ॥ २१॥ ज्वलन्त उल्कसदृशं विद्य तेजो नभस्तले। एतल्लिङ्गवरं ज्ञात्वा दृष्ट्रा मोक्षस्य भाजनः ॥ २२ ॥ पाषाणवृष्टिसंघातर्महामेधेः सुदारुणैः। न नभ्येदग्निना लिङ्गन पतेद् वज्रताडितम् ॥ २३ ॥ एतन्तु पूजयेद्देवि कोलिक सिद्धिमिच्छता । अर्चयेन्मानसैः पुष्पैः सुगन्धैर्धपदीपितैः॥ २४ ॥ अहिंसा प्रथम पुष्पं द्वितीयेन्द्रियनिग्रहम् । तृतीयन्तु दयापुष्पम्भावपुष्पञ्चतुर्थकम् ॥ २५ ॥ पञ्चमन्तु क्षमापुष्पं षष्ठं क्रोधविनिर्जितम् । सप्तमं ध्यानपुष्पन्तु ज्ञानपुष्पन्तु अष्टमम् ॥ २६ ॥ एतत् पुष्पविधि ज्ञात्वा अर्चयेल्लिङ्गमानसम् । मुक्तिमुक्तिमवाप्नोति देहलिङ्गार्चनेन तु ॥ २७॥ सिद्धिलिङ्गमिदं देवि देहस्थं प्रत्ययान्वितम्। मनोलिङ्ग सदा ध्यायेद् यां यां फलसमीकृते ॥ २८ ॥ तां लभन्ते न सन्देहो आत्मसम्वित्तिपूर्वकम् । एतत्ते कौलिकन्देवि देहलिङ्गस्य लक्षणम् ॥ २६ ॥ Ms. 22. सदश-; 23. -संहातै ; नस्येद-; यातो for पतेत् ; तादितम् । 24, दीपित्तैः ; 26. विनीजितम् । ar .

·तृतीयः पटल अन्यन्तु वर्जयेदेवि पाषाणं काष्ठमृन्मयम् । लौकिकम् मार्गसम्पन्ना सिद्धिमुक्तिविवर्जिता ॥३०॥ देहस्था वासना यस्य तस्यैवांशो कुलागमे। बहिस्था वासना यस्य सः पशुरङ्गरञ्जितः॥ ३१ ॥ एतन्ते कथितं देवि नाम्ना ज्ञानस्य निर्णितिः। दातव्यं भक्तिसंयुक्त न देयं भक्तिवर्जिते ॥३२॥ । इति शाननिर्णितियोगिनीकौलम्महच्छ्रीमच्छनपादावतारिते चन्द्रद्वीपविनिर्गते तृतीयः पटलः ॥ Ms, 31. चीसो ; सर्पशु-; 32. -निर्णितः। ६ ·कौलज्ञाननिर्णये चतुर्थः पटलः देव्युवाच- अद्य मे सफलजन्म तपस्तप्तं सुरेश्वर। अद्य मे निर्मलन्देहं त्वत्प्रसादेन भैरव ॥१॥ स्वगृहे स्वदेशे वा पाशस्तोमं यदा भवेत् । निग्रहानुग्रहञ्चैव क्रामणं हरणं तथा ॥२॥ प्रतिमाजल्पनञ्चैव घटपाषाणस्फोटनम् । कथं मे सर्वसंक्षेपात्त्वमेव शरणङ्गता ॥३॥ भैरव डवाच- साधु साधु महादेवि कथयामि महातपे। कुलपिण्डं समालिख्य नाडी नाडीमुखैः सह ॥ ४॥ विद्यामन्त्रमय पिण्डं भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम् । नाडी नाडीमुखैापि अधोई रेफदीपितम् ॥ ५ वायुविष्णुः] सबिन्दुश्च तप्तचामीकरप्रभम् । जन्ममण्डलसंलीनं ध्वान्ततेज[समप्रभम् ॥ ६ ॥ साधकः साध्यदेहे तु पशुदेहे तु हृद्गतम् । करस्तोभादिकं भद्रे करोत्येवं चराचरैः॥७॥ बिन्दुनादस्ति तथा शक्तिर्दीतध्यानमथापि वा। जन्ममन्डलसंलीनं ध्वान्ततेज[समप्रभम् ॥८॥ Ms. 2. म-देशे; 3. सरण-; 6. तेजः- ।

·चतुर्थ पटलः साध्यदेहगतश्चिन्त्य निमेषार्द्ध स्तुभ्यते पशुः। ध्यात्वा विद्युल्लताकारं शक्तिः व्योमपञ्चके ॥६॥ स्तुभ्यते च जगत्सर्वं घटिकाढ़े वरानने । शक्तिविज्ञानबेधेन मनाख्येन महान्मने ॥१०॥ बद्ध्वा चैतत् पाशेन पर्वतानपि लालयेत् । परदेहे पराशक्ति देनाक्रम्य वेधयेत् ॥ ११ ॥ चलने बाल्यने चैव वध्वा मुद्राबन्धने। अतीतानागतञ्चैव पृष्टासौ कथयिष्यति ॥१२॥ अकारादिहकारान्तं कुलपिण्डस्य भैरवि । शंखाभिषेकविज्ञानं दन्तकाष्ठादिकम्प्रिये ॥ १३ ॥ पुष्पाञ्जलिकरस्तोभमेकैकं वर्णदीपितम् । मारणोच्चाटनञ्चैव स्तम्भमोहादिकं प्रिये ॥१४॥ शान्तिकम्पौष्टिकं वापि आकृष्टिश्च वशन्तथा। पञ्चाशवर्णसंयोगं ज्ञात्वा सवं कुरु प्रिये ॥ १५ ॥ हूं मारणं यूंयः उच्चाटनं रूंर ज्वरकरणं बुंव अध्यायनं लूल स्तम्भनं शृंशशान्तिकं खूष कीलनं तें क्ष...क्ष पशुग्रहणं क्लीं क्ष्णीं वशीकरणं क्लें क्षणों क्षोभणं मोहनञ्च सों स सद्यप्रत्ययः सिद्धिः होहः विषनाशनं हो हः रक्ताकृष्टियोगिनीनाञ्च जूं सः मृत्युञ्जयः...प्रतिमादिषु जल्पनं स्फोटनश्च। स्रों शः पाश- स्तोभादिकं कामरूपिन्धं भ्रू व डाकिनीसिद्धिः झुर राक्षसी- सिद्धिः। लूल लाकिनी सिद्धिः, लुक कुसुमालिनीसिद्धिः यूय योगिनीसिद्धिःहीं हआकर्षणः॥ Ms. 9. निमिसा- 15. सर्व ; पञ्चास। म ·१० कौलज्ञाननिर्णये एककेन तु बीजेन वर्णराशिविभेदयेत् । कुरुते विभिदं कर्म यदेवि मनसेप्सितम् ॥ १६ ॥ दीक्षान्तेष्टिककर्मेषु विपरीतं मातृकं चरेत् । योजयेत्तां कुलाधा[रंतु सर्व ज्ञात्वा दृढलक्षवित् ॥ १७ ॥ तेजोरूढम्परं लिहतं लीनं स्थापयेत् पशुः । स्वातन्त्रो मुक्तिमायाति सर्वहृद्भवने तु सः॥१८॥ सर्वज्ञगुणसंपूर्ण इत्येवं भैखोऽब्रवीत् । यत् त्वयापच्छितम्भद्रे सुगोप्य सिद्धिकारणम् ॥ १६ ॥ गोपितव्यम्प्रयत्नेन दुष्टानाम्भक्तिवर्जितम् । न देयं भक्तिहीनस्य कौलिकी सिद्धिमिच्छताम् ॥२०॥ इति ज्ञाननिर्णितियोगिनीकोलम्महच्छ्रीमच्छन्नपादावतारिते 'चन्द्रद्वीपविनिर्गते चतुर्थः पटलः॥ Ms, 16. यन्देवि ·पञ्चमः पटलः यञ्चमः पटलः maa देव्युवाच- मृत्युञ्जयम्महादेव कथयस्व प्रसादतः। अज्ञानतमसाच्छन्ना यथा भ्रान्तिविनश्यति ॥ कथयस्व महादेव भ्रान्तिनिर्नाशनं परम् ॥१॥ भैरव उवाच- येनेव ज्ञानमालेण ध्यानाभ्यासेन नित्यशः। सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्त स गताभ्यासतत्परः॥२॥ साधयेत् सकलार्थानां मनसा यत् समीहितम् । उत्तिष्ठ खड़गपातालं रोचनाञ्जनपादुकम् ॥३॥ गुटिकाकाशगमनं रसञ्चव रसायनम् । अन्तर्धानम्भवेदेवि तथान्यञ्च रसायनम् ॥ ४॥ साधयेन्नात्र संदेहो ध्यानयुक्तपदा भवेत् । शृणु त्वं एकचित्तन्तु कथ्यमानं मया प्रिये ॥५॥ सितञ्च शीतलन्दिव्यं सुगन्धं भूरितेजसम् । चन्द्राहादकरं दिव्यम् आगच्छन्तं खमध्यतः॥ ६ ॥ स्रवन्तं बहुरन्ध्रण अचिरान्मृत्युजिद्भवेत् । न जरामरणन्तस्य व्याधिरोगो न विद्यते ॥७॥ लीलया सिद्धिभाग्योऽसौ भवत्येवं वरानने। क्षीरोदार्णवमध्यस्थं श्वेतं कमलविस्तरम् ॥८॥ । । । Ms. 4. गुटिकाकास; 5-युक्तोव्यदा ।

·१२ कौलज्ञाननिर्णये सहस्रकोटिपन वा तन्मध्ये आत्मानं बुधः । तस्मिंश्चैव निविष्टं तु सिताभरणभूषितम् ॥ ६ ॥ तादृशेनव पद्मन उपरिष्टायटितम्प्रिये । क्षीरोदविशेषैः सवस्सिच्यमानमनुस्मरेत् ॥ १० ॥ मुच्यन्ते सर्वरोगैस्तु जरामरणबन्धनः। क्रीडते विविधभोगैरिच्छारूपञ्च जायते ॥ ११ ॥ अथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि मृत्युञ्जयं विशेषतः। ध्यात्वा चन्द्रासनस्थञ्च ऊर्द्धश्चन्द्रेण घट्टितम् ॥ १२ ॥ सीकरैः शीतलैर्दिव्यैः सिञ्च्यमानमनुस्मरेत् । जरामरणनिर्मक्तं सर्वव्याधिविवर्जितम् ॥ १३ ॥ संवत्सरप्रयोगेण सामान्यं योगिनीकुलैः। अन्यञ्च अद्भुतन्देवि शृणु त्वं कुलभाविनि ॥ १४ ॥ संपूर्णोपूर्णमापूर्णशशाङ्कपरिमण्डलम् । ध्यायमानमिदन्देवि जराव्याधिविनश्यति ॥ १५ अथान्यं शृणु कल्याणि यथातथ्येन भाविनि। ध्यायेचन्द्रमिदं देवि नाभिमूर्ध्नि च हृद्गतम् ॥ १६ अभ्यसेत् समचित्तस्तु अब्दमेकं निरन्तरम् । ततः स्वातन्त्रमायाति जरामरणवर्जितम् ॥ १७ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं वीरवन्दिते । सहस्रदलशोभाढ्यं गोक्षीरधवलोपमम् ॥ १८ ॥ देव्या चक्रगतश्चक्र तादृशं खेचरः स्थितम् । अधश्चक्रसमारूढं ऊर्द्धचक्रण प्लावितम् ॥ १६ ॥ Ms. 13. शीकरैः; 14. प्रयोगेण ; मतभूतन्देवि-; 17. -विवर्जितम् ।

·सततमभ्यसेद् योगी सिञ्च्यमानश्च विशेषः।
वलीपलितनिर्मुक्तः सर्वव्याधिविवजितम् ॥ २० ॥
क्रीडते सः समुद्रान्तं स्वातन्त्रः सिध्यते प्रिये ।
अन्यदप्यद्भूतं देवि शृणुतैकापमानसम् ॥ २१ ॥
षोडशारम्नहापद्मं हिमकुन्देन्दुसम्प्रभम् ।
स्थाने स्थाने तु तं ध्यात्वा शिवाद्यावीचिगोचरम् ॥२२॥
विन्दुधारानिपातैश्च विप्लवैः पूरितन्तनुः ।
निष्क्रान्तं रोमकूपैश्च गोक्षीरहिमसन्निभम् ॥ २३ ॥
न जरामरणन्तस्य व्याधिरोगन्न विद्यते।
खातन्त्रः शिवतुल्यस्तु स्वच्छन्दगतिचेष्टितः ॥२४॥
पूज्यते सुरवृन्दस्तु दिव्यकन्यारनेकधा ।
गुयनाभिहृदि कण्ठे वक्त मूर्ध्नि शिखान्तरे ॥ २५ ॥
मुण्डसन्धिगता देवि पृष्ठमध्ये त्रिदण्डकम् ।
एकादशविधा देवि चक्राणि च सहस्रिका ॥ २६ ॥
पञ्चारं अष्टपत्रञ्च दश द्वादश पत्रकम् ।
षोडशं शतपत्रञ्च कोटिपत्रं यथैव च ॥ २७॥
एभिः स्थाने समभ्यस्तं ददते विविधं फलम् ।
रक्त वश्यं सदा देवि महाभोगप्रदायकम् ॥ २८ ॥
पीतं स्तम्भकरन्नाथे धूम्रमुच्चाटनं सदा ।
शुक्लमाप्यायने प्रोक्त विशेष शान्तिकारकम् ॥ २६ ॥
गोक्षीरधाराधवलं कथितं मृत्युञ्जये हितम् ।
तप्तचामीकरप्रभं पुरक्षोभादिकारणम् ॥ ३० ॥

·कौलज्ञाननिर्णये विन्दुनादतथाशक्तिरेवं ध्यात्वा पृथक् पृथक् । धर्मार्थो काममोक्षौ च अणिमादिगुणाष्टकम् ॥ ३१॥ अतीतानागतन्देवि रूपस्य परिवर्तनम् । भवत्येवं न सन्देहो अभ्यासात् तद्गतस्य तु ॥३२॥ गुरुभक्तिर्योगिनीनां कुलकौलागमेषु च । अमरत्वं भवेदेवि जयेन्मृत्यु न संशयः॥३३॥ कथितं मृत्युञ्जयन्देवि सर्वज्ञानस्य निर्णयम् । गोपितव्यं प्रयत्नेन मर्त्यलोके नराधमे ॥ ३४ ॥ दुर्लभं सिद्धिसन्दोहं गोपितव्यं प्रयत्नतः । दातव्यं पूर्वसिद्धस्य अब्दमेकपरीक्षितम् ॥ ३५ ॥ इति ज्ञाननिर्णितियोगिनीकौलम्महच्क्रीमच्छनपादावतारिते चन्द्रद्वीपविनिर्गते पञ्चमः पटलः ।

·षष्ठः पटलः षष्ठः पटलः देव्युवाच- अद्य मे सफलं जन्म मम देहे कुलेश्वर । त्वत्प्रसादेन कौलेश ज्ञातोऽहं कौलनिर्णयः॥१॥ अन्यानि ज्ञातुमिच्छामि वद मे जीवलक्षणम् । कोऽसौ जीवः समुद्दिष्टः किं वा जीवस्वरूपकम् ॥२॥ किं वर्ण किम्प्रमाणञ्च कस्मिन् स्थाने व्यवस्थितम् । कस्मिंश्चैव लयं याति तत्सर्वं कथयस्व मे ॥३॥ भैरव उवाच- शृणु त्वं वीरचामुण्डे वरं जीवस्य निर्णयम् । सः परं निष्कलं नित्यं निरामयनिरञ्जनम् ॥४॥ परमाणुमुच्यते नाथो स शिवो व्यापकः परः। स[:] जीवः परतरो यस्तु सः हंसः शक्तिपुद्गल[:] ॥ ५॥ सः] मनो मत्परं प्राणः स[:] बुद्धिश्चित्तमेव च । समीरपूरको वायुः सर्वजीवेषु संस्थितम् [:] ॥६॥ देहस्थस्तिष्ठते यावत्तावज्जीवोऽपि गीयते। स देहत्यक्तमात्रेण परं शिवो निगद्यते॥७॥ नाभिस्थं हृदि कण्ठे च वक्तनासापुटन्तथा। कर्णस्थं श्रूयते देवि पारम्पर्यक्रमागतम् ॥८॥ कौलिकन्तु इदं देवि कर्णात् कर्णसमागतम् । अनेन ज्ञानमालेण श्रुतेन च वरानने ॥६॥ Ms, 1, देह ; 2, श्रातु ; जीवसमुद्दिष्टं ; 3, पुङ्गल ; 6. संस्थितम् ; 7. शिव।

·कौलज्ञाननिर्णये मुच्यते सर्वपापेभ्यो भवद्भिः समुपाजितम् । षण्मासादभ्यसेद्यस्तु काषायं बन्धवजितम् ॥१०॥ अस्यापि शोकसन्तापजराव्याधिविनश्यति। सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो योगिभिः सहमेलकम् ॥ ११ ॥ अणिमादिगुणेश्वयं सिद्धिश्च मानसी भवेत्। एतत्ते जीवमभ्यासं कथितं ते च भैरवि ॥ १२ ॥ कुलोगमसुभक्ताय गुरुदेव्या प्रपूजके। सर्वभावोपपन्नस्य दातव्यं कृतनिश्चये ॥ १३ ॥ मायाविने शठे क्रूरे प्रपञ्चैलिङ्गिने तथा । न देयं कौलिकं सारं योगिनीनान्तु सम्भवम् ॥ १४ ॥ देव्युवाच- सफलं अद्य तपो मह्यं सुरेश्वर। अद्य मे निर्मलं देहमज्ञानपटलाहतम् ॥ १५ ॥ प्रकाशितं महाज्ञानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् । साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि कालस्य वञ्चनं शुभम् ॥ १६ ॥ मे नाथ भैरव उवाच- अत्यन्तगहनं नाथे पृच्छितोऽहं त्वयाधुना । कथयामि न सन्देहो यथा मृत्युविनश्यति ॥१७॥ प्रसार्य्य दन्तुरायान्तु यावद्ब्रह्मबिलङ्गतः। अमृताग्रं रसाग्रेण दह्यमानसुधीरपि ॥१८॥ मासेन जितयेन्मृत्यु सत्यं सत्यं महातपे। रसनातालुमूले तु कृत्वा वायु पिबेच्छनः ॥ १९ ॥ Ms. 15. तप ; 19. वायुः।

·: षष्ठः पटलः षण्मासादभ्यसदेवि महारोगैः प्रमुच्यते । अब्दमेकं यदाभ्यस्तजरामृत्युविनश्यति ॥२०॥ अतीतानागतश्चैव दूरादिश्रवणन्तथा । विषं न क्रमते देहे दंशितोऽपि महोरगैः॥ २१॥ स्थावरं जङ्गमं वापि कृत्रिमं गरलं तथा । छेद्यमानो न विद्यत तद्गतो तन्मनो यथा ॥२२॥ द्वौ राजद ? मध्यस्थं बिन्दुरूपं व्यवस्थितम् । अमृतं तं विजानीयालीपलितनाशनम् ॥ २३ ॥ शीतलं स्पर्शसंस्थाने रसनां कृत्वा तु बुद्धिमान् । बलीपलितनिर्मुक्तः सर्वव्याधिविवर्जितः॥२४॥ न तस्य भवते मृत्युर्योगयानपरः सदा । रसना तालुमूले तु व्याधिनाशाय योजयेत् ॥ २५ ॥ तिष्ठजाग्रन् स्वपङ्गच्छन् भुञ्जन् मैथुने रतः। रसनं कुञ्चयेन्नित्यं स्ववक्त ण तु संयुतम् ॥ २६ ॥ न मृत्युभवते तस्य अब्दात् स्वच्छन्दगो भवेत् । हृदिस्थञ्च मनः कृत्वा यावदुन्मनतां गतः॥२७॥ आगतं नाशयेन्मृत्यु घटिकाढ़े वरानने । कालस्य वञ्चनं देवि सुगोप्यं प्रकटीकृतम्॥२८॥ । इति ज्ञाननिर्णितियोगिनीकौलम्महच्क्रीमच्छन्नपादावतारिते चन्द्रद्वीप- विनिर्गते षष्ठः पटलः। Ms. 21. विष ; 22. भुञ्जनो; 24. वजितम् ; 25. परतः। mr ·कौलज्ञाननिर्णये सप्तमः पटलः C- देव्युवाच- पलितस्तम्भविज्ञानं जरामरणनाशनम् । त्रितत्त्वं कथ मे नाथ त्वमेव शरणं गता ॥१॥ भैरव उवाच- पलितस्तम्भविज्ञानं शृणु त्वं वीरमातरे। देव्याश्चक्रगतं चिन्त्य[?] प्रतिपदायां शशिर्यथा ॥२॥ शीतलं चन्द्रसंकाशं वर्तिस्तु घृतबोधिता। तत्र चैव शिखा लीना अस्थिचके वरानने ॥३॥ भावयेत् केशस्कन्धस्थं लग्नं वै अञ्जनन्तथा । साद्रवं कृष्णरूपं च बलीपलितनाशनम् ॥४॥ द्वितीयं साम्प्रतं देवि शृणुष्वैकाग्रमानसा । आधारस्कन्धसंस्थाने योगं युञ्जीत शीतलम् ॥ ५ ॥ लीनं वै ब्रह्मरन्ध्रे तु कृष्णाञ्जनद्रवात्मकम् । आदित्यं शत्रुवत् पश्येत् सोमं वै मित्रवद् यथा ॥ ६ ॥ कृष्णाम्बरधरो नित्यं कृष्णध्यानात्मरजितम् । भूगृहे निर्जने स्थाने दंशमशकवजिते॥७॥ न[स्थाने ] जनसङ्कीर्णे सर्पव्याघविवर्जिते। एकान्ते निर्जने दिव्ये पुष्पप्रकरणशोभिते ॥८॥ सुगन्धधूपितं कृत्वा शाल्योदनजितेन्द्रियः। षण्मासाज ज्ञायते सिद्धिोगिनीपदतत्समः॥६॥ Ms, 1. विज्ञान ; नासनं ; 2. देव्या चक्रगतं ; 4. बलि ; 6. यामं ; 9. षण्मासाज्ञायते ।

·सप्तमः पटलः कामदेवसमौपम्ये सुरकन्याप्रपूजितम् । ब्रह्मग्रन्थिस्थिताद्यतां त्रीणि एव वरानने ॥ १० ॥ लीनां वै ब्रह्मखण्डे तु भिन्ननीलाञ्जनप्रभम् । द्रवेण रञ्जयेत् सर्वं रोमकूपादिकं प्रिये ॥ ११ ॥ ध्यानेन रञ्जितात्मा तु वृद्धोऽप्युन्नत्यौवनः । भवत्येवन्न सन्देहः षण्मासाभ्यन्तरण तु॥१२॥ पिङ्गग्रन्थिगतञ्चक्रं पोड़शारं सुतेजसम् । साद्रवं कृष्णवर्णश्च षोडशस्वरभूषितम् ॥ १३ ॥ खद्योतितगतादूर्द्ध ब्रह्मरन्ध्र लयं गताः। षण्मासासेवनाभ्यस्ताद् वृद्धोऽपि तरुणायते ॥१४॥ भवते नात्र सन्देहः कामदेवद्वितीयकः। योगिनीस्थानमाश्रित्य असितं कृष्णवर्णकम् ॥ १५ ॥ अष्टपत्रद्वञ्चैव शीतलं चन्द्रसन्निभम् । केशस्कन्धकपालस्थं रञ्जयेत् तस्य तेजसा ॥ १६ ॥ अब्दाई वत्सरं वापि वृद्धोऽपि पोडशाकृतिः। जरामरणनिर्मुक्तो व्याधिरोगविवर्जितः ॥ १७ ॥ योगिनीगणसामान्यासृष्टिसंहारकारकः। कण्ठकूपस्थितोद्योतं ब्रह्मरन्ध्रलयं गता ॥१८॥ साद्रवमञ्जनञ्चैव रोमकूपादिनिर्गतम् । अनङ्गस्यैव सौभाग्यं निगूढं सन्धिबन्धनम् ॥ १६ ॥ रोमाणि सततन्तस्य घनास्थिषु च जायते। प्रथमे जनवाच्छल्यं द्विताये रुजनाशनम् ॥ २०॥ 11. सन्देह, 17. शोदशाकृतिः। Ms.

·कौलज्ञाननिर्णये तृतीये च कवित्वं हि सालङ्कारमनोहरम् । "चतुर्थे वाचकामित्वं दूराश्रवणं पञ्चमे ॥ २१ ॥ भूमित्यागन्तवेधं पष्ठमन्यत् प्रकीर्तितम् । योगिनीमेलकत्वञ्च सप्तमे जायते ध्रुवम् ॥ २२ ॥ जरापहरणन्देवि अष्टमे भवते प्रिये । नवमे चण्डवेगवं दशमेऽनेकरूपधृक् ॥ २३॥ एकादशगुणं शान्तं विविधा चैव वर्जितम्। एकादशगुणोपेतं पूज्यतेऽसौ यथा शिवम् ॥ २४ ॥ इच्छयारोहणं कुर्याद्वर्णनं नृत्यमेव च । यतस्तत्रैव गन्तव्यं यत्र वा रोचते मनः ॥ २५ ॥ मनोरोधं न कर्त्तव्यं यदा ज्ञातं हि कौलिकम् । प्रपञ्चरहितं शास्त्रं प्रपञ्चरहितो गुरुः ॥ २६ ॥ प्रपञ्चरहितो मन्त्रः प्रपञ्चरहितः शिवः। एतत् कौलागमं नाथ अप्रपञ्चैः पशुः प्रिये ॥ २७ ॥ दम्भितमात्मनस्तैस्तु पुनर्दम्भयते परम् । केचिदज्ञानतो नष्टाः केचिन्नष्टाः प्रमादतः ॥ २८ ॥ केचि ज] ज्ञानावलयेन केचिन्नष्टविनाशिताः। कम्पस्तोभे तथा रोषा मुद्रामुत्पतनन्तथा ॥ २६ ॥ भवते नात्र सन्देहः सप्तरात्रेण कौलवे । यां यां स्पृशति हस्तेन यां यां पश्यति चक्षुषा ॥३०॥ Ms. 20. रोमाणि ; 21. श्रवण ; 22. मन्तत् । 25. गन्तव्य ; 26. गुरुम् । 27. नाथम प्रपञ्चः।

·२२ सतमः पटलः शुद्धं भवति तत् सर्व परविन्दुकिरणाहतम् । पलितस्तम्भविज्ञानं कथितं योगिनीप्रिये ॥३१॥ देव्याः चक्रादि देवेशि ब्रह्मरन्ध्रावशा[नुगम् । युक्तं कामकलादेवि पलितस्तम्भनं परम् । एतन्ते कथितं गुह्य उन्मनज्ञाननिर्णितिः॥ ३२ ॥ इति ज्ञाननिर्णितियोगिनीकौलम्महच्छ्रीमच्छन्नपदावतारिते चन्द्रद्वीप- विनिर्गते सप्तमः पटलः॥

·२२ कौलज्ञाननिर्णये अष्टमः पटलः देव्युवाच- अत्यन्तगहनं नाथ सुगोप्यं गुह्यमुत्तमम् । अकुले तु कुलं देवं कथं जातं हि भैरव ॥१॥ क्षलजा पीठजा वापि योगजा मन्त्रजा तथा। सहजा कुलजा वापि अष्टाष्टकमतन्तथा ॥२॥ पूजाक्रमविधानन्तु कुलसिद्धं वद प्रभो। गुरुपूजाविधानन्तु सर्वं संक्षेपतो वद ॥३॥ भैरव उवाच- शृणुष्वकाग्रचित्तन्तु योगिनीवीरमातरे। एकान्ते विजने स्थाने पुष्पदामोपशोभिते ॥४॥ सधूपधूपितं कृत्वा मत्स्यमांसरा- वम् । भक्ष्यभोज्यसमायुक्तो मदिरानन्दसंयुतम् ॥ ५ ॥ शक्तियुक्तो महात्मानः सहजा कुलजापि वा। अन्त्यजा वा महादेवि पृथग्भेदं वदाम्यहम् ॥ ६ ॥ विवाहं तु कृतं यस्य सहजा स तु उच्यते। कुलजा वेश्यमित्याहुरन्त्यजावर्ण अन्त्यजा ॥७॥ बहिस्था कथिता देवि आध्यात्म्यां शृणु साम्प्रतम् । गम्यागम्यप्रयोगेण मदनानन्दलक्षणम् ॥ ८॥ कुरुते देहमध्ये तु सा शक्तिः सहजा प्रिये । कुलजा किं न विज्ञाता वर्णराशिकुलात्मिकाम् ॥ ६ ॥ Ms.-3. सिद्धां; 5. मत्समान्स, 6. महादेवी; 7. वेन्य। an ·२३ देहस्था त्रिविधा प्रोक्ता बहिस्था त्रिविधा प्रिये। अन्त्यजा संप्रवक्ष्यामि शृणु देवि यथास्थितम् ॥ १० ॥ शुद्धस्फटिकसङ्काशा मुक्तामाला खगेश्वरी। ऊर्द्धतीर्यक्संशुद्धा महाशक्ति सुतेजसा ॥ ११ ॥ एषा शक्तिर्महात्मान अन्त्यजा व्योममालिनी। ताम्बूलपूरितं वक्त विलितं मुक्तमेन च ॥ १२ ॥ श्रीखण्डं मृगमदश्च हृष्ट संतुष्टचेतसा। योगिनीवीरसंयुक्त युग्मपात्रं पृथक् पृथक् ॥ १३ ॥ पूजयेत् तां चतुःषष्टिं पञ्चाशाष्टकमेवच । रक्ताम्बरधराः सर्वे केयूरकटकोज्ज्वलाः॥१४॥ योगिनीवीरचक्रन्तु यथाशत्तया प्र]पूजयेत् । इत्थम्भूतं कुलाचार्यः कुलपुरैरधिष्ठितम् ॥ १५ ॥ पूजितव्या महादेव्या क्षत्रजा तु व्यवस्थिताः। करवीरं महाकालं देविकोव्यं वरानने ॥ १६ ॥ वाराणस्यां प्रयागन्तु चरित्रकाम्रकन्तथा। अट्टहासं जयन्ती च एभिः क्षत्रैश्च क्षत्रजाः। तेषां मध्ये प्रधानन्तु ये जाताः क्षत्रजा प्रिये ॥ १७ ॥ ह्रीं श्रीं हि श्रीं कोकणाइपाद, ह्रीं श्री ही श्रीं कलम्बाइपाद । ह्रीं श्रीं ह्री श्रीं नागाइ पाद, ह्रीं श्रीं ह्री श्री हरसिद्धाइ पाद् । ह्रीं श्री ह्रीं श्रीं कम्बइपाद, ही श्री ही श्री मङ्गल इपाद । Ms. 10. स्थितिम ; 14 रक्षाम्बर-।

·कौलज्ञाननिर्णये ह्रीं श्री ही श्री सिद्धाइपाद, ह्रीं श्रीं ह्री श्री वछाइपाद । ह्रीं श्री ह्रीं श्री शिवाइपाद। ह्री श्री ही श्री श्रीइच्छाइपाद । ह्रीं श्री ही श्रीं आईपाद। ह्रीं श्री ह्रीं श्री वीराइपाद। ह्रीं श्री ह्रीं श्री त्रिभुवनापाद। ह्रीं श्री ह्रीं श्री वराहरूपाइपाद। ह्रीं श्री ह्रीं श्री कृतयुगा चैव। तथा त्रेताद्वापरकलिमेव च। चतुर्युगेषु देवेशि क्षत्रजा सिद्धिपूजिता ॥ १८ ॥ ही श्रीं पादान्तु आदौ तु तथा नाममुदीरयेत् क्षत्रजा कथिता देवि पीठजाः कथयामि ते॥१६॥ प्रथमं पीठमुत्पन्नं कामाख्यानाम सुव्रते। उपपीठस्थिता सप्त देवीनां सिद्ध-आलयम् ॥२०॥ पुनः पीठं द्वितीयन्तु संज्ञा पूर्णगिरि प्रिये। ओडियान महापीठमुपपीठसमन्वितम् ॥ २१॥ अर्बुदमर्द्धपीठन्तु उपपीठसमन्वितम् । पीठोपपीठसन्दोहं क्षत्रोपक्षलमेव च । पीठाद्यादेवतानां च शृणु पूजाविधिं प्रिये ॥ २२ ॥ ह्रीं श्रीं ह्रीँ श्री महालक्ष्माइ पाद । ह्रीँ श्रीँ ह्रीँ श्री कुसुमानगाइ पाद । ह्रीं श्रीं ह्रीं श्रीं शुक्लाइपाद। ।

·ह्रीं श्रीं ह्रीं श्रीं प्रलम्बाइपाद । ह्रीं श्रीं ह्रीं श्रीं पुलिन्दाइपाद । ह्रीं श्रीं ह्रीं श्रीं शवराइपाद । ह्रीं श्रीं ह्रीं श्री कृष्णाइपाद । ह्रीं श्रीं ह्रीँ श्रीँ लच्छाइपाद । ह्रीं श्रीं ह्रीं श्री नन्दाइपाद । ह्रीं श्रीं ह्रीँ श्री भद्राइपाद । ह्रीं श्रीं ह्रीं श्री कलम्बाइपाद । ह्रीं श्रीं ह्रीं श्री चम्पाइपाद । ह्रीं श्रीं ह्रीं श्रीं धवलाइपाद। ह्रीं श्रीं ह्रीं श्रीं हिडिम्बाइपाद। ह्रीं श्रीं ह्रीं श्री महामायाइपाद । पीठोपपीठसन्दोहे ये जाता वरयोगिनी एतस्तु पूजिता भद्रे सर्वे सिध्यन्ति मातराः ॥ २३ ॥ योगाभ्यासेन ये सिद्धा मन्त्राणामाराधनेन तु। योगेन योगजा माता मन्त्रेण मन्त्रजा प्रिये ॥२४॥ सहजा मातरा देव्या रूरूयुद्धमहाबलाः। भक्षित तु चरु दिव्यं सप्तजन्मान्तिकं पशुम् ॥ २५ ॥ तेषां गर्भ प्रसूतानां नियसिपाशितेन च। गर्भे जातेन देवेशि गर्भ जानन्ति आत्मनः ॥ २६ ॥ ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथीं। वाराही वज्रहस्तां च तथा योगेश्वरीति च ॥ २७॥ Ms. हितिम्बाइ ; 25. वरू; 26. गर्भ। ४ ·२६ •har कौलज्ञाननिर्णये अघोरेशी च विख्याता माता व्यापकाः स्मृताः। तथान्या द्वारपालिन्या तैस्तु संव्यापितञ्जगत् ॥ २८॥ पञ्चजातक्रमे चान्या नगरे ग्रामेषु सर्वशः। सर्वास्तां पूजयेन्नित्यं गुरुसिद्धसमन्विताम् ॥ २६ ॥ ग्रहा नागाश्च देवाश्च योगिन्यः सिद्धमेव च। पूजितां पूजयन्त्येते निर्देहं त्यपमानिताः [2] । कुलाष्टकं प्रवक्ष्यामि अष्टाष्टकविधि प्रिये ॥३०॥ ह्रीं आ ह्रीं ह्रीं ई ह्रीं ह्रीं ऊं ह्रीं ह्रीं अ ह्रीं ह्रौँ लु ह्रीं ह्रीं ऐं ह्रीं ह्रीं ॐ ह्रीं ह्रीं ह्रीं अह्रौँ प्रथमन्तु इमं देवि शृणु विद्यायमष्टकम् । ही क्षः ह्रीं लः ह्रीँ हः ह्रौं सः हाँ षः ह्रीं शः ह्रीं व ही र विद्यापदाष्टकाख्यातम् । ह्रीं क्ल हीं एतत् कौलिक भैरवि । अष्टधा तु लिखेद्विद्या प्रथमाष्टकभेदितम् । यथा एतत् तथा सर्वे ज्ञातव्या योगिनीक्रमम् ॥३१॥ अष्टाष्टकं विधानेन चतुःषष्टि यथाक्रमम् । योगिनीमेलकं चक्र अणिमादिगुणाष्टकम् ॥ २३ ॥ भवत्येव न सन्देहो ध्यानपूजारतस्य च । द्वितीयन्तु महाचक्रं सर्वाकृष्टिप्रवर्तकम् ॥३३॥ पशुग्रहणमावेशं पूजाध्यानरतस्य च । तृतीयन्तु महाचक्रं परकायप्रवेशनम् ॥३४॥ अतीतानागतञ्चैव अभ्यासाद्भवते प्रिये। लभत्येव न सन्देहो विविधं यत् समीहितम् ॥ ३५ ॥ 35. विविध । Ms.

·अटमः पटलः चतुर्थं शान्तिकचक्रं मुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम् । पूजयित्वा इमं चक्रं यावद् ध्यानं प्रयुञ्जति ॥ ३६ ॥ क्षणेन भवते स्तोभो मुद्राबन्धत्यनेकधा । भाषास्तु विविधाकारा अश्रुतानि श्रुतानि च ॥३७॥ उच्चरेदङ्गमयं शास्त्र मन्त्रजालानि श्रूयते । स्वयमेवात्मनात्मने श्रूयते चात्मनात्मनि ॥३८॥ षण्मासाद् भवते सिद्धिमनिशी ? योगिनीप्रिय । बलीपलितनिर्मुक्तः कामदेवो द्वितीयकः ॥ ३६ ॥ पञ्चमन्तु महाचक्र ध्यानपूजाक्रमेण तु । वायादेर्नाशयेद्वाचा मूकवत् तिष्ठते तु सः॥४०॥ षष्ठं चैव महाचक्र धर्मार्थकाममोजदम् । सप्तमञ्चक्रं देवेशि सैन्यस्तम्भकरं परम् ॥ ४१॥ स्तोभावेशादिकं चक्रं संसारवन्धमोचकम् । दूराच्च दर्शनं तस्मिन् पूजाध्यानरतस्य तु ॥४२॥ अष्टमं चक्रमुद्दिष्टं इच्छासिद्धिप्रवर्तकम् । मारणोच्चाटनं भद्रे स्तम्भमोहादिकं प्रिये ॥४३॥ वदनोतिष्ठमहाचक्रं कुलभत्त्यामधिष्ठितम् । अष्टाष्टकविधानन्तु ज्ञात्वा सिध्यति नान्यथा ॥४४॥ तत्तेषां गूढसद्भावं चतुःषष्टियोगिनीक्रमम् । निःसन्दिग्धं मया प्रोक्तं हि भक्तियुत्त्यावधारय ॥ ४५ ॥ इति ज्ञाननिर्णितियोगिनीकोलम्महच्क्रीमच्छन्नपादावतारिते चन्द्रद्वीपविनिर्गते अष्टमः पटलः । Ms. 36. चतुर्थ ; 38. दङ्गहये ; 39. बऊि ; 43. प्रवक्तकं ।

·कोलहाननिर्णय नवमः पटलः भैरव उवाच- गुरुपङक्ति प्रवक्ष्यामि सिद्धपक्तिं सुलोचने। योगिनीपक्तिविन्यासं कथयामि तब प्रिये ॥१॥ सर्वसिद्धियोगिनीनां खेचरी सर्वमातरीम् । सर्वभूचरीसर्वगोचरयोगिनीनां सर्वक्षत्रकम् ॥ २ ॥ सर्वमन्त्रजाः सर्वयोगजाः सर्वपीठजा। . सर्बसहजाः सर्वकुलजा सर्वद्वारपालिकाः ॥३॥ सर्वगर्भजाः कृते च द्वापरे बेते. कलियुगे महातपे। चतुर्युगविभागेन योगिनीसिद्धिपूजिताः ॥ गुह्यानां परमं गुह्यन्तव भत्त्या प्रकाशितम् ॥ ४ ॥ देव्युवाच- सुदग्धमग्निना देहम् अद्य निर्वापितं परम् । तव प्रसादात् कौलेश ज्ञातोऽहम् ज्ञाननिर्णयम् । साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि गुरुभ्यः सिद्धपूजनम् ॥ ५ ॥ गुरुसिद्धिविधे, देवि शृणु त्वं कुलभाविनि । श्रीविश्वपादान। [श्री.] विचितपादान् । श्रीश्वेतपादान् । श्रीभट्टपादान् । श्रीमवेन्द्रपादान् । श्रीब्रहीषपादान् । श्रीविंध्य- पादान्। श्रीशवरपावरन् । श्रीमहेन्द्रपादान् । श्रीचन्द्रपादान् । श्रीहिडिनिपादान्। श्रीसमुद्रपादान् । . श्रीलवणापादान् । श्रीदुम्बरपादान् । श्रीदेोपादान् । श्रीधीवरपादान् । श्रीसिंहल- भैरव उवाच Ms. 5. झातेसं

·पादान् । श्री ओगिनीपादान् गुरु परमगुरु परमेष्व्य पूज्य
महापूज्य लाकिनी डाकिनी शाकिनी काकिनी याकिनी-
ह्रींकारमादितः कृत्वा श्रीकारं चैतदनन्तरम् ।
अक्षरद्वयविन्यासमन्यन्तेषु प्रदापयेत् ॥ ६ ॥
एतत् सिद्धाश्च योगिन्या अस्मिन् सिद्धाः कुलागमे ।
अनेन सदृशं ज्ञानं न भूयो न भविष्यति ॥ ७॥
कलियुगे महाघोरे रौरवेऽत्यन्तभीषणे।
सजाताः षोडश सिद्धा अस्मिन् कौले सुलोचने ।
कृते च द्वापरे लेते सिद्धाय वीरवन्दिताः।
तेषां नामविधि वक्ष्ये शृणु वं वरलोचने ॥८॥
मृष्णिपादाः। अवतारपादाः। सूर्यपादाः। युतिपादाः।
ओमपादाः। व्याघ्रपादाः। हरिणिपादाः। पञ्चशिखिपादाः।
कोमलपादाः। लम्बोदरपादाः।
एते पूर्वमहासिद्धाः कुलकौलावतारकाः।
चतुर्युगेति देवेश स्वतन्त्र-कुलचोदका [:] ॥६॥
अस्य ज्ञानप्रभावेण बहवः सिध्यन्ति मानवाः ।
दशकोटिप्रमाणन्तु इ[दम् कौलं परोद्भवम् ॥ १०॥
सारात्सारतरं भद्रे महाकौलस्य शोभने ।
इच्छाख्या योगिनी सिद्धर्मायान्तं पर-इच्छया ॥ ११ ॥
खेचरीणां पुनः पश्चादिच्छया प्रकटीकृतम् ।
मातराणां पुनर्देवि खेचरैः कथितं प्रिये ॥१२॥

·कौलज्ञाननिर्णये मातराणि गमिष्यन्ति भूचरीणां कुलेश्वरि । भूचरीणां सुभक्षाणां भूचरी कथितं प्रिये ॥ १३ ॥ योगिनीनां कुले जातौ लभते कोलिकी स्फूटम् । चतुरशीति सहस्रषु योनियन्त्रेषु पीडिताः॥१४॥ पुण्यात्मानं कुलाश्चयं पश्चाज ज्ञानमिमां लभेत् । भुक्तिमुक्तिमहासिद्धिः योगिनीनां प्रियो भवेत् ॥१५॥ इति ज्ञाननिर्णितियोगिणीमहाकौलम्महच्क्रीमच्छनपादावतारिते चन्द्रद्वीपविनिर्गते नवमः पटलः ।

·7 दशमः पटलः ३११ दशमः पटलः EHIMAR देव्युवाच- अद्य मे सफलं नाथ मम पिण्डं सुरेश्वर। वह्निनावेष्टितात्मानमेकपादेन संस्थितम् ॥१॥ तत्तपः सफलं मेऽद्य त्वया तुष्टेन भैरव । ज्ञानस्य निर्णयन्देव अद्य मे प्रकटीकृतम् ॥ २॥ पुनः पृच्छामि कौलेश यथातथ्यं वद प्रभो। अष्टाष्टकविभागन्तु परिज्ञातुमनन्तथा ॥३॥ अद्यापि संशयो नाथ तेषां चक्रं पृथक् पृथक । गुह्यस्थानं यथाचकं क्षिप्रं सिध्यति भैरव ॥४॥ स्थानध्यानफलन्तेषां संक्षेपं कथ्यते प्रभो। भैरव उवाच- साधु साधु महादेवि पृष्टोऽहं सुरदुर्लभम् ॥५॥ कथयामि न सन्देहो भक्तियुक्ता वरानने। लां लीं लू लुलु लै लौं लः। हां ही हूं ह ह हैं हौं हः]। सां सी सूसु स्लं [सैं ] सौं सः। षां षी धूं धूलं पैं पौ पः । शां शी शृं, श्लं शैं शौं शः। वां वीं वू ब्लं वें वौं वः। हां ही हूं हूँ है हौं हुः ॥ क्षकारं ब्रह्मरन्ध्रत्वं लंकारन्तु ललाटयोः॥६॥ हकारन्तु ध्रुवोर्मध्ये सकारं वक्तमण्डले। षकारं कण्ठदेशे तु शकारं हृदये तदा ॥७॥ ।

·कौलज्ञाननिर्णये वकारं नाभिमध्ये तु हकारं विसकन्दयो । स्थानचक्रास्तु संप्रोक्तास्तेषां ध्यानं शृणु प्रिये ॥८॥ शुद्धस्फटिकसङ्काशं ऊर्दू तेजसुनिर्मलम् । अष्टारं पङ्कजं दिव्यं प्रथमाष्टकभूषितम् ॥६॥ सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तं क्रोधाः शून्यवर्जितम् । अभ्यासात् समचित्तस्तु ग्रामधर्मश्च वर्जयेत् ॥१०॥ अतीतानागतञ्चैव वर्तमानन्तथैव च। दूरानावणविज्ञानं पाशस्तोभन्तथा प्रिये ॥ ११ ॥ पशुग्रहणमावेशं मृत्युनाशन्तथैव च । अमरत्वन्तथा देवि समासात् परिवर्तनम् ॥१२॥ वाचा सिद्धिर्भवत्येवं किं कुर्वाण जगतप्रिये । द्वितीयमष्टपत्रन्तु तेजध्यानसुदीपितम् ॥ १३॥ आगमान्नाशयेन्मृत्युपुरक्षोभादिकारकः। कुरुते बहुधा रूपं ध्यानैकगतचेतसः॥ १४ ॥ मण्डलीकनरेन्द्राणां किं कुर्वाणो विधीयते । क्रुद्धस्तु संहरेत् सर्व लेलोक्यं सचराचरम् ॥ १५ ॥ सृष्टिसंहारकर्तारं नित्याभ्यासरतः सदा । तृतीयन्तु महाचक्र नवतत्त्वप्रमोचकः ॥ १६ ॥ षण्मासादीप्सितं कामं ध्यात्वाधारन्तु तद्गुरुः। बलीपलितनाशन्तु सुदूरादर्शनन्तथा ॥ १७ ॥ बेधन्तु कुरुते देवि योजनानां शतरपि। एकान्ते बहुधा रूपं कुरु ध्यानश्च तत्परः॥१८॥ Ms. 8. विषः।

·. दशमः पटलः चतुर्थशान्तिकं चक्रं सुखप्रीतिविवर्द्धनम् । कुरुते अमरत्वं हि सतताभ्यासतत्परः ॥ १६ ॥ वाचयो कुरुते मृत्यु रोगाणान्तु जयं प्रिये। दिवसान्नाशनेनैव वयो मृत्यु गमिष्यते ॥२०॥ नाशयेदहोरात्रेण एतश्चक्रमनुत्तमम् सतताभ्यासयोगेन द्विरष्टवर्याकृतिर्भवेत् ॥ २१ ॥ अष्टपलं महापद्म पञ्चमं सुरसुन्दरि। धूम्रवर्ण सदा चिन्त्य त्रैलोक्यं चालयेत् प्रिये ॥ २२॥ वाचापहारं कुरुते सैन्यस्तम्भकरं परम् । षष्ठं तु चक्र राजानमष्टपत्रसकर्णिकम् ॥ २३ ॥ तप्तचामीकरप्रभमिच्छासिद्धिप्रवर्तकम् । अतीतानागतश्चैव अणिमादिगुणाष्टकम् ॥ २४॥ ददते नात्र सन्देहो भक्तिध्यानप्रदीपितः। सप्तमन्तु महादेवि पूर्णचन्द्रप्रभं प्रिये ॥ २५ ॥ तद्गतन्तन्मनं भद्रे भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम् । जरामृत्युविनाशश्च परदेहे प्रवेशनम् ॥ २६ ॥ किं कुर्वाणविधेयस्तु मण्डलीकनरोत्तमः। अष्टमन्तु महाचक्रं पत्राष्टकविभूषितम् ॥ २७ ॥ धर्मकामार्थमोक्षञ्च ददत्येव सुलोचने । रक्तध्याने सदावश्यं पीतस्तम्भकरं परम् ॥ २८ ॥ शुक्लमाध्यायन देवि स्फटिके मोक्षदायिकम् । कृष्णेन मारणं प्रोक्तं धूम्रमुच्चाटने सदा ॥ २६ ॥ Ms. 21. भवत् । 22. त्रैलोक्य म 28. रक्ष। ५ ·कौलज्ञाननिर्णये गोक्षीरधारधवलं एतन्मृत्युञ्जयो हितम् । पुर-क्षोभन्ततस्तोभं कम्पपातादिकं चरेत् ॥ ३० ॥ अग्निज्वाला सुदीप्ताभं ध्यानं चैवाष्टमं सदा । । एकैकस्य स्थितन्देवि एतद्धयानन्तु अष्टधा ॥ ३१ ॥ चापञ्च कञ्चकी देवि प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः। अद्य मे सफलं जातम्महाकालेषु भैरव ॥ ३२॥ इति शाननिणितियोगिनीकौलम्महच्क्रीमच्छन्नपादावतारिते चन्द्रद्वीप- विनिर्गते दशमः पटलः॥ Ms. 30. चयेत्।

·एकादशः पटलः ३ एकादशः पटलः देव्युवाच- कथयख महादेव चरुकाद्वैतलक्षणम् । सर्वशङ्काविनिर्मुक्तं निःशङ्कं सिध्यते ध्रुवम् ॥१॥ भैरव उवाच- यत्त्वया पृच्छितं देवि लोकेऽस्मिन् करभीषणे। कथयामि निःसन्देहं सर्वशङ्काविमईकः ॥२॥ अद्वैते नित्ययुक्तस्य तस्य सिद्धिः प्रजायते। द्वतन्तु कारयेद्यस्तु आकृष्टो योगिभिस्तु सः॥३॥ समयाद् भ्रष्टन्तु यो देवि स पशुर्नात्र संशयः। द्वैतभावं परित्यज्य अद्वैताचारभावितः॥४॥ पञ्चामृतं प्रवक्ष्यामि गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् । ज्ञातव्यं कुलसमयं कुलपुत्रैर्विशेषतः॥५॥ साधकः सिद्धिकामैस्तु तथान्यं कुलदेशिकः। अनुष्ठितमिदं पूर्व कुलसिद्धैः सुलोचने ॥ ६॥ एतजज्ञात्वा भवेत् सिद्धिर्मानसी योगिनीप्रिये । यदिच्छेत् कौलवी सिद्धिः प्राप्य पञ्चामृतं परम् ॥७॥ तदा सिध्यति योगिन्यां सिद्धिमेलापकं भवेत् । ददन्ते च तदा देवि चरुकं पञ्चभियुतम् ॥८॥ योगिनीभिः सकृदत्तं तत्क्षणात् तत्समो भवेत् । अथ वा प्राशयेज्ज्ञात्वा योगयुक्तस्तु कोलवित् ॥६॥ ।

·३६ कौलज्ञाननिर्णये सिध्यते नाल सन्देहो विघ्नजालविवजितम् । योगिनीगणसामान्यामनः सुचिन्तितं भवेत् ॥१०॥ विष्ठं धारामृतं शुक्रं रक्तमज्जाविमिश्रितम् । एतत् पञ्च पवित्राणि नित्यमेव कुलागमे ॥ ११ ॥ नित्यनैमित्तिकं देवि कर्त्तव्यं च प्रयत्नतः। गोमांसं गोघृतं रक्तं गोक्षीरश्च दधिन्तथा ॥ १२ ॥ नैमित्तिके इमं कुर्यात् सिद्धिकामे महोत्सुकः। निःशको निर्विकल्पस्तु एतत् कुर्यात् कुलागमे ॥१३॥ अन्यथा नैव सिध्यन्ति निर्मुक्तिस्तु मम प्रिये । पुनरन्यविशेषणं शृणुष्वकाग्रमानसः॥१४॥ श्वानमार्जार-उष्टश्च शृगालश्च हयन्तथा [?] । कूर्मकच्छवराहश्च मार्जारवककर्कटम् ॥ १५ ॥ शलाकी कुकुटश्चापि बहु? नानाकुलन्तथा । शेरकञ्च मृगं वापि महिषं गण्डकं तथा ॥ १६ ॥ अन्यानि यानि मच्छानि यथालाभं समाहरेत् । विज्ञानम्बलसामर्थ्य सप्तजन्मान्तिकं पशु ॥१७॥ येन तेन प्रकारेण आकृष्टिं भत्तयेत् सदा । पूजयेद् योगिनीवृन्दं भक्ष्यभोज्यादिभिः प्रिये ॥१८॥ धारापानन्ततः कुर्याद् यदीच्छेचिरजीवितुम् । पिशितं विविधं कुर्यात् पक्षामलमधुस्तथा ॥१६॥ देवतातर्पणार्थाय सुरा देया यथोचिता। कृतजा मूलना चैव पुष्पजा कलनापि वा ॥२०॥ Ms. 17. महानि। 18. भक्ष ; 20. यथोदिता ।

·एकादशः पटलः पेष्टी माध्वी तथा गौण्डी दद्यान्नमित्तिके लिये। अद्वैतन्तु यथाख्यातं कर्त्तव्यं नान्यथा न हि ॥ २१॥ अद्वैताचारमासृत्य यदान्यञ्चरति पापकृत् । पतन्ति नरके घोरे अवीचिरौरवे तथा ॥ २२ ॥ अद्वैतं येन सन्त्यक्तं ममाभाष्यन्तु[?] तं पशुम् । योगिनीगणमध्यस्थं स पशुः कीर्त्तितं कुले ॥२३॥ गुप्तं गुप्ततरं कुर्य्याद गोपनीयं प्रयत्नतः। जननीजारगर्भन्तु स्वपुलं गोपयेद्यथा ॥ २४ ॥ अतं गोपयेन्नित्यं सुगोप्यमभ्यसेत् क्रमात् । अणिमादिगुणेश्वर्यसिद्धिश्च मानसी भवेत् ॥ २५ ॥ स्वयं गुरुः स्वयं सिद्धः स्वयं शिष्यः स्वयं शिवः। अज्ञानबन्धनाज्ञेयं ज्ञानं ज्ञेयं विमोचनम् ॥ २६ ॥ सुगन्धं पूतिगन्धश्च नित्यं गृह्णाति निष्कलः । पद्मपत्ने यथा तोये तथा चैवं न लिप्यते॥॥२७॥ तद्वन्न लिप्यते योगी पुण्यपापैःसुरेश्वरि । ब्रह्महत्यादिकं पापम् अश्वमेधादिकं फलम् ॥ २८ ॥ सर्वतीर्थाभिषेकच म्लेच्छादिस्पर्शनेन तु । एतैर्न गृह्यते योगी क्रियमाणैरपि स्फुटम् ॥ २६ ॥ समत्वं वीतरागत्वमुदासीनां ख-वृत्तिनाम् । निष्परिग्रहसन्तोषं द्वन्द्वयोग न कारयेत् ॥३०॥ कामक्रोधश्च दम्भश्च त्यजेल्लोभं शनैः शनैः न चरुन्निन्दयेद्भद्रे समयाद्वैतमेव च ॥३१॥ Ms. 22. मामृत्यं; 25. मणिमादि। 30. क-वृत्तिनं । ।

·D. कौलज्ञामनिर्णये यस्मिन्निष्पद्यते पिण्डं रक्तशुक्रं पिबेत् सदा । सिद्धानां योगिनीनाञ्च इमञ्चरुम्प्रियं सदा ॥ ३२॥ शाकिनीनां प्रियं मासं देवीनाञ्च प्रियं शृणु। बुकपुष्पं शिवाम्बुञ्च रक्तशुक्रं सुरान्तथा ॥ ३३ ॥ ब्रह्मनिष्ठीवनायश्च सौरभ्यं पुष्पकादिकम् । गन्धं धूपञ्च गेयञ्च ताम्बूलं रक्तवाससम् ॥ ३४ ॥ रक्षाद्यं रक्तवर्णश्च सिद्धानां देवता प्रिये । विज्ञानोन्मीलनम्भद्रे भवत्येवं नान्यसेवनात् ॥ ३५ ॥ शाकरं यन्न कुर्वीत जन्महीनवरस्थिय । लोल्यार्थी चपला नित्यं कुलशास्त्रविडम्बकम् ॥ ३६ ॥ स्वशक्तिदर्शनाद्रक्तं स्पर्शनाल्लक्षणेन तु। कुलविज्ञानसंभोगात् षण्मासात् सिद्धिभाजनः ॥३७॥ आदिमन्त्रविनिर्मुक्त शिवाम्बु ब्रह्ममेव च । प्राशयेत् तत् सदा कालं योगिनीमेलको भवेत् ॥ ३८ ॥ पादप्रक्षालनन्तेन नित्यं तत् तथैव च । मुखप्रक्षालनं नित्यं ब्रह्मणोर्द्धगतस्त्रिये ॥ ३६॥ कुण्डगोलोद्भवन्नव तिलकं कारयेत् सदा । अशीतिं नाशयद्वातान् कुष्ठव्याधिन्तु नाशयेत् ॥ ४॥ मुच्यते सर्वरोगैश्च यथा सर्पस्य कञ्चकम् । उदयार्कसमस्तेजन्नित्यं वै योगिनीप्रियम् ॥ ४१॥ Ms. 34. सौरभ्यः; 36 बितम्वकं; 37. षड; 40. नैव ।

·एकादशः पटलः बेलोक्यं वश्यतां याति ब्रह्मादयो दिवोकसः। चरुकाद्वैतमाचारं मन्त्रजैः सह भोजनम् ॥ ४२ ॥ सर्व समाचरेद देवि इच्छाशक्तरधिष्टितम् । इच्छां विना न कुर्यात्तु बलात्कारेण तञ्चरम् । चरुकावतमाचारं कथितं ज्ञाननिर्णयम् ॥४३॥ । इति ज्ञाननिर्णितियोगिणीमहाकौलम्महच्क्रीमच्छन्नपादावतारिते चन्द्रद्वीपविनिर्गते एकादशः पटलः ।

·१० कोलज्ञाननिर्णय द्वादशः पटलः देव्युवाच- रोमाञ्चकञ्चुका देवि हृष्टसन्तुष्टचेतसः । भक्ष्याणान्तु समुत्पन्नं पुनः पृच्छामि भैरव ॥१॥ अद्याहं कुलसमयमयाहं लक्षणान्वितम् । साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि पालाणां चर्यलक्षणम् ॥२॥ भैरव उवाच- शृणु त्वं वीरचामुण्डे पानाणां चर्यलक्षणम् । प्रथमं बालरूपेण द्वितीयम् उन्मत्तकाकृतिम् ॥३॥ तृतीयं राजरूपेण चतुर्थ कश्मलं प्रिये। स्वातन्त्रं पञ्चमं देवि षष्ठश्च वीरनायकम् ॥४॥ गन्धर्वसप्तमन्नाम नन्नं चैवाष्टकं प्रिये। त्रिदण्डञ्चव देवेशस्तथान्यं वेदविक्रयम् ॥५॥ यां यान्तु कुरुते इच्छां तां ताञ्चैव व्रतं प्रिये। अकुलञ्च कुलं ज्ञात्वा कुलं देव्या सुभामिनि ॥ ६॥ भैरवं पूजितव्यञ्च कुलः सिद्धिसमन्वितम् । स्वगुरुं पूजयेन्नित्यं विष्कालं भावितात्मनः॥७ मनसा कर्मणा वाचा गुरुञ्चैव स्वकं न तु। निवेदयेत् प्रयत्नेन भुक्तिमुक्तिजिगीषया ॥८॥ गुरुकोलागमे भक्ति अद्वैताचारभावितः । ईप्सितं तु व्रतं कुर्य्यादद्वैतेन समन्वितम् ॥६॥ Ms. 1. रोमञ्च; 4. तृतयं ; स्वातन्त्र; 5. सप्तं नाम ; नग्रं; 6. या । an B ·४१ द्वादशः पटलः देव्युवाच- चव्या लक्षणं देव प्रसादादवधारितम् । पुनः पृच्छामि देवेश पात्राणां लक्षणं शुभम् ॥१०॥ भैरव उवाच- पात्राणां निर्णयं देवि शृणुष्वेकायमानसः। मृन्मयं कुर्मजं देवि कांस ताम्रलोहजम् ॥ ११ ॥ हेमजं रौप्यजं वापि शुक्तिजं शङ्खजं प्रिये। कौलिकं तु वरारोहे तथान्यं काचसम्भवम् ॥१२॥ शृङोद्भवं सकाष्ठायापाषाणसम्भवं प्रिये। विश्वामित्रकपालश्च सर्वपात्रोत्तमं प्रिये ॥१३॥ तस्मिन् कृत्वा पिवेत् किश्चिद्भक्ष्यश्च भक्षयेद् यदि। पतिञ्च पतितश्च तद्भवेच्चकोत्तमः [2] ॥ १४ ॥ ज्ञातव्यं पात्रमेतद्विशालं नारिकेलकम् । एतत्पात्रमलाभेन अन्यपाले पिबेत् सुराम् ॥ १५ ॥ पालाणां लक्षणं देवि चव्याश्चैव लक्षणम् । कथितं देवि सद्भावं किमन्यं पृच्छसेऽधुना ॥ १६ ॥ देव्युवाच- अद्य मे सफलं जाता देवत्वं स्वरनायिक। तत्प्रसादेन देवेश ज्ञातव्यं ज्ञाननिर्णयम् ॥१७॥ इति ज्ञाननिर्णये श्रीयोगिनीकौलम्महच्छ्रीमनपादावतारिते चर्या- पात्रलक्षणो द्वादशः पटलः ॥ । 11.कांशजं; 12, रोप्यज; 14. भक्ष-; 15. नालि- Ms.--10.. लक्षण; 16 चायं । COM ·४२ कौलज्ञाननिर्णये त्रयोदशः पटलः। भैरव उवाच- मोक्षप्रत्ययसंवित्ति शृणु त्वं वीरनायिके। अधोर्द्धञ्च लभेजीवो ज्ञात्वा तं मुक्तिभोजनम् ॥१॥ हंस हंस वदेन्नित्यं देहस्थावरजङ्गमे। श्रुत्वा तस्य पतिदिव्यं याति मोक्षवरं शुभम् ॥२॥ येन व्याप्तं च त्रैलोक्यं जगद् यस्मिन् व्यवस्थितम् । तं ज्ञात्वा गूढसद्भावं सर्वज्ञत्वम्प्रजायते ॥३॥ न तेन विना मुच्यन्ते व्यवहारान्न हि तद्विना । शुभाशुभं च संभोक्तं न तेन रहितं क्वचित् ॥४॥ न मनञ्चित्तमालब्धं न पेयं धारणं प्रिये । उन्मनन्तु मनो यस्य तस्य मोक्षो भवन्तीह ॥५॥ द्वादशान्ते यदा पश्येत् स्फूरन्तं मणिमालिका । तस्य मोक्षो भवेद्यस्तु पापपुण्यन लिप्यते ॥६॥ देवयाने महायाने यस्य चित्तं सदा प्रिये । तस्य मोक्षो न सन्देहः पद्मपत्राम्बुबिन्दुवत् ॥ ७ ॥ इ गुदे इक्षु मेढ़े इयौ नाभौ ॥ इमौ वक्त ॥ इवौ दक्षिणनासा यां] ॥ इलौ वामपुटे॥इरौ दक्षिणतः॥ इडो दक्षिणकर्णः॥ इशो वाम कर्णः॥ इह्रौ भ्रूमध्ये ॥ सं तं ललाटे ॥ सं अं वामकर्णे ॥ सः ये दक्षिणकर्णः॥ सः पं वामचक्षुः॥ सः दक्षिणचक्षुः॥ ॥

·वः तं वामनासिका ॥ सा दक्षिणनासिका ॥ सः रूं वक्तम् ॥ सः यं नाभि ॥ सःपु मेढ़ः ॥ सः लं गुदे॥ इदं न्यासक्रमन्देवि यस्य देहे प्रवर्तते । तस्य मोक्षो न सन्देहः परं संवित्तिपूर्वकम् ॥ पिण्डपाते यदा देवि कपालम्भिद्यते तदा ॥८॥ इति ज्ञाननिर्णये योगिनीकौलमहच्क्रीमच्छेन्द्रपादावतारिते चन्द्रद्वीप- विनिर्गते न्यासः त्रयोदशः पटलः ॥

·कोलज्ञाननिर्णये चतुर्दशः पटलः। ॥४॥ देव्युवाच- मन्त्रजालविनिर्मुक्तम्प्राणायामविवर्जितम् । चक्रध्यानविनिर्मुक्तं सद्यः सिद्धिकरं परम् ॥१॥ निर्गमं देहमध्ये तु संशयच्छित्तिकारकम् । शृणु त्वमद्भुतं देवि महदाश्चर्यकारकम् ॥२॥ ब्रह्मा विष्णुः सुराः सर्वे क्लिश्यन्ते मन्दबुद्धयः । गन्र्धवाः किन्नरा यक्षा असुराश्च तपोधनाः॥३॥ न तेषां कथितं देवि इमं कौलं परं प्रिये । कुलभक्तिविहीने तु गुरुभक्तिविवर्जिते न देयं कोलिकं सारं शिष्यमन्दपरीक्षिते। वञ्चका कृपणा मूढा हीनानि सत्यनिन्दिते ॥५॥ न दद्यादनुग्रहा यस्या देवाग्नियतिद्वषकाः ये दद्यास्तु इमे शिष्या देशिको सिद्धिीयते ॥ ६ ॥ गुर्वाज्ञाकारिणो नित्यं युक्तायुक्तपरीक्षकः । धर्मे च रतये नित्यं क्रोधये शून्यवर्जितः॥७॥ निश्चितनिस्पृहे गुप्ते निस्संशैकान्तवासिने देवाग्नियतियोगिन्या भक्त्या नित्यं प्रसन्नधीः॥८॥ वरयेच्छिष्य कुर्वीत दृढभक्तिपरायणः। सुपरीक्ष्य सदा तस्य यो दद्याच्चिरजीवितम् ॥६॥ द्वौभावसुप्रपश्चात्मा कपटव्रतधारिणः । योगिनीनां च विद्विष्टे गुर्वाज्ञालोपकारकः ॥१०॥ 9. मुपरीष्व । Ms.-2. संययो- 4. कोलं; 8. भक्षा for भक्त्या; an ·चतुर्दशः पटलः न देयं कौलिकं ज्ञानं कामिने क्रोधिने तथा । न शिवदूषके देवि निन्दके कुलभैरवे ॥ ११ ॥ सागररत्नसंघाते अमूल्यं भुवि विक्रयः। सागरं रत्नसंपूर्णमकेतुं यस्य संचयः ॥ १२ ॥ न दद्यान्निन्दको देवि सप्ताहनि परेण हि। इमं कोलं महादेवि सर्वकालस्य निर्णयम् ॥ १३ ॥ यस्य कौलागमे स्पर्धा ना ज्ञातुमीदृशं प्रिये। सम्यग् ज्ञानवरं देवि सप्ता...नदापयेत् ॥१४॥ यत् क्रमं पूछितं देवि तत् क्रमं शृणु भाविनि । प्रथमं मूलचक्रन्तु यदान्यभ्यसते प्रिये ॥ १५ ॥ तदा तु प्रत्ययं देवि महदाश्वर्यकारकः। प्रथमं कम्पमायाति धूननन्तु द्वितीयकम् ॥ १६ ॥ हस्तपादशिरकम्पभाषाणि विविधानि च। मन्त्रमुद्रगणं सर्वं दुर्दुरप्लुत एव सः॥ १७ ॥ भूमित्यागकवित्वश्च अतीतानागतं तथा । कालस्य वञ्चनं देवि रूपस्य परिवर्तनम् ॥१८॥ बलीपलितनाशश्च खेचरत्वं हि सुन्दरि । अष्टौ च सिद्धिसंप्राप्तिर्मलकौलं वरानने ॥ १६ ॥ शृणु त्वमद्भुतं देवि आधारस्यैव निर्णयम् । देव्याश्चक्रोई देवेशि आधारञ्चतुरङ्गुलम् ॥ २०॥ तस्मिंश्चैव मनः कृत्वा शुचि भूत्वा तु पार्वति । कम्पस्तोभस्तथा भाषा मुद्रामुत्प्लवनन्तथा ॥२१॥ Ms.-14 ज्ञातु ; 15 प्रथं for प्रथमं; 19. नासञ्च, 20. मद्तं ।

·কীত্তাললিকায় अश्रुतानि तु शास्त्राणि मन्त्रमुद्रागणं महत् । भून्मागं [2] खेचरत्वञ्च वश्यमाकर्षणन्तथा ॥ २२ ॥ जरापहरणं देवि मृत्युकालस्य वञ्चनम् । पातालं खेचरत्वञ्च अचिराद्भवति प्रिये ॥ २३ ॥ एतत्ते कथितं तुभ्यं आधारस्य तु] लक्षणम् । अथान्यं संप्रवक्ष्यामि ब्रह्मग्रन्थिविनिर्णयम् ॥ २४॥ तस्मिंस्थाने मनः कृत्वा प्रहरैकेण भाविनि। कम्पस्तोभादिकं भद्रे भाषा चैव त्वनेकधा ॥ २५ ॥ दूराश्रवणं पुरक्षोभम् अतीतानागतन्तथा। कालस्य वञ्चनं देवि अमरञ्च कवित्वता ॥ २६ ॥ अणिमादिगुणैश्वयं सिद्धिश्व मानसी भवेत् । एतत् कथितं देवि ब्रह्मग्रन्थिविनिर्णयम् ॥ २७॥ अतोड़ शृणु कल्याणि यथातथ्यं यशस्विनि। ऊर्द्ध रोमाः प्रवर्त्तन्ते यस्मिंस्थाने तु त्र्यम्बके ।। २८ ॥ ज्वलज्योतिसमाकारा किञ्चिद्विद्युसमप्रभः । चिन्तयेत् सप्तरावन्तु प्रत्ययश्चोपजायते ॥ २६ ॥ कम्पस्तोभस्तथा भाषा मुद्रामुत्पतनन्तथा। पुरप्रवेशमावेशं वश्यमाकर्षणादिकम् ॥ ३० ॥ अतातानागतश्चैव दूराञ्च दर्शनं तथा। बलीपलितनाशश्च रूपस्य परिवर्तनम् ॥ ३१ ॥ खेचरीणां च सामान्यो भवेदभ्यासतो रतः। एतत्ते कथितं देवि रोमकूपादि कौलिकम् ॥ ३३ ॥ MS-28. अतोर्ड ; 29. रोम ; 30. मावेश ; 31. दूराच ; बलि। an ·॥ वृषणोत्थस्य कौलस्य कथितं तव सुव्रते। शृणु त्वं वरदे नित्यं वीराणां वीरमातरे ॥ ३३ ॥ वह्निकोलस्य योऽभ्यासं कथयामि च सांप्रतम् । तस्मिंश्चित्तं स्थिरं कृत्वा क्षणार्द्ध यावत्तिष्ठति ॥ ३४॥ स्तोभभाषादिमुद्राश्च भूमित्यागादिकारकम् । वश्यमाकर्षणं देवि जरामरणनाशनम् ॥ ३५ ॥ पुरप्रवेशमावेशं पुरक्षोभादिकारकम् । उत्तिष्ठ खड्गपातालं ध्रुवं सिध्यति कौलिके ॥ ३६ ॥ ईप्सितं कुरुते रूपं सतताभ्यासतत्परः। पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि कौलसद्भावमुत्तमम् ॥ ३७॥ हृदिस्थन्तु मनः कृत्वा तन्निष्टं यावत्तिष्ठति । तावत् समाधिमायाति स्तोभावेशादिलक्षणम् ॥३८॥ भ्रमते अङ्गमङ्गानि हस्तपादशिरादिकम् । वर्णना स्फोटना वापि पुरक्षोभ वरप्रदे ॥ ३६॥ गान्धवीं किन्नरी वापि यक्षी पातालवासिनी। असुरी चैव देवेशि विद्याधरी सुलोचने ॥ ४०॥ क्षुभ्यते च न संदेहो ह्यभ्यासात्तद्गतस्य तु। अतीतानागतञ्चैव दूराश्रवणमेव च ॥ ४१॥ पुरप्रवेशमावेशं मृत्युनाशं महातपे। योगिनीमेलकत्वञ्च अचिराद्भवति स्फुटम् ॥ ४२ ॥ एतत्ते कुलसद्भावं हृदिस्थं प्रकटीकृतम् । पुनराश्चर्य वक्ष्यामि शृणु त्वं मकरध्वजे ॥ १३ ॥ Ms.-34. तस्मिं। 43. पुनराश्चर्य ।

·कौलज्ञाननिर्णये चित्तं कृत्वा प्रयत्नेन कण्ठकूपोद्भवं प्रिये। वदने शास्त्रसद्भावं स्वशक्त्या चोदितं प्रिये ॥ ४४ ॥ अतीतानागतञ्चैव वर्तमानन्तथैव च । न मृत्युभवते तस्य अक्षयो यमरद्युतिः ॥ ४५ ॥ जराव्याधिविनिर्मुक्तं बलीपलितवजितम् । क्रुद्धन्तु चालयेदेवि त्रैलोक्यसचराचरम् ॥ ४६॥ न ब्रना न च वा विष्णुर्न रुद्रा रुद्र एव च । याहशो भवते सिद्धिस्सतताभ्यास एव च ॥४७॥ पदोत्तिष्ठमिदं कौलं नात्मानं ज्ञाननिर्णयम् । एतज् ज्ञानं वरं ज्ञानं स्वातन्त्रसिद्धिमानसी ॥४८॥ कथितं ज्ञानसद्भावं सुगोप्यं कण्ठसंस्थितम् । गृहीतव्यं प्रयत्नेन कौलवे सिद्धिमिच्छता॥ ४६॥ अत ऊद्धेश्वरं गुह्यं सर्वव्याधिविमर्दकम् । रसना ऊर्द्धकं कृत्वा मनस्तस्मिन्निवेशयेत् ॥५०॥ सतताभ्यासयेत्तत्तु मुहूर्त नाशयेत् प्रिये । क्षणेन मुच्यते रोगाधिमृत्युजरादिभिः॥५१॥ नश्यते व्याधिसंघातं सिंहस्यैव यथा मृगाः। क्षणेन नश्यते व्याधिः कटुके कुष्ठनाशनम् ॥५२ ॥ सुस्वादेन महादेवि बलीपलितनाशनम् । क्षीरस्वादेन मेधावि अमरो जायते नरः॥५३॥ घृतस्वादोपमनं देवि स्वातन्त्रन्तु यथा भवेत् । चित्तं दद्यान्तु चक्रेण नासे दद्यात् विजृम्भिका ॥ ५४ ॥ Ms.-46. चालयद्देवि ; 48. स्वातन्त्रः ; 49. सुगोप्य ।

·चतुर्दशः पटलः वाचा सिद्धिर्भवत्येव कामदेवोऽपरः प्रिये। देवकन्या सुराणाश्च यक्षविद्याधरो भवेत् ॥ ५५ ॥ मृष्टादिखण्डखाद्याश्च लट्ठ कशोकवर्तिका । दिव्यकन्या अनेकाश्च आकृष्य भुञ्जते प्रिये ॥ ५६ ॥ अणिमा लघिमा देवि ऊर्द्ध रेतःप्रवर्त्तनम् । ऊर्द्ध रेता भवेद योगी न योगी करत [2] प्रिये ॥ ५७ ॥ निष्ठीवनं न कर्त्तव्यं प्रसादादपि भाषिणि। दुर्लभन्तु इमं चक्रं नास्ति योगं इमम्परम् ॥ ५८ ॥ अत ऊर्द्धम्परं गुह्यं योगिनीकौलमुत्तमम् । अभ्यासे तु पदाभ्यस्त महदाश्चर्यकारकम् ॥ ५६ ॥ अणिमादिगुणास्तस्मिन् दूरात् स दर्शनन्तथा। भवते नात्र संदेहः सतताभ्यासतत्पराः ॥ ६॥ मृतकोत्स्थापनं देवि परदेहप्रवेशनम् । प्रतिमाजल्पनन्तस्मिन् घटपाषाणस्फोटनम् ॥ ६१ ॥ पशुग्रहणमावेशं रूपादिपरिवर्तनम्। ब्रह्मविष्णुयमेन्द्राश्च वरुणो वायुरेव च ॥ ६२ ॥ स्वर्गाद्यासोमराजानं देहमध्ये वरानने। गन्धर्वाः किन्नरा यक्षा नागा विद्याधराः प्रिये ॥ ६३ ॥ विमानकोटिसन्तानाः सर्वाभरणभूषिताः। नक्षत्रतारकोपेतं ब्रह्माण्डपरिघट्टितम् ॥ ३४॥ पश्यते देहमध्यस्थं बैलोक्यं सचराचरम् । दर्शयेत् स्वकपिण्डं सततध्यानादनेकधा ॥ ६५ ॥ Ms.-55. प्रियः ; 58, नास्ता योग ; 59, पदन्यस्त ; 65. वैलोक्य । ७ ·५० कौलज्ञाननिर्णये सहस्रकोटिभिर्देवि कर्ता हती स्वयं शिवः । अभ्यासाद् ददते सिद्धिरष्टधा शास्त्रचोदिता ॥ ६६ ॥ पूज्यते सर्वसिद्धश्च मम तुल्यं वरानने। सतः कौलमिदं देयं न देयं यस्य कस्यचित् ॥६७॥ गुरुकौलागमे भत्तया देव्याः पूजारतः सदा । एतदोद्धरणं गोप्यं नित्यन्तु कृतनिश्चयः॥ ६८ ॥ अत ऊर्दू प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं कुलभाविनि । ललाटवर्णराशिस्थं लक्ष कृत्य सुरार्चिते ॥ ६६ ॥ जल्पते बहुधा भाषा अङ्गस्य भ्रमणन्तथा। नादं प्रमुञ्चते देवि महावेगञ्च जायते ॥७॥ ईप्सितं कुरुते रूपम् अभ्यासन्तत्परं प्रिये। अत ऊर्द्धम्परं गुह्यं शृणु त्वञ्च परापरम् ॥ ७१॥ ललाटवर्णराशिस्थं ब्रह्मरन्ध्रस्य मध्यतः। अभ्यासात् सततं वीर ग्रामधर्मश्च वर्जयेत्॥७२॥ सृष्टिसंहारकर्त्तारो भवत्येव न संशयः। जरा-मरणनिर्मको नित्यं वै योगिनीप्रिये ॥७३॥ ज्ञातमात्रेण तु देवि अभ्यासे मोक्षतां गतिः। अत ऊर्दू प्रवक्ष्यामि रन्ध्रकौशलस्य निर्णयम् ॥७४ ॥ सततमभ्यसेत् प्राज्ञो व्याधिमृत्युन विद्यते। मम तुल्यबलो भूत्वा संहारसृष्टिकारकम् ॥ ७५ ॥ स्वतन्त्रं क्रीडते भद्रे इच्छारूपी भवेद् यथा। विसर्जः कौलिकं देवि तस्मिंश्चित्ते स्थिरं सदा ॥७६॥ Ms.-66. देवि। ।

·५१ चतुर्दशः पटलः शृण्वन्ति दूरतो देवि मननञ्चावलोकनम् । कपालघट्टिका देवि निगूढं स्थापितं प्रिये ॥७७॥ एतदभ्यसतो देवि निष्क्रमेहाह्यतः सदा। मक्षिकामंक्षुणो वापि व्याघ्रसिंहगजस्तथा ॥ ७८ ॥ एतत्तु धारयेद्रूपं मनसा चिन्तितं प्रिये। एतत्तु कुलविज्ञानं पारम्पर्यक्रमागतम् ॥ ७ ॥ मोक्षदं सारमेवं च ज्ञातव्यं वरवर्णिनि । तस्मात् सर्व प्रयत्नेन ज्ञातव्यं कुललक्षणम् ॥८॥ घटपूर्णमिव कुम्भं कुड्यस्तम्भा इवाचलः। व्यापयित्वा स्थितो देव तद्वद् योगीनसोपमः[?] ॥८१॥ अतो संप्रवक्ष्यामि शृणु त्वं वीरवन्दिते । न जलं चिन्तयेदेवि न वहिवायुराकाशम् ॥२॥ नाधस्तादूर्द्धमध्यञ्च काष्ठवल्लोष्ट्रवत् प्रिये । मनस्य उन्मनीभावो यदा भवति सुन्दरि ॥३॥ शून्यशून्यमनः कृत्वा निश्चिन्तो निश्चलस्थितिः। घटपटस्थितस्तम्भा ग्रामकूपादिकं बुधः॥८४॥ भेरिशसमृदङ्गैश्च वीणावंशनिनादितः। ताड्यमानन्नबोध्यते जीवस्तल्लयतां गतः ॥८५॥ भूतं भव्यं भविष्यश्च अतीतानागतन्तथा। अक्षयो ह्यमरो भूत्वा कामदेवद्वितीयकः ॥८६॥ भेद्यमानो न जाये...खाड्यमानस्तु पन्नगैः। पुष्पवृष्टिपतन्तस्य पारिजातस्य सुन्दरि ॥८७॥ Ms.-80. सर्व्व।

·कौलज्ञाननिर्णये पूज्यते नागकन्याभिर्यथाह हाटकेश्वरः । पञ्चश्रोतात्मकञ्चैव मोक्षार्थं चोदितो मया ॥८॥ त्वद्भक्तया निर्णयं देवि चोदितं कुलगोचरे । अतोर्ट्स कथ्यते देवि मुद्रानिर्णयलक्षणम् ॥ ८ ॥ अनामा हृदये लग्ना मुद्रेयमीश्वरीप्रदा। द्वादशान्ते यदा पश्येत् स्फुरन्तम्मणिमालिका ॥१०॥ अनामा नाम मुद्रेयं वपा [?] खेचरतां गतिम् । मुद्रितम्पञ्चमुद्राभिश्चैतन्यसहितं प्रिये ॥ १२ ॥ भेदयेत्तत्कपाटश्च अर्गलायासुसञ्चिता। पञ्चाद्वादशान्तं यावच शक्तयाचारेण भेदयेत् ॥ १२ ॥ देव्या भूत्वा च योगिन्या मातृचक्रावशानुगा। लीयन्ते खेचरीचक्रे क्षोभयेत् परमामृतम् ॥ ६३ ॥ अमृतेन विना देवि अमरत्वं कथं प्रिये। अमृतं कौलसद्भावं शृणु कामकलात्मकम् ॥ १४ ॥ सहजान्तस्थितन्तत्त्वं स्फुरन्तं मणिनिर्मलम् । मुक्ताफलसमौपम्यं खद्योतसदृशं प्रिये ॥ १५ ॥ तारकोल्लाससंकाशं प्रस्फुरन्तन्नभ-स्थले। सित-रक्तश्च कृष्णञ्च धूम्रपीतञ्च रूपकम् ॥ १६ ॥ -सृष्टिसंहारकारकम्। उत्पत्तिप्रलयञ्चैव अकुल-कुल-वज्जितम् ॥१७॥ दिवायामभ्यसेदेवि कृत्वादित्यन्तु दृष्टत [?] । स्वरूपं दृश्यते.. ॥८॥ Ms.-90. मूद्रेय ; 95. मुक्तो; 96. तारकोल तु ।

·चतुद्दशः पटलः ... कुर्यात् प्रयत्नेन पररूपं न संशयः। क्षणेन कुरुते सृष्टिं संहारश्च वरानने ॥ ६ ॥ निशायामभ्यसदेवि उतुङ्गशतमीश्वरम् । कोदण्डद्वयमध्यस्त... ॥१००॥ एतन्ते परमं देवि येन सृष्टं चराचरः। अस्मिन्नेव लयं भद्रे समुद्रेण नदी यथा ॥ १०१॥ अनेन दृढमात्रेण पुण्यपापन लिप्यते। पिण्डमटप्रकारेण अष्टधातुपदं प्रिये ॥१०२॥ अष्टधा रूपविज्ञानं रूपातीतन्तु चाष्टधा। अष्टाष्टविधिना चक्रं ज्ञातव्यं सिद्धिकारणम् ॥ १०३॥ कुललक्षं कुलाधारं नलिकावज्रसम्भवा । क्षोभञ्च कुलयानञ्च परतत्त्वविदः प्रिये ॥ १०४॥ अनुज्ञा गुरुसिद्धानां देवतानाञ्च भासिनि क्षीराम्भे फेनसदृशं शीतलं चन्द्रसन्निभम् ॥ १०५ ॥ निमेषाद्ध क्षोभमायाति वेला इव महोदधेः। मुच्यते ज्वरकुष्ठाद्यैाधिसंघर्महातपे ॥ १०६ ॥ इति ज्ञाननिर्णये श्रीयोगिनीकोलम्महच्छीमच्छन्नपादावतारिते चन्द्रद्वीप- विनिर्गते ध्यानयोगमुद्रा चतुर्दशः पटलः ॥ । Ms. 99. कुरुते; 106. निमिशा ।

·कौलज्ञाननिर्णये पञ्चदशः पटलः। देव्युवाच- अद्य मे सफलं जन्म सफलं च तपस्तथा। देवत्वमद्य सफलं त्वत्प्रसादेन भैरव ॥१॥ तपश्च सफल मेऽद्य अद्य नेत्रोपशोभितम् । अद्याहं कृतकल्याणि ज्ञानदृष्टिकृतक्षमा ॥२॥ अद्य मे भूषितो कर्णो महाकौलं श्रुतं मया । अद्य मे तेजपिण्डन्तु महाज्ञान हृदि स्थितम् ॥३॥ अद्य मे कुलशीलञ्च अद्य मे रूपलक्षणम् । अद्य मे भ्रान्तिरुच्छिन्ना त्वत्प्रसादात् सुराधिप ॥ ४ ॥ विज्ञात्वा यन्मया पूर्वन्न पृच्छामि पदे पदे। यत् किञ्चित् दृढ़सद्भावं तत् सर्वं कथयस्व मे ॥५॥ अनधीतं मया पूर्वन्तुष्टस्त्वं मे पुनः पुनः। चारणाकोटयः सप्त तन्मध्ये पृच्छितं इमम् ॥६॥ पूर्वमेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। केनोपायेन वीरेश आत्मानं रक्षितं त्वया । तद्वस्तु कथ मे नाथ येनात्मरक्षितं त्वया ॥७॥ मैरव उवाच- साधु साधु महाज्ञानि न पृष्टं केनचिदिमे। अत्यन्तगहनं देवि सुगोप्यं रक्षितं मया ॥८॥ मुण्डाधारेस्थित.. नखाग्रे पश्य भैरवि । अस्थिचक्रस्य मध्यस्थं सर्वञ्चैव सुसंस्थितम् ॥ ६ ॥ Ms. 5. किञ्चिड्; 9. यस्वद्भरवि ।

·पञ्चदशः पटलः सहजन्तु इमं चक्रं वजनामातिकोद्भवम् । वजयोगप्रयोगेण वज्रवद्भवते नरः॥१०॥ सप्तकोटिसहस्राणि पत्राणां केसरान्वितम् । अर्द्धकोटिगतं चक्रं सहस्र कोटिजं शुभम् ॥ ११ ॥ त्रिगुणं वेष्टितं कृत्वा क्षीराधारे व्यवस्थिताः । क्षीरादा...विप्लकारैः पूरयेत्तत्तनु सदा ॥ १२ ॥ कर्णिकायां परं तत्त्वं अतसीपुष्पसन्निभम् । पञ्चारमष्टपत्रञ्च षोडशारं सुशोभनम् ॥ १३ ॥ षोडशारं लिलिख्यन्तु अन्तरालसमन्वितम् । अष्टारपद्मपत्रञ्च षोडशैकं वरानने ॥ १४ ॥ बिन्दुच्छिन्दश्च कर्त्तव्यं अन्तराल[म]पिसुव्रते। षोडशाक्षरभिन्नन्तु आत्मा के प्राणसंयुतः ॥ १५ ॥ षोडशाक्षरभेदन्तु ऊर्द्ध चक्र व्यवस्थितम् । चतुष्कलं पुनर्देवि अन्यथा न कदाचन ॥ १६ ॥ आधारे च आत्मचक्रं तदूर्द्धगम् । कर्णिकायात्मनः कृत्वा ऊर्द्धचक्रण प्लावयेत् ॥ १७॥ गोक्षीरविलतर्देवि प्लाव्यमानं सविप्लषः। द्विरष्टवर्षमात्मानं अधश्चके व्यवस्थितम् ॥ १८ ॥ किञ्चिदर्शितवर्णाभं प्राणचक्रं सुलोचने। प्लावयेत् पूर्वचक्रण पूर्णचन्द्रनिभं तनु ॥ १६ ॥ आनयेन्निश्चलीभूतम् अस्थिचक्रोद्भवेन तु । प्लावयित्वा जगत् सर्वं त्रयचक्रं समभ्यसेत् ॥ २० ॥ Ns.-12. पुरयन्तन्तनु; 16. पुनं ।

·५६ कौलज्ञाननिर्णये आरमूद्धिचक्रन्तु तदूर्द्ध चैव पार्वति । नलीकायां गर्भलीनं संहारन्तु कुतः प्रिये ॥ २१ ॥ बलीपलितनिर्मक्तो ज्वरव्याधिविवर्जितः। अक्षयो ह्यमरो नित्यो यथार्हन्तिष्ट मानसः [?] ॥ २२ ॥ यदा भवति संहारस्तदा पश्येच्चराचरम्। तदाऽसौ तिष्ठते भद्रे मया सार्द्ध स्वरेश्वरि ॥ २३ ॥ यथा मह्यं प्रभुत्वञ्च त्रैलोक्यं सचराचरम् । तद्वत् स भवते देवि स्मृष्टिसंहारकारकः ॥२४॥ समचित्तं सदा लीनमस्थिचक्रं सुलोचने । वज्रवत्तिष्ठत देहं संहा[रन्तु न हि प्रिये ॥ २५ ॥ मयाभ्यस्त मि]दम्पूर्वन्तेनाहमक्षयं प्रिये। एतन्मया कथितं शास्त्रे अप्रमेयमनेकधा ॥२६॥ इमन्तु गृढसद्भावं मम गुह्य प्रगोपितम्। गोपनीयं प्रयत्नेन सप्तादृर्द्धन्न दापयेत् । एतत्ते कुलसद्भावम्मया तुभ्यम्प्रकाशितम् ॥ २७॥ इति ज्ञाननिर्णये योगिनीकोलम्महच्छीमच्छेन्द्रपादावातारिते चन्द्रद्वीप- विनिर्गते परमवज्रीकरणं नाम पञ्चदशः पटलः ।। Ms.-22. वलि ; यथाहन्ति ; 27. गुह्य ।

·षोडशः पटलः षोडशः पटलः। देव्युवाच- योगिनीसिद्धसम्पन्नं दिव्यरूपेण भैरव । क्रीडते मातृमध्यस्थं स्वशक्ति बलगवितम् ॥१॥ दुविज्ञ यं सदा नाथ तुभ्यं चरितचेष्टितम् । न ज्ञातं सुरगान्धर्वैः किं पुनर्भुवि सम्भवैः॥२॥ त्रिकालं तिष्ठसे तले नलं वा पीठपर्वते । तन्ममाचक्ष्व देवेश भक्ष्याणां दिव्यदर्शनम् । अतिध्यानविदं देव कथ्यतान्तु मम प्रभो ॥३॥ भैरव उवाच- शोभनं पृच्छितं भद्रे अद्भुतसिद्धिगोचरे । कथ्यमानं विशालाति किं भयं तेजभामिनि ॥४॥ श्रीशैलश्च महेन्द्रश्च पीठका मा ख्य विश्रुतम् । सन्निधानो ह्यहं भद्रे निष्कालसिद्धिमेलकम् ॥ ५॥ प्रसन्ना ये नरा भद्रे व्योमध्यानकचेतसः। दर्शनं च भवते तस्मिन् मया सार्द्ध कुलेश्वरि ॥ ६ ॥ श्रीशैले नाम संसिद्धिर्महेन्द्र राजसं स्मृतम् । साविकं योगसंयुक्तो कामाख्यं पीठमास्मृतम् ॥७॥ तस्मिन् मेलापकं लब्धा योगिनीसिद्धिः तत्समम् । मनसा चिन्तितं रूपं अणिमादिगुणाष्टकम् ॥८॥ किन्त्वया तेन विज्ञातं मह्यं चरितचेष्टितम् । कथितं मेलकं स्थानं श्रुतं ते चेष्टितं शुभम् ॥ ६ ॥ Ms-1, मध्येस्थं स्वक्ति; 2. चेष्टित ; गान्धव्वै ; 4. त्येज ; am ८ ·कौलज्ञाननिर्णये पञ्चस्रोतात्मकं चैव गोपितं सिद्धिगोचरम् । अभक्ष्या चोद्यते नाथे अन्यथा न कदाचन ॥ १०॥ अहन्तत् परमं तत्त्वं अहं स भैरवः प्रिये। अहं सदा शिव ईशः श्रीकण्ठो रुद्र एव च ॥ ११ ॥ अहं सो धीवरो देवी अहं वीरेश्वरः प्रिये ॥१२॥ अनन्तोऽहम् महादेवि रुद्रोऽहं सुरसुन्दरि। संहरामि जगत् सर्व संहारोऽहं कुलेश्वरि ॥१३॥ चराचरः पुनः सृष्टिः स्त्रष्टारो धीरवन्दिते। विहितं त्रायते नित्यं विधाताऽहं कुलागमे ॥ १४ ॥ विश्वन्तु निशृतं येन विश्वपादेति गीयते । विचित्रचित्रतासृष्टिविचित्रेति च विश्रुते ॥ १५ ॥ स्वेच्छया क्रीडितोऽहं च करोति विकरोति च। श्वेतपादस्त्वहं देवि श्वेतपादेति गीयते ॥१६॥ चन्द्रकान्तसमं तेज भृङ्गवर्ण सुनिर्मलम् । ते चाहं विश्रुते लोके भृङ्गपादा वरप्रदे ॥१७॥ असुराणां सुराणां च अहं भट्टारकः प्रिये। भट्टपादेति विख्यातो नामेदं मम मुन्दरि ॥१८॥ श्रियामुत्कण्ठिता ये तु श्रीकण्ठस्तेन उच्यते। रूरूपादं महादेवि रूद्रोऽहं द्रावणप्रिये ॥१६॥ (रूरूपादं महादेवि महीद्रावणं प्रिये।) त्वउमातु महादेवि तुभ्यं पतिरहं प्रिये ॥२०॥ श्रियाया तु अहन्नाथ श्रीनाथ सिद्धगोचरे । Ms.-10. त्वभक्ष्या; कडाक्न . 15. नियतं।

·षोडशः पटलः यदावतारितं ज्ञानं कामरूपी त्वया मया। तदावतारितं तुभ्यं तत्त्वन्तु षण्मुखस्य च ॥ २१ ॥ तेन कौलागमे देवि विज्ञानं प्रणवप्रिये । अव्यक्तेन तु रूपेण चन्द्रद्वीपे अहं प्रिये ॥ अव्यक्तं गोचरं तेन कुलजातं मम प्रिये ॥ २२ ॥ श्रीदेव्युवाच- किमर्थं चन्द्रद्वीपन्तु अहश्चैव गतः प्रभो। किमर्थं ग्रसिता प्राज्ञा आदिषण्मुखस्य च ॥ २३ ॥ अन्योऽपि विस्मयो देवि कौलवे सिद्धिमिच्छता । सूचितं सूचनार्थाय वटुको नाम नामतः॥ किं वर्णा ध्यानमात्रश्च श्रोतुमिच्छामि भैरव ॥ २४ ॥ भैरव उवाच- । आत्मानं बुध्यसे नाथ यद्यपि प्रियभाषिणि इच्छा त्वं ज्ञानशक्तिश्च क्रियाख्या चैव भासिनि ॥२५॥ गौरी चैव महाकाली लक्ष्मी चैव श्रिया तया । अहं त्वं च विशालाक्षि सर्वशास्त्रावतारकः ॥ २६ ॥ अहं चैव त्वया सार्द्ध चन्द्रद्वीपं गतो यदा। तदा वटुकरूपेण कार्तिकेय [:] समागतः॥२७॥ अज्ञानभावमासृत्य तदा शास्त्रं हि मूषितम् । शासितोऽहं मया देवि षण्मुखा मृषकातृकम् ॥ २८ ॥ गतोऽहं सागरं भद्रे ज्ञानदृष्टयावलोकनम् । मच्छमाकर्षयित्वा तु स्फोटितं चोदरं प्रिये ॥ २६ ॥ Ms.-21. कामसुपी ; 25.प्रियभासिनि ; 27. चन्द्रद्वीप ।

·६० कौलज्ञाननिर्णये गृहीत्वा मत्स्योदरस्थन्तु आनीतन्तु गृही पुनः। स्थापयित्वा ज्ञानपट्ट मम गूढं तु रक्षितम् ॥३०॥ पुनः क्रुद्धमनेनैव मूषकेण सुरेश्वरि । गार्तं कृत्वा सुरुङ्गाय पुनः क्षिप्तं हि सागरे ॥३१ दशकोटिप्रमाणेन महामांसेन भक्षितम् । मम क्रोध समुत्पन्नं शक्तिजालो मया कृतः॥३२॥ आकर्षितो मत्स्यसतानां सागरहदात् । नागतोऽसौ महामत्स्था मम तुल्यबलः प्रिये ॥ ३३॥ ज्ञानतेजेन संभूतो दुर्जयस्त्रिदशैरपि । ब्रह्मत्वं हि तदा त्यक्तं चित्तवी [2] धीवरात्मकम् ॥३४॥ अहं सो धीवरो देवि कैवर्त्तत्वं मया कृतः। आकृष्य तु तदा मत्स्यं शक्तिजालसमीकृतः॥ ३५ ॥ मतस्योदरन्तु ततस्फोट्य गृहीतञ्च कुलागमे । वदन्ति विदिता लोके पशवो ज्ञानजिताः॥३६॥ देव्युवाच- ब्राह्मणोऽसि महापुण्ये कैवर्त्तत्वं मया कृतः। मत्स्याभिघातिनैविप्रा मत्स्यन्नमेति विश्रुताः। कैवर्त्तत्वं कृतं यस्मात् कैवतॊ विप्रनायकः ॥ ३७॥ भैरव उवाच- अव्यक्तन महात्मान कृतं पूर्वन्तु सुन्दरि । ; अव्यक्तगोचरं तेन कुलैर्जातम्महाकृपे ॥३८॥ Ms -35. आकर्षस्तु तततामतस्य; 36 ज्ञानवर्तिता; 38. जात ।

·६ पोडशः पटलः तुभ्यश्चैव महादेवि षट्मुखस्य च पार्वति । विघ्नेशो नन्दिनश्चैव महाकालस्य धीमते ॥३६ ॥ जया च विजयादीनां हरसिद्धिमहावलाः। कालिका योगिनी ख्याता ऊर्द्धतो मत्समं प्रिये ॥४॥ अकुलं तु इमं भद्रे यत्राहं तिष्ठते तदा । कल्पान्ते च युगान्ते च मम देहे तु तिष्ठति ॥४१॥ जीवमध्ये यदा देवि पुष्पमूलफलान्विता। पत्रशाखासमायुक्तो वृक्षस्य चोद्भवं यथा ॥ ४२ ॥ तद्वदुत्पादितान्येऽपि मदेहे कुलभामिनि । अज्ञानभाविता देवि पशुत्वं सुरनायिके ॥ ४३ ॥ गृहीत्वा तु पुनर्देवि महाज्ञानं प्रकीर्तितम् । कथितं तव कामेषि षटमुखस्य गणस्य च ॥ ४४ ॥ नन्दी चैव महाकाले जया च विजयादिषु । भट्टाद्या द्रोणकादीनां तथा च हरसिद्धिका ॥ ४५ ॥ कथितं कालिका योगी सर्वकौलस्य निर्णयम् । भक्तियुक्ता समत्वेन सर्वे शृण्वन्तु कौलिकम् ॥ ४६ ॥ महाकौलात् सिद्धकौलं सिद्धकौलात् मसादरम् [?] | चतुर्युगविभागेन अवतारञ्चोदितं मया ॥ ४७ ॥४७॥ ज्ञानादौ निर्णीतिः कौलं द्वितीये महत् संज्ञितम् । तृतीये सिद्धामृतन्नाम कलौ मत्स्योदरं प्रिये ॥४८॥ ये चास्मानिर्गता देवि वर्णयिष्यामि तेऽखिलम्। एतस्माद् योगिनीकौलान्नाम्ना ज्ञानस्य निर्णीतौ ॥४॥ ॥

·कौलज्ञाननिर्णये क्षणेन योगिनी हृष्टा देव्या सह विनायकः। चत्वारः कुलसिद्धास्तु पृच्छमाना सुभाविता ॥ ५० ॥ रोमाञ्चकञ्चका सर्वे पुष्पहस्तास्तु बोधिता। दण्डवत् पतिताः सर्वे आत्मवादं वद प्रभो॥ योगाभ्यासरतानान्तु रक्तपालस्य निर्णयम् ॥५१॥ भैरव उवा[]- अहं त्वं च विशालाक्षि चन्द्रद्वीपसमागतो। षट्मुखो वटुको जाताः क्षत्रपालकुलागमे ॥ ५२ ॥ सिध्यन्ते कोटयः सप्त तावत्त्वं क्षत्रपालकः । वटुकौ किं न विज्ञातौ सुतौ तुल्यं वरानने ॥ ५३॥ सिद्धामृते तु यत् प्रोक्तं गुरोनिन्दा विगहिता। रथ्याच्यवनसंजातं पतितं च महोदधौ ॥ ५४॥ कलौ युगे महाघोरे दिव्यैः संसाधितोऽपि सः। तन्ने तन्त्रे समाख्यातं यथाशापन्तु प्राप्तवान् ॥ ५५ ॥ तस्य पूजाबलिः पिण्ड आसनं जाप्यमेव च। कथयामि समासेन यथा सिध्यति साधके ॥५६॥ ह्रीं वटुकाय कपिलजटाय पिङ्गलनेत्राय देवीपुत्राय मातृ पुत्राय इमां बलिं ममोपनीतां गृह्ण गृह्ण चुरु मुरू ह्रीं बलिमन्त्र चाल चाल भक्ष २०० पिण्डमन्त्रः यत्किञ्चित् भक्षयेत् प्राज्ञः अग्रपिण्डन्तु दापयेत् । ह्रीं वटुकाय आसनमन्त्रः ह्यौं ह्यौह्यं महाभैरव पूजनमन्त्रः। ह्रीं ह्वां जाप्य- Ms.-48..कलो fer कलौ;.50 बतेने ; 52 . चं; 53..किन्न ।

·बोडशः पटलः यः सदा जाप्यमिदं कुर्यानिर्विघ्नं सिद्धिभाजनः । गृह्ण गृह्णति वक्तव्यं गृह्णाति वटुकस्तथा ॥ ५७ ॥ दण्डहस्तं सदाध्यायेज्जटिलं ब्रह्मतेजसम् । रक्ताम्बरपरीधानं वटुकं विनमईकम् ॥ ५८ ॥ पूज्यमानं सदाकालं अग्रतो दण्डपाणिनम् । चतुरङ्गवलं जित्या उष्टानां [?] स्तम्भकारकम् ॥ ५६ ॥ चौरराजकुलादीनां सर्पव्याघ्रगजादिषु । ह्रीं च वटुक ह्रीं इमां विद्यां जाप्यं कुर्याद्भयोर्द्धिता ॥ ६ ॥ नाशयेत् सर्वदुष्टानां सिंहस्यैव यथा गजाः । यत्र तत्र क्षुद्रसिद्धिर्वहुधा शास्त्रचोदिता ॥ ६१ ॥ ह्रीं वटुक उक्तमन्त्रेण करोति सुरसुन्दरि। ह्रीं काराङ्कररायेवं वटुकं सिद्धिपूजितम् । पूजयेत्तत् प्रयालेन कौलवे सिद्धिमिच्छता ॥ ६२ ॥ इति ज्ञाननिर्णये महायोगिनीकौले मत्स्येन्द्रपादावतारे चन्द्रद्वीपविनिर्गते षोडशः पटलः॥ mummusative Ms.--58. धरीधान; 61. नाशयेन् । यधागजाः।

·कौलज्ञाननिर्णये सप्तदशः पटलः देव्युवाच- यन्मया पृच्छितं देव आत्मवादस्य निर्णयम् । साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि निःसन्दिग्धं वद प्रभो ॥१॥ भैरव उवाच- साधु देवि महायोगे योगिनीसिद्धनायिके। गृढं गुह्यं सनाभिश्च हृदि पद्ममधोमुखम् ॥२॥ समीरस्तोभकं चक्र घण्टिकाग्रन्थिशीतलम् । नासाग्रं द्वादशान्तं च भ्रुवोर्मध्ये व्यवस्थितम् ॥३॥ ललाटं ब्रह्मरन्ध्र च शिखरस्थं सुतेजसम् । एकादशविधं प्रोक्तं विज्ञानं देहमध्यतः॥४॥ क्लिश्यन्ति मनुजात्यन्तमज्ञात्वा तु कुलागमम् । हृदिस्थसहजो देव स्मरणाहः स उच्यते ॥५॥ हकारो निष्कलो नित्यः संकारं सकलं तथा । सृकारं तु सदा सृष्टि हीत्येवं संहरेजगत् ॥ ६॥ सकारं शुक्लपक्षन्तु हकारं कृष्णपक्षकम् । हकारमीक्षमित्याहुमहार्थञ्च गतं परम् ॥७॥ न शिवेन विना शक्तिर्न शक्तिरहितः शिवः । अन्योऽन्यञ्च प्रवर्त्तन्ते अग्निधूमौ यथा प्रिये ॥८॥ न वृक्षरहिता च्छाया न छायारहितो द्रुमः । शक्त्याभ्यासरतो योगी कुले सामान्यता ब्रजेत् ॥ ६ ॥ स्थूलं सूक्ष्म परो हंसौ ज्ञात्वा सर्वात्मकं प्रिये । पारम्पान् मतं कौलं कर्णात् कर्णगतं परम् ॥ १० ॥ Als.-3. समीरत्तोभकम् ।

·६५
सप्तदशः पटलः
अपरीक्ष्ये न दातव्यं दातव्यं सुपरीक्षिते ।
कृत्वा कुलाभिषेकन्तु प्रकाश्यं त्वात्मनिर्णयम् ॥११॥
पञ्चरत्नादि देवेशि ज्ञातव्या तु कुलागमे ।
प्रथमं पलितस्तम्भं द्वितीयम् ईप्सितं भवेत् ॥ १२ ॥
तृतीयं कामरूपत्वं चतुर्थमक्षयांशकम् ।
पञ्चमन्तु महारत्नं जरामरणनाशनम् ॥ १३ ॥
कृत्वा प्रेतासनं दिव्यं द्वादशान्तमनास्मृतम् ।
भूगृहे निर्जने देशे गन्धधूपसुधूपिते ॥ १४ ॥
शुक्लाम्बरधरो भूत्वा श्रीखण्डेन विलेखयेत् ।
पर्य विन्यसेत्तल सुसहायसमन्वितम् ॥ १५ ॥
महाव्याप्तिमहानिद्रां न शृणोति न पश्यति ।
सुगन्धं पूतिगन्धं वा कर्परञ्चन्दनादिषु ॥ १६ ॥
न गन्धं वेत्ति तत्त्वज्ञो महाव्याप्तिरियं प्रिये ।
अतीतानागतञ्चैव तस्मिन् कालस्य वञ्चनम् ॥ १७ ॥
कर्ता हर्ता भवेद्देवि यदुक्तो वीरमातरे ।
अधोद्धे रमते हंसो द्वादशान्ते लयं पुनः॥१८॥
हृदिस्थं निश्चलीभूतं कुम्भमध्ये जलं यथा ।
मृणालतन्तुसदृशं भावाभावविवर्जितम् ॥ १६ ॥
धारणाधेयरहितं सर्वज्ञं सर्वतोदितम् ।
स्वयं च चलते चोर्द्धम् अधञ्चैव स्वयम्पुनः ॥ २० ॥
रमते सहज तत्त्वं यथात्मनि तथापरे।
ज्ञात्वा तत्त्वमिदन्देवि भवबन्धात्मकः प्रिये ॥२१॥

·कौलज्ञाननिर्णये
कर्णश्च हृदये कृत्वा ज्ञातव्यं हंसलक्षणम् ।
कण्ठस्थाने ध्वनिर्दिव्या सकला तु परापरा ॥ २२ ॥
आपादतलमूर्धान्ता वामाख्यं कुण्डलाकृतिम् ।
गुदस्थमुदयन्तस्या द्वादशान्ते लयं पुनः॥२३॥
एवं तु चरते हंसो देहमध्ये शुभाशुभे।
निर्लेप निष्कलं चोर्द्ध शुद्धमत्यन्तनिर्मलम् ॥२४॥
निगर्भ गर्भरूपेण नित्यानन्दकलक्षणम् ।
ज्ञातव्यं गहनं नाथ महाज्ञानगतं परम् ॥ २५ ॥
अप्रमेयमचिन्त्यं च निराभ्यासपदं स्मृतम् ।
निश्वासोच्छ्राससंयुक्तं भावाभावसमन्वितम् ॥ २६ ॥
स सञ्चरति भूतेषु भूतग्रामे चतुर्विधे ।
स आत्मा स स्वयं कर्ता पिण्डं चैव तु संहरेत् ॥ २७॥
पिण्डस्यैवम्भवेदुःखं बन्धस्यैव सुखं परम् ।
विषादं हरिषश्चैव जरामरणमेव च ॥२८॥
सुधा तृषा च मोहश्च भयाद्या लोभमेव च ।
दारिद्रम्बन्धनादीनि पिण्डस्यैव सुलोचने ॥ २६ ॥
न चासौ छिद्यते शस्त्रर्ण चक्रण बलीयसा।
भिद्यन्ति नैव वज्रण न च वह्नौ दहत्यसौ ॥३०॥
न जलेन भवेन्मृत्युनं जले जीवितं भवेत् ।
न मोहं न च वा रागं न मदं मत्सरं सदा ॥३१॥
न लोभं न च वा कोपं न चिन्ता बाध्यते ते [0] सः।
इन्द्रियाणामिदं सर्व भूतानां च वरप्रदे ॥३२॥

·सप्तदशः पटलः #to जीवेन च जगत् सृष्टं स जीवस्तत्वनायकः । स जीवः पुद्गलो हंसः स शिवो व्यापकः परः॥ ३३॥ स मनस्तूच्यते भद्रे व्यापकः स चराचरे । आत्मानमात्मना ज्ञात्वा भुक्तिमुक्तिप्रदायका ॥३४॥ प्रथमा तु गुरुगात्मा आत्मानं बन्धयेत् पुनः। बन्धस्तु मोचयेद् ह्यात्मा आत्मानमात्मनः प्रभुः ॥ ३५ ॥ आत्मानमात्मना ज्ञात्वा आत्मा कायरूपिणः। आत्मनश्चापरो देवि येन ज्ञातं स योगिराट् ॥ ३६ ॥ स शिवः प्रोच्यते साक्षात् स मुक्तो मोचयेत् परः। सुविशुद्धः सदा देवि पङ्कस्थमिव पङ्कजम् ॥ ३७॥ मानुष्यं पिण्डमासृत्य स शिवः क्रीडते भुवि । इत्थम्भूतं परात्मानं येन ज्ञातं सुभामिनि ॥ ७८ ॥ तस्यैव स्पर्शमात्रेण भवेन्मुक्तिर्न संशयः। तस्योच्छिष्टश्च संप्राप्य भवेन्मुक्तिः परा प्रिये ॥ ३ ॥ तेनैव नापिते देवि अभ्यङ्गोद्वर्त्तनेन तु। तेन पादेन संस्पृष्टे सोऽपि मोक्षस्य भाजनः॥४०॥ एकेन तेन भुक्तेन भुक्तं चैव चराचरम् । सर्वतीर्थेषु यत् पुण्यं स्नात्वा लभति मानवः । तं ज्ञेयन्तु मनः कृत्वा अधिकं तु फलं लभेत् ॥४१॥ योगिनीसिद्धसद्भावं वीरमातृगणादिषु । अस्योद्धे तु निगद्यतु भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम् ॥ ४२॥ इति ज्ञाननिर्णये महायोगिनीकौलेश्रीमछेन्द्रपादावतारिते चन्द्रद्वीपविनिर्गते सप्तदशः पटलः॥ बाले. नं. 40. तेनेव ।

·कौलज्ञाननिये
अष्टादशः पटलः
.
देव्युवाच-
सिद्धानां पूजनन्देव देहस्थप्रत्ययात्मकम् ।
कुलद्वीपविधानं च संक्षेपात कथ्यतां प्रभो॥
कौलवं सिद्धिकामस्य अभिषेक कीदृग् भवेत् ॥१॥
भैरव उवाच-
-
साधूक्तं कथयिष्यामि कुलं द्वीपस्य यो विधिः ।
यवाद्याशालिचूर्णन्तु पिष्टं वा गोधूमोद्भवम् ॥ २॥
येन केनचित् पिष्टेन अनेन सुरसुन्दरि ।
ह्रींकारमन्त्रितं कृत्वा वर्तिद्वादशभूषितम् ॥ ३ ॥
क्षीरखण्डादिमृष्टन्तु घृतपूर्णसुशोभनम् ।
पार्श्वे तु पूजयेत् सिद्धां योगिनीं गुरुमेव च ॥ ४॥
एककालं द्विकालं वा विष्कालं पूजयेत् क्रमम् ।
अग्रतः पूजयेन्नित्यं भुञ्जमानाग्रनायिके ॥५॥
जपेद्वीजपरं श्रेष्ठं ह्रींकारं योगिनीप्रियम् ।
योगिनीमेलकं ह्यस्मिन् भुक्तिमुक्तिप्रदः सदा ॥६॥
अथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि अभिषेके कुलगोचरे ।
रक्तेन पूरयेद् रक्तं शुक्रस्यैव समं प्रिये ॥७॥
कुण्डगोलोद्भवेनैव मधुच घृतसंयुतम् ।
रक्त वामामृतं शुक्र सुरया ब्रह्ममिश्रितम् ॥८॥
वुकपुष्पसमायुक्तकृष्णासवसमायुतम् ।
मदिरानन्दचैतन्यं भक्तियुक्तो महात्मनः॥६॥

·अष्टादशः पटलः उद्धरेद्रुममन्त्रन्तु गुरुसिद्धाञ्च देवताम् । ह्रीं क्लीं म्हौ जूं सः- शङ्खस्थं कलशस्थं वा पूजयित्वा यथाक्रमम् ॥ १० ॥ हढभक्तस्य देवेशे आचार्यो दृढलक्षवित । जयाद्याश्चौषधीः [2] सर्वा मोहनाद्या कृताञ्जली ॥११॥ पञ्चरत्नसमोपेतां रक्तयुक्तेन वेष्टितम् । क्षारक्षीरदधिसर्पि मद्योदे इक्षुमेव च ॥ १२ ॥ स्वादुदञ्चैव गर्भादं क्रमेण परिजल्पयेत् । वक्त कैकशो [2] मध्ये च अष्टौ तां कुलपर्वताम् ॥१३॥ वेश्याकुमारिकाभिर्वा आचार्यः स्वकरैस्तथा। उद्धृत्य शिरसि दद्यात् ततो योगी भविष्यति ॥१४॥ पुनस्तु यजनं वक्ष्ये यथावत्तन्निबोध मे। रक्तं युक्तं समादाय अथवा चिनजं शुभम् ॥ १५ ॥ ततस्तुष्टजयेद्देवि क्रमञ्चैव समाहित । अक्षतः शालिजैर्दिव्यैरन्यैर्वापि सुशोभनेः॥ १६ ॥ चतुःषष्टिक्रमयुतैः पूजयेत् तत्क्रमं शुभम् । दिव्यसुगन्धपुष्पैस्तु विचित्राभरणभूषितः॥१७॥ आचार्यः सुमनो भूत्वा सर्वसंभारसंभृतः। योगिनी सिद्धवीराणां भवते मातृवल्लभः॥ १८ ॥ मद्यमांससमायुक्तं मक्ष्यभोज्ययुतं प्रिये । घृतखण्डसमायुक्तं शर्करायान्तु पूरयेत् ॥ १६ ॥ Ms.-11 चौथी -- ·७० कौलज्ञाननिर्णये कुम्भादि च वरं दद्यात् सहस्र वा शतैरपि । चतुःषष्टिश्च सौदर्य अष्टौ च गुणापि वा ॥ २०॥ निवेद्य गुरवे मानं गुरुपूजा विशेषतः। वीरपूजां ततः कृत्वा येन तुष्येत् पुनः पुनः॥ २१ ॥ चरुकं भक्षयेत् प्राज्ञः समयहीने न दापयेत् । वक्ताद्वक्तं विशेषेण सिद्धिभाग्यः समान्यथा ॥२२॥ सामान्ये कथितं कुम्भे शङ्काद्वक्तं विशेषतः । शास्त्रोक्तं तु क्रम पूज्य सर्वसंभारसम्भृतः । अनेनारब्धमात्रेण सिद्धियोग्यो भवेत्ततः ॥ २३॥ इति ज्ञाननिर्णये महाकौले चन्द्रद्वीपविनिर्गते अष्टादशः पटलः ॥

·ऊनविंशतितमः पटलः ऊनविंशतितमः पटलः देव्युवाच- देहस्थं पङ्कज देव सिद्धानां साम्प्रतं वद । भैरव उवाच- देव्याश्चक्रङ्गताः सर्वे दिव्यरूपसुतेजसः ॥१॥ षोडशाकृतयः सर्वे तन्मध्ये आत्मनम्पिये। मोक्षकामी सदा ध्यायेच्छुक्लाम्बरधरां शुभाम् ॥ २ ॥ सदा यौवनकामिन्यः कृष्णवर्णन्तु चिन्तयेत् । रक्ताम्बरधरा ध्यायेद्रक्तगन्धानुलेपनः ॥३॥ रक्ताभी रक्तमालाभिर्भषिता सिद्धयोगिनी। तन्मध्ये चात्म[ना] देवि तद्रूपं परिभावयेत् ॥ ४॥ श्रीनाथं योगिनीसार्द्ध वृन्दरूपञ्च भासिनि । शङ्खहस्ता सदा ध्यायेन्मनसा चिन्तितं लभेत् ॥ ५ ॥ इति ज्ञाननिर्णये महायोगिनीकौले श्रीमीनपादावतारिते एकोनविंशतितमः पटलः॥

·कौलज्ञाननिर्णये ७२ विंशतितमः पटलः भैरव उवाच- शृणु त्वमद्भ तन्देवि लोकेऽस्मिन् मोक्षप्रत्ययम् । गृदोर्द्ध म्पीडयेन्नाथ हृदि कण्ठादिकं प्रिये ॥१॥ उत्पातं निक्षिपेदूर्दू प्राणायामेन सुन्द्रि । कपालं भेदमयाति यान्ति जीवो निरञ्जनम् ॥ २ ॥ स शिवो व्यापको भूत्वा कर्ता हर्ता वरानने । आत्मानं च परं वेत्ति वेत्तीत्येवं चराचरम् ॥ ३ ॥ दुःखन्तस्य न विद्येत सुखन्तस्य निरन्तरम् । अथान्यं साम्प्रतं देवि प्रत्यक्षमभ्यसेत् सदा शत्त्याचाररतो नित्यं जिताहारैकमैथुनः। अनामापीडयेर्दू नाभिश्च हृदयन्तथा ॥ ५॥ श्यामसूत्रगतं लक्षं शत्याग्रसंस्थितं मनः । आत्मप्राणसमं कृत्वा शत्त्याचाराप्रसंस्थितम् ॥६॥ पुष्पे वा प्रतिमायेषु अभ्यासाच्चलते प्रिये। षट्मासादभ्यसेदेवि निश्वासोच्चपराङ्मुखाः॥७॥ अब्दमनेक देवेशे देशदेशान्तरं ब्रजेत् । परदेहप्रवेशं स्यादन्यासं वर्णितं तव ॥८॥ अथान्यं साम्प्रतं भद्रे शृणु त्वं वीरनायिके कुलाशक्तस्तु वीरस्य तथान्य शक्तिलक्षणम् ॥ ६ ॥ अनादिनिधना शक्तिरिच्छा नाम शिवोद्भवा । Ms.-1. लोकस्मिं; 2. अप्याति; 4. अथास्य ; 6.--प्राणस्याम ; 6. अथान्य; वीरनायके; 10.-निधनाशक्ति । an ·विशः पटलः ७३ व्योममालिनी सा भद्रे खेचरीति निगद्यते ॥१०॥ वामाख्या कुण्डलीनाम ज्येष्ठा चैव मनोन्मनी। रुद्रशक्तिस्तु विख्याता कामाख्या तु गीयते ॥ ११ ॥ अग्रणी चैव सर्वेषां लिख्यते न च पठ्यते । मातृका शब्दरा शिश्च सर्वग्रन्थेषु कीर्त्यते ॥१२॥ देव्युवाच- ज्ञानशक्तिर्मया ज्ञाता क्रियाशक्तीद प्रभो। भैरव उवाच- कथयामि समासेन वीरस्य शक्तिलक्षणम् ॥१३॥ उत्तमा धवलाक्षी तु कुटिलाग्राग्रकेशिनी। दशनैश्च ज्योत्स्नाकारैः सुरूपा चारुभाषिणी ॥१४॥ कुले भक्तिसमायुक्ता गुरुदेव्या प्रपूजका । सुरूपा सुखभावा च सुब्रुवा सुललाटका ॥ १५ ॥ कुलागमेन भक्ति......भयवर्जिता। सुशीला सुभगा देवि जनानन्दकरा शुभा ॥१६॥ दुर्लभा लोकमध्ये तु ज्ञानवर्तस्य रक्ष्यते। इत्थंभूता यदा शक्तिीरस्य लक्षणं शृणु ॥ १७ ॥ सुरूपः सुस्वभावश्च सत्यवादी च निश्चयी। गुरुकोलागमे भक्तः सुसन्धः क्रोधवर्जितः॥१८॥ सुशूरः सुभगो नित्यं स्वदेहप्रत्ययान्वितः। ईदृशी भवते वीरा रुद्रशक्त्या ह्यधिष्ठिता ॥ १६ ॥ Ms.-11. मनोमनीम् । 12. कीत्यते ; 14. उत्तमो; 19 - प्रत्ययान्वितम् । ह्यधिष्ठितः।

·कौलज्ञाननिर्णये यत्तेजः स महालिङ्गमुत्पत्तिस्थितिकारकः। बिन्दुरूपं तु तं ज्ञात्वा स्फुरज्जालावलीपरः॥२०॥ अक्षोभ्यः सर्वशक्तीनां आत्मशक्त्यान्तरञ्जितः। सुज्ञात्वा देहज शक्तिं तदा शक्तिपरिग्रहे ॥ २१॥ ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः अद्वैताचारभावितः कुलकौलागमे भक्ति ईदृशं वीरलक्षणम् ॥ २२ ॥ इति ज्ञाननिर्णये योगिनीकोले धीमीनपादाक्तारित चन्द्रद्वीपविनिर्गते विंशतितमः पटलः।

·एकविंशः पटलः
.
एकविंशतितमः पटलः
RAI
देव्युवाच-
संग्रहं वद मे नाथ वर्त्तनं कुलगोचरे ।
भैरव उवाच-
कथयामि न सन्देहो संग्रहाचारलक्षणम् ॥१॥
पञ्चपञ्चाशिको देवि मतं वै योगलक्षणम् ।
तस्य भेदोपभेदेन कौलशास्त्रे विनिर्णयम् ॥२॥
कुलपञ्चाशिकामूलं तथा च कुलसागरम् ।
कुलोघो हृदयश्चैव भैरवोद्यानकं तथा ॥३॥
चन्द्रकौलञ्च वेष्टिश्च[2] तथा वै ज्ञाननिर्णयम् ।
अस्य मध्ये विनिष्क्रान्तं सम्बरनाम विश्रुतम् ॥ ४॥
सृष्टिकौलं महाकौलं तिमिरं च तथापरम् ।
सिद्धामृतं तु कौलं मातकौलं तथापरम् ॥ ५॥
शक्तिभेदं तथा कौलं ऊर्मिकौलमनुत्तमम् ।
चतुर्युगेषु देवेशि ज्ञानकौलस्य संगतिः॥ ६ ॥
सिद्धेश्वरं तथा चान्यं कौलं वै वज्रसम्भवम् ।
मेघजाञ्च दुरतं तस्मिन् कोले विनिर्गतम् ॥७॥
अगस्पर्शनिश्चरं देवि वज्रदाद्यामृतं तथा ।
पूर्णिमायां अमावस्यां अष्टमी च चतुर्दशी ॥८॥

·कौलज्ञाननिर्णये सजीवं मत्स्यमयश्च मांसञ्चैव बलिं द देत । व्याख्या चैव तु कर्त्तव्या आचार्यः शङ्कवर्जितः ॥६॥ न तिथिर्न च नक्षत्रं नोपवासं विधीयते । यत्र तत्र स्थितो योगी ज्ञानमेवं समाश्रयेत् । कथितं कौलसद्भावं नाम्ना ज्ञानस्य निर्णये ॥१०॥ इति ज्ञाननिर्णये महायोगिनीकौले श्रीमीनपादावतारिते चन्द्रद्वीपविनिर्गते एकविंशतितमः पटलः ।

·Ms. 6. वत्सल ; 7. रोमञ्च 8. छिन्न । द्वाविंशः पटलः द्वाविंशतितमः पटलः। देव्युवाच- प्रणम्य प्राञ्जलि...व अद्याहं तव वल्लभ । अद्याहङ्कृतकृत्या तु हर सिद्धिविनायकः॥१॥ षड्मुखश्च महाकाल[:] कालिका योगिनी तथा। नन्दीशो भट्टका चैव द्रोणका च तथा...॥२॥ विजया तु महाभागा षड्योगिन्यस्तु मातराः। कौलामृते न संतृप्तो अहं सर्वेऽपि भैरव ॥३॥ भैरव उवाच- यत् पुरा गोपितं भद्रे तत् सर्वं प्रकटीकृतः। भूलोके देवतानाञ्च कथितव्यं कुलागमे ॥ ४॥ सिद्धानाञ्च विशेषेण ख्यापनीयं कुलान्व[यम् । समयाचारसमोपेतं विज्ञानं द्वैतवासिनाम् ॥५॥ गुप्तलिङ्गी सदा कालं गुरुपूजनतत्परः। वत्सलः सर्वलोकानां सर्वजीवदयान्वितः॥६॥ भैरववचनं श्रुत्वा सर्वरोमाञ्चकञ्चुकाः। सन्तुष्टमनसः सर्वे दण्डवत् पतिताः] भुवि ॥ कुलभावपराः सर्वे कृतकृत्या सुराधिपाः॥७॥ अद्य मे गहनं नष्टं अज्ञानपटलाहतम्। संसारतरुविस्तीर्णमद्य छिन्नं त्वया प्रभो॥८॥ म ·कौलज्ञाननिर्णये पाशजालतमोघश्च छिन्नाद्य दुःखसंशयः। दशकोटिस्तथा चार्द्ध नाम्ना ज्ञानस्य निर्णयः ॥ ६ ॥ तस्य मध्ये इमं नाथ सारभूतं समुद्धृतम् । कामरूपे इमं शास्त्रं योगिनीनां गृहे गृहे ॥१०॥ निग्रहानुग्रहश्चैव सिद्धिमेलापकं तथा । कुर्वन्ति सततं देवि अस्य ज्ञानप्रसादतः॥ ११ ॥ चन्द्रद्वीपं महाशास्त्रं अवतीर्णं सुलोचने। कामाख्ये गीयते नाथे महामत्स्योदरस्थितिः॥ १२ ॥ इति ज्ञाननिर्णये महायोगिनीकौले श्रीमत्स्येन्द्रपादावतारिते चन्द्रद्वीप- विनिर्गते द्वाविंशतितमः पटलः ॥ Ms.-11. निग्रहान्तं ग्रहञ्चैव ।

·गोविंशः पटलः
त्रयोविंशतितमः पटलः।
देव्युवाच-
कौलवे योगिनी देव सञ्चरन्ति कथं भुवि ।
तन्ममाचक्ष देवेश भक्तया जानन्ति भूतले ॥१॥
भैरव उवाच-
खञ्जः
मद्येऽस्मिन् देवतानान्तु सञ्चारं शृणु भामिनि ।
कपोतिका तथा गृध्री हंसी चैव नखी तथा ॥२॥
भाषी तु कोकाभाषी तु सुन्दरि।
उलुकी पेचकी वा तु सररी वा गूली तथा ॥३॥
शृगाली अजा महिषी (उष्ट्री) मार्जारनकुली तथा।
व्याघ्री हस्ती मयूरी च कुकुटी न......॥ ४॥
अन्यानि यानि रूपाणि संस्थितानि महीतले।
तानि रूपाणि संगृह्य योगिन्यः क्रीडन्ते भुवि ॥५॥
निपतन्ति यदा भद्रे अभक्ष्येषु कुलाधिपे ।
तद्रूपं कथ्यन्ते.........युक्तावधारयेत् ॥ ६ ॥
हयश्च नखरः सर्प चित्रिकोत्मानसस्तथा।
वृश्चिकोध्यन्तरश्चानो मूषको दर्दुरः प्रिये ॥७॥
ग्रहभूतस्वरूपेण ज्वालाग्निशास्त्रसङ्कटः।
वेद......व्याधिराजानञ्चैव तस्कराः॥८॥
विद्युत्तुङ्गो तथा गण्ड व्याघ्रसिंहगजस्तथा ।
अनेकाकाररूपेण भयं नानाविधं विदुः ॥६॥

·कौलज्ञाननिर्णये चतुःषष्टिश्च योगिन्यो......प्यन्ति साधके । एवंरूपं समासृत्य क्षिप्रं गृह्णन्ति तं पशुम् ॥१०॥ कोपन्तु नैव कर्त्तव्यं भाषमाणं सुराधिपे । कुमारिका स्त्रियो वापि भाषमाणे कदाचन ॥ ११ ॥ यथा शक्तया सदा कालं स्त्री चैव व्रतमास्थितम् । पूजनीया प्रयत्नेन कुमार्यश्च कुलाश्रितः॥१२॥ पुन्नागं नागचंपाद्यैर्मुचुकुन्दैश्च पाटलैः पारिजातोद्भवेदिव्यैर्दाडिमैः कुसुमोज्जलैः ॥ १३ ॥ बन्धुकः कुसुमोद्भूतैश्चम्पकः कुसुमोज्जलैः। जात्युत्पलकदम्बैश्च कर्णिकारैः सिंहकेशरैः॥१४॥ अम्भोरुहैस्तथा पुष्पैः शुभैः शालाविभूषितः । रक्ताम्बरधरां ध्यायेद्रक्तगन्धानुलेपिताम् ॥ १५ ॥ आत्मानं योगिनीसिद्धे रत्नमाला विभूषिताम् । ध्यायेत्तां सततं वीरां बहिः पूजां विवर्जयेत् । पूजनं कथितं भद्रे भुक्तिमुक्तिप्रसाधकम् ॥ १६ ॥ इति ज्ञाननिर्णये महायोगिनीकौले श्रीमत्स्येन्द्रपादावतारिते चन्द्रद्वीप- विनिर्गते त्रयोविंशतितमः पटलः ॥

·वतुविंशः पटलः ८१ चतुविंशतितमः पटलः। देव्युवाच- सफलम ध] मे नाथ कारुण्यं तव भैरव । असुराणां सुराणाञ्च प्रभुत्वमय मे प्रभो ॥१॥ महाकौलं महाज्ञानं कुलकौलस्य निर्णयम् । भ्रान्तिसंसारगहनमज्ञानपटलन्तिमः ॥ २॥ संसारपाशजालश्च अद्य निर्णाशितं त्वया । अद्यमापादिता मुक्तिः स्वतन्त्रा भुवि दुर्लभा । पुनः कथय कौलेश देहस्थं सिद्धपूजनम् ॥३॥ भैरव उवाच- सन्दिग्धं कथयिष्यामि कौलेऽस्मिन् पूजनं शृणु। कुलसिद्धाश्च योगिन्यो रुद्राश्चैव कुलाधिपे ॥४॥ देव्याश्चक्रगताः सर्वे हृदि मध्ये शिरेऽपि वा। बहिस्थं पूजये ...... पूजाविधि प्रिये ॥५॥ सुगन्धकुन्दकेतक्या मालिकाजातिकोत्पलैः। चम्पकः किङ्करातेश्च नीलोत्पलसुगन्धिभिः॥६॥ पुष्पर्नानाविधैश्चैव शतपत्रेश्च..........। तरुजातन्तश्व रादेया () द्रव्यापि] मधुमिश्रिताम् ॥७॥ मांसम्पलम्बलिया ताम्बूलं चन्द्रसंयुतम् । धूपचन्दनसौरभ्यं अगुरुं मृगनाभिकम् ॥८॥ Ms.-4. कथिष्यामि।

·कौलज्ञाननिर्णये रक्तपुष्पैविशेषेण सुगन्ध [ धूपदीपितम् । उग्राणि यानि पुष्पाणि गन्धहीनं न दापयेत् ॥ ६ ॥ बहिस्थं पूजनं प्रोक्तं अध्यात्म शृणु साम्प्रतम् । रक्ताम्बरधराः सर्वे रक्तगन्धानुलेपनाः॥१०॥ षोड़शाकृतयः स विभूषिताः। प्रसन्नवदनाश्चैव पिबन्त्यो मदिरासवम् ॥ ११ ॥ इच्छारूपधराः सर्वे जरामरणवर्जिताः। सृष्टिप्रवर्तकाः सव्वें वरदानकतत्पराः॥ इ......दाध्यायेदचिरान्तत्समो भवेत् ॥१२॥ इति ज्ञाननिर्णये महायोगिनीकौलश्रीमत्स्येन्द्रपादावतारिते चन्द्रद्वीपविनिर्गते चतुर्विंशतितमः पटलः ।

·गुद्यपदधर प्रोक्तं दशकोटिस्तु निर्णयः।
सिद्धानां योगिनीनां च हृदयं पर(म दुल्लभम् ॥
सारात्
सारतरं
परम्।
सम्यगेतन्मया भद्रे अप्रकाश्यं प्रकाशितम् ॥
महाकौल महादेवि शतैर्दशभिः सम्मितम् ।
ज्ञानस्य निर्णये सारं नाम्ना साहस्त्रिकं मतम् ॥
गुह्याद् गुह्यतरं नाथे
इति महाकौले ज्ञाननिर्णये सारं श्रीमत्स्येन्द्रपादावता[रिते समाप्तम् ?]

·अकुलवीरतन्त्रम् [A]. श्रीमच्छन्दपादकेभ्यो नमः। श्रीमीनसहजानन्दं स्वकीयाङ्गसमुद्भवम् । सर्वमाधारगम्भीरमचलं व्यापकं परम् । मायामलविनिर्मुक्तं मीननाथं नमाम्यहम् ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि अकुलवीरं महद्भूतम् । गुह्याद् गुह्यतरं गुह्यं सिद्धसद्भावसन्ततिः॥१॥ अनुग्रहाय लोकानां सिद्धनाथेन भाषितम् । गोपनीयं प्रयत्नेन यदीच्छन् शाश्वतं पदम् ॥२॥ संसारार्णवमन्नानां भूतानां महदाश्रयम् । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे समुपागताः॥३॥ तथा अकुलवीरेषु सर्वधर्मा लयङ्गताः। साधारमशेषस्य जगतः सर्वदा प्रभुः॥४॥ सहजानन्दं न विन्दन्ति सर्वधर्मसमासृताः। अजानन्तमलैर्ग्रस्ता महामायान्धच्छादिताः॥५॥ शास्त्रजालेन सन्तुष्टा मोहितास्त्यजयन्तिताः [2] न विन्दन्ति पदं शान्तं कौलानां निष्कलं गुरुम् ॥६॥ संवादयन्ति ये केचिन् न्यायवैशेषिकास्तथा । बौधास्तु अरिहन्ता ये सोमसिद्धान्तवादिनः॥७॥ 7. -त्यायवैशेषिका- । Ms.-सहजानन्द 5. सहजानन्दन ·५ : अकुलवीरतन्त्रम् मीमांस पञ्चस्रोताश्च वामसिद्धान्तदक्षिणाः। इतिहासपुराणञ्च भूततत्त्वन्तु गारुडम् ॥८॥ एभिःशवागमः सव्वैः परोक्षश्च क्रियान्वितैः। सविकल्पसिद्धिसञ्चारं तत् सर्वं पापबन्धवित् ॥६॥ विकल्पबहुलाः सवै मिथ्यावादा निरर्थकाः। न ते मुञ्चन्ति संसारे अकुलवीरविवर्जिताः ॥१०॥ सर्वज्ञं सर्वमासृत्य सर्वतो हितलक्षणम् । सर्वेषां सिद्धिस्तत्रस्था सर्वसिद्धिश्च तत्र वै ॥११॥ यत्रासौ अकुलवीरो दृश्यते सर्वतोमुखम् । तं विदित्वा परं रूपं मनो निश्चलता ब्रजेत् ॥१२॥ शब्दरूपरसस्पर्शगन्धञ्चैवाल पञ्चमम् । सर्वभावाश्च तत्रैव प्रलीणाः प्रलयं गताः॥१३॥ भावाभावविनिर्मुक्त उदयास्तमनवर्जितः । स्वभावमतिमतं शान्तं मनो यस्य मनोमयम् ॥१४॥ अकुलवीरमिति ख्यातं सर्वाधारपरापरम् । नाधारलक्षभेदन्तु न नादगोचरे पठेत् ॥ १५ ॥ हृदि स्थाने न वक्त च घण्टिका तालरन्ध्रके। न इडा पिङ्गला शान्ता न चास्तीति गमागमे ॥१६॥ न नाभिचक्रकण्ठे च न शिरे नैव मस्तके। तथा चक्षुरुन्मीलने च न नासाग्रनिरीक्षणे ॥१७॥ न पूरककुम्भके तत्र रेचके [च तथा पुनः । न बिन्दुभेदके ग्रन्थौ ललाटे न तु वहिके ॥१८॥ Ms-8. पञ्चश्रोता; 17. चक्षुमीले ।

·अकुलवीरतन्त्रम् [A]. श्रीमच्छन्दपादकेभ्यो नमः। श्रीमीनसहजानन्दं स्वकीयाङ्गसमुद्भवम् । सर्वमाधारगम्भीरमचलं व्यापकं परम् । मायामावनिर्मुक्तं मीननाथं नमाम्यहम् ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि अकुलवीरं महद्भूतम् । गुह्याद् गुह्यतरं गुह्यं सिद्धसद्भावसन्ततिः॥१॥ अनुग्रहाय लोकानां सिद्धनाथेन भाषितम् । गोपनीयं प्रयत्नेन यदीच्छन् शाश्वतं पदम् ॥२॥ संसारार्णवमन्नानां भूतानां महदाश्रयम् । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे समुपागताः॥३॥ तथा अकुलवीरेषु सर्वधर्मा लयङ्गताः। साधारमशेषस्य जगतः सर्वदा प्रभुः॥४॥ सहजानन्दं न विन्दन्ति सर्वधर्मसमामृताः। अजानन्तमस्ता महामायान्धच्छादिताः॥५॥ शास्त्रजालेन सन्तुष्टा मोहितास्त्यजयन्तिताः । न विन्दन्ति पदं शान्तं कौलानां निष्कलं गुरुम् ॥६॥ संवादयन्ति ये केचिन् न्यायवैशेषिकास्तथा। बौधास्तु अरिहन्ता ये सोमसिद्धान्तवादिनः॥७॥ 5. सहजानन्दन्न ; 7. -त्यायवैशेषिका- । Ms.. 3.-सहजानन्द ·५ विकल्पबहुलाः अकुलवीरतन्त्रम् मीमांस पञ्चस्रोताश्च वामसिद्धान्तदक्षिणाः। इतिहासपुराणश्च भूततत्त्वन्तु गारुडम् ॥८॥ एभिः शैवागमः सर्वैः परोक्षञ्च क्रियान्वितैः। सविकल्पसिद्धिसञ्चारं तत् सर्व पापबन्धवित् ॥१॥ सर्वै मिथ्यावादा निरर्थकाः। न ते मुञ्चन्ति संसारे अकुलवीरविवर्जिताः॥१०॥ सर्वज्ञं सर्वमासृत्य सर्वतो हितलक्षणम् । सर्वेषां सिद्धिस्तलस्था सर्वसिद्धिञ्च तत्र वै ॥११॥ यत्रासौ अकुलवीरो दृश्यते सर्वतोमुखम् । तं विदित्वा परं रूपं मनो निश्चलतां व्रजेत् ॥१२॥ शब्दरूपरसस्पर्शगन्धञ्चैवात्र पश्चमम् । सर्वभावाश्च तत्रैव प्रलीणाः प्रलयं गताः ॥१३॥ भावाभावविनिर्मुक्त उदयास्तमनवर्जितः। स्वभावमतिमतं शान्तं मनो यस्य मनोमयम् ॥१४॥ अकुलवीरमिति ख्यातं सर्वाधारपरापरम् । नाधारलक्षभेदन्तु न नादगोचरे पठेत् ॥ १५ ॥ हृदि स्थाने न वक्त च घण्टिका तालरन्ध्रके। न इडा पिङ्गला शान्ता न चास्तीति गमागमे ॥१६॥ न नाभिचक्रकण्ठे च न शिरे नेव मस्तके। तथा चक्षुरुन्मीलने च न नासाग्रनिरीक्षणे ॥१७॥ न पूरककुम्भके तत्र रेचके [च] तथा पुनः। न बिन्दुभेदके ग्रन्थौ ललाटे न तु वह्निके ॥१८॥ Ms-8. पञ्चश्रोता; 17. चक्षुमीले ।

·२६
अकुलवीरतन्त्रम्
प्रवेशनिर्गमे नैव नावाहनविसर्जनम् ।
न करणैर्नासनं मुद्रामासे भिन्नतालुके [2] ॥ १६ ॥
न निरोधो न चोद्धारो नातीतां चालनं न हि ।
:: न प्रेर्यप्रेरकञ्चैव न स्थानन्नव चाश्रयम् ॥ २०॥
न चात्मनैव तद् ग्राह्यं ग्राह्यातीतपदं भवेत् ।
एतत् पक्षविनिर्मुक्तं हेतुदृष्टान्तवर्जितम्।
सबाह्याभ्यन्तरन्तत्र एकोच्चारं चराचरम् ॥२१॥
न दूरे न च वै निकटे न भरितो न च रिक्तकाः।
न उन्नो न सोऽधिक एभिः पक्षविवर्जितम् ॥ २२॥
यश्च विंशात्मको ह्येष पुद्गल नास्ति यत्र वै।
यत्र लक्ष न विद्यत अकुलवीर स उच्यते ॥२३॥
यस्यैवं संस्थितं कश्चित् समरस संस्थितः।
स ब्रह्मा सो हरिश्चेशः स रुद्रो स च ईश्वरः ॥२४॥
स शिवः परमदेवः स सोमार्काग्निकस्तथा।
स च सांख्यः पुराणाश्च अर्हन्तबुद्ध एव च ॥२५॥
स्वयं देवी स्वयं देवः स्वयं शिष्यः स्वयं गुरुः।
स्वयं ध्यानं स्वयं ध्याता स्वयं सर्वत्र देवता ॥२६॥
यादृशेन तु भावेन पुरुषो भावयेत् सदा।
तादृशं फलमा(व)मोति नान कार्यविचारणात् ॥२७॥
अस्यैव हि नामानि पृथगभूतानि योगिभिः ।
अनाम तस्य गीयन्ते भ्रान्तिज्ञानविमोहितः॥२८॥
धर्माधर्मसमाक्लिष्टाविकल्पतमश्छादिताः।
तेन मुञ्चन्ति संसारं नरकं योनिसंकुलम् ॥२६॥

·अकुलवीरतन्त्रम् अकुलवीरं महद्भूतं यदा पश्यन्ति सर्वगम् । स बाह्याभ्यन्तरे नित्यं एकाकारं चराचरम् ॥३०॥ निस्तरङ्गं निराभासं पदभेदविवर्जितम् । सर्वावयवनिर्मुक्तं निर्लयं निर्विकारजम् ॥३१॥ अदृष्टनिर्गणं शान्तं तत्त्वातीतं निरञ्जनम् । सर्वज्ञं परिपूर्णश्च स्वभावश्चैवमक्षयम् ॥३२॥ कार्यकारणनिर्मुक्तमचिन्त्यमनामयम् । मायातीतं निरालम्ब व्यापकं सर्वतोमुखम् ॥ ३३॥ समत्वं एकभूतञ्च ऊहापोहविवर्जितम् । अकुलवीरं महद्भ तम् अस्तिनास्तिविवर्जितम् ॥३४॥ न मनो न च व बुद्धिन चिन्ताचेतनादिकम् । न कालः कलनाशक्तिन शिवो न च इन्द्रियः ॥३५॥ न भूते गृह्यते सो हि न सुखं दुःखमेव च । न रसो हि न सुखं दुःखमेव च [2] ॥३६॥ न रसो विरसश्चैव न कृतो न च जायते । न च्छाया न च तापस्तु न शीतो न च उष्णान् ॥३७॥ न दृश्यते मन] स्तत्र उदयास्तमनजितम् । न सीमा दृश्यते तत्र न च तीर्थ्यं न चैवहि [2] ॥ ३८॥ अद्वैतमचलं शान्तं संगदोविवर्जितम् । निराकुलं निर्विकल्पञ्च निबद्धञ्च मलक्षणम् ॥ ३६ ॥ अनाथं सर्वनाथञ्च उन्मना मदवर्जितम् । अनिगूढमसन्धिञ्च स्थावरं जङ्गमेव च ॥४०॥ Ms.-30. सवंगः।

·अकुलवीरतन्त्रम्
ज्वलज्ज्वलनभूम्या च आपोञ्चैव तथैव च ।
सर्व समरसं पूर्ण अकुलवीरन्तु केवलम् ॥४१॥
यस्यैषा संस्थिता मुक्तिः स मुक्तो भवबन्धनात् ।
न तस्य मातापिता वा बान्धवं न च देवता ॥ ४२ ॥
न यज्ञ नोपवासश्च न क्रिया वर्णभेदकम् ।
त्यक्ता विकल्पसंघातम् अकुलवीरलयं गताः॥४३॥
न जपो नार्चनं स्नानं न होमं नैव साधनम्।
अग्निप्रवेशनं नास्ति हेमन्तभृगु नोदनम् ॥४४॥
नियमोऽपि न तस्यास्ति नोपवासो विधीयते ।
पितृकार्य न करोताति तीर्थयात्राव्रतानि च ॥ ४५ ॥
धर्माधर्मफलं नास्ति न स्नानं नोंदकक्रिया।
स्वयं त्यज सर्वकार्याणि लोकाचाराणि यानि च ॥४६॥
समयाचारविचारश्च कृतका बन्धकानि तु ।
संकल्पञ्च विकल्पञ्च ये चान्ये किल धम्मिणः॥४७॥
भवे योगी निराचारो पशुचारविवर्जितः ।
सिद्धिश्च विविधाकारा पाताले च रसायनम् ॥४८॥
प्रत्यक्षञ्च या लब्धं न गृह्णीयात् कदाचन ।
सर्वञ्च पाशजालञ्च अधोमार्गप्रदायकः॥ ४६॥
एतेषु मोचना नास्ति अकुलवीरविवर्जिताः।
यथा मृताः [न]. जानन्ति स्वादं कटुमधुरस्य तु ॥५०॥
तथा अकुलवीरन्तु न जानन्ति स्वभावगम्।
यथा मदिरा महान्तस्य कथितं नेवशकृते [2] ॥५१॥

·८8 अकुलवीरतन्त्रम् अकुलवीरं न जानन्ति मोहिता त्यजवादिनः [] मूर्खस्यापि यथाशास्त्रं कुमारीसुरतम् इव ॥ ५२॥ व्यक्ताव्यक्तं न जानन्ति कथ्यमानं कुमारीषु । तथा अकुलवीरस्य न जानन्ति यथा स्थितिम् ॥५३॥ तावद् भ्रमन्ति मूढाश्च नराः संसारसागरे । यावदद्वतकं ज्ञानममेयञ्च अनाकृति ॥ ५४॥ अकुलवीरं महद्भूतं गम्भीरगह्वरं महत् । पिण्डातीतं यदा ज्ञानमपिण्डं पिण्डवर्जितम् ॥ ५५ ॥ यो यो हि विन्दते तत्त्वं विमलं सर्वतोमुखम् । शाश्वतञ्च पदं वह्निचिह्नातीतं निरामयम् ॥५६॥ वर्जिता योगसंयोगैर्निरस्ता वासना. सदा । जन्मजन्मसहस्राणि भत्तया आराधितो गुरुः ॥५७ ॥ ते लभन्ति अकुलवीरं सुगूढं गूढगोचरम् । योगिनीयोगिवृन्दस्य यस्य भक्तिः मुनिश्चला ॥ ५८ ॥ तदा प्रवर्तते शीघ्रं स्थानं सर्वत्र सर्वगम् । वेदसिद्धान्तशास्त्राणि नानाविधानि यानि च ॥ ५ ॥ तानि सर्वाणि मोहानि कायक्लेशपराणि च । विद्याहंकारपाण्डित्यैः गबिताः कुगतिं गताः॥६॥ अक्षरार्थेन सन्तुष्टा बहुशास्त्रार्थचिन्तकाः। अकुलवीरं न विन्दन्ति कृतकैश्च विमोहिताः॥६१॥ गर्वितानां कुतो ज्ञानं ग्रन्थकोटिशतरपि। कर्परकुङ्कुमादीनां वस्त्रताम्बूलमेव च ॥६२ ॥ Ms.-57. निरास्था । १२

·अकुलवीरतन्त्रम्
खराणां भारवाहीनां सर्व तेषां निरर्थकम् ।
अकुलवीरश्च देहस्थं यदा पश्यन्ति सर्वगम् ॥ ६३ ॥
तदासौ योगिनी सम्यक स एको न द्वितीयकम् ।
सुरतागतश्चैव न गच्छेत् स न तिष्ठति ॥ ६४॥
न भूतो न भविष्यामि स्थितिप्रलयमेव च ।
नाह प्रचितदोषैस्तु लिप्यते न कदाचन ॥ १५ ॥
नाहं कश्चिन्न मे कश्चिन्न बद्धो न च बन्धनम् ।
नाहं किञ्चित् करोमीति मुक्त इत्यभिधीयते॥६६॥
गच्छस्तिष्ठन् स्वपन्] जाग्रद् भुज्यमाने च मैथुने ।
भवदारिद्रशोकश्च विष्टमूत्रादिभक्षणे ॥ ६७ ॥
विचिकित्सा नैव कुर्वीत इन्द्रियार्थैः कदाचन।
आचरेत् सर्ववर्णानि न च भक्षं विचारयेत् ॥ ६८ ॥
एकाकी विचरेद् योगी यथारण्ये हुताशनः।
पिण्डं बद्धात्मनः प्रोक्तं पदं मायाविमोहितम् ॥६६॥
रूपं कन्दर्पसङ्कीर्ण बद्धकाश्च विशेषिताः।
रूपातीत न चास्तीति काष्ठयोग विवक्षितम् [2] ॥७॥
धारणैर्वाचना नास्ति अवस्था मूर्खवासना ।
सोमसूर्यास्तथा वह्निदहनाध्यायनन्तथा ॥७१॥
पद्मचक्रञ्च शक्तिञ्च आसाचोपासमेव च [2] ।
पाशस्तोभादिकं पञ्च प्रत्यया विविधास्तथा ॥७२॥
अकुलवीरस्य रक्तार्थं एतैः सर्वे नियोजिताः।
भावरोमाञ्चमुत्कण्ठः प्रत्ययानेकसङ्कुले ॥७३॥

·अकुलवीरतन्त्रम्
अकुलवीरञ्च विन्दन्ति कृतकैश्च विमोहिताः।
योऽसौ अचिन्त्यमिथ्याह सर्वव्यापि शरीरकम् ॥ ७४ ॥
सर्वभूतस्वतमेकमद्वयं द्वयजितम् ।
यस्य सर्वगतो भावं स्थिरं पूर्ण वीरन्तथा ॥७५ ॥
कायंमनसि च तेनासौ चलति निष्कलम् ।
न क्षिप्तव्यं मनः कश्चिद् दया चात्र न किञ्चन ॥७६ ॥
यथास्तीति द्रष्टव्यं तथा दर्शितं मुश्चति ।
अकुलवीरं महद्भू तमेकवीरश्च सर्वगम् ॥७७॥
दुर्लभं सुरसिद्धानां योगिनीनां सुगोचरम् ।
केचिद् वदन्त्ययं धर्ममिदं शास्त्रमिदं तपः॥७८ ॥
अयं लोको अयं मार्ग इदं दानमिदं फलम् ।
इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिदं विज्ञानमेव च ॥ ७६ ॥
इदं शुद्धमशुद्धञ्च इदं साध्यञ्च साधकम् ।
इदं तत्त्वमिदं ध्धानं नानाभावन्तु भावना ॥८॥
बालका बहुला लोका उद्घान्ता भ्रान्तचेतसः।
होद शोकैश्च सन्तप्ता द्रव्यपाशमनेकधा ॥१॥
बहु विषादमापन्ना चासन्ना हि मुहुर्मुहुः।
तावद्भ्रमन्ति संसारे विकल्पभवसागरे ॥२॥
यावदद्वैतकं ज्ञानं (दिव्यं) अकुलवीरं न प्राप्यते ।
दग्धबीजस्य संभूति यथा नैव प्रपद्यते॥७॥
मूलच्छिन्नो यथा वृक्षः प्ररोहन्नव विद्यते।
अकुलवीरस्य वै तद्वद् न] पुनर्भवबन्धनम् ॥८४ ॥

·अकुलवीरतन्त्रम् न दोष यथा स्वर्णरसेन प्रलयगतः [?]। तिमिरञ्च यथा नष्टमादित्यकिरणाहतम् ॥८५ ॥ तद्वत्तु शेयसंप्राप्त भ्रान्तिज्ञानं विनश्यति। अकुलवीरन्तु संप्राप्तं सर्वमेवं प्रणश्यति ॥८६॥ एते सर्वे च ये केचित स्थाने स्थाने गुणाः स्थिताः। एकन्तु सर्वभूतेषु स्थावरे जङ्गमेषु च ॥८७ निर्गुणञ्च गुणातीतमकुलवीरश्च केवलम् । सारात् सारतरं शुद्धं एतत्सद्भावसन्ततिः॥८॥ रहस्यं योगिसंघस्य अतिगुप्तं सुगोपितम् । जन्तूनां मोचनार्थाय मीननाथेन भाषितम् ॥८॥ निर्विकल्पपदं यत्र असंख्येयं परापरम् । मोक्षतत्त्वञ्च सद्भावो यत्र सर्वे लयं गताः॥१०॥ तथैव पुनरुत्पन्नाः पुनस्तत्र क्षयं गताः। अथ किं बहुनोक्तेन सर्वद्वन्द्वविवज्जितः॥ अकुलवीरं यदा प्राप्तं कौशिकेषु प्रयत्नतः॥११॥ इति महच्छीमीननाथावतारे अकुलवीरपटलः प्रथमः।

·अकुलवीरतन्त्रम् [B] ॐ नमो गुरवे। श्रीमत्सहजानन्दं स्वसंवेद्यसद्भावसर्च- गम्भीरसाधनं सचराचरव्यापकं मायाजालविनिर्मुक्तं गम्भीर- गुरुं वन्दे । अथातः सम्प्रवक्ष्यामि अकुलवीरं महद्भूतम् । गुह्याद् गुह्यतरं गुह्यं सिद्धसन्तानसन्तति॥१॥ अनुग्रहार्थं लोकानां मीननाथेन भाषितम् । गोपनीयं प्रयत्नेन यदिच्छेच्छाश्वतं पदम् ॥२॥ संसारार्णवमग्नानां सारभूतमहाश्रयः। यथा नदीनदाः सर्वे सागरे समुपागताः ॥३॥ तथा अकुलवीरे च सर्वधाः क्षयं गताः। सर्वाधारमशेषस्य जगतः सर्वदा प्रभुः॥४॥ अकुलवीरं न जानन्ति सर्वत्रैव निरर्थकाः। मारणोच्चाटनञ्चैव विद्वेषणं तदेव च ॥५॥ ज्वरभूतग्रहाघातार्थं सावर्ण्य.. नमोहणम् [2] न कुर्यात् क्षुद्रकर्माणि काष्ठपाषाणपूजनम् ॥ न मुद्रास्तोभकं दद्यात् क्षेत्रे पीठे च दैवतैः॥६॥ समत्वं वीतरागत्वं समदुःखसुखं तथा । समशत्रुञ्च मित्रश्च समलोष्ट्राश्मकाञ्चनम् ॥७॥ Ms.-1. गुहातगुहतरं गुहं ; 2. अनुग्रहाथ; 2. अनुग्रहाथ ; गोपणीयं; !. सर्वधर्माक्षयं । 1-4=A. 1-4.

·अकुलवीरतन्त्रम् अभिलाषं न कुर्वीत इन्द्रियार्थं कदाचन । समनिन्दाप्रशंसा [च समभूतसमन्ततः॥८॥ समदृष्टिश्च कर्तव्या यथात्मनि तथा परे। विवादं लोकगोष्ठी च कलहं द्वन्द्वसंग्रहम् ॥ ६ ॥. शास्त्रगोष्ठी न कर्त्तव्या सुभाषितकुभाषिता । ईर्ष्या पैशुन्यदम्भञ्च त्यजेत् सर्वं शनैः शनैः॥१०॥ सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तः सततं जनवर्जितः । अनेनैव शरीरेण सर्वज्ञत्वं हि जायते ॥ ११॥ तन्मण्डलपुण्यधर्मार्थं जगृहे [2] महदाशयः। यत्राऽसौ तिष्ठते योगी निमिषं निमिषार्द्धकम् । सर्वतीर्थानि तत्रैव क्षेत्रपीठादिकं तथा ॥ १२॥ असन्तुष्टमभक्तञ्च मायामोहात्मक तथा । नानादम्भ[भरिताश्चैते मिथ्यावाकपलापिनः । इदञ्चैव क्रमं दिव्यं न देयमपरीक्षिते ॥ १३ ॥ यदा भवति शिष्यश्च सत्यवादी दृढव्रतः। अथवा कुलदृष्टस्य संक्रामेदविकल्पतः ॥१४॥ मदिरोन्मत्तो यथा नित्यं स्वयमेव प्रवर्तते। सहजानन्दगतञ्चैव भ्रमन्ति स्वेच्छया भुवि ॥ १५ ॥ क्षेत्रे पीठे च.छन्दोहे यत्र यत्र गतास्तथा। येन केन त वेशेन सत्त्वावस्थोऽपि योगिनः॥१६॥ कृमिकीटपतङ्गेषु स्थावरे जङ्गमेषु च । दिव्यादिव्येषु सर्वेषु अकुलवीरो व्यवस्थितः॥१७॥ Ms.-10. नैपुन्य ; 13. लानादम्भरिता ; दीयमपरीक्षते ।

·अकुलवीरतन्त्रम् न मूलोत्पाटनं कुर्य्यात् तृणस्यैव तु छेदनम् । भूतपीडा न कर्त्तव्या पुष्पाणाञ्च निकृन्तनम् ॥१८॥ स्वयंपतितपुष्पैस्तु कर्त्तव्यं गुरुपूजनम् । मारणोच्चाटनञ्चैव निग्रहानुग्रहास्तथा ॥ १६ ॥ विज्ञाना हि वद्यमीह आपादतलमस्तके। तत्सर्वं मलसंघातं पाशजालनिबन्धिानम् ॥ २० ॥ प्रत्यक्षे च परोक्षे च योजनानां शतैरपि । एवमेव न कर्त्तव्यं नान्यथा दीक्षितो भवेत् ॥ २१ ॥ अन्यथा न भवेदीक्षा शास्त्रकोटिशतैरपि शतकोटिसहस्राणि बाह्याग्नौ होमयेद् यदि ॥ २२ ॥ एतद्विधिविहीनानां भुक्तिमुक्तिनिरर्थका । पूर्वमेवं तु कर्त्तव्यं सर्वभूतहितं परम् ॥ २३ ॥ पश्चात्तं दीयते तस्य अकुलवीरमहद्भूतम् । स्वयंवेद्यपरं तस्य कुमारीसुरतिं यथा ॥ २४ ॥ मनसा च प्रयत्नेन निर्बन्धं सचराचरम् । प्रसङ्गेन च सैवात्मा तदासौ केवलं व्रजेत् ॥ २५ ॥ अन्यथा वेदशास्त्राणि ज्ञानविज्ञानमन्यथा । अन्यथा तत्पदं शान्तं लोकाः क्लिश्यन्ति चान्यथा ॥२६॥ इदं दिव्यं महाज्ञानं न देयं यस्य कस्यचित् । अलसे मुखरे क्रूरे स्तब्धे वा गुरुनिन्दके ॥२७॥ Ms-19. पतितपुष्पेस्तु ; गुरुपूजकं ; 24. स्वयं वेदापरं; 25. निवत्व : 27. स्तन्देव्याग्रोथ (?)।

·अकुलवीरतन्त्रम् नाना ते भवन्त्यकामी मिथ्यावादी च दुष्क्रियः। सर्वे ते कृतकैर्वद्धान चैव पाशच्छेदकाः। सर्पदुष्टो यथा मूल् जीवेत मन्त्र(श्व) वादतः[?] ॥ २८ ॥ विकल्परागदुष्टस्तु तथा ज्ञानेन जीवति । सम्यग् ज्ञानविहीनस्तु भुक्तिमुक्तिविवर्जितः॥ २६ ॥ कर्मबन्धनिबद्धानां मोचनी भवच्छेदनी। सहजा संबद्धरूपेण सबाह्याभ्यन्तरे स्थिता ॥३०॥ त्रैलोक्यव्यापिनी सा तु लोकानुग्रहकारिका । यस्तां जानाति योगस्थः स मुक्तो मोक्षकस्तु सः॥३१॥ ईदृशं योगिनं दृष्ट्वा अकुलवीरमयं कुतः। निवेदयेत् तदात्मानं विशुद्धनान्तरात्मना ॥३२॥ तदा ग्राह्य महाज्ञानमकुलं मूढगोचरम् । दुर्लभं मोक्षदातारं तत्त्वज्ञानसुदुर्लभम् ॥३३॥ अकुलवीरगतश्च स गुरुम्र्मोक्षदो भवेत् ॥ भक्तञ्च ज्ञानशुद्धञ्च ज्ञानेनैवावलोकयेत् ॥ ३४ ॥ अकुलं कुलरूपेण तेजोरूपं विचिन्तयेत् । सर्व पशुवादश्च द्रव्यभावेषु संस्थितम् ॥ ३५ ॥ एतत् सर्वं यदा कश्चित् स्थाने स्थाने गुणाः स्थिताः। एकं तु सर्वभूतेषु स्थावरे जङ्गमेषु च ॥३६॥ जले ज्वलने तथैव च। सर्वत्र रसभरितमकुलवीरन्तु केवलम् ॥ ३७॥ निर्गुणञ्च गुणातीतं निसन्धि निविडं धनम् । सारात् सारतरं शुद्धं परमामृतमुत्तमम् ॥ ३८॥ Ms.-31. कारिकाः । तथा पवने भूम्याकाशे ·६७ लयं गता। : अकुलवीरतन्त्रम् रहस्यपरमानन्दमतिगुह्यं सुगोपितम् । लोकानां च हितार्थाय सिद्धनाथेन भाषितम् ॥ ३ ॥ निम्विकल्पं पदं शान्तं यत्र लीनं परापरम् । मोक्षस्य तन्महास्थानं मन्त्ररूपविवजितम् ॥४०॥ तत्रैव सृष्टिरूपेण पुनस्तत्र किन्तेन बहुनोक्तेन सर्वबन्धविवर्जितम् ॥ ४१ ॥ अकुलवीरं यदा लब्धं तदा किं कौलिक क्रमैः। लब्धा तु मोक्षसभावम् अकुलवीरं मलापहम् ॥ ४२ ॥ कौलमार्गे द्वयो सन्ति कृतका सहजा तथा । कुण्डली कृतका शेया सहजा समरसे स्थिता ॥४३॥ प्रेर्यप्रेरकभावस्था कृतका साऽभिधीयते । ततः स पातयेद् भूमौ मुद्रामन्वनियोजितैः॥४४॥ आहुते पतने चान्ये कर्णजापेन धूपकैः। एतत् साध्यमिदं तत्त्वं एतद् ध्यानञ्च धारणा ॥४५॥ अनेकः कर्मसंघातः नानामार्गविभावनः। विकल्पकललोल्लोला उद्घान्ता भ्रान्तचेतसः॥ ४६॥ हृदि शोकेन सन्तप्ता व्यासङ्गाच महाभयः। हर्षविषादसम्पन्ना शोच्यमाना मुहुर्मुहुः॥ १७ ॥ तावभ्रमन्ति संसारे कल्पाकल्पर्भवार्णवः। दग्धबीजेषु संभूतिर्यथा नैव प्रजायते ॥४८॥ मूलछिन्ने यथा वृक्षे न प्ररोहं विद्यते। अकुलवीरगतं भिन्न नानाभावानुबन्धनैः॥ ४६॥ Ms.-41. सृष्टिरूपेना; 44. प्रेज; 45. साधमिदं ; 49. मूलस्थं न for च्छिन्ने; ब्रीहिते for विद्यते । १३ ..

·अकुलवीरतन्त्रम् न बध्यते यथा विमले रसं विप्रलयं गतम् । तद्वदकुलवीरे च सत्त्वे भ्राभ्राख्य यद्गतः [?] ॥ ५० ॥ तिमिरेण यथाच्छन्नमुदितार्क न पश्यति । अज्ञानमनस्तद्वद् भ्रान्तिजालविमोहिता ॥५१॥ अकुले वीरे च सम्प्राप्ते सर्वमेतद्विनश्यति। दधिमध्ये यथा सर्पिः काष्ठे चाग्निःस्थितो यथा ॥५२॥ पुष्पे गन्धस्तिले तैलं वृक्षे छाया समाश्रिता। मद्यमध्ये यथानन्दं दीपे प्रभा समाश्रिता ॥५३॥ पद्ममध्ये च कुण्डल्या अङ्गप्रत्यङ्गमेव च । रक्तार्थाकुलवीरे [2] च तत्सर्वं विनियोजितम् ॥ ५४॥ भावाऽभावादिसंयुक्तः प्रत्ययैर्दृष्टिगोचरैः। अकुलवीरं न जानन्ति कृतकर्मोहितात्मनः॥ ५५ ॥ पाशजालनिबद्धाश्च महामायाविमोहिताः। न जानन्ति पदं शान्तमचिन्त्यं नित्यसम्भवः॥ ५६ ॥ सर्वव्यापिभावस्थं स्थानवर्णविवजितम् । सर्वभूतस्थितं ह्येकमध्येयं ध्येयवर्जितम् ॥ ५७ ॥ स च सवंगतो भावः स्थिरे पूर्णे निरन्तरे। तत्र मनो विलीनन्तु अचलं भवतन्मयम् ॥ ५८ ॥ मनोवृद्धिस्तथा चिन्त्यं क्षिप्ता तन्मयतां गता। यथा तिष्ठति तत्त्वस्थः शिवनिष्कलमव्यये ॥ ५ ॥ तदा तन्मयतां याति निर्मलं निश्चलं पदम् । अकुलवीरं महद्भुतमेकवीरं च सर्वगम् ॥ ६॥ Ms.-50. विद्यालयं। 45-50%D A, 79-85.

·अकुलवीरतन्त्रम् दुर्लभं सुरसिद्धानां योगिनीनाञ्च गोचरम् । केचिद् वदन्तीदं धर्ममिदं शास्त्रमिदं तपः ॥ ६१ ॥ अयं लोकमिमं स्वमिदं साध्यमिदं फलम् । इदं ज्ञानञ्च विज्ञानं शुद्धाशुद्धमिदं परम् ॥ ६२ ॥ शेयञ्च तत्त्वकूटश्च यत्र ध्यानञ्च धारणा । तदासौ योगिनी ह्येकः नान्यस्तु हि द्वितीयकः ॥ ६३ ॥ [अ]नागतन्तु गतञ्चैव न गच्छेन्न च तिष्ठति । न भूतं न भविष्यञ्च स्थितिप्रलयवर्जितम् ॥ ६४ ॥ न चाहं प्रचितैर्दोषैः लिप्यते न कदाचन । नाहं कश्चिन्न मे कश्चिन्न बद्धो न च बाधकः ॥ ६५ ॥ न मुक्तो वै न च न मुक्तमे [2] मोक्षस्य च स्पृहा । गच्छस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रद्भुञ्जानो मैथुनेऽपि वा ॥६६॥ भयदारिद्रशोकच विविधर्भक्षणैस्तथा। चिकित्सा नैव कुर्वीत इन्द्रियार्थैः कदाचन ॥ ६७ ॥ आचरेत् सर्ववर्णैस्तु न तु भक्ष्यं विचारयेत् । एवं स चरते योगी यथारण्ये हुताशनः ॥ ६८ ॥ पिण्डबधाश्च नानास्ति अवस्था मूर्खवासनाम् [?] । सोमशून्यस्तथा वह्निप्राणायामविवर्जितम् ॥६६॥ अप्रमेयनिराभासं धारणाध्यानवर्जितम् । येन जन्मसहस्राणि भक्तया संपूजितो गुरुः ॥ ७० ॥ Ms.-65. चाहं प्रश्चित्यै दोषैः ; 66. गच्छत ; 67. चिकिच्छा कदाचनः ; 68. सर्व्ववर्णेस्तु । तिष्ठत: .

·१०० अकुलचीरतन्त्रम् ते लभन्ति महाज्ञानं अकुलबीरन्तु मोक्षदम् । योगिनीराकिणीचक्रे यस्य भक्तिःसुनिश्चला ॥ ७१ ॥ अकुलवीरं महद्भूतं गम्भीरं गहनामयम् । पिण्डातीतं यदा ज्ञेयमपिण्डं पिण्डवर्जितम् ॥ ७२ ॥ पदव्यञ्जननिर्मुक्तं विमलं सततोदितम् । तल्लीने तन्मयात्मानं विन्दते श्वाश्वतं पदम् ॥७३॥ चिन्तातीतं भवेत सो हि योगसंयोगवर्जितम् । निर्वाणं वासनाहीनं तृप्तात्मा च निरामयः॥ ७४॥ तेन लब्धा न सन्देहोऽमला मलच्छेदनाः। तस्य प्रवर्तते क्षिप्रं तस्यैव सर्वसर्वगम् ॥ ७५ ॥ वेदसिद्धान्तशास्त्राणि नानाविधानि शिखानि च । तानि सर्वाणि मोहानि कायक्लेशनिरर्थकम् ॥७६ ॥ विद्याहङ्कारग्रस्तास्तु गम्विताः कुगतिं गताः। अनर्थेन च सन्तुष्टा बहुग्रन्थार्थचिन्तकाः॥७७॥ अकुलवीरं न विन्दन्ति कृतकम्मोहितात्मनः। गवितानां कुतो ज्ञानं ग्रन्थकोटिशतेरपि ॥७८॥ कपरकुङ्कुमादीनां वस्त्रताम्बूलमेव च। खरवद्भवति तद्भारं सर्वं तस्य निरर्थकम् ॥ अकुलवीरश्च देहस्थं यदा पश्यति सर्वगम् ॥ ७ ॥ धर्माधर्मफलं नास्ति नोदकं तीर्थसेवना। न क्रिया सत्यशौचं वा कर्मकाण्डे न भावना ॥८॥ Ms.-71. योगिनीवाकिनी ; 72. महद्भूत ; गहणामयम् ; 65-71.76. नानाविविध; 77. -ग्रस्था; 79. च सु for वस्त्र ; गर्वगम् । 79%DA.30. 80. सोचं; 65-69=A.

·१०१ अकुलवीरतन्त्रम् न तस्य कर्मकर्माणि लोकाचाराणि यानि च। चरिताः समयाचारा जनान्तिविमोहितः॥१॥ अकुलवीरं न जानन्ति किं विशिष्टं कुतः स्थितम् । कृतका बन्धना लोके कल्पिताश्च कुपण्डितैः॥२॥ संकल्पविकल्पञ्च कलाकर्माणि यानि च। सिद्धयो विविधा लोके पातालं च रसायनम् ॥८३॥ प्रत्यक्षञ्च यदा लब्धं न विगृह्णीयात् कदाचन । सर्वे ते पाशबद्धाश्च अधोमार्गप्रदायकाः॥८४॥ न चैतैर्मुक्तिः संसारे अकुलं वीरवर्जिताः। यथा मदिरमानन्दं कथितं नैव जायते ॥५॥ तद्वदकुलवीराख्यं स्वसंवेद्यनिरोपणम् । न जानन्ति नरा मूढाः सारात् सारतरं परम् ॥८६॥ तावद् भ्रान्तिविमुग्धात्मा यावत्तलं न विन्दति । चिन्तातीते यदा योगी स योगी योगचिन्तकः॥७॥ विरक्ता वासना यस्य तृप्तात्मा च निरामयः। तावद् भ्रमन्ति मोहात्मा नानाभावानुबन्धनः॥८॥ यावत् सममेकत्वं परमानन्दं न विन्दति । मूर्खाणां च यथाशास्त्रं कुमारीसुरतिं यथा ॥८६॥ अकुलवीरं विन्दन्ति कथ्यमानैः कुमारिकाः। दिशवेशविनिर्मुक्तं स्थानवर्णविवर्जितम् ॥१०॥ Ms.-81. लोकचराणि ; भान्तिः । 84. कदाचनः; 85. -विवन्जिताः।

·१०२ अकुलवीरतन्त्रम् निराकुलं निर्विकल्पं निर्गुणञ्च सुनिर्मलम् । अनाथं सर्वनाथञ्च प्रमादोन्मादवर्जितम् ॥११॥ घननिविडनिःसन्धिस्थावरे जगमेषु च । जले ज्वलने तथा पवने भूम्याकाशे तथैव च ॥ १२ ॥ सर्वत्र समरसं भरितमकुलवीरन्तु केवलम् । तं ज्ञातं येन देहस्थं स मुक्तः सर्वबन्धनात् ॥१३॥ न तस्य क्रियाबन्धेन न वेद्यं न च वेदना। न यज्ञो नोपवासश्च न चर्या न क्रियोदयः॥४॥ न वर्णो वर्णभेदश्च अकुलवीरं यदागतम् । न जापो नार्चनाग्नीनां न होमो नैव साधनम् ॥६५॥ नाग्निप्रवेशनन्तस्य मन्त्रपूजाचरणोदकम् । नियमाश्च न तस्यास्ति क्षेत्रपीठे च सेवनः॥१६॥ न क्रिया नार्चनाकायेन तीर्थानि ब्रतानि च । निरालम्बपदं शान्तं तथातीतं निरञ्जनम् ॥१७॥ सर्वज्ञपरिपूर्णश्च स्वभावेन विलक्ष्यते। कार्यकारणनिर्मुक्तमचिन्तितश्च अनामयम् ॥६॥ मायातीतं निरालम्वं व्यापकं सर्वतोमुखम् । स्वदेहे संस्थितं शान्तमकुलवीरं तदुच्यते ॥ ६ ॥ समस्तमेकदाभूतं द्वैताभावविजितम् । अकुलवीरं महद्भूतमस्तिनास्तिविवजितम् ॥ १० ॥ Ms.-92. निवड; 94. तत् स्यात् ; 96. नाग्नि प्रोखनं ; चरगोदक'; 98. अचिंधिच; 99. निरालम्भं ।

·१०३
अकुलवीरतन्त्रम्
मनोबुद्धिचित्तस्तचित्ता नैव स्वचेतना [2] ।
न कालकलना चैव न शक्तिश्च न चेन्द्रियः॥ १०१॥
न भूते गृह्यते सो हि न दुःखं मुखमेव च।
न रसोऽधिरसश्चैव कृतकं नैव कारकम् ॥ १०२॥
न च्छाया नातपो वहिर्न च शीतोष्णवेदना।
न दिनं रानिमित्युक्तमुदयास्तमनवर्जितम् ॥ १०३ ॥
न मनो दृश्यते तत्र नोमध्यं च ज्ञायते।
अक्षोभ्यमचलं शान्तमीदृशं तत्त्वनिर्णयम् ॥ १०४॥
यादृशेन तु भावेन पुरुषो भावयेत् सदा।
तादृशं फलमाप्नोति नात्र कार्यविचारणात् ॥ १०५ ॥
एवञ्च कुलसद्भावमवाच्यं परमामृतम् ।
अगम्यं गम्यते कस्माद् भ्रान्तिज्ञानविमोहिताः ॥१०॥
न दूरे निकटे चैव प्रत्यक्षं न परोक्षता।
न भरितो न रिक्तो वा निपुणो नापि चाधिकः ॥१०७॥
एतत्पक्षविनिर्मुक्तो हेतुदृष्टान्तवर्जितः।
कृतकैम्नॊहिता मूढाः कर्मकाण्डरतास्तु ये ॥ १०८ ॥
न तेषां मुक्तिः संसारे नरके योनिसंकुले।
अकुलवीरं महद्भ तं यदा पश्यति सर्वगम् ॥ १०६ ॥
सबाह्याभ्यन्तरकत्वं सर्वत्रैव व्यवस्थितम् ।
निस्तरङ्ग निराभासं पदच्छेदविवर्जितम्॥११०॥
सर्वावयवनिर्मुक्तं निर्विकारश्च निर्मलम् ।
अदृश्यं निर्गुणं नित्यं निणिरोधश्च निश्चलम् ॥ १११ ॥

·१०४.
अकुलवीरतन्त्रम्
न ध्यानं धारणा नैव न स्थानं वर्णमेव च ।
न रेचकं पूरकञ्चैव नरोद्घातश्च [?] कुम्भकम् ॥ ११२ ॥
न चान्तमादिमध्यस्थं न सतो वृद्धिरेव च ।
ग्राह्यग्राहकनिर्मुक्तग्रन्थातीतञ्च यद्भवेत् ॥ ११३ ॥
एतैः सर्वैविनिर्मुक्तं हेतुदृष्टान्तवज्जितम् ।
सबाह्याभ्यन्तरकत्वं सर्वव व्यवस्थितम् ॥ ११४ ॥
समरसानन्दरूपेण एकाकारं चराचरे।
ये च ज्ञातं स्वदेहस्थमकुलवीरं महद्भूतम् ॥ ११५ ॥
यस्या [0] वशं स्थितः कश्चित् समरसं रससंस्थितम् ।
स ब्रह्मा स हरिश्चैव स रुद्रञ्चैवेिश्वरस्तथा ॥ ११६ ॥
स शिवः शाश्वतो देवः स च सोमार्कशङ्करः।
स विशाख्यो मयूराक्षो अर्हन्तो बुधमेव च ॥ ११७ ॥
स्वयं देवि स्वयं देवः स्वयं शिष्यः स्वयं गुरुः।
स्वयं ध्यानं स्वयं ध्याता स्वयं सर्वेश्वरो गुरुः॥ १९८॥
सर्वज्ञः सर्वमामृत्य सर्वतो हितलक्षणः।
सर्वयोगिनी तत्रस्था सर्वे सिद्धाश्च तत्र वै ॥ ११६ ॥
सर्व सर्वार्थकं चैव सर्वज्ञानश्च तत्र वै।
यथासौ महार्थश्च अकुलवीरमिति स्मृतम् ॥ १२० ॥
शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धो वद्याणिपम च [2] ।
सर्वे भीराश्च[2] तत्रैव ये प्रलीनाः प्रलयं गताः ॥ १२१ ॥
नाधारे ध्येयलक्ष्ये च न नादगोचरे परे।
न हृदि नाभिकण्ठे वा वक्त घण्टिकरन्ध्रयोः॥ १२२ ॥

·१०५ अकुलवीरतन्त्रम् न इडा पिङ्गला चैव सुष्मणा च गमागमः। न नाभिचक्रे कण्ठे च न शिरे बिन्दुके तथा ॥ १२३ ॥ चक्षुकर्णोन्मीलनं नैवं नासिकाग्रनिरीक्षणे। न पूरके कुम्भके चैव रेचके च तथा पुनः॥ १२४ ॥ न बिन्दुभेदग्रन्थौ च ललाटे न च चन्द्रमाः। प्रवेशे निर्गमे चैव शिखा ऊर्दू न बिन्दुके ॥ १२५ ॥ न करैर्न सरैर्मुद्रः नाकाशे वायुमण्डले । न चापे चन्द्रसूर्ये च भावाभावे समागमे ॥ १२६ ॥ अनौपम्यं निरालम्बं पक्षापक्षविवर्जितम् । अज्ञानमलग्रस्तात्मा महामायाविमोहिताः ॥ १२७ ॥ शास्त्रार्थेन विमुढात्मा मोहिता विदुषो जनाः। न विदन्ति पदं शान्तं कैवल्यं निष्कियं गुरुम् ॥ १२८ ॥ संख्यादयश्च ये केचित् न्यायवैशेषिकास्तथा। बौद्धारहन्ताश्च ये केचित् सोमसिद्धान्तदक्षिणाः ॥१२॥ मीमांसा पञ्चरात्रश्च वामदक्षिणकौलिकाः। इतिहासपुराणानि भूततत्त्वञ्च गारुडम् ॥ १३०॥ एते चैव समाः सर्वे केचित् वाऽपि क्रियान्विताः। विकल्पसिद्धिदाः सर्वे तद्विदुर्न च पण्डिताः॥१३१॥ विकल्पबहलाः सर्वे मिथ्यावादनिरर्थकाः। न ते मुच्यन्ति संसारे अकुलवीरविवर्जिताः॥१३२॥ यानि कानि च स्थानानि गिरिनगरसागरम् । सर्वत्र संस्थितं नित्यं स्थावरे जङ्गमेषु च ॥ १३३ ॥ Ms.-123. सुस्मणा । 132. मुचन्ति ; 118 = A.26; 122-126 = A 16-19, 117-132= A. 5-9. 136-147.

·१०६ अकुलवीरतन्त्रम् पञ्चभूतात्मकं सर्वे यत् किञ्चित् सचराचरम् । शिवाघदेवपर्यन्तं सर्वं तत्रैव संस्थितम् ॥ १३४ ॥ ईदृशं योगिनं दृष्ट्वा उपसर्पन्ति ये नराः। गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च खानपानादिभक्षणः॥ १३५ ॥ तर्पयन्ति च ये भक्तास्त्रिविधेश्चैवान्तरात्मना। तेऽपि बन्धैः प्रमुच्यन्ति मुक्तिमार्गी न [2] काक्षिणः॥१३६ ब्रह्मन्द्रविष्णुरुद्रञ्च अरहन्ता बुद्धमेव च । विषाख्यो मयूराक्ष [?] ये च ऋषयस्तपोधनाः॥१३७॥ देवादिभ्यो नरेन्द्राश्च ये चान्ये मोक्षकाक्षिणः। ते सर्वे मोक्षमिच्छन्ति अकुलवीरन्तु मोक्षदम् ॥१३८॥ अथान्यं संप्रवक्ष्यामि भिन्नावस्थां स्वभावगः। पूर्व यदुक्ता सर्वे अन्वयमार्गे त्वकौलिके [2] ॥ १३६ ॥ * * नात्र संशयः। परमामृतसन्तृताः सहजानन्दं च केवलम् ॥१०॥ न जरास्तेषां न मृत्युश्च न शोको दुःखमेव च। सर्वव्याधिहरश्चैव न पुनर्भवसंभवः ॥ १४१॥ अकुलवीरं स्थितं दिव्यं सिद्धनाथप्रसादतः। सर्वतः सर्वदा शुद्धः सर्वतः सव्वदा प्रभुः ॥ १४२ ॥ इति मच्छेन्द्रपादावतारिते कामरूपिस्थाने योगिनीप्रसादाल्लब्ध[म्] अकुलवीरं समाप्तम् ॥ Ms.--134, पञ्चभूतात्माकं ; 1 acuna to the extent of one folioabout 12 slokas, ·कुलानन्द तन्त्रम्] ॐ नमो भैरवाय- कैलासशिखरासीनं देवदेवं जगद्गुरुम् । परिपृच्छत्युमादेवी एकान्ते ज्ञानमुत्तमम् ॥१॥ भेदनीमुत्तमभेदं यथा देहव्यवस्थितम् । कथयख पुराभेदं कुलानन्देषु चोत्तमम् ॥ २ ॥ स्थानान्तरविशेषेण विज्ञानं कथयस्व मे। सद्यः प्रत्ययकारकं यथा देहे व्यवस्थितम् ॥ ३॥ पाशस्तोभञ्च बेध(न)श्च धूननं कम्पनं तथा । खेचरं समरसञ्चव बलीपलितनाशनम् ॥ सव्वं तत्तु सुरेश्वर कथयस्व मम प्रभो ॥४॥ भैरव उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पुरभेदं समुत्तमम् । एतत् कौलिकं ज्ञानं कुलानन्दे चाष्टोत्तमः॥५॥ ब्रह्मस्थाने यत् कमलं चतुःषष्टिदलान्वितम् । तत्रैव मनसा रोध्य लक्षयेद्दीपशिखान् व्रती ॥६॥ पश्यति सर्वदेहे तु दिव्यदृष्टिर्वरानने। तेन लक्षितमात्रेण जायते सिद्धिरुत्तमा ॥७॥ तस्योपरि नाभिम्नदक्दा विचक्षणे। तथा चोपरितिष्ठति देवो भैरवो जगत्प्रभुः॥८॥ Ms.-4. सर्वतास्तु ।

·कुलानन्दतन्त्रम् १०८ तस्याने मनसारोप्य दृढभूतविचक्षणाः। जायते ध्वनिभिर्जाति तत्र मरुद्विशेषतः॥६॥ एतद् विज्ञानमात्रेण आवेशं कुरुते ध्रुवम् । जायते परमं स्थानं नात्र कार्यविचारणात् ॥ १० ॥ अथान्यं परमं देवि सद्यः प्रत्ययकारकम् । तं प्रवक्ष्यामि हे देवि शृणुष्वायतलोचने ॥ ११ ॥ अङ्गुल्यद्वितीयं देवि यत् पूर्व कथितं मया। तत्रैव स्थापयेद्वित्तं कथितं जायते ध्रुवम् ॥ १२ ॥ अतीतानागतञ्चैव वर्तमानं तथैव च । तोवोत्पादयेत् सृष्टिं तीबज्योतिःसमाकृतिः ॥ १३ ॥ हृदिसंस्थकमलं हित्वा मूर्ध्नि यान् प्रपूरयेत् । पाशस्तोभं करोत्येवं यदि विश्रमते मनः॥१४॥ अथान्यं परमं देवि दिव्यदृष्टि प्रवर्त्तते । ज्वलज्वालनमध्यस्थं द्विजग्रन्थि निरीक्षयेत् ॥ १५ ॥ तत्रैव मनसा रोध्य चूलिकाग्रन्तु मानयेत् पुनः। सष्टिं प्रवर्तन्ते देवि नाल कार्यविचारणात् ॥१६॥ देव्युवाच- तबेधश्च शुद्धसारश्च हितं मया न प्रकाशितम् । कथयस्व विशेषेण यथा जानामि तत्क्षणात् ॥१७॥ भैरव उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि बेधसारं यथाक्रमम् । ब्रह्मस्थाने.. पद्मं चतुःषष्टिदलान्वितम् ॥१८॥ । Ms.-14. पाशस्ताभं ।

·कुलानन्दतन्त्रम् तत्रैवोत्पादयेत् सृष्टिः दण्डाकाराग्नितेजसा । भेदयित्वा महाग्रन्थिं द्विचक्रञ्च तथैव च ॥१६॥ मूर्ध्नि कमलसंस्थानं ज्वलनाकारं विचिन्तयेत् चलन्तं भ्रामयेत्तेन नियतं तु महीतले ॥२०॥ बेधये गिरिवृक्षाणि किं पुनः क्षुद्रजन्तवः। अथान्यं परमं देवि विज्ञानं भद्रकं शृणु ॥ २१ ॥ भ्रुवोश्चक्षुर्मध्यस्थं च कालावुना [2] ... विचिन्तयेत् । यावद्विश्रमते नित्यं भ्रमते चक्रवत् शिरः॥२२॥ दुराश्रवणविज्ञानं भूतदेतस्य [?] चिन्तयेत् वामस्रोतं तु यावत् तीव्रतेजसमप्रभम् ॥ २३ ॥ देव्युवाच- बलीपलितक्षयं देव त्वया ख्यातं ममाग्रतः। एतन्मे संशयो देव कथयस्व मम प्रभो ॥ २४॥ भैरव उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत् सुराणामपि दुर्लभम् । द्वात्रिंशतिदलं पद्मं तिष्ठति तन्मूर्ध्नि मध्यतः ॥ २५ ॥ तत्रैव भावयेदमृतं कलाषोडशसमन्वितम् । हृच्चक्रं पातयेदारं [2] यावदानाभिमण्डलम् ॥ २६ ॥ चिन्तयेत् कृष्णवर्णश्च भेदं तु सकलं पुरः। पलितास्तम्भयेदेवि मासमेकेन सुव्रते॥२७॥ अथान्यं परमं देवि गुह्यसंशयस्थितिकारकम् । यत्र चतुष्पथस्थानं तत्र सर्वासुरालयम् ॥ २८॥ Ms.-26.-द्वारा ·कुलानन्दतन्त्रम् तत्रैव स्थापयेच्चित्तं दिव्यबालप्रवर्तत [21 अश्रुतां वदते बालां...दिव्य वरानने ॥ २६ ॥ विषप्रहारं कुरुते ज्वरव्याधि विनाशयेत् । ततः परतरं स्थानं तत्र सर्वे प्रवर्तते ॥३०॥ अथान्यं परमं देवि दुराबेधं वदाम्यहम् । ज्वलज्जलनसंध्यस्थं तत्रैव लक्षयेद्देवि ॥ ३१ ॥ तं त्रितकोटिसमप्रभा ऊर्दू शक्ति निपातान्यतः [2] । बेधयेद्विचक्षणः बेधयित्वा तु तं लक्षयेत् ॥३२॥ जलनाकाष्टप्रभा ऊर्द्धशक्तिं चक्रयित्वा अचलं भ्रामयेत् पुनः [2] बेधयेत् सा मनःसहस्राणि समकानि तु का कथा ॥३३॥ एवं ज्ञात्वा वीरारोहे विचरेत यथासुखम् ॥ देवासुरमनुजानां दुर्लभो भवति साधकः ॥ ३४॥ देव्युवाच- धूननं कम्पनं देव यथाख्यातं ममाग्रतः। ततश्चापि संशयो देव कथयस्व मम प्रभो ॥ ३५ ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि धूननं कम्पनं स्थितम् । या सा महावहा नाडी कुचेल्याकारसंस्थिता ॥ ३६॥ तत्रैवोत्पादयेत् दृष्टिईण्डाकारसुतेजसा । तीब्रशक्ति सुविग्रहाः ॥ ३७॥ धूननं कम्पनं चैव नात्र कार्यविचारणात्। अथान्यं परमं देवि खेचरत्वं शृणु प्रिये ॥ ३८॥ भैरव उवाच- Ms.-29. स्थापये; 32. लक्षयत् । 35. धनुनं।

·कुलानन्दतन्त्रम् या सा महावहा नाडी कुण्डल्याकारसंस्थिता। पदद्वन्द्वगता सा तु मूनिस्थं कमलं पुनः॥ ३६॥ या वीरतये तज्ज्वलनाकारं सुभावयेद्बुधः। सर्वशक्तितो मध्यत खेचरत्व भवेदः नवाहमभृतं ददैतः [2] ॥४०॥ अथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि महाव्याप्ति वरानने। यावद्...स्थानेषु ख्याता तस्य मयाग्रतः॥४१॥ तथैव मनसारोप्यं नासाग्रे पवनमानेन । मनसं तत्त्व बेधयित्वा निष्कलं योजयेद्बुधः॥४२॥ महाव्याप्तिर्भवेद्देवि तवाहमनृतं वदेत् । अथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि येन सिद्धिर्भवेत् ध्रुवम् ॥ ४३॥ वर्गातीतस्य द्वितीयमनुलोम न सुनते। ज्वलनारूढं कृत्वा चतुर्थ स्वरसंयुतः॥४४॥ बिन्दुमस्तकसम्भिन्नमादौ योजयेद्बुधः। वर्गातीतं पुनर्देवि षष्ठस्वरविभूषितः ॥ ४५ ॥ स शिखे खरबिन्दुसंयुक्तं योजयेदेवि तत् पुनः । यकारस्य पञ्चमं गृह्य तं तृतीयस्वरसमन्वितम् ॥४६॥ स्वरं द्वितीयसंयुक्तं कारयेत् पुनः प्रियः। वर्गस्य प्रथमं बीजं सृष्टेराद्यतो योजयेत् ॥४७॥ एतदेवि समाख्यातं कुलविद्यासमन्वितम् । नित्यं तु योजयेदेवि एकचित्तस्तु पण्डितः॥४८॥ Ms.-39, पदछन्य ; 41. यावा- (१); 42. निष्कल, 45.. वनातीतं; 48, समाख्याता ·२१२ कुलानन्दतन्त्रम् तस्य सर्वा भवेत् सिद्धिः सर्वज्ञानेषु सुन्दरि। न खेदयामि कस्य चित्तं शिष्येऽप्युक्ता वरानने ॥४६॥ अथान्यं परमं देवि कामेन विह्वलकारकम् । भगस्य मध्यस्थ भगमधो हुताशनम् ॥ ५० ॥ प्रेरितः पवनः शत्तया ज्वलनाकारतेजसा । विसन्तु चिन्तयेदेवि सृष्टिकमलन्तु यावत् ॥ ५१ ॥ श्रवणं चिन्तयेदमृतं तेजोमार्गेण योगिनि। भवन्ति विह्वला नार्यः क्षणमेकेन सुव्रते ॥ ५२ ॥ अथान्यं परमं देवि फलपुष्पाकथनं च। शृणुयात् परमादेवि अघोरविक्रमा ॥५३॥ आकर्षयेबुघो वायु पिण्डस्थं रूपणमुच्यते। चक्षुषा योजयेदेवि फलपुष्पन्तु चिन्तयेत् ॥ तेजसाकर्षयेत् तु...चित्तं सुसर्य्यतः॥ ५४॥ देव्युवाच- सर्वत्र तु मया ज्ञानं भाषितं देव तत् पुरा । अद्यापि संशयो देवि कथयस्व मम प्रभो। संगमान्मोक्षहेतुकं भैरव उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत् सुरैरपि दुर्लभम् । आसनं तु स्थितं कृत्वा...विश्व अनिवृत्तः ॥ ५६ ॥ अभावं भावयेदेवि सर्व्वभावविवजितम् । चित्तं तत्र स्थितं कृत्वा खमध्ये विनियोजयेत् ॥ ५७॥ Ms,-49. सर्व ; सिद्धि ; सुन्दरीः ; चित्त ; 58. शृणु यात ; 54. रूपणरूच्यते। । ar ·कुलानन्दतन्त्रम् भावयेत् समरसं देवि प्रभुभृत्यं विचक्षणः । एतद्विज्ञानमात्रेण गीयते तत्र मध्यतः॥५८ ॥ दूराश्रवणविज्ञानं बेधस्तोभं मध्यतः। आवेशं दर्शनं दूरात् कम्पस्तोभं तथैव च ।। ५६ ॥ परकायप्रवेशेन सम्प्रवर्तेत योगिनः। तदभ्यासेन सुव्रते ॥६॥ इति मत्स्येन्द्र-पादावतारितं कुलानन्दं समाप्तमिति ॥ शुभमस्तु सर्वजगताम।

·ज्ञानकारिका प्रथमः पटलः ॐ नमः शिवाय। सिद्धेभ्यो पुरुषेभ्यो नमः । श्रीशङ्कर- पादेभ्यो नमः। अप्रतिहततत्त्वेभ्यो नमः । अथातः संप्रवक्ष्यामि ज्ञानसवं सुभाषितम् । कारिका श्री ज्ञाना ख्यातं विसर्ज ज्ञानकारिकाम् ॥१॥ कारिकानाम विज्ञानं श्रूयन्ते च.. बल। साम्प्रतं कथयिष्यामि योगिनां युक्तकारणम् ॥२॥ मुक्तिमार्गी च सर्व तो सर्बेन्द्रियविवर्जिताः। पञ्चपञ्चविनिर्मुक्तो......वजितम् ॥३॥ एते सुरास्तं ज्ञानं मुक्ति...वान् यथास्थितः। सर्वव्याधि विनिर्मक्तं यच्च इन्द्रियगोचरम् ॥ ४॥ द्वादशान्तं तथा. शान्तं तथैव च। द्वादशान्तं कलाशतं वर्णाक्षरविवर्जितम् ॥५॥ सर्वज्ञश्च सदा शान्तं सर्वा श्रवविवर्जितम् । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र ईश्वरः शिव एव च ॥६॥ मूर्तिरूपं स्थितं हेतुरनुत्तरं यथास्थितः। रूपकायः सदातीतं मन्त्रतन्त्राववर्जितम्॥७॥ आत्मापरविनिर्मुक्तं पक्षातीतं श्रयम् । लक्षणा॥८॥ 4. यत्ता इद्रीतगोचर; 5. द्वादशातं ; 8. आत्मापरि- विनिर्मुक्तं ; यक्षतीतं। . Ms.-3. विवर्जिता है an ·शानकारिका सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तं निश्चितन्तु निराकुलम् । साकुलत्वं यदा चित्तं विषयासक्तचेतसाम् ॥६॥ तदा भ्रमन्ति संसारं मायामलविमोहिताः। एतद्वन्द्वसमाख्यातं संसारस्य तु निर्णयम् ॥१०॥ साम्प्रतं कथयिष्यामि मुक्तिस्तदस्तु दुर्लभम् । येन विज्ञानमात्रेण मुक्तिर्भवति योगिनाम् ॥ ११ ॥ सर्वसंसारहित-मुक्तिश्चैव निराकुलम् । निश्चितं निश्चलं साम्यं निर्द्वन्द्वं च निराकुलम् ॥१२॥ भवेन् मोक्षो नराणाञ्च द्वन्द्वभावविवजितम् । निश्चित्तं चित्तरहितं कारिकाज्ञानमुत्तमम् ॥ १३ ॥ एतद्भदं मयाख्यातं मोक्षस्यैव तु निर्णयम् । सर्वाश्रयविनिर्मुक्तं चित्ताश्चे व निराश्रयम् ॥ १४ ॥ चित्ताश्रयं भवेद्धर्म निराश्रयं मोक्षदं स्मृतम् । देवो देवी तथान्यञ्च धर्माधर्मविवर्जितम् ॥ १५ ॥ धमाधमश्रियं प्रोक्तं संसारस्य तु बन्धनम् । आश्रयं बन्धमित्युक्तं मुक्तिश्चैव निराश्रयम् ॥ १६ ॥ निराश्रयं भवेत्तत्त्वमचिन्त्यमुक्तिलक्षणम् । विषयावस्थं यदा चित्तं द्वन्द्वमुक्तिविवर्जित[म् ॥ १७॥ तदा भ्रमति संसारं यत्तं निश्चयतालयः। मनोऽवस्थाविनिर्मक्तं यावत्तं चञ्चलीभवेत् । कथन्तं निश्चलं देवि ज्ञातव्यं ज्ञानकारिके ॥१८॥ इति ज्ञानकारिकायां मोक्षाधिकारः प्रथमः पटलः । Ms-1 भाव स योगिना; 13. नरातश्च:14. मोक्षश्चैक; 17. विषयवस्था।

·द्वितीयः पटलः
अतः परं प्रवक्ष्यामि झानं बैलोक्यदुर्लभम् ।
कारिकातत्त्वसद्भावं सिद्धनाथकुलोद्भवम् ॥१॥
चन्द्रसूर्यविनिर्मुक्तं द्वारणाक्षविवर्जितम् [१] ।
पृथिव्यापस्तं तथा योगी वायुराकाशमेव च ॥२॥
पञ्चभिराहेतो देहो श्रूयते तत्त्वनायके।
सर्वेषां व्यापकः शान्त व्याप्ती तस्य न विद्यते ॥३॥
व्यापकत्वे स्थितः साक्षाद्यथा क्षीरेषु सर्पिषः।
कथितं तत्त्वभिर्वस्तु ज्ञानरत्नं सुदुर्लभम् ॥ ४ ॥
आत्मापरविनिर्मुक्तं चित्तं चैव निराश्रयम् ।
चित्ताश्रयं भवेदद्वन्द्वं निराश्रयश्चमौषदम् ॥५॥
मनसस्तु विधं प्रोक्तं राजसन्तामसन्तथा ।
सात्त्विकन्तु तृतीयञ्च त्रिभिर्धर्मेण लक्षणम् ॥ ६॥
तामसं चञ्चलं क्षुद्रं राजसङ्गतिरागतिः।
सात्त्विकं तृतीयं शेयं धर्मयुक्तं सदा स्थितम् ॥७॥
चतुर्थन्तु मनश्चैव कथयामि विशेषतः।
गुणत्रयविनिर्मुक्तं सदा निर्वाणलक्षणम् ॥८॥
उत्तमोत्तमचतुर्थन्तु येन संशुद्धचेतसा ।
सग्निविनयातीतमिन्द्रियातीतमव्ययम् ॥६॥
अनाभ्यास सदा तत्त्वं सर्वचिन्ताविवजितम् ।
-चित्ताभावविनिर्मक्तं निमित्तं तत्त्वलौकिकम् ॥१०॥

·জলক্ষাঙ্কিা अभावं भावनातीतं चित्ताचित्तविजितम् । चित्तायचिन्तितं ज्ञानमवाच्यज्ञाननिर्णयम् ॥ ११॥ यथैव सदात्युक्ताः तावच्चित्तं सुचञ्चलम् । चञ्चलं भावमित्युक्तमचलं मुक्तिलक्षणम् ॥१२॥ चित्तायुक्तं यदा चित्तं तदासौ चश्चलं स्मृतम् । चित्तातीतं यदा चित्तं निश्चितमचलं भवेत् ॥ १३ ॥ सर्वचिन्ताविनिर्मुक्तमभावे निश्चलं भवेत् । न योगाध्यातचित्तस्तु न च लक्षणसाधकम् ॥ १४ ॥ न निरोधो भवेत् तत्र न कायशून्यमेव च । न बहिरन्तमन्तस्थं न चान्त आदिमध्यगः ॥ १५ ॥ न तेजो वायुराकाशं पृथिव्या आपभावना। न बुद्धिर्न चाहंकारो न मन इन्द्रियो न च ॥ १६ ॥ न चित्ताचित्तकस्तत्त्वं चिन्तातीतं स्थितं सदा। न चिन्ता यस्तु विज्ञेया ज्ञातव्य कालशासनः॥१७॥ यो सो निश्चिन्तसर्वज्ञः समाधिपरमेश्वरः। ज्ञातव्यं मोक्षसद्भावं गुप्तभेदप्रकाशितम् ॥१८॥ संसारार्णवनिर्मुक्तं कल्पनातीतगोचरम् । निर्विकल्पं सदा ज्ञानं कथितं ज्ञानकारिकम् ॥ १६ ॥ चेतनाचेतना चैव कल्पना भावनास्तथा । धारणाधरविन्यासचन्द्रसूर्याग्निमण्डले ॥ २० ॥ वायुराकाशस्तथा मृत्याः ब्रह्मा रुद्रादिदेवताः। सर्वे ते कल्पना प्रोक्तं निर्विकल्पस्तथान्यथा ॥ २१॥ Ms.-30. ज्ञानमवाक्य-'; 33, भवे; 37. मोक्त; स्तद्भावं।

·ज्ञानकारिका कल्पनाज्ञानयुक्तास्तु भ्रमन्ति घटयन्त्रवत् । परिपूर्ण कथं तेषां सिद्धक्रमविवर्जितम् ॥ २२ ॥ पतन्ति क्षिप्रं संसारे चित्तज्ञानेन रञ्जितः। न यान्ति चेह संसारे ये स्थिता उत्तमं पदम् ॥ २३ ॥ नरके गमनन्तस्य न स्वर्गे गमनन्तथा। पाशद्वयविनिरूपस्तु धर्माधर्मनिबन्धने ॥२४॥ ज्ञानखड्गेन छित्वा पाशद्वयनिबन्धनम् । अन्धपाशं यदा चित्तं कुतो गच्छन्ति योगिनः॥ २५ ॥ धर्माधर्मद्वयः पाशो पतन्त्युत्पतन्ति च । तेन पाशेन बद्धस्तु भुञ्जते कर्मसञ्चयम् ॥ २६॥ धर्मेण भुञ्जते स्वर्गमधर्म नरकादिषु। धमाधौ तु द्वौ योऽसौ त्रैलोक्यस्य निबन्धनम् ॥२७॥ धमाधम यदा त्यक्तं क्षिप्रं मुञ्चन्ति मानवाः । धर्मा चैव अधर्मा द्वौ द्विविधं परिकीर्तितम् ॥ २८॥ सबाह्यभ्यन्तरचेतः धर्माधर्मप्रतिष्ठितम् । अध्यात्मजातसद्भावं योगिनामेव संस्थितः ॥ २६ ॥ लौकिकास्थलकर्मचाध्यात्मकस्येदं सूक्ष्मम् । आध्यात्मिके चैव धर्माधर्मस्थितिः सदा ॥३०॥ ऊर्द्ध चारो भवेद्धम्र्मोद्धयस्योऽधर्मलक्षणम् । धर्माधर्मक्षये क्षीणे मुच्यते सव्वैर्धनैः ॥ ३१॥ धर्माधर्मद्वयं ज्ञात्वा पुनर्ज्ञानमवाप्नुयात् । धर्माधर्मविचारोऽयं कथितं ज्ञानकारिकः॥ ३२ ॥ इति ज्ञानकारिकायां धर्माधर्मविचारो नाम द्वितीयः पटलः ॥ Ms.--42. क्षिप, उत्तम ; 45 पतन्ति हात् पतन्ति च ।

·तृतीयः पटलः अथ चव्न् प्रवक्ष्यामि योगिनामुपजायते। स चेताज्ञान न सर्वः चैतन्यं ज्ञानवर्जितम् ॥१॥ चेताचेतसमायुक्तं ज्ञानत्वं सम्प्रकीर्तितम् । भुक्तितत्त्वं यदा चेतं स चेत्तम्मुक्तिलक्षणम् ॥२॥ चेताचेतसमायुक्तं चैतन्यं शाश्वतं पदम् । योगिनां योगचिन्तितमार्यसंज्ञानवर्जितम्॥३॥ यो मार्गविनिर्मुक्तं योगिनां मुक्तिलक्षणम् । एकलिङ्गेश्मशाने वा नदीनां सङ्गमेषु च ॥४॥ शून्यागारे गुहावासे वृतमूले तु चत्वरे । महोदधितटे चैव त्रिपथे वापि साधकः ॥ ५ ॥ नम्नास्ते मुक्तकेशास्तु मदिरानन्दचेतसः। मालानिओलिता योगी एकाकी भ्रमते सदा॥६॥ लिङ्गन्तु कथयिष्यामि यल्लिङ्गं कौलिकं स्मृतम् । लयपूजाष्टकं यत्तं लिङ्गन्तु स चराचरम् ॥७॥ लय वै यानि सर्वेषां तेन लिङ्ग मुदा कृतम् । एतत् कौलिकं यल्लिङ्गं न शैलहेमरौप्यजम् ॥८॥ कथितं देहजं लिङ्गं एकन्तु न द्वितीयकम् । एकलिङ्ग समाख्यातं श्मशानं कथयामि ते॥६॥ Ms.-55, णदानी सषु च ; 56. गुहावाणे ; 58. कौलिका ; 59, एन कोलियकलिङ, 60, एकस्तु ।

·१२० ज्ञानकारिका शोभते च यदा देहः सर्वेषां एकदेहिनाम्। निवासस्वाससंयुक्तं श्मशानं परिकीर्तितम् ॥ १० ॥ अधोई प्राणसञ्चारः वहते चैव नित्यशः। ऊर्दू चारे भवेद् गङ्गा यस्ना[?] चाधो व्यवस्थितः ॥११॥ द्वाभ्यां मेलापकं यत्र स न मेतत् [१] प्रकीर्तिता। अशरीरं यदा तत्त्वं स्वदेहे सा स्थिता यदि ॥ १२ ॥ शून्यं निरञ्जनं ज्ञात्वा मुच्यते नात्र संशयः। गुह्यं तु कथयिष्यामि गुह्ये सचराचरम् ॥ १३ ॥ गुह्यं शरीरमित्युक्तं वासितं ज्ञानराशिना। गुह्यावासं स्थितो योगी चर्या तस्य न उच्यते ॥१४॥ वासस्तु कथितं दिव्यं वृक्षमूलं शृणु तथा । वृतः शरीरमित्युक्तं पादादिकरशाखयोः॥ १५ ॥ ऊर्दू मूलं भवेद्वक्त मूलवे [2] वृक्षधारकम् । वृक्षमूलं ततो ज्ञात्वा बाह्यवृक्षस्य वर्जितम् ॥ १६ ॥ वृक्षमूलं समाख्यातं चत्वारः शृणु साम्प्रतम् । जया च विजया चैव अजिता चापराजिता ॥१७॥ चतुःशक्तिसमोपेतं चत्वारं मात्रकोद्भवम् । चत्वारं कथितं दिव्यं महोदधितटः शृणु ॥१८॥ बिन्दुस्तश्च पराशक्तिः तटस्थः चारुरूपिणी। बिन्दुचारुस्थिता नित्यं तटस्थं बिन्दुमण्डलम् ॥ १६ ॥ तटस्थञ्च स्थिता योगी तटं चैव प्रकीर्तितम् । चन्द्रं त्यक्ता यदा याति आधारं सूर्यमण्डलम् ॥ २० ॥ Ms.-62, यना ; 65. ज्ञानवाशिना; 68. सांप्रदं; 70. दस्थः।

·জানাকি सूर्यं त्यक्ता यदा याति व्योमाऽस्तु चन्द्रमण्डले। गगनमास्थितो नित्यं वेला इव महोदधेः ॥ ७२ ॥ एतद्वेला समाख्यातम् अध्यात्मैव प्रतिष्ठितम् । नास्थिरं भवति श्वासं बहिस्थं मनरञ्जितम् ॥७३॥ अथिरं सर्वयोगिनां प्रवाहं वहते सदा । प्रवाहं गमनञ्चैव गमनागमनं पुनः॥७४ ॥ गमनागमनसंयुक्तो वेलाऽस्मिन् यथा स्थितम् । गमागम यथा वेला नास्ति रञ्जित कश्चित् [2] ॥ ७५ ॥ गगनोपमं स्थितं जगत् भावन्निश्चलतां व्रजेत् [2] । महोदधितटे स्थित्वा उदधि कथितं ततः॥७६ ॥ निश्चलं परिपूर्णत्वं महोदधि स्मृतम् । योगिनां चर्यसद्धावं कथितं तत्त्वं विशेषतः॥७७॥ महोदधि समाख्यातं त्रिपञ्चकं कथयाम्यहम् । सत्त्वरजस्तमश्चैव एकत्वे तु यथा स्थितम् ॥७८ ॥ त्रिपथं तु विनिर्मुक्तं शास्त्रतो ज्ञानकारिका । त्रिपथं तु समाख्यातं नग्नन्तु कथयामि ते ॥ ७९ ॥ अविद्या...पत्यत्काल[2] [नग्नकं च साधकेश्वरम् । नग्नस्तु कथितान् देवान् मुक्तकेशन्ततः शृणु ॥८॥ केशस्तु पाशमित्युक्तं मुक्तिमार्गप्रवन्धकम् । धर्मस्तु नैकेन पाशश्चैव विशेषतः॥१॥ षभिर्मुक्तो यदा योगी मुक्तकेशः स उच्यते। मुक्तकेशः समाख्यात आनन्दं शृणु साम्प्रतम् ॥१॥ 72. गणगमास्थितो; 76. गणगमं स्थितजागत 80. [नग्नके. . 75. गमनागमन ·१२२ ज्ञानकारिका योगपारगतो योगी महापारविवर्जितः । पानयोगामृतं दिव्यं योगिनां सम्प्रकीर्तितम् ॥८३॥ एभिर्युक्तो महायोगी मदिरामत्त उच्यते। मदिरानन्दमाख्यातं नैर्माल्यमालिनो [?] शृणु ॥४॥ वर्णं चैवास्ति मालाग्रं संस्थितो शक्तिसूत्रके। माला चैव समाख्याता योगिनां चान्यकारणम् ॥ नर्माल्यमालिनो योगी योगचयों करोति सः॥८५॥ एकाकीमतिथिर्यस्तु भ्रमिते प्रवदेत् सदा। असंहायो भ्रमते धीरः स एकाकीनमुच्यते ॥८६॥ एकाकी तु समाख्याता शास्त्रं मिलकारिका [2] । एतच्चर्या समाख्याता विश च ज्ञानधारक [2] ॥७॥ इति ज्ञानकारिमहामछिन्द्रनाथपादावतारितेनोक्तं चर्याधिकारस्तु तृतीयः पटलः ॥ 84. न माल्यमालिनो; 85. शक्तिसूत्रकः, ·Index of the Verses ( I ) कौलज्ञाननिर्णयः [ The numbers refer to the pages ] ४६ १७ ... ... 30 ... ११ ... ... ... ... १२ अकारादि हकारान्तं अकुलञ्च कुलं ज्ञात्वा अकुलं तु इमं भद्र अकुले तु कुलं देवि अक्षोभ्य सर्वशक्तीनां अखण्डमण्डलं रूपं अग्रणी चैव सर्वेषां अगस्पर्शनिश्चरं देवि अग्निज्वाला सुदीप्ताभ अघोरेशी च विख्याता अर्चयेन्मानसः पुष्पैः अज्ञानभावमासृत्य अज्ञानास्ते अणिमा लधिमा देवि अणिमादिगुणास्तस्मिन् अणिमादिगुणैश्वयं अणिमादिगुणैश्वर्य अत अवं प्रवक्ष्यामि अत ऊर्ध्वम्परं गुह्यं अत ऊश्वरं गुह्यं अतीतानागतञ्चैव अतीतामागतञ्चैव अतीतानागतञ्चैव ६८ ९ अतीतानागतञ्चैव ४० अतीतानागतचैव ६१ अतीतानागतञ्चैव २२ अतीतानागतन्देवि ७४ अतोय शृणु कल्याणि ६ अतोवं सम्प्रवक्ष्यामि ७३ | अत्यन्तगहनं नाथ अत्यन्तगहनं रसाग्रेण ३४ अथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि २६ / अथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि ६ । अथान्यं साम्प्रतं भन्ने ५९ / अथान्यं शृणु कल्याणि ५ अथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि ४९ अद्य मे सफलं जाता अद्य मे कुलशीलञ्च १६ अद्य मे गहनं नष्ट ४६ अद्य मे भूषितो कर्णो ५० अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं जन्म १२ ... १२ दुराचाराः ... ४१ ... ... ... ७७ .. ... १५ ... ... ... अद्य में सफलञ्जन्म अद्य मे सफलं नाथ ३२ | अद्यापि संशयो माथ २६ । अद्याहं कुलसमयम् ३१ .. ...

·... ... ३३ १९ .. २७ ... OM ... १ २ अद्वतं गोपयेन्नित्यं अद्वैतं येन सन्त्यक्तं अद्वैते नित्ययुक्तस्य अधस्था संस्थिता भुक्तिः अनधीतं मया पूर्व अनन्तोऽहम् महादेवि अनादिनिधना शक्तिः अनामानाम मुद्रेयं अमामा हृदये लग्ना अनुज्ञा गुरुसिद्धानां अनेन दृढमात्रेण अन्यथा नैव सिध्यति ७२ ... ... ५८ ... २९ १६ अन्यन्तु वर्जयेद्देवि ६२ ... ... 4.. [ १२४ ] अष्टधा रूपविज्ञानं ३७ अष्टपन्नं महापद्म ३५ अष्टपत्रद्वञ्चैव ३ अष्टमं चक्रमुद्दिष्टं ५४ । अष्टादशविधं देवि ज्ञानञ्च अष्टादश लोकशास्त्राणि अष्टाष्टकं विधानेन ५२ अष्टौ च सिद्धिसम्प्राप्ति ५२ अश्रुतानि तु शास्त्राणि ५३ / असुराणां सुराणां च अस्य ज्ञानप्रभावेण ३६ / अस्यापि शोकसन्ताप० अहं त्वं च विशालाक्षि १५ / अहन्तत् परमं तत्त्वं ३६ अहं सदाशिव ईशः ७९ । अहं स धीवरो देवि ५९ | अहं स धीवरो देवि ६५ अहिंसा प्रथम पुष्पं ६६ आकर्षितो मत्स्य० आगतं नाशयेन्मृत्यु १९ आगमान्नाशयेन्मृत्यु १२ आचार्यः सुमनो भूत्वा आत्मानं बुध्यसे नाथे १४ आत्मानं योगिनीसिद्ध ५२ आत्मानमात्मना ज्ञात्वा ५२ आदित्यं शत्रुवत् पश्येत् १७ आदिमन्त्रविनिर्मुक्त ४ आधारे च आत्मचक्र २४ आनयेन्निश्चलीभूतम् ६० | आपादतलमूर्द्धान्ता २६ | आरमूर्द्धिचक्रन्तु ... ... ५८ ... ६ .. ६० ... ... १ ७ ... ३२ ६९ अन्यानि ज्ञातुमिच्छामि अन्यानि यानि मच्छानि अन्यानि यानि रूपाणि अन्योऽपि विस्मयो देवि अपरीक्ष्ये न दातव्यं अप्रमेयमचिन्त्यं च अब्दमनेक देवेशे अब्दाद्धं वत्सरं चापि अभ्यसेत् समचित्तस्तु अम्भोरुहस्तथा पुष्पः अमरत्वं भवेद्देवि अमृतेन विना देवि अमृत कौलसद्भावं अमृतं तं विजानीयात् अर्द्धकोटिसमायुक्तं अर्बुदमर्द्धपीठन्तु अव्यक्तन महात्मानः अष्टधा तु लिखेद्विद्या ... ६७ ... ... ३८ .. ... ५५ ... ... ... ६६ ...

·.. २९ *. 4.. .. ... ६६ २३ ८२ २ ... ... .. ११ ३१ .... 0.. 2. ५ ... १४ OM ... OC [ १२५ ] २० , एते पूर्वमहासिद्धाः ३९ एभिः स्थाने समभ्यस्तं ५९ एवं तु चरते हंसः एपा शक्तिर्महात्मानः कथयस्व महादेव कथयस्व महादेव ४३ कथयामि न सन्देहो ५६ कथितं कालिका योगी ५० कथितं ज्ञानसद्भाव ४७ कथितं देविसङ्काशं २७ कथितं मृत्युञ्जयन्देवि ७३ कथितं सृष्टिसंयोगं ५२ कम्पस्तोभस्तथा भाषा ७२ कर्णञ्च हृदये कृत्वा ६९ कर्णिका केशरैर्युक्तं ५ कणिकायां पर तत्त्वं ६८ कर्णस्थं श्रूयते देवि कर्ता हर्ता भवेद्देवि ६७ करस्तोभादिकं भद्रे १० कलियुगे महाघोरे ३५ कलौ युगे महाघोरे ४८ कामक्रोधञ्च दम्भञ्च ६ कामदेवसमौपम्ये २९ कामरूपे इमं शास्त्रं ५१ कालस्य वञ्चनं देवि ४६ / कालाग्निरुद्रसंज्ञा तु ४७ किं कुर्वाणो विधेयस्तु ५१ किञ्चिदर्शितवर्णाभं ६ किन्त्वया तेन विज्ञातं किं वर्ण किं प्रमाणञ्च ५३ किं वर्णा ध्यानमात्र इच्छयारोहणं कुर्यात् इच्छां विना न कुर्यात् इच्छा त्वं च विशालाक्षि इच्छारूपधराः सर्वे इच्छाशक्तिलयं याति इत्थम्भूतं कुलाचार्यः इदं न्यासक्रमन्देवि इमन्तु गूढसद्भावं ईप्सितं कुरुते रूपं ईप्सिते कुरुते रूपं उच्चरेदङ्गमयं शास्त्रं उत्तमा धवलाक्षी तु उत्पत्तिप्रलयञ्चैव उत्पातं निक्षिपेदूवं उद्धरेदद्रुममन्त्रन्तु उन्मनमनरहित एककालं द्विकालं वा एकादशगुणोपेतं एकेन तेन भुक्तेन एकैकेन तु बीजेन एतज् ज्ञात्वा भवेत् सिद्धिः एतज् ज्ञानं वरं ज्ञानं एतत् पुष्पविधि ज्ञात्वा एतत् सिद्धाश्च योगिल्या एतत्तु धारयेद्रूपं एतत्ते कथितं तुभ्यं एतत्ते कुलसद्भावं एतदभ्यस्यतो देवि एतन्तु पूजयेदेवि एतन्ते कथितं देवि एतन्ते परमं देवि ... .. १५ २० ... ६६ ... ८ . o २९ ... ३७ १९ ... .. १७ 2.. ३३ ६६ ..2 0.0 ६९ .. ...

·... ११ ... ३७ ... ५० ... २८ १४ ... ... ... ... ८३ ६० ... ... ६१ ... ... [ १२६ । ५९ गान्धर्वी किन्नरी वापि ६८ गुटिकाकाशगमनं ३८ गुप्तं गुप्ततरं कुर्याद ६९ गुप्तलिङ्गी सदा कालं २२ गुरुकौलागमे भक्ति ६८ गुरुकौलागमे भक्त्या ७५ गुरुपक्तिं प्रवक्ष्यामि ८ गुरुभक्तियोगिनीनां ४ गुरुसिद्धिविधे देवि ४ गुर्वाज्ञाकारिणो नित्यं १६ गुह्यपदधरं प्रोक्तं ७३ / गुह्याद गुह्यतरं नाथे ७२ | गृहीत्वा मत्स्योदरस्थन्तु २६ गृहीत्वा तु पुनर्देवि ७३ - गृह्ण गृहति वक्तव्यं ६५ गोक्षीरविप्लुतेदेवि १८ गोक्षीरधारधवलं २० गोक्षीरधाराधवलं १९ गोपितव्यम्प्रयत्नेन ६० गोमांसं गोघृतं रक्त ८०/ गौरी चैव महाकाली ७९ / ग्रहभूतस्वरूपेण १५ / ग्रहा नागाश्व देवाश्च १३ / ग्रहनक्षत्रतारादि ६४ घटपूर्णमिव कुम्भ ७९ धृतस्वादोपमं देवि १९ चतुःषष्टिक्रमयुतैः ४६ चतुःषष्टिश्च योगिन्यो २९ चतुर्थ शान्तिकं चक्र ५९ चतुर्थ शान्तिकचक्र ४० चतुर्युगेषु देवेशि किमर्थ चन्द्रद्वीपन्तु कुण्डगोलोद्भवेनैव कुण्डगोलोद्भवनैव कुम्भादि च वरं दद्यात् कुरुते देहमध्ये तु कुलद्वीपविधानं च कुलपञ्चाशिकामूलं कुलपिण्डं समालिख्य कुललक्षं कुलाधारं कुललक्षं महेशानः कुलारामसुभक्तारः कुलागमेन भक्ति... कुलाशक्तेस्तु वीरस्य कुलाष्टकं प्रवक्ष्यामि कुले भक्तिसमायुक्ता कृत्वा प्रेतासनं दिव्यं कृष्णाम्बरधरो नित्यं केचि[ज ज्ञानावलयेन केशस्कन्धकपालस्थं कैवर्तत्वं कृतं यस्मात् कोपन्तु नैव कर्त्तव्यं कौलवे योगिनी देव कौलिकन्तु इदं देवि क्रीडते स समुद्रान्तं क्लिश्यन्ति मनुजात्यन्त० खञ्जः... खद्योतितगतादूर्ध्व खेचरीणां च सामान्यो खेचरीणां पुनः पश्चाद गतोऽहं सागरं भद्रे गन्धर्वसप्तमन्नाम ६३ ... ६५ ... ... ३४ ... १३ १० ३६ ३ ... ५९ ७९ ... ... ... ... ६ ६९ ... ३ २७ ... २४ ·[ १२७ ] ६९ ३ चतुष्पत्रञ्च अष्टा चन्द्रकान्तसमं तेजः ४ ततस्तुष्टो जयेद्देवि तत्तपः सफलं मेऽद्य ३१ तत्तेषां गुढसद्भावं ... 8.. ... .00 ३५ ... ... ३३ .. ३७. .०७ १ ५४ ... ३३ .. ४१ .. ... ४६ ... ६२ .. .. २ ६७ चन्द्रकौलञ्च वेष्टिञ्च [2] चन्द्रद्वीपं महाशास्त्रं चराचरः पुनः सृष्टिः चरुकं भक्षयेत् प्राज्ञः चर्याया लक्षणं देव चलने बाल्यने चैव चापञ्च कञ्चकी देवि चित्तं कृत्वा प्रयत्नेन चौरराजकुलादीनां जन्ममण्डलसंलीनं जपेद्बीजपरं श्रेष्टं जया च विजयादीनां जरापहरणन्देवि जरापहरणं देवि जरामरणनिर्मुक्त जराव्याधिविनिर्मुक्तं जल्पते जीवमध्ये यदा देवि जीवेन च जगत् सृष्टं ज्ञातमात्रेण तु देवि ज्ञातव्यं पानमेतत् ज्ञातव्या देहमध्ये तु ज्ञानतेजेन संभूता ज्ञानमध्ये क्रिया लीना ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः ज्ञानशक्तिर्मया ज्ञाता ज्ञानादौ निर्णीतिः कौलं ज्वलन्तमुल्कसहशं ज्वलज्योतिःसमाकारा .. तदा तु प्रत्ययं देवि तदा सिध्यति योगिन्यां तद्गतन्तन्मनं भद्र ४१ तद्वन्न लिप्यते योगी तपश्च सफलं मेऽद्य ३४ तप्तचामीकरप्रभम् ४८ तस्मिन् कृत्वापि चेत् किञ्चित् ६३ तस्मिन् मेलापकं लब्धा ८ तस्मिंश्चैव मनः कृत्वा ६८ तस्मिन् स्थाने मनः कृत्वा तस्य पूजावलिः पिण्ड० तस्य मध्ये इमं नाथ ४६ / तस्येच्छया भवेत् सृष्टिः १२ | तस्यैव स्पर्शमात्रेण ४८ तस्योवं व्यापकन्तन १० तादृशेनैव पद्मन तां लभन्ते न सन्देहो ६७ | तारकोल्लाससंकाशं ५० तिष्ठञ्जाग्रत् स्वपङ्गच्छन् ४१ तुभ्यञ्च व महादेवि २ तृतीयं कामरूपत्वं ६० | तृतीयं राजरूपेण २ तृतीये च कवित्वं हि ७३ | तेजोरूढम्परं लिङ्ग ७३ | तेन कौलागमे देवि ६१ / तेन लिङ्गन्तु विख्यातं ६ तेनैव नापिते देवि ४६ / तेषां गर्भ प्रसूतानां ६ १२ ... बहुधा भाषा ६ ... ... १७ ६१ ... ६५ .... ४० ... २० ... १० ३ ५ ... OM ६७ ... ... ...

·.. ... २१ ... ... १८ .. ..9 ... ७१ ... ... ... २३ ... ... १९ २७ द्वादश ४२ ... .. ... १८ ... ... ४ ... तैस्तु यत् पूजितं देवि त्वमुमा तु महादेवि त्वदभत्तया निर्णयं देवि तद्वदुत्पादितान्येऽपि त्रितत्त्वं कथ मे नाथ त्रिकालं तिष्ठसे क्षत्रे त्रिगुणं वेष्टितं कृत्वा त्रैलोक्यं वश्यतां याति स्तुभ्यते च जगत् सर्व स्तोभभाषादिमुद्राश्च स्तोभावेशादिकं चक्र स्थानध्यानफलन्तेषां स्थानं ध्यानञ्च वर्णञ्च स्थाने स्थाने स्थितं देवि स्थावरं जङ्गमं वापि स्थलं सूक्ष्म परो हंसौ ददते नात्र सन्देहो दण्डहस्तं सदा ध्यायेत् दम्भितमात्मनस्तैस्तु दशकोटिप्रमाणेन दिवायामभ्यसेद्देवि दीक्षान्तेष्टिककर्मेषु दुःखन्तस्य न विद्यत दुर्लभं सिद्धिसन्दोह दुर्लभा लोकमध्ये तु दुर्विज्ञेयं सदा नाथ दूराश्रवणं पुरक्षोभम् दृढभक्तस्य देवेशे देवतातर्पणार्थाय देवयाने महायाने देव्या चक्रगतश्चक्र [ १२८ ] ५ देव्या[:] चक्रादिदेवेशि ५८ देव्या भूत्वा च योगिन्या ५२ देव्याश्चक्रगताः सर्वे ६१ देव्याश्चक्रगतं चिन्त्य (2) १८ देव्याचक्रोवं देवेशि ५७ देहस्थं पङ्कजं देव ५५ देहस्थस्तिष्ठते यावत् ३९ देहस्था त्रिविधा प्रोक्ता ९ देहस्था वासना यस्य ४७ द्रवेण रञ्जयेत् सर्व द्वादशान्ते यदा पश्येत् ३१ / द्वितीयं साम्प्रतं देवि द्वौ भावसुप्रपञ्चात्मा द्वौ राजद [?] मध्यस्थं धर्मकामार्थमोक्षञ्च १७ धर्माथी काममोक्षौ च ३३ | धारणाधेयरहितं ६३ धारापानन्ततः कुर्य्याद ध्यात्वा विद्युल्लताकारं ध्यात्वा चन्द्रासनस्थञ्च ध्यात्वा चन्द्रासनस्थञ्च १० ध्यानेन रञ्जितात्मा तु ७२ ध्यायेच्चन्द्रमिदं देवि १४ न काष्टं मृन्मयं लिङ्ग न गन्धं वेत्ति तत्त्वज्ञो न चासौ छिद्यते शस्त्रैः ४६ न चित्तं रीतिकङ्गिनी ६९ न जरामरणन्तस्य न जरामरणन्तस्य न जलेन भवेन्मृत्युन १२ न तस्य भवते मृत्युः ... १४ ... ... २० ... ९ १२ ..... ... ५२ ... १२ ६ ... ६५ ... ... ... ... ५ ३ .... १३ ११ ४२ ... ... ६६ ... .. १७ ·१३. ६ OC ... Rw . D0 ७२ ३ .04 .. ६९ २४ ... ३५ । १२६ .] ७६ निष्क्रान्तं रोमकूपैश्च ४२ निष्क्रान्ता बिन्दुमध्ये तु ४४ निष्ठीवनं न कर्तव्य ४४ नैमित्तिके इमं कुर्यात् ४५ पञ्चजातक्रमे चाना ६१ पञ्चपञ्चाशिको देवि ४५ पञ्चमन्तु क्षमापुष्पं पञ्चमन्तु महाचक्र ६ पञ्चरत्नसमोपेतां ४२ पञ्चरनादि देवेशि ६६ पञ्चस्रोतात्मकं चैव पञ्चाग्नितपसंतप्तं ४५ पञ्चामृतं प्रवक्ष्यामि ६४ पञ्चारं अष्टपनञ्च ४८ पदोत्तिष्ठमिदं कौल ४८ परदेहे परा शक्ति १८ परमाणुमुच्यते नाथो ५१ पलितस्तम्भविज्ञान ८ पशुग्रहणमावेशं १५/ पशुग्रहणमावेश ६३ / पशुग्रहणमावेश ३३ / पश्य ते देहमध्यस्थ ६६ पात्राणां निर्णयं देवि पात्राणां लक्षण देवि ७८ पादप्रक्षालन्तेन ७९ । पाशजालतमोवन्च ४४. पाषाणवृष्टिर धात ५३ पिङ्गप्रन्थिगतञ्चक्र पिण्डस्यैवम्भवेहुःखं ६३ | पिण्डचोपपवरूपं ४४ पिण्डसंज्ञा भवेत् स्थान म तिथिनं च नक्षत्र न तेन विना मुच्यन्ते न तेषां कथितं देवि न दद्यादनुग्रहा यस्या न दद्यानिन्दको देवि नदी चैव महाकाले म देयं कौलिक ज्ञान म देयं कौलिकं सारं मनस्यदग्निना लिङ्ग ল মলল্পিনা नलोभन चधा को भ वृक्षरहिता च्छाया न शिवदूषके देवि न शिवेन विना शक्ति- नभ्यते व्याधिसंघात न ब्रह्मा न च धा विष्णु न [स्थाने] जनसङ्कीर्ण नांधस्तादूर्ध्वमध्यच्च माडी नाडीमुखैर्वापि नाभिस्थं हृदि कण्ठे च नाशयेत् सर्वदुष्टानां नाशयेदहोरात्रेण निंगर्भ गर्भरूपेण निग्रहानुग्रहञ्चैव निग्रहानुग्रहञ्चैव निपतन्ति यदा भद्रे निर्गमं देहमध्ये तु निमेपार्द्ध क्षोभमायाति निवेद्य गुरवे मानं निशायामभ्यसेडेवि निश्चितनिस्पृहे गुप्ते ... .१८ ... ".. २६ ... ... .... ... . ... ४ ·.49 .... ८२ २२ ... ... ... ... .. ६ १४ ... .... .... ... पीठोपपीठसन्दोहे पीतं स्तम्भकरन्नाथ पुण्यात्मानं कुलाश्चर्य पुनः क्रुद्धमनेनैव पुनः पीठं द्वितीयन्तु पुनः पृच्छामि कौलेश पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि पुनस्तु यजनं वक्ष्ये पुन्नागं नागचम्पाये- पुरप्रवेशमावेशं पुष्परागोद्भवादीनि पुष्पाञ्जलिकरस्तोभ पुष्पे वा प्रतिमायेषु पुष्पैर्नानाविधेश्चैव पूजयेत् तां चतुःषष्टिं पूजयेद् योगिनीवृन्द पूजाक्रमविधानन्तु पूज्यते नागकन्याभि- पूज्यते सर्वसिद्धेश्व पूज्यते सुरवृन्दैस्तु पूज्यमानं सदाकालं पूजितव्या महादेव्या पूर्वमेकाणवे घोरे पेष्टी माची तथा गौण्डी प्रकाशित महाज्ञान प्रणम्य प्राञ्जलि... प्रतिमाजल्पनचैव प्रथम पोठमुत्पन्न प्रथमा तु गुरुयात्मा प्रथमे जनवाच्छयं प्रपन्चरहितो मन्त्रा [ १३० ] २६ प्रसन्ना ये नरा भद्रे १३ बन्धुकः कुसुमोदभूतैः ३० बद्धा चैतत् पाशेन ६० बहिस्थं पूजनं प्रोक्तं २४ बहिस्था कथिता देवि ३१ बलीपलितनिर्मुक्तो १२ बलीपलितनाशञ्च ६९ बिन्दुच्छिन्दश्च कर्त्तव्यं ८० बिन्दुधारानिपातैश्च ४७ बिन्दुनाद [स्त]था शक्ति ५ बिन्दुनाद तथा शक्तिरे. ९ ब्रह्मनिष्ठीवनाद्यञ्च ब्रह्माद्यास्तु सुराः सर्व ८१ ब्रह्मा विष्णुः सुराः सर्वे २३ ब्राह्मणोऽसि महापुण्ये ३६ । ब्राह्मी माहेश्वरी चव २२ भवते नात्र सन्देहः ५२ भवत्येव न सन्देहो ५० भावयेत् केशस्कन्धस्थं १३ | भूगृहे निर्जने स्थाने ६३ भूतं भव्यं भविष्या २३ भूमित्यागकवित्वञ्च ५४ भूमित्यागन्तवेधं [2]] ३७ भेदयेत्तत् कपाटञ्च १६ भेद्यमानो न जाये... ७७ / भेरिशसमृढङ्गेश ८ भैरवं पूजितव्यञ्च २४ | भैरववचनं श्रुत्वा ६७ भ्रमते अङ्गमङ्गानि १९ मच्छमाकर्षयित्वा तु २० मण्डलीकनरेन्द्राणां ... २६ ... ... ... ३ ... ६१ १२ ६१ ६१ ... ... .... ३२ ·[ १३१ ] ... ... 00. ... ६६ ३ १० २९ ७९ ... ... ... मत्स्याभिघानिनै विप्रा मत्स्योदरन्तु तत्स्फोव्य मद्यमांससमायुक्त मनसा कर्मणा वाचा मनस्य उन्मनीभावो मनोरोधं न कर्त्तव्यं मन्त्रजालविनिर्मुक्तम् मम तुल्यबलो भूत्वा मयाऽभ्यस्तमिदम् मत्येऽस्मिन् देवतानान्तु महाकौलात् सिद्ध कौल महाव्याप्तिमहानिद्रा महाकौलं महाज्ञानं महाकौल महादेवि मातराणि गमिष्यन्ति मानुष्यं पिण्डभासृत्य मायाविने शठैः करे मारणोच्चाटनञ्चैव मांसम्पलम्बलिदैया मासेन जितयेन्मृत्यु मुक्ताफलसमौपम्यं मुच्यते सर्वपापेभ्यो मुच्यते सर्वरोगैश्च मुच्यन्ते सर्वरोगैस्तु मुण्डसन्धिगता देवि मुण्डाधारैः स्थित- मूलाङ्गुष्ठ नखाग्रञ्च मृतकोत्थापनं देवि मृत्युञ्जय महादेव मृष्टादिखण्डखाद्यान मोक्षदं सारमेवं [] ६० | मोक्षप्रत्ययसंवित्ति ६० यत्क्रमं पृच्छितं देवि ६९ यत्तेजः स महालिङ्गम- यत्त्वया पृच्छितं देवि ५१ यत् पुरा गोपितं भद्रे यन्त्र दृष्टिर्मनस्तत्र ४४ यतस्तत्रैव गन्तव्य यथा मह्यं प्रभुत्वञ्च ६६ यथा शत्त्या सदा कालं यदाऽवतारितं ज्ञानं ६१ यदा भवति संहार ३५ यदा प्रज्वलते ऊर्च ८१ यन्मया पृच्छितं देव ८३ यः सदा जाप्यमिदं ३० यस्मिन्निष्पद्यते पिण्डं यस्य कौलागमे स्पर्धा १६ यां यान्तु कुरुते इच्छां ९ यां यां स्पृशति हस्तेन ८१ यादृशो भवते सिद्धि- १६ युक्तं कामकला देवि ये चास्मानिर्गता देवि १६ येन केनचित् विहन ३० येन तेन प्रकारेण १२ येन व्याप्त च त्रैलोक्य १३ येनैव ज्ञानमात्रेण ५४ योगाभ्यासेन ये सिद्धा २ योगिनीगणसामान्या ४९ योगिनीनां कुले जातो ११ योगिनीभिः सकृहत्त ४९ योगिनीमेलकतञ्च ५६ योगिनीवीरचक्रन्तु ४५ .. .. २१ २२ ६१ .. ६९ ३ ११ ... २६ .. ... ३५ ... ... ... .... ॥ ...

·1. २३-- ... ... २३. .. ७७ ... ... ... योगिनीसिद्धसद्धावं योगिनी सिद्धसम्पन्न योजयेत्तां कुलाचारं रक्तं धारामृतं शुक्र रक्तपुष्पैविशेषेण रक्ताभो रक्तमालाभि- रक्तेन पूरयेदु रक्तं रक्षाद्यं रक्तवर्णञ्च रमते सहज तत्त्वं रसना तालुमूले तु रसना अर्द्धगं कृत्वा ७९: ... २२ .. ... रुरुपादं महादेवि [• १३२ ६७ वायु विष्णु[:] सबिन्दुश्च - वामाख्या कुण्डलीनाम १० वाराणस्यां प्रयागन्तु ६८ विजया तु महाभागा ८२ विज्ञात्वा यन्नया पूर्व ७१ विद्यामन्त्रमयं पिण्ड ६८. विद्युत्तुङ्गो तथा गण्ड ३८ विमानकोटिसन्तानाः ६६ विवाहं कृतं यस्य १७ विश्वन्तु निसृतं येन १८ विश्वामित्रकपालञ्च ५८ विषं न क्रमते देहे विष्ठं धारामृतं शुक्र वुकपुष्पसमायुक्त- १९ वृषणोत्थस्य कौलस्य ६४ वेधन्तु कुरुते देवि ५० वेभ्याकुमारिकाभिर्वा १८ व्योममालिने साभद्रे १९ शक्तियुक्तो महात्मानः ११ शक्तिभेदं तथा शैलं ७ शक्तिविज्ञानवेधेन ३५ शत्तयाचाररतो नियं शंखाभिषेकविज्ञानं शतपत्रं शुशोभायं ... १७ कञ्चका देवि ... .... ... ४७ ... ३२ .. ... ६९ ... .. २२, ... रोमाञ्च रोमाञ्च कञ्चका सबै रोमाणि सततन्तस्य ललाटब्रह्मरन्ध्रौंच ललाटवर्णराशिस्थं लीन वै ब्रह्मरन्ध्र तु लीनां वै ब्रह्मखण्डे तु लीलया सिद्धिभाग्योऽसौ लौकिम मार्गसम्पन्ना वकारं नाभिमध्ये तु वडवा मुखम(मध्यञ्च) वदनोतिष्ठ महाचक्र वर्णरूपं विनिर्दिष्टं वरयेद्दिष्य कुर्वीत वह्निकौलस्य योऽभ्यास वाचयो कुरुते मृत्यु वाचापहारं कुरुते वाचासिद्धिर्भवत्येव धाचासिद्धिर्भवत्येवं . २ ९ ... ... ... GE शलाकी कुकुटश्चाप ३८ ३ ... ... .. ३८ '... ... शाकरं यत्र कुर्वीत शाकिणीनां प्रियं मांसं ३३ शान्तिकम्पौष्टिकं वापि ३३ शिवमध्ये गता शक्तिः ४९ शीतलं चन्द्रसंकाशं ३२ शीतलं स्पर्शसंस्थाने ... .. १८ ....

·:५५ ... १३ १ ... ... 24. ... १६ ७२ ७६ ... ... [ १३३. ३३ षोडशारं त्रिलिख्यन्तु ६५ पोडशारम्नहापा २३ षोडशाकृतयः सर्वे ३२ संसारपाशजालञ्च २? संग्रहं वद मे नाथ ५१ सकारं शुकुपक्षन्तु स जीवः परतरो यस्तु सजीवं मत्स्यमद्यञ्च ७९ सततभ्यसयेत्तु ४१ सततमभ्यसेत् प्राज्ञो ४२ सततमभ्यसेदु योगी सदा यौवनकामिन्यः स देहत्यक्तमात्रेण १५ सन्दिग्धं कथयिष्यामि ४ सप्तकोटिसहस्राणि २२. सप्तपातालमुद्दिष्टं ५१ सफलम् अद्य मे नाथ ५८, सफलम[य] मे नाथ ५८ समचित्तं सदा लीनम् २३. समत्वं वीतरागत्वम् ७१... स मनस्तूच्यते भद्रे समनो मत्परं प्राणः ५७. समयाद भ्रष्टन्तु यो १३ ७२ ... ... शुक्लपाध्यायन देवि शुक्लाम्बरधरो भूत्वा शुद्धस्कटिक संङ्काश शुद्धस्फटिकसङ्काश शुद्धं भवति तत् सर्व शून्यशून्यमनः कृत्वा शोभनं पृच्छितं भद्रे श्यामसूत्रगतं लक्षं गाली अजा महिषी शृङ्गोद्भवं सकाष्ठाया- शृणु त्वमद्भुतं देवि शृणु त्वमद्भुतं देवि शृणु त्वं वीरचामुण्डे शृणु त्वं वीरचामुण्डे शृणु मेकाग्रचित्ता शृणुष्वैकाग्रचित्तस्तु शृण्वन्ति दूरतो देवि नियामुत्कुण्ठिता ये तु श्रियाया तु अहन्नाय श्रीखण्डं मृगमदञ्च श्रीनाथं योगिनीलाई श्रीशैले नाम संसिद्धि श्रीशैलश्च महेन्द्रश्न श्वानमार्जार उष्ट्रञ्च षष्ट चैव महाचक्र षण्मुखश्च महाकाल षण्मासादीप्सितं कामं षण्मासाद् भवते सिद्धि षण्मासादभ्यसेदेवि षोडशाकृतयः स... षोडशाक्षरभेदन्तु १५ २ ... ८१ ५६. ७ ow ... ३५ ... समीरपूरको वायु ६४ २७. समीरस्तोभकं चक्र ७७ सर्वव्याधिविनिर्मक्तो ३२ सर्वगर्भजाः कृते च २७ सर्वज्ञगुणसंपूर्ण १७ सर्वतीर्थाभिषेकञ्च ८२, सर्वद्वन्द्वविनिर्मक्त ५९ : सर्वद्वन्द्वविनिर्मुकं MO ३७ ·... ... ६२ .. ३ ... ... ... ६८ ... ६२ ... ६ ६ .. ३६ ... ३ ... ... ... ... .. सर्वमन्त्रजाः सर्वयोगजाः सर्ववर्णमयन्देवं सर्व समाचरेद् देवि सर्वसिद्धि योगिनीनां स परं निष्कलं नित्यं स सञ्चरति भूतेषु संपूर्णों पूर्णमापूर्ण- संघत्सरप्रयोगेण स शिवो व्यापको भूत्वा स शिवः प्रोच्यते साक्षात् सहजन्तु इमं चक्र सहजा मातरा देव्या सहजान्तस्थितत्वं सहस्रदलशोभाढ्य सहस्त्रकोटिपन्न वा सहस्रकोठिभिदेवि संहारन्तु (यदा न्यस्त) सागररत्नसङ्घाते सावमञ्जनञ्चव साधकः साध्यदेहे तु साधयेत् सकलार्थानां साधयेन्नात्र संदेहो साधकैः सिद्धिकामैस्तु साधक्तं कथयिष्यामि साधु त्वां कथयिष्यामि साधु देवि महायोगे साधु साधु महाज्ञानि साधु साधु महादेवि साध्यदेहगतञ्चित्त सामान्यो कथितं कुम्भ सासत्सारतरं भरे । १३४ ] २८ सितञ्च शीतलन्दिव्यं ५ सिद्धयन्ते कोटयः सप्त ३९ सिद्धानाञ्च विशेषेण २८ सिद्धानां पूजनन्देव १५ सिद्धामृते तु यत् प्रोक्तं ६६ सिद्धेश्वर तथा चान्य १२ सिद्धिलिङ्गमिदं देवि १२ सिध्यते नान्न सन्देहो ७२ सीकरैः शीतलैदिव्यैः ६७ सुगन्धकुन्दकेतक्या ५५ सुगन्धधूपितं कृत्वा सुगन्धं पूतिगन्धञ्च मुरूपः सुस्वभावश्च १२ सुधरः सुभगो नित्यं १२ सुदग्धमग्निना देहम् ५० सुधूपधूपितं कृत्वा सुस्वादेन महादेवि ४५ सृष्टिकौलं महाकौल १९ सृष्टिसंहारकारो ८ सृष्टिसंहारकारक ११ सृष्टिसंहारकारक ११ सृष्टिसंहारन्यायेन ३५ स्फुरन्तन निर्मलन्नित्यं ६८ ववन्तं बहुरन्ध्रेण २ स्वगृहे स्वदेशे वा ६४ स्वतन्त्रं क्रीडते भद्रे ५४ स्वयं गुरु स्वयं सिद्धः स्वर्गाद्या सोमराजानां ९ स्वशक्तिजीवभूतानि ७० स्वशक्तिदर्शनाद्रत २९ स्वातन्त्रमब्जमचर्क २२ ... ... .. २ ६० ... ... ११ .. ३७ ... ...

·६३ ३ .. ... स्वातन्त्रो मुक्तिमायाति स्वादुदञ्चैव गर्भादं स्वेच्छया क्रीडितोऽह हकारन्तु ध्रुवोमध्ये हकारो निष्कलो नित्यः हंस हंस वदेन्नित्यं हृयश्व नखरः सर्प हस्तपादशिरःकम्प हृदिस्थं निश्चलीभूतं हृदिस्थन्तु मनः कृत्वा हेमजं रौप्य वाऽपि । १३ । १० हींकारमादितः कृस्वा ६९ ही वटुक उक्तमन्त्रेण ५८ क्षणेन कुरुते सृष्टि ३१ क्षणेन भवते स्तोभो ६४ क्षणेन योगिनी हृष्टा क्षत्रजा पीठजा वाशि ७९ क्षीरखण्डादिमृष्टन्तु ४६ क्षीरोदविशेषैः सर्व- ६५ क्षीरोदार्णवमध्यस्थं ४७ क्षुधा तृष्णा च मोहन ४१ क्षुभ्यते च न संदेहो २ ... ६८ ... ... १२ ११ ६६ ...

·( II ) अकुलवोरतन्त्रम् ... ... ... ... ... ८९ ... अकुलवीर महद्भूतं ... ... (B within brackets refers to Alulavira-Tantram B and the rest to A.) अकुलं कुलरूपेण ९६ (B) अनाथं सर्वनाथञ्च १०२ (B) अकुलवीरे च सम्प्राप्त ९८ (B) अनाथं सर्वनाथञ्च अकुलवीर न जानन्ति १०१ (B) अनुग्रहाय लोकानां अकुलवीर न जानन्ति ९३ (B) अनुग्रहार्थं लोकानां ९३ (B) अंकुलवीर न जानन्ति ९८ (B) अनेकैः कर्मसंघातैः ९७ (B) अकुलवीर न जानन्ति ८९ (B) अनौपम्यं निरालम्ब १०१ (B) अकुलवीर न विन्दन्ति १०० (B) अन्यथा न भवेदीक्षा ९५ (B) अकुलवीर महद्भूतं अन्यथा वेदशास्त्राणि ९५ (B) अकुलवीर महद्भूतं अप्रमेयनिराभास ९९ (B) अकुलवीर महद्भूत ९८ (B) अभिलाषं न कुर्वीत ९४ (B) १०० (B) अयं लोकमिमं स्वर्गम् ९९ (B) अकुलवीर यदा लब्ध ९७ (B) अयं लोको अयं मार्ग ९१ अकुलवीर विन्दन्ति १०१ (B) असन्तुष्टमभक्तञ्च ९४ (B) अकुलवीर स्थितं दिव्यं १०६ (B) अस्यैव हि नामानि ८६ अकुलवीरगतश्च सा ९६ (B) अक्षरार्थेन सन्तुष्टा अकुलवीरश्च देहस्थ आचरेत् सर्ववर्णस्तु ९९ (B) अकुलवीरञ्च विन्दति आहुते पतने चान्ये ९७ (B) अकुलवीरमिति ख्यात इदं दिव्यं महाज्ञानं ९६ (B) अकुलवीरस्य रक्तार्थ इदश्चैव क्रमं दिव्यं ९४ (B) अथातः सम्प्रवक्ष्यामि ९३ (B) इदं शुद्धमशुद्धञ्च ९१ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि ८४ ईदृशं योगिनं दृष्ट्वा १०६ (B) अथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि १०६ (B) ईदृशं योगिनं दृष्ट्वा ९६ (B) अदृष्टनिगुणं शान्तं एकाकी विचरेद योगी अद्वैतमचलं शान्तं एतत् पक्षविनिर्मुक्तो १०३ (B) ९९ (B)! एतत् सर्व ९६ (B) .. ... ... ... ९० ... ... . ... ... ... ८७ भनागतन्तु गतञ्चैव यदा कश्चित ...

·... ९८ (B) ९६ (B) ... १०१ (B) ... ... ... ९४ (B) १०६ (B) ... ... ८७ ... १०१ (B) ९७ (B) ८९ ... .. ... [ १३७ ] ९५ (B) तथैव पुनरुत्पन्नाः १०५ (B) तदा प्रवर्तते शीघ्र तदा तन्मयतां याति ९१ तदा ग्राह्यं महाज्ञानम् १०४ (B) तदासौ योगिनी सम्यक् ८५ (B) तद्वदकुलवीराख्य १०३ (B) तद्वत्तु ज्ञेयसम्प्राप्त १०० (B) तन्मण्डलपुण्यधर्मार्थ ९६ (B) तर्पयन्ति च ये भक्ता तानि सर्वाणि मोहानि तावद् भ्रान्तिविमुग्धात्मा ९४ (B)| तावद भ्रमन्ति संसारे ९७ (B) तावद् भ्रमन्ति मूढान १०० (B) तिमिरेण यथाच्छन्न ९० ते लभन्ति अकुलवीरं ९९ (B) ते लभन्ति महाज्ञानं तेन लब्धा न सन्देहो त्रैलोक्यव्यापिनी सा तु ८९ १०२ (B) दधिमध्ये यथा सर्पिः १०६ (B) दुर्लभं सुरसिद्धानां ९९ (B) दुर्लभं सुरसिद्धानां १०० (B) देवादिभ्यो नरेन्द्राश्व १०२ (B) धर्माधर्मफलं नास्ति ९६ (B) धर्माधर्मफलं नास्ति ९९ (B) | धर्माधर्मफलं नास्ति ९३ (B) धर्माधर्मसमाक्लिष्ट धारणैर्वाचना नास्ति ९७ (B) न इडा पिङ्गला चैव न करैर्न सरैर्मुद्रैः ९३ न कुर्यात् क्षुद्रकर्माणि न क्रिया नार्चनाकाद्यैः एतद्विधिविहीनानां एते चैव समाः सर्व एतेषु मोचना नास्ति एते सर्वे च ये केचित् एतैः सवै विनिमुक्त एभिः शैवागमैः सर्वैः एवञ्च कुलसदभावम् करिकुङ्कुमादीनां कर्मबन्धनिबद्धानां कायं मनसि च तेनासौ कार्यकारणनिमुक्त कृमिकीटपतङ्गेषु कौलमार्ग द्वयो सन्ति खरवद्भवति तदुभारं खराणां भारवाहिना गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन जाग्रद गच्छंस्तिष्ठन (स्वपन ) जाग्रद गर्वितानां कुतो ज्ञानं धननिविडनिःसन्धि चक्षुःकर्णोन्मीलनं नैवं सो चिकित्सा नैव कुर्वीत चिन्तातीतं भवेत् साहि जले ज्वलने तथा पवने जले ज्वलने तथा पवने ज्ञेयञ्च तत्त्वकूटञ्च ज्वरभूतग्रहाघातार्थ ज्वलज्वलनभूम्या च तत्रैव सृष्टिरूपेण तथा अकुलवीरन्तु तथा अकुलवीरे च तथा अकुलवीरेषु ... ... ९८ (B) ८९ १०० (B) १०० (B) ९६ (B) ९८ (B) ९९ (B) .... १०६ (B) ... ८८ ... ... .0 १०० (B) १०० (B) ८६ ... ... ९० ... ... ... .... १०५ (B) १०५ (B) ९३ (B) १०२ (B) ... ... १८ ·१०२ (B) १०२ (B) १०४ (B) ९६ (B) ... ... ९० ... ८ ... १०२ (B) ९६ (B) [ १३८ ] न वर्णों वर्णभेदन १०४ (B) नाग्निप्रवेशनन्तस्य ९९ (B) नाधारे ध्येयलक्ष्ये च १०१ (B) नाना ते भवन्त्यकामी १०३ (B) नाहं कश्चिन्न मे कश्चिन् नियमोऽपि न तस्यास्ति १०६ (B) निराकुलं निर्विकल्प ९८ (B) निर्गुणञ्च गुणातीतं १०१ (B) निर्गुणञ्च गुणातीतम् १०२ (B) निर्वाणं वासनाहीनं १०३ (B) निर्विकल्पपदं यन्त्र ८६ निर्विकल्पं पदं शान्तं १०३ (B) निस्तरङ्ग निराभासं निस्तरङ्गनिराभासं पञ्चभूतात्मकं सर्वे १०४ (B) पदव्यञ्जननिर्मुक्तं पद्मचक्रञ्च शक्तिच ९२ ... ... १०० (B) ९२ ९७ (B) ... ... ... न चात्मनैव तद ग्राह्य न चान्तमादिमध्यस्थं न चाहं प्रचितैदोषः न चैतैर्मुक्तिः संसारे न च्छाया नाऽऽतपो वह्नि न जपो नार्चनं स्नानं न जरास्तेषां न मृत्युन न जानन्ति पदं शान्तं न तस्य कर्म कर्माणि न तस्य क्रियाबन्धेन न तेषां मुक्तिः संसारे न दूरे न च वै निकटे न दूरे निकटे चैव न [दृश्यते मनस्तत्र न दोष यथा स्वर्णरसेन न ध्यानं धारणा नैव न नाभिचक्रकण्ठे च न निरोधो न चोद्धारो न पूरककुम्भके तत्र न बध्यते यथा विमले न बिन्दुभेदग्रन्थौ च न भूतं न भविष्यञ्च न भूते गृह्यते सोहि न भूते गृह्यते सोहि न भूतो न भविष्यामि न मनो न च वै बुद्धि न मनो दृश्यते तत्र न मुक्तो वै न च न मुक्त- न मूलोत्पाटनं कुर्यात् न यज्ञं नोपवासञ्च न रसो विरसश्चैव ... ... ... १०३ (B) १०६ (B) १०० (B) ९० (B) ९८ (B) १०६ (B) ... ... पद्ममध्ये च कुण्डल्या ... .. ९८ (B) परमामृतसन्तृप्ताः ९८ (B) पाशजालनिबद्धान १०५ (B) पिण्डबधाश्च नानास्ति ९९ (B) पिण्डातीतं यदा ज्ञेयम् ... ... ९९ (B) १०० (B) ... पिण्डातीतं यदा ज्ञानम् ... ce ... ... १०३ (B) पश्चात्तं दीयते तस्य ९० प्रत्यक्षञ्च यदा लब्ध प्रत्यक्षञ्च या लब्धं १०३ (B) प्रत्यक्षे च परोक्षे च ९९ (B) प्रवेशनिर्गमे नैव ९५ (B) प्रवेशे निर्गमे चैव प्रेर्यप्रेरकाभावस्था बहु विषादमापना ९५ (B) १०१ (B) ८८ (B) ९५ (B) ८६ १०५ (B) ९७ (B) ... ... ... ... .. ... ९१ ·... ९७ (B) .00 १२ ... ८८ ... ... .. ९७ (B) ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्रन्च बालका बहुला लोका भयदारिद्रशोकैश्च भवे योगी निराचारो भावाभावविनिर्मुक्त भावाभावादिसंयुक्तः मदिरोन्मत्तो यथा मद्यमध्ये यथानन्द मनसा च प्रयत्नेन मनोबुद्धिचित्तस्त० मनोबुद्धिस्तथा चिन्त्यं मायातीतं निरालम्ब मीमांसपञ्चस्रोतान १०५ (B) ९६ (B) ... ... ९५ (B) १०० (B) १०१ (B) १०० (B) ... मीमांसा पञ्चरात्रञ्च ... [ १३६ ] १०६ (B) रहस्यपरमानन्दम् रहस्यं योगिसंघस्य ९९ (B) रूपं कन्दर्पसङ्कीर्ण वर्जिता योगसंयोग विकल्पकललोल्लोला ९८ (B) विकल्पबहुलाः सर्वे ९४ (B) विकल्पबहुलाः सर्वे ९८ (B) विकल्परागदुष्टस्तु ९५ (B) विचिकित्सा नैव कुर्वीत १०३ (B) विज्ञाना हि वद्यमीह ? ९८ (B) विद्याहङ्कारग्रस्तास्तु १०२ (B) विरक्ता वासना यस्य वेदसिद्धान्तशास्त्राणि १०५ (B) व्यक्ताव्यक्तं न जानन्ति ९७ (B) शब्दरूपरसस्पर्श ९१ शब्दः स्पों रसो रूपं शास्त्रगोष्ठी न कर्त्तव्या ९४ (B) शास्त्रजालेन सन्तुष्टा शास्त्रार्थेन विमुढात्मा श्रीमीनसहजानन्द ९४ (B) संकल्पविकल्पञ्च ८६ संख्यादयश्च ये केचित् १०४ (B) संवादयन्ति ये केचिन् ८६ संसारार्णवमन्नानां संसारार्णवमन्नानां १०३ (B) स च सर्वगतो भावः ८६ (B) स च सांख्यः पुराणाश्च १०५ (B) स ब्रह्मा सो हरिश्वेशः १०१ (B) सबाह्याभ्यन्तरैकत्वं ९१ समस्तमेकदाभूतं समदृष्टिश्च कर्तव्या ८९ ८६ १०४ (B) ९४ (B) १०२ (B) ... २.. मूलच्छिन्ने यथा वृक्षे मूलच्छिन्नो यथा वृक्षः यत्रासौ अकुलवीरो यत्राऽसौ तिष्ठते योगी यथा नदीनदाः सर्वे यथास्तीति द्रष्टव्यं यदा भवति शिष्यश्च यश्च विंशात्मको ह्येष यस्या [?] वशं स्थितः कश्चित् यस्यैवं संस्थितं कश्चित् यस्यैषा संस्थिता भक्तिः यादृशेन तु भावेन यादृशेन तु भावेन यानि कानि च स्थानानि ... १०१ (B) १०२ (B) ... .. ९३ (B) ९० (B) ... ... ९६ ... यावत् सममेकत्वं ... १०३ (B) १०२ (B) ९४ (B) यावदद्वैतकं ज्ञानं यो योहि विन्दते तत्त्वं ... ...

·१०३ (B) ९६ (B) ... . ... १०४ (B) ... ... समत्वं वीतरागत्वं समरसानन्दरूपेण समत्वं एकभूतञ्च समयाचारविचारञ्च सर्वत्र समरसभरित सर्वशं सर्वमासुत्य सर्वज्ञपरिपूर्णञ्च सर्वज्ञः सर्वमासृत्य सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तः सर्वभूतस्वतमेक सर्वव्यापिभावस्थं सर्वसर्वार्थकं चैव [ १४० ] ९३ (B) सर्वावयवनिर्मुक्त १०४ (B) सर्व ते कृतकैर्बद्धाः स शिवः परमदेवः स शिवः शाश्वतो देवः १०२ (B) सहजानन्दं न विन्दन्ति सोमशून्यस्तथा वह्नि १०२ (B) स्वयं पतितपुष्पैस्तु १०४ (B) स्वयं देवी स्वयं देवः ९४ (B) स्वयं देवी स्वयं देवः हृदि शोकेन सन्तप्ता ९८ (B) हृदि स्थाने न वक्त्रं च ९०४ (B) क्षेत्रे पीठे च च्छन्दोहे ९९ (B) ९५ (B) १०४ (B) C ९७ (B) ... ... ... ... ९४ (B) ·( III ) १०९ ... ... ३ ११३ १०७ १०७ ... ... प्रेरितः पवनः शक्त्या ... or ... अङ्गुल्यद्वितीयं देवि अतीतानागतञ्चैव अथान्यं परमं देवि अथान्यं परमं देवि अथान्यं परमं देवि अथान्यं परमं देवि अथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि अभावं भावये देवि आकर्षयेद बुधो वायु एतत् कौलिकं ज्ञानं एतद्देवि समाख्यातं एतदविज्ञानमात्रेण एवं ज्ञात्वा वीरारोहे कैलासशिखरासीनं १११ १०९ ... ... ... कुलानन्द(तन्त्रम्) १०८ द्वात्रिंशतिदलं पद्म १०८ धूननं कम्पनं देव १०८ परकायप्रवेशेन १०९ पश्यति सर्वदेहे तु ११० पाशस्तोभञ्च वेधञ्च ११२ बलीपलितक्षयं देव ११५ बिन्दुमस्तकसम्भिन्नम् ११२ वेधये गिरिवृक्षाणि १०७ ब्रह्मस्थाने यत् कमलं १११ भावयेत् समरसं देवि १०८ भेदनीमुत्तमभेदं ११० ध्रुवोश्चक्षुर्मध्यस्थं च १०७ महाव्याप्तिर्भवेहेवि १११ मूनि कमलसंस्थान या सा महावहा नाडी १०९ या सा महावहा नाडी १०८ या वीरतये तज्जलनाकार वर्गातीतस्य द्वितीयम् ११० विषप्रहारं कुरुते १०९ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि १११ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि देवि प्रवक्ष्यामि १०८ शृणु ११२ श्रवणं चिन्तयेदमृतं १०८ सर्वत्र तु मया ज्ञानं १०७ स शिखे स्वरबिन्दुसंयुक्तम् सृष्टिं प्रवर्तन्ते देवि ११० स्थानान्तरविशेषेण १०९ स्वरं द्वियीयसंयुक्तं ११३ हृदिसंस्थकमलं हित्वा ११३ १०७ १०९ १११ १०९ ११० १११ १११ चक्षुषा योजयेदेवि ... १ ... ... .. ... ... चिन्तयेत् कृष्णवर्णञ्च तत्रैव भावयेदमृतं तत्रैव मनसारोप्य तत्रैव स्थापयेञ्चित्तं तत्रैवोत्पादयेत् दृष्टि तत्रैवोत्पादयेत् सृष्टिः तथैव मनसारोप्यं तद्वेधञ्च शुद्धसारञ्च तस्य सर्वा भवेत् सिद्धिः तल्याने मनसारोप्य तस्योपरि नाभिम्न० तंत्रितकोटिसमप्रभा दुराश्रवणविज्ञानं दुराश्रवणविज्ञान . ११० १०८ १०७ ११२ ११२ ११२ १११ १०८ १०७ ... ... १ ... ... ... ... १ ·( TV ) ज्ञानकारिका १२१ ... १२० ... ... १२० ... ... ११७ ... ... ... ... ... .. .. १२० ... ११५ ११६ ... अतःपरं प्रवक्ष्यामि अथ चर्यान् प्रवक्ष्यामि अथातः संप्रवक्ष्यामि अथिरं सर्वयोगिनां अधोद्धं प्राणसञ्चारं अनभ्यासं सदा तत्त्वं अभावं भावनातीतं अविद्या...पत्यत्काल [?] आत्मापरविनिर्मुक्तं आत्मापरविनिर्मक्तं आश्रयं बन्धमित्युक्तं उत्तमोत्तमचतुर्थन्तु ऊर्ध्वचारो भवेद्धर्मो ऊर्ध्वमूलं भवेद्वक्त एकाकी तु यमाख्याता एकाकीमतिथिर्यस्तु एतत् कौलिकं यलिङ्ग एतदुभेदं समाख्यातं एतद्वला समाख्यातं एते सुरास्तं ज्ञानं एभिर्युक्तो महायोगी कथितं देहज लिङ्ग कल्पनाज्ञानयुक्तास्तु कारिकानाम विज्ञानं केशस्तु पाशमित्युक्तं गणगमं स्थितजागत [?] ११६ गमनागमनसंयुक्तो ११९ गुह्यं शरीरमित्युक्तं ११४ चतुःशक्तिसमोपेतं १२१ चतुर्थन्तु मनश्चैव १२० चन्द्रसूर्यविनिर्मुक्तं ११६ चित्तातीतं यदा चित्तं ११७ चित्ताश्रयं भवेद्धर्म १२१ चेतनाचेतना चैव ११४ चेताचेतसमायुक्तं ११६ ज्ञानखड्गेन छित्वा ११५ तटस्थञ्च स्थिता योगी ११६ तदा भ्रमति संसारं ११८ तामसं चञ्चलं क्षुद्रं १२० तामसं चञ्चलं क्षुद्रं १२२ त्रिपथं तु विनिर्मुक्तं १२२ द्वादशान्तं तथा ११९ द्वाभ्यां मेलापकं यत्र ११५ धर्माधर्मद्वयः पाशो १२१ धर्माधर्म यदा त्यक्तं ११४ धर्माधर्मद्वयं ज्ञात्वा १२२ धर्माधर्माश्रयं प्रोक्तं ११९ धर्मेण भुञ्जते पापं ११८ नग्नास्ते मुक्तकेशास्तु ११४ न चित्ताचित्तकस्तत्त्वं १२१ न तेजो वायुराकाशं १२१ न निरोधो भवेत् तत्र ११६ ... १२१ ... ११४ .... १२० ... ११८ १ ... ... ११८ ११८ ११५ ११८ ११९ ... ... ११७ १ ·११९ .. १२२ ... १२० ... ११७ १२० ... ... ... १२० ११९ ... ... नरके गमनन्तस्य निराश्रयं भवेत्तत्त्वम् निश्चलं परिपूर्णत्वं निश्चित्तं चित्तरहितं नैर्माल्यं मालिनो योगी पञ्चभिराहेतो देहो पतन्ति क्षिप्रं संसारे बिन्दुस्तञ्च पराशक्तिः भवेन् मोक्षो नराणाञ्च मनसस्तु विधं प्रोक्तं महोदधि समाख्यातं चैव समाख्याता मुक्तिमार्गा च सर्वतो मूर्तिरूपं स्थितं हेतु यथैव सदात्युक्ताः योगपारगतो योगी यो मार्गविनिर्मुक्तं यो सो निश्चिन्तसर्वज्ञः [ १४३ ] ११८ लिङ्गन्तु कथयिष्यामि ११५ लौकिकास्थलकर्मच १२१ वर्ण चैवास्ति मालानं ११५ वासस्तु कथितं दिव्यं वायुराकाशस्तथा सुत्याः [2]... ११६ वृक्षमूलं समाख्यात ११८ व्यापकत्वे स्थितः साक्षाद् १२० शून्यं निरञ्जनं ज्ञात्वा ११५ शून्यागारे गुहावासे शोभते च यदा देहः ११६ १२१ षड्भिर्मुक्तो यदा योगी १२२ सबाह्याभ्यन्तरचेतः ११४ सर्वचिन्ताविनिर्मुक्तम् ११३ सर्वज्ञञ्च सदा शान्तं सर्वव्या[धि] विनिर्मुक्तं ११७ सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तं १२२ सर्वसंसाररहित- ११९ संसारार्णवनिर्मुक्तं ११७ साम्प्रतं कथयिष्यामि ११९ सूर्य त्यक्त्वा यदा याति ... १२० १२१ ११८ ... ... ... ... ११३ ११५ ... ... ११७ : ११५ लय वै यानि सर्वेषां १२१ ·Index of Technical Words The numbers refer to the pages and verses ] 40.9, अकुल-40.6,61.41 उच्चाटन-9.14 अकुलवीरं-84.1, 85.12, 85.15, 86.23, उन्मन-42.5 87.30-34, 88.41-43-50-51, उत्मनज्ञान 21.32 89.52-53-55-61, 90.63, उपपीठ-24 91.74, 92.91 उपक्षन-24 अद्वैत--लक्षणं 1-4, आकार 37.22-31, एकपाद-31.1 74.22 एकलिङ्ग-119.9 -ज्ञानं-57.39, 89.54, 91.83 एकाकी-122.86 अनुग्रह-8 कपालं-43.8, 72.2 अब-5.9 कमल-11.8, 1.07.6, 108.14, 109.20 अभिषेकं-60.1, 68.7 कम्पं--45,16, 110.36,113.59 कुलाभिषेकं 65.11 कामकला-21.32 अमृतं-17.23 कालस्य वञ्चनं-17.28, 45.18, 46.26, पञ्चामृतं 35.5-7 65.17 कौलामृतं 77.3 कालाग्नि-2.3 वामामृतं 68.8 कुण्डगोलोद्भव-38.40, 68.8 अरं-पञ्चारं 4.6, 13.27, 55.13-14 कुल-40.7 अष्टार 4.6, 32.9, 55.13-14. कुलदेशिक 35.6 द्वादशारं 4.6 कुलद्वीपं 68.1 षोउशारं 4.6, 13.22, 19.12, कुलपिण्डं 8.4, 9.13 55.13-14 कुलपुत्र 23.15, 35.5 अक्षोभ्यः-74.21 कुललक्षं 4.1, 4.2, 5.14 आकर्षण-46.30, 47.35 कुलविज्ञान 38.27 कुलशास्त्र 38.36,75.2 आकृष्टि-9.15 कुलसद्भावं-47.43 आधार-18.5, 45.20, 46.24, 85.15 कुलसमय 35.5 आर-56.21 कुलसिद्ध 62.50 ·-- L कुलसिद्धि 35.3 गगन--120.11 कुलागम 36.11-13, 40.9,60.36, गुण-अणिमादिगुणाष्टकं 14.31,46.27,49.60 62.52. 64.5, 65.12. 65.12, गुह्यावासं--120.14 73.16-18, 74.22,77.4 घटपाषाणस्फोटनं-8 कुलाचार्यः 23.15 घण्टिका-85.16 कुलाधार 3.10 घण्टिकाग्रन्थि-64.3 कुलान्वयं 77.5 घृतं-68.8 कुलाष्टकं-26 वृतखण्ड-69.19 कुलजा-22 चक्र-18.32-33,49.58,109 कुलकौलावतारका:-29.9 अस्थि-18.3, 559,56.25 कृष्णपक्षक-64.7 अधःचक्र-55.9 कृष्णासव-68.9 आत्मचक्रं-55.1 कौलं-29.10, 44.4, 45.13, 64.10 (मतं), देव्याः चक्रं-12.19, I8.2, 21.32, 84.6 45.20,71.1, 81.5 पदोत्तिष्ठकौलं 48.48 नाभिचक्र -85.17 महाकौलं 29.11,54.3,61.47,82.2 प्राणचक्र-55.19 मूलकौलं 45.19 मूलचक्र-45.15 योगिनीकौलं 49.59,48.58,61.49 समीरस्तोमक-64.2 वह्निकौलं 47.34 सहजं चक्र-55.19 वृषणोत्थकौलं 47.33 चत्वरं-120.18 सिद्धकौलं 61.47 कौलवित्-35.9 चन्द्र-12.12, 12.16 कौलसद्भावं 47.37, 76.10 चन्द्रद्वीप-62.52, 59.22-27 कौलागम 45.14, 58.21-22 चन्द्रसूर्य-116.2 कौलिक सारं 44.5 चरूक-35.1-8,39.42-13,37,31, 38.32, कौलिकं ज्ञानं 45.11, 107.5 70.22 क्रामणं-8 चर्या-40.2 ff. ख-11.6,11257 जीव-4.3, 15.5, 61.42 ख-वृत्ति-37.30 ज्ञानं अष्टादशविधं-1. खेचरत्वं-45.19, 46 22, 46.23 तट-120.20 खेचरी-29.12, 46.32 स्तम्भ-9.14 ·m प्रतिमाजल्पनं-8 स्थान-4.3 दल-चतुःषष्टि-4.6, 107.6, 108.18 पातालं-(सप्त) 2.4 सहस्त्र--4.7, 12.8 पानं-मृन्मयं, कूर्मजं, कांसजं etc., 41.10 ff. देवयान-42.7 पिण्ड-4.4,8.5,62.56,66.27, 66.29,67.73 89.55,90.69 द्वादशान्त-42.6, 114.5 द्वैत-35.3-4 पिण्डपात-43.8 द्वैतवासि -77.5 पीठ-24,57.5,57.7 धारापानं-36, 37.20-21 पीठजा-22 ध्यानं-4.3 पुद्गल-67.33,86.23 धूननं-45.16, 110.36 पुरक्षोभं-46.26, 47.36 नरन:-121.80 पुरप्रवेशं-46.30, 47.36 नलीका-46.21 पूजन-81.4, बहिस्थं-81.5 नाडी-8, 110.36, 111.39 अध्यात्म-82.10 नाद-8.8,85.15 पूजां-(बहिः)-80.16 निग्रह-8 पौष्टिक -9.15 पङ्कज-देहस्थं 71.1 ब्रह्म-68.8 पत्रं-चतु: 4.6, -खण्ड 19.11 अष्ट-13.27,19.16,32.13,55.13 -ग्रन्थि 19.10, 46.24 दश-13.27 -बिलं 16.18 षोडश-13.27 -स्थान 108.18 शत-4.7 -रन्ध्र 18.6, 19.14, 21.32, 31.6, कोटि-4.7 64.4 अर्द्धकोटि-4.8 बिन्दु-6.20, 8.6-8, 74.22,85.18,111.45 कोटित्रय-4.8 'बिन्दुनाद-14.31 सहस्रकोटि-12.9 भुक्ति-5.9 पद्म-108.18, 109.19. (हृदि) 64.2 भुवनानि (चतुर्दश)-2.4 पशु-7.31,10.18,35.4 मण्डलीकनरेन्द्र-69.19 पशुत्वं-61.43 मणिमालिका-42.6 परदेहप्रवेश-72.8 मदिरानन्दं-122.84 परबिन्दु-21.31 मन्त्रजा -22 पवित्राणि-36.11, 36.12 मद्यमांस-69.19 ·मधु--68.8 ७ . वेला-121.73 महायान--12.7 श्मशानं-120.10 महोदधि-121.78 शक्ति-2.6, 14.31, 64.8 मारण-9.14 इच्छा 72.10 माला-122.85 इच्छा, ज्ञान, क्रिया 25.7,59.25 मुक्तकेश:-121.82 ज्ञान, क्रिया 73.13 मुक्ति-3.9 देहर्ज 74.21 मेलापकं-35.8, 120.12 वीरस्य शक्तिलक्षणं 73.13 मोह-9.14 व्योममालिनी, खेचरी, वामाख्या, यमुना-120.11 कुण्डली ज्येष्ठा, मन्मोन्मनी, योगजा-22 रुद्रशक्ति, कामाख्या 73.10-11 योगिनी---47.42, 62.50, 68.4, 69.18,79.1 शान्तिक-9.14 (चतुःषष्टि) 80.10 शुक्र-68.8 योगिनीकुल-12.14 शुक्पक्षं-84.7 रक्तं-68.8, 69.15 शिखा-18.3 रत्न, महारत्न-,-पञ्च-65.12, 65.13 शिवः--2.6, 15.7-5, 64.8, 67.37, 72.3, 86.25, 87.35 रन्ध्र-11.7, 85.16 सन्दोह-24 रसं-11.4 समत्वं-37.34 रसायनं-11.4 समरसं-88. 41,86.24, 113.58 सहज तत्त्वं--65.21 लिङ्ग-5.10, 10.18 सहजा-22 महालिङ्ग 74.20 सहजानन्द-84.5 देहज लिङ्गं संहारं-2.2, 2.3, 2.7ff. सिद्धिलिङ्ग लोकशास्त्राणि [अष्टादशः]-5.16 स्वर्ग सप्त]-2.4 सुरा-58.8 वज्र-55.25 वज्रयोग-55.10 सृष्टियोग-2.8 वटुक षट्मुखो-82.52 सृष्टिसंयोग-1 सिद्धामृत-61.48 वर्ण-4-3 वशं-9.15 सिद्धि [अष्ट]-45.19 वश्यं-46.30, 47.35 षण्मुख, षट्मुख-61.39-44,62.52, 59.21-23 वह्नि-22.1 हंस-15.5-7,42.2, 64.8-10, 64.10-18, विघ्नेश-61.39 65.18,66.22-24,67.73 विद्या-3.5, 63.60 हरणं-8 विनायक:-62.50 क्षत्र-24 वीरपूजां-70.21 क्षत्रजा -22 वीरलक्षणं-74.22 क्षत्रपाल-62.52 वृक्षमूलं-120.17 क्षीरोदार्णव-11.8 RAM MAP