·भारती-भवन पुस्तकालय, प्रयाग
क्रमांक संख्या ३७०१५
विभाग 22/

·2) December 1934 THB CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO. 468. वादवारिधिः। stand... - ardinat महामहोपाध्याय- श्रीगदाधर भट्टाचार्यादिविपश्चिद्धरैर्विरचितः। काशीविश्वविद्यालय-प्रधानाध्यापक- महामहोपाध्याय श्रीबालकृष्णमिश्रेण निया॑तः । नित्यानन्दवेदविद्यालय--प्रधानाध्यापक पण्डितवर श्रीदण्दिराजशास्त्रिणा संशोधितः । VÄDA VÄRIDHI । 4 ... 1. Darad ) M. M, S'RI GADADHARA BHATTACHARYA and others. Elited, by Mn. M. Rondie S'ri Bola Krishna Mis'ra. Vedāntā Pradhūnādhyāpak, Hindu University, Benares, and Pandit Dhundhiraja S'astri, Principal, N. Veda Vidyālaya, Benares. FASUICULUS. III-३ PUBLIŞIED BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, Threr Parts Benares City. 1940 R ·HomeGENDodaiaNORG खानन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्यामशतपञ्चपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृत ग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादयन्दाऽऽमोद मोदितम ॥ २ ॥ स्तबका:४६८. Saroo Printed by Jaya Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benares, 1940 ·३१४२५ 25/६३ (२९) सामग्रीप्रतिवन्धकतावादवाचिः। २०१ पटस्य स्पार्शनसामग्री च तत्र पटादिस्पानिमिष्टमेव, तत्र स्पार्शन- स्यावश्यकतया घटपटोभयविषयकसमूहालम्बनरूपस्य तस्याभ्युपगमे क्षतिविरहादिति दिक। स्पार्शनेच्छाविशिष्टस्पार्शनसामग्रीकाले चाक्षुषयामग्रीसत्त्वे चाक्षुष. गोचरेच्छायामसत्यां चाक्षुषापत्तेर्वारणाय स्पार्शनेच्छाविशिष्टस्पार्शन सामगयाश्चाक्षुषेच्छाविरहविशिष्टायाः प्रतिवन्धकरवमुपदर्शितदिशा क. ल्पनीयम् । केचित्तु चाक्षुषसामगोस्पार्शनसामगोयोगपद्ये स्पार्शनमेव स्वी कुर्वन्ति, चाक्षुषसामग्यपेक्षया पार्शनसामगया आलोकसंयोगाध- टितत्वेन लघुशरीरतया स्पार्शनं प्रति चाक्षुषसामगया प्रतिबन्धकत्व- कल्पनापेक्षया चाक्षुषं प्रति स्पार्शनलामगयाः प्रतिबन्धकत्वकल्पने ला- घवादिति। तदसत्,चाक्षुषसामग्या होनबलत्वेऽपि स्पार्शनं प्रति इच्छाविशिष्टा. याश्चाक्षुषसामग्याः प्रतिवन्धकत्वकल्पनस्यावश्यकतया लाघवानकाशात्। न च चाक्षुषसामग्यावलवत्त्वे स्पार्शनेच्छाभावं चाक्षुषेच्छाञ्च पृथक् पृथक निवेश्य स्पार्शनं प्रति चाक्षुषसामग्रयाः प्रतिवन्धकताद्वयं कल्पनीयम्, मन्मते च तस्या एकमेव प्रतिबन्धकत्वमिति भवन्मते सामग्रीप्रतिबन्धक- ताया आधिक्यात् गौरवमिति वाच्यम् । भवन्मते स्पार्शनेच्छाभावचा. क्षुषेच्छे एकत्र निवेश्य चाक्षुषसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वस्य कल्पनीयतया तयोः परस्परं विशेष्यविशेषणमाचे विनिगमनाविरहेण चाक्षुषसामग्रथाः प्रतिबन्धकताधिक्यात् । यत्तु घटादिस्पार्शनेच्छाविशिष्टस्पार्शनसामग्री-तञ्चाक्षुषसामग्री पटादिचाक्षुषेच्छाविशिष्टचाक्षुषसामग्रीकाले घटादिचाक्षुषेच्छायामस- त्यामपि घटपटादिविषयकसमूहालम्बनचाक्षुषोदयात् पटचाक्षुषगोच- रेच्छाविशिष्टपटादिचाक्षुषसामग्रयभावघटिता एव इच्छाविशिष्टय. टादिस्पार्शनसामग्रधाः घटादिचाक्षुषप्रतिवन्धकत्वं स्वीकरणीयम्, इत्थश्च स्पार्शनेच्छाविशिष्टस्पार्शनसामग्रथमावघटितचाक्षुषसामग्यपेक्षया स्पा. शनसामग्रयेव गुरुशरीरातस्याः प्रतिबन्धकताधिक्येन च सिद्धान्तमत एव गौरवं, तदाधिक्यञ्च चाक्षुषेच्छाभावस्पार्शनेच्छयोरेकत्र निवेशेन सामा प्रया बलवत्वमते पृथगेव तयोनिवेशादिति । तदसत्, उपदर्शितस्थले पटाद्यविषयकस्यैव घटादिस्पार्शनस्य स्वी. कारेण सामग्रयभावाघटिताया एवं सामप्रथाः प्रतिबन्धकस्वोपगमात् चाक्षुषसामग्रथा एब गुरुशरीरस्वादिति ॥ २६ घा ·२०२ वादवारिधी अत्राहुः-स्पार्शनत्वावच्छिन्न प्रति चाक्षुषसामनथाः प्रतिवन्धकत्वे मानाभावः, तत्तदिन्द्रियजन्यशाने तत्तदिन्द्रियमनायोगस्य हेतुत्वात्, एकदा चक्षुरादिभिर्मनोयोगस्यैवानभ्युपगमात् चाक्षुषस्पार्शनादिसामग्रीयोगप. धस्यैवासम्भवात्, नच जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति त्वङ मनोयोगस्य हेतु. त्वाश्चाक्षुषसामग्रीकाले त्वङ्मनोयोगस्यावश्यं स्वीकरणीयतया इन्द्रियम. नोयोगस्य हेतुत्वेऽपि चाक्षुषसामग्रीकाले स्पार्शनापत्तिरस्त्येवेति वाच्यम्। विषयावच्छिन्नत्वङ्मनोयोगस्यैव स्पार्शनहेतुत्वोपगमात् चक्षुर्मनोयोग. कालीनत्वङ्मनायोगस्य च विषयावच्छिन्नत्वानभ्युपगमेन तदानीं स्पार्शनापत्त्यसम्भवात् ॥ * ! इति सामग्रीप्रतिबन्धकतावाद(५९)वीचिः । ANOHORO-Com ॐनमः शिवाय श्री महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यकृतः कारणतावाद(३०)वीचिः। अथ किन्नाम कारणत्वं यदवच्छेदकावच्छिन्नसमुदायः सामग्री ? अत्र प्राञ्चः-अनन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तिजातीयत्वं कारणत्यम् । त येन रूपेण यादृशकार्य प्रति पूर्ववर्तित्वमवगम्यते तादृशकायं प्रति तद्रूप. मन्यथासिद्धम् , यथा घटादिकं प्रति दण्डत्वादिकम् (१) ॥ कारणान्तरेण सह यद्रूपावच्छिन्नस्य यादृश कार्य प्रति पूर्ववतित्वमवगम्यते तद्रूपाव च्छिन्नं तादृशकार्य प्रति अन्यथासिद्धम् , यथा घटादिकं प्रति दण्डरूप. स्वाधवच्छिन्नम् , दण्डसमवहितचक्रस्वाधवच्छिन्नञ्च(२) ॥ अन्य प्रति पूर्ववर्तित्वे शात एव यदूपावच्छिन्नस्य प्रकृतकार्य प्रति पूर्ववर्तिताग्रहस्त. दूपावच्छिन्नं तत्कायं प्रत्यन्यथासिद्धम् . यथा ज्ञानादिकं प्रत्याकाश स्वाधवच्छिन्नम् , तत्र हि शब्दादिसमवायिकारणतयाऽऽकाशादिसिद्धा- वेव तस्य ज्ञानादिपूर्ववतित्वं ग्रहीतव्यमिति तत्र शब्दादिपूर्ववर्तिताग्रहा. पेता । यथा वा घटादिकं प्रति कुलालपितृत्वाधवच्छिन्नं, कुलालपितृ- स्वादः कुलालादिपूर्ववर्तिताघटितत्वात्तवच्छिन्नस्य घटादिपूर्ववतित्व आहे कुलालादिपूर्ववर्तित्वग्रहस्यापेक्षितत्वात् । अपूर्वादिपूर्ववर्तित्वमगृही. स्वापि यागत्वाधच्छिन्ने स्वर्गादिपूर्ववर्तित्वग्रहसम्भवादपूर्वद्वारा न या. गत्वाद्यवच्छिन्नस्य स्वर्गादिकार्य प्रत्यन्यथासिद्धत्वम् । एतादृशस्थल ए. व व्यापारण व्यापारिणो नान्यथासिद्धिः। कुलालादिपितृत्वाधवच्छिन्नस्य कुलालादिव्यापारकत्वसम्भवेऽपि अन्यथासिद्धिरेव(३)॥ अवश्यक्तृप्तनि- , ·(३०) कारणतावादवीचिः। यतपूर्ववर्तिन एव कार्यसम्भवे तत्सहभूतं यद्धर्मावच्छिन्नं तद्धर्मावच्छिन्न- मपि तत्रान्यथासिद्धम्, यथा पाकजगन्धादौ रूपादिप्रागभावः, तत्र हि सुरभ्यसुरभिमवयवारब्धघटादौ पाकजगन्धप्रागभावाभाववति रूपादि. प्रागभाववति गन्धोत्पादवारणाय तत्प्रागभावस्य तन्नियतपूर्ववर्तित्वस्य कल्पनात्(४)॥प्रकृतकार्य प्रति यद्धर्मव्याप्यधर्मस्यागुरोः कारणतावच्छेद- कत्वसम्भवस्तदवच्छिन्नञ्च प्रकृतकार्य अन्यथासिद्धम्, यथा घटादौ द्रव्य. स्वाद्यवच्छिन्नम् , घटादिप्रकृतकार्यजनकतावच्छेदकञ्च दण्डत्वादि, तस्य द्रव्यत्वव्याप्यत्वात् ॥ वस्तुतस्तु नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकयद्धविच्छेदेन याद्दशकायं प्रति न कारणत्वव्यवहारः प्रामाणिकानां तद्रूपावच्छिन्नमेव तादृशकायें अन्यथासिद्धम् ; तेन शब्दादिपूर्ववर्तित्वमगृहीत्वापि शब्दसमवायित्वा- दिनाऽऽकाशादौ ज्ञानादिपूर्ववर्तित्वग्रहसम्भवेऽपि पूर्वसंयोगनाशादिपूर्व- वर्तिस्वमगृहीत्वापि विभागत्वाद्यवच्छिन्नस्योत्तरसंयोगादिपूर्ववर्तिताग्रह- सम्भवेऽपि च तत्र तेषामन्यथासिद्धत्वमेव । अत एव लघुधर्मसमनि- यतगुरुधर्मावच्छिन्नस्य प्रतिबन्धकामावनिष्ठतद्यक्तित्वावच्छिन्नस्य च न कारणत्वं, तद्रूपावच्छिन्नस्य निरुक्तान्यथासिद्धत्वात् । अधिकभेदनिवे. शाद्गौरववारणाय नियतपूर्ववृत्तितावच्छेदकत्वं धर्मविशेषणम् । तच्च न कारणताशरीरघटक किन्तु भेदप्रतियोगिपरिचायकमात्रम् । तादृशध. र्माणाञ्च प्रातिस्विकरूपेण भेदकूटस्य कारणतावच्छेदकांशे विशेषणत्वं बोध्यम् , अतो न 'प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्यश्यादिन्यायावतारः। एकस्यैव केनचिद्रूपेणाल्यथासिद्धत्वात् रूपान्तरेण जनकत्वाच अन्यथासिद्धा. न्यत्वेन न कारणं विशेषणीयम्, किन्तु येन रूपेणान्यथासिद्धत्वं तदस्य- धर्मवत्त्वमेव निवेशनीयम् ॥ कार्याव्यवहितप्राक्क्षणे कार्याधिकरणे यद्पावच्छिन्नासत्वेऽपि कार्यमुत्पद्यते तथाविधतत्तद्दण्डत्वाधवच्छिन्नस्य घटसामान्यजनकतावारणाय नियतपूर्ववर्तिजातीयतानिवेशः । अतीता. नागतव्यधिकरणदण्डादीनामपि दण्डत्वादिना घटादिस्वरूपयोग्यत्वात् जातीयत्वनिवेशः। तथाचान्यथासिध्यनिरूपकनियतपूर्ववर्तितावच्छेदक. तद्धर्मवत्त्वं तद्धर्मपुरस्कारेण कारणत्वमिति समुदायार्थः । अत एव कारणतावच्छेदकनिष्ठनियतपूर्ववर्तितानवच्छेदकत्वमेव व्यभिचार इति गीयते ॥ ननु किमिदं नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वम् ? न तावत्कार्याव्यवहि. तपूर्वस्वाश्रययावत्कालवृत्तितावच्छेदकत्वं, स्वर्गादिकार्य प्रति यागत्वा- देरतथात्वप्रसङ्गात् , स्वर्गाव्यवहितपूर्वक्षणे यागादीनां स्वतोऽसरवात् । , ·V २०४ वादवारिधी ক্লান্তিদ্ধনিমাসযাত্ৰাথান লায়াঙ্কাতলিলিহীলন दोषस्य नावकाश इति चेत्। तर्हि विशिष्टबुद्धिविशेषणज्ञानयोः कार्यकार- णभावे विशिष्टस्मृतौ व्यभिचारवारणायानुभवत्यस्य कार्यतावच्छेदके नि- वेशनं प्रामाणिकानां विरुद्ध स्यात् । विशेषणज्ञानत्वावच्छिन्नस्य अनुभ- वात्मकविशिष्टबुद्धिपूर्वकाले कालिकविशेषणतया तादृशस्मृतिपूर्वकाले च संस्कारात्मकव्यापारसम्बन्धेन वृत्तितया विशिष्टवुद्धित्वावच्छिन्ननि. रूपितनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकताया विशेषणज्ञानत्वादौ सत्वात् । एवं तादृशनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकतायाः कारणतालक्षणे प्रवेशे घट. त्वाधवच्छिन्नं प्रति तन्तुत्वतन्तुसंयोगत्वादिना हेतुत्वापत्तिः, तवच्छि. नस्य किश्चिद्देशावच्छेदेन घटायव्यवहितपूर्वकालेऽवश्यं सद्भावात् । कारणतावच्छेदकनिष्ठस्य थावस्कार्याधिकरणनिष्ठकारणताघटकसम्बन्धा- वच्छिन्नाधिकरणतानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकत्वस्याधिकस्य निवेशेऽपि घटादो घटतन्तुसंयोगान्यतरत्वादिना हेतुत्वापचिर्दुरव ।। अथ कार्याव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणवृत्तिर्यः कारणता- वच्छेदकसम्बन्धाधच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावः तत्प्रतियोगितानवच्छेदक- स्वरूपकालघटितदैशिकव्यापकतावच्छेदकत्वमेव तत् । तद्धटायधिकरणे कपालादावुत्पत्तिकालावच्छेदेन विजातीयसंयोगाधभावसत्त्वात् तत्र तद्धेतुत्वानुपपत्तिरिति कार्याव्यवहितपूर्वक्षणावच्छिन्नत्वं वृत्तित्वविशे- षणम् । एकघटाद्यव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेनान्यघटायधिकरणकपालादौ विजातीयसंयोगाद्यभावलवादव्याप्तिरिति तु नाशङ्कनीयम, स्वाव्यवहित. पूर्वक्षणावच्छिन्नस्वाधिकरणवृत्तित्वसम्बन्धेन कार्यवैशिष्टयस्याभावे नि: वेशनीयत्वात् । न चैवं घटत्वाधवच्छिन्नं प्रति तत्कपालत्वादिनापि ता. दात्म्यसम्बन्धेन हेतुतापत्तिः, घटाधिकरणकपालान्तरे व्याप्यवृत्तेस्तक- पालत्वावच्छिन्नभेदस्य वृत्तौ कालविशेषस्यानवच्छेदकतया यत्पदेन ता- दशाभावस्य प्रहीतुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । स्वाव्यवहितपूर्वक्षणाव- च्छिन्नत्वस्थलेऽवच्छिन्नत्व-तादृशक्षणानवच्छिन्नत्वोभयाभावस्यैव नि. वेशनीयत्वात् , तादृशाभावीयवृत्ताववच्छिन्नत्वविरहेणोभयाभावस्याक्ष. तत्वात् । यागादेः स्वर्गादिकारणतानिहाय च तन्नियतपूर्ववर्तितावच्छे. दकतन्नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकावच्छिन्ननियतपूर्ववर्तितावच्छेदकान्यत- रत्वमेव कारणतावच्छेदकधर्मे निवेशनीयम्, यागत्वादेः स्वर्गविशेषा- दिनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वविरहेऽपि तादृशकार्यनियतपूर्वबर्तिताव. च्छेदकापूर्वविशेषत्वावच्छिन्ननियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वेनान्यतरत्वमक्ष- तमेवेति चेन्न। IT ·KANTRA (३०) कारणतावादवाचिः । २०५ . - घटाधव्यवहितपूर्वक्षणेऽपि तदधिकरणकपालादौ किञ्चित्कपालि. काधवच्छेदेन विजातीयसंयोगाद्यभावसत्त्वात्, दैशिकाव्याप्यवृत्तीनां विजातीयसंयोगादीनां कारणत्वानुपपत्तेढुंरत्वात् । प्रतियोगिवैयधि. करण्यस्याभावविशेषणत्वोपगमे घटादिकं प्रति घटतन्तुसंयोगान्यतरत्वा. दिना हेतुताया दुर्वारत्वात् , घटायधिकरणनिष्ठस्य तद्रूपावच्छिन्नाभा- वस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् । न चाभावनिष्ठकार्याधिकरणवृ. त्तित्वे देशनिरूपितावच्छेद्यत्वशून्यत्वं विशेषणं देयम्, तथाच देशविशे. पावच्छिन्नदर्शिताभावमादाय नाव्याप्यवृत्तौ कारणतायाः क्षतिरिति वा- च्यम् । तथालति समवायेन ज्ञानत्वावच्छिन्न प्रति ज्ञानत्वादिना हेतुतापत्तिः, ज्ञानाधिकरणात्मादिनिरूपिताया ज्ञानामवच्छेदकक्ष णावच्छिन्नाया ज्ञानाद्यभावीयवृत्तेः शानावच्छेदकक्षणावच्छिन्नशा. नाधभावीयवृत्तिताभिन्नत्वे मानाभावात, तादृशाभावस्य कार्याधि. करणे देशानवच्छिन्नवृत्तिकत्वविरहात् । न च कार्याधिकरणदेशा- वच्छिन्नकार्याव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिकाभावीयकालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्र. तियोगितानवच्छेदकत्वमेव नियतपूर्ववतिताबच्छेदकत्वम् । विजातीय संयोगाद्यधिकरणदेशावच्छेदेन तद्वति काले विजातीयसंयोगादेः कालि। कसम्बन्धावच्छिन्नाभावो नास्ति तदवच्छेदेन प्रतियोगिमत्तायास्तव. च्छेदेनाभाववृत्तौ विरोधित्वादिति नोक्ताव्याप्यवृत्तिकारणत्वानुपपत्तिः। एतेन पूर्वोक्तनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकताया निवेशे विषयतया लौ. किकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रतीव ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रत्यपि विषयत्वेन तादा- त्स्यसम्बन्धेन हेतुतापत्तिः, विषयतया ज्ञानत्वावच्छिन्नानुमित्यादिमति अतीतादिविषये कार्याव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेनापि कारणतावच्छेदक. तादात्म्यसम्बन्धेनावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य विषयत्वावच्छिन्नाभावस्य भेदरूपस्यासस्वादिति निरस्तम् । तत्रातीतादिविषयावच्छेदनानुमितिप्राक्काले कालिकसम्बन्धावच्छि. नविषयत्वावच्छिन्नाभावसत्त्वादिति वाच्यम् । एवंसति कारणताव. बच्छेदकताघटकतया कारणतायाः सम्बन्धविशेषनियन्त्रितत्वानुपपत्तिः। ताशसम्बन्धघटितदेशिकव्यापकतावच्छेदकतांस्यातन्त्र्येण निवेश्य तदु. पपादनेऽपि घटादिकं प्रति समवायेनाभाषघटान्यतरत्यादिना हेतुता. पत्तेः, तत्र निरुक्तनियतपूर्ववतितावच्छेदकतायाः समवायघटितदैशिक. व्यापकतावच्छेदकतायावाक्षतत्वात् । एवमतीताद्यवच्छेदेन काले कालि. कसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकविषयत्वावच्छिन्नाभावस्याप्रामाणिकत ·२०६ वादवारिधी या ज्ञानस्वावच्छिन्न प्रति तादात्म्म्येन विषयत्वेन हेतुताप्रसङ्गस्थतन्मते. ऽपि दुर्वारत्वाच ॥ यत्तु स्वसामानाधिकरण्य-स्वाधिकरणक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्ति- कत्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नायाः कार्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकताया अ. नवच्छेदकत्वमेव नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वम् । स्वसामानाधिकरण्यञ्च कार्यकारणभावघटकसम्बन्धाभ्याम् । घटायधिकरणे यत्किञ्चिद्देशावच्छे. देन विजातीयसंयोगाद्यभावसत्वेऽपिन कुत्रापि घटादावुक्तोभयसम्बन्धेन विजातीयसंयोगादिमतो भेदो वर्तते इति विजातीयसंयोगवादौ निरुक्त प्रतियोगितावच्छेदकसानवच्छेदकस्वमक्षतमेव । एवमतीतादिमात्र- विषयकानुमित्यादौ तादात्म्यविषयत्वोभयसम्बन्धघटितसामानाधिरण्य- स्वाधिकरणक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्वोभयसम्बन्धेन विषयवझे- दस्याक्षततया ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति तादात्म्येन विषयत्वेन हेतुताया न प्रसङ्गः । एवञ्च समवायेन विजातीयसंयोग प्रति क्रियात्वेन हेतुत्वे उत्त. रदेशे व्यभिचारवारणाय स्याज्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिरियाविशिष्टसमधा. यस्य कार्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वानुधावनमपि निरर्थकम् । शुद्धसमचा. यस्य तथात्वेऽपि सर्वसांकर्यव्यक्तीनां किञ्चिदधिकरणेषु पूर्वक्षणावच्छे. देन कारणसत्यव निरुक्तनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकताया कारणतावच्छे. दके निर्वाहादिति। तदपि न, तथासति घटादिकं प्रति रूपात्यन्ताभावत्वादिनापि हेतुता. प्रसङ्गात् , रूपात्यन्ताभावस्य सदातनया सर्वेष्वेव घटादिषु तदधिकर- रणक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणात्पन्नत्वसत्त्वात, सर्वेषामेव तेषामधिकरणे कपा- लादावुत्पत्तिकालावच्छेदेन रूपात्यन्ताभावसत्त्वात् तत्सामानाधिकर. ण्यस्यापि तेषु सत्वात् । उच्यते-स्वाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छिन्नस्वसमानाधिकरणवृत्तित्वस. स्बन्धेन कार्यविशिष्टो योऽभावस्तदीयसामानाधिकरण्यसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वम् । अव्याप्यवृत्तीनां विजातीयसंयोगादीनां समवायेनैवाव्यावृत्तितया सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन न तथात्वमिति घटादिसमानाधिक- रणे कपालादिवृत्तिधर्म घटायव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन सामानाधि. करण्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्तभावो नास्ति इति कारणतो- पपत्तिः । अतीतादिमात्रविषथकानुमित्यादिसमानाधिकरणे तादृशविष. यनिष्ठतव्यक्तित्वादी तादृशानुमित्याद्यव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन तादा- स्म्यघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विषयत्वावच्छिन्नाभावोऽक्षत ·(३०) कारणतावादीचिः । २०७ .. एवेति न ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति तादात्म्यसम्बन्धेन विषयत्वेन हेतुताप्र. सङ्गः। प्रथम सामानाधिकरण्यं कार्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाधिकरणे स्वरूपसम्बन्धेन वृत्तित्वम्, चरमञ्च कारणतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाधि- करणे स्वरूपसम्बन्धेन वृत्तित्वम् , अतः सम्बन्धभेदमादाय न दोषः । व्याप्यवृत्तरवच्छेदकश्वानभ्युपगमे स्वाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छिन्नत्वस्थाने पूर्वदर्शितामयाभावो निवेशनीयः । यागादेः स्वर्गादिकारणत्वमपि पू. वंबदुपपादनीयम् इति वदन्ति । अत्र च कारणवस्य निरुक्तरूपत्वे तद्धटकान्यथासिद्धिनिरूपकधर्म- भेदकूटस्य प्रतिस्विकरूपेण युगसहस्त्रेणापि ज्ञातुमशक्यतया कारणत्व स्थ दुज्ञेयत्वापत्तिः। न च तादृशभेदकूटविशिष्टविशेषणताविशेषस. म्बन्धेन निरुक्तनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकतावस्वमेव कारणताशरीरे निवे- शनीयं, तथाच सम्बन्धज्ञानस्य विशिष्टयुद्धाचहेतुतयाऽनुपस्थितानामेव भेदानां सम्बन्धघटकतया भानसम्भव इति वाच्यम् । भेदकूटविशिष्टत्वे. न विशेषणताविशेषस्य सम्बन्धत्वे मानाभावात् । एवं निरुक्तकारणतायाः कार्यतावच्छेदकघटिततया स्वर्गकामो यजेते" त्यादिवाक्याद्यागादौ स्व. गर्गादिसाधनत्वग्रहानुपपत्तिः, यागादिजन्यतावच्छेदकस्य स्वर्गनिष्ठजा. तिविशेषादेः प्रागनुपस्थितत्वात् । तादृशविधिवाक्याधीन कार्यकारणभा. वग्रहानन्तरमेव कार्यतायाः किञ्चिदवच्छिन्नत्यनियमप्रवृत्तन अतिप्रसक्त- स्वर्गवाद्यवच्छिन्नस्वबाधसहकृतेन यागादिजन्यतायां स्वगत्वाद्यवान्तर- धर्मविशेषावच्छिन्नस्वग्राहकानुमानेन जातिविशेषोपस्थापनात् । एवमे. सन्मते प्रवृत्तौ शायमानपुरोवर्तिनि शायमानेष्टभेदाग्रहत्वादिना हेतुताक ल्पने कारणतावच्छेदकगौरवात् विशिष्टज्ञानस्वेन हेतुतासिद्ध्यान्यथा- सिद्धिरित्यपि न स्यात् । तादृशगुरुघर्भस्य नियतपूर्ववर्तितावच्छेदक- ताया उभयवादिसिद्धत्वात् । अन्यथासिद्धिनिरूपका ये ये धर्मास्तत्त- द्भेदकूटस्यापि तत्र सत्त्वात्,प्रवृत्तिकारणताशरोरे तादृशधर्मभेदस्य प्रयो. जनविरहेणानिवेशनीयत्वात , इत्यादिवहुविधदुरुद्धरदोषदर्शिनः सिद्धा. न्तविरुद्धप्रवादकाः साम्प्रदायिकाः कारणत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेष एवेति प्रलपन्ति । तदपि न साधीयः । घटादिकारणतायाः कारणोभूतदण्डादिस्वरू. पत्वे तेन समं तस्याधाराधेयभावानुपपत्तिः, अभेदेऽपि तदुपगमे दण्डो घटकारणवानित्यादिप्रतीत्यापत्ते, दण्डत्वादिस्वरूपत्वे च सप्रतियोगि. कत्वानुपपत्तिः, जातेनि प्रतियोगिकत्वात् , दण्डत्वाद्यवच्छिन्नत्वानुपप- त्तिश्च, अभेदेऽवच्छेद्यावच्छेदकभावविरहात् । अभेदेपि तदुपगमे दण्ड. . . ।

·२०८ वादवारिधी . , त्वेन घटकारणवमितिवण्डत्वेन दण्डत्वमित्यादिप्रतीत्यापत्तिः। त. स्मात्कारणत्वं पदार्थान्तरमेव । तश्चावच्छेदकभेदाद्भिद्यते । तदनुगमक- कारणतात्वमप्यतिरिक्तमेव । एवं कार्यत्वकार्यतात्वे अपि । इति दीधि. तिदुक्तं युक्तमालोचयामः ॥ कारणतावच्छेदकदण्डत्वादिकमेव कारणत्वं, तस्य च कारणतास्वेन घटादिप्रतियोगिकत्वं, नातेः स्वरूपत एव निष्प्रतियोगिकत्वोपगमात् कारणतात्वेनावच्छेद्यता, स्वरूपतश्चावच्छेदकता, अभेदेऽपि भिन्नरू- पेणावच्छेद्यावच्छेदभावपिगमे क्षतिविरहादिष्यपि कश्चित् ॥ कारणत्वन्तु त्रिविधं समवायिकारणत्वमसमवायिकारणत्वं निमित्त. कारणत्वञ्चेति । तत्र समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपिततादा. त्म्यसम्बन्धावच्छिन्न कारणता समवायिकारणता, यथा घटादिकं प्रति कपालादेः । समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितलमवायस्वसम. वायिलमवेतत्वान्यतरसम्बन्धावच्छिन्न कारणता असमवायिकारणता, यथा घटादिकं प्रति कपालद्वयसंयोगादेः यथावा घटरूपादिकं प्रति. कपालरूपादेः। विभागानुमित्यादौ संयोगपरामर्शादीनामसवायिकार- रणताव्यवहाराभावात्, तत्तत्कार्यनिरूपिततत्कारणनिष्ठकारणतानां भे. दकूटस्याप्यसमवायिकारणताशरीरघटकरवं बोद्धव्यम् ॥ समवाय्यस. मवायिकारणताभिन्न कारणता निमित्तकारणता, यथा घटादिकं प्रति दण्डादेरिति सक्षेपः ॥ इनि महामहोपाध्यायश्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचितः कारण नावाद(३०)वोचिः समाप्तः ॥-॥ अथ कारणतावाद(३१)वीचिः। कर्पूरकुन्दकुमुदकैलासोदरसोदरम् । विघ्नध्वंसकर धाम नमामः शैवदैवतम ॥ अन्येरनुचितविविधक्षोदैः कलुषीकृतः कविभिः । न्यायादशं इदानीं श्रीजगदीशप्रकाशितः स्फुरतु ॥ यन्मादृशे समुपदिष्टमजुष्टमान्यश्रीसार्वभौमगुरुणा करुणामयेन । सिन्धाग्तसारमिदमादरतस्तदन्यविद्यार्थिनां गुणकृते प्रकृते वदामः ॥ अथ निखिलेषु वैदिकेषु लौकिकेषु च कर्मसु तत्तस्फलस्य कारणत्वं निर्णयन्त एव सन्तः प्रवर्तन्ते न तु तदपलपन्तः। तत्र किं नाम कारणत्व. म् ? न तावत् तत्फलाव्यवहितपूर्वसत्वम्, अतिप्रसङ्गात क्वचिदप्रस ·. (३१) कारणतावादवाचिः। शाच्च । नापि तदभावप्रयोजकोभूताभावप्रतियोगित्वं , प्रयोजकत्वं हि न व्यापकरवं, घटारम्भकसंयोगादिकं प्रत्यपि घटार्जनकत्वापत्त। नापि स्वरूपसम्बन्धविशेषः, प्रमाणाभावात् । दण्डाभावप्रयुक्तो घटाभाव इत्यादिप्रतीतौ दण्डाभावप्रतियोगिजन्य प्रतियोगिकवादिलक्षणस्य द- एडाभावप्रयुक्तत्वस्य घटाभावेऽवगाहनात् । अन्यथावश्यकतया स्वरूप सम्बन्धविशेषमेव कारणत्वं किमिति न ब्रूषे। न चात्र निर्भरः कर्तव्या, सहि स्वरूपसम्बन्धविशेषो न कारणस्वरूपा, तत्तदवच्छेदकीभूतध. मस्वरूपो वा, तन्मात्रग्रहेऽपि कारणत्वाप्रत्ययात् , दण्डः कारणमित्या. दिसहप्रयोगानुपपत्तेश्च इति चेत् । अत्रोच्यते यदवच्छिन्नं प्रति यादृशसंसर्गेण नियताव्यवहितपूर्व- वर्तितावच्छेदकं यदन्यथालियनिरूपक रूपं तद्वत्त्वमेव तदवच्छिन्नं प्रति ताद्दशसंसर्गेण कारणत्वम्। तत्र यद्यपि घटस्वावच्छिन्नसामान्यस्या- व्यवहितपूर्वत्वमप्रसिद्ध घटसामान्यप्रागभावाधिकरणसमयप्रागभावान- धिकरणत्वे सति घटप्रागभावाधिकरणकालत्वरूपस्य तस्य कचिदप्यस- स्वात् । प्रसिद्ध वा न कारणत्वस्य निर्वाहकम् , महाप्रलयप्राक्कालीन- तत्तहण्डत्वादिनापि घटत्वावच्छिन् प्रति हेतुत्वप्रसङ्गेना. व्यावर्तकत्वात् । अत एव यतकिञ्चितघटाव्यवहितपूर्वत्वमपि दुनिवेश्य, घटसामान्यं प्रत्यपि तत्कपालत्वेन हेतुतापतेः, तद्धर्मावच्छिन्नस कल. कार्याव्यवहितपूर्ववत्तिस्वावच्छिन्नवत्ताकधर्मस्यैवास्यथासिथनिरूप. कत्वदलेन वारणीयत्वात् , अन्यथा तन्मात्रस्यव सम्यक्त्वेऽव्यवहितपूर्व- वर्तितावच्छेदकत्वांशवैयापतेः न च तद्धर्मविशिष्टस्य यावतः प्रत्येका. व्यवहितप्राक्कालावच्छेदेन तत्प्रत्येकस्याधिकरणे वर्तमानस्याभावस्थ यत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मः तद्वत्वमेव तद्धर्मा. वच्छिन्नं प्रति तत्सम्बन्धेन कारणत्वमिति साम्प्रतम्। घटत्वावच्छिन्न प्रति तादात्म्येन कपालत्वादिना हेतुतायामव्याप्तिप्रसङ्गात । घटाव्यवहित. प्राक्कालावच्छेद्यस्य कपालादौ तादात्म्य सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिता. काभावस्याप्रसिद्धत्वात्, अन्योन्याभावमात्रस्यैव देशे व्याप्यवृत्तित्वात् । तथापि तद्धर्मविशिष्टा यावन्तः तत्प्रत्येकाधिकरणदेशावच्छेदेन तत्प्र- त्येकाव्यवहितप्राक्काले वर्तमानस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका भावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव तद्धर्मावच्छिन्न प्रति तत्सम्बन्धेन नियताव्यवहितपूर्ववक्षितावच्छेदका विवक्षितम् , घटाव्यवहितप्राक्- काले तदधिकरणीभूतकपालाद्यवच्छेद्यस्य पटादिभेदस्यैव सुलभत्वात् । निरुतप्रत्येकाधिकरणत्वञ्च देशस्य कार्यताबदकसम्बन्धेनैव ग्राह्यम्, " २७घा ·वादवारिधी त्वेन घटकारणत्वमितिवहण्डत्वेन दण्डत्वमित्यादिप्रतीत्यापत्तिः। त. स्मात्कारणत्वं पदार्थान्तरमेव । तञ्चावच्छेदकभेदाद्भिद्यते । तदनुगमक- कारणतात्वमप्यतिरिक्तमेव । एवं कार्यत्वकार्यतात्वे अपि । इति दीधि- तिदुक्तं युक्तमालोचयामः ॥ कारणतावच्छेदकदण्डत्वादिकमेव कारणत्वं, तस्य च कारणतास्वेन घटादिप्रतियोगिकत्वं, नातेः स्वरूपत एव निष्प्रतियोगिकस्वोपगमात् कारणतात्वेनावच्छेद्यता, स्वरूपतश्चावच्छेदकता, अभेदेऽपि भिन्नरू- पेणाबच्छेद्यावच्छेदभावापगमे क्षतिविरहादिश्यपि कश्चित् ।। कारणत्वन्तु त्रिविधं समवायिकारणत्वमसमवायिकारणस्वं निमित्त. कारणत्वञ्चेति । तत्र समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपिततादा. त्म्यसम्बन्धावच्छिन्नकारणता समवायिकारणता, यथा घटादिकं प्रति कपालादेः । समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितलमवायस्वसम. वायिसमवेतत्वान्यतरसम्बन्धावच्छिन्नकारणता असमवायिकारणता, यथा घटादिकं प्रति कपालद्वयसंयोगादेः यथावा घटरूपादिकं प्रति. कपालरूपादेः । विभागानुमित्यादौ संयोगपरामर्शादीनामसवायिकार- णताव्यवहाराभावात्, तत्तत्कार्यनिरूपिततत्तत्कारणनिष्ठकारणतानां भे. दकूटस्याप्यसमवायिकारणताशरीरघटकत्वं बोद्धव्यम् ॥ समवाय्यस. मवाथिकारणताभिन्नकारणता निमित्तकारणता, यथा घटादिकं प्रति दण्डादेरिति सक्षेपः ॥ इनि महामहोपाध्यायश्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचितः कारणतावाद(३०)वोचिः समाप्तः ॥-॥ अथ कारणतावाद(३१)वीचिः। कर्पूरकुन्दकुमुदकैलासोदरसोदम् । विनध्वंसकर धाम नमामः शैवदैवतम् ॥ अन्येरनुचितविविधक्षोदैः कलुषीकृतः कविभिः । न्यायादशं इदानीं श्रीजगदीशप्रकाशितः स्फुरतु ॥ यन्मादृशे समुपदिष्टमजुष्टमान्यश्रीसार्वभौमगुरुणा करुणामयेन । सिन्धारतसारमिदमादरतस्तदन्यविद्यार्थिनां गुणकृते प्रकृते वदामः ॥ अथ निखिलेषु वैदिकेषु लौकिकेषु च कर्मसु तत्तत्फलस्य कारणत्वं निर्णयन्त एव सन्तः प्रवर्तन्ते न तु तदपलपन्तः। तत्र कि नाम कारणत्व. म् ? म तावत् तत्तत्फलाव्यवहितपूर्वसत्वम, अतिप्रसङ्गात क्वचिदप्रस.

·(३१) कारणतावादवाचिः। शाच । नापि तदभावप्रयोजकोभूताभावप्रतियोगित्वं , प्रयोजकत्वं हि न व्यापकावं, घटारम्भसंयोगादिकं प्रत्यपि घटादेजनकत्वापत्त। नापि स्वरूपसम्बन्धविशेषः, प्रमाणाभावात् । दण्डाभावप्रयुक्तो घटाभाव इत्यादिप्रतीतो दण्डाभावप्रतियोगिजन्यप्रतियोगिकत्वादिलक्षणस्य द. एडाभावप्रयुक्तत्वस्य घटाभावेऽवगाहनात् । अन्यथावश्यकतया स्वरूप. सम्बन्धविशेषमेव कारणत्वं किमिति न घ्षे। न चात्र निर्भरः कर्तव्यः, स हि स्वरूपसम्बन्धविशेषो न कारणस्वरूपः, तत्तवच्छेदकीभूतध. मस्वरूपो वा, तन्मात्रग्रहेऽपि कारणत्वाप्रत्ययात् , दण्डः कारणमित्या. दिसहप्रयोगानुपपत्तेश्च इति चेत् । अत्रोच्यते-यदवच्छिन्न प्रति यादशसंसर्गेण नियताव्यवहितपूर्व- वर्तितावच्छेदकं यदन्यथासियनिरूपक रूपं तत्त्वमेव तदवच्छिन्नं प्रति तादृशसंसर्गेण कारणत्वम्। तत्र यद्यपि घटत्वावच्छिवसामान्यस्या- व्यवहितपूर्व त्वमप्रसिद्धं घटसामान्यप्रागभावाधिकरणसमयप्रागभावान- धिकरणत्वे लति घटनागभावाधिकरणकालत्वरूपस्य तस्य कचिदप्यस. स्वात् । प्रसिद्ध वा न कारणत्वस्य निर्वाहकम् , महाप्रलयप्राक्कालीन तत्तद्दण्डत्वादिनापि घटत्वावच्छिन्वं प्रति हेतुत्वप्रसन्ना. व्यावर्तकत्वात् । अत एव यतकिञ्चितघटाव्यवहितपूर्वत्वमपि दुर्निवेश्य, घटसामान्य प्रत्यपि तत्कपालत्वेन हेतुतापते, तद्धर्मावच्छिन्न सकल. कार्याव्यवहितपूर्ववर्तिस्वावच्छिन्नवत्ताकधर्मस्यैवान्यथासिद्धयनिरूप. कत्वदलेन वारणीयत्वात् , अन्यथा तन्मात्रस्यव सम्यक्त्वेऽव्यवहितपूर्व- वर्तितावच्छेदकत्वांशवैयर्थ्यापतेन च तद्धर्मविशिष्टस्य यावतः प्रत्येका. व्यवहितप्राक्कालावच्छेदेन तत्प्रत्येकस्याधिकरणे वर्तमानस्याभावस्थ यत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मः तद्वत्वमेव तद्धर्मा. वच्छिन्न प्रति तत्सम्बन्धेन कारणत्वमिति साम्प्रतम्। घटत्वावच्छिन्नं प्रति तादात्म्येन कपालत्वादिना हेतुतायामव्याप्तिप्रसङ्गात । घटाव्यवहित. प्राक्कालावच्छेद्यस्य कपालादौ तादात्म्य सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिता. काभावस्याप्रसिद्धत्वात् , अन्योन्याभावमात्रस्यैव देशे व्याप्यवृत्तित्वात्। तथापि तद्धर्मविशिष्टा यावन्तः तत्प्रत्येकाधिकरणदेशावच्छेदेन तत्प्र. त्येकाव्यवहितप्राक्काले वर्तमानस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका भावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव तद्धर्मावच्छिन्नं प्रति तत्सम्बन्धेन नियताब्यवहितपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वं विवक्षितम् , घटाव्यवहितप्राक्- काले तदधिकरणीभूतकपालाद्यवच्छेद्यस्य पटादिभेदस्यैव सुलभत्वात् । निरुक्तप्रत्येकाधिकरणत्वञ्च देशस्य कार्यताघटकसम्बन्धेनैव ग्राह्यम्, . २७ घाव ·वादवारिधी मतः सम्बन्धान्तरेण यत्कार्यस्याधिकरणं तादृशदेशावच्छेदेन कायस्य. प्राककाले कारणाभावस्य सत्त्वेऽपि न क्षतिः । इच्छाव्यक्तीनामव्यवहित- प्राक्काले घटाद्यवच्छेदेन तदुत्तरकाले वा तत्तदिच्छाधिकरणपुरुषाच- च्छेदेन शानादिसामान्याभावस्य सत्त्वेऽपि न तत्तदिच्छाद्यधिकरणपुरुषाव. च्छेदेन उत्तदिच्छाव्यवहितग्राककाले समवायेन ज्ञानादेः सामान्याभाव इति इच्छाधवच्छिन्नं प्रति समवायेन शानत्वादिना हेतुताय नाव्याप्तिः। अत एव घटायधिकरणकपालाधवच्छेदेन तव्यवहितप्राक्काले संयो- गादिसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य कपालाद्य भावस्य सत्त्वेऽपि तादा. त्म्यसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकतदभावत्या सत्त्वात् घटत्वाधवच्छिन्न प्रति तादात्म्येन कपालत्वादिना हेतुतायामपि नाव्याप्तिः, घटाद्यवच्छे- देन तव्यवहितप्राक्काले कपालभेदस्थालत्वात् । नचैवं प्रतियोगित्वा- दिलंसर्गेण द्रव्यनाशादिकं प्रति श्रारम्भकसंयोगनाशादेः स्वप्रतियोगिज- न्यत्वादिसंसर्गेण कारणत्वं न स्यात् तादृशलंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगित्वा- प्रसिद्धरिति वाच्यम् । तादात्म्यस्येव सम्बन्धान्तरस्यापि वृत्यनियामक- स्य प्रतियोगिताच्छेदकत्वे बाधकाभावात् । यद्धर्मविशिष्टनिरूपितयाद- शलम्बन्धत्वं यद्धर्मावच्छिन्नस्य यावतः प्रत्येकाधिकरणदेशावच्छेदेन तत्यत्येकाव्यवहितप्राक्काले वर्तमानस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकं तद्धर्मवत्वमेव वा तादश- सम्बन्धेन तदवच्छिन्नं प्रति कारणत्वं वाच्यम्, अत एव रूपादिनिरूपि. तसंयोगाप्रसिद्धयैव घटादिकं प्रति संयोगसम्बन्धेन रूपस्वादिना न हेतु- स्वम्, अन्यथा रूपत्वादेरपि घटायधिकरणकपालाद्यवच्छेदेन सदव्यवहि. तप्राक्काले वर्तमानस्य संयोगसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य घटाय. भावस्यैव प्रतियोगितानवच्छेदकतया तद्वारणानुपपत्तेः कार्य प्रति व्या- पकतावच्छेदकधर्मस्यैवान्यथासिद्धयनिरूपकत्वदलेन वारणीयत्वस्य प्रागुक्तत्वात्। वस्तुतः तद्धर्मावच्छिन्नस्य यावतः प्रत्येकाधिकरणदेशावच्छेदेन तत्. प्रत्येकाव्यवहितप्राक्कालवृत्तिस्वविशिष्टप्रतियोगिकतादृशसम्बन्धवत्ता- कान्यथासिद्धयनिरूपकधर्मवत्त्वं तद्धर्मावच्छिन्नं प्रति तादृशसम्ब- न्धेन कारणत्वं वाच्यम्, उक्तापेक्षया लधुत्वात् । अत एव कर्मजवि. लक्षणसंयोगस्य निष्क्रियाधिकरणावच्छेदेन तव्यवहितप्राक्काले कर्मत्वविशिष्टप्रतियोगिकसमवायाभावसत्त्वेऽपि संयोग प्रति सम. वायेम कर्मणः कारणतायां नाव्याप्रिः। अत एवाश्रयान्तरस्यैकत्व- मादायैवासमबायिकारणत्वस्य निर्वाहात् घटादौ द्वितीयक्षण एव द्वि- ·(३१) कारणतावादवीचिः। २११ त्वाधुत्पादेऽपि न क्षतिः । नचैवै घटसामान्य प्रश्येव स्ववृत्तिजाति- मदीयस्योगादिसंसर्गेण तत्तहण्डत्वादिमा हेतुतापत्तिः, घटमात्र. स्यैवाव्यवहितप्राक्काले तहण्डीयतादृशसंयोगस्य सत्त्वादिति वाच्य- म् । तादृशसंयोगसंसर्ग मानस्याभावात् , भावे वातहण्डत्वस्य तादृश- सम्बन्धेन घटसामान्य प्रत्यन्यथासिद्ध्यनिरूपकत्वेनैव वारणीयत्वा. त् । स्वर्ग प्रति यागस्य स्मृति प्रति चानुभवस्य कारणत्वग्रहदशायां तदीयसम्बन्धत्वेन गृहोतोऽप्यापूर्वसंस्कारादिको व्यापारोऽनतिरिक्तभा. वत्वगुणत्वादिना यागादिव्यापारवादिना वा लभते इति तादूप्येणैव तस्योत्तरकालकल्यत्वमतो नापसिद्धान्तः। स्वस्वप्रतियोगिध्यधिकरणहे. तुसमानाधिकरणयाबदभावानामनुपस्थितिदशायां तद्गर्भज्याप्तेरिव घटत्वादिविशिघ्यावद्वयक्तीनां विशिष्यानुपस्थितिदशायामपि तदुध टितस्य घटत्वाधवच्छिन्नं प्रति कारणत्वस्याग्रहो न क्षतिकरः, समु. पस्थितयावभावावगाहिन्याप्तिग्रहस्यैवानुमितिहेतुत्वे घटत्वादिमत्त. योपस्थितयावद्वयत्यन्त वेणैव घटादिकारणत्वब्रहस्य घटार्थिप्रवृ. तिहेतुतायाः सुवचत्वात् प्रमेयत्वसामान्य लक्षणया तादूप्येण तत्तद्ध. यत्वस्योपस्थित्यनन्तरं जायमानात् प्रमेयवदित्यनुभवादेव स्वरूपतस्त. तघटत्वेन निखिलघटानां स्मृतिसम्भवाच्च घटांशे तत्तव्यक्तित्वस्य स्मृतिदशायां सत्तद्वयक्तित्वांशे प्रमेयत्वस्योद्वोधकविरहादेवास्मरणसम्भ- वात् । न चैवमपि विशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति विशेषणज्ञानादेः कारण त्वं न स्यात् तादृशबुद्धित्वाश्रययावदन्तर्गतस्य नित्यज्ञानादेव्यवहित- प्राक्कालाप्रसिद्धेरिति वाच्यम् । इष्टत्वात् , कार्यमात्रवृत्तिधर्मस्य का. यंतावच्छेदकतया जन्यविशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्न प्रत्येव तथात्वात, का. लिकसम्बन्धसहितेनैव कार्यतावच्छेदकताघटकसमवायादिसम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नस्यैव वा तद्धर्मावच्छिन्नं प्रति कारणतायां निवेश्यत्वेन कार्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नं प्रत्युक्तक्रमेण कारणवस्य सुवचत्वात् । प्रायः श्चित्तं च न प्रागभावपर्यवसितस्य दुःखानुत्पादस्य हेतुः किन्तु गोहत्या- दिजनितपापनाशस्यौव, अतस्तव्यवहितपूर्वत्वाप्रसिद्धावपिन क्षतिः । न च लौकिकविषयतासंसर्गेण साक्षात्कारसामान्य प्रति विषयत्वेन हेतुतायामव्याप्तिः, कार्यताघटकलौकिकविषयसासम्बन्धेन तत्तत्साक्षा- कारस्याधिकरणं घटादि तदवच्छेदेन तत्तत्साक्षात्काराव्यवहितप्राक्काले विषयस्वविशिष्टप्रतियोगिकतादात्म्यविरहात् विषयतादात्म्यस्य काले व्याप्यवृत्तित्वेन तत्र देशस्थानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । प्रत्यक्षत्वाव. च्छिन्नं प्रति सामान्यतो विषयत्वेन हेतुतायां मानाभावात साक्षात्:

·FASHTRA Sakal वादवारिधी करोमीतिप्रतीतिनियामकविलक्षणविषयत्वेनैव हेतुत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् तादृशविषयत्वविशिष्टप्रतियोगिकतादात्म्यस्य च तादृशविषयावच्छेदेनैव कालवृत्तित्वात् । न च विषयतामात्रस्य स्वनिरूपकज्ञानलमानकाल. स्थायित्वात् प्रत्यक्षविषयीभूतघटाधवच्छेदेन प्रत्यक्षाव्यवहितप्राक्काले साक्षात्कारत्वनिरूपितविषयताविशिष्टस्यासत्वात् तादविषयत्वेनापि तत्र हेतुत्वं दुर्घटमिति वाच्यम् । साक्षात्कारस्वनिरूपितविलक्षणविषयः तावदवृत्तिधर्मशुन्यत्वपर्यवसितेनैव तादूषविषयत्वेन हेतुत्वस्य वाच्य त्वात् । घटादौ स्वसाक्षात्कारप्राक्काले निरुक्तविषयत्वमपि तादृशः विषयताववृत्ति धर्मशुन्यत्वस्यानपायात् । अत एव पिठराद्यारम्भ. दशायां पार्थिवादीनां मिस्पर्शत्वोपगमेऽपि स्पर्शवनिष्ठन्द्रध्यत्वव्याप्य- जातिमतपयवसितेन स्पर्शवत्वेन द्रव्यारम्भकत्वं प्राचीनमते सम. वायेन द्रव्यत्वावच्छिन्नं प्रति स्पर्शवत्वेन हेतुत्वमिति कार्यकारणभावः सुवच इति वक्ष्यते। कालिकसम्बन्धेन कार्यस्वावच्छिन्नं प्रात महाकालत्वेन तव्य तित्वेन वा तादात्म्येन महाकालस्य हेतुत्वं न तु कालस्वमात्रेण कालो- पाधीनां कार्यत्वावच्छिन्न प्रति हेतुतायां मानाभावात्, कालजन्यवस्तु साधारणस्य कालवस्याभावादिदानीमितिप्रतीतिसिद्धाधिकरणत्वरूप- कालत्वस्य सर्वसाधारण्यात महाकालदिशोरेव सर्वोत्पत्तिमतां निमि- त्तकारणवस्य भाष्यादिसम्मतत्वाञ्च । अस्तुवा कालिकसम्वन्धावच्छिन्नाधिकरणस्वपर्यवसितेन कालत्वे. नव तत्र जन्यानामपि हेतुस्वं तथापि न क्षतिः, घटादौ पटाद्युत्पत्तेः सम- वायिकारणामावादेव वारणीयत्वात् । लमवायेन कार्यत्वावच्छिन्नं प्रति विषयतया ज्ञानत्वेन न हेतुत्वं किन्तु घटत्वावच्छिन्नं प्रत्येव कपालत्वा- दिप्रकारकप्रत्यक्षत्वेन तथात्वम्, अन्यथा कपालवाद्यग्रहेऽपि रूपान्तरण कपालग्रहे घटाधापत्तेः । अतः कार्यसमवाययवच्छेद्यस्य काले प्रत्यक्ष विषयत्वस्यासत्वेऽपि न क्षतिरिति वदन्ति । न चैवमपि तद्वयक्तित्वावच्छिन्न प्रति हेतुतायामव्याप्तिः, तदवच्छि- म्नस्य यावतोऽप्रसिद्धरिति वाच्यम् । व्यक्तिस्थलीयकार्यकारणभावस्य प्राच्यैरस्थीकारात, कार्यतावच्छेदकभेदेन कारणत्वस्य विभिन्नतया ताब्द- शस्थले यावश्वस्थानुपादेयत्वाच्च, शब्दषयस्याकिञ्चित्करत्वात् । नचैवं तवच्छिन्नसमानाधिकरणवृत्त्यन्यथासिद्धयनिरूपकधमंवत्त्वमेव तदव. च्छिन्नं प्रति कारणत्वं लाघवादुचितम् , तद्ग्रहेऽपि कार्यव्यभिचारिणः कारणत्वेनाग्रहात् , अन्यथा व्यधिकरणस्यापि अन्यथासिद्ध्यनिरूपकत्व. .

·(३१) कारणेतावादवाचिः। २१३ दलेनैव वारणसम्भवे सामानाधिकरण्यांशस्यानुपादेयत्वापत्ताघटत्वाव. च्छिन्न प्रति जनकतावच्छेदकदण्डत्वादिव्यापकतया द्रव्यत्वादेर्दण्डत्वा. द्यपेक्षया गुरुत्वेन प्रमेयदण्डत्वादेरन्यजनकतावेन शब्दसमवायिकारणत्वा. देश्चान्यथासिद्धिनिरूपकत्वात् ताप्येण घटत्वावच्छिन्न प्रति हेतुताधार. रणार्थमन्यथालिद्धयनिरूपकरवस्य प्रवेशः। तद्धर्मावच्छिन्नं प्रत्यन्यथासि. द्धयनिरूपकत्वञ्च तद्धर्मावच्छिन्नं प्रति नियतपूर्ववत्तितावच्छेदकेन यद्रूपे. ण प्रामाणिकानां कारणत्वव्यवहारस्तदन्यत्वम् । अवश्यक्लृप्तनियतपूर्व त्तिन एव कार्यसंभवे सहभूतत्वमित्यादिना निधान्यथासिद्धयभि- धानस्य दिगुपदर्शनात् । अत एव शब्दद्वत्वादिनापि गगनादेन घटादि- के प्रति हेतुत्वम्, दण्डत्वादिकमपि घटादेः कारणतावच्छेदकत्वेनान्यथा. सिद्धत्वात् न तत्र हेतुः । नचैवं चाक्षुषादौ चक्षुरादेः कारणत्वं न स्यात् चक्षुःसंयोगत्वादिना तहेतुवायां चक्षुरादेरवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । चाक्षुषत्वाधवच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयोगत्वादिना हेतुतायां मानाभावा- त्, द्रव्यप्रत्यक्षसामान्यं प्रत्येव इन्द्रिय संयोगत्वेन संयोगत्वेनैव वा चक्षुरादिसंयोगस्य हेतुत्वेन व्यापारत्वसम्भवात् । द्रव्यचाक्षुषत्वाद्यव. च्छिन्नं चाक्षुषसामान्य प्रत्येव वा संयोगादिसम्बन्धेन चक्षुष्ट्वादिना हेतुत्वकल्पनयैवातिप्रसङ्गभङ्गात् चाक्षुषमात्रस्यैव विषयतासम्बन्धेन कस्याश्चिदधिकरणव्यक्तौ तत्पूर्व संयोगसंयुक्तसमवेतत्वाद्येकतरसम्बन्धे. नावश्यं चक्षुषः सत्त्वात द्रव्यचाक्षुषत्वादिना गुरुधर्मेण तजन्यतानवच्छे. देऽपि क्षत्यभावात्, एवञ्च दण्डत्वेन घटजनकत्वमित्यादावभेदस्य तृती. ययोपस्थापनात घटत्वावच्छिन्नं प्रत्यन्यथासिद्धयनिरूपको नियतपूर्व वर्तितावच्छेदकश्च धर्मो दण्डत्वस्वाभिन्न इत्याकारकस्तत्र बोधः ते न निरुक्तधर्मस्य दण्डस्वानवच्छेद्यत्वेऽपि न क्षतिः । वस्तुतः यद्यदवच्छिन्नं प्रति नियतपूर्ववर्जितावच्छेदकेन याद्दश- रूपेण प्रामाणिकानां न कारणत्वव्यवहारः तादृशधर्मानवच्छिन्नप्रकार- तावच्छेदकत्वमेव तत्तदवच्छिन्नं प्रत्यन्यथासिद्ध्यनिरूपकत्वं वाच्यं न तु तादृशधर्मान्यत्वं, घटं प्रत्यन्यथासिद्धिनिरूपकं यत् प्रमेयदण्डत्वं तदन्यत्वस्य दण्डत्वादौ विरहात् ताद्रूप्येण घटजनकतानुपपत्तेः, अस्मा. कन्तु दण्डत्वेन घटजनकत्वमित्यादाववच्छेदकत्वमेव तृतीयार्थः, स चा. न्यथासिद्ध्यनिरूपकत्वघटिकायां प्रकारतायामन्वेतीति न काप्यनुपपत्तिः। व एव घटं प्रत्यन्यथासिद्ध्यनिरूपकस्य नियतपूर्ववतितावच्छेद- कस्य च दण्ज्ञत्वादेः प्रमेयदण्डत्वाधभिन्नत्वेऽपि घटजनकत्वं प्रमेयद्- एडस्वेनेत्यादिको न प्रयोग इति युक्तमतपश्यामः ।

·वादवारिधी ननु दण्डत्वसमशरीरेण घटोपधायकतावतदण्डान्यतरत्वलक्षणाख- ण्डभेदव्यक्तिमत्वेन धर्ट प्रति जनकताया श्रावश्यकत्वे तव्यापकधर्म- तया द्रव्यत्वेनेव दण्डत्वेनापि जनकतायामन्यथासिद्धिप्रसङ्ग इति चेन्न । रक्तदण्डत्वादातिरिकस्य तावडान्यतरवलक्षणाखण्डानुगतभे. दस्य प्रमाणविरहेणासत्वात, सत्वे वा प्रतियोग्यविशेषितरूपेणाखण्डा. भावानां जनकतायामिव जनकतावच्छेदकतायामप्यन्यथालिद्धत्वात् , अन्यथा तावद्दण्डगगनाघन्यतमत्वलक्षणाखण्डभेदव्यक्तिमत्त्वेनापि घटा. दिजनकतापातात्। अत एव गन्धादिकं प्रति गन्धत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभावस्येव रूपरलगन्धान्यतमत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्था. खण्डस्थ तव्यक्तित्वेन हेतुत्वम्, अन्यथा रूपादिकमिव शब्दबुद्ध्यादि. कमतर्भाव्य यश्चतुःपञ्चकान्यतमश्वं तवच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावच्या तीनामप्यखण्डतत्तद्व्यक्तित्वेन गन्धादिहेतुतायामनन्तकार्यकारणभा. वापत्तः । न चौवं गन्धत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्यापि तदुष्यक्ति- त्वेन गन्धहेतुत्वं न स्यात् , इष्टत्वात् । गन्धत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका. भावत्वेनैव तथात्वात तद्रूषापेक्षया यादृशरूपं गुरुतरं तद्रूपावच्छिन्नप्रति योगिताकाभावव्यक्तस्तव्यक्तित्वेन हेतुत्वसम्भवः, तत एव तादशरूपा. वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावव्यक्तस्तद्व्यक्तित्वेन हेतुतायामन्यथासिद्धि- रित्यभिधाने गन्धत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावव्यक्तस्तव्यक्तित्वेन हेतुतायाः सम्भावितत्वाच्च । तत्र गन्धत्वाद्यपेक्षया लघुतरधर्मावच्छि- म्नप्रतियोगिताकाभावस्य तव्यक्तित्वेन गन्धादिहेतुत्वस्थासम्भावित- स्वात् । नीलघटत्वावच्छिन्नं प्रत्यपि नीलकपालत्वेनान्यथासिद्धत्वात् न तादूप्येण हेतुत्वम् । घटसामान्य प्रत्यपि कपालस्वेन अवयविनीलं प्रति चावयवनीलम्बादिना हेतुत्वस्यावश्यकतया तत्प्रत्येकावच्छिन्नसामग्रीस. माजादेव नीलघटत्वावच्छिन्नस्योत्पत्तिसम्भवे तदवच्छिन्नं प्रत्यर्थलमा. जनस्तत्वेन नीलकपालस्वादेरन्यथासिद्धिनिरूपकत्वात् , अन्यथा यावा नेव घटमात्रवृत्तिरनुगतो धर्मः ततप्रत्येकावच्छिन्न प्रति नियतपूर्वव. तितावच्छेदकैर्दण्डमात्रवृत्तियावद्धः कारणत्वकल्पनेऽनन्तकार्यका. रणभावप्रसङ्गात् । व्यापकधर्मावच्छिन्नं प्रति जनकतावच्छेदकरूपेणापि व्याप्यधर्मावच्छिन्नं प्रति जनकतायामन्यथासिद्धिरेव, अत एव जन्य- भावत्वावच्छिन्नं प्रति जनकतावच्छेदकीभूतेन द्रव्यत्वेन स्पन्दस्वावच्छि. नं प्रति न हेतुत्वं किन्तु मूर्त्तत्वेनैव सामान्यविशेषयोरेकायोजकप्रयो. ज्यत्वनियमस्य ववादित्यो वक्ष्यते ॥ स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पन्नकार्यकत्वं तत्तत्का-व्यवहितपूर्वक्षण.

·(३१) कारणतावादवाचिः । त्तित्वविशिष्टत्वम, एवं तत्कार्याव्यवहितपूर्ववानधिकरणक्षणवृत्तिवा. वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वादिकमपि तत्तकार्य प्रत्यन्यथासिद्धिनिक- पकत्वादेव न कारणतावच्छेदकम् , अन्यथा निरुक्तरूपेण दण्डादेर्घटा- दिकार्य प्रति हेतुत्वसम्भवात् दण्डत्वादिप्रकारेण तत्र हेतुत्वं न स्यात् , ल स्थाच मण्यभावत्यादिना दाहादिकं प्रति हेतुत्वम् , तथाच कार्याणां कारणसमाजाधोनोत्पत्तिकालनियमस्य भङ्गप्रसङ्गः। एक प्रत्यव्यवहित. पूर्ववत्तिवाहिकमान्य प्रति जनकतावच्छेदकत्वेपि न क्षतिकरं तत्तद. नुमित्यवाहितपूर्वरिताविशिष्टत्वपर्यवसिनेन तदनुमितिसामग्रीत्वेन प्रत्यक्षमाधवच्छिन्न प्रति विरोधित्वस्य घटायव्यवहितपूर्ववर्तिस्वादि. विशिष्टवुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति च तादृशपूर्ववर्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वस्य च सर्वसम्मतवादित्यपि वन्ति ॥ अथ 'बीहिभिर्यजेत यवैर्वा' इति श्रुतिलब्धायां पुण्यविशेष प्रति बी- हिकरणकयवकरणकदर्शयोकल्पिककारणतायां तथाप्यव्याप्तिः, तादृश- दर्शयोरेकं विनाण्यन्यतः पुण्यविशेषस्योत्पादेन तत्र व्रीहिकरणकत्वादिना हेतुत्वासम्भवादिति चेन्न । तादृशपुण्यत्वावच्छिन्नं प्रति दर्शत्वेन हेतुत्वं, तदवान्तरबैजात्यद्वया- वच्छिन्नं प्रत्येव व्रीहिकरणकदर्शवादिना हेतुत्वसम्भवात् । नचैवमुभ- यकरणकादपि दर्शात् पुण्यविशेषस्य तदधीनस्वर्गस्य च प्रसङ्गः, नीहिप्र- योज्यवैजात्यावच्छिन्नपुण्यं प्रति यवकरणकदर्शत्वेन यवप्रयोज्यौजात्या- वच्छिन्नपुण्यं प्रति च ब्रीहिकरणकदर्शत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्यापि वकव्यः त्वात् । विकल्पमुख्याकाङ्कया प्रवृत्तस्य विधेरेकैकमात्रकरणकत्वप्रत्याय. कत्वेन विकल्पस्थले उभयस्य शास्त्रार्थत्वात । अत एव वाजपेयाश्वमे. धयोः स्वर्गवावान्तरजात्यद्वयावच्छिन्न प्रत्येव वाजपेयत्वादिना हेतु. त्वेऽपि स्वर्ग प्रति तयोर्न वैकल्पिकहेतुता । यदुभयोरेकजन्यतावच्छेदक- धर्मावच्छिन्नं प्रत्यपरस्य विरोधित्वं तादृशवैजास्यावच्छिन्नं प्रति यव- करणकदर्शत्वेन यवकरणकदर्शप्रतिबध्यतावच्छेदकजात्यवच्छिन्नपुण्यविशेष प्रति च ब्रीहिकरणकदर्शत्वेन हेतुतायां मानामावः। नच तादशजातिद्वय. व्यापकविलक्षणपुण्यत्वावच्छिन्न प्रति दर्शवेन सामान्यहेतुत्वकल्पनयैवा तिप्रलङ्गभङ्ग इति वाच्यम् । तथात्वेऽपि क्षत्यभावात्। यत्र यादृशधर्मद्वय- व्यापकरूपावच्छिन्न प्रत्यनुगतरूपेण कारणीभूतयोस्तादृशधर्मद्वयावच्छिन्नं प्रति मिथः प्रतिबन्धकत्वं तत्रैव वैकल्पिककारणत्वस्य व्यवहर्तव्यत्वात् । लत्प्रतिपक्षस्थले च विरोधिपरामर्शया प्रतिबध्यतावच्छेदकं यत् साध्या. दिविशिष्टबुद्धित्व तव्यापकरूपावच्छिन्न प्रति तयारनुगतरूपेण न हेतुत्वं .

·वादवारिधी - किन्तु साध्यविषयकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव साध्यादिपरामर्शस्वेन तथा. त्वमिति त्योयुदासः । नच ब्रीहिभियंजेत यवैर्वा इति श्रुत्या यागं प्रत्येष ब्रोहियवयोरुक्तकमेण वैकल्पिकं हेतुत्वमुचितम् , इच्छासामान्य प्रत्यका- रणस्य ब्रीह्यादेः तद्विशेषात्मनि यागे कारणत्वासम्भवेन बाधितार्थस्य वेदे. नापि बोधयितुमशक्यत्वात् । ब्रीह्यादिनिर्मितपुरोडाशविषयकत्वलक्ष. रणेन ब्रीह्यादिविषयकस्वरूपेणैव बीह्यादिकारणत्वेनापूर्वविशेष प्रति दर्शस्य हेतुतायाः प्रतिबन्धकताया वा ब्रीह्याधजन्यस्वेऽपि सम्भवात् । अत एव 'यादशस्वगत्वावच्छिन्नं प्रति दर्शत्वेन कारणत्वं तदवान्तरबैजा. त्यध्यावच्छिन्न प्रत्येव घोहिथवकारणकयागयोविशिष्य हेतुत्वं मियो विरोधित्वमेव वा तयोर्वैकल्पिककारणतायां नियामकमित्यपि न युक्तम्, उभयकरणकादपि दर्शात् स्वर्गविशेषस्योत्पत्तिप्रसङ्गात्,बीह्यादिकरणक- यागस्याशुतरविनाशित्वेन यवादिकरणकयागजन्यस्वर्ग प्रति साक्षात् वि- रोधित्वासम्भवात् , स्वजन्यापूर्वद्वारा तद्विरोधित्वकल्पने च ब्रीह्या- दिकरणकयागोत्तरमतिचिरेण कृतादपि यवकरणकयागात् स्वर्गानुत्प- तिप्रसङ्गात् । न च तवापि ब्रीह्याहुतेरनन्तरक्षणे कृतात् यवहोमात् पु. रायविशेषानुपपत्तिः बीहियागस्य नाशोत्तरमेव तत्र यवयागे नापूर्वस्य जननीयत्वात् । यत्तु व्रीहियोभयकरणकहविस्त्यागे पुण्यविशेषजनकतावच्छेदक- त्वेनैव सिद्धस्थ दर्शत्वस्य विरहादेव ततः फलानुत्पत्तिसम्भवोत उक्तक. मेण मिथो विरोधित्वकल्पनमप्रामाणिकमिति । तन्न, याशिकानामुभयकरणकेऽपि यागे दर्शव्यवहारण तस्यापि द- त्विात् , अन्यथा अश्वमेधजन्यापूर्व प्रत्यपि तदङ्गक्रियाणामहेतुतीपत्त, अङ्गहानिस्थलीययागस्य पुण्यविशेषप्रयोजकाश्वमेधत्वविरहेणैव ततः फलानुत्पादस्य सुवचत्वात् इति । विकल्पस्थले द्वयोरुपस्थितिदशाया. मैच्छिकमेकस्य ग्रहणम् । अनुकल्पस्थले तु यवाद्यप्राप्तिस्तदनुकल्पेन गो- धूमादिना क्रियमाणयागजन्यापूर्व प्रति हेतु, यथोक्तवस्त्वसम्प्राप्तौ ग्राह्य तदनुकारि यत् । यवानामिव गोधूमा ब्रीहोणामिव शालयः ।। इति कात्यायनवचनात् प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पे प्रवर्तते ॥ न साम्परायिकं तस्य दुर्मतेविद्यते फलम् ॥ इति स्मृत्यन्तराच्च इति विकल्पानुकल्पयोर्भेद इति संक्षेपः ॥ एकदेशिनस्तु सामान्यतः कारणत्वेन निश्चिते वस्तुनि कस्येदं . " .0 ·(३१) कारणतावादवीचिः। ar कारणमित्यवान्तरजिज्ञासानुरोधात कारणत्वं नेक्तरूपं कार्यविशेष. गर्भ, किन्तु पदार्थान्तरं, तश्चावच्छेदकीभूतस्यधर्मस्येव सम्बन्धस्थापि भेदाजिनमेव, दण्डवत्वेन घटजनक इत्यस्येव दण्डः समवायेन घटज- नक इत्यस्याप्यप्रमावेन सर्वसिद्धत्वात् । नचैवं समवायलमवायिनि- मित्तकारणेषु अनुगताकारप्रतीत्यनुपपत्तिः, घटवत्त्वादिप्रत्ययस्य घट- स्वादिनेव कारणवप्रत्ययस्यापि कारणतात्वेन अखण्डधर्मान्तरेण वा अनुगताकारस्वात्। कार्यतावच्छेदकभेदस्तुन सर्वत्र कारणताभेदनिया. मकः, मानाभावात् । भिन्नधर्मावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगियोरप्येकरूप- सम्बन्धाभ्यामवच्छिन्नकारणत्वद्वयोरभेदे क्षतिविरहात्, सुखत्वाव. च्छिन्नं प्रति आत्मत्वेन समवायिकारणव्यक्तरेव दुःखत्वावच्छिन्नं प्रति समवायिकारणत्वकल्पने बाधकाभावात् । न च कारणतायाः कार्यतो- प्रतियोगिकस्वे मानाभावः, पटवावच्छिन्नं प्रत्येव तन्तुत्वेन हेतुत्वं न तु जन्यत्वावच्छिन्नं प्रति इत्यादिप्रतीतेरेव मानत्वात् । यद्यप्येतावता घट- स्वावच्छिन्न प्रतियोगिकत्वमेव कारणत्वस्य आयाति न तु तदवच्छिन्नका. र्यताप्रतियोगिकत्वम् उक्तप्रतीत्या कार्यत्वस्थानुल्लेखात्, तथापि सम- बायेन पटत्वावच्छिन्न प्रति तादात्म्येन तन्तुत्वेन हेतुत्वमित्यादिप्रती. स्यैव तसिद्धिः, पटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वस्य समवायादिसम्ब. धावच्छेद्यतायाः कस्याप्यननुभवेन कार्यताया एव तथात्वात । वस्तुतः कारणतायाः कार्यताप्रतियोगिकत्वे पटत्वावच्छिन्न प्रति तन्तुत्वेन कारणत्वमित्यपि प्रत्ययापत्तिरतः कारणत्वं न कार्यताप्रतियो. गिकं, किन्तु समवायेन पटत्वावच्छिन्न प्रति तन्तुत्वेन कारणत्वमिति प्रतीत्या पटत्वावच्छिन्नप्रतियागिकत्वस्यैव लमवायसंसर्गावच्छेद्य त्वमुः पेतव्यमिति दिक् ॥ न च कारणत्वस्यातिरिक्तत्वे दण्डत्वादेर्घटादिनियतपूर्ववर्तितान. वच्छेदकत्वपहेऽपि तादप्येण घटादिजनकत्वस्यापि ग्रहापत्तिः, तद्रूपे. गण कारणत्वग्रहं प्रति तदूपर्मिकघटादिनियतपूर्वपत्ति तावच्छेदकत्वनि. श्वयस्य हेतुत्वात् । न चैवमावश्यकतया तदेवास्तु कारणत्वमिति वा. च्यम् । घटादिकार्यस्यानुपस्थितावपि दण्डः कारणं न वा दण्डः कारण- मित्यादिप्रतीत्यनुरोधेनेव पदार्थान्तरस्य तस्योपेयत्वात् । अस्तु वा भ्रमत्वादिज्ञान प्रति प्रमात्वस्येव घटादिजनकतावच्छेद- कत्वग्रह प्रतिघटादिनियतपूर्ववर्तितानवच्छेदकत्वस्य निश्चयस्तद्यावत. कधर्मदर्शनत्वेनैव विरोधोति तदानीं न दण्डत्यादिना घटादिजनकत्वस्य ग्रहः। कारणत्वमिव तद्वच्छेदकत्वमप्यतिरिक्तः पदार्थ: स्वरूपसम्बन्ध- २८पादक SARETTE , ·वादवारिधी विशेषो वा, तस्य चलधौ सम्भवे गुरावसत्वस्वाभाच्याच प्रमेयदण्डत्वा- दिना घटादिहेतुत्वम् । अत एव व्याप्यादिधर्मस्य तथात्वसम्भवे न व्या. पकधर्मस्य तथात्वम् । फलानुपधायकस्य च न कारणत्वम् , मानाभा. वात् , अन्यथा अरण्यस्थदण्डो नघटं जनयति इति प्रतीतेभ्रंमत्वापत्तिः, किन्तु जनकतावच्छेदकधर्मवत्वलक्षणं जननयोग्यत्वमेव, परैरप्युक्तप्र. त्ययानुरोधेनान्यथासिद्धयनिरूपकतत्तद्धर्मविशिष्टे प्रागुक्तकार्याव्य. वहितपूर्वसत्त्वस्यैव कारणतात्वेनापयत्वात् । प्रात्यक्षिके च दण्ड- स्वादिना घटत्वाद्यवच्छिन्न प्रति कारणत्वस्य ग्रहे दण्डघटयोरन्वय ध्यतिरेकज्ञानमप्यपेक्षितमतस्तदसत्त्वदशायां न दण्डत्वादिना घटादि. जनकत्वस्य साक्षात्कारः । युज्यते चातिरिक्तं कारणत्वं, कथामन्यथा इष्ट. साधनत्वबोधकानां स्वर्गकामो यजेत इति विधीनां प्रामाण्यं, यागादौ धर्मिणि स्वर्गादिप्रतियोगिककारणतासामान्यबोधकतयैव तेषां तथा. स्वात्, अन्यथा स्वर्गवावच्छिन्नाव्यवहितपूर्ववर्तितावच्छेदकीभूता- न्यथासिद्धयनिरूपकधर्मवत्वस्याप्रसिद्धया विजातीयस्वर्गवावच्छिन्न- नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वे सत्यन्यथासिद्धयनिरूपकस्याश्वमेधत्वादेः सतोऽपि च स्वर्गगतवैज्यात्यानुपस्थितौ बोधयितुमशक्यत्वात् तादृश- विधीनामप्रामाण्यापत्तेः। एवं दण्डादेः कार्यत्वमपि घटादावतिरिक्तप- दार्थः, न तु दण्डादिनियतोत्तरवर्तिताविशेषः, दण्डाद्यनुपस्थितावपि घटः कार्य इत्याद्यनुभवस्य सर्वसिद्धत्वादित्यास्तां विस्तरः॥ तञ्चेदं कारणत्वं त्रिविधं समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणत्वभेदात्।तत्र समवायसंसर्गावच्छिन्न कार्यताप्रतियोगिकतादात्म्यसंसर्गावच्छिन्नकार- रणत्वं समवायिकारणत्वम् । प्रत्यक्षादौ विषयादेस्तादात्म्यसंसर्गावच्छिन्न- मपि कारणत्वं न समवायसंसर्गावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिकम्, समचाये. नेच्छादिकं प्रति च ज्ञानत्वादिना समवायेन कारणत्वं न तादात्स्यसंसर्गाव- च्छिन्नमिति तयोर्युदोसः।तद्धर्मावच्छिन्नस्य समवायित्वे सति कारणत्वन्तु मतद्धर्मावच्छिन्नसमवायिकारणत्वं,जन्यत्वावच्छिन्न प्रतिकालत्वादिना- निमित्तकारणतायामतिव्याप्त्यापत्तेः । तत्र जन्यभावत्वावच्छिन्नं प्रति न गुणवत्वेन समवायिकारणत्वं, गुणविशिष्टस्य घटादेः प्रागसत्त्वेन तत्र . पाद्यनुत्पत्तिप्रसङ्गात् , गुणत्वजातौ प्रमाणाभावात् संख्यापरिमाणाधेकैक- मादाय विनिगमनाविरहप्रसङ्गाच्च, किन्तु द्रव्यत्वेनैव, निरुक्तकारणताव. च्छेदकत्वेनैव तजातिसिद्धः। न च घटत्वादिविशिष्टं प्रति कपालवादिना विशेषतःसमवायिकारणत्वस्यावश्यकत्वात् उक्तक्रमेण सामान्यतः कारणता यां मानाभाव इति वाच्यम् । तदसत्त्वे नीलपीतादीनां स्वाश्रयसमधेतत्त्व- ·(३१) कारणतावादवीचिः। २१२ प्रत्यासत्या स्वाश्रयवृत्तिगुणादिष्वपि सत्त्वेन तेष्वपि कारणगुणपूर्वकाणां नीलपोतादीनामुत्पादस्य दुरितापत्तेः। यदि च स्वाश्रयसमवायित्व- म्बन्धेन रूपादिकं प्रति समवायेनैव रूपत्वादिना हेतुत्वस्य वाच्यत्वा. नोक्तदोषः, समवायेन गुणादौ रूपाद्यसत्वात समवायस्वाश्रयसमवायि- त्वान्यतरसंसर्गावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नका. रणतावस्वेनैव रूपादेरसमवायिकारणत्वसम्भवात् । न चैवं घटाद्यन्त्या. वयविष्वपि समवायेन नीलादिसत्वात् तत्रापि स्वाश्रयसन्नवायित्वसम्ब- न्धेन नीलाद्युत्पत्तिप्रसङ्घः, स्वाश्रयसमवायित्वसम्बन्धेन नीलाद्युत्पत्ति प्रति समवायेन रूपत्वाद्यवच्छिन्नोत्पादस्य व्यापकतया तद्धेतुभूतस्य स. मवायलम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकरूपादिसामान्याभावस्य रूपदशायां घटादावसत्त्वात् व्यापकसामग्रीविरहादेव तादशलमवायित्वसम्बन्धेन नीलाद्युत्पतेरसम्मवात, ऊपरसादिकं प्रति रूपत्वरसत्वादिना एककार्य. समवायेन प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकत्वात्, अन्यथा रूपादिसत्त्वेऽपि घटा. दौ रूपान्तरापत्तेरित्यादिकं विभाव्यते, तदापि संयोगत्वविभागवा. धवच्छिन्नं प्रति समवायिकारणत्वं द्रव्यत्वेनैव वक्तव्यं, कार्यमात्रवृत्ति. जातेः समवायावच्छिन्नकार्यताया अवच्छेदकत्वनियमस्यान्यथोपपाद. यितुमशक्यत्वात् । न च समवायेनेव कालिकेनापि सम्बन्धेन यः सं. योगत्वावच्छिन्नः तं प्रति गम्यत्वेन समवायिकारणतायामव्यभिचारात् जन्यभावमात्र प्रत्येव द्रव्यत्वेन समवाथिकारणत्वं स्यादिति वाम् । तथापि क्षत्यभावात् , जातेः कालिकसम्बन्धेन जन्यतावच्छेदकताया- मन्यथासिद्धश्च, अन्यथा घटत्वपटत्वादीनां निखिलजातीनामुक्तकारण. तायां कालिकसम्बन्धेन जन्यतावच्छेदकत्वे तद्भदेनानन्तकार्यकारण भावकल्पनापत्तेरिति ॥ जन्यदन्यत्वावच्छिन्नं प्रति च न स्पर्शवत्वेन सा मवायिकारणत्वं गौरवात्, अनुभूतस्पर्शवत्त्वे प्रमाणाभावेन पिशाचाद्य- वयवस्य निष्पर्शतदनारम्भकत्वप्रसङ्गाच्च । नापि स्पन्दवेगया समवाय. कारणतावच्छेदकत्वेन सिद्धाया मूर्तत्वजात्या एव तथात्वं, मनसोऽपि द्रव्यारम्भकत्वापत्तेः, नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलावश्यम्भावनियमनस. हकार्यभावस्य तत्र वक्तुमशक्यत्वात् , किन्तु नित्यादिद्रव्यचतुकवृत्तिना जात्यन्तरेणैव तथात्वं, ताशकारणतावच्छेदकत्वेनेव तेषु जात्यन्तरसि- । नचैवं जन्यसंस्कारत्वावच्छिन्नं प्रति समवायिकारणतावच्छेदक. त्वेनात्मन्यविभुवृत्तिजात्यन्तरसिद्धिप्रसङ्गः, सुखसमवायिकारणतावच्छे- दकत्वेन सिद्धस्यात्मत्वस्य ईश्वरावृत्तित्वेन तत्लाङ्कायोगादिति वा च्यम् । वेगस्थितिस्थापकभावनानुगतसंस्कारस्वजातौ प्रमाणाभावेन त. ។ M ·वादवारिधी . - द्वच्छिन्नस्य समवायिकारणतावच्छेदकत्वेन जातिसिद्धेथिसदशनदंश- नतुल्यत्वात् , अनुगतधर्मावच्छिन्नकार्थतानिरूपितस्यौव कारणत्वस्य जातिव्यवस्थापकत्वात् अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । अस्तुवा मूत्वेनैव ज. न्यद्रव्यत्वावच्छिन्नं प्रत्यारम्भकत्वम्, मनसि विलक्षणसंयोगविर. हादेव द्रध्यारम्भासम्भवात्, नित्यस्येत्यादिनियमे प्रमाणाभावात् । नवं स्पन्दवावच्छिन्न प्रत्यपि द्रव्यत्वेनैव समवायिकारणत्वसम्भ- वात् मूत्वमपि जातिर्न स्थात् गगनादौ स्पन्दानुत्पादस्यापि सहका. यभावप्रयुक्तत्वसम्भवादिति वाच्यम् । स्पन्दहेतार्दण्डाभिघातस्य ग. गनेऽपि सत्त्वात् तत्र सहकार्यभावस्य दुर्वचत्वात्, अन्यथा दण्डाद्य. भिघातासमवायिकारणकस्य विलक्षणशब्दस्य तत्रानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । यत्तु विजातीयैकत्ववत्त्वेनैव जन्य द्रव्यत्वावच्छिन्नं प्रति समवायि- कारणत्वं, न तु मूर्तत्वेन, नियताजनकल्यावृत्त रूपस्य सुवचत्वे तस्साधा- रणधर्मण (१)कारणत्वस्यान्याय्यत्वात् , द्रव्यारम्भप्रयोजकस्य विल. क्षणैकत्वस्यावयवमात्रनिष्ठत्वोपगमेन गगनादिष्विव अन्त्यावयविश्वपि प्रमाणविरहेणासस्वात् कारणतावच्छेदकादेर्यथाकार्यमुनयनादिति । तत्तुच्छम्, एकत्वजन्यतावच्छेदिकया निखिलजन्यैकत्वनिष्ठजात्या साङ्कयर्येण उक्तवैजात्यासिद्धेः मूर्तत्वजात्यपेक्षया विलक्षणैकत्वानां गुरुत्वेन जनकतानवच्छेदक स्वाञ्च, नियताजनकच्यावृत्तस्य लघुनः सम्भव एव त. साधारणरूपेण जनकत्वस्य न्याय्यत्वात्, अन्यथा दण्डत्वादेनियताजनक- साधारण्यात् आरण्यकान्यदण्डत्वादिनैव घटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतिहेतुता. पत्तेः। तुल्यन्यायेन द्रव्यचाक्षुषत्वाधवच्छिन्नं प्रति विषयस्य जन्यस्पर्शत्वा. पच्छिन्न प्रति च समवायिनो विलक्षणेकत्वेन हेतुत्वसिद्ध्या ताब्दशलक्ष- रायैरपि साङ्कर्येण जन्य द्रव्यजनकतावच्छेदकतावच्छेदकतया एकत्वगत. जात्योपगमासम्भवाच्च । न चान्त्यावयविनामप्येकत्वेषु द्रव्यारम्भप्रयोज- कंवैजात्यमुपेतव्यम्, नित्यानामेव स्वरूपयोग्यानां फलोपधायकत्वनियमेन तेषांसहकार्यभावेनापि कार्याजनकत्वसम्भवादिति वाच्यम्।तथासतिक्षि. स्यादिचतुष्क एव लाघवेन द्रव्यारम्भप्रयोजकजातेः सम्बन्धकल्पनाया उ. चितत्वात्। इत्यञ्चजन्येषु रूपस्पर्शष्वपि मूर्गत्वेन भूतचतुष्टयवृत्त्यवान्तर के वैजात्येव वा समवायिकारणत्वं स्वीकार्यम् । पाकजरूपादिकं प्रति विल. क्षणतेजासंयोगवस्त्वेन पाकाजन्यजन्यरूपादिकं प्रति च स्वाश्रयसमवेतत्व. प्रत्यासत्त्या रूपत्वादिना हेतुत्वस्यावश्यकत्वेन तादविशेष सामग्रीविरहा- देव वायवीयपरमाणौ रूपरसाद्यनुत्पत्तिसम्भवात्, स्पर्शत्वाद्यवच्छिन्नं (१) जनकतदितरवृत्तिधर्मेण । , . ..

·(३१) कारणतावादवाचिः। २२१ प्रति स्पर्शत्वादिना एकार्शसमधान प्रतिबन्धकतानौव्येणापि तत्र स्प- शोत्पादायोगाञ्च । न च जन्यानां रूपरसस्पर्शानां समवायिकारणताव. च्छेदकत्वेन पार्थिवान्यपरमाणुभिन्नेषु यावन्मूर्तेषु जातिविशेष एव कल्प्यता, तथाच नित्यस्येत्यादिव्याप्तिरपि निर्वहतीति वाच्यम् । प्रत्यक्ष प्रमाणसिद्धर्जलत्वतेजस्त्ववायुस्वजातिभिः साङ्कर्येण तादृशबैजात्यस्याः सिद्धेः । जन्यजलत्वावच्छिन्न प्रति जलत्वादिनैव समवायिकारणत्वेन जलत्वजातेः परमाणुवृत्तितया ताब्दशवैजात्यव्याप्यत्वासम्भवात् , न हि स्पन्द इव जलादित्रिकेऽपि मूत्वेनैव समवायिकारणस्वं, पार्थिवादिपर- माणावपि जलाधुत्पत्तिप्रसङ्गात्, नित्यस्येत्यादिव्याप्तिवादिना सहका- यभावेन तत्र तदनुत्पादस्य वक्तुमशक्यत्वात् । न च जन्यं जलं प्रति शीत. स्पर्शवत्वेन तेजः प्रति उष्णस्पर्शवत्वेन वायुं प्रति च क्षितिव्यावृत्तविलक्ष. णानुष्णाशीतस्पर्शवत्वेनैव समवायित्वसम्भवात् जलत्वादिकंन परमा- णुवृत्तीति वाच्यम् । जलवाद्यपेक्षया शोतस्पर्शवत्वादेगुरुतया तद्रूपेण जलादिकं प्रत्यहेतुत्वाव, अनुभूतस्पर्श प्रमाणाभावेन रसनचक्षुस्त्वगा. दीनामवयवस्य निःस्पर्शतया तेषामनुत्पत्तिालगात, जलं प्रति शीतस्प. शवत्वेनेव स्नेहवत्वेन तेजः प्रति च उष्णस्पर्शवत्वेनेव भास्वररूपवत्वे. नापिविनिगमकाभावेन कारणत्वालको लाघवेन जन्यजलतेजोजनकता- वच्छेदकतया प्रमाणसिद्धाभ्यां परमाणुसाधारणजातिभ्यामेव रूपादि- त्रिकसमयायिकारणतावच्छेदकजातेः साङ्कयस्थ दुर्वारस्वाच्च । एतेन जन्ययोरेव गुरुत्वयोः समवायिकारणतावच्छेदकतया पाथ: पृथिव्यारेकजातिसिद्धिरित्यप्यपास्तम्, जलत्वपृश्वीत्वाभ्यां जलत्वेनैव वा साङ्कर्येण तादशजातेरसम्भवात् , तस्मिन्नित्यस्येत्यादिव्याप्तेः प्रामाणि- कत्वे परमाणुभिन्नमूर्तत्वेनैव जन्यस्पर्शादिकं प्रति समवायित्वेन तवं वाच्यम् । न च जन्यस्पर्शत्वादेर्जन्यजलत्वादेर्वा कार्यतावच्छेदकत्वे मानाभावात् तद्वच्छिन्न प्रति मूर्तत्वादिना समवायिकारणत्वाभावेऽपि न क्षतिः, कार्यमात्रवृत्तिजातेः समवायिकारणजन्यतावच्छेदकत्वनि- यमादेव रूपन्दत्वावच्छिन्न प्रति मूर्त्तत्वादिना तथात्वस्वीकारादिति बाच्यम् । स्पर्शादिमति स्पर्शाधनुत्पत्त्या जन्यस्पर्शत्वादेः स्पर्शादिप्रतिब- ध्यतावच्छेदकत्वेन कार्यतावच्छेदकत्वधौव्यात् । यदि च शब्दासमवा. यिकारणीभूतसंयोगस्याभिघातत्वे प्रमाणाभावः शब्दस्य भेदोदण्डाद्य- भिघातनिभिसकारणकत्वेनैवाभिघातजन्यत्वादिति स्पन्दासमवायिका. रणस्याभिधातादेरसत्त्वादेव गगनादौ न तस्य उत्पाद इत्युच्यते । तदा पि स्पन्दत्वावच्छिन्नं प्रति न द्रव्यत्वेन समवायिकारणत्वं, जन्यभावत्वand ।

·२१२ वादवारिधी स्पन्दत्वयोः समान्यविशेषयोरेकप्रयोजकप्रयोज्यतायामन्यथासिद्धेः, किन्तु मूर्चत्वेनैव तथात्वमिति वदन्ति ॥ नीलादिरूपे तिक्तादिरसे गन्धादिसामान्ये च पृथिवीत्वेनैव समवायि. कारणत्वं ताशकारणतावच्छेदकतयैव पृथिवीत्वजोतिसिद्धेः, अन्यथा द्रव्यत्वेन मूर्तत्वादिना वा वथावे जलप्रभृतौ गन्धस्य तेजप्रभृतौ ति. तादिरसस्य वायुप्रभृतौ च नीलादिरूपस्याप्युत्पत्तिप्रसङ्गात् । न च पाकजे गन्धे विलक्षणतेजःसंयोगत्वेन तद्भिन्ने च तत्र स्वाश्रयसमवेत. त्वलम्बन्धेन गन्धत्वाविना हेतुत्वात् तदुभयविशेषसामग्रीविरहादेव मोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । विलक्षणतेजःसंयोगत्वेनैव पाकजगन्ध. रसादिकं प्रत्यसमवायिकारणतया तादृशसंयोगस्य तेजस्थापि सत्वात् तत्रापि पाकजगन्धरसाधापत्त्या पृथिवीत्वेनैव तदुभयसमवायिकारणत्व- स्थावश्यकत्वात्। तेजःप्रतियोगिकत्वविशिष्टेन विलक्षणसंयोगत्वेन तादश- गन्धादिहेतुत्वे विलक्षणसंयोगत्वविशिष्टेन तेजाप्रतियोगित्वेनापि तथा. त्वापत्तौ गुरुतरकार्यकारणभावद्वयापचः। न च पाकान्यविलक्षणसंसर्गण तेजस्वेनैव पाकजं प्रति निमित्तकारणत्वात् तेजसि च तेजसस्तादृशस. म्बन्धेनासत्त्वानोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । पूर्वपाकस्य जात्यासिद्धौ तादृशसंयोगेन तेजसि कारणत्वकल्पनस्थायोगात् गन्धनीलादिजन- कतावच्छेदकतयैव तस्योपेयत्वात् । कारणतावच्छेदकतया संसर्गस्ये. व तद्गतधर्मस्याप्रसिद्धः, अन्यथा गुरुतरेण नानाविधेन वा क्लुप्तसम्ब. न्धेन चाक्षुषादिकार्य प्रति चक्षुरादेः कारणत्वं न स्यात् तादृशकायस्य ज. नकतावच्छेदकत्वेनैव चक्षुरादेः स्वग्राह्येषु संसर्गान्तरस्य सिद्धः सुवचत्वा. दिति। न च जम्बीरनिम्बादिजलेश्वपि अम्लतिक्तादिरसोत्पत्तेन तत्र पृथि. वीत्वेन समवायिकारणत्वं सम्भवतीति वाच्यम् । जम्बीरादिजलेषु तदुप. ब्धस्य जम्बीरादिभागस्यौवाम्लादिरसस्य परम्परया प्रत्ययात् , अन्यथा पलतोलकादिमितेन जम्बीरादिजलेन समं घटाश्रितजलान्तरस्य संयोगा- त् जायमानस्य महाजलस्यापि कारणगुणक्रमेणाम्लादिरसोत्पत्तौ तदनु- भवस्य ब्रह्मणोऽपि दुर्वारतापत्तेः। निबिडादौ संयोग इव कोमलकठिना- दौ स्पर्शऽपि पृथिवीत्वेनैव समवायिकारणत्वं तादृशसंयोगस्पर्शादेः तत्र तत्रासमवायिकारणत्वाञ्च नातिप्रसङ्गः । अनुष्णाशीतस्पर्शसामान्यं प्र. ति पृथिवीत्वेन समवायिकारणत्वमिति तु रिक्त वचः। शीतोष्णभिन्नरूप. र्शत्वावच्छिन्नं प्रति पृथिवीत्वेन हेतुत्वे वायोरपि पृथिवीत्वापसः पृथि- बीस्पर्शमात्रवृत्त्यनुगतैकजातेरसत्त्वेन जन्यतावच्छेदकत्वायोगात् , कोम- लकठिनौ चस्पर्शावेव,न तु संयोगप्रभेदौ,त्वचेव चक्षुषापिप्रत्यक्षापत्तेरि- .

·(३१) कारणतावादवाचिः। . ति॥ स्वर्णत्वपरागत्वाधवच्छिन्नेतत्तद्विलक्षणरूपवत्वेन दधिदुग्धत्वाद्य- च्छिन्ने विलक्षणरसवत्वेन चम्पकत्वाधवच्छिन्ने च विलक्षणगन्धवत्वेनैव समवायिकारणत्वं, कारणतावच्छेदकविशिष्टस्य पूर्वसत्त्वापेक्षणाश्च पर- माणौ घणुकान्तरस्योत्पाददशायां तजातीयद्यणुकस्य नोत्पादः । पृथि वीत्वेनैव द्रव्यत्वेनैव वा तेष्वपि समवायिकारणत्वम्, सामान्यविशेषयो. रेकधर्मावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वप्रवादस्य गाथामात्रत्वात् , रूपविशेषादेरेका- थंसमवायेन निमित्तकारणत्वकल्पनशैवातिप्रसङ्गभङ्गादित्यपि वदन्ति । स्वर्णपारागादिगतविलक्षणरूपत्वावच्छिन्नं प्रति न स्वर्णत्वादिना हे. तुत्वं, स्वर्णाद्यारम्भकपरमाणौ तादृशरूपाद्यनुत्पत्तिप्रसङ्गात् , द्रव्यत्वसा. क्षाव्याप्याया एव जातेनित्यवृत्तित्वात् । नचेष्टापत्तिः, पद्मरागादिद्य- णुकरूपाद्युत्पत्त्यर्थं तदारम्भकपरमाणौ तादृशरूपादेरवश्याभ्युपेयत्वात् , किन्तु पृथिवीत्वेनैव द्रव्यत्वेनैव वा तत्रापि तथावं, तादृशरूपत्वाद्य- वान्तरबैजात्यावच्छिन्नं प्रति तादृशरूपत्वादिना विलक्षणपाकत्वादिना च हेतुताद्वयस्यावश्यकतया तथाविधविशेषसामनीविरहादेव घटादौन ता. दशरूपरसादेरुत्पादापत्तिप्रसनः। स्वतन्त्रास्तु-स्वर्णस्वपरागत्वद्धित्वदुग्धत्वाद्यवच्छिन्नं प्रत्यपि वि. भिन्नजातीयसंस्थानवत्वेनैव समवायिकारणत्वम् , अन्यथा रूपरसादि. मत्त्वेन तथात्वे स्वर्णरजतयोः पद्मरागचूर्णयोः सक्तुदुग्धयोर्दधिशर्करा. योश्च मिथः संयोगेन द्रव्यान्तरस्योत्पत्तिदशायां सुवर्णपद्मरागदुग्धा- द्युत्पादस्य दुर्वारत्वापत्तेः । न च तत्र द्रव्यान्तरमेव नोत्पद्यते, प्रत्यक्षबा. धापत्ते, दुग्धादिव्यावृत्तविलक्षणरसस्थाननुभवप्रसङ्गाश्च । न च स्व. देन शोचरं तदारम्भकैः परमाणुभिरेव तत्र द्रव्यान्तरस्योत्पादः, तन्ना. शकस्यासत्त्वात ताब्दशद्रव्यस्यावयवेषु स्वर्णत्वाद्यनुभवस्थ सर्वजनसि- द्धत्वाञ्च । नचैवं विजातीयानामारम्भकत्वेऽपसिद्धान्तः । द्रव्यत्वसाक्षाद् व्याप्यजात्या द्रव्यविभाजकजात्या वा विजातीयानामेव मिथः संयोगेन द्रव्यानारम्भस्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् , अन्यथा सुवर्णरजतयोःशणका- सादिसूभयोश्च मिथः संयोगेन द्रव्यानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । एवञ्च पद्म- रागदुग्धादिगतविलक्षणरूपरसत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति पारागत्वदुग्धत्वा. दिनैव समवायिकारणत्वं, पद्मरागाद्यारम्भकपरमाणौ तादशरूपाधसत्त्वे. ऽपि क्षतिविरहात् । नवं स्वर्णादिद्वयणुकस्य रूपविशेषादावसमवाय. कारणालाम इति वाच्यम् । रूपध्वंसाभावविशिष्टं पीतरक्तादिकं प्रति पीतत्वरक्तत्वादिना रसध्वंसाभावविशिष्टं मधुरतिक्तादिकं प्रति च मधुर- तिक्तत्वादिना रूपरसादेरसमवायिकारणतया स्वर्णदुग्धादीनामारम्भक .0 ·२२४ वादवारिधी .. परमाणौ पीतादिरूपस्य मधुरादिरसस्य सत्यशैव स्वर्णादौ विलक्षण- पीतादेः दुग्धादौ च विलक्षणमाधुर्यादेरसमवायिकारणतानिर्वाहात् इति प्राहुः । तश्चिन्त्यम् ॥ विलक्षणमाधुर्य शीतस्पर्श च सांसिद्धिकद्रवत्वेन स्नेहे च जन्यजल. त्वेनैव समवायिकारणत्वम् । न च जलरसस्य वैलक्षण्यमनुपलम्भवाधि. तं, हरीतक्यादिकषायसम्पर्कस्य तद्वयजकत्वात् । न च हरीतक्या ए. वासो माधुर्यप्रकर्षः जलसंयोगेन व्यजित इति साम्प्रतम् । हरीत. क्यामलक्यादेरनुभूतकषायरसवत्वेन तन्त्र मधुररसस्यासम्भवात् , कषाय. भिन्नानांतदवयवानां प्रमाणबाधितत्वात् 'षडसा हरीतकी' इत्यादिभिषग- व्यवहारस्य पडूसकार्यकारित्वेनाप्युपपत्तेः। ननु हरीतक्यादावेव सजल- शरीरोष्णसंयोगेन कषायरसविनाशपूर्वकमुतपादितो मधुरो रसो रस नया गृह्यते इत्येव किं न स्यात्, न स्यात् येषामेव दन्तदष्टानां कषायख. ण्डानां जलसंपर्केण माधुर्यमवधार्यते तेषामेव निर्जलानामप्युन्तरकालं मधुरताप्रतीत्यापचे। न च पाकादुस्पनोऽपि कषायद्रव्यस्य मधुरो रस: पयसैव व्यञ्जनीय इति नोक्तदोषः । तावतापि तदानीं कषायरसास्वाद स्यानुपपादनात् प्रत्यक्षे विषयस्यापि हेतुत्वात् एतावत्कल्पनाजालमा पेक्ष्य लाघवादनुभूयमाने जलरस एक मधुरत्वादिजातेः कषायवस्तुस- म्पर्कव्यङ्गयतया कल्पनौचित्याच । ननु घृष्टे श्रीखण्डपिण्डेपि शीतस्पर्शस्य सत्त्वान्न तत्र जलत्वेन स. मवायिकारणत्वं, न च घर्षकजलस्यौवासी शीतस्पर्शः, तज्जलशैत्यापेक्षा याऽतिशयितस्वानुभवेन तदीयवासम्भवात् । न च घर्षणाहिरागतस्य श्रीखण्डान्तर्गतजलान्तरस्यैव शैत्यातिशयस्तोपलभ्यते इति साम्प्रतम् । जलान्तरकल्पनमपेक्ष्य क्लृप्तश्रीखण्डस्यैव शैत्यकल्पनाया लघुत्वात् । न च घर्षकजलस्टोव शैत्यप्रकर्षः श्रीखण्डक्षदरभिव्यज्यते इति पूर्व न तद्- ग्रह इति वाच्यम् । श्रीखण्डादिक्षोदस्यैव शैत्यप्रकर्षा घर्षकजलमयोगेना- भिव्यज्यते इत्यस्यापि सुचचत्वात् एकशेषस्य दुष्करत्वात् इति चेन्न । चन्दनखण्डस्यानुभूयमानानुष्णाशीतस्पर्शवत्वानुरोधेन तदवयवी. भूतक्षोदामामपि तादृशस्पर्शध्रौव्येण तदारभ्यस्य घृष्टचन्दनपिण्डस्य शीतस्पर्शवत्वासम्भवात् अवयविशैत्य प्रति अवयवशैत्यस्य हेतुत्वात् । न च घर्षकजलस्य सम्पर्क एव चन्दनक्षादेषु प्राक्तनमनुष्णाशीतस्पर्श विनाश्य सातिशयं शीतस्पर्श जनयिष्यत इति वाच्यम् । अनन्तस्पर्श. तन्नाशतद्धेतुत्वादिकल्पनामपेक्ष्य क्षोदानामेव घर्षकजलनिष्ठशैत्यातिशय. व्यञ्जकत्वकल्पनायां लाघवादिति सम्प्रदायः । , ·(३१) कारणतावादबीचिः। २२५ नचं घर्षकजलस्य शैत्यप्रकर्षापगमे श्रीखण्डपेषणात् पूर्व जलमिदं शीतमेव न तु शीततरमित्यादिस्पार्शनप्रतीत्यनुपपत्तिः, पूर्व जलस्य शैत्यप्रकर्षव्यजकचन्दननाद सम्पर्कविरहेण तत्र सतोऽपि तस्याग्रहात्, उक्तप्रत्ययस्य भ्रमत्वस्वीकारे तु पूर्व श्रीखण्डशैत्यातिशयव्यजकजलस. स्पर्कस्थासत्त्वेन तत्र सतोऽपि शैत्यातिशयस्य तदानीमग्रहेण श्रीखण्ड- क्षादो न शीतः किम्वनुष्णाशीत इत्यादिप्रत्ययानामपि भ्रमत्वं जुवचम् । न च घर्षकपयस्तु पूर्व न शीततरमित्यादिप्रत्ययस्य प्रामाण्या- नुरोधेन श्रीखण्डमध्यवर्तिनी जलान्तरस्य घर्षणाद्वहिरागतस्य शैत्या- तिशयो गृह्यते इत्यु पेयम् । तथासति घृष्यमाणचन्दनक्षोदेषु लोदो. ऽयं म शीतः किन्स्वानुभणाशीतः इत्यादिमतेरसायतानुरोधेन जलसम्प- कौत् क्षादेष्वनुष्याशीतरूपविनाशशीतस्पर्शोत्पादयोरप्युपगन्तुमौचि. स्यात् कल्पनागौरवस्थ उभयमतेप्यऽविशिष्टत्वादिति पुनरुत्तानाः । ननु स्वाभाविकद्रवत्वसामान्य प्रति न जलत्वेनसमवायित्वं तैला- दिद्रवत्वे व्यभिचारात् । न च तैलेऽनुभूयमानद्रवत्वं तदुपष्टम्भकजल- स्यैवेति वाच्यम् । साद्दशजले प्रमाणाभावात् । दुग्धेन पच्यमानस्य तण्डुलादेः दाहप्रतिबन्धार्थमेव दुग्धस्य जलोपष्टभ्यत्वस्वीकारात्, अ- न्यथा दुग्धेनेव लेनापि पच्यमानस्य वस्तुनः तदुपष्टकम्भजलेन प्रति. बन्धात दाहप्रसङ्गात् ,न [पष्टम्भकान्यस्यैव जलस्य संयोगो दाहविरोधी, दुग्धादिना पच्यमानस्य तण्डुलादेस्तदुपष्टम्भकेनापि जलेन दाहप्रतिव. न्धात इति चेन्न। নিস্তাঘাইফাই বংলালিলগনন নম্বাহাদাৰ সন্তাগ্রহশালু तेषां स्वाभाविकद्रवत्वलखे तदारब्धतिलादेरपि ताद्रशद्वत्वस्य दुर्वा- रत्वापत्तेः । न च तिलाद्युत्पत्तेः पूर्व पाकाद्विनष्टद्रवत्वैरेव तिलाद्यारम्भ. काणुभिः पाकान्तरोपजातद्रवत्वविशिष्टैः तैलमारभ्यते इत्युक्तदोषानव. काशः, कल्पनागौरवापत्त, साक्षात् परम्परया वा पाकाप्रयोज्यस्यैव द्रवत्वस्य सांसिद्धिकत्वेन तावताप तैलस्य तादृशद्रवत्वानिर्वाहाच, अन्यथा पाकजन्यद्वत्वस्यैव सांसिद्धि कत्वे कारणगुणपूर्वकस्य घृतादि. द्रवत्वस्यापि सांसिद्धिकरवापत्तेः । नवं तैलस्य जलायष्टभ्यत्वे दाहो न स्थात् जलसम्बन्धस्य दाहविरोधित्वादिति वाच्यम् । स्निग्धतमान्यस्यौव जलस्य दाहप्रतिकूलत्वात् तैलेऽनुभूयम नस्नेहस्य प्रकृष्टतमत्वाभावात् । एतेन तैलधृतादौ स्नेहसत्यात् न तत्र जलत्वेन समवायित्वमित्यपि नाशङ्कनीयम् , तैलधृतादेः समवायेन स्नेहवत्त्वे तदारम्भकैः परमाणुभि- रारब्धस्य तिलदध्यादेरपि स्नेहोत्पत्तिप्रसङ्गात् । नहि मेरेवपाकाद्विन २६ धाद .. .

·. २२६ चादवारिधी पृस्नेहैरणुभिस्तिलादिरारब्धस्तैरेव पाकान्तरादुपजातस्नेहोपहितैस्तैला. दिक जन्यते येन तैलादौ स्नेहः तदर्जकतिलादौ च स्नेहविरहः सम्पद्यते, पाकस्य स्नेहतद्विनाशौ प्रत्यजनकत्वात् , जनकत्वे वा कल्प- नागौरवापत्तरित्यास्तां विस्तरः ॥ भास्वररूपमुष्णस्पर्श च जन्यं प्रति तेजस्वादिना समवायित्वम् ,नि. दाधोमप्रभृतीनामपि रूपभास्वरमेव किन्त्वनुद्भुतम्, अता न तेषां चक्षुषा प्रहः । म च वह्वधादियोगात् जलेप्युष्णस्पर्शस्योत्पस्या न तत्र तेजस्वेन समवायित्वमिति वाच्यम् । वह्नयादिगतस्पर्शनैव परम्परया जलादा. धुणत्वाप्रतीत्युपपत्तौ समवायेन तस्योष्णस्पर्शवस्वे प्रमाणाभावात् , स्व. দুভাঙ্গা জনি হজ্জাহাজ হয় বিঘিলখা মীনা কাষ उष्णतोत्पत्त्यसम्भवाश्च । न च व धादिसंयोगेनैव जलादौ शैत्यादिक विनाश्य उष्णस्पर्श उत्पादयिष्यते निमित्तीभूतस्य तादृशसंयोगस्य ना. शादेव च उष्णस्पर्शविनाश उत्पस्यते, सम्पत्स्यते च पुनः कारणशै. त्यक्रमेण शैत्यान्तरस्य ग्रह इति साम्प्रतम् । कल्पनागौरवापत्तेः । न चोष्णशीतौ द्वावपि स्पर्शी जलस्य स्वाभाविकावेव, शीतं जलमुष्ण जलमिति कालभेदेन स्पार्शनप्रतीत्यारेका प्रमात्वस्य नियन्तुमशक्यत्वात् , तादृशस्पर्शयोश्च तेजालंयोगतदभावव्यङ्गयत्वादेव नेकदाऽनुभव इति वाच्यम् । पयस्युष्णस्पर्शान्तरस्य तत्प्रत्यक्षे तेजस्योगहेतुत्वस्य च कल्पनामपेक्ष्य लाघवेन उणं जलमितिप्रतीतेस्तैजसोष्णतामादाय परम्प. रया'प्रमात्वकल्पनाया एवं युक्तत्वात् । तेजोविगमदशायां नेदमुष्णं जलमिति स्पार्शनप्रमानुपपत्तेश्च ॥ समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपितं समवायस्वाश्रयलमवा- यान्यतरप्रत्यासत्या कारणत्वमलमवायिकारणस्वम् । द्रव्यतत्समवेतादि. चाक्षुषं प्रति रूपादेः महत्त्वस्य वा समवायेन स्वाश्रयसमवायेन च निमित्तकारणत्वं न समवायावच्छिन्नया कार्यतया निरूपितं किन्तु विषयतासम्बन्धावच्छिन्नया, लमवायेन घटत्वावच्छिन्नं प्रति च कपाल. स्वादिना समवायिकारणत्वं न समवायेन स्वाश्रयसमवायेन वाऽवच्छि. न्नं, किन्तु तादात्म्येनैव इति तयोर्युदासः। इच्छादिकं प्रति शानादेः कारणस्वस्यालदयतायाः सकलतान्त्रिकसिद्धत्वात् तद्वारणार्थमात्मविशेष. गुणावृत्तिस्वेन कारणत्वं विशेषणायम् । विभागं प्रत्यपि संयोगस्य कारण- स्वमसमवायिकरणत्वमेव, विभागत्वाधवच्छिन्नकार्थताप्रतियोगिकसंयो- गादिवृत्तिकारणतान्यत्वंवा विशेषणं देयम्, अत एवाभिघातादिकं प्रतिस्प. शैवेगादेरेकार्थसमवेतस्वप्रत्यासत्या निमिसकारणतायामपिनातिव्याप्तिः।

·(३२) शरीरकारणतावादीचिः। अथ जन्यद्रव्यत्वावच्छिन्न प्रति प्रारम्भकसंयोगस्य न संयोगत्वेनासम- वायिकारणत्वं कपालद्वयस्य परमाणुद्वयस्य वा यथाकथञ्चिलंयोगादेव द्रव्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । (अपूर्ण) शरीरकारणतावाद (३२) वीचिः। शरीराद्यतिरिक्तस्य ज्ञानाद्यवच्छेदकत्वेऽतिप्रसङ्गस्तद्वारणायावच्छे- दकतासम्बन्धेन जन्यज्ञानत्वावच्छिन्न प्रति आत्मसमवेतजन्यविशेष. गुणत्वावच्छिन्नं प्रति वा शरीरत्वेन शरीरस्य तादात्स्यप्रत्यासत्या हेतुत्वं कल्प्यते । अत्राप्यनुमित्यादौ परामर्शादीनां विशिष्टबुद्धौ विशेषण- धियः सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या इव समानावच्छेदकत्व प्रत्यासत्यापि हेतुत्वं व्यवस्थापनीयम् । निविकल्पस्थावच्छेदकतानियमार्थमेव ताद. शकल्पनम् । शरीरत्वादिकन्तु न जातिविशेषः पृथिवीस्वादिना सङ्क. रात् । नापि शानावच्छेदकत्वं, तस्यैव नियामकत्वे आत्माश्रयप्रसङ्गात् । अपितु चेष्टावदन्त्यावयवित्वम् । चेष्टात्वञ्च प्रयत्नाधीनक्रियानिष्ठजाति. विशेषः। शरीरावयवस्य शानावच्छेदकत्वोपगमे तु शानजनकतावच्छेदक- कोटौ अन्त्यावयवित्वं न निवेशनीयम् । अत एव खण्डशरीरोत्पत्तिका. लेऽपि महाशरीरावयवावच्छेदेन ज्ञानाद्युत्पद्यते । चेष्टावत्वमुपलक्षणतया जनकतावच्छेदकमतो ज्ञानाव्यवहितप्राक्काले नियमतः शरीरे चेष्टाया असत्वेपि न क्षतिः । इदमत्रावधेयम् । मैत्रीयचक्षुःसंयोगादितो यदा मैत्रात्मनि चाक्षुषा. दिकं समवायेन उत्पद्यते तदा चैत्रशरीरे कथमवच्छेदकतया तन्नोत्प. द्यते । म चावच्छेदकतासम्बन्धेन तदात्मसमवेतज्ञानं प्रति तन्मनःल- योगस्थापि हेतुत्वान्न तदापत्तिः मैत्रीयमनःसंयोगस्य चैत्रशरीरेऽसत्त्वा- दिति वाच्यम् । यतो ज्ञानत्वावच्छिन्नोत्पत्तौ चैत्रोयमनायोगरूपविशेष- सामग्रीसमवहितशरीराधात्मकसामान्यसामगृया अपि नियामकत्वात् तस्याश्च तदानीं चैत्रशरीरे सत्त्वादुक्तापतिदुरव, तस्माचरपुरुषीयच. क्षुर्विषयसंयोगादेर्जन्यतावच्छेदककोटौ चाक्षुषाशे तत्तदात्मसमवेतत्व वत्तच्छरीरावच्छिन्नत्वमपि निवेश्यं तथाच शरीरहेतुत्वं नियुक्तिकम् । अथ चक्षुःसंयोगजन्यतावच्छेदककोटौ तत्तदात्मसमवेतत्ववत्तच्छ- रीरावच्छिन्नविनिवेशे आत्मभेदेन शरीरभेदेन च तद्धतुताबाहुल्यमिति श्र- विशेषितचक्षासंयोगत्वादिनैव हेतुता कल्प्यते, यथा च विषयनिष्ठविषय. तासमवाययोः कार्यकारणप्रत्यासविस्वं तथात्मनिष्ठसमवायस्वजनका.

·बादवारिधी दृष्टलमवाययाः शरीरनिष्टावच्छेदकत्वस्वजनकादृष्टावच्छेदकत्वयारपि तथात्वमुपेयते श्रतो नातिप्रसङ्ग इति चेत् । तथापि शरीरहेतुत्वमकिञ्चित्करमेव शरीरभिन्ने स्वजनकादृष्टाव. च्छेदकत्वसम्बन्धन ताशकारणविरहादेवातिप्रसङ्गानिराखात् । यदि च स्वजनकादृष्टावच्छेदकत्वस्य जनकताघटितत्वेन अतिगुरु- शरीरतया तदुपेक्ष्य स्वसमवायिसंयुकमनःसंयोगलम्बन्धेनव चक्षुः- संयोगादेहं तुता स्वीक्रियते, तदापि शरीरस्य स्वतन्त्र हेतुताकल्पनमपे. क्ष्य शरीरमनोयोगवृत्तिजातिविशेष स्वीकृत्य तेन रूपेण तस्य सम्बन्धता स्वीकरणीया, तादृशलंयोगस्य शरीरभिन्नेऽलत्त्वान्नातिप्रसङ्गः । न च ता. दशसंयोगस्य शरीर इव मनस्यपि लस्वातत्रावच्छेदकतया ज्ञानापत्ति दुर्धारैव इति शरीरहेतुताकल्पनमावश्यकमिति वाच्यम् । शरीरत्वात्म- कोषाधिपुरस्कारेण शरीरहेतु साकल्पनमपेक्ष्य तादृशापत्तिवारणाय संयो. गसम्बन्धेन मनस्त्वजात्यवच्छिन्नस्यैवावच्छेदकत्वसम्बन्धेन ज्ञान प्रति. हेतुतायाः कल्पयितुमुचितत्वादिति । यत्तु अवच्छेदकतासम्बन्धेन ज्ञानं प्रति तादात्म्यसम्बन्धेन शरीरस्थ हेतुत्वे महाशरीरनाशकालोत्पन्नज्ञानस्यापि महाशरीरमवच्छेदकं स्यात् तादृशज्ञानाव्यवहितप्राक्काले तत्र मनःसंयोगसत्त्वेन निरुक्तपरम्परालम्ब न्धेन चक्षुःलंयोगादेः सत्त्वात् । न चेष्टापत्तिः, भिन्नकालीनयोराधाराधे. भावस्येवावच्छेद्यावच्छेदकमावस्याप्यनुभवविरुद्धस्वात् इति कार्यसह. भावेन तादृशशरीरहेतुत्वमावश्यकमिति । तदसत् , संयोगसम्बन्धेन मनसः कार्यवहभावेन हेतुतयव तादशा- पत्तिवारणसम्भवात् । न च कार्याधिकरणक्षणावच्छेदेन शरीरमनः- संयोगनाशोत्पत्तिक्षणेऽपि ज्ञानोत्पत्त्या संयोगेन मनसः तादृशहेतुत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । तदा ज्ञानोत्परेवाप्रामाणिकत्वादिति समासः॥ * इति शरीरकारणतावाद (३२) वीचिः ॥ * अथ महामहोपाध्यायहरिरामभट्टाचार्यविरचितः काशीमरणकारणतावाद (३३) वीचिः। काशीमरणं मोक्षकारणं तत्त्वज्ञानद्वारा इति सिद्धान्तः । अत्राक्षिपन्ति-काशीमरणस्य साक्षादेव मुक्तिहेतुस्खे कि तत्वज्ञा. नेन । न च ·(३३) काशी मरण कारणतावादवाचिः। २२९ भिद्यते हृदयन्थिनियन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते जास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावर! इतिश्रुत्या तत्त्वज्ञानस्य मोक्षत्वावच्छिन्न प्रति हेतुत्वे सिद्ध तत्रापि तत्त्वज्ञानं कल्पनीयमिति वाच्यम् । यथा “स्वर्गकामोऽश्वमेधेन यजेत" इत्यादौ स्वर्गवसामानाधिकरण्येन यागजन्यत्वं प्रतीयते, तथा ताशश्रुत्या- पि मोक्षत्व लामानायकरायेन तत्वज्ञानजन्यत्वप्रत्यायनात् । न च काशी- भरणस्य मोक्षविशेषकारणत्वे कारणवैशिष्टयमेव कार्यतावच्छेदकं वा. च्यम्, तत्त्वज्ञानस्थापि मोक्षविशेषे तदेव कार्यतावच्छेदकमिति गौरवात् तत्त्वज्ञानस्य मोक्षसामान्ये काशीमरणस्य विजातीयतत्त्वज्ञाने श्रवणादीनां विजातीयतत्त्वज्ञाने हेतुत्वकल्पनमुचितमिति वाच्यम् । तत्त्वज्ञानगत. जातेरप्रामाणिकत्वेन कारणविशिष्टत्वमेव कार्यतावच्छेदकं भवद्भिरपि वाच्यम्, एवञ्च मयापि तदेव कार्यतावच्छेदकं मोक्षेऽपि काशीमरणस्य वाच्यम् इत्युत्तानाः तन्न, कार्यतावच्छेद काग्राहकप्रमाणमेव शरीरलाघवलहवतं तत्वज्ञा. नगतजाति साधयति इति सैव काशीमरणजन्यतावच्छेदिका, विशिष्टत्वस्थ बहुतरपदार्थघटितत्वेनातिगुरुत्वात् । न च भयापि विजातीयदुःखध्वं. सत्यमेव जन्यतावच्छेदकं वाच्यं न विशिष्टत्वमिति वाच्यम् । विजाती. यदुःखध्वसत्वापेक्षया तत्त्वज्ञानगतवैजात्यस्य लघुत्वात् दुःखनिष्ठवैजात्ये साङ्कर्याच्च, तथाहि-काशीमरणानाश्ये गोवधजन्यदुःखे गोवधजन्यताव. च्छेदिका जातिवर्तते न तु तत्त्वज्ञाननाश्यतावच्छेदिका जातिः, तत्त्वज्ञा. ननाश्यब्रह्मबधजन्य दुःखे सा जातिवर्तते न तु गोवधजन्या जातिः, एकन्न तत्त्वज्ञाननाश्ये गोवधजन्यदुःखे द्वयोः समावेश इति सिद्ध काशीमरणस्य तत्वज्ञानद्वारा मोक्षहेतुत्वम् । अथ काशीमरणत्वेन हेतुत्वमनुगतं तदा स्यात, यदि मरणत्वं नाम किचिदनुगतं स्यात्, तदेव न सम्भवति तथाहि-न तावत् शरीरात्मसंयोगनाशत्वं तत् , जीवति चने तथाविधकर्सयोगनाशे चैत्रो मृत इति व्यवहारापत्तः । न च विजातीयशरीरात्मसंयोगना. शत्वं तत् इति वाच्यम् । यतः क्रियाजन्यतावच्छेद्कजातीनां क्रियाव्य- क्तिभेदेन भेदात् तदाश्रयस्थान्तरापि नाशसम्भवात उक्तप्रतीत्यापत्ति- दुर्वारा । अत एव प्राणात्मसंयोगनाशत्वं तत् इत्यपि निरस्तम् । सत्यपि जीवने मृत इति व्यवहारापत्तः । नापि प्राणशरीरसंयोगनाशत्वं तदिति, प्राणशरीरसंयोगनाशस्य काश्यवच्छिन्नस्य केन सम्बन्धेन कारणत्वम् ? स्वाश्रय संयोगलम्बन्धेन तु न सम्भवति, तेन सम्बन्धेन काश्यां मृत इव । O ·२३० धादेवारिधी तत्र जीवत्यात्मनि तस्य सत्वात् तत्रापि तत्त्वज्ञानापत्तः, एकस्य क्रियया सकलविभौ संयोगसम्भवात् तस्य भरणपदार्थत्वे तादृशसंयोगस्थान्त. रापि नाशसम्भवेन जीवति पुरुषेऽपि मृत इति व्यवहारापत्तेश्च । न च स्वसामानाधिकरण्यस्वसमानकालीनत्वामयसम्बन्धेन प्राणशरीरसंयोग- प्रागभाववदन्यतादृशसंयोगध्वंसो मरणम् , अान्तरा तादृशध्वंसासम्भवेन तादृशप्रतीत्यापचरसम्भवादिति वाच्यम् । तथाविधध्वंसस्य स्वाश्रयः संयोगसम्बन्धेन हेतुत्वे पूर्वोक्तदोषापत्तितावस्थ्यात् इति चेत् । मैवम् , स्वाश्रयशरीरावच्छिन्नादृष्टवत्त्वसम्बन्धेन तादृशध्वंसस्य का- रणत्वे न कोऽपि दोषः, काश्यधिकरणकस्य तथाविधध्वंसस्य स्वाश्रयश- रीरावच्छिन्नादृष्टवत्त्वसम्बन्धेन तदात्मन्येव सत्त्वात् आत्मान्तरे चाल- स्वात् न तत्र तत्त्वज्ञानापत्तिः, जीवनकालीनस्य प्राणशरीरसंयोगनाशस्य तादृशोभयसम्बन्धेन प्राणशरीरसंयोगप्रागभावचदन्यत्वविरहादेवान्तरान मरव्यवहारः॥ इति महामहोपाध्यायश्रीहरिरामभट्टाचार्यकृतः काशीमरण कारणतावाद (३३) वीचिः समासः ॥ अथ महामहोपाध्याय श्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचितः अपेक्षाबुद्धिकारणतावाद (३४) वीचिः। अपेक्षाबुद्धिशुन्यकाले द्वित्त्वाचनुपलम्भात अपेक्षाबुधेरेकत्वभिन्न. संख्याहेतुत्वं स्वीक्रियते, तत्र एकत्वान्यसंख्यात्वावच्छिन्न प्रति अपेक्षावु- द्वित्वेन न हेतुता अपेक्षाबुद्धित्वस्यानुगतस्य दुर्वचत्वात् । तथाहि अपे. क्षाबुद्धित्वं न जातिः, चाक्षुषत्वादिना सङ्करात् । नापि नानैकत्वावगाहि- ज्ञानत्वं तत्, एकत्वनिष्ठनानात्वस्य दुर्वत्वात् । यञ्च स्वभिन्नैकत्वविषयकत्वस्वविषयकत्वोभयसम्बन्धेन एकत्वव. जज्ञानत्वेन हेतुता। विशेषणदलप्रवेशात् एकैकत्वमात्रावगाहिज्ञानान्न द्वि. स्वापत्तिा एकैकत्वावगाहिज्ञानस्यापि स्वभिन्नएकत्वविषयकत्वसम्बन्धेन तादृशज्ञानाविषयकत्ववत्त्वात् तस्मात् द्वित्वाधापत्तिवारणाय विशेष्य दलम् । स्वभिन्नत्वञ्च स्वसामानाधिकण्यस्वनिरूपकत्वाभयसम्बन्धेन प्रतियोगिताविशिष्टान्यस्वभेदवावम, अतः स्वस्मिन्नपि व्यासज्यवृन्ति. धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वभेदसत्त्वेपि नापत्तिः, प्रत्यासत्तिश्च स्वी. शैकत्ववृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यता कारणस्य, कार्यस्य च समवायः, ·.0 (३४) अपेक्षाबुद्धिकारणतावादधीचिः । २३१ अतोन एकद्रव्ये एकत्वावगाहिज्ञानात् अपरत्र द्रव्ये द्वित्वाद्युत्पत्ति. प्रसङ्ग इति । तदपि न, एवमपि एकत्वद्वयावगाहिज्ञानात् द्वित्वाधापत्तः। एव- मतीतपटाचशे विद्यमानघटाचशे च एकत्वप्रकारकज्ञानस्यापि तथा. स्वाव ततो विद्यमानघटे द्वित्वाद्यापत्तिः । न च कारणतावच्छेद कविशिष्टस्य पूर्वसत्ताया. एव प्रकृते फलोपधानप्रयोजकतया तादृशशा. नविषयीभूतैकत्वस्य तदानीमसत्त्वेन निरुक्तसम्बन्धेन एकत्वविशिष्ट शानं न तत्रास्तीति नापत्तिरिति वाच्यम् । एवमपि पटनाशकालीमात् तत्प्राक्क्षणोत्पन्नाद्वा नानेकत्वावगाहिनो विद्यमानघटकत्वावगाहिशामात् घटे द्वित्त्वापारयितुमशक्यत्वात् तदानों उभयारकत्वयोरेव सत्त्वात निरुक्तसम्बन्धेन एकत्वविशिष्टज्ञानस्य तदानी सत्त्वात् । न च तदानी तद्घटमात्रसमवेतं द्वित्वमापादयितुं न शक्यतेऽप्रसिदधेः किन्तघट पटोमयसमवेतं द्वित्त्वं, तत्र च पटस्थापि हेतुनया तदानीं च तस्यास. स्वान कथमापत्तिरिति वाच्यम् । तद्घटमात्रसमवेतद्वित्वत्वावच्छिन्न घ. टपटोभयसमवेतद्वित्वत्वावच्छिन्नं वानापाधते, किन्तु सामान्यसामग्रीव लात् द्वित्वत्वावच्छिन्नं, तादृशधर्मावच्छिन्नस्य च तत्पटादिरूपविशेषसा- मनीं विनापि सामान्यसामग्र्या जननात् तदसत्त्वस्याकिञ्चित्करस्वात् । नच तद्घटादिवृत्येकत्वान्यसंख्यात्वावच्छिन्नं प्रति तद्घटादिविशेष्यकै. कत्वप्रकारकज्ञानत्वेन विशिष्यैव हेतुता, तत्तद्घटादिसमधेतत्वावच्छि। न्न प्रति तत्तदुघटत्वादिनापि हेतुता, एकमात्रविशेष्यकैकत्वप्रकारकशान. काले न तत्र द्वित्त्वाधापत्तिः, घटान्तरविशेष्यकतादृशज्ञानानाञ्च तद्ध- टादिसहकृतानां तत्र विशेषसामग्रीत्वाभ्युपगमात् इति वाच्यम । तथा- सति अयमेक इत्याकारकज्ञानद्वयादपि द्वित्वात्पादप्रसङ्गात , नानकत्वा- दिज्ञानस्यौवापेक्षाबुद्धितया तत्र तथाविधज्ञानाभावेन द्वित्वानुत्पादात इष्टापत्तेरसम्भवात् । अत्रोच्यते-तघटपटामयसमवेतद्धित्वत्वावच्छिन्नं प्रति तघटपटो. भयविशेष्यकैकत्वप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुता, एवं नित्वादिस्थलेऽपि । एवं तद्घटसमवेतद्वित्वत्वावच्छिन्न प्रति तदुघटत्वादिनापि हेतुता, मतो न तद्धटनाशकालीनतद्घटपटोभयविशेष्यकशानात् पटे द्वित्वापत्तिः तद्घट. पटविशेष्यकापेक्षाबुद्ध्या द्विस्वजनने तद्घटपटयोः विशेषसामग्रीत्वात् । एवमनयोरेकत्वमित्याकारकात् एकत्वविशेष्यकज्ञानादपि द्वित्त्वाधुत्पा- दात् तादृशक्षानस्यापि हेतुता कल्पनीया, द्वित्वत्वादिव्याप्यजातिवि- शेषाणां जन्यतावच्छेदकत्वाभ्युपगमात् न व्यभिचारः । न चोभयविधा- ·बादवारिधी , पेक्षाबुद्ध्योः तदुधटपटोमयविषयित्वावच्छिन्नैकत्वविषयिताशालिशान- त्वेनैव हेतुता आस्तां किं पृथक् हेतुतया इति वाच्यम् । तथा सति एक- स्वनिरूपिताधेयत्वसम्बन्धेन एकत्यप्रकारकात् एकरचे इमावित्याकारक. ज्ञानादपि द्वित्वापत्तः। एकाचाधिकरणत्वावगाहि शानस्नानुगमे घटपटो. भयनिरूपिताधेयत्वावगामित्वेनापि अनुगमापतौ कार्यकारणभावद्वयाप- ते, अवच्छेदकगौरवश्व, एसपेक्षापृथकारणत्वमेव लघु । एवमपेक्षाबुद्धिनाशोत्सरं द्वित्वादेरनुपलम्भात् अपेक्षाधुद्धिनाशस्य द्वित्वादिनाशकताभ्युपेयते, तस्य नाशत्वेनैव हेतुत्वं, स्वप्रतियोग्यपेक्षाबु. द्विजन्यत्वं कारणतावच्छेदकसंसर्गः, प्रतियोगित्वं च कार्यतावच्छेदक- सम्बन्धः । कार्यतावच्छेदका संख्यालाशत्वम् एकत्वान्यसंख्यानाशत्वं জা, স্কায়ালিয়া যা লাহায্য কামালু। ঋন হে অবান্ত ड्यादेः त्रिक्षणावस्था यित्वमुपेयते, अन्यथा तृतीयक्षणे तस्य नाशे चतु र्थक्षणे द्वित्वनाशात हे द्रव्ये इति लौकिकनित्यत्वविशिष्टबोधो न जायेत, तथाहि-अपेक्षाबुद्धिद्वितीयक्षणे द्वित्वात्पत्तौ तृतीयक्षणे द्वित्वद्वित्वत्वनिः विकल्पकं ततश्चतुर्थक्षणे द्वित्वत्वविशिष्टवुद्धौ सत्यां पञ्चमक्ष एव ता. शविशिष्टचैशिष्टयबुद्धिभविष्यति, ला वन भवितमर्हति कार्याध्यवहितप्रा. काले द्वित्वाविषयाभावात् विषयस्य च लौकिकप्रत्यक्षहेतुत्वात् , अपे. क्षाबुद्धः चतुर्थक्षणे विनाशे च पञ्चमक्षणे द्वित्वस्य नाशे तादृशविशिष्टवै. शिष्यबोधः सूपपाद एव । वस्तुतस्तु अपेक्षाबुद्धिनाशस्य स्वप्रतियोगिजन्यत्वसम्बन्धेन द्वित्व. नाशकता नाभ्युपेयते, किन्तु निस्वनाशं प्रति स्वप्रतियोग्यधिकरणसमय. प्रागभाववत्वसम्बन्धेन नाशत्वेनैव हेतुत्वं स्वीक्रियते, प्रागभाववत्त्वं च कालिकविशेषणतया, एतादृश कारणतावच्छेदकप्रत्यासत्या स्वतृतीयक्षणे. त्पन्नस्य यस्य कस्यचिन्नाश एव द्वित्वे वर्तते तत एव चतुर्थक्षणे तन्ना- शः । एवञ्चापेक्षाबुद्धः स्वोत्पत्तितृतीयाणे विनाशेऽपि न क्षतिः । तथा सत्यपि स्वोत्पत्तिचतुर्थक्षण एव द्वित्वनाशेन द्वे द्रव्ये इत्येताद्शविशि- वैशिष्टयबुद्धयनुपपत्त्यसंभवात् । नच यत्र द्वित्वात्पत्तिद्वितीयक्षणे श्रा. অনিলামা লুনাথ দু লিঃ না উনিশ্বালাখ্যা ত্যাগ यनाशाजन्यत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे गौरवम, अपेक्षाबुद्धिनाशस्य हेतुत्वे च सादृशद्वित्वात्पादकापेक्षाबुद्धेः तृतीयक्षण एव नाशाभ्युपगमात् न व्यभिचार इति वाच्यम् । भवन्मते सर्वालामपेक्षाबुद्धीनां ज्ञानान्तरादिना तृतीयक्षणे विनाशवारणाय नत्र सामग्रथन्तर कल्पने गौरवात्(१) । न च (१) द्वित्वनिविकल्पकलामयाः अपेक्षाबुद्विना प्रतिबन्धमत्वोपम मादेव न .

·. (१४) अपेक्षाबुद्धि कारणतावादवांचिः। स्वात्तरोत्पन्नस्वसमानाधिकरणगुणस्ौष योग्यविभुविशेषगुणनाशकतया उपेक्षाबुद्धिद्वितीयतणे व तदधिकरणशामनि विशेषगुणानुत्पादात् नापे. क्षाबुद्धः तृतीयक्षणे नाशापत्तिरिति वाच्यम् । श्रापेक्षावुद्धिद्धि यक्षणे हि संस्कारादिविशेषगुणात्पाद बाधकाभावः, प्रतिवन्ध कादिकल्पने गौर- धात् । न च विभुसमवेतविशेषगुणनाशत्वावच्छिन्न प्रति स्वोत्तरो- त्पन्नचिभुविशेषगुणत्वेनानुगतरूपेण हेतुत्वं न सम्भवति स्वत्वाननुगमात्, किन्तु तत्तद्गुणनाशत्वावच्छिन्न प्रति तत्तद्गुणत्वेन हेतुत्वम्, तथाच अपेक्षाबुद्धिनाशस्थले तृतीयक्षणपन्नानामेव गुणानां हेतुस्वं कल्पनीय. मिति न तृतीयक्षणेतनाशापत्तिरिति वाच्यम् । नाशयावच्छिन्न प्रति स्वप्रतियोगिमस्वस्वपूर्ववैतदुभयसम्बन्धेन नाशवेनशानुगतेन हेतुतायाः सम्भवात, एतदनुरोधेन तत्तद्वयक्तित्वेन हेतुत्वे च महागौरवात् । पत्राहुर्मीमांसका:-यावदुय्ये नित्यसेकमेव द्विस्वादिकमभ्युपेयते। नच यावदुद्व्ये एकद्वित्वाऽभ्युपगमे यावन्तोद्वावित्यादिप्रत्ययानां प्रमा. स्वप्रसङ्गः, प्रतिद्विकं प्रतिनिक द्वित्वत्रित्वादोनों भेदे तु व्यासज्यवृत्तिध. विच्छिन्नविशेष्यताकयुद्धौ विशेष्यतावच्छेदकावलेदेनैव विधेयभानस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात यावत्वावच्छेदेन कस्यापि द्वित्वस्यासत्वात् ताद्दशप्र. त्ययानां न प्रमात्वापत्तिरिति वाच्यम् । द्विवादीनामभेदेऽपि प्रतिद्विकं प्रति. कं तत्पर्याप्तीनां भेदात् यावरवाधवच्छिन्नोद्देश्यताकद्वित्वादिबुद्धौ या. वस्वादिध्यापकोभूनपर्याप्तरेव सम्बन्धतया द्वित्वादिपर्याप्तश्च यावत्त्वाऽ. व्यापकतया तादृशप्रत्ययानां भ्रमत्वोपपत्तिः । न च मते द्वित्वादीना नित्याने कसमवेतत्वरूपजातिलक्षणाकान्ततया जातिव्यवहारापत्तिरिति वाच्यम् । असमवायित्वे सति तादशसमवेतत्वस्याऽकतिव्यंग्यत्वस्य वा जातिव्यवहारनियामकत्वाभ्युपगमात् । यदि च संयोगादिवत् द्वित्वा- दीनामपि उत्पत्तिविनाशप्रत्ययोऽनुभवसिद्धा, तदा प्रतिद्विक प्रतित्रिक भिन्नभिन्नमेवाश्रयात्पत्तिद्वितीयक्षणोत्पत्ति कमाश्रयनाशनाश्यमेकैकमेव द्वित्वनिवादिकमस्तु, तेषामपेक्षाबुद्धिजन्यत्वे तनाशनाश्यत्वे वा माना. भावः, अपेक्षाबुद्धिसमसंख्यकनानाद्वित्वादिकल्पनेऽपेक्षाबुद्धितताशयाः तदुत्पत्तिविनाशहेतुत्वे महागौरवात् । न च मीमांसकमते श्राश्रयोत्पत्ति. द्वितीयक्षणे द्वित्वाद्युत्पत्तिस्वीकारे अपेक्षावुद्धिशुन्यकालेऽपि तत्साशा. स्कारप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अपेक्षाबुद्धः द्वित्वादिसाक्षात्कारहेतुत्वोपग- तृतीयक्षणे नाशसम्भव इति नव्याः । अत एव संख्याग्रन्थे द्वित्वनिर्विकल्पकसामप्रया: प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकत्वे लाधवात् द्वित्वप्रत्यक्षलामम्याः प्रतिबन्धकत्वस्य स्वोका. रात् द्वित्वप्रत्यक्षसन्तानोऽपि सूपपन इति दीधितिकार एब विवेचयिष्यति ३० t . - ·बादवारिधौ .. मात् , भवन्मतेऽपि एकपुरुषीयापेक्षाबुद्धिजन्यचित्वादीनामपेक्षाबुद्धि- शुन्ये पुरुषान्तरे प्रत्यक्षवारणाय विषयतथा तत्पुरुषीयैकत्वान्यसंख्याप्रत्यः क्षत्वावछिन्न प्रति तत्पुरुषीयापेक्षाबुद्धिजन्यसंख्यात्वेन समवायेन तरपु. रुषोयापेक्षाबुद्धिजन्यसंख्याथाः तादात्म्यसम्बन्धेन वा हेतुत्वकल्पनाया आवश्यकत्वात् । एतेनापेक्षाबुद्धेः व्यञ्जकत्वे चक्षुःसंयुक्तलमवायरूपसामान्यसामग्री- बलात् ब्यक्षकशुन्यदशायामपि नव्यसमवेतचाक्षुषापत्तिः, अपेक्षाधुद्धि. रूपविशेषसामग्री विनापि सामान्यसामग्रीबलात् द्रव्यसमवेतचाक्षुषाद- येन तादृशविशेषसामग्रीविरहस्याकिञ्चित्करत्वात् अपेक्षायुद्धः उत्पाद- कत्वमेव सम्यक् इति निरस्तम् । उत्पादकत्वमतेऽपि एकपुरुषीयापेक्षाबुद्धिजन्यद्वित्वादीनां सामा न्यसामग्रीबलात् प्रत्यक्षप्रसङ्गात् । अथास्मन्मते तत्पुरुषोयैकत्वान्यसंख्याप्रत्यक्ष प्रति तत्पुरुषीयापेक्षा- बुद्धिजन्यसंख्यात्वेन हेतुत्वं न स्वीक्रियते, ताब्दशविशेषसामग्री विनापि रूपादिषु सामान्यधर्मावच्छिन्नस्थ सामान्यसामग्रथा उत्पादेन द्वित्वा. दावपि तदापत्तिः स्यात्, किन्तु तत्पुरुषीयप्रत्यक्षं प्रति तदन्यपुरुषीया पेक्षाबुद्धिजन्यसंख्यात्वेन प्रतिबन्धकता कल्पयते, ताशप्रतिबन्धकामा वरूपविशेषसामग्रीविनिर्मोकण तत्पुरुषीयचक्षुःसंयुक्तसमवायादिघटित- सामान्यसामय्या कुत्रापि फलाजननात् नापत्तिरिति चेत् । न, मन्मतेऽपि द्वित्वादिप्रत्यक्षेऽपेक्षाबुद्धरिव रूपादिप्रत्यक्षे तादात्स्ये. न रूपादीनामपि विशेषसामग्रीत्वात् तावदन्यतमसहकारेण च सामान्य. लामप्रथा फलजननात् नापत्तिः । न च रूपादिप्रत्यक्ष रूपादीनां विशेष- सामग्रीत्वकल्पनमधिकमिति वाच्यम् । तदकल्पने व्यञ्जकशुन्यकालेऽपि सामान्यसामग्रीबलात् ब्राह्मणत्व प्रत्यक्षापत्तिवारणाय तत्कल्पनाया भा. वश्यकत्वात्। अथ सामान्यतः एकत्वान्यसंख्याप्रत्यक्ष प्रति अपेक्षाबुद्धित्वेन हेतु- ता न सम्भवति, अपेक्षावुद्धित्वस्यानुगतस्य दुर्वचत्वात् घटादिविषय. कापेक्षाबुद्धिदशायां पटादिवृत्तिद्वित्वादीनां प्रत्यक्षस्वप्रसङ्गाच्च । न च एकत्वान्यसंख्यावृत्तिविषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष प्रति स्वीयकत्वप्रकारता. निरूपितविशेष्यताश्रयवृत्तित्वसम्बन्धेनापेक्षाबुद्धहेतुतायतो नकविशेष्य- कापेक्षाबुद्धितो ऽज्यविशेष्यकसंख्याप्रत्यक्षप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि घटपटविशेष्यकापेक्षाबुद्धिदशायां घटकुड्यादिवृत्ति द्वित्वादिप्रत्यक्षस्थ वारयितुमशक्यत्वात् । न च स्वीयैकत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाभाव.

·. (३४) अपेक्षाबुद्धिकारणतावादवीचिः। २३५ वृत्तित्वलम्बन्धेनापेक्षावुद्ध हेतुत्वान्नैष दोषः घटपटविषयकापेक्षाबुद्ध ताब्दशसम्बन्धेन घटकुड्यादिवृत्तिनिवादावसत्त्वात्, एवञ्चापेक्षाबुद्ध ज्ञानत्वेनैव हेतुता, एकत्वाविषयकज्ञानस्यपकैकत्वमात्रावगाहिज्ञानस्य च एकत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाभाववति द्वित्वादीनां वृत्तः तादृशशा. त्ना द्वित्वादिप्रत्यक्षायस्यसम्भवादिति वाच्यम् । एकस्य प्रकारतानिरूपि. तघटनिष्टविशेष्यत्वाभाववति पटे परनिष्ठतादृश विशेष्यत्वाभावति घटे तदुभथवृत्तिद्वित्वस्य सत्त्वात् तादृशद्वित्वे स्वीयैकत्वप्रकारतानिरूपितवि. शेष्यत्वाभाववृत्तित्वसम्बन्धेनापेक्षाबुद्धरसत्वाद, एकत्वप्रकारतानिरूपि. तविशेष्यतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य ज्ञानान्तरीयताद्शविशेष्य- स्ववति कुड्यादावसत्वेन निवेशयितुमशक्यत्वात् तज्ज्ञानीयतादृशविशे- यतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य चाननुगमात्, तस्मात् एतद्धट. पटोभयवृत्तिद्वित्वविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति एतदुधटपटोभयविशे- ज्यकैकस्वप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुता वाच्या, तत्र द्वित्वविषयकत्वप्रत्यक्ष स्वयोः विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेणानन्तविषयभेदेन भिन्नानां कार्यकारणभावानां द्वैगुण्यम्, मन्मते च तादशद्वित्वत्वादिकमेव कार्यशा. वच्छेदकम्, प्रत्यक्षस्थ जे च तत्पुरुषीयकत्वान्यसंख्याप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रतितत्पुरुषीयतादृशज्ञानजन्यसंख्यात्वेन हेतुत्वं, तत्पुरुषोयप्रत्यक्ष प्रति तदन्यपुरुषीयापेक्षाबुद्धिजन्यद्वित्वत्वेनैव वा प्रतिवन्धकत्वं तद्भेदः कारण मिति घटपटादिकं द्वित्वादिकमपि विशिष्यानिवेश्य पुरुषभेदेन कार्य: कारणभावकल्पनम् । तदपेक्षया भवन्मते कार्यकारणभावकल्पनाधिक्य स्फुटमेव इति चेत् । न, लौकिकविषयतासम्बन्धेन तादृशद्वित्वस्यैव कार्यतावच्छेदक. त्वाभ्युपगमेन उक्तविनिगमनाविरहासंभवात् । न च लौकिकविषयता. सम्बन्धेन द्वित्वस्य ईश्वरज्ञानसाधारणत्वात् जन्य प्रत्यक्षत्वस्य निवेश प्रा. वश्यक इति अस्यैव विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । नित्यसाधारणधर्मस्य कार्यतावच्छेद करवे क्षतिविरहात् जन्यप्रत्यक्षत्व. स्यानिवेशात् । अपेक्षाबुद्धिव्यञ्जकतावादिनां मीमांसकानां मते ईश्वरा- भावेन सन्मते नित्यलाधारण्याभावाच । एवं भवन्मते एतद्धटपटोभय. समवेतत्वद्वित्वत्वयोः विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरह, ममते एतद्घटपटयोः नानाद्वित्वाभावेन एतद्वित्वविषयकप्रत्यक्षत्वस्य तादृश. विजातीयप्रत्यक्षत्वस्य वा जन्यतावच्छेदकस्वेनैवोपपचौ एतद्धटपट- समवेतत्वस्यानिवेशात द्वित्वत्वेन सह तस्य निनिगमनाविरहाप्रसक्तः । एवं तत्पुरुषायकत्वाम्यसंख्याप्रत्यक्ष प्रति तत्पुरुषीयज्ञानजस्यसंख्या:

·वादवारिधी .4 त्वेन हेतुत्वेऽपि पुरुषान्तरीयापेक्षावुद्धिजन्यद्वित्वादेः पुरुषान्तरेण प्रण- प्रसङ्गो दुर्वारः, पुरुषान्तरीयापेक्षाबुद्धः अपेक्षाबुद्धित्वेन पुरुषान्तरीया. पेक्षाबुद्धिजन्यद्वित्वादिजनकत्वात् , फलोपहितजन्यतायाः प्रत्यासत्तित्वे. चाननुगमात् इति संक्षेपः॥ इतिमहामहोपाध्यायश्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचितः अपेक्षा- बुद्धिकारणतावाद (३४) वीचिः समाप्तः । अथ स्वत्वजनकतावाद(३५)वाचिः॥ ननु पित्रादिमरणोत्तरं सर्वध्वेष पित्रादिधनेषु सर्वभागिनां स्व. त्वमुत्पद्यते, किं बा गुटिकापातादिना वस्तुगत्या यस्य योऽशो निर्णाता भविष्यति तत्रैवांशे स्वत्वमुत्पद्यते इति चेत् । अत्र सामुदायिकस्वत्ववादिना मैथिलाः। पित्रादेमरणोत्तरं सर्वेष्वेव पित्रादिधनेषु सर्वभागिनिरूपितं स्वस्वं प्रथमतो जायते, पश्चाद्विभागेन तत्र सामुदायिकस्वत्वं विनाश्य स्वीयांशमात्रवृत्ति स्वत्वान्तराण्युत्पद्य- न्ते । विभागो नाम पित्रादिधनेषु भागिनामिदमेव मम तत्तस्यैव, तस्य इदं न इत्यादिनिश्चयविशेषः । भागिनामित्युपादानं मध्यस्थेन निर्णाते. पि भागिभिरनिीते दाये विभक्तव्यवहारवारणाय । विशेषपदोपादाना. देव कालान्तरीयतादृशनिश्चये नातिप्रसङ्गः । विशेषत्वञ्च मानसत्वन्या- प्यो जातिविशेषः उपपाधिधिशेषो बा इत्यन्यदेतत् । स च सामुदा- यिकस्वत्वनाशकतावच्छेदकतया अांशिकस्वत्वान्तरजनकतावच्छेदकतया च लिद्धः । तद्वच्छिन्नोत्पन्तिनियामकश्च तदवच्छिन्नेतरज्ञानसामग्रघ. भावः, ल च फलबलकल्प्यः, यत्र कारणं विना नोत्पत्तिः तत्र सामग्री- स्वस्थ प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेऽप्यत्र साधकाभावात् नायल्या तत्र तत्कल्पनात् । न च प्रथमं सामुदायिकैकस्वत्वोत्पत्त्यभ्युपगमे सर्वत्र तादशनिश्चयरूपस्य विभागस्य भ्रमत्वापत्तिरिति वाच्यम् । पितुर्मरण. सरं सामुदायिकैशस्वत्वोत्पादेऽपि पितृमरणपूर्व तादृशस्वत्वाभावसत्वेन पाकरक्तघटे श्याम इति बुद्धिवत् प्रथम सामुदायिकैकस्वत्वात्पादेऽपि तादृशनिश्चयात्मकविभागेन पश्चान्नाशात् भाविरक्तघटे रक्त इति बुद्धि- वच्च भ्रमत्वविरहात् । न चैकदासीवृषादिमात्रस्य पैतृकस्वत्वस्थले नानाद्व्याभावेन ताब्दशनिश्चयासम्भवात् विभागोन स्यादिति वाच्य- म् । अत्रापि इदानीमेव भमेदं न तु तदानी, तदानीमेवेदं तस्य नवि- .

·(३५) स्वस्वजनकतावादीचिः। २३७ दानमिति निश्चयविशेषस्य विभागत्वात् । तत्र क्वचित् स्वत्वस्य क्वचिच्च स्वत्वनिष्ठतत्तत्पुरुषनिरूपितत्वस्थ कालिकाव्याप्यवृत्तित्वाभ्युपगमात् । अत एव बृहस्पतिः- एका स्त्री कारयेत्कर्म यथा स्वांशेन वै गृहे । उत्सृज्य कूपवाप्यस्तदनुसारेण गृह्यते ॥ उत्खुज्यत्यस्य यत्रैकमेव कृपयाण्यादिकं पैतृकं तत्रेत्यादिःमच तदीय- स्वत्वं प्रति तदितरनिरूपितस्वत्वस्य कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकतया कथं सर्वेषु पित्राधिनेषु सर्वभागिनामेकं स्वत्वमुत्पद्यते इति वाच्यम् । तदीय स्वत्वं प्रति तदनिरूपितत्वस्वत्वेनैव कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकतया सर्व भागिनिरूपितकस्वत्वोत्पत्तौ विरोधाभावात् । अन्यथा यचवधनं, तन्मम. धनं यन्मम तत्तव इति नियमार्थकसंसृष्टिस्थले सर्वेषां सर्वधनगताविलक्षणै. कस्वत्वोत्पादस्य एकदासदासीगवादिभात्रस्य पैतृकत्वस्थले एकस्यामेव दासादिव्यक्तौ नानाभ्रातृनिरूपितकस्वत्वस्य गौडमैथिलोभयसम्मतस्था- नुपपत्तेः । क्रयादिस्थले उत्पन्नपुनरुत्पादे क्रमिकस्वत्योत्पादयोरि- रणाय सामान्यतः स्वत्वत्वावच्छिन्न प्रति स्वत्वश्वेनैव पूर्ववर्तितामात्रेण ब्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकतया तदीयस्वत्वं प्रति तदितरनिरूपितस्वत्वावेन वा कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकत्वे मानाभावाच । तादृशप्रतिबध्यप्रतिब. ग्धकभावानभ्युपगमे पितृमरणोत्तरं पुत्रविक्रीयमाणे धने केतुः स्वत्वो. स्पति संभवात् पुत्रस्यापि स्वत्वोत्पादप्रसङ्गादेमरणादिजन्यपित्रादिस्व- त्वनाशस्य उत्पत्तिसम्बन्धेन हेतुताभ्युपगमादेव निराससम्भवात् । स च पितृमरणादेः स्वत्त्वप्रयोजकताविचारे प्रपञ्चितः न च पित्रादिम. रणोत्तरं सर्ववेव पित्रादिधनेषु सर्वभागिनिरूपितकस्वत्वाभ्युपगमेन तन्मरणवत् स्वस्वनाशत्वेन हेतुहेतुमद्भावात् विभागात्पूर्वमेकस्य मरणे सर्वेषामेव स्वत्वनाशात् जीवद्यकोना पुनः स्वत्त्वोत्पादः कथं स्यात् उत्पादकाभावात् मरणादिजन्यपित्रादिस्वत्वनाशस्यात्पत्तिसम्बन्धेनैव पुत्रादिस्यत्वोत्पादकत्वादिति वाच्यम् । यत्र बिनाशात्पूर्वमेकस्य मरणं तत्र तस्य सर्वधनगतपृथकस्वत्वाभ्युपगमात् तदन्येषामेव सर्वेषां सर्व- धनगतमेकं स्वत्वम्, एवं विभागात्पूर्वमे केन विभागोत्तरं योऽशः केवलं मम भविष्यति सेऽशो न मम किन्त्वस्येत्यादिसङ्कल्पविशेषात्मकदानवि क्रयादि क्रियते तत्रापि तस्य सर्वधनगतं पृथगेव स्वत्वम् , तेन तादर्शक. भागिकृतदानादितोऽन्येषां स्वत्वनाशः। एवं संसृष्टधने या एका एव मुद्रा पैतृको तत्र बोध्यम्, तत्राप्यसत्येव बाधके सर्वधनगतकस्वत्त्ववत् एकस्या- मेव मुद्रायां सर्वनातृनिरूपितकस्वत्वस्य गौडमैथिलादिसकलसम्मत- .. .

·२३८ बादवारिधी त्वात् । न च तथापि पित्रादिमरणातरं सर्वेष्वेव धनेषु लर्वभागिनां स्व. स्वाभ्युपगमे विभागात्पूर्वमेकेल विक्रये दाने वा कृते इसरस्वत्वस्थले केतु. प्रतिग्रहोत्रोः कथं स्वत्वोत्पत्तिः, कथं वाविभागात्पूर्व पुत्रवतोमरणे तत्व स्वस्थले पुत्रस्य स्वस्वोत्पन्तिः स्वत्ववति स्वत्वान्तरानुत्पत्या भागान्तर. स्वत्वावरुद्धत्वेन स्वत्वान्तरोल्पादालभवात् । एकस्य विक्रयदानमरणा- दित एव सर्वेषां स्वस्वनाशाभ्युपगमे पुनर्भागातराणां स्वत्वोत्पादानु- पपत्तेः उत्पादकाभावात् गौरवसनाच्चेति वाच्यम् । तत्र जीवता भागिनां स्वत्वस्य विनष्टस्यापि कालिकाच्याप्यवृत्तित्वाभ्युपगमेन क्र. यादिस्वत्वोत्पत्त्यव्यवहितक्षणावच्छेदेन वनेषु तद्विरहाव्यवाहितपूर्व क्षणावच्छेहेन कार्योत्पत्त्यधिकरणे प्रतिबन्धकस्वत्वस्यैव कार्यानुत्पा. दप्रयोजकत्वात् । न्यथा संसृष्टधनेषु सर्वभागिनां स्वत्वस्य यत्र एका एव मुद्रा पैतृकी लन् एकस्यामेव मुद्रायां सर्वभ्रातृणां स्वत्वस्य च गोडमैथिलादिसकलसम्मतत्वेन तत्रापि विभागात् पूर्वमेकस्य वि. क्रयादिना क्रेत्रादेः स्त्ववोत्पादालम्भवस्य दुःसमाधेयत्वापत्तेः, तत्रापि संसर्गान्तराणां पुत्रान्तराणाञ्च स्वत्वस्याविनष्टस्यापि कालिकाव्याप्य- वृत्तित्वस्यैव गमकत्वात् । एतेन एकदासदासोवृषादिमात्रस्य पैतृकस्वत्वस्थले एकस्यामेव दासादिव्यको लमयभेदेन नानाभ्रातृनिरूपितस्वत्वस्थ गौडमैथिलादिस. कलसम्मतस्वात् स्वत्वावच्छेदकीभूते लमये एकेन विक्रये दानादौ वा कृते ऋतृप्रतिग्रहोत्रादेः स्वत्वात्पत्तिर्न स्यात् , स्वत्ववति स्वस्वान्तरानु. त्पत्त्या मात्रन्तरपुषस्वत्वोत्पादस्य वक्तुमशक्यत्वात् , स्वत्वावरुद्धत्वेन केशादिस्वत्वोत्पादासम्भवादित्यपि निरस्तम् । भ्रानन्तरस्वत्वस्यापि कालिकाव्याप्यवृत्तितया तदानीं तत्रासत्वात् स्वस्वानवच्छेदकसमये विक्रयादौ कृते क्रेत्रादिस्वत्वानुत्पादस्येष्टत्वात् प्रतिबन्धकस्वत्वान्तरसत्त्वात् । नचैवं स्वत्वानवच्छेदकसमये पुत्रवते. केन मृतेऽपि मरणजन्यस्वत्वनाशात् तत्पुत्र स्वत्वात्पत्तिर्न स्यात् प्रतिब- न्धकान्तरस्य च लत्वात् मरणादिजन्यपित्रादिस्वत्वनाशस्य उत्पत्ति. सम्बन्धेनैव पुत्रादिस्वत्वहेतुतया कालान्तरे तत्पुत्र स्वस्वोत्पादस्य वक्तु. मशक्यत्वादिति वास्यम् । स्वत्वान बच्छेदकसमयोत्पत्ति कमरणेन तदानों तत्र स्वत्वं न नाश्यते किन्तु मात्रन्तरस्वत्वसमये उत्तीर्ण एव तत्स्वत्वं विनाश्य तत्पुत्र स्वत्वमुत्पद्यते स्वत्वनाशं प्रति तम्मरणस्य स्वप्रतियोग्याश्रयनिरूपित स्वत्वसम्बन्धेन हेतुत्वात् तन्निरूपितत्वस्या- व्याप्यवृत्तित्वाभ्युपगमेन तत्स्वत्वे तदानीं निरूपितत्वात् । अस्तु वा ·. (३५) स्वत्वजनकतावादवीचिः। २३९ एकस्य दानविक्रयमरणादिजन्यस्वत्वनाशोत्पत्तिक्षणे भ्रात्रन्तराणां स्व. मविनष्टमपि, तत्वेनावृत्तित्वस्य कालिकाव्याप्यवृत्तित्वात् , एवञ्च स्व. त्वस्वानरच्छेदकसमये एकस्य विक्रयादिना क्वादिस्वत्वोत्पत्तौ वाध- कामाव इत्याहुः। दायभागकृतस्तु भरणादिजन्यपिनादिस्वत्वत्वनाशात् तद्धनेषु न स. भागिनां स्वत्योत्पत्तिः, किन्तु गुटिकापातादिना बस्तुगत्यायो यस्यांशो r निर्णीतो भविष्यति तत्रैवांशे तस्य श्वस्वमुत्पद्यते सामुदायिकस्वत्वान्तः रतत्यागभावतध्वंसतत्कार्यकारणभावानां निरुक्तविभागे तन्नाशकत्वस्थ स्वत्वान्तरोत्पादकत्वस्य च कल्पने गौरवात्। न च तावताप यत्र पितृम. रणोत्तरं पितृधनानां भ्रातृविभागश्रवणं कृतं किन्तु विभागं विनैव सर्वेषां भ्रातणां मरणं सकवाक्यतया दानविक्रयादिकंवा पितृद्रव्यादीनां कृतं तत्रांशिकानां रचत्वतध्वंसतत्प्रागभावादीनां कल्पने गौरवमिति वाच्यम् । तापता तत्र सर्वेषां पितृमरणात्सामुदायिकैकस्वत्वाभ्युपगमेऽपि विभागोपगतधनस्थले पितृमरणात् सर्वेषां सामुदायिकैकस्वत्वामथुप पगमात् तत्र विभागोत्तरमाशिकस्वत्वानामावश्यकत्वेन तत्कल्पने गौर. वापाताभावाच । न च विभागोपगतधनस्थलेऽपि पितृमरणादिजन्य. पितृस्वत्वनाशस्य कारणस्य सर्वधनेषु विशिष्टतया सर्वत्र सर्वेषां स्वत्वोत्पादापत्तिर्दुव इति वाच्यम् । तादृशस्थले तदीयस्वत्वं प्रति तदीयस्वत्वाभावविशिष्टस्य तदीयेतरस्वत्वस्य कार्यसहवर्तितया प्रतिबन्धकत्वेनान्यांशेऽन्यस्य स्वत्वानुत्पत्तेः संसृष्टस्य धनादौ यत्र विभागात्पूर्वमेकस्य दायिनो मरणं तत्र प्रागुक्तयुक्त्या मृतस्य पृथक- स्वत्वाभ्युपगमेन व्यभिचारापत्या तद्वारणाय विशिष्टान्तं स्वत्वविशेष णम् । सामुदायिकस्वत्वान्तरतत्प्रागभावतद्ध्वंसतत्कार्यकारणभावा- नां विभागस्य तनाशकत्वस्वत्वान्तरोत्पादकत्वयोश्च कल्पनामपेक्ष्य कतिपयतादृशप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनाया एव लघुत्वात् । पूर्व- मन्यांशे ममेदमिति प्रत्ययप्रतिबन्ध एव विभागप्रयोजनम् । न च ताद- शप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावाभ्युपगमे पतिस्ववसत्वे तद्धने विवाहानन्तरं पत्न्याः स्वत्योत्पत्तिः न स्यात् "दम्पत्योर्मध्यमं धनम्" इति वचनेन पत्युपाजितधने पतिस्वत्वलत्वेऽपि विवाहानन्तरं पत्न्याः स्वत्वावबोध नादिति वाच्यम् । विवाहेन पत्युः स्वत्वनाशे सति युगपदेव-दम्पत्योः स्वत्वान्तरोत्पादात् , अन्यथा क्रयणादिस्थले उत्पन्नस्वत्वपुनरुत्पादक मिकस्वत्वद्वयोत्पादयोवारणाय लाघवात्सामान्यतः स्वत्वत्वावच्छिन्न प्रति स्वत्वत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्य प्राशुत्तमैथिलमतेऽप्यावश्यकतया तन्म- ·40 वादवारिधी तेऽप्यप्रतीकारात वस्तुतः पत्युविधमानतादशायां तदुपाजितधने भोजना. दिना यथेष्टविनियोगे पल्या प्रत्यवायाभावमात्रपरतया प्रामाणिकैर्या- লা। গুহা ছিন্ন বিলী ক্লাহখাতুব্বা दिना याज्ञवल्यमहाशगैरुत्तराधिकारिगणने पत्नीगणनस्थासङ्गतत्वा- সৃষ্ট ঘূৰিমৰগুবি লঙ্কিান্না, গন সানি থিসবি तद्धने पुत्राणां नाधिकारः स्वत्ववति स्वत्वान्तरानुत्पत्या तदीयस्वत्त्वं प्रति तदीयस्वत्वाभावविशिष्टस्य तदीयेतरस्वत्वस्य प्रतिबन्धकतया च पितृस्वत्वसरके पुत्रस्वत्वोत्पलेरसम्भवात् तत्पुनोत्पते पूर्वोत्पन्नपितृस्व. स्वनाशकल्पने युगपत्पितृपुत्रयोः स्वत्वान्तरकल्पने च गौरवात् मानाभा. वाच्च । “उत्पत्यैवार्थस्वामित्वानुभव” इति गौतमवचनस्य "क्वचिज्जन्म वार्जनं यथा पित्र्ये धनेति प्रामाणिकाभिधानस्य च प्रागुक्तरीत्यापितमर. णोत्तरजातपैतृकदासदासीगवादिजन्यापत्यपरम्परारूपार्थविषयत्वात् । सादृशार्थोत्पत्तरेव उक्तक्रमेण स्वत्वोत्पादकत्वात् , अन्यथा "ऊध्वं पितुश्च मातुश्च समेत्य भ्रातरः समम् । भजेरन् पैतृक रिक्थमनी(१)शास्ते हि जीवत: ॥ इति मनुवचनविरोधात् , "पितध्वं जातपुत्राविभजेयुः पितुर्द्धनमण इति देवलवचनविरोधाका । नचानीशापदमस्वतन्त्रपरमिति वा. च्यम् । बाधकं विना लक्षणाया अन्याय्यत्वात् "जन्ममात्रेणैव पुत्रस्य पितृधने स्वस्वमुत्पद्यते" इति मिताक्षरालिखनस्य युक्तिविरुद्धत्वेनानुपा. देयत्वात् । न च तदीयस्वत्वं प्रति तदीयेतरस्वत्वत्वेन प्रतिबन्ध कत्वे कारणान्तरविलोपापत्तिः, कयणादेः स्वत्वजनकताबोधकवचनानां नियतपूर्ववर्तितापरवेनाप्युपपतेरिति वाच्यम् । निधावुपादानात् पूर्व स्वत्वसामान्योत्पादधारणाय कयणादेरपि स्वत्वहेतुत्वस्यावश्यकत्वात् निधेरौपादानिकतया उपादानात् पूर्व तत्र कस्यापि स्वत्वविरहात्। निधित्वमौपादानिकेतरस्वत्वसामयभावविशिष्टस्वत्वनाशकत्वे सति स्वत्वसामान्याभाववत्वम् । परगणनादेरुपादानात् पूर्वमावश्यकपुष्पा देव वारणाय सत्यन्तम् । क्रयादिजन्यस्वत्वनाशोत्पत्तिपक्षे निधित्व. वारणाय विशिष्टान्तं स्वत्वनाशविशेषणम् । औपादानिकस्वत्योत्पत्त्यः व्यवहितप्राकृक्षणे निधित्वसम्पादनायौपादानिकेतरत्वं प्रथमस्वत्व- विशेषणम । औपादानिकस्वा स्वत्वनिष्ठजातिविशेयः । पूर्वस्वत्व. नाशमादाय स्वत्ववद्दशायामपि निधित्ववारणाय विशेष्यदलम् । न न पितृमरणानन्तरमेकदेश एव स्वत्वस्योत्पत्तौ विभागानन्तरमिव (१) 'अनीशा अस्वामिनः ।

·(३४) स्वस्वजनकतावादवीषिः । . विभागात् पूर्वमपि अन्यदीयांशेन ममेदमिति प्रत्ययापत्तिा, गुटिका. पातादेव तादृशनिश्चयजनकत्वे पितृजीवनदशायामपि तादशप्रत्यया नुपपत्तिरिति वाच्यम् । इष्टश्वात्, अन्यथा सामुदा। यिकस्वत्वाभ्युप. गमेऽपि घटवत्यपि कपाले ध्वंसप्रागभावकालावच्छिन्नघटात्यन्ता. भावमादाय घटो नास्तीतिप्रत्ययवत् विभागोत्तरकाले पितृभरणका- लावच्छिन्नतइत्यन्ताआवमादाय तादृशमत्ययापत्तरित्वात् । नचैवं स्वत्वस्थ आंशिकरके पितुर्मरणानन्तरमविभक्तयोस्तदीयांशयारकांशमा- दाय मात्रा धनार्जने पञ्चातदंशस्चार्जकेनैव भ्रात्रा गुटिकापातादिना लामेऽर्जकस्य द्वावंशो प्रान्तारस्य चैकांश इति सर्वसम्मतं विरुद्ध्येत, तदा मात्रन्तरस्थ स्वत्वाभावेन तेनार्जितघनेऽपि तस्य सत्वा- भावादिति वाच्यम् । भानन्तरस्य स्वत्वोत्पत्तौ बाधकाभावात् । कार- णान्तरजन्यपितृस्वत्वनाशेऽपि जातरुवत्वविशिष्टद्रव्यकरणकार्जनत्वेनैव धनघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या पुनस्वत्वविशेष प्रति हेतुत्वात् । नचैवं विभागोत्तरमपि तदर्शनार्जितधने नानन्तरस्य स्वत्वात्पादा. पचिरिति वाच्यम् । तदीयस्वत्व प्रति तदीयस्वत्वाभावविशिष्टस्य तदीयेतरस्वत्वस्थ कार्थसहवचितया प्रतिबन्धकत्वेनार्जकमानप्रति. योगिकस्वत्वस्यैव प्रात्रन्तरस्वत्वात्पत्तौ तत्र प्रतिबन्धकत्वात् । एतेन स्वत्वस्यांशिकत्वे पितृमरणोत्तरमविभक्तयोस्तदीयांशयारेकांशमा. दाय तन धनार्जने पश्चात्चदंशस्यार्ज केतरेणैव भ्रात्रा गुटिकापातादिना लामे तेनार्जितधनस्थाजकेल सममर्जतरस्य समभागापतिः अर्जक स्य भ्रमेण तदितरस्य स्वीयांशेनार्जनादित्यपि परास्तम् । तत्रापि अर्जक- स्य द्वयोरंशया 'मर्जको ह्यशमर्हति' इति वचनसिद्धत्वात् । अर्जकस्य पितृस्वत्वनाशोपजातस्वत्वविशिष्टदव्याभ्यामर्जकेतरस्थापि पितृस्वत्व. नाशोपजातस्वत्वविशिष्टद्रव्यमात्रेणार्जनादेशद्वयोरेवार्जकस्याचितर श्चि । नव विभागात् पूर्वमपि स्वत्वस्यांशिकत्वे विभागात् पूर्वमेकेन भ्रात्रा पितृद्रव्यैकदेशेन विहितकर्मानुष्ठाने सर्घषां मातणां फलभागित्वं न स्यात् , एकदेशे सर्वेषां स्वत्वविरहेऽपि तत्र सर्वेष फलभागित्वस्य वा. चनिकत्वात् । तदाह नारदः- भ्रातृणामविभक्तानामेको धर्मः प्रवर्तते । विभागे सति वै धर्मो भवेत्तषां पृथक् पृथक् ॥ इति । न च तथापि विभागात् पूर्वमपि स्वत्वस्यांशिकत्वे गुटिकापातादिना वस्तुगत्यां यस्य योऽशो निर्णीतो भविष्यति विभागात् पूर्व तेन तदंशस्य भ्रानन्तराय दानेऽपि दानप्रतिग्रहयोः सिद्धत्वापत्तिः विभागा- ३१षाद ·२४२ चादवारिधी 1 , त्पूर्वमपि तदने प्रतिग्रहीतृस्वत्वाभावादिति वाच्यम् । तद्धने प्रतिग्रही. तृस्वत्वाभावेऽपि विभागात पूर्व तद्धने प्रतिहासिद्धर्वाचनिकत्वात् । तदाह नारद:- साक्षित्वं प्रातिभाव्यञ्च दानं प्रतिग्रहमेव च । विभक्ता भ्रातरः कुर्यनाविभक्ताः परस्परम् ॥ इति । प्रतिभूः लग्नक इत्याहुः । बदसत्---- स्थावरस्य लमस्तस्य गोत्रसाधारणस्य च । नैकः कुर्यात् ऋयं हानं परस्परमतं विना ॥ इति च्यासवचने समस्तेतिविशेषणात् लर्वेषां स्वत्वप्रतीतेः । स्वतन्त्रास्तु पितृमरणोत्तरं ततस्वश्वनाशरूपस्य कारणस्योत्. पत्तिसम्बन्धेन सर्वत्राविशिष्टतया सर्वत्रैव पितृधने सर्वेषां भ्रातृणां स्वामिभेदेन विभिन्नानि नानास्वत्वानि युगपज्जायन्ते , तदीयस्व. स्वं प्रति तदीयस्वत्वाभावविशिष्टस्य तदीयेतरस्वत्वस्य तत्त्वेन कार्य. सहवर्तितया प्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवात् । तानि च स्वस्वानि न विभागनाश्यानि, किन्तु विभागप्राकालावच्छेदेनैव सर्वत्र पितृधने वर्तन्ते न तु तदुत्तरकालावच्छेदेन, विभागोत्तरकाले यस्य योऽशस्तत्रैव तत्स्व- त्वस्य वृत्तिः न त्वन्यांशेऽन्यस्वत्वस्य वृत्तिः, यथा न्यायनये नित्योऽपि घ. टायन्ताभावो घटवति भूतले घटापसरणदशायामेव वर्चते न तु घटस- स्वदशायां, यथा वा मीमांसकनये नित्यापि दाहिका शक्तिर्वह्नौ प्रतिबन्ध कासमवधानदशायामेव वर्तते न तु प्रतिबन्धकसमवधानद्शायां, यथा वा एकदासदास्यादिमात्रस्य पैतृकस्वत्वस्थले कालभेदेन एकस्यामेव स्वत्वव्यक्तौ तत्पुरुषनिरूपितत्वानिरूपितत्वे । एतेन स्वत्वान्तरतत्प्रागा. भावध्वंसानां विभागस्य तन्नाशकत्वस्वत्वान्तरोत्पादकत्वयोश्च कल्पना- यां गौरवरूपस्य मैथिलमतोक्तदूषणस्य नानावकाशः, विभागोचरं प्रा. गुत्पन्नस्वत्वनाशकत्वस्वत्वान्तरोत्पादकत्वयोरनभ्युपगमात्, विभागस्य प्रमात्वञ्च मैथिलमतवदुपादनीयमिति प्राहु । इति स्वत्वजनकतावाद (३४) वीचिः। , अथ स्वत्वजनकतावाद(३६)वीचिः। स्वत्वं तावत्-स्वत्वमुत्पन्नं स्वत्वं विनष्टं तव स्वं मम स्वं देवस्वं ब्रह्मस्वमित्यादिप्रतीतिसिद्धं पदार्थान्तरमेव । तच्च वृत्तिनियामकचि. शेषणताविशेषेण स्वर्णादिद्व्यनिष्ठम् 'सुवर्णे स्वत्वमिति प्रत्ययात् ,निक- ·(३५) स्वत्वजनकतावादवाचिः। पकताख्यविशेषणताविशेषेण स्वामिनिष्ठम्, अन्नास्थ स्वत्वमिति प्रत्यया- त्। नचैतस्मिन् पुरुषे एतद्रव्यस्वामित्वमेतद्रव्यपतित्वमिति प्रतीतिः कथं स्थाव, निरूपकतासम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वात् , निरूपकतासम्बन्धस्थ प्रकृते वृत्तिनियामकताभ्युपगमे चास्मिन् पुरुषे एतद्रव्यस्य स्वत्व. मिति प्रत्ययस्य दुरित्वादिति वाच्यम् । नहि निरूपकतासम्बन्धेन स्वत्वमेव स्वामित्वम् , अपितु अयमस्य स्वामी अयमस्य पतिरित्यादि. प्रतीतिसिद्ध, तदपि पदार्थान्तरं, तञ्च वृत्चितानियामकविशेषणतया स्वामि निष्ठम् 'अस्मिन् पुरुषे एतद्रव्यस्वामित्वमिति प्रत्ययात् , निरूपकता. ख्यविशेषणताविशेषेण च धननिष्ठम् । अत्र पुरुषे एतद्र्व्यस्य स्वामित्व. मिति प्रत्ययात् एतद्रव्येऽस्य पुरुषस्य स्वामित्वमित्याधप्रत्ययाच्च । श्रथैवं स्वत्वस्वामित्वयोभिन्नपदार्थत्वात् चैत्रस्य धनमित्यादौ स्वत्वं स्वामित्वं वा षष्ट्यर्थ इत्यत्र विनिगमनाविरहा, स्वत्वस्य षष्ठयर्थत्वे निरू. पितत्वसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थविशेष्यतया स्वाश्रयतासम्बन्धेनधनविशेषणतया तदन्वयवत् स्वामित्वस्य षष्ठयर्थत्वेऽपि निष्ठतासम्बन्धेन प्रकृत्यर्थविशेष्य. तया निरूपकतासम्बन्धेन धनविशेषणतया तदन्वयस्य सुवचत्वात् । न च स्वामित्वस्य षष्ठयर्थत्वे चैत्रस्य धनमित्तिवत् धनस्य चैत्र इत्यपि प्र- त्ययः स्यात् चैत्रस्य धननिरूपितस्वामित्वाश्रयत्वादिति वाच्यम् । स्वत्व. स्य षष्टयर्थत्वेऽपि तादशप्रत्ययस्य दुरित्वात धननिष्ठस्वत्वनिरूपकरबा. उचैत्रस्य । षष्ठयर्थस्वत्वस्य निरूपितत्वसम्बन्धेनैव प्रकृत्यर्थविशेष्यतया आश्रयत्वसम्बन्धेनैव च अनुयोगिविशेषणतयाऽन्वयो न तु सम्बन्धान्तरे- ऐति व्युत्पत्तिकल्पने स्वामित्वस्य षष्ठयर्थत्वेऽपि षष्ठयर्थस्वामित्वस्य निष्ठ- तासम्बन्धेनैव प्रकृत्यर्थस्थ विशेष्यतया निरूपकत्वसम्बन्धेनैव चानुयोगिवि- शेषणतयाऽन्वयानतुसम्बन्धान्तरेणेति व्युत्पत्तेरपि सुवचत्वादिति चेन्न । स्वामित्वस्य षष्ठयर्थत्वे चैत्रीयधनेऽपि मेदं चैत्रस्येति व्यवहारापत्तः स्वामित्वस्य चैत्रवृत्तितया तदभावस्य सुतरां धने लत्त्वात् । न च निरू. पकतासम्बन्धेनैव षष्ठयर्थस्य स्वामित्वस्याभावो ना बोध्यते, स च ध. ने नवर्तत इति वाच्यम् । निरूपकतासम्बन्धस्थ वृत्त्यनियामकतयाऽभावप्र. तियोगितानच्छेद दकत्वात् । न चैवं स्वत्वस्य षष्ठयर्थत्वेऽपिधनस्वामिन्यपि नायधनस्येति व्यवहारापत्तिः, धननिरूपितस्वामित्वस्य पुरुषवृत्तित्वेऽपि धननिष्ठस्य स्वत्वस्य पुरुषावृत्तित्वादिति वाच्यम् । इष्टत्वात , अन्यथा स्वामित्वस्य षष्ठ्यर्थत्वेऽपि तत्र निष्ठतासम्बन्धेनैव प्रकृत्यर्यान्वयस्य त्पन्नतया तादृशव्यवहारस्य दुर्वारत्वात् , दासदास्यात्मकधननिष्ठस्वा. मित्वस्य निरूपकतासम्बन्धेनाश्रयतासम्बन्धेन च पुरुषेऽभावात् । न च ·२४४ बादवारिधी a - तथापि त्यनियामकसम्बन्धस्याप्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनये स्वा. मित्वस्य षष्टयर्थत्वेन किमपि बाधकमिति वाच्यम् । तन्नये प्रतियोगिता- वच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणत्वस्यैवाभावविरोधितया गगनादिलं. योगिघटादौ संयोगसम्बन्धाधच्छिन्नगगनाभाववत् चैत्रनिष्टस्वामित्व. निरूपकेऽपि धने निरूपकतासम्बन्धावच्छिन्नचत्रनिष्ठस्वामित्वाभावस्य वृत्तौ वाधकाभावेन तादशम्यवहारापरत्वात् । नचै संयोगसम्ब. धावच्छिन्नगगनाघमावस्येव विषयतासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकहा- नाधभावस्थापि केवलान्वयित्वं स्यात्, ज्याच्च विषयतासम्बन्धावच्छुि. नप्रतियोगिताकघटामावादेरपि केवलान्वयित्वं विषयिताविषयितयार- धिकरणत्वानियामकतया तेन सम्बन्धेन ज्ञानाधिकरणत्वस्यैवाप्रति, द्धरिति वाच्यम् । इष्टत्वात् , प्रतियोग्यधिकरणानिरूपितवृत्तिमदत्यन्ता. भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य केवलान्वयित्वघटकतया विषयतासम्ब. धावच्छिन्नशानाधभावस्थ केवलान्वयित्वेऽपि विषयतासम्बन्धेन ज्ञाना. देः केवलान्वयित्वसम्भवात् । यदि च वृत्यनियामकलम्बन्धस्याप्य भाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन तत्सम्बन्धेन प्रतियोगिसम्बन्धित्वमेवाभाववि रोधि, अत एव प्रलयकाले एव परमाणावुत्पत्तिकाले एवावयविनि संयोग. सम्बन्धावच्छिन्नगगनाधभावो नान्यदा, अत एव च विषयतासम्बन्धाव. च्छिन्नज्ञानाद्यभावोऽलीक इति मतमाद्रियेत, तदास्तु विनिगमकामाघात स्वत्वस्वामित्वोभयं षष्टयर्थः किनश्छिन्नं तात्पर्यग्रहस्य नियामकत्वादेव चत्रस्य धनमित्यादौ स्वत्वस्वामित्वयोरवगम इति सम्प्रदायः। केचित्तु स्वत्वमेव पदार्थान्तरं न तु स्वामित्वं, किन्तु तन्निरूपकत्वं स्वा- मित्वम, निरूपकतासम्बन्धल्य वृत्यनियामकत्वेऽपि निरूपकत्वस्य स्व. रूपसम्बन्धेन वर्तमानत्वादेवात्र पुरुषेऽस्य द्रव्यस्थ स्वामित्वमिति प्रत्य. योपपत्ते, एवञ्च गौरवादेष स्वामित्वं न षष्ठयोंऽपि तु स्वत्वमेवेत्याहुः । तदसत्, विनिगमकामावात् स्वामित्वमेव पदार्थान्त तनिरूपक. मेव स्वत्वमिति बैपरीत्यस्थापि सुवचत्वात् , स्वामित्वनिरूपकत्वस्य स्वत्वरूपत्वे स्वशब्दादेः शक्यतावच्छेदकत्वेन गौरवात्, स्वत्वनिरूपक- त्वस्य स्वामित्वरूपत्वेऽपि स्वाभिशब्दादेः शक्यतावच्छेदकत्वेन गौरवात्। नव्यास्तु स्वत्वं स्वामित्वञ्च एक एव पदार्थः, स च विलक्षणविषयता- सम्बन्धेन अत्र स्वामित्वं इदं स्वमित्यादिव्यवहारकारकः, न तु स्वत्व- स्वामित्वयाभदः तयाभेदेऽपि धनपुरुषनिष्ठपरस्परविलक्षणविषयताभ्युप. गमात् । एसेन विचित्वादिकमपि व्याख्यातं, तयोरप्येकपदार्थत्वात् । सच बिलक्षणविशेषणतासम्बन्धेन अन विषयत्वमयं विषय इत्यादिव्य- , ·(३५) स्वत्वजनकतावादवाचिः। वहारकारका विलक्षणविशेषणतया चात्र स्वामित्वम् अर्थ स्वामी अत्र पतित्वम् अयं पतिरित्यादिव्यवहारकारका, विलक्षणविषयतया चात्र विषयित्वमिदं विषयीत्यादिव्यवहारकारक इति माहुः । अत्र स्वत्वं क्रयप्रतिग्रहादिवत्पित्रादीनां मरणपातित्यप्रवज्यापेक्षाभ्यो- प्युत्पद्यते, पित्रादिधनेषु पित्रादीनां मरसपातित्यमबज्योपेक्षाभ्यः स्वत्यः नाशे सत्यव्यवधानेनैव पुत्रादीनां स्वत्वात्पादस्य वाचनिकत्वात् । उपेक्षा चन ममेदमिति सङ्कल्पविशेषः । अत एवं जीवस्पित कविभज्यमानधने पुत्रस्य न स्वत्वानुपपत्तिः, तम पितुरुपेक्षाया एवं पितुः स्वत्वनाश. कत्वात्। अथपातित्यस्य स्वपूर्वासस्वत्वनाशकत्वे तदनन्तरं प्रायश्चित्तानुष्ठा- नेऽपि पूर्वार्जितधने क्रयणादिकं विनाऽधिकारो नस्यात् स्वत्वोत्पादकामा- वात् । न च प्रायश्चित्तप्रागभावविरह विशिष्टपातित्यमेव स्वत्वनाशकमिति वाच्यम् । विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाभावेन गुरुतरकार्य कारण - भावद्वयप्रसङ्गात् मानाभावाच, असति प्रामाणिकवचने संग्रहकर्तुलि. खनस्यानुपादेयत्वात् प्रागभावस्यैवासिद्धत्वाच्च इति चेन्न । पातित्योत्तरप्रायश्चित्चानुष्ठानेऽपि पूर्वार्जितधने क्रवणादिकं विनाऽ धिकारामावस्येष्टत्वात् । नचैवं पातित्यपूर्वार्जितधनेन प्रायश्चित्तानुष्ठान- मेव कथं स्थात, तत्र स्वत्वविरहादिति वाच्यम् । अत्र स्वधनेन प्राय- विचानुष्ठानस्याशास्त्रार्थत्वात् , पातित्योत्तरं भिक्षादिना धनान्तरमर्ज यित्वैव तेन धनेन प्रायश्चित्तानुष्ठानम् इत्यस्यैव लाधवेन कल्पनात् । गनु तथापि पितुमरणादीनां पुत्रादिस्वत्वं प्रति केन रूपेण कार्य: कारणभावः । न च तपितृमरणत्वेन तदीयस्वत्वविशेषत्वेन तच. क्रयादिजन्यतत्पुरत्वत्त्वव्यावृत्तो जातिविशेष इति वाच्यम् । पितृमरणे. तरं पितृधन इव तत्कालोस्पास्वत्वमाशविशिष्टाऽन्यदीयधनेऽपि पुन. स्वत्वात्पत्तिप्रसङ्गात विनिगमकाभावात वायवाकाशादौ निधित्वापन- द्रव्ये पितृमरणात् पुत्र स्वत्वोत्पादनलशाच्च । न च मरणं स्वप्रतिया. ग्याश्रयनिरूपितस्वस्वलम्बन्धेनैव हेतुरिति वाच्यम् । पुत्रस्यत्वोत्पत्ति पूर्व पितृधने पितुः स्वत्वाभावेन व्यभिचारप्रसङ्गात् , स्वत्ववति स्वत्वा- स्तरानुत्पत्या मरणेम पितृस्वत्वनाशानन्तरमेव पितृधने पुत्रस्वस्वोल्पा दसम्भवात् । न च स्वस्वाधिकरणत्वमेव सम्बन्धः स्वत्वनाशेऽपि स्वत्वा. धिकरणत्वसत्वाच्च न व्यभिचार इति वाच्यम् । पितृमरणात्पूर्व निधि स्वापन्ने पितृविक्रीतादिद्व्ये पितृमरणोत्तरं पुत्रस्वत्वोत्पत्तिप्रसङ्गात स्वावनाशेऽपि स्वस्थाधिकरणस्वसत्वात् । एतेन तन्मरणादिजन्यतदीश्व- ·बादवारिधी .0 पुत्रस्वत्वविशेष प्रति तदीयद्रव्यत्वेनापि समवायिकारणतया तग्मरणान- न्तरं तदीयद्रव्ये तत्पुत्र स्वत्वविशेषोत्पत्तिरित्यपि परास्तम्ाव्यस्य तदीय त्वं यदा कदाचित् तत्स्वत्वाश्रयत्वं तत्स्वत्वविशिष्टत्वं वा? नाया, पितृ. मरणात् पूर्व प्रतिनिधित्वापन्ने पितृविक्रीतद्रव्येऽपि तत्सत्वेन पितृमरणा- त्तरं तत्रापि पुत्रस्वत्वोत्पत्तिप्रसङ्गात् । नात्याकारणतावच्छेदकपूर्व सत्वस्य कार्योत्पत्याप्रयोजकत्वात् स्वत्ववति स्वत्वान्तरानुत्पत्या पुत्र. स्वत्वोत्पत्तिपूर्व पितृधने स्वत्वाभावेन व्यभिचारप्रसकाच्च इति चेत् । अन्न प्राच:-मरणपातित्यादेः स्वजन्यस्वत्वनाशोत्पत्तिसम्बन्धेन धननिष्ठतया पुत्रस्वत्वविशेष प्रति तन्मरणत्वेन हेतुत्वम् । परस्परख्या. वृत्तस्वस्वनिष्ठवैलक्षण्यस्य कार्यतावच्छेदकवया न परस्परं व्यभि चारः, पुरुषभेदेन कार्यकारणभावानन्त्यस्यानायत्याभ्युपगमात् , अत एव तन्मरणादीनां तत्पुत्रमृतपितृकतत्पौत्रमृतपितृपितामहकतत्पुत्रपौत्र- स्वत्वविशेष प्रति जनकत्ववत् तत्पत्न्यादिस्वत्वविशेष प्रत्यपि जन- कताया वाचनिकतया पुत्रपौत्रप्रपौत्रान्यतमसत्त्वेऽपि पतिमरणोत्तर पतिधने पल्यादेः स्वत्वात्पादापत्तिः। सामग्रीसत्वे कार्योत्पादस्य दुर्वा. रत्वात् , विना कारणविरह कार्यानुत्पादस्यासम्भवाच्चेति निर. स्तम् । पुरुषभेदेन कार्यकारणभावस्थ विभिन्नतया पुत्राद्यन्यत्तमपुरु. षीयमरणादेरेव पत्न्यादिस्वत्वजनकत्वात् पूर्वपूर्वविरह पवोत्तरेषां धनाधिकारस्य सकलस्मृतिसिद्धत्वात् । न च तथापि यस्य पुरु षस्य पातित्यपूर्वाजितधने पातिव्येन स्वत्वनाशात् पुनस्वत्वोत्पत्तिः ततः पुत्रसामान्यनाशः ततः प्रायश्चित्तात् पातित्यनाशः ततो धना. न्तराजनं पुनः पातित्यं ततः प्रायश्चित्तान्तराजितधने स्वत्वो. त्पत्त्यनुरोधेन पत्नीस्वत्वबिशेषं प्रत्यपि तत्पुरुषीयपातित्यस्य प्रयोजक त्वावश्यकत्वात् प्रायश्चित्तपूर्वार्जितधनेऽपि पत्नीस्वत्वप्रस:, एवं प्रब ज्योपेक्षामादायाप्यतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तादृशपुरुषीयपत्नीस्वत्वं प्रति कार्यसहभावेन तत्पुरुषस्वत्वस्य धननिष्ठतया प्रतिबन्धकत्वाभ्यु- पगमात् , प्रतिबध्यतावच्छेदकञ्च तत्पुत्रनिरूपित स्वत्वत्वं कन्यादिसक लोत्तराधिकारिसाधारणम् , कारणतावच्छेदककोटौ उत्पत्त्यप्रवेशे पुत्रा- दिना विक्रयाद्यत्तरं स्वामिनि शेषनिधित्वापन्ने पितृमरणाधुत्तरं न स्व. पितृधने पुनः पुत्रस्वत्वोत्पत्तिप्रसङ्गः, मरणादिजन्यपितृस्वत्वनाश- स्य तदानीमपि सत्वात्प्रतिबन्धकान्तरविरहाचातस्तनिवेशः, परन्तु यदी. यस्वं निधित्वापन्नं भवति तन्मरणादेः कारणतायामेव सम्बन्धकोटौ उ. स्पत्तिः प्रवेशनीया न तु सर्वत्र, पुरुषभेदेन कार्यकारणभावभेदात्। एतेन- ·(३५) स्वत्वजनकतावादवीचिः। २४७ " - पितृमरणाचरं पुत्रविक्रीतपितृधनकेतुः स्वत्वात्पत्तिसमकालं पुत्रस्यापि पुनः स्वत्वात्पत्तिप्रसङ्गामरगजन्यपितृस्वत्वनाशस्य तदानीमपिसत्त्वात् , एवं पुत्रसरणातरं पुत्रसंक्रान्तपितृधने पौत्रादिस्वत्वोत्पतिसमकालं मृ. तपुत्रस्यापि स्वत्वात्पत्तिप्रसङ्गः महणजन्यपितृ स्वत्वनाशस्य तदानीमपि सत्त्वात्, स्वामिजीवनस्य सर्वत्र हेतुतायाश्चाग्रे निरसनीयत्वात्-इत्यपि निरस्तम्, तत्राप्युत्पत्तेः कारणतावच्छेदकसम्बन्धत्वाभ्युपगमात् । ननुत्पत्तः कारणतावच्छेदकसम्वन्धत्वेपितृमरणोत्तरं पत्न्यादिरहित. भ्रातृसंक्रान्तधने भातृमरणोत्तरं भगिन्यास्तत्सुतस्थ वा स्वत्वोत्प- त्तिप्रसङ्गः, उत्पत्तेः क्षणिकतया पितृस्वत्वनाशोत्पत्तेस्तदानीमभावात् । च तद्भगिम्यादेस्ताद्दशस्वस्व विशेषे स्वजन्यस्वत्वनाशोत्पत्तिस. म्बन्धेन भ्रातृमरणमेव हेतुर्न तादृशसम्बन्धेन पितृमरणमिति वाच्यम् । तथालति भ्रातृमरणातर भ्रातुः संक्रान्तपैतृकधनवत् भ्रातुः स्वापार्जि. तधनेऽपि जाते स्वत्वात्पत्तिसमकालं भगिन्यादेस्तादृशस्वत्वविशेषोत्पा. दकतापत्तेः। न च भगिन्यादेस्तादृशस्वत्वविशेषे पितृमरणस्य केवलस्व- जन्यस्वत्वनाशसम्बन्धेन भातृमरणस्य च स्वजन्यस्वत्वनाशोत्पत्तिसम्ब- न्धेन दण्डचक्रवत् धननिष्ठतया हेतुत्वमिति वाच्यम् । भातुर्मानन्तरात् क्रीतधनेऽपि भातृमरणोत्तर जातिवत् भगिन्यादेस्तादृशस्वत्वविशेषोत्पा दस्य दुरत्वादिति चेन्न । भगिन्यादेस्तादशस्वत्वविशेषे भातृमरणस्यव स्वजन्यस्वत्वविशेष. नाशोत्पत्तिसम्बन्धेन हेतुत्वात । भ्रातृस्वत्वनिष्ठविशेषः पितृमरणादिज- ज्यतावच्छेदकजातिरूपः, तेन भातुः स्वोपार्जितधनव्युदासः । नव तथापि उत्पः कारणतावच्छेदकसम्बन्धत्वे यत्र ऋतुमपेक्ष्यैव पिता मृतः तत्रापि पितृमरणाधीनस्वस्वनाशाच्चिरविलम्बजातस्य पुत्रस्य स्वत्वोत्पादो न स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् , किन्तु भाविपुत्रोत्पत्त्यैव विद्यमानपुत्रस्वत्वं विनाश्य युगपत्सर्वेषां स्वत्वं जन्यते इत्यभ्युपगमात् , तदाह मिताक्षरायो गौतमः- "उत्पत्यैवार्थस्वामित्वन्न भवेत्' इति । यस्मिन् गर्भस्थे पिता मृतः तदुत्पत्तिरेव तस्य पितृधने स्वत्वहेतुरिति तदर्थः । वस्तुतः वक्ष्यमाणरीत्या स्वामिनस्तजीवनस्य वा सर्वत्र स्वत्वहेतु. स्वे मानाभावेन तत्र पितृमरणात् स्वत्वनाशाव्यवहितोत्तरमेव वि. धमानपुत्रधदजातपुत्रस्यापि स्वत्वमुत्पद्यते इति न काचिद्नुपपत्ति गात. मसूत्र विरोधः जीवनस्वत्वहेतुतानिराकरणावसर एव निरस्तः । नचैव रूपेण कार्यकारणभावे पितुमरणपातित्याद्युत्तरं वद्धने पतितसंन्यस्तपुत्रा.

·बादवारिधी যক্তি দ্বাৰা লিখিবি ঘাত। লিঙ্কাঞ্চন ফাইন্যান্সি व्यस्वत्वविशेषोत्पतिं प्रति स्वामिनिष्ठ पातित्याद्यभावस्थापि हेतुत्वात्। पातित्य चाधर्मविशेषः, तेन यवनादिपुत्रस्य पितृमरणोत्तर तद्धने न स्व. स्वानुपपत्तिः, न वा पितुः पातित्वोत्तर जातपुत्रस्य पितृमरणे तद्धने स्वत्वानुपपत्तिः। न चै पितुः पातित्यपूर्वाजितधनेऽपि पातित्यपूर्वजात- पुत्रवत् तदुत्तरजातपुत्रस्यापि पितृमरणोत्तरं स्वत्वापत्तिरिति वाच्यम् । पितुः पातित्योत्तमार्जितचने पूर्वजातपुत्रवत्पावित्यपूर्वार्जितधनेऽपिपाति- स्यातरजातपुत्रस्यापि स्वत्वोपरिष्कृत्वात् । नचैवं "पिण्डं दद्यात् धन ইনুন নিয়াজ গুলি অাহ। সলিহীন पिण्डदातृत्वाभावेन तादृशनियमस्य व्यभिचारोऽनर्थतया धनघटितसा. मानाधिकररायस्यैव प्रत्यासतितया(१) तन्मरणानन्तरं तत्पुननिरूपि. तस्वत्वं निरूपकलासम्बन्धेन तत्पुत्र एव जायते, नतु तद्भिन्न इत्यत्र नियामकाभावः निरूपकतासम्बन्ध स्थापि प्रकृते पातित्यामावकार्य सावच्छेदकतया कारणनियम्यस्वात् । निरूपकता सम्बन्धेन तत्पुत्र निरूपितस्वत्वात्पत्ति प्रति श्रव्यवहितपूर्वकालावच्छेदेन तादात्म्यसम्ब. न्धेन तत्पुत्रत्वेनापि हेतुत्वाभ्युपगमे पितृपरणोत्तरजातपुत्रस्य पितृधने. स्वत्वमुत्पद्यते इति प्रागुक्तविरोधापत्तेः वर्तमानकालस्यातीतानागतक स्तुनः तादात्म्यादिसम्बन्धेन वृत्तावनवच्छेदकत्वादिति चेन्न । निरूपकतासम्बन्धेन तत्पुननिरूपित स्वत्वोत्पत्तिं प्रति विशेष्यतास म्बन्धेन तत्पुत्रत्वप्रकारकप्रमाया हेतुत्वात्सर्वत्रैवान्ततो भगवतो बा तत् पुत्रत्वप्रमासत्वेन व्यभिचाराभावादित्याहुः । तदक्षत, मरणपातित्यादिभेदेन बहुतर कार्यकारणभावापः । एतेन तन्मरणत्वेन तत्पुत्रस्वत्वविशेषत्वेन कार्यकारणभावः । स्वप्रतियोग्याश्रय- निरूपितस्वत्वञ्च कारणवावच्छेदकलम्बन्धः, तेन तन्मरणोत्तरंतदीयधन एव तत्पुत्रस्वत्वमुपजायते न तु धनान्तरे। यद्वा कालिकसामाना. धिकरण्यमेव प्रत्याशिः धनघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या दण्डच. क्रवत् स्वस्वस्यापि पृथक् हेतुतय। च धनान्तरनिरालः। पितृस्वत्वनाश. पुत्रस्वत्त्वयोयुगपदुत्पादाभ्युपगमे न व्यभिचारः नचात्पन्नस्वत्वस्य पुनरु- स्पाद-क्रयादिजन्यक्रमिकस्वत्वोत्पादयोवारणाय स्वत्वावच्छिन्नं प्रति स्व. स्वेन पूर्ववर्तितया प्रतिबन्धकस्वस्य आवश्यकत्वात् कथं पितृस्वत्वना- शोत्पत्तिसम्ये पुत्रस्वत्वोत्पत्तिरिति वाच्यम् । तन्निरूपितस्वात्वावच्छि. (१) अन्न पाठः बुदितः प्रतिभाति ।

·(३५) स्वत्वजनकतावादवाचिः। a नं प्रति तनिरूपितस्वत्वत्वेनैव प्रतिवन्धकतया सामान्यतस्तादशप्रतिय. ध्यप्रतिबन्धकमावविरहात् । न च पातित्यत्रज्ययाः स्वाश्रयनिरूपित्तस्व. त्वसम्बन्धेन तादृशस्वत्वसहकारेण वा पुत्रस्वत्वविशेषोत्पादकत्वे पाति- त्याधुत्तराजितधने पितुः स्वत्त्वेऽपि पुत्रस्वत्वापत्तिः, एवं पितुरुपेक्षायाः स्वाश्रयनिरूपितस्वत्वसम्बन्धेन तादृशस्वत्यसहकारेण वा पुत्रस्वत्वो. त्पादकत्वात् यत्र धने पितुरुपेक्षा तद्धनवदनपेक्षिततदीयधनेऽपि पुत्र. स्वत्वापत्तिरिति वाच्यम्। पातित्यादिस्थले प्राचीनोकरीतेरेवानुसव्यः स्वादिति पण्डितम्मन्यमतमपास्तम् । मरणपातित्यादिभेदेन कार्यका. रणभावचतुष्टयापत्तेः, निरूपकपुरुषभेदेन स्वस्वं प्रति स्वत्वस्यानन्तप्र. तिबध्यप्रतिबन्धकमावापत्तेश्च । नव्यास्तु पित्रादीनां मरणादिन पुत्रादिस्वत्वहेतुः, अपि तु तज्जन्य- स्वस्वनाश एवोत्पत्तिलम्बन्धेन पुत्रनिष्ठतथा तद्धेतुः। तदाह बौधायन:- "पितुः स्वत्वापगमे सत्स्वङ्गजेषु तद्गामी अर्थो भवति । अपगमो विनाशः मरणादिनेत्यादि अङ्गजेषु तदुगामी तेषां स्वत्वाश्रयः, तथाच भरणपा- तित्यादिजन्यसकलस्वत्वनाशलाधारणदानविक्रयाधजन्यस्वत्वनाशत्वे- नैव तत्पुत्रस्वत्यविशेष प्रति विशेषणताविशेषावच्छिन्नोत्पत्तिसम्बन्धे. न धननिष्टतथा हेतुत्वम्, विशेषणत्वञ्च क्रयप्रतिग्रहादिजन्यस्वत्वव्यात. सोनिखिलपितृमरणपातित्याद्यधीनस्वत्वलाधारण जातिविशेषः । सम्ब. न्धकोटावुत्पत्तिप्रवेशप्रयोजनञ्च पूर्ववत् । वस्तुतस्तु तत्स्वत्वनाशत्वेनैव पुननिरूपितस्वत्व विशेषत्वावच्छिन्नं प्रति विशेषणताविशेषावच्छिन्नोत्पत्तिसम्बन्धेन जनकत्वं, नतु दानवि. क्रयाद्यजन्यत्वमपि तत्र निवेशनीयम् । नचैवं दानविक्रयादिजन्य. तत्स्वत्वनाशात् तदीयपुत्रस्वत्वविशेषात्पत्तिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । सामान्यतस्तादृशस्वत्वविशेषत्वावच्छिन्न प्रति तादशस्वत्वविशेषा. तिरिक्तस्वत्वस्य कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकत्वात्, सा प्रतिपुरु विभिन्ना, कार्यकारणभावेषु दानविक्रयाधजन्यत्वप्रवेशमपे सर्वसाधारणातिरिक्तप्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनाया लघु त्वात् । नचैवं पितुः स्वत्वनाशस्य हेतुत्वाभ्युपगमा व्यर्थः तादृश. प्रतिबध्यातिबन्धकभावमात्रस्यैव सम्यक्त्वात् इति वाच्यम् । पितृमरणोत्तरं पितृधन इवनिधित्वापन्नधनेऽपि पुत्रस्वत्वापत्तिवारणाय तद्धतुत्वस्यावश्यकत्वात् , सम्बन्धकाटावुत्पत्तिप्रवेशादेव पितृमरणात पूर्व निधित्वापन्ने पितृदत्तविक्रीतद्रव्यस्य पितृस्वत्वनाशप्रतिबन्धकस्व. स्वान्तरबिरहयोः सत्वेऽपि पितृमरणाचरं स्वपुत्र स्वत्योत्पत्तिः । अस्तु ३२वाद , ·वादवारिधी .. সুস্থ লিহীলফলানিসৗভিগ্নীতি জাঞ্চলল সঙ্গ লম্বালা কাল । নাহয় লুলু হালনিন্দাদিলাহলথা: प्रतियोगितानिरूपकात्वसम्बन्धेन विवक्षितम् , अतोन दानविक्रयादि। जन्यतत्त्वत्वनाशात् तत्र पुत्रस्वत्वविशेषोत्पत्तिः। सम्बन्धाननुगमस्या. दोषतया तब प्रतियोगिताब्यक्तीनामननुगमेऽपि न क्षतिः। एवञ्चातिरि. तप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनेऽपि नानुपपत्तिः । एतेन पितामहादिमरणात् पौत्रादिस्वत्वोत्पादोऽपि व्याख्यातः । तदीयपुत्रस्वत्वविशेषवत् तदीयपौषस्वत्वविशेष प्रत्यपि मरणादिजन्य. तत्स्वत्वनाशल्यातरीत्या हेतुत्वात् । अथै पितामहादिमरणे तदीयधनेषु मृतपितृकस्वत्वोत्पत्तिसमकाल जीवत्पितृकपौत्रस्थापि स्वत्वात्पत्पत्तिप्रसङ्गः, तदीयपौत्रत्वस्याविशेषात्। यद्यपि जन्यतावच्छेदकभेदेन जन्यत्वस्थ विभिन्नतया तदीयसकल. पौत्रसाधारणस्य तदीयपौत्रत्वस्य एकस्याभावात् पितामहपौत्रब्यक्तीः प्रातिस्विरूपेणोपादाय तत्तव्यक्तिनिरूपितस्वस्वविशेष प्रति तत्तद्वय किस्वत्वनाशत्वेनैव हेतुतया जीवपितृकपौत्रव्यक्तिनिरूपितस्वत्वविशेष प्रति तानाशपितामहव्यक्तिस्वस्वनाशस्याहेतुत्वात् न तत्स्वत्वनाशात् तत्र स्वत्वात्पादप्रसङ्गः। यदि च तत्पौत्रत्वस्य तदीयसकलपौत्रलाधार- रणस्यैकस्याभावेऽपि सम्बन्धमाया तस्य घटकतया सामान्यत एव লোহা तदीयसकलपौत्रसाधारणौककार्यकारणभावः सम्बन्धाननुगमस्या दोषत्वादिति विभाव्यते, तदा पितामहमरणोत्तरजी. वरिपतृकपौत्रव्यक्तिनिष्टपौत्रस्वयकीनां सम्बन्धाघटकतयैव पितामहम रणे जोवपितृकपौत्रव्यक्तः स्वत्वत्पादवारणसम्भवः, सम्बन्धाननुगम. स्थादोषताथास्त्वयैव स्वहस्तितत्वात् । तथापि यस्य पुंसः पातित्यपूर्वाजितधने पातित्येन स्वत्वनाशात् पुत्रमृतपैतृकपौत्रयोः स्वत्वात्पत्तिः ततश्च पुत्रमरणं ततश्च प्रायश्चित्ता. पातित्यनाशः ततो धनान्तरार्जनं ततः पुनः पातित्यं ततः प्रायश्चित्तोत्त राजितधने प्रथमपातित्यपूर्वमृतपितृकपौत्रतदुत्तरपितृकपौत्रयोईयोरेव स्वत्वोत्पत्तिः, तस्य पुंसः प्रथमपातित्यपूर्वाजिवधने तत्पूर्वमृतपितृकपौ. स्वत्वात्पत्तिसमकालं तदुत्तरमृतपितृकपौत्रव्यक्तेरपि स्वत्वापत्ति?. चारा, प्रायश्चित्तोत्तरार्जितधने स्वत्वोत्पत्त्यनुरोधेन तव्यक्ति स्वत्ववि- शेषं प्रत्यपि तदीयस्वत्वनाशस्य हेतुताया श्रावश्यकत्वात, एवं प्रव्रज्यो. पेक्षामादायातिप्रसङ्गो दुर्धार इति चेत् । मैवम्, पुत्रस्वत्वं प्रति पितृस्वत्वस्योत्पत्तिसम्बन्धेन समवाय. 00 ·(३५) स्वत्वजनकतावादीचेः। सम्बन्धेन वा कार्यसहवर्तितया प्रतिबन्धकल्वाभ्युपगमादिति नका. प्यनुपपचिरिति समासः॥ स्वस्वविशेष प्रति पितृमरणादिवत्स्वत्वालामान्य प्रति जीवनमपेक्षित. मिति प्राश्वः। तदसत , मानाभावात् अजीवशायां क्रय प्रतिग्रहादिरूपस्वी. कारासम्भवादेव तजन्यस्वत्वोत्पादालम्भवात् , अत एव स्वत्वमपेथैव यत्र पिता मृतः तत्र पितृमरणानन्तरमेव पितृधने विद्यमानपुत्रवत् तदा. नीमजातपुत्रस्यापि युगपत्स्वत्वोत्पादः । न च भाविपुत्पत्यनन्तरमेव भाविपुत्रस्वत्वात्पत्तिः न तु विद्यमानपुनस्यत्वोत्पत्तिसमकालमिति वा. च्यम्। প্রতিকন্যা মাল্যিবিয়ালিহিয়ঞ্জাবি, म्बन्धेनैव धननिष्ठतथा पुनादिस्यत्वहेतुत्वेन भाविघुनोत्पत्यानन्तरं ततो भाविपुत्रस्वत्वोत्पत्तरसम्भवात् स्वस्ववति स्वत्वान्तरानुस्पः स्या विद्यमानपुत्रस्वत्वावरुद्धत्वेन भाषिपुत्रोत्पत्यनन्तरं भाविपुत्र स्व. त्वोत्पत्तेरसम्भवाच । श्रथ भाविपुत्रोत्पत्त्या विद्यमानस्य स्वत्वं विनाश्य युगपत् स. वषा पुनः स्वत्त्वान्तरं जन्वते, अत एवोत्पत्थैवार्थ स्वामित्वानुभव इति मिताक्षरायाम, गौतमः-"यस्मिन् गर्भस्थे पिता भृतस्तस्यैव तद्विषय. यत्वात् , अत एव क्वचित् जन्मनैबार्जनं यथा पित्र्यधने इति प्रबदन्ति प्रामाणिकाः, तत्रापि तस्यव विषयत्वादिति चेन्न । भाविपुनोत्पत्तेः स्वत्वनाशकत्वस्वत्वान्तरजनकत्वया कल्पने विद्य. मानपुत्राणां स्वत्वान्तरकल्पनेच गौरवात् , मिताक्षराधृतगौतमवचनस्य लिखितप्रामाणिकप्रवादस्य च पितृमरणोत्तरजातपैतृकदासदास्यादिज. न्यापत्यपरस्पररूपार्थविषयकत्वात् तादशार्थे तादृशार्थोत्पत्तरेव स्वत्व. प्रयोजकत्वात् । न च प्रकृते निरूपकतासम्बन्धस्य पातित्याधभावका. यतावच्छेदकतया पितृमरणानन्तरं तत्पुत्रनिरूपितस्वत्वविशेषस्य नि- रूपकतासम्बन्धेन तत्पुत्र इव तत्पुत्रभिन्नेऽपि उत्पत्तिवारणाय निरूपक- तासम्बन्धेन तत्पुत्रनिरूपितस्वत्वविशेषोत्पत्ति प्रति तादात्म्यलम्बन्धेन तत्पुत्रत्वेनापि हेतुत्वावश्यकतया कथमजातपुत्रस्य पितृमरणात्स्वत्ववि. शेषोत्पतिः, वर्तमानकालस्य अनागतवस्तूनां तादात्म्यसम्बन्धेन वृत्ता- धनवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । तद्वारणाय तत्पुत्रत्वप्रकारकप्रमाया एव विशेष्यतासम्बन्धेन हेतुत्वाभ्युपगमात् । न च तथापि पितृमरणोत्तर जातपुत्रस्यापि स्वत्वोत्पादे सत्स्वङ्गजेषु तद्गगामी बर्थो भवतीति बौधायनसुत्रविरोध इति वाच्यम् । तन्न लत्स्वङ्गजेभिवत्यस्य तदानीम- ·२५२ वांदवारिधी . भृतावत्यर्थात् लक्षणाचा अविशेषात् । न च सरस इत्यस्य विद्यमाने. वित्यर्थात् न लक्षणेति वाच्यम् । तत्रापि लाघवात् लत्ताजातेरेव स. च्छब्दप्रवृत्तिनिमित्ततया लक्षणाया दुरित्वात् । अस्तित्वापरनाम्नः सामान्यतः कालसम्बन्धित्वरूपस्य विद्यमानत्वस्य लत्शब्दप्रवृत्तिनि- मितत्वमतेऽपि प्रकृतेऽपि स्वपरकालवर्तमानत्वरूपविशेषपरतया लक्ष. णाया अावश्यकत्वात , सामान्यशब्दे सामान्यरूपेण विशेषण भ्रातृ. सुतपरत्वस्य मरणाभावका विशिष्टत्वेऽपि सुवचत्वात् । न च तथा. पि जीवनस्य स्वत्वहेतुत्वे यत्र धातुमपेक्ष्यैवानपत्यो मृतस्तत्र भर्तृ. मरणोत्तरं तदीयधने पत्नीस्वत्वात्पत्तिसमकालमेव चिरविलम्बि भावि पुत्रस्य स्वत्वोत्पत्तिप्रसङ्गा, पत्नीस्वत्वस्य तत्र कार्यलहभावेन प्रति- बन्धकत्वाभ्युपगमे च तदपेक्ष्य जीवनस्य हेतुता उचिता गौडीयेन तत्स्वत्वं प्रति तदनिरूपित स्वत्वस्य कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकरवान. भ्युगमादिति वाच्यम् । तत्र चिरविलम्बिभाविपुत्रस्यैव स्वत्वात्पन तु पल्या, "पत्नी दुहितरश्चैव पितरो भ्रातरस्तथा । तत्लुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः लब्रह्मचारिणः ॥ एषामभावे पूर्वेषां धनभागुत्तरोत्तरः । स्वर्यातस्य ह्यपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयं विधिः ॥" इति याज्ञवल्क्यवचनस्य अपुत्रधनं पत्न्यभिगामि तदभावे दुहित. गामि तदभावे मातृगामि तद्भावे भ्रातृगामि तदभावे भ्रातृपुत्रगानि तद्भावे बन्धुगामि तद भावे सकुल्यगामि तदभावे सहाध्यायिगामि तदभावे ब्राह्मणधनवजं राजगामीति” विष्णुवचनस्य च यस्य भावि. पुत्रोऽपि न सम्भवति तत्परत्वात् लाघवेन तथैव कल्पनात् । अत एव जीवनस्याहेतुत्वे एतदपि बाधकम् । तदभ्युपगमे यथोक्तस्थले पत्नी. स्वत्वस्य भाविपुत्रोत्पत्तेस्तन्नाशकत्वस्य चाधिकस्य कल्पनापत्तः । सब्रह्मचारिणः सहाध्यायिनः, एषामिति निर्धारणे षष्टी, अभावे पूर्वपू- वस्याभावे, स्वर्यातस्य मृतस्य, अपुत्रस्य पुत्रपौत्ररहितस्य, अपुत्रधनं पुत्रपौत्रप्रपौत्ररहितधनम् । ननु स्वामिजीवनस्य स्वत्वाहेतुत्वे पितृमरणपूर्वमृतस्यापि पुत्रस्य पितृमरणोत्तरं जीवत्पुत्रस्योत्पत्तिसमकालं स्वत्वोत्पत्तिप्रसङ्गः तदीयपु. ऋत्वस्याविशेषात् । न च तदर्थं स्वामिशरीरावच्छेदेनाव्यवहितपूर्वकाल. निष्टतया निरूपकतासम्बन्धेन स्वत्वोत्पत्ती निमित्तमस्तु किन्तज्जीवनस्य हेतुत्वेनेति वाच्यम् । तथासति त्वजातपुत्रस्यापि स्वत्वोत्पत्रसम्भ.

·(३५) स्वत्वजनकतावादवाचिः। वात् पितृमरणपूर्वमृतविद्यमानशरीरेऽपि पितृमरणोत्तर जीवत्पुत्रस्व- त्वात्पत्तिसमकालं स्वत्वापत्तेर्दुरित्वाच्च । न च पितृमरणपूर्वमृत- पुत्रव्यक्तीनां स्वत्वं प्रति तदनिरूपित स्वत्वाभावस्य कार्यसहभावेन हेतुतया पितृमरणानन्तरं जीवत्पुत्र स्वत्वोत्पत्तिसमकालं न तत्स्वत्वो- त्पत्तिरिति वाच्यम् । तदपेक्ष्य जीवनस्य हेतुताया लघुत्वात् , गौडीयै. रपि पितृमरणानन्तरं जोवत्पुत्रव्यक्तीनां स्वत्वं प्रत्येव तनिरूपितस्व. स्वानां कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमादिति चेन्न । जन्यतावच्छेदकभेदेन तदीयलकलपुत्रसाधारणस्य पुत्रत्वस्यैकस्या. भावात् पुत्रध्यक्तीः प्रातिस्विकरूपेणोपादाय तत्तद्व्यक्तिस्वत्वविशेष प्रति तत्सद्व्यक्ति स्वत्वनाशत्वेन हेतुतया पितृमरणपूर्वन्तव्यक्तः स्वत्वं प्रति तत्पितृव्यक्तिस्वत्वनाशस्य हेतुत्वाकल्पनादेव पितृमरणेन तत्- पूर्ववृतपुत्रव्यक्तीनां स्वत्वोत्पत्तेरलम्भवात् । यदि च तत्पुत्रत्वस्य सकलतदीयपुनसाधारणस्यैकस्याभावेऽपि सम्बन्धमर्यादया तस्य घट. कतया सामान्यत एव तत्स्वत्वनाशस्य तदीयसकलपुत्रस्वत्वसाधारण एक एव कार्यकारणभाव सम्बन्धाननुगमस्यादोषत्वादिति विमान्यते, तदा पितृरहितपूर्वमृतपुत्रनिष्ठजन्यताव्यक्तीनां सम्बन्धघटकतयैव पितृम. रणेन तत्पूर्वमृतपुत्रस्वत्वोत्पत्तेर्वारणसम्भवः सम्बन्धाननुगमस्यादोष. सायास्त्वयैव स्वहस्तितत्वात् इति । अथ तथापि जीवनस्य स्वत्वहेतुत्वे जीवपितृदशायां पित्रपेक्षितकि- यपितृधनमादाय विभक्तस्य पितृमरणपूर्वमृतस्य पुत्रस्य पितृमरणा- व्यवहितोत्तरं निधित्वापन्नेऽवस्थितपितृधने निधित्वप्राप्तिद्वितीयक्षणे स्वत्वोत्पत्तिप्रलङ्गः, उत्पत्तिसम्बन्धेन पितृस्वत्वनाशस्य सत्वात्, विभा- गलब्धधने स्वत्वात्पत्त्यनुरोधेन तत्पुत्रव्यक्तिस्वत्वविशेष प्रत्यपि तत्पि- तृव्यक्तिस्वत्वनाशस्यावश्यं हेतुत्वात् , तत्पुत्रव्यक्तिनिष्ठजन्यताया अपि कार्यतावच्छेदककोटाववश्यं निवेश्यत्वाञ्च, तदानीं कस्यापि स्वत्वानु. त्पादेन स्वत्वान्तरस्यापि प्रतिबन्धकताया वक्तुमशक्यत्वात् । एवं यत्र जीवत्पितृदशायां पित्रपेक्षितकियपितृधनमादाय विभक्तस्य द्वयादेमध्ये एकः पितृमरणात् पूर्वमेव मृतस्तत्र पितृमरणाव्यवहितातरमवस्थिते पितृधने जीवत्पुत्र स्वत्वात्पत्तिसमकालं पूर्वभूतपुत्रस्यापि स्वत्वोत्पत्ति प्रसङ्गो दुर्वारः, विभागलब्धधने स्वस्वोत्पत्त्यनुरोधेन मृतपुत्रस्वत्वब्यक्ति प्रत्यपि तपितृव्यक्तिस्वत्वस्यावश्यं हेतुवात् , मृतपुत्रव्यक्तिनिष्ठजन्य. ताया अपि कार्यतावच्छेदकसम्बन्धघटकस्वस्यावश्यकत्वाच, तन्निरू- पितस्वत्त्वं प्रति तदनिरूपितस्वत्वस्य कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकत्वाभ्युः पगमे तदपेक्ष्य जीवनस्यैव हेतुत्वमुचितं लघुत्वादिति चेन्न । ति , ·वादवारिधी तादृशस्थलविशेषे पितृमरणपूर्वमृतपुत्रव्य कीनां पितृमरणाधुपजात- स्वत्वं प्रतितदीयजीवनस्य हेतुत्वेऽपि सर्वत्र स्वामिजीवनस्य स्वत्वहे. तुत्वे आनाभावात् तादशव्यकीनामनन्तत्वेनानन्तकार्यकारणभावापत्त्या सामान्यतो निरूपकत्वसमवायोभियघटित सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या जीवनस्य स्वत्वहेतुत्वे उक्तस्थले भाविपुत्रव्यक्तीनामनन्तानां स्वत्वोत्प- तेः विद्यमानपुत्रस्वत्वान्तरजनकत्वयोः कल्पनस्य विद्यमानपुत्राणां स्वत्वान्तरकल्पनस्य च सत्वात् स्वत्वगौरवापत्तः फलमुखगौरवस्या- दोषताया नव्यैरभ्युपगमात् । वस्तुतः सामान्यतो निरूपकतासम्बन्धेन स्वत्वत्वावच्छिन्न प्रति चरमप्राणशरीरसंयोगध्वंसात्मकमरणस्य विशेषणताविशेषसम्बन्धे. नाभाव एव शरीरनिष्टतया हेतुलाधवात् न तु जोवनं हेतुः । चरमत्वञ्च स्वजनकतावच्छेदकतया सिद्धो निखिलचरमप्राणक्रियाव्यक्तिजन्यताव. च्छेद कजातिव्यापको जातिविशेषः, तादृशप्राणक्रियाजन्य गगनादिलंयो. गेऽपि तत्सत्त्वे क्षतिविरहा, परकीयशरीरं च परकीयप्राणसंयोगे माना- भावः, अतीतशरीरेऽपि अतीततादशायां विशेषणताविशेषण निरुतमरणं वर्तत एव अत्र रूपं नष्टमित्यादिप्रत्ययाभावात् आश्रयनाशजन्यगुण. नाशस्य विशेषणताविशेषणावृत्तित्वेऽपि स्वाश्रयोत्पन्नगुणादिनाशस्य विशेषणताविशेषेणाश्रयस्य चर्चमानतादशायामिवातीलतादशायामाश्रये सत्वात, अन्यथा ध्वंसप्रागभावयारत्यन्तामावविरोधितावादिनां प्राची नये रूपसामान्याभाववान घटत्वादित्यादेर सद्धेतुत्वानुपपत्तेः सर्व. स्मिन् घटेऽतीततादशायां रूपध्वंसतत्प्रागभावानामसत्त्वेन तद्दशाया- भत्यन्ताभाववृत्तौ विरोधाभावात् । न च यदा कदाचित्ध्वंसावधिक रण एवात्यन्ताभावो न वत्तंते इति न तस्य सद्धेतुत्वमिति वाच्यम् । तथालति आश्रयस्थातीततादशायां तत्र नाशस्यानभ्युपगमे तन्नये घट. स्यातीततादशायां रूपध्वं सतत्यागभावानामसत्वेन तहशायां घटे इदानीं रूपं नास्तीति प्रत्ययानुपपत्तः भवंसप्रागभावात्यन्ताभावानां त्रयाणामेव तदानीमसत्त्वात प्रकृते लाघवानुरोधेनवाश्रयोत्पन्नगुणादिनाशस्याश्रया- तीततादशायामप्यभ्युपगमात् बाधकविरहाच । मरणञ्च तत्राण्याश्रय- नाशजन्यं खडूगादिच्छेदेन मरणस्थलेऽपि शरीरावयवखड्गाभिघातात्प. चिदशा खड्गाभिघातोदयात् शरीरावयघसंयोगनाशोत्पत्तिसमय एव प्राणशरीरसंयोगनाशोदयात् । श्रत एव प्राण हि खड्गाभिहतः सन तत्क्रामति इति सिद्धान्त इति समासः ॥ ननु दानं स्वत्वजनकं नवेति चेन प्राञ्चः दानं स्वत्वजनकमेष, ·(३९) स्वत्वजनकतावादवाचिः। . क १ कार्यकारणभावस्तु तदुदेश्यकदानत्वेन सरस्वत्यविशेषत्वेन,विषयत्वा- श्रयस्वामयसम्बन्धन धनघटितसामानाधिकररायं प्रत्यालत्तिः, अन्यथा ब्राह्मणादिसंप्रदानकदानात् ब्राह्मणादीनां दत्तद्रव्ये स्वत्वात्पादो न स्यात् । न च प्रतिग्रहाख्यस्वीकार एव तत्र स्वत्व जनक न तु दान, दानन्तु प्र. तिबन्धकोभूतदातृस्वत्वध्वंसजननमात्रीपक्षीणं, कार्यकारणभावस्तु क. मत्वाश्रयत्वाभयघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या तत्पुरुषीयप्रतिग्रह स्वेन तत्पुरुषीयस्वत्वविशेषत्वेन, प्रतिमहत्त्वस्य जातिविशेषस्य फलबल. कल्प्यतया दानोत्तर स्वीकार एव तत्ववेनातिप्रसङ्गविरहादिति वा- व्यम् । तथापि विनिगमनाविरहेण दास्यापि स्वत्वविशेषहेतुताया दुर्वारत्वात् , तत्पुरुषत्वावच्छिन्नोद्देश्यफदान स्वतत्पुरुपीयप्रतिमहत्या মহাৰীৰ ব্যাক্ষী। ন ন ‘আলাথাই नप्रतिग्रहाह्मण धनमजयेदितिः याज्ञवल्क्यवचनेन प्रतिग्रहस्य स्वत्वजनकत्वबोधनात् तदेव विनिगमकम् , तत्र प्रतिग्रहपदस्य स्वाहे. श्यकदानपरत्वे लक्षणापत्तिरिति वाच्यम् । तद्वचनेन हि प्रतिमहाव्यव. हितपूर्ववर्तिकस्वत्वस्यैव इष्टसाधन बध्यते न तु प्रतिमहादेः स्वत्व. जनकत्वं याजनादेः स्वत्वाजनकत्वात् । वस्तुतो दानमेव स्वस्व जनकं न तु प्रतिग्रहः, प्रतिग्रहस्य स्वत्वजन. कत्वे यत्र दानानन्तरं विलम्वेन सम्प्रदानस्य स्वीकारः तत्र द्रव्यस्थ स्वीकारात् पूर्व निधितया अन्येन ग्रहणे तस्य तत्र स्वत्वापत्तिः, प्रत्य. वायानुत्पादापत्तिश्च चौय्यस्यैव प्रत्यवायहेतुत्वात् । साथ प्रतिग्रहं विनापि दानादेव स्वत्वात्पादे यत्र चाण्डालादिना देशान्तरस्थभद्रब्राह्मणमुद्दिश्य द्रव्यं दत्तं तत्र ब्राह्मणस्य प्रतिमहं विना. पिस्वत्वोत्पत्त्यापत्तिः चाण्डालादिकर्तुकदानाधीनस्वत्वमात्रवृत्तिलक्ष. ण्येन पापविशेषजनकतावच्छेदकतया सिद्धन पातित्यं प्रति हेतुत्वात् पातित्यापत्तिश्च । न च पातित्यं प्रति चाण्डालोयप्रतिग्रहो हेतुर्न तु स्वत्वं तत्र पूर्वोक्तापत्तिद्वयस्थासत्वात् इति वाच्यम् । चाण्डाली. यत्वस्य चाण्डालनिरूपितस्वत्ववस्वरूपस्य विशेषणत्वोपलक्षणत्वविक- ल्पग्रस्ततया पातित्यं प्रति प्रतिग्रहहेतुत्वस्य दुर्वचत्वात्, समूहालम्ब. नात्मके चाण्डालद्रव्ययवनद्रव्ययोरुभयोः प्रतिग्रहे परस्परविलक्षणपा. तित्यद्वयप्रयोजकसाङ्कपत्त्या प्रतिग्रहनिष्ठजात्येनापि पातित्यहेतु- श्वस्य दुर्वचत्वाच्चेति चेन्न । तत्र प्रतिग्रहं विनापि ब्राह्मणस्य स्वत्वोत्पादेऽपि पातित्यजनकता- वच्छेदकस्वत्वनिष्ठवैजात्यस्य दानजन्यतावच्छेदकस्वत्वनिष्ठवैजात्य.

·बादवारिधी . स्थाप्यतायाः फलवलकल्प्यत्वेन तत्स्वत्वव्यावृत्ततया प्रत्यवायानुत्पा दात् । न च तादशस्यत्वमेव तत्र कुतो नोत्पद्यते चाण्डालकर्तृक. दानस्थापरदानेनाविशेषादिति वाच्यम् । तादृशस्वत्वं प्रति तादृशे. तरस्वत्वस्य कार्यसहवर्तितथा प्रतिबन्धकत्वेन तत्र तदनुत्पादात्, अन्यथा प्रतिग्रहस्य स्वत्वजनकत्वमतेऽपि तादृशस्वत्वोत्पादस्य दुर्वा. रत्वात् । न च तन्मते तलक्षण्यस्य प्रतिप्रहजन्यतावच्छेदकजा. तिव्याप्यतया प्रतिग्रहरूपलामान्यकारणामावादेव न तदुत्पत्तिरिति वाच्यम् । तथापि ब्राह्मणादिद्रव्यप्रतिग्रहस्थले सदुत्पादस्य दुर्वार. स्वात, चाण्डालीयत्वस्य विशेषणत्वोपलक्षणत्वविकल्पग्रस्ततया तव. च्छिन्नं प्रति चाण्डालीयद्रव्यप्रतिग्रहस्वेन कारणत्वस्य दुर्वचत्वात्, ब्राह्मणस्य स्वत्वमेव वा नात्पद्यते स्वत्वविशेषजनकतावच्छेदकदानत्वस्य फलपलकल्ल्यतया तव्यावृत्तत्वाभ्युपगमात् तस्य प्रतिग्रहाख्यस्वीका. रोपहितस्याग एवाभ्युपगमात , तो दानानन्तरं नियमतः प्रतिग्रहापे. क्षा दानेन पुण्यजननेऽपि दक्षिणावत्प्रतिग्रहस्याप्युत्तराङ्गतया प्रतिग्रहा. नुपहितत्यागेदानव्यवहारस्तु भक्तः। एतेन स्वीकारस्य स्वत्वाहेतुत्वे देवतासम्प्रदानकदानात् देव ताया गवादितिर्यकसम्प्रदान कनामादिदानात् गवादितिर्यक्योनेश्च स्वत्वापत्तिः । न चेष्टापत्तिः, कथमन्यथा देवताग्रामो हस्तिग्राम इति व्यवहार इति वाच्यम् । मनुध्येतरस्य न स्वत्वोत्पाद इति तिर्यप्रकरणे प्रतिपादितत्वात् , देवताया ग्राम इत्यादिव्यवहारे च देवतोद्देशेन त्यक्त. स्य लक्षणया षष्ठयर्थत्वावतोदेशेन त्यक्तो ग्राम इत्यर्थादित्यपि परा. स्तम् । तत्र दानत्वाभावात् , उद्देश्यभेदेन दानस्वत्वया कार्यकार- रणभावस्य भिन्नतया देवताधन्तर्भावेण दानस्य स्वत्वजनकत्वाकल्पनादेव तत्र दानत्वसत्वेऽपि स्वत्वोत्पादवारणसम्भवाच्च श्राद्धविवेके दायभाग. कारोऽप्येवमित्याहुः । नव्यास्तु दानं न स्वत्वजनकं किन्तु प्रतिग्रहाख्यस्वीकार एव । प्रतिग्रह विना दानस्य स्वस्वजनकत्वे श्राद्धादावपि मृतपित्रादेः स्वरवोत्पादापत्त: "पितृभ्यो दद्यादित्यादिविधौ तत्रापि दानव्यव. हारेण तस्यापि दानत्वात् । न च तत्र दानपदं त्यागमात्रे भातम् , मुख्य बाधकाभावात् । न च जीवनस्य स्वत्वसामान्यहेतुतया तदभा. वादेव श्राद्धान्नेन मृतपित्रादेः स्वत्वोत्पत्तिरिति वाच्यम् । दानजीवन- योःस्वत्वजनकताकल्पनमपेक्ष्य प्रतिग्रहस्यैकस्य स्वत्वजनकताकल्पनाया एव युक्तत्वात् । न च प्रतिग्रहस्य स्वत्वजनकत्वे प्रतिमहात् पूर्व दत्त- ·(३५) स्वत्वजनकतावादीचिः। ट्रब्यस्य निधितयाऽन्यस्याप्युपादानात् तत्र स्वत्वात्पत्तियलेन तव्या- ग्रहणे प्रत्यवायानुत्पादापत्तिरिति वाधकात प्रामाणिक गौरवं न दोषाय इति वाच्यम् । प्रतिग्रहपूर्वमुपादानादन्यस्वत्वात्पचाविष्टापत्र, प्रत्य. वायजनकतावच्छेदकस्य चौर्यत्वस्य देवतोद्देश्यकस्यक्तद्रव्यग्रहणवत्ता. दृशान्यग्रहणेऽपि सत्त्वेन प्रत्यवायोत्पादात् चौथत्वस्य परस्वत्ववद् महणत्वच्याप्यत्वे भानाभावात् देवद्रव्ये व्यभिचाराच्च । किञ्च प्रतिम हुस्य जनकत्वं वचन सिद्धम् , यथाऽह मनुः- सप्त वित्तागमा धा दायो लाभः क्रयो जयः। प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥ इति वित्तागमा विसनिष्ट स्वत्वजनकाः, धा अधर्माजनकार, सति तदर्थः । दायः दायत्वं भरणादिजन्यपिनादिस्वत्वनाश इति यावत् , प्रयोगोधनं दत्वा शास्त्रोक्तलभ्यग्रहणम् , कर्मयोगः कृप्यादि, तथाचैत. द्वचनानुरोधात्प्रतिहस्य स्वस्वजनकत्वाभ्युपगमे किं दानस्य स्वत्वज- नकत्वेन तद्वोधकस्य वचनस्य सद्भावादेतद्वोधकवचनस्य विरहाच्च । न च तत्र सत्प्रतिग्रहपदं सत्कर्तृकदानपरं, मुख्य वाधकाभावात् । न च प्रतिग्रहस्य स्वस्वजनकत्वे यत्र देशान्तरस्थपात्रमुद्दिश्य दानानन्तरं प्रतिग्रहात् पूर्वमेव पात्रस्य नाशः तत्र तद्व्ये तत्पुत्रस्य स्वत्वं न स्यात् मरणादिजन्यपित्रादिस्वत्वनाशस्य तत्राभावात् । परोक्षे कल्पितं दानं पात्राभावे कथं भवेत् । पुत्रदारेषु तद्दद्यात् अभावे गोत्रवन्धुषु । इति प्रचेतावचनेन तत्पुत्रादेः स्वत्ववोधनेन इष्टापचेरसम्भ- वात् । 'अभाचे, पुत्रदाराणामभावे, गोत्रबन्धुषु दद्यादिति सम्बध्यते। तद्वचनबलात् पिनाद्यभावसहकृतपित्राद्देश्यकदानजन्यस्वत्वनाश- स्यापि पुत्रादिस्वत्वोत्पादकत्वकल्पने महागौरवमिति वाच्यम् । गौरवभीत्या वेदे लक्षणाकल्पने बहुतरधर्मविलोपापत्तेः । किञ्च प्रतिग्रहं विनापि दानस्य स्वत्वजनकत्वे यत्र चाण्डालेन देशान्त. रस्थपात्रमुद्दिश्य द्रव्यदानानन्तरं चिरविलम्वेन पानस्य प्रतिग्रहः तत्र प्रतिग्रहात्पूर्वमेव पात्रस्य स्वत्वोत्पत्त्या तत्पूर्वमेव पतितत्वापत्तिरिष्टा. पत्तौ प्रतिग्रहात्पूर्वमेवाव्यवहार्यतापतिः, तत्पूर्व तज्जन्यपुत्रादेरपि पति- तात्पन्नतया पतितत्वापत्तिश्च । तस्माद्दानं प्रतिबन्धकोभूतदातृस्वत्व- नाशकं प्रतिग्रहश्च स्वत्वोत्पादक इत्येव युक्तमिति प्राहुः । इति दाने स्वत्त्वजनकत्वखण्डनवाद (३५) बीचिः समाप्तः । NEPAERNATION ३३ बाद ·वादवारिधी - अथ विषयताबाद(३६)वीचिः। ॥ श्रीविश्वेश्वराय नमः विषयता व स्वरूपसम्बन्धविशेषो ज्ञानादीनां विषयेण, न स्वतिरि. क्ता मानाभावादिति प्राच। तदसत् । तथाहि विषयताया ज्ञानस्वरू पत्वे घटवभूतलमित्यादिवाननिरूपितानां घटभूतलादिवृत्तिविषयता. नामभेदापत्या साट्दशशानानन्तरं घटप्रकारकज्ञानवानहमित्यादिप्रतीति. वद् भूतलप्रकारकज्ञानवानहमित्यादिप्रत्ययपानात्, घटनिष्ठप्रकारता. ख्यतज्ज्ञानरूपविषयताया एव भूतलवृत्तित्वात् । एवं घटपटावित्यादिस. मूहालम्बनधियो भ्रमत्वापत्तिश्च, पटनिष्ठतज्ज्ञानरूपविशेष्यताया घर लिष्टघदस्वप्रकारतानिरूपिततज्ज्ञानरूपविशेष्यत्वाभिन्नतया तादशज्ञानस्य घटस्वप्रकारतानिरूपितपटनिष्टविशेष्यताशालित्वात्। विषयस्वरूपत्वे च घटभूतलसंयोगा इत्याकारकासमूहालम्बनशानीयघटादिनिष्ठतत्स्वरू- पविषयतानां घटवद्भूतलमित्यादिविशिष्टबुद्धिनिरूपितघटादिनिष्टविष. थतानां च तत्स्वरूपत्वेनाविलक्षणतया समूहालंबनविशिष्ट बुद्ध्योवलक्ष- एयानुपपत्तेः । न च विशिष्टज्ञाने सम्बन्धलम्बन्धोऽप्यधिको भासते न तु लमूहालम्बने इत्यत एव तयोःलक्षण्यमुपपद्यत इवि वाच्यम् । सम्ब. नसम्बन्धमादायापि समूहालम्बनसम्भवात् । तस्मात् ज्ञानविषयाभ्या. मतिरिक्तमेव विषयत्वमिति अनन्यगतिकतया स्वाकरणीयम्। तच्चान; यतया विषये ज्ञाने च निरूपकतया वर्चत इति॥ एतेन विषयित्वमपि व्याख्यातस् । न च विषयताप्रतियोगित्वमेव विषयित्वमस्तु, कि तस्यातिरिक्तत्वस्वीकारेणेति वाच्यम् । विषयित्वमेवातिरिक्तं तत्प्रति योगित्वमेव विषयत्वमित्यस्यापि सुवचत्वात् । तस्माद्विनिगमनाविर. हेणाभयमप्यतिरिक्तम् ॥ विषयत्वादिकं तु विषयभेदेन भिद्यते, अन्यथा घटवभूतलमित्यादिज्ञानीयघटभूतलादिविषयतानां घटपटावित्यादिज्ञा- नीयविषयतानाञ्चाभेदप्रसन पूर्वोक्तानुपपत्तिवावस्थ्यात् , नतु ज्ञान. भेदेनापि तभेदः, मानाभावात् ॥ तच्च द्विविधं विषयत्वानिरूपितं तन्निरूपितं च । तत्र निर्विकल्पकनिरूपितविषयता विषयत्वानिरूपिता, निर्विकल्पकघटत्वादिविषयतायां घटादिविषयतानिरूपितत्वे मानाभा. वात् । विशिष्टधुद्धिविषयताश्च विषयत्वान्तरनिरूपिता, प्रकारताविशे. ध्वतासंसर्गतारूपाणां ताला परस्परनिरूप्यनिरूपकभावसत्वात, अन्यथा घटवद्भूतलं पर्वता वह्निमानित्याकारकज्ञानविषयताया घटवान् पर्वतो वह्निमद्भूतलमित्याकारकज्ञानविषयतायाश्च अवैलक्षण्यप्रसङ्गात्, मन्मते प्रथमे घटप्रकारत्वभूतलविशेष्यत्वयार्वद्विप्रकारस्वपर्वतविशेष्यत्वयोश्च प. " ·. ॥ (३६) विषयतावादवांचिः। रस्परनिरूप्यनिरूपकभावः, द्वितीयेच घटप्रकारत्वपर्वतविशेष्यत्वयोर्व ह्निप्रकारत्वभूतलविशेष्यत्वयोरिति लक्षण्योपपत्तिः। एवं घटवद्भूतलं घटवान् पर्वत इत्यादिसमूहालंबने घादिरूपैकप्रकारनिष्ठप्रकारताया अपि भूतलपर्वतादिविशेष्यताभेदेन, घटवद्भवलं पटवञ्चेत्यादिसमू- हालंवने च भूतलायेकविशेषयनिष्ठविशेष्यताया अपि घटपटादिप्रकार. ताभेदेन भेदो बोध्या, उभयविशेष्यतानिरूपितत्वस्यैकप्रकारतायामुभय. प्रकारतानिकपितत्वस्य चैविशेष्यतायां स्वीकारे तादृशसमूहालम्बना. दावतिरिक्तविषयताल्पगप्रसङ्गात्, मन्मते तु घटवभूतलमित्याद्या. कारकप्रत्येकज्ञाननिरूपितास्यां प्रत्येकविशेषयतानिरूपितप्रकारताभ्यां प्रत्येकप्रकारतानिकपितविशेष्यताम्यामेवोपपत्त । समूहालम्बने प्रकार- तामेदेग विशेष्यावाभेदस्यानुपगमे घटवद्भुतलं पटवच्चेत्यादिसमूहा. लम्बनादेकन द्वयमिति रीत्या एकामणि नानाधर्मवैशिष्ट्यावगाहिनो घटवभूतवं पटवदित्यादिज्ञानस्यावलक्षण्यप्रसङ्गा, मन्मते तु समूहा- लंबने प्रकारताभेदेन विशेष्यताभेदोन वेकत्र द्वयमितिरीत्या तादृशबोध इति समूहालंबनतस्तस्य वैलक्षण्योपपचिरिति । विशेष्यत्वं प्रकारत्वं च द्विविधम् किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नं निरवछिन्न च। तत्र किञ्चिद्धर्मावच्छिनविशेष्यता भूतलवाोकविशेषणविशिष्टे घटादिरूपापरधर्मावगाहिज्ञाने, तत्र घटादिकारतानिरूपितभूतलविशे- ध्यताया भूतलत्वाधवच्छिन्नत्वात् , अन्यथा केवलमेका द्वयमिति रीत्या तदुभयवैशिष्टयावगाहिनो भूतलं घटवदिति शानात् विशिष्टवैशिष्टयवो. धस्य लक्षण्यानुपपत्तिः । किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नप्रकारता च विशिष्टनि. रुपितवैशिष्टयावगाहिनि घटवदित्याकारकज्ञाने, तत्र घटादिप्रकारताया घटत्वाधवच्छिन्नत्वात् , अन्यथा केवलं विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेष- णान्तरमितिरीत्या घटघटत्वाधवगाहिनस्तथाविधज्ञानाद्विशिष्टवैशिष्टय- बोधस्य लक्षण्यानुपपत्तिः । अपञ्चितं चेदमन्यत्र । तदंशे विशेषणताप. नस्यव तन्निष्ठविषयतावच्छेदकत्वमिति बोध्यम् । तद्धर्मावच्छिन्न- विशेष्यता च न तद्धर्मप्रकारतानिरूपिता, तस्यास्तथात्वे मानाभावात् । न चैवं भूतलं घटवदित्यादिशानानां भूतलत्वादिप्रकारतानिरूपितविशे- प्यताशालिवानुपपत्तिरिति वाच्यम् । केवलमेकन द्वयमितिरीत्या भूत- लत्वघटनैशिष्टयावगाहिज्ञानीयभूतलत्वाधनवच्छिन्नभूतलत्वादिप्रकार तानिरूपितविशेष्यतानियामकसामग्या अपि तादृशविशिष्ट वैशिष्टयबो- धपूर्वकाले सस्वात्तस्य तादृशविषयताशालिवस्यावश्यकत्वात् । वस्तुतस्तु विशिष्टवैशिष्टयबोधविचारे निरवजिन्नविषयत्वादीनां . , ·२६० वादवारिधी - লিস্তিনিহিঙলটিজমাঘ বিলু , ঘাগনিহী व्यताशन्यवोधस्य भूतलत्वादिप्रकारतानिपतभूतलत्वावच्छिन्नविशेष्य- ताशालिस्वापपत्तये भूतत्त्वावच्छिन्नविशेष्यताया एब सलपकारतानि- कपितत्वं स्वीकरणीयम् । अर्थतादशज्ञानस्य भूतलत्यप्रकारवानिरूपितभूतलत्वावच्छिन्नविशे- ध्यताशालित्वात् भूतलत्वादिविशिष्टे वैशिष्टयावगाहिनो भूतलं भूतलमि. त्याकारकज्ञानाद् भूतलं घटवदित्याकारकज्ञानस्य लक्षण्यानुपपत्त्या तादशज्ञानानन्तरं भूतलस्वविशिष्टे भूतलत्ववैशिष्टयावगाहिस्मरणस्या- पत्तिरिति चेन्न। घटवद्भूतलमित्याचाकारक्षानीयभूतलवावच्छिन्नवि. शेष्यताया भूतलत्वप्रकारतानिरूपितत्वेऽपि तस्या भूतलत्वावच्छिन्नत्व- विशिष्टविशेष्यतात्वेन न तन्निरूप्यत्वं, किन्तु भूतबविशेष्यतात्वेनैव, भूतलं भूतलमित्यादौ च भूतलत्वावच्छिन्नविशेषयताया भूतलत्वाव. च्छिन्नत्वविशिष्टविशेष्यतात्वेन भूतलवप्रकारतानिरूप्यत्वोपगमात् ता. वतैव पैलक्षरयोपत्तेः। अवच्छेदकत्वमपि विविध सावच्छिन्नं निरवच्छिन्नं च । तत्र साव. छिन्नमवच्छेदकत्वं 'जातिमघटवदित्यादौ, तत्र भूतलस्वादिनिष्ठविशे. ग्यतावच्छेदकताया जातित्वावच्छिन्नत्वात् । भूतलं घटवदित्यादिक्षा. नीयभूतलस्वादिमिष्ठविशेष्यतावच्छेदकत्वादिकं तु निरवच्छिन्नमिति । एवमवच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतात्वमपि व्याख्यातम् । अवच्छेद- कतावच्छेदकं तु अवच्छेदकांशे विशेषणतापनमेवेति बोध्यम् । विषयतावविशेष्यतादिभेदेनाननुगतानां विषयतानामनुगमक वि. षयतात्वमपि अतिरिक्तमास्थेयम्, अन्ययाधटो ज्ञानविषयः पटो ज्ञान- विषय इत्याकारिकाया भनुगताकारप्रतीतेरनुपपत्ते, घटत्वादिविशिष्ट बुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति घटत्वादिविषयकशानस्वादिना हेतुतानुपपत्ते, घटत्वाद्यकैकवृत्तिविषयतानामेव प्रकारताषिशेष्यतामेदेन नानाविधतया कारणतावच्छेदकाननुगमेन व्यभिचारप्रसङ्गात् । एवंविषयतात्ववत्तवान्तरावच्छेदकतास्वप्रकारतास्वविशेष्यतात्वा- दिकमपि अनुगतप्रतीतिबलात् अतिरिक्तमुपगन्तव्यम्, अत एव पर्वत. स्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यताकवहयाधनुमितित्वावच्छिन्न प्रति पर्वतत्वाध. वच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्निव्यायधूमादिप्रकारताशालिज्ञानत्वादिना अनुगतहेतुत्वकल्पनमुपपद्यते, अन्यथा तत्तधूमादिभेदभिन्नानांप्रकार- स्वादीनामननुगमेन तदनुपपत्तः ॥ प्रकारतात्वविशेष्यतात्वादिकं चन मिथो विरुद्धं, घटवदुभूतलमित्यादिवाने घटत्वादिप्रकारतानिरूपित. .

·(३६) विषयतावादवाचिः। २६१ घटादिनिष्ठविशेष्यताया एव भूतलत्वाधवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रका. रतारूपतया तत्र विशेष्यतात्यप्रकारतात्वयोः समावेशात् । सन्न वादशप्र. कारताविशेष्यत्वयाभदे 'घवद्भुतलं द्रव्यं च, व्यवद्भूतलं घटश्चेति ज्ञानयो_लक्षण्यानुपपत्ते, उभयत्रैव घटत्वप्रकारतानिझपिताया द्रव्यत्व. प्रकारतानिरूपिताया एव घटविशेष्यताया घटत्वप्रकारतानिरूपितभू- तलविशेष्यतायाश्च सत्त्वात ; मन्मते प्रथमे घटत्वप्रकारतानिरूपिता घट- विशेष्यता भूतलनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारस्वाभिन्ना द्रव्यत्वप्रकारता. निरूपितविशेष्यता च तद्भिन्ना, द्वितीये द्रव्यत्वप्रकारतानिरूपितघविशे. ध्यता भूतलविशेषयतानिरूपितप्रकारत्वाभिन्ना घटत्वप्रकारतानिरूपितवि. शेष्यता च तद्भिन्ना इति वैलक्षण्योपपत्तिः। एवं रक्तदण्डवान् पुरुष' इत्याकारकज्ञाने रकत्वाकारतानिरूपितदएडवावच्छिन्नविशेष्यतैव पुरु. पविशेष्यतानिरूपितप्रकारतारूपा, तभेदे रक्तो दण्डः दण्डवान पुरुष' इत्यादिसमूहालम्बनात् तादृशविशिष्टवुद्धलक्षण्यानुपपत्तेः, उभयत्रैव रक्तावप्रकारतानिरूपितदण्डविशेष्यताया दण्डप्रकारतानिरूपितपुरुष. विशेषयतायाश्च सरवादिति। केचित्तु विशेष्यताप्रकारतावत् उद्देश्यताविधेयत्वे भपि विषयतावि. शेषौ। न च किञ्चिदुधर्मावच्छिन्नविशेष्यत्वमेवोद्देश्यत्वं, तादशविशेष्य- तानिरूपितप्रकारत्वमेवविधेयत्वमस्तु, कि तयोरतिरिक्ततास्वीकरणेनेति वाच्यम् । तथासति 'बहिमान् पर्वतो घटवानित्याधनुमितेः पर्वतत्वाव- च्छिन्नोद्दश्यतानिरूपितवह्नयादिविधेयताशालित्वात् 'पर्वतो वहिमानि'- त्याकारकानुमित्यनन्तरमिव वाद्शानुमित्यनन्तरमपि पर्वते वहिमनुमि- नामीत्याकारकानुव्यवसायापत्ते, मन्मते वादशज्ञानव्यावृत्तायाः पर्व. तादिविशेषयतानिरूपितप्र कारताविलक्षणायाः पर्वतादिनिष्ठोद्देश्यतानि- कपितवयादि विधेयताया एव तादृशानुव्यवसायविषयत्वाभ्युपगमात् तत्र सदभावादेव तादृशानुव्यवसायापत्यसम्भवात् । अथ पर्वतविशेष्यकवहिप्रकारकानुमितित्वमेव तादृशानुव्यवसाय. विषयः, विषयतासम्बन्धेन तादृशानुव्यवसायं प्रति च पर्वतविशेष्यक- वहिव्याप्यवत्ताशानजन्यानुमिवित्वेन तादात्म्यप्रत्यासत्या हेतुत्वोपगमा. त् न 'पहिमान् पर्वतो घटवान्' इत्याकारकानुमित्यनन्तरं तथाविधानु- व्यवसायापत्सिरिति किमतिरिक्तविधेयतया । न च तादृशगुरुधर्माव- च्छिन्नस्य तथाविधानुव्यवसाये हेतुत्वकल्पनापेक्षया पर्वतविशेष्यतानि कपितयतिविधेयताकानुमितिहेतुत्वकल्पने लाघवादतिरिक्तविषयता से. स्यतीति वाच्यम् । लाघवमात्रेणातिरिकविषयतासिद्धौ धूमपरामर्श. .

·२६२ बादवारिधी । जन्वतावच्छेदकस्यापि विलक्षणविषयसासिद्धिप्रसङ्गात् , क्लुप्तविषयता. थास्तजन्यतावच्छेदकत्वे तस्या शालेोकादिलिङ्गकानुमितिलाधारणतया तत्र व्यभिचारबारणायाव्यवहितोत्तरवस्य कार्यतावच्छेदककोटिप्रवेश महागौरवप्रलङ्गात् । अथातिरिक्तविधेयतानभ्युपगमे सिद्धयभावजन्य. तावच्छेदकं दुर्वचम् , तथाहि पर्वता वहिमानित्यादिसिद्धयभावजन्य- तावच्छेदकं न पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्निप्रकारकानुमितित्व, 'पहिमान् पर्वतो घटवानिश्त्येतादृशानुमितौ व्यभिचारात् । नापि पर्वत त्वावच्छिन्नविशेष्यताकवहिव्याप्यवत्ताशानजन्यानुमितित्वं, 'वहिव्याप्य- धूमवान् पर्वता वहिमान घटव्याप्यवांश्चेत्याकारकसमूहालम्वनजन्यायां तथाविधानुमितौ व्यभिचारादिति चेन्न । वह्नित्वान्यधर्मावच्छिन्नप्रकार- श्वानिरूपितपर्वतस्वावच्छिन्नविशेष्यताकानुमितित्वस्यैव पर्वतो वह्निमा. नित्येतादृशसिद्धथभावजन्यतावच्छेदकत्वसम्भवात् , पहिमान् पर्वतो घटवानित्याकारकानुमितिनिष्ठविशेष्यताया वद्वित्वान्यघटत्वावच्छिन्न. प्रकारतानिरूपितत्वेन व्यभिचारानवकाशात् । न चैवमपि वहिमतपर्व. तवान् देश' इत्याकारकानुमितौ व्यभिचारो दुरुधर एव तादृशानुमिति. विशेष्यतायावहित्वान्यधर्मावच्छिन्नप्रकारत्वानिमपितत्वादिति वाच्यम् । तादृशमुख्यविशेष्यताया एवं निवेशनीयत्वात् । न चैतदपेक्षया पर्वत- स्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितवदित्वावच्छिन्नविधेयतायास्तादृशसिद्धय- भावजन्यतावच्छेदकावे लाघवात् तसिद्धिरिति वाच्यम् । लाघवेना- तिरिक्तविषयतासिद्धः प्रागेव निराकृतत्वादिति चेत् । मैवम् , अतिरिक्तविधेयतानभ्युपगमे वह्नि नानुमिनामीतिप्रतीतेरनु- मितिनिष्टो वह्निप्रकारकत्वाभाव आत्मनिष्ठो वह्निप्रकारकानुमितित्वाव- च्छिन्नाभावो वा विषयो वाच्यः, तथा च वह्निमान पर्वते घटवान् वह्नि. मतपर्वतवान् देश इत्याधनुमितिकाले तथाविधप्रतीतेरनुदयप्रसङ्गा, ता. दृशानुमितौ वहिप्रकारकत्वाभावस्यात्मनि च तथाविधानुमितित्वावच्छि. नाभावस्थासरवात् , मम तु वह्निविधेयकत्वाभावस्थानुमितौ वह्निविधे. यकानुमितित्वावच्छिन्नाभावस्थात्मनि तादृशप्रतीतिविषयस्वापगमाना- नुपपत्तिः । न च तदानीं भ्रमरूपा तादृशप्रतीतिरभ्युपेयते तत्र विषया- सवमकिञ्चित्करमिति वाच्यम् । यथाकथञ्चित् प्रमात्वस्य शक्योपपा- दनस्वे प्रतीभ्रंमत्वकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । न च वह्निव्याण्यवत्ताया- नजन्यानुमितित्वावच्छिन्नाभावस्यौव तद्विषयत्वोपगमात् तादृशानुमिते. श्चातयात्वात अतिरिक्तविधेयतानभ्युपगमेऽपि न तथाविधप्रत्ययानुपप. त्तिरिति वाच्यम् । तथासत्यपि पूर्वोक्तसमुहालम्बनशानजन्यतथावि- ·" བན (३६) विषयतावादधीचिः धानुमित्यनन्तरं निरुक्तप्रतीत्यनुपपत्तेस्तावस्थ्यात्, अनुमितिया হামহাগ্ৰাঃ জান্ধায়াখাহযালেখি হবেথ জালিত। बसिद्धत्वेन तादृशाभावस्य विषयत्वालभवाच । अथैवमपि विधेयत्वमेवातिरिक्तमास्ताम् उद्देश्यत्वं तु विशेष्यत्वा मेवास्तु, किञ्च विधेयतावद् विधेयतात्वमपि अतिरिक्रमवश्यं स्वीकर. णीयम्, अन्यथा विधेयतानां तत्तद्विधेयादिभेदेन भिन्नतयाऽननुगमात् तद्घटितोपदर्शितधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकामावस्यैकत्वासम्भवात्, भभावकटस्य च दुर्शयतया वादशातीत्यनुपपशितादवास्थयात्, तथा. यातिरिक्तविधेयत्वादिकमानार्थक, पर्वतो पहिमान इत्यादिप्रत्यक्षादिसा: धारणवहयादिप्रकारतायां विधेयतात्वस्वीकारेणैवोपपत्तेः। न च ता. शप्रत्यक्षादिसाधारणवजयादिप्रकारतावा हिमान् पर्वतो घटवानिया- दिशानीयवाहिकारतायां लक्षरये मानाभावात् तत्र विधेयतात्वस्वी कारतथाविधानुमितिदशायर्या वहि नानुमिनामीत्यादिव्यवसायानुपपत्ति. बादबस्थ्यम् । 'वहिमान् पर्वतो घटवानियादज्ञानीयवह्निप्रकारताया घटादिप्रकारतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेषयतानिरूपिततया पर्वतो बह्निमानित्यादिज्ञानीयवह्नयादिप्रकारतायाश्चातथावेन तयोर्भदस्याव श्यकत्वादिति चेत् । मैवम्, प्रकारतातिरिक्तविधेयतानभ्युपगमे पर्वते वह्रिरित्यादिवा. क्यजन्यशाब्दबोधस्य वषादिविधेयकपर्वतोद्देश्यकास्वाद्यनुपपचरतिरि क्तविधेयत्वादिकल्पनमावश्यकमेव । न च तत्र नास्त्येव पर्वतवह्नयोरुहेश्य: विधेयभावः किन्तु विशेष्याविशेषणभावापानयोतिपर्वतवृत्तित्वयोरेवेति वाच्यम् । शाब्दवोधस्थले प्रानिर्दिष्टस्यैवोद्देश्यतया चरमनिदिएपदा. चस्व विधेयतया ताब्दशवाक्यजन्यशापद्धोधे चन्हि पर्वतवृत्तित्वयोरुद्दे. श्यविधेय भावालम्भवात् , अन्यथा 'वह्निः पर्वते पर्वते वन्हिरिश्त्येतादृशवा- क्यजन्यशाब्दबोधयोर्विशेषणविशेष्यमावाजलक्षण्येन लक्षणानुपपत्तः, अत एव गुणानां गुणत्वमित्यत्रगुणत्वस्यैवोद्देश्यतावच्छेदकत्वं तस्यैव वि धेयत्वमित्यभिप्रायेण अन्यकता उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरक्येन शा. ब्दबोधानुपपत्तिराशकिता। यदि च विशेष्यविशेषणभावापग्नयोरेवाहे. श्यविधेयभावस्तदा तत्र गुणवत्वस्य विशेष्यतावच्छेदकतया गुणवृति. स्वत्वस्य च विशेषणतावच्छेदकतया गुणत्वस्थातथात्वेन तदत्यन्तासङ्ग- तमेव स्यात् । एवं विधेयत्वादीनां प्रकारताविशेषादिरूपत्वे इतरत्वव्या- पकोभूताभावप्रतियोगिमती पृथिवीत्यादिपरामर्शजन्यायाः पृथिव्यामि- तरभेद हत्याकारकाया अप्रसिद्धसाध्यविशेषयकानुमितेस्तदुविधेयकत्वा- ·बादवारिधी सुपपत्या तदुत्तरमितरभेदं नानुमिनामीत्याकारकव्यवसायापत्तिः। न च तादशबानीयेतरभेदविशेष्यतायामेव विधेयतात्वोपगमान्न तादृशा. नुमितेरितरभेदादिविधेयकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथासति पृधि. वीध्याप्यवानितरभेद इत्याकारकपरामर्शजन्याया आधेयतासम्बन्धेन पृथित्यादिसाध्यकतथाविधानुमितेरपि इत्तरभेदादिविधेयकत्वापत्तः, तथाविधानुमित्याविशेष्यतालक्षण्याभावादिति । अथ पर्वते वद्धिरिति शाब्दयोधे पृथिच्यामितरभेद हत्याद्यनुमितौ चातिरिक्तविधेयत्वादिसिद्धावपि पर्वता पन्हिमान् पृथिवीतरभेदवती. त्याद्याकारकानुमित्यादौ प्रकारवायतिरिक्तविधेयवादी मानाभावः । वह्वयादिवृत्यैकैकप्रकारत्वादिनिरूपकीभूतानन्तानुमित्यादिव्यक्तिषु अति. रितविषयताकल्पनापेक्षया तादृशमकारत्वादौ विधेयतात्वादिकल्पनाया एवाचितत्वात इति चेन्न । प्रत्यक्षादिसाधारणप्रकारतायां विधेयतात्वाङ्गीकारऽनुमित्यादिस्थले बाधबुद्धीनां प्रतिबन्धकतायामिच्छाधीनप्रत्यक्ष व्यभिचारवारणाय प्रत्या तान्यत्वस्य प्रतिवध्यतावच्छेदककोटौ निवेशनीयतया गौरवप्रसङ्गात् । मन्मते विधेयताया एव तादशप्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेशनीय तया तस्याश्च प्रत्यक्षसाधारण्यानभ्युपगमेनाहार्यप्रत्यक्षे व्यभिचारविरहे. ण प्रत्यक्षान्यत्वस्यानिवेशात् । न च परोक्षस्वजातेः प्रतिबध्यतावच्छेद- कत्वापगमेनैवाहायंत्वप्रत्यक्ष व्यभिचारवारणसम्भवेन मयापि प्रत्यक्षा न्यत्वं न निवेश्यत इति वाच्यम् । परोक्षस्वजातेरन्यत्र दूषितत्वात् । अथ लाघवेनातिरिकविधेयतासिद्धेः प्रागेव निरस्तत्वात् कथमेता. दुशयुक्त्या तादृशानुमित्यादावतिरिक्तविधेयता सिद्धयतीति वेन्न। एतादृशयुक्त्या ताब्दशविषयता न कल्प्यते, किन्तु पर्वते वह्निः पृथित व्यामितरभेद इत्याकारकशाब्दानुमित्याः पूर्वोक्तयुक्त्या सिद्धस्य विष. यताविशेषस्य पर्वतो वह्निमान् पृथिवी इतरभेदवतीत्याकारकानुमित्या दावेतादृशलाधवेन सम्बन्धः कल्प्यत इति न काप्यनुपपत्तिरिति । अाथ पृथिव्यामितरभेदः पृथिवीतरभेदवतीत्याकारकानुमित्यारेकषि धेयतास्वीकारे साध्यप्रसिद्धः साध्यविशेषयकानुमितौ प्रतिबध्यतावच्छे. दकं दुर्वचं, तथाहि इतरभेदज्ञानस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकं यदीतरभेदवि. शेष्यकानुमितित्वं, तदा इतरभेदः पृथिवीव्याप्यवानित्यादिपरामर्शजन्ये. तरभेदपक्षकानुमितो व्यभिचारः, इतरभेदविधेयकत्वे सति तद्विशेष्यका- नुमितित्वस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकस्वेऽपि 'पृथिवी इतरमेदव्याप्यवती इ. तरभेदः पृथिवीव्याप्यवानि'त्याकारकसमूहालम्बनशानजन्यायर्या 'पृथिवी.

·(३६) विषयताबादवाचिः। इतरभेदवती पृथिव्यामितरभेद' इत्याकारकसमूहालबनानुमितौ व्यभि- আঃ, বাহাদুলিবিমুহকানিযঞ্জকাহিৗষয়াস্ত্র, মন ম. कारताभिन्नेतरभेदविधेयता इतरभेदज्ञानप्रतिवध्यतावच्छेदिकेतिन व्य. भिचारः, ताशसमूहालम्बमानुमितिनिरूपितेतरभेद विधेयतायाः प्रकार तारूपतया तदन्यत्वाभावादिति चेन्न । इतर भेद विशेष्यकपरामर्शजन्येत्तरभेदविशेषयकानुमितिस्वस्ौव मम मते इतरभेदज्ञानातिवध्यतावच्छेदकत्वोपगमात् । पृथिवीच्याप्यवानि. तरभेद इत्याकारकपरामर्शजन्यानु मितेरितरभेदविशेष्यकपरामर्शजन्यः स्वेन व्यभिचारानवकाशात् । नचैतादृशगुरुधर्मस्या साध्यप्रसिद्धिप्रतिब. ध्यतावच्छेदकरवे गौरवात् पृथिवीतरभेदवनीत्याकारकानुमिनिप्रत्यक्षा- दिसाधारणेतरभेदप्रकार. यांछियतास्वकल्पनमेवाचितमिति वाच्यम् । तथासति धर्मितावच्छेदकभेदेनानन्तवावुद्धयादिप्रतिबन्धकतायां प्रति. बध्यतावच्छेदकको प्रत्यक्षान्यत्वनिवेशे गौरवात् तदपेक्षया धर्मिवि. शेषामिश्रितसाध्याप्रसिद्धिप्रतिवन्धकतायां साद्दशधर्मस्य प्रतिबध्यताव च्छेदककोटौ निवेशनस्वाचितत्वात् ॥ एवमापत्तिस्थले आपाबत्वमणिविषयताविशेषः, প্রিলিজনিস कारतालामान्यस्थापाद्यतारूपत्वे वनिमान् पर्वता घटवान् स्थादित्याका. रकापचेरपि वलयादेरापाद्यत्वापत्तिः, पर्वतेो वह्निमानित्याकाएकवह्नया- धवच्छिन्नविशेष्यताशालिशानीयप्रकारताविलक्षणवन्ह्यादिप्रकारतायास्त. त्रोपगमेऽपि वहिमान् पर्वतः पर्वतो घटवान् स्यादित्याकारकायत्तौ घन्ह्यादेस्तथात्वापत्तेदुरत्वात् । अथ स्वव्यतिरेकनिर्णयजन्य तदापतिविषयत्वमेव स्वस्य तदापत्ति. निरूपितमापाद्यत्वमस्तु किमतिरिक्तविषयतास्वीकारेण, उक्तापत्तौ च घटव्यतिरेकनिर्णयस्यैव हेतुतया बन्धादेस्तदापत्यससम्भवादिति चेन्न । स्वव्यतिरेकनिर्णयजन्यत्वानुपस्थितावपि वन्ह्यादिनिष्ठापाद्यत्वाव- गाहिनो वह्निमापादयामीत्यनुव्यवसायस्यानुभवलिद्धतया आपाधस्वस्थ स्वव्यतिरेकनिर्णयजन्यतदापत्तिविषयतारूपत्वालम्भवात् । अथ वहयादिप्रकारकापतित्वमेव तादृशानुव्यवसायविषयः, उक्त- धर्मप्रकारतानिरूपितविषयतासम्बन्धेन तादृशानुव्यवसायं प्रति वन्ा. भाववत्तानिर्णयजन्यताया हेतुत्वान्नोपदर्शितसमूहालम्बनाउनन्तरं ता- शानुव्यवसायप्रसङ्गः । आपत्तित्वं च मानसत्वव्याप्यो जातिविशेषः वहिमापादयामीत्याद्यनुव्यवसायसाक्षिक एव । न चातिरिक्तविषयनाया अनभ्युपगमे वहयादिव्याप्यवत्ता निर्णयादिजन्यतावच्छेदकं वह्नयादि- ३४ घाद ·बादवारिधी प्रकारकापत्तित्वमेव वाच्यं, तथाच साशसमूहालम्बनापत्त्यादौ व्यभि. चार इति वाच्यम् । अनुमितिस्थलीयकार्यकारणभाव इव कारणवैशि. टकं लिचेश्यैव व्यभिचारस्य वारणीयत्वात् , अवन्मतेप्यन्यापादककापत्तो ध्यभिचारवारणाय तद्वैशिष्यनिवेशस्थावश्यकत्वात् । एवं वयमावादि. मत्तानिर्णयजन्यतावच्छेदककोटावपि तद्वैशिष्टयस्य निवेशनीयतया न तस्य समूहालम्वनादौ व्यभिचारः । भवन्मतेऽपि वहिमभेदादि. নিঅন্যাশ্রী অলিন্যায্য বইমিছলিহাখানুষ कत्वात् । न च पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकवह्निविशिष्टवुद्धौ पर्वतत्वाव. च्छिन्नविशेष्यकवलयभावादिमत्तानिर्णयाभावहेतुतायां पर्वतो वह्निमान् स्थादित्यापप्तौ व्यभिचारवारणाय पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकवहया- पत्यन्यत्वं जन्यतावच्छेदककोटौ निवेश्यमिति तज्जन्यतावच्छेद- ककोटिप्रविष्टतया विषयताविशेषसिद्धिः, चह्निप्रकारकापत्यन्यत्वस्य तत्र निवेशे बहिमान् पर्वतः पर्वतो घटवान् स्यादित्यादिसमूहाल- बनानां तादृशबाधदशायामापत्तिरिति वाच्यम् । जन्यतासम्बन्धेन वयमाववत्तानिर्णयवदन्यत्वस्यैवतत्र निवेशनीयतया व्यभिचारापत्त्या. वारणसम्भवात् । जन्यत्वनिवेशापेक्षया विषयिताविशेषनिवेशे लाघ. वात्तसिद्धिरिति तु न वाच्यम् । कार्यशावच्छेदकलाघवेनातिरिक्तवि. धेयतासिद्धौ तत्तदापादकवत्ताज्ञानजन्यतावच्छेदकतयापि विषयता. विशेषसिद्धिप्रलङ्गात् । वस्तुतस्तु बाधाभावजन्यतावच्छेदककोटी जन्यतासम्बन्धेन बाध- धदन्यत्वनिवेशनमेवोचितम् । न च बाधकालीने बाधहेतुताया अप्रा. माणिकतया तदनुरोधेन तत्कल्पने च गौरवात् इच्छाया उत्तेजकत्व मावश्यकमिति वाच्यम , आपत्तिस्थले बाधबुद्धे तुताया आवश्यक त्वात् तत्रापतित्वमनिवेश्य इच्छाकालीनज्ञानसाधारणतादशवाधाव्यव. हितोत्तरत्वस्यैव जन्यतावच्छेदकत्वोपगमेनातिरिक्तकारणताया प्रकल्प नात् । न चैवमापत्यात्मकज्ञानस्य बाधकालीनेच्छां विनापत्ति रिति तत्रे च्छाहेतुत्वकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । इच्छाया उत्तेजकत्वे अप्रामाण्य- ग्रहादिभिः समं इच्छाभावस्य विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाचिरहे. रणानन्त्यादिच्छाया हेतुत्वस्टैचोचितत्वादिति चेत् । मैचम्, आपाद्यत्वरूपविषयताविशेषानभ्युपगमे वन्द्यादिप्रकारका- पतित्वावच्छिन्नाभावो वह्नि नापादयामीत्यनुव्यवसायविषयो वाव्या, न तु वदयादिव्यतिरेकनिर्णयजन्यत्वविशिष्टापत्यभावस्तादशजन्यत्वा. धनुपस्थितिद्शायां वादशप्रतीतेः सर्वानुभवसिद्धत्वात् । तथाच पूर्वो. , ·(३६) विषयतावादवाचिः। २६७ पस्थितसमूहालम्बनदशायां, घटमापादयामि न चह्निमित्यायनुव्यव. सायानुपपत्तिरिति तादृशविषयतास्वीकार श्रावश्यक इति । एवं च तादृशविषयतानिरूपकत्वमेवापत्तित्वं न तु जातिविशेषो मानाभावात् । श्रापत्यन्यज्ञाने तादृशविलक्षणविषयत्वाभावादेव पापादयामीत्यनुव्यव. सायविरहोपपत्तिरिति । मत्रेदमबधेयम् । विधेयत्वमेवापत्तौ स्वीक्रियते, तथाचापत्तिनिक- पितविधेयत्वमेवापाद्यस्वम् । पर्वता वहिमान् पर्वतो घटवान् स्यादित्या- कारकापतौ च घटस्यव विधेयत्वं न तु वढेरतो न तादृशाप. त्यनन्तर घट जानामि न तु वहिमित्याकारानुब्यबसायानुपपत्तिः । विधेयताया अनुमित्यादिसाधारण्येऽपि तत्रापचित्वाख्यजातिविशेषा. भावान तदनन्तरमापादयामीत्यनुव्यवसायः । आपत्तित्वजातौ माना. भाव इति तुन वाच्यम् । पापादयामीत्यनुव्यवसायस्यैव मानत्वात् । न च तादृशानुध्यवसायस्य विषयताविशेषविषयकत्वेनाप्युपपत्तेर्जा- तिविशेषविषयकत्वे विवादमस इति वाच्यम् । विषयभेदेनानन्तवि- षयताकल्पनापेक्षया तावशजातिकल्पने लाघवस्यैव विवादभाक- त्वात्। न च भवन्मते ताशबाधथुद्धिप्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ तविधे. यकविजातीयशानभिन्नत्वं निवेशनीयम् , तविधेयकान्यत्वनिवेशेऽनुमित्या. घसंग्रहापो, मम तु मते ताद्शविषयताकान्यत्वमेव निवेश्यत इति ला. घवमिति वाच्यम् । इच्छाधीनशाने व्यभिचारवारणाय इच्छाया उत्तेज- कत्वकल्पनापेक्षया लाघवेन जन्यतासम्बन्धेन बाधवदन्यत्वस्यैव निवे. शितत्वात् तेनैवापत्तावपि व्यभिचारवारणात् तदन्यत्वस्यैवानिवेशा. त् कार्यतावच्छेदकलाघवेन विषयतालिद्धः प्रतिबन्दिसहस्त्रकवलि. त्वात् । एतेनानुमित्यादिसाधारणविलक्षणविषयताया आपत्त्यादिला. धारण्ये तत्स्थलीयप्रतिबन्धकतायाः प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ प्रत्यक्षा. न्यत्वं निवेशनीयमिति गौरवमित्यपि परास्तमिति कृतं पल्लवितेन । इति श्रीहरिरामतर्कालकारविरचितविषयतावाद- (३६) वीचिः समाप्तः ।

·बादवारिधी अथ गदाधरभट्टाचार्यकृत- विषयतावाद(३७)वीचिः। श्रीगणेशायनमः॥ बुद्धिनाम कश्चिदा (१)त्मविशेषगुणः । तद्यवस्थितिः,(२) घटमहं जानामीत्याकारकाऽऽपामरसाधारणानुभववलादेव । सा च(३) सवि. षयिका(४), (५)उक्तधामग्राहकप्रतीत्या घटादिविषयकत्वेनैव तदव- गाहनात्(६)। घटादिनिष्ठं तद्विषयत्वञ्च तत्प्रतियोगिका सम्बन्धवि. शेषः । स च प्रतियोगित्वादिवत् स्वरूपादनतिरिक्त एव, कस्तुप्तेन स्व. रूपेणैवोपपत्तौ अतिरिक्तकल्पनाया अनवकाशात् । न च तादृशसम्ब- धस्य ज्ञानस्वरूपता विषयस्वरूपता वा स्वीक्रियते इत्यत्र विनिगम- नाविरहादुभयस्यैव सम्बन्धता कहप्या, इति तदपेक्षाया लाघवात् सम्ब- धत्वेनातिरिक्तकविषयताकल्पनमेवोचितमिति वाच्यम् । (७)विषयताया विषयस्वरूपत्वे विषयेण समं तस्या आधाराधेयभावानुपपत्ते,() शानस्वरूपाण एव तस्या उपगमात् । अभेदेऽपि आधाराथेयभावोपगमे घटो ज्ञानविषयतावानितिवत् घटो घटवानिस्यादिप्रतीत्यापन्ले । न च विषयतात्वावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणव घटादावुपेयते न घटत्वावच्छि- नाधिकरणता इति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तदपच्छिन्ननिरूपितत्व. स्य तदाश्रयनिरूपितत्वविलक्षणस्य दुर्वचत्वात्(8)। अस्तुवा विनिगमनाविरहादुभयमेव(१०) विषयत्यं, तथापि तादशा भयस्य क्लुप्तत्वात , अतिरिक्तविषयतायास्त(१)ज्ञानादिसम्बन्धताया- श्व कल्पनाऽपेक्षया तदुभयस्य ज्ञानादिसम्बन्धत्वकल्पने गौरवानवकाश इति सिद्धान्तानुयायिनः। नव्यास्तु-विषयत्वं पदार्थान्तरमेव, न तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः । तथाहि--ज्ञानविषयताया ज्ञानात्मकत्वे ज्ञानाधिकरणकालस्यापि ज्ञान- (१) गुणत्वव्याप्यवैजात्याश्रयः (२) विजातीयबुद्धिसिद्धिः । (३) बुद्धिः । (१) विषयतानिरूपिका ॥ (५) विषयतायां प्रमाणमाह उक्तेल्यादि। बुद्धिसाधकप्रतीतिरेव प्रमाणमिति भावः । (६) ज्ञानविषयत्वा । (७) विनिगमनाविरह निराकरोति विषयताया इति । (6) अभेदस्य बृत्त्यनियामकत्वेन घटो ज्ञानविषयतावानितिप्रतीत्यनुपपत्तैरि- त्यर्थः । (९) तथाच घटो घटवानिति प्रतीत्यापत्ते?रित्वमिति भावः । (१०) ज्ञानविषयोभयस्वरूपमेव । (११) अतिरिक्तविषयतायाम् ।

·(३७) विषयतावादवाचिः। २६९ विषयत्वापत्तिः, कालनिष्ठतत्सम्बन्धस्थापि तत्स्वरूपानतिरिक्तत्वात्(१)। एवं स्वाभावेन समं प्रतियोग्यनुयोगिभावरूपवानसम्बन्धस्यापि स्वस्व- रूपानतिरिक्ततया घटादिज्ञानस्य घादिविषयकत्ववत् स्वाभावविषयक- स्वस्यापत्तिः(२)। कालादो ज्ञानादिसम्बन्धस्था(३)तिरिक्तत्वे च वि. निगमनाविरहात् विषयनिष्ठतत्सम्बन्ध(४)स्याप्यतिरिक्तत्वसिद्धिनित त्यूहैव । एवं विषयताया ज्ञानस्वरूपत्वे घटपटावित्यादिसमूहालम्ब- , नात्मकैकज्ञानीयघटपटादिरूपनानाविषयनिष्ठविषयतानामेकतया दृशज्ञानानां घटत्वपटत्वाधवच्छिन्नपटघटादिनिष्ठविषयताकतया भ्रम. त्वापत्तिः, तवृत्तिधर्मावच्छिन्नतन्निष्ठविषयताशालिबुद्धरेव भ्रमत्वा- (५) । तादशज्ञानानन्तरं घटत्वेन पट जानामोत्याकारकानुव्यवसाया. पत्तिश्च घटत्वावच्छिमपटनिष्ठविषयताकशानस्यैव तादृशानुव्यवसाय. विषयत्वात् । न च तादृशसमृहालम्बनीयघटपटादिनिष्टविषयताया ऐक्येऽपि सा विषयता घटत्वाचवच्छिन्नविषयतात्वेन घट एवं वर्तते पटत्वाधच्छिन्नविषयताखेन पट एव वचते, मतो न ताब्दशधियो भ्रम- त्वापत्तिः, तदवृत्तिर्या धर्मस्तवच्छिन्नविषयतात्वेन तवृत्तिर्या वि- षयता तत्प्रतियोगिन एव ज्ञानस्य प्रमत्वात(६), नवा तादृशसमूहा- लम्बनानन्तरमुक्तानुव्यवसायप्रसङ्गा, घटत्वाधवच्छिन्नविषयतावेन प. टादिवृत्तिविषयताप्रतियोगिन एव ज्ञानस्य तद्विषयत्वादिति वाच्यम् । यतः घटत्वाधवच्छिन्नविषयतात्वेन पटादिवृत्तित्वं हि तपावच्छिन्न- निरूपितपटादिनिष्ठाधिकरणताकत्वं, तादृशी चाधिकरणता यदि शुद्ध- विषयतास्वावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणतातोऽनतिरिक्ता तदा तादृशशा. नीयपटादिनिष्ठविषयतायामपि तादशाधिकरणताकत्वमक्षतमेष, अति- (१) घटानुयोगिकघटज्ञानप्रतियोगिकविषयत्वस्य कालानुयोगिकघटज्ञानप्रति. योगिककालिकसम्बन्धस्य च घटज्ञानस्वरूपतक्यात घटज्ञानविषयतावान् काल इति प्रतीत्यापत्तिरिति भावः । (२) घटज्ञानप्रतियोगिकविषयत्वस्य घटज्ञानप्रतियोगिकानुयोगित्वस्य च घट. ज्ञानस्वरूपतया ऐक्यात् घटज्ञानविषयतावान घटज्ञानाभाव हति प्रतीत्यापत्तिरिति (३) कालिकानुयोगित्वादेः । (४) विषयत्वल्य। (५) वस्तुविशिष्ठविषयताकज्ञानत्वं ममत्वम् , वैशिष्ट्या स्ववृत्तित्वस्वाति- धविच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेन । (६) वस्तुविशिष्ट वृत्तितावद्विषयताकज्ञानत्वं श्रमत्वम् । वैशिष्ट्यच्च स्वनि- रुपितत्वस्वावृत्तिधर्मावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन । भावः।

·२७० वादवारिधी रिक्ता चेत्, तर्हि किमपराद्धमतिरिक्तविषयतया(१) इति । विषयताया जिषयस्वरूपत्वे च घटत्वप्रकारकप्रमानिरूपितायाः पट. स्वप्रकारकत्रमनिरूपितायाश्च घटनिष्ठविषयताथा ऐक्यप्रसङ्गेन घटत्व- प्रकारकप्रमायाअपि भ्रमत्वापचिः । एवं घटवभूतलं घटभूतलसंयोगा इति शानयोरविशेषप्रसङ्गश्च, वि. षयाणां तदात्मकविषयतानाञ्च विलक्षणत्वात् । (२)न च प्रथमज्ञाने सम्बन्धविधया भालमानस्य संयोगस्य सम्बन्धोऽपि (३) प्रधिको भा. सते न तु समूहालस्बनरूपे चरमज्ञाने, इत्यत एव.४) उभयो लक्षण्य- मित्युपाध्यायमतं सम्यक् । संयोगादिप्रतियोगिकसम्बन्धमादायाऽपि समूहालम्बनलम्भवात्(५) न च संयोगसंसर्गकविशिष्टबुद्धौ संयोगः स्वरूपत एव भालते न तु संयोगस्वेन, सखण्डपदार्थस्यापि सम्बन्ध. विधया स्वरूपता भानाभ्युपगमात् , उक्त समूहालम्बने(६) च संयोगः स्वेन संयोगो भासते इति संयोगत्वरूपाधिकविषयभानाभानाभ्यामेव त. यो विशेष इति धाच्यम् । एवमपि घटवभूतलं संयोगश्च घटभूतलसं. योगा इति ज्ञानयोविशेषानिर्वाहात् । घटवद्भूतलमिति ज्ञानस्थ घटप्र. कारकत्वमेव घटविशेषयकाक्तसमूहालम्बनात् विशेष इति चेत् । घटप्र. कारकत्वं हि घटनिष्ठप्रकारताप्रतियोगित्वं, घटविशेष्यकत्वञ्च घटनिष्ट. विशेष्यताप्रतियोगित्वं, तत्र च ज्ञानीयप्रकारताविशेष्यते यदि प्रकार. विशेष्याभ्यामनतिरिक्ते तदा उक्तविशिष्टबुद्धरपि घटविशेष्यकत्वम् उक्तसमूहालम्बनस्यापि घटप्रकारकत्वं दुर्वारमेव, घटात्मकयोस्तनिष्ठप्र. कारताविशेष्यतयोर्भवन्मतेऽभिन्नत्वात् । यदि च ते अतिरिक्त तदा सिद्धं नः समीहितं प्रकारताविशेष्यतयाविषयतात्मकत्वात् । यत्तु भासमानवैशिष्ठ्यप्रतियोगित्वं प्रकारत्वं तादृशधैशिष्टयानु. गित्वं च विशेष्यत्वं न विषयतारूपमिति(s)। सदसत् । उक्तसमूहालम्बनस्यापि घटप्रतियोगिकवैशिष्ट्यविषयक- (१)त्वावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्नवृत्तित्वविषयतात्वावच्छिन्नवृत्तित्वयो. क्ये उक्तदोषतादवस्थ्यम्, भिन्नत्वे च विषयताया एव भिन्नत्वमस्तु इति भावः । (२) भवेत्यस्य सम्यगित्यनेन सम्बन्धः । (३) प्रतियोगित्वानुयोगिल्वरूपः । (४) संयोगप्रतियोगिकसम्बन्धमानाभानाम्यामेव । (५) तथाच घटेवभूतलं घरभूतलसंयोगप्रतियोगित्वानुयोगित्वानीति ज्ञान- योरविशेषप्रसङ्ग इति भावः। (६) बटभूतलसंयोगा इति ज्ञाने (.) प्रतियोगित्वानुयोगिस्वरूपप्रकारताविशेष्ययोरतिरिकत्ये सिद्धेऽपि विषयतायामतिरक्तत्वसिद्धिरित्याशयः । . - ·(३७) विषयतावादवाचिः। २७१ , . कतया घटप्रकारकत्वापत्तः, संयोगादिरूपव्यधिकरणसम्बन्धेन द्रव्य- स्वादिभ्रमस्य द्रव्यत्वादिप्रकारकत्वानुपपत्ते, भूतले घट इत्यादिशा- नस्य भूतलायनुयोगिकसंयोगादिविषयकतया भूतलादिविशेष्यकस्वाप- त्तेः, गुणादौ संयोगादिसम्बन्धेन बटादिभ्रमस्य गुणादिविशेषयकस्वा- नुपपत्तेश्च । मथ वास्तवताशवेशिष्टयप्रतियोगित्वानुयोगित्वे न प्रकारतावि. शेष्यत्वे येन उक्तदोषाणामवसरः स्यात् , अपि वैशिष्टयप्रतियोगितया तदनुयोगितया च भासमानत्वमेव प्रकारस्वं विशेष्यत्वञ्च इति चेन्न । प्रतियोगितयेत्यादौ तृतीयार्थस्य दुर्वचत्वात , भासमानत्वस्य ज्ञा. नविषयतात्मकतया प्रकारताविशेष्यतयाविषयतास्वसिद्धेश्च । यत्तु विषयत्वं न केवलज्ञानस्वरूपं नापि केवलविषयस्वरूपमपि तु ज्ञानविषयोभयस्वरूपमतान प्रागुक्तदोषाणामवसरः, तथाहि घटप. सावित्यादिसमूहालस्बनीयघटादिनिष्ठतज्ज्ञानघटाधुभयात्मकघटत्वाद्य- बच्छिन्नविषयतायाः पटादिनिष्ठतज्ज्ञानपटायुभयात्मकपटत्वाद्यवच्छि- ज्नविषयतानात्मकतया न तादशाक्षानस्य प्रमत्यापत्तिः, न वा उपद- शितविशिष्टधीसमूहालम्बनयारविशेषप्रल, ताद्शसमूहालम्बनस्य त. थाविधविशिष्टबुद्धिनिरूपिततज्ज्ञानघटोभयात्मकप्रकारताऽनिरूपकत्वेन विषयतावलक्षण्यस्था लत्वात् इति । तदप्यसत् । घटपटावित्येतादृशसमूहालस्बनात्मकज्ञानस्य तज्ज्ञा. नपटोभयात्मकपटत्वावच्छिरपटनिष्ठविषयताकत्वेन घटस्वावच्छिन्नघट. निष्ठतज्ज्ञानघटोभयात्मकविषयताकत्वेन च घटनिष्ठा या पटत्वा- वच्छिन्ना तज्ज्ञानरूपा विषयता तन्निरूपकत्वेन भ्रमत्वापचेढुंवारत्वात् । अथ तद्धर्मावच्छिन्नविषयतात्वं तज्ज्ञानतत्तद्विषययोर्यालज्यवृत्ति उपेयते, एवञ्च तद्धविच्छिन्नविषयतात्वेन तद्धनिधिकरणवृत्ति विषयता तत्प्रतियोगित्वमेव भ्रमत्वम् , उपदर्शितसमूहालम्बने च पट. त्वाधवच्छिन्नविषयतात्वस्य तज्ज्ञानपटाधुभयपर्याप्ततया तेन रूपेण तदुभयात्मकविषयता न घटादिवृत्तिः, घटादेस्तद्रूपाश्रयपटाधात्मकवि. षयत्वासम्बन्धित्वात, स्वाश्रययावद्वयक्तिसम्बन्धिन एवं व्यासज्यवृत्ति. धर्मपुरस्कारेण तदाश्रयवत्वात , इति न तस्य भ्रमस्वापत्तिः इति चेत् । पटत्वाधवच्छिन्नविषयतात्वं स्वरूपादतिरिक्तं न बा ? आद्य किम- पराद्धं तद्रूपावच्छिन्नातिरिक्तविषयतया, अन्न्ये च तस्य व्यासज्यवृत्ति- स्वानुपपत्तिः तत्तत्स्वरूपस्य प्रत्येकविश्रान्तत्वात् । , ·" वादवारिधी एवं तद्रूपेण(१) घटादिवृत्तित्वं विषयतात्वेन घटादिवृत्तित्वादति- रिक्तं न वा ? भाये किमपराद्ध नतिरिकविषयतया । अन्त्ये च तद्रूपेण घटादिवृत्तित्वं वादशहानीयस्वात्मकविषयताया अक्षतमेव । एवं जातिमान घट इत्यादौ घटत्वाद्यकविषयवृत्तेरेकज्ञानीयविषय- ताथा जातित्वाद्यवच्छिन्नत्वतदनवच्छिन्नत्वाभ्यां विध्यमनुपपन्न, शान. ছ ি ত্মিদিয়া আনিনিশ্বাথান্ধায় रत्वादिविषयलाशालिज्ञानात् तादृशज्ञानस्य विलक्षणविषयताशालिवा. नुपपत्त्या विलक्षणाकारकतानुपपत्तिः, तस्मात् विषयत्वमतिरिकमेव । अथ विषयतावत् विषयेऽनुयोगिताऽऽख्यस्तत्लम्बन्धी ज्ञाने प्रतियो- गिताऽऽख्यस्तस्लम्बन्धश्च तुल्ययुक्त्याऽतिरिक्त एव उपगन्तव्यः । स्व. रूपानतिरिकत्वे(२) ज्ञानविषयनिष्ठयोस्तत्सम्बन्धयारविलक्षणतापत्या ज्ञालस्थेव विषयस्यापि विषयकत्वं विषयवत् ज्ञानस्यापि तद्विष. यत्वमापयेत्त । एवं विषयताया ज्ञानघटादिनिष्ठेन सम्बन्धेन लाई का भावादिनिष्ठसम्बन्धस्यापि(३) अनलिरिक्तत्वेन बैलक्षण्यानुए. पत्या कालाऽभावादीनामपि घटादिविषयकत्वापत्तिः, घशानादिवि. অন্ধকাথলি। যে বস্তু নাহাত্মত্যাঞ্জি গ্র तलम्बन्धादिरपि अतिरिक्तः स्वोकरणीय इत्यनवस्थितसम्बन्धधारा- कल्पनप्रसङ्गः । एवं विषयतासम्बन्धेऽपि ज्ञानस्य तदोयतालियामको निरूप्यत्वाऽऽख्यसम्बन्धविशेषः तुल्ययुक्त्याऽतिरिकः स्वीकरणीयः एवं तत्सम्बन्धादिरपि इति तत्रापि सम्बधंधाराऽनवस्थापत्तिः इति चेत् । का क्षतिः, न हि प्रामाणिकानवस्थाया दूषणावहत्वम् । विष्यतावत् विषयित्वरूपज्ञानातुयोगिकविषयसम्बन्धेोऽपि मतिः रिक्त एव, न तु विषयताप्रतियोगित्वमेव विषयित्वम् , विषयित्वमेवा. तिरिक्तं तत्प्रतियोगित्वमेव विषयत्वमित्यस्यापि वक्तुं शक्यतया द्वयोरे. वातिरिक्ततासिद्धरिति। विषयता च विषयभेदात् भिद्यते अन्यथा घरपटावित्यादिसमू. हालम्बनीयघटपटादिनिष्ठविषयताया ऐक्ये पूर्वोक्तयुक्त्या ताब्दश- ज्ञानस्य समत्वापच (४) घटायेकविषयकज्ञानीयैकैकवृत्तिविषय. तातः समृहालम्बने नानाविषयवृत्त्यतिरिक्कविषयताकल्पनप्रसङ्गेन (१) पटत्वावच्छिन्नविषयतात्वेन । (२) विषयतानतिरिक्तये। (३) विषयताप्रतियोगिककालिकानुयोगित्वादिरूपस्य । ( ४ ) तदवृत्तिधविच्छिन्न तनिष्ठविषयताशालिज्ञानस्य भ्रमत्वात् ।

·, (३७) विषयताबादचीतिः । गौरवाच्च, अस्मन्नये समृहालध्वने क्लुप्तप्रत्येकज्ञानीयविषयतानामे वोपगमात् ज्ञानभेदेन विषयताभेदे मानाभावात् । एतेन-घट इत्यादिविशिष्टबुद्धेविशेष्यविशेषणभावापन्नेषु घटघट- स्वादिषु एकैव विषयता, न तु विशेष्यनिष्ठा विशेषणनिष्ठा व विषयता भिन्ना-इति मतं हेयमेव, विशेष्यनिष्टविशेषयताकविषयतया सम वि. शेषणनिष्टप्रकारतात्मकविषयताया अभेदस्थासम्भावदुक्तिमत्वात् तथा. सति(१) तादृशवुद्धौ घटनकार कस्वघटत्व विशेष्यकत्वयोराशतेः । न च प्रकारताविशेष्यतयाविषयतापतायावेय मनुपपत्तिः, सैव(२) न, अपि तु पदार्थान्तरे एव ते, (३) तयाविषयता मानाभावादिति वाच्यम् । विषयेऽतिरिक्तविषयताना तमाच विषशतावस्या कल्पनामपेक्ष्य विष. यवृत्तित्वेन क्लूसाना प्रकारताविशेष्यतानां विषयतात्वकल्पनस्यैव न्याय्यत्वात्। यच--निर्विकल्पकीया प्रकारमाविशेष्यताभिनवेनोश्यमतसिद्धा या विषयता विशिष्टज्ञानस्यापि सैव विषये अस्वन्धः, तत एव च वि. शिष्टयुद्धैरपि सविषयकत्व निर्वाहोऽस्तु किप्रकारतादीनां विषयतात्यो. पगमेन, भकारतादीनां विषयतानात्मकरयेऽपि तद्धलक्षण्यस्य ज्ञान- लक्षण्यसम्पादकत्वे(४) कश्चिविरोध-इत्यपि हेयमेव । प्रकारता. विशेष्यतयाविषयतात्वानुपगमे व्याप्यपक्षविशेष्यकपरामर्शयो(५)र्यायः विषयतानिरूपितपक्षविषयताशालिवेनानुगमस्याऽनुमितिहेतुत्वासम्म वात् कारणताबाहुल्यापत्ते निर्विकल्पकोयविषयतायाः परस्परं निरूप्य. निरूपकभावविरहात् । एवं संसर्गज्ञानल्यानुपनायतामले उपनीतभानं प्रति उपनायकज्ञानस्य तत्प्रकारकत्वेन तद्विशेषयकत्वेन च हेतुताद्वय. मन्मले तु प्रकारताविशेष्यते संसर्गताभिन्नविषयतात्वेनानु. गमय्य एकहेतुताकल्पनसम्भवात् । एवं निर्विकल्पकीयविषय. ताया, विशिष्टबुद्धाबुपगमे घटत्वादिनिर्विकल्पकादिव जातित्वा. दिना घटत्वादिज्ञानाइपि स्वरूपता घटत्वादिप्रकारकाया घट इत्या. द्याकारकविशिष्टयुद्धरापत्तिः। न च स्वरूपतस्तद्विशिष्टयुद्धौ तविशे- ध्यकतज्ज्ञानत्वेन हेतुत्वात् नायं दोष इति वाच्यम् । तथासति जाति. घंटश्चेत्यादिज्ञानात् घट इत्यादिविशिष्टबुद्धयनुपपत्तेरिति । . प्रसङ्गा . (१) अभिन्नत्वे। (२) विषयतारूपतैव । (३) प्रकारताविशेष्यते । (४) विशिष्टबुद्धेनिर्विकल्पकवलक्षण्यप्रयोजकत्वे । ( ५ ) वह्निव्यायधूमः पर्वते, बहिव्याप्यधुमवान् पर्वत इति ज्ञानयोः ।

·बादवारिधी - ७ यत्तु-विशिष्टबुद्धिविषयता विशेषयामात्रे मतु विशेषणेऽपि माना. भावात् । न च विनिगमनाविरहा, घट इत्यादिज्ञानानन्तर घट जानामीत्यायनुब्यवसायेन घटरूपविशेष्येण समं ज्ञानस्य सम्बन्धा वगाहनात घटादिरूपविशेष्ये ज्ञानस्य विषयतात्मकसम्बन्धस्यावश्यो. पेयत्वात् । घटत्वं जानामीत्याधनुव्यवसायस्तु तत्रासिद्ध एव, तस्य घटस्वत्वविशिष्टवैशिष्टयावगाहित्लेन घटत्वत्वप्रकारकव्यवसायानन्तर- मेव तत्सम्भवात्(१), घट इत्यादिव्यवसायस्य च स्वरूपत एव घट स्वादिप्रकारकतया घटत्ववाद्यमकारकत्वात् । ज्ञानांशे स्वरूपतो घट. स्वादिविशेषणकोऽनुब्यवसायोऽपि न तत्र सम्भवति, ससम्बन्धिका- दार्थप्रत्यक्षस्थ किश्चिद्विशिष्टसम्बन्धिवैशिष्टयावगाहित्यनियमात् । न चायं घट इत्यादिव्यवसायानन्तरं घटत्वेने जानामीत्याद्याकारकानु. व्यवसायेन घटत्यादिरूपविशेषणेनापि समं ज्ञानस्य लम्बन्धावगाहनात् (२)तत्रापि विशिष्टधीविषताभ्युपगम आवश्यक इति वाच्यम् । यत. स्तत्र शानाग्वयिवैशिष्टयं न तृतीयार्थः, अपितु द्वितीयाविषयतान्व. यिघटत्वादिप्रकारकत्वम् । न च विषयतानिष्ठं घटत्वादिप्रकार करवं घटत्वादिनिष्ठप्रकारतानिरूपकत्वं तदभ्युपगमे च विशेषणीभूतघट- स्वादेविशिष्टधीविषयतासिद्धिनिष्प्रत्यू हैव, प्रकारताया विषयतावि. शेषात्मकत्वादिति वाच्यम् । यता विषयतानिष्ठं घटत्वादिप्रकारकत्वं न घटत्वादिनिष्ठप्रकारताख्यविषयतानिरूपकत्वमपि तु घटत्वाधवच्छि- नत्वम् , अवच्छिमत्वञ्च प्रतियोगित्वकारणत्वाधिकरणत्वादाविव विष. यतादावपि घटत्वादेः सम्बन्धविशेष एव, सच अतिरिक्तोऽनतिरिक्तो वेत्यन्यदेतत् । इयांस्तु विशेष:-प्रतियोगित्वादावन्यूनानतिप्रसकत्वमवच्छेद्याव- च्छेदकभावे तन्त्रं, न तु विषयतास्थले, व्यधिकरणधर्मस्यापि विषय- तावच्छेदकत्वात् । विशेषणनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वमेव वा विषयतानिष्ठं तत्प्रकारकत्वम् । प्रस्तु वा विशेषणे विषयतानिरूपितःप्रकारताख्यधर्म- विशेषः, तथापि तस्य विषयताटवे ज्ञानप्रतियोगिकत्वे च मानाभाव- इत्यतिरिक्तविषयतावादिनां प्राचीनकदेशिनां मतं, तदपि अनुपा- देयमेव । विशेषणस्य विशिष्टज्ञानाविषयत्वे तद्धर्मविशिष्टज्ञानानन्तरं तद्धर्मविशिष्टज्ञानानुपपत्त, विशिष्टवुद्धौ विशेषणविषयकज्ञानस्थ हेतु. स्वात् , भवन्मते तविशिष्टज्ञानस्य तद्विषयकवाभावेन तदहेतुत्वात् । (१) विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबुद्धौ विशेषणताबच्छेदकप्रकारकज्ञानस्या कार- (२) विशेषणेऽपि । .. , णत्वात्।

·(३७) विषयतावादधीचिः। एवं विशिष्टशानात् विशेषणविषयकापनीतभानस्याप्यनुपपत्तिः, तदुप. नीतभाने तद्विषयकज्ञानस्यैव हेतुत्वात् । एतादृशयुक्त्या विशेषणस्य দ্বিামীজ্বি হাঅা অস্ব জু ভকামালু নিগুয়ামাখা पव विषयतात्वसिद्धिरित्यवधेयम् । अथ तद्विशिरवुद्धौ तदुपनीतभाने व स्ववृत्तित्वस्वकारकत्वान्य- तरसम्बन्धेन तद्विशिष्टा या विषयता तच्छालिज्ञानलेनैव हेतुतावा. (৫), দুখ ভিমৗ ৰিাহজালাম্বিস্বত্ব বায়ানা तद्विशिष्टज्ञानान्तरस्य तदुपनीलभानस्य च नानुपपत्तिः। न चोपद. शितकारणतावच्छेदकोटावस्यतरसम्बन्धेन तवैशिष्टयय विषयतायां निवेथे अभ्यतरत्वघटकमेश्याम्मिथो विशेष्यविशेषणमारे विनियम- नाविरहेण कारणतावाहुल्यमिति वाच्यम् । यतस्तादृशान्यतरस्य अन्य तरत्वेन न सम्बन्धता, अपि तु स्वरूपत एव । न चैवमप्यननुगमात् कारणताधिक्य व्यभिचारश्वेति वाच्यम् । सम्बन्धाननुगमेऽपि ताव- निष्ठसम्बन्धताया ऐक्योपगमेन वदोषानवकाशात् । अत एव सम्बधा. ननुगमो न दोषायेति प्राचां प्रवादोऽपि । न चैवमपि स्ववृचिस्यस्वप्र- कारकत्वान्यतरसम्बन्धेन तद्विशिष्टविषयतामपेक्ष्य स्ववृत्तित्वसम्बन्धेन तद्विशिष्टविषयताया लाघवेन तद्विशिष्टबुद्ध्यादिजनकतावच्छेदकत्वसि. द्धनिष्प्रत्यूहतया विशेषणस्यापि विशिष्टधीविषयत्वं दुर्वारमिति वाच्यम्। प्रकारतायां विषयतात्वोपगमे घटस्वादिरूपेण घटादिविषयकस्मरणादौ तथाविधज्ञानस्य घटत्वादिप्रकारतानिरूपितघटादिनिष्ठविशेष्यताशालि. ज्ञानवेन घटादिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितघटत्वादिप्रकारताशालिज्ञानत्वेन वा हेतुत्वे गौरवात् , अस्मन्मते च नैताद्शविनिगमनाविरहावकाशा, विशेष्यतानिरूपिलप्रकारताया, शानप्रतियोगिकत्वाभावेन परम्पराल. म्बन्धेनैव(२) तस्या जनकतावच्छेदकत्वस्योपगन्तव्यतया तदपेक्षया प्रकारतानिकपितविशेषयतायाः प्रतियोगितासम्बन्धेन जनकत्तावच्छेद. कावे लाघवस्यैव विनिगमकत्वात् । मैवम् , उक्तविशेषणशानादिकारणतावच्छेदकलाघवेन प्रकारतायां विषयतात्वस्य शानप्रतियोगिकस्वस्य च सिद्धावेव शितस्मरणादिहे- तुतायां विनिगमनाविरहावतारेण गौरवावतारात , तादशगौरवस्य फलमुखत्वेनादोषत्वात्, यसिद्धिमुपजीव्य गौरवावतारस्तरिसद्धौ तस्य . (१) निर्विकपकात् विशिष्टबुध्युपपत्यर्थं प्रथमसम्बन्धनिवेशः । ( २ ) स्वनिरूपकविशेष्यताप्रतियागित्वसम्बन्धेन । MERIALS ·३७६ बादवारिधी विरोधित्वासम्भवात् । पर्व घरवत् भूतलमित्यादिविशिषुद्धधनन्तरं भूतलं जानामीत्यनुव्यवसायवच घट जानामीत्याद्याकारकस्य झाने घटादिसम्बन्धावगाहिनोऽनुव्यवसायस्यापि सर्वानुभवसिद्धतया विशे. অযাধি খিষাংলা গাহ্ম ল ম ল মহ্মান্ধ विषयताप्रतियोगित्वरूपपरम्परालम्बन्ध एव ज्ञाने घटस्यानुव्यवसायेन गृह्यते इति वाच्यम् । विशेषणीभूतघटादिव तादशविशिष्टबुद्धिविषयः, न तु भूतलादिरूपविशेष्य, भूतलं जानामीत्याधनुव्यवस्वायेन तु स्ववि. शेष्यकविषयताप्रतियोगित्वरूपभूतलादिनिकपितपरम्परासम्बन्ध एव ज्ञानादौ गृह्यते इत्यस्यापि सुवचतथा विनिगमनाविरहेण विशेषणविशे. ज्ययोरुभयोरेव विशिष्टधोविषयतासिद्धनिराबाधत्वात् इत्याहुः । विशेष्यताप्रकारतावत् संसर्गत्वस्यापि विषयताविशेषात्मकत्वात् संसर्गस्यापि विशिष्टधीविषयत्वम् ॥ अच्छालाः-संसर्गस्य विशिष्टधीविषयत्वे भानाभावः, घट इत्या. दिज्ञानानन्तरं समवायं जानामीत्याद्याकारकानुव्यवसायस्यासिद्धत्वात् तादृशानुव्यवसायस्य समवायत्वविशिष्टवैशिष्टयावगाहितया वायत्वप्रकारकज्ञानानन्तरमेव तत्सम्भवात् ॥ अथ विशिष्टवुद्धः संसर्गानवगाहित्ये बाधबुद्धिप्रतिबन्धकतायाः सं. सर्गविशेषनियन्त्रितत्वासम्भवात कपालम्मिकसंयोगादिसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकघटायभाववत्तानिश्चयस्य समानधम्मितावच्छेद- कर्क किञ्चिदेव घटादिप्रकार ज्ञान प्रतिबध्यं न तु सर्वमित्यनुभवव्या. कोपः । न च बाधबुद्धिप्रतिबन्ध तायाः सम्बन्धविशेषनियन्त्रितत्वानु. रोधेन तत्प्रतिबध्या लम्मितावच्छेदकबुद्धः सम्बन्धावगाहिस्वसिद्धावपि निमितावच्छेदकबुद्धेस्तथास्वं नियुक्तिकमिति वाच्यम् । निर्ध- मिर्मतावच्छेदकविशिष्टबुद्धेरपि ग्राह्यधर्मिकावृत्तित्वज्ञानप्रतिबध्य. भवृत्तित्वज्ञानप्रतिबन्धकताया: सम्बन्धविशेषनियन्त्रितत्वानुरो- धेन तत्रापि सम्बन्धावगाहित्वस्यावश्यकत्वात् । एवं प्रमावभ्रमत्वयोः सम्बन्धविशेषनियन्त्रितत्त्वानुरोधेनापि सकलविशिष्टबुद्धानां सम्बन्धा- वगाहित्वमावश्यकम् , तयास्तथात्वानुपगमे कपालविशेष्यकं घटादि. प्रकारक किश्चिदेव ज्ञानं प्रमा, तथाविधच किञ्चिदेव ज्ञानं भ्रम इति प्रतीतिर्न स्यात् , अपि तु कपालादेः समवायेन घटादिमत्तया तथा. विधं सकलमेव शानं प्रमा स्यात् , संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नघटाद्य- भाववत्तया च तथाविधं सकलमेव ज्ञानं भ्रमः स्यात् इति चेन्न । तया ·(३७) विषयताबादवाचित . विशिष्टयुद्धः सम्बन्धविषयत्वासन्युपगमेऽपि तटस्थेन(१) संसगैण समं प्रकारताया अवच्छेयावच्छेदकभावापगमात्, वावुद्धिप्रतिब. ध्यतावच्छेदकस्य प्रमावसमत्वयोश्च सम्बन्धविशेषावच्छिन्नप्रकारता. घटितत्वादुक्तानुपपतिवारण लम्भवात् । न च प्रकारतानिरूपित. सांसर्गिकविषयताश्रयत्वमेव संसर्गस्य प्रकारतावच्छेदकत्वमन्यस्य दुर्घचत्वादिति संसर्गस्य विशिष्टधीविषयवसिद्धिनिष्प्रत्यू हैवेति वा. व्यम् । प्रतियोगित्वादिनिरूपिताया इव प्रकारतानिरूपिताया अपि शंसर्गनिष्ठावच्छेदकताथाः स्वरूपसम्बन्धरूपत्वात् पदार्थान्तररूप. स्वाहा विषयताविशेषात्मकत्वेऽपि तद्रूपतायास्तुल्यत्वात् तस्या वि. षयतात्वस्य नियुकिकत्वात । तादृशावच्छेदकताविशेष एव च संसर्ग- तापदार्थः, न तु विषयताविशेषः । अथ संसर्गस्य विशिष्टबुद्ध्यविषयत्वे तसंसर्गकज्ञानात् तद्विशि. एबुद्धितदुपनीवभानानुदयप्रलङ्गः । न च ततस्तयोरुत्पादस्यानुभविक- वाभावादिष्टापत्तिः, तथासति स्वरूपतो मनस्त्वादिविशिष्टवाचकमन:- पदाधीनशाब्दबोधानुपपत्तेः, तथाहि मनःपदात् स्वरूपता मनस्त्व. प्रकारिका शाब्द्धीभविष्यात, तत्र च स्वरूपतस्तत्प्रकारकशक्तिज्ञान- पदार्थोपस्थित्यादिः कारणं जातिवादिना तत्प्रकारकशक्तिज्ञानादितो जातिवादिनैव तत्प्रकारकशाब्दबोधोदयात् , अन्यथा कदाचित आतित्वादिना तत्प्रकारकः कदाचित् स्वरूपतत्तत्प्रकारकः शाब्दबो. ध उत्पद्यते इत्यत्र नियामकाभावप्रसङ्गात् । स्वरूपतस्तत्प्रकारकशक्ति. ज्ञानपदार्थोपस्थित्यादिकञ्च स्वरूपतस्तद्विषयकज्ञानं विना न सम्मवति, स्वरूपतस्तद्विशिष्टबुद्धौ स्वरूपतस्तद्विषयकज्ञानस्य हेतुत्वात् । स्वरू- पतो मनस्त्वादिविषयकश्च निर्विकल्पकज्ञानं न सम्भवति, अतीन्द्रियस्य निर्विकल्पकावेद्यत्वात् निर्विकल्पकस्यालौकिकत्वनियमात् । स्वरूप. तस्तत्प्रकारकज्ञानस्यापेक्षणे च तत्रापि तादृशज्ञानस्यापेक्षणीयतया अनवस्थाप्रसङ्गः, अस्मन्मते च स्वरूपतः संसर्गविधया किञ्चिज्ज्ञाने मनस्त्वादिानं स्वोकृत्व तन्मूलकात् स्वरूपतस्तत्प्रकारकशक्त्यादि. ज्ञानात् तथाविधशाब्दधिय उपपत्तिः । न चैवं स्वरूपतो निखिलजा. तिसंसर्गकज्ञानात् स्वरूपतो निखिलजातिप्रकारकज्ञानसम्भवेन सावं. ज्ञापत्तिरिति वाच्यम् । फलबलाद् कस्यचिदेव पदार्थस्य कदाचित्संस. गंविधया भानापगमेन स्वरूपतः संसर्गविधया निखिलजातिमानस्य कदाप्यनभ्युपगमात इति चेन्न । (१) विशिष्टयुद्धविषयेण ।

·२७८ वादवारिधी तत्संसर्गकवानस्य सद्विशिष्ठचुल्याद्यजनकत्वेऽपि स्वरूपो मनस्त्वप्रा कारकस्मरणमूलकतथाविधशक्त्यादिज्ञानान्तथाविधशाब्बोधनिर्वाहात्। লৰ লগাই থাদ্ধাদ্ধাইলি था तदसम्भवेन तदसम्भव इति वाच्यम् । भवान्तरप्रभवानुभवाहित. संस्कारादेव तथाविधस्मरणोपपत्तेः। नच जन्मान्तरीयतथानुभवेऽपि पयनुयोगतावस्थ्यम् , तत्र तत्प्राक्तनजन्मजाततथाविधानुभवाहित. संस्कारमूलकस्मरणस्य गतित्वात् , जन्मप्रवाहस्यानादितया ताब्द- शानवस्थाथा अकिञ्चित्करत्वात् । প্রথা জানিনালি। ফলেজান্ধাবীহালকা- रादेव स्वरूप तस्तत्प्रकारकस्मरणमुत्पद्यते सामान्यतस्तरप्रकारकस्मारणे तत्प्रकारकत्वेनैव ज्ञानसंस्कारयाः कारणत्वात् , स्वरूपवस्तरप्रकारक- स्मृतौ स्वरूपतस्तत्प्रकारकत्वेन तयाहेतुताया अप्रामाणिकत्वात् । नचै- वं जातिवादिना मनस्त्वादिप्रकारकस्मरणमात्रस्यैव स्वरूपता कारकत्वापत्तिरिति केवलं जातिमानित्याकार कस्य स्मरणस्या विलोपन- सङ्ग इति वाच्यम् । स्वरूपतस्तत्प्रकारकस्मरणे उद्बोधकविशेषस्थव नि. यामकत्वात् मन इत्याद्याकारकस्मरणं यत्रानुभवसिद्धं तत्रैव ताद. शोधकस्य फलबलेन कल्पनीयवान, अन्यथा जातित्वेन स्वरूपता मनस्त्वप्रकारकक्रमिकानुभवयाहितसंस्कारवतः पुंलो भवन्मतेऽपि स्व. रूपता मनस्त्वाप्रकारकजातिमानित्याकारकमनस्त्वप्रकारकस्सरणवि. तोपापत्तिः। न च जातित्वेन मनस्त्वप्रकारकांसकारात्स्वरूपता मन- स्त्वप्रकारकापरणं न सम्भवति तत्र मनस्त्वांशे जालित्यभाने बाधका- भावादिति वाच्यम् । तदंशे जातित्वभानेऽपि जातिमन्मनश्चेत्याकार. कस्य तदंशे द्विविधविषयताशालिनस्सारणस्या सम्भवात् ॥ वस्तुतस्तु जातित्वांशे भोषद्शायां तथाविधसंस्कारान्मन इत्याकार. कस्मरणं निराबाधमेव । तदंशे मोषश्च तद्भासकोद्वोधकासमवधानम् । न च किश्चिद्रूपेण तत्प्रकारकसंस्कारादपि स्वरूपतस्तस्प्रकारकस्मरणस्य मोषवशादुत्पत्तो जातिस्वादिसामान्य प्रत्यालत्तिजन्यतत्प्रकारकनिखि- लजातिविषयकानुभवाहितसंस्काराजातित्वायंशे मोषदशायां स्वरूपतो निखिलजातिप्रकारकस्मरणसम्भवात् सार्वज्ञापत्तिरिति वाच्यम् । उ- बोधकस्य फलबलकल्पनीयतया जातित्वाचं मोषदशायां निखिलजा. तिभासकोडोधकस्याकल्पनेनापत्तिविरहात् इत्यलं पल्लवितेन ॥ इत्थं च विशिष्टसंविदालम्बन्धानवलम्बिता न कथंचिदपि कश्चि- दनिर्वाहमावहन्तीति युक्तितम् न तन्त्रसिद्धान्तविरोधः प्रतिरुणद्धि ॥

·(३७) विषयताबादचीचिः। + केचिचु-विशिष्टसंसर्गबुद्धौविशिष्टसंसर्गघटकविशेषणीयसंसर्गतायां प्रकारतावं तथाविधविशेषयीयसंसर्गतायां विशेष्यतात्वमावश्यकम् । न्यथा कम्बुनीवादिमवाधवच्छिन्नत्यरूपेण प्रतियोगितासंसर्गंककम्बु: श्रीवादिमानास्तीत्याधाकारकबुद्धधमत्वानुपपत्ते, तथाहि-तादृशक्षा भमभावांशे प्रतियोगितासम्बन्थेन न घटस्थ भ्रमः, तेन सभ्यन्धेनाभावस्य घटवश्वात् ,नापि कम्युग्रीवादिमस्त्रावच्छिन्न प्रतियोगितासम्बन्धेन तदंशे लस्य भ्रमः, विशिष्टलम्बन्धाप्रसिद्धेः, नापि स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाथ। सम्बन्धेन तदंशे कम्बुनीवादिमस्वस्य भ्रमः, तदंशे तस्याप्रकारत्यात तथासति तादशधर्मविशिष्टत्येनाभावाल्लेखापत्तः। अत एव प्रतिया. गितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन तादशधर्माशेऽभावस्थ भ्रम इत्यपि न, तद्ध माँशेऽभावस्याप्रकारत्वात् । नापि प्रतियोगित्वांशे कम्युप्रीबादिमत्त्वा. वच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकरवाशे कम्खुनीवादिभवस्य वा भ्रमः, तस्य संसर्गघटकतयाऽप्रकारत्वादिति । तस्मात्संसर्गताविशेष प्रकारतास्वविशेष्यतात्वे स्वीकृत्य पश्चात्प्रक्षितपक्ष एवापेक्षणीय इति संसर्गस्थापि विशिष्टधीविषयतासिद्धिः प्रकारतावादेविषयतास्वव्या. प्यत्वादित्याहुः॥ तदपि न शोभनतथा प्रतिभाति, उक्तबुद्धौ प्रतियोगिविशेषणताप: वस्य कम्बुग्रीवादिमत्वादेरभावाशे प्रकारतापगमे क्षतिविरहेण तदंशे तद्ममत्वस्यैव सम्भवाद, स्वातन्त्र्येण वेन विशेष्योललेखात् । अत एच दण्डी चैत्रः कुण्डलीत्यादिविशिष्टानु योगिकषैशिष्ट्यबुद्धौ समानकालीनत्वसम्बन्धेन विशेष्यतावच्छेदकद- एडादेविधेयकुण्डलायंशे प्रकारत्वेऽपि न दण्डवत्कुण्डलीत्याद्याकारकता। न च प्रकारतायाः पारतन्न्यं दुर्निवमिति वाच्यम् । उक्तस्थले प्रतियो. गिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदेनेवाभावांशे कम्युग्रीवादिमत्त्वा- देः प्रकारतापगमात् तद्विशेष यतानिरूपितप्रकारतावच्छिन्नत्वस्यव तत्पा- रतन्ध्यपदार्थवात् ॥ यत्तु-तत्र प्रतियोगिविशेष्यतयाऽभावविशेष्यतया च निक्षपिता एकैव प्रकारता स्वीक्रियते, स्वातन्त्र्येण प्रकारतास्थ ले तु विशेष्यभे- देन प्रकारताभेदः तादृशप्रकारताया, एकैकसाधारणत्वात् । एवञ्च तदीयविशेष्यतानिरूपितप्रकारताऽभिन्नत्वमेव, तपारतव्यम् । न चैवं सति तादृशज्ञानस्याभावांश इव प्रतियोग्यंशेऽपि स्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वसम्बन्धेन कम्बुग्रीचादिमत्त्वप्रकारकत्वापत्तिः, अभावविशेष्य- तानिरूपिततत्सम्बन्धावच्छिन्नाकारताया एव भवन्मते प्रतियोगिवि- प्रकारतास्थल एव विशेषणव- ·जादवारिधी সুনিথিয়াখালান্ধার সখ বাহাঙ্গন দুনিযsf तस्य भ्रमः स्यादिति वाच्यम् । तादशज्ञानस्य हि प्रतियोगिनिष्टवि. शेष्यतानिरूपिततत्संबन्धावच्छिन्नकम्धुग्रीवादिमस्वप्रकारताशालिवेऽपि प्रतियोगिनिष्ठविशेष्यतानिरूपिता या ताशसंसर्गनिष्ठसंसर्गता तनिक पकतद्धर्मप्रकारताकत्वं नास्ति ताशसंसर्गनिष्ठसंसर्गताया अभाववि. शेच्यतयैव समं निरूप्यनिरूपकभावापगमात । इत्थं च तनिष्ठविशेष्य. तानिरूपिततत्संसर्गनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतद्धर्मप्रकारताकश्यमेव तदेशे तत्संबन्धेन तद्धप्रकारकत्वमता न दर्शिताऽतिप्रसङ्ग इति । तदसत् । तथासति प्रतियोग्यंशे तादशज्ञानीयकम्युग्रीवादिमस्वर- कारताया अपि अभावपारतन्यापते, तद्विशिष्टबोधकशब्देन प्रतियो- ज्यनुल्लेखापत्तेः। মুখ অবিযালিথিযীমুখমশা নিষ্কন্ধাবান্ধালাই- क्षया संलगताय प्रकारतात्यादिकल्पममेवाचितं धर्मिकल्पनात धर्मक- रुपनाया लघुत्वात् । न च भवन्मतेऽपि तद्धर्मावच्छिन्नत्वांशे प्रतियोगि- संसगीभृतप्रतियोगित्वविशेषणतया संसर्गतायाः कल्पनीयतया धर्मिक- ल्पनमावश्पकमिति वाच्यम् । भवन्मतेप्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वांशे तद्धर्मनिष्ठप्रकारतानिरूपितसंसर्गताथाः कल्पनीयतया संसर्गताकल्पनस्य तुल्यत्वादिति चेन। অগাষী সলিবিনিময় প্রাণমন অবিশ্বঙ্কিাল- निरूपिता या प्रतियोगित्वनिष्ठसंसर्गता, सैव प्रतियोगिविशेषणनिष्ठ- प्रकारतानिरूपिता या अवच्छिन्नत्वनिष्ठ संसर्गता तन्निरूपितापि, एताव- तैव तादृशधर्मस्य स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वरूपसंसर्गभाननिर्वाहात्। एवञ्च तद्धर्मावच्छिन्नत्वविशेषितप्रतियोगितानिरूपकत्वे प्रतियोगिसं. सर्गतावादिनस्तव मम चावच्छिन्नत्वातियोगित्वनिरूपकत्वेष्वेकैकहा- सर्गताकल्पनस्य तुल्यतया तव तादशावच्छिन्नत्यनिष्ठसंलगतानिरूपित. तत्तद्धर्मनिष्ठसंसर्गतानिरूपिततद्धर्मनिष्ठप्रकारताकल्पनस्य तुल्यतया भवतां संसर्गताय प्रकारतात्वादिकल्पनस्याधिक्यात् । न च भवन्मतेपि तादृशप्रकारतायाः पारतन्त्र्यनिर्वाहाय तत्र प्रतियोगिनिष्ठविशेष्यतानि. रूपितप्रकारतावच्छिन्नत्वकल्पनमधिकमिति वाच्यम्। भवन्मतेऽपि तत्त. धर्मनिष्ठप्रकारताविशेषात्मकसंसर्गतायामवच्छिन्नत्वानुयोगिकसम्बन्ध. विशेषावच्छिन्नत्वस्याधिकस्य कल्पनीयतया साम्यात् । अथवा किमेतावता सूक्ष्मगवेषणायालेन, अस्तु संसगंताविशेषाणां प्रकारतादिविशेषरूपता, नैतावतापि संसर्गस्य विशिष्टधीविषयतासि- ·(३७) विषयतावादवाचिः । द्धिः । झटिति विघटितनियुक्तिकसिद्धान्तानुरोधनिस्तख्यगृहलाना विषयतात्वस्य प्रकारात्यादिव्यापकतामङ्गभीरुतया दुरभिभवत्वात् इति वदन्ति ॥ संसर्गतया च मम प्रकारताया विशेष्यतायाश्च निरूप्यनिरूपकमा. वाख्य सम्बन्धविशेषोऽभ्युपगन्तव्यः। स च सम्बन्धः काय्यत्वकारण- स्वाधेबवाधारत्वप्रतियोगित्वानुयोगित्वादीनां मिथस्तादृशलम्बन्ध इत्र ছিঃ ঘানির সু, অত্যা লঙ্গ বল ফল লংমান্ধ मित्येतदर्थस्य दुर्वचत्वात् । न च तत्संबकत्वे सति तनिष्ठविशेष्यतानिरूपिततत्प्रकारताकत्वमेव तत्र तेन सम्बन्धेन तत्प्रकारकत्वमिति वाच्यम् । तथासति भूतलादौ संयोगेन घटादिकं समवायेन च रूपादिकमवगाहमानाया धियो भूत. लांशे संयोगेन रूपादिप्रकारकत्वस्य समवायेन च घटादिप्रकारकत्वस्या- पत्तः। एवं समवायेन कपालाशे सयोगेन च भूतलाशे घरमवगाहमा. नाया बुद्धस्समवायेन भूतलाशे संयोगेन च कपालांशे घटप्रकारकत्वा- पत्तेः। तस्वीकारे च तस्तिष्ठविशेष्यतानिरूपिततदीयसंसर्गतानिरूपि- ताचा तदीयप्रकारता तत्प्रतियोगित्वमेव तदशे तेन सम्बन्धेन तत्प्रका. रकत्वम्, यस्य यः सम्बन्धो यत्र भासते तदीयविशेष्यतातदीयप्रकार- ताभ्यामेव तदीयसंसर्गताया निरूप्यनिरूपकभावान्नोकातिप्रसङ्गः । न च प्रकारतायाः संलगविशेषांवच्छिन्नतया तत्संसर्गावच्छिन्नतदोयप्र. कारतानिरूपिततदीयविशेष्यताकत्वमेव तेन सम्बन्धेन तदंशे तत्प्रकारक- स्वमस्तु, किमुक्तनिरूप्यनिरूपकभावापगमेनेति वाच्यम् । संसर्गनिष्ठाव- च्छेदकतानिरूपकत्वरूपसंसर्गावच्छिन्नत्वस्य प्रकारतायां स्वीकृतावेव संसर्गताप्रकारतयोनिरूप्यनिरूपकमावसिद्धः, संसर्गतायास्संसर्गनि- ष्ठावच्छेदकतारूपत्वात् । न चैवमपि प्रकारतयैव समं तस्या निरूप्यनिरू पकभावोऽस्तु, न तु विशेष्यतयापि सममुळबुद्धिनिरूपितायाः समवाय. निष्ठसंसर्गतानिरूपितघटप्रकारताया भूदलविशेष्यतानिरूपितत्वविर- हात् , संयोगनिष्ठसंसर्गतानिरूपिततःप्रकारतायाश्च कपालविशेष्यतानि- रूपितत्वविरहातुक्तातिप्रलङ्गवारणादिति वाच्यम् । विनिगमनाविरहे. औध विशेष्यतयापि तस्या निरूप्यनिरूपकभावसिद्धेनिष्प्रत्यूहत्वा- त् । एवञ्च विशेष्याप्रकारतयोलाक्षानिसप्यनिरूपकमावोऽप्रामाणि- किन्तु प्रकारतायां विशेष्यतानिरूपितसंलगतानिरूपितत्वमेव विशे- प्यतानिरूपितत्वम् , विशेष्यताया प्रकारतानिरूपितसंसर्गतानिरूपितत्व. मेव च प्रकारतानिरूपितत्वम् । कार्यकारणभावावच्छेदक ककोटौ प्रकारताविशेष्यतयोनिवेशस्तन संसर्गस्याप्यवश्यं निवेशात् , तयानिरू- ३६ वादळ . का ·वादवारिधी पानिरूपकभावानभ्युपगमेऽपि गौरवानवकाशादिति तु ध्येयम्(१)। সঞ্জালেঞ্জ জাজিলিগ্রা-লিহল্লা দ্বিাৰাণান্না । বঙ্গ লিয়াজু। এ ছাশ্রদ্ধাঞ্জলীয়াৰিাৰ লগ্ন মন एव घरत्वादेवात् । सादशी व प्रकारता जात्यखण्डोपाधिभिन्ने नस्वी. क्रियते । सावच्छिन्ना घटवदित्यादिज्ञानीयघटादिप्रकारता तत्र घटत्वा. देवच्छेदकत्वात् । न च तादृशप्रकारताया घटत्यादिना सममवच्छेद्या. वच्छेदकमावो नियुक्तिका व्यवदित्यादिज्ञानात्ताद्शज्ञानस्य घटाशे विभिन्न प्रकारकतथैव लक्षण्योपारिति वाच्यम् । तादशज्ञानीयघटा- दिप्रकारताया घटत्वाधवच्छिन्नस्यानुपगमे द्रव्यवद्भूतलं घटश्चेत्या. द्याकारकसमूहालम्बनात्मकज्ञानात् घटवत् भूतलं द्रव्यञ्चेति समूहा- लम्बनज्ञानस्यैव लक्षण्यानुपएच, उभयोरेव घरांशे द्रव्यत्वघटत्वाभयप्र. कारकत्वाद्भूतलाशे घटप्रकारकत्वाच्च, मन्मते पुनराधे द्रव्यत्वाव- च्छिन्ना घटीया प्रकारता अन्त्ये च घटत्वावच्छिन्ना सेति प्रकारतावैलक्ष. ण्यात्तयोलक्षण्यम् । वस्तुतस्तु घटत्वादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वमेव घटादिप्रकारतायां घटत्वाधवच्छिन्नत्वम् । न च प्रकारताविशेष्यतयोरेव निरूप्यनिरूपक. भावो न तु प्रकारतयारपीति वाच्यम् । तत्र घटादिनिष्ठायाः भूतलादि. निष्टविशेष्यतानिरूपितप्रकारताया एव घटत्यादिप्रकारतानिरूपितवि- शेयतात्मकत्वात् शादशप्रकारतयोनिरूप्यनिरूपकभावोपपते। केचित्तु-घटत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदेन भूतलाशे घटस्थ प्रकारता घटवदित्येतादशज्ञाने स्वीक्रियते, अत एवोक्तज्ञानयाभद:- इत्याहुः। तच्चिन्त्यम् । परेतु-घटवदित्याद्याकारक विशिष्टविशेषणकशानं द्विविधं वि. शिष्टवैशिष्ट्यबोधात्मक, केवलं विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणा- न्तरमिति रीत्या घटत्वाद्यवगाहि च । तब प्रथमे घटत्वादेः प्रकारताव- च्छेदकत्वम् । द्वितीये तु प्रकारतात्पकविशेष्यतानिरूपितं प्रकारस्वं न तु प्रकारतावच्छेदकत्वमपि-इत्याहुः । स च विशिष्टवैशिष्ट्यविचारे रूटीभविष्यति । ছবিগুলো শস্য বিশি ক্ষতি নীহ্যালি। (१) विनिगमनाविरहादेव तयोरपि सामाभिरूप्यनिरूपकभावसिद्धिरिति केचि. त् । वस्तुतस्तु योगेनावृत्तिण इति निश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदकलाघवात्संसर्गत्व- प्रकारतयोः, संयोगेनानाधिकरणं गुण इति निश्चयप्रतिबध्यतावच्छेद कलाघवात्संसर्गत्ववि. योध्यतयोः, सम्बन्धसामान्येन घटासम्बदम्भूतलमितिनिश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदकला. धवात्प्रकारत्वविशेष्यतयोनिरूप्यनिरूपकमाव आवश्यक इति । 1 .

·(३७) विषयतावादवाचिः। . तत्र निर्मितावच्छेदके घट इत्याधाकारकज्ञाने घटत्वादिप्रकारतानिरूपित. विशेष्यतानिरवच्छिन्न । अयं घट इत्याधाकारकासमतावच्छेदककघट. त्वादिविशिष्वुद्धौच घटत्वादिप्रकारहानिरूपितविशेष्यता इन्वायच्छि- ना। श्रत एव इदन्त्वादिकं ला धर्मितावच्छेदकमित्युच्यते, विशेष्यताव च्छेदकताया एव धर्मितावच्छेदकतापदार्थत्वात् ॥ विशेष्यतानिरूपितमच. च्छेदकत्वं च न तन्निरूपितप्रकारत्वम् , तथालति घट इत्यादिज्ञानेऽयं घट इत्यादिशाने च घटत्वस्य धर्मितावच्छेदकत्वापत्ते, निर्धर्मितावच्छे. दककविशिष्टबुद्धिविलेपप्रलङ्गाच्च, किन्तु प्रतियोगित्वादिनिरूपिताथ- च्छेदकत्ववत् स्वरूपविशेषः पदार्थान्तरमेव वा। খনা মালিহাজ ঘৰ মলু , প্রথা নিষ্ট্রিজু। नस्य धर्मितावच्छेदकप्रकारकत्वापपत्तये तन्निष्ठतज्ज्ञानीयप्रकारतान्तर- कल्पने गौरवात् । न च ज्ञानान्तरक्लप्ततद्धर्मनिष्ठप्रकारतयैवोपपन्ना- तिरिक्तप्रकारताकल्पनमिति वाच्यम् । एवमपि तद्धमितावच्छेदका- मानविषयताकानन्तज्ञानेषु तादृशप्रकारताप्रतियोगित्वकल्पनापेक्षया तावत्साधारणकर्मितावच्छेदकतायां प्रकारतास्वकल्पने लाघवात् । न चैवमयं घट इत्यादिज्ञाने इदन्वादेः स्वस्यापि धर्मितावच्छेदक स्वापत्तिरिति ततोऽयमयमित्याधाकारकस्मरणप्रसङ्ग इति वाच्यम् । यतस्तदीयप्रकारतानिरूपिताया धर्मितावच्छेदकताया आश्रय एव तदीयमितावच्छेदकः, उक्तस्थले चेदन्त्वनिष्ठधर्मितावच्छेदकताया: स्वात्मकप्रकारतायां निरूप्यनिरूपकभावविरहान्नातिप्रसङ्गः । न चैवम. पीदन्वादिकं घटत्वादेरपि धर्मितावच्छेदकं न स्थात, तन्निष्ठधर्मिता- तावच्छेदकतया घटत्वादिप्रकारताया अपि निरूप्यनिरूपकभावे माना- वात् , परम्परया निरूप्यनिरूपकभावस्य च प्रकृतेऽपि सत्त्वादिति वाच्यम् । एतदनुरोधेनैव एतदनुरोधेनैव धमितावच्छेदकत्वविशेषणीयप्रकारत्व. योरपि निरूप्यनिरूपकभावोपगमात् । यत्प्रकारवानिरूपितत्वावच्छेदेन विशेष्यताया यवच्छेद्यत्वं स एव तद्धर्मितावच्छेदका ভুল স্ব स्वप्रकारतानिरूपितत्वावच्छेदेन न विशेष्यतायास्स्वावच्छेद्यत्वमतान स्वांशे स्वस्य धर्मितावच्छेदकत्वापत्तिरित्यप्याहुः ॥ विशेष्यता च समूहालम्बने प्रकारमेदाद्भिद्यते समूहालम्बनस्य प्रत्येकप्रकारकज्ञानसामग्रीसमाजनियततया प्रत्येकप्रकारकज्ञानीयनाना. विशेष्यताप्रतियोगित्वस्यैव तत्र सत्वात् । अयं घटो दण्डी कुण्डलीत्या- द्याकारकैकधर्मितावच्छेदकापरधर्मप्रकारकज्ञाने धर्मितावच्छेदकतायाः प्रकारताविशेषत्वमते उभयप्रकारतानिरूपिता एकैव विशेष्यता । धर्मि- तावच्छेदके झानान्तरलाधारणप्रकारतास्वीकारकल्पे तु प्रकारभेदेन .

·बादवारिधी নিরীক। খাদি কা মুজাফলঃ প্রঃ লিঙ্গখানিঃীলা- वच्छेदकमावानापशवकुण्डलायुभयविशिष्टविषयकः खड़ी कुण्डली = হৃত্মিাৰান্তকাল ছিল বঙ্গানুজ্জাল पितकविशेषयता, अन्यथा समूहालम्बमात्तलक्षण्यानुपपत्तेः । एवं मिथो विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापन्नखड्मकुण्डलोभयादिक यत्र शौर्यादिमितावच्छेदकतया भासते, खड़ी कुण्डली चैत्रश्र इत्याचाकारके ताशबोधे च खड्गकुण्डलोमयादिप्रकारतानिरूपितक- विशेष्यता, तादृशविशेष्यता च तादृशेभयाधवच्छिन्नशौर्यादिप्रकार. तानिरूपितविशेष्यतातो भिन्नाऽभिना वेति तु पूर्वोक्तवहनीयम् । एवं खनाघेकतरधर्मितावच्छेदकतापन्निस्यैवापरस्य कुण्डलादेविधेयमिता तावच्छेदकत्वं यत्र तत्र खड्गादिप्रकारतानिरूपितकुण्डलाघवच्छिनाशि. शेष्यताविधेयप्रकारतानिरूपितोभयधर्मावच्छिन्नविशेष्यतयोरभेदः, न्यथा मिथो विशेषणविशेष्यतावच्छेदकमावानापन्नखड्गकुण्डलोभयध विच्छिन्नविशेषयकशौर्यादिविधेयकबोध एक पत्र स्वातन्त्र्येण कुण्ड लस्य खड्गधर्मितावच्छेदकतया भानं तादृशलमूहालम्बनातस्य वैलक्ष- ज्यानुपपत्तेः । एवञ्च सति खड्गादेः खड्गादिप्रकारतानिरूपितविशेष्य ताया अवच्छेदकत्वेऽपि यथा न तस्य स्वधामतावच्छेदकत्वं तथोपपा. दितं प्रागेव ॥ तत्रोक्तविशेष्यते भिन्ने एक, किन्त्वेकविशेष्यताऽपरविशे. व्यतावच्छेदकभावापन्नेति समूहालम्बनाद्विशेष इत्यप्याहुः ।। इत्थं प्रकारतादिवत् विधेयत्वमपि विषयतान्तरं न तूक्तप्रकार- त्वमेव तत्, धर्मितावच्छेदकस्यापि तथावापतेः। विशेष्यतावच्छेदकताभिन्नमुख्य विशेष्यतानिरूपितप्रकारतव विधेयता, पर्वतो वन्हिमानित्यादौ च पर्वतत्वादिरूपमितावच्छेदकान- ठप्रकारता धर्मितावच्छेदकतात्मिकैव, धर्मितावच्छेदकत्तायाः प्रकार. तात्वस्य व्यवस्थापितत्वादतो न तत्र पर्वतत्वादेविधेयतापतिः। ताब्द- शक्षाने वधादेरिव वन्हित्वाइन्हिमपर्वतवान्देश इत्यादौ च बढेवि. धेयतावारणाय मुख्यविशेष्यतानिरूपितत्वं विशेषणम् । मुख्यत्वञ्च विशेष्यतायां प्रकारतानवच्छिन्नत्वं, प्रकारतामिन्नत्वं वा । न च विशे. ग्यतावच्छेदकताभिन्नत्वाद्युपस्थिति विनापि पर्वतो वह्निमानित्याद्यनु. मित्यनन्तरं पर्वते पन्हिमनुमिनोमीरयाद्याकारकस्य वयादिविधेयक- त्वावगाहिनोऽनुव्यवसायस्योत्पश्या निरुक्तप्रकारताया विधेयतात्मकत्वं नोपपद्यत इति वाच्यम्। वन्हिप्रकारकानुमितित्वस्यैव तादृशानुब्यबसा. यविषयत्वोपगमात् । न चैवं वन्हिमान्पर्वता घटवानिस्यनुमित्यनन्तर. माप तादृशानुव्यवसायापत्तिरिति वाच्यम् । निरुक्तनिष्टप्रकारताक- अथ - ·(३७) विषयतावादवीचिः। २८५ स्वस्य तत्प्रकारकानुमितित्वव्यजकतया तादृशापत्त्यसम्भवात(१) । भवन्मतेऽपि तदविधेयकानुमितो यथाकथञ्चिदुपस्थिततद्विधेयकत्वग्रहः वारणाय तन तद्विधेयकवस्थ हेतुताया मावश्यकत्वात् । न च ताड- शानुव्यवसाये तनिष्टविलक्षणविषयतारूपविधेयतायाः प्रतियोगिताल. स्बन्धेन हेतुकत्वकल्बनापेक्षया निरुक्ततनिष्ठप्रकारताया गुरुशरीरा. यास्तत्संबन्धेन हेतुताकल्पने गौरवाद्विलक्षणविषयतासिद्धिरिति वा- व्यम् । कायकारणभावलाधवानुरोधेन जात्यतिरित्त पदार्थसिद्धः सिद्धान्तविरुद्धत्वादन्यथा धूमादिपरामर्शजन्यतावच्छेदकतयाऽप्याले. कादिलिङ्गकानुमितिव्यावृत्तेविलक्षणविषयतासिद्धिप्रसङ्गात(२) । न च निरुतप्रकारतातोऽतिरिक्तव विधेयताख्यविषयता, अन्यथा धर्मिताव- च्छेदकताभिन्नत्वाद्यनुपस्थितिदशायांवन्हिमान्पर्वते। घटवानित्याधनुमि- त्यनन्तरं पर्वते घटमनुमिनोमि न वद्विमित्याद्याकारकस्य वहनिविधेय. कत्वाभावावगाहिनोऽनुव्यवसायस्यापलापप्रसङ्गात, वहयादिप्रकारकाऽ. नुमितिविषयकस्य तस्य वह्निप्रकारकत्वसामान्याभावावलम्बनत्वास- भवादिति वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकताभिन्नत्वाद्यनुपस्थितिदशायां तादशप्रतीतेः प्रामाणिकत्वे निरुक्तप्रकारतायामेव विधेयतात्वाख्यधर्मः विशेष स्वीकृत्य तेन रूपेण निरुक्तप्रकारतायाः प्रतियोगितासम्बन्धाव. च्छिन्नामावस्यैव तादृशप्रतीतिविषयतायाः स्वीकरणीयत्वात् । भवन्म- तेऽपि संबन्धादिभेदभिन्न विधेयतानामनुगमाय तादशातिरिक्तवर्मस्वीका- रस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा विधेयतानामनतिप्रसक्तसामान्यधर्माव- च्छिन्नाभावालम्भवेन तत्तयक्तित्वावच्छिन्नाभावकूटस्यैव तादृशप्रती. तिविषयतायाः स्वीकरणोयतयाऽभावकूटस्य विशिध्य युगसहस्त्रेणापि ग्रहीतुमशक्यतया ताशप्रतीतेरेवानुपपत्तेः । विधेयताप्रतियोगिका. भावत्वेन तावदसावानां तद्विषयत्वोपगमे ताद्दशप्रतीतेः प्रतियोगिताव- च्छेदकतानवगाहितया वह्निमनुमिनोमीत्यादिप्रतीतेविरोधित्वानुपप- तेरिति चेन्न। निरुक्तप्रकारताया एव विधेयतात्वे पृथिव्यां जलादिभेदो, हृदे धूमाभाव इत्याधाकारकसाध्यविशेष्यकानुमितीनां तद्विधेयकत्वानुप. पत्तेः। तथाविधानुमितिविशेष्यतायां विधेयतात्वोपगमान्नेयमनुपप. (१) विषयतासम्बन्धेन तादृशानुव्यवसायम्प्रति स्वरूपतस्तस्य कारणत्वा- नोक्तदोषः ॥ ( २ ) व्यभिचारवारणाय कार्यतावच्छेदककोटावव्यवहितोत्तरत्वनिवेशनं व्यर्थ- मिति भावः ॥

·२८६ वादवारिधी . तिरिति चेत् । तर्हि तादृशानुमितिविशेष्यताथास्तरसमानप्रकारकस. মালামাগিন্ধিাঞ্জলাল দল ত্যা জন্তি চুল- भेदादिविधेयकत्वापत्तेः। अथ पृथिव्यादिपक्षकतादःशानुमितितलाध्यकतानुशानुमित्याभिन्न भिन्नैव तादृशो विशेष्यता, एवञ्च साध्यविशेष्यकानुमितिविशेष्यता- यामेव विधेयतात्वमभ्युपेषत इति नाकातिप्रलङ्ग इति चेन्न । साध्यविशेश्य कानुमितावतिरिक्तविधेयतात्मकविशेष्यतोपगमे इतर. भेदः पृथिव्यामित्याद्याकारकपृथिवी साध्या कानुमितौ विधेयतानात्मक विशेष्यतान्तरं, तथाविधप्रत्यक्षे याऽन्यविशेष्यत्वभित तिसूणां विशेष्य- तानां कल्पनापेक्षया प्रत्यक्षामितिलाधारण्या ए विशेष्यतायाः साध्य. विशेयकलाध्यविशेषणकानुमितिलाधारण्या एकस्या विधेयतायाश्च कल्पनस्यैघोषितवान चास्मन्मतेऽनुमितौ या विधेयतानात्मिका विशेष्यता सैव प्रत्यक्षेऽपोति न विशेष्यतात्रयकल्पनमिति वाच्यम् । प्रत्यक्षे विधेयतात्मिका तदनारिमका वा विशेष्यता कल्प्यत इत्यत्र विनिगमनाविरहात् ॥ यत्तु साध्यविशेषणकानुमितो क्लुप्सनिरुक्तप्रकारतैव विधेयता, अतिरिक्तविधेयता तु साध्यविशेषयकानुमितावेव, अनन्तसाध्यविशेष. कानुमितिव्यक्तिषु अतिरिक्तविधेयतासम्बन्धकल्पनापेक्षया तनिरूपि. तस्वल्पतरनिरुक्तप्रकारतासु विधेयतात्वकल्पने लाघवादिति । तदपि न चारु । तादृशप्रकारताया विधेयतात्वोपगमे पर्वतो वन्हि. मान, पर्वतो निधूमस्यादित्याकारकसमूहालम्बनापरयात्मकहानस्य वह न्यादिविधेयकत्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । तथासति तादृशापत्त्यन. न्तरं पर्वते धूमाभावमापादयाभि न तु वन्हिमित्याकारकवन्हिविधेयक- स्वाभावप्रतीतेरनुपपत्तेः । एतेन साध्यविशेष्यकानुमितिरेवाऽप्रामा. णिकी, अप्रसिद्धसाध्यकस्थले(१) विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या साध्य विशेषणकानु मतिरेवोत्पद्यते विशिष्टबुद्धिसामान्ये विशे षणज्ञानहेतुताया नियुक्तिकत्वात् , तथाच निरुक्तप्रकारतैव विधेयता, भावसाध्यकस्थ ले तु साध्यविशेप्यकानुमितेरत्यन्ताप्रामाणिकतया तत्र सुतरामेवेत्यपि निरस्तम् ॥ यत्तु अनुमितावापतौ च तधाप्यवत्ताज्ञानजन्यत्वमेव तद्वि- धेयकत्वमिति। तदसत् । यतोऽतिरिक्तविधेयतानभ्युपगमे तथाप्यवत्ताशानस्य स्वानन्तरोत्पन्नतत्प्रकारकानुमितिवादिकमेव जन्यतावच्छेदकं वाच्यम्, (१) साध्यज्ञान विना व्यतिरेकपरामर्शात्पत्तिस्थले ॥

·- " (३७) विषमतावादवाचिः। २८७ न तु तत्र तद्विधेयतानिवेशसंभवः, मात्माश्रयप्रसङ्गत् । तथाच सिद्ध्य- भावाऽऽपाद्यव्यतिरेकनिश्चयरूपकारणासमवहितवन्हिव्याप्यवत्ताज्ञाना. नन्तरोत्पन्नयोर्वन्हिमपर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकघटादिविधेयकानुमित्याप- स्योरपि तादृशज्ञानजन्यतया वन्हि विधेयकत्वमलङ्ग इति पक्षताविशे. पादिजन्यत्वस्य विधेयताशरीरघटकत्वे पक्षताधुपस्थितिविरहकालेऽपि सर्वानुभवसिद्धाया बम्हि नानुमिनोमोत्याद्याकारकप्रतीतेरपलापन- सङ्गात् । न च पक्षलाविशेषादिजन्यत्वविशिष्टस्वब्याप्यवत्ताज्ञानजन्य. वसम्बन्धेन वहन्यादिमदन्यत्वमेव तादशप्रतीतिविषयोऽस्तु, तन च न पक्षतायुपस्थितेरपेक्षा सम्बन्धज्ञानस्य विशिष्टयुद्धावहेतुत्वादिति वाच्यम् । अनन्तपदार्थघटिततादृशधर्मस्य सम्बन्धत्वे मानाभावात् । एवमेतन्मते शाब्दबोधस्य विधेयकत्वानुपपत्तिः, तस्य व्याप्यव. चाशानाजन्यत्वात् । न च तत्र निरुक्तप्रकारतैव विधेयतेति वाच्यम् । पर्वते वन्हिरित्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधे वहन्यादेविधेयत्वानुपपत्तेः। न च तत्र वहन्यंशे पर्वताधेयत्वमेव विधेयं, न तु पर्वतांशे वन्हिरिति वाच्यम् । शान्दवोधे चरमनिर्दिष्टपदार्थस्यैव विधेयत्वात् (१)। अत एव "न्यकारो हायमेव मे यदय” इत्यादौ विधेयत्वेन तात्पर्यविषयस्य न्यकारादेः प्रानिर्दिष्टपदोपस्थापयतया तद्विधेयकान्वयबोधोलम्भवा- दालङ्कारिका विधेयाविमर्श (२)दोषमुदाहरन्ति । अत एव "गुणानां गुणत्वमित्यादौ गुणत्वस्यैवोद्देश्यतावच्छेदकतया विधेयतया चान्व. यबोधानुपपत्तिराशङ्किता, वर्द्धमानोपाध्यायैः। विशेष्यस्य विधेयत्वे तत्र गुणत्वस्य तदनुपपत्त्या तादृशाशङ्कनासङ्गतेः । न च परार्थानुमाने गुणत्वरूपलक्ष्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ने इतरभेदसाधनाय प्रयुक्तादित. रव्यापकीभूताभावप्रतियोगिगुणत्ववानयमित्येताद्शेपनयावयवादन्धय- बोधानुपपत्तिरेव तैराशङ्कितेति वाच्यम् । तत्र दण्डवान् रक्तद्- ण्डवानित्यादाविव विधेयांशे व्याप्तिभानाधिक्येन गुणत्वसम्बन्धिन एवाभेदसम्बन्धेन विधेयतया चाऽन्वयबोधानुपपत्तिविरहात् । न च नामार्थयोः साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नतया पर्वते वह्रिरित्यादौ पर्वताशे कथं विधेयतयाऽन्वय इति वाच्यम् । साक्षाद्विशेषणविशेष्यभावेनान्वय. स्टोव नामार्थयारमभ्युपगमात् , अत्र परम्परशैव विशेष्यविशेषणभा. बोधगमात् । अथ शाब्वोधे चरमनिर्दिष्टपदार्थस्य विधेयत्वे "वपुविरूपाक्षमि". (१) तदुद्देश्यतानिरूपितविधेयतासम्बन्धेन शाब्द प्रति तत्पदोत्तरपदोपस्था- प्यत्वं तन्त्रमिति भावः । (२) अविमर्शः अप्रतिपत्तिः ॥

·२८८ वादवारिधी त्यादा(१)वदणे वैरूप्यस्य विधेयत्वानुपपत्तिा वैरूप्यविशिष्टस्याँक्षण एव तत्र वपुरंशे विधेयत्वे "लक्ष्यजन्मते त्यत्रापि अलक्ष्यजन्मताया एक विधेय. तया तात्पर्थविषयत्वमित्यास्य वक्तुं शक्यतया अलदयताया विधेयत्वे. नाऽविऋष्टविधेयांशदाहरणताया अनुपपत्तेः । यदि च तत्र शुद्धस्य ज. न्मना विवक्षितमहादेवापकर्षालंपादकतया न विधेयत्वेन विवक्षितत्वम- पि तु जन्मनोऽलक्ष्यताया एवेति मन्यते, तदा तुल्यं प्रकृतेऽपि इति चेन्न । समासातिरिकस्थले चरमनिदेशस्य विधेयता नियामकत्वात् । एवं निरुतप्रकारताया विधेयतात्वे "द्वितीयमौसिवेश्यादौ (२) विधेयत्वेन विवक्षितस्थ समासघटकपूर्वपदेन प्रतिपादने विधेषाविमर्शः, "मौर्वी द्वितीयामिवेत्यलमस्तपदेन प्रतिपादने दोषोद्धार इत्यालङ्कारिक. प्रवादविरोधश्चेति । विधेयतावत् तनिरूपितोद्देश्यताधि प्रकारतादि- भिन्नविषयताविशेष एव । न चैवं विशेष्यतैवोद्देश्यता पर्वते वहिरि. त्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधे साध्यविशेष्यकानुमितेः प्रामाणिकत्वेन तत्र च पर्वतस्योद्देश्यतानुपपत्तः । न च विधेयतानिरूपकत्वमुद्देश्यत्वं, तच्च तदंशे विधेयरवं, तस्य विशेष्यत्वे प्रकारत्वे वाक्षतमेवेति किनुद्देश्य. ताख्यातिरिक्तविषयत्वोपगमेनेति वाच्यम् । उद्देश्यत्वमेवाऽतिरिक्तं तनि. रूपकत्वमेव विधेयत्वमित्यस्यापि वक्तुं शक्यतया विनिगमनाविरहे. गाभयस्यौवातिरिक्ततालिद्धः॥ इदन्त्ववधेयम् । अस्तु विधेयत्वमुहश्यत्वञ्चातिरिक्तं, तयाविषयता. त्वे मानाभावः । पर्वतो वहिमानित्य नुमितौ पर्वतवह्नयादिषु तथाविध. प्रत्यक्षसाधारणविशेषयताप्रकारतास्वीकारस्यावश्यकतया तत एव ताद- शज्ञानस्य तद्विषयकत्वोपपत्तेः। प्रकारतादीनां तत्रानुपगमे तादृशानु- मित्यादीनां बाधाद्यप्रतिबध्यत्वप्रखङ्गर, विरोधिज्ञानाप्रतिबन्धकत्व अस. गश्व, प्रकारतादीनामेव तादशप्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावावच्छेदकत्वा. दिति दिक(३)॥ इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यकृतो विषयता. बादः (३७) वीन्तिः समाप्तः । (१) वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मत दिगम्बरत्वेन निवेदितं बलु। वरेषु यद्वाल- मृगाक्षि मृग्यते तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ॥ इति कुमारसम्भवीयः ।। (२) स्वस्तां नितम्बादवलम्बमानां पुनःपुनः केलारपुष्पकाञ्चीन । न्यासीकृती स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य ॥ इति कुमारसम्भवीयः ॥ (३) तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धम्मावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिततधर्मावच्छिन्नविशे. व्यताकबुद्धितत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धम्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नप्रकार. तान्निरूपिततद्धविच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चययोः प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावादिति भावः।

·(३८) प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमाववादवाचिः । श्रीगणेशायनमः। अथ प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमाववाद (३८) वीचे। तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताकतदभाववत्तानिर्णयकाले तद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यताकतद्विशिष्टबुद्धेरनुदयात् पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताकलंया. गादिसंसर्गकवदित्वावच्छिन्नप्रकारताकालौकिकहानत्वावच्छिन्न प्रति पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताकदैशिकविशेषणतासंसर्गकसंयोगादिसंसर्गा वच्छिन्नवाहित्वाद्यच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावप्रकारकानाहार्याप्रामाण्य. ज्ञानानास्कन्दितनिर्णयत्वेन प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते । पर्वतत्वावच्छि. नविशेष्यताकतदभाववत्तानिर्णयकालेऽन्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकतद्वि- शिष्टबुद्ध्युदयात् प्रतिवध्यतावच्छेदककोटौ पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यता: कत्वनिवेशः । संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्ताज्ञान- काले समवायादिसंसर्गकविशिष्टबुद्ध्युदद्यात् संयोगादिसंसर्गकत्व निवेशः। अथ संयुक्तसंयोगादिसंसर्गकज्ञानस्यापि संयोगसंसर्गकतया संयो. गादिसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववत्तानिर्णयदशायां तदनुदय. प्रसङ्गः । किञ्चित्सांसर्गिकविषयतानवच्छिन्नसंयोगादिसांसर्गिकविष- यताकत्वं निवेश्य तद्वारणे चावच्छेदकावच्छेदेन वह्निमत्ताज्ञानाद्य संग्रहः, तत्र विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नसंयोगादीनामेव संसर्गतया किञ्चित्सा. गिकविषयतानवच्छिन्नसंयोगादिसांसगिकविषयताकत्वाभावात् । पर्व तत्वाधवच्छिन्नस्वनिरूपितसांसर्गिकविषयत्वानवच्छिन्नसंयोगादिसांस- गिकविषयतानिवेशेऽपि कालिकविशेषणताविशिष्टसंयोगादिसंसर्गकवानं दुःसंग्रहमेवेति चेन्न । पर्वतत्वाधवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिता या संयोगादिसांसर्गिकविष. यता तन्निरूपितवाहित्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वनिवेशनात् , संयुक्तसंयोगा- दिसंसर्गस्थले च पर्वतत्वाद्यांच्छन्नविशेष्यतानिरूपितसंयोगादिनिष्ठसां- सर्गिकविषयताया वयादिप्रकारतानिरूपितसालगिकविषयताभिन्नत. याऽनुपपत्त्यभावात् । पर्वतो वह्नयभाववानिस्यादिवाधनिर्णयकाले पर्वतो द्रव्यवानित्याद्याकारकज्ञानोदयात् वह्नित्वाद्यवच्छिन्नप्रकारताकत्वनि- वेशः । आनुमानिकभिन्नेन्द्रियजन्यवाधबुद्धिदशायां लौलिकसन्निकर्ष. जन्यविशिष्टबुद्ध्युदयात् अलौकिकत्वनिवेशः । अलौकिकत्वञ्च न सामान्यतो लौकिकसन्निकर्षजन्यज्ञानभिन्नत्वम् अन्यांशे लौकिकवह्नया: घंपनीतज्ञानासंग्रहप्रसङ्गात् , किन्तु वय दिवृत्तिलौकिकसन्निकर्षजन्य । ३१ बाद ·१९० वादवारिधी शानभिन्नत्वं बयाधभाववत्तानिर्णयप्रतिबध्यतावच्छेदककौटौ निवे. श्यम् । न च चक्षुःसंयोगत्वसंयोगसाधारणलौकिकसन्निकर्षत्वस्य दुर्वचत्वात् कथं लौकिकसन्निकर्षजन्यभिन्नत्वस्य तथात्वमिति वाच्यम्। वयादिसंयोगजन्यभिन्नत्वस्यैव तथात्वात् , उपनीत ज्ञानस्य च वह्नया. दिसंयोगाजन्यत्वेनानुत्पत्त्यसंभवात् । लौकिकसन्निकर्षजन्याने उपनी- तभानादिविषयताविलक्षणलौकिकविषयताविशेषस्वीकारे तु वह्नयादि. वृत्तिलौकिकविषयताकान्यत्वं ज्ञानांशे, वह्नयादिप्रकारतायां वा लौकिक. विषयतामिन्नत्वं निवेश्य, न तु लौकिकसन्निकर्षजन्य भिन्नत्वं गौरवात् । अथ लौकिकसन्निकर्षजन्यज्ञाने व्यभिचारवारणाय अलौकिकत्वनि- वेशे बाधकाले लौकिकसन्निकर्षजन्यसंशयापत्तिः। न च संशयस्यार्थ- समाजग्रस्ततया कस्यचिज्जन्यतानवच्छेदकत्वात् तदवच्छिन्नस्यापा. दनमशक्यम् , तद्विशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नं तु निर्णयात्मकं जायत एवेति वाच्यम् । पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकवह्निविशिष्टबुद्धित्वे तथाविधव. यभावविशिष्टबुद्धिवाद्यवच्छिन्नस्यापत्त्यैव फलतः संशयापत्तः। यत्तु लौकिकसन्निकर्षजन्यसंशयसाधारण लौकिकनिर्णयान्यज्ञान- त्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकमतो न बाधकाले लौकिकसानकर्षअन्य. संशयापत्तिरिति। तदसत् । संशयसाधारणतादशधर्मस्य बाधप्रतिवध्यतावच्छेद- कत्वेऽपि उपदर्थतस्थले लौकिकसन्निकर्षादिसामान्यसामग्रीबलात् वह्निविशिष्टबुद्धित्ववयभावविशिष्टबुद्धित्वावच्छिन्नोत्पत्तौ बाधकामा- वेन फलतः संशयापत्तेारयितुमशक्यत्वात, सामान्यसामगृया तादृश- प्रतिबध्यतावच्छेदकानाक्रान्तस्य निर्णयस्यव जनने बाधाभावरूपविशे. षसामग्रीविरहस्याकिञ्चित्करत्वात् । निर्णयस्थले च विशेषसामयन्त. राभावात्। एतेन संशये लौकिकविषयताऽनभ्युपगमेन लौकिकसन्निकर्षकाली- नसंशयोऽपि लौकिकविषयताशून्यज्ञानस्वरूपबाधप्रतिबध्यतावच्छेदको क्रान्त एवेति न बाधकाले तदापत्तिः। अथ लौकिकविषयतायाः संश- येऽनभ्युपगमे तस्य लौकिकसन्निकर्षजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वप्रसंग { इति चेत् । का क्षतिः, ज्ञानसन्निकर्षादेव तदुत्पत्तेः, अत एव वहिसंशयानन्तरं न चहि साक्षास्करोमीत्याकारकसाक्षात्कारिस्वग्रहः लौकिकविषयतायाः साक्षात्कारित्वव्यजकत्वादिति। न च लौकि- कसन्निकर्षादिकालीनसंशयस्य लौकिकविषयतावत्वे बाधकाभाव इति वाच्यम् । तल्लौकिकत्वावच्छिन्नं प्रति तत्कोटिकसंशयसामग्र्याः ·(३८) प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभाववादवाचिः। मनायत्या प्रतिबन्धकत्वकल्पनात, संशयसामग्रीदशायर्या लौकिकवि. षयताशालिज्ञानसामान्यभावस्यैव बाधकत्वात् । अथवा लौकिकान्य- विषयतैव बाधप्रतिबध्यतावच्छेदिका, लौकिकसन्निकर्षजन्यसंशये लो. किकालौकिकामयविषयतैव स्वीक्रियते, अतो भवति सोऽपि बाधप्रति. बध्या, युज्यते चैतदेव, पूर्वकल्पे लौकिकविषयताकशानं प्रति संशय. सामयाः प्रतिवन्धककत्वकल्पने गौरवात् । न च संशये लौकिकविष- यतास्वीकारे तत्र साक्षात्कारत्वधाः कथं न स्यादिति वाच्यम् । साक्षा- स्कारित्वग्रहं प्रति निर्णयत्वेन हेतुत्वं स्वीकृत्यैव संशये साक्षात्कारि. स्वग्रहवारणसम्भवेनान्यथानुपपत्त्यभावात् , सामग्रीप्रतिबन्धकत्वक- ल्पनापेक्षया च निर्णयत्वेन हेतुतायां लाघवस्यातिस्फुटत्वादित्यादिक- मपास्तम् । पतावतापि वलयभावादिनिर्णयानन्तरं लौकिकसन्निकर्षादिघटित- सामग्रीबलात् वह्मयादिबोधे बाधकामावेनार्थिकसंशयस्य दुरत्वात् इति चेत् । मैवम् , पर्वतत्वाधवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नयादिलौकिकप्रका- रताशालिबानं प्रति पर्वतत्वाधवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितधहयभावादि प्रकारताशालिज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकता करप्यते । न चैवमपि समुच्चये व्यभिचार इति वाच्यम् । तदंशेऽव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावविशिष्टता- वप्रकारकज्ञानसामग्न्यभावस्य सहकारित्वाभ्युपगमेनापत्त्यभावादिति । एवञ्च वह्नयभाववत्तानिर्णयानन्तरं वह्नितदभावोभयज्ञानसामग्रीकाले वह्नयादिलौकिकप्रकारताशालिशानं नापादयितुं शक्यते, एतादृशप्रतिब- न्धकस्य प्राक् सत्वात् , नापि अलौकिकवह्वयादिप्रकारताज्ञानम् , तत्प्र. तिबन्धकबाधबुद्धः सत्त्वात्, अन्याद्वशतद्विषयताशालिज्ञानं त्वली. कमेवेति नानुपपत्तिगन्धोऽपि । लौकिकसन्निकर्षजन्यज्ञानस्य बाधसा. मान्याप्रतिवध्यतया तदिन्द्रियजन्यबाधकाले तदिन्द्रियजन्यज्ञानवारणाय लौकिकान्यत्वमनिवेश्य चाक्षुषादिविशिधबुद्धौ चाक्षुषादिवाधबुद्धः पृथ. गेव प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् । पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिता या विशेषणताविशिष्टनिष्ठा सांसर्गिकविषयता तन्निरूपितवहयभावनिष्ठ- प्रकारताशालिचाक्षुषत्वेन प्रतिबन्धकता पर्वता वहिमानितिचाक्षुषत्वेन प्रतिबध्यता कल्पनीया इत्यर्थः । शङ्खो न पीतः अयं नारग इत्यादिबुद्धि- दशायां मण्डूकवसाजनादिदोषवशात् शङ्खवंशादौ पीतिमोरगत्वारो. पोदयात् तत्र तादृशदोषविशेषाजन्यस्वमपि बाधसामान्याभावकार्यता. वच्छेदककोटौ निवेशनीयम् । ..

·নাৰণাদিঘী केचित्त दोषविशेषजन्यज्ञानेऽपि लौकिकविषयताया एवाभ्युपगमात् अलौकिकत्वनिवेशेनैव तत्र व्यभिचारवारणसंभवात् दोषविशेषजन्यत्व- स्य न प्रतिबध्यतावच्छेदककोटिप्रवेशः। न च लोकिकलान्निकर्ष विनैव तादृशस्मर्यमाणारोपोदयात् कथं लौकिकविषयताशालित्वं तस्येति वा- व्यम् । लौकिकसन्निकर्षवदोषविशेषस्थापिताद्वशविषयतानियामकत्वा. भ्युपगमात् । न चैवमपि तत्र लौकिकसन्निकर्षस्य व्यभिचार इति वाच्यम् । तादृशारोपानन्तरं पोतं साक्षात्करोमीयोकारकानुव्यवसायो. दोन तत्र तादृशविषयतायाः प्रामाणिकत्वात, व्यभिचारवारणाय अना. यत्या दोषविशेषाजन्यत्वस्य कारणाव्यवहितोत्तरत्वस्यव वा सन्निकर्ष- जन्यतावच्छेदककोटौ निवेशनीयत्वादित्याहुः । प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ विशेष्यतावच्छेदकधर्मस्य विशिष्य नि. वेशात् द्रव्यं न वह्निमदित्यादिबुद्धःन पर्वतो वह्निमानित्यादिज्ञानविरो- धिता। कालिकसम्बन्धेन तदभाववत्ताज्ञानस्याविरोधितया दैशिकविशे- षणताकत्वनिवेशः। उद्देश्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रावगाहिन्या बाधबुद्धस्ताद्वशविशिष्टबुद्ध्यविरोधितया पर्वतत्वाधवच्छिन्नत्वीयसाल. गिकविषयतावच्छिन्नत्वं विशेषणताविशेषीयसांसर्गिकविषयतायां निवे. शनीयम् , एवञ्च पर्वतत्वावच्छिन्नविशेषणताया महानसत्वाद्यवच्छिन्न- विशेष्यताकविशिष्टबुद्धौ संसर्गत्वानभ्युपगमे पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नत्वं वि. शेष्यतायां न निवेशनीयम् प्रयोजनाभावात् , किन्तु पर्वतत्वावच्छिन्न. विशेषणतावत्संयोगित्वादिरूपपरंपरासम्बन्धित्वावगाहिज्ञानवारणाय विशेष्यतानिरूपितत्वमानं तादृशविशेषणताविशेषीयसांसर्गिकविषयता. यां निवेशनीयम् । वस्तुतस्तु वास्तवपर्वतत्वव्यापकत्वाविषयतानिवेशे यत्र पर्वतवृत्त्य. भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावत्वेनाभावान्तरावगाहि ज्ञानं तदसंग्रहः तादृशशानस्य पर्वतवृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावघटितव्याप. कत्वानवगाहित्वात् , एवं यत्र पर्वतत्वादिना महानसादिकमेव संसर्ग. घटकतया भातं तस्याप्यसंग्रह इति पर्वतत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयता. वच्छिन्ना या माधेयत्वसांसर्गिकविषयता इत्येवंरीत्या व्यापकताघटक- पदार्थकूटविषयता एव निवेशनीयाः। इत्थञ्च तादृशसांसर्गिकविषयता. यां विशेष्यतायां वा पर्वतस्वावच्छिन्नत्वं निवेश्यत इत्यत्र विनिगमका- भावेन उभयौव तनिवेश इति ध्येयम् । नीलपर्वतत्वावच्छेदेन वयभाववत्तानियस्य शुद्धपर्वतत्वसामा- नाधिकरण्येन विशिष्टवुद्धि प्रति अविरोधितया पर्वतत्वान्यधर्मानवच्छि- ·(३८) प्रतिवध्यप्रतिबन्धकमाववादीचिः। नत्वं तादशलांसर्गिकविषयतायां विशेष्यतायां वा निवेशनीयम् । न चैवं सामानाधिकरण्यमात्रावगाहिवढ्यभाववत्ताज्ञानस्यैतादृशप्रतिब न्धकतावच्छेदकानाकान्ततया तादृशज्ञानदशायाम् अवच्छेदकावच्छेदेन वह्नयादिविशिष्टबुझ्यापत्तिरिति वाच्यम् । अवच्छेदकावच्छेदेन वह्निवि. शिष्टधुद्धि प्रति सामानाधिकरण्यावगाडिबाधनिर्णयस्य प्रतिबन्धकान्त- रस्य कल्पनीयत्वात् । संयोगादिसंसर्गकविशिष्टयुद्धौ समवायादिसम्ब. धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववतो निर्णयस्य वहिवादिना वह्वयादि. विशिष्टबुद्धौ वह्निघटोभयाभाववत्तानियस्य चाविरोधितया संयोगा- दिसंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकर निवेशः। द्रव्यस्वावच्छिन्नाभाववत्ता. निर्णयस्य तदभावव्याप्यवत्तानिर्णयमुद्रौव वह्नित्वादिना वयादिवि- शिष्टबुद्धिविरोधिता। न च महानसीयवह्नित्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताया अपि हित्वाधवच्छिन्नत्वेन महानसीयवहयभाववानित्याकारकज्ञान- स्यापि वह्निमानित्याकारकज्ञानविरोधित्वापचिरिति वाच्यम् । वह्नित्वा- वच्छिन्नेत्यस्यैव वह्नित्वातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नेत्यर्थकत्वात् । न च वय- भावत्वादिना घटाभावावगाहिनो ज्ञानस्य वह्नयादिविशिष्टबुद्धि प्रति अविरोधित्वप्रसंगः, तस्य वह्नित्वाधवच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावाप्रकारक त्वादिति वाच्यम् । वह्नित्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंसर्गावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपिताभावस्वावच्छिन्नप्रकारतायो एव प्रतिबन्धकतावच्छेद- कघटकत्वात, तादृशप्रकारताशालिभ्रमात्मकवाधवुद्धर्वास्तवतादृशाभा- वानवगाहित्वेऽपि क्षतिावरहात् ।वह्नित्वाद्यबच्छिन्नतया घटत्वाधवच्छिन्न. प्रतियोगिताया संसर्गतया भानाभ्युपगमे तु तत्संग्रहाय वहित्यविषयता- वच्छिन्नावच्छिन्नत्वविषयतावच्छिन्नप्रतियोगित्वविषयतात्वेनैव तादृश- प्रतियोगित्वविषयता निवेशनीया, न तु वास्तववाहित्वाचवच्छिन्नप्रति- योगिताकस्वविषयतात्वेन, अत एव कम्बुग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताया अप्रसिद्धावपि कम्बुग्रीवादिमत्त्वादिना घटादिविशिष्टयुद्धौ कम्बु. प्रीवादिमान्नास्तीत्याकारकबाधबुद्धिप्रतिबन्धकताय नानुपपत्तिः। आ. हार्यत्वबुद्धरविरोधितया अनाहार्यत्वनिवेशः । न चाहार्यज्ञानस्यापि विरोधितया कथमनाहार्यत्वनिवेश इति वाच्यम् । यत आहार्यज्ञानस्य विरोधित्वे आत्मतत्त्वविवेकटिप्पण्यां प्रतियोग्यारोपहेतुताखण्डने अना- हार्यारोपस्य हेतुतां खण्डयित्वा माहार्यशानस्याविरोधितया तद्धतुत्वं स्यादित्याशंक्य, आहायस्थाभावबुद्धः प्रागसंभवादित्यनेन तद्धेतुत्वख- ण्डनमसङ्गतं स्यात् । अथ किन्तावदाहार्यत्वं वह्नयभाववत्ताबुद्धः १ न तावद् स्वाव्यवहि.

·२९४ वादवारिधी तोत्तरोत्पत्तिकत्वस्वसामानाधिकएण्योमयसम्बन्धेन वयादिनिर्णयवत्व- म्, वडिव्याप्यवसानिर्णयकालीनेच्छाधीनवह्वयभाववत्ताशानस्थानाहार्य- वापत्तेनापि तादृशसम्बन्धेन वहयभाववाशानविरोधिज्ञानवस्वम्, इच्छाविरहविशिष्टवह्वयदिमचाज्ञानस्यैव वयभोववत्ताज्ञानविरोधितया इच्छाकालीनवयादिमत्ताज्ञानस्यातथात्वेनाहार्यवह्नयभावादिमत्ताशा. नस्थापि विरोधिज्ञानववाभावात् । परोक्षज्ञानप्रतिवन्धकतायामि- च्छाया अनुत्तेजकतया इच्छाकालीनज्ञानस्यापि परीक्षवह्नयभाववत्ता- ज्ञानविरोधित्वान्नानुपपत्तिरिति चेत् । एवमपि बाधतद्भावव्याप्यव. ताज्ञाननिष्ठानामवच्छेदकभेदेन भिन्नानां विरोधिलानामनुगमकरूपाभावे. नानुगमकरूपेण निवेशनमशक्यमेव । न च बाधतदभावव्याप्यवत्ता. ज्ञानकालीनज्ञाननिष्ठाहार्यत्वस्य दुर्वचत्वेऽपि अप्रामाण्यज्ञानानास्क. न्दितवह्निमचानिर्णयविशिष्टतादृशतव्याप्यवचाप्रकारकनिर्णयविशिष्ट- स्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदकूटवत्त्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् न दोष इति वाच्यम् । एवमपि आनुमानिकबाधतद्भावव्याप्यवत्ताशा. नकालीनलौकिकसन्निकर्षजन्यज्ञानस्याविरोधित्वप्रसङ्गः। तादृशवाधा. दिविशिष्टलौकिकशानभिन्नत्वनिवेशे तदिन्द्रिजन्यबाधकालीनलौकिकस. निकर्यजन्यज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकत्वापत्तिः, तस्यालौकिकज्ञानभिन्न- त्वात् । तदिन्द्रियजन्यबाधविशिष्टतदिन्द्रियजन्यज्ञानभेदस्थापि स्वात. व्येण निवेशान्नेयमनुपपत्तिरिति चेत् । एवमपि श्राहार्यवह्नयादिनि- णयकालीनवह्नयभाववत्ताज्ञानस्याविरोधिवप्रसङ्गो दुर्वार एव । नचा. नाहार्यनिर्णयविशिष्टान्यत्वनिवेशान्न दोष इति वाच्यम् । वह्निमत्ताशान- निष्ठानाहार्यत्वस्यानाहार्यवह्नयभावादिनिर्णयविशिष्टान्यत्वरूपं विनाऽ. न्यधर्मस्य दुर्वचत्वात् , तत्र तादृशानाहार्यत्वस्यौव निवेशनीयतया तस्य षयभाववत्ताज्ञानीयानाहार्यत्वटितत्वेनान्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । यशु आहार्यशाने इच्छाया हेतुत्वोपगमात् जन्यतासम्बन्धेनेच्छा. वत्त्वमेवाहार्यत्वमिति । तदसत् । इच्छाविरहविशिष्टानु मितिसामग्री. वादिना भिन्नविषयकप्रत्यक्षादिकं प्रति प्रतिबन्धकत्वापेक्षया तादृशला- ग्रीकालीनप्रत्यक्षादौ इच्छाया हेतुत्वस्यैव लाघवेनाङ्गीकारात् , भिन्न- विषयकानुमितिसामग्रीकालीनेच्छाधीनवयादिप्रत्यक्षस्थापीच्छाजन्य- तया आहार्यत्वप्रसङ्गात् । एवमिच्छाजन्यतावच्छेदकं यदि इच्छाविशि- टवयभावादिप्रकारकप्रत्यक्षत्वं तदा बाधशून्यकालीनेच्छाविशिष्ट. ज्ञानस्यापि तदाक्रान्तत्वेनेच्छाजन्यतया तस्यापि आहार्यत्वप्रसङ्गः । एवं बाधविशिष्टत्वस्य जन्यतावच्छेदककोटिप्रवेशेऽण्याहार्यवह्निमत्तानि ·(३८) प्रतिबध्यप्रतिबन्धकमाववादवाचिः। . . . गायकालीनेच्छाविशिष्टज्ञानस्य तथात्वं दुर्वारमिति । अनाहार्यवहयादि- मतानिर्णयविशिष्टज्ञानत्वं वह्वयमावप्रत्यक्षेच्छोजन्यतावच्छेदकं वाच्य- म। वहिमताशानविशिष्टानाहार्यत्वमपि जन्यतासम्बन्धेनेच्छाविशिष्ट- भिन्नत्वरूपमेव निवेश्यम् , तादृशाबानगोचरेच्छाया अपि कार्यताव. च्छेदकमनाहार्थवह्नयभावादिनिर्णयविशिष्टचह्नयादिप्रत्यक्षत्वं वाच्यम् ; अन्यथा उक्तरीत्या अनुपपत्तितावस्थ्यात् , एवञ्च वह्निमत्ताज्ञाननिष्ठा नाहार्यत्वज्ञाने तद्धटितधर्मावच्छेदेन वयभावानेच्छाजन्यत्वग्रहः, तनहे च वढयभाववत्ताज्ञानीयानाहार्यत्वग्रहः, तनहे च तद्धटित- धर्मावच्छेदेन यहिमताज्ञानेच्छाजन्यत्वग्रह इति दुर्वार एव दुयता- दोष इति । यच आहार्यवहयभाववत्ताज्ञानादौ वयादेरपि भाने बाधकामावात् सर्वत्र संशयात्मकमेवाहार्यज्ञानम् , एव निर्णयत्वनिवेशेनैवाहार्यशा. नवारणसम्भवात् अनाहार्यत्वनिवेश एव नास्ति, किन्तन्निपचनेनेति । तदप्यसत् , यत्र भिन्नेन्द्रियजन्यापेक्षाबुध्यात्मकवह्वयभाववचानि- यद्वितीयक्षणे वह्निमन्तानिर्णयो लौकिकसन्निकर्षजन्यः, तदनन्तरच वयभावज्ञानं आयतामितीच्ला तदनन्तरं वयभाषप्रत्यक्षं तत्पूर्वक्षणे वह्नयभाववत्तानिर्णयरूपप्रतिबन्धकसत्त्वेन वह्निभानासम्भवात् , नि. यात्मकस्यौवाहार्यज्ञानस्य सम्भवनानाहायत्वनिवेशस्यावश्यक- स्वात् । न चात्राहार्यवह्नयभाववत्ताज्ञानमपि नेष्यत एवेति वाच्यम् । इच्छारूपोत्तेजकसत्वे तदुक्तौ बाधकाभावात् । न च बाधप्रतिबन्धकता. यामिच्छाया उत्तेजकत्वं न स्वीक्रियते, किन्तु इच्छाजन्यभिन्नत्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेश्यते, इच्छायाश्च जन्यतावच्छेदकाम- च्छाविशिष्टसंशयत्वमित्यते एककोटिज्ञानल्य प्रतिबध्यतावच्छेदकाका- न्ततया न तदा एककोटिज्ञानमुत्पत्तुमहंतीति वाच्यम् । जन्यताया- श्वाक्षुषत्वादिरूपावच्छेदकभेदभिन्नत्वेनेच्छाजन्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकैकभेदनिवेशासम्भवेन भेदकूटस्यौव निवेशनीयतया विनिगमनावि. रहेण कार्यकारणभावबाहुल्यात, इच्छाया उत्तेजकत्वकल्पस्यौवान्यत्र व्यवस्थापितत्वादुपदर्शितस्थलेऽनुभवसिद्धस्यापलापासम्भवाच्चेति, त. स्मादाहायस्य दुर्वचतया कथमनाहार्यत्वेन प्रतिबन्धकत्वमिति । मैवम, अनुगताहार्यत्वस्थ तुषचत्वेऽपि आहार्यज्ञानानां तत्त. द्वयक्तित्वेनैव भेदकूटस्थैव प्रतिबन्धकताकुक्षौ निवेशनीयत्वात् । केचित्त आहार्यज्ञाने यावदप्रामाण्यं न गृह्यते न भवत्येव तावद्वि- शिष्टबुद्धिरिति आहार्यत्वस्य निवेश एव नास्तीत्याहुः ।

·वादवारियो . मप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञानस्याविरोधितया अप्रामाण्यज्ञानाना- स्कन्दितत्वनिवेशः । तच सामानाधिकरण्यविशेष्यतामयसम्बन्धाव. च्छिन्नप्रातयोगिताकाप्रामाण्यग्रहाभाववत्वम् । भाविज्ञानादिविशेष्यका. प्रामाण्यग्रहकालीनज्ञानस्य विरोधित्वोपपत्तये विशेष्यतानिवेशः। विशे. प्यता चाप्रामाण्यप्रकारतानिलपिता ग्राह्या, अन्यथा पर्वता वह्नयभाव: वानिति विज्ञानं प्रमा, भाविवह्नयभावज्ञानञ्च वह्निमति वह्नयभावप्रका. रकमित्यप्रामाण्यज्ञानं तदा वह्निविशिष्टयुद्ध्यापत्तिः। न चैवं दीधितिग्र. न्थविरोधः, युक्तिनिर्णीतेऽर्थ तस्याप्रयोजकत्वेन हेयत्वात् । पुरुषान्तरीय प्रामाण्यत्रहविषयीभूतस्य ज्ञानस्य विरोधिस्वोपपत्तये सामानाधिकर- ज्यनिवेशः । न चाप्रामाण्यज्ञानाभावस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटिनि. वेशे आहायज्ञानभेदकूटः सह विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहप्र. सङ्गानामाण्यग्रहानुत्तरत्वस्य प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेशनमेवा. चितमिति वाच्यम् । तथालति अप्रामाण्यमहविशिष्टस्याप्रामाण्यग्रहा. नास्कन्दितवाधबुद्धिदशायामापचिवारणाय तत्राप्रामाण्यग्रहहेतुता. कल्पनाप्रलङ्गात् । अप्रामाण्यग्रहानास्कन्दितबाधबुद्धिद्वितीयक्षणे तद्- नास्कन्दितबाधबुद्धौ सत्यां तदनन्तरमप्रामाण्यमहरूपकारणसत्त्वात्तहि. शिष्टबुद्धयापत्तश्च, तस्मादुत्तेजकत्वमावश्यकमेव । अप्रामाण्यग्रहव- दव्याप्यवृत्तित्वग्रहस्याप्युत्तेजकत्वं स्वीकरणीयम् , अत एव समुश- योत्तरसमुच्चये न व्यभिचारः । न च संशयोत्तरसंशये व्यभिचारवा. रणाय वयाचप्रकारकत्वरूपनिर्णयत्वस्थ प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ अवश्यनिवेशनीयतया समुच्चयात्मकबाधबुद्धश्च वह्निप्रकारवत्तया तदुत्तरोत्पम्नसमुच्चयात्मकवह्वयादिविशिष्टवुखौ न व्यभिचार इति वाच्यम् । विनश्यवस्थाव्याप्यवृत्तित्वज्ञानजन्यसमुच्चयानन्तरं संश. यादिवारणाय विरोधसंसर्गावच्छिन्नवहयादिप्रकारताशून्यत्वस्व प्रतिबन्धकतावच्छेदककौटौ निवेशनीयतया समुच्चयोत्तरसमुच्चये व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । केचिच्चु समुच्चयोत्तरसमुच्चये व्यभिचारवारणाय विरोधिविषयता बाधाभावजन्यतावच्छेदककोटौ विवेशनीया न तु प्रतिबन्धकतावच्छेद- ककोटौ अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभावः, गौरवात् । नचैवंसंशयात्मकविशिष्ट बुद्धेरेव प्रतिबध्यत्वमापद्यते, न तु निश्चयस्य विरोधाविषयकत्वादिति वाच्यम् । निर्णयात्मकज्ञानेऽपि वह्नयभावववृत्तिसंयोगादीनामेव संसर्गतया भानाभ्युपगमेन तस्यापि विरोधविषयकत्वात् । न च प्रत्य- क्षात्मकनिर्णयस्याविरोधसंसर्गकत्वसम्भवेऽपि शुद्धसंयोगादिघटितव्या- 201824 २६३ ·७ ९ १० " " " " " १२ " " अस्मत् प्रकाशित ग्रन्थानां सक्षिप्त-सूचीपत्रम् । १ आत्मतत्वविवेकः । श्रीरामतर्कालङ्कारभट्टाचार्य कृत 'टिप्पणी सम- लकृतया तार्किकशिरोमणिश्रीरघुनाथकृतया दीधितिरितिप्रसिद्धया 'विवृ- त्या" श्रीशङ्कर मिश्रविरचितया "कल्पलतया च विभूषितः।१-५ खण्डाः ७००८ २ आत्मतत्त्वविवेकः । नैयायिकप्रवराऽऽत्रेय श्री नारायणाचार्यनिर्मित- नारायणी व्याख्यया पं० दुण्डिराजशास्त्रिकृत विषमस्थल टिप्पण्या च सहितः गदाधरभट्टाचार्यकृत बौद्धाधिकारविवृति समन्वितया क्षणभले कुचंद्रूपत्वखण्डनान्तया तार्किकशिरोमणिश्रीरघुनाथविरचित- दीधित्या चान्ते समलङ्कृतः सम्पूणः । कारिकावली मुक्ता० दिन राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुणनिरुपणदिनकरीय" श्रीलक्ष्मणशास्त्रीकृतव्याख्या सहिता ६-. ४ कोडपत्रसंग्रहः अनुमानजागदीशी अनुमानगादाधरी क्रोडपत्राणि १२--. ५ भादाधरीअनुमानचिन्तामणिव्याख्या शिरोमणिकृतदीधित्याविवृतिः २.१-० ६ गादाधरी सामान्यनिक्तिः। गंगाख्यव्याख्याटिप्पणी सहिता जगदीशी अनुमानचिन्तामणिव्याख्या शिरोमणिकृत दीधित्याविवृतिः ३०-. ८ जा०पञ्चलक्षणीसिंहव्यावलक्षणंच । गङ्गाव्याख्याटिप्पणीसहिता ०-८ अवच्छेदकत्वनिरूक्तिः । गडाव्याख्या टिप्पणी सहिता सिद्धान्तलक्षणम् । ब्यधिकरणम् । पक्षता। १३ न्यायदर्शनं । वात्स्यायनभाध्य म०म० खा. विद्यासागर गङ्गा- नाथझा शर्मणा प्रणीतेन "खद्योतेन" श्रीरघुत्तमविरचितेन 'भाष्य- चन्द्रेण च समन्वितम् । श्रीअम्बादास शास्त्रिणाकृतया भाष्यचन्द्रानु- गामिन्या टिप्पण्या च समेतम् । १४ न्यायसिद्धान्तममरी । बृहत्त प्रकाशाभिधया व्याख्यया १५ न्यायवान्तिकम्।महर्षिगोतमादिचरितसंवलितबृहद्भूमिकयासहित १६ न्यायवात्तिकतात्पर्यटीका । श्रीवाचस्पतिमिविरचिता । १५ न्यायमञ्जरी । जयन्तभट्ट कृता । १८ न्यायलीलावती।स विवृति 'प्रकाशेन' 'कण्ठाभरणेन च समन्विता१३-८ १९ प्रशस्तपादभाध्य टीकासंग्रहः (कणादरहस्य) श्रीशङ्करमिश्रकृतं ३-० २० माथुरीव्याप्तिपञ्चकरहस्यं सिंहव्याघ्र लक्षणरहस्यं च । गङ्गा- निरिणी व्याख्या टिप्पणी सहितम् । २१ लौकिकन्यायशास्त्रार्थ कला तथा संस्कृतकूटशास्त्रार्थकला च ०-४ २२ वैशेषिकदर्शनं प्रशस्तपादभाष्यम् । “सेतु"--"सूक्ति" "व्योमवत्या" च समन्वितम् । २३ शब्दशक्तिप्रकाशिका। "कृष्णकान्तीटीकया श्रीरामभद्रसिद्धान्त- वागीशविरचितया "प्रबोधिन्याख्य" व्याख्याटिप्पण्याच सहिता ४-८ २४ शक्तिवादः । माधवी-मञ्जूषा-विनोदिनी टोका त्रयोपेतः। २-० श्रीहरिनाथतर्कसिद्धान्तभट्टाचार्यविरचित "विवृति' सहितः ३- प्राप्तिस्थानम्-- चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारल। । १०-० समेता। १-८ Immuno ६-० ८-o ०-१२ " १०-८