·श्रीराणाय नमः। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः। श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिव्रहितम् । अथ दितीयोऽध्यायः। . द्वितीयः पादः रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १ ॥ (२-२-१) खतन्नतया सर्व वादा निराक्रियन्तेस्मिन् पादे । भाप्यप्रकाशः। रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥१॥ प्रथमे पादे सांख्यं निराकृत्य तन्निराकरण- प्रसङ्गे, 'एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः' इति सूत्रेण शिष्टापरिग्रहरूपं दोपं प्रदर्य अन्ये च वादा निराकृताः। तथापि कैपांचन मन्दमतीनां तदुक्तयुक्तिप्वाभासताभानाभावे श्रद्धो- स्पषी खार्थविभ्रंशः स्यात् स मा भूदिति करुणया तदुक्तयुक्तीराभासीकर्तुं द्वितीयः पाद आरभ्यते इति पूर्व पादार्थनिरूपणे सूचितं तदत्र सारयन्ति स्वतन्त्रतयेत्यादि । तत्र प्रथमे पाद उपपादितः सत्कार्यबादः परिणामवादश्च सांख्यवादे सिद्धान्ते च तुल्य इति सांख्ये श्रद्धा शीघ्रमास्तिकस्योत्पद्यतेति तन्निरासाय प्रथमं तदेव निराक्रियते दशभिः सूत्रैः । तेषां चैवं मतम्- रश्मिः। रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १॥ शास्त्रत्वानुरोधेन प्राप्तं वेदाङ्गत्वं पूर्वपादे निराकृतं । तत्प्रसङ्गसंगत्या स्मृतं स्वातत्र्यं तेन रूपेण शास्त्रनिराकरणमस्मिन् पाद इत्याहुः प्रथमे पाद इति । श्रद्धोत्पत्ताविति । तत्तच्छास्त्रस्य वेदानुपहकत्वे सामान्यतः शिष्टापरिग्रहा उक्ताः, अधुना तु खतत्रत्वेन स्त्रोक्तफलाङ्गत्वरूपेण ये सर्वे वादास्ते निराक्रियन्ते । सूचितमिति पूर्वपादायसूत्रे 'ततो द्वितीये पादे' इत्यादिना 'वेदवाधकत्वाभावेपि' इतरमतैः पुरुषार्थः स्वतन्त्रःसिद्धयेद्धान्त्येत्यन्यमतं निराक- रोति द्वितीयपाद इत्युक्तम् , तन निराकरणकर्तृ निराकरोतेर्वाच्योर्थः, युक्त्याभासीकरणं तु व्यजनया बोधितमिति सूचितम् । सांख्ये श्रद्धेति सहजकर्मणां सांख्यानामपरित्यागो भवति 'सहजं कर्म कौन्तेय सदोपमपि न त्यजेत्' इति गीतावाक्यात् । तत्राप्येतन्मतीयपदार्थतौल्यमिति श्रद्धा शीघ्र तन्मतास्तिकस्योत्पद्यत । तदेव सांख्यमेव । एक्कारेण शास्त्रान्तरव्यवच्छेदः । सूत्रैरिति पडधि- करण्या। विषयादिकं तु पडधिकरण्या अन्ते वक्ष्यन्ति । विषयः 'यतो वा इमानि इत्येवमादीनि सामान्य- कारणवाचकयच्छन्दघटितानि । अत्र यच्छब्दाची ब्रह्म जगदुपादानं सगुणं वेति संशयः । स्वमत- शंकरादिमतविरोधः संशययीजम् । सगुणमुपादानं निष्कलादिश्रुतेरिति शुद्धं ब्रह्म नेति पूर्वपक्षे, ब्रह्मेवोपादानं सर्वसमयानामयुक्तत्वात् इति सिद्धान्तः । प्रसङ्गान्तर्गतसामान्यविशेषभावः संगतिः ।

·भीगद्दासूत्राणुभाष्यम् । [१०२ पा० २ अ०१सू०१ भाग्यप्रकाशा 'मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकच विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः' इति । अनुमीयते कारणत्वेन यत् प्रकृतिस्तदनुमानं कर्मप्रत्ययान्तम् । ननु कर्मप्रत्ययमङ्गीकृत्य प्रकृति- कारणवादागीकारापेक्षयानुमानं प्रसिद्धमेव कुतो न गृह्यत इति चेन्न । कर्मप्रत्ययस्तु व्याकरणसिद्ध इति न पर्यनुयोगाई इति । प्रसिद्धानुमानस्य शिष्टापरिग्रहेणाव्याख्यानात् । न च 'लोके शब्दार्थसंबन्यो रूपं तेषां च यादृशम् । न विवादस्तत्र कार्यों लोकोच्छित्तिस्तथा भवेत्'इत्यनुमानं नैयायिकादिमत- सिद्धं ग्राह्यमिति वाच्यम् । तैर्दूपणार्थमेव क्वचिन्नैयायिकादिमतसिद्धपदार्धानुवादात् । योगादरणस सूत्र आवश्यकत्वात् । नैयायिकादीनामनुमानशब्दस्य योगरूढत्वात् । ननु 'निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्च' इति वदतः सांख्यस्य तु योग एवेति चेन्न । श्रुतिविरोधं ददतोपि 'प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि' इत्यनुमानशब्दघटितसूत्रणात् । अस्माभिस्तु योगमात्रादरण 'सर्व सर्वमयम्' 'सर्वे सर्वार्धवाचकाः' इति वाक्यसहायकतः रूढिस्थाने सर्वत्र प्राप्तयोगपरिहाराय शक्तिसङ्कोचलक्षणा रूढिः । अन्यथा सखण्ड- ब्रह्मज्ञानाय विचारो न स्यात् । ननु नानुमानमिति नैतदर्थकमपि तु प्रत्यक्षमात्रैकप्रमाणसाधनपरम् । यथावत्प्रत्यक्षानुमानयोः प्रामाण्यं तर्कसिद्धं तत्राह रचनानुपत्तेरनुमानं न, अर्थात्प्रमाणं न । तदुक्तं 'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि । समाधिमाषा व्यासस्य प्रमाणं तचतुष्टयम्' इति । नन्वेतञ्चतुष्टयमपि शब्दात्मकमिति न प्रमाणमिति चेन्न । आपीदिना प्रत्यक्षमूलत्वेन प्रामाण्यस्य प्रत्यक्षपर्यवसितत्वात् । न चैवमाचार्यानभिमतमनभिनेतं कुतो धूप इति शझयम् । अस्मन्मते संदेहा उपनिषद्विचारेण परिहरणीया इत्याज्ञायाः । उपनिषत्तु वृहदारण्यकं तत्र 'चक्षुर्हि वै सत्यम्' इत्यु- क्त्वा 'तस्माद्यदिदानी द्वौ विवदमानावेयातामहमद्राक्षमहमश्रौपमिति य एवं घूयादहमद्राक्षमिति तस्मा एव श्रद्दध्यामः' इत्यत्र शब्दापेक्षया प्रत्यक्षप्रामाण्योररीकारात् । ननु तर्हि प्रकृतिपदं विहायानुमानपदं कुत इति चेन्न । सूचितार्थाय तथोक्तेः। शंकराचार्यास्तु नैयायिक प्रति अनुमानं मानमीश्वरे नेत्याहुः । भास्करास्तूक्तव्युत्पत्त्यास्मदुक्तम् । रामानुजास्तु तत्रेत्यध्याहृत्य प्रकृतावनुमानं नेत्याहुः। मावास्तु प्रकृतौ नानुमानमित्याहुः । मूलेति । तत्त्वसंग्रहोयम् । अतःपरं कारणताशोधकस्तर्कः, फलांशे खात- घ्यस्य निराकरणम् , द्वयं वक्तव्यम् । तर्कस्तु प्राज्ञे नावतरति शङ्खाभावात् । शङ्का तु आचार्यसं- दर्शितारमात् भूयो महत्सु तद्दर्शनादपि कारणताशङ्का सापि तर्कनिवृत्ता भवति । अतस्तर्कोऽपि तं प्रति न । मन्दमध्यमयोस्तु द्वयं वक्तव्यम् । तदुक्तं 'हेतुाप्तिग्रहे तर्कः कचिच्छानिवर्तकः' इति भाषापरिच्छेदे । किंच । 'अलौकिको हि वेदार्थो न युक्त्या प्रतिपद्यते' इति युक्तिः तो प्रत्यप्यसिद्धा । अतो मीमांसायुतस्तर्क आरभ्यते 'अन्यथाज्ञान तकः' । नन्विदं तर्कलक्षणमन सूत्रेऽव्याप्तम् । रचनानु- पपत्तेरनुमानं नेत्यस्य प्रमात्वात् । तर्झनुमानं कारणत्ववत् चेतनं विनति तर्कः । नन्विदमपि न । कारणत्ववत्त्वाभाववदनुमान रचनानुपपत्तेरिति सौत्रमितीति चेन्न । ज्ञानकाण्डोपपादकत्वेन मीमां- साया अप्यन्ययाज्ञानरूपत्वानौचित्यात् 'सांख्यीयान्यथाज्ञानरूपतर्कवैशिष्टयेन तर्कपादत्वव्यवहाराद् प्रक्षजगतोः 'कार्यकारणभावः । अझ जगत्कारणं शास्त्रयोनित्वादिसत्र शास्त्रयोनित्वं जगत्कारण- स्वव्यभिचारीत्याशङ्का सूत्रेण तर्कविशिष्टेन नाश्यत इति तर्कपादत्वम् । तदुक्तं । तदुक्तयुक्ती- राभासीकर्तुम्' इति 'पूर्व प्रकाशेव । अत एव न भाष्येपु पादसमाप्तौ तर्कशन्दः किंतु द्वितीयः पाद इत्येव । अन्यख्यातिरपि परमार्थदशायामख्यातिरेवेति न कोपि दोषः। फलोशे सातव्यनिराकरणं तु - - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । भाष्यप्रकाशः। तत्र साम्यावस्थोपलक्षिता चा अकार्या वा गुणाः प्रकृतिः । प्रकृतित्वं च प्रकर्षण करोतीति व्युत्पत्या तत्वान्तरारम्भकत्वम् । गुणास्तु, सत्वं लघु प्रकाशकम् , रज उपष्टम्भकं चलम् , तमो गुर्वावरकमिति कार्यलक्षणलक्षिता यथायथं प्रीत्यप्रीतिविपादात्मकद्रव्यस्वरूपा अतीन्द्रियाः कार्यकोनेयाः । गुणक्षोमस्य पाश्चात्यत्वात् साम्यावस्था सर्वेषां कारणभूतेति मूल. प्रकृतिरित्युच्यते । सा एका अचेतना अनेकचेतनभोगापवर्गार्था नित्या सर्वगता सततविक्रिया न कस्यचिद् विकृतिः । महदहंकारपञ्चतन्मात्राः सप्त प्रकृतिविकृतयः । तत्र महानहंकारस्य प्रकृतिः मूलप्रकृतेर्विकृतिः । अहंकारस्त्रिविधो बैकारिकस्तेजसस्तामसथ । तत्र वैकारिको मनसः प्रकृतिः, तैजस इन्द्रियाणाम् , तामसः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाख्यानां पञ्चतन्मात्राणाम् । रश्मिः। वाशीवत् करणत्वमात्रत्वेन ब्रह्मस्वरूपत्वेपि सापेक्षत्वात् । 'प्रकृतिश्च' इत्यधिकरणे ब्रह्मस्वरूपत्वमुक्तम् । अतः स्वमते स्वातन्येपि न क्षतिः तद्भक्तः स्वरूपप्राप्तेः । नैयायिकादिमते तु सांख्ये सङ्ग इव नैयायिकानां कर्ता चार्वाकादीनामभाष इति तदसमवायिकजगतस्तदंशत्वाभावात्प्रकृत्यादिभजने प्रकृत्यादिप्राप्तौ मुक्तित्वहानिः । 'यो यदंशः स तं भजेत्' इति प्रकृत्यादिभजनेन प्रकृत्यादिप्राप्तेरतः श्रद्धोत्पत्ती खायीत्तत्तन्मतप्रतिपन्नादन्यत्र मोक्षे विभ्रंशः स्यात् स मा भूदिति करुणया तदुक्तयुक्तीनामा- भासीकरणेन प्रकृतिपरमाण्वादिकारणत्वं मगवदीयमेवेति न मोक्षमङ्गः । इति स्यातव्यनिराकरणम् । व्याकुर्वन्ति तत्रेति उक्तपदार्थेपु । साम्येति 'सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः' इतिसूत्रात् । अकार्यति 'प्रकृतिपुरुपयोरन्य त्सर्वमनित्यम्' इति सूत्रात् । सत्त्वमिति लघु(तत्त्व त्वं स्वनुभववेद्यम् । प्रकाशकं सर्वेन्द्रियज्ञानजनकम् । रजः उपप्टम्भकमारम्भकम् , चलं प्रवर्तकम् । तमो गुरु सर्वाशेनेत्यनुमवः ज्ञानस्वरूपाचरकं च । सूत्राणीमानि । लघुत्वादिकमानुभाविकम् । प्रकाशजनक- त्यादिकं कार्यलक्षणं तेन लक्षिताः । 'लघ्वादिधर्मरन्योन्यसाधय गुणानाम्' इतिसूत्रादन्योन्य. साधोक्त्या लघुत्वगुरुत्वे सत्वादिसाधारणे । स्वरूपलक्षणमाहुः यथायथमिति । 'प्रीत्यप्रीतिवि- पादाद्यैर्गुणानामन्योन्यं वैधर्म्यम्' इति सूत्राद्वैधर्म्यमपि । कार्यकेति प्रकाशचालनावरणानि कार्याणि तैरुन्नेयाः । तदुक्तं 'कार्यात्कारणानुमानं तत्साहित्यात्' इति सूत्रे । मूलपदतात्पर्यमाहुः गुणक्षोभ- स्येति । अयं क्षोमः पुराणे स्पष्टः । पाश्चात्यत्वादिति । अत्रैकवचन विवक्षितमित्याहुः एके- . त्यादि । 'अचेतनत्वेपि क्षीरवचेष्टितं प्रधानस्य' इति सूत्रादाहुः अचेतनेति । अनेकेति । 'उपाधिभेदेप्येकस्य नानायोग आकाशस्सेव घटादिमिः' 'प्रधानसृष्टिः परायं खितोप्यभोक्तृत्वादुष्ट्रकुङ्कम- वहह्नवत्' 'ज्ञानान्मुक्तिः' इति सूत्रैः । नित्येति 'प्रकृतिपुरुपयोरन्यत्सर्वमनित्यम्' इतिसूत्रात् । सर्वगतेति 'सर्वकार्यदर्शनाद्विभुत्वम्' इति पाठात् । सततेति सत्त्वप्रीत्यादिदर्शनात्सर्वत्र । भविकृतपदार्थमाहुः नेति । विकृतिः कार्यम् । महदाद्या इत्यादि व्याकुँवन्ति स्म महदिति । 'महदाख्यमार्य कार्य तन्मनः' इति सूत्रात्रिगुणात्मक कार्य महान् । अहंकार इति 'अभिमानी- इंकारः' इति द्वितीयाध्यायसूत्रात् लक्षणम् । पञ्चेति । 'सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः प्रकृतेर्महा- न्महतोऽहंकारोऽहंकारात्पञ्चतन्मात्राण्युमयमिन्द्रियं स्थूलभूतानि पुरुष इति पञ्चविंशतिगुणाः' इति सूत्र- महदहंकार पञ्चतन्मात्राणीति सप्त । उक्तसूत्रान्न साक्षात्प्रकृतिविकृतयः सप्त किंतु क्रमेणेत्याहुः । तत्रेति । इन्द्रियाणामिति प्रकृतिरित्यनुवृत्त्यान्वयः । तन्मात्राणामिति प्रकृतिरित्येव ।

·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [१०२पा०२७० १सू.१ भाष्यप्रकाशा महतस्तु विकृतित्रिविधोऽपि । पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोनत्वगमाणग्रसनाख्यानि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थानि । मन उभयनायकम् । पृधिव्यप्तेजोवाय्वाकाशाः पञ्च महाभूतानि । एत इन्द्रियादयः पोटश विकाराः । पुरुषस्तु परिणामशन्यत्यान्न कस्यापि प्रकृतिः । नित्यत्वेनाजन्यत्वान्न कसापि विकृतिः । अत एव निर्धर्मकवैतन्यमात्रखरूपो निष्क्रिया सर्वगतः प्रतिशरीरं भिन्नथ । तत्र निर्विकारत्वानिष्क्रियत्वाच न पुरुषस. कर्तृत्वम् । प्रकृतस्तु तदुभयवत्त्वात् कर्तृत्वं परिणामित्वं चेति । तच प्रकृतेः कारणत्यमेवमनुमिमते, 'भेदानां परिमाणात् समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्च । कारणकार्यविभागादविभागाद् वैश्वरूप्यस । कारणमस्त्यव्यक्तम्' इति । अर्थस्तु विश्वं रूपं यसिन्निति विश्वरूपं जगत्, विश्वरूपमेव वैश्वरूप्यम् , खार्थे प्यञ् तयाऽव्यक्तं कारणमस्ति । तत्र पञ्च हेतवः । भेदानां परिमाणात् भेदा महदादि- भूतान्तास्तेपा परिमाणात् , अभ्यापित्वाद्, व्याप्यत्वादिति यावत् । कारणे सत्कार्य- मिति स्थितम् । तथा च क्यिादाध्यासिता भेदाः स्वसजातीयाध्यक्तकारणकाः तद्व्याप्यत्वात् । ये यजातीयच्याप्यास्ते तजातीयाव्यक्तकारणकाः यथा घटादय इति । एवं समन्वयाद् मिन्नानां सरूपता समन्वयः, अविनाभावो वा । तथा च विमता भेदास्तथा, तद्भिन्नत्वे सति वत्सरूपत्वार तदविनाभूतत्वाद्वा, यदेवं तदेवं घटादिवदिति । किं च । शक्तितः प्रवृत्तः । शक्तिः स्वान्तास्थाविर्भावकत्वम् । तथा च यद् यच्छक्तिता प्रवृत्तं तत् तत्कारणकम् । . , रश्मिः। . त्रिविधोपीति अहंकारः । पोडशकश्च विकार इत्येतं सूत्रांशं व्याकुर्वन्ति ज्ञानेन्द्रियाणीति । मन इति महत्तत्त्वानुवादः । विकार' इति । तया च 'सत्त्वरजः' इति सूत्रशेषः 'उभयमिन्द्रियं स्थूल- भूतानि' इति । 'कर्मेन्द्रियबुद्धीन्द्रियैरान्तरमेकादशकम्' इति द्वितीयाध्याये । आन्तरमन्तःकरणम् । न प्रकृतिरित्यादि व्याकुर्वन्ति स्म पुरुष इति । परिणामेति 'असोयं पुरुष इति सूत्रात् । निर्मक इति 'असझोयं पुरुपः' 'निर्गुणत्वमात्मनोसङ्गत्यादिश्रुतेः' इति प्रथमपष्ठाध्यायसूत्रा- भ्याम् । तदुभयेति प्रधानं कर्तृ परिणामि च क्रियाविकारोभयवत्त्वात् । एतद् द्रढयितुं मतनये- प्यखरसानाहुः तच प्रकृतेरियादि, व्यभिचाराचेत्यन्तम् । 'परिणामात्' 'शक्तितश्च'इति सूत्रद्वयदर्शनादाह भेदानामिति लिङ्गद्वयम् । तृतीयं समन्वयात् इति । प्रवृत्तेथेति तु शक्तित इत्यस्यैव विशेष्यम् । तस्यापि निष्कृष्टार्थमाह कारण इति । स्थितं स्थितिः । स्वसजाती- दृष्टान्तप्रसिद्ध्यै स्वसजातीयेति । तयाप्यत्वादिति अव्यक्ते स्थितत्वात् । घटादय इति मृत्त्वजातीयव्याप्या ये घटादयस्वे मृत्त्वजातीयमुद्रूपाव्यक्तकारणका इति प्रसिद्धम् । अस्य हतो रामानुजमतास्वरसप्रदर्शने व्यभिचारस वक्ष्यमाणत्वाद्धेवन्तरमाहुः अविनेति । तथेति स्वसजातीयकारणकाः । खप्रकाराश्रये लक्षणा । तद्भिन्नत्व इति । तत्खरूपत्वं मूलप्रकृती साध्यशून्यायामपीति साधारण्यवारणाय विशेष्यम् । घटादिवदिति घटादयो मृदविनाभूताः; मृमिन्नत्वे सति मृद्रपा इति, मृत्वजातीयमृद्रसाव्यक्तकारणकाः प्रसिद्धाः । तृतीयं लिङ्गं विधु- ण्वन्ति स्म किं चेति । स्वान्त इति स्वं कारणम् । यदिति यत् पटादि तन्तुशक्तितः प्रवृत्तं तत् ·माप्यप्रकाश-राश्म-परिवृहितम् । माप्यप्रकाशः। यथा घटादिकं मृत्कारणकम् । तथैवतेऽव्यक्तशक्तितः प्रवृत्तास्तत्कारणका इति । यद्वान हेतुद्वयम् । तथा सति, यद् यच्छक्यं तत् तत्कारणकम् । यथा घटादयो मृदः । तथैते परंपरया परमाव्यक्तस्येति । एवं यद् यत्प्रवृत्तिसंपाद्यं तत् तत्कारणकम् । यथा घटादिः कुलालादेः । एवमेव महदादयोऽव्यक्तस्पेति । अयं च हेतुः सामान्यतः कारणत्वं वा कर्तृत्वं वा साधयति । किं च । कारणकार्यविभागादविभागात् ताभ्यामित्यर्थः । तथा च ये उत्पत्ती यतो विभक्ताः प्रलये च यदविभक्तास्ते तत्कारणकाः । यथा घटादयो मृदः । एवमेतेऽपि परंपरया साक्षाच परमाव्यक्तादुत्पत्ती विभक्ताः प्रलये च तदविभक्ता इत्येतैरपि तत्कारणकैर्भवितव्यमिति । रामानुजाचार्यास्तु-यद् विचित्रसन्निवेशं तत् कार्यम् । यथा तनुभवनादि । जगदपि विचित्रसन्निवेशमिति तेनापि कार्येण भवितव्यमिति सामान्यतो दृष्टेन जगतः कार्यत्वमनु- माय तेन सिद्धे कारणपूर्वकत्वं ततः किं कारणमित्यपेक्षायां तत्साधनाय समन्वयादयो हेतव इत्येवं सांख्यतत्त्वकौमुद्युक्तप्रकारेण सरूपत्वं समन्वयं देशकालपरिच्छिन्नत्वं परिमाणमङ्गी- कृत्य व्याकुर्वन्ति । भास्कराचार्यास्तु-अविनाभावरूपमन्वयमङ्गीकृत्य सुखदुःखमोहान्विता बाह्या आध्या- त्मिकाच भेदा दृश्यन्ते । ये च यदन्वितास्ते तदेककारणपूर्वकाः । यथा घटशरावादयो मृदन्विता मृदेककारणपूर्वका एवं सुखदुःखमोहान्वितं जगत् निगुणकारणकमित्येवं व्याकुर्वते । परिमाणं च द्विविधम् , रूपतः संख्यातथेत्याहुः । तत्र मिन्नानां सरूपत्वरूपो यः समन्वयस्तस्य न स्वसजाती- रश्मिः। पटादि तन्तुकारणकम् । तथैवेति महदादयः अव्यक्तकारणकाः, अव्यक्तशक्तितः प्रवृत्त- त्वादित्यनुमानम् । शक्तिप्रवृत्तिरिति पाठे पञ्चमीसमासं मत्वा व्याख्यातम् । इदानीं 'शक्तितश्चेति' सूत्राद्विशेपमाहुः यद्वेति । मृद इति शक्याः । तथैत इति भेदाः, तरकारणकाः, तच्छक्यत्वा- दित्यनुमानम् । परमेति शक्या इत्येव । यत्मवृत्तीति व्याप्तिस्वरूपम् । कुलालादेरिति प्रवृत्ति- संपाया इति, अतः परंपरयाव्यक्तकारणकाः । अव्यक्तस्येति प्रवृत्तिसंपाद्या, अतोऽव्यक्तकारणकाः । अयं चेति । व्याप्यत्वादिकमुपादान एव संभवतीत्युक्ता हेतवो विशेषकारणत्वसमर्पकाः प्रवृत्तिस्तु निमित्तोपादानसाधारणीति तत्प्रवृत्तिसंपाद्यत्वहेतुः सामान्यतः कारणत्वम्, प्रवृत्तेश्चेतनधर्मत्वदर्श- नात् कर्तृत्वं चा साधयतीत्यर्थः । अनुमानं तु तत्कारणकाः तत्प्रवृत्तिसंपाद्यत्वात् । कारणेत्यादि विवृण्वन्ति स्म कि चेति । मृद इति विभक्ता अविभक्ताश्चेत्यतो मृत्कारणकाः । अहंकारस्य महतः सकाशादुत्पत्तिदर्शनादाहुः परंपरयेति । एतैरिति भेदैः । इतीति एवं सूत्रे कारणले- नानुमीयत इत्यनुमानमिति कर्मप्रत्ययः । एतदादि दूपयितुं रामानुजादिमते माहुः रामानुजेति । : तेनेति जगता ! दृष्टेनेति विचित्रसन्निवेशेन । अनुमायेति जगत् कारणपूर्वकं विचित्रसन्निवेशात् तनुमवनादिवत् । व्याकुर्वन्तीति मेदानामित्याद्युक्तम् । घाद्याः जगद्रपाः। आध्यात्मिकाः देवरूपाः। भेदाः सुखदुःखमोहान्विताः अन्वयात् तदेककारणपूर्वकाः तदन्वितत्वात् । एच- ‘मिति । ये च इत्यादिव्याप्तिः । रूपत इति सुखदुःखमोहान्वितं जगत् , त्रिगुणकारणकं रूपतः परिमाणात् घटादिवत् । पक्ष विशेषणं तु सत्त्वरजस्तमोरूपान्तरापत्तिवारणाय तेन रूपेण पक्ष- कदेशस्स दृष्टान्तत्वाय च । तथा च कार्य यदन्वितं तदन्वितकारणानुमानमिति नियमाधिगुणं .

·। भीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०२ १०१ सू०५ भाष्यप्रकाशा याव्यक्तकारणकतासापकत्वम् । सदृशे मित्रादौ तस सत्वेन हेतोर्व्यभिचारा .। द्विविधपरि- माणेऽपि संख्यापरिमाणं न साधकम् । एकत्वसंख्यासंख्यातत्वस्य कारणेऽपि सत्त्वाजातिसंख्या- संख्यातत्यस्य व्यक्ती सवेन व्यभिचाराच । अतः पूर्वव्याख्यातरीत्यैव प्रधानस्य कारणत्वानुमानम् । रश्मिः। कारणं सुखदुःखमोहात्मकम् , न तु सत्त्वरजस्तमात्मकमिति नार्थान्तरापत्तिः पक्षकदेशस्य घटादे- निश्चितसाध्यवत्वात् । निश्चितसाध्यवत्त्वं दृष्टान्तत्वम्' इति दृष्टान्तलक्षणात् । प्रकृतमनुसरामः । यद् यदूपतः परिमाणयुक्तं तत्तत्कारणकम् । घटो हि मृद्रूपतस्तावत्परिमाणो भवति, मृदं विना घटा- योगादतो मृत्कारणका । एवं प्रकृतिरूपा गुणास्तद्रूपतः परिमाणयुक्तं जगद्भवति । प्रकृति विना जगदयोगादतो, जगत् प्रकृतिकारणकम् । संख्यात इति । अयमर्थः । प्रकृतिर्हि सर्वगताऽतः परि- माणं तस्या महत् . । एवं च परिमाणस्य खोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वान्महदादौ परममहत्सरिमाणा- पत्तिः । तथा च प्रकृतिगता संख्या महदादिपरिमाणारम्भिकेति मन्यते । एवं च महदादि निगुण- कारणकं . संख्यातः परिमाणात् । यत् यत्संख्याजन्यपरिमाणकं तत्तत्कारणकम् , न्यणुकवत् । व्यणुकं हि न परमाणुपरिमाणजन्यपरिमाणकम् , अणुतरवप्रसङ्गात् , अपि तु परमाणुसंख्याजन्य- मिति । अथवा संख्यातः परिमाणमेकत्वसंख्यासंख्यातत्वम् । तद्धेतुः पक्षसाध्यौ पूर्वोक्तौ । तत्रेति तेपु मतेषु । 'सांख्यरामानुजमतयोरस्खरसमाहुः भिन्नानामिति । भेदानामित्यत्र खविशिष्टे लक्षणां कृत्वोक्तम् । दूपणं तन्मते महदादिः स्वसजातीयाध्यक्तकारणकम्, सरूपत्वात् , घटादिवत् । अत्र सरूपत्वं न समन्वयार्थत्वेपि समन्वितसरूपत्वं रूढेरित्याशयेनाहुः तादृश इति । सदृश इत्यपि पाठः । सरूपत्ववति मित्रादौ तस्य साध्यस्यासत्त्वेनाव्यक्ततयाव्यक्तकारणकतासत्त्वेपि धीजा- दिरूपाव्यक्त धीजवायतिरिक्तजात्यभावात्सजातीयाव्यक्तकारणकतागावादसत्त्वेन हेतोः साध्यामाव- वतिखात् । भास्करमतेऽरस्वरसमाहुः द्विविधेति । रूपतः परिमाणं व्याख्यातप्रायमिति संख्यातः परिमाणेऽस्वरसमाहुः न साधकमिति । जगत् त्रिगुणकारणकमेकत्वसंख्यासंख्यातत्वात् । अन गुणाः सत्त्वादिगुणकार्याणि सुख दुःखमोहरूपाः । यथा खीरेकैव पुंसः सुखदाः, सपल्या दुःसंदा, अन्येषां मोहदेति दृष्टान्तः । तथा जगत् ज्ञानिनां सुखदम्, अज्ञानिनां दुःखदम्, उदासीनानां मोहदम् । सत्वादिति । तथा च प्रकृती साध्यामावववृत्तित्वक्ष्याभिचारिहेतुः । एवं . सामान्यतो जगत्येकत्वसंख्यासंख्यातत्वमुक्तम् । 'ये च महदादयः परिमितास्ते च सामान्यकारणपूर्वकाः यथा शरावादयः । एवमेव महदादयः परिमितास्तेपामेकैकं सामान्यकारणमस्तीत्यनुमीयत इत्याहुः जातिसंख्येति । घटव्यक्तिः स्वसजातीयाव्यक्तकारणिका जातिसंख्यासंख्यातत्वात् । पटव्यक्तिवत् । व्यक्तीनां पटुत्वान्नैकत्वसंख्या अतो जातीति, जाते. संख्या जातिसंख्या । भवच्छिन्नत्वं पष्ठयर्थः । जात्यवच्छिनसंख्यासंख्यातत्वादिति फलितम् । तादृशी संख्या घटत्लायव- च्छिन्ना संख्या तत्संख्यातत्वं यत्र तत्र खं घटादि तत्सजातीयाव्यक्तं मृत्त्वेन मृदादि तत्कारणक स्वम् ।.अत्रैकत्वसंख्यासंख्यातत्वस्य व्यक्तावमावात् खसजातीयाव्यक्तकारणकत्वं न सिध्येदतो हेत्वन्तरोपन्यासः । किं च । अव्यक्ते साध्याभाववति हेतुसत्त्वाट्यभिचारः सोपि नास्ति । तत्तस्यक्ति- वेनाव्यक्तगद्दणात् । तथापि यधाश्रुतसाध्यामायवत्या व्यक्ती जातिसंख्येत्यादिहेतोः सत्त्वाइसभि- चार इत्यादुः जातिसंख्येति । अत इति पक्षनये दोपात् । पूर्वव्याख्यातेति प्रधान कर्तृ परि- गामि च क्रियाविकारोमययत्त्वाक्षीरवदिति रोलैय । ननु पूर्वपक्षे एवकारस कि प्रयोजनं चतुर्षु यः . . - ·भाप्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । - " लोकानां भूर्भुवादीनामचेतनेन फेवलेन मंधानेन रचना नोपपद्यते। रचित- त्वादेव न परिणाम सर्वस्य संम्लेपप्रसङ्गात् । भाग्यनकाशा तदत्र 'रचनानुपपत्ति सूत्रेण दृप्यते । तद् व्याकुर्वन्ति लोकानामित्यादि । यत् पूर्वोक्त परि- माणादिभिर्हेतुभिर्जगत्कारणत्वेन प्रधानमनुमीयते तदनुमानं न कर्तव्यम् । कुतः । रचनानुप- पत्तेः । रचना हि बुद्धिपूर्विका था, प्रतिनियतदेशकालव्यवस्थापिका या, चेतनस्पार्शनाचा किया। सात्र लोकानां भूर्भुवादीनामचेतनेन केवलेन प्रधानेन नोपपद्यते । तथा च भरादिलोक- रचना न केवलाऽचेतनकारणिका, रचनात्वात्, गृहादिरचनावत् । भूरादिलोका नाचैतनककाः चेतनस्पार्शनक्रियात्मकरचनाविपयत्वात् , घटकुड्यादिवत् । प्रधानं स्वतोऽकर्त, अचेतनत्वात् । स्तम्भादिवत् । इत्यादिभिः प्रयोगैः सत्प्रतिपक्षस्वादर्थान्तरापादकत्वाच न तैरनुमानैः कारणत्वेन प्रधानमनुमातुं शक्यमित्यर्थः । नन्वेवमेतैः प्रयोगैः कर्तृत्त्वस्यैवासिद्धिर्न तु कारणत्वस्येति बाधकाभावात् पूर्वोक्तैरन्वयादिभिः प्रधानस परिणाम एव तादृशोऽस्तु । तथा सति तस्य कारणत्वानपायान्न कश्चिद्दोप इत्यत आहुः रचितत्वादित्यादि। भवतां मते 'पुरुपो निष्क्रिय इति, क्रिया शक्तिप्राधानिकी, तथा च सति रचनापि तस्यैव धर्मो न पुरुपय । तद्विपयाच लोकास्तत्कर्टकाः, अतो न तत्परिणामः । तथा च भूरादयो लोकाः न प्रधानपरिणामः तद्रचित- रश्मिः। कोपि भवत्विति चेन्न । स्फुरितदोपानुपेक्षौचित्यादेवकार इति । प्रधानमनुमीयत इति । अन प्रधानानुमानानि विपयः, कर्तव्यानि न कर्तव्यानीति विशयः । अन्यमतदर्शनं संदेहवीजम् । कर्तव्यानि क्रियाविकारोभयवत्त्वात्, इति पूर्वपक्षः । तत्र सिद्धान्तमाहुः तदनुमानमिति । बुद्धीति । इदं विशेषणत्रयं कियेत्यस्य । भूरादीति । लोकग्रहणे उपपत्तिरग्रिमसूने वक्तव्या । केवलेति वाश्यादि यथा न केवलं कारणं तथा, वाधवारणाय केवलेति । रचनायामचेतनकारण- कत्वदर्शनेन प्रक्षे साध्याभावप्रसकेः । रचनात्वादिति बुद्धिपूर्वकक्रियात्वात् प्रतिनियतदेश- कालव्यवस्थापकक्रियात्वाच । दृष्टान्तानुरोधेनोभयमुक्तम् । दृष्टान्तान्तरेण तृतीयं हेतुमाहुः भूरा- दीति । खरचितानुमाने सत्प्रतिपक्षत्वमाहुः प्रधानमिति । स्वत इति साध्यविशेषणं परतवेतनातु कर्तृ । सत्मतीति । सन्तः प्रतिपक्षाः साध्यामावसाधकहेतवो येपां मतप्रयोक्तानां खोत्प्रे- क्षितस्य चानुमानानाम्, तत्त्वात् । तथा च पूर्वपक्षे सदनुमानानि सिद्धान्ते सत्प्रतिपक्षपाणि । अर्थान्तरेति प्रधानसाधनाय प्रवृत्तस्यादृष्टप्रधानापेक्षया दृष्टकुलालादिसिद्धान्तरत्वम् । सत्त्वा- दीनां सुखादीनां च प्रधानरूसाणां दृष्टत्वेपि कारणत्वेन्यथासिद्धत्वम् । न त्विति । , वाश्यादौ कारणत्वदर्शनादिति भावः । परिणाम इति । समयायिनो बडखैव परिणामो दृष्ट इति तथेत्यर्थः । कारणत्वानपायात् समवायिकारणत्वानपायात् । न कश्चिदिति ।। 'प्रकृतिश्च'इत्यधिकरणोक्त- खरूपत्वोक्तिविरोधरूपः । रचितत्वादीति रचितत्वं न प्रकृतेः, तस्याः परिणामनिषेधात् । रचितत्वं परिणाम इति । अतो ब्रह्मरचितत्वादित्यर्थः । प्रधानरचितत्वं वा ।। चितवपरिणामयो- भेदोऽने वक्ष्यत इति । प्राधानिकीति 'क्षीरवचेष्टितं प्रधानस्य' इति सूत्रात। तस्यैवेति पुरुषसंसृष्ट- प्रधानसैव । तत्परिणामः प्रकृतिपरिणामः । तद्गचितेति ग्रसरचितत्वादिति भाष्यार्थ उक्तः। बत्र तु प्रधानरचितत्वादित्युक्तम् । तद्रचितत्वपरिणामयोः स्वरूपस्य वक्ष्यमाणत्वात्पूर्वमेव-पक्षान्तराद- 11 ·४ श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् ।। [भ०२ पा०२१०१सू. १ अतश्चेतनकर्तृका रचना नाचेतनेन प्रधानेन कर्तुं शक्या तस्मात् कारणत्वेन प्रधानं नानुमातव्यम् । अन्यथोपपत्त्या बाधितेमवानुमानमिति चकारार्थः॥१॥ भाग्यप्रकाशा - रदिमः। त्वात, यद् यद् रचितं वन्न वस्य परिणामः, यथा घटादिः कुलालादेः। किंच । भूरादयो लोका यदि प्रकृतिपरिणामभूताः स्युः, सर्वेपि संश्लिष्टाः स्युः । लोके परिणतत्वसंश्लिटत्वयोनियमस दध्यादिपु दर्शनात् ! तथा च भ्रादयो लोका नैकस्य परिणामभूता इतरेतरसंश्लेपरहिव- स्वात् यदेवं तदेवम् , यथा पटफुड्यमन्थानादि । किंच कार्य द्विविधम्, आरब्धं परिणाम- भूतं च । तत्र निमिचव्यापारजन्यं यत् तदारब्धम् , तदेव च रचितम्, यथा गृहादिकम् । यद पुनरुपादानन्यापारप्राधान्येन वा, तन्मात्रल्यापारेण वा जन्यते तत् परिणामभूतम् । यथा हरिद्राचूर्णसंयोगजन्यं कुङ्कुमादि यथा च दध्यादि । रचितत्यपरिणामयोथेतरेतरविरुद्धत्वं लोके दृष्टम् , अतोन. परिणामाङ्गीकारे रचितत्वहानिस्तदङ्गीकारे च परिणामहानिरिति तुन्दिलसुरतन्यायादेकसिन् कार्य उभयरूपत्वाहीकार एकसिंश्च कारणे उपादानत्वनिमित्तत्वंयो- रङ्गीकारो लोकविरुद्धः, प्रत्यनुमानवाधितत्वान्यायविरुद्धचेत्यर्थः । सिद्धं वदन्तः सौत्रानुमानपद- स्वार्थमाहुः अत इत्यादि । तथा चानुमीयत इत्यनुमानम् , भावे ल्युडित्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु-कृत्यल्युटो बहुलम्' इति बाहुलकाव कर्मणि ल्युट् । यदनुमीयते तदनुमानमिति सौत्रानुमानपदस्वार्थमाहुः । चकारप्रयोजनमाहुः अन्यधेत्यादि । अन्यथोपपचिः प्रतिपक्षानुमानं तया कृत्वा ‘रात् । कुलालादेरिति परिणामो न, रचितत्वादित्यर्थः । सर्वस्येत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म किंच भूरियादि । कुडयं मित्तिः इतरेवरसंश्लेपरहितमिति मृदोऽश्मचूर्णयोः काप्टस च परिणाममूवमिति ज्ञेयम् । परिणामविरुद्धरचनोपादानात्सूत्रे तत्प्रयोजनमाहुः किंचेति । क्रमेणोदाहरणे । यथा हरिद्रेत्यादि । चूर्ण चूनेति लोके उच्यते । कुङ्कमादीति आदिपदेन रङ्गः । दध्यादीति अत्रादि- पदेन यथा चातुर्मासे छत्राकोत्पत्तिः शुष्ककाठे । तुन्दिलेति तुन्दिलच तुन्दिला च तुन्दिलौ तयोः सुरतम् । उभयेति आरब्धत्वपरिणामत्वोभयेत्यर्थः । एकस्मिन्निति प्रधाने । प्रत्यनुमानानि दर्शितानि । अनुमानपदं करणव्युत्पत्त्या व्याप्तिज्ञानं बूत इति प्रसिद्धिनैयायिकानामिति भावव्युत्प- तिमाहुः तथा चेति । अनु चेतनमनु मीयते कारणे मानं क्रियते खरुपीक्रियत इत्यनुमानं प्रकृतिः स्वरूपम्। प्रकृतिः तदनुकूलाकृतिरपि स्वरूपमिति । तदुक्तं भावे ल्युडिति पूर्वपक्षे राद्धान्तिका- धेस्तु भावव्युत्पत्तिस्फोरणाय । नानुमानमित्यस्य नानुमातव्यमिति विवरणारकर्मणि प्रत्ययो वक्तव्यः । 'माङ् माने शन्दे च' इत्यस्य सकर्मकत्वाध तथापि कर्मणि ल्युटोप्रात्या भाष्यमार्थिकार्थ स्पृशतीत्याशयेने 'भावे ल्युडू व्याकृतः । तदिति प्रधानम् । आहुरिति अखरसस्तु बाहुलकात् । अन्यथेति । यद्यप्यार न्यथोपपत्तिर्महाकारणकत्वोपपत्तिः । उपपत्रिशब्दस्य तर्के शक्तः । तथापि बाधितमित्यत्र करणले- नोल्लेखादाप्ये प्रतिपक्षानुमानमिति लक्षणया व्याख्या । न च माम्ये बाधितमिति न । 'पक्षे साध्या- शून्यत्वं माधः' तमितमित्यर्थो येन लक्षणाप्राप्तिरन्वयानुपपत्त्या अपि तु दुष्टमित्सेवार्थ इति वाच्यम् ।। दोपोपि पाष एवेति व्याख्यानस्य सुस्थत्वात् । न भाष्ये लक्षणानुचितेति शक्यम् । न्यायमते 'लक्षणा, आचार्यमते तु भक्तिहंसोक्तदिशानुमानान्तापतितस्सानुमानत्वात् । अत्र स्वतन्त्रलेन सर्व- वादनिरासकयनेन 'यसदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात्' इसत्र छान्दोग्योपन्यासेन सदेव कारणमिति ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । प्रवृत्तेश्च ॥ २॥ भुवनानि विचार्य जनान् विचारयति । सर्वस्य तत्परिणामे प्रवृत्तिनापपद्यते भाष्यप्रकाशः। सांख्योक्तं पूर्वमनुमानं पक्षे साध्यशून्यमेव क्रियत इति बोधनं चकारेण क्रियते इत्यर्थः । एवं सत्प्रतिपक्षोऽर्थान्तरं वाधथेति दोपत्रयं दर्शितम् ॥१॥ प्रवृत्तेश्च ॥ २॥ ननु पूर्वहेतुनैव निरस्ते सांख्यमते हेत्वन्तरस किं प्रयोजनमत आहुः भुवनानीत्यादि । रचना द्विविधा, भुवनरचना जनरचना च, तत्र जनरचना शुक्रशोणितपरि- णामभूता, अवो रचनात्वहेतुकेऽनुमाने जनशरीररचनाया रचनाविपयत्वहेतुके च जनशरीर- स्थाचेतनत्यहेतुके च शुक्रशोणितयोदृष्टान्तीकरणे तेषां साधारणत्वापचया न तन्मतदूपणं न चा पूर्वोक्तन्यायावतार इति तत्समर्थनार्थ हेत्वन्तरेण तान् विचारयतीत्यर्थः । तद् व्युत्पा- - दयन्ति सस्येत्यादि । प्रवृत्तिहि प्रयत्नस्तत्पूर्विका क्रिया वा । तथा च सर्वस्य प्रकृतिपरिणामत्वे रश्मिः। व्यवस्थापितम् कार्य सदसति किमपि नोक्तम् । ततर्कहतं सत्कार्यमसत्सदसद्वा भवेत् । न तु सदेवेति । तदन वादस्य तस्य पौराणत्वेनात्र निरासः । स च पौराणो वादः 'सत इदमुत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतम्' इत्यत्र सुयोधिन्यामुक्तः । एवं सत्प्रतिपक्ष इति । न च प्रतिपक्षस्सा- नुमानस्य सत्प्रतिपक्षत्वेन तेन कथं पक्षे साध्यशून्यमेव क्रियत इति शक्यम् । श्रुत्यनुकूलतर्कोत्थापनात् सत्त्वेनास्स सत्प्रतिपक्षत्वाभावात् ॥१॥ प्रवृत्तेश्च ॥ २॥ जनशरीरेति । पष्ठयन्तानीमानि पदानि दृष्टान्तीकरण इत्यनेनानु- यन्ति । तेषां प्रतिपक्षानुमानानां साधारणत्वं साध्याभाववती जनशरीररचना सा साध्याभाववती 'योनेः शरीरम्' इति केवलाचेतनकर्तृकत्वात् । तत्र रचनात्वहेतोः सत्त्वात् । एवमचेतन- कर्तृकत्ववति जनशरीरे रचनाविपयत्वसत्त्वात् । एवं परतः कर्तृत्ववतोः शुक्रशोणितयोरचेतनत्व- हेतोः सत्त्वात् साध्याभाववद्वृत्तित्वेन हेतूनाम् । तन्मतदूपणं सत्प्रतिपक्षत्वरूपं तन्न । प्रतिपक्षाणां साधारणत्वेन तन्मतानुमानानां सत्प्रतिपक्षवामावात् । न वेति रचितत्वपरिणतत्वयोरेकत्र जन- शरीरे दर्शनापूर्वोक्तहान्योरभावान्न तुन्दिलसुरतन्यायावतार इत्यर्थः । तत्समर्थेति प्रतिपक्षाणां सद्धेतुत्वं समर्थयितुम् । हेत्वन्तरेण सौत्रेण । तानिति रचितत्वादीन् हेतून् दृष्टान्तान्तरैर्वि- शेषणैश्च युक्तान् कर्तुं जननधर्मान्सशरीरान् जीवान् विचारयतीत्यर्थः । व्युत्पादयन्तीति जन- विचारेण दृष्टान्तेषु पूर्व जनशरीररचनाजनशरीरशुक्रशोणितानामुक्तत्वेन हेतूनामविशेषितत्वेनाविचारित- त्वस्फूर्तेः । 'तर्कोदर्कविभावनासु सततं प्याजेन तन्द्रालवः'इति तार्किकोक्तेरत आवश्यकत्वासनविचारे लोकन्यायेन व्युत्पादयन्ति । दृष्टान्तविशेपणत्वार्थ प्रयन इति द्वितीयोर्थस्तत्पूर्विकेति । तथा च भूरादिलोकरचना न केवलाचेतनकारणिका रचनात्वात् , इत्यत्र प्रवृत्चेरिति हेतुस्तेन न साधारण्यम् । यद्वा रचनात्वादित्येव हेतुः सा च बुद्धिपूर्विकेति प्रतिनियतदेशकालव्यवस्थापिकेति सांख्ययोधनायोक्तं क्रियाविशेषणम् । तत्सरित्यागेन व्यासोक्तविशेषणं प्रवृतिरुक्ता प्रयत्नपूर्विका क्रिया रचनेति । सोयमर्थः सौत्रचकारेण धोतितः । तथा च प्रयत्नपूर्विका किया, बुद्धिपूर्विका क्रियेति पूर्वसूत्रेणार्थों जातस्तत्र श्रीव्यासमतेन बुद्धिपूर्विकेतिविशेषणत्यागः, सौत्ररचनाशब्देन लक्षणे क्रियारूपविशेषणत्यागः । एवं च प्रयत्नपूर्विका क्रियेत्येवावशिष्टम् । तदुक्तं तत्पूर्विका किया वेति । भाष्यं विवृण्वन्ति तथा चेति । २२. स.र.

·१० श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [१०२पा०२ १०१सू०२ भाष्यप्रकाशा शरीरोत्पादनाय मातापित्रोः प्रवृत्तिोपपद्यते । अयमर्थः । अचेतनस्य स्वत एवं प्रवृत्ती शुक्रशोणिते अपि चेतनप्रवृत्तिमन्तरेण खत एवं जनशरीराणि जनयेताम्, न तु मातापित्रोः प्रवृत्तिमपेक्षेताम् । अपेक्षा त्वस्ति । पहिः पतिज्योः संसृष्टयोरपि तयोः शरीरसंभवादर्शनात् । पोपणादिनैव तत्समनत्वदर्शनाथ । अत एव गर्भस्राबादी शरीरस्वासमग्रता दृश्यते । तेन चेतनाधिष्ठितयोरेव तयोः प्रवृत्तिन स्वनधिष्ठितयोः। अतो जनरचनादिदृष्टान्तै रचनात्वादीन हेतून साधारणीकृत्य पूर्वोक्तरन्वयादिभिः प्रधान न कारणत्वेनानुमातुं शक्यम् । असदुक्तेषु हेतुपु रचनात्वे प्रवृत्तिपूर्वकत्वेन विशेपिते मातापित्प्रवृत्तिपूर्वक शुक्रशोणितपरिणामात्मकशरीर- रचनया दृष्टान्तिते, रचनाविषयत्वे च तथा विशेपिते, पुरुषशरीरेण च दृष्टान्तिते, अचेतनत्वे च प्रवृत्तिमावेन विशेपिते जीवच्छरीरेण च दृष्टान्तिते साधारण्यनिवृत्तौ दोपाभावादित्यर्थः । ननु केवलचेतनस्यापि प्रवृत्त्यदर्शनात् प्रवृत्तिरपि विशिष्टधर्म एव । तथा सति ता कस्य प्राधान्यमित्यपेक्षायां चेतनस्य निकलत्वनिष्क्रियत्याभ्यां न प्राधान्यम् , अपि त्वचेतनस्यैवेति रश्मिः। मातापित्रोरिति पिता माना' इत्यस्य वैकल्पिकत्वान्नकशेपः । नोपपद्यत इति । पूर्वसूत्रादनुपप- तिपदं नानुमानपदे चानुवर्तते । एवं च प्रवृत्तेरनुपपत्तेर्नानुमान प्रकृतेरिति सूत्रार्थः । चेतनकर्तृका प्रवृतिनोपपद्यते 'योनेः शरीरम्' इति सूत्रात् । दृष्टा च नापलपितुं शक्या । उक्तं व्युत्पादनं कुर्वन्ति अयमर्थ इति । तयोरिति शुक्रशोणितयोः । संपेन्धे पष्ठी । संपन्धो जन्यजनकमावः । तदाहुः शरीरसंभवेति । पोपणेति मातापितृकृतपोपणादिना । आदिपदेन मासकाल: एपेति पोषणाधमावादेव । अत इति भूरादिलोकरचनापक्षके केवलाचेतनकारणप्रतियोगिका- भावसाध्यके रचनात्यहेतुकेऽनुमाने जनशरीररचनां दृष्टान्तीकृत्य साधारण्यमुक्तं तन्मन्दम्, दृष्टान्ते केवलाचेतनजन्यवाभावात् । मातापितृभ्यां पोपित एव शरीरादौ सामयदर्शनेन शुकशोणित- पितृयोनिजन्यत्वादिति । इति न साधारण्यम् । किंच। भूरादिलोकपक्षकेचेतनकर्तृकत्वप्रतियोगि- काभावसाध्यके चेतनस्सार्शनक्रियात्मकरचनाविपयत्वहेतुकेऽपि जनशरीरदृष्टान्तो न साधारण्या- पादकः । पितृभ्यां पोपितत्वाङ्गीकारेण जनशरीरे साध्यवदन्यत्वाभावेन चेतनस्पार्शनक्रियात्मकरचना- विषयत्वरूपहेत्वाश्रयत्वेपि साधारण्याभावात् । एवं प्रधानपक्षके स्वतः कर्तृत्वामावसाध्य के अचेतनत्य- हेतुकेऽपि शुक्रशोणितयोटान्तत्वेऽपि न क्षतिः पित्रादिचेतनाधिष्ठितयोरेव शुमशोणितयोः सम- वायित्वदर्शनात् । शुक्रस साध्यवदनन्यत्वेप्यचेतनत्वेन हेत्वाश्रयत्वान्न साधारण्यम् । इति हेतुप्रयी शतःशब्दार्थः । जनरचनेति भाष्यानुसारेणोक्तम् । प्रकाशानुसारेण तु जनशरीररचनादिशन्तैः । साधारण्यनिवृत्त्यनुवादपूर्वक दोपान्तराभावमाहुः अस्मदिति । प्रवृत्तीति । प्रवृत्तिः प्रयत्नः तत्पूर्विका रचना क्रिया । बुद्धिपूर्विका क्रियेति सांख्यमतनिरूपणे नात्र । दृष्टान्तित इति अग्रे साधारण्य- निवृत्ताविसनेनान्वेति । तथेति प्रवृत्तिपूर्वकचेतनपार्शनक्रियात्मकरचनाविषयत्वात्, इत्येवंप्रकारेण । अचेतनत्व इति प्रवृत्तिमदचेतनत्वादिति हेतुः । प्रवृत्तेरनन्वयं मत्या प्रवृत्तेः प्रवृत्तिमति लक्षणा कृता। दोपेति सिद्धान्ते देवाभासरूपदोपाभावात् । सांख्याः शान्ते हेतुघटकप्रतिविशेषणदानेप्यन्वया- दिहेतुशुझ्या खमतसिद्धिम् । ननु केवलेति । सांख्यमतत्त्वेन चन्द्रादिप्रवृत्तिदर्शनेप्यक्षतिः । प्रवृरय- दर्शनादिति नदीयमुक्तेषु नयोक्त। विशिष्टधर्मो विशिएस धर्मः । तत्रेति चेतनाचेतनयोः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् ।। प्रधानस्य या प्रथमप्रवृत्तिः। यद्यपि प्रधानकारणवादे फलपर्यन्तमङ्गीक्रियमाणे भाप्यप्रकाशः। " . प्रवृत्तेरपि नैमित्तिकाचेतनधर्मत्वान्नान्वयादिपु प्रतिपक्षादिदोपः, किंतु रचनात्वादिष्वेव दोप इत्यत आहुः प्रधानस्येत्यादि । निमित्तसंसर्ग एव नैमित्तिकधर्मसंभवानिमित्तभूतचेतन- संसर्गस सार्वदिकत्वे सृष्टिस्थितिप्रलयादिकालविभागानुपपत्तेः कादाचित्कत्वे च हेतोर्वक्तु. मशक्यत्वात् प्रधानस या प्राथमिकी प्रवृत्तिः सृष्ट्यर्थी सैव नोपपद्यते । तथा च तव मते चेतनाधिष्ठानसापि वक्तुमशक्यत्वेन हेतोः सविशेपणसाप्युपादाने त्वन्मतासिद्धिरित्यर्थः । ननु तस्याः स्वभाव एव तादृशोऽतो न किंचिद् दूपणमित्याकाण्यां तदनूध दूपयन्ति यद्यपीत्यादि । धेनुवद्वत्साय पुरुषार्थ स्वभावत एव तस्याः प्रवृत्तिः । नर्तकीवत् सर्वप्रदर्श- रश्मिः। नैमित्तिकेति निमित्तं चेतनं तेन संसृज्यत इति शैपिकः ठक् नैमित्तिकम्, नैमित्तिकं च तदचेतनं नैमित्तिकाचेतनं प्रधानं तस्य धर्मत्वात् । प्रतिपक्षादीति प्रतिपक्षोत्र सत्प्रतिपक्षत्वम् । आदि- शब्देनानुमितिप्रतिवन्धः । किंत्विति । दोषस्तु विशेषणदानेपि जडप्रवृत्तिसंपादनाविशेपिततुल्यत्वा- द्रचनात्वादिहेतूनां पूर्वतुल्यत्वेन साधारण्यम् । तथाहि । साध्यवदन्यस्मिन्छनाके प्रवृत्तिपूर्वकरचनात्व- सत्त्वात्पुनः साधारण्यम् । तथा प्रवृत्तिपूर्वकचेतनस्पार्शनक्रियात्मकरचनाविषयत्वस्यापि छत्राकवृत्त्या साधारण्यम् । छत्राकस्याचेतनकर्तृकत्ववत्त्वेन नाचेतनकर्तृका इति साध्यवदन्यत्वात् । एवं प्रवृत्ति- मदचेतनत्वस्य स्वतः कर्तृत्वामाववजीवच्छरीरान्यस्मिन्नञ्चलजलतरङ्गादौ सत्त्वात्साधारण्यं प्रवृत्ते- नैमित्तिकाचेतनधर्मत्वात् । अपि च । अर्थान्तरपादकैः सविशेषणै रचनात्वादिहेतुभिर्नान्वयादिपु सत्प्रतिपक्षता संपाद्यते । प्रधानेन चित्संसर्गेण प्रवृत्त्या कर्तृत्वसंभवादर्थान्तरं दोपः । पूर्वमर्थान्तरं निरस्सन्ति निमित्तेति । सृष्टीत्यादि । कालविभागानुपपत्तिस्तु कालो ह्युपाधिभेद्यः । उपाधि- भूतप्रवृत्तिस्त्वेकविधा । यदि चाधेयादिसृष्टयादिभेद्योम्युपेयते तदा तु भविष्यत्त्वादाधेयानां भेदकता न संभवतीति विभागानुपपत्तेः । कादाचित्कत्व इति तादृशसंसर्गस्य । हेतोरिति भगवदि- कछारूपहेतोरप्यसूत्रणे वक्तुमशक्यत्वात् । प्राथमिकीति साम्यावस्थातः प्रच्युतिरूपा, सत्त्वरज- स्तमसां साम्यावस्थातः प्रच्युतिरूपा, सत्त्वरजस्तमसामङ्गाङ्गिभावापत्तिरूपा विशिष्ट कार्याभिमुखप्रवृत्ति- रित्यर्थः । नोपपद्यत इति । जायमाना च प्रवृत्तिः स्थितिप्रलयौ प्रतिवध्नीयादिति नोपपद्यते । ननु जायतां प्राथमिकी प्रवृत्तिहतोधिमानत्वात् । प्रवृत्ती तु स्थितिप्रलययोर्दर्शनादुपाधिपरिकल्पनया भविष्यत इति चेन्न । चितः कारणतायां बाधकामावात् । तथा चेति प्रवृत्त्यविशिष्टत्वे प्रकारे सति । सविशेषणस्येति प्रवृत्तिरूपविशेषणसहितस । त्वयाप्युपादाने वन्मतस्य प्रथमप्रवृ. तिरूपस्यासिद्धिरित्यर्थः । रचनादिष्वन्तरापादकत्वेपि प्रधाने तदसंभवात् त्वन्मतासिद्धिः। किंच रचनादिषु दोपासंपादकत्वानिदेपैः प्रवृत्तिघटितैस्तैरन्ययादयः प्रतिपक्षीकियन्त इति त्वन्मता- सिद्धिः । तस्या इति प्रकृतेः । तादृश इति स्वयं विभक्तप्रवृतिरूपः । न किंचिदिति प्रवृत्त्यनुपपत्तिरूपम् । तथा च प्रवृत्तिपूर्वकरचनात्वादिहेतुकेष्वर्थान्तरापत्तिरिति भावः । धेनु- वदिति 'धेनुवद्वत्साय' इति द्वितीयाध्यायसूत्रे पष्ठयन्ताद्वतिरित्याहुः तस्याः प्रवृत्तिरिति । पुरुषार्थमिति पुरुषादिरचनाय निर्लेपपुरुषार्थं वा । नर्तकीवदिति 'नर्तकीवत्प्रवृत्तस्यापि निवृत्तिश्चारितार्थ्यात्' इति तृतीयाध्यायसूत्रादाहुः नर्तकीति । प्रदर्शितकार्येण खस्याश्चारितादि- ·१२ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा० २ अ०१सू०२ न किंचिद् दूपणम् । कृतिमात्रस्य प्रधानविषयत्वात् । तथापि वादिने प्रति लोकन्यायेन वक्तव्यम् । तत्र लोके चेतनाचेतनव्यवहारोस्ति । चेतनाश्चतुर्विधा जीवाः सशरीर अलौकिकाश्च । अन्ये अचेतना: 1 तस्यायेन विचारोत्रेति न किंचिद् विचार- णीयम् ॥२॥ भाष्यप्रकाशः। . नोत्तरं खत एव कार्यानिवृत्तिरित्येवं कृतिमात्रस्य प्रधानविपयत्वमङ्गीकृत्य फलपर्यन्तं प्रधानकारणवादेऽङ्गीक्रियमाणे स्वभाववादाश्रयणान किंचिद् दूपणं रखनाप्रवृत्त्यो .काल- नियमस्य च स्वभाषादेव संभवात् । तथापीदं शावं तर्कमाश्रित्य प्रवृत्तं न तु श्रुत्युपष्टब्धम् । तदीयव्याख्यानस्य श्रुत्यन्तरविरोधेन लक्षणायासेन च व्याख्यानाभासत्वात् , अतस्तोलम्बने वादिनं प्रत्यपि लोकन्यायेन वक्तव्यम्। तत्र लोके चेतनाचेतनव्यवहारोऽस्ति । चेतना जरायुजाण्डजोद्भिजखेदजभेदेन चतुर्विधाः । सशरीरा जीवाः । अलौकिका मुक्ता अशरीराथे- चनास्तेभ्योऽन्ये घटादयो रथादयश्च ते अचेतना इति । तस्यायनान सन्नेषु विचारस्तथा सति रश्मिः। सर्थः । न तु कृलप्रसक्तिः ज्ञानकाशात्वात् । सर्वेति नृत्यादिकन्दुकलीलान्तं सर्व दृष्टान्ते, सर्व कार्य दाष्टान्तिके। निवृत्तिरिति । तथा चैतदुत्तरं स्थितिः पश्चात्स्वभावादेव लयः स च गुण- यसाम्यावस्था इत्यर्थः । तथा च पाठ सूत्रं 'साम्यवैपस्याभ्यां कार्यद्वयम्' इति । कार्यद्वयं च सर्जन- प्रलयरूपम् । कृतिमात्रस्येति । यद्यपि खभाववादेन कृतिमात्रस्य प्रधानविपयत्वादिति हेतुपर- तया भाप्यं सुखेन संभवति तथाप्याशयविशेषत्रोधनाय स्यब्लोपे पञ्चमीमाभित्स व्याकुर्वन्ति प्रधानेति । तथा चाभिप्रायः सांख्यमतानुवादे न तु स्वीयकथन इति भावः । तेन तन्मते कृति- मात्रस्येत्यादिभाष्ये हेतुरिति तन्मत इत्यध्याहारो नेत्यपि भावः । ननु न किंचिदूपणं कुतः दृष्टान्तस्य चेतनत्वेन जडया रचनाप्रवृत्तिकालनियमनासंभवेन च . दूपणसत्त्वादिति चेत्तत्राः रचनाप्रवृत्त्योरित्यादि । तथापीत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स तथापीति । इदमिति सांख्यम् । तर्कमिति । 'अस्त्यात्मा नास्तित्वसाधनाभावात्' स्पष्टमिति । देहादिव्यतिरिक्तोसौ वैचित्र्यात्' इत्यत्रानुमानवोधनातथा । पठाध्यायोपक्रम इत्यर्थनिर्णायकत्वम् । आत्मा अस्ति नास्तित्वसाधनाभावात् घटादिवत्, आत्मा देहादिव्यतिरिक्तः, वैचित्र्यात्, प्राणवत् । अत्र तर्क कार्यकारणताग्राहकः व्याधि- शोधकः । ननु असङ्गादिश्रुतिविरोधश्च इति 'श्रुत्या प्रसिद्ध नापलापस्तप्रत्यक्षबाधात् 'नाद्वै- तश्रुतिविरोधो जातिपरत्वात्' इत्यादिसूत्रेषु श्रुत्युपष्टम्भद्योतनास्कुतो न तु श्रुत्सनुपष्टन्धम्' इति चेत्तत्राहुः तदीयव्याख्यानस्येति सांख्यव्याख्यानस्य । व्याख्यानेति तचोक्तमानुमानिकाधिकरणे चतुर्थपादे। लोकन्यायेनेति यसालम्पनं तंत्र्यायेन वक्तव्यम् । अन्यथा प्रतिज्ञात्यागादिरूपनिग्रहस्थानापत्तेः । लोकन्यायप्रतिपादकं तत्र लोके इत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म, तत्र लोक इति । जरायुजेसादि । अश्चादयः कपोतादयः पृक्षादयो मत्कुणादयश्चेति चतुर्धा, जरायुरतिसूक्ष्मवेष्टनचर्म । 'पां खस्वेपा भूतानां त्रीण्येव चीजानि भवन्त्याण्डज जीवनमुद्धिजम्' इति श्रुतौ तु वैविध्यं यत्तन्मकुणानामण्ड- जलात् । मुक्ताः अक्षरात्मकाः । तस्यायेनेति भाष्यं विवृण्वन्ति तश्यायेनेति । विचार इति १. निर्गणादि इनि पारः। २. भुला सिदस्य इति प्रवचनपक्षपाठः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ३ भाष्यप्रकाशः। - प्रकृतेः पञ्चविधेषु चेतनेष्वप्रवेशादचेतनत्वमिति । चत्र धेनुनर्तकीदृष्टान्ताम्यां प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रतिवादिनं प्रति न वक्तुं शक्ये । लोके तयोश्चेतनत्वेनैव व्यवहारात् । अभ्युपगमस्य स्वमात्रसंतोप- कत्वेनानुत्तरत्वात् । अत एतावन्मात्रेणैव तनिग्रहे सिद्ध न किंचिद्विचारणीयम् । प्रवृत्तिः कस धर्मः यत्र दृष्टा तस्स या, यत्संयुक्ते दृष्टा तस्स वेति शङ्कायां यस्मिन् दृष्टा तस्यैव सेति युक्तम् । प्रवृत्तितदधिष्ठानयोः प्रत्यक्षत्वात् केवले चेतने क्वचिदपि प्रवृत्त्यदर्शनात् । अत एवान्वयन्यति- रेकसिद्धत्वाचैतन्यमपि देहधर्म एवेति लोकायतिकदर्शनम् । तसादचेतनस्यैव धर्मः प्रवृत्तिरिति पूर्वपक्षमुद्भाव्य, न भूमो यसिनचेतने प्रवृत्तिदृश्यते न तस्य सेति किंतु सा चेतनाद् भवतीति घूमः । तद्भावे भावात् तदभावे चाभावात् । यथा काष्ठादिनिष्ठापि दाहप्रकाशलक्षणा क्रिया केवलेऽनलेऽनुपलभ्यमानापि ज्वलनान्वयव्यतिरेकानुविधानात् तन्निमित्तयेत्यादिकमेकदेशिमि- विचारित तलोकन्याये देहस्सैव चेतनत्वेन समाधानान्न विचारणीयमित्यर्थः ॥ २॥ रदिमः। चेतनाचेतनविचारः । तत्रेति प्रधाने । तयोरिति धेनुनर्तक्योः । दृष्टान्ताभावेऽपि प्रधानस्यायं स्वभावः स्वयं प्रवर्तत इति वादिनं प्रत्याहुः अभीति । तथा च तृतीये सूत्रं 'स्वभावचेष्टित- मनभिसंधानामृत्यवत्' इति । यथा भृत्यस्य नित्यकर्मक्रमे तदभिसंधानामावादपि नित्यान्यासं प्राप्य खभावचेष्टितं तथा प्रधानस्य जडत्वेनानभिसंधानाद्धेतोन चेतनचेष्टितं किंतु स्वभावचेटितमित्यर्थः । एतावदिति समन्वयादीनां सत्प्रतिपक्षीकरणेन दृष्टान्ताभावेन च । तन्निग्रह इति प्रतिवादि- निग्रहे । प्रतिज्ञाहानिनिग्रहः । तदेवाहुः प्रवृत्तिरिति । यत्रेति शरीरेषु । यत्संयुक्त चेतनसंयुक्त देहे । प्रवृत्तीति प्रवृत्तिशरीरयोः । केवल इति सूर्याचन्द्रमसोरपि प्रवृत्ती रयाम्यां तयोरप्य- वादिभिरिति । अत एवेति प्रत्यक्षत्वादेव देहसत्त्वे चैतन्योपलब्धिहाभावे तदनुपपत्तिरित्यन्वय- व्यतिरेको । न तस्येति तस्याचेतनस सा प्रवृत्तिर्नेति न घूम इति योजना । एतदने भवतु तस्यैव सेति ग्रन्थः स प्रयोजनविधुरो भवति । सा तु चेतनाद्भवतीति ग्रन्यस्थले किंतु सा चेतना- इयतीत्येतावतैव चारितार्थ्य लाघवादित्ययमभिप्रायः । तद्भाव इति चेतनसत्त्वे । काष्ठादीति आदिनाश्मा । केवल इति वहिष्ठशून्येऽनले वहौ । तन्निमित्तैव ज्वलननिमित्तैव । इत्या- दिकमिति आदिशब्देन तद्वलोकायतिकानामपि चेतन एव देहोऽचेतनानां रथादीनां प्रवर्तको दृष्ट इत्यविप्रतिषिद्धं चेतनस्य प्रवर्तकत्वम् । ननु तव देहादिसंयुक्तस्यात्मनो ज्ञानखरूपमात्राव्यतिरेकेण प्रवृत्त्यनुपपत्तेरनुपपन्नं प्रवर्तकत्वमिति चेन्न । अयस्कान्तवद्रपादिवच प्रवृत्तिरहितस्यापि प्रवर्तक- लोपपत्तेः । यथाऽयस्कान्तो मणिः स्वयं प्रवृत्तिरहितोप्ययःप्रवर्तको भवति । यथा वा रूपादयो विपयाः स्वयं प्रवृत्तिरहिता अपि चक्षुरादिप्रर्वतका भवन्ति । एवं प्रवृत्तिरहितोऽपीश्वरः सर्वशक्तिः सन् सर्व प्रवर्तयेदित्युपपन्नम् । एकत्वात्प्रवृत्त्यभावात्प्रवर्तकत्वानुपपत्तिरिति चेन्न । अविद्या- प्रत्युपस्थापितनामरूपमायावेशवशेनासकृत्प्रयुक्तत्वात्तस्मात्संभवति प्रवृत्तिः । सर्वज्ञकारणत्वे न त्वचेतनकारणत्व इति माप्यस्य संग्रहः । एकदेशिभिः शंकराचार्यैः । प्रवृत्तेवेतनधर्मवेऽविचा- रणीयत्वं दोपमाहुरित्याहुः तल्लोकेति तत्प्रवृत्तेश्चेतनधर्मत्वम् । लोकन्याय इति । प्रवृत्तिः कस्स धर्म इत्याद्युक्ते देहसैवेति । तस्य चात्मरूपत्वात्तस्य चाविद्यावच्छिन्नत्वादेहात्मभावद्धप्रतीते- स्तदतिरिक्तस्य ब्रह्मणोमावान वेदमात्रादसंभावनाविपरीतभावनानिवर्तकं ज्ञानमुत्पद्यते इति भाष्या- देवकारः, लोकन्यायोप्ययम् । .समाधानादिति अचेतनकारणत्वे प्रवृचिर्न संभवति सर्वज्ञकार- , ·श्रीमदृह्यसूत्राणुभाष्यम् । म०२ पा०२० १०३ पयोम्बुवञ्चेत्तत्रापि ॥३॥ यथा पयो विचित्रफेनरचनां करोति, यथा वा नद्यादिजलं खत एव स्पन्द्रत - भाग्यप्रकाश ‘पयोम्बुवचेत्तत्रापि ॥ ३ ॥ ननु मास्तु धेनुनर्तकीदृष्टान्तेन प्रवृत्तेरचेतन- धर्मत्वं तथापि क्षीरजलदृष्टान्तेनाचेतनधर्मत्वं तस्याः साधयिष्याम इत्याशङ्कायां समाधत्ते पय इत्यादि । वद् ध्याकुर्वन्ति यधा पय इत्यादि । यथा दुबमानेधिश्रीयमाणे च पयसि दृश्यमानां विचित्रां फेनरचनां केवलं पय एवं करोति । यथा या नद्या- दिजलं खत एव प्रसवति, न तत्र चेतनसंसर्गलेशोऽपि, तथा प्रधानमपि प्रवर्तते । विचित्रलोकरचना केवलाचेतनकका, रचनात्वात् , दुह्यमानपयाफेनरचनावत् । वन्यापर्थी प्रधानप्रचिः केवलाचेतनधर्मी, प्रवृत्तित्वाद, नद्यादिस्पन्दनप्रचिपदित्यनुमास्यामहे इत्युच्यते रश्मिः। णत्वे संभवतीत्यस्यार्थरूपसमाधानात् । न विचारणीयमिति 'यत्संयुक्ते' इत्यादिकोट्युपन्यासेन न विचारणीयम् । इत्यर्थ इति यदि च सांख्यदोपपोएकोऽयं लोकन्याय इति विभाव्यत तदा तु इत्यादिकशब्दार्थग्रन्थेऽवियेति न वक्तव्यम् । कल्पितप्रवर्त्यप्रवर्तकत्वापत्तेः । उत्तरक्षणे महविदा च बाधादर्शनात् । अविथैव मायेति चानुपपन्नम् । एकस्सा जीवशक्तित्त्वात् , मायायाश्च सगुणब्रह्म- शक्तित्वात् । अत्र शंकराचार्याः प्रवृत्ति साम्यावस्थापच्युतिमाहुः । रामानुजास्तु प्रवृत्तेरि- त्यन्तमेकसूनमङ्गीकृत्य त्रयाणामपि सर्वगतत्वेन । तेन पूर्वत्र हेतुरुक्तः । माध्यास्तु प्रवृत्ति चेतनधर्ममाहुः । भास्करा- चार्यास्तु चेतनस्यापि केवलस्य प्रवृत्तिर्न दृष्टा कयं ब्रह्मणः प्रवृत्तिशक्तिरिति चेन्न सर्वशक्तित्वादित्याहुः । तेन भाष्यमते समर्थनमुक्तम् । विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वं सिद्धान्तप्यविरुद्धमिति रमणीयम् ॥२॥ पयोम्बुवचेत्तत्रापि ॥३॥ अधीति । श्रीन् पाके प्रयादिः । अधिनयमाण इति पाठे तु श्रि सेवायाम् लटः शानच् उभयपदित्वात् शपि गुणे च कृते 'एचोऽयवायावा' इति कर्तरि भवति । प्रस्रवतीति स्पन्दत इत्यर्थः । प्रसवतीति पाठः। 'सु प्रस्रवणे' इत्यस्य तु स्रोतीत्येवादादिगणे पठितत्वात् । चेतनसंसर्गेति । दोग्धुरधिप्रेतुन तु यथायथं पयोनिष्ठ- संयोगजनकव्यापारानयत्वासात्रनिष्ठसंयोगजनकव्यापाराश्रयत्वाच दोहाधिनयणकर्तृत्वमिति भावः । तथेति 'अचेतनत्वेपि क्षीरवचेष्टितं प्रधानस्य' 'कर्मवदृष्टा कालादेः' इति सूत्राभ्यां तथा । कालादेहेतुतो ऐष्टिजलस्स . नद्यादेः कर्मप्रवृत्तिस्तद्वदिति सूत्रार्थः । इदानी रचनात्वहेतुर्विरुद्ध इत्याहुः विचित्रेति । रचनाया लोके प्रवृतिपूर्वकत्वदर्शनात्सविशेषणोपादानेपि न व्याप्यत्वासिद्धिः प्रधानरूपार्या तदा नापादिकेति , वक्तुं प्रवृत्तेचैतनधर्मतामनुमिनोति पन्धादीति गुणैर्यन्ध इति तथा । इदं च विशेषणं प्रवृतिप्रयोजनामिधानपरम्, प्रधानप्रवृत्तित्वस्य लाघवेन पक्षता- वच्छेकत्वात् । प्रवृत्तित्वं तु न पक्षतावच्छेदकम् । शरीरप्रवृत्तिदृष्टान्तेनास्यैव हेतोः साध्याभाव- साधकत्वेन विरुद्धवप्रसङ्गात् । विमतेतरपक्षस्योन्मत्चस्वीकृतत्त्ववदसापि पक्षस विमतत्वार्थ च विशेषणम् । तथा च बन्धाद्यर्या सांख्ये विमता प्रधानप्रवृत्तिरित्यर्थः । न तनापीत्यादि भाष्य ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । इति चेत् । न । तत्रापि दोहनाधिश्रयणे, मेघानां चेतनानामेच सत्त्वात् । भाप्यप्रकाशः चेन । कुतः तत्रापि तसिन् दृष्टान्तद्वयेऽपि दोहनाधिश्रयणयोश्चेतनकर्तृकयोरेव प्रयोजकतया सवाद, नदीप्रस्रवणेऽपि चेतनानां मेघानां प्रयोजकानां सत्वात् । तथा च दृष्टान्तद्वयेऽपि चेतनप्रयुक्तत्त्वस्य विद्यमानत्वेन हेतोः सपक्षराहित्येन व्याप्तिग्रहाभाषान्नानुमानमित्यर्थः । ननु यथा क्षीरमचेतनं स्वत एव वत्सविवृद्धये प्रवर्तते । यथा या नद्यादिजलं स्वभावत एव लोको- पकाराय स्यन्दत एवं प्रधानमपि स्वभावत एव पुरुषार्थसिद्धये प्रवर्तत इत्याशङ्कायामुभयवादिप्रसिद्ध रश्मिः। विवृण्वन्ति स्म नेति । तत्रापीति सौत्री व्याख्येयौ इमौ शब्दौ । अत्र तत्रापि दोहनाधि- अयणयोरपि । दोहनाधिश्रयण इत्यत्र सुपांशे सर्वादेशः, अतो गुणे । चेतनानामिति । 'इत्थं मघवताज्ञप्ता मेघा निर्मुक्तपन्धनाः' इति वाक्यात् । अत एव गुर्जरदेशे तत्तत्कालावच्छेदेनैव समभूमौ प्रवृत्तिनिवृत्ती अप्सु दृश्यते । एवेति अस्तु दोहने पयसो विचित्रफेनरचनाकर्तृत्वं यत्र 'स्वयं प्रत्रवर्ण तत्र फेनरचना चेतनदोग्धारमन्तरेणाऽपि भवतीति चेतनकर्तृकदोहनं फेनरचना प्रत्य- न्यथासिद्धं दोहनाधिश्रयणे तु प्रसिद्धमन्यथासिद्धत्वमित्येवकारः । तेन दोहनाधिश्रयण इति समाहारद्वन्द्वोऽपि । न चाधिश्रयण इत्येवाऽस्तु दोहनेत्यधिकमिति शक्यम् । अनेकस्थलप्रदर्श- नार्थत्वात् । समाहारस्तु समाहारेण प्रदर्शनार्थः । ननु मेघानां जलरूपत्वेन पयसो द्रव्यान्तरत्वेन तत्रान्तर्यामिणः सत्त्वं न तु मेघानामिति चेन्न । सांसिद्धिकद्रवत्वसत्त्वेन किं पुनर्जललक्षणस- वेन द्रव्यान्तरत्वाभावात् । जलस्य लक्षणं त्वभावरशुक्लेतररूपासमानाधिकरणरूपवद्वृत्तिद्रव्यत्व- साक्षाव्याप्यजातिमत्त्वम् , तदत्रापि । किंच प्रस्थानरत्नाकरे सामान्यलक्षणमुक्तं जलस्य 'क्लेद- नपिण्डनतृप्तिप्रीणनाप्यायनप्रेरणतापापनोदन भूयस्त्वाख्याप्टकार्यकत्वं सामान्यलक्षणमिति । तद- प्योति घृततैलादौ यत्क्लेदकत्वं संग्राहकत्वं च दृश्यते सोऽपि जलधर्म एव । वयादिसंसर्गेण परमभिव्यज्यते । इत्यत्रापि प्रस्थानरत्नाकरे, आदिपदेन पयः । एवं च तत्रापि यः क्लेदकत्वादिश्यते सोऽपि जलधर्म एवेति । अम्बुदृष्टान्तविपये तु नोक्तं तस्य प्रवृत्तेः केवलाचेतनधर्मत्वसाधकत्वेन विचित्ररचनापक्षकेनुमाने केवलाचेतनकर्तृकत्वसाधकत्वात् । इत्येवं भाष्यव्याख्यानं यद्यपि तथापि वादिनं प्रति लोकन्यायेन वक्तव्यमिति भाष्यादाहुः तत्रापि दृष्टान्तद्वयेपीत्यादि नदी- प्रस्रवणेपीत्यादि च । अयं शेषः पूरितः । तथैव सिद्धमाहुः तथा चेति । प्रयुक्तत्वस्येति चेत- नेन प्रकर्षण युक्तत्वस्य । हेतोरिति रचनात्वस्य, व्याप्तीत्यनेनान्वेति । हेतोः सम्बन्धिनी या व्याप्ति- राधाराधेयभावसंसर्गः तस्याः ग्रहस्तस्साभावादित्येकदेशान्वयः। प्याप्तिग्रहामावे हेतुः सपक्षराहि- त्येनेति । निश्चितसाध्यवान्सपक्षः । पक्षमिन्नत्वे सति निश्चितसाध्यवत्त्वं दृष्टान्तत्वम् । निश्चितसाघ्यवद- भावेन दुह्यमानपयःफेनरचनायामपि केवलाचेतनकर्तृकत्वरूपसाध्याभावात् । तथास्मदीयरचनात्व- हेतुर्न विरुद्ध इति भावः । नानुमानमिति व्याप्तिज्ञानं परामर्श वा । इत्यर्थ इति । एवं प्रवृत्तित्वलिङ्गमप्यसाधारणम् । साध्याभाववतीपु नयादिप्रवृत्तिषु प्रवृत्तित्वस्य साध्यासामानाधिकर- ण्यात् । प्रवतर्त इति वत्सपीतं प्रवर्तते । लोकोपकारायेति तदुक्तम् , यमुनोत्पत्तौ पद्मपुराणे 'रसो यः परमाधारः सचिदानन्दलक्षणः । ब्रह्मेत्युपनिषद्गीतः स एव यमुना खयम् । पावनायास जगतः सरिभूत्वा ससार ह' इति । प्रवर्तत इति जगजननप्रवृत्रिं कुरुते । उभयेति लोकरीत्या प्रतिवादी - ·भाष्यप्रकाशा . श्रीमंद्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ०२ पा०२ १०१सू०३ व्याख्यानान्तरे त्वन्नाम्वुवदित्युच्येत । द्वितीय(स्य) समाधानं नोभयवादि- संमतम् ॥ ३॥ रथादायचैतने केवलस प्रवृत्त्यदर्शनाच्छाने च, योऽप्सु तिष्ठन् योऽपोन्तरो यमपति', 'एत- स्यैवाक्षरस प्रशासने गार्गि प्राच्यो नद्यः स्पन्दन्ते' इति चेतनकर्डकत्वश्रावणात् साध्यपक्ष- निक्षिप्त एवायमुपन्यास इत्येकदेशिकृतव्याख्यानेऽपि प्रकृतार्थसिद्धस्तत् कुतोऽनादृत्यान्यथा व्याख्यायतं इत्यत आहुः व्याख्यानान्तर इत्यादि । पूर्वत्र रचनाप्रवृत्योरनुपपत्त्या पूर्व- पक्षिणोऽसंगतवादित्वमुक्तमिति तेन तदेव दृष्टान्तेन नियारणीयम् । अत एव दृष्टान्तद्वयमत्र सूत्र उक्तम् । यदि लोकोपकाराय प्रवृत्तिमात्रमेव दृष्यत्वेनाभिप्रेतं स्यात् तदा प्रवचनसत्रेषु 'अचेतनत्वेऽपि क्षीरवचेष्टितं प्रधानस' इति कथनात् तन्मानमेवासिन्' सूत्रे क्षीरपदेनानूदितं सात् । यदि च तदभिप्रेता 'पुरुपोपकारकता दृष्यत्वेनावाभिप्रेता स्यादन्नाम्युनोस्तथात्वस लोकप्रसिद्धत्वादन्नाम्वुवदित्युच्येत । अतो भिन्नैवेयं युक्तिरिति तथा व्याख्यानमयुक्तम् । रश्मिः। वादी येत्युभयवादिप्रसिद्धे। केवलस्येति सारथ्याघनधिष्ठितस । योप्स्वित्यत्र यः अपः अन्तर इति पदच्छेदः । साध्यपक्षनिक्षिप्त इति साध्यं चेतनाधीनत्वं पक्षः प्रवृत्तिरूपस्तौ निक्षिप्तौ यस्मिन्दृष्टान्ते तस्योपन्यासः पयोम्बुवञ्चेत्येवम् । एकदेशीति शंकरभास्कररामानुजमाध्वकृते- सर्थः । प्रवृत्तिश्चेतनाधीना प्रवृत्तित्वात् रथादिप्रवृत्तिवत् । प्रकृतार्धति पयोम्बुनोधेतनत्व- सिद्धेः । पूर्वप्रेति सूत्रद्वये । पूर्वपक्षिणः सांस्यस्य । तेनेति पूर्वपक्षिणा । तत् असंगतवादि- त्वम् । अत एवेति सूत्रद्वयीयार्थदृष्टान्तार्थत्वादेव सूत्रस्य । चेतनाधीनत्वं न साधारणमन्तर्यामि- ब्राह्मणोक्तं येन दृष्टान्तौ साध्यपक्षनिक्षिप्तौ स्यातां किंतु मेपानामित्यादिभाष्योक्तमिति : मिन्नैवेयं युक्तिर्यया सूत्रद्वयोक्तहेत्वनुवादार्थ दृष्टान्तद्वयं न तु प्रवृत्तिमानहेत्वनुवादार्थमित्याशयेनाहुः यदि लोकेति । 'प्रधानसृष्टिः परार्थ सतोप्यभोक्तृत्वादुष्ट्रकुङमवहनवत्' इति प्रयंचनसूत्रालोकोपकारो मुख्य इति पुरुषोपकारात्पूर्वमुक्तः । प्रवृत्तीति । मात्रमिति पूर्वसूत्रीयरचनात्वहेतुव्यवच्छेदाय । एवेति तदा तु कृत्लप्रवृत्तिव्यवच्छेदः । 'मात्र काल्येऽवधारणे' इति कोशात् । कृत्स्मत्वं प्रवृत्तौ समावसाधारणासाधारणचेतनसंसर्गित्वम् । अभिमेतमिति सूत्रे प्यासचरणानामभिप्रेतं सात् । अचेतनत्वपीति तेन स्वभावचेष्टितमुक्तम् । अन्न तु साधारणचेतनाधीनमसाधारण- चेतनाधीनं च चेष्टितमिति, इमां युक्तिमग्रेऽनूय दूपयिष्यन्ति न चैवमित्यादिना । तन्मानमिति क्षीरमात्रम् । तत्रापि विशेषमाहुः क्षीरेति न तु पयःपदेन, पयःपदेन क्षीरतन्निष्ठसांसिद्धिकद्रवत्व- स्फूर्तेः । क्षीरपदेन वटादिघनक्षीरस्याप्युपस्थित्या सांसिद्धिकद्रवत्वास्फूर्तेः । अनूदितमिति तया च पयोम्बुवदित्यत्र क्षीरवदित्यनूदितम् । पुरुषोपकारपक्षे आहुः यदि चेति । पुरुषेति । अत्र सूत्रम् । 'पुरुषार्थ संहतिः लिङ्गानां सूपकारवद्राज्ञः' इति । संसृतिः प्रपश्योऽपि । अग्रेऽपि सूत्राणि । 'पाश्चमौतिको देहः' सष्टं 'चातुर्मीतिकमित्येके' । 'एकमौतिकमित्यपरे' पार्थिव शरीर- मिति । 'न सांसिद्धिकं चैतन्यं प्रत्येकाहट', 'अपचर मरणाधभावश्च' 'मदशक्तिवचेप्रत्येकपरिदृष्टे सौम्यात्साहत्ये तदुद्भवः' ज्ञानान्मुक्तिः 'पन्धो विपर्ययात्' इति । मदशक्तिः ताम्यूटपूगीफउचूर्ण- यस्तैर्न मदः सांइसे मद इति तद्वत् । तथात्वस्य पुरुषोपकारकत्वस्य । अन्नाम्धुचदिति 'भन्न- १. प्रपश्चत्यामपश्च प्रायमरणावभावयति प्रवचनसूत्रे वृत्योः पाठभेदः ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥४॥ प्रधानस्यान्यापेक्षाभावात् सर्वदा कार्यकरणमेव, न व्यतिरेकेण तृष्णीमय- भाप्यप्रकाशः। न चैवं सति प्रवचनसूत्रस्थयुक्तरदूपणात तया स.पुनः प्रत्यवस्थास्यतीति शङ्कयम् । क्षीरस जीव- द्धेनुत एव प्रस्रवणेन तस्य दृष्टान्तस शिथिलतया तेन प्रत्यवस्थानाभावसार्थत एव सिद्धत्वात् । तसादयुक्तमेव तयाख्यानम् । यत् पुनर्न चाम्बुनोऽत्यन्तमनपेक्षा निम्नभूम्याद्यपेक्षितत्वात् स्पन्दनस्येति समाधानम् , तत्तु सिद्धान्तिनश्वेतनसापेक्षताभिप्रायवतो निम्नभूमिसापेक्षताया अनभि- प्रेतत्वात् पूर्वपक्षिणोऽपि निरपेक्षता प्रतिपादयतोऽनभिप्रेतत्वानोभयवादिसंमतमतस्तदुभयमना- दृत्यैवं व्याख्यातमित्यर्थः ॥३॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्यानपेक्षत्वात् ||४|| प्रकृतेः कर्तृत्वं पयित्वा तस्याः स्वतःपरिणाम दूपयति व्यतिरेकेत्यादि । अत्रापि नानुमानमित्यस्खानुपङ्गः । तद् व्याकुर्वन्ति प्रघानेत्यादि । रश्मिः। पाने च सर्वदा' इति श्रुतेः । 'एकमस्य साधारणम्' इतिसप्तानमााणश्रुतेः । यच्छान्तिकरं सर्वैरयते तदेकम् । अस्येत्यस्य सर्वस्यात्तृवर्गस्येत्यर्थः । अतो भिन्नति सूत्रद्वयार्थादस्मिन्सूत्रे व्यासाभिप्रेत- स्वात् प्रवृत्तिसूत्रमात्रार्थाद्भिन्नेय युक्तिरिति । तथेति पुरुपलोकोपकारकत्वेन प्रवृत्तिसूत्रमात्र- विषयत्वेन च व्याख्यानम् । प्रवचनेति सांख्ये तु स्वभावचेष्टितं प्रवचनसूत्रेऽचेतनत्वेऽपीत्यनेन साधारणासाधारणचेतनत्वनिषेधात् । अत्र तु साधारणचेतनत्वमनादृत्यासाधारणमेघ चैतन्यमङ्गीकृत- मिति तवेदं दृष्यज्ञानं स्यात् तदा मन्मतं दूषितं स्यात्तव तु दूष्यज्ञानामावान्न मन्मतं पितमिति युक्तेः । स इति साच्यः । प्रत्यवेति । 'समवप्रविभ्यः स्थः' इत्यस्सैककोपसंसृष्टात्तिष्ठतेरात्मनेपदं भवतीत्यर्थस्यापि सुवचत्वादुपसर्गद्वयविशिष्टात्तिष्ठतेः परस्मैपदम् । विच्छिन्ने पलीपुच्छादौ चेतन- त्वदर्शनाद्धेनुशरीरगतमपि क्षीरं चेतनं ततः प्रस्तुतमपि चेतनमिति पयसि चेतनत्वं मन्यमाना माहुः क्षीरस्येति । तेनेति दृष्टान्तेन स्वभावप्रवृतिमत्क्षीरेण । अर्थत इति प्रधानप्रवृत्तिः केवला- चेतनधर्मः प्रवृत्तित्वात् क्षीरस्वभावप्रवृत्तिवदित्यस्य दृष्टान्तार्थः क्षीरं चेतनमिति तत एव सिद्धत्वात् । तदित्यम् । क्षीरस्वभावप्रवृत्तिर्न केवलाचेतनधर्मः प्रवृत्तित्वात् । तव मतेऽम्वुप्रवृत्तिवदित्यनेनानु- मानेन विरुद्धत्वात् । 'साध्याऽभावसाघको हेतुविरुद्धः' इति । अनपेक्षेति खभावेतरानपेक्षेत्यर्थः । द्वितीयस्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म यत्पुनरिति । समाधानमिति सांख्यैरम्बुनः स्वभावप्रवृत्तावन- पेक्षले स्वीकृते सापेक्षत्वाय शंकराचार्यकृतं समाधानम् । पूर्वपक्षिण इति सांख्यय। उभयमिति व्याख्यानान्तरं समाधानं च । इत्यर्थ इति तथा च भाप्ये द्वितीयस्येत्यस्याम्बुन इत्यर्थः । उप- संहारदर्शनसूचे क्षीरशब्दोऽन्यविषयोऽविरुद्धच्याख्यानः। रामानुजभाष्येप्येवम् ॥ ३॥ व्यतिरेकामवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥ ४॥ कर्तृत्वमिति प्रवृत्तिः कृतिः कृतिमत्त्वं कर्तृत्वमित्यत्र कर्तृलक्षणे कृतिमत्त्वं कृतिरतः 'प्रवृत्तेश्च' इति सूत्रानानुमानं कर्तृप्रवृत्त्यभावात् । प्रवृत्तिमतः कुलालादेः कर्तृत्वात् । परिणाममिति । अभिन्ननिमित्तोपादानवेनोपादानकारणं निरूपणीयं परिणामिनि तादात्म्यसंबन्धेन समवायस्थानीयेन परिणामात् । नानुमानमिति समवायित्वेन सांख्याभिमतमनुमान न समवायि, अनपेक्षत्वाकार्यव्यतिरेकेणानवस्थितः, यत्नै - , ·श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाप्यम् । '[अ०२पा०२ १०१सू०४ स्थानमुचितम् । पुरुषाधिष्टामस्य तु तुल्यत्वात् । सेश्वरसांख्यमतेप्यैश्वर्यं तद- धीनमिति यथास्थितमेव दूपणम् ॥४॥ भाष्यप्रकाशा व्यतिरेकेण अनवस्थितिय॑तिरेकानवस्थितिः । गुणत्रयसाम्यात्मकस प्रधानस्य परि- णामार्थ गुणक्षोभायान्यापेक्षाभावात् सर्वदा कार्यकरणमेवोचितं न तु कार्यव्य- तिरेकेण तूप्णीमवस्थानमुचितम् । तथा च प्रलयानुपपत्तिः । चकारेण त्रयाणां गुणा- नामेकव्यतिरेकेणान्यानवस्थितेयुगपत् क्षोभात् कार्यत्रयस्यापि योगपद्यसंभवात् क्रमानुपपत्तिा, कार्यानिरुक्तिश्च समुचीयते । न च पुरुषाधिष्ठानेन क्रमानुपपचिपरिहारः। पुरुषाणामानन्त्येन नित्य- विभुत्वेन च तदधिष्ठानस्य तुल्यत्वात् । तेषामुदासीनत्वेन च तुल्यत्वात् । न च तर्हि सेश्वरसांख्य- मादरणीयम् , तथा सति तस्य यदा यथाधिष्ठानं तथा परिणामादिरिति न दूपणावकाश इति वाच्यम् । यतः सेश्वरसांख्यमतेऽप्यैश्वर्य प्रधानाधीन, न त्वौपनिपदानामिवैश्वरमतस्तस्सा- रश्मिः। तन्नैवं कपालतन्तुचूर्णपापाणादिवदिति योजना । सूत्रार्ययोजनाव्यतिरिक्त इति पाठक्रमेणाहुः व्यतिरेकेणेति । अन्यापेक्षेति नान्यस साधनान्तरस्यापेक्षा यस्य प्रधानस्य सोन्यानपेक्षस्तस्य भावोऽन्यानपेक्षत्वं तस्मादित्यवानपेक्षत्वमपेक्षा तस्या अभावादित्यर्थः । कायति व्यतिरेकस्य सापे क्षत्वाकार्येति । तथा चेति सर्वदा सृष्टिकर्तृत्वे च । न च गुणक्षोभस्य सार्वदिकत्वापत्त्या कार्यकरणे प्रलयकर्तृत्वनिवेशेन न प्रलयानुपपत्तिरिति वाच्यम् । इच्छाया अनङ्गीकारादगुणक्षोभक्रमे कारणान्तर सापेक्षत्वापत्तेः । चकारार्थ स्वयमाहुः चकारेणेति । एकव्यतीति । सांख्यसूत्रे सिद्धम् । कार्यत्रयस्येति सृष्टिस्थितिप्रलयरूपस्य । क्रमेति कार्याणामुत्पत्तिस्थितिप्रलयानां क्रमानुपपत्तिः क्रमवाचकपदामावात् । सत्त्वरजस्तमसां तु कारणत्वेन कार्यानुमानात्नमानुपपत्तिनास्ति । कार्यति रजसोत्पत्तिः, सत्त्वेन स्थितिस्तमसा लयस्तेषां योगपद्यादियमुत्पत्तिरिय स्थितिरयं लय इति कार्यनिरुक्ति। स्तस्या निरुक्तेरमावः । व्यतिरेकानवस्थित्यादिपदसमभिव्याहारात्सूत्रे चकारः परिणामस्य सूचक इत्यत्रापि चकारः सूचको ज्ञेयः । पुरुपेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति मन चेति । पुरुषाणामिति जीवानाम् । न पुरुषा ईश्वरः । सेश्वरेत्यादिनाऽचैव वक्ष्यमाणत्वात्पुनरुचयापत्तेः । नित्येति 'उपाधि- मेदेप्येकस्य नानायोग आकाशस्येय घटादिभिः' इति सूत्रात् । तदधिष्ठानस्य पुरुषाधिष्ठानस्य ! तेपामित्यादि । 'नित्यमुक्तत्वम्' स्पष्टम् 'औदासीन्य चेति' प्रथमाध्याये 'शरीरादिव्यतिरिक्त पुमान इति सूत्रे जीवमुपक्रम्य पाठात्तथेत्यर्थः । सेश्वरेत्यादिभाष्यमवतारयन्ति । तस्य पुरुषस्य । यथाधि. छानमिति ईश्वरः सर्वज्ञस्तन्मतेऽतः धुन्धायां क्षोभायं यथा ब्रह्मत्वादिप्रकारेण प्रकृतिगुणेष्वधिष्ठान तथा तन्मते पुरुषस्तूदासीनो न प्रवर्तको न निवर्तक इत्यतोऽनपेक्षं प्रधानम् , अनपेक्षत्वाच कदाचिन्महदायाकारेण परिणमति कदाचिन्न परिणमतीत्येतदयुक्तम् । ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वान्महामायत्याच प्रवृत्त्यप्रवृत्ती न विरुध्येते इति प्रधानस्य तथा परिणामादिरिति दूपणं क्रमानुपपत्तिः कार्यानिरुक्तिध । मधानाधीनमिति असहः पुरुषः सगुणत्वे ईश्वरः इत्येवयं प्रधानाधीनम् । औपनिपदाना- मिति औपनिपदेन पुरुपेण विवियन्ते नियन्ते वा ये ते औपनिषदा आचार्यप्रभृतयः । शैपिका- छपिकः प्रत्ययोऽण् , यदि च शैपिकान्न शैषिक इटः तदा तु तदधीते तद्वेद' इत्यनेनोपनिषदोड- धीयते विदन्ति वा येत औपनिषदाः अण, पूर्वोक्ता एव । गौणमुख्यन्यायात् विरुद्धधर्मा-

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् ।
भाष्यप्रकाशः।
अन्यानपेक्षत्वात् प्रलयानुपपत्त्यादिरूपं दूपणं यथाऽनीश्वरसांख्यमते तथानापीति मतद्वयमप्य-
संगतमित्यर्थः ॥४॥
रश्मि
श्रयवादिनामिति यावत् । ऐश्वर्यमिति ब्रह्मनिष्ठमैश्वर्यम् । अनापीति सेश्वरसांख्यमतेपि ।
इत्यर्थ इति । तथा चेदमनुमानं फलितम्-प्रधान कार्यव्यतिरेकावस्थानाभाववत् , अनपेक्षत्वात् वेध
आदिवदिति । स्मृतिसिद्धा हि वेधोनपेक्षा अत्र प्रवृत्तिवदनपेक्षत्वान्यतिरेकानवस्थितिरपि प्रधान-
धर्मः । न तु प्रवृत्तेश्च कार्यव्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वादित्यत्र प्रवृत्तिः । अनपेक्षत्वाट्यतिरेकानव-
स्थितिथेश्वरधर्म इति व्याख्यानम् । तथाहि कर्तृ प्रधानं न प्रवृत्तेः यत्र यत्र चेतनधर्मः प्रवृत्तिः
तत्र तत्र जडप्रधानभिन्नत्वं सूर्यादिवदित्यस्य माध्वीयत्वात् । तथा जगत्समवायि किंचिद्वस्तु प्रधानं
न, अनपेक्षत्वान्यतिरेकानवस्थितेश्चानातचनदुग्धवत् । ईश्वरैकांशस्यानपेक्षत्वाव्यतिरेकानवस्थितिवर्तते ।
'विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्' इति गीतावाक्यादित्यस्यापि माध्वमततुल्यत्वात् ।
शंकराचार्यास्तु 'गुणव्यतिरेकेण प्रधानस्य प्रवर्तकं निवर्तकं वा किंचिद्वाह्यमपेक्ष्यमवस्थितमस्ति ।
पुरुषस्तूदासीनो न प्रवर्तको न निवर्तक इत्यतोनपेक्षं प्रधानम् । अनपेक्षत्याच कदाचित्प्रधान
महदायाकारेण परिणमते कदाचिन्न परिणमत इत्येतदयुक्तम् । ईश्वरस्य तु सर्वज्ञत्वात् महामायत्वाच
प्रवृत्त्यप्रवृत्ती न विरुध्येते' इत्येवं व्याचक्रुः । अत्र सगुणत्वापत्त्या 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति निर्गुणब्रह्म-
जिज्ञासाविरोधात्प्रतिज्ञासंन्यासाख्यनिग्रहस्थानम् । भास्कराचार्यास्तु 'व्यतिरिक्तस्य वाह्य(स्य)प्रवर्त-
(नकस्यावस्थितस्याभावात् प्रधानस्य स्वतः प्रवृत्तिः सा च नित्या स्यादनपेक्षत्वाततश्च सर्वदा सर्ग एव
स्यात्' इत्येवं व्याचक्रुः । अत्र मध्यमपदलोपिसमासापत्तिः। पूर्वसूत्रानुवृत्तप्रवृत्तेः प्रवृत्तिमत्प्रवर्तके लक्ष-
णापत्तिः । अवस्थित्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावहेतौ प्रतियोगिभूतावस्थितेऽवस्थितिशब्दस्य लक्षणापत्तिः।
रामानुजाचार्यास्तु 'इतश्च सत्यसङ्कल्पेश्वराधिष्ठानानपेक्षपरिणामिले सर्गव्यतिरेकेण प्रतिसगा-
वस्थाया अनवस्थितिप्रसङ्गाच न प्राज्ञानाधिष्ठितं प्रधानं कारणं प्राज्ञाधिष्ठितत्वे तस्य सत्यसङ्कल्पलेन
सर्गप्रतिसर्गविचित्रसृष्टिव्यवस्थासिद्धिः इत्येवं व्याचकः । अत्रानपेक्षत्वादित्यस्यार्थकथनं सत्येत्यादिना
सर्गस्यासमंताव्यतिरेकेण प्रतीत्यादिः किंतु सर्गसाहित्येन प्रतिसर्गावस्थायामवस्थितिप्रसङ्गाचेत्यर्थः ।
तत्र व्यतिरेकानवस्थितेरित्यत्र समासानुपपत्तिः । व्यतिरेकस्यानवस्थितिपदेन सह सामर्थ्याभावात् ।
'समर्थः पदविधिः' इति सूचे व्यपेक्षालक्षणसामर्थ्यस्यापि व्याख्यानात् । किंतु प्रतिसर्गावस्थाया
अनवस्थितेश्च सामर्थ्यात् । सापेक्षमसमर्थ भवतीति च । या तु श्रुतिरुक्ता 'इष्टापूर्त बहुधा जातं
जायमानं विश्वं विभर्ति भुवनस्य नाभिः' इति सा त्वदुष्टा । या तु गीता यतः प्रवृत्तिभूतानां येन सर्वमिदं
ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः' इति सा तु सांख्यानभिप्रेतात्रानुपयुक्ता ।
ईश्वरप्रवर्तकत्वविचारोपयुक्ता । माध्वाचार्यास्तु 'न प्रस्ते त्वत्क्रियते किंचनार इति तयतिरेकेण
कस्यापि कर्मणोनवस्थितेरनपेक्षितमेवाचेतनवादिमतम्' इति व्याचक्रुः । त्वत् त्वत्तः ईश्वरात्, पञ्चम्यन्तं
युष्मच्छब्दरूपम्, किंचन अर इति च छेदः । अत्रापि कर्मानवस्थित्योः सामर्थ्य न तु व्यतिरेकानव-
थियोरिति समासानुपपत्तिरतोस्मद्व्याख्यानं परमार्थः सयुक्तिकश्च, नेति वाक्याविरोधः स्पष्टः ॥४॥

·२० । श्रीमद्भासूत्राणुभाष्यम्। [अ०२ पा०२ अ०१सू०५ अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ॥५॥ ... तृणपल्लवजलानि खभावादेव परिणमन्त एवमेव प्रधानमिति न मन्तव्यम् । अन्यत्र शृङ्गादौ दुग्धस्याभावात् । चकाराचेतनमियाप्यस्ति । ततश्च लोकदृष्टा- न्ताभावादचेतनं प्रधानं न कारणम् ॥५॥ भाष्यप्रकाशः। अन्यत्राभाधाच न तृणादिवत् ॥५॥ ननु यथा तृणपल्लवजलानि पशुमक्षितानि खभावांदेव क्षीरभावेन परिणमन्त एवं प्रधानमपि महदादिभावेन परिगंसते । एवं चा- नपेक्षाहेतुको व्यतिरेकानव स्थितिदोपोऽपि परिहतो भवति दृष्टान्तस्स लभ्यत्वादित्याशङ्कायामाहे 'अन्यनेत्यादि । अत्रापि पूर्ववदनुपङ्गः । तद् व्याकुर्वते तृणेत्यादि । प्रधानमन्यानपेक्षपरि- गामम्, अचेतनत्वात् रणादिवदित्येवं कारणतया प्रधानानुमान न कर्तव्यम् । कुतः । अन्यत्र शृङ्गादौ दुग्धस्याभावात् । यदि हि तणादिकं खभावादेव परिणमेत् सर्वत्रैव दुग्धं भवेत् तत्तु न भवति । अतः प्रधानमन्यापेक्षपरिणामम् , अचेतनत्वात् तृणादिचदिति हेतूदाहरणयोः साधारणत्वे नानुमानं न शक्यं कर्तमित्यर्थः चेतनक्रियेति घासमक्षणादिरूपाधेन्वादिक्रिया॥५॥ रश्मिः। अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ॥५॥ अनपेक्षाहेतुको व्यतिरेकानवस्थितिदोपस्तत्परि- हारार्थ सांख्यप्रयासस्तं परिहत् खस्वभावकृतपरिणाम दूपयन्तीत्याशयेन पूर्वमाष्यं विवृण्वन्त एवा न्यनेतिभाप्यमवतारयन्ति स्म नन्विति । पूर्वभाष्ये खमावादित्यस्य स्खम्खमावादित्यर्थः । परख- भावादग्रिमाधिकरणे वक्ष्यन्ति । परिणमन्त इति तदीयात्मनेपदानुवादः । तेन न परस्मैपदामाव- प्रयुक्तो दोषः । प्रकृते परिणमन्त इति भाष्यानुवादः परिणंस्थत इसपि प्रसिद्ध्यनुरोधेन, परिणमन्ति परिणमिष्यतीत्येव । ज्ञानादियोग्यं जलाहरणादियोग्यं परिणामं करिष्यत इत्यर्थः । तथा च द्वितीये सांख्यसूत्रम् 'तत्कर्मार्जितत्वात्तदर्थमभिचेष्टा लोकवत्' इति प्रधानकर्मार्जितत्वात्प्रपञ्चकरणार्थ प्रधानस्यामिचेष्टा । लोके यथा धेनुभक्षणरूपकर्माणितत्वात् तृणादेः क्षीरीकरणार्थ धेनुचेष्टा तदिति सूत्रार्थः । एवं चेति दृष्टान्ते परिणामव्यतिरेकेणापि भक्षिततृणपल्लवजलानामवस्थानदर्शने चेत्यर्थः । व्यतिरेकेणेति कार्यव्यतिरेकेणावस्थानाभावरूपो दोपः। परिहत इति प्रधान कार्यव्यतिरेकाव- स्थानवत् जडत्वात् सृणादिवदिति सत्प्रतिपक्षत्वात्परिहृतः । पूर्वयदिति सप्तम्यन्ताद्वतिः । नानुमान- मित्यस्पानुपङ्गः । सर्वत्रेति शृङ्गकर्णचरणादौ । तथा च पूर्वोत्तो हेतुविरुद्ध इत्याहुः अत इति स्वभावतः परिणामाभावात् । दणादीति । वृहदारण्यके सप्तान्नमाणे तृणायप्यन्नम् । अत- स्तृणादयो हि मेधा परिणमन्ति 'अन्नमशितं नेपा विधीयते यस्तस्य स्थविठो धातुस्तत्पुरीपं भवति यो मध्यमस्तन्मास योऽणिष्ठस्तन्मनः' इति छान्दोग्यश्रुतेः 'जातान्यनेन वर्धन्ते' 'अधन्तेऽति च भूतानि' इति श्रुतेश्च । ते च शरीरं व्याप्य तिष्ठन्ति 'पायोमलांशत्यागेन शेषमावं तनौ मजेत्' इति वास्यात् । अत्र दुग्धमपि खभावपरिणाम चेन्मांसादिवशादाबुपलभ्येत । पलीवर्दै चोपलम्येत । स च न दृश्यते । समावो न परिणामहेतुरपि तु तत्तयक्तिर्गीयते । ततदेशव परिणामहेतुः । वस्तुतस्तु . भगवदिच्छाहेतुः । अन्यापेक्षख चैतत्तृणादौ । हेतूदाहरणयोरिति उदाहरणं दृष्टान्तः । साधारणेति पूर्वोक्तानुमानसाम्येन । न शक्यमिति तोविरुद्धत्वात् । धेन्वादीति परिणामहेतुः । समुच्चयश्वकारार्थ इति भावः ॥ ५॥ *- १.ध्यतिरेकानेति प्रकाशपाठः।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २१ अभ्युपगमेप्यर्थाभावात् ॥ ६॥ प्रधानकारणवादाङ्गीकारेपि प्रेक्ष्यकारित्वाभावान्न पुरुषार्थः सिद्ध्यति ॥६॥ इति द्वितीयाध्याये द्वितीयपादे प्रथमं रचनानुपपत्तरित्यधिकरणम् ॥१॥ " भाष्यप्रकाशः। अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ६ ॥ अन्यानपेक्षस प्रधानस्य स्वभावत एवं महदा- दिरूपा परिणामो न युक्तिसह इत्युक्तम् । इदानीं तदुपगम्य यथा धेनुर्वत्सार्थ स्वत एव प्रवर्तते तथा प्रधानमपि पुरुपभोगार्थ स्वत एव प्रवर्तत इति यत्तेऽङ्गीकुर्वन्ति तद् दूपयतीत्याहुः प्रधान- कारणेत्यादि । अभ्युपगमे प्रधानकारणवादाङ्गीकारे प्रधानस्य पुरुषार्थ स्वतः प्रवृत्ति- नोपपद्यते । कुतः । अर्थाभावात् अर्थः प्रयोजनं तदभावात् । तद्धि प्रेक्षावता भासते । यतः प्रेक्षापूर्वकारित्वं चेतनधर्मः सोऽचेतने प्रधाने वक्तुं न शक्यते । लोके तथाऽदर्शनात् । तदभावे च पुरुपार्थो न सिद्ध्यति । घुणाक्षरवत्तु कादाचित्का स्यात् । तथापि तादर्थ्यप्रवृत्तिप्रतिज्ञा तु भज्यतैवेत्यसंगतस्तथाभ्युपगम इत्यर्थः ॥६॥ इति प्रथमं रचनानुपपत्तेरित्यधिकरणम् ॥१॥ रश्मिः। अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ६॥ भाष्यं सांख्यस्य निर्हेतुकत्वं स्फोरयतीति प्रमा- स्यात्तनिवारणायाहुः इदानीमिति । तद्पयतीति । यद्यपि 'प्रवृत्तेध' इत्यत्रेदं पितं परं तु स्वभाववादमभ्युपगम्य यदुक्तं तदूपितमत्र तु यो वादविरोधी धप्युपगमस्तमङ्गीकृत्य यत्तद्पयतीत्याहुरि- सर्थः । तदभावादिति प्रयोजनामावस्याप्रवृत्तिहेतुत्वम् 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति वाक्यात् । अनुमानं तु प्रधानं न प्रवर्तते, प्रयोजनाभावात्, अस्मदादिवदिति फलितम् । कथं प्रधाने प्रेक्ष्यकारित्वामाव इत्यतस्तं विवृण्वन्ति स्म तद्धीति प्रयोजनम् । प्रतिभावतां भासते। तथेति अचेतनस्य प्रकृष्टज्ञानरूपप्रेक्षावत्त्वेन प्रकारेण । मा प्रधाने प्रेक्षा भूत् , प्रवृत्तिस्त्वम्युपेयत इत्यत शाहु तदभाव इति । पुरुषार्थ इति पुरुषाणामर्थः प्रयोजनं तच्चानेकविधम् । पुरुषाः सृष्टास्त- झोग्यमसृष्टम् , अनेनायमुपजीविष्यतीति प्रेक्षाभावादिति विचित्रा जगतः कृतिः हरेरेव । ननु प्रधान प्रवर्तते, अर्थाभावात् घुणवदित्यनुमानाद्विरुद्धो हेतुरित्यत आहुः घुणाक्षरवदिति । घुणः कीटस्त- चरणेन यदृच्छया कदाचिभूमौ रजश्छन्नायामक्षराणि निपतन्ति तद्वत्प्रधानमपि . पुरुपात्लक्ष्यति तद्भोग्यं चेति प्रेक्षामावेपि पुरुषार्थः सेत्स्यति परं कादाचित्को भविष्यति । दृष्टान्ते तथा दर्शनादि- त्यर्थः । इदमनुमान विरुद्धत्वापादकं तु पूर्वानुमानस्पति तु न च वाच्यं प्रधानं न प्रवर्तते जडत्वाद् घटवदित्यनेन सत्प्रतिपक्षत्वाखुणदृष्टान्तेन प्रवृत्तिसाधकस्यानुमानस्सेति । तथापीति प्रेक्षाभावे पुरुषार्थसिद्ध्यङ्गीकारेऽपि 'प्रधानसृष्टिः परार्थ खतोऽप्यभोक्तृत्वादृष्टफुकुमवत्' इति सूत्रे परार्थ पुरुषार्थमित्यर्थात् । तादर्थ्य खार्थे प्यञ् पुरुषार्थम् । पुरुषार्थ प्रवृत्तिप्रतिज्ञेत्यर्थः । भज्येतेति एतत्प्रवृत्तिरेतझोग्यमित्यादिप्रेक्षां विना न भवतीति मज्यतेत्यर्थः । शंकराचार्यमाप्ये न विशेषः । रामानुजाचार्यमाप्येऽपि । भास्कराचार्यभाष्येऽपि न विशेषः । माध्याचार्यभाप्ये तु 'अन्यत्र' इति सूत्रे सेवरसांख्यमतनिराकरणं यथा पृथिव्या एव पर्जन्यानुगृहीतं तृणादिकगुत्स्यते एवं प्रधानादीश्वरानुगृहीतं जगदित्यतो प्रवीति अन्यत्रेति । 'यच किमिजगत्सर्व दृश्यते भूयतेशी वा । अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः' इत्यन्यत्र मह्मणो जगतोऽमावातृणादीनां पर्जन्य. वन्नानुग्राहकत्वमात्रमीश्वरस्य । चकारेण प्रकृतिसत्तादिप्रदत्वं चाहीकृतम् । अन्युपगमरो लोकायनिक- पक्षनिराकरणम् । यस्य धर्माधर्मी न स्तस्तत्सिद्धान्ते किं प्रयोजनमित्यर्थमातुः । सपक्षायुपगमे ·२२ श्रीमद्ह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०२ अ० २ सू०७ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ॥ ७॥ (२-२-२) प्रधानस्य केवलस्य कारणवादो निराकृतः। पुरुषप्रेरितस्य कारणत्वमाशझ्य भाष्यप्रकाशः। पुरुपाश्मवदिति चेत्तथापि ॥७॥ एवं प्रधानकारणवादे निरस्ते पुनः प्रत्ययस्थाना- नवकाशात् किमस्य सूत्रस्य प्रयोजनमित्यत आहुः प्रधानस्येत्यादि । तथा च प्रतिज्ञान्तर- परिहारः प्रयोजनमित्यर्थः । पुरुषप्रेरितप्रधानकारणवादस्य स्वरूपमाहुः पुरुप इत्यादि । तथोक्तं सांख्यसप्तत्याम्- 'पुरुषस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य । पग्बन्धयदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः।। इति । उभयोः प्रधानपुरुपयोः संयोगः संश्लेषस्तत्कृतो महदादिसर्गः । तस्य प्रयोजन- द्वयम् । पुरुषस्य भोग्यतया प्रधानविषयकं दर्शनं, पुरुपस्य कैवल्यं चेति । तथा च रश्मिः। अर्थः प्रयोजनम् । अत्र सेवरसांख्यनिरासस्य पूर्वसूत्रे कृतत्वात् सांख्यप्रस्तावे लोकायतिकमतनिराकरणं प्रसङ्गेन भवति । स चाने निराकरणाद्गुरुरिति न स्वमते विचारान्तरप्रयोजनम् । अधिकरणरचना तु 'जन्मायधिकरणेषु ब्रह्मकारणवाद उक्तस्तत्र समन्वयो हेतुरुक्तः स चानुमानेऽपि सुखदुःखाद्यैर्घटादिषु समन्वयात्तुल्य इति संशयः । समवायि ब्रह्म वानुमानं वेति 'प्रधानाजगजायते' इति श्रुतेः प्रधान 'समवायि निमित्तं च महाकारणत्वशोधिकास्तु सांख्यीयनिमितलेनापि नेतुं शक्येति पूर्वपक्षे सिद्धा- न्तः रचनाद्यसंमयाद्गीवाभिन्ननिमित्तोपादानम् । प्रधानादिति श्रुतिस्तु स्वरूपपरा । प्रकृतेः स्वरू- पत्वं प्रकृतिश्चेत्यधिकरण उक्तमिति ॥ ६ ॥ इति प्रथमं रचनानुपपत्तरित्यधिकरणम् ॥१॥ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ॥७॥ लिङ्गं यत्किंचित् । अश्मा च्यापको जडवेति योगरूढिस्तद्वत्। 'व्यापको भगवान्रुद्रः' इत्यस्य रुद्रचरितत्वे तामसप्रकरणीया लीला नोचेद्भगवल्लीला 'आनन्दादयः प्रधानस्य' इत्यत्र न्याससूत्रे आनन्दव्यापकत्वादयः प्रधानस्य भगवतो धर्मा इत्युक्त- त्वात् । एवं च नन्वेतर्हि सतोरमादेः प्रवृत्तिश्चेतनाधीना कापि न सातथा च प्रतिमायाः सचिदा. नन्दयोधकवाक्यानि विरुद्धानि भवेयुः, अप्रतीकालम्बनसूत्रे भाष्यं च विरुध्येत, तत्र प्रतिमायाँ भगवत्सान्निध्यमुक्तम् । पर्वतत्रयं च सरोनिष्ठं सचिदानन्दकं सत् खपूजां गृहत् प्लवते न प्रवर्तत इत्यन्य- मुखश्रुतं तद्विरोधश्च । अतः सेश्वरसांख्ये दृष्टान्तसत्त्वातेन प्रत्यवस्थातारं . सांख्य प्रत्याहुरित्याशयेन भाष्यमवतारयांवभूवुः एव मिति । ननु द्वन्द्वेन व्याख्यान पुरुषश्चाश्मा च पुरुषाश्मानौ ताविव पुरुषाश्म- वत् । आमासे तु कर्मधारय इति विरुद्धमिति चेन्न । माध्वभाष्ये पुरुषोश्मशरीरादिकं गृहीत्वा गच्छ- तीति कर्मधारय उक्तः । किमेतावता संपन्नमिति चेन्न । 'पूर्णा भगवदीयास्ते शेषव्यासानिमास्ताः' इत्याचाक्तिस्तेषां भगवदीयत्वेन कर्मधारयग्रहणेप्याचार्योंक्तिविरोधाभावरूपो गुणः संपन्न इति । सेन द्वन्देन शंकराचार्यादिवट्याख्यानम् 'अनाविष्कुर्वमन्वयात्' इति सूत्राद्भगवत्संबद्धरनां कृष्णमूर्तिसंथ- पानाविष्करणार्थमेवेति । अत एव पूर्णभगवदीपरामानुजाचार्यभाष्येऽपि शंकराचार्या दिवझ्याख्यानं युज्यते । आज्ञा च. तथा लिखितपाठकोऽधमः इति । अतः , पाठे उपयोगः । प्रतिज्ञा- न्तरेति यद्यपि प्रतिज्ञान्तरमपि निग्रहस्थानमिति न तपरिहारो वक्तव्यः परमाचार्यप्रवृत्तिपिपति मतान्तरेण जनता मा नश्यत्विति परिहारः । इत्यर्थ इति तथाः च पूर्वाधिकरणेनास्य प्रसङ्गः संगतिरिति भावः । संश्लेप इति । पश्यन्धवदित्यय दृष्टान्तः । कैवल्यमित्यौदासीन्यम् ।

·। श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् । . [भ०२ पा०२ १०.२ सू०८ दोपस्तदयस्था। नियसंपन्धस्य विशिष्टकारणत्वे अनिर्मोक्षः। अशक्तस्य तु मोक्षाङ्गीकारः सर्वधानुपपन्न। ॥ ७॥ अनित्वानुपपत्तेश्च ॥ ॥ प्रकृतिपुरुषयोरङ्गाङ्गित्वे भवेदप्येवम् । तच नोपपद्यते । पुरुषस्याङ्गित्वे भाष्यप्रकाशा प्रकृतिपुरुपयोर्यः फश्चितः संबन्यो। निर्वक्तव्यः स तयोनित्यत्वान्नित्य एव । सोऽप्युदासीन- त्वेनाभ्युपगतस्य ,पुरुषस्य , वागांदिव्यापारासंभवात् प्रकृतिप्रेरणयोग्यवारूपो वक्तव्यः । तस्यैव चेद भोगादिके विशिष्टकारणत्वं तदा तस्य नित्यत्वात् पुरुपसानिर्मोक्ष एव प्रसज्येत । यदि चात्मनामानन्त्यात् तेषां मध्ये ,कस्यचन. शक्तस्य, अधिष्ठातत्वं तदितरस्साशक्तख मोक्ष इति न-दोप इति विभाव्यते तदापि 'मधानस स्वातंत्र्यान. बन्धकस्खाभाव्याचानिच्छतोऽपि तेनंव मोगसंभवादशक्तत्वेन तन्निवारणासंभवाचाशक्तस्य मोक्षाङ्गीकारः सर्वधाऽनुपपन्न इत्यर्थः । सनयोजना तु पुरुषथाश्मा च पुरुषाश्मानी ताभ्यां तुल्यः संपन्धस्तथा । द्वन्द्वान्ते धूयमाणो यतिः प्रत्येकममिसंवध्यत इति ॥ ७॥ अङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥ ८॥ पुरुषविशिष्टप्रधानकारणवाद एव पणान्तरमाह अङ्गि- स्वेत्यादि । तद्व्याकुर्वन्ति प्रकृतीत्यादि । यत् तयोरन्योन्योपकारकत्वमङ्गीकृवं तत् तदा साद् यदि तयोर्गुणप्रधानभावनाङ्गत्वमेकस्यान्यसाङ्गित्वं च सात् तदेव तु न जापटीति । कुतः । अङ्गित्वानुपपत्तेः। पुरुपस्या नित्ये सं पुरुष इतर विलक्षणो वक्तव्याः । अन्यथा प्रकृतिनियामकत्वं तस्य न स्यात् । तथा सति तत् तस्य पैलक्षण्यं श्रीतधर्मवत्तपैवेति ..रश्मिः। कोशात् । उदासीनेति । 'असङ्गोऽयं पुरुप इति' इति सूत्रात् । तस्यैवेति संपन्धस विशिष्ट- कारणत्वं क प्रधानस भोकृत्वं यदा पुरुषे । तस्येति संयन्धस्य ! पुरुपस्येति शुद्धयुद्धमुक्तसमाव- स्स द्वयोरेकतरस वा औदासीन्यमपवर्गः' इति सूत्रानोगादिके औदासीन्यादनिर्मोक्षः । निरी- श्वरसांख्यमतेपि दूपणारम्भ इत्याशयेनाशक्तस्सेति विवरामासुः यदि चेति । सातश्यादिति प्रकृतिः कति प्रतिप्रयोगात् । 'अकार्यत्वेपि तद्योगः पारवश्यात्' 'स हि सर्ववित्सर्वकर्ता' 'ईदशेश्वरसिद्धिः सिद्धा' इति तृतीयाध्यायसूत्रेभ्यब्ध खातच्यात् 'स्वतः कर्ता' । पुरुषस्याकार्यवेपि तयोगः प्रकृति- योगः । तेन पुरुषम्य तद्योगादेशेन तयोगाव्याप्तिः परिहता। ईदृशेति सगुणेत्यर्थः । पन्धकेति प्रधान रूपैरात्मानं घनातीति तथा. । अनिच्छतः पुरुषस्य । तेनेति प्रधानेन । तन्निवारणेति मोगनिवारणेत्यर्थः । सूत्रयोजना च पुरुषश्वाश्मा च . पुरुषाश्मानौ . ताम्पा तुल्यः संपन्धस्तथा । द्वन्द्वान्ते.श्रयमाणो वतिः प्रत्येकमभिसंवध्यत इति ॥७॥ अङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥ ८॥ तचेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तदेवेति ।। जाघटीतीति । 'यझोचि च इति सूने चकारण च्छन्दसीत्सनुकृप्य बहुलमित्यस्सानुकानापायामपि यलगिति मनोरमादी सष्टम् । पटधातोः धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिव्याहारे' यडि 'यडोऽचि च'इति तालुक् । ततः प्रत्ययलक्षणेन यढन्तत्वात् सन्यजे' इति द्वित्वे 'अभ्यास चर्च' इति धस्य जत्वम्। 'दीर्णोऽकितः' इति दीचे धातुत्वालर ततस्तिपि 'यडो वा'इतीटि भवति । पुरुपस्येति माप्यं विवृण्वन्ति स्म पुरुपस्या- नित्य इति । प्रधानसनिहितः प्रधानावच्छिन्नश्च पुरुषः प्रवर्तते। इतरेति निरीधर सांस्य- विलक्षण! | अन्यथेति जीवत्वे । श्रौतधर्मति सांख्ययोगावेक शास्त्रं तद्विलक्षणेन तच्छानीय ·। श्रीमद्धसूत्राणुमाष्यम् । [अ०२ पा०२०२सू०९ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥९॥ अन्यथा वयं सर्वमनुमिमीमहे । यथा सर्वे दोपाः परिहता भवेयुरितिचेत् भाष्यप्रकशः। भावोऽनुपपन्न इति स्वयमेव व्याख्यानात् साम्यावस्थावस्थितगुणकृतंमुदासीनखरूपस परमात्मनः प्रवर्तकत्वमित्यसंगतम् । अथ शुद्धसत्वप्रधाना साङ्गीक्रियते, तदा तु तया ज्ञानमात्रमेवोत्पादयि-. तव्यं, न प्रवर्तयितव्यम् । सत्त्वस्य तादृशस्त्रभाषे मानाभावात् । अप्राधान्येन गुणान्तरेऽपि तथा- स्वस वक्तुमशक्यत्वात् । अतः स्वोक्तमप्यननुसंदधानानां निर्लज्जत्वात् तादृशामेव हृदये भासत इति तथासमर्थनमसंगतमित्यर्थः ॥ ८॥ अन्यथानुमिती च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ९॥ 'प्रोत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाश प्रवृत्तिनियमार्थाः । अन्योन्याभिभवानयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः' इति हि सांख्यानाम- परा प्रतिज्ञा । अर्थस्तु-प्रीतिः सुखम् , अप्रीतिर्दुःखं, विषादो 'मोहा, सच्चरजस्तमासि गुणाः क्रमेणेतत्रयात्मका एतत्रयस्वरूपाः । प्रकाशः प्रवृत्तिनियमो निग्रह इति तेषां क्रमेणा- साधारणं कार्य, तेन तेजुमीयन्ते । पृत्तिः क्रिया, अन्योन्याभिभवोऽन्योन्याश्रयोज्यो. न्यजननमन्योन्यमिथुनीभावश्च तेषां साधारणीक्रियेति । एवं साधारणक्रियया गुणदृ चल- मङ्गीकृत्य तमसा रजोनियमनेन प्रवृत्तावपोदितायां प्रलयसिद्धिः । तत्पूर्वकं सत्चजनने तेन प्रकाशादात्मविवेके निर्मोक्ष इत्येवं समर्थनमाशय परिहरति । तद् व्याकुर्वन्ति अन्यथे- त्यादि । गुणा एवं विभागशः प्रवृत्तिमन्तश्चलखभावत्वात् । चलदलदलवदित्येवमन्यथा- रश्मिः। रुत्त्यापत्याऽसंगतत्वात् । न च भास्करभाष्ये प्रलयकाले साम्येनावस्थितानां सत्त्वादीनामिति प्रलयकालोक्तेन पुनरुक्तिरिति वाच्यम् । पदार्थैक्येन दोपतादवस्थ्यात् । असंगतमिति साम्याव- स्थावस्थितेति विशेपणस्स समासपटकत्वेपि हेतुगर्मत्वेनासंगतम् । नव्यमतेष्याहुः अथेति । एवेति 'सत्यात्संजायते ज्ञानम्' इति वाक्यात् । तादृशेति ज्ञानातिरिक्तपरिणामहेतुत्वे । तथात्वस्पेति प्रवर्तकत्वस्य । यथा वातपित्तकफेषु प्रकुपितस्यैव कार्य दरीदृश्यते तथा । तथासमर्थन मिति खरूपन्यपानयमित्यादिशंकराचार्यभाष्यानुवादेनोक्ताभासोक्तं समर्थनम् । तथा नाम परमात्मन उदासीनत्वेन मायाव्यपाश्रयप्रवर्तकत्वेन समर्थनम् । माध्यभाष्ये तु जडशरीरकत्लेशित्वव्यव- हारापत्तिः तस्याशिस्वस्थानुपपत्तेरित्युक्तम् ॥ ८ ॥ अन्यथानुमिती च शशक्तिवियोगात् ॥९॥ तृतीयकार्यस नियमस. विवरणं निग्रह इति । अनुमीयन्त इति अनुमानान्यग्ने वक्तव्यानि खयमेव । वृत्तिरिति कारिकोत्तराचे समासघटकः शब्दः । अन्योन्यानि अभिभवाश्रयजननमिथुनानि वृत्तयो येपां. ते गुणा इत्याशयेनाहुः अन्योन्याभीति । एवमिति । प्रकृतेः साम्यावस्थोक्ता तसा गुणवृत्तं गुणवर्तनं साधारणक्रियया चलमगीकृत्य तमसा रजोनियमनेन रजोधर्मप्रवृतावपोदितायां नष्टायां सृष्टयमावस प्रतिवन्ध- कामावत्वेन कारणसोपथित्या तमसा मलयसिदिः। आत्यन्तिकालयमाहुः तत्पूर्वकमिति रजस्तमो- भिभवपूर्वक सत्त्वोद्रेके । निमोक्षः आत्यन्तिकालयः । रजसा तमोभिमवे सृष्टिः, सत्त्वेन तमो. नियमने स्थितिरिति पृत्तिकृच्छीकृष्णचन्द्रा समर्थन मिति 'साम्यवैपन्याभ्यां कार्यद्वयम्' इति पाठसूत्रात् । परीति सूत्रकार विभागश इति विमागं ददतीति विभागशः चलेति चलदले दलं ।

·२७ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । तथापि पूर्व ज्ञानशक्तिर्नास्तीति मन्तव्यम् । तथा सति वीजस्यैवाभावान्नित्यत्वा- चानिर्मोक्ष इति ॥९॥ विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् ॥१०॥ परस्परविरुद्धत्वान्मतवर्तिनां पञ्चविंशादिपक्षाहीकारात् । वस्तुतस्त्व- लौकिकार्थ वेद एव प्रमाणं नान्यदिति ॥१०॥ इति द्वितीयाध्याये द्वितीयपादे द्वितीयं पुरुपाश्मवदित्यधिकरणम् ॥२॥ भाष्यप्रकाशः। नुमाने रचनाऽनुपपत्यादयः सर्वे दोपाः परिहता भवेयुरितिवेदन दूपणमाह ज्ञशक्ति- वियोगादिति । सौत्रश्चोऽप्यर्थे । एवं प्रकारान्तरेणानुमितावपि तत्तत्काले तत्तत्कार्य वाच्यं, न सर्वदा । क्रमानुपपत्यादिपणग्रासात् । तच तथा तदा भवति यदि तमसा कालो ज्ञायेत । सा तु ज्ञानशक्तिर्भवतां मते घुप्रकृतिसंयोगात् पूर्व नास्तीति स्वमतानु- रोधान्मन्तव्यम् । तथासति प्रवृत्तियीजस्य ज्ञानशक्तिसंयोगस्याभावात् प्रवृत्त्यसिद्धिः । अथ 'दिकालावाकाशादिभ्यः' इति सूत्रात् सृष्टिदशायां कालसोत्पन्नत्वात् पुंयोगेन ज्ञानशक्ति- सद्भावाच प्रवृत्तिः साध्यते, तथापि संयोगस्य नित्यत्वात् प्रलयदशायां कालस्यापि नाशाद् वियोजकान्तरस वक्तुमशक्यत्वात् पुरुषस्य गुणसाम्यादनिर्माक्षस्तदवस्य इति नानुमानान्तरेणापि तथासिद्धिरित्यर्थः ॥९॥ विप्रतिषेधाचासमन्त्रसम् ॥ १० ॥ सर्वपक्षसाधारणं दूपणान्तरं वदति तन्मतस्या- चीनत्वख्यापनायेत्याशयेनाहुः परस्परेत्यादि । तानि च मवान्येकादशस्कन्ध उद्धवप्रश्न रदिमः । तद्वत् प्रथमान्ताद्वतिः । हेतुसूत्रार्यत्वेन तथापीति भाप्यमित्याशयेन तथापीति भाप्यमवतारयन्ति स्म सौने इति । अमेति आदिना प्रत्यक्षविरोधः। तचेति प्रलयकाले प्रलयरूपं कार्य न त्वन्यस्मिन्काले । तथेति क्रमप्रकारेण । तमसेति तमसा प्रवृत्तिनिरोधे प्रलय इत्युक्तेस्तमः प्रलयकर्तृ । ज्ञायतेति अयं प्रलयकाल इति ज्ञायेत । पुमिति पुंप्रकृत्योः संबन्धात् । स्वमतेति स हि सर्ववित्सर्वकर्ता' इति सूत्राज्ज्ञानशक्तिरीश्वरस्पति मतम् । मन्तव्यमिति अनेन ज्ञस्य या ज्ञानशक्तिस्तस्स वियोगात् अभावादिति सूत्रांशार्थश्च वोधितः । तथा सति वीजस्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथा सतीति । पीजस्येति जानातीच्छति यतत इत्यत्रापि ज्ञानसंयोगः कारणं न तु तूष्णी स्थितज्ञानमिति चोधितं तस्याभावो हेतुरुक्तपरंपरायाः । प्रवृत्त्यसिद्धिरिति । तथा च चलखमावत्वं हेतुर्याधित इति मावः । 'पक्षे साध्याभावो बाधः' यथाद्यक्षणावच्छिन्नो घटो रूपवान्पृथ्वीत्वात् पटवदित्यत्र । अनित्यत्वाचेति भाष्यमवतारयन्ति स्म अथेति । पुंयोगेनेति 'उपरागात्कर्तृत्वं चित्सान्निध्यात् चित्सान्निध्यात्'इति सूत्रात् । योग उपरागः संवन्धः । साध्यत इति । तथा च चलस्वभावत्वं हेतुर्न पाधित इति भावः । नाशादिति 'नाशः कारणे लयः' इति स्त्रात्कालस्याकाशादौ लयात् । गुणेति गुणसाम्यं प्रधानं संबध्य वर्तमानस्सानिर्मोक्षः आत्माविवेकलक्षणः । तदवेति विजातीय- द्वैतापत्तिश्चेति संगृह्यते । नानुमानेति चलस्वभावत्वलिङ्गकेन । तथेति गुणेषु प्रवृत्तिरूप. प्रकारसिद्धिः ॥९॥ चिप्रतिपेधाचासमञ्जसम् ॥१०॥ सर्वपक्षेति सर्व पक्षा अत्रैव वक्तव्यास्तानि चेत्यादि- ना! तन्मतस्य सांख्यमतस्य । अर्वाचीनत्वं वेदादिभ्यः । दृढकर्तुः स्मरणात् । उद्धवेति एकादशस्य .. .

·२८ भीमद् सूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० २ अ०२ सू० १० भाग्यप्रकाशः। उक्तानि । 'केचित् पविशति पाहुरितरे पञ्चविंशतिम् । सप्तके नव पट् केचिचत्वार्यकादशापरे। केचित् सप्तदश प्राहुः पोडीके त्रयोदश' इति । एतेषां स्वरूपं च तब भगवता प्रोक्तम् । तच्च सर्व यौक्तिकत्वादनादरणीयम् । भगवता तथोक्तत्वात् । 'युक्तयः सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृहा वदतां किन्नु दुर्घटम् । नैतदेवं यथाऽत्थ त्वं यदहं वच्मि तत् तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः । यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्त शमदमेऽप्येति यादस्तमनुशाम्यति' इति । नर्हि, 'तमो वा इदमेकमेयाग्न आसीत्' इत्यादिश्रुत्यु- क्तस कां गतिरित्यत आहुः वस्तुत इत्यादि । तद्गीत्या सदङ्गीकारे तुं भगवत्परत्वान्न दोप इत्यर्थः । एवं दशभिः सूत्रः सांख्यसमयो निराकृतः॥ १०॥ इति द्वितीयं पुरुपाश्मदित्यधिकरणम् ॥२॥ रदिमः द्वाविंशे 'कति तत्त्वानि विश्वेश संख्यातान्यपिभिः प्रभो । नवैकादश पञ्चत्रीण्यात्थ त्वमिति शुश्रुम' इत्युपक्रम्योक्तानि । त्रयोदशेति । तथा च विप्रतिषेधात् मतवर्तिनां मध्ये परस्पर विशेपेण पञ्चविंशादिपक्षे तत्तन्मतप्रतिपेधेन रुद्धवाद्धेतोः पञ्चविंशादि(पक्षादि)पक्षाङ्गीकारादिति भाथ्यार्थः । भगवतेति 'परस्परानुप्रवेशात्तत्त्वानां पुरुपर्पम । पौर्वापर्यप्रसंख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् । एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्व स्मिन्या परस्मिन्वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः । पौर्वापर्य- मतोऽमीपां प्रसंख्यानममीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्रं गृहीमो युक्तिसंभवात्' इति अन्योन्य- स्मिन्प्रवेशाद्वक्तुर्विवक्षामनतिक्रम्य संख्या गवति । तथापि विविक्तं निश्चितं यद्वकं वक्ति तलीम इत्यर्थः । सौत्रमसमासपदं हेतुपूर्वकं विवृण्वन्ति स्म तच्चेति । तथा चासमअसत्वमनादरणीयत्वम् । उक्तमेवाहुः युक्तय इति । इदं प्रश्नोत्तरम् । यासामिति । व्यतिकराक्षोमात्। विकल्पो भेदः । पदं विषय आसीदित्यर्थः । अप्येति विकल्पोऽप्येति । तमो वा इदमिति । उक्तस्य का गतिरिति समापीधिकरणे समाहितसापि सोख्यमते 'माया च तमोरूपा' इति नृसिंहतापिनीयोक्तास तमसः का गतिरिति प्रश्नः । तद्रीत्येति अलौकिकार्थे वेदस प्रामाण्याच्छुत्युक्तरीत्या । तमसः सर्व पूर्वत्वस्याङ्गीकारे तु । तुः तमोमायात्वपक्षं व्यावर्तयति । भगवदिति तमःपदस्य भगवद्वाचकत्वा- दित्यर्थः । एतच प्रथमस्य चतुर्थपादे समाधिकरणे स्फुटम् । 'माया च तमोरूपा' इति तु मायाया- स्तमप्राधान्ये तमप्राधान्यं द्योतयति वा । दशभिरिति दशेन्द्रियाणि न शास्त्रान्तरपराणि कर्तव्यानीति संख्यातापर्यम् । वक्ष्यन्ति च भाष्यसमाप्तौ 'मुधा बुधा धावत नान्यवर्मसु' इति । निराकृत इति भाप्ये इतिशब्दः सांख्यनिराकरणसमाप्तौ । सिद्धान्ते वियान्विशेषः । द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायोक्तमतेऽवस्थितिः तत्र धर्मी एकः एकाकी च ब्रह्मात्मशब्दवाच्यः । तस्य धर्मित्वेऽप्युभयरूपत्वेन वर्णनं तत्रैव । एवं च पुरुषः कारणवान् विरुद्धसर्वधर्माश्नयश्च । प्रदात्वमात्मत्वं च विरुद्धम् । विशेष्यविशेषणसंघन्धानवगाहि ज्ञानं ब्रह्म । विशेष्यविशेषणसंपन्धा- 'वगाहि ज्ञानमात्मेति तयोर्भेदः । ननु 'आत्मैवेदमग्र आसीत्' 'ब्रह्मवेदमन आसीत्' इति वृहदारण्यके नवमाध्याये च ब्रह्मणे एकाक्येव रूपं प्रदर्शित, गोपालतापिनीये च 'खरूपं द्विविधं चैव. सगुणं निर्गुणं तथा' इत्येकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति कथमिति चेच्छृणु । एकमेव शब्दब्रह्म प्रयोगे द्विवत्प्रतीत क्रियते शब्दार्थभेदेन । इन्द्रं न्यधि पात्राणि प्रयुनक्तीति क्रियाप्रयोगेन तु विरुद्धधर्माश्रयो गृयते ·भाष्यप्रकाश-र -रश्मि-परिहितम् । - रश्मिः। प्रयोगे ब्रह्मत्वमात्मत्वं चेति । 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संवन्धः' इति जैमिनिसूत्रे । अस्स पुरुषस्या- भिन्ननिमित्तोपादानत्वम् , प्रधानकारणानुमानदूपणात् । प्रधानं तु 'यत्तत्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदा- स्मकम् । प्रधान प्रकृति प्राहुरविशेष विशेषवत्' इति गुणत्रयात्मकं यद्यपि तथाप्युद्गतास्त्वंशतो गुणा अपि भवन्ति । 'सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्तः परः पुरुषः' इति प्रथमस्कन्धादिति सांख्या- द्विशेषः । नित्यं वरूपात्मकत्यात् । 'प्रकृतिश्च' इत्यधिकरणे उक्तं प्रकृतेः स्वरूपात्मकत्वं सद- सदात्मकत्वम् । समाकर्पादित्यधिकरणेन स्वरूपविशेषणात् । कार्यभावशून्यं कार्यवदित्यविशेष वि- शेपवदिति । एते च गुणाः 'प्रजायेय'इतीच्छया जघन्यतां गताः सचिदानन्दानामाभासा अंशा भगवत उत्पन्नायां तस्यां शक्ती प्रतिष्ठितास्तस्याः प्रधानत्वं योधयन्ति । गुणलक्षणानि तु तत्र सत्त्वं निर्मलत्या. प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन वनाति ज्ञानसङ्गेन चानघ' इति वाक्यात्सुखानावरकत्वे प्रकाशकत्वे सुखात्मकत्ये च सति सुखासत्तया ज्ञानासत्या च देहिनो देहाद्यासक्तिजनकं सत्त्वम् । प्रकाशो 'वस्तुयाथात्म्यावयोधः । पदकृत्यं तु स्पष्टं प्रस्थानरत्नाकरे । 'रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमु- द्भवम् । तन्निवनाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्' इति वाक्याद्रागात्मकं वा तृष्णासङ्गादिजनकं वा कर्मासक्त्या देहिनो नितरां देहाद्यासक्तिजनकं या रजः । प्रथमं खरूपलक्षणम् । 'पुंसोः परस्परं स्पृहा रागः' इति रामानुजाचार्याः । विषयेषु गर्द्ध इति परे । द्वयं तु कार्यलक्षणम् । गुणान्तरेऽतिव्याप्ति- व्युदासाय कर्मासक्तयति । बन्धने सत्त्वादाधिक्यं नितरामिति पदं वोधयति । 'तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निवनाति भारत' इति वाक्यात् । आवरणशक्तिजन्यं सर्वदहिमोहक प्रमादालस्यनिद्राभिर्देहिनो देहाद्यासक्तिजनकं तमः । अत्रान्यथासूत्रे एतेषां स्वतोऽ. नुवर्तनादिकमुक्तं सांस्यैस्तन्न । जडत्वेन स्वभाववादोऽनीश्वरवादश्च स्यात्स चानिष्टः । 'कालः स्वभायो नियतियदृच्छा' इति श्रुतौ चिन्त्यत्वोक्तेः । अन्योन्यजननमिथुनवृत्तित्वमप्यसंभव । लक्षण- सांकर्यप्रसङ्गात् । रजसो दुःखात्मकत्वं च तथा । रागात्मकत्वाद् एतदुपादानीभवति । कदाचिद्यद्द- च्छयेति सदसदात्मकमिति पदैनावसीयते । अत एकादशे 'प्रकृतिगुणसाम्यं हि प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्यन्तहेतवः । सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकरः कालः खभावः सूत्रमेव च' इति । इमानि गुणलक्षणानि शोभनानि । गुणव्यतिकरः गुणक्षोमकः । क्षोभश्च कार्योन्मुखत्वम् । तत्त्वानि तु नव 'पुरुपः प्रकृतिय॑क्तमहंकारो नमोऽनिलः । ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव' इत्येकादशे द्वाविंशाध्याये भगवद्वचनात् । तत्त्वं च तस्य भाव उन्यते । भगवतः कारणता नवधा लोके प्रकटेति यावत् । तथा च पदार्थस्त्वेक एव ब्रह्माख्यः । नैयायिकास्तु प्रकृत्यहंकारयोः स्थाने दिवाली पठन्ति तन्न । प्रकृत्यहंकारयोः सार्वजनीन- त्वात् दिकालयोथेश्वरानतिरेकात् । तथा च पदार्थतत्त्वविवेचने दीधितिकृत् । दिकालावीश्वरा- नातिरिच्यते प्रमाणामावात् । न च पूर्वस्यां दिशि घटः इदानीं घट इति प्रतीत्यपलापप्रसङ्ग इति 'याच्यम् । तत्तन्निमित्तसमवधानवशादीश्वरादेव ताशप्रतीत्युपपत्तेः । न चेश्वरे घट इति प्रतीत्यापत्तिः । 'यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद्यद्यथा यदा । स्यादिदं भगवान्साक्षात्प्रधानपुरुपेश्वरः' इति वाक्यादनां- पत्तेः । कालदिशब्दवाच्ये त्वीवरे लोकप्रतीतिः । प्रकृतमनुसरामः । पुरुपस्त्वात्मा । स्वयंप्रकाशत्वं तत्त्वम् , तब ब्रह्मण्यतिव्याप्तमिति चेन्न । अनादित्वे निर्गुणले प्रकृतिनियामकत्वे सति अहंवित्ति- 1. शन्दाख्यः।

·। श्रीमद्राह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० २ ० २ सू०१० - ररिमः। वेधत्वस्य तलक्षणत्वात् । प्रकृतिनियामकत्वं सांख्यादिशेपः । इदमपि तत्रैवाव्यासमिति चेन्न । आत्मैवेदमने' इत्यत्र सादित्वस्य महदादिसमानाधिकरणस निषेधात् । तथा च सादित्वाभावोग्न- पदार्थः द्विधा समभवद वृहत्' इति वास्यात् । न चैवमपि न निस्तार एतादृशानादित्वस प्रात्या- वच्छेदकत्वादिति शक्यम् । विश्वगतगुणदोपसंबन्धाभावे सति सम्यग्गुणदोपसंसर्गवत्त्वमिति लक्ष. गात् । 'जगृहे पौरुष रूपम्' इत्यत्रं ब्रह्माण्डतनोरुदरे सृष्टिरिति वहिर्गुणदोपसंवन्धाभावेऽप्युदरे तयेति नासंभवः । स्पष्टं चेदमाकरे । एक्मप्यतिव्याप्तौ ब्रह्मभिन्नले सतीति विशेषणं देयम् । सोऽयं न नाना किंत्वे. क एव । 'कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षजः । पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्तं वीर्यवान्' इति वीर्याधानमानार्थ करणत्वेनैकपुरुषापेक्षणात् । सांख्ये त्वयमेवेवर उपाधिभेदमिन्नो जीव इत्युच्यत इति महान् भेदः । तदुक्तं तृतीयस्कन्धे 'अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रत्यग्धामा खयंज्योति- विश्व येन समन्वितम्' प्रत्यक् अन्तर्मुखतया धाम स्फूर्तिर्यस्य । अहंवित्तिवेद्य इत्यर्थः । प्रकृतिस्तु व्याख्याता । व्यक्तं महत्तत्त्वम् । तच 'तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरमवन्गुणाः । मया प्रक्षोम्यमाणायाः पुरुपानुमतेन च । तेभ्यः समभवत्सूत्रं महान्सूत्रेण संयुतः'। सूचनात्सूत्रं क्रियाशक्तिमान्प्रथमो वि- कारस्ततो महान् ज्ञानशक्तिमान् । महान्नाम स्थूलमायं कार्यं वा । स च सूत्रेण संयुतः सम्यमिश्रः । किल्लेकमेव तत्त्वं ज्ञानक्रियाशक्तिभ्यां द्विघोच्यत इति । तच्च हिरण्मयं 'महत्तत्त्वं हिरण्मयम्' इति वाक्यात् । आनन्दसतोरक्ये हिरण्यरूपता । कूटस्थत्वे सति खवाधारविश्वव्यक्षकत्वम् । प्रकृता- पतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । ब्रह्माण्डेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । जगदकुरत्वम् , अतिसमर्थतमो- नाशकत्वमित्यपरं लक्षणद्वयम् । वासुदेवाविर्भावस्थानं शुद्धसत्त्वात्मकं चेतरत् । चित्तत्वं तु सांख्य- समानं लक्षणमिति भेदः । अहंकारस्तु महतः कार्य चिदचिन्मयश्च । अहं जानामीतिवदहं कुर्व इति चिदाभासरूपत्वात् । तन्मात्रेन्द्रियमनोजनकतमआदिगुणकत्वं तन्मात्राजनकत्वं तामसत्वम् । इन्द्रियजनकत्वं राजसत्वम् । मनोजनकत्वं सात्विकत्वम् । संकर्पणाधिष्ठानत्वमाधिदैविकं लक्षणम् । संकर्षणो देवतेत्यर्थः । संकर्षणश्च पुरुपान्नातिरिच्यते । कर्तृलं करण कार्यत्वं चेत्यपराणि लक्षणानि । कर्ताहमितिबुद्धिविषयकलं कर्तृत्वम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । शान्तघोरविमूढत्वमित्यपरम् । निरह- कारस्य नैते भावा उत्पद्यन्ते । शान्तत्वं सात्त्विकाहंकारस्य । घोरत्वं राजसस्य । विमूढत्वं तामस- स्पेति । विशेषस्तु तृतीयस पड्रिंशाध्याये सुपोधियां द्रष्टव्यः । मनस्त्वनियं क्षितौ निविशते । 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीपं भवति यो मध्यमस्तन्मास योणिष्ठ- स्तन्मनः' इति श्रुतेः । गुणाधन्तर्भावस्तु समवायाभ्युपगमसूत्रे वक्तव्यः । अत्र शंकरभास्कराचा- र्याभ्यां वेदान्तेऽपि विप्रतिषेधादसमलसमुक्तम् । तत्सगुणब्रह्मागीकारे जीवनावादापत्या संभवति । आदित्यान्तःस्यस्य पुरुपान्तःस्थस्स च तैत्तिरीय ऐक्याङ्गीकारात् तप्यतापकभावाशका । प्रकृते तु तप्यत्वस्य दुःखरूपस्याविद्यकत्वम् । वाराहे चातुर्मास्यमाहात्म्ये यत. उक्तम् 'मनसीमियादीनां सुखे सामानाधिकरण्येन सत्वे सुखं दुःखायते' इति । रामानुजाचार्यास्तु खयुक्तिभिः सांख्योप- न्यासेन . च विप्रतिपेषादसमझसमिसाहुरन्यदप्याहुः । येऽपि फूटस्थानित्यनिर्विशेषस्वप्रकाश- चिन्मानं ब्रह्माविद्यासाक्षित्वेनापरमार्थिकबन्धमोक्षमागिति वदन्ति तेषामप्युक्तरीत्याविद्यासाक्षि- खान्यासाद्यसंभवान्महदसामञ्जस्यमेव । इयांस्तु विशेषः । सांख्या जननमरणप्रतिनियमादिव्यवस्था- सिद्ध्यर्थं पुरुषबहुत्वमिच्छन्ति ते तु तदपि नेच्छन्तीति सुतरामसामञ्जस्यमिति । अत्राप्यस्माकं तद्वजीवा- पुत्वादुपपन्नम् । न च विशिष्टाद्वैते चिद्वैशिष्यान्न विशिष्टे तयालं किंतु चित एव | प्रकृते वैक्यात्तप्य- ·भाप्यमकाशः। रश्मिः । भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । महद्दीर्घवद्वा हवपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ (२-२-३) इदानी परमाणुकारणवादो निराक्रियते । तत्र स्थूलकार्यार्थ प्रथमं परमा- गुद्वयेन व्यणुकमारभ्यते । परमाणुद्वयसंयोगे व्यणुकं भवतीत्यर्थः। तत्रोपर्यधो- महद्दीर्घवद्वा हवपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११॥ अतः परं सप्तसूच्या नैयायिकादि- समयोत्र निराक्रियते । फेचिदिदं सूत्रं ब्रह्मकारणवादपणपरिहारार्थत्वेन व्याकुर्वन्ति । तद- युक्तम् । ब्रह्मकारणवादे असक्तानां विलक्षणत्वादीनां दोषाणां पूर्वसिन् पाद एव न वि- लक्षणत्वायधिकरणनिवारितत्वेन प्रसङ्गाभावात् पुनरुत्यापादकत्वाचेत्यभिप्रेत्याहुः इदानी- मित्यादि । अत्रासमञ्जसमिति पूर्वसूत्रादनुवर्तत इति केचिदाहुः । वस्तुतस्त्वग्रिमसूत्रेणतस्सा- न्वयः। चाशब्दो विकल्पार्थः । तथा च हखपरिमण्डलाभ्यां परमाणुभ्यां जायमानं व्यणुकं महत् स्याद् दीर्घवद् वा स्यान त्वणु हसमिति । तदिदं व्याकुर्वन्ति तत्रेत्यादि । त्वापत्तिरिति वाच्यम् । तत्त्वमस्यादिस्यले तस्य त्वमित्यपि समासात् । अभेदपक्षे तु ह्यविद्यासंबन्धादेव तप्यत्वमित्युक्तम् । माध्वभाष्ये तु न विशेषः । अत्राधिकरणे प्रेरितकारणप्रतिपादकातिविपयाच प्रेरित- कारणप्रतिपादकैः संशय्य प्रेरितकारणकं जगत् 'सृजामि तनियुक्तोऽहम्' इत्यादिवाक्याप्रेरित कारणमिति प्राप्ते सिद्धान्तः । अप्रेरितं कारणं अलौकिकार्थे वेद एव प्रमाणं नान्यदिति हेतोः । न च प्रेरितकारणस्य स्मार्तत्वेन विपयाचसंभव इति शषम् । 'इतिहासपुराणं च वेदानां पञ्चमो वेदः' इति छान्दोग्याद्वेदत्वमिति नासंगवात् विलक्षणवेदस्वादधिकरणान्तरम् ॥ १० ॥ इति द्वितीय पुरुषाश्मवदित्यधिकरणम् ॥२॥ महद्दीर्घवद्वा हवपरिमण्डलाभ्याम् ॥११॥ नैयायिकादीति आदिशब्देन वै- शेपिकः । अधिकरणसमाप्ती वैशेषिकशब्देनातद्गुणसंविज्ञानो वा । अत्रापि प्रतिबन्धकीमृतजिज्ञासा- निवृत्त्यर्थ प्रथमं सांख्ययोगशास्त्रीयक दिजिज्ञासानिवृत्तिः तस्यां सत्यां नैयायिकादिसमये निराकरणा- यसर इत्यवसरसंगतिः । सावधानत्यायुक्तप्रसङ्गसंगतिस्तु वर्तत एव । आदिपदेन 'कणादेन तु संप्रोक्तं शास्त्रं वैशेपिकं महत् । गौतमेन तथा न्यायम्' इतिवाक्यादादिपदेन वैशेषिकः । निरा- क्रियत इति उक्तवक्ष्यमाणप्रकाराम्यां निराक्रियते । केचिदिति शंकराचार्याः। प्रसङ्गेति । तथा संगतत्वादित्यर्थः । संगतिसामान्यलक्षणे प्रसङ्गाभिनिवेश ईक्षत्यधिकरण उक्तः । चेति । यत्तु प्रधान- गुणानां युझ्यादीनां जगत्यनन्वयानधानस्यानुपादानत्वमुक्तम् । तथा ब्रह्मगुणचैतन्यानन्वयाद् ब्रह्मणो नोपादानत्वमिति दोपो दृष्टान्तसंगतिलाभादन स यस्य समन्वय इति तचैतन्यान्वयस्स समन्वयाधिकरणे साधनादोपास्फुरणादसंगतं स्फुरणे वा स्मरणमात्रनिवृत्त्या सूत्रप्रणयनवैयर्थ्यमेवेति ध्येयम् । केचिदिति रामानुजाचार्याः। तया च भाष्यं 'असमञ्जसमिति वर्तते' इति । अतोऽसमअसं तन्मतमित्येवम् । परंतु वाक्यपरिसमाप्तिस्त्वतो व्यणुकस्सामाव इत्यनेनेति । वस्तुतस्तु पक्षमाहुः वस्तुतस्त्विति । तं तत्रैव वक्ष्यन्ति । एवं च हखेत्यादिना भास्कराचार्या अध्याहरन्ति । माध्वशंकराचार्यास्तु सूत्रद्वये भिन्नं भिन्न प्रमेयमाहुः । अतोन्यत्तत् । वाशब्दधार्थ इति शंकराचार्योक्तं माध्वाचार्यरामानुजाचार्योक्तं च निषेधन्ति स्म वाशब्द इति । भारकराचार्यास्तु 'वाशब्दादध्याहृत्य योजना कर्तव्या' इत्याहुः । हस्तेति । हस्खत्वं परमहसत्वपरमाणुपरिमाणलं परितो मण्डलं च तद्विशिष्टः परमाणुस्ताग्यामि- त्यर्थः । न त्वण्विति व्यणुकेप्यणुपरिमाणं नैयायिका मन्यन्ते । व्याकुर्वन्तीति संपूर्णसूत्र- ·३.९. भीमद्रमा सूत्राणुभाप्याम् ।। [अ०२ पा०२ अ० ३ सू०११ । भाग्यप्रकाराः अयमर्थः । तेषां मते सर्व जगद् उपादानभूतेभ्यो नित्येभ्यः परमाणुभ्यो घणुकादिक्रमेणो. त्पद्यते । तत्रपा युक्तिः । सूक्ष्मादेव स्थूलसोत्पत्तिोंके दृश्यते । तन्तुभ्यः पटस्य, अंशु- भ्यस्तन्तूनां चोत्पत्तिदर्शनात् । स चापकर्पः परमकारणद्रव्यमतिसूक्ष्ममवस्थापयति परमाणु- रूपम् । तस सावयवत्वाङ्गीकारे त्वनन्तावयवत्वेन मेरुसर्पपयोः समानपरिमाणत्वप्रसङ्गः । एवं सिद्धाः परमाणवः पार्थिवाप्यतैजसवायवीयभेदाचतुर्विधा नित्याः प्रलयकालेऽवतिष्ठन्ते । किंच । कार्यमानं लोके . समवाय्यसमवायिनिमिचाख्यकारणत्रयजन्यं दृश्यते । यथा पटे तन्तयः समवायिकारणम् । तेषां परस्परं संयोगोऽसमवायिकारणम् । तुरीवेमकुविन्दादयथ निमित्तकारणम् । एवमाधकार्येपि परमाणवः समवायिनस्तरसंयोगोऽसमचायी । अदृष्टश्चरे- च्छादिकं च निमित्तम् । तत्र जीवादृष्टसहकृतेश्वरेच्छावशाद् वा, ईश्वरेच्छावशगादृष्टवदात्म संयोगाद् वा परमाणुपु कोत्पद्यते । ततस्ते परमाणयः परंमाण्वन्तरेण संयुज्यमानाः प्रत्येक व्याकरूपं कार्यमारभन्ते । वहवस्तु परमाणवः संयुक्ता न सहसा स्थूलं कार्यमारभन्ते ररिमः। भाष्येण व्याफुर्वन्ति । स चेति कारणसोक्षयम् । परमेति परमाणुरूपमित्यस्य विशेष्यम् । अतः परमाणौ विश्राम इति भावः । स च नित्यः । अन्यथानस्थितकारणककार्योत्पत्तिप्रसङ्गः । अवेति अणुकं सावयवे चाक्षुपद्रव्यत्वाद् घट्यदित्यनुमानेन तदवयवसिद्धौ प्रसरेणोरवयवाः साब- यवाः महदवयवत्वात् कपालवदित्यनुमानेनावस्थापयतीत्यर्थः । साध्यवदन्यस्मिन्नाकाशादौ साधा- रण्यवारणाय चाक्षुपेति । अनन्तेति अवयवावयवधाराया अनन्तत्वात्तथा । अयं हेतुः । मेविति मध्यमपरिमाणौ । अयं पक्षः । समानेति । इदं साध्यम् । तथा च मेरुसर्पपो समानपरिमाणौ अनन्तावयवत्वात् , घटवत् । पार्धिवाप्येति आप्येति पदच्छेदः । कार्यमानमिति द्रव्यं वोध्यम् । केपांचिदसमवायिकारणाभावात् । समवायीति 'यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायि- कारणम्' । असमवायीति कार्यकार्थकारणैकार्थान्यतरप्रत्यासत्त्या ज्ञानादिभिन्नमसमवायिकारणम् । कार्यकार्थप्रत्यासत्या ज्ञानमिच्छा कारणमित्यतिव्यासिवारणाय ज्ञानादिभिन्नमित्युपत्तम् । धादिपदेन यनं प्रति कारणीभूताया इच्छायाः संग्रहः । अत्रापि कार्यकार्यप्रत्यासत्या तन्तुसंयोगोसमवायि. कारणम् । तुरीतन्तुसंयोगस्यापि पटं प्रति कार्यकार्यप्रत्यासत्या कारणत्वादसमवायित्वं पटं प्रति युक्तं परवादिना तस्यापि संग्रहान भवति । तन्न इति अदृष्टेश्वरेच्छादिके विचार्यमाणे । ईश्वरेच्छा- मात्रस्य कारणत्वे देवदत्ताघदृष्टभोग्यव्यवस्थोत्सन्नेषु न स्यादतो. विशेषणम् । अनीश्वरवादापत्या वि. शेष्यम् । कारणतावच्छेदकद्वयापत्त्येश्वरस्य संसारमहीरहस्स चीजवं न सादत आहुः ईश्वरेच्छेति । ईश्वरस्येच्छावशं गच्छन्ति ये ते ईश्वरेच्छावशगा. ईश्वरेच्छाकारणका अदृष्टयन्त , आत्मानः तेषां संयोगात् । अन्यथा जीवानां परमाण्वादिभोगो न स्यात् । तूष्णी जीवा न कारणामोग्यसांकर्य- प्रसङ्गादतो यत्र यस संयोगः तत्तस्स भोग्यमिति न . संयोगः . कारणतावच्छेदकैक्यान्नानीश्वर- वादापत्तिः । नैयायिकव्याख्याने स्पष्टम् । ननु संहत्य परमाणवः कार्यमुत्पादयन्तु : किं आणुकादि- फ्रमेणेसत आहुः । वहवस्त्यिति । पक्षसंख्याविस्मरणायेदम् । न तु पक्षान्तर्गतम् । साध्या- प्रसिद्धिवारणाय संयुक्ता इति .पक्षविशेषणम् । असमवायिकारणविधुरे समयायिनि साध्यप्रतियोग्य- प्रसिद्ध्या साध्याप्रसिद्धिः । पापवारणाय सहसेति 'अतकित तु सहसा' इत्यमरात्, सहते । पह मर्षणे ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । २ भाष्यप्रकाशः। परमाणुत्वे सति बहुत्वात् , घटोपगृहीतपरमाणुवत् । न चात्र मानाभावः । नटे घटे कपालादिदर्शनस्यैव मानत्वात् । तैरेव घटारम्भे तु मुद्गरादिना घटनाशे तदवयवानां परमाणू- नामतीन्द्रियस्वान्न किंचिदुपलभ्येत । तसान्न बहूनां परमाणूनां सहसा स्थूलकार्यारम्भकत्वं किंतु घणुकादिक्रमेणेव महाकार्यारम्भ इति घणुकमेवाचं कार्य द्वाभ्यां परमहवपरि- मण्डलपरिमाणाभ्यां परमाणुभ्यामारभ्यते । किंच । द्रव्येण द्रव्यान्तरारम्भवद् गुणेन गुणा. न्तरारम्भ इति परमाणुद्वयगतया द्वित्वसंख्यया अणुकेणुत्वं हसत्वं च परिमाणान्तरमार- भ्यते । अणु च पारिमाण्डल्यादन्यत् । पारिमाण्डल्यं च परमाणुत्वस्यैव नामान्तरम् । पर- रदिमः। असाप्रत्ययः । अवितर्किते अविचारित । तथा च तर्काप्रतिष्ठानाद्वितर्कितस्थूलकार्यारम्भकत्वस्य पक्षे सत्त्यादाधः । अवितर्कितस्थूलकार्यारम्मकत्वं तु नास्तीत्यवाधः । संयुक्तपरमाणुपु अवितर्कितं कार्य झ्यणुकादिरूपं तादृशकार्यारम्भरूपसाध्यदर्शनादपक्षताप्रसङ्गवारणाय स्थूलमिति, महत्परिमाणा- वच्छिन्नमित्यर्थः । सिपाधयिपाविरहविशिष्टसिद्ध्यमावः पक्षता । सिद्धिः साध्यसिद्धिः अनुमितिप्रति- पन्धिका । 'संदिग्धसाध्यवान्पक्षः' इति वा । तेन सहसा स्थूलकार्यारम्भकत्वाभाववत्वं साध्यम् । व्यणुक साधारण्यवारणाय हेती विशेष्यम् । तथा च व्यणुक साध्यप्रतियोगिरूपसाध्याभाववति परमाणुत्वस्य सत्त्वात्साधारण्यम् । यहुत्वरूपविशेष्याभावान्न साधारण्यम् । पहुकपालेषु बहुकपालक- घटजनकेपु साध्याभाववत्सु पहुत्वरूपहेतुसत्त्वात्साधारण्यं तद्वारणाय विशेषणम् । तथा च परमाणुत्वाभावान्न साधारण्यम् । परमाणुनिष्ठयहुत्वं हेतुतावच्छेदकं लाघवात् । नन्वतीन्द्रिय- लिङ्गकानुमानमिदं कथं साध्यं साधयिष्यतीत्याशङ्ख्य प्रतिषेधति स्म न चान्नेति । अत्रेति हेतौ । मानं व्याप्तिज्ञानं तस्याभावः । अथया । दृष्टान्ताभावं शकते न चात्रेति । अत्रेति दृष्टान्ते । कपालादीति प्रसरेणुपर्यन्तं दर्शनं प्रत्यक्ष व्यणुकादिविषयकं तु योगिनामिति । योग्ययोगिसाधारणं दर्शनं तस्यैव मानत्वात् । पूर्वपक्षे कपालादीत्यतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः दर्शनयोगिनामेव । पील: पाकवादिना मतेनाह तैरेवेति । एक्कारेण पिठरनिपेधः । किंचित् कपालशकलादि । अतः पिठराणामपि कारणत्वमिति भावः । परमाणूनामिति । परमेति परमहखमणुपरिमाणेतरत् । अणुहस्यमहद्दीर्घ- भेदेन चतुर्पु परिमाणेषु । परिमण्डलेति मावप्रधानः । परिमण्डलत्वमणुपरिमाणं ते परिमाणे ययोस्वाभ्यां परमाणुभ्याम् । भाष्ये स्थूलकार्यत्वमुद्देश्यतावच्छेदकमुक्तमत्र च महाकार्यारम्भ इत्युद्दिष्टं तदुपपादया- मासुः किंचेयादि । हसत्वमिति परमहस्वत्वम्, द्रव्यचाक्षुपत्वावच्छिन्नं प्रति महत्त्वेन कारणत्वान्न हुखत्वे चाक्षुपलं वा न्यणुकादो। तर्हि हसत्वे परमेतिविशेपणं न देयम् । अणुपरिमाणेनैव चारितार्थे इदं नसरेणुपरिमाणारम्भार्थम् । अणुमावस्याणुतरपरिमाणजनकत्वात् । तर्हि प्रसरेणुपरिमाणं हस्वजन्यं गवतु अणुतरस्य जनकत्वं मास्त्वित्याकाक्षायामणुतरपरिमाणस्यैवामावादणुहवैश्वाणुव्यवहार- शून्यैः सुखेन महदादिपरिमाणजनवात्वसंभवाच तदर्थमणुपरमाण्वोरभेदभ्रमं पारयन्ति परमाणोः सकाशाद्वयणुकपरिमाणभेदसाधनाय अणु चेति । न च नामभेदानेद इति शक्यम् । पूर्वमीमांसा- गतत्वात् । संज्ञाया भेदकत्वे श्यामपटाद्रक्तघटः पाकदशायां भिन्नः स्यात् । अतो लक्षणं भेदकम् । हवं तु भवति च पुनरणुपारिमाण्डल्यादन्यत् । रूब्याह पारिमाण्डल्य मिति । तदुक्तम्-'पारि- माण्डत्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम्' इति भाषापरिच्छेदे । पारिमाण्डल्यमणुपरिमाणमित्यपि, स्थितम् । ५५. सू० र.

·: श्रीमद्रससूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०२००३ सू०११ भाष्यप्रकाशः। माणुत्वं त्वनारम्भकम् । द्वित्वसंख्या तु महेश्वरीयया अपेक्षायुझ्या जन्यते । तथा विभि- मेणुकल्यणुफमारभ्यते । योकगतया बहुत्वसंख्यया त्र्यणुके महत्त्वं दीर्घत्वं च परिमाणा न्तरमारम्यते । घणुकगते अणुत्वदखत्वे त्वनारम्मके। तथा द्वाम्या तु अणुकाभ्यामपि न द्रव्यमारभ्यते । घणुके बहुत्वमहत्त्वाचयविशेपाभावेन अणुजनितकार्ये महत्त्वानारम्भे तस्स कार्यस व्यणुफतुल्यतायां तवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किंच । विश्वनिर्माणस जीवादृष्टजन्यतया तोगार्थत्वाद् अणुकभोगस कारणब्यणुकनैव सिद्धेः कृतं तत्कार्येण मणुकान्तरणेति । अत आरम्भसार्थक्याय बहुभिरेव घणुकैरुयणुकचतुरणुकादीनि भोगमैदायारभ्यन्ते । एवं क्रमेण वायवीयपरमाणुसंयोगेभ्य उत्पन्नो महान् चायुर्नभसि दोधूयमानस्तिष्ठति । तदनन्तरं तसि- नेवाप्येभ्यस्तेभ्यस्तथैवोत्पन्नः सलिलनिधिः पोल्यमानस्तिष्ठति । तदनन्तरं तथैवोत्पन्ना पृथिवी रात्रैव संहतावतिष्ठते । तदनन्तरं तसिग्नेय महोदधौ तथवोत्पन्नस्तेजोराशिदेदीप्यमानस्तिष्ठती- त्यादिः प्रक्रिया काणभुजेभ्यः सप्तमाध्यायादिसूत्रेभ्यः सिद्धा तझाप्पादिभ्योरगम्यते । रदिमः। तदनारम्भकं न्यणुकपरिमाणस्यानुत्कृष्टत्वात् । परिमाणस्य खसजातीयोकृष्टपरिमाणजनकत्वात् । संख्यायाः परमाणुगताया नित्यत्वमाशयाह द्वित्वेति । अपेक्षेति प्रथममयमेकोयमेक इत्यपेक्षावुद्धिः। ततो द्वित्वोत्पत्तिः । ततो विशेषणज्ञानं द्वित्वनिर्विकल्पात्मकम् । ततो द्वित्वविशिष्टप्रत्यक्षमपेक्षाबुद्धि- नाशश्न ततो द्वित्वनाश इति प्रक्रिया । अनारम्भके इति । अणुकस्साप्रत्यक्षतापादकत्वादिति भावः । तेन द्वयोः परमाण्वोयोहखयोमिलने न परमाणुबुद्धिः । घटपटौ न घट इत्येकदेशप्रतियोगिका- भावबुद्धः । तथा च परिमाणं परिमाणारम्भकं न संख्येति यद्यपि तथापि ताशपरिमाणस्यापि स्वसजाती- योत्कृष्टपरिमाणजनकत्वानसरेणी विवक्षितपरिमाणजनकत्वादपास्तं तदपि । अपसिद्धान्त... स तथा द्वाभ्यामिति । बहुत्वेत्यादि । बहुत्वं च महत्त्वं च प्रचयविशेषश्च बहुत्वमहत्त्वपचय- विशेपास्तेपामभावेन । बहुस्वाभावः पक्षे साध्याभावरूपयाधसा...........श्वत्वादितिवद्धेवभाव- साधकच । महत्त्वाभावो व्यणुकजनितकार्य ध्यणुकतुल्यतासंपादकः प्रचविशेपामावोपि । महत्त्वेति । न च संख्या द्वित्वरूपा परि.........केति वाच्यम् । ध्यणुकतुल्यतापत्तेः । अतः परिमाणं त्रिभिरारम्यते । तत्र संख्यया परिमाणारम्भ उक्तः। परिमाणजन्यं तु घटादिपरिमाणं कपालपरिमाण- जन्यम् । प्रत्यस्तु शिथिलसंयोगस्तजन्य परिमाणं तूलकादाविति । तथा च महत्त्वानारम्ग इत्यर्थः । तद्वैयथ्यति ध्यणुकाभ्यां जनितस्स वैप्यर्थेन तदारम्मवैय्यर्थ्यप्रसङ्गात् । ड्यणुकेनाप्यसिद्धत्वं प्रसञ्जयति स्म किंचेति । जीवादृष्टस्य कारणत्वं निमित्तत्वेन । दोधूयगानादयो यडन्तक्रियापदैविगृह्य शानजन्तास्तद्भाष्यादिव्याख्यानात्समर्थनीयाः । तस्मिन्निति नभसि । आप्येभ्यो जीवनीयेभ्यः । तधैवेति संयोगप्रकारेणैव । एवमग्रेऽपि । तथैवेति पार्थिवेभ्यः परमाणुभ्यः, इत्येवं पूर्वोक्तप्रकारेण । तथैवेति पृथ्वीत्वेनैव । महोदधाविति । श्रुतिय 'अन्यः प्रातरुदेति सायमपः प्रविशति' इत्येव- माकारा । तथैवेति सैजसेभ्यः परमाणुभ्यः संयोगप्रकारेण । सप्तमेति तानि सूपाणि शंकराचार्य भाष्ये परिमाणान्तरसान्यहेतुत्वान्युपगमात् 'कारणवहुत्वाञ्च कारणमहत्त्वात् अचयविशेषाच महत्व' तद्विपरीत. गणुत्वम् एतेन दीर्घत्व हसवे व्याख्याते इति । अवगम्यते इति तस्माद्वा एतस्मात्' इति श्रुतिस्तु नैपा- मुपयोगिनी । एतावता तनेत्यारम्येत्यर्थ इत्यन्तं भाष्यं विवृतम् । तद्भाष्यमाभासमुखेन योजनीयमित्या- ................ -- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृहितम् । भावमिलने व्यणुकं महत् स्याद् द्विगुणपरिमाणवत्वात् । भाष्यप्रकाशः। तामेता प्रक्रियां दूपयन् प्रथमं व्यणुकपरिमाणं दूपयति महदित्यादि । अयमर्थः । यदुक्तं परमाणु- गतया द्वित्वसंख्यया ध्यणुकेवान्तराणुत्वमवान्तरहस्यत्वं चारभ्यत इति तदसंगतम् । दूरस्थयोर- संयुक्तयोरपि परमाण्वोरीश्वरापेक्षायुद्धिजन्यद्वित्वस्य विद्यमानतया तदानीं तदभावेन ध्यणुको- स्पत्यनन्तरं च भावेन घणुकद्रव्यासमवायिकारणीभूतः संयोग एव परिमाणेपि कारणत्वेना- भ्युपेयः । न च तस्यान्यथासिद्धत्वम् । एकेन संयोगेन द्रव्यगुणात्मककार्यद्वयजननेपि बाधका- भावात् । एकस्मिन् गुणे द्रव्यगुणजनकत्वस सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तकारणे अदृष्टे सिद्धत्वात् । वस्तु- तस्तु संख्याया अपि व्यणुकादिकं प्रति कारणता । अन्यथा तद्वाचके पदे संख्योल्लेखो न स्यात् । अतः संख्यया परिमाणमेव जन्यते इति न नियमः । किंच । तया न्यणुकगतमेकत्वमेव जन्यते, साजात्यात् । न त्वेकत्वेन । विनिगमनाविरहात् । न च तन्नित्यम् । अनित्यगतगुणस्यानित्यत्वा- रशिमः। शयेनाहुः तामेतामिति । दूपयतीति सूत्रकारो दूषयतीत्यर्थः । इदं सूत्रप्रतीकम् । तत्रोपरीत्यादि भाष्यं विवरिष्यन्तः किंचिद्रव्येणेत्यादिखोक्तदूषणानां गौणत्वसूचनाय स्वेपामीश्वरोपादानत्वस्य सूचनाय तान्यनूय स्वान्याहुः अयमर्थ इति । तेन तत्परिहारसंभवादित्यन्तेन ग्रन्न स्त्रोक्तदूष्य- दूपणानि गौणत्वेन भाष्ये युवन्ति स्म तेन गौणार्थेन सह त्वयमर्थ इत्यर्थः । अवान्तरेति । महाकार्यावान्तराणुत्वमेवमेवावान्तरहखत्वम् । तदभावेनेति तयोरणुत्वहस्तत्वयोरारभ्यमाणयोरभावेन । संयोग इति परमाण्वोः संयोगः । कारणत्वेनेति अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । तथा व्यणुकं तु समयायिकारणम् । अन्यथासिद्धत्वमिति अवश्यकृप्तनियतपूर्ववर्तिन्या द्वित्वसंख्ययाणुत्वहस्सत्व- कार्यसंमवे तद्भिन्नसंयोगस्यान्यथासिद्धत्वम् । द्रव्यगुणेति गुणः परिमाणम् । वाधकेति सं- योगस्यावश्यकृप्तत्वे याधकस्य संख्याया अवश्यकृप्तत्वस्य अभावात् । संख्यावश्यकृतत्वस्य न्याय- मात्रेऽभ्युपगमैकशरणस्य न संयोगावश्यकुप्तत्वविघटकत्वरूपं बाधकत्वमिति भावः । सर्वोत्पत्तिम- दिति । जडस्य भोग्यतया यद्यददृष्टजन्यं तत्तदोग्यमित्येवं तथेत्यर्थः । तत्तु द्वित्वस्य विद्यमानत्वेनास्तु कारणत्यं संयोगस्य खसमवायिरवेन परिमाणासमवायिकारणलक्षणाकान्तत्वेनादृष्टस्य निमित्तरूपस्य द्रव्यगुणजनकत्वादन्यत्राप्रसिद्धत्वेन च किं पुनः 'लोके शब्दार्थसंबन्धो रूपं तेषां च यादृशम् , न विवादस्तत्र कार्यों लोकोच्छित्तिस्तथा भवेत्'इत्यनेन विरुद्धत्वेन च द्रव्येतरकार्य प्रति कारणत्रयानावश्य- कत्वेन पक्षान्तरमाहुः वस्तुतस्त्विति । संख्याया अपीति परमाणुरूपेणापि घ्यणुकपरिमाण- जननसंभवात्परमाण्योरिव संख्याया अपि व्यणुकसमवायित्वम् , समन्वयात् । सूचितश्चायं भाष्ये तत्रोपर्यध इत्यादिना । अन्यथेति समवायित्वाभावे । व्यणुकवाचके अणुकपदे 'द्वि'इतिसंख्यो- ल्लेखो न स्यात् । घटो मृदिति प्रत्ययात्समवायिवाचकस्यैव तद्वाचकत्वात् । न नियम इति किंतु संख्यापि जन्यत इति । अथापि ट्यणुकमेकमिति प्रत्यये द्वित्वमवयवगतमेकत्वमवयविगतमिति स्मरणानुमितिविपयत्वं मन्तव्यम् । तत्रापि संख्यैव कारणमित्येककार्यकत्वं नेत्याहुः किंचेति । एवेति एवकारः परिमाणं व्यवच्छिनत्ति । साजात्यात् संख्यात्वेन साजात्यात् । न त्विति साजात्यमित्येव । अन्यथा घ्यणुके द्वित्वसंख्योलखो न स्यात् । अथवा परिमाणं मा जन्यतामन्यथैवोपपत्तेः । परिमाणेन तु जन्यतामित्याहुः किंचेति । न चेति एकवं नित्यमिति तन्न जन्यते किंतु संख्यया परिमाणमेव १. मिल्लात्मकत्वमिति या पाठः।

·- - " श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २पा० २ १०३ सू०११ प्राक्पश्चान्मिलने दीर्घवद पा स्यात् । परमाणुपरिमाणं हवं परितो भाष्यप्रकाश भ्युपगमात् । एवं अणुकपरिमाणमपि परमाणुपरिमाणेनैव जन्यत इति मन्तव्यम् । अन्यथाति- प्रसङ्गापत्तेः । न च परिमाणस्य प्रकृष्टपरिमाणजनकत्यदर्शनात् सूक्ष्मे चातिसूक्ष्मत्वस्यैव प्रकर्षलाद परमाणा विश्रान्त्यनङ्गीकारेनवस्थापत्या मेरुसर्पपयोतील्यापत्तेस्तस्थानारम्भकत्वमिति वाच्यम् । विभागजन्य एव कार्ये सूक्ष्मत्वस्य प्रकर्पतायाः सर्पपभङ्गादौ निर्णीतत्वेन संयोगजे कार्य तथाङ्गी. कारस्य भ्रान्तिमूलकत्वात् । अस्तु वा संख्यायाः परिमाणमात्रजनकत्वम् । तथापि तया- गुस्वहस्यत्वे एवं जननीये न महत्त्वदीर्घत्वे इत्यत्र कि नियामकम् । न च प्रत्यक्षतापत्तिः । स्पर्शरूपयोरनुद्भूतत्याङ्गीकारेणापि तत्परिहारसंभवात् । अथवा, तयाणुत्वादिकमेव जन्यताम् । तथापि धणुकस्य परमाणुपरिमाणापेक्षया द्विगुणपरिमाणवत्त्वाद् घणुकं स्वजनकसंयोगद्वैविध्ये- नोक्तरीत्या महद्वदीर्घवद् वा-स्थान तु वर्तुलं हवं पेत्यर्थः । भाप्ये, संशापूर्वकस्य विधेरनित्य- त्वमभिप्रेत्य मिलनमित्यत्र गुणाभावः । प्राक्पश्चादिति तिर्यग्भावेन । नन्वस्याकाण्डताण्डवस्य रश्मिः। जन्यत इति न च वाच्यमित्यर्थः । एवमिति संख्यया संख्यावत् ।। अन्यथेति । गुणजनने साजात्यापेक्षाभावे । स्वरसेनापि तजन्येतेत्येवमतिप्रसङ्गापत्तेः । अनवस्थेति विश्वान्त्सनङ्गीकारे सावयव- त्वापत्त्या परमाणवः खावयवैरवयवाचावयवावयवैरित्यनवस्थापत्या मेसर्पपयोरनन्ताश्यवलसाम्या- तौल्यापत्तेरित्यर्थः । न च वाच्यं अवयवाल्पस्यमहत्त्वाम्यां हि सर्पपमहीधरयोवैषम्यम् । परमाणो- रप्यनन्तावयवत्वेऽवयवानन्त्यसाम्यात्सर्पपमहीधरयो३पम्यासिद्धरवयवापकर्पकाष्ठावश्याभ्युपगमनीयेति । परमाणूनां प्रदेशामावे सति एकपरमाणुपरिमाणातिरेकी प्रतिप्रधिमा न जायतेति सर्पपमहीधरयोरेवासिद्धेः किं कुर्म इति चेत् वैदिकपक्षः परिगृह्यताम्' । तस्येति परिमाणस्य । विभागेति सर्पपमझादादित्यस्य विशेषणम् । सर्पपेति । आदिपदेनामिविस्फुलिङ्गभङ्गादिः राजिका या। संयोगज इति घटादिकं संयोगजं कार्यम् । भ्रान्तीति सूक्ष्मत्वस्य प्रकर्पतायाः क्वाप्यदर्शनात्तथेत्यर्थः । महदारब्धस्स संयोगासमवायिकारणकस्याणुतरत्वं प्रसरेणौ दृष्टमिति भावः । न च तन्तुषु यथा यथा सूक्ष्मत्वं तथा तथा प्रकर्ष इति लोके उपलम्मात् परमाणुपरिमाणजन्यस्याणुतरत्वं प्रकर्ष इति शक्यम् । परिमा- णाम्यां जायमानस्याणुतरत्वाभावेऽणावणुत्वे एकतरवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । परमाणोस्तत्तत्कार्यविश्रान्तिस्थानत्वे दूपणम् , ईश्वरस्य समवायित्त्वेन तत्तत्कार्यविश्रान्तिस्थानत्वे दूषणं नेत्युक्तम् । न तु परमाण्वभावः । तेन 'चरगः सद्विशेपाणामनेकः' इत्यस्याविरोधः । तेन तस्माद्वा एतस्मात्' इति श्रुतावद्भ्यः परमाण- वस्तेभ्य उक्तरीत्या महती पृथिवीत्येवं सर्वत्र । तुभ्यतु दुर्जन इति न्यायेनाहुः अस्तु चेति । महत्त्वदीर्घत्वयोनितयोरसत्त्वेनुपलधिनियामिकेति शकते न चेति । यदि महत्त्वदीयत्वे स्थानांतर्हि म्यणुकमुपलभ्येत चक्षुपेति प्रत्यक्षतापत्तिः। अनुभूतत्वेति तस्कृतेनाङ्गीकारेण । तत्रोपरीत्यारभ्य मण्डलं चेत्यन्तं भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अथवेति । तयेति द्वित्वसंख्यया । अयमन्युपगमः पूर्ववत् । खेति । द्वैविध्यमुपर्ययोमागमेलनेन प्रापश्चानोलनेन च । उत्तरीत्येति उपर्ययोभागमिलने इत्युक्तरीत्या । महद्वदित्यादौ मतुव् वतिर्वा । भाष्ये संज्ञेति अस्याः परिमापायाः ज्ञापकमोरोदिति वक्तव्ये 'भोर्गुण' इत्यत्र गुणशब्देनादेखोः संज्ञाभूतेनोद्विधानम् । तेन पञ्चचाणः क्षिणोतीत्यत्र सार्व. धातुकार्धधातुकयोः' इति गुणो नं । गुणाभाव इति - 'पुगन्तलघूपधस च' इति सूत्रेण गुणाभावः । तिर्यगिति । अन्यपातिसूक्ष्मयोरन्यभाषाऽननुभवापत्तः, दिनवृद्धौ पलाननुभववत् । अकाण्डेति ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । मण्डलं च । उपहासार्थं तस्य मतस्यानुवादः ॥११॥ किमतो यद्येवमत आह । उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ उभयथापि न । कुतः । न कर्म । नकारो देहलीमदीपन्यायेनोभयत्र संवद्ध्यते। अतो घणुकाभावः । उभयथापि न परमाणुसंघटनम् । प्रदेशा- भावात् । कल्पना मनोरथमात्रम् । असंयुक्तांशाभाघात् तदेव तत् स्यात् । माप्यप्रकाशः। किं प्रयोजनमत आहुः, उपहासार्थमिति य एवं लोकतत्त्वेप्यकुशलास्ते कथमात्मतत्वं शासन्तीत्युपहासार्थम् । वक्ष्यमाणरीत्या वा ॥ ११ ॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ एवं परिमाणदूपणमुखेन दूपयित्वा तदसमवायिकारणसंयोगदूपणमुखेनापि दूपयतीत्याहुः उभयचेत्यादि । गृहीत्वा पुनर्व्या- कुर्वन्ति उभयथापि नेत्यादि । अयमर्थः । अपकर्पकाष्ठां प्राप्तेन परमाणुना सह यः पर- माण्वन्तरस संयोगः स सार्वदेशिको वा ऐकदेशिको वा । नोभयथापि युज्यते । प्रदेशा- ङ्गीकारे सावयवत्वापातात् । प्रदेशवत्त्वस्य सावयवत्वव्याप्तत्वात् । अतस्तस्य परमाणुत्व- निर्वाहाय निःप्रदेशत्वमङ्गीकर्तव्यम् । तथा सति सुतरामयुक्तम् । संयोगखाव्याप्यवृत्तित्व- नियमात् । अतः परमाणूनां यदि प्रदेशवत्त्वं यदि वा न, उभयथा न संयोगः । अथ संयोगार्थ कल्पिता: प्रदेशा अङ्गीक्रियन्ते तदा प्रमाणशून्यत्वात् सा कल्पना मनोरथमात्रमिति मनोराज्यतुल्यत्वान बाह्यस्य नियमस्य साधिका । अथाप्रदेशयोरपि संयोग इत्यङ्गीक्रियते, तथा सति तयोः सर्वात्मना संयोगेनासंयुक्तांशस्याभावात् तदेव तत् स्यात् । ततथ रश्मिः। अशाखविस्तारस । य इति वैशेपिकाः । उपहासेति । 'विहसन्सच्युतप्रियान्'. इति तद्धास उचित इति भावः । तर्काप्रतिष्ठानस्योक्तत्वाद्विपरीतसंभावनयाहुः वक्ष्यमाणेति ॥११॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ भाष्ये उभयथापदं द्वेषा व्याकृतं तत्रोत्तरं मुख्यं मत्वोत्तरप्रकारेणावतारयन्ति स्म एवमिति । तदसमवायीति । तेनाधिकरणान्तर्गत- सूत्रयोर्निर्वाहकत्वं संगतिः । किमन्यवयणुकदूपकमिति जिज्ञासया सूत्रप्रवृत्तेः । संयोगेति अस्ति- संयोगोऽपि द्विविधः। ऐकदेशिकः सार्वदेशिकश्च । ऐच्छिक संयोगजं चेति कर्मापि द्विविधम् । उभयथा कर्म न संभवति येन संयोगो व्यणुकजनको द्विविधोप्यतोसमवायिकारणाभावात्तदभावो व्यणुका- भाव इति सूत्रार्थः । गृहीत्वेति । उभयथेत्यादिसूत्रे सौत्रं शब्दत्रयमुभयथेति भाष्येण गृहीतम् । न कर्मेतिमायेण कर्मेति शब्दः, अत इत्यादिपदद्वयमतो व्यणुकाभाव इति भाष्ये सौत्रमिति ज्ञेयम् । पुनरिति । भाष्यत्यान्न पुनरुक्तिरिति भावः । गृहीत्वा व्याकृतं विशदयन्ति स्म अयमर्थ इति । नोभयथेति परमाणुसंघटन युज्यते। घट्ट चलने संपूर्वः । तेन संघटन संयोगो व्याकृतः । अत्र भाष्ये हेतुः प्रदेशामावस्तं समर्थयन्ति स प्रदेशेति । प्रदेशवत्त्वस्येति सावयवः प्रदेशवत्त्वात्, पटवदिति फलितम् । अत इति व्याप्तेः सकाशात्सावयवत्खापत्तेः । अयुक्तमिति निःप्रदेशत्वमयुक्तम् , परमाणु- संघट्टनमयुक्तमिति वा । अव्याप्येति स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वमव्याप्यवृत्चित्वं तस्स, विश्वोस्तु न संयोग इत्यतो नियमादित्यर्थः । अत इति अनुपदोक्तहेतोः । कल्पनेति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म अथेति । पायस्येति चक्षुरादिजन्यज्ञानविषयसाव्याप्यवृत्तित्वरूपस्य । असंयुक्तेत्यादिमाष्यं . २ ·३८. श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०२४० ३ सू० १२ संयोगजनक कर्मापि न संभवति । कारणान्तराभावात् । प्रयतवदात्मसंयोगे . भाष्यप्रकाशः। यथा घणुकजन्ये कार्ये महत्वानारम्भेण व्यणुकतुल्यतया अणुकजन्ययणुकान्तरवैयर्थ्यमेवं परमाणुजन्ययणुकै परिमाणान्तराभावेन भोगानुपयोगात तद्वयर्थ्यमिति न तयोः संयोगः सुवचः । किंच। कर्मजोवयवजश्चेति द्विविधः संयोगो भवतां भते । तृतीयश्च संयोगजः संयोगः । तन्न द्वितीयस्तु निरवयवत्वाद् भवतामपि नात्र संमतः । अतः प्रथमो विचार- णीयः । तत्र प्रथमं वायुपरमाणुपु कर्मोत्पद्यते ततस्ते संयुज्यन्ते । तेभ्यः संयुक्तेभ्यो घणुका- दिक्रमेण 'समुत्पन्नो महान् चायुर्नभसि दोधूयमानस्तिष्ठति । तत एवमापः पृथिवी तेजश्व क्रमेण जाता नभसि तिष्ठन्ति । एवं समुत्पन्नेषु चतुर्पु भूतेषु महेश्वरामियानमानाद तैजसेभ्योऽ- गुभ्यः पार्थिवपरमाणुसहितेभ्यो महदण्डमारभ्यत इत्यादिहि काणभुजानां प्रक्रिया। तत्र संयोगजनकं कर्मापि न संभवति । कारणान्तराभावात् । न हि तंत्र खमायः कारणम् , महेश्वरसिमक्षा वा । तस्य तस्याश्च नित्यत्वेन सर्वदा तत्प्रसङ्गादिदूषणग्रासात् । अतस्तद- भावायानित्यमेव कारणमभ्युपगन्तव्यम् । तद्यदि प्रयत्नवदात्मसंयोगस्तदा सृष्ट्यारम्भे नि:- शरीरसात्मनो मनःसंयोगसाशक्यवचनत्वेन प्रयत्नस्यैवासंभवः । शरीरसंबन्धोत्तरमेव तदुत्पत्ति- रश्मिः। विवृण्वन्ति स्म अथामेति । तदेवेति परमाणुद्वयमेवाणु स्यात् । भोगेति विलक्षणभो. गानुपयोगात्। सुवच इति । नापि परमाणुतो द्विगुणगुरुत्वं भोग्यम् । कपालद्वयारब्धे घटे कपाल- द्वयगुरुत्वतोधिकगुरुत्वसोत्तोलनेऽननुभवात् । कारणमात्रगुरुत्वं गुरुत्वान्तर सूक्ष्मतमं करोतीति भोगे भेदाभावात् । गुरुत्वं परमाणुमात्रवृत्तीति केचित् । परमाणुषु तन्नेत्यन्ये । स्पष्टं चेदं स्पर्शनिरूपणे प्रस्थानरत्नाकरे । तथा चोभयथापि संयोगस्य सार्वदेशिकत्वे ऐकदेशिकत्वे वापि परमाणुसंघट्टनं न युज्यते प्रदेशाभावादित्यादिहेतुपूरणेन व्याकृतम् । न कर्मेति भाष्यव्याख्यानं संयोगजमित्यादि भाप्यं व्याकुर्वन्ति स्म किंचेति । श्येनशैलादिसंयोगः कर्मजः, मेपयोः सन्निपातोऽवयवजः । संयोगज इति । उक्ताभिघातसंयोगेतरप्रचयाख्या । 'कपालतरुसंयोगात्संयोगस्तरुकुम्भयोः । संयोगजोयं संयोगः' इति । कर्मोत्पद्यत इति भगवदिच्छयेत्येव । आप इति आपो नभोनिष्ठाः । यद्वा व्यापक- खान्नमसः पृथ्व्यधास्था अपि नमःस्थाः । पृयिष्यपि नमःस्था व्यापकत्वादेव । तेजस्तु नमःस्थं प्रसि- द्धम् । अभिध्येति सिमक्षा पुराणात् । इत्यादीति तस्मिंश्चतुर्वदनं सकमलं सर्वलोकपितामहं ब्रह्माण सप्तभुवनसहितमुत्पाथ प्रजासर्गे विनियुक्त स च महेश्वरेण विनियुक्तो ब्रह्मा निरतिशयज्ञानवैराग्यै- श्वर्यसंपन्नः सर्वप्राणिनां कर्मविपाकं विदित्वा कर्मानुरुपज्ञानभोगायुपः सुतान्प्रजापतीन्मानसान्मनू- न्देवपिपितृगणान्प्रजापतीन्सृजति ।मुखवाहरुपदितश्चतुरो वर्णानन्यानि चोचावचानि भूतानि सृष्ट्वाऽऽ- श्रयानुरूपैर्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यः संयोजयतीत्यादिपदार्थः । प्रक्रियेति तन्माष्यीयप्रक्रिया । कारणेत्यादि भाष्यं विवरीतुमवतारयन्ति स्म तत्रेति कर्मजसंयोगे । कारणेति श्येने तु कर्मकारणं प्रयनः । तत्र स्वभाव इति परमाणुयु परिणामहेतुः । तत्पसझादीति ध्यणुकप्रसङ्गा नसरेणौ कार्यवाभानप्रसङ्गः ध्यणुकनित्यत्वप्रसङ्गय । इतः परं प्रयत्नवदित्यादिमाप्यं व्याचक्रुः अत इति । प्रयत्नवदिति, अयनवानात्मा - ईश्वरः तस्य परमाणुभिः संयोगः, उगयोर्द्रव्यत्वात् । असंभव इति जानाती- .

·३९ भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । अदृष्टवदात्मसंयोगे चाभ्युपगम्यमाने निरवयवत्वात् तदेव तत् स्यात् । विशेपा- भाप्यप्रकाशा दर्शनात् । अन्यथात्ममनसोनित्यत्वेन संयोगनित्यतया प्रयतखापि सार्वदिकत्वप्रसङ्गात् । अथादृष्टवदात्मसंयोगस्तदा तस्य सार्वदिकत्वात् कर्मणोपि तथात्वप्रसङ्गः । लोके तथैव दर्शनात् । किंचैवमभ्युपगम्यमानेपि कारणान्तरे परमाण्योर्निरवयवत्वादसंयुक्तांशस्याभावेन तदपि कार्य परमाणु स्यान्न व्यणुकम्, विशेपाभावात् । न च प्रविभज्यमानत्वमेव विशेष इति युक्तम् । लोके मुद्गराभिघातादिना घटभङ्गे कपालानां तेपामपि तथाभङ्गे कपालिकानां दर्शनेन विभागस्य प्रतिलोमक्रमेणवोत्पत्तिनिश्चयात् प्रलयेपि शरीराणां प्रागेव नाशेन तदानीं परमाणुविभागजनककर्मजनकस्य जीवप्रयत्नाभिघातादेवक्तुमशक्यतया, अदृष्टपक्षेपि तस्स भोगनाश्यत्वेन घणुकपर्यन्तभोगोत्तरं तनाशे तदानीं शरीराभावेन कर्मकरणाभाचाददृष्टान्तर- स्याप्यनुत्पत्तावणुद्वयविभागजनकस्य कस्यापि वक्तुमशक्यतया विभागस्याशक्यत्वादपि विशेपा. रश्मिः। च्छतीत्यादिना यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति यद्दति तत्करोति' इति श्रुतेश्वासंभवः । निःशरीर- स्त्यायुक्तं तत्र निःशरीरत्वे मनःसंवन्धो न घटत इसत्र हेतुमाहुः शरीरेति । वृहदारण्यके 'उपावा' इति ब्राह्मणेश्वमुक्त्या द्वितीयम्राह्मणे 'नैवेह किंचनाग्र आसीन्मृत्युनैवेदमावृतमासीत्' इत्यनया मृत्युरूपदेहसंबन्धमुक्त्वोच्यते 'तन्मनोकुरुत' इति । मृत्योः शरीरत्वं तत्रैवोक्तम् अशनाया हि मृत्युरिति । अशनायेति सोर्याद । अशनानेः शरीरम् । 'यास्ते अग्ने घोरास्तनवः क्षुच तृष्णा च' इति श्रुतेः । अश्नात्यनया क्षुधेत्यशनाया क्षुत् । तदुत्पत्तीति बृहदारण्यके मनउत्पत्तिदर्शनात् । ननु व्यापकस्सात्मनो मनःसयोगः सुघट इति शरीरमन्तराप्युपपन्न इति प्रयत्नसंभव इत्यत आहुरन्यथेति । शरीरमन्तरापि मनःसंयोगाङ्गीकारे प्रकारे । सार्वदिकत्वेति । तथा च संयोगजनककर्मजनकस्यैव प्रयत्नस्य संभवेन प्रलयाद्यनुपपत्तिः । अष्टेत्यादिभाप्यं विवृण्वन्ति स्म अथेत्यादि कारणमि- सेव । अदृष्टयानात्मा जीवः । 'बुद्ध्यादिपर्ट्स संख्यादिपञ्चकं भावना तथा, धर्माधौ गुणा एते आत्मनश्च चतुर्दश' इति भाषापरिच्छेदे । स च मुक्तः संसारिणस्तदाभावात् । तथात्वेति नित्यत्व- प्रसङ्गः। लोक इति श्येनशैलसंयोग संयोगजनककर्मनित्यत्वे विभागजनककर्माभावासंयोगनित्यत्व- प्रसङ्गदर्शनात् । चाम्युपेत्यादिभाष्यं चमप्यर्थे आश्रित्य विवृण्वन्ति स्म कारणान्तर इति असमवायिकारणे। तदपीति तेन तदेवेत्येवकारोप्यर्थे व्याख्यातः । चैवशब्दयोः स्पष्टार्थत्वेपि व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तेःअदोपः । विशेपेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म विशेषेति संयोगकृतविशेपा- भावात् । विमागस्पेतिभाष्यमवतारयन्ति स्म न चेत्यादिना । परमाणुर्न विभज्यते छ्यणुकं तु विभज्यत इति । अभिघातः कर्मजः संयोगः । आदिशब्देन व्यणुकनिष्ठं विभाजकं कर्म । यद्वा । घटभङ्गे कारणत्वामृतजलामत्वमादिशब्दार्थः । प्रतिलोमेति संयोगप्रतिलोमक्रमेण । प्रागिति स्वा. रम्भकट्यणुकादिनाशात्प्राक् । तदानीमिति । जीवप्रयत्नेति । आदिशब्देन मद्देश्वरेच्छा । यदा, आदिशब्देन दृष्टनिमित्तान्तरम् । तस्याः कालस्य चादृष्टे निवेशात् । अशक्यतयेति ज्ञानाभावेन जानातीत्यादिप्रक्रियाभावात्तथा । दृष्टमुद्रादिकमुक्त्वाऽदृष्टकारणाभावमाहुः अदृष्टेति । 'धर्माधर्मावष्टं स्यात् । तस्येत्यादि तस्य अदृष्टस्य । सुखदुःखसाक्षात्कारो भोगः । तन्नाशे इति अदृष्टनाशे। तदा. नीमिति व्यणुकमोगोत्तरकाले । अदृष्टान्तरेति मारब्धस्स इत्यपिशब्दार्थः । अपि चिशेपा- ·श्रीमद्रदासूमाणुभाष्यम् ।। [०२ पा० २००३ सू० १२ भायाद् विभागस्याशक्यत्वाच । अतो ह्यणुकस्याभावः ॥ १२॥ भाष्यप्रकाशः। " . भावात् । चोऽप्यर्थे । किंच । पार्थिवद्यणुकाङ्गीकारः सुतरामसङ्गतः । पृथिवीपरमाणुपु हामायेनेतरेतरासंग्रहादवयव्युत्पत्ते शक्यवचनत्वात् । संग्राहकत्वेनाप्यणुप्रवेशाङ्गीकारे तु व्यंणुकचतुरणुकताया एवापत्तेरिति । एवं च हस्यपरिमण्डलाम्यां परमाणुम्यां जायमानं मणुकं महंदू दीर्घयद् यो स्यात् । उभयथापि न, तजनकं कर्मापि न । अतः स्वरूपविरोधा- देत्वभानाच तदभावो व्यणुकस्याभाव इति सुन्नयोरन्ययः । तथा च व्यकामावाद परमाणुकारणवादोसङ्गत इत्यर्थः । ननु मवत्वेवं, तथापि, 'अणुद्धौ परमाणू स्यात् प्रसरेणु- स्रयः स्मृतः इति श्रीभागवते संज्ञामेदेन अणुकस्साङ्गीकृतत्वात् कथं तदविरोधः सापनीय इति चेत् उच्यते । तत्र हि ..'चरमः सद्विशेषाणामनेकोसंयुतः सदा । परमाणुः स विज्ञेयो नृणामेक्यनमो .यतः'. इति परमाणुलक्षणे सदा असंयुत्त इत्यनेन तत्संयोगानङ्गीकारात् संयोगजन्यद्व्यणुकाभावेपि ततः स्थूलभूतत्र्यणुकत्रसरेण्यादिविभागजन्ययणुकप्रतिपेधाभावेनावि- रोधात् । श्रोते पौराणे च दर्शने स्थूलादेव कारणात् सूक्ष्मस्य कार्यस्य विभागेनादावुपत्तेः । रदिमः। भावादिति । तथा च विभागस्थाशक्यत्वाद्विशेषाभावादित्यपि भाष्यार्थः । भाष्ये चकारोप्यर्थ इति पदार्थसंभावनार्थकत्वात् । चोप्यर्थ इति पूर्ववत् । अतो ड्राणुकस्सेत्यादिभाष्ये विशेषमाहुः किंचेति । स्नेहति अस्स जलमात्रवृत्तित्वेन तथा । नैमित्तिकं खेहं संगृहौव, परमाणुः परमाणु प्रतीत्यपि न । व्यणुके स्नेहांशाधिक्याध्यणुकतापत्तिः स्नेहाधिक्ये , चतुरणुकतापचिरित्याहुः संग्राहकत्व इति । नन्वणुप्रवेशो जलपरमाणुप्रवेशो वा वाच्यः स चासंगतः । विशेषरूपपदार्थ- सदसंभवादिति चन्न । त्वया विशेषपदार्थखण्डनात् । जलपरमाणुप्रवेशे मणुकातिरिक्तकार्यभोगा- भावाध्यणुकादिरुक्तः । वस्तुतस्त्वग्रिमसूत्रेणेतस्यान्वयायुक्तत्वात्तमाहुः एवं चेति । स्वरूपेत्यादि । महद्दीपरिमाणापत्या व्यकस्वरूपविरोधाद्धतोरसमवायिकारणस संयोगस्सामावायेत्यर्थः । संज्ञेति अणुसंज्ञाया भेदेन। चरम इति । वाक्यास्तु स परमाणुविज्ञेयो यः सद्विशेषाणां चरमः सतो घटादेर्विशेषाणामवयवानां मध्ये चरमो यस्य पुनरवयको नास्ति, अनेकः समुदायावस्यां न प्रातः । असंयुतः कार्यावस्थां न प्राप्तः सदा । न्यणुकस्य व्यणुकादुत्पत्तिरिति वक्ष्यते । ऐक्यभ्रमभ्य नृणां यतः परमाणुभिर्भवति नृणां जीवानां यः परमाणुभिः कृत्वात्मना सह देहवैक्यभ्रमो भवति देहाध्यासात्मकः । ऐक्यभ्रमहेतवस्तु परमाणव एव । स्त्रियाः प्रविष्ट - उदरे पुंसो रेताकणाश्रयः' इति वाक्याबदा जीवो गर्ने प्रविशति तदान्यदा या वस्स पित्रादेश्च वा ..धर्माधर्मान्यां संस्कृतास्ते, परमाणवोपि तबाहारादिभिः प्रविश्य जीवस्वरूपेण संवध्यन्ते रजस्वलमित्र तं कुर्वन्ति तदा जीवा देहमापधन्ते देमध्यसन्ति । अत्र भ्रमज़नको नेन्द्रियदोपः,.. सर्वेषामेव , प्रमात् . किंतु विषयगतः परमाणुसंमन्धा, अतः, सर्वषां भ्रम, उपपद्यते ।, संवन्धापगमे तु विपयदोपाभावान्न भ्रमो विद्या- वताम् । यदपि प्रस्थानरत्नाकरे सर्वत्रेन्द्रियदोपोभ्युपगतः स. चैतदतिरिक्तविषयः । तत इति संज्ञाभेदात् । स्थूलभूतेति त्र्यणुकमेव प्रसरेणुः, तदादीत्यादिः । अपिरोधादिति । तया च सरेण: समवायी विभागोऽसमवायी तजनक कालादिकं निमित्तं द्वाणुकं कार्यमिति फलितम् । १. प्रयण ते इति पाठ।।

·भाग्यप्रकारा-रश्मि-परिहितम् । ४१ भाग्यप्रकाशा 'प्रा यनं ब्रह्म म वृत आसीद् यतो द्यावापृथिवी निष्टताः' इति 'यथाऽमेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा म्युचरन्ति' इति तक्षणादिश्रुतेः । न चानुगतकार्यकारणभावविरोधः । जन्यद्व्यत्वेन स्व. योग्यावययस्थूलांशवेन कारणवानुगमात् । न च लोके सूक्ष्मेम्य एव वन्तुप्रभृतिभ्यः पटादेः स्थूलस्य कार्यस्योत्पत्तिदर्शनाद् व्यभिचारः शयः । तत्रापि तन्तुसमुदायस्यैव कारणत्वेन तं छिचर यत्रादिभ्यः पटायुद्धाराद, स्थूलादेव मूल्मोत्पत्तेः । एवं तन्वादेरप्यंशुसमु. दायरूपान् ! ते चावयवाः स्थूलादेव तुलाद् विभज्य पयादीपावर एव मुख्यो व्यापारः । संयोगस्त्ववान्तरः। यत्र पुनर्मपादी लोहदन्तदारुनिर्यासादिमिः पर्यायेणाव ययगो योजनम् , गृहादी घेष्टकादि- मिस्मयापि महावयव्युत्पत्तिरिति पट- न्याय एच ।' स च स्थूलांश एव। रदिमा। ग्राम यनमिति वनं वृक्षसमूहः पावापृथ्वीसमूदो वा । स इति पावापृप्यीग्यां स्थूलः । यावापृथिवीति सुपांमुलगिसोटो लुक् । पूर्वसवर्णों वा । निष्टतधुरिति त तनूकरणे धानुलिंडन्तो निसपूर्वकः । तक्षणादीति । 'तयाऽसतः सघे तताः । असतः कार्यसद्वितक्षणास्पूला. स्कारणात्मत्कार्य ये तक्षाणतताः तनूकरणं चरित्यर्थः । दन्तशादितक्षणेन पात्रीचपकापुसत्ति चक्रुः । तथा पौराणं दर्शनम् । फाल उपादानमिति । स च परममदरपरिमाणयानिति स्पूला• सूक्ष्मोत्पत्तिः । एतय 'गुणव्यतिकराकारः' इसस सुपोधिन्यांतृतीयस्कन्धे स्फुटम् । न पान्विति साधारणस्वमनुगतत्वम् । जन्यद्रव्यलेन सर्शिवत्वेन कार्यकारणभावजन्यद्रव्यस कारण प्रिक्वत्त्वनिय. मात् । स्पर्शस संयोगसासमवायित्वात् । तस्य संयोगागायेगामायादिमागनन्ये कार्य कारणत्रिकागावा- द्विरोधः इति न च शक्षमित्यर्थः । कार्याणां वैविध्येन जन्यद्रप्यत्वाग्छिर प्रति सवत्वेन कारण स्वस विभागअन्य कार्येषु व्यगिपारदर्शनादसिद्धमनुगतसं सिद्धं च संयोगविमागजकार्यसापारणं(यं) जन्यखे प्यने स्वयोग्यावयपरथलांशवेनानुगतलं तदाटुर्जन्यद्रव्येति । स्थूलांशवेन पदं प्रति गद्राशरपि कारणता सादतः खयोग्यायययेति । अवयवशन्देव परमाणुवारणे हसपरिमाणमादाय परगाणुकारणयादः स्यारालिवारणाय स्थूलांशत्येनेति । स्थूलत्वं हसपरिमाणे परमाणुपरिमाणतरपरि- माणवत्त्वं तेन विगागजपरमाणुपु न कारणलं स्यूलांशामायात् । मह्मणस्तु समयायित्वम् । कारण. तेति । किंच त्यदुक्तस्स मनसि व्यभिचारात्, मनसि संयोगानीकारात् , संयोगस सीनतिरेकात् , लोके संयुक्त एप स्पृष्टत्वव्यवहारात् । उष्णादया संयोगस्वैर भेदाः स्फुटमिदं प्रस्यानरमाकरे । तं छिरवेति तं तन्तुसमुदायं छित्त्या । तेन निमित्तमंयोगवद्विभागस्यारि कार्यान्त पातित्वम् । न पान्यदेशावच्छेदेन विमागः संयोगस्तु प्रतितन्तूनिति शम्। निमितलेन तयोग्यस्थानेषुपगमात् । मसमायितशगसमन्वये संयोगाद्विमागस मुत्यव्यापारसमुपपापाहुः एपमिति । आदिशन्देन कालादिकार्पासादीलवादिशन्देन मृद्राश्यादिः । विभाग इति साम्यन्तम् । संयोग इति यप्र. शेपे राण्डशस्तुलावयवयोजनं संयोगः । कुण्डलप्रतिमादावपि सुवर्णमयादिसमुदायसव कारणत्वम्। यति। निर्यासो वृक्षरसः । आदिशन्दन पित्तलादिः । इष्टकादीत्यमादिशन्दनामचूर्ण- मुदादिः। तत्तदयपयेति लोहादिरूपाययवसमुदायादीपा मसूपादियोग्यो लोहादिमयो चान्तरावयवी तसोपचिः । ताशावयविसमुदायाच मयपादिरुपमहावयम्युत्पत्चिरित्यर्थः । एवं घेति । रजांसि परमापत्रः रुधिरं च । स्थूलांशेति 'पुंमो रेतःकपाश्रयः' इति वाक्याद्रेतःकणापेक्षया स्थूलांशः ।

·श्रीमद्ब्रह्मसूमाणुभाष्यम् । [अ० २ पा० २ ० ३ सू० १२ भाप्यप्रकाशा अत एकस्सैकमेवोपादानम् । अन्यथा अनेक कार्य स्वाद !' कारणगुणानामेव कार्यगुणजनकत्वेन कारणगतैकत्वैः प्रत्येकमेकत्वारम्भ पाधकामावाद । नच तेषामनारम्भकत्यम् । द्वित्वबहुत्वादीनां तत एवारम्भात् । अत एकस्यैकमेवोपादानमिति निश्चयः । तेनादिसृष्टिगतमन्तिमं च काय विभा- गात् । अन्यत्तु यथासम्भवं विभागात् संयोगाद्वेति दृष्टादिवलादवगन्तव्यम् । इदं यथा तथा सृष्टिभेदवादे व्युत्पादितमस्माभिः । अतोणद्वयसंयोगजन्ययणुकस्यैवानाभावबोधनान कोपि दोप इति दिक् ॥१२॥ रश्मिः। रजांसि तु स्थूलानि । अत इति । समुदायकारणत्वाङ्गीकारादेकस्य मखूपादेहादेः शरीरस्स चैक एव लोहदन्तकाष्ठसमुदाय इष्टकादिसमुदायो वीजरजःसमुदायश्वोपादानमित्यर्थः । अन्यथेति मलूपादेलोहदन्तकाष्ठानि, गृहादेरिएकामृत्पापाणकाछानि, शरीरस्य धीजरज-परमाणव इत्येवमनेकपा- मुपादानत्वे । कारणगतेति लोहगतमेकत्वं दन्तगतमेकत्वं काष्ठगतमेकत्वं तैरेवमन्यत्र । प्रत्ये- कमिति कार्यावयवगतैकत्यारम्भे । तेपामिति अनेकोपादाननिष्ठैकत्वानाम् । किंतु तत्समु- दायगतमेकत्वमारम्भकम् । तत एवेति एकत्वेन्योपेक्षाघुद्धिविषयेभ्यः । अत इति कार्यानेकत्वापः । ननु तन्त्वादिसंयोगेश्य एव पटाधुत्पतिसमवेषु विभागादीनामन्यथासिद्धत्वमिति हृदिकृत्याहुनिष्कृष्टं तेनेति ब्रह्मवनमित्यादिश्रुतिसिद्धत्वेन । अन्तिमं परमाणुरूपं आणुकविभागात् । विभागाद्वेति । दान्तचपकाद्युत्पत्तिदन्तादिविभागात् । घटनाशो मुद्गराधाघातसंयोगात् । पटोत्पत्तिस्तन्तुविभागात् । वह्निनाशो जलसंयोगात् । एवमादिष्टिगतं स्वकारणसंयोगात् यतः सर्व स्वकारणे लीयत इति । अन्तिमं च स्वस्खकारणसंयोगात् यथा पृथिवी गन्धे परमाणुरूपापि, गन्धस्त्वप्सु । व्युत्पादि- तमिति । तन्मयान पूर्वमनूदितम् । परमाणुलक्षणं तु 'उभयया च दोपात्' इति सूत्रभाष्यव्याख्याने दूपणीयम् । आरम्भवादोपि दूषित एवेति न पुनरुच्यते । अतोन्यथासिद्धत्वं निमित्तान्यासमवा- प्यास्थातुर्मते न तु निमित्तान्तरत्वेनासमवाय्यास्थाहणामस्माकं मते कारणत्वे निमित्तत्वं तदभावेन्यथा- सिद्धत्वमिति । एतेनाण्डमा उद्भिजा अपि व्याख्याताः 'मुसो रेतःकणाश्रयः' इति वाफ्यात् । उद्भिजा अपि चीजखातजलपृथ्व्यादिरूपस्थूलेभ्यः । स्वेदजास्तु स्थूलादेव खेदादुत्पद्यन्ते । संयोगाद्विभागाद्वा भवतीति पूर्व वचनव्यक्तेः, सूक्ष्मरूपेण कार्यसत्ता न विरुध्यते पश्चात्त्वस्ति- शब्दवाच्या सत्ता 'नित्यमेकमनेकानुगत सामान्यम्' इति लक्षणाटाधुपाधिभेदेन घटत्वादिवत्स्यूल- सामान्यविभागकादेव तत्तद्व्यक्तिसत्तादिकं भासते । विपरिणतं वृद्धमपक्षीणं च तदेव न द्रव्यान्तरम्, तत्त्वेनाप्रत्ययात्, प्रत्यभिज्ञानुपपत्तेश्च । परिणतं दुग्धं दधि भवति स्थूलदुग्धविभक्तदुग्धपरिणामात् । चिरविभक्तदुग्धं यत्र दपि भवति तत्र स्थूलमन्यथासिद्धम् । गुरूपसत्यादेर्शानं प्रति नान्यथासिद्धत्वं समन्वयात्समवायित्वम् । उपदिष्टज्ञानसमन्वयान शिष्यज्ञानमपि कार्यम् । गुरूपसत्तिनिमित्तकारणम् । 'इमामग्रम्णन् रशनामृतस्सेत्सवाभिधानीमादत्त' : इति वाक्येन गर्दभरशनाग्रहणमन्त्रात् । गृभ्णन् गृहन् 'ग्रहो भश्छन्दसि' । ननु विभागेनोत्पत्तौ नाशः केन स्यात् । शृणु संयोगेन भविष्यतीति । मुद्गराधमिधातादिना घटादिनाशात् । अत इत्यादिमाष्यविवरणमत इत्यादि भाष्यं विवृण्वन्त उपसंहरन्ति स्म अत इति । कोपीति ननु परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते' इति श्रुतेरुपादान- मीश्वरः परमाणवचतुर्विधाश्च । अत एव 'जन्मायस यतः' इत्यत्र यतो वा इमानि इत्पन्न यत प्ययमुक्तमिति चेन्न । यत इत्यत्र ब्रह्मरूपार्थस जिज्ञासाधिकरणेन सिद्ध्याव्ययप्रयोगस्य , ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ४३ समवायाभ्युपगमाच साम्यादनवस्थितेः ॥ १३ ॥ परमाणुयणुकयोः समवायोङ्गीक्रियते । स संयन्धिनोरवस्थानमपेक्ष्य, संयन्धम्योभयनिष्ठत्यात्। स प नित्यः सदा संवन्धिसत्त्वमपेक्षते । अतोपि माणुकमुत्पद्यते । किंच! समवायो नाङ्गीकर्तुं शक्यः । संयोगेन तुल्यत्वात् । माप्यमकाशः। समयायाभ्युपगमार साम्यादनवस्थितेः ॥ १३॥ असमवायिनिमियोपण- मुरोन दूपयित्या समयायपणमुसेन दुपयतीत्याशयेनाहुः परमाण्वित्यादि । - सूत्रे तु समवायाभ्युपगमाघ तदभाव इति पूर्वण संबन्धः । परमाणुमणुकयोः कारणकार्ययोः समवायोङ्गीक्रियते काणादः । समयायो नामायुतसिद्धानामाधाराधेयभूतानामिह प्रत्यय- हेतुः संबन्धः । यथा इह तन्तुपु पटः, इह पटे शुलत्वम् , इह गवि गोत्वमिति । स च, कार्यकारणयोर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियायतोर्जातिव्यक्त्योविशेपनित्यद्रव्ययोश । अयुतसिद्धी च ती, ययोयोरनदपदकमपराश्रितमेवावतिष्ठते । स च सर्वेपामेको नित्यो व्यापकयेति । एव- मम्युपगम्यमानो यः समवायः स संपन्धिनोः परमाणुव्यणुकयोरयस्थानमपेक्ष्य वक्तव्यः । संबन्धस्योमयखरूपनिरूप्यत्वेनोमयनिष्ठत्वात् । स च नित्यत्वात् सदासंपन्धिसत्त्वमपेक्षते। संपन्धि घमणुकं न सदातनम् । असत्कार्यबादाभ्युपगमेन पूर्वकाले तदभावात् । अत. स्तस्य नित्यत्वाय हाणुकं नोत्पद्यत इत्यागीकार्यम् । तथा सति असत्कार्यवादहानिरन्यथा च रश्मिः। महावियोपनिषदि 'प्रदाविद्यां प्रवक्ष्यामि सर्वज्ञानमनुत्तमाम् । यत्रोत्पत्ति लयं चैव माविष्णुमहेश्वरात्' इति प्रोक्तमयादिम्य एवोत्पत्तरद्वतश्रुतिविरोधायेत्येवं न कोपि दोप इत्यर्थः । दिगिति शंकराचार्यादिसर्या ममतत्वात्पुराणापसंमतत्वाय दिगिति ॥ १२ ॥ समवायाभ्युपगमाघ साम्यादनवस्थितः ॥१३॥ असमवायीति । नन्व- समायो पिला, निमितं तु न पितमिलि चेन । किंच । ईशरस लिमित्तमात्रले परमाणुसमवर- ग्यमायानिमित्तमीश्वरः सुमोक्तं कर्म निमित्तं तपितमेव । अभिन्ननिमित्तोपादानमिति वक्तव्यमिति निमित्तं पितम् । समयायो नामेति एतय ताप्यस्ति संयन्धान्तम् । इह प्रत्ययानाहुः यति । आधाराधेये आहुः स चेति । कार्यकारणयोरियादि व्यणुकपरमाण्वोः, घट- रूपयोः । पर्चीन इत्यत्र चैत्रपचनयोः पटपटत्वयोः कर्मक्रिययोः । कर्म 'सत्सं विज्ञानमानन्द गा' इत्युक्तश्रीयमुनानि सत्ताक्रियावं राधास्वं च । क्रिया राधा । नवायां व्युत्पादितं पेटीकायाम् । विशेषपदार्यसकलपरमावो येत्यर्थः । एतेपु युगलेप्वयुतसिद्धत्वं विधत्ते अयु- सेति । ती अयुतसिद्धी जानीयात् ताबीदृशावित्याह ययोरिति अयुतसिद्धलक्षणम् । यथा जाति- व्यज्योक्तिनाशेऽनश्यदेकं गोलमपरगवामितमयावतिष्ठतेतो जातिव्यक्ती अयुतसिद्धे । स चेति समवायः । 'नित्यसंबन्धत्तम्' तलक्षणम् । संयोगेतिव्यातिवारणाय निलेति । आकाशादावति- प्याप्तिधारणाय संयन्धेति । स समिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म एवमिति । संवन्धस्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म संपन्धस्येति । स च नित्य इटादिमाप्यं विवृण्वन्ति स्म स च नित्य- त्यादिति । तदभावात् टापुकामावात् । अतोपीति माप्यं विवृण्वन्ति स्म अतस्तस्येत्यादि । तस्य समवायस निस्त्वाय । तथा सति व्यणुकस्य नित्यले सति । अन्यथेति मणुकानिसले । .

·१ श्रीमद्रह्मसूत्राणुमाष्यम् ।. - [अ०२ पा० २१०३ सू०१३ संयन्धत्वात् तस्य या संबन्धिनि संयन्धान्तरापेक्षा एवं समवायस्यापि । तथा सत्यनवस्थितिः॥ १३ ॥ भाष्यमकाशः। समवायनित्यत्वहानिरित्युभयतापाशा रज्जुः । अयं स 'नित्यत्वात् ‘परमाणुष्वेव तिष्ठन् पश्चा वणुकेन संबद्धयत इत्युच्यते तर्हि तस तदानीं सत्तायां प्रमाणं वक्तव्यम् । न तावल्लौकिकं प्रत्यक्षम् । परमाणूनामेवाप्रत्यक्षत्वेन तद्धर्मसास सुतरां तथात्वात् । नापि योगिनाम् । कणादादिव्यतिरिक्त मुनिमिरनङ्गीकाराव कणादप्रत्यक्षस घादकवलितत्वात् । नाप्यनुमानम् । तत्साधकस्य लिङ्गस्याभावात् । नापि शब्दः ॥ सर्वघेदादिवेत्तृणामपि मुनीनां तादृशश्रुति- पुराणवाक्यानुपलम्भात् । नाप्युपमानम् ।। तत्सदृशस्य संपन्धान्तरसाभावात् । किंच । सदृशा- न्वेषणे संयोगस्तथा वक्तव्यः । तदापि समवायो नाङ्गीकर्तुं शक्यः तेन तुल्यत्वात् । संवन्ध- त्वेनापि तिष्ठतस्तस्य यथा संशन्धिनि स्थित्यर्थ संपन्धान्तरस समबापस्यापेक्षा, एवं सम- वायस्यापि स्यात् ॥ संवन्धत्वेनात्यन्तभिन्नत्वेन च तत्तौल्यात् । ततस्तथापि तस्यापीत्यनव- स्थितिश्च ।। अन्यान्यपि दूपणानि श्रीहर्षमिभाधुक्तानि मया भस्थानरत्नाकरे व्युत्पादिवानीति रश्मि पाशो बन्धनसाधनम् , प्रकृते दूपणकारणम् । अग्रिममाप्यं विवरीतुं पीठिकामाहुः अथ स इति । स समवायः । 'पश्चादिति व्यणुकोत्पत्यनन्तरम् । तदानीमिति .यणुकोत्पत्तिपूर्वकाले। प्रमाणमिति अयुतसिद्धप्वभावाद्वक्तव्यम् । तत्साधकेति ट्यणुकोत्पत्तेः पूर्व परमाणौ समवाय- सत्तासाधकस्य । तादृशेति परमाणूनां समवायो दृश्यते यत्र तानि तादृशानि श्रुतिपुराणवाक्यानि तेपामनुपलम्मात् । तत्सदृशस्येति समवायसदृशस्य । सादृश्यमेकत्वनित्यत्वव्यापकत्वैः सादृश्यम् । किंचेति भाष्यं विवरीतुमवतारयन्ति स्म किंचेति । तथेति संवन्धत्वेन । संयोगेनेति भाष्य विवृण्वन्ति स्म तेनेति । तथा च सूत्रे साम्यातुल्यत्वात्समवायानवस्थितेनं समवायाङ्गीकारो युक्त इति सूत्रशेपार्थः । संघन्धत्वादित्यस्य तुल्यत्वादित्यर्थ इति भाष्ये उपचारं च्यावर्तयितुं संपन्धा- देतोस्तुल्यत्वादित्यर्थ हृदिकृत्याहुः संवन्धत्वेनेति । तस्येति संयोगस्य । समवायस्या- पेक्षेति गुणगुणित्वाम्याम् । संयोगातिरिक्तगुणगुणिनोः स इति कल्पने गौरवात् । अस्मन्मते स्पर्शस्य संयोगानतिरेकात्स्पर्शस्य संपन्धानगीकारप्रसङ्गाच । 'न च संयोगजाः स्पर्शजाय न मन्तम्याः' इत्यनाचार्ययोर्भेदाङ्गीकारान्नैवमिति वाच्यम् । सोकसिद्धपुरस्कारात् । तत्तोल्यात् संयोगतौल्यात् । तथा सतीति मान्यं विवृण्वन्ति स तत इति । समयायस्यापि समवाया- पेक्षेत्येवं समवायसमवायस्वापि समवायापेक्षेत्यर्थः । चेति । तथा च सौनश्थकारोप्रान्वेतीत्यर्थः । मसानरवाकर इति शब्दखण्डे । व्युत्पादितमिति । यत्त्वयुत्तसिद्धलक्षणेऽपराश्रितत्वं तचापर- संघन्धित्वम् । तत्र कोसौ संपन्धः संयोगः समवायो या, नायः समवायस्थलेपि तस्य संभवेन समवायापलापप्रसङ्गात् । प्रतियोग्यनुयोगिनोर विशेषात् । नापरः, अपराश्रितत्वस्य समवाविघटित- स्पेन समायिनिरूपणे भामाश्रयप्रसङ्गेनानिर्वाच्यत्वात्समवायासिद्धेः । वस्तुगत्या तु कार्यमानस्य प्रलये नाशं बदद्भिवैशेषिकस्तादृशगुणक्रियाप्रतियोगिकस्स नारशव्यस्यनुपयोगिकस्य च सगवायस प्रतियोग्यादिनाशात् प्रमाणां जीवानां पायकरणनाशाच प्रतीत्यभावेन कालिकादिसंबन्धेन कालादौ सत्तामप्युपपादयितुमशकुषनिनित्यत्वप्रतिज्ञा मन्यतेति श्रीहर्षमित्रः । धादिशन्दनान्यमतं तदपि ·भाष्यप्रकाश-रश्मि परिहितम् । भाग्यप्रकाशः। नावानूयन्ते । अतः समवायाभ्युपगमादपि व्यणुकाभाव इत्यर्थः । ननु पिते समवाये अयुत- सिद्धयोः कः सम्बन्धोङ्गीकर्तव्य इति चेत् , तादात्म्यमेवेति वदामः कथमिति चेद्, इत्थम् । प्रत्यक्षात् यद् द्रव्यं यद्न्यसमवेतं तत् तदात्मकमिति व्याप्तेमथा सुवर्ण सुकृतम्' इत्यादिमग- पद्वाक्याच कारणकार्यद्रव्ययोस्तादात्म्यं निर्विवादम्।। गुणादिष्वपि विचारे शब्दादीनामाकाशा- दितन्मात्रात्वेन संख्यापरिमाणपृथक्त्वपरत्वापरत्व विभागानां सापेक्षवृत्तिकचया स्वरूपानतिरेकेण रशिमः। तत्र द्रष्टव्यम् । सूत्रार्थमाहुः अत इति । साम्यादनवस्थितेः समवायाभ्युपगमाचेत्यपरथः । तदभाव इति पूर्वसूत्रादनुवर्तत इत्याहुः न्यणुकेति । तादात्म्यमिति । एतय समन्ययाधिकरणे लक्षितम् । इति व्याप्तरिति । यथा घटद्रव्यं कपालद्रव्यसमवेतं तवटद्रव्यं कपालद्रव्यात्मकमित्यत्र यदि यद्न्यसमवेतं तदात्मकत्वव्यभिचारि स्यात्तदा यद्रव्ये तदात्मके न भायादिति तर्को व्याप्ति- शोधकः । कारणेति धर्मादिः । उपजीव्योपजीवकभाव इतिवत् । गुणगुणिनोरित्याधुक्तेषु तादात्म्य- माहुः। यद्वा यद्ययं वह्निमान्न साद्भूमवान्न स्यात् कारणं विना कार्यानुत्पत्तेः । कार्य च यदि कचित्कारणं विना भविष्यति । अहेतुक एव वा भविष्यतीतिवद्वा । गुणगुणिनोरित्याधुत्तेपु तादात्म्यमाहुः गुणादिप्वपीति ॥ स्वरूपेति घटे -दृष्टे सति पूर्वोक्तानां गुणानां घटखरूपानतिरेके- णानुभवो दृश्यते । ययैको घटः परिमित एतद्देशात्पृथगस्मात्परोस्मादपरोस्माद्विभक्त इति । यदि स्वरूपा- तिरिक्ततया गुणता स्याद्रपो घट इति प्रतीत्यनुल्लेखयदेको घट इत्यादिप्रतीत्यनुल्लेखः स्यात् । उलेखस्तु रूपवान् रूपीत्येवम् । तस्माद्रपमर्थजातिः । एते तु स्वरूपे निविशन्ते । एकत्ववानिति प्रतीतिसत्त्वे एक इति प्रतीतेः । एवमन्याः प्रतीतय उन्नेयाः । किंच । सापेक्षावृत्तिर्वर्तनं येषां तथाविधाश्च । नहि रूपादीनां सापेक्षावृत्तिरस्ति एतदपेक्षया नील इति । या तु स्वल्पनीलमपेक्ष्यैप नीलोधिक इति प्रतीतिः सा तु नीलस्याधिक्यं सापेक्ष्यमिति बोधयतीति न दोपः । अन्यथैतादृशाधिक्यमपि गुणान्तरं स्यात् । न च स्वाश्रयसमवेतत्वरूपपरंपरासंबन्धेनात्रापि परिमाणात्मकाधिक्यमिति वाच्यम् । नीले आधिक्यप्रतीतेय धकाभावाच । न च गुणे गुणानङ्गीकार इति नैवमिति वाच्यम् । स्वाश्रया- धिकदेशवर्तिन्यां प्रभायां गुणाङ्गीकारस्यावश्यकत्वात् 'गुणाद्वा लोकवत्' इति सूत्रभाष्ये स्फुटी- करिष्यते । अथवा सापेक्षा तद्रव्यमेवापेक्ष्य वृत्तिर्वर्तनं सत्ता द्रव्यनाशे तु नाश इत्येवंरूपया सापेक्षि- कवृत्तिकतयेयेत्यर्थः । तथा च संख्यादयः स्वरूपानतिरेकवन्तः स्वरूपसत्वेऽसत्त्वे सति खरूपनाशे नाशात्, कम्बुग्रीवादिमत्त्ववत् । व्यतिरेके रूपादिमदित्यनुमानं फलितम् । ननु व्यतिरेके हेतु: साधारण इति चेन्न । आमघटादौ रूपपरावृत्तिदर्शनेन विशेष्याभावप्रयुक्तो हेत्वभाव इति । एवं शब्दरसगन्धस्पर्शानां परावृत्तिरत्र द्रष्टव्या । संख्यादयस्तु न तथा । आमघटे दृष्टानामेवैकत्वसंख्या- मध्यमपरिमाणयन्निरूपितपृथक्त्वपरवापरत्वविभागानां पके घटेप्यनुभवात् । न चैवं रूपादयो भवन्ति । अतः संख्यादयो घटस्वरूपानतिरेकवन्तः । रूपादयस्तु स्वरूपातिरेकवन्तः । न च संयोगामायो विमागः विभागाभावः संयोगः किं न स्यादतो विनिगमनाविरहादुभयं मन्तव्यम् । प्रस्थानरत्नाकरे तु कारणकोटिसमाप्त्युपान्ते पृथक्त्वमाविर्भावेन्तर्भावयांबभूवुः । अस्मात्पृथगि: त्यादिव्यवहारसाधकत्वेनाविर्भावातिरेके मानाभावात् । शिरोमणिस्तु पदार्थतत्त्वविवेचनाख्य- ग्रन्थे गुणवृत्तितया संख्या पदार्थान्तरमित्याह । न चैकं रूपमितिप्रत्ययो भ्रमः । बाधकाभावात् । एकार्यसमवायप्रत्यासत्त्यैकं रूपमिति प्रत्यय इति चेत् विलक्षणाभ्यां समवायैकार्थसमवायाभ्यामविलक्ष- ·श्रीमद्रासूत्राणुभाग्यम् । [अ०२ पा०२०३सू०१३ ररिमः। णायास्तद्वत्ताप्रतीतेरसंभवात् । नन्वेतादृशानुभवे मानाभाव इति चेन्न । घटत्वादाचेकत्वैकार्यसमवाया- देकं घटत्वमितिववौ घटत्वमिति प्रत्ययापत्तिः । द्वौ घटाक्सिन ताशसंवन्धेन द्वित्वस्य घटवे वक्तुं शक्यत्वात् । यत्तु घटत्वे घटत्वमित्यादिप्रत्ययप्रसङ्ग इति. रघुदेव एतयाख्यायामाह तन्मन्दम् । घटत्वसैकत्वेन घटत्वे घटत्वान्तरैकार्यसमवायामावात् । तस्मात्संख्या पदार्थान्तरमिति द्वित्वस्य घटत्वे समवायामावान द्वौ घटत्वमिति प्रत्ययः । तदिदमशोभनम् । पदार्थान्तरले गौरवात् । पञ्चकं प्रातिपदिकार्य इति पक्षे स्वरूप एवान्तर्भावात् । द्विकं प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे विभत्त्यर्थत्वात् । तथा च पाणिनिः 'ध्येकयोविचनैकवचने' इति । यत्तु शिरोमणिः पृथक्त्वमपि न गुणान्तरम् । अन्योन्यामावादेव पृथक्त्वव्यवहारोपपत्तेः । तथा च घटापटः पृथग्गिन्न इतरोन्तरमिति प्रत्ययः । पृथक्त्वं भिन्नत्वरूपं भेदं चावगाहत इति युक्तम् । तथा परत्वा- परत्वेपि न गुणान्तरे । न चैवं विप्रकृष्टसनिकृष्टयोज्येष्ठकनिष्ठयोश्च देशकृते परत्वापरत्वे कालकृते च ते आश्रित्यायमस्मात्परोऽयमस्मादपर इति व्यवहार उच्छेत्स्यतीति वाच्यम् । वहुतरसंदेशसंयोगा- ल्पतरसंयोगान्त ताम्यां विप्रकृष्टत्वसन्निकृष्टत्वान्यां दैशिकपरत्वापरत्वयोस्तत्प्रागभावाधिकरणक्षण- वृत्तित्वरूपतउयेष्ठत्वोत्पत्तिक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिक्षणवृत्तितत्कत्वरूपतत्कनिष्ठत्वान्यां कालिकपरत्वा- परत्वयोश्चोपपतेः । परमाधयोर्देशापेक्षा । यथा प्राचीदिशमपेक्ष्य नामावधेः परं गृहमिति । द्वितीययोस्तु परस्परस्यापेक्षेति कनिष्ठत्वमपेक्ष्य ज्येष्ठत्वं ज्येष्ठत्वमपेक्ष्य कनिष्ठत्वमिति तथेति । पृथक्त्वपरत्वापरत्वाना• मन्योन्याभावसंयोगतत्तत्पदार्थेष्वन्तर्भावमाह तदप्यविरुद्धम् । कथमिति चेत् । विप्रकृष्टत्वसन्नि- कृष्टत्वयोः संयोगेन्तर्भावस व्याख्यातृदोपदुष्टत्वात् । यदि च बहुतरदेशसंयुक्तो देशस्तस्स संयोगो दूरतर इति परत्वमेतादृशसंयोगस्तस्सापरत्वमपीति विमाव्यते तीस्तु संयोगेन्तर्भावो दैशिकपरला परत्वयोन तावता गुणान्तरतेति ध्येयम् । अत्रासमवायिकारणं दिक्संयोगः । निमित्तं तु बहुतर- सूर्यसंयोगान्तरितत्वज्ञानम् । अपरत्वस्य त्वत्पतरसूर्यसंयोगान्तरितत्वज्ञानं निमित्तम् । असमयायि तु तदेवेति । कालिके तु कालसंयोगोऽसमवायिकारणम् । निमित्तं तु तत्पूर्वोत्पनत्वरूपज्येष्ठत्वबुद्धिः । तदनन्तरोपनत्वरूपकनिष्ठत्वबुद्धिश्च । केचित्तु बहुतरसंयोगान्तरितत्वे विप्रकृष्टत्वम् । अल्पतरसंयोगा- न्तरितत्वे सनिकृष्टत्वम् । बहुतरस्सन्दान्तरितजन्मत्वे ज्येष्ठत्वम् । अल्पतरस्सन्दान्तरितजन्मत्वे कनिष्ठत्वमन्त वयन्ति स्म । कनिष्ठेधिकजीविनि बहुतरसूर्यपरिस्पन्दान्तरितजन्मसत्त्वेन परत्व- व्यवहारापतिस्तु न भवति । कनिष्ठत्वषुद्धिकाले ज्येष्ठत्वबुद्धिरुदेति तत्सापेक्षत्वात् । एवं घ कनिष्ठ- जन्मकालानन्तरभूतकनिष्ठत्वयुद्धिकालमादाय सन्दन्यूनाधिकतयोरवसेयत्वाद् इत्यपि वदन्ति स्म । मुक्तावलीकारस्तु पृथक्त्वस्यान्योन्यामावात्मकत्वे घटात्पृथगितिवद्धटो नेत्यनापि पञ्चमीप्रसङ्गः । धतो पाशार्थयोगे पञ्चमी सोर्थोन्योन्याभावमिशः पृथक्शन्दार्थ इत्याह । पत्र 'अन्यारादितरते दिक्शब्दाभूत्तरपदाजाहियुक्ते' इति सूत्रेन्य इत्यर्थग्रहणमितरस्यान्यार्थत्वेपि ग्रहणं प्रपश्चार्थमित्यनेन तु पञ्चमी ग्रन्यकर्तनापेक्षिता! पयदिन्न इतिवत् घटो नेत्यत्र पञ्चम्यापत्ते. रनुदारास्किंतु 'पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्साम्' इति सूत्रेणामिप्रेता । अत्र तु पृथगिति शन्दग्रहण न वर्धग्रहणम् । रामं रामेण वाय इतरो भिन्न इति प्रयोगामावात् । तथा च न न पृथक्शन्द इति ननो योगे पश्चन्यापादनं न संगवति । ननु 'अन्यारात्' इति सूत्रेण माता पनगी कथं वायर्या । अन्यो घट इतरो पटो भिगो घट इतिवद् पटो नेत्युपपत्तेः । अन्यारादिति सूत्रं तु यत्प्रतियोगिकान्योन्यामावस्ता परमी विदधाति न स्वन्योन्यामावानुयोगिनि । नन्वेवमपि घटो .

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंधितम् । भाप्यप्रकाशः। संयोगगुरुत्वद्वत्वस्नेहाना स्पर्शेन्तर्भावेन युद्ध्यादिप्रयत्नान्तानां मनोवृत्तितया वेगस्थितिस्थापक- रश्मिः। नेत्युपपत्तावपि घटो न पट इत्पन्न पटशब्दादन्योन्यामावप्रतियोगिनः पञ्चमी तु स्यादेवेति चेन्न । अन्योन्यामावमात्रवाच्यार्थग्रहणात् । अन्यपदस्य तत्रैव शक्तेः । नार्यस्तु संसर्गामावोन्योन्या- भावश्चेत्यग्रहणमित्यपञ्चमी । न चान्यारादिति सूत्रेणैव पञ्चम्याः पृथग्योगे प्राप्तावपि पृथकूसूत्रेण पञ्चमीविधानं पृथक्त्वमन्यात्पृथगिति बोधयिष्यतीति वाच्यम् । पृथक्सूत्रस्य तृतीयाद्वितीययोर- प्राप्तयोविधानार्थत्वात् । नव्यास्तु । अन्यारादिति सूत्रे निपातातिरिक्तान्योन्याभावार्थकपदप्रयोग- स्मैव पञ्चमीप्रयोजकत्वं कल्प्यते । घटो नेत्यत्र पञ्चम्यदर्शनात् । न चान्योन्याभावविशिष्टार्थ पदयोगे पञ्चमीति व्याख्यायतां घटो नेत्यत्र तु ननो नान्योन्याभावविशिष्टार्थकत्वं किंत्वन्योन्याभावार्थकत्व- मिति न ननो योगे पञ्चमीति वाच्यम् । घटाझेद इत्यत्र घटो नेत्यवान्योन्याभावार्थकमेदपदयोगे पञ्चम्यप्रसङ्गापत्तेः । अतः पूर्वोक्तमेव प्रयोजकमित्याहुः । अत्रापि घटादन्यः पट इत्यत्रान्योन्याभावा- नुयोगिनः पटात्कथं न पञ्चमीति प्रश्नः । किंच पूर्वतत्रे पष्ठस्य तृतीये पादे 'क्रियाणामाश्रितत्वा- द्रव्यान्तरे विभागः स्यात्' इत्यधिकरणे दर्शपूर्णमासयो/ह्यसंभवे नीवाराः स्वीक्रियन्ते । तन- नीवारद्रव्यभेदात् कर्म भिद्यते, द्रव्यकर्मणोरेकत्वात् । यतो द्रव्यं कर्मणः स्वरूपम् । ततो द्रव्यान्तरत्वे कर्मान्तरत्वमिति प्राप्ते इदं सूत्रं प्रववृते क्रियाणामित्यादि । क्रियाणामाश्रितत्या- द्रव्याणामाश्रयत्वात्तादात्म्येन भेदस्यापि सत्त्वाद्रव्यान्तरे नीवारद्रव्ये कर्माविभागः स्याद्रव्यस्स तु विभाग इति सूत्रार्थः । अत्र क्रियाक्रियावतोरभेदे जात्यादिवद्गुणवदेवतादिभेदेपि चलति यजति दर्शपूर्णमासायनुतिष्ठतीत्येकबुद्धिवेद्यत्वं हेतुरिति पार्थसारथिमिश्रा वदन्ति । तदेकबुद्धिवेद्यत्वं चेमौ घटपटावित्यत्र व्यासज्यवृत्त्यपीति घटपटयोस्तादात्म्यापत्तिः । मैवम् । एकबुद्धिवेद्यत्वं च ययोरेकतरस्याविच्छियैव वेद्यत्वं घटपटयोस्तु न भवत्यविच्छिद्य वेयत्वम् । कालान्तरे विच्छेदेऽयं घटस्ततोऽप्ययं पट इति बुद्धिवेद्यत्वात् । नीवं क्रियां द्रव्यतो विच्छेद्य जानाति कश्चित् । एवं हेतुं प्रसाध्य संख्यादिपु पक्षेषु एकबुद्धिवेद्यत्वाद्धतोस्तत्तदाश्रयस्वरूपानतिरेका साधनीयः । पक्षकदेशस्तु दृष्टान्तः । सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यत्रेव शब्दस्पर्शरसगन्धरूपाणि तु विच्छिद्य गृह्यन्त इति नाश्रयस्वरूपाः । वेदशब्दनित्यत्वेनाकाशोत्पत्तेर्वक्ष्यमाणत्वेनाकाशोत्पत्तेः पूर्व शब्दस्य विच्छिद्य ग्रहणात् । ननु यद्वाहकं तदेवाकाशमस्तु यत्र गृह्यते स एवाकाशोस्तु । सत्यज्ञानानन्दा- तिरिक्तपदा भावेन तदानीं तदतिरिक्तग्राहकाधिष्ठानयोरभावात् । स्पर्शोप्युष्णो जले विच्छिद्य गृह्यते । नहि तत्र वयवयवाः सन्ति । अंशतो वह्निनाशप्रसङ्गात् । पात्रेणान्तरितेवयवप्रवेशा- संभवाच यतस्तथैव दृश्यते । रसोपि विच्छिद्य गृह्यते । कटुसंलमकाष्ठे कटुरसोपलब्धेः । गन्धरूपयोस्तु गुणाद्वेति सूत्रे विच्छिद्य ग्रहणं वक्ष्यते । अतः शब्दादयः पश्चाप्यधिकदेशवर्तिनः । तहि संयोगादीनां तु भविष्यत्याधिक्यमित्याकासायां नेत्याहुः संयोगेति । स्पष्ट एवं लोके संयुक्तत्वव्यवहारासंयोगः स्पर्शः । गुरुत्वमपि सर्शः स्पर्शसहितेनोत्तोलनादिना तदवगतः । द्रवत्व- मपि स्पर्शः, स्पर्शेन तज्ज्ञानात् । लेहोपि तथा, स्वचैवावगमात् । तथाच स्पर्शेन्तर्भावनेत्यर्थः । स्फुटमेतरस्पर्शनिरूपणे प्रस्थानरत्नाकरे । संयोगस्पर्शत्वं प्रत्यक्षसिद्धम् । गुरुत्वं तु कठिन- संयोगः । स्नेहवले शिथिलसंयोगी प्रत्यक्षः । बुद्धयादीति बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नानाम् । मनोवृत्तीति 'कामः सकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिहीीीरित्येतत्सर्वं मन एव' ·४८ श्रीमद्भक्षसूत्राणुमाध्यम् । म२ पा० २०३सू०१३ भाभ्यप्रकाशा . . क्रियाणां सामर्थ्यरूपत्वेन जातेरपि व्यवहारसाधकतया स्वरूप एव निवेशेन तत्रापि तादात्म्यस्यैव स्फुटत्वात् । भावना संस्कारो विशेपाथ प्रमाणविरहादेवानादरणीया इति न कोपि शङ्कालेश इति दिक ॥१३॥ रश्मिः।। इतिः श्रुतेः ॥ काम इच्छा, सहरसो निश्चयः, विचिकित्सा संशयः, श्रद्धा आस्तिक्यम्, धृतिः सुखादि, धरणमप्रकाशनम् ।' धीर्मभः । इतिशब्देन प्रकारवाचिना दृष्टनेहाया मनोधर्मा एवः । एते. चाध्यासेन जीवे. भासन्ते । तेन रूपसंख्यापरिमाणस्पर्शविभागवैराग्यसांख्ययोगतपोमक्ति- चैतन्यसत्त्वानि द्वादश पारमार्थिकानि । परत्वापरत्वान्तःकरणाध्यासप्राणाध्यासेन्द्रियाध्यासदेहाच्यास- खरूपविस्मरणानि सप्तान्योपमदनीयानीत्येवमेकोनविंशगुणा जीवे न तु चतुर्दशगुणाः; प्राविधावता तथैवानुभवात् ।। अन्यत्रान्तर्भूतानि सटप्रतिपत्तायुक्तानि। अतो न संख्याविरोधः । बेगेति । मौ संस्कारौ । क्रियाः पञ्चविधा असीति । सामथ्र्येति मनसो' झटिति दूरगमन ईदृशो वेगो भवतीति- प्रयोगवदीटक् सामर्थ्य भवतीतिः प्रयोगात्पर्यायतानिश्चयात् । एवं • शाखादावेतादृशः संस्कारो भवतीति प्रयोगवदीहक्सामर्थ्य भवतीति' प्रयोगात् ।। क्रिया तु प्रत्यक्षेणैव गृह्यते निहिये शरीरादौ निःसामर्थ्य शरीरमिति सक्रिय समर्थ शरीरमिति चः प्रयोगास्क्रियापित सामर्थ्यम् । सामयेन गच्छतीत्यत्रापि सामयन कर्मणेत्यर्थः । क्रियाणां त्रिक्षणावस्थायित्वेनः क्रियान्तरजन्यत्वात् सामर्थ्यरूपत्वेनेत्यर्थः । तेनैपां सामर्थ्यरूपत्वे प्रत्यक्ष प्रमाणम् । जातेरपीतिः । इयं गौरित्यादि- व्यवहारसाधफतया आकृतेरपि व्यक्तावेव द्रव्यरूपायां निवेशेनेत्यर्थः । इदंः शब्दखण्डे. प्रस्थान- रदाकरे स्पष्टम् । यथा काठविकारेषु मस्पास्तम्भपीठकादिपु. काष्ठस्यकविधस्स आकृत्या मजपादिव्यवहारः । तेन खरूसे निवेशे प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् । स्वरूप इतिः पूर्वोक्तदिशा । निवेशेनेति । स्वद्गीत्यापि पचैव गुणा भवन्तीति शेपः । संपन्धोयंः तप्राप्यव्याहत इत्याहुः तनापीति । प्रमाणेति । तथा च भावनाज्ञानम् । न चैव स्मृत्यनुपपत्तिः । 'अनुमवभिन्न ज्ञानं स्मृतिः' इति तल्लक्षणात् । विशेषस्तु शब्दखण्डे. प्रस्थानरक्षाकरे भ्रमनिरूपणानन्तरं स्मृतिनिरूपणेवसेयः । विशेपास्तु नवीनमतेपि न सन्ति । शिरोमणिरपि पदार्थतत्वविवेचने नाशीचकार । न कोपीति । समवायघटितलक्षणादावपि समवायपदेन तादात्म्यमेवोच्यत इत्यतो न- कोपीत्यर्थः ।। सांख्यमतदूपणावसरे पदार्या विचारिताः अपिः तादात्म्येपि प्रोच्यन्ते गुणाधन्तर्भावार्थम् । अत्र समवायदूषणेन पदान्तावः स्मृतः ।। किंचः। पूर्वाधिकरणसमातौं नव तत्वान्युक्तानि दिकालयोः साने प्रकृत्यहफारौ स्वीकृत्य तेन द्रव्याणि नवः।। परं-वीश्वरस्तु न तन्मतप्रतिपन इति प्रतिपदं स्फुटम् । आत्मपादे चोक्तं मया | मनस्तु जन्यममयं चेति-क्षिती प्रवेशः । गुणास्तु तन्मात्रात्मकाः पवैष । इतरेषामन्तर्भाव उक्ताः । इतरेषां यथायथमतेष्वेवान्त. मीवात् । धर्माधर्मावपि कर्म । स्वगीदिसाधनं धर्मः ।। तिरोहितधर्मस्वधर्मः नरकसाधनम् । नराणां के सुखम् । असन्तापराधिनां पञ्चमोक्तनरकाणामपि सुखत्वात् । कर्ग तु, आत्मसरूपं सनिलमप्येकमेव गमनात्मकम् ।। न तूरक्षेपणादिपयकम् ।। व्यणुकसमवाययोईपणेनास स्वतनेच्छ- स्थापि मुनेः पर्यनुयोगानईत्वात् ।। सामान्य वाकृतिरतस्तदपि वरूपम् । मानन्दमात्रकरपादमुखो- दरादिरूपत्वादाकृतः, माया. वा, व्यक्तिमाने शक्तिरिति, आकृतिः तत्र स्थितं रूपं वा । शेपास्तु न सन्त्यैक्यभ्रमजनकाः । विशेषास्त सन्ति ।। समवायोमि न, . तादात्म्पमस्तिः। अमावस्व- . - - 1 ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । नित्यमेव च भावात् ॥१४॥ परमाणोः कारणान्तरस्य च नित्यमेव भावात् सदा कार्य स्यात् ॥ १४ ॥ भाग्यप्रकाशः। नित्यमेव च भावात् ॥ १४ ॥ तदभाव इतीहाप्यनुपञ्जते । व्याकुर्वन्ति परमाणो. रश्मिः। स्त्वत्यन्तामावः । उपदेशे सत्त्वात् तिरोभावे निविशते । इह भूतले घटो नास्तीत्यादिप्रतीतीनां तिरोभावावगाहित्वात् । तिरोभाव एव नास्तीति व्यवहारदर्शनात् । घटामावाभावस्स घटात्मकत्वेन संकीर्णत्वेऽप्यभावमुखप्रतीत्या तिरोभावत्वाव्यभिचारात् । अभावपदेनापि भावप्रतियोगिकपृथक्त्व- वानेव प्रतीयते । न मावः अभावः इति भावभिन्नः अभाव इति । स च निषेधपूर्वको भावं एवान्यथा धसत्त्वात् खपुष्पवनिःस्वभावः स्यात्तथा सति न प्रतीयतैव । अतः प्रतीत्यनुरो- धाद्भावान्तरविलक्षणस्तिरोभावरूपब्रह्मशक्तिरूस एव । 'आविर्भावतिरोभावौ शक्ती वै मुरवैरिणः' इति वाक्यात् । तिरोभावस्तु वर्तमानस्य वस्तुनो दर्शनाभावयोग्यतेति विद्वन्मण्डने स्फुटम् । ध्वंसप्रागभावौ तु समवाय्यवस्थाविशेपवरूपौ । तिरोभावसहकृता कार्यस्थितिप्रतिकूलावस्था ध्वंसः । तादशी कार्याविर्भावानुकूलावस्था प्रागमावः । तदतिरिक्त मानाभावात् । अवस्था च समवायिनो ग्राह्या । तथा च प्रत्ययः कार्यस्थितिप्रतिकूला कारणावस्थां पश्यत एवेह घटो ध्वस्त इति । कार्यजननानुकूलां कारणावस्यां पश्यत एवेह घटो भविष्यत्यत्र घटप्रागभाव इतीति । अन्योन्या- भावस्तु प्रतियोगितावच्छेदकारोपापवादः । अयं घटः पटो नेत्यत्र पटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक- भेदवान्धट इति पोधमुत्पादयन् प्रतियोगितावच्छेदकपटलं घटे नास्तीत्येवमारोप्यापवदतीत्यत्य- न्ताभाव एव । लक्षणान्तरे तु स्पष्ट एवात्सन्ताभावः । 'प्रतियोगितावच्छेदकतानियामकसंपन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छेदकात्यन्तामावः सः' इति लक्षणम् । घटे समवायेन पटत्वं नास्तीति प्रत्ययः । दात्म्यसंपन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमन्योन्याभावत्वं यदि तदा त्वतिरिक्तः । परं तु घटस्तादा- स्येन पटो नेत्यत्र पटतादात्म्यप्रतियोगिकामावे पर्यवसानात्तादात्म्यरूपप्रतियोगितिरोभावसकीर्ण- घंटरूपानुयोगिस्वरूपविषयत्वात्स्वरूप एव निविशते । न च भवेदेतदेवं यदि पटतादाम्यं घटे नेति पोधः स्यात् । बोधस्तु पटप्रतियोगिकाभाववान्घट इत्यापायते तदा पृथक्त्वमन्योन्यामावः । एतचोपपादित प्रस्थानरत्नाकरे प्रत्यक्षखण्डेऽमाववादे निपुणतरमुपपादितम् । अन्योन्याभावस्स भावत्वं संसर्गाभावत्वं चेति वदन् शिरोमणिरप्येतदनुमेने । केचित्तु प्रागभावमपि न मन्यन्त इत्यलम् । अपि च तमः पदार्थान्तरं न तेजःसामान्याभावः । 'खतेजसापिवत्तीत्रमात्मप्रस्खापन तमः' इति वध्यपातकमावात् । विशेषस्त्वन्धकारवादे द्रष्टव्यः । प्रतिविम्योऽपि पदार्थान्तरः प्रतिविम्यवादे स्फुटः । तत्र्यायेन गन्धर्वनगरादेरपि मायिकत्वस्य तुल्यत्वात् । 'अपरेयमितस्त्व- न्याम्' 'जीवभूताम्' इति गीतायाम् । जीवस्य व्यापकत्वं तु न भवति । जीवव्यापकत्वखण्डन- वादे खण्डनात् । किंच गन्धोऽधिकदेशवृत्तिः, चम्पकादौ तथादर्शनात् । विशेपस्तु 'गुणाद्वा' इति सूत्रे वक्ष्यते । पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतकादशेन्द्रियाणां च लक्षणानि प्रमेयप्रकरणे प्रस्थानरत्नाकरे सन्ति । इन्द्रियाणां त्वन्तीवोहंकारे । 'वैकारिकस्तैजसश्च तामसभेसह त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रिय- मनसां कारणं चिदचिन्मयः' इत्येकादशे भगवद्वाक्यात् । एतचतुर्थपादे विशिष्य वक्तव्यम् । दिगिति तर्कामतिष्ठानादिगिति ॥१३॥ नित्यमेव च भावात् ॥१४॥ कारणन्तरस्य चेति भाष्यं । विवृण्वन्ति स्म म.स. १९ ·4 श्रीमद्रासूत्राणुभाध्यम् । [अ० २ पा०२ ० ३ सू०१५ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययोऽदर्शनात् ॥ १५॥ यद् रूपादिमत् तदनित्यम् । परमाणोरपि रूपादिमत्वाद् विपर्ययः । भाध्यप्रकाशा रित्यादि । सामग्रीसमवधाने हि कार्यावश्यंभावनियमो लोके दृष्टः । प्रकृतेऽपि परमाणो. सम- वायिन ईश्वरेच्छादृष्टयोनिमित्तयोश्च सृष्टिप्राकाले सत्त्वाचजन्यस परमाणुद्वयकर्मणस्तजन्यस्य संयोगस्यं चाभावो वक्तुमशक्य इति कारणान्तरस्य सर्वस्य विद्यमानत्वाद् व्यणुकं सदा स्याद- तोऽपि जन्यद्वयणुकाभावात् परमाणुकारणयादो न संगत इत्यर्थः । अन्ये तु परमाणवः प्रवृत्तिस्वभाषा वा निवृत्तिखभावा या उभयस्वभावा वा अनुभय- खभाषा वा । आधेऽविरतं सर्गापत्तिः। द्वितीये तु सर्वदा तदभावापत्तिः । तृतीये तु विरोधः । चतुर्थे तु पूर्वोक्तरीत्या निमित्तस्य नित्यसंनिधानानित्यप्रवृत्तिप्रसङ्गः । तदतत्रत्वे नित्यनिवृत्ति- प्रसङ्ग इत्याहुः । सोऽयं स्वभावविकल्पो वैशेषिकानभ्युपगतत्वादाचार्यरुपेक्षितः ॥ १४ ॥ रूपादिमत्त्वाच विपर्ययोऽदर्शनात् ॥ १५ ॥ एवं संयोगजन्ययणुकदूषणेन कार्यद्वारा परमाणुकारणवाद दूषितेऽपि यायत् तेषां नित्यत्वं न दृष्येत तावदनन्यथासिद्ध- नियतपूर्ववर्तित्वरूपंस तदीयस्य कारणलक्षणस परमाणुप्वभिमाने पुनः स वाद उत्तिष्ठेदिति. तदभावाय परमाणुनित्यत्वपणेन दृपयतीत्याशयेन तद् व्याकुर्वन्ति यदित्यादि । 'सद- कारणवनित्यम्' इति हि काणभुज चतुर्थाध्यापारम्भे लक्षणम् । तदत्र विपरीतन्याप्तिप्रदर्शनेन सत्प्रतिपक्षोत्थापनाद् दुप्यते । परमाणवो नित्याः, सरचे सत्यकारणवचादाकाशादिवदिति साधने, अनित्या रूपादिमच्चाद् घटादिवदिति प्रतिसाधनस्य सत्त्वादिति । एतेनैव स्थौल्य- स्थापि सिद्ध्या परमाणुतापि दुपितेव । तेपो मते रूपादिक्रमेणैव गुणानामुपक्रान्तत्वात् रश्मिः। ईश्वरेच्छेति । अष्टं च जीवस्य । तज्जन्यस्येति कर्मजन्यस्येत्यर्थः । भावादित्यस विवरण अभावो वक्तुमशक्य इति । अभावमुखविवरणं तु पर्दूपणानामुसावितानां सत्त्वानावे संदेहात् । सदेति । तदभाव इत्यतस्तदित्यनुवृत्त्येहानुपज्य सदेसावृत्या योजनीयम् । तत्काय स्ययुकमपीति भाष्ये स्यादिति क्रियापदम् । अधुना तु तदमाव इत्यनुषज्यत इति पूर्वोक्तमनुपङ्गेण सहामाहुः अतोपीति । अन्य इति शंकराचार्यादयः सर्वे । निमित्तस्य ईश्वरेच्छादृष्टरूपस्य । तद- तत्रत्वे इति निमित्ताऽतत्रत्वे । उपेति । तेनाशकाः सिद्धा एवानूयन्ते सर्वत्रेति ध्वन्यते ॥ १४ ॥ रूपादिमत्त्वाच विपर्ययोऽदर्शनात् ॥ १५॥ कार्यद्वारेति हाणुकरूपकार्यामा द्वारीकृत्य । तदीयस्येति । स्वस्थ तु माविमायकशल्याधारस्यस कारणलक्षणस्पेशभिमान इति भावः । लक्षणमिति नित्यस्खलक्षणम् । तदनेति : व्याप्तिबोधक सूत्रम् । प्रकृतसूत्रे सत्प्रतीति 'साध्याभावसाधक, हेवन्तरं यस स सत्प्रतिपक्षः' । न्यायसूत्रं व्याचक्षते परमाणय इति । यत्र सत्त्वे सत्यकारणवत्त्वं तत्र नित्यत्वमिति व्याधिः । विपरीतव्यातिमाहुः अनित्या इति।। एतेनेति रूपादिमत्त्वेन हेतुना । सिद्धयेति परमाणवः हखाः रूपादि- मत्त्वात् , शकलवदित्यनुमानेन सिद्ध्या । दूपितयेति हवपरिमाणाङ्गीकारात् तदनङ्गीकारे माप्यविरोध इति । ये तु परमाणुगतवायुत्वतेजस्त्वादेः पक्षतायच्छेदकत्वमाहुस्ते तत्प्रयुक्त गौरवं न विदुः । ननु नैवं च्याति संभवति रूपादिमत्वामावति पायौ भागवतोक्तरीत्याऽनित्यत्व- 1- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिदितम् । अनित्यत्वमपरमाणुत्वं च । नच ममाणवलेन तदतिरिक्तऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । भाग्यप्रकशा। सूत्र रूपादीत्युक्तम् । तेन चायुपरमाणुष्वपि न च्यात्यभावः । नन्वययवावयविसंबन्ध- स्तावदनुभूयते । स यदि निरवधिः सान्मेरुसर्पपयोः परिमाणमेदो न सात् । अनन्तावयवा- रब्धत्वाविशेपात् । न च परिमाणप्रत्यविशेषाधीनो विशेषः स्वादिति शक्यम् । संख्या. विशेपाभावे परिमाणप्रचययोरप्यशक्यवचनत्वात् । न चैवं विशेपाभ्युपगमेऽध्यवयवालयस्य शक्यवचनत्वात् सावधित्वं शक्यम् । अन्त्यस्याययवस्य निरवयवत्वाम्युपगमे तदवयव विभाग- साभावेन तअनकस्यान्यस्य सजातीयस्य वक्तुमशक्यतया अजन्यत्वे, अजन्यभावत्वेन चान- श्वरत्वेन व्याख्या प्रलयस्यैवासंभवात् । अतो निरवयवमेव द्रव्यमवधिरिति मन्तव्यम् । एवं प्रमाणवलेनावगते सति तदतिरिक्त एव रूपादिमत्त्वानित्यत्वयोर्व्याप्तिरिति न प्रतिसाधनदोप इत्याशङ्कायामाहुः न चेत्यादि । सात् तदतिरिक्त व्याप्तिर्यदि प्रमाणं बलवत् स्यात् । तदेव रदिमः। सत्त्वेनान्वयव्यभिचारात् इति चेत्तत्राहुः रूपादीति रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्व- संयोगविमागपरत्वापरत्वयुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वैपप्रयत्नगुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारधर्माधर्मशब्दाथेति न्यायोक्ता प्रणाड्याश्रिता आदिपदात् । न तु 'शब्दस्पर्शी रसो गन्धो रूपं चेत्यर्धजातयः' इति भगवद्वाक्यो- क्तपणाडी । इत्युक्तमिति । तथा च स्पर्शस्य वायौ सत्त्वेन रूपादिमत्त्वादनित्यत्वं वायाविति नान्वयव्यभिचार इति भावः । तेनेति सूत्रे रूपादीति शन्दे स्पर्शस्यापि संग्रहेण । अधिकरणस्या- यमर्थ इत्यादिना मुक्तावल्युक्तं परमाणुसाधनमुक्तम् । इदानी दिनकरो महादेवनामा यदाह तत्परमाणुसाधनमाशङ्कन्ते नन्ववयवेति । अनन्तेति । तथा च परमाण्वभावे एवं परमाणु- कारणत्वे त्वीश्वरातिरिक्तकारणे इच्छायास्तावत्परमाणुसंयोगविषयिणीत्वेन नोक्तदोप इति भावः । न च परिमाणेति मेर्ववयवपरिमाणं महत् । सर्पपपरिमाणं हखम् । मेर्ववयवसंयोगो- ऽशिथिलः प्रचयः । सर्पपावयवसंयोगः प्रचयः शिथिलः, अन्तःलेहदर्शनात् । विशेष इति अवय- विपरिमाणविशेपः । मेरुसर्पपयोः परिमाणमवयवसंख्याजन्यं न तु प्रचयपरिमाणजन्यमिति मत्वा तावदाह संख्येति । विशेषेति नित्यं परमाणुमवधि मत्वा मेरुसर्पपयोः परिमाणभेदरूपविशेपा- भ्युपगमे । प्रलयस्य नाशस्य । सावयवत्वमिति अवयवावयविसंवन्धस्य नश्यदवयविपर्यन्तत्वम् । अवयवावयविसंवन्धस्य विनश्यदवयवोऽवधिरिति यावत् । एवं च न मेरुसर्पपयोः परिमाण- भेदानुपपत्तिरिति भावः । निरवयवत्वेति । सावयवत्वे तु कार्यद्रव्यत्वापत्त्यावयवधाराप्रसङ्ग इति भावः । तजनकस्येति अन्त्यावयवजनकस्य । व्यास्येति अनश्वरोजन्यत्वादित्य- नाकाशादौ व्याप्त्यान्त्यावयवनाशस्यैवेत्यर्थः । अत इति नित्यत्वात् । द्रव्यं परमाण्वाख्यम् । तच्चान्त्यम् । प्रमाणेति च्यासिज्ञानरूपप्रमाणयत्त्वेन । तदतिरिक्त इति परमाण्यतिरिक्त । व्याप्तिरिति । परमाणुपु तु विपक्षवेनान्वयव्यभिचार इति भावः (न प्रतीति अन्व- यव्यभिचारात्) न प्रतीति न प्रतिसाधनं प्रतिपक्षस्तत्संबन्धी सत्प्रतिपक्षे दोषः प्रतिपक्षरूपः । आशङ्कायामिति खयमनूदितायाम् । प्रतिविधानमाहुरित्यर्थः । व्याप्तिरिति । अन्वयव्यमि- चारमपि लक्षयति । भाष्यस्य दर्शनमनुमितिस्तदभावादित्यर्थं मत्वाहुः न हीति । नित्यत्व- व्याप्यसदकारणवत्त्ववन्तः परमाणव. इति ज्ञानं परामर्शः । तजन्यं ज्ञानं परमाणवः नित्यत्ववन्त इति ज्ञानमनुमितिः । एवं च परमाणुपु नित्यत्वप्रत्यक्षानुमित्योरभावान्पादिमत्त्वेनानित्यत्वेन व्याप्तेरन्वयव्य- .१. सावधित्वमितिप्रकाशः।

·. .. { भीमससूत्राशुभाथ्यम् । [म. २ पा०२१०३ २०१५ अदर्शनात् । कार्यानुपपत्तिः श्रुत्यैव परिहृता ।। १५ ।। भाष्यप्रकाशः। तु नास्ति । कुतः । अदर्शनात् । न हि परमाणुर्दश्यते, येन भवदुक्तंसाकारणवच्चस हेतोः पक्षधर्मवावसीयेत । न च तस्य, पक्षधर्मतायां अज्ञातायां परमाणुपु 'नित्यत्वानुमितिः संभवति । - व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यज्ञानत्वादनुमितेः । ननु कार्यद्रव्यत्वसावयवत्वयोः समन्यात्या कचिन्मूलकारणरूपस्यावधेरवश्यं परामर्शनीयत्वादुक्तरीत्याऽवधित्वेन परमाणुसिद्धौ तस्याज- न्यतायाध सिद्धौ कार्यलिङ्गकानुमानमेव तंत्र प्रमाणमित्यदर्शनेऽप्यदोष इति चेत् तमाहुः कार्येत्यादि । यदि हि कार्यानुपपत्तिः स्यादेवं कल्पनाप्यनुमन्येत सा तु नास्ति । 'तसाद्वा एतसादात्मन आकाशः संभूतः', 'इदं सर्व यदयमात्मा', 'तजलान्' इत्यादिश्रुत्यैव तत्परि- हारात् । कार्यवैजात्यादीनां बाधकानां न विलक्षणत्वायधिकरणः प्रागेव परिहाराच । अतः सत्प्रतिपक्षत्वान्न तदनुमानेन परमाणोस्तनित्यत्वस्य वा सिद्धिरित्यसंगतः परमाशुकारणबाद इत्यर्थः। किंच । यदिदं नित्यस्स सामान्यलक्षणे सत्पदं तदप्यनर्थकम् । कारणावस्था- रदिमः। मिचारामावात्प्रतिसाधनाहितः सत्प्रतिपक्षत्वदोपस्तदवस्थ इत्यर्थः । दृश्यत इति । उद्धृतरूपामावा- दिति भावः । उद्भूतरूपत्वेन प्रत्यक्षत्वेन कार्यकारणभावः । अकारणवत्वस्येति। सत्त्वे. सतीति सक्तुं शक्यमित्यभिप्रायः । वक्ष्यन्ति चात्रैव । तस्येति हेतोः । व्यातिविशिष्टेति व्याप्तिविशिष्टस्य हेतोः पक्षधर्मतायाः ज्ञानमिति षष्ठीतत्पुरुषौ । अनुमितेरिति । एवं चाजन्यमावत्वेनानश्वरत्वेन व्याप्तिरपि न । परमाणुपु छ्यणुकजन्यत्वात् । तत एव तजनकस्य सजातीयस्यान्यस्य वक्तुमशक्यत- येति पूर्वोक्तहेत्वसिद्धिः । व्याप्तौ भावपदमपि न देयम्, प्रागमायवारणार्थकम् । प्रागमावस्यैवाभावा- ' दिति स्पष्टमाकरे । मेरुसर्षपयोर्न परिमाणभेदाभावापतिः । सर्पपस्य सर्वपपरिमितमेरुदेशानन्तावयव- समसंख्याकावयवत्वदर्शनेन मेरोस्तदाधिक्यात् । कार्यस्य निरवधित्वेऽपि तादृशमेरदेशादारम्प सर्पपमेरुदेशयोः परिमाणभेदो न स्यादिति वक्तव्यत्वात् । तादृशयोस्तु परिमाणभेदाभावेन तदापादनं न स्यादित्यलं गिरा । समेति त्र्यणुकं सावयवं, कार्यद्रव्यत्वात् । णुकं सावयवम्, कार्यद्रव्यत्वात् । परमाणुः सावयवः कार्यद्रव्यत्वादटवदिति .समा त्र्यणुकादिपक्षादिषु या व्यासिस्तया । उक्तरीत्येति अन्त्यस्यावयवस्पेत्याधुक्तरीत्या । कार्यलिङ्गके ति अनुपदमुक्तमनु- मानम् । कार्यद्रव्यत्वं तु शब्देनानुमित्या च ध्यणुके ज्ञातम् । परमाणुव्यणुकं तु इदानी स्वरूपासिद्ध- । मिति नानवस्थाजनकमिति भावः । अदर्शन इति प्रक्षहेत्वोरदर्शनेप्पलौकिकात्यासत्या दर्शनान दोष इत्यर्थः । कार्यानुपपत्तिरिति परमाणूनन्तरा महापृथ्व्यादेः कार्यस्यानुपपत्तिः । कल्पनेति परमाणूनां नित्यत्वेन तत्समवायित्वेन कारलखकल्पना । एवमाकाशवायुतेजोप्पृथ्वीनां कार्याणामात्मा- . काशवायुतेजोपां समवायित्वमुक्त्वा सर्वसमवायित्वमात्मन . आहुः सृष्टिभेदेन इदं सर्वमिति । तत्परीति कल्पनापरिहारात् समवाय्याकाहापरिहाराद्वा । पाधकानामिति प्रणा, समवायित्वे यापकानाम् । प्रागेवेति प्रथमचरणे । अत इति प्रतिपक्षस्यादुष्टत्वात् । तदन्विति । परमाणवः नित्या इत्याधुक्तानुमान, तत् अनुमानं तदनुमानं तेन । एवं भाष्यं व्याख्यायोक्तं काणभुजलक्षणं दूषयन्ति स्म किंचेति । कारणेति । इह. कपाले घटो भविष्यतीति प्रतीते- स्तथा । न च कारणावस्थाधिकरणिका प्रतीति तद्विषयिणीति नाधेयामावं विषयीकरोतीति कथं भावावस्थाविशेषत्वमिति वाच्यम् । अमावयोषकपदामादेन तथावसापात् । अतोना.कपाले घो ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाग्यप्रकाशः। . तिरिक्तस्य प्रागभावस्य निरूपयितुमशक्यत्वेनाभ्युपगमैकशरणतया तव्यावृत्यर्थस्य तस व्यर्थ- 'स्वात् । किंच । सत्यमपि न सतायोगित्वम् । सामान्यादित्रयस्यासत्त्वप्रसङ्गात् । न च तेषी सत्तासामानाधिकरण्यमेव सच मिति युक्तम् । सत्तायां तदुभयाभावेन तस्या असत्त्वे .पूर्वोक्तानां सर्वेषामेवासत्त्वप्रसङ्गात् । न च सदिति व्यवहारविषयत्वं सत्त्वमिति न कोऽपि दोष इत्यपि युक्तम् । घटाभावोऽस्तीत्यभिलापसाभावेऽपि दर्शनेन प्रागभावव्यावर्तकस्य सत्पदस्यानर्थक्य- प्रसङ्गात् । यत् पुनर्नित्यत्वसाधकं सूत्रान्तरम् , 'अनित्य इति विशेषतः प्रतिपेधभावः' इति । अर्थस्तु-विशेषस नित्यस्य प्रतिपेधस्तदा साद् यद्यनित्य इति प्रत्ययः शब्दप्रयोगश्च न स्यात् । . नत्र उत्तरपदार्थनिषेधकत्वात् । अतः प्रतिपेधसत्वात् कस्यचिन्नित्यस्यास्ति सिद्धिरिति । तदपि नित्यस्य कस्यापि साधनेनैव चरितार्थत्यान्न परमाणुनित्यता साधयितुमलम् । यदपि 'अविद्या' इति सूत्रान्तरं, तदर्थस्त्वेवं तैाख्यायते । परमाणुरनित्यो मूर्तत्वाद् , रूपादिमत्त्वाद्,. एवं रश्मिः। 'नास्तीत्यार्थिकस्साभाववोधकस्य नाभावबोधकत्वमनङ्गीकारात् । तद्यावृत्त्यर्थस्येति । 'सदकारण- वन्नित्यम्' इत्यत्राकारणवत्त्वेन प्रागभावस्य नित्यत्वापत्त्या सदित्यनेन तव्यावृत्तिः । प्रागभावे सत्त्वा- भावात् । व्याख्यानं दूपयन्ति स्म किं च सत्वमिति । सत्तायोगित्वं सत्तासंबन्धित्वम् । सामान्यादीति सामान्यसमवायाभावरूपस्य त्रयस्य । असत्त्वेति 'सत्तावन्तस्त्रयस्त्वाद्याः' इति भाषापरिच्छेदाद्रव्यगुणकर्मणां सत्तावत्त्वसाधात् । समवायसंयन्धातिरिक्तसंवन्धेन संवन्धि त्वमाशङ्य पराकुर्वन्ति स्म न चेति । तेषां त्रयाणाम् । घटीयघटत्वसामान्यस्य तनिष्ठसत्ता- सामान्यस्य तनिष्ठसत्तासामानाधिकरण्यवत्सत्तासामानाधिकरण्यमर्थः । तदुभयेति सत्तायोगित्व- सत्तासामानाधिकरण्यरूपस्योभयस्याभावेन । पूर्वोक्तानामिति चतुर्विधपरमाणूनां सामान्यपूर्वोक्तानां -द्रव्यगुणकर्मणां वा सत्त्वविशिष्टसत्तासङ्गेन सताम् । आनर्थक्येति । तथा सति सत्त्वे सत्यकारण- वत्त्वस्य प्रागभावे सत्त्वेन नित्यत्वापत्तिरिति भावः । यत्तु पदार्थतत्त्वविवेचने सत्ता न जातिः किंतु भावत्वम् तचामावान्यत्वम् । भावत्वं चाखण्डोपाधिः तच ज्ञेयत्वादेयत्वाज्ज्ञेयत्वादिवत् । घटाभावेऽपि घटाभावादटामावादिवच स्ववृत्त्यपीति सामान्यादौ सयवहारोपपत्तिरिति शिरो- मणिः । तथा चाभावले सत्यकारणवत्त्वस्य प्रागभावेऽभावेऽभावान्न नित्यत्वापत्तिरिति घूयात्क- श्चित् तदात्यन्ताभावे व्यभिचारादसाधारणो हेतुः । साध्यासमानाधिकरणत्वस्थासाधारण- लक्षणत्वात् । विशेषत इति सार्वविभक्तिकस्तसिरित्यभिप्रायमाहुः विशेपस्येति । प्रतिपेध इति परमाणुपु । यद्वा । विशेषस्येश्वरान्निमित्तात्समवायिरूपस्य नित्यस्य परमाणोः प्रतिपेध इत्यर्थः । शेपं. पूरयन्ति स्म प्रत्यय इति । प्रपश्चोऽनित्य इति शब्दप्रयोगश्चायम् । नं स्यादिति । तथा चानित्यस्य नेश्वरः समवायी किंतु परमाणव इति भावः । ननु नित्य इति प्रत्यये नमो विरोधार्थकत्वेनेश्वरविरुद्धनित्यत्वादिसंभवे कुतो न वीजमीवर इत्यत, आहुः. नन्न इति । नन्वादे चतुर्यो/भ्य इतरेपां निपेधादिति भावः । स्वोत्तरपदार्थः नित्यपदार्थः । कस्य- चिदिति परमाणोरीवरातिरिक्तस्स । सिद्धिरिति । प्रतियोगिज्ञानामावे प्रतिषेधानुपपत्तेः । - तद्पीति । अनित्यः प्रपश्च इति प्रत्ययः शब्दश्च । कस्यापीति अनिर्वचनीयस्य , ब्रह्मणः । तथा च ब्रह्मणि प्रसिद्धस्य नित्यस्य प्रतियोगिनः प्रपञ्चे तव मते निषेधः सूपपन्नः किं परमाणुनित्य- खेनेति भावः । मूर्तत्वादिति मूर्तत्वमपकृष्टपरिमाणवत्त्वम् । एवमिति हेतुद्वयप्रकारवत् ।

·श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाध्यम्। [१०२ पा० २ १०३ सू०१५ A t 'भाग्यप्रकाराः "पट्केन युगपद् योगात् परमाणोः पदंशता' इति दिडूनागोक्तरीत्या पट्पार्थववाद । किंच । परमाणोर्मध्ये ययाकाशोऽस्ति तदा सच्छिद्रत्वेनैव सावयवत्वाद् अन्याप्यवृत्तिसंयोगाश्रयत्वाद् 'घटादिवदिति । किंच । यत् सत् तत् क्षणिकं यथा घन इति नानानुमानसाध्या परमाण्वनित्य- स्वसाधिका अनुमितिरविद्या भ्रमरूपा हेत्वाभासजन्यत्वात् । एतेपामाभासत्वं च क्वचिद् व्याप्य- वासिया, फचित् स्वरूपासिद्धयेति समानतन्नेऽन्वेष्टव्यमिति । तन्न । मूर्तत्वस सत्त्वस च कथंचिद् व्याप्यत्वासिद्धत्त्वेऽपि पट्पार्थवत्त्वादीनां कथंचित् स्वरूपासिद्धत्वाभिमानेऽपि रश्मिः। पढ़ेनेति परमाण्वपेक्षया योयं प्राचीदक्षिणेत्यादिदिग्मेदव्यवहारस्तदवधित्वेन येऽवयवाः परमाणो- स्तादृशावयवपद्वेनेत्यर्थः । चम्पकावयवगन्धपटेनाकाशस्य योगात् पहुंशतापत्तिस्तस्येति तु न । योगस्य समवायांत्मकत्वात् । दिड्नागेति दिङ्नागः शंकरः । तथा चापरिग्रहसूत्रभाष्यं परमाणुनिरवयवत्व निरासकम् । किंचान्यत् । परमाणूनां परिन्छिनत्वाधावत्यो दिशः पडौ दश वा तावद्भिरवयवैः सावयवास्ते स्युरिति । ते परमाणवः । पट्पाचेति पद पार्थान्यवयवा विद्यन्ते यस्य स पदपार्थवान् तत्त्वात् । नन्वतिसूक्ष्मे पदपार्थविभागासंभवेन स्वरूपासिद्धिमाशङ्य च्यात्या सावयवत्वमाहुः किंचेति वेदान्तिभिरुच्यते । ययाकाश इति । व्यापकत्वादिति शेषः । सच्छिद्रत्वेनेति । पत्सच्छिद्र तत्सावयवमिति व्याप्तेपटादी दर्शनात् तया परमाणना सावयवत्वात् । आव्यप्येति 'खात्यन्तामावसमानाधिकरणत्वमव्याप्यवृत्तित्वम् । आकाशादा- वसाधारण्यवारणायेदं संयोगविशेषणम् । आकाशसंयोगस्य च्याप्यवृत्तित्वात् । घटादीति । पदपार्थवत्त्वलिङ्गके तु पटकपालो घटः । परमाण्वनित्येति पक्षसाध्यविपयिणी । अनुमि- तिरिति पक्षमाध्यमविद्येति । अनुमितिस्तु परमाणुरनित्यत्ववान् । अविद्यार्थ संदिग्धत्वादाहुः भ्रमरूपैति । हत्यामासजन्यत्वं विवेचयन्ति स्म एतेपामिति, मूर्तत्वादिहेतूनाम् । मूर्तत्वे सत्त्वे च हेती व्याप्यत्वासिद्धिः । सा चाये हेतौ व्यातिविरहरूपा । अनित्यत्वस्य च्याति: सामानाधिकरण्यं तद्विरहो मूर्तत्व इति । अयं विरहो मनसि द्रष्टव्यः । मनसोनित्यत्वार्भूतत्याच । तदुक्तं चिन्तामणावनुमानस्सासिद्धिनिरूपणे ये च्यातिपक्षधर्मताविरहरूपास्तेऽसिद्धिमप्यासते ।। तदन्ये च यथाययं व्यभिचारादय इति सिद्धान्तप्रवाद इति । द्वितीये तु साधनाप्रसिद्धिरुपा । सत्तायां सत्तामावेन हेतो हेतुतावच्छेदकामावात् । फचिदिति । पदपार्थत्वादिषु त्रिषु वरूपा- सिद्धिः 'पक्षे च्याप्यत्वामिमतस्य हेतोरमावः यथा हृदो द्रव्यं धूमादिति । तद्वदत्र पक्षस परमाणोरतिसूक्ष्मत्वेन तत्र पदपार्श्ववत्त्वसन्द्रित्वसत्त्वानां व्याप्यत्वाभिमानां हेतूनाममावात् तया इति । हेतूना, समानतने सकृदुचरितं यहूनामुपकारकं तत्रं तद्रपे, हेत्वाभासत्वमन्वेष्टव्यम् । सत्त्वस्येति बन्सस्स क्षणिक सत्त्वादिया सत्वस्य । कथंचिदिति । मुक्तावल्या काय- ममयवहिमानिति काचनमयधूमवानिति नीलघमादिति च विशेषणविशिष्टसाध्यासायुदाहरणातद: तिरिक्तरीतिकानुमानचिन्तामण्यनुरोधप्रकारेणेति कथंचिदित्युक्तम् । कथंचित्खात परमाना - सद्भाध्ये इसपरिमाणमप्यनीकृतमिति पदपाश्ववत्यादीनां पक्षधर्मता सुखेन संभवतीति नव्यमतेन प्रकारेणेति कचिदित्युक्तम् । सत्त्वं न कमपि. पक्षधर्मतामाववदित्समिमानशन्द उपाचः।

·माष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । उयभथापि च दोपात् ॥ १६ ॥ परमाणूनां रूपादिमत्त्वे तदभावे च दोपः। एकत्रानित्यत्वमन्यत्र कार्य- भाष्यप्रकाशः। रूपादिमत्वस्य सद्धेतुताया उपपादितत्वात् तेनैव पट्पार्थवच्चादीनामपि दोपनिरासात् तअन्या- नुमितेरविद्यात्वाभिमानस्यैवाविद्यात्वादिति ॥१५॥ उभयथापि च दोपात् ॥ १६ ॥ प्रकारान्तरेणापि परमाणुकारणवादस्यासंगति न्धुत्पादयतीत्याशयं स्फुटीकुर्वन्ति परमाणूनामित्यादि । परमाणूनां हि न स्वरूपतो भेदः । सर्वपामेव हवपरिमण्डलाकारत्वोपगमात् । नापि, भौतिकत्वे सति नित्यो गतिमान् परमाणुरिति लक्षणात् तत्तद्भौतिकत्वाद् भेदः । भूताना पाचात्यत्वेन भौतिकत्वस पूर्वमशक्य- रश्मिः। सद्धेतुतेति न चाकारणवत्त्वहेतोः सत्प्रतिपक्षत्वेन नित्यत्वासाधकत्वम् । तथा रूपादिमत्त्व- हेतोरपि सत्प्रतिपक्षत्वेनानित्यत्वस्थूलत्वे अपि न सिद्ध्येतामिति वाच्यम् । अकारणवत्त्वस्य खरूपा. सिद्धत्वेन प्रतिपक्षवाभावात् । परमाणो णुकरूपकारणवत्त्वस्य विभागेन सृष्टिपक्षे उक्तत्वात् इति सद्धेतुतायाः । उपपादितेति तेषां मत इत्यारभ्येत्यर्थ इत्यन्तेनोपपादितत्वादित्ययः । तेनैवेति रूपादिगुणवत्त्वात्किंचिद्रस्खत्वेनैव । दोपेति पक्षावृत्तित्वरूपो , दोपस्तन्निरासात् । इति एकप्रकारसमाप्तौ ॥१५॥ उभयथापि च दोपात् ॥ १६ ॥ परमाणूनां रूपादिमत्त्वे इत्येतावद्भाष्यं म्या- कुर्वन्ति स्म परमाणूनामिसारभ्य आदर्तव्या इत्यन्तेन । तदर्थमत्र स्वरूपासिद्धिवारणाय परमाणु- भेदरूपादिगुणयथायोग्यत्वमाहुः परमाणूनामित्यादिना । 'पक्षे व्याप्यत्वामिमतस्यामावः खरूपा- सिद्धिः' यथा हृदो द्रव्यं धूमादित्यत्र । स्वरूपत इति परमाणुत्वेन रूपेणेति प्रयोगात्स्वस्थ परमाणो रूपतः परमाणुस्वतोऽमेदः । सर्वपामिति पार्थिवाप्यतैजसवायवीयानां परमाणूनाम्। पारिमा- ण्डल्यपदेन सर्वेषामविशेषेण व्यवहाराखेयादिः । लक्षणादिति । भौतिकत्वस्य शब्देऽतिव्याप्ति- नित्यत्वे सति गतिमत्त्वस्स मनस्यतिव्याप्तिरतो विशेष्यविशेषणदले मौतिकत्वे सति नित्यत्वस्या- काशवे भौतिकवे सति गतिमत्त्वस्य शरीरेतिव्याप्तिरतो नित्यो गतिमानिति । तत्तदिति पृथिवीपरमाणुषु पृथिवीभूतसंवन्धित्वमेवमवादिपरमाणुषु द्रष्टव्यम् । पृथिव्यादिरूपनिरूपकभिन्न- भौतिकवादित्यर्थः । पूर्वमिति सृऐः पूर्वम् । अशक्येति । अनेन लक्षणेऽसंमवदोपोऽपि ज्ञेयः । आकाशमादायासंभववारणे तु मनस्सतिव्याप्तिः । न च भूतसमवेतत्वं मौतिकत्वम् । मनसस्तु न समवायो भूते किंतु संयोगो द्रव्यत्वादिति वाच्यम् । आकाशेऽपि मूतसमवायामावे- नोक्तासमवश्व स्यात् योग्यतामादाय लक्षणसमर्थने तु मनस्पतिव्याप्तिः । 'चन्द्रमा मनसो जातः'. इति तेजोरूपमूतसमवायित्वयोग्यत्वान्मनसः । इष्टापतिर्मनसोणुत्वादिति चेन्न । परमाणुचातु- विध्यव्याहतेः । एतेन 'द्रव्यारम्भश्चतुर्यु स्यात्' इत्यपि प्रत्युक्तम् । न च द्रव्यारम्भकत्वं द्रव्य- समवायिकारणवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वमिति' पृथिव्यप्तेजोवायुपु द्रच्यारम्भकत्वं न मनसीति -चाच्यम् । पारिभाषिकस्यास्य लक्षणस्य चन्द्रसमवायिनि मनस्यप्यक्षतेः । ननु भौतिकत्वं भूतसंवन्धित्वं भूताश्च परमाणवस्तत्संवन्धः समवायः स च नित्य इत्यपि न संभव इति चेन्न । पहिरिन्द्रियग्रायविशेषगुणवत्त्वस्य भूतत्वेन प्रकृतेऽभावात् । आत्मावृत्तिविशेषगुणवत्त्वं भूतत्वं यत्त- ·• श्रीमद्भासूत्राणुभाप्यम् । [अ०२ पा०२ ० ३ सू०१६ रूपस्य निर्मूलत्वं च । हरिद्रापूर्णसंवन्धे रूपान्तरस्य जननादः विरोधोपि चकारार्थः ।। १६ ॥ भाष्यप्रकाशा -- 1- वचनत्वात् : 'सामुद्रो हि तरङ्ग' इति न्यायात् । अतः परं गुणमेदाद् वक्तव्यः । तत्र क्रमेण चतुस्त्रियेकगुणत्वविचारे आप्यतेजसपरमाण्योर्गन्धापत्तिः । प्रतिलोमक्रमे च वायवीयादिषु चतुस्तिव्येकगुणत्वापत्तिरित्युद्देशक्रममनोहत्य यथायोग्यं गुणा आदर्तव्याः । तथापि पूर्वोक्त- च्यातेरनपायादनित्यत्वमनिवार्यम् । यदि च त्रसरेणुमारम्यैव भूतानां रूपादिमत्वदर्शनात् तेपां रूपादिराहित्यमुच्यते, तदा, कारणगुणाः कार्यगुणानारभन्त इति नियमात् कार्यरूपा- देर्निर्मूलत्वमित्युभयथापि दुष्टः परमाणुकारणवाद इत्यर्थः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ इत्याहुः हरिद्रेत्यादि । विरोध इति रूपादीनां सजातीयारम्भकल्वनियमविरोधः। तथा चात्यन्ता- संगतमिदं दर्शनमित्यर्थः ॥ १६ ॥ रश्मिः। दिष्टम् । कार्यत्वेऽपि संभवात् । समवेतेन्द्रियग्राह्यगुणवत्त्वस्य भूतलक्षणत्वेनातीन्द्रियपरमाणुपु मूतत्त्वाभावात् । ननु सन्दावच्छिन्नसमवायिकारणतावच्छेदकत्वं भूतत्वमिति लक्षणे तु भवेदिति चेन्न स्यणुकजन्यत्वेन स्पन्दावच्छिन्नसमवायिकारणताविरहात् स्पन्दावच्छिन्नानां पूर्वमभावेनो- क्तदोपतादवस्थ्याच । सामुद्र इति अयं न्यायः शंकरपदपद्यामस्ति समुद्रस्य भूतपूर्वत्वेन तरङ्गः सामुद्रो भवति तरङ्गस्तु पाश्चात्य इति न समुद्रः कचन तारङ्ग इति । तथा प्रकृते भूतानां पाश्चात्यत्वेन न परमाणुमौतिक इत्यर्थः । परमाणुनित्यत्वं तु गतसूत्रे दूषितम् । अन्यत्व- विरुद्धम् । वक्तव्य इति परमाणुभेदो वक्तव्यः । क्रमेणेति रूपरसगन्धस्पर्श इति क्रमेण । गन्धापत्तिरिति रूपरसगन्धा इति । गन्धो रसोपलक्षक इति तैजसेषु रसांपत्तिः । तथा च गन्धापत्ती रसापत्तियेत्यर्थः । वायवीयेपु स्पर्शसत्त्वानापतिः । चतुस्त्रीति । तथा च. वायवीयेषु रूपापतिः । तैजसेषु रूपरसयो रसापत्तिः । आप्येषु रूपरसगन्धेषु गन्धापत्तिः । पार्थिवेषु चतुष्टय- सत्त्वान्नापत्तिः । गुणमातिलोम्ये तु वायवीयेपु गुणत्रयापत्तिः । स्पर्शस सत्त्वात् । तैजसेषु रसगन्धापतिः स्पर्शस्य सत्त्वाद्रपाभावापत्तिश्च । आप्येषु गन्धापत्तिः प्रयामावापत्तिथ । पार्थिवेषु चतुएयसत्त्वानापत्तिः । इति हेतोः । उभयोदेशमममनाहत्य । आदर्तव्या इति । ते च नैयायिकानां साधर्म्यनिरूपणे स्पष्टा भाप्यादावस्माकं तूक्ता एवान्ये च स्पष्टा आकरे भूतनिरूपणे । परमाणूनों रूपादिमत्त्वे एकत्रानित्यत्वमिति योजयित्वोत्तरफक्किकार्थमाहुः तथापीति । पूर्वोक्तेति । रूपादिमत्त्वेनानित्यत्वेन व्याप्तः । अतः परं तदभावे च दोपः इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म यदि चेति । तेपामियादि चतुःपरमाणूनाम् । द्रव्यक्रमण गुणक्रमेण च पृथिन्यसेजोवायर इति द्रव्यक्रमः । रूपरसगन्धस इति गुणकमः । पृथिव्यां चत्वारः । अप्सु त्रयः । गन्धाभावात् । तेजसि द्वौ । रसगन्धयोरभावात् । वायावेकः । रूपरसगन्धाभावात् । अत्र पूर्ववदन्यत्र कार्यरूपस्य निर्मूलत्वं चेति भाष्यं योजयन्तो दोप इति भाष्यार्थ च वदन्तस्तद्माप्यं विवृण्वन्ति स्म तदेति । कार्यति ध्यणुकं कार्यम् । तेन च परंपरया घटादिरूपादेरपि ज्ञेयम् । उभययेति परमानां रूपादिमत्त्वे तदमावे च । सजातीयेति साजायं च शुक्लत्वा दिना । मादिशब्देन योग्यम् । तथा घेति विजातीयरूपाकारणत्वेन निपमन्यमिचारे सति । लोकेप्यकौशल्यापत्तेरत्यन्तेति ॥ १६ ॥ .

·भाध्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७॥ सर्ववैदिकानामपरिग्रहाच्चात्यन्तं सर्वथा नापेक्ष्यते ॥१७॥ इति द्वितीयाध्याये तृतीयं महद्दीर्घवद्वेत्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ भाप्यप्रकाश:1 अपरिग्रहाचासन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ व्याकुर्वन्ति सर्वेत्यादि । तथा चाचार्यस्य न तन्मतदूपणार्थममिनिवेशः किंतु वैदिका मा भ्रश्यन्तामित्येतदर्थमेतदुक्तमित्यर्थः । एवं सप्तमिः सूचशेपिकप्रतिपन्नः परमाणुकारणवादो निराकृतः ॥१७॥ इति तृतीयं महद्दीर्घवद्वेत्यधिकरणम् ।। ३ ।। रश्मिः अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥१७॥ सर्वेत्यादीति नैयायिकवैशेषिकसमययोरपेक्षा न, मतद्वयं नापेक्ष्यत इत्यर्थः । तेनाधिकरणारम्भे नैयायिकादिसमयोत्र निराक्रियत इत्यादि- शब्देनोक्तो वैशेषिकसमयोप्यत्र निराकृतः । दूषणानि तु नैयायिकोक्तानीति न विशिष्योक्तानि । न तन्मतेति । भगवचिकीर्पितकर्तृत्वादिति भावः । वैशेपिकेति एकदेशविकृतत्वाद- विशेषेणोपादानम् । प्रमाणद्वयवादिनो वैशेपिकाः, प्रमाणचतुष्टयवादिनो नैयायिका, इति अग्रे- तनसंगत्यर्थ चोपादानम् । निराकृत इति । अत्र परमाणुकारणवादो विपयः । संभवति न वेति संशयः। तदात्मानस्वयमकुरुत' इति श्रुतिः सन्देहवीजम् । संभवतीति काणाद- पूर्वपक्षः । न संभवतीति परमाणुकारणवादोऽसंगत इति सिद्धान्तः । शांकरास्तु अत्रा- धिकरणस्यमझीकुर्वन्ति । तत्र पूर्वत्र चेतनाद्ब्रह्मणोऽचेतनस्स विजातीयस्सोत्पत्तिरुक्ता । तत्र विलक्षणो- त्पत्तौ काणाददृष्टान्तोऽस्ति न वेति संशये शुक्लतन्तुभ्यः शुक्लपटोत्पत्यङ्गीकारान्नास्ति दृष्टान्त इति पूर्वपक्षः । परमाणुपारिमाण्डल्यपरिमाणाभ्यां विलक्षणमणुपरिमाणयुक्तं व्यणुकमुत्पद्यते हवपरिमाणो- पेताद् व्यणुकान्महपरिमाणयुक्तं व्यणुकमुत्पद्यते इत्यस्ति दृष्टान्त इति सिद्धान्तः । तत्र पारिमाण्ड- ल्यमणुपरिमाणमिति नैयायिकाः । अत्र तु हस्खमणुपरिमाणमिति विभेदः । अनेनाधिकरणेन 'सदेव सौम्येदमग्र आसीत्' इति श्रुती सदंशादेव जडोत्पत्तिः समर्थिता । परमाणूनामप्यनित्यत्वस्थापनात् । वियदुत्पत्तिस्तु वक्ष्यते । समवायो विशेषाश्च प्रत्युक्ताः । कालदिशोरीश्वरत्वम् । मनस्तु न नित्यमित्युक्तम् । अत्यन्तामावस्य तु नित्यत्वेप्यक्षतेः । सलक्षणत्वेन तिरोभावरूपमगवच्छक्तित्वात् । ब्रह्मधर्माणां च नित्यत्वादित्युक्तम् । सामान्यं त्वाकृतिरित्युक्तम् । अत एव कस्यचित् 'किं गवि गोत्वमुतागवि गोत्वं गवि चेद्गोत्वमनर्थकमेतत् । अगवि च गोवं यदि पुनरिष्टं संप्रति भवति भवत्सपि गोत्वम्' इति । न चाकृतेरनित्यत्वम्, एकव्यक्तिनाशेपि व्यक्त्यन्तरे दर्शनात् । ननु प्रलये तु 'सदेव सौम्येदमन आसीत्' इति श्रुतेस्तिरोभावः । सत्यलोकपर्यन्तमाकृतविद्यमानत्वात् । मैवम् । वैकुण्ठेप्याकृतयः सन्तीति प्रलये प्यतिरोभावात् । उक्तं च द्वितीयस्कन्धे नवमे वैकुण्ठदर्शन- प्रस्तावे नई श्रिता या कुसुमाकरानुगैर्विगीयमाना प्रियकर्म गायति । ददर्श तनाखिलसात्वतां पति श्रियः पर्ति यज्ञपति जगत्पतिम्' इति जगतोपि तन सत्त्वात् । वैकुण्ठे पुनस्ते मूर्तिरूपा आनन्दमय्य' इति । तयां चाविरुद्धं नित्यत्वमिति सर्व सुस्थमिति सुधीमिराकलनीयम् ।। १७॥ इति तृतीयं महद्दीर्घत्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ 6. सू०र० .

·५८ श्रीमद्रभसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा०२४०४ सू०१८ समुदाय उभयहेतुकेपि तदप्राप्तिः ॥ १८ ॥ (२-२-४) अतः परं पाह्यमतनिराकरणम् । ते समुदायद्वयं जीवभोगार्थ संहन्यत इति भाष्यप्रकाशः। अतः परमृनर्विशतिभिः सूत्रै यसमयो निराक्रियते । समुदाय उभयहेतुकेपि तदप्राप्तिः ॥ १८॥ ननु तदने कया संगत्यैतन्मत- निराकरणमित्याकाण्यामाहुः अतः परमित्यादि । वैशेषिका वर्धयैनाशिकाः । परमा- ण्याकाशादिद्रव्याणामन्येपांच पदार्थानां नित्यत्वाङ्गीकारेऽपि कार्यद्रव्याणां कैपांचिद् गुणानां च निरन्वयविनाशाङ्गीकारात् । निरन्वयध्वंसो नाम तप्ताय:पतिताब्धिन्दोसि निम्शेपनाशः। सर्ववैनाशिकास्तु बाह्याः सर्वानित्यत्ववादिनः । तन्मते सर्वस्यैव निरन्वयध्वंसात् । तत्र निरा- कृतेऽर्धनाशिकेतियोक्तिकसर्वचैनाशिकनिराकरणाकासाऽवश्यं शुश्रूषणामुदेतीत्यवसरसंगत्या तन्निराकरणमित्यर्थः । सूत्रं व्याकर्तुं पूर्व तन्मतमनुवदन्ति त इत्यादि । ते सौगतायतु- विधाः । चैमापिका, सौत्रान्तिका, विज्ञानवादी, माध्यमिकश्वेति युद्धशिष्याः । तत्रायः सर्वार्थान प्रत्यक्षानुमानसिद्धान् सतः क्षणिकान् पदति । द्वितीयस्तु पायान् सर्वान् अर्थान् क्षणिकान सतो विज्ञानानुमेयानाह । तृतीयस्तु अर्थजन्य विज्ञानमेव परमार्थम् । अर्थास्त्वसन्तः खामकल्पा इत्याह । इतरस्तु सर्वशून्यत्वमेवाह । मतचतुष्टयेऽपि, भोक्ता या प्रशासिता वा कश्चिचेतनः स्थिरः रश्मिः। समुदाय उभयहेतुकेपि तदप्राप्तिः ॥ १८ ॥ वाद्येति परमाणुपुषस कारणतादि- निराक्रियते । तदन इति नैयायिकादिसमयनिराकरणाने । अन्येषामिति सामान्यविशेपसम- वायात्यन्ताभावानाम् । परमाण्वाकाशादीति । आदिशब्देन कालदिगात्मनाम् । केपामिति पूर्वोक्तव्यतिरिक्तानाम् । अर्धवैनाशिकानुक्त्वा सर्ववनाशिकानाहुः सर्वति । अतीति अत्यन्ता निर- वधियुक्तिस्तर्कोन्यथाज्ञानं विदन्त्यधीयते वा तेऽतियौक्तिकाः । वेदमुक्त्यादरतिक्रान्ता युक्तयोतियुक्तय- स्ता विदन्त्यधीयते वातियौक्तिकाः यदपेक्षयान्यथाज्ञानमन्यस्य न भवतीत्यर्थः । 'ऋतूस्थादिसूत्रान्ता- छक्' । अवसरेति प्रसङ्गस्तु संगतिमात्रसाधारण इति सामान्यलक्षण इतीक्षत्यधिकरण उक्तम् 'वाद्या- बासमतान्येकीकृत्य निराकरणं द्वितीयपादे' इत्युक्तम् । तत्र सांख्ये निराकृते प्रतिबन्धकीभूता नैयायिकादिमतनिराकरणजिज्ञासा । किं नैयायिकमतनिराकरणमिति तस्याः बागमतनिराकरणापेक्षया प्राथमिकजिज्ञासाविषयत्वप्रयोजकं बहुसंमतत्वं तेन नैयायिकादिमतनिराकरणान्निवृत्तौ सत्यां पाशमत- निराकरणमवश्यं वक्तव्यमिति जिज्ञासया किमिदानी वक्तव्यमिति जिज्ञासया या पाधमतनिराकरण- मित्सवसरसंगत्येत्यर्थः । ते सौगता इति भाष्ये पायाः सौगतत्वेन ग्रायाः । अन्यथा प्रतिज्ञाहानि- रुपनिग्रहस्थानापत्तेः । अवैनाशिकस प्रत्युक्तत्वात् । बुदेति तेन युद्धावतारे त्यधुना वेदसंरक्ष- गार्थ ते प्रयोध्या इत्यर्थः । अन्यथा विरुद्धधर्मानयत्वं न स्यात्, तेन बुद्धावतारस 'वदेदुन्मतवद्वि- द्वान्' इति ज्ञानप्रवेशोऽपि ज्ञापितः । क्षणिकानिति विधायकमिदम् । घाद्यानिति भूत भौतिकं पाह्यम् । चित्तं चैत्यं च कामावान्तरमिति विमागः । सत इति विधायकमिदं पदम् । विज्ञानति । तृतीय इति अयमेव योगाचार इति कथ्यते । अति अर्थो विषयः । सर्वेति न सन्नासन्न सदसन्न च सदसद्विलक्षणमिति तदेवाहेत्यर्थः । मतेति मतचतुष्टयेप्य- ध्यात्माचे मतैक्यम् । चार्वाका आईतायोपेक्षिताः बृहस्पतिप्रणीतलोकायतदर्शनानुसारिणो देहात्म- वादिनः प्रत्यक्षकप्रमाणयादिनः । तन्मतस्यासन्तासंगतत्वात् । स्थिर इति अविक्षणावस्थायी ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । मन्यन्ते । परमाणुसमूहः पृथिव्यादिभूतसमुदाय एकः। रूपादिस्कन्धसमुदाय. वापरः । रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारसंज्ञकाः पञ्च स्कन्धाः । तदुभयसंवन्धे भाष्यप्रकाशः। संहन्ता नाभ्युपेयते । यद्यपि प्रस्थानचतुष्टयप्रणेता युद्ध एकस्तथापि शिष्यमतिभेदाचतुर्धा प्रणयनम् । तत्र ये हीनमतयस्ते सर्वास्तित्ववादिनस्ते तदाशयमनुरुध्य सर्वशून्यतायामवतार्यन्ते । ये मध्यमास्ते तु विज्ञानमात्रास्तित्वमनुरुध्य शून्यतायामवतार्यन्ते । ये पुनः प्रकृष्टमतयस्तेभ्यस्तु साक्षादेव शून्यतावचमुपदिश्यते । तदुक्तं योधिचित्तचिवरणे । 'देशना लोकनाथानां सत्त्वाशयवशानुगाः। मिद्यन्ते बहुधा लोके उपायैर्बहुभिः पुनः॥ गम्भीरोत्तानभेदेन कचिचोभयलक्षणा । भिन्नापि देशनाभिन्ना शून्यताऽद्वयलक्षणा ॥ इति वाचस्पतिमिश्रा ऊचुः । तत्र ये बाह्यार्थास्तित्ववादिनस्ते समुदायद्वयं जीवभोगार्थ संहन्यते संघातभावं ग्रामोतीति मन्यन्ते । किं तत् समुदायद्वयमित्याकालायां परमाणुसमूहः पृथिव्यादिभूतसमुदाय एकः । तत्र रूपरसगन्धस्पर्शाचतुर्विधाः पार्थिवाः परमाणवः कठिनस्वभावाः पृथिवीरूपेण संहन्यन्ते । रूपरसस्पर्शा आप्याः परमाणवः स्नेहस्वभावाः सलिलात्मना । तथा रूपस्पर्शपरमाणव उप्णस्वभावास्तेजोरूपेण । तथा स्पर्शपरमाणवः प्रेरणखभाषा वायुरूपेण । एवमेते चतुर्विधाः परमाणयः क्षणिका भूतरूपेण संहत्य पुनौतिक- संघातहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते । एतदतिरिक्तं तु कालाकाशात्मादि सर्वमवस्तु । केचित्तु रूपादिचतुष्टयसंपातः पृथिवी । त्रितयसंघात आपः । उभयसंघातस्तेजः । शब्द- स्पर्शसंघातो वायुः । न तु तदतिरिक्तं द्रव्यमस्तीत्याहुः । रश्मिः । संहन्ता देहादिपु सम्यग्गन्ता । ननु सर्ववैनाशिकदूपणायाधिकरणारम्भस्योक्तत्वाचतुर्णा किं प्रयो- जनमित्याकाहोपशमायाहुः तत्रेति चतुर्पु । य इति द्वितीयाः । हीनमतित्वादिकं शून्यतातारत- म्यात् । प्रथमास्तु पदार्थक्षणिकत्वमानपर्यवसितविशेपका इति 'एकदेशविकृतमनन्यवत्' इति न शून्यतायामवतार्यन्ते । तदाशयमिति सौत्रान्तिकानामाशयः सर्वशन्यत्व इत्येवमनुरुध्य प्रकल्प्य । सर्वति सर्वशून्यतार्थं तदुपदेशार्थमधिकारित्वेन प्राप्यन्ते । ये इति तृतीयाः । ये पुनरिति चतुर्थाः । देशनेति । लोकनाथानां बुद्धानाम् । देशना आगमाः । प्राण्यभिप्रायवशानुसारिण्यः शून्यताप्रतिपत्त्युपायैः क्षणिकसर्वास्तित्वादिभिः । लोके श्रोतृसमुदाये बहुधा भिद्यन्त इत्यर्थः । भेदमा गम्भीरति अगाधो गम्भीरस्तद्विपरीत उत्तानः स्थूलदृष्टियोग्यस्तद्रूपेण कचिदन्थप्रवेशः । उभयलक्षणा ज्ञानमात्रास्तित्वयाह्यास्तित्वलक्षणा । तत्प्रतिपादिनी भिन्नापि देशना शुन्यतवाद्वयं तलक्षणा तत्तात्पर्यव समिन्नेत्यर्थः । भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्र ये बाह्येति । बाह्यार्थीस्तित्ववा- दिनः सौत्रान्तिकाः द्वितीयाः । संहन्यत इत्यत्र कर्मणः कर्तृत्वविवक्षायां कर्तरि लकारः 'कर्म- वकर्मणा तुल्यक्रियः' इति सूत्रेण कर्मवद्भावे यगात्मनेपदे अभूतामित्याशयेनाहुः संघातभावं प्रामोतीति । परमाण्विति न तु ध्यणुकादिभावं प्राप्तः । एक इति इत्युक्तं भाष्य इति शेषः । पृथिव्यादिभूतं च द्रव्यं रूपादिगुणानाश्रित्येत्याशयेन रूपादीति भाष्यं व्याकुर्वन्ति तत्र-रूपेति रूपं रसो गन्धः स्पर्शो येषु ते रूपरसगन्धस्पीः । कठिनेति प्रत्यक्षात् 'यत्कठिन सा पृथ्वी' इति श्रुतेस्तु न बाह्यत्वात् । एवमग्रेऽपि । प्रेरणेति प्रकणेरणं चलनम् । भौतिकेति भविष्यद्भौतिकेत्यर्थः । एतदिति भूतभौतिकातिरिक्तम् । तदतीति - रूपादिगुणातिरिक्तम् ।

·श्रीमद्वासूत्राणुभाष्यम् । [अ०२ पा० २०४ सू०१८ माप्यप्रकाशः। क्षणिकत्वं तु युद्धवचनात् । क्षणिकाः सर्वसंस्काराः संस्थित्यन्त इति । उत्पत्तिमन्त इत्यर्थः । एवमयं भूतसमुदायो बाह्य एकः। द्वितीयश्चित्तश्चैतिकरूप आभ्यन्तर समुदायः । स च रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराख्यस्कन्धपश्चकसमुदायात्मकः । तत्रं रूप्यन्त एभिरिति वा, रुप्यन्त इति वा व्युत्पत्या सविपयाणीन्द्रियाणि रूपस्कन्धः । केचित्तु शरीरं तमाहुः । तदा आभ्यन्तरपदस्याध्यात्ममित्यर्थः । अहमित्याकारं रूपादिविषयमिन्द्रियादिजन्यं ज्ञानं विज्ञानस्कन्धः । स एव क्षणिकविज्ञानसंताना, कर्ता भोक्ताहमित्यभिमानादात्मेत्युच्यते, न त्वेतदतिरिक्तः कथिन्नित्य आत्मास्तीति । केचित्तु यसिन् कर्मानुभववासनाः शेरते तई आशयापरनामकमालयविज्ञानमेवात्मेत्याहुः । प्रियाप्रियानुभवविषयसंस्पर्शे सुखदुःखतद्रहित विशेषावस्था या चित्तस्य जायते सा चेदनास्कन्धः । क्वचित्तु यथा स्वस्तिमती गौरिति खस्तिमत्तया गौरुपलक्ष्यते, जेन गृहं दण्डेन पुरुष इत्युपलक्षणप्रत्ययो वेदनास्कन्ध इति ध्याख्यायते । सविकल्पः प्रत्ययः संज्ञासंसर्गयोग्यः प्रतिभासो यथा डित्थः कुण्डली गौरो बामणो गच्छतीत्यादिः स संज्ञास्कन्धः। रागादयः क्लेशाः, मदमानमात्सर्यादय उपक्केशार, धर्माधर्मों चेति संस्कारस्कन्धः । स्कन्धशब्दः समूहवाची । अयं स्कन्धपञ्चकरूप आध्यात्मि- कत्वादाभ्यन्तरः समुदायः । एवं पुजद्वयस्वीकारेण सकललोकयात्रानिर्वाहे सति नास्त्यय. रश्मिः। सर्वसंस्कारा इति रागादयः क्लेशाः मदमानमात्सर्यादय उपक्केशाः धर्माऽधौं चेति संस्काराः । संस्थित्यन्त इति संस्थितेरन्ते । कीदृशा इत्यकाहायामाहुः उत्पत्तिमन्त इति । अयमिति परमाणुहेतुका । अयं च पञ्चस्कन्धहेतुक इति तान्विवृण्वन्तो रूपेत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म स चेति । समुदायात्मक इति । एतद्वयमेवाशेपं जगन्नातोऽधिकं किंचिदस्ति । रूप्यन्त इति का विमोहने दिवादिः, रूप्यन्ते मुद्यन्ते एमिः सविपयेन्द्रियैरिति रूपस्कन्ध इत्येकवचनानुरोध- खादाहुः रूप्यत इति रूप्यते मुह्यतेऽनेन रूपस्कन्धेन जन इति । केचिदिति रूपायतिरिक्त- द्रव्याभाववादिनः । शरीरं तु द्रव्यादिरहितं बहिरित्याग्यन्तरः समुदाय इति कथं तबाहुः तदेति । अध्यात्ममिति आत्मानमालयविज्ञानमधिकृत्य, आत्मन्यालयविज्ञाने इत्यध्यात्म- मिति वा । अहमिति महमित्याकारं ज्ञानमिति योजना ।' ननु विज्ञानस्कन्धः क्षणिक इत्युक्तक्षणे विज्ञानस्कन्धानुमवयाप इत्यत आहुः स एवेति । तथा च संतानत्वाददोषः । क्षणिकविज्ञान- संतानखरूपमाहुः कर्तेति । आत्मेति संतानद्वाराऽततीत्सात्मेति । कर्मान्विति कर्मानुमवाभ्यां जन्या वासनाः रागसंस्कारादयः । आशयेति तथा चाशेरतेऽस्मिन्नित्याशयः । प्रियेति प्रियाप्रिय- योर्वस्तुनोरनुभषे उदासीनविषयसंस्पर्श प्रियेण सुखमप्रियेण दुःखमुदासीनेन तद्रहितावस्थेति विवेकः । उपलक्ष्यत इति । तथा च स्वस्तिमत्तयोपलक्षणप्रत्ययः । उपलक्ष्यतेनेन स्वस्तिमत्वादिनेत्युप- लक्षणम् । सविकल्प इति वैशिष्टयावगाही प्रत्ययः । अयं तु भ्रमात्मकः । अलीकघटत्वादिसामान्य- विषयत्वात् । घटपटत्वसंसर्गावगाही सविकल्पः । अन कस्य संसर्ग इत्यत आह संज्ञेति । संज्ञायाः संसर्गः तद्योग्यः प्रतिभासः डित्य इत्यादि । इमे प्रत्ययाः. हित्यत्वकुण्डलगौरवशायम: स्वगमनवैशिष्टपं- पुजेऽवगाहमानाः डित्यादिसंज्ञासंबन्ध योजयन्ति' आध्यात्मिकेति अध्यात्म- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । जीवस्य संसारः। तदपगमे मोक्ष इति । तत्र उभयहेतुकेऽपि समुदाये जीवस्य तदप्राप्तिः क्षणिकत्वात् । सर्चक्षणिकत्वे जीवमात्रक्षणिकत्वे चा तदभाप्तिः ॥१८॥ भाष्यप्रकाशः। " यवी, नाण्यात्मा नित्यः । किंतु पुञ्जात्मके समुदाये बाह्याभ्यन्तरभेदेनाऽनात्मात्मविभा- गोऽययवित्यैकत्वादिनमथ भवति । अयं च समुदायो नेश्वरहेतुकः । तदनङ्गीकारात् । किंतु पृथिव्यादिकं स्कन्धपञ्चकं चेत्युभयहेतुक इति । तदुभयसंवन्धे निर्वावस्थदीपवत् पूर्वोक्त- क्षणिकविज्ञानसंतानात्मकस्य जीवस्य रूपवेदनासंज्ञासंस्कारस्कन्धात्मकः संसार आसंस्कार- क्षयात् क्षणपरंपरयाऽवतिष्ठते । क्षीणे तु संस्कारस्कन्धे तैलादिक्षये प्रदीपयदेव निर्वाणमृच्छति । सेयमभावप्राप्तिरेव मोक्ष इति । तदिदं दृप्यते । तत्रैवमुभयहेतुकेऽपि समुदायेऽङ्गीक्रिय- माणे जीयस्य तदप्राप्तिस्ताक्संसारस्यासिद्धिः । कुत इत्याकाङ्कायां पुआत पुञ्जोत्पत्तिसूचितं हेतुमाहुः क्षणिकत्वादिति । युद्धवचसा क्षणिकत्वाभ्युपगमात् । उक्तं विभजन्ते सर्व: त्यादि । सर्वक्षणिकत्वे तेषां निर्व्यापारतया नश्वरतया च समुदायघटनानुपपत्त्या कथंचित् स्वमायादिना समुदायघटनाङ्गीकारे या तत्तद्विधशरीराणां पर्यायेण घटनायाः परिमाणभेदादे- थानुपपत्त्या रूपस्कन्धसंबन्धसासंभवात् तन्मूलकस वेदनादिस्कन्धात्मकस संसारस्यामाप्तिः । विज्ञानस्कन्धात्मकजीवमानक्षणिकत्वे तु तस्य नटत्वादेव संसाराद्यप्रातिः । तथा च कारणभूतस्य पुञ्जस क्षणिकत्वेन कार्योत्पत्तेरशक्यवचनत्वादसंग पुञ्जस कारणत्वमित्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु-परमाणुहेतुके भूतसमुदाये, भूतहेतुके शरीरेन्द्रियविषयसमुदाये चाभ्युपगम्यमानेऽपि जगदात्मकसमुदायानुपपतिः । परमाणूर्ना भूतानां च क्षणिकत्याभ्युपगमा- दिति न्याकृत्यैतदेव व्युत्पादयामासुः । रदिमः । मान्यन्तरसमुदायस्तेनोच्यत इत्याध्यात्मिकस्तत्त्वात् । पटोवयव्येक इति प्रत्ययमपलपति अवय- पित्वेति । अयं चेति द्वित्वावच्छिन्नः । तदुमयेत्यादिमाघ्यं विवृण्वन्ति स्म किं त्विति । पूर्वोक्तति विज्ञानस्कन्धविवरणसमय उक्तः । आसंस्कारेति संस्कारस्कन्धक्षयममिव्याप्य । निर्वाणमिति मोक्षम् । सेयमिति निर्हेतुकी संस्कारस्कन्धक्षयात्माभावस्य प्राप्तिः । दूप्यत इति तत्र उभयेत्यादिभाष्येण दूप्यते । तदाप्यं विवृण्वन्ति स्म तत्रैवमिति । तंदप्राप्तिरिति व्याख्येयमिदम् । पुादिति परमाणुपुक्षात् । क्षणिकत्वादिसूत्रेण वा। कचिरपुस्तकेऽयं हेतुः सूत्रत्वेन लिखित इति । बुद्धति 'क्षणिकाः सर्वसंस्काराः संस्थित्यन्ते' इति बुद्धवचसा । क्षणिकत्वेति । क्षणिकत्वं च द्वितीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वम् । क्षणलक्षणं वेतन्मतपणसमाप्ती वक्तव्यम् । उत्तमिति हेतुं सूत्रं वा । तेपामिति परमाणनाममीलितानामीश्वराभावेन तदिच्छाजन्यव्यापारामावेन निापारतया। सौत्रान्तिकमतमनूद्य द्पयन्तो जीवमात्रेति भाष्यं विवृण्वन्ति विज्ञानस्कन्धेति । तस्येति विज्ञानस्कन्धस्य । असंगतमिति । मत ईश्वरा- कार्यमिति मन्तव्यमिति भावः । एतदिति समुदायानुपपत्तिव्याकरणमेव । तथा च भाप्यम् 'क्षणविनाशिनः परमाणवो भूतानि च कदा संहती व्याप्रियन्ते कदा वा संहन्यन्ते कदाच विज्ञानविषयीमूताः कदा च हानादिव्यवहारास्पदतां भजन्ते को वा विज्ञानात्मकं च विपयं स्पृशति कम विज्ञानात्मकमयं कदा वेदयते । के वा. विदितमय कश्च कदोपादत्ते स्पष्ट हि.

·भाष्यप्रकाशः। श्रीमद्भहसूनाणुभान्यम् । [अ०२ पा० २ ०४ सू०१९ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॥ १९ ॥ सर्वक्षणिकत्वेऽपि पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरप्रत्ययविषयत्वात् कारणत्वात् संततेरेव भास्कराचार्यास्तु-परमाण्यादीनामचेतनत्वात् क्षणिकत्वानित्यस भोक्तुः प्रशासितु- वेश्वरस्य संहन्तुरनभ्युपगमाच न स्थूला पृथिवी संभवेत् । परमाणपश्चातीन्द्रियाः । न तैः स्थूल- व्यवहारः । येन च स्थूलव्यवहारः स तु नास्तीति लुप्यते लोकयात्रैत्याहुः । एवमेव शांकरा अपि । एतदेव किंचिद्वलक्षण्येनान्येऽन्याहुः ।। १८ ।। इतरेतरमत्स्यत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमाननिमित्तत्वात् ॥१९॥ एवं क्षणिकरवपणे समाधि सूत्रांशेनाशक्यांशान्तरेण परिहरतीत्याहुः सर्वत्यादि । अप्राप्तिरिति पूर्वसूत्रादवानुवर्तत इति बोध्यम् । प्रत्ययः कारणसमवायः । इतरेतरं प्रत्यया इतरेतरमत्ययाः तेषां भावस्तत्त्वं तसाद ल्पब्लोपे पञ्चमी । तत् प्राप्य वा ! अयमर्थः । अविद्यादिभ्यो जन्मादयो जन्मादि- भ्यश्चाविद्यादय इति चक्रवत्परिवृत्तौ सर्वक्षणिकत्वेऽपि न कारणव्यक्ति प्रति कार्यव्यक्तः रश्मिः। नष्टस्पृष्टश्च नष्टः तथा वेदिता विदितश्च नष्टः कथं चान्येन स्पृष्टमन्यो वेदयते कथं चान्येन विदितमर्थमन्य उपादत्ते । संतानानामेकत्वेऽपि संतानिभ्यस्तेषां वस्तुतो वस्त्वन्तरत्वानन्युपगमान्न तन्निबन्धनं व्यवहारादिकमुपपद्यत' इति । सौत्रान्तिकमतं दपयन्ति परमाणवादीनामिति । न स्थूलेति ईश्वरमन्तरेणेति ज्ञेयम् । येनेति अवयविना । नास्तीति समुदायेनान्यघासिया नास्तीत्यर्थः । अन्य इति मावा अन्ये । वैलक्षण्यं वेतत् समुदायबैकहेतुखं न युज्यते, अन्यतरादर्शनप्रसङ्गात् । उभयहेतुकेप्यन्योन्याश्रयत्वात्स्थूलपृथिव्यादरप्राप्तिः । स्वभाववादे तु सर्वदा समुदायत्वं स्वादिति भाष्येऽन्योन्याश्रयः । स च पृथिव्यादिभूतसमुदाये सति रूपादिस्कन्धसमुदाय- स्तस्मिन्सति च तत्समुदाय इति । यत्तु सविकल्पकं भ्रम इति तन्न । सामान्यादेः सत्त्वेन तद्विपयकज्ञानस्य भ्रमत्वायोगात् ॥ १८ ॥ इतरेतरमत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॥ १९ ॥ परिहरतीति सूत्रकारः । सर्चेत्यादीति । सर्वक्षणिकस्व इति भाष्ये पाठं मत्वोक्तम् । कारणेति इति नास्तिकैरुच्यते । इणूपातोर्मत्वर्थीयाप्रत्ययमादायेत्यत्रापि प्रत्ययः कारणसमवाय इति व्याख्येय- मित्यर्थः । अयधातोरजिति विशेषः पूर्वस्मात् । प्रत्ययत्वं तु हेतुं हेतुं प्रत्ययन्ते गच्छन्तीति व्युत्पत्येत्यर्थ इति द्वितीयसूले स्फुटम् । इतरेतरमिति इतरदिति विग्रहे कर्मव्यतिहारसूने द्विते समासबद्भावे च मुवलकि इतरेतरपदात्सुः । अदडादेशस्तु न 'स्त्रीनपुंसकयोरुत्तरपदस्थाया विभक्तराम्मावो वाच्या' इति वार्तिकादाम् । न च सामान्ये नपुंसकत्वेऽपि पहुवचनं स्यादिति वाच्यम् । आमः सर्वविभक्त्या- देशत्वात् इतरे इति विग्रहोऽपि संभवी । तदेतरेतरे इति प्रत्यया इति विग्रहः । तस्मादिति । तथा चेतरेतरकारणसमवायत्वादियों जातः । अयं हेतः सर्वक्षणिकत्वेन जीवस्य संसाराप्रातिरुक्ता सा नेत्यत्र भवति । पूर्वस कारणत्वमुत्तरस क्रियाविषयत्वं प्राप्यैव भवति । इदमप्युत्तरसूने 'प्रतीत्यसमु- सादलक्षणमुक्तम्' इत्यादिना स्फुटिप्यति तदाहुः ल्यब्लोप इति । 'ल्यव्लोपे कर्मण्यधिकरणे च' इति पयमी । तत्माप्पेति इतरेतरप्रत्ययत्वं प्राप्य । सोयं प्रत्ययशन्दस प्रत्ययविषये लक्षणार्थो न तु यथाश्रुतमित्याशयेनाहुः अयमर्थ इति । माष्यं विवृण्वन्ति स्म अविद्यादिभ्य इति । चक्रव- दिति कुलालचक्रवत् । कारणव्यक्तिमिति विज्ञानव्यक्तिजंडव्यक्तिछ । एवं कार्यव्यक्तिरपि ज्ञेया ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । जीवत्वावडत्वाच न काप्यनुपपत्तिरिति चेन्न । उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् । अनु- संधानाभ्युपगमे स्थिरत्वापत्तिः। संबन्धवियोगार्थ को वा यतेत । स्थैर्याभावात् समुदायानुपपत्तिश्च ॥ १९॥ भाष्यप्रकाशः। प्रत्ययता, किंतु पूर्वपूर्वप्रत्ययस्य उत्तरोत्तर प्रत्ययो विपयः क्रियागोचर इत्युत्तरोत्तरप्रत्ययविपयत्वं प्राप्य पूर्वपूर्वस्य प्रत्ययस्य कारणत्वाद्, उत्तरोत्तरक्षणिकविज्ञानसंततेरेच जीवत्वात् तादृशार्थ- संततेरेव जडत्वाच संतत्यात्मकस्स जीवस्य संतत्यात्मकरूपस्कन्धसंबन्धेन तादृशे वेदनादि- स्कन्धात्मके संसारे तादृशसंस्कारस्कन्धेन नानाविधशरीरपरिमाणादिभेदसिद्धेः संस्कारविरामा- देवाभावरूपमोक्षसिद्धिर्न खत इति न काऽपि पुञ्जकारणतायामनुपपत्तिरिति चेत् । न । कुतः । उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् । ये हि प्रत्ययास्त उत्पत्तिमा प्रति निमित्तभूताः सदृशीं संत- तिमुत्पाद्य नश्यन्ति | तथा सति विज्ञानसंततिरूपस्य जीवस्य पूर्वकालीनप्रियाप्रियसंस्पर्शाननु- संधानात् कथं वेदनादिस्कन्धात्मकसंसारसिद्धिः। अनुसंधानाभ्युपगमे च संतानिनः स्थिर- त्यापत्तिः । संततिरूपस्य जीवस्य क्षणिकत्वेन स्थैर्याभावाद्रूपादिस्कन्धसंवन्धवियोगार्थ को वा रश्मिः। प्रत्ययता कारणसमवायता । समवायस्य कार्यपूर्ववर्तिन्येव निश्चयात् । पूर्वपूर्वेति कारणस्य विज्ञा- नस्स कारणसमवायस्य च । उत्तरोत्तरेति कार्यरूपा प्रत्ययो विज्ञानं जडंवृत्तिः । कारणसमवायश्च क्रियागोचरः कार्यम् । उत्तरोत्तरेति । क्षणिकविज्ञानसंततिस्तु कर्ताहं भोक्ताइमित्याकारिका । तादृशेति उत्तरोत्तरक्षणिकेत्यर्थः । अर्थसंततिरविद्यारूपा । जीवस्येति विज्ञानस्कन्धस्स । विप- येन्द्रियरूपरूपसमूहस्तत्संवन्धन । तादृशे नाम क्षणिके । चेदनादीति चित्तस्य सुखदुःखतद्रहिताव- स्थात्मके आदिशब्देन सविकल्पकप्रत्ययात्मा संज्ञास्कन्धो गृह्यते । संस्कारेति क्षणिकरागादि- क्लेशधर्माधर्मात्मकेन । अभावेति संस्कारस्कन्धक्षयरूपेत्यर्थः । कापीति पृष्टाप्यनुपपत्तिः सर्वक्षणि- कत्वेऽपि । जीवस्य संसारप्रात्यनुपपत्तिः। तथा च क्षणिकत्वेऽपि पूर्वपूर्वकारणरूपपदार्थस्योत्तरोत्तरं कार्य लक्षीकृत्य प्रत्ययस्य कारणसमवायस्य च विपयत्वात्कियागोचरत्वाद्धेतोविपयत्वं प्राप्य वा कारणत्वाद- विद्यादीनां कुलालचक्रवत्परिभ्रमणेन विज्ञानसंततेरेव जीवत्वात् जडसंततेरेव जगत्त्वाच न जीवस्य संसारप्राप्त्यनुपपत्तिरिति चेन्नेति भाध्यार्थः । अत्र क्षणिकत्वेऽपीति न कापीत्यनेनान्वयी । पूर्वपूर्वस्येति तु कारणत्वादित्यनेनान्वेति । प्रत्ययस्येति षष्ठया निरूपितत्वमर्थः । तथा च कारणसमवायनिरूपितं यत्कार्यनिष्ठं विषयत्वं तस्मादित्यर्थः । पूर्वस्य उत्तर इति च विग्रही । उत्पत्तीति व्याख्येयम् । उक्त भाष्यं विवृण्वन्ति स्म ये हीति । प्रत्ययाः कारणसमवायाः। संततिमिति विज्ञानसंततिमुत्पाद्य नश्यन्तीति भवान्मन्यत इत्यर्थः । तथा सतीति क्षणं क्षणं जीवस्यान्यत्वे सति । पूर्वकालीनेति पूर्वकालीनाः मियामियसंस्पर्शास्तेपामननुसंधानात् प्रियाप्रियस्पर्शक्षणसंयन्धिजीवस्य नष्टत्वेन द्वितीयक्षणे जीवस्यान्यत्वादननुसंधानादित्यर्थः । वेदनादीति व्याख्यातम् । अनुसंधानेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म अनुसंधानेति । चक्रवत्परिभ्रमणेऽनुसंधानं संभवतीति तस्याभिप्रायः । जीवस्य नष्ट- त्वाचक्रवत्परिभ्रमणेप्यनुसंधानं न संभवतीत्यभ्युपगमपदसूचितार्थः । संतानिन इति । इदं च विज्ञा. नवादिमतानुसारेणार्थः संभवति । तेनार्थजन्यत्वे सति परमार्थत्वस्य विज्ञानेन्युपगमात् । सर्वक्षणिक- बादिमते तु संतानातिरिक्तसंतानी न विद्यते । सर्वक्षणिकवादिमते स्थिरत्वं न संभवतीत्याहुः संत- तिरूपस्येति । संयन्धेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म रूपादिस्कन्धेति । को वेति । विज्ञानसंततेः --- ·श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम्:। - [अ०२ पा०२ अ०४ सू०२० उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २० ॥ उत्तरोत्पत्तिरपि न संभवति । उत्पन्नस्य खलत्पादकत्वम् । अत उत्तरोत्पत्ति- समये पूर्वस्य नष्टत्यादुत्पत्तिक्षण एच स्थितिप्रलयकार्यकरणसर्वाङ्गीकारे विरोधा. देकमपि न स्यात् ॥२०॥ " भाप्यप्रकाशः। यतेत । परमाणून बाहानामाभ्यन्तराणां च यः सम्हस्तस्यापि स्थैर्याभावात् स्कन्धसमुदा- यानुपपत्तिश्च । अतः क्षणिकानामर्थानामुत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् संतत्यङ्गीकारेऽपि संसारा- पवर्गाच्यवस्थानादसंग पुञ्जस कारणत्वमित्यर्थः ॥ १९ ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २०॥ ननु यथा दीपज्वाला उत्पद्यमानैव संहन्यते विपयीभवति च वया पदार्थान्तरमपि संहसते विषयीभविष्यति चेति शङ्कायामुत्पचिमपि प्यति उत्तरेत्यादि । अत्रापि तदनुत्तिः। सूत्रसाथ व्युत्पादयन्ति उत्तरेत्यादि । उत्पद्यमानस्य संहन्यमानत्व उत्तरोत्पत्तिः कथमिति विचार्य सा तु न संभवति । खर्हेनौ। यतो हेवोर्लोके उत्पन्नस्य जननोत्तरं स्थितस्योत्पादकत्वम् । स्थितिक्षणस्तु न त्वन्मते । नाशक्षणे तूत्पादकत्वं न क्यापि दृष्टम् । नाराश्च त्वन्मते अजन्मा अन्यं असत्येव । अत उत्तरोत्पत्तिसमये पूर्वस्य नष्टत्वादुत्तरानुत्पत्त्या, उत्पत्तिक्षण एव खस्थितिखकारणप्रलयखकार्यकरणादि सर्वा- ङ्गीकारे परस्परविरोधात् कार्यकारणभावविरोधाच एकमपि न स्यादित्येवमप्यनुपपत्या च समुदायस्थ संसारादेवाप्राप्तिरित्यसंगतं पुञ्जस्य कारणत्वमित्यर्थः । रश्मिः। क्षणिकत्वादिति भावः । तथा च मोक्षासिद्धिः । स्थैर्यसादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म परमाणूना- मिति । असंगत मिति । तथा चेश्वरस्य कारणत्वमिति भावः ॥ १९ ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥२०॥ संहन्यत इति । संघातभावं प्राप्नोति । संहस्य व इति कर्मकर्तरि प्रयोगः । 'अनुदात्तोपदेश' इति सूत्रेणानुनासिकलोपः । वस्तुतस्तु संहनिष्यत इत्येव । 'ससिसीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदशां वा चिण्वदिट्च' इति सूत्रात् । अतो हसे हसने इत्यत उपसंसृष्टालद। इति शङ्कायामिति समुदायोपपत्तिशायाम् । दूपयतीति सूत्रकारः । अनुप- त्तिरिति अप्राप्तेरनुवृत्तिः । उत्पन्नस्येति भाष्ये परमाणुपुष उत्पन्नपदार्थः । तस्य कारणमुत्पथमान- परमाणुरिति तस्य व्यवस्थामाहुः उत्पद्येति परमाणोरित्यर्थः । परमाणुपुत्राय संहन्यमानत्वे तेनोत्तरक्षणे नप्टेन । उत्पन्नस्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म खलुरिति । उत्पन्नस्यति परमाणुपुक्षस । उत्पादक स्वमिति । तथा च प्रथमक्षणे कारणसमवायात्मिकोत्पत्तिः, द्वितीयक्षणे स्थितिः, तृतीयक्षण उत्पादक- त्वम् । नाशेति द्वितीयक्षणो नाशक्षणस्तस्मिन् । अजन्मेति मागभाववत् । अनादिः सान्त प्रागभाव इति । न तु ध्वंसवत् सादिरनन्तः । सादिरनन्तो ध्वंसामाव इति । अत उत्तरेत्यादिमायं विवृण्वन्ति स्म अत इति । अजन्मलादेतोः, पूर्वक्षणे कार्योसत्तिः । द्वितीयक्षणे · नाशो- सत्तिः, तृतीयक्षणे , कार्यनाश इति न भवति किंतु द्वितीयक्षणे कार्यनाश इति । उत्तरेति द्वितीपक्षणे कार्योत्पत्याश्रये । 'उत्तरेति कार्यानुत्तत्या । उत्पत्तीत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति । म उत्पत्तीत्यादि । बादिशब्देन, मागभावः ।, परस्परेति सित्युत्पत्योः सहानवस्थानल. क्षणविरोधादेवमन्यत्र कृतिविषयत्वरूपकार्यमावः आविर्भावकशक्त्याधारत्वरूपकारणभावस्तयोः .

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाप्यप्रकाशा शंकराचार्यास्तु यद्यपि भोक्ता प्रशासिता वा कविचेतनः स्थिरः संहन्ता क्षणिकवादिमते नास्ति, तथाप्यविद्यासंस्कारविज्ञाननामरूपपडायतनस्पर्शवेदनाहष्णोपादानभवजातिजरामरणशो- कपरिदेवनादुःखदुर्मनस्त्वानामितरेतरकारणत्वेन चक्रवत् परिवृत्तेरुपपद्यते लोकयात्रा । तस्या चोपपद्यमानायां न किंचिदपरमपेक्ष्यते । एते चाविद्यादयो भामत्यामेवं विवृताः । तथाहि । बुद्धेन संक्षेपतः प्रतीत्यसमुत्पादलक्षणमुक्तम् इदं प्रत्ययफलम्' इति । इदं परिदृश्यमानं प्रत्ययस्य वक्ष्यमाणलक्षणहेतुसमवायस्य फलं कार्यमित्यर्थः । 'उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा स्थितवैपां धर्माणां धर्मता, 'धर्मस्थितिता धर्मनियामकता प्रतीत्यसमुत्पादानुलोमता' इति । अर्थ पुनरयं प्रतीत्यसमुत्पादो द्वाभ्यां भवति, हेतूपनिवन्धता, प्रत्ययोपनिवन्धतश्च । स पुनर्द्विधा । पाह्य आभ्यन्तरश्च । वत्र बाह्यस्य प्रतीत्यसमुत्पादसायं हेतूपनिबन्धः । यदिदं पीजाद१रोज- नुराद पत्रं पत्रात् काण्डं काण्डानालो नालाद् गर्भो गर्भाच्छूक शूकात् पुष्पं पुष्पात् फल- मिति । असति बीजेऽङ्कुरो न भवति । एवमग्रेऽपि फलपर्यन्तं द्रष्टव्यम् । सति तु बीजेऽङ्कुरो भवति । एवमग्नेऽपि फलपर्यन्तम् । तत्र वीजस्य नैवं ज्ञानं भवति यदहमङ्करं निर्वतया- मीति । तथा अङ्कुरस्याप्येवं ज्ञानं न भवति यदहं बीजेन निर्वर्तित इति । एवं सर्वत्र । तस्मादसत्यपि चैतन्ये असत्यपि चान्यसिन्नधिष्ठातरि वीजादीनां कार्यकारणभावनियमो दृश्यते इत्युक्तो हेतूपनिवन्धः । अथ प्रत्ययोपनिबन्धः प्रतीत्यसमुत्पादस्योच्यते । तत्र प्रत्ययो नाम हेतूनां समवायः । हेतुं हेतुं प्रत्ययन्ते हेत्वन्तराणीति तेपामयनानां भावः प्रत्ययः समवाय रश्मिः। सहानवस्थानलक्षणविरोधादित्यर्थः । शंकरेति, इतरेतरसूत्र । संहन्ता संघातभावं प्राप्तः । अवि- वेत्यादि व्याख्याताः व्याख्यास्यन्ते च । यात्रेति प्रवाहः । प्रतीत्येति इदं प्राप्यायं समुत्पाद इत्यस्य लक्षणम् । प्रतीत्येति ल्यपन्तम् । लक्षणसूत्रमाह इदमिति । परिदृश्यमानमिति कार्यम् । वक्ष्यमाणेति अत्रैवाने वक्ष्यमाणस्य । कार्यमिति । न चेतनस्य कस्यचिदित्यर्थः । तथा चायं प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यर्थः । अत्र कारणीभूतस्य हेतूपनिबन्धस्य संग्राहकं बुद्धसूत्रमुदाहरति उत्पा- दाद्वेति । तथागतानां युद्धानां मते । धर्माणां कार्याणां कारणानां च या धर्मता कार्यकारण- भावरूपा उत्सादादनुत्पादाद्वा स्थिता धत्त इति धर्मः कारणम्, धियत इति धर्मः कार्यम् , यस्मिन्सति यदुत्पद्यते वसति च नोत्पद्यते तत्तस्य कारणं कार्य च । न चेतनः क्वचित्कार्यसिद्धयेऽपेक्षितव्य इत्यर्थः । स्थिता धर्मतेति पदद्वयं सूत्रकृत्वयमेव विमजते धर्मेति । कार्यस्य धर्मस्य कारणादनतिप्रसङ्गेन काल- विशेषे स्थितिर्भवतीति तलप्रत्ययः । एतस्यार्थः धर्मनीति धर्मस्य कारणम्य धर्म प्रति नियाम- कता। नन्वेवंविधमेव कारणत्वं चेतनादृते न सिद्ध्यति तत्राह प्रतीत्येति । सति कारणे प्रतीत्य तत्राप्य समुत्पादसानुलोमतानुसारिता या सैव धर्मता सा चोत्पादादनुत्पादाद्वा धर्मस स्थिता न चेतनः कश्चिदुपलभ्यत इत्यर्थः । सूत्रद्वयं व्याचष्टे अथेति । हेतूपैति हेतोरेकस्य कार्येणोपनियन्धः । प्रत्ययोपेति प्रत्ययानां मिलितानां नानाकारणानां कार्येणोपनियन्धः । स इति प्रतीत्यसमुत्पादः । अयमिति यदिदमिति वक्ष्यमाणः । हेतूपनियन्धे उदाहरणमुक्त्वा तेनैवोत्पादाद्वेति सूत्रं योजयित्वानु- सादेत्यादि सूत्रांशं सोदाहरणं योजयति असतीति । एवमग्र इति असत्यकुरे पत्रं न भवतीत्ये- 1 वम् । एवमग्रेऽपीति सति त्वहरे पत्रं भवतीत्येवम् । अत्र चैतन्य चीजादीनामभ्युपगम्यते किंवा तदतिरिक्तस्य कस्यचिद्भोक्तुः प्रशासितुर्वा, नाय इत्याह तत्र वीजस्येति । न द्वितीय इत्याह असत्य: - पीति । प्रत्ययोपेति इण्धातोर्मत्वीयाचप्रत्ययान्तस्य रूपम् । प्रतीत्येति बास्सैव । अयना- SR.सु.र.

·! श्रीमद्रासूत्राणुमाष्यम् । [१०२ पा० २ ० ४ सू०२० माध्यप्रकाशा T इति यावत् । ते च हेतवः पृथिव्यादयः षड् घातवः । पण्णां धातूनां समवाया चीजहेतुरकरो जायते । तत्र पृथिवीधातु/जस्य संग्रहकृत्यं करोति येनाङ्करः कठिनो भवति । अधातुवर्षीजें तेहयति । तेजोधातुर्षीजं परिपाचंयति । वायुधातु जमभिनिर्हरति यतोऽङ्गुरो वीजानि- गच्छति । आकाशधातुजसानापरणकृत्यं करोति । ऋतुधातुरपि वीजस परिणामतां करोति। तदेतेपामविकलानां धांतूनां समवाये चीजे रोहत्यङ्करो जायते, नान्यथा । तत्र पृथिवी- धातोनवं ज्ञानं भवत्यहं बीजस्य संग्रहकृत्यं करोमीति । एवं धात्वन्तरस्यापि । 'तथाङ्करस्यापि नैवं ज्ञानं भवत्यहमे मिः प्रत्ययनिवर्तित इति । यथायं बाह्यः प्रतीत्यसमुत्पादों द्वाभ्या कारणाम्या भवति तथैवाध्यात्मिकोऽपि प्रतीत्यसमुत्पादो हेतूपनिवन्धमत्ययोपनिषधाभ्यां भवति । तत्रा. स्वाध्यात्मिकस्स स्वयं हेतूपनिवन्धः । यदिदमविद्याप्रत्ययाः संस्कारादयो यावझातिप्रत्यय जरामरणादीति । अविद्या घेनाभविष्यव, नैवं संस्कारा अजनिप्यन्त । एवमग्रेपि । तत्राविद्याया नैवं ज्ञानं भवत्यहं संस्कारानमिनिर्वर्तयामीति । संस्काराणामपि नैवं ज्ञानं भवति वयमविद्यया निर्तिता इति । एवमग्नेऽपि । एवं च सत्वविद्यादिष्ववेतनेषु चेवनान्तरानधिष्ठितेष्वपि : संस्का. रादीनामुत्पत्तिर्यथा पीजादिषु सत्वरादीनाम् । इदं प्रतीत्य प्राप्येदं समुत्पद्यत इत्येताय- मानस दृष्टत्याचेतनाधिष्ठानस्सानुपलब्धे । इति हेतूपनिबन्धः । 11.. अथ प्रत्ययोपनिषन्धः पृथिव्यासेजोयायवाफाशविज्ञानधातूनां समवायाद्भवति । तत्र कायस्थ पृथिवीधातुः काठिन्यं निर्वर्तयति । अन्धातुः कार्य संयति । तेजोधातः कायसा- शिवपीते परिपाचयति । वायुधातुः कायस श्वासादि करोति । आकाशधातुः कायस्यान्ता सुपिरं करोति । यस्तु नामरूपाहुरमभिनिर्वर्तयति पञ्चविज्ञानकार्यसंयुक्तं सासवं च मनो. विज्ञानं सोऽयमुच्यते विज्ञानधातुरित्ययं प्रत्ययोपनिबन्ध: । यदा पायाध्यात्मिका: पृथिन्या- दिघातयो भवन्त्यविकलास्तदा सर्वेषां समवाया कायस्योत्पत्तिर्भवति । सोऽयं प्रतीत्यसमु. साद आध्यात्मिका । अनापि पूर्ववदेव धातूनां नैवं ज्ञानं भवति यत्- कायसैवद् वयं रश्मिः। नामिति हेवन्तराणाम्। नन्दादित्वाल्युः। पीजहेतुरिति धीज हेतुर्यस्य । अभिनिरिति पहि- निर्गमनानुकूलच्यापारयुक्तं करोति । यत इति कर्मणः । अनावरणं पीजस्यान्येन । ऋत्विति कालाः पास्यात्मकाः । परिणामितामिति वृक्षादिरूपेणान्ययामावम् । समवाय इति हेत्वन्तरे, रोह- तीति सप्तम्यन्तम् । द्वाभ्यामिति हेतूपनियन्धप्रत्ययोपनिषन्धाम्याम् । आध्यात्मिक इति आम्पन्तरः । उदाहरति स पदिदमिति । अपियेति अविद्यया प्रत्ययाः कारणानि । संस्कारेति संस्कारस्कन्धोक्तमारभ्य यावजातिप्रत्ययं जातिरूपं कारणम् । यावध जरामरणादि तत्सर्वमा- ध्यात्मिकस्य प्रतीत्यसमुत्पादस हेतूपनिबन्ध उदाहरणमित्यर्थः ।। अविधासत्तां साधयति अविद्या घेदिति । लक्षणिकलात् । अग्र इति अवाग्रे किंतु पृथिव्यादिकं स्कन्धपत्रकं चेत्यादिनोक्तेः । वमिति पीनादिकम् । इदमहरादिकम् । अथ प्रत्ययेति प्रत्ययः कारणान्तरम् । विज्ञानस्येश्वरे प्रयोगमालोच्येश्वरं निपटु विज्ञानं धातुं न्याचष्टे. यस्त्यिति । नामरूपेति नाम देवदत्तादिनाम: शुमादिरंपसारस्पामिनिर्वर्तन करोति । अङ्करस्य कललंबुगुदादिनामरूपाणि । पञ्चेति पञ्चमी रूपादि- विषयविज्ञान कार्थः संयुक्तम् । आप्तयत्यनुगच्छति कतारमित्यासकः कर्म तत्सहितम् । समनन्तरप्रत्य- रूपम् । विज्ञानधातुरिति । अयं प ठयविज्ञानमित्यर्थः । कामखेतदिति । एतए उसाला!

·भाग्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशः। . . निर्वर्तयाम इति । नापि कायस ज्ञानमहमेभिः प्रत्यौनिवर्तित इति । अथ च पृथिव्यादि- धातुभ्यः स्वयमचेतनेभ्यश्चेतनान्तरानधिष्ठितेभ्योऽप्यकुरस्येव. कायस्योत्पत्तिः । सोऽयं प्रतीत्य- समुत्पादो दृष्टत्वान्नाऽन्यथयितव्यः । तत्रतेष्वेव पट्सु धातुष्वेकसंज्ञा पिण्डसंज्ञा नित्यसंज्ञा सुखसंज्ञा सत्त्वसंज्ञा पुद्गलसंज्ञा, मनुजसंज्ञा, मातृदुहितसंज्ञा अहंकारममकारसंज्ञा । सेयमविद्या अस्य संसारानर्थमारस्य मूलकारणम् । तस्यामविद्यायां सत्यां विपयेषु प्रवर्तन्ते ये रागद्वेपमोहास्ते संस्काराः । वस्तुविषय विज्ञप्तिर्विज्ञानम् ।, विज्ञानाचत्वारो ये रूपिणः उपादानस्कन्धा- स्तनाम । तान्युपादाय रूपममिनिर्वर्तते । वदैकध्यमभिसंक्षिप्य नामरूपमुच्यते शरीरं, शरीर- स्यैव कललवुवुदायवस्थाः । नामरूपसंश्रितानीन्द्रियाणि पडायतनम् । नामरूपेन्द्रियाणां त्रयाणां सन्निपातः, स्पर्शः । स्पर्शाद्वेदना सुखादिका । वेदनायां , सत्यां कर्तव्यमेतत्सुखं पुन- मयेत्यध्यवसानं तृष्णा | तत उपादानं वाकायचेष्टा भवति । ततो भवो धर्माधर्मों । भवत्यसा- अन्मेति व्युत्पतेः । तद्धेतुका स्कन्धप्रादुर्भावो जातिः । जन्महेतुका उत्तरे जरामरणादयः । तेषु जरानाम जातानां स्कन्धानां परिपाकः । स्कन्धानां नाशो मरणम् । प्रियमाणस्य मूढस्य सामिलापस पुत्रकलत्रादावन्तहः शोकः । तदुत्थं हा मातर्हा पुत्रेत्यादिप्रलपनं परिदेवना। पञ्चविज्ञानकायसंयुक्तमसाध्वनुभवनं दुःखं, मानसं च दुःखं दुर्मनस्त्वमिति । एवंजातीयंका. थोपायास्ते उपक्लेशा गृह्यन्ते । तेऽमी परस्परहेतुका जन्मादिहेतुकाचाविद्यादयोऽविद्याहेतुकाचं जन्मादयो घटीयत्रवदनिशं वा वर्तमानाः सन्तीति भामत्युक्तं विवरणम् । तथा चायं सूत्रार्थः । एतेपामविद्यादीनामितरेतरप्रत्ययत्यात परस्परहेतुसमवायरूपत्वादेतरविद्यादिभिराक्षिप्त.. संघात इति संघाताप्राप्तिरूपद्पणस न संसर्ग इति चेत् । न । कुतः । उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् । रश्मिः। प्रत्ययैरिति । पृथिव्यादिधातुभिः कारणान्तरैः । एकसंज्ञेति । एकः काय इति । देहाकारेण परिणतेषु धातुपु शिरःपाण्यादिसत्वेन पिण्डसंज्ञा । एकैकस्मिन्काये नित्यसंज्ञा । सत्त्व- संज्ञा प्राणिसंज्ञा । पूर्यते गलतीति व्युत्पत्या पुद्गलसंज्ञा वृद्धिहाससंज्ञा । यस्त्विति नालयत्वादिविशेपानपेक्ष्याऽपि तु सामान्येन वस्तुविषयेत्यर्थः । एवमविद्यादिकं व्याख्याय रूपनामादिकं व्याकरोति भामतीकार इत्याहुः विज्ञानाचत्वार इति । उपादानेति कारणस्कन्धाः, प्रभेदाभिप्रायेण बहुवचनम् । तानीति तान्युपादानकारणान्युपादाय कारणत्वेन स्वीकृत्य, रूपं रूपस्कन्धोक्तं रूपवत्कायोभिनिष्पद्यते । ननु द्वैविध्येन नामरूपयोः कथमेक- वचनमत आह तदैकध्यमिति । तदा एकध्यमिति पदच्छेदः । 'एकाद्धो ध्यमुञन्यतरस्याम्' इति सूत्रेणैकशब्दात्परस्य धाप्रत्ययस्य ध्यमुआदेशः । कार्यकारणे एकीकृत्यैक्यनिर्देश इत्यर्थः । जातेरग्रे वक्तव्यत्वादत्र देहो गर्भाभ्यन्तराभिधीयत इत्साह शरीरस्यैवेति । नामरूपेति, कार्य- कारणसंश्रितानि । पण मनसा सह । स्पर्श इति स्पर्शाख्यः कायः इति रामानुजमाध्यम् । उपादानमिति धर्माधर्मोपादानम् । तत इति चेष्टातो भवः । तेन चेष्टा धर्माधर्मोपादानम् । स्कन्धेति.स्कन्धः समूहवाचीत्युक्तम् । हा पुत्रेत्यादीति । अप्लुतत्वात्संधिः । हेति विपाद इति । पञ्चेति पञ्चरूपाविस्कन्धविषयकं विज्ञानं यस्य कायस्य तेन सम्यग्युक्तम् । एवमिति । चोप्यर्थे । दुःखादीनामुपायाः । उपल्लेशा मदमानादय इति गृह्यन्ते । तेऽमीति अविद्यादय इत्यन्वयः। घा वर्तमाना इति वेति भिन्नम् । अतः, परं. शंकरमतमुपक्षिपन्ति तथा चेति । उत्पत्तीति । - ·! सीमंद्र सूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०२ १०४ सू० २० ५८ भाष्यप्रकाशः यत् खलु हेतूपनिबद्धं कार्य तदन्यानपेक्षं हेतुमात्राधीनोत्पादत्वात् तदुत्पद्यतां नाम ! यः पुनः पञ्चस्कन्धसमुदायः स तु प्रत्ययोपनिबद्धो न हेतुमात्राधीनोत्पत्तिरपि तु नानाहेतुसमयधान- जन्मा । न च चेतनमन्तरेणान्या कारणानां संनिधापयिताऽस्तीति पूर्वसूत्र एवोक्तम् । वीजा- दङ्कुरोत्पत्तैरपि प्रत्ययोपनिवद्धाया विवादाध्यासितत्वेन पक्षकुक्षिनिक्षिप्तत्वात् । पक्षेण च व्यभि- चारोद्भावनायामतिप्रसङ्गेन सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । विवादाध्यासितत्वं तु कुमूलस्थवीजा- दुरानुत्पत्तेज्ञेयम् । वस्तुतस्तु तत्रापि चेतनप्रयुक्तिर्मग्यैव । मेपाभाये यापाभावे च केवल- तुधातोरप्रयोजकत्वात् । नदीमातृकस्थले तु स्फुटन चेतनप्रयुक्तिरित्यादि द्रष्टव्यम् । अतः स्थिरस चेतनस्य संहन्तुरनुपगमे सर्वथा संघाताप्राप्तिः। किंचाविद्यादिभिरक्षितः संघात इति यदुच्यते, तत्र कोऽर्थः । किं संघातमन्तरेणात्मानमलममाना अविद्यादयः संघातम- रश्मिः। अविद्यादीनामितरेतरकारणत्वेनोत्पत्तिमात्रे निमिचत्वान्न हेतुसंघाताधीनः कार्योत्पादः संभवति । स्थिरस्य चेतनस्य संपातभावप्रापकस्यानङ्गीकारादित्यर्थः । अत्र द्विविधो हि कार्योत्पादः सौगता- भिमतो हेत्वधीनः कारणसमुदायाधीनण्य । तत्र हेत्वधीनो यथा वीजादडरोऽङ्करात्पत्रं पत्रात् काण्डमित्यादिः। कारणसमुदायाधीनो यथा पृथ्व्योजोवाय्वाकाशकालविशेषाणां मेलने सति तेभ्य उपकृताद्वीजादकुरो जायते । आध्यात्मिककार्योत्पादेऽपि हेवधीनः कार्योत्पादोऽवियादीनाम् । द्वितीयस्तु पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशालयविज्ञानानां समवायाकार्योत्पादः । कार्येकरादौ काठिन्य- सेहपाकवहिनिर्गमनानुकुलकर्मश्वासाद्यन्तःसुपिरज्ञानानां दर्शनापृथिव्यादीनां कारणत्वम् । एवमुमय- विधेपि कार्योत्पादे न चेतनापेक्षेति । तत्रायमभ्युपगम्य द्वितीयं दूपयतीत्याहुः यत् खल्विति । हेतूपेति यदिदं वीजादडर इत्यादिना पूर्वमुक्तम् । पञ्चस्कन्धेति रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कार- रूपपञ्चस्कन्धानां समुदायः । प्रत्ययोपेति तत्र प्रत्ययोपनिबन्ध इत्यादिना पूर्वमुक्तः। नानेति । यथा कायो घाद्याभ्यन्तरपृथिव्यादिहेतुकः । संनिधापेति । अयं दोपो हेतूपनिषन्धेऽपि यन्न निर्वाप- स्तत्र द्रष्टव्यः । निर्वापस्य चेतनकर्तृकत्वात् । विवादेति चेतनकृतनिर्वापामावे कुसूलस्थपीजेनाहरा- नुत्पत्तेश्चेतनसापेक्षवं विवादाध्यासितमित्यर्थः । पक्षेति अविद्यादिः पक्षः अविद्यादयोऽसंहताः निमिचाभावात्, कुलालरहितमृदादिवदिति पूर्वसूत्र उक्तमिदानीमविवादयः संहता इतरेतरकारण- त्वात् । पीजाकुरखदित्यनेन सत्प्रतिपक्षीकृतम् । तोतरेतरकारणत्वेन संहतिसाधनमप्रयोजकम् । चेतनस्यापि कारणकोटौ कुलालादेर्यथा । अतः पक्षे दृष्टान्ते च हेतोः संदेहात्संदिग्धसाध्यव्यभिचाराद् दृष्टान्ताभावाचेत्याहुः पक्षणेति चकोरण दृष्टान्तः । पक्षणाविद्यादिना । दृष्टान्तेन धीजा- पुरेण । अतीति हदेऽपि धूमसंदेहाद्वह्निमत्त्वप्रसङ्गेन । अरेति । कारणकोटौ चेतनस्यावश्यक- वादिति शेषः । तत्रापीति बीजादकरोत्पत्तौ । अप्रेति । तथा च निश्चिता कार्यमाने चेतनकारणता । नदीमातृकेति नदी माता अस्य । 'नवृतम्य' इति का, तादृशे देशे । स्फुटवेति । 'मथुरा भगवान् यत्र नित्य संनिहितो हरिः' इति वाक्यात्स्फुटैव । 'योऽप्सु तिष्ठन्निति' श्रुतेरेवकारः । आदिशन्देन देवमातृको देशः । 'देवो मेघे सुरे राज्ञि' क्रमेणकैकम् । नदीमातृका नयम्युसंपन्नधान्यपारितो देशः, - देवमातृकस्तु वृष्टपम्युसंपन्नधान्यपालितः, कोशे भूमिवर्गे । अत इति कार्यमा चेतना- मुक्तिदर्शनात् । आत्मानमिति खरूपम् । संघातविपयिणी बुद्धिमिति यावत् । विषयमन्तरा क्षणिकपु स्थिरत्वयुद्धिरूपाऽविद्या न संभवतीत्यभिप्रायः । एवं रागद्वेपमोहादिपु स्वरूपालामो ज्ञेयः .

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ६९ : भाष्यप्रकाशः। पेक्षन्त इति -चा. अविद्यादय एव संघातस्य निमित्तमिति वा ? -अनादौ संसारे . संघात एव संतत्यानुवर्तत इति वा । तत्र नायः । एवं संघाताक्षेपकत्वेऽपि संघातनिमित्ताकाहानुपशमेनं तन्त्र निमित्तान्तरस्यान्वेपणे संनिधापयितुर्वक्तुमशक्यत्वेन संघातानुपपत्तितादवस्थ्यात् । न द्वितीयः । तमेवाश्रित्यात्मानं लभमानानां तनिमित्तत्वे अन्योन्याश्रयापत्तेः । हतीये तु संघात: संघातान्तरं किं स्वसदृशमेव नियमेनोत्पादयत्युतानियमेन सदृशं विसदृशं वेति विचार्यम् । तन नायः । मनुष्यपुद्गलस्य दैवतर्यग्योनिनारकंप्रात्यभावापत्तेः । न द्वितीयः । मनुष्यपुद्गलस्य कदाचित् क्षणेन हस्तिमनुष्यदेवमर्कटादिभावापत्तेः । तसादुभयमप्यभ्युपगमविरुद्धम् । किंच । यद्भोगार्थः संघातः स तु क्षणिकवादिमते स्थिरो नास्ति । तथा सति भोगो भोगार्थ एवं मोक्षो मोक्षार्थ एवेति नान्येन भोगार्थिना मुमुक्षुणा वा भवितव्यम् । अथान्येन चेत् प्रार्येतोमयं तदा तेन भोगमोक्षकालावस्थायिना भवितव्यमिति क्षणिकत्वाभ्युपगमविरोध इत्यविद्यादीनामितरेतरो- स्पतिनिमित्तत्वेऽपि न संघातसिद्धिरिति । भास्कराचार्या रामानुजाचार्याचास्य सूत्रस्य पाठान्तरमाहुः । इतरेतरप्रत्ययत्वादुप- पन्नमिति चेन्न संघातभावाऽनिमित्तत्वादिति । अर्थ तूक्तरीत्यैवाविद्यादीन् प्रत्ययत्वेनोक्त्वा तेपो चक्रवत् परिवृत्त्या संघातभावादिकमुपपन्नमितिचेन्नैतदुपपद्यते । एपां पृथिव्यादीनां संघातभावं प्रत्यनिमित्तत्वात् । न खलु क्षणिफेषु स्थिरत्वादिषुद्धिरूपाया अविद्यायास्तदुत्पन्नानां रागादीनां पा क्षणिकार्थान्तरभूतपृथिव्यादिभूतभौतिकसंघातहेतुतोपपद्यते । न हि शुक्तिकारजतयुद्धिा शुक्त्याद्यर्थसंहतिहेतु रिति कचिद् दृश्यते । किंच । यस्य क्षणिके स्थिरबुद्धिः स तदैव नष्ट इति कस्य रागादयः कस्य वा संस्कारादयः कल्पयितुं शक्यन्ते प्रमाणाभावादित्येवमाहुः । उत्तरोत्पादसूत्रस तु भामत्यामिदमवतारणमुक्तम् । हेतूपनिवन्धनं प्रतीत्यसमुत्पादमु- पगम्य प्रत्ययोपनिवन्धनः प्रतीत्यसमुत्पादः पूर्वमत्रे दूपितः । संप्रति तु हेतूपनियन्धनमपि तं दूपयतीति । व्याख्यानं तु क्षणभङ्गवादिनोऽयमभ्युपगमः उत्तरक्षण उत्पद्यमाने पूर्वः क्षणो निरुध्यत इति । अत्र क्षणशब्देन तत्चत्क्षणोत्पन्नं वस्तूच्यते तथा सति पूर्वोत्तरयोहेतुफल- भावो विरुध्यते । निरुध्यमानस्य निरुद्धस्य वा पूर्वक्षणस्योत्तरक्षणहेतुत्वानुपपत्तेः। अकारणं रश्मिः। संघातेति । संस्कारजनिति यावत् । संनिधापयितुरिति निमित्तान्तररूपस । तमेवेति संघातमेव । तन्निमित्तत्व इति तेषां निमित्तत्वे तन्निरूपितनिमित्तत्वे । स्वसदृशमिति अदृष्टेन सादृश्यम् । मनुष्यति पूर्यते गलतीति पुद्गलो देहस्तस्य । नारकेति नारकयोनिस्तस्याः सादृश्याभावा- दाकारेणापि प्रात्यभावापत्तेः । उभयमिति आद्यद्वितीयरूपम् । भोगार्थ इति नान्यार्थः । एवकारेण सुखं सुखार्थ न, दुःखार्थ राजसानां स्यात् । दुःख दुःखार्थ सात्त्विकानां स्थान सुखार्थम् । तथा चानुभव- विरोधः । मोक्षार्थ इति नान्यार्थः । अमावास्या तदनन्तरं भावप्राप्त्यर्थं न । ते खरूपहानमपुरुषा- र्थमिति । अन्येन क्षणान्तर उत्पन्नेन । उभयमिति मोक्षमोगोभयम् । तेनेति क्षणिकेनान्येन विज्ञाना- रमना ! न संघातेति अन्योन्याश्रयादिति भावः । इतीति वदन्तीति शेषः । पूर्वोक्तशंकरा- चार्या इत्यनेनान्वयि । अनिमित्तत्वादित्युक्तं तदेवाहुः न खल्विति । तमिति प्रतीत्यसमुत्पादम् । व्याख्यानमिति शंकराचार्यकृतम् । निरुध्यत इति कर्मणि यक्, कर्मकर्तरि वा प्रयोगः । तेन नाश्यते नश्यतीति वा । अनेति युद्धमते । निरुध्येति अभावग्रस्तरूपस्य अतीतस्य वा ।

·8 भीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [२पा०२१० ४ सू०२० भाग्यप्रकाश विनाशमभ्युपगच्छता' वैनाशिकानां मते विनाशकारणसामग्रीसोनिध्यरूपस्य निरुध्यमानत्व- स्थानङ्गीकारेणाभावग्रस्तत्वरूपस्सैव निरुध्यमानत्वस्व सिद्धः। अथ भावभूतः परिनिष्पन्नावस्या पूर्वक्षण उत्तरक्षणस हेतुरित्युच्यते । तदसंगतम् । तस पुनर्व्यापारकल्पनायां क्षणान्तरसंव- न्धेन क्षणिकत्वप्रतिज्ञाभङ्गमसङ्गात् । अथाभाव' एवं व्यापारः। तदसत् । हेतुखभावानुपरक्तस फलोत्पादकत्वासंभवात् । स्वभावोपरागाभ्युपगमे च हेतुखभावस्य फलकालायस्थायित्वमा क्षणभङ्गत्यागप्रसङ्गात् । खभावोपरागं विनैव हेतुफलभावाभ्युपगमे च सर्वतः सर्वत्र' सर्वदा सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गात् । किंच उत्पादनिरोधी कि चस्तुनः स्वरूपमुतावस्थान्तरं वस्त्वन्तरमेव था। आये वस्तुशब्द उत्पादनिरोधशब्दौ च पर्यायाः स्युः। वथा सति व्यवहारमाधप्रसङ्ग सन द्वितीयः । वथा सति वस्तुन आधन्तमध्यक्षणत्रयसंबन्धमाया क्षणिकत्वत्यागप्रसङ्गात् । न तृतीयः । तथा सत्यश्वमहिमवत् परस्परसंसर्गराहित्याद् ‘वस्तुनः शाश्वतिकत्वप्रसङ्गात् । यदि च यस्तुनो दर्शनादर्शने उत्पादनिरोधौ तदापि द्रष्ट्रधर्मत्वात् तो न वस्तुधर्माविति वस्तुनः शाश्वति- फत्वप्रसङ्ग इत्यसंगतं सौगतं दर्शनमित्याहुः । भास्कराचार्यास्तु-अनुत्पन्नस्य शशविपाणतुल्यत्वादुत्पनविनष्टस्य चाभावग्रस्तत्वान्न हेतुत्वम् । अथ पूर्वक्षण विनाश उत्तरक्षणोत्पत्तिश्च युगपद्भवैतां तुलान्तयो मोन्नामवदिति । सदसद । तुलाया मध्ये सूत्रधारणादन्तयोश्च युगपदुपस्थितयोरेकस्स गुरुत्वान्नामस्तद्धतश्योनाम इति यूक्तम् । अत्र तूचरोत्पत्तिकाले पूर्वस्थित्यनुपगमान हेतुत्वसंभवः । सित्युपगमे च रशियः। भावभूतः सद्भूतः। परिनिसिति विनाशोन्मुखः । व्यापारेति क्षणेन क्षणः इति प्रत्यये तृतीयानिर्वाहकस्य व्यापारस्य कल्पनायाम् । हेतुस्वस सव्यापारनिर्व्यापारसाधारणत्वात् । क्षणान्तरेति व्यापाराश्रयस्य क्षणान्तास्य संपन्धेन । व्यापार, इति, कार्योत्पादनाल्यो हेतुापारस्तस्य च पूर्वक्षणे नाशक्षणे सस्वादुपपनं नष्टसापि कारणत्वं, यागवत । स घ्यापारो हेतुस्वभावादतिरिक्तोऽनतिरिक्तो वा । आये दोषमाहुः । अनुपरक्तत्वं, हेतुखमावातिरिक्तत्वम् । फलोत्पादेति अतिप्रसङ्गात्तथा । द्वितीये दोपमाहुः स्वभावोपेति । फलं कार्यम्' । क्षण- भङ्गेति हेतुस्समावस द्वितीयक्षणे सत्त्वादयम् । सर्वदेति मृत्कुलालादिनाशकालेऽपि ।। सर्वो- स्पतीति । कचित्तु माव एवास व्यापारः भाव उत्पत्तिस्तन्न । हेतुखभावानुपरक्तस्य फलस्यो- सत्यसंमवात् । समवायिहेतुखमावस्य मृत्त्वरकत्वादिरित्येवं शंकराचार्यव्याख्यानम् । किंचेति ।। निरोधो नाशः । अधस्थान्तरमिति उत्पाद निरोधशन्दाम्यां स्थितिकालिकवस्तुन आप- न्ताख्येऽवस्थेऽभिलप्येते इत्येवं वस्तुनः सकाशादुत्पादनिरोधयोविशेषोऽवस्थान्तरम् । व्यवहारेति पस्तुन उत्पादो वस्तुनो नाश इसपर्यायतारोधकस्य व्यवहारस्य पाघप्रसङ्गा । आपन्तेति । मध्य स्थितिः। शावतिकेति नाथो महिपनाशको मवतीत्येवं निरोधापास्या शाश्धतिकत्व- प्रसङ्गात् । द्रष्ट्रिति ज्ञानतदभावात्मकत्वेन तयात्वात् । ताविति । ज्ञानाज्ञानात्मकत्वेनोत्पाद- निरोधौ । आहुरिति शंकराचार्याः उत्तरोत्सादे पूर्वस्य निरोधानाशान हेतुत्वं संभवतीत्यर्थमाहुः । अनुत्पन्नस्येतिः । उत्पन्नेति उत्पन्न एव द्वितीयक्षणे विनष्टः क्षणिकस्तस्येत्यर्थः । युगपद्भवने दृष्टान्तमाहुः तुलेति । तुलान्तयोरवयवयो । अन्तयोरखपवयो। तिहेतुरिति स हेतुर्यस्य । - ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाग्यप्रकाश क्षणिकत्वहानिः । किंच कारणधर्माननुविधाने कार्यकारणभावकल्पनायामतिप्रसङ्गः । यतो मृद- न्विताः शरावादयः सुवर्णान्विताश्च कुण्डलादयो दृश्यन्ते । किंच आकारसमर्पणेऽपि न सामर्थ्य स्वन्मते, वस्तुनः क्षणिकत्वात् । तसान्नित्यपक्ष एव कार्यकारणव्यवस्था युज्यते, न क्षणिक- पक्षे । प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानाच कुम्भादीनां नित्यत्वमिति । ननु नित्यपक्षेपि कार्यकारणभावा- नुपपत्तिः क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् । किं कुम्लस्यो व्रीहिरकरजननस्वभावोऽयात- स्वभावः । यद्यन्त्यस्तदा न कदाचिदपि जनयेत् । यद्याधस्तदा तदानीमेवोत्पादयन् यानि कर्माणि व्रीहिणा कर्तव्यानि तानि युगपदेव कुर्यात्, न तु सामग्रीवशेनाङ्करं जनयेत् । अत- त्खभावत्वे तत्वभावत्वे या सामठ्या अकिंचित्करत्वात् । नच प्रत्यभिज्ञानादपि नित्यत्वम् । दीपज्वालादिपु न्यभिचारात् । यदि च नित्यो भावः स्याद् विनाशं न प्राप्नुयात् । अथ सद्ग- रादिना विनाशः क्रियत इति चेत् । तदयुक्तम् । विनाशो यः क्रियते स द्रव्यव्यतिरिक्तो वा तदव्यतिरिक्तो वा । आये घटस्य न किमपि स्यात् । यथा पटे कृते । द्वितीये घटस्वरूपमेव विनाशः । स्वरूपं तु कुलालेन कृतमेवेति मुद्गरः किमपरं कुर्यात् । अथ घटसंबन्धी विनाश क्रियत इति का संबन्धः । किं तादात्म्यलक्षण उत तदुत्पत्तिलक्षणः। द्वितीयश्चेद्, घटस्य न किंचित् । यथा पावकेन्धनाभ्यां धूम उत्पादिते वहेर्न किंचित् तथा घटमुद्गराभ्यां विनाश उत्पादिते घटस्थापि । तादात्म्यपक्षेऽपि तादात्म्यस्य तत्स्वभावत्वात् तस्य च कुला- लेन कृतत्वाद् व्यर्थों मुद्गरः स्यात् । अतः स्वाभाविको विनाश एटव्य इति । अत्रोच्यते । योऽयं विकल्पः कृतः स तय सिद्धान्तं बाधते सदृशसंतानोत्पत्तिप्रतिनिरोधात् । रश्मिः। क्षणिकत्वेति द्विक्षणावस्थायित्वेन तथा । अतीति मृत्पटयोः कार्यकारणभावप्रसङ्गः । प्रत्यक्षेति प्रत्यक्षेण घटग्रहानन्तरं घटिकांद्यनन्तरं पुनः स एवायं घटः इति प्रत्यभिज्ञानाचेत्सर्पः। सौगतः शकते ननु नित्येत्यादिना एष्टव्य इतीत्यन्तेन । क्रमेत्यादि . अर्थो घीयादिस्त- क्रियापुरजननादिः सा क्रमेण ब्रीद्यादौ भवति कचिद्योगपधेन भवति तद्विरोधात् ।। विरोष. मापादयति किमित्यारम्याकिंचित्करत्वादिसन्तेन । न कदाचिदपीति निर्वापोत्तरकाले. प्यङ्करं न जनयेत् । सूचीकटाहन्यायेनान्सं पूर्वमुक्त्वाद्यमाह यद्याद्य इति । तदानीमिति कुसूलस्थत्वकाले । उत्पादयन्निति अङ्कुरम्, । यानीति अङ्कुरोत्पादोत्तरमहरवर्द्धनादीनि । प्रीहिणा निर्वापादिकारणसमवहितेन । कुर्यादिति कुमूलयो ब्रीहिः । नागुरमिति ।। बहुर- जननखमावात्खस्स । नित्यत्वमिति कुम्मादीनाम् । दीपेति । आदिपदेनामिज्याला वेति । स्वामाविको वेत्सपि द्रष्टव्यम् । सामाविकत्व विकल्पः परित्यक्त इति । वक्ष्यमाणस्वारसात् । किमपीति नाशादिकम् । कृत इति, घटस न किमपि स्वादिति पूर्वत्रान्वयः । किं तादात्म्येति विनाशस्य भेदत्वे तादात्म्येत्यादिः । तदुत्पत्तीसग्रे. स्पष्टम् । किंचिदिति नाशादिकम् । घटस्थापीति न किंचिदित्यन्वेति । तादात्म्यस्येति संवन्धस्स घटस्य स्वमावताचस्स घटस । तृतीयमुपगच्छति अत इति । एष्टव्य इति इच्छायाः कर्मविषयः कर्तव्यः । उच्यते सिद्धान्तिभिः । योयमिति नतु नित्यपक्ष इत्यादिनोक्तो विकल्पः। सदृशेति। अङ्करस्य विसदालेन तदननसमाव- खात् । तथा च मोग्यादृष्टेन यो घटसदृशसंतानस्तस्स बाधा। नन्वन्ये घटलक्षणे क्षणे सशसंतान- ·७२ । भीमदमसूत्राणुभाष्यम् । [०२ पा०२१०४ सू०२० भाष्यप्रकाशः। योऽयमन्त्यो घटक्षणोऽभिमतो यतः कपालोत्पत्तिरिष्यते, स सदृशसंतानजननखभाचो पटक्षण- त्वादतीतानन्तरघटक्षणवदित्यनुमानात् । यदि चासो विसदृशसंतानजननसमाव एवाम्युपेवेत, तदा पूर्वक्षणाः विसदृशसंतानजननवभावाः । घटक्षणत्वादन्त्यक्षणवदित्यनुमानात् कुम्भकारा. दारभ्य कपालपक्तिरेव स्यात् । एवं सति मुद्रेण घटस सशसंतानजननखमावता नाश्यते विसदृशसंवानजननखभावता चोत्पाद्यत इत्यवश्यमभ्युपेवव्यम् । अन्यथा कपालोत्पत्यसंभवात् । ततश्च भवता सहेतुकं विनाशमभ्युपगच्छता विनाशस्य स्वाभाविकत्वविकल्पः परित्यक्तः । यदि विकल्पोऽङ्गीक्रियते विसदृशसंवानस्त्यक्तन्य इति सिद्धहानिर्देष्टविरोधश्च । तत्र यथा तव सदृशसंतानजननसमावविनाशो मुद्गरेण क्रियते तथा ममापि घटविनाश एवं क्रियते इति स्थितः सहेतुको विनाश इति । प्रत्यभिज्ञानाच कालान्तरस्थायित्वम् । ज्वालादिष्वपि सामान्य समाश्रित्य प्रत्यभिज्ञा । घृद्धिहासदर्शनाद् व्यक्तीनामनित्यतैव । तथापि न क्षणिकत्वं, बाधा- भावान् । क्षणिकत्वं च न प्रत्यक्षम् । प्रथमोत्पत्तौ निर्विकल्पक्ज्ञाने विशेषापरामर्शात् । यद्योक्तं क्रमयोगपदाम्यामर्थक्रियाविरोध इति । स तु तवापि समानः । योऽसावन्त्यक्षणो यसाद- करोत्पत्तिरिष्यते, सोऽप्यकुरजननस्वभावो न भवति, ग्रीहिक्षणत्वादनन्तरातीवव्रीहिक्षणवत् । ररिसः। पाधोस्त्येवेति चेत्तत्राहुः योऽयमन्त्य इति पुजः । कपालोत्पत्तिरन्त्यकार्यावान्तरोत्पत्तिः । इप्यत इति अन्त्यकार्यपर्यन्तं संतानवादिनेष्यते । स इति अन्त्यघटलक्षणः पुञ्जः । घटक्षणेति घटरूप- क्षणत्वात् । इत्यनुमानादिति । तथा च कपालरूपविसदृशजननस्वभावेन्ये घटे सशसंतानजनना पच्या सदृशसंतानोत्पत्तिप्रतिनिरोधः । असावित्यन्त्यो घटः । पूर्वक्षणा इति मामपटरूपाः। कुम्भकारादिति आमघटकर्तरि कुम्भकारपदात्तद्वयापारादारभ्य पाकादिकालेऽपि कपालपति- रामुद्गरसंयोग स्यात् । एवं सतीति उभयथापि दोपे सति । अन्यति सशसंतानजननस्वभाव- तानाशाभावे । अथ मुद्गरादिनेत्यायुक्तं दूपयन्ति स्म ततय्येति । सहेतुकमिति हेतुर्मुद्गरः । विनाशं सदृशसंतानजननस्वभावता विनाशम् । विकल्प इति खाभाविको पति विकल्पः । विनाशो यः क्रियत इत्यादिग्रन्थेऽत्रैव पूर्वमुक्ते । विसदृशेति विसदृशे संतानगीक्रियमाणे आमघटदर्शनोच क्षणेन कपालदर्शनापत्या व्यक्तव्यः । सिद्धेति सिद्धस्य विसदृशोत्पादकत्वस्य हानिर्देष्टाया: कपालोत्पत्तेविरोधश्च । तत्रेति अन्त्ये घटादौ । दीपज्वालादिषु व्यभिचारः प्रत्यमिज्ञाया नित्यत्वेन साकमुक्तस्तं परिहरन्ति प्रत्यभीति । ननूक्तं दीपज्वालादिपु व्यभिचारस्तनाहुः ज्वालादिग्विति । सामान्यममित्वं जातिः । व्यक्तीनामिति ज्वालादिव्यक्तीनाम् । तथापीति वृद्धिहासमाक्त्वेऽपि । वाधेति उत्तरक्षणे ज्वालावाधाभावात् । प्रथमति प्रथम- क्षणरूपपटोत्पत्तौ सत्यां तद्विषयकं निर्विकल्पकं ज्ञानं जायते तत्क्षणत्रिके विशेषः , इदमपरमित्या- कारकः तस्य परामर्शः चाक्षुपादिस्तस्याभावात् । तच. खलक्षणमात्रगोचरमिति बायाः । एताशनिर्विकल्पकज्ञाने विशेषजात्यादीनामपरामर्शदिशेषाधीनं प्रत्यक्षं न भवतीत्यर्थः । अन्तक्षणं लक्षयन्ति यस्मादिति चीजरूपात् । तथा च कालरूपक्षणस्य कालिकसंबन्धो पीजनिष्ठो लक्षणा । दूपयन्ति स्म सोऽपीति । 'अनन्तरेति उत्पत्तिविनाशविषयप्रतियोगिनी ब्रीहिरुपी क्षणौ तद्वत् । अनन्तरक्षणस्य नारजननसभावत्वमिदं समवायिकारणधर्मः । उत्तौ तु हेतू । बीइसिक्षणावस्थायिसं तदनुसारेणोक्तं न तु तन्मतीयक्षणिकलमास । नीहिरसमानसंतान ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ७३ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॥ २१ ॥ एका क्षणिकत्वप्रतिज्ञा । अपरा चतुर्विधान हेतून प्रतीत्य चित्तचैत्ता उत्प- भाष्यप्रकाशा असमानसंतानजननखभावत्वे - पूर्वक्षणानामपि तथात्वप्रसङ्गः । अथ सहकारिवशादेवंभावः, स स्वसाकमप्यविशिष्ट इति । किंच। विनाशोत्पादी भावाव्यतिरिक्तौ न वा । अन्त्ये भावस्यो- त्पत्तिस्थितिनाशक्षणत्रयसंसर्गप्रसङ्गः । आये उत्पचिविनाशयोरभावो नित्यः स्यात् । किंच। विनाशो नाम अभावः । स कि भावस्य पूर्वभावी चा सहभावी वा पश्चाद्भावी वा, आधे भावोत्पत्तिरेव न स्यात् । द्वितीयेऽप्यविरोधादावस्य शाश्वतिकत्वप्रसङ्गः । तृतीये तु तस्यापि सहेतुकत्वानाशा मामोतीति नित्यत्वप्रतिज्ञाभङ्ग इत्याहुः । रामानुजाचार्यास्तु-क्षणिकत्वपक्षे जगदुत्पत्तिर्न संगच्छते । पूर्वक्षणस विनष्टत्वेन तसोत्तरक्षणं प्रति हेतुत्वानुपपत्तेः । अभावस्य हेतुत्यै सर्वत्र सर्वदा सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गात् । अथ पूर्वक्षणवर्तित्वमेव हेतुत्वं, तर्हि कश्चिदेव घटक्षणस्तदुत्तरभाविनां सर्वेपी गोमहिपादीनामन्यदेश- वर्तिनामपि हेतुः स्यात् । अथैकजातीयस्यैव पूर्वक्षणवर्तिनो हेतुत्वं, तदापि सर्वदेशवर्तिनामुत्तर- क्षणभाविनां घटानां स एवैको हेतुः स्यात् । अथैकस्यैक एव हेतुस्तदापि कः कति न ज्ञायते । अथ यो यसिन् देशे घटक्षणे स्थितः स तद्देशीयस्यैवोत्तरपटक्षणस्य हेतुः । तर्हि देशस्य स्थिर- त्यापत्या सर्वक्षणिकत्वप्रतिज्ञाहानिः । किंच । चक्षुरादिसंप्रयुक्तस्यार्थज्ञानोत्पत्तिकाले अन- वस्थितत्वान कस्यचिदर्थस्य ज्ञानविषयत्वं स्पादित्याहुः । भाष्यान्तरे तु न किंचिदितोऽ-. धिकम् । एतानि तु दुपणानि सूत्रेष्वेवाग्रे प्रसिद्धयन्तीत्याचायैर्भाष्य उपेक्षितानि ।। २० ॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ।। २१ ।। पूर्वसूत्रैः क्षणभङ्गयाघभिमता रश्मिः। जननखमाव एवाग्युपेयते तदापि दोपमाहुः असमानेति । पूर्वति त्रयाणां क्षणानाम् । तथात्वेति समानसंतानजननखमावामावप्रसङ्गः । तथा च ब्रीहिरूपक्षणे स्वस्वरूपेऽसमानसंतान: जननात्प्रत्यक्षविरोधः । सहकारीति पृयिव्यादिपधातुवशाग्रीह्यादेरकरादिजननखभाव इति सह- कारिवशात् । अस्माकमिति कारणनित्यत्ववादिनाम् । अन्त्य इति व्यतिरिक्तत्वपक्षे । भावस्येति क्षणिकत्वेनैकक्षणरूपस्य । नित्य इति अमावस्य नाशस्यानित्यत्वे उत्पत्तिनाशयोर्भावस्य नित्यत्वा- क्षणिकत्वमङ्गस्तस्मादभावो नाशो नित्यः स्यात्प्रतिज्ञामलको न तु क्षणिक इत्यर्थः । न स्यादिति । भावस्स तदा सत्त्वेन कार्योत्पत्तिप्रतिबन्धादिति भावः। सस्य ध्वंसाभावात् । अविरोधादिति क्षणिक- खेन मावाभावयोरविरोधात् । य उत्पत्तिक्षणः स एव ध्वंसक्षण इति । सहेतुकत्वादिति हेतुस्तु यस्य नाशः सः । उत्तरोत्पादकाले पूर्वस्य हेतोनिरोधानाशान्न पूर्वस्य हेतुत्वमिति सूत्रार्थमाहुः पूर्वति । पूर्वस्य क्षणिकत्वेप्यव्याहतं हेतुत्वमिति शकते अथेति । हेतुत्वमिति । गोमहिपादयस्तु विजातीया इति न घटक्षणस्वेषां हेतुरिति भावः । स्यादिति सजातीयत्वादिति भावः । घटक्षण इति यः इत्यस समानाधिकरणात् घटक्षण इति प्रथमान्तं पदमिति प्रतिमाति घटरूपः क्षणः । सत इति तद्देशीयस्पेत्यस विशेषणम् । संपातापातं वा । उत्तरोत्सादे चेति सूत्रस्थचकारार्थमाहुः तीति । पूर्वक्षणोचरक्षणयोर्देशस्यैकत्वात्स्थिरत्वम् । संप्रयुक्तत्वं संबद्धत्वम् । भाप्यान्तर इति । माध्व- भाप्यर्थस्तु कार्योसत्तावेव कारणस्य विनाशाचेतनविशेषकार्योत्पत्तिरित्युच्यते । अन्यमतानुवादस्य प्रयोजनमाहुः एतानीति ॥ २० ॥ १०२० सू..

·श्रीमद्गमसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा०२०४ सू०२१
धन्त इति । वस्तुनः क्षणान्तरसंपन्धे प्रथमप्रतिज्ञा नश्यति । असति द्वितीया ।
द्वितीया चेन्नाङ्गीक्रियते तदा प्रतिबन्धाभावात् सर्वं सर्वत एकदैवोत्पद्येत ॥ २१ ॥
भाग्यप्रकाशा
पुञ्जस्य कारणता निरस्ता । अत: परमसत्येव हेतो फलोत्पत्तिरिति तदम्युपगतमाकसिक-
पक्षं दूषयति असतीत्यादि । तत्र कसाः प्रतिज्ञाया उपरोध इत्याकाहायां वां स्फुदीकर्तु-
माहुः एका इत्यादि । एका स्फुटा । एतसामेवाभावस कारणताऽभ्युपगमः । अपरा वेवम् ।
आलम्बनप्रत्ययः, समनन्तरप्रत्ययोऽधिपतिप्रत्ययः, सहकारिप्रत्ययश्चेति चतुर्विधान हेतून
प्राप्य चित्तं विज्ञानस्कन्धात्मकं, चैत्ता वेदनास्कन्धात्मका उत्पद्यन्ते । तत्रालम्बनप्रत्ययो
नाम विषया, तेन चित्तस्य नीलाद्याकारता । समनन्तरप्रत्ययः पूर्व विज्ञान, तेन बोधरूपता ।
अधिपतिप्रत्यय इन्द्रियं, तेन रूपादिग्रहणप्रतिनियमः । सहकारिप्रत्यय आलोकादिः, तेन
स्पष्टार्थता । एवं चतुर्विधहेतुमिनीलाद्याकारकविज्ञानात्मकं चित्तमुत्पद्यते । एवं चित्ताभिन्न
हेतुजानां सुखादीनां चैत्तानामेत एव चत्वारो हेतच इति द्वितीया प्रतिज्ञा । एतस्या अङ्गी-
कारे हेतुभूतस्य वस्तुनो द्वितीयक्षणस्थित्या क्षणान्तरसंपन्धे क्षणिकत्वप्रतिज्ञा नश्यति ।
इदमत्र प्रसङ्गादुक्तम् । प्रस्तुतमाहुः असतीत्यादि । यदि चासत्येव हेतावभावादेव फलोत्पत्ति-
रिष्यते तदा द्वितीया चतुर्विधान हेतून प्रतीत्येति प्रतिज्ञा नश्यति । तदिदमुक्तम् असति
प्रतिज्ञोपरोध इति । यदि च क्षणिकत्वं स्थितमेवेति द्वितीया नाङ्गीफियते, तदा हेत्व-
मावस्य सर्वत्र सुलमत्वेन प्रतिबन्धाभावात् सर्व सर्वत उत्पयेत, एकदैव चोत्पचेतेति ।
तदिदमुक्तं योगपथमन्यथेति । तथा चोभयधाप्यसंगतं सौगतं मत्तमित्यर्थः ॥२१॥
रश्मिः।
असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॥२१॥ निरस्तेति ब्रह्मणः समवायित्वाय
निरस्ता। दूपयतीति सूत्रकारः। तत्रेत्यादि असति उमयोः प्रतिज्ञयोः कस्याःतामिति प्रतिज्ञाम् ।
अपरेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म अपरेति । प्राप्यति प्रतीत्य इत्यय विवरणम् । विज्ञानेति ।
एते स्कन्धा अधिकरणारंम्भे व्याख्याताः चैत्यचैत्तथैतिकशब्दैर्व्यवहियन्ते । चित्तस्येति । यथा
नीलविज्ञानस्य नीलं वस्त्वालम्बनप्रत्ययो विषयस्तेन नीलाद्याकारता चित्तस्य विज्ञानस्कन्धस्य ।
पूर्वविज्ञानमिति पूर्वस्य विज्ञानं यत्स्मरणमित्युच्यते संस्कारो वा । रूपादीति रूपादिग्रहणस
प्रतिनियमः चक्षु रूपमेव गृहाति श्रोत्रं शब्दमेवेत्यादिनियमः । द्वितीयायां किंचिकुर्वन्ति स्म एव-
मिति, पूर्वोक्तप्रकारेण । वस्तुन इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म एतस्या इति । क्षणिकत्वप्रतिज्ञेति
प्रथमप्रतिज्ञा इति माध्यविवरणमिदम् । इदमत्रेति अत्र माये । प्रसङ्गादिति संगतिसामान्यलक्षणस
प्रसङ्गपटितत्वात्सामान्यलक्षणसमन्ययाय । एवमुपोद्धातसंगतिमुक्त्वा प्रकृतं सूत्रार्थमाहुरित्यर्थः ।
तेनोपोद्धातः संगतिरिति सिद्धम् । असतीत्यादीति । असति द्वितीया प्रतिज्ञा नश्यति । हेतूनिति
विपयादिरूपान् प्रतीत्य नामावं प्राप्य । इतीति इति सूत्रांशेन । (अत्र यद्यपि वस्तुनः क्षणान्तरसंबन्थे
उसतीत्यर्थः संभवति तथाप्याकस्मिकपक्षणसावश्यकलात) माध्ये सौत्रमन्यथाशन्दः द्वितीया
घेदित्यादिना व्याख्यातं तद्भाध्यं विवृण्वन्ति स्म यदि चेति । स्थितमेवेति स्थितमेव । नाङ्गीति
अनतिप्रयोजनत्वान्नाङ्गीक्रियते । अतियौक्तिकत्वात् । भाष्ये तदैत्यादिना सौत्रं योगपद्यपदं व्याख्यातं
ताप्यं व्याकुर्वन्ति स्म तदा हेत्विति । उभयति सत्वेऽसले च हेतौ ॥ २१ ॥

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् ॥ २२ ॥ अपि च वैनाशिकाः कल्पयन्ति । बुद्धियोध्यं यादन्यत् संस्कृतं क्षणिक चेति । त्रयं पुनर्निरोधद्वयमाकाशं च । तदानीं निरोधदयाङ्गीकारं दूपयति । प्रतिसंख्यानिरोधो नाम भावानां वुद्धिपूर्वको विनाशः । विपरीतोऽ- भाष्यप्रकाशः। प्रतिसंख्यामतिसंख्यानिरोधामाप्तिरविच्छेदात् ॥ २२ ॥ एवं चतुःसूच्या तदुक्त- मुत्पत्तिप्रकारं दुपयित्वा तदुक्तं नाशप्रकारं दूपयति प्रतीत्यादि । तद् व्याकर्तुं पूर्व तेपा मतमनुवदन्ति अपि चेत्यादि । वैनाशिकाः सर्वानित्यत्ववादिनः सौगताः कल्पयन्ति बुद्धिबोध्यं त्रयादन्यद् भिन्नं यत् तत् संस्कृतं पूर्वपूर्व विज्ञानजैः संस्कारैरालयत्वेन व्यव- हारयोग्यम् । यच्च क्षणिकं तदपि । एवं पञ्चपदार्थाः । त्रयं त्वत्र स्फुटम् । आकाशखरूपं वढूपणसूत्रे वाच्यम् । तत्र क्षणिक संस्कृतं च पूर्वस्त्रेषु पितम् । आकाशं चाग्रे पणीयमिती- दानी निरोपदयाङ्गीकारं दूपयति । तयोः स्वरूपमाहुः प्रतिसंख्यानिरोध इत्यादि । प्रतिकूला संख्या प्रतिसंख्या सन्तमिममसन्तं करोमीत्याकारकतया भावप्रतीपा या चुद्धिः सा प्रतिसंख्या । तत्पूर्वको विनाशः प्रतिसंख्यानिरोधः । विपरीतस्तादृशबुद्धिं विनापि जाय- मानोऽप्रतिसंख्यानिरोध इति वाचस्पतिमिश्राः । तत्राप्युक्तम् । सहेतुका स्थूलो विनाशः पूर्व:, सूक्ष्मः स्वाभाविको द्वितीय इति भास्कराचार्याः । मुगुरमिघावायनन्तरमावितयोपलब्धियोगी सदृशसंवानावसानरूपः स्थूलो यो रदिमः। प्रतिसंख्यापतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् ॥ २२ ॥ प्रसङ्गसंगत्यावतारयन्ति एवमिति । दुपयतीति सूत्रकारः । वैनाशिका इति व्याख्येयम् । बुद्धियोध्येत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म बुडियोध्येति । बुद्धियोध्यं प्रमेयमात्रम् । अयं भाष्ये स्फुटम् । समाहारद्वन्द्वमेकवचनं च । अन्य- वेति सार्वविभक्तिकालभाष्ये इत्याहुः अन्यदिति । व्याख्येयम् । शंकरभाष्ये त्वन्यदिति प्रथमान्तम् । यदि च भवदादियोग एव 'इतराभ्योऽपि दृश्यन्त' इति सूत्रप्रवृत्तिस्तदा त्वन्यनिमित्तं यद्वस्तु तत्सं- स्कृतमित्यन्वयः । न च क्रियायामन्वयः शयः । 'संबुद्धौ शाकल्यस्येतावनाएं' इति सूत्र मोदित्यनुवर्क्स संवृद्धिनिमित्त ओकारो वा प्रगृह्य इति व्याख्यानात् । संस्कृतमिति उत्पाद्यम् । उत्सायं व्याकुर्वन्ति संस्कारैरिति रागादिमिः । आलयत्वेनेति आत्मत्वेन । 'आलय आत्मा' इति पूर्वसूत्र उक्तम् । पञ्चेति निरोधद्वयमाकाशं संस्कृतं क्षणिकं च । यद्वा । घुद्धियोध्यं त्रयं संस्कृतमालयः क्षणिकं चेति । अस्मिन्पक्षे संस्कृतमित्यस पूर्वपूर्वेति न व्याख्यानम् । त्रयं त्वत्रेति अत्र माष्ये । तन्नेत्सादिमाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्रेति । अग्र इति 'आकाशे चाविशेषात्' इति सूत्रे । तयोरिति निरोधयोः । प्रातिकूल्यमाहुः सन्तमिममिति । बुद्धिरिति एकार्थप्रत्यासत्त्या । प्रतिसंख्यानिरोध इति मुगादिना कसचिनावस्स मवति । अप्रतिसंख्यानिरोधस्तु अबुद्धिपूर्वको विनाशस्तम्मादीनां स्वरस- भहुराणां भवति । तदनेति, अनेति माष्ये । स्थूल इति दण्डादिजन्यः परिदृश्यमानः । पूर्व इति प्रतिसंख्यानिरोधः । सूक्ष्म इति । संतत्यात्माज्जातः । द्वितीय इति अप्रतिसंख्यानिरोधः । दण्डेन घटनाशः माधः इत्याहुः मुद्गरेति मुद्गरसंयोगो निमित्तकारणम् । आदिशब्देन विभागा- दयोऽसमवायिनः । सदृशेति घटस्योत्पत्तिमारम्य क्षणिकपटसंतानः सदृशो भवति तस्यावसानं .

·-- भीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [१०२ पा० २१०४ सू०२२ प्रतिसंख्यानिरोधः । त्रयमपि निरुपाख्यम् । निरोधदयमपि न मानोति । संतते- रविच्छेदात् । पदार्थानां च नाशकसंबन्धाभावात्, प्रतिपन्धसंबन्धाभावः । आद्यनिरोधः पदार्थविषयको व्यर्थः। द्वितीयः क्षणिकाङ्गीकारेणच सिद्धत्वान्ना- गीकर्तव्यः ॥ २२॥ भाष्यप्रकाराः विसदृशसंतानः स आयः । प्रतिक्षणभावी चोपलव्ध्यनर्हः सूक्ष्मश्च यो निरन्वयविनाशः स द्वितीय इति रामानुजाचार्याः। निरुपाख्यमिति अनिर्वाच्यम्, अवस्त्विति यावत् । ष्णं व्युत्पा- दयन्ति निरोघेत्यादि । कथं संतत्यविच्छेद इत्याकाङ्क्षायां विभजन्ते पदार्थानामित्यादि । तन्मते पदार्थाः सर्वे क्षणिकाः सदृशसंतानजननवभावाः । क्षणिकानां च नाशकसंबन्धो न पूर्व इष्ट इत्यन्त्यानामपि , पदार्थानां नाशकसंवन्धाभावाद , पूर्ववदेव संततिप्रतिबन्धाभाव इत्यपिच्छेद इत्यर्थः । न च यदा प्रतिसंख्यासंबन्धस्तदा प्रतिभन्स्यते इति युक्तम् । तन्मते विज्ञानसंवानात्मकस्य जीवस्य क्षीणे संस्कार तैलक्षये प्रदीपस्यैव निर्वाणेनामावप्राप्तिर्मोक्षः । संस्कारक्षयचाच॑चतुष्टयाभ्यासजन्यया प्रतिसंख्यया वाच्यः । तत्राभ्यासस पौनापुन्यरूपत्वेन स्थिरधर्मतया क्षणिके जीवे वक्तुमशक्यत्वेन तमन्यप्रतिसंख्यायाः सुतरां तथात्वात् । अव: संततेरविच्छेद एवेत्यायनिरोधो विज्ञानपदार्थविषयको व्यर्थः । तथा सति पदार्यान्तर- विषयकोऽपि वथा । न च द्वितीयो युक्त इति शक्यम् । यतो द्वितीयः क्षणिकाङ्गी- कारेणैव साधनयोगशून्यतायां संवत्यविच्छेदस सिद्धत्वान्नाङ्गीकर्तव्यः । अर्हे कृत्यहच- ररिमः विसदशम कपालस संतानरूपं कपालोसत्तेः प्राक् सदृशसंतानाभ्युपगमात् तथा चं सदराघटादि- संतानावधिरित्यर्थः । विसहशेति कपालादिसंतानो घटादिविसदृशः । स आद्य इति प्रतियोगि- 'व्यतिरेकाव्यतिरेकशून्यः प्रतियोगिस्वाभाविको नाश इत्यङ्गीकारात् विसशसंतान एय नाश इत्यर्थः । निरन्वय इति तसायापतितायिन्दोरिख निःशेषनाशः । निरोघेत्यादि प्रतिसंख्यापतिसंख्या- निरोधद्वयमपि न प्राप्नोति न संभवति । तदुक्तं मतिसंख्यामतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरिति । कुतः । संततेरविच्छेदादिति सूत्रभाष्यार्थः । इष्ट इति क्षणिकत्वान्न दृष्टः । अन्त्यानामिति परिनिष्पन्नावस्थानां पुानां पटादीनाम् । आयनिरोध इत्यादि भाष्यं विवरीतुमाशा निपे- पन्ति रस न च यदेति । प्रतिसंख्येति सन्समेनमसन्तं करोमीति . प्रतिकूलबुद्धिसंपन्धः । प्रतिभन्स्यत इति कल्याणप्रतिकूलं नाशं मावः करिष्यते । मदि कल्याणे सुखे च 'कल्याण- स्थानमङ्गलम्' स्वरवणीनुक्रममधातुपाठे म्यादिः । इडमावस्तु चिन्त्यः । संस्कारमदादिरूप- संस्कारस्कन्धे । निर्वाणेनेति 'निर्वाणमस्तंगमनें' इति विश्वः । अय॑चतुष्टयेति । अमे वाच्यम् । तथात्वादिति :जीवे वक्तुमशक्यत्वादिति । तया च प्रतिसंख्यासंपन्धामायन प्रति- पन्धामावान्न युक्तः प्रतिसंख्यानिरोध इति भावः । अविच्छेद इति निरन्वयध्वंसामाव एव । आयेत्यादिमाप्यं विवृण्वन्ति स आयेति । बुद्धिपूर्वको विनाशः । व्यर्थ इति यद्यायनिरोधः साद् दृश्येत परं न दृश्यत इत्यायनिरोधो व्यर्थः । तथा सति. संततेरविच्छेदे सति । पदाति रूपस्कन्धादिविषयकोऽपि घ्यर्थः । द्वितीय इति माप्यमवत्तारयन्ति न चेति । द्वितीय इलादिमाष्य विवृण्वन्ति स्म यत इति । द्वितीयो पुद्धिपूर्वको विनाशः।क्षणिकेति भावपदार्थमात्रस्य । साधनेति .

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । उभयथा च दोपात् ॥ २३ ॥ प्रतिसंख्यानिरोधान्तर्गताविद्याविनाशे मोक्ष इति क्षणिकवादिनो मिथ्या- वादिनश्च मन्यन्ते । अविद्यायाः सपरिकराया निर्हेतुकविनाशे शास्त्रवैफल्यम् । भाष्यप्रकाशा। रश्मिः। श्व' इत्यर्हे तव्यः । नाङ्गीकर्तुं योग्यः । तथा च निरोधद्वयस्थाप्ययुक्तत्वानाशविचारेऽप्यसंगत- मेव सौगतं दर्शनमित्यर्थः। भास्कराचार्यास्तु-तौ संतानगोचरौ संतानिगोचरौ पा । नायगोचरी । निरोध- सावस्तुत्वाभ्युपगमान्नित्यत्वापभ्युगमाच । नापि संतानिगोचरौ । संतानिनो घटादीनां प्रत्यभिज्ञानात् । त्वत्पक्षे विनाशस्खाभावाव्यतिरेकान्न हेतुनापि नाशः संभवति । यन्मतेऽभाष- व्यतिरिक्तो विनाशस्तन्मते सहेतुकः । अय॑सत्यचतुष्टयाभ्यासान्मुक्तिः । अय॑सत्यचतुष्टयं तु समुदायसत्यं, निरोधसत्यं, दुाससत्य, मार्गसत्यं चेति । सर्वमुत्पत्तिमदस्तीति यनिर्णयज्ञान वत् समुदायसत्यम् । सर्व क्षणिकमिति निरोधसत्यम् । सर्व दुःखात्मकमिति दुःखसत्यम् । सर्प शून्यं सर्व निरात्मकमिति मार्गसत्यमित्येवं भावयतो रागादिनिवृत्तायुपगम्यमानायां निर्हेतुको विनाश इति प्रतिज्ञा हीयेत । तसादसङ्गतं सौगतं मतमित्याहुः ॥ २२॥ उभयथा च दोपात् ।। २३ ।। एवं पूर्वसूत्रे कार्यविचारेण निरोधद्वयं दूपयित्वाऽत्र स्वरूपविचारेण दूपयतीत्याशयेन सूत्रमुपन्यस्य व्याकुर्वन्ति प्रतिसंख्येत्यादि । उक्तनिरोधैकदेश- भतेऽविद्याविनाशे मोक्षस्तदर्शनोक्तरीतिको भवतीति, क्षणिकवादिनो, वैभाषिका, सौत्रा- न्तिका, मिथ्यावादिनो योगाचाराश्च मन्यन्ते । तदसंगतम् । यतोऽविद्यायाः सकार्याया साधनं नाशकस्तस्य योगः संबन्धस्तच्छून्यतायां सत्याम् । तथा चेति । संततेरविच्छेददर्शने प्रकारे च । ताविति निरोधौ । भावानां हेतुफलमावेन प्रवाहः संतानः। संतानीति संतानिनो घटादयः । अवस्तुत्वेति अवस्तुभूतेन तु संतानादर्शनासपादनादित्यर्थः । अत एव संतानदर्शनमिति निरस्ते दोषे हेत्वन्तरमाहुः नित्यत्वेति । तथा च सताननाशो नित्य इति द्वितीयक्षण एव संतानानुपलब्धि- प्रसङ्ग इति भावः । प्रत्यभीति । निरोधे नाशे सति सोयं घटादिरिति प्रत्यभिज्ञानं न सादिति भावः । विनाशस्येति निरन्वयध्वंसस्य । नाशः निरन्वयध्वंसः, संतानिनां घटादीनां संभवति । अन्त्यावयवानां परमाणुत्वेनानाशात् । तथा च प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधयोरप्राप्तिर- संभवः । अविच्छेदात् , अवस्तुत्वान्नित्यत्वाच । घटादीनां प्रत्यमिज्ञानाद्वेति सूत्रार्थश्च संभवति । यन्मत इति नैयायिकादिमते । अभावोत्सन्ताभावः, तव्यतिरिक्तः प्रध्वंसो विनाशः । सहेतुक इति हेतुर्मुद्गरादिः । निर्णयेति निर्णयेन ज्ञानम् , निर्णयस्य ज्ञानं वा । निरात्मकमिति । आलयविज्ञानस्सैकमतीयत्वात् । हीयेतेति । भावनारूपस्याभ्यासस्य हेतुत्वात् ॥ २२ ॥ उभयथा च दोपात् ॥ २३॥ कार्येति निरोधद्वयकार्य संततिविच्छेदस्तद्विच्छेदे विच्छेदाभावान्निरोधद्वयं व्यर्थमिसेवं विचारेण । अविद्येति क्षणिकेयु स्थिरत्वबुद्धिरवियेति । सा च तत्पूर्वकविनाशे प्रतिसख्यानिरोधरूपेस्त्येवेति, प्रतिसंख्यासूत्रोक्तनिरोधैकदेशमूतेऽविधानाशे सति । -तदर्शनेति क्षीणे तु संस्कारस्कन्ध इत्यादिनोक्तसंस्कारस्कन्धाभावरूपः। मिथ्यावादिन इति भाष्य विवृण्वन्ति मिथ्यावादिन इति । योगाचारा इति विज्ञानवादिनः । अविणाया इत्यादि- भाष्य विवरीतुमाहुः तदसमिति । विवृण्वन्ति स यत इति । सकार्याया इति यमनियमादयः ·श्रीमद्रामसूत्राशुभाज्यम्.! . [१० २ पा० २ ० ४ सू० २४ अविद्यातत्कार्यातिरिक्तस्याभावान. सहेतुकोऽपि । न हि बन्ध्यापुत्रेण रज्जुसो नाश्यते । अत उभयथापि दोपः॥ २३ ॥ आकाशे चाविशेषात् ॥ २४ ॥ यचोक्तमाकाशमप्यावरणाभावो निरुपाख्यमिति तन्त्र आकाशेऽपि सर्व- माण्यप्रकाशः। निर्हेतुके विनाशेऽङ्गीक्रियमाणे अर्यसत्यचतुष्टयाभ्यासादिसाधनविधायकशास्त्रवैफल्पम् । तेन सहेतुकत्योपगमे निर्हेतुकत्वप्रतिज्ञाहानिरपि क्षणिकवादिनं प्रति सारिता । मिथ्यावादिनो निर्हेतुकत्वाङ्गीकारे शास्त्रवैफल्यं तुल्यम् । सहेतुकत्वपक्षेऽप्यविद्यातत्कार्यातिरिक्तस्य नाश्यस्य मिथ्यावादिमतेऽप्यभावान्नाशकस्यापि मिथ्यात्वात् तत्र दुपणमविद्येत्यादिनोस्त्वा व्युत्पादयन्ति न हीत्यादि । अत उपगमद्वयस्थाप्यसंगतत्वान्मवयेऽपि दोष इत्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु-क्षणिकवाद्यम्युपेवात्तुच्छादुत्पत्तिरुत्पन्नस तुच्छत्वाप्तिय न संम- वतीत्युक्तम् । तदुभयप्रकारान्युपगतौ दोषश्च भवति । तुच्छादुत्पत्तौ तुच्छमेव कार्य स्वाद । यद् यसादुत्पद्यते तत् तदात्मकमेव दृष्टम् । यथा मृत्सुवर्णाद्युत्पन्नं मणिकमुकुटादिकं मृत्सु- वर्णाद्यात्मकम् । न प तुच्छात्मकं जगद् भवद्भिरिष्यते, न च प्रतीयते । सतो निरन्वय- विनाशे सत्येकक्षणादूर्व कृत्य जगतस्तुच्छताप्तिरेव स्यात् पश्चात्तुच्छाजगदुत्पत्चावनन्तरोकं तुच्छात्मकत्वमेव स्यात् । अत उमपथा दोपान भवदुक्ताकुत्पत्तिनिरोधावित्येवमाहुः ॥ २३ ॥ आकाशे चाविशेषात् ॥ २४ ॥ अता परमाकाशं दूपयतीत्याहुः यचेत्यादि । आव- रणाभावमात्रमाकाश इति यदुच्यते तदसंगतम् ।. आकाशेऽपि भूतान्तरवद् वस्तुत्व कार्याणि परिकराव। निर्हेतुके विनाशे अप्रतिसंख्यानिरोधे । अय॑सत्येति । एतस्य गतस्त्रे भास्कराचार्यव्याख्यानमनूदितम् । तेनेति साधनविधायकशास्त्रेण । मारितेति बारम्भस् स्कन्धा- नुवादामे सेयमभावप्रातिर्मोक्ष इत्यनुवादान्निर्हेतुकत्वप्रतिज्ञातस्याने संस्कारस्कन्धाप्राप्तिकयनेन संस्कार- स्कन्धक्षयात्मा मोक्षोऽपि दुर्लभ इति निर्हेतुकत्वप्रतिज्ञाहानिः सा स्मारिता । क्षणिकवादिन उक्त्वा माप्योक्तरीत्या मिथ्यावादिन आहुः मिध्येति । शास्त्रेति अर्यसत्यादिशात्रवैफल्यम् । अत इति माष्यं विवृण्वन्ति अत इति । इत्यर्थ इति । तथा चोभयया च मतदयेऽपि दोपादिति सूत्रार्थः । तुच्छादिति अवस्तुमूतात् । उत्पत्तस्येति वस्तुनः । तुच्छत्वाप्तिश्च । उक्तमिति पूर्वसूत्र उक्तम् । तथाहि । निरोधद्वयं सतो न संभवति । अविच्छेदात् । सतो निरन्ययविच्छेदासमवादिति सूत्र व्याख्यायासंभवं व्युत्पादयन्ति स्म प्रतिसंख्यावस्यायोगिद्रव्यमेकमेवः स्थिामुत्पत्तिविनाशयोः कार्या- वस्थान्तरवादित्युक्तं तदनन्यसाधिकरणे । ननु निरन्वयविनाशो निर्वाणे दीपे दृश्यते इत्यन्यत्र सो- ऽनुमीयते निरन्वयनाशवान् कार्यलादीपवदिति चेन । घटशराबादौ मृदादिद्न्यानुवृत्युपलब्ध्या सतो द्रव्यस्थावान्तरापतिरेव नाश इति निविते प्रदीपादौ सूक्ष्मदशापत्याप्यनुपलम्मोपपत्चेस्तत्राप्य- वस्थान्तरकसनेऽसैव युक्तत्वेन दृष्टान्तामावादिति । तदुभयेति तुच्छादुत्पत्तिप्रकार उसनस्य तुच्छत्वप्रकारश्च । तमाहुः तुच्छादुत्पत्ताविति । मणिकति । मणिकं महापटः ।। तुच्छतासि- रुका । पश्यादिति तुच्छताप्तेः पश्चात् । अनन्तरेति पूर्वदूपणत्वेनोक्तम् । उभयथेति तुच्छादुत्स- त्यङ्गीकारे उत्पन्नस तुच्छत्वात्यहीकारे च ।।.२३ ।।. ... आकाशे च विशेषात् ॥ २४ ॥ आवरणेति तदप्यवस्वित्युक्त निरुपाख्यपिति ररिमः।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहिवम् । पदार्थवद् वस्तुत्वव्यवहारस्याविशेषात् ॥ २४ ॥ भाष्यप्रकाशः। व्यवहारस्य समानत्वात् । यथा हि पृथिव्यां घटो, जले नौकेत्यादि व्यवहियते तथाऽऽकाशेऽप्यत्र गृध्रोन श्येन इत्याधारता व्यवहियते । तथा पहिरन्तरमिति च । न चासौ भूप्रदेशे दिशि वा वक्तुं शक्यते । पायो देशो, बाह्या दिगान्तरो देश, आन्तरी दिगिति बहिरन्तरव्यवहारविषयपरि- च्छेदकत्वेनैव तयोरमिलप्यमानत्वात् । अतो बहिरेव धूमो नान्तरिति व्यवहारसाक्षिकोऽवकाश एवायं व्यवहारः । अवकाशश्व प्रत्यक्षा । भूयानवकाशः खल्पोऽवकाश इति प्रत्यक्षानुभवात् । नच रूपाभावो बाधक इति वाच्यम् । गन्धर्वनगरादिवद् वस्तुसामर्थेनैव तत्प्रतीत्यङ्गीकारे बाधकाभावात् । तस्मानावरणामावमात्रमाकाशी, नापि निरुपाख्य इत्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु त्रिवृत्करणेन पञ्चीकरणस्याप्युपलक्षितत्वादाकाशेऽपि रूपसत्चात् तद्धेतुकेऽपि तत्प्रत्यक्षेन विरोध इत्याहुः । तचिन्त्यम् । तथा सति वायावपि तदापत्तः। चैशेपिकादयः पुनः शब्दाख्यगुणानुमेयमाकाशमिच्छन्ति शांकराध । भास्कराचार्यास्तु-शब्दस्याकाशेन सह संपन्धाग्रहणादसत्यपि शब्दे नमोविषयक युद्धथुत्पत्तेः, श्रूयमाणेऽपि शन्दे तद्वारेण वत्र तदनुत्पत्तेने तस्स शन्दानुमेयत्वं, किंतु रश्मिः। भाष्येण । इति चेति व्यवहियत इत्यन्वयः । पहिरन्तरव्यवहारविषयत्वमाकाशलक्षणे सष्टं सुबोधिन्यादौ । असाविति व्यवहारः । पहिरन्तरेति पहिरन्तरव्यवहाराम्यां विशेषेण सिनुतः पन्ततः इति विषयौ, दिग्देशौ तपरिच्छेदकत्वेन । तयोदिग्देशयोः। अवकाश इति अवकाशे सप्तम्यन्तम् । अयमिति अत्र गृधोत्र श्येन इत्यादिः । नैयायिकाशङ्कामनूय परिहरन्ति न चेति । गन्धर्वनगरादिस्तैत्तिरीयादी प्रसिद्धः । बाधकेति । उपपादितं चैतत्सर्वत्र प्रसिद्धोपदे- शादित्यधिकरणे नीरूपो नील इत्यस्य रश्मौ । इत्यर्थ इति । तथा चाकाशेऽपि व्यवहारेण भूता- न्तरतुल्यताया अविशेपानीरूपाख्यत्वावरणामावमात्रत्वयोरप्राप्तिरिति प्रतिसंख्यासूत्रादप्राप्तिमनुवर्त्य सूत्रं योजनीयम् । त्रिवृदित्यादि । 'तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकं करवाणि' इति श्रुतत्रिवृत्करणेन पञ्चीकरणमुपलक्ष्यते । पञ्चीकरणं तु आकाशवायुतेजोपन्नानि तावद विद्यासहायात्परस्मादात्मनः सकाशादनुक्रमेण जातानि तानि सूक्ष्माणि व्यवहाराक्षमाणीति तदीयस्थौल्याकासायां कल्पितव्य- वहारनिर्वाहकतदीयधर्माधर्मात्मककर्मापेक्षया तानि पञ्चीकृतानि स्थूलानि भवन्ति । तानि हि प्रत्येके द्वैविध्यमापद्यन्ते । तत्र चैकैकं मागं परिहायापरेप्वेकैकशश्चातुर्विध्ये सिद्धे तत्तदीयात्मीयम परित्यज्या?त्तरेष्वेकैकभागस्यानुप्रवेशे प्रत्येकं भूतानि पञ्चतापन्नानि पञ्चीकृतान्युच्यन्ते शांकरैः । एवं च शन्दस्पर्शरूपरसगन्धानां परस्परस्मिन्प्रवेशादायाकाशेऽपि रूपसत्त्वात्तद्धेतुके रूपहेतुकेप्याकाश- प्रत्यक्षे विरोधो नेत्यर्थः । तदिदं नीरूपो नील इत्याकरण विरुद्धं तर्करूपमिति लीलामेदाय चिन्त्यत्वमाहुः तचिन्त्यमिति । तदापत्तेरिति रूपापत्या चाक्षुपापत्तेः । शब्दाख्येति शब्दः पृथिन्यायष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः । अष्टद्रव्यानानितत्वे सति द्रव्याश्रितत्वात् सुखवदित्यनुमेयम् । शांकराश्चेति आगमप्रामाण्यात्तावद् 'आत्मन आकाशः संमूतः' इत्यादिश्रुतिभ्यः आकाशस्य वस्तुत्वसिद्धिः । विप्रतिपन्नान् प्रति शन्दगुणानुमेयत्वमिति भाष्ये इच्छन्ति । तदनुत्पत्तेरिति शब्दादिहाकाशः इति युद्ध्यनुत्पत्तेः । न तस्येति मवेच्छन्दाश्रयत्वेनाकाशसिद्धिर्ययाकाशे शब्द- ·८० श्रीमद्रमासूत्राणुमीप्यम् । [अ०२पा०२१०४ सू०२५ अनुस्मृतेश्च ॥२५॥ सर्वोऽपि क्षणिकवादी बाधितः । स एवायं पदार्थ इत्यनुस्मरणात् । अनु- भवसरणयोरेकाश्रयत्वमेकविषयत्वं च ॥ २५॥ । भाग्यमकाराः। रुपिद्रव्यसमवायित्वात् निवृत्करणेन रूपसंपन्धाच प्रत्यक्षमित्याहुः । तत्राप्यनुमेयत्वखण्डन- मानं युक्तम् । शंकराचार्या भास्कराचार्याश्चाकाशसत्ये युद्धवाक्यसंमतिमप्याहुः 'पृथिवी भगवन् कि निःसंश्रया' इत्येवं प्रश्नप्रतिवचनप्रवाहे पृथिव्यादीनामन्तः 'वायुः किं निःसंश्रयः' इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं वायुराकाशसंश्रयः' इति युद्धेनोक्तम् । तथा, 'आकाशस स्थितिर्यावद् यावच्च जगतः स्थितिः। तावन्मम स्थिति याजगदुःखानि निमतः इति च बुद्धेनोक्तमिति । तथा चाकाशस्थावस्तुत्वे तदसमञ्जसं सादिति ॥ २५ ॥ अनुस्मृतेश्च ॥ २५ ॥ एवं क्षणिकवादं विशेपतो निराकृत्येदानी · सङ्केपेण निरा- करोतीत्याशयेनाहुः सर्व इत्यादि । अयमर्थः । क्षणिकवादी. हि सर्वस्य क्षणिकत्वं मन्यमानो अनुमपितुरनुभूतिविषयस्य च सदृशसंतानेन प्रत्यभिज्ञानमुपपादयति । तदसंगतम् । प्रत्यभिः ज्ञाने हि यः पूर्व दृष्टः स एवाऽयं पदार्थ इति, योऽहं पूर्वमद्राक्षं स एवाहमिदानी पश्यामी- त्याकारः । तत्र च, स इत्यनेन पूर्वकालवर्तिनोऽयमहमित्यनेनोत्तरकालवर्तिनोऽनुभूति- विषयस्यानुभवितुश्चक्यस्य परामृप्यमाणतया पूर्वापरकालवर्तिन एकस्य सिद्धत्वेन क्षणिक- संतानस वक्तुमशक्यत्वात् । नच तत्र संताने स इति पूर्वकालवर्तित्वाभिमानात् सर्वमुपपद्यत इति वाच्यम् । अनुभवसरणयोरेकाश्रयत्वैकविषयत्वनैयत्यान् संतानेन च पूर्वकालस्थाननुभूत- रश्मिः। संपन्धो वृत्तिनियामकः स्यात् स तु नास्तीति न तसाकाशस शब्दानुमेयत्वमप्रयोजकत्वा- दित्यर्थः । रूपीति पश्चीकरणेन रूपिव्यावयवसंपन्धित्वेनावयवाकाशयोस्तादाम्यं मन्यन्त इति ज्ञायते । रूपाण्याकाशगुणवाद् द्रव्याश्रितानि तादृशद्रव्यवायुसमयायित्वादिति वा । तत्रापीति एवं मतेऽपि । अनुमेयत्वेऽति । न तु रूपिद्रव्यसमवायित्वमण्डनम् । 'आकाशाद्वायुः' इति श्रुतेः । निवृत्करणसाकरे व्यवस्थापनेन रूपसंबन्धाभावात् । प्रत्यक्षत्वमपि न रूपसंबन्धेन किंतु रूपत्वेन । नीरूपो नील इत्याकाशव्यवस्थापनात् । अप्याहुरिति अपिशब्देन श्रुतिसंमतिः । मनमतीति एवमयादीनां. प्रश्नपतिवचनेन प्रवाहे । ममेति बुद्धस्य । तदित्युक्तवाक्यद्वयम् । मावास्तु दीपादिषु विशेपेदर्शनात् क्षणिकत्वेनान्यत्र क्षणिकत्वमनुमीयते चेदाकाशादिप्यविशेपदर्श- नादन्यत्रापि तदनुमीयत इसाहुः ।। २४ ॥ अनुस्मृतेश्च ॥ २५ ॥ अनुभवितुरिति विज्ञानस्कन्धस्य । अनुभूतीति रूपस्क- न्यादेः । मत्यभिज्ञानम् तदंताप्रकारकं ज्ञानम् । एवं वादखरूपमुक्त्वा पाधित इतीदं भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तदसमिति । सूत्रार्थभूतं स एवेत्यादिभाष्य विवृण्वन्ति स मत्यभिज्ञान इति । पूर्वकालेति । घटादेरात्मनश्च तदुक्तमनुभूतिविषयस्यानुमवितुश्चेति । अनुभवेत्यादि- भाष्य विवरीतुमाशझामान च तत्रेति । सर्वमिति यधप्रत्यभिज्ञोपयोगि तत्सर्वम् । अनु- भवेत्यादिभाप्यं विमृण्वन्ति अनुभवेति । एकानयत्वं च तादाम्येन बोध्यम् । एकं च मन ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । भाष्यप्रकाशा तया तस तत्सरणायोगेन तत्र तथामिमानस वक्तुमशक्यत्वात् । संतानिनोऽपि तदानीं तसिन् काले पूर्वकालत्वइयभावेन तत्संताने तादृशबुद्धिवैशिष्टयस्यापि वक्तुमशक्यत्वाच । न चाकसिकमेव स इति ज्ञानमिति युक्तम् । तथा सति सर्वदा तदापचेः । न च सादृश्येन तथा ज्ञानं भवतीति वाच्यम् । अज्ञातस्य सादृश्यस वाशज्ञानानुत्पादकतया सादृश्य- ज्ञानार्थ यतमानस पूर्वापरकालवर्तिवस्तुद्वयानुसंधान पूर्वकालानुसंधानं चावश्यकमिति तद- नुसंधातुः स्थिरत्वापत्या सादृश्यसापि पूर्वापरकालवृत्तिवस्तुद्वयनिष्ठतया स्थिरत्वापत्या क्षणिक- त्यहानिप्रसङ्गात् । न च सादृश्यसंताना सर्व सेत्स्यतीति वाच्यम् । सादृश्यस्य संश- पुद्धियोध्यत्वेन सदृशयुद्धश्च पूर्वापरकालवृत्तिवस्तुद्वयविपयीकरणं विना असंभवेन तत्संतानाङ्गी- कारेऽपि युद्धस्तद्विपयस्य च स्थिरत्वापत्तेरनिवार्यत्वेन क्षणिकवादयाधस्य दुरत्वात् । अतस्तत्तेद- वातत्ताहंतासामानाधिकरण्यावगादिप्रत्यभिज्ञानात्मकानुस्मृत्यन्यथानुपपत्या सिद्ध पावार्था- नामात्मनश्च स्थैर्ये सर्वोऽपि क्षणिकवादः सर्वत्र चाधित इत्यर्थः । एवं च, 'नित्यदा सा भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात् तन्न दृश्यते । यथार्चिपा स्रोतसां वा फलानां वा वनस्पतेः । तथैव सर्वभूतानां वयोवस्थादयः कृताः' इति रदिमः। आश्रयो यस्स । 'कामः संकल्पो विचिकित्सा' इति श्रुतेः । वृत्तिवृत्तिमतोरमेदान्मन एव धीः । किंच । विपयविपयिमावसंयन्धेन, तेनैकानुमयोचरं विपयविरहदशायां मानसीनतत्स्मरणेऽपि न क्षतिरिति चेन्नेसाहुः एकविपयत्येति । तत्स्मरणायोगेनेसत्र हेतुत्वेनान्चेति । पूर्यकालस्येति यत्र तिङन्तं नास्ति तत्रापि तत्परिकल्प्य काल उन्नयः 'वर्तमाने लद' इत्यादिमिः सूत्रैः । अननुभूतेति भिन्नत्वात्तथा । तस्य तदिति पूर्वकालाननुमवितुर्जीवस्य विज्ञानस्कन्धस्य । तत्रेति । उत्तरकालिके । स इत्यनेनोक्तः पूर्वकालवर्तित्वाभिमानस्तस्य । संतानिन इति विज्ञान- स्कन्धस्स, रूपस्कन्धस्सेन्द्रियविपयात्मनश्य स्थिरत्यामिमानविपयस्स । तदानीमिति वाक्यालंकारे । तदर्थकस्स तस्मिन्काल इत्यस्याने दर्शनात् । तस्मिन्निति प्रत्यभिज्ञाकाले । पूर्वकालत्वेति । सूक्ष्मत्वादिति भावः । तादृशेति । वैशिष्टयं पदार्यान्तरमिति शिरोमणिः । आकस्मिकमिति । न तु विपयादिहेतुकम् । स इतीति स इत्यनेन पूर्वकालवर्तित्वाभिमानम् । सर्वदेति अनुभव- कालेऽपि स्मरणापत्तेः, पटमनुभवतः पटस्मरणापत्तेश्च । ननु मास्तु वस्तुविषयिणी प्रलभिज्ञा सादृश्य- विपयिणी तु स्यादित्याशक्य निषेधन्ति स्म न च सादृश्य इति । 'तद्भिन्नत्वे सति तद्गतमूयो- धर्मवत्त्वं सारश्यं' तस्मिन् तद्विषयकं तथा ज्ञानं तत्तेदंताप्रकारकं ज्ञानं मवति । तथा च सादृश्य. मानहेतुकं न च वाच्यमित्यर्थः । तादृशेति प्रत्यभिज्ञात्मकज्ञानानुत्पादकतया । साहश्यं संपन्धयदुभयापेक्षमित्याहुः पूर्वापरेति । यथा चन्द्रसदृशं मुखमित्सर । पूर्वकालेति अधिष्ठान तया। तदन्विति विज्ञानस्कन्धस । सदृशेति कतिपयैधर्मर्यः सदृशस्तद्विषयबुद्धिवोध्यत्वेन । वस्तुद्वयं सादृश्यनिरूपकं सादृश्याधिकरणं च । तत्संतानेति सादृश्यसतानाहीकारे । बुद्धः सदृश- र युद्धे । तद्विपयस्येति पूर्वापरकालयतिसादृश्यनिरूपकसादृश्याधिकरणरूपवस्तुद्वयस्य । सिद्धमाहुः अत इति । सोयमिति तत्तदंता । सोहमिति तत्ताहन्ता । इत्युभयत्र सामानाधिकरण्येत्यादिः । सर्वत्रेति पृथिव्यादिषु पयस्कन्धेषु च । प्रसङ्गाच्छीधरीं दूषयन्ति स एवं चेति । कृता ११.सू. .

·श्रीमद्रासूनाणुभाध्यम् । [भ०२पा०२१०४ सू० २६ नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ २६ ॥ अपि च नानुपमर्थ मादुर्भावं वैनाशिका मन्यन्ते । ततश्चाऽसतोऽलीकात् भाष्यप्रकाशः। द्वाम्यां कालिकं नित्यप्रलयमादाय, विमतं प्रतिक्षणोत्पतिविनाशम् , अवस्थामेदववाद, दीपज्वालादिवत्यनुमानेन यत् क्षणिकत्वमुकं वद् विशेषणाभावप्रयुक्ताभावादेव, न तूमयामा- यात् । तथा सति यदने, 'सोऽयं दीपोऽपि यद्वत्सोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृपा धीर्गीपा- युपाम् इति । प्रत्यभिज्ञाया मिथ्यात्वम् । तदपि व्यर्थायुषामविवेकिनामेव तस्याः, न तूक्तरीतिक- विवेकवतां प्रत्यभिज्ञाया इति न कोऽपि विरोध इति दिक् ॥ २५ ॥ नासतोऽष्टत्वात् ॥ २६ ।। एवमभि.नाशिकामिमतं क्षणिकवाद निराकृत्य तद- मिमतामभावाद्भावोत्पत्ति निराकरोतीत्याशयेन सूत्रमुपन्यस्य व्याकुर्वन्ति अपि चेत्यादि । अय- मर्थः । 'नानुपमृद्य प्रादुर्भावाद्' इति बुद्धसूत्रे बीजोपमर्द चिनारोत्पत्तेर्दुग्धोपमर्द विना दध्यु- त्पत्तमपिण्डोपमर्द विना घटोत्पत्तेरदर्शनानन्य एव तेभ्यस्तत्तदुत्पत्तिदर्शनाच केवलोऽमाव रदिमः। इति कल्पिताः । द्वाभ्यामिति एकादशे द्वाविंशेऽध्याये स्तः । तत्र 'वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः नमो । उचावचान् यथा देहान्गृहन्ति विसजन्ति च । तन्ममाख्याहि' इत्सुद्धवप्रश्ने भगवद्वाक्याम्यामुत्तरभूतान्याम् । प्रतिक्षणेति बहुव्रीहिः । अवस्थाभेदवत्वं वयोवस्थादि- मत्वम् । दीपेति । आदिशब्देन जलतरङ्गः । उक्तमिति श्रीधरैरुक्तम् । तदिति क्षणिकत्वम् । विशेपणमवस्थाभेदवृत्त्वम् । अवस्थामेदवत्सर्वभूतरूपविमत्तमिति विशेपणत्वम् । तद्भावप्रयुक्तवि- मताभावात् । नतु वयोवस्थादिमत्त्वविमतोभयाभावात् । 'वयोवस्थादयः कृताः' इति स्मरणात् । उभयाभावे विवक्षिते विमतवयोवस्थादयः कृता इति स्मरेत् । द्वादशस्कन्धेऽपि 'परिणामिनाम- वस्थाः' इति तात्त्विकोन्यथाभावः परिणामः तद्वतामवस्या जन्मप्रलयहेतव इति परिणामकथनासरि- णामिनो नित्यत्वमेव न क्षणिकत्वमित्यवसेयम् । द्वादशस्कन्धनिबन्धे 'अतः परं द्वितीयस्तु जगदाश्रय उच्यते' इति जगदाभयप्रकरणस द्वितीयस्यावरणभङ्गे तु आत्यन्तिकं प्रलयं व्याख्यायाने नित्य- प्रलयस्तु कालिकावस्थाभेदकृतः स्फुट एवेत्युक्तम् । तब तु परिणामिनामवस्था यास्ता एव जन्म- प्रलयाश्रयत्वेन हेतवः । नहि जन्मप्रलयावाश्रयं विहाय भवतः धर्मवादित्यर्थो ज्ञेयः । तेनैक- देशेनैकवाक्यत्वमित्युक्तम् । द्वादशस्कन्धे श्रीमद्भागवते चतुर्थाध्यायपि 'नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्सत्तिालयावेके सूक्ष्मज्ञाः संप्रचक्षते । कालस्रोतोजवनाशु हियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयद्देतवः । अनाद्यन्तवतानेन कालनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिपामिव' इति । तथा सतीति वयोवस्थादीनामेव कल्पितत्वेन भूतानां व्यावहारिकनित्यत्वे सति । द्वाविंशस्थमाहुः सोऽयमिति । अविवकिनामिति नित्य- देत्यस्य स्यूलरष्टीनाम् । तस्या इति प्रत्यभिज्ञायाः । उक्तरीतिकेति । स्त्रव्याख्यानोक्त- रीतिकविवेकवताम् । दिगिति स्थूलदृष्टीनामपि दृष्टान्तीयाशेपधर्मापत्तिः । चकारस्तु पूर्वोक्त- हेतुमिः सहास हेतोः समुच्चायका स्पष्ट इति भाष्यादौ तदर्थो नोक्तः ॥ २५ ॥ नासतोऽष्टत्वात् ॥ २६॥ नष्टेभ्य एवेति अपक्षयं प्राप्तम्यः । 'किमत्र पश्यसि न १. वस्तेभ्यः।

·भाष्यप्रकाश-र -रश्मि-परिहितम्। कार्य स्यात् तन्न । अष्टत्वात् । न हि शशशृङ्गादिभिः किंचित् कार्य दृश्यते । भाग्यप्रकाशः। एवावशिष्यत इत्यमावादेव भावोत्पत्तिरिति मन्यन्ते । तथा सत्यसतोऽलीकादेव कार्य स्यात् । यदि हि वीजादिप्रतियोगिकादमावादकराद्युत्पत्तिरिष्यते तदा तस्याभावस चीजादिध्वंसरूपत्वेन तदवस्थाविशेषरूपतयाऽवस्थाविशेषविशिष्टाद् बीजादेरेवोत्पचिरिति सादत- स्तदभावाय चैनाशिकेन निःखमावादेवाभावाद्भावकार्योत्पत्तिरङ्गीकार्या । तथा सति तस्या- भावस्य निःस्वमावतया शशशृङ्गतुल्यत्वादलीकादेव कार्योत्पचिरिति सिद्धयति । तचासंगतम् । दृष्टविरोधात् । न हि तादृशात् कार्योत्पत्तिः कापि दृष्टा । न चा तादृशोभायः कापि घटनाप्यनुमातुं शक्या । यदुत्पद्यते तदभावजन्यं यथा वीजाधुपमर्दादहरादीति प्रयोगे दृष्टान्तस्यावस्थाविशेष एव पर्यवसानेन त्वदमिमताभावासाधकत्वात् । तादृशादभावाद्भावो- त्पत्यङ्गीकारश्च सर्वत्र सर्वतः सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गादपि बाधितः । किंच । अभावाद्भावोत्पत्तौ कार्य- मभावान्वितं दृश्येत । सर्वस्य कार्यस कारणान्वितत्वदर्शनात् । किंच । उपमृय प्रादुर्भावोऽपि न सार्वत्रिका । सुवर्णजन्यकटकादौ तन्तुजन्यपटादौ च तदर्शनात् । एवं चाङ्कुरादायपि पीजस्थूलांशस्यैवोपमर्दो न तु सूक्ष्मांशस्य । तदन्तस्त एव सूक्ष्मांशानामङ्कुरीभावात् । अतः रदिमः। किमपि भगवः' इति श्रुतिसाहाय्यादेवकारः । ततश्चेति भाप्यं विवृण्वन्ति स्म तथा सतीति । अभावं निश्चिन्वन्ति स्म यदि हीति । बीजाद्यमाव इत्यत्र बीजादीति । अमावयासंभवाद् ध्वंस उपात्तः । अकुरादिप्रागमायो यद्यपि संभवति तथापि तत्खण्डनानास्ति स इति ज्ञेयम् । सहकारिकारणाभावान्न प्रागभावः प्रतीतिविपयो वा । तदवस्थेति वीजावस्थाविशेषरूपतया । एयमेव सर्वोपि प्रत्येति कार्यस्थितिप्रतिकूला कारणावस्यां पश्यन्निह घटो ध्वस्त इति । तद- भावायेति भावादुत्पत्त्यभावाय । निःखभावादिति निरन्वयात् । सूत्रार्थविवरकं तन्नेति भाष्यं विवरीतुमाहुः तचेति । अदृष्टत्वादित्यत्र विरोधो नमर्थः अधर्म इतिवत्, अन्ये स्वभाव- मा नमर्थः अमाक्षण इत्यादयस्त्वार्थिकार्थ स्पृशन्तीति वदन्ति तदाहुः टेति । नहीत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म नहीत्यादिना । तादृशादिति अलीकात् । तादृश इति निस्वभावः । दीपनाशस्याप्यनिरन्वयत्वात् खकारणे कायौ लयात् । अनुमातुमिति यदुत्पद्यते तदभावजन्य. मुत्पद्यमानत्वात् यथा वीजाद्युपमर्दादकरादि, इत्यनेनानुमानेनानुमातुम् । व्याप्तिमनूध दृष्टान्तमनुमान- रचनायाहुः पर्ययेति । उपमर्दस्य ध्वंसरूपत्वात् । त्वदभीति निरन्वयनाशासाधकत्वात् । दृश्यतेति समवायित्वादभावस्स दृश्येत । कारणेति समवायिकारणेत्यर्थः । उपमयेति वंस प्राप्य । ननु न सुवर्णमनुपमृध कटकादि दृश्यत इत्यत आहुः तन्तुजन्येति । तददर्शना. दिति तन्तुसुवर्णयोरुपमर्दादर्शनात् । चीजादावुपमर्दः पड्भावविकारान्तर्गतापक्षय एव न निरन्वयो नाश इत्याहुः एवं चेति । न तु सूक्ष्मेति । न च 'किमत्र पश्यसीति न किंचन भगवः' इति श्रुतिविरोध इति वाच्यम् । न भावयितुं केनापि शक्य इत्यभाव इति व्युत्पत्तेः सूक्ष्मांशानामभावरूपत्वात् । एतदेवाहुः तदन्तस्त इति तसिलन्तम् । सार्वविभक्तिकत्वात्त- दन्तर्गतानामित्यर्थः । इदं तु पत्रनवदलेष्वभावरूपसमवायिशून्येषु दृश्यते । अभावस्तु न दृश्यतेऽत आहुः अञ्जुरीभावादिति । अत इति मूलायुत्पत्तावपि मूले वैलक्षण्योपलन्धः ।

·४ । श्रीमद्रहासूधाणुभाप्यम्।। [१०२ पा०२ १०४ सु०२६ . .. एवं सत: कारणत्वं पूर्वपाद उपपाचासतः कारणत्वं निराकृत्य व्यासचरण- र्चेदानामव्याकुलत्वे संपादितेऽपि पुनदैत्यच्यामोहनार्थ प्रवृत्तस्य भगवतो वुद्ध- स्याज्ञया 'त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयंस्ख महाभुज । स्वागमैः कल्पितैस्त्वं च जनान् मद्विमुखान् कुरु', इत्येवंरूपया, महादेवादयः खांशेनावतीर्य वैदिकेषु प्रविश्य विश्वासार्थ वेदभागान् यथार्धानपि व्याख्याय सदसद्विलक्षणामसदपरपर्यायामविद्या सर्व- भाष्यप्रकाशः। संस्थानमात्रस्यैव निवृत्तिन तु द्रव्यस्येति । तत्र वीजद्रव्यं कूटस्थमेवावयवद्वारा कारणम् । एवं दध्यादावप्यवस्थाभेद एवेत्यभावाद्भावोत्पत्तिः सर्वथानुपपन्नैवेति सिद्धम् । एवमसत्कारण- वादनिराकरणेन मायावादिप्रतिपन्नाविद्याकारणवादनिराकरणमप्यर्थादेव सिद्धमित्याहुः एवं सत इत्यादि । अत्र युद्धाज्ञायां प्रमाणं वक्तुं, त्वं च रुद्र इत्यादिवाक्योपन्यासः । इदं वाक्यं वाराहपुराणे रुद्रगीतासु रुद्रेणागस्त्यं प्रति सर्वदेवादीनप्पुद्दिश्य भगवदाज्ञारूपमनुदितम् । द्वितीयं, स्वागमैरिति तु पद्मपुराणोत्तरखण्डे सहस्रनामारम्भे महादेवेन पार्वती प्रत्युक्तम् । इत्येवंरूपयेत्यादिनोत्तरखण्डीयानां शंकरेण पार्वती प्रत्येवोक्तानां, 'शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तामसानि यथाक्रमम् । येषां श्रवणमात्रेण पातित्यं ज्ञानिनामपि । प्रथमं हि मयवोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् । मच्छत्त्यावेशितैर्विप्रैः संप्रोक्तानि ततः परम् । कणादेन तु संप्रोक्तं शास्त्रं पिकं महत् । गौतमेन तथा न्यायं सांख्यं तु कपिलेन वै । धिपणेन तथा प्रोक्तं चाकमतिगर्हितम् । दैत्यानां नाशनार्थाय विष्णुना युद्धरूपिणा। चौद्धशास्त्रमसत् प्रोक्तं नमनीलपटादिकम् । मायावादमसच्छास्त्र प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते । मयैव कथितं देवि कलौ ब्राह्मणरूपिणा । अपार्थ श्रुतिवाक्यानां दर्शयल्लोकगर्हितम् । कर्मवरूपत्याज्यत्वमव प्रतिपाद्यते । सर्वकर्मपरिभ्रष्टं वैकर्मत्वं तदुच्यते । . परेशजीवयोरैक्यं मयाऽन प्रतिपाद्यते । ब्रह्मणश्च परं रूपं निर्गुणं वक्ष्यते मया। सर्वस जगतोऽप्यत्र मोहनार्थ कलौ युगे । वेदार्थवन्महाशास्त्र मायायादमवैदिकम् । मयय वक्ष्यते देवि जगतां नाशकारणात्' इत्यादीनाम् रश्मिः। संस्थानेति अवयवसंस्थानमात्रस्य । कूटस्थमिति तदुक्तं सर्वोपनिपदि, ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तं सर्व- प्राणिधुद्धिरष्टविशिष्टतयोपलम्यमानः सर्वप्राणिधुद्धिस्सो यदा तदा फूटस्थ ,इत्युच्यते' इति । 'बीज मां सर्वभूतानाम्' इति गीता । अवयवा आकाशरूपाः ।' 'आकाशशरीरं ब्रह्म' इति श्रुतेः.। श्रुतिसत्त्वादेवकारः । अवस्थेति विकारो दुग्धावस्थाविशेपो घटे मृत्पिण्डावस्थाविशेप इत्यर्थः । असतः कार्य न भवति अष्टत्वादिति सूत्रार्थः । युद्धाज्ञायामिति दैसव्यामोहार्थ प्रवृत्तस्य भगवतो बुद्धसाज्ञायाम् । इत्यादीनामिति आदिपदेन 'द्विजन्मना जैमिनिना पूर्व वेदमपार्थकम् । निरीवरेण वादेन कृतं शानं महत्तरम्' । 'शास्त्राणि चैव. गिरिजे.तामसानि- १. भूमिरापोनलो पायुःखं मनो युधिरित्यत्रोता भष्ट । २. विषयतया ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । कारणत्वेन स्वीकृत्य तनिवृत्त्यर्थ जातिभ्रंशरूपं संन्यासपापण्डं मसार्य सर्वमेव लोकं व्यामोहितवन्तः। व्यासोऽपि कलहं कृत्वा शंकरं शध्या तूप्णीमास । अतो ऽग्निना मया सर्वतः सदुद्धारार्थं यथाश्रुतानि श्रुतिसूत्राणि योजयता सर्वो मोहो भाग्यप्रकाशः। वाक्यानामर्थः संगृहीतः । असदपरपर्यायामित्यनेनैतत्स्त्रोक्तपणदृश्यता स्फुटी- कृता । व्यासकलहादिकं तु, 'व्यासो नारायणः साक्षाच्छंकरः शंकरः स्वयम् । तयोविवाद संप्राप्ते, किंफरः किं करो- म्यहम्' इति तत्संप्रदाये प्रसिद्धाद् गणेशोक्ताद । 'वासना यदि भवेत् फलदात्री किं करिष्यति तदा मम काशी। व्यापको यदि भवेत् परमात्मा तारकं किमिति नोपदिशेन्माम्' इति । कीकटे मरणावसर उक्ताच्छंकराचार्यश्लोकाचायगन्तव्यम् । शेपं स्फुटम् । एवं च रश्मिः। नियोध में' इति प्राधम् । स्फुटीकृतेति अन्यदपि भाप्ये । तन्नित्यमित्यादि अविद्यानिवृत्त्यर्थम् । 'वेदान्तविज्ञान' इति श्रुत्या संन्यासः स पापण्डं पापस्य खण्डम् विदण्डं परिगृहीत सर्वशास्त्राविरोधि तत्' इत्येकदण्डे पापस्य खण्डम् । 'श्रुतिस्मृत्युक्तमाचारं यस्तु नाचरति द्विजः । स पापण्डीति विज्ञेयः सर्वलोकेषु गर्हितः' इति पानात् । विकर्मत्वात् 'धर्मेण पापमपनुदति' इति श्रुत्यविपयत्वेन पापखण्डसमन्वितलं संन्यासे । अस्माकं तु प्रतिमासेवाख्यं कर्मास्त्येव, परं मानसमूतः । तब कीदृशं जातिपरिभ्रंशरूपम्, जातेमण्यरूपायाः परितो भ्रंशस्तस्स रूपं यत्रेति । 'सप्ताहाच्छूद्रतां व्रजेत्' इति वाक्ये सप्ताहसन्ध्याऽकरणे प्रामण्यपरि- भ्रंशोक्तेः । तदुक्तम् । सर्वकर्मपरिभ्रष्टमिति । लौकिकी व्युत्पत्तिस्तु पण दाने भ्वादिः । 'नमन्ताङ्कः' इति सूत्रेण डप्रत्ययः औगादिकः । पण्डः संघातः । बाहुलकाद्धात्वादेः पस्य सत्वाभावः । तालव्यादिरयमिति केचित् । सर्वमेवेत्यादि उक्तवाक्येग्यः । ममेति वासना- वासितस्य । तारकमिति 'रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनासावमृतीभूत्वा मोक्षीमवति' इति जायाले रुद्रस्य तारकमदोपदेशकत्वं श्रूयते । अतिरोहितार्थमिति । तदित्यम् । अतोनिनेत्यादि । यतो व्यामोहाथ रुद्रः सृष्टौ सत्यां क्रीडति अतो द्वितीयरुद्रो मोक्षक्रीडार्थमग्निरूपः । रुद्रोग्नि- रग्नी रुद्र इति । 'कस्मादुच्यते रुद्रो यस्मादृपिभिर्नान्यक्तैर्दुतमस्य रूपमुपलभ्यते । तस्मादुच्यते रुद्रा इत्यथर्वशिर उपनिपदः । सर्वत इत्याद्यर्थः युक्तः । तेन मया 'पूर्णा भगवदीयास्ते शेप- व्यासानिमारताः, अमिरूपत्वम् । 'यो यच्छूद्धः स एव सः' इति वाक्यात् । सर्वत इति 'मुक्तस्य कार्यमेतद्धि मुमुक्षोभवनाशकम् । विषयोत्तमतश्चापि विरक्तोस्मिन्पतेद् ध्रुवम्' इति सुयो- पिन्याम् । अन च 'नानामतध्वान्तविनाशनक्षमो वेदान्तसिद्धान्तविकाशने पटुः । आविष्कृतोयं भुवि भाष्यभास्करो मुधा बुधा धावत नान्यवमसु' इति । सर्वो मोह इति । अत एव 'हरिणा ये विनिर्मुक्तास्ते मना भवसागरे । ये निरुद्धास्त एवात्र मोदमायान्सहर्निशम्' इति । तथा च हरिणा ये निरुद्धास्तेषां मोहो निराकृत इत्यर्थः । दैवीसंपदतां वा सो मोहो निराकृतः । तदुक्तम् 'अयमेव महामोहो हीदमेव प्रतारणम् । यत्कृष्णं न मजेत्याज्ञः शास्त्राभ्यासपरः कृती' इति । विगतमोहाः श्रीमत्प्रभवादयः मर्यादायाम् । विद्वन्मण्डने 'अतो मर्यादायामेव स्थेयम्' - ·धीमंद्रमसूत्राणुभाप्यम् । [अ०२ पा०२ म०४ सू०२६ निराकृतो वेदितव्यः । प्रथमाध्याय एव तन्मतमनूद्य विस्तरेण निराकृतमिति मात्रोच्यते ॥२६॥ भाग्यप्रकाराः। रश्मिः। पञ्चमस्कन्धीयेषु जडभरतवाक्येषु, 'अयं जनो नाम चलन पृथिव्याम्' इत्यनेनावयविस्वममिमा- नमात्रादेवेत्युक्त्वा, 'एवं निरुक्त क्षितिशब्दवृत्तमसंनिधानात् परमाणवो ये । अविद्यया मनसा कल्पितास्ते येषां समूहेन कृतो विशेष इत्युक्तेः । 'अस्मत्कुलं निष्कलङ्गं श्रीकृष्णेनात्मसात्कृतम्' इति स्तोत्ने । पुष्टौ तु द्वादशाध्यायोक्ता 'वृषपर्वा चलिर्वाणो मयश्याय विभीषणः' इत्युक्ताः । सर्वात्मभावे मर्यादायामम्बरीषप्रभृतयः । पुष्टौ ब्रजरनप्रभृतयः । सलक्षणं च तैचिरीये 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इति । प्रथमाध्याय इति तृतीयपादे दहराधिकरणे । आचार्यान्तरेभ्य उत्कर्पसाम्यं वलभाष्टकविवृति- विवृतौ ग्रन्धकृगिरेवोक्तमित्येवं शेषं स्फुटमित्यर्थः । पृथिव्यामिति जनरूपविकारयत्साम् । परमाणुपुञ्जादिति। क्षितिशब्दस्य वृत्तं प्रतिपादकतया वर्तनं यत्र । तदपि क्षितिवस्तु । असत्सु 'सूक्ष्मपरमाणुपु स्वकारणेपु निधानाल्यात् । अतः परमाणुन्यतिरेकेण क्षितिरपि न देहादिरपि नास्तीति पूर्वार्धात्तयेत्यर्थः । यदुक्तमिति अवयविखण्डनं यदुक्तं तदवयविखण्डनमपि पाहिर्मुख्यं गमिष्यतीत्येतदर्थ वैराग्यायमित्यन्वयः । अयमर्थः । द्वादशेऽध्याय इदमस्ति । अध्यायार्थस्तु वैराग्यम् । ततो वैराग्यमुत्कृष्टं परोक्षकथनेऽपि च । योगवैराग्यवाहुभ्यां भक्तिरत्र निरूपिता । परोक्षकयनं सर्वमधिकारिपरीक्षकम् । रहूगणस्याधिकारो यादृशश्व परीक्षिति' इति पञ्चमस्कन्ध- निबन्धात् । ततोऽपि द्वादशेध्यायेऽवान्तरप्रकरणविचारे पठेऽध्याये परोक्षकथनेपि वैराग्यं तत्साधनलेनोक्तम् । भगवत्येव रागजननादुत्कृष्टमिति निबन्धार्थः । यध्यायी कृष्णेन खरूपसिति. निरूपणम् । अग्रे योगेन खरूपस्थितिप्रकरणं पघदशाध्यायपर्यन्तम् । अग्रे देशस्थितिप्रकरणं पड्विंशत्य- ध्यायपर्यन्तमिति प्रकरणत्रयं पड्विंशत्यध्यायाः । न च योगवैराग्यवाहुम्यां - भक्तिस्वनिरूपितेति - नियन्थे । अनोपदेशफलितमाह सर्वत्रोपसंहारे । 'रहूर्गण' इत्यादिना त्रयोदशे। 'गुरो हरेम्बरणोपासनान' इति एकादशे । 'हरि नदीहाकघनश्रुताभ्याम्' इति द्वादशसमाप्तौ । 'हरिसक्या शितं ज्ञानासिम्' इति प्रथमस्सावयवस्तैर्याक्यक्तिनिरूपणात्तस्या एव प्राधान्यम् । तेन मगच्छास्त्रानुसारी योग इति युक्तम् । तदुक्तं भगवता 'योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान्मजते यो मां स मे युक्ततमो मतः' इति । तया च भगवति मनोनिग्रहस्तदत्र वैराग्यमेतत्सहितस्तन लेहोऽन्न कर्तव्यलेनोक्तः । साधकत्वेन पाहुत्वमिति तत्त्वदीपे च । मक्तिवैराग्यशेपिणी निरूप्यतेऽवाध्याय इत्यवैराग्यमध्यापार्य इति शयम् । भक्तिजनकसंहितायां भक्तरविशेपेण शास्त्रे प्राधान्याद्वैराग्ये विशेषेण प्राधान्यसाक्षतेः । इह परोक्षवादप्रयोजनं वदस्तदन्यत्राप्यतिदिशति 'परोक्षकयनं सर्वमधिकारिपरीक्षकम्' इति । परोक्ष- कयनमेकादशेऽध्याये । अत्र परीक्षाफलितमाह रहूगणसाधिकारो यादृशश्च परीक्षिति' तज्ज्ञापकमाह 'अतः परोक्षशब्दानां व्याख्याने पृष्टवानृपः' न तूतावियोधनं हि मुख्याधिकारः । स च व्याख्याने. आपि तुल्य इत्यत आह 'वर्णितो पोध एव सानाधिकारस्तु सिध्यति' इति । यथा कयाचिद्विरहिण्या- ताशीमेव प्रीतिमत्सपनी प्रति खैरचारी मधुपः संप्रति दहतीत्युक्ते कयाचित्पृष्टयान्यया प्रियपरत्वेन व्याकृतेपि न तदिप्रयोगरसविशेषानमयोधिकाररूपपीत्यमावात्तटस्थायास्तस्सा न या प्रीत्युत्पत्तिस्तथे- .

·भाव्यप्रकाशनश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशः। इत्यनेन परमाणुपुञ्जाद्विशेपाख्यदेहोत्पत्तिः, परमाणूनामविद्याकल्पितत्वं च यदुक्तं तदपि रहूगणस वाहिर्मुख्यं दूरीकर्तुम् । यहिर्मुखप्रतिपन्नाविद्याकल्पितपरमाणुकारणवादस्यानुपपनत्वा- तमादाय बहिर्मुखव्यवहारविषयस्य प्रपञ्चस्य हेयत्वे पोधिते चाहिर्मुख्यं गमिष्यतीत्येतदर्थ, न तु. :: कारणतत्ववोधनार्थम् । तदर्थमप्रवृत्त्वात् । अत एवाग्रे निगमनावसरे, 'ज्ञानं विशुद्धं परमार्थमे- कम्' इत्यादिमिब्रह्मस्वरूपतदुष्प्रापत्वभगवद्विषयकमतिप्राप्युपायखजन्मत्रयवृत्तान्तान्यु(न)क्त्वा । 'तसानरोऽसङ्गसुसमाजातज्ञानासिनैवेह विवृणमोहः । हरिं तदीहाकथनश्रुताम्यां लब्धस्मृतिर्यात्यतिपारमध्वनः रश्मिः। हापि । किंच न बोधकृतोधिकारः किंतु वैपरीत्यं 'अधिकारकृतो बोधः इति घोघोधिकारज्ञापकः पर- मिति भावः । परीक्षार्थमेव तथोक्तिरित्यत्र प्रमाणमाह 'अतः स्कन्धत्रये प्रोक्तं परोक्षकथनं तथा 'आदा- वयोधो मध्येन सुगमत्याद्धि बुध्यते । उत्तमस्त्वधिकारोऽग्रे तेन कूटनिरूपणम्' इति । चतुर्यादित्रयेण तथा तत्परीक्षकमित्यर्थः । अधिकाराज्ञापकपरमिति भावः । परीक्षार्थमेव तथोक्तिरित्यत्र प्रमाणमाह 'अतः स्कन्धत्रये प्रोक्तं परोक्षकथनं तथा' । अधिकारनिविधो यतोऽतस्तथा । तत्रादौ प्राचीनहिपः कर्मासक्त्या हीनाधिकारत्वादयोध उक्तः । तत्त्वजिज्ञासासत्त्वेपि कर्मासक्त्यमावेप्यभिमानसत्त्वात्यागा- भावादुपदेशार्थमपि राजसभावेन चलनाच रहूगणो मध्यमाधिकारी । सोपि 'दुरत्ययेऽध्वनि' 'रजस्तमः- सत्त्व' इत्यादिना सुगमत्वेनोक्तमिति बुद्धवान् । कूटवाक्ययोघे त्वस्य नाधिकारः । हर्यश्वानां मुकत्वादु- तमाधिकारस्तेन तथा । तर्हि व्याख्यानं व्यर्थमत आह 'रहगणोत्तमत्वाय व्याख्यानं तेन यत्स्वतः। बुद्धं तत्रापि निःशझं तद्वाक्यं जगृहे पुनः' इति तत्परीक्षितस्तात्पर्यज्ञानार्थमित्यर्थः । कचित्तु तारतम्य. ज्ञानार्थमिति पाठः । तेन रहगणेन यत्स्वतो व्याख्यानं विना बुद्धं तदत्र व्याख्यातमिति योजना । निःशङ्ख मननानपेक्षमित्यर्थः । शिष्योत्तमतोत्यैव तत्प्रयोजकगुरोरपि तत्त्वमुक्तमवेत्साह 'मरतस्सोचमत्वं च तेनैवोक्तमिति स्थितिः' इति । यदा तेनैव रहूगणेनैवेत्यर्थः । 'नमो नमः कारण' इति 'भहो नृजन्म' इत्यादिना चेति शेपः । यद्वा राजजन्मनः उत्तमत्वं शुकेनैव भरतस्त्वित्यादिनोक्तमित्यर्थः । तज्ज्ञानो- क्तिप्रयोजनमाह 'तस्य जन्मत्रयं तत्र द्वयं व्यर्थ न सर्वथा । अतो जन्मद्वयोत्कर्षस्तस्यैवं विनिरूपितः' इति । अमुत्तया तद्वैयर्थ्यशका । ततोधिकरसरूपभक्तिसाधकत्वेन तदभावः आयन्तयोः प्रियव्रत- विरजयोरुत्तमत्वकथनेन संदंशन्यायेन सर्वेषां तथात्वमुक्तं भक्तीत्याह 'तस्य पुत्रस्तु पापण्डेप्यत्यन्तं फल- दायकः । कृपावेशी गयश्चापि तद्वंशेऽवततार ह । सर्व एवोत्तमा वंशे ततोन्तिमकथा तथा' इति । एवं च रहूगणस्य मध्यमाधिकारार्थ प्रति परमाणुपुञ्जकारणवादः परमतभापेति तदेतदुक्तम् । तदपीति पाहिमुख्यमिति । तथा च मध्यमाधिकारी रहगणः परीक्षिद्वत् । पहिर्मुखेति वेदवहिर्मुखसौग- तेत्यर्थः । एतदर्थमिति प्रपञ्चस्य नित्यत्वेन वस्तुत्ववोधनेऽव्यविमण्डनं भवति तदा तु राजसस्य रहू- गणस्य तपासच्या वैराग्ये नोपकुर्युरिमे श्लोका इति भावः । तदर्थमिति । किंतु अध्यात्मयोगप्रथितं तवोक्तमाख्याहि' इति रहूगणप्रश्नादेकादशोक्तस्थवाक्यान्याख्यातुं ब्राह्मणस प्रवृत्तत्वादित्यर्थः । अग इति द्वादशाध्याये एव । ब्रह्मस्वरूपेत्यादि रहूगणैतत्तपसा न याति' इति दुष्प्रापत्वेत्यर्थः । 'विना महत्पादरजोभिपेकम्' इति रजोभिपेकजपापामावं विना दुष्प्रापत्वं योध्यम् । भगवद्विपयकेति 'यत्रोत्तमश्लोकगुणानुवादः' इत्यनेन । स्वजन्मेति । 'अहं पुरा भरतो नाम राजा' इति द्वयेन ।

·. । भीमद्रमासूबाणुभाष्यम् .. [H०२ पा०२ म०५सू०२८ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २७ ॥ यद्यभायाद् भावोत्पत्तिरङ्गीक्रियते तथा सत्युदासीनानामपि साधनरहि- तानां सर्वोऽपि धान्यादिः सिद्ध्येत । अभावस्य सुलभत्वात् ॥ २७ ॥ इति द्वितीयाध्याये द्वितीयपादे चतुर्थ समुदाय उभयहेतुकेपीसधिकरणम् ॥ ४॥ नाभाव उपलब्धेः ॥ २८ ॥ (२-२-५) एवं कारणासत्त्वं निराकृत्य विज्ञानवाद्यभिमतं प्रपश्चासत्यत्वं निराकरोति । भाग्यप्रकारा: इत्यनेन पूर्वोक्तज्ञानस्य मोहनिवारकत्वमुक्त्वा भुत्यादिसिद्धभगवचेष्टाकथनश्रयणाभ्यां मुख्यज्ञानलामं भगवत्प्राप्तिरूपां मुक्ति चाह, न तु पूर्वोक्तरीतिकज्ञानेनेति न कोऽपि विरोध इति योध्यम् ।। २६ ॥ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २७॥ उदासीनानामपि साधनरहिताना- मिति कृप्यादिकर्मवत्साघनीभूतहलादिसाधनशून्यानाम् । निगदव्याख्यातमिदम् ॥ २७॥४॥ इति चतुर्थमुभयहेतुकेपीत्यधिकरणम् ॥ ४ ॥ नाभाव उपलब्धेः ॥ २८॥ दशभिर्वैभापिकसौत्रान्तिकयोमते निराकृते विज्ञानवाद्यपि कारणांशे निराकृत एव । तथापि कार्याशे तन्मतं पूर्वसाद विलक्षणमिति तनिराकरण- मातनोतीत्याशयेनाहुः एवं कारणेत्यादि । विज्ञानवायेव योगाचार इत्युच्यते । तत्स्वरूपं भास्कराचार्यरुक्तम् । 'शमविपश्यनायुगनवाही मार्गो योगः' इति तेषां योगलक्षणम् । शमशः समाधिरुच्यते । विपश्यना सम्यग्दर्शनम् । यथा युगनद्वौ बलीवौं वहत्तस्तथा यो मार्गः सम्यग्दर्शनवाही स योगस्तनाचरतीति योगाचार इति । तेषां सम्यग्दर्शनं च सर्व पाया- र्थशून्यं विज्ञानमेव, सर्व क्षणिक सर्वे निरात्मकमिति । तत्र सर्वक्षणिकत्वं, विज्ञानस्कन्धस्य क्षणिकत्वात् । निरात्मकत्वमालयविज्ञानातिरिक्तात्माभावात् । बाह्यार्थशून्यत्त्वं तु ज्ञानस्यैव साका- रत्वात् । तत्साकारत्वं तु ग्राह्यग्राहकसंविचिभेदेनकस्यैव प्रत्यक्षतया प्रकाशमानत्वात् । न चैवं त्रिधा प्रकाशनेपि नानात्वम् । प्रमदातनुपदुपपत्तेः। तदुक्तम् .. रश्मिः मुख्यति 'लब्धस्मृतिः' इत्यनेन । भगवत्माप्तीति 'अध्वनोत्यन्तं पारं याति' इत्यनेन । आहेति मासण माह । पूर्वोक्तति कारणतत्ववोधेन । तथा च यदर्थ प्रवृत्तस्तेनैव मुक्तिरिति भावः । न कोपीति सप्तमस्कन्धे पञ्चदशे 'अयाधितोपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृतः । दुर्घटत्वादैन्द्रियक तदर्थविकल्पितम्' इत्यादिनाययविखण्डनं तनाप्येवं न्यायः प्रचरतीति न कोपीत्यर्थः ॥ २६ ॥ उदासीनानामपि चै सिद्धिः ॥ २७॥ निगदेति सिद्धयेतेति छान्दस आत्म नेपदं, सिंध्यत् ॥ २७ ॥ इति चतुर्थमुभयहेतुकेत्यधिकरणम् ॥ ४॥ नाभाव उपलब्धेः ॥ २८॥ विलक्षणमिति प्रपश्यानन्यत्वं प्रपञ्चस्य विज्ञानानन्यस्वम् ।. घहत इति रथम् । सम्यगिति सम्यग्दर्शनस्य, वाही । तत्रेति सर्वविज्ञाने । ग्राह्येति प्राध- आयको विपयेन्द्रियात्मा रूपस्कन्धः संवितिर्विज्ञानस्कन्धस्तयोमेंदेनैकसा विज्ञानस्कन्धस । ममदेति . . -- ·आध्यनकाश-रश्मि-परिहितम् । ८९ सच ज्ञानातिरिक्त प्रपञ्चो नास्तीत्साह तन । अस्य प्रपञ्चस्य नामाव।। उपलब्धेः । उपलभ्यते हि प्रपश्चः । भाग्यमकाशः! 'युद्धिखरूपमेकं हि वस्त्वस्ति परमार्थतः । प्रतिभासस्य नानात्वान चैकत्वं विहन्यते । परिवादकामुकशुनामेकस्यां प्रमदावनौ । कृणपः कामिनी भक्ष्यमिति तिस्रो विकल्पनाः । तथाप्येकैव सा याला घुद्धितत्वं परं हि नः' इति । एवं च नीलं पीतं स्तम्मा कुख्यमित्यादौ तेन तेन रूपेण ज्ञानमेव प्रकाशत इति सर्वे तस्यैवाकारा अनादिवासनयैव विचित्रा भासन्ते । तसादाकारसमर्पणाय न चाहाङ्गीकारो युक्तः। किंच । यदैव नीलज्ञानं तदेव नीलमुपलभ्यत इति सहोपलम्भादपि ज्ञानार्थयोर- भेदः । तदुक्तं, सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः' इति । नच नीलादीनां पाह्यत्वेन ज्ञानस्य चान्तरत्वेन भिन्नदेशत्वात् कथं ज्ञानाकारत्वमिति शक्यम् । स्वमादिवदभिमानमात्रेणोप- पत्तेः । तथाचानुमानम् । स्तम्मादिप्रत्ययाः.सात्मांशमेव याद्यतयाऽध्यवस्यन्तो मिथ्याभूताः । प्रत्ययत्वात् । स्वमप्रत्ययवत् । शुक्तिरजतप्रत्ययवद्वेति । स्वमादिप्रत्यया हि बाह्यार्थाभावाद्देशा- न्तरकालान्तरवर्तिनां च संनिहितदेशकालतया प्रतिभासासंभवात् कचित् कदाचिदप्यदृष्टानां खशिरश्छदादीनां प्रतिभासावश्यं वात्मानमेव बहिर्गहन्तीत्यम्युपगन्तव्यम् । अतस्तत्सामा- न्याजायज्ज्ञानानामपि खात्मांशग्राहित्वं मिथ्यात्वं चेति । तमानास्ति बाह्यः पदार्थ इति तदेतदभिसंधायाहुः स चेत्यादि । एवमनूद्य तपणं व्याकुर्वन्ति तन्नेत्यादि । अयमर्थः । यत् त्वया ज्ञानं साकारमिप्यते तत् किं सर्वाकारं यत्किंचिदाकारं वा । आये ब्राह्मग्राहक- संवित्तियत् सर्वानेव ग्राधाकारान् युगपदेव प्रकाशयेत् । वाद्यार्थानपेक्षत्वात् । द्वितीये स्वेकमेवाकारं सर्वदा प्रकाशयेन्न कदापीतरम् । न च समनन्तरप्रत्ययाकारात् कादाचि- स्कत्वसिद्धिः। उक्तदूपणस्य तत्प्रवाहेऽपि तौल्यात् । अवस्तत्तदाकारप्रतीतेः कादाचित्कयो- रश्मिः । यथा प्रमदातनावेकस्यां परिवादकामुकशुनां देहकामिनीमक्ष्याणां प्रकाशनं तथा । बुद्धीति बुद्धिश्व स्वरूपं च तयोः समाहारो बुद्धिखरूपं विज्ञानस्कन्धो रूपस्कन्धश्च वस्त्वालय विज्ञानं न इत्यभ्युपगमः। तेन तेनेति नीलादिना आकृत्यनङ्गीकारात् । विचित्रा इति नीलादयः । पायेति सदा- गीकारः । स्तम्भादीति स्तम्मादिविज्ञानस्कन्धाः, स्वात्मांशं विज्ञानस्कन्धस्वरूपस्यांशोवयवस्तम् । पायतया स्तम्भादितया । स्वमादीति । बहिर्गहन्तीत्यनेनान्वेति । मिथ्यात्वं चेति । अनेन शुक्तिरजतदृष्टान्तोऽपि स्फुटीकृतः । उपलब्धेरिति भाष्यस्योपलब्धिविपयत्वादित्यर्थात्प्रपञ्चस्य । सतो ज्ञानातिरेक स्मारयन्ति स्म अयमर्थ इत्यादिना । सर्पति सर्व आकारा यस्येति सर्वाकारम् । ग्रायेति विपयाकारान् । प्रकाशयेदिति तथाच दृष्टविरोधो द्रष्टुः सर्वज्ञतापनिवेति भावः । यायेति विपयेत्यर्थः । विषयापेक्षवे त्वात्माश्रयात् । विपयस्यापि ज्ञानत्वात् । इतरमिति घटम्य द्रष्टः पटादर्शनप्रसङ्ग इति भावः । समनन्तरेति संस्कारस्कन्धाद्विलक्षणप्रत्ययप्रवाहरूपात् । फादाचित्कत्वेति यादृशो धर्मोऽधर्मश्च तादृश एव ज्ञानाकार इति कादाचित्कत्वसिद्धिः । उत्तेति इतरेतरसूत्र उक्तस्य क्षणिकत्वेन विज्ञानस्य न वेदनास्कन्धसंबन्ध इत्यस । तत्मवाहे संस्कारप्रवाहेपि विज्ञानस्कन्धसंपन्धाभावात्तौल्यात् । न च पासनावैचित्र्यादुपपत्तिः । सर्वमेव वैचित्र्यं युगपदेव प्रकाशयेत् । द्वितीये तु न कदापीतरम् । तत्तदाकारेति घटपटाधाकारप्रतीतः । . १२म सूर० ·९० .श्रीमासूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा०२.०५ सू०२८ यस्तूपलभमान एव नाहमुपलभ इति वदति स कथमुपादेयवयनः स्यात् ॥२८॥ माप्यप्रकाश पपत्तये याह्यापेक्षा वस्यावश्यमभ्युपैया । तथा सति सिद्ध एवं बाघोऽर्थः प्रपञ्चपः । सहोपलम्भनियमादमेदस्तु सहपदार्थविचारादेवासंगतः । सहत्वं हि द्वयोनियोः पदार्थयो- रेकदेशवर्तित्वमेककालवर्तित्त्वं वा । 'उभयथापि · हेतुवावच्छेदकतया प्रविष्टे पदार्थान्तरे मिनोपलम्भनियमादित्येप हेत्वों भवति । तदेवं प्रतिज्ञाहेत्योर्विरोघे यदि हेतुरादरणीयस्तदा प्रतिज्ञामाधः यदि प्रतिज्ञादरणीया तदा साधकं विना तदसिद्धिः । किंधामेदोऽपि किमेकत्वमुत भेदाभावः ।आयेपि संख्या चा धर्मान्तरम् । आये नीलवद्धियोरेकत्वसंख्याविशिष्टत्वमित्यर्थों भवति । तेन न पाद्यार्थबाधः । यथा घटपटयोरेकत्ववैशिष्टयपि नान्यवरमाधस्तद्वत् । एवं द्वितीये- पि। यदि भेदाभावपक्षस्तदा अभावस्य प्रतियोगी भेदस्त्वयावगतो, न वेति वक्तव्यम् । यदि नावगतस्तहि भेदस्य सर्वथा बुद्ध्यनारुदत्वेन नीलमात्रस्य भानान मेदस्य निषेधार्हत्व- मित्यमेदासिद्धिः । अथावगतस्तथा सति संवित्तियत् प्रत्यक्षत्वाद्धत्वन्तरस तत्प्रतिक्षेपकस्सा- भावात् सिद्ध एव मेद इत्यभेदप्रतिज्ञा असंगवैव। तदेतदुक्तम् । यस्तूपलभमान एव नाहम रश्मिः। सस्येति ज्ञानस्सायाध इति । एतावतास्य प्रपञ्चस्य नाभावः उपलब्धेरिति भाप्यं प्रपचितम् । अस्येति इदमा प्रत्यक्षस सदात्मकस्सेत्युच्यते । नाभावो मावामावः, सत्त्वमिति यावत् । उपलब्धि- विषयवादित्युपलब्धेरिति माथ्यार्थः । इन्द्रियसंनिक पायमपञ्चस्योपलग्यमानत्वादित्युपलन्धेरियसार्थ इति वृत्तौ श्रीकृष्णचन्द्राः। उपमन्यते हि प्रपच इति तु माप्यं उपलब्धेरित्यस्य विवरकम् । किंचे- त्यादिना पूर्वमनूदितात्स होपलम्मनियमादमेदस्तत्र हेतोरप्रसिद्ध्या साधनाप्रसिद्धिर्यया काधनमयधूमादि- त्यादौ । तस्याथ हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुज्ञानाभावाव्याशिज्ञानादेरमावः फलमिति कथं व्याप्तिग्रह इत्याहुः सहोपेति । ज्ञान विषयौ अभिन्नौ । सहोपलम्भनियमात् । अयं घट इतिवदिति। उभयधेति मिन्नपदायकदेशतित्वादिलक्षणद्वयेऽपि । हेतुतेति हेतू भिन्नपदार्थैकदेशपतित्वोपलम्गनियमादिति मिन्नपदार्थंककालवर्तित्वोपलम्भनियमादिति च जातो तत्र भिन्नोपलम्भनियमत्वं हेतुतावच्छेदक पदार्थस्स मिन्नशन्देन देशकालवर्तित्वस्यापि भिन्नशन्देन लामाद्धेतुपटके न भवतः । एवं च तत्तया प्रविष्टे पदार्थान्तरे मिन्नरूपे सति भिन्नोपलम्भनियमादित्यों भवति । हेतुस्तु भिन्नोपलम्मनियमा- दित्येवेत्सर्यः । नियमोपि नियतोपलम्म इत्येवमुपलम्भविशेष एवेति यदि तदा तु मिन्नोपलम्गादित्यपि हेतु पयादेव । विरोध इति अभेदप्रतिज्ञा ज्ञानविषयावमिन्नाविति साध्यरूपा भेदघटितो हेतुरिति विरोधस्तस्मिन् । आदरणीय इति अशुद्ध एवादरणीयो न तु शोधनीयः । प्रतिज्ञेति अभेदयाधः । महि गोत्वमश्वत्वेन सिध्यतीति । साधकमिति हेतुं विना । तदसिद्धिरिति अभेदप्रतिज्ञाया असिद्धिः । तथा च भेदसिद्ध्या सूत्र उपलब्धिविषयत्वरूपहेतुसिझ्या स्त्रीयसाधनाप्रसिद्धिनेति भावः । प्रकारान्तरेणापि साधनाप्रसिद्धिं वारयन्ति किंचेति । अभेदो नीटतद्धियो । एकत्वेति। तदतिरिक्त मते तु संख्याया नीले द्रव्ये समवायसंबन्धस्तद्धियां स्वसमवायिसमवेतत्वसंपन्थः । तेनेति बहुतर- प्रसिद्धनाझीकारेण ! एकत्येति घटथ पटश्च तयोः समाहारो घटपटमित्यत्रैकत्ववैशिष्ट्येपि । नीलेति नीलमित्यत्र तीरपि नीलमिना नेति नीलमात्रस्य न निषेधार्दत्वमिति प्रतीतं हि निषध्यमिति, न्याय्यत्वान निषेधाईत्वम् । प्रत्यक्षत्यादिति संविचौ प्रत्यक्षवं गेदे खानयविपयतासंपन्धेन पर्तते । हेत्यन्तरस्पेति प्रत्यक्षत्वेतरहेतोः । अत्मत्तीति भेदापाकारकस्य । तथापि यदि गणिता . . -- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । वैधाच न स्वप्नादिवत् ॥ २९ ॥ ननूपलब्धिमात्रेण न वस्तुसत्त्वम् । खममायानमेष्वन्यथादृष्टत्वादितिचेत् न । वैधात् स्वमादिषु तदानीमेव खमान्ते वा वस्तुनोऽन्यथाभावोपलम्भात् । न तथा जागरिते । वर्षानन्तरमपि दृश्यमानः स्तम्भः स्तम्भ एव । स्वस्थ मोक्षे प्रवृत्तिव्याघातश्चकारार्थः ॥ २९॥ भाप्यमकाशः। पलभ इति वदति स कथमुपादेयवचनः स्यादिति । उपलभन्नेवेति पाठे तु औणादिको- ऽतिप्रत्ययः । उगादीनां सर्वधातुभ्यो भवनात् । 'वर्तमाने पृपबृहन्महमगच्छतृवच' इति शव- यद्भावानुम् । 'संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद् विद्यादनबन्धमैतच्छास्त्रमणादिपु' इति भाप्यानुशासनात् ।। २८॥ वैधाच न खमादिवत्॥२९॥ पूर्वसूत्रोक्तस्य हेतोरनैकान्तिकत्वं वारयितुं तदृष्टान्ता- संगतिं वदतीत्याशयेन सूत्रमुपन्यस्य व्याकर्तुमयतारयन्ति नन्वित्यादि । अन्यथा रश्मिः। एवातिप्रत्ययान्ता निपातिता इति कथं लभपातोरतिप्रत्यय इसत आहुः संज्ञाखिति । अनूपन्धमिति 'उपसर्गस पनिइति दीर्घः। शास्त्रमिति अनुशासनीयमित्यर्थः । तथाचोपलमेरनुदात्तेतश्चातिर्नम् । इति लमधातुरतिप्रत्ययः शतृयदिति उपलमन्निति भाष्यप्रयोगरूपकार्याद्विद्यादिति साधुरित्यर्थः । किंच रोः क्युनिति रोविहितः क्युन् कृपेरपि दृश्यते कृपण इति । तथा पदादिभ्यो निपातितः शतृवदिति लभेरपि भाष्ये दृश्यत इत्युपलमन्निति साधुः । अत्र उपाचेति सूत्रेण परस्मैपदप्रक्रियालेनोपपूर्वका- सभेः परस्मैपदम् । वृत्तौ तु रमिरनुवृत्तः तत्प्रामादिकम् । सूत्रप्रणयनवग्यपिातात् । उपसंख्या- नप्रसङ्गात् । तत्स्वरूपं तु 'व्यापरिम्यो रमः' इति सूत्रादनु उपाय' उपसंख्यानमित्यनुशासना- दिति । तथाच प्रपश्चः सन् उपलब्धिविषयत्वात् घटवदिति सूत्रार्थः ॥ २८ ॥ वैधाच न समादिवत् ॥ २९ ॥ अनैकान्तिकत्यमिति । प्रपश्योऽसन् उपलन्धि- विपयत्वात् खमवत् शुक्तिरजतवञ्चेति दृष्टान्तान्तरेण पूर्वोक्तस्योपलब्धिविषयत्वस्य हेतोः स्वप्ने साध्यवदन्यस्मिन् वृत्तित्वात्साधारण्यम् । तत्रैव साध्यासामानाधिकरण्यादसाधारण्यम् , तद्वन्निष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगिसाध्यकादिरनुपसंहारीत्यनुपसंहारित्वं च । तद्वान् हेतुमान् स्वमादिस्तन्निष्ठोत्सन्ता- मावः सत्त्वात्यन्ताभावस्तादशाभावप्रतियोगिसाध्यं सत्त्वं यस्य विपक्षस्य स्वमादेरिति लक्षणसमन्वयः । साधारणायन्यतमत्वमनैकान्तिकत्वमित्यनैकान्तिकलक्षणादनैकान्तिकत्वमुक्तम् । किंच विरुद्धत्वमपि । 'साध्यन्यापकीभूतामावप्रतियोगित्वं विरुद्धत्वम्' । साध्यामावसाधको हेतुर्यथोक्ते प्रपञ्चः अस- नित्यन प्रपश्चः असन् प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवदिति सत्प्रतिपक्षत्वमपि । तथा प्रपञ्चस्य पक्षले आश्रयासिद्धत्वमपि । पक्षे पक्षतावच्छेदकाभावात् । व्याप्यत्वासिद्धत्वं च । पक्षस्य ज्ञानात्मकत्वेनो- पलब्धिविपयत्वानङ्गीकारात् । एवं साध्याप्रसिद्धिरपि । सत्त्वे सत्त्वत्वाभावात् । सत्सदानिङ्गीकारात् । साधनाप्रसिद्धत्वमपि । हेतुतावच्छेदकस्योपलब्धिविषयवस्वस्य हेतौ ज्ञानातिरिक्तविषयामावेनाभावात् । किंच बाधोपि । पक्षे साध्याभावात् । प्रपञ्चस्यासत्त्वादिति परोहितं वारयितुमित्यर्थः । तदृष्टान्तेति १. साध्यन्यांपकीभूतस्स हेतोोऽभावस्खस्स प्रतियोगित्वम् ।

·१२ श्रीमद्रासूमाणुभाष्यम् । [अ० २ पा०२ १०५ सू० २९ भाग्यप्रकाशा पृष्टत्वादिति वस्त्यसत्त्वस्य दृष्टत्वात् । तथा च पूर्वोक्तो हेतुः साधारण इत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति नेत्यादि । तथा च स्वप्नदृष्टजागरितहटयोस्तात्कालिकाऽपयात्वतात्कालिकान्यकालिकान्य- थात्याभावरूपवैधान समजागरितहट्योस्तुल्यत्वमित्यर्थः । अन्ये तु बाधाबाधाम्यो दुष्ट- कारणजन्पत्वशुद्धकारणजन्यत्वाभ्यां च वैधमाहुः । एवंच मायासलेऽप्येव तुल्यम् । तत्र रदिमः। तस्स सौगतस्य यो दृष्टान्तौ खमवत् शुक्तिरजतवदिति तयोरसंगतिम् । पूर्वोक्त इति उपलब्धिविषय- त्वहेतुः । साधारण इत्युपलक्षणमसाधारणादीनाम् । सूत्र आदिशब्दो जागरितदृष्टान्तं वक्ति। 'स्वमः सुसस विज्ञाने' इति । पष्ठचन्ताद्वतिः तुल्यार्य इत्याशयेनाहुः खमष्टेति । तात्कालिकान्यथात्वं चतात्कालिकान्यकालिकान्यथात्वाभावश्च तौ ताम्यां रूप्यते व्यवहियत इति तद्रूपं वैधर्म्यम् । तात्कालिकान्ययात्वतात्कालिकान्यकालिकान्ययावाभावरूपवैधयं तस्मादित्यर्थः । इत्यर्थ इति तथा च जागरितस्यादिशब्दार्थत्वेन भाप्ये सनमायाममेष्वित्युक्त आदिशब्दार्थो न सिद्धान्ते अपि तु पूर्वपक्ष इति ज्ञापितम् । तथा चोक्तस्वार्थादिदं लभ्यते । समजागरितदृष्टयोस्तुल्यत्वम् । खमष्टविषयत्वतुल्यं जागरितदृष्टविषयत्वं यदुक्तं तन्न संभवति । प्रमप्रमाम्यां विपपभेदात् । तथा च प्रमाविषयत्वस्य हेतुतावच्छेदकत्वान्नोपलन्धित्वेन सामान्यरूपेणोपलन्धिः पूर्वसूत्रे विवक्ष्यते अपि तु प्रमावेन रूपेणा- तो न साधारणादय इति । तदित्यम् । प्रपन्यः असन्, उपलब्धिविषयत्वात्, स्वमवदित्यनेनानुमाना- न्तरेण दोपा उद्भावितास्त्रे न सन्ति खनादेः सत्वरूपसाध्यवदन्यत्वेपि तत्र प्रमाविपयत्वरूपहेतो. रमावान हेतोः साधारण्यम् । एवं समादौ साध्यासामानाधिकरण्यविरहादसाधारण्यमपि न । एवं खममापादौ हेतुमचामावेन तद्वनिष्ठात्यन्तामावप्रतियोगित्वाभावात्साध्ये हेतो नुपसंहारित्वम् । किंच संस्तूपलभ्यत इति सत्त्वव्यापकीभूतहत्वमाव उपलब्ध्यमावो न जातः किंवन्यामावस्तादृशामावप्रति. योगी अन्यः । न तूपलब्धिविषयत्वमितीदं न विरुद्धम् । तया असन् प्रत्ययत्वात, खप्तप्रत्ययवदित्यस्स प्रतिपक्षस्य 'अत्रामा खयंज्योतिर्भवति' इति श्रुतरात्ममिनस विषयस्य मिथ्यात्वेन प्रत्ययत्वहेतोः समष्टिविषयकज्ञाने साधारण्यमिति न सत्त्वसाध्यकोपलन्धिविपयत्वहेतुकमनुमान सत्प्रतिपक्षम् । किंच प्रपचे पक्षतावच्छेदकामावादाश्रयासिद्धलं यदुक्तं तत्तु पूर्वसूत्रे एवायमर्य इत्यादिना यामार्थ साधनानिये प्रपञ्चे अपञ्चत्वमस्तीति न संभवति । एतेन पावार्थसाधनेनैवोपलब्धेविषयत्वस्मैव प्रप भेङ्गीकार्यत्वाज्ञानात्मकत्वामावन हेतोः पक्षसत्त्वान व्याप्यत्वासिद्धत्वम् । किंच यावार्थसाधनेन प्रपञ्चस सत्त्वात्साध्याप्रसिद्धिरपि नास्ति । तथा प्रपञ्चस्स सत्त्वादेवोपलब्धिविषयत्वस हेतुतावच्छेद- कस्य हैती सत्त्वानासाधनाप्रसिद्धिः । पाधोऽपि नास्ति । प्रपश्यस्य सत्त्वात् । बक्षकार्यत्वात् । किंच अपयः असन्, उपन्धिविषयत्वात् समवदिति । व्याप्यत्वासिद्धम् । कथम् । इत्यम् । मायिकत्व मुपाधिः । यत्र यत्रासत्त्वं तत्र तत्र मायिकत्वमिति साध्यव्यापकत्वम् । यत्र यत्रोपलब्धिविषयत्वं तत्र तत्र मायिकखमिति नास्ति । प्रपञ्चे मायिकवाभावात् । तस्मानिदुष्ट सत्वसाध्यकमुपलब्धिविष- यत्वलिङ्गकमनुमानमिति भावः । अन्ये त्यिति शंकररामानुजमाध्वाचार्याः । स्वमजागरित- योपभापायाभ्याम् । रामानुजाचार्यमते तु विशेपमाहुः दुष्टेति, निद्रादयो दोपाः । आहुरिति । सिद्धान्ते तु निहतुकतात्कालिकान्ययावनिहतकताकालिकान्यकालिकान्यपालामावास्यां वैषH- मित्युक्तम् । नागरितरटेऽपि कचिदतिदिशान्ति स्म एवं चेति मायास्थले इति शुक्तिरजतादिस्खले ।

·२४ भीमद्वंहासूत्राणुभाष्यम्। [अ० २ पा० २ म०५ सू० ३० न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ३० ॥ यदप्युच्यते, बाह्यार्थव्यतिरेकेणापि वासनया ज्ञानवैचित्र्यं भविष्यतीति तन्न । वासनानां न भाव उपपद्यते । त्वमते घावार्थस्यानुपलब्धः। उपलब्धस्य हि वासनाजनकत्वम् । 'अनादित्वेऽप्यन्धपरंपरान्यायेनाप्रतिष्ठैव । अर्थव्यति. रेकेण वासनाया अभावाद वासनाव्यतिरेकेणाऽप्यर्थीपलब्धेन्वयव्यतिरेकाभ्या- मर्थसिद्धिः॥३०॥ भाध्यप्रकाशः। मात्मांशग्राहि चा न था। आये तस्य वयात्वे हेत्वन्तराकासर, ततस्तद्धेवोरित्यनवस्थानाद- सिद्धिः । द्वितीये तु नीलादिज्ञानः किमपराद्धं येन स्वानुमाने तथात्वमङ्गीकृत्यापि बाधा- काशकानि तान्यात्मन्यवरुध्यन्ते । किंच । अज्ञानविषयकज्ञानस ज्ञानाभाव एव प्रायः । न च ज्ञानाभावस्य ज्ञानात्मता संभवति । अत्यन्तविरुद्धत्वादित्यादीनि बहूनि दूषणान्याहुरित्युपरम्यते । . चकाररचितं दूपणान्तरमाहुः । खस्येत्यादि । प्रवृत्ते_हात्वात् तदस्तित्वस चानङ्गीकारा तये- त्यर्थः । तेन प्रपञ्चस्य न स्वमादितुल्यत्वमिति सिद्धम् ।। २९ ॥ न भायोऽनुपलब्धेः ॥ ३० ॥ क्षणिकविज्ञानवायुक्तं ज्ञानवैचित्र्यहेतु दुपयतीत्याशयं स्फुटीकुर्वन्ति यदपीत्यादि । अयमर्थः । वासना हि अनुभवजनितः स्मृतिजनका संस्कारः रश्मिः। घटित वेद्यत्वं संवित्तिः तस्मात् । स्वसंवित्तित्वं हेतुतावच्छेदकम् । एतच ग्रन्ये द्रष्टव्यम् । हेतुं विवृणोति स्म पाह्यत्वेति बाह्यत्वघटितग्राह्यलक्षणयोग इत्यत्र ज्ञाने याह्यत्वेन घटितं माझं गोचरस्त- लक्ष्यतेऽनेन ग्राहकेण स ग्राहकः याह्यत्वपटितग्राह्यलक्षणः तस्य योगो विषयितया संवित्तौ तस्मात्, संवित्तिप्रोक्तज्ञानात् । आदिशब्दार्थों द्रष्टव्यः । अनुमानादिति गृह्यत इति संपन्धः । दृष्टान्तस्तु स्वप्न एव । आत्मांशेति घाह्यत्वघटितग्रााग्राहि । तस्येति अनुमानं व्याप्तिज्ञानं न तु नीलादि- कम् । ज्ञानात्मांशभूनज्ञानाकार इत्यनुमितिमुद्भाव्य सनाधं न नीलज्ञानात्मांशमूतज्ञानाकारं गृहाति विपपीकरोति तस्मादनुमानस्य तादृशात्मांशग्राहित्ये विषयीकरणे हेत्वन्तरस्य परंपरारूपस्याकाहा भवति । हेत्वन्तरे परंपरारूपे हेतोरक्तन्यायाविरोधरूपस्य । यद्वा हेतोरनुमानतयोक्तविकल्पे प्राप्ते पुनः पुनराधे तस्य तथास्वे हेत्वन्तराकाहा पूर्वोक्तप्रकारेण भवत्येवं तस्य तस्यापीत्यनवस्थानादात्मांशामा- हित्वासिद्धिरित्यर्थः । किमपराद्धमिति आत्मांशावाहित्वे तुल्ये येनापराधेन नीलज्ञानस्य प्राथम्यमप- हृतम् । प्रत्यक्षानुमानेत्यादिक्रमाद् एतदेवाहु येनेत्यादिना । येन अपराधेन । तथात्यं आत्मांशाना- हित्वम् । याहोति अर्थप्रकाशकानि । तानीति नीलादिज्ञानानि । आत्मनि ज्ञानस्वरूपविषयेऽच- रुध्यन्ते संकुचितानि क्रियन्ते । एवेति अयं ज्ञानात्मकत्वं व्यवन्छिनत्ति । विरुद्धत्वं सहानवस्थायि- खम् । सूचितमिति । तथा च व्यसनया चकारार्थ इति माष्येयः । तदस्तीति आलयविज्ञानास्ति- त्वस्य । तधेति मोक्षार्या या प्रवृत्तिस्तस्या व्याघातः । चैत्रस गुरुकुलमितिवदन्वयः । खमादीति । आदिशब्देन मायाममौ ॥ २९ ॥ न भायोऽनुपलब्धेः ॥ ३०॥ क्षणिकेति । ननु वैधय॑मप्रयोजक समेपि खमान्तर- वैधय॑दर्शनात् । अतो विचित्रवासनाम्यो विचित्राणि ज्ञानानि तेभ्यः पुनस्ता इति. पक्रयत्परिवृत्त्यगी- कृती न किमपि दूपणमित्येपमुक्तम् । हेतुं वासनाम् । त्वन्मत इत्यादिमाप्यतात्पर्यमाहुः अयमिति ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । २५ क्षणिकत्वाच ॥३१॥ वासनाया आधारोऽपि नास्ति । आलयविज्ञानस्य क्षणिकत्वात् । वृत्तिवि- ज्ञानवत् । एवं सौत्रान्तिको विज्ञानवादी च प्रत्युक्तः। भाष्यप्रकाशः। कार्यलिङ्गकानुमानात् सिद्ध्यति । अनुभवं विना तु न तस्या उत्पत्तिः । अनुभवस्य चार्थ विना । अर्थस्तु त्वन्मते नास्त्येवेति तजनकाभावे कथं तस्साः सिद्धिः । अथ विचित्राज्ञानाद् वासना, विचित्राम्यो वासनाम्यो ज्ञानानीति हेतुहेतुमद्भावेन विज्ञानवासनाचक्रमनादि परिवर्तत इति वदसि तदाप्यन्धपरंपरान्यायेन तस्य ज्ञानस्याप्रतिष्ठेव । अर्थव्यतिरेकेण वासनाया अभावात् । यदि अर्थव्यतिरेकेण. वासनाः स्युस्तदा समं दृष्ट्वोत्थितस तदनुभवजन्या वासनास्ताभ्यश्च तादृशानि विज्ञानान्येव सर्वदानुवर्तेरन् न तु तद्विसदृशानि जाग्रद्विज्ञानानि भवेयुः। तदुपमर्दकस्य बाह्यार्थस्य त्वन्मते अभावात् । दृश्यते त्वन्यथा, अतोर्थव्यतिरेकेण वासनाया अभावादन्वयेन वासनाव्यतिरेकेणार्थोपलब्धेश्व व्यतिरेकेणेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थ- सिद्धिरिति न वाह्यापलाय: शक्यः ॥३०॥ क्षणिकत्वाच ॥ ३१ ॥ प्रकान्तरेणापि वासनां निराकरोतीत्याशयेनाहुः वासनाया इत्यादि। अयमर्थः । वृत्तिविज्ञानं वासनाजनकं पूर्वक्षणवृत्ति । तदाधारवालयविज्ञानं तत्समान- कालम् । एवं सति वृचिविज्ञानेन यदा वासनोत्पादनीया तदानी वृत्तिविज्ञानाधारस्यालय- विज्ञानत्य नष्टत्वादाधाराभावेनापि वासनानुपपत्तिः । तदानीमालयविज्ञानसत्चाङ्गीकारे क्षणिक- . रश्मिः। आपैतरे प्रत्यक्षाभावादाहुः कार्यति देवदत्तो वासनावान्, स्मृतेः, अस्मदादिवदित्यनुमानात् । पिनेति नोत्पत्तिरित्यर्थः । तजनकेति वासनाजनकानुभवाभावे । तस्या इति वासनायाः । तथा चौपलब्धस्स पाह्यार्थस्स विपयस्यानुभवद्वारा वासनाजनकत्वं हि निश्चयेनेतिभाप्यार्थः । अनादित्व इत्यादि माध्यं विवृण्वन्ति स्म अथेति । विचित्राज्ज्ञानादिति स्मार्तः प्रयोगः । अप्रतीति युक्त- रमतिष्ठा । तर्काप्रतिष्ठानसूत्रादेवकारः । अर्थेत्यादि । इदं व्याख्येयं भाप्यम् । उक्तं भाप्यं विवृण्वन्ति स्म यदि हीति । तदुपेति स्वप्नोपमर्दकस्य । सिद्धान्ते त्वयं दोपो नास्तीत्याहुः त्वन्मत इति । अन्यथेति खप्नविज्ञानोपमर्दनेन विसदृशानि विज्ञानानीत्यर्थः । अन्वयेनेति अर्थसत्त्वे वासनासत्त्वमित्यनेन । वासनेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म वासनाव्यतीति अर्थाभावे वासनामाव: इति व्यतिरेको न तु वासनामावेऽर्याभाव इति । ननु किमनेन न त्वित्युक्तपक्षणार्थाभावे वासनामाव इत्यस्यैव सुवचत्वादिति चेन्न । चक्रवत्परिवृत्तौ वासनाया अपि कारणत्वसंभवो न भवतीत्यस्य कारण- ताग्राहकव्यतिरेकेऽवश्यवक्तव्यत्वालू लाघवमत्र शरणम् । अर्थसिद्धिरिति विपयसिद्धिः ॥३०॥ क्षणिकत्वाच ॥ ३१॥ वृत्तिविज्ञानक्षणिकत्वतुल्यमालयविज्ञानस क्षणिकत्वम् । तस्मा- द्वासनाया आधारोऽपि नास्तीति माल्यार्थमाहुः अपमिति । पृत्तिविज्ञानमिति । वृत्ती तु प्रवृत्तिविज्ञानमुक्तं शंकरमाप्येपि तथोक्तम् । तत्र प्रवृत्तेर्वासनाजनकत्वं दुरूहमिति तत्त्यक्तम् । पूर्वेति वासनायाः पूर्वक्षणवृत्ति। तदाधारः वासनाधारः। तत्समानेति क्षणिकत्वेऽपि वृत्तिविज्ञानसमकालं भवति । यदेति द्वितीयक्षणे । तदानीमिति आलयविज्ञानतृतीयक्षणे । एवमेतावता माष्यं व्याख्या- तम् । अन्यदाहुः तदानीमिति । क्षणिकेति । आधारस्सालयविज्ञानस्य द्विक्षणावस्थायित्वात् ।

·4 श्रीमद्रमासूबाणुभाष्यम् । । [१०२ पा० २०५ सू०३१ माध्यमिकस्तु मायावादियदत्यसंपद्धभापित्वादुपेक्ष्य इति न निराक्रियत आचार्यण ॥ ३१ ॥ भाग्यप्रकाशः। बादहानिः । यदि च संवानिन आलयविज्ञानस्य विज्ञानाधारत्वं तत्संतानस्य वासनाघारत्वमित्युच्यते, तदापि वृत्तिविज्ञानवैसादृश्यहेत्वभावादसंगतिः । यदि च संतानप्रवाह एव वासनेत्युच्यते, तदापि, उचरोल्पादे च पूर्वनिरोधादित्यादीनां दूपणानामा- पत्तिः । तस्मादसंगतमेवेदं मतमिति । उपसंहरन्ति एचमित्यादि । तर्हि माध्यमिकः कुतो न दृष्यत इत्यत आहुः माध्यमिकेत्यादि । यथा हि मायावादिनः श्रुतिच्छायामादाय सर्व विप्लाययन्ति तथा सोऽपि युक्तिच्छायामादाय सर्व नाशयतीत्यसंपद्धभापित्वात् स्व- युक्तिभिरेव दूषितप्रायः । स हि सर्वशून्यबादी येन प्रमाणेन शून्यता साधयति तत् प्रमाण वर्तते, न वा । यदि वर्तते तदा सर्वशून्यत्वप्रतिज्ञाहानिः । यदि नास्ति तदा तदभावे कथं सर्वशून्यतां साधयेत् । किंच, स येवं वदति । यदसत् तन्न कारकैर्जायते । यथा शशविपाणम् । यत् सत् तदपि भावाच नोत्पद्यते । तथाहि । न तावद्भावात् । पिण्डपीजाद्युपमर्देनैव घटाइराद्युत्पनिदर्शनात् । नाप्यभावात् । अभावात्मकत्वस्वाभावान्ययस्य च कार्येप्वदर्शनात् । न स्वतः । आत्माश्रयप्रसङ्गाद, प्रयोजनाभावाच । न वा परतः । परतः परोत्पत्ती परत्वाविशेषात् सर्वतः सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गात् । एवं जन्मनि निरस्ते जन्मामायादेव विनाशस्या- रश्मिः । संतानिन इति विज्ञानप्रवाहिणः । संतानस्य प्रवाहस्य । वृत्तीति । घटवृत्तिविज्ञानस्य पटवृत्ति- विज्ञानवैसादृश्ये हेतोरभावादालयविज्ञानस्य प्रकाशकस्सैकविधत्वेन विचित्रवासनासंगतिः । संतानेति वासनायाः संतानप्रवाहः । श्रुतीति 'यतो याचो निवर्तन्त' इति 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति 'सैपाविया जगत्सर्वम्' इत्येवंजातीयश्रुतीनाम् । छायामर्याभासमादायेत्यर्थः । कथम् । इत्यम् पूर्वस्वास्तैत्तिरीयस्थाया उत्तरार्धा विचारात् । तत्र ग्रहण आनन्दज्ञानमुक्तम् 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इति । तब प्रत्यक्षं भयामावलिङ्गात् । तत्र शाब्दमपि पक्षे कारणम् 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः' इति श्रुतेः । शाब्दं शन्दनिवृत्तौ न संभवति । तथा 'सत्यं ज्ञानम्' इति श्रुतिव्यापारस स्वयमशी- कारादनङ्गीकार ब्रह्माज्ञानं प्रसज्येत । द्वितीयस्सा नानात्वमिह प्रपञ्च परिदृश्यमानं यतन्नास्ति कित्येक मेव ब्रह्म साकारं व्याघमिलैच्छिकमिति स्फुटप्रतीतेः । सत्यत्वादिधर्माणां नित्यानां स्वस्थितानां स्वय. मगीकाराय । अत एव च तृतीयस्सामपि नृसिंहोत्तरतापनीयस्थायामविद्यात्मकत्वं जगतोऽपार्थ दैतस्स पूर्व सत्यवादिनवाविद्याया असत्साया न समवायित्वम् । शशगृहयत् । अतः प्रकरणानुरोपाझविष्णु- शिवरूपिणी सा गृह्यते इत्यादि स्फुट पण्डितकरभिन्दिपाले। विशेषस्तु दहराधिकरणे स्फुटः । सर्वमिति सन्मार्गम् । विक्ष पन्तीति न सहासन सदसन्न सदसद्विलक्षणं किंतु शून्यमस्थूलादि- श्रुतेरित्येवंवादिनः । न च 'शून्यमावेन सुखीयात्' इत्यस्तविन्दूपनिपद्विरोध इति वाच्यम् । माव- शब्दान्न केनापि भावयितुं शक्य इति व्युत्पत्तेः, शून्यशब्दस्वापि । युक्तीति इयमगे खयमेव वक्तव्या । किंच सहीत्यादिना । एपेति नीलादिप्रकाशकज्ञान व्यवच्छिनत्ति । अभावेति समवायि- कारणतागमकस्सेत्यर्थः । आत्मेति यया घटाद् घटोसतौ । प्रयोजनं प्रवर्तकं फलं, तदभावान खत इत्यर्थः । परत इति शून्यतत्त्वात् । कारणतावच्छेदकदेशकृतकालकृतपरत्वस्य यथाकयंचित् सर्वत्र सत्त्वेनाविशेषात्सर्वतः कारणेग्यः कार्यमानाधिककार्यन्यच सर्वोत्पतेष्टातिलइनेन प्रसङ्गात् ।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिघहितम् । - भाष्यप्रकाशः। प्यभावः । नापि सदसत् । सदसतोरितरेतरविलक्षणत्वादेकस सदसद्भावानुपपत्तेः । नापि सदसद्विलक्षणम् । एकस्य तथात्वानुपपत्तः अदर्शनाच । अत: कोटिचतुष्टयनिर्मुक्तं शून्यमेव तत्वम्, अमावापत्तिरेच मोक्ष इति । तदिदमसंगतम् । तथाहि । यचया चतुष्कोटिनिर्मुक्तं शून्यं तत्वं व्यवस्थाप्यते, तद केनचित् प्रमाणेनावगतमुत प्रमाणं विना वस्तुसामर्थ्यात् । नान्त्यः । तथा सत्याकाशवत् सार्वजनीनं साद् न वादिनो विप्रतिपद्येरन् । किंच, तत् सामर्थ्य तत्रास्ति न या । यद्यस्ति तर्हि तदाधारं शून्यमप्यस्त्येवेति न चतुष्कोटिनिर्मुक्तता । अथ नास्ति, तदापि तथा । नायः। प्रमाणेप्यस्तिनास्तिभ्यां विकल्पिते चतुष्कोटिविधुरनासिद्धेः। किंच । येनावगतं तत् किंप्रमाणं, प्रत्यक्षमनुमानं वा । नायः । सार्वजनीनत्वाभावेन तब प्रत्यक्षस्य प्रतिवाद्यनादरणीयत्वात् । अथ यद्विचारासहं तच्छ्न्यमित्यनुमातव्यं तदा तयो- दाहरणाभावः । सर्वथैव पक्षीकरणात् । तथा च नानुमानस्य सिद्धिः । अथ, घटः शून्यः उक्तरीत्या विचारासहत्वात् पटवत्, इति परोक्तरीतिकमयोगेणानुमातव्यं तदा तु सुवर्ण- जन्यकटकादौ तन्तुजन्यपटादौ च व्यभिचारेणोपमृद्य प्रादुर्भावस निरस्तत्वादावादेव भावोत्पत्तिः सिद्धैवेति न विचारासहत्वस्य सिद्धिरिति स्वयुक्तिभिरेव दूपितत्वान्न निरा- क्रियत इत्यर्थः ॥३१॥ रश्मिः। अभाव इति ।. जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः' इति । नापीति उत्पद्यत इत्यन्वयः पूर्ववत् .। एकस्येति सत्त्वमसत्त्वं चैकस्य नास्तीति नापीति उत्पद्यत इत्येव पूर्ववत् । एकस्येति सद्विलक्षणमसत् , अस- द्विलक्षणं सदिति द्वैतं त्वेकमिति भावः । भिन्नमुभयादेकमिति चेत्तत्राह अदर्शनादिति । कोटीति सदसत्सदसत्सदसद्विलक्षणरूपकोटिचतुष्टयं तेन निर्मुक्तम् । नन्वाकाशवत्सार्वजनीनवेपि वादि- विप्रतिपत्तिदृश्यत इत्यत आहुः किंचेति । न चतुरिति असत्कोट्यमावादिति भावः । किंतु सत्कोटौ निवेशः। तथेति अभावाधारः शून्यमस्तीति सत्तया न चतुष्कोटिनिर्मुक्तता । नाद्य इति शून्यं प्रमाणेनावगतमिति पक्षो नेत्यर्थः । चतुरिति चतुष्कोटिनिर्मुक्ततासिद्धेः । प्रमाणमपि शून्यमिति शून्येनावगतं शून्यमिति वक्तुं योग्यं नेत्यर्थः । धुन् कम्पने स्वादिः ल्युट् । उवङ् । धू विधूनने तुदादिर्वा । चलनशब्दार्थादकर्मकाद्युजिति युच तु न । अर्मकत्वाभावात् । चतुष्कोटेः कर्मत्वात् । पठिताविद्यामितिवत् । सार्वति शून्यस्य सार्वेत्यादिः । अनुमातव्यमिति । सर्व शून्यं विचारा- सहत्वादित्यत्र केवलव्यतिरेकिणि व्याप्तिज्ञानविपर्य कर्तव्यं शून्यमित्यर्थः । उदाहरणमन्वये दृष्टान्तस्तदभावात् । तथा चेति सामानाधिकरण्यग्रहे स्थलान्तराभावे च दृष्टान्ताभावेन व्याप्तिज्ञानस्या- सिद्धिः । तथा चाज्ञानरूपा सिद्धिरेव न हेलाभासत्वमति थितमनुमानपरिच्छेदसमासी मुक्ताव- त्याम् । दृष्टान्तार्यं यतते स्म अथेति । उक्तरीत्येति कोटिचतुष्टयखण्डनरीत्या। परोक्तेति सामान्यतः पक्षासंभवे विशिष्य पक्षसंभव इति नैयायिकोक्तरीतिकप्रयोगेण । व्यभीति उपमृद्या- भावं प्राप्य प्रादुर्भावस्य व्यभिचारणेत्यर्थः । उपमृद्येति अभावं प्राप्य । निरस्तत्वात नासतो दृष्टत्वात्' इति सूत्रे । खेति नाप्यभावाद् अभावात्मकत्वस्यामावान्वयस्यं च कार्येष्वदर्शनादिति युक्त्या । एवं भावात् खतः परतश्चोत्पत्तिः । खयुक्तिभिर्दूपितेति पहुवचनात् । इत्यर्थ इति । आचार्येण व्यासेनेत्यर्थों भाष्ये । आईतास्तु द्वितीयाधिकरणे निरस्तीकरणीयाः । चार्वाकस्त्वने प्रतिवक्तव्य इति पद सौगताः ॥३१॥ . १३.सु.र.

·९८ ! भीमद्रासूधाणुभाष्यम्। [१०२ पा० २०५ सू० ३२ सर्वथानुपपत्तेश्च ॥ ३२॥ किं. पहुना याद्यवादो यथा यथा विचार्यते तथा तथा असंबद्ध एंवेखलं विस्तरेण । चकारादू चेदविरोधो मुख्यः ॥ ३२॥ इति द्वितीयाध्याये द्वितीयपादे पश्चमं नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणम् ॥५॥ भाग्यप्रकाराः। सर्पधानुपपत्तेश्च ॥ ३२॥ भाभ्यमन निगदव्याख्यातम् । एतेनैवात्यसंबद्धत्वबोधनेन केवलदृष्टमात्रानुसारी चार्वाकोपि प्रत्युक्तो क्षेपः । ननु, यद्यप्यत्र विज्ञानातिरिक्तप्रपञ्चसत्त्वं साधितं, तथापि रतीयस्कन्धे कापिलेये, 'ज्ञानमेकं पराचीनरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा' इत्यान, तथा दशमस्कन्धे 'सत्वं रजस्तम इति गुणास्तवृत्यश्च या । त्वय्यद्धा ब्रह्माणि परे कल्पिता योगमायया । तसान सन्त्यमी भावा गर्हि त्वयि विकल्पिताः' इत्यत्रैवमन्यत्र च प्रपञ्चस्य ज्ञानमात्रत्वं कल्पितत्यं चोच्यत इति कथं तद्विरोधः परिहर्तव्य इति चेत् । उच्यते। कपिलेन हि प्रपञ्चं प्रमात्मकत्वेनाजानतां पहिर्मुखतया ममभिन्नगुणजन्यपृथगत्वेन जानता प्रतीतिमादाय तस्या एकदेशवस्वभावग्राहित्वेन तादृशप्रतीतिविपयमर्थत्वमपोय ज्ञानात्मकनाम- रूपता योश्यते वैराग्याथै, न तु ब्रह्मोपादेयार्थरूपताप्यपोद्यत इति ब्रह्मनिर्गुणपदाम्यामवसीयते । रमिः। सर्वथानुपपत्तेश्च ।। ३२ ॥ निगदेति । चकारादित्यादिभाष्ये चकारोनुक्तस्स वेद- विरोधस्य समुचायक इति हृदयम् । एतेनैवेति माध्येणैव । एषकारेण युक्तिव्यवच्छेदः। रामानुजा- चार्यैरस्मिन्सूने माध्यमिको निराकृतः । तथा सति पसु सर्वयानुपपत्तिन संभवति । या तु 'स्मृतेश्च' इति सूत्रेणानुस्मृतिमात्रेण निराकृतात आचार्यैः पसु सर्वथाऽनुपपत्ति पोषयितुं पासवाद इत्युक्तं तदाहुः अत्यसंपद्धति । चार्वाक इति । अयं तु लोकायतदर्शनं वृहस्पतिप्रणीतमनुसरति देहात्मवादी प्रत्यक्षकप्रमाणवादी च । अस्स देहात्मविवेकदर्शनज्ञानिप्रत्यक्षाननुसंधानात्प्रत्यक्षक- प्रमाणवादिलेऽत्यसंपद्धभापित्वम् । पराचीनेरिति पराङ्मुखैः केवलष्टमानशाहकैः । शब्दा- दीति शन्दादिधों यस विद्यते स शन्दादिध तेनार्धरूपेण । द्वात्रिंशेस्ति शोकः । दशमेति पञ्चाशीतितमेध्याये । तद्वृत्तय इति प्रकृतिपरिणामादयः । उच्यत इति इयं मता- न्तरमापेत्युच्यते । ब्रह्मेति प्रकृतिजन्येत्सर्यः । जानतामिति सांख्यानाम् । एकोनविंशतमे देवहूतेः 'यथा सांख्येपु कथितम्' इति प्रश्नात् । उत्तरस्यापि सांख्यानुसारित्यात् । तस्या इति प्रमात्मकेऽन्यथाबुद्धिान्तिरित्यतो प्रान्तरित्यर्थः । सर्वजनीना प्रतीतिः कथं मान्येत्यत आहुः एकेति व्यापकसर्वाकारज्ञानस्सैकदेशः कचिदाकारः परिच्छेद्य तहणेन खसेन्द्रियस यः खभावः परास्त्वं तद्वहणेन च तद्ब्रह्मात्मकं निर्गुणं ज्ञानमन्यथागृहीतं भवतीति भ्रान्तिरित्यर्थः । ताहशेति भ्रांन्त- प्रतीतिविपयम् । अपोयेति विशेपदर्शनवद्विवमानघटत्वादिप्रकारकं ज्ञानमपोय अक्षवेन ज्ञानात्म फवधरुपता पटादीनां योध्यते इति । पैराग्यामिति 'विरागो येन पुरुषो भगवन्सर्वतो भवेत्' इति देवहुतिप्रश्नादिदं कपिलवाक्यं वैराग्यार्यम् । स्फुटं चेदगाको । 'ब्रह्मोपैति ब्रह्म, उपादेयार्थः नरोपादेयार्थलद्रपतापीत्यर्थः । ब्रह्मनिर्गुणेति । अत्र ज्ञानमर्थरूपेण आन्सापभातीत्युच्यते । तत्र ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । ९९ नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ ३३ ॥ (२-२-६) विवसनसमयो निराप्रियते।ते यन्तनिष्ठा प्रपञ्चे उदासीनाः सप्त विभक्तीः भाग्यप्रकाशः। तथा सति कस्तत्र विरोधः । एवमेव दशमस्कन्धीये वाक्येऽपि ज्ञेयम् । तत्रापि सांख्यसिद्धानामेव योगमायाकल्पिततया अमावविधानात् । एवं सर्वत्रावान्तरप्रकरणवशेन वैराग्याथ महेन्द्रजालपक्षमिन्द्रियायनसृष्टिपक्षं चादाय मतान्तरसिद्धसैव बोधकं ज्ञेयम् । अतो न कोपि कापि विरोध इति सर्य सुस्थम् ॥ ३२ ॥ इति नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणम् ॥५॥ नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ ३३ ॥ अधिकरणमवतारयन्ति विवसनेत्यादि । एत एव क्षपणका आर्हता जैनाचोच्यन्ते । मुक्तकच्छाः पूर्व क्षिताः, इदानीं विवसना प्यन्त इति वाचस्पतिमिश्राः । सौगतवजैना अपि परमाणुकारणत्वादिकं जगतो वदन्तीत्यनन्तरं जैनपक्षी दृष्यत इति रामानुजाचार्याः । वस्तुतस्तु विरुद्धधर्माधारत्वं ब्रह्मण्येव प्रमाणसिद्धं, नान्यति स्थापयितुं तद्पणम् । रश्मिः। ज्ञानं न प्रमः । नाप्यर्थानुपादानम् । ब्रह्मेति ज्ञानविशेषणात् । ब्रह्मणः समवायित्वं समन्वयाधि- करणे सिद्धम् । अर्थरूपेणेत्यानन्दसंवलने साकारो भवति । तन्मन इन्द्रियेण गृहीतं सद्यथार्थों भवति । पराचीनैरिन्द्रियैस्तु जनितया मान्या गृहीतं भवति । ब्रह्मभिन्नगुणजन्यपृथगर्थत्वेन ग्रहणात् । पृथक्त्वं प्रान्तिविषयः । तदेतत्पराची रितीन्द्रियविशेपणालग्यते । पराक्वं पृथक्त्वापरपर्यायम् । जगत्यारोप्य गृह्मत इतीन्द्रियधर्मा प्रान्त्या गृह्यन्त इति । इयं भ्रान्तिरपि सांख्यानां न ब्रह्मवादिना- मिति वदति एकमित्यनेन । अस्त्वेवं तथापि ब्रह्मोपादानत्वं स्वपोद्यमेव सत्त्वादिगुणानां जगति दर्शनादत आह निर्गुणमिति । एते गुणा ब्रह्मण एव न प्रकृतेः 'सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्स गुणास्त्रयः' इति वाक्यात् । तदेतदभिसंधायोकं ब्रमनिर्गुणपदाभ्यामवसीयत इति । अन्यथैकं वदेत् । तथा च गुणा भ्रान्त्या सांख्यानां, निर्गुणं तु ब्रह्म महावादिनामिति सिद्धम् । सांख्यसिद्धानामिति । अयमर्थः । इदं हि वसुदेववाक्यम् । इदमपि भगवतोपगतम् । तातत्वेन वसुदेववरणात् । परं सूचितमेतत् । उदाहृतं 'तत्त्वसंघः सांख्यसिद्ध' इति 'वचो वः समवेतार्थ तातैतदुपमन्महे । यन्नः पुत्रान्समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृतः' इति भगवद्वाक्यात् । तत्त्वसंघस्तत्त्वग्रामः । निवन्धेऽपि 'गुरुत्वं देवतात्वं वा न स्वीकृत्य सुतत्वतः। तदुक्तमेव निखिलं सर्व ब्रह्मेति बोधितम् । 'तदुक्तम्' वसुदेवोक्तम् । मगवता इति पूरणीयम् । अतिदिशन्ति स्म एवमिति । अवान्तरेति तानि प्रकरणानि निवन्धतत्त्वदीपावरणमङ्गेषु प्रसिद्धानि । इन्द्रियायनेति आन्तरालिकसहिपक्षम् । मतान्तरेति । प्रकृते तु मतान्तरं सांख्यमित्युक्तम् ।। ३२ ।। इति पञ्चमं नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणम् ॥५॥ नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ ३३ ॥ एत इति विवसनाः। संगतिं वक्तुमाहुः मुक्तेत्यादि । वाचस्पतीति । तथा चावसरः संगतिः, सामान्या तु प्रसङ्गसंगतिरिति भावः । रामानुजेति.। तथा च प्रसङ्ग संगतिरित्येपामाशयः । ननु संगतिरन्याधिकरणवदवक्तव्येति चेत्तत्राहुः वस्तुतस्त्विति । 'आत्माऽकायम्' इत्सवात्मस्मारणादाहुः विरुद्धेत्यादि । एवकारेणैकस्सिन्सप्तप्रकारयोजनमन्यत्र व्यवन्छियते । नान्यत्रेति नीले पीते स्तम्भे कुथे । तड्पणमिति अन्यत्र विरुद्धसप्तविमागदूपणम् । - ·श्रीमद्रदासूत्राणुभाप्यम् । [ष०२पा०२० ६ सू०१३ परेच्छया पदन्ति । स्याच्छन्दोऽभीष्टवचन । अस्तिनास्त्यवक्तव्यानां प्रत्येकसमु पायाभ्यां स्थात्पूर्वफः सप्तप्रकारो भवति । तदेकस्मिन् योजयन्ति । माप्यमफाशः। स्त्रेषु तथैव प्रतीतेरिति प्रतिभाति । दूप्पांशमनुवदन्ति ते हीत्यादि । यत्रस्त ईदृशा अतो मङ्गीरूपान् सप्त विभागान् परेपां विवक्षावशेन वदन्ति । तत्रायं प्रकारः । स्थाच्छन्दो- ऽभीष्टवचनः । इचवाएवप्रभृतीनामुपमादिवाचकत्वस्य सुप्रसिद्धत्वात् । तपाऽयमप्यमीष्टवाच- कोज्नेकान्तं द्योतयति । अतोऽस्त्यादिभेदैः समयस्तेपां सप्तप्रकारो भवति । तत्प्रकारसप्तक- मेकैकसिन् योजयन्तीत्यर्थः । परेच्छा त्यग्रे वाच्या । सांप्रतं तु दपणं प्रपञ्चयितुं ग्रन्थान्तरो- तं तन्मतमन्यदप्पनूयते । ते ह्येवं मन्यन्ते । जीवाजीवात्मकं जगदेतन्निरीश्वरम् | तेन सङ्घपतो दावेव जीवजडी वोघावोधात्मको पदार्थी । विस्तरतस्तु जगन् पट्ट्यात्मकम् । तानि च द्रव्याणि जीवधर्माधर्मपुद्गलकालाकाशाख्यानि । अत्र जीवास्विविधाः । यद्धा योग- सिद्धा मुक्ताश्च । धर्मों नाम गतिमतां गतिहेतुभूतो द्रव्यविशेपो जगद्व्यापी । अधर्मय स्थितिहेतुभूतो न्यापी । पुद्गलो नाम वर्णगन्धरसस्पर्शवद्व्यम् । तच द्विविध, परमाणुरूपं तत्संघावात्मकपवनज्वलनसलिलधरणीतनुभवनादिकं च । कालस्तु अभूदस्ति भविष्यतीतिव्यवहारहेतुरणुरूपो द्रव्यविशेषः । आकाशोऽप्येकोऽनन्तप्रदेशश्च । तैपु परमाणु- व्यतिरिक्ताः पश्चास्तिकाया इति संगृह्यन्ते । जीवास्तिकायो, धर्मास्तिकायोऽधर्मास्तिकाय रश्मिः। सूत्रेष्विति भात्मशब्दाक्षिप्तात्मशन्दाम्यां संपद्धेषु । प्रतिभातीति । न चासंगतमधिकरणम् । संगतेः पूर्वोक्ताया एव सत्त्वात् सावान्तरेति । एककार्यत्वं च सा समन्वयसूत्रोक्तमभिन्ननिमित्तो- पादानत्वम् । अध्यायोक्तसमन्वयश्च कार्य, परमतनिराकरणं च कारणम् । अत्र मते विशेषः समासौ भवति । भगीरूपानिति अमझा भङ्गाः संपद्यन्ते तथामूता मङ्गीमूतास्ते च रूपा इति मनीरूपास्तान् । भाष्ये सप्तविभक्तीः सप्तविभागान् । परेच्छया नाम परेप विवक्षावशेन । स्थाच्छन्द इति । भाष्यमवतारयन्ति स्म तत्रायमिति । स्याच्छन्द इति व्याख्येयं भाष्यम् । स्यादिति विभक्तिप्रतिरूपमव्ययम् । निपातानां द्योतकता न वाचकतेति । अभीप्रवचनं व्याचक्षते स्म इव वा इति सुप्रसिद्धत्वादिति । नैयायिकमते तथा । वैयाकरणास्तु प्रादीनामिव चादीनामपि घोतकत्वमिच्छन्ति । तथेति इवादीनामुपमावाचकत्वस सुप्रसिद्धत्वं तथेत्यर्थः । अनेकान्तमिति । अनिश्चितमर्थम् । समयः अभ्युपगमः । एकैकस्मिन्निति घटपटादौ सर्वन विरुद्धधर्मास्तित्व- नास्तित्वे पादाय तथेत्यर्थः । अन इति अनन्तवीर्यनामः स्याद्वादिनः कारिकोपन्यासावसरे । ग्रन्थान्तरोक्तमिति शंकरमाध्यायुक्तम् । तत्र रामानुजाचार्यग्रन्योक्तानुवादमुपक्षिपन्ति स्म जीयेति । शंकरमाप्ये कालो नोक्तः । रामानुजमाष्ये तूक्तः। जगद्व्यापीति व्यापित्वमननुगामि- त्वम् । व्यापीति पूर्वोक्त एव । पुद्गल इति पूर्यते गलतीति । तत्संघातेति अन्ये पार्थिवविकारा बादिशब्दार्याः । सेविति । परमाण्विति पुद्गलः परमाणुस्तद्वयतिरिक्ताः । इतीति इत्यपि ·माध्यमकाश-रश्मि-परिहितम् । 811 १०१ भाप्यप्रकाशः। पुद्गलास्तिकायः, आकाशास्तिकायश्चेति । अनेकदेशवर्तिनि द्रव्ये अस्तिकायशब्दः । तत्र जीवास्तिकायतिविघजीवात्मको व्याख्यातः। धर्मास्तिकायः प्रवृत्त्यनुमैया । अधर्मास्तिकायः स्थित्यनुमेयः । पुद्गलास्तिकायस्तु परमाणुव्यतिरिक्तानि चत्वारि भूतानि, स्थावरं जङ्गमं चेति । परमाणवस्तु नाऽस्तिकाय इत्युच्यन्ते । परमाणवश्वैतेपां मते एकविधान, न तु चतुर्विधार । पृथिव्यादिमेदस्तु परिणाममेदकतः । आकाशास्तिकायो द्वधा । लोकाकाशोऽलोकाकाशश्चेति । वनोपर्युपरिस्थितानां लोकानामन्तर्वी लोकाकाशः । तेषामुपरि मोक्षस्थानमलोकाकाशस्तत्र हिन लोकाः सन्तीति । तदेवं जीवाजीवपदार्थी पञ्चधा प्रपश्चितौ । जीवानां मोक्षोपयोगिनम- परमपि सरहं कुर्वन्ति । जीव सवसंवरनिर्जरवन्धमोक्षा इति जीवाजीयौ प्रपञ्चितौ । तत्र जीवस्तु ज्ञानदर्शनवीर्यसुखगुणः सावययो देहपरिमाणः । अजीवस्तु जीवमोग्य वस्तुजातम् । आसपसंपरनिर्जरास्नया पदार्थाः प्रवृत्तिलक्षणाः प्रपश्यन्ते । द्वेघा प्रवृत्तिः । सम्यङ् मिथ्या च । तत्र मिथ्याप्रवृचिरास्रवः। आस्रावयति पुरुषं विषयेष्वितीन्द्रियप्रवृत्तिरास्रयः । इन्द्रियद्वारा हि पौरुपं ज्योतिर्विपयान् स्पृशद् रूपादिरूपेण परिणमत इति । अन्ये त्वार्हताः कर्माण्यासवमाहुः । तानि हि कारमभिव्याप्यास्रवन्ति, कर्तारमनुगच्छन्तीत्यास्रवाः । सेयं मिथ्याप्रवृत्तिरनर्थ- हेतुत्वात् । संवरनिर्जरी तु सम्यक्प्रवृत्ती । तत्र शमदमादिरूपा प्रवृत्तिः संघरः । सा पासवं सोतसो द्वार संघृणोतीति संवर इत्युच्यते । निर्जरस्त्वनादिकालप्रवृत्तिकपायकलपपुण्यापुण्यपहाण- हेतुस्तप्तशिलारोहणास्नानमौनवीरासनतिष्ठतिभोजनकेशोल्लुचनादिलक्षणमर्हदुपदेशावगतं . तपः । तद्धि सुखदुःखोपमोगेन पुण्यापुण्यं निःशेष जरयतीति निर्जर इत्युच्यते । पन्धस्त्वष्टविध कर्म । तत्र शानावरणीयं दर्शनावरणीयं मोहनीयमन्तरायमिति चतुर्विधं घातिकर्म । तत्र सम्यग शान न मोक्षसाधनम् । न हि धानाद्वस्तुसिद्धिरतिप्रसङ्गादिति विपर्ययो शानावरणीय कर्मोच्यते । आईतदर्शनाम्यासान मोक्ष इति ज्ञानं दर्शनावरणीय रदिमः। संगृह्यन्ते । शन्द इति सांकेतिक इत्यर्थः । इतः परं शांकरमतानुवादः । जीवास्तीति जीवश्चासा. वस्तिकायथेति विग्रहः । प्रवृत्तीति प्रवृत्तिधर्मज्ञानकार्यमित्युक्तम्, 'गतिहेतुभूत' इत्यनेन । तया च धर्मज्ञानवान् प्रवृत्तरित्यनुमानानुमेयः । स्थितीति स्थितिरधर्मकार्यमित्युक्तम् । अधर्मश्य स्थितिहेतुभूत इत्यनेन । अधर्मवान्स्यितेरित्यनुमानानुमेयः । पुद्गलास्तिकायः पोडेसनुवदन्ति स्म पुद्गलेति । पूर्यते गलतीति पुद्गलः स चासावस्तिकायथेति समासः । एकविधा इति । एतच रामानु- जमाष्येनूदितम् । जीवानामिति । पुनरिममारम्य रामानुजाचार्यभाष्यमनुवदन्ति स्म, शंकरमाष्येप्यस्ति । इन्द्रियेति । किंचिनेदेनारमा मनसा संयुज्यत इत्यादिरत्र । रूपादीति द्रव्यं नेच्छन्ति । परिणमत इति ज्योतीरूपं जगदिच्छन्ति । तानीति कर्माणि । आस्रव इति । रामानुजा- चार्यास्तु तद्भोगोपकरणमिन्द्रियादिकमालव इत्याहुः । सा हीति । आस्रवमिन्द्रियप्रवृत्ति स्रोतसों द्वारं मन इन्द्रियस्स द्वारभूतां निरुणद्धीत्यर्थः । तथा च समाधिः संवर इत्यर्थः । तिष्ठतीति विभक्तिप्रतिरूपक- - मव्ययं श्तिपा निर्देशो वा स्थानकर्ता । अर्हदिति जिनोपदेशावगतम् । कर्मेति इन्द्रियविक्षेपरूपं कर्म । अतीति घटज्ञानेन घटासिद्धिदर्शनादतिप्रसङ्गः घटसिद्धिप्रसशस्तस्मात् । इतीति एवं- विधः । विपर्ययः मोक्षसाधनवेन यज्ज्ञानं तदावरयितुं योग्यम् । दर्शनं शास्त्रं तदावरयितुं ·श्रीमद्रासूनाणुभाष्यम् । [०२पा० २ ० ६सू० ३३ - भाग्यप्रकाशा कर्मबहुपु विप्रतिपिद्धेपु मोक्षमार्गेषु तीर्थकरैरुपदिष्टेषु . विशेपानवधारणं मोहनीयं कर्म । सन्मोक्षमार्गप्रवृत्तानां तद्वितकर विज्ञानमन्तरायं कर्म । तद्धि जीवगुणानां शानदर्शन- वीर्यसुसानां पातकरमिति पातिकर्मत्युच्यते । वेदनीयं नामिकं गोत्रिकमायुष्कमिति चतुर्विधमघातिकर्म । तद्धि शरीरसंस्थानतदभिमानवस्थितितत्मयुक्तसुसदासोपेक्षाहेतुभूवम् । तंत्र वेदनीयं नाम शुक्लपुद्गलचिपाकहेतुः । तद्विवन्धोपि न मोक्षपरिपन्धी । तत्वज्ञानाविघातकत्वात् । शुक्लपुद्गलारम्भकं वेदनीयकर्मानुगुणं नामिकं कर्म । तद्धि शुक्ल- पुद्गलस्यावावस्या कललबुख़ुदादिरूपामारभते । गोत्रिक स्वव्याकृतं ततोऽप्यायं शक्ति- रूपेणावस्थितम् । आयुष्क तूत्पादद्वारेणायुष्कायति कथयतीति । तान्येतानि शुक्लपुद्गलाभ- यत्वादपातीनि कर्माणि । तदेतत्काप्टकं पुरुषबन्धकत्वाद् बन्ध इत्युच्यते । मोक्षस्तु विग- लिवसमस्तलेशतद्वासनस अनावरणज्ञानस सुसैकवानस्य स्वरूपाविर्भावः । तादृशय उपरि- देशावस्थानं या । स च बन्धनिवृत्तौ नित्यसिद्धार्हदनुग्रहाद् भवतीति । एवं जीवादयः पदार्था व्याख्याताः । एतत् सर्व वस्तुजातं सत्त्वासच नित्यत्वानित्यत्वभिन्न स्वाभिन्नत्वादिभिरनका- न्तिकमिच्छन्तः सप्तभङ्गीनयं नाम न्यायमवतारयन्ति । सादस्ति, सानास्ति, सादस्ति च नास्ति च, सादवक्तव्यः, सादस्ति चावक्तव्यः, स्थानास्ति चावक्तव्यः, सादस्ति च स्थानास्ति चावक्तव्यश्चेति । साच्छब्दो निपातः । यथाहुः । रश्मिः। योग्यम् । कर्मेति । कर्माणि पनि येषु मार्गेषु । विमतीति यथाऽस्मन्मते कर्मचित्तशुद्धस्स मक्तिः सा नास्तीत्येवं विप्रतिपिद्धेषु । ज्ञानेति यथाक्रमं घोध्यम् । शुद्धति सलिलं शुक्ल- पुद्गलस्तस्स जाठरामिवायुभ्यामीपद्धनीभावो विपाकस्तस्य हेतुः । तद्विवन्धः कललबुद्बुदावस्थया विषन्धः । तत्त्येति शुक्लपुद्गले शरीरे तत्त्वज्ञानात् । अव्याकृतमित्यादि रूपनामम्यामव्याकृ- तम् । कललबुद्बुदादितोपीति ततोऽपीत्यस्सार्थः । शक्तीति तस्स तत्त्वज्ञानानुकूलदेहपरिणाम- शक्तिोनिकमिति रत्नप्रभा । उत्पादेति रत्नप्रभायां तु शुकशोणितमिश्रितमायुप्कम् । शुक्लपुद्गलः सलिलमिति व्याख्यातम् । मोक्ष इति विगलिताः समस्ताः क्लेशाः तद्वासनाः क्लेशजनक- संस्कारा यस ज्ञानस्य पुंसः, न विद्यते आवरणं यस्य तस्य स्वाभाविकस्य, तादृशस्येति उक्तपुंसः । स चेति मोक्षः । अनैकान्तिकमिति अनिश्चितं वादकवलितमित्यर्थः । सप्तेति सप्तानां महानां अस्तित्वादीनां समाहारः सप्तमङ्गी तस्सा नयो न्यायस्वम् । अस्तित्वनास्तित्वविरुद्धधर्म- द्वयमादायकस्मिन्घटपटादौ योजयन्तीत्यर्थः । स्यात्पूर्वकाः पद । सप्तमस्तु स्यात्पूर्वकः स्यान्मध्यमश्थ एते सप्तमका इति व्यवहियन्ते । स्वाच्छन्दोऽभीष्टवचन इत्युक्तम् । अमीट घटापस्तीत्यर्थः । अभीष्टं घटादि नास्तीति द्वितीयमगार्थः । यदि सारकथंचिदर्यकं तदा घटत्वादिरूपेण कथंचिदस्ति । सदेकरूपत्वे प्राप्यात्मनाप्यस्त्येव स इति तत्प्राप्तये यत्नो न स्यादतःप्राप्तत्वादिरूपेण कथंचिन्नास्तीत्यर्थः । वस्तुनोस्तित्ववान्यायामायः स्यादस्तीति भङ्गः । प्रवर्तनास्तित्ववान्छायां स्थानास्तीति द्वितीयः । क्रमेणोमयया छायां स्यादस्ति च नास्ति चेति तृतीयः । युगपदुमयवान्छायामस्ति नास्तीति पदद्वयस्य सकृद्वतमशक्यत्वारस्यादवक्तव्यश्चतुर्थः । आधचतुर्थमङ्गयो छायां पञ्चमः स्यादस्ति चाव- क्तव्यः। द्वितीयचतुर्थमनवान्छायां स्थानास्ति चावक्तव्य इति पष्ठः । तृतीयचतुर्थभगवान्छायां स्थादस्ति च स्यानास्ति चावतव्य इति सप्तमो मङ्गः, इति विमागो रमप्रभायां दर्शितः।

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृहितम् । तदू विरोधेनासंभवादयुक्तम् ॥ ३३ ॥ भाप्यमकाशः। . 'वाक्येप्वनेकान्तद्योती गम्यं प्रति विशेषणम् । स्थानिपातोऽर्धयोगित्वातिङन्तप्रतिरूपका इति । तदिदं दुपयन्ति तद् विरोधेनासंभवादयुक्तमिति । अयमर्थः । योऽयं सप्तमङ्गीनयो नाम न्याया सर्वत्रावतारितः स त्वयाभ्युपगतेषु जीवधर्माधर्मपुद्गलकालाकाशेपु तवान्तर विधासु अस्तिकायादिपु तद्धर्मपु आस्रवसंवरनिर्जरेपु बन्धमोक्षसाधनेषु तत्तत्फले बन्धे मोक्षे चावतरन सर्वानेव त्वदुक्तान पदार्थान् सत्चासत्त्वादिमिः स्वरूपतो नित्यत्वानित्यत्वादिभिर्धर्मतोऽवस्थातर्थ सन्दिग्धान् कुर्वस्तद्दर्शनस्सातिपेलपत्वं तीर्थकरवाईतश्च भ्रान्तिमेव द्योतयन् प्रेक्षावत्प्रवृत्तिमेव निरुणद्धीत्ययुक्तम् । नच यथा घटो घटरूपेणास्ति, पटरूपेण नास्त्येवं सर्व स्वरूपेणास्ति रूपान्तरेण नास्तीति कथमसंभव इति वाच्यम् । एवं सति येन रूपेणास्ति तेन रूपेणास्त्येव, येन नास्ति तेन नास्त्येवेति तत्तद्रूपे तद्भङ्गे वद्विरुद्धमझासंभवाद्, वस्तुतस्तु विषयभेदेनास्तिनास्त्योस्तत्रैकान्त्या भञ्जकतया मङ्गत्वस्यैवाभावाच सप्तमङ्गीनयस्यासार्वत्रिकप्रसङ्गः । यदि च तत्राप्यस्ति सप्त- मङ्गी, तदा वत्पदार्थस्वरूपमस्तीत्यपि सानास्तीत्यपीति स्वरूपानध्यवसानप्रसङ्गः। किंच । ये भङ्गरूपाः सप्तार्थास्तत्रापि सप्तमङ्गीसद्भावादेकोनपञ्चाशद्वङ्गीति प्रसङ्गः । तेऽपि यथा त्वयो. च्यन्ते तथाऽन्यथा वेत्यनध्यवसानप्रसङ्गश्च । नच सर्वमनैकान्तिकमित्यवधारणं निश्चितमे- चेति वाच्यम् । अवधारणस्य सर्वमध्यपातेन तत्रापि सप्तमङ्गयुपनिपातात् तस्याप्यनिधयनस- मात् । अतो भकानां परस्परविरोधेनेकसिन् धर्मिण्यसंभवादयुक्तमेवेदं दर्शन मिति । किंचं । या एपा सप्तमङ्गी एकैकसिन् योज्यते सा केन प्रमाणेन, कुत्र वाऽवधृता इति वक्तव्यम् । प्रत्यक्षेणेव सर्वत्रेति चेन । सर्वत्रायध्रियमाणस्य सर्वजनीनत्वदर्शनान्न तत्र वादिनां विप्रति- पतिः सात् । प्रत्यक्षस्य निश्चयाङ्गीकारे च तत्र नास्तीत्यादिभङ्गानिवृत्त्या त्वन्यायस्य सार्व- त्रिकत्वं च भज्येत । कथनादवक्तव्यत्वं भज्येत । एवं प्रमाणान्तरेणावधारणेऽपि नेयम् । रश्मिः। चारपेविति सधम् । गम्छ अस्ति नास्त्यादि । अर्थपोगित्व अर्थविशेषणत्यम् । सर्वत्रेति पटपटादौ । सत्त्यासत्त्वेति सत्त्वं स्यादस्ति असत्त्वं स्थानास्तीत्यादिपूर्वोक्तप्रकारेण । नित्यत्वेति नित्यत्वं सादस्ति अनित्यत्वं स्थानास्तीत्यादिप्रकारेण । संदिग्धानिति विरुद्धकोटि- द्वयावगाहिज्ञानविषयान् । अतिपेलेति पिल क्षेपे चुरादिः परस्मैपदी अत्यन्ताक्षेपवत्त्वम् । अतिपेशलवत्त्वं वा अतिक्रान्तपेशलवत्त्वम् । भ्रान्तिमिति । यथा रजुः सर्प इत्यत्र तागसे ज्ञाने तमसि रजोवैशिष्ट्ये रजुर्वा सो वेति संशयो विशेपदर्शनोत्तरगपि तथा । प्रेक्षावन्तः पण्डिताः । अयं दोपो नैयायिकप्रसिद्धि विरुणद्वीति । वस्तुतस्तुपक्षमाहुः वस्तुत इति । विषयेति । स्सादस्तीत्यत्रास्तीत्यस विषयः स्यात्पदवाच्यो घटादिः सत्ताश्रय इत्यर्थः । स्वान्नास्तीत्यत्र नास्तीत्यस्य विषयः प्रतियोगी सादवाच्य इति विपयभेदेनेत्यर्थः । ऐकान्त्येति निश्चयाभक्षकतया। तनापीति। विषयभेदेपि । स्वरूपेति । अध्यवसानं निश्चयः । एकोनेति सप्तानामेकैकस्स सप्तधा विभागे एकोनपचारानझी भवतीति । समुदाये सप्तमङ्गयोजने यो दोपस्तमाहुः त इति सप्तमझा। अध्यवेति । निश्चयप्रसङ्गः प्रथमद्वितीयभङ्गाम्यामित्यर्थः । अनेकान्तिकमनिश्चितखरूपम् । निश्चयेति सादस्तीति प्रथमभङ्गाङ्गीकारे । कथनादिति प्रत्यक्षेण सादस्तीति : कथनादवक्तव्यत्वं चतुर्यों मझो मज्येत । प्रमाणान्तरेति अनुमानादिना प्रथमभङ्गाङ्गीकारे द्वितीयादिभङ्गानिवृत्ति- ·। भीमद्यसूत्राणुभाष्यम् । [भ०२ पा०२१०६ सू०३३ भाग्यप्रकाशा यदि च सर्व वस्तुजातं द्रव्यपर्यायात्मकमिति द्रव्यात्मना सत्वैकत्वनित्यत्वादिकं व्युत्पाद्यते । पर्यायात्मना च तद्विपरीवं व्युत्पाद्यते पर्यायाथ द्रव्यसावस्थाविशेपास्तेषां भावाभावरूपत्वा दिकं सर्वमुपपन्नमित्युच्यते तदाप्येकस्य वस्तुन एकसिन् कालेऽस्तित्वनास्तित्वयोरसंभव एव । उत्पादविनाशशालित्वतद्वैपरीत्यरूपानित्यत्वनित्यत्वयोश्चासंभव एव । इदं च कालमेदेऽपि न संभवतीत्ययुक्त एवायमभ्युपगमः । यत्तु कचिदनन्तवीर्यनामा साद्वादी। 'तद्विधानविवक्षायां सादस्तीति गतिर्मवेत् । स्यानास्तीति प्रयोगः स्यात्तनिपेधे विवक्षिते ।। फ्रमेणोभयवाञ्छायां प्रयोगः समुदायवान् । युगपचद्विवक्षायां स्यादवाच्यमशक्तितः ॥ 'आद्यावाच्यविवक्षायां पञ्चमो भङ्ग इष्यते । अन्त्यावाच्यविवक्षायां पष्ठमङ्गसमुद्भवः ।। समुच्चयेन युक्तश्च सप्तमो भङ्ग उच्यते। इति परेच्छाकृतव्यवस्थया सप्तमङ्गान् प्रतिपादयामास । युगपदस्तित्वनास्तित्वयोर्विवक्षायां क्रमवर्तित्वादुभयं युगपदवाच्यम् । आधास्तित्वभङ्गोऽन्त्येनासत्वेन सह युगपदयाच्या ! अन्त्य- थायेन भङ्गेन सह युगपदवाच्यः । समुचितरूपश्चान्य एकैकेन सह युगपदवाच्य इति तदर्थ चाह । अत्रोच्यते । ये एते सप्तभङ्गा विवक्षाभेदेनोपपादितास्ते किं वस्तुनो नैसर्गिका धर्मा, आगन्तुका या, आरोपिता या, तद्विपया वा । नायः । नैसर्गिकस धर्मस खभावत एव वस्तुषु रश्मिः। रित्यर्थः । अनुमानं तु सर्वः प्रथमभङ्गः स्यादस्ति, प्रकारान्तरदर्शनात् । घटादिवत् । न चात्र पक्षतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकयोस्क्यमिति सिद्धसाधनमिति वाच्यम् । सिपाधयिपासत्त्वेन सिपाधयिषाविहरविशिष्टाया: सिद्धरभावो वर्तत इति पक्षतासत्त्वे सर्वत्वस्य पक्षतावच्छेदकलेन तयोर्भेदात् । एवं शब्दप्रमाणेनाबधारणं प्रथमभङ्गः स्यादस्तीति । एवमुपमानमपि । प्रथमभङ्ग- स्तृतीयमनसदृश इति प्रथममगपदार्थमजानन्तं प्रत्युक्ते प्रथमभङ्गदर्शने नास्ति चेत्यंशामावादयं प्रथमभङ्गपदवाच्य इत्युपमितिरिति । द्रव्येति । अवस्थात्र पर्यायः कललबुहुदादिः शक्तिरूपा आयुःकयनरूपा च । इदं चेति उत्पादविनाशशालित्वरूपमनित्यत्वं तद्वैपरीत्यरूपं नित्यलं चैकस्मिन्वस्तुनि कालभेदेपि न संभवतीत्यर्थः । तद्विधानेति वस्तुविधानकथनपरवान्छायाम् । स्थादस्तीति घटादिः कथंचिदस्तीति । तनिषेध इति वस्तुनिषेधे । उभयेति वस्तु विधान- निषेधवान्छायाम् । समुदायवान् तृतीयभगवान् । चतुर्थमाह युगपदिति । तद्विवक्षायां भावामावविवक्षायाम् । पञ्चम इति सादस्ति चावक्तन्यः । अन्त्येति सादस्ति स्पान्नास्ती- नयोरन्त्यः स्यानास्तीति तसावाच्यविवक्षायाम् । पछेति सान्नास्ति चावक्तव्य इत्यस मास्स समुद्भवः । समुच्चयेनेति । पाठपयमौ चकारेणोक्तौ अवक्तव्यसमुचये एकेनाव्यक्तेनायुक्तः । सप्तम इति सादस्ति च सानास्ति चावक्तव्यः । परेच्छेति स्वस्येच्छायां तु हृदये व्यवस्था फूता स्यात् । क्रमेति उमयोः क्रमवर्तित्वात् । असत्येति द्वितीयभझेन । समुचितेति । पछ४ पथमावक्तव्यसमुख्यरूपः । अन्य इति सप्तमः । एकैफेनेति भान सहान्यस्यान्त्येन सहायरस । तदर्थमिति । युगपदिति कारिकाद्वयार्थः । नैसर्गिका इति. पटत्वादय इव । आगन्तुका इति सच्छिद्गत्वादय इस । आरोपिता इति शुक्तिरजतादर्य इव । तद्विपया आरोपविषयाः ।

·भाध्यप्रकाश-रश्मि-परिहिवम् । एवं चात्माऽकाळम् ॥ ३४॥ मनु कथं पहिरुदासीनस्य तदूपणमत आह । एवमपि सति आत्मनो • वस्तुपरिच्छेदादकारूयं न सर्वत्वम्। अथवा शरीरपरिमाण आत्मा चेत् तदा सर्वशरीराणरमतुल्यत्वादात्मनो न कायं न कृत्लशरीरतुल्यत्वम् ॥ ३४ ॥ भाष्यमकाशा सत्ताया नियततया सप्तानामपि भङ्गानां विवक्षां विनापि सत्यप्राप्तेर्विवक्षानिवेशनस्य तत्राप्रयोजक: त्वात् । न द्वितीयः । एकान्तस्य कस्यापि नैसर्गिकस्याभावे आगन्तुकस्यापि दृष्टविरोधेनाशक्य- पचनत्वात् । अत एव न हतीयोपि । आरोपितैर्भङ्गास्तवधर्मानकान्त्यस्य कर्तुमशक्यत्वेन तस्य चैयर्थ्याच्च । न तुरीयः । अनया मङ्गकल्पनया नैसर्गिकस्यानैकान्तित्वायोगात् । नाप्येपां नैसर्गिक त्वम् । परस्परविरोधप्रदर्शनेन प्राचीनैरेव पितत्वात् । अतः सप्तानां मनानामितरेतरविरोधे- नासंभवादयुक्तमेवैकत्र निवेशनम् ॥ ३३ ॥ एवं चात्माऽकास्यम् ॥ ३४॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । व्याकुर्वन्ति एव- मित्यादि । एवमात्मनिष्ठतया तपणेनङ्गीकृतेपि सति परमाणुभ्य एव सृश्यङ्गीकारे: णात्मनो वस्तुपरिच्छेदाङ्गीकाराद् अकायं सर्वत्वं न भवति । तथा च मोक्षदशायाम- लोकाकाशवर्तित्वेन तत्कृतावरणसंभवान्निरावरणप्रतिज्ञाहानिः । किंच । सर्ववस्तुष्वात्मामा: वादात्मनामस्तिकायत्वप्रतिज्ञाहानिश्चेत्यर्थः । अथाकाशावरणं नावरणम् । दिगम्बरेष्वना: घृतत्वव्यवहारात् । आत्मनामसर्वत्वैपि जातियत् तत्र तत्र व्याप्तेः सुवचनत्वेन जीवास्ति- फायस न हानिरित्याशक्ष्य पक्षान्तरमाहुः अधवेत्यादि । यथा पहिर्विरोधेन सप्तभङ्गायोगो दूपणम्, एवमेव देहपरिमाणात्मवादाङ्गीकारेण देहानां सर्वेपां व्यक्तिमेदेनावस्थामेदेन च रशिमः। अमयोजकेति अप्रयोजकत्वापातात् । एकान्तस्येति निश्चितस्य धर्मस्येत्यर्थः । अभाव इति यया माधण्यादेः 'त्रिमिनश्यति ब्रह्मत्वं हालाहलहलाहलैः' इति वाक्यात् । दृष्टेति दृष्टमसच्छिद्र- स्वादि । अत एवेति आरोपितानामागन्तुकत्वविशेषत्वादेव । वास्तवधर्मति वास्तवधर्माणा- मनिश्चितत्वस्य । तस्येति आरोपितमङ्गस्य । अनयेति आरोपविषयमूतया। नैसर्गिकस्येति नैसर्गिकस्स घटस्वादेः अनेकान्तिकत्वमनिश्चयविपयत्वं तस्सायोगात् ।महानामेवारोपविषयत्वात् । आरोपविपयः सोऽनैकान्तिक इति शुक्तिरजतादौ दर्शनात् । तथा चानकान्तिकवादार्य भङ्गाङ्गीकारो व्यर्थ इत्यर्थः । एपामिति भङ्गानाम् । माचीन रिति । एकत्रेति ब्रह्मणि तु सर्व विरुद्ध संभवति । विद्वत्प्रत्यक्षात् 'नहि विरोध उभयं भगवति' इति शब्दाच ॥ ३३॥ एवं चात्माऽकारूपम् ॥ ३४ ॥ तपणे तन्मते दूषणे । आत्मन इति । जगति समवाय्याकाहापूरणात्थेत्यर्थः । वस्तु शरीरं तेन परिच्छेदस्तसाङ्गीकारात् । वस्त्वात्मा वा । सर्वत्वमिति । तया च देहमात्रमात्मेति घटपटादिरूपताकाशरूपता च न भवति । अलोकेति लोकोत्तराकाशवर्तित्वेन । तत्कृतेति बाकाशकृतेत्यर्थः । तब जीवमिन्नमित्यावरण संतति । अस्तिकायत्वेति जीवोस्तिकायः जीवोनेकदेशवर्ति द्रव्यमिति प्रतिज्ञापा हानिः जातिवदिति । एप सामान्य विकल्पमात्रमन्युपगन्छति न वस्तु तया च विकल्पवदिलः । तत्र तत्र पटपयदौ । १४.सू..

·. भीमद्धसूत्राणुभाष्यम् । [म०२पा०२१०६सू०३५ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३५ ॥ .शरीराणामययवोपचयापचयानुसारेणात्मनोपि , देवतियडूमनुष्येषु अव. ययोपचयापचयाभ्यां ततुल्यता स्यात् । तथा सति पर्यायेणाविरोध इति न वक्तव्यम् । तथा सति विकारापत्तेः । संकोचधिकासेपि विकारस्य दुप्परि- हरत्वात् ॥ ३५॥ भाध्यमकाश अतुल्यत्वान्मनुष्यजीवस केनचित् कर्मणा गजशरीरे प्रवेशे शरीरैकदेश एव स जीवः सादेकदेशान्तरं व जीवशून्यं स्यात् । न च सिद्धान्तद्गुणध्यात्या दोपः परिहर्तव्य इत्यपि युक्तम् । तथा सत्यणुत्वत्यागायोगात् । चकारात् पिपीलिकादिदेहे प्रविशंस्तत्र न संमीयेतेत्यपि सूज्यते ।। ३४ ॥ 'नच पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः॥ ३५॥ किंचिदाशय परिहरतीत्या- शयेन व्याकुर्वन्ति शरीराणामित्यादि । अयमर्थः । जीवो हि नानाविधेन काटकेन ज्ञाना- वरणीयादिना तत्तच्छरीरेषु प्रविशति तदो निर्गच्छति च । तानि च शरीराणि नानापरिमाणा- नीति तैषां शरीराणामवयवोपचयापचयानुसारेण देवादिशरीरप्रविष्टस्य जीवस्याप्यवयवो- पचयापचयाभ्यां तत्तच्छरीरपरिमाणता वक्तुं शक्यते । तथा सति पर्यायाख्येनावस्था- विशेषेण ऋमिकेण प्रवेशेन वा परिमाणसाविरोध इति सूत्रांशेनाशय, न घेति परिहरति । एवं न वक्तव्यम् । कुतः। विकारादिभ्यः । विकारसावयवत्वानित्यत्वानां प्रासेर्लोकायत.. मवादविशेषः । किंच । तेऽवयवाः कुन गच्छन्ति, तिष्ठन्ति च महान्तं कालं, कुतथा- यान्तीत्यपि निर्धारयितुमशक्यम् । अथ न ततोऽपगच्छन्ति, किंतु खल्पशरीरप्राप्ती घटे रदिमः। जीवेति जीवोस्तिकायोनेकदेशवर्ति द्रव्यं तस्सेत्यर्थः । सिद्धान्तेति अससिद्धान्तवत् । गुण- चैतन्यम् तस्य व्याप्त्या। तथा सतीति अस्मसिद्धान्ताङ्गीकारे । अत्र पक्षे सौनश्चकारो नाप्यर्थः । अनन्वयमसङ्गादित्याशयेनान्तिरत्वद्योतकत्वमाहुः चकारादिति । न संमीयेत इति असङ्क- चितामवस्था न लभतेत्यर्थः । 'मीङ गतौ दिवादिरात्मनेपदी । उपराष्टोन्यार्थः देहादहिरपि जीवेदित्यर्थः । सूच्यत इति । शंकराचारकालय मध्यमपरिमाणत्वं तेन चानित्यत्वं स्थादित्युक्तं तदुपेक्ष्यम् । आत्मनोऽनित्यत्वापादने जैनेष्टापत्तिस्वीकारः स्यादिति ॥ ३४ ॥ न च पर्यायाच्याविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३५ ॥ कर्मेति नैकस्सिन्स्त्रे पन्धस्त्वष्टविध कर्मेत्यादिना दर्शितेन । फिरूपेणेत्याकाङ्कायामाहुः ज्ञानावरणीयादिनति । तथा सतीति माध्यं विवृण्वन्ति स्म तथा सतीति । प्रवेशेणेति णत्वं रमसात् । परिमाणस्य मध्यमपरिमाणस्य । न वक्तव्यमिति इति भाष्यार्थ इत्यर्थः । व्याख्येयसूत्रांशोपन्यासपूर्वकं तथा सतीलादि भाष्यं विपरीतुमाहुः कुत इति । भाम्यस्यं विकारशब्दमादिशब्दार्थेन सह म्याकुर्वन्ति म विकारेति । अप्रेमापत्तिरपि कर्तुं न शक्यत इसाहुः लोकायतेति, वृहसतिप्रणीतात् । त इति पिपीलिकादेहादधिका गजदेहान्यूना मानवीयजीवस्यावयवाः । फालमिति असन्तसंयोगे 'कालावनोत्पन्तसंयोगे' इति सूत्रेण द्वितीया । कुतथेति पुनर्मानवीयजीवस मानवीयदेहप्राप्ती च कुत आयान्तीत्यर्थः । संकोचेत्यादिमाप्य ,विपरीतुमाहुः अधेति । तत इति जीवतः !

·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिभृहितम् । १७५ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेपः ॥ ३६॥ अन्त्यावस्थितिर्मुक्तिसमयावस्थितिस्तस्माद्धेतोः। पूर्वदोपपरिहाराय च उभय- नित्यत्वं भवेदणुत्वं वा, महत्त्वं वा । उभयथापि शरीरपरिमाणो न भवतीति 'न तवार्थसिद्धिः॥ ३६॥ इति द्वितीयाध्यायद्वितीयपादे पष्ठं नैकस्मिन्नसंभवादित्यधिकरणम् ॥ ६॥ भाग्यप्रकाशः। दीपावयववद् मुख्यादिस्थितपटवद् का संकुच्य तिष्ठन्ति, पुनर्वहच्छरीरप्राप्ती विकाशं प्राप्नु- वन्तीति विभाव्यते, तदापि विकारवत्वं तु दुप्परिहरम् । तथा सत्यनित्यत्वापावादू बन्ध- मोक्षाङ्गीकारो पाध्येतेति ॥ ३५॥ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेपः ॥ ३६ ॥ दूषणान्तरं वदतीत्याशये- नागुः अन्त्येत्यादि । दिगम्बरैर्हि मोक्षावस्थागतो यो जीवस्तत्परिमाणमवस्थितमिष्यते । मुक्तस जीवस्य देहान्तराभावात् तन्नित्यं परिमाणम् । एवं सति त्वदङ्गीकृता या अन्त्य- परिमाणनित्यता तसाढेतोः । चकाराचार्वाकमतं वारयितुं विकारादिप्राप्तं यजीवानित्यत्वं तत्परिहाराय उभयनित्यत्वाद् उभयोः संसारमोक्षावस्थयोर्जीवपरिमाणस्य नित्यत्वं भवेत् । अणुत्वं वा महत्त्वं वा। संसारिजीवपरिमाणं नित्यम् , नित्यद्रव्यपरिमाणत्वाद , आकाशादिपरि- माणवत्, जैवान्त्यपरिमाणवद्वेत्यनुमानात् । अन्यथा विपरीतानुमानादन्त्यपरिमाणस्याप्यनित्यत्वं रश्मिः। न तेऽवयवाः किंतु दीपस्य प्रमागुण इत्यपेक्षायां दृष्टान्तान्तरमाह मुट्यादीति । तथा सतीति विकारवत्त्वे सति । धन्धमोक्षेति कर्माप्टकपरिवेष्टितस्य जीवस घन्धनोच्छेदादूर्ध्वगामित्वं भवतीति पन्धमोक्षी तयोरङ्गीकारो बाध्येत । नहि शून्यस्य किमयि संमवति ॥ ३५ ॥ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः ॥३६॥ दूपणेति भात्ममध्यमपरिमाण एव दूपणान्तरं वदति।अवस्थितमिति निश्चितम् । तन्नित्यमिति तदवस्थितं नित्यं संसारावस्थस्स खनित्यम् । मुक्तीत्यादिमाष्यं विवृण्वन्ति स्म एवं सतीति । अन्त्येति मोक्षावस्थावस्थित- जीवपरिमाणनित्यता । तस्मादिति व्याख्येयं भाष्यम् । अत्र यद्यपि तच्छन्दार्थस्य पूर्वपरामर्शित्वेन स्त्रीत्वमुचितं तथापि बहुप्रयोगानुसारीदं विशेष्यनिमत्वं दृष्टान्तादित्यर्थः । दृष्टान्तस्यापि हेतुत्वात् । चार्वाकेति सर्वथानुपपत्तिसूत्र उक्तम् । पूर्वदोपेत्यादिमाप्यं विवृण्वन्ति स्म विकारादीति । पूर्वसूत्रोक्तमिदम् । इदं दुष्यं चार्वाकमतम् । अत्र भाष्यीयचकारान्वयो ज्ञेयः । उभयनित्यत्वमिति भाष्यं विवरीतुं सूत्रप्रतीकमाहुः उभयनित्यत्वादिति । व्याकुर्वन्ति स्म उभयोरिति । सप्तम्य- न्तम् । नित्यत्वं भवेदिति । पञ्चम्यर्थोग्रे वक्तव्यः । मध्यमपरिमाणस नित्यत्वं दूषणमुक्कर । परिमाणनिष्ठं नित्यत्वं जीवेऽणुपरिमाणनिष्ठं युक्तमीश्वरे महत्परिमाणनिष्ठमित्यधिकरणपोरशुमहतो- रणुत्वं वा महत्त्वं वा नित्यं परिमाणं तदपि नित्यत्वं साधयन्तोऽणुत्त्वं वा महत्त्वं वेति मायनुभवोर- महतोः परिमाणयोनित्यत्वादित्यान्तरं कृत्वानुमानेन विवृण्वन्ति स्म अणुत्वं वेति । आम शादीति आदिशब्देनाणु वस्तु । जैवेति जैवं च तदन्त्यपरिमाणं चेति सौधोनगरसरकारे दृष्टान्तः तद्वदित्यर्थः । अन्यावस्थितयाविशेष इत्येवास्त्वित्याकायां हेतुपोरडा अम्मको उमपनित्यत्वासाधने । विपरीतेति, अन्त्यपरिमाणम्, अनित्यं मायमारिकारलाद, काले - ·7 श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्यम् । - [अ०२ पा०२०७ सू०३७ i} पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३७॥ (२-२-७) पराभिमेतान् जहजीवान् निराकृत्येश्वरं निराकरोति । भाप्यप्रकाशा स्थादवोऽविशेषः। उभयथापि जीवः शरीरपरिमाणो न सेत्स्थतीति न तवामिमतार्थसिद्धि- रित्यर्थः । एवमाहवान् यौक्तिकानवगत्य कश्चिचद्दर्शने श्रद्धालमवेदिति तस्यापि निवारणं कृतम् । एतेषु पट्सप्यधिकरणेषु ना जगदुपादानं न वेति संदेहस्तत्तन्मतविरोधः संदेहवीज, नेति पूर्वः पक्षः सर्वसमयानामयुक्तत्वाद् मयोपादानमिति सिद्धान्तो नेयः। पठे तु ब्रह्मैव विरुद्धधर्माधारं, नेतरदिति नियमो युक्तो न वेति संदेहे सावादिमिः सर्वत्र तथाभ्युपगमा- नेति पूर्वः पक्षः। स्याद्वादस्यासंगतस्याद् ग्रीव तथेति नियमो युक्त एव थुत्या भक्तप्रत्यक्षेण च . अमितत्वादिति सिद्धान्त इति प्रकारान्तरमधिकं ज्ञेयम् ॥ ३६ ॥ इति पठं नैकस्मिन्नसंभवादित्यधिकरणम् ॥ ६ ॥ पत्युरसामञ्जस्यात् ।। ३७ ॥ अधिकरणमववारयन्ति परेत्यादि । वथा च पत्यु- रिति पदमेवात्राधिकरणभेदकम् । पूर्वमते पत्युरभावात् । तेन स्मृतिसिद्धस पत्युरिदानी रदिमः। पदिति विपरीतानुमाना। सूत्रशेपोपन्यासपूर्वकमुभयथेति माय्यं विवृण्वन्ति स्म अत इत्यादि । अविशेप इति संसाराऽवस्थातोऽविशेषः । अणुत्वमहत्त्वाभ्यां परिमाणाम्यामवस्थाद्वयसिद्धेमध्यम- परिमाणेऽविशेषः । उभयथेति अन्त्यावस्थितेवकारार्यानित्यत्वापत्तेथेत्यर्थः । कृतमिति । अन्त्याव- स्थितेरन्त्यपरिमाणनित्यतायाः । पञ्चम्यन्तमिदम् । असादृष्टान्तात्सिद्धं यनित्यद्रव्यपरिमाणख- लिङ्गकमनुमानं तेनोमयनित्यत्वात् । उमयोर्मोक्षसंसारावस्थपरिमाणयोनित्यत्वं ततव्याविशेपस्तवा- भिमतशरीरपरिमाणासिद्धिरिति सूचार्यः। क्षणं त्वतिरिक्तं मावामावेम्यो नैयायिका इच्छन्ति कालो- पाधिम् । विभागमागमावविशिष्टं कर्मेव क्षण इति चेन्न । उदीच्यकर्मजन्यविमागप्रागभावविशिष्ट- कर्मणः क्षणचतुष्टयावसायित्वात् । खजन्यविभागप्रागमावविशिष्टं स्वत्वं क्षण इति चेत्तर्हि सत्यसा- ननुगमादननुगमः । जायमाने च विमागे कुतः क्षणव्यवह नण एवेति चेत्तर्हि सुतरामननुगमः । एवं पूर्वसंयोगनाशे तृतीयस्कन्धे एकादशाध्याय 'चरमः सदिशेपाणामनेकोऽसंयुतः सदा' इति परमाणुलक्षणानन्तरं 'अणु- हौं परिमाणू सासरेणुनयः स्मृतः । जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात् । प्रसरेणुत्रिक भुक्ने यः कालः स त्रुटिः स्मृतः । शतमागस्तु वेधः सानैखिमिस्तु लवः स्मृतः । निमेषसिलवो ज्ञेय आमातस्ते त्रयः क्षणः' इति । अर्थस्तु स्फुट आकरे । अत्र सिंहावलोकनन्यापेनाधिकरण- माहुः एतेष्विति । विरुद्धेति । यद्यपि 'धनवन्त' इति सूत्रेण पुंस्त्वं भवति । तथापि 'कर्मण्य- 'इत्यम् । किंच मावे धनि पुंस्त्वं भवति न तु कर्मणि घभिः कृतेऽत आभियन्ते आधारा विरुद्धधर्माध ते आधाराश्चेति विग्रहीतव्यम् । तथा महामाष्यम् । 'संपन्धमनुवर्तिभ्यते' इति । विशे- प्यमनुवर्तिष्यत इति । सर्वप्रेति घटपटादावपि । श्रुत्येति तदेजति तनेजति' इति श्रुत्सा । भक्तेति विराविषयण । गीतायां स्पष्टम् ॥३६॥ इति पठं नैकस्मिलसंभयादित्यधिकरणम् ॥६॥ पत्युरसामनस्यात् ॥३७॥. अवतारयन्तीति प्रसङ्गसंगत्यावतारयन्ति । लुम्बित- केशमतनिरासानन्तरं तार्किकयोजटाधारिशैवस्य च मतस्स घुद्धिस्थत्वात् । पूर्वेति पामते ईश्वरा- भायाचया । तेनेति पत्युरमादेन वेदेपि 'विष्णोः कर्माणि पश्यत' इति पत्युः सत्वेपि ममवादिनो ·भीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [म०२पा०२म०४सू०३७ पतिश्चेदीश्वरस्तस्माद् भिन्नस्तदा चिपमकरणादू वैपम्पनै धुण्ये स्याताम् । कर्मापे- भाप्यप्रकाशः। 'तोक्म च कारुकं चैव कुण्डलं च शिखामणिः । भस यज्ञोपवीती च मुद्रापट्कं प्रचक्षते । आभिर्मुद्रितदेहस्तु न भूय इद्द जायते । मुद्रिकापकतत्त्वज्ञः परमुद्राविशारदः । भगासनस्थमात्मानं ध्यात्वा निर्वाणमृच्छति इत्यादिकमाहुः । तथा कालामुखा अपि कपालपात्रभोजनशवमसमानतत्प्रार्थनलगुडधारणसुराकुम्भ- स्थापनवदाधारदेवपूजादिकमैहिकासुप्मिकसकलफलसाधनमभिदधति । तथा शैया अपि 'रुद्राक्षकङ्कणं हस्ते जटा चैका च मस्तके । कपालं भसना स्नानम्' इत्याद्याहुः । तथा केनचित् क्रियाविशेषेण विजातीयानामपि ब्रामण्यप्राप्तिमुत्तमाश्नमप्राप्ति चाहुः । 'दीक्षाप्रवेशमात्रेण ब्राह्मणो भवति क्षणात् । कापालं व्रतमास्थाय यतिर्भवति मानव इति । पाशुपतशालमपि पशुपतिनेश्वरेण प्रणीतं पश्चाध्यायी। तत्र पञ्च पदार्याः ख्यायन्ते । कारण, कार्य, योगो, विधिा, दुःखान्तः, इति । कारणमीश्वरः । कार्य प्रधान महदादि च । योगोऽप्योङ्कारादि ध्यानधारणादिः । विधिविषयणस्नानादिः ।गूढचर्यावसानो दुःखान्तो मोक्षः । पशयः संसारिण आत्मानस्तेषां पाशो बन्धनम् । तद्विमोक्षो दुःखान्तः । पाशुपतवैशेषिक- नैयायिककापालिकानां मुस्यवस्थायामशेपविशेषगुणोच्छित्या पापाणकल्पा आत्मानो भवन्ति । सांख्यशैवयोश्चैतन्यस्वभावास्तिष्ठन्तीति भेदः । ईश्वरं निमित्तकारणं मन्वानानामयमाशयः । घेतनस्य खल्वपिष्ठातुः कुलालादेः स्वस्वकार्ये कुम्मादिरूपे निमित्तत्वमा दृष्ट, न तूपादा- नत्वमपि । अत ईश्वरोऽप्यधिष्ठाता जगतो निमित्तमेव, न तूपादानम् । एकसैकसिन्नेव निमित्त्वोपादानत्वयोविरुद्धत्वादिति प्राप्तम् । तत्रेदमुच्यते ॥ पत्युरसामञ्जस्यादिति ॥ किमसामञ्जस्यमित्याफासायां विवृण्वते पतिश्वेदित्यादि । ननु वैषम्यनघण्याने कर्मसापेक्ष- त्वेन स्वयमेव दोपः परिहत इति कथं तत्कृतमसामञ्जस्यमिहोझान्यत इत्यत आहुः कर्मेत्यादि । तत्र हि, 'पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति' इति, 'एष उ एव साधु कर्म कार- यति' इत्यादिश्रुतिसिद्धं विरुद्धधर्माश्रयत्वं ख्यापयितुं तथोक्तम् । एते तु न तथा वदन्ति, रश्मिः। हैरण्यगर्भाः । तदुक्तं मोक्षधर्मे 'हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता' इति वाक्यम् । फारुकमिति । अत्र पूर्वमक्षरतिकात्मकं पदं पुराणे मृग्यम् । रामानुजमाध्ये तु कणिका रुचकं वेति यज्ञोपवीतमिति च पख्यते । कारक सिद्धान्तविशेषः । इत्यादिकामिति आदिशब्देन तच्छालप्रसिद्धं प्रायम् । इत्याचाहुरिति । शैवागमप्रसिद्धम् । ओकारेति सामान्ये नपुंसकम् । त्रिपवणेत्यत्रापि । गूदेति । गूढचर्यायामवसानं यस 'पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं खरूपप्रतिष्ठा वा चिति- शक्तिरिति' सूत्रम् । अत्र पञ्चपदार्थाः पशुपाशविमोक्षणायेत्साहुः पापाणेति । 'अहल्या पापाण' इत्यु. क्तिरत्र । एकस्येति कारणस्य । एकस्मिन् कार्ये । पतिश्चेत्यादीति तस्मादित्युपादानात् । विषम- करणं फुलालादेयोध्यम् । न तु कामधेन्वादेर्मण्यादेश्य स्वखरूपत्वाकार्यस । चैपम्येति प्रथमपादस्य सूत्रम् । विरुद्धति कर्मसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वरूपविरुद्धयर्थः । तथेति विरुद्धधर्माश्रयत्वम् ।

·'. भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिधिवम् । १११ क्षायांत्वनीश्वरत्वं युक्तिमूलत्वाद्दोप: असामञ्जस्यादेतोर्न पतित्वेनेश्वरसिद्धिः॥३७ भाप्यमकाशः। म किंतु दृष्टानुसारेण कल्पनया । श्रुतिसिद्धस त्रिगुणातीतसाकारेश्वरस्वरूपसानङ्गीकाराम् । योगिभिः शुद्धसत्वोपाधिकस नैयायिकर्शानेच्छाप्रयत्नातिरिक्तविशेषधर्मरहिवस्साशरीरस्याङ्गी- फारेण तदर्शनेषु तद्विरोधस्य स्फुटत्वात् । माहेश्वरमतेपि त्रिलोचननीलकण्ठादिविशिष्ट- रूपाङ्गीकारेण, वाशस्य च नारायणोपनिपदादी नारायणादुत्पत्तेरुक्तत्वात् तदनङ्गीकारेण विरोधस्स स्फुटत्वात् । तत् सर्व मया महस्ते प्रपश्चितमिति नाप्रोक्तम् । अतो यत् तरङ्गीक्रियते तद् युक्तिमूलमेवाङ्गीक्रियते, न तु श्रुतिसिद्धम् । अतो वेदविरुद्धयुक्ति- मूलत्वारोप इत्यर्थः । सूत्रे साध्यनिर्देशसाभावात् पूर्वाधिकरणारम्भस्वामशब्दसानुस्या. साध्याकासापूर्तिरित्याशयेनाहुः असामञ्जस्यादित्यादि । त्रयोजना तु तार्किकायभिमतः पति पपद्यते कुतः असामसस्यात् । तया च वैषम्यादिरूपात तसाद तथेत्यर्थः ॥३७॥ रदिमः। कित्विति कल्पनयेत्यन्तस्स वदन्तीत्यन्वयः । योगिभिरिति हैरण्यगर्भः पातअलैश्च । तद्विरो धस्येति श्रुतिविरोधस्स । माहेश्वरेति कापालिकादिचतुष्टयमते । निलोचनेति आदिशब्देन. कपर्दी । कपर्दीस जटाजूटः । नारायणादिति । ‘एको नारायण आसीन्न प्रह्मा नेशानः' इति । 'नारायणाद्वद्रो जायते' इति च । अथर्वशिखया विवादमाशझ्याहुः तदिति । अपश्चितमिति । किंचि- लिख्यते । महेश्वरपदस्वारस्यान्महेश्वरे पराकाष्ठाविश्रान्तिरम्युपेयते । तन्महेश्वरपदं त्वेवं प्रयुज्यतेऽ-: थर्वशिरसि 'अय कस्मादुच्यते भगवान्महेश्वरो यस्माद्भक्ता ज्ञानेन भजन्त्यनुगृह्णाति च वाचं संसृजति विसृजति य' इति भगवच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तकथनोत्तरं पठ्यते 'यः सर्वान् परित्यज्यात्मज्ञानेनः योगेश्वर्येण महति महीयते' इति । तथा च योगैश्वर्येणेश्वरः सन् महत्याकरादी महीयते पूजयति भगवन्तमिति महेश्वरः । अदृश्यत्साधिकरणात् । यत्तु नारायणः मावान् विषयान् परित्यज्य त्याजयित्वा देवगुपदिश्य तदर्यपोधनद्वारा विषयवैरं समुत्पाघाधिकारिणं कृत्वा दत्तेनात्मज्ञानेन, मनः- स्थिरतागेवाटायोगजन्यैश्वर्येण च मतान्मइति कुर्यादिति न्यायेनेदं निर्यन्धनमिति व्याख्यातवान् । तदप्यनुकूलं व्याख्यानान्तरम् । तया च सर्वसारोद्धारे मागवते 'वैष्णवानां यथा शंभुः' इति वाक्यम् । युक्तीत्यादि माप्यं विवृण्वन्ति स्म अतो घेदेति । साध्येति ईश्वरः न पतिः न कर्तृमात्रः असामजस्यात् । यन्नैवं तन्नैवं कुलालवत् । पतिरिति । ननु पत्युरिति पाठ्यन्तं सूत्रं, कुतो विमतिविपरिणाम इति घेणु । पत्यु सामञ्जस्सदोपादित्यर्थे विचार्यमाणेनुमानमिव. भवतीति विचारितार्थकयनेन विभक्तिविपरिणामदोषाऽभावात् । विचारस्तु पत्यु सामससादिति स्त्रं जातम् । तत्र प्रतियोगितासंपन्धेन पत्युनर्नान्वयः । पाठयाः संबन्धद्योतकत्वेन संवन्ध्याकास वात् । अनन्वयादेव पटो नेत्यत्र घटस्य नेत्यप्रयोगः । प्रयोगे तु घटस ने रूपमिति प्रतियोगिता:- संयन्धेनान्यसान्वयः । अत्र तु पत्युः पदस्साः पतित्वमपेक्षिताश्रयं पतिर्मवति ! तस्य नना भेदान्दयो नास्ति पत्युः खत्वात् । अतः पतिः यौधपतिमान् असामञ्जस्यात् । इति सूत्रार्थ इति । छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीति पत्युरिति प्रयमार्ये पष्ठी या ॥ ३७॥ .

·. ܕ ܚ . श्रीमद्रासूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० २ १०७ सू० ३९ १ : 16........ संवन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८॥ -जीवन्रमणोर्विभुत्वादजसंयोगस्यानिष्टत्वात् पतित्वानुपपत्तिः । तुल्यत्वावस्य- नुपपत्तिरिति चकारार्थः ॥ ३८॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ३९ ॥ - स चेश्वरो जगत्कर्तृत्वेन कल्प्यमानो लौकिकन्यायेन कल्पनीयः। स चाधिष्ठित भाग्यप्रकाशः। संबन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८ ॥ दृष्टानुसारेण दूपणान्तरं वदतीत्याहुः जीवेत्यादि । निमित्तमात्रत्यागीकारेण जीवपरमाण्यादीनां प्रधानस च नित्यत्वाङ्गीकारेण तनिरूपितसम- वायस्य तदभिमतेश्वरे अभावात् समवायसंपन्धस्यानुपपत्तिः। जीवनमणोर्विभुत्वादनव- यवत्वाच कर्मजस्यावयवजय च संयोगस्य वक्तुमशक्यतया जन्यस्य तस्यामावादजसंयोगस्य चानिष्टत्वाद वैपम्पाद्यापत्या प्रवर्तनादेरशक्यवचनत्वेन ईशनप्रयोजकतया' स्वरूपसंबन्धस्या- प्ययुक्तत्वात् पतित्वानुपपत्तिः । नच स्वरूपसंपन्धान्तराभावेपि स्वखामिमाव एवं संवन्धोऽस्त्विति वाच्यम् । यतः सर्वगतत्वचिदूपत्वादिना तुल्यत्यादष्टेनैव तत्तदोगोपपत्ते- धेशनस्याप्रयोजकत्वादपि पतित्वानुपपत्तिरिति चकारसूचितोऽर्थः । एतेनैव प्रधानेशनमप्यनु- पपन्नमिति व्याख्यातम् । तस्यापि व्यापकत्वमहदादिजननस्वभावतयाङ्गीकारेण तदीशनसाप्य- प्रयोजकत्वादिति । तथा चानुपपनं तार्किकादिमवमित्यर्थः । भाष्येऽनुष्लेखस्तूपलक्षणविधया अनुक्तसिद्धत्वाज्ज्ञातव्यः। इदं च सूत्रं रामानुजभभास्करशैषभिक्षुभिर्न लिखितम् । मध्वशंकराभ्यां तु लिखितम् ।। ३८ ॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ३९ ॥ तार्किकमते दूपणान्तरमन्यदप्याहेत्याहुः स घेत्यादि । अधिष्ठानं शरीरम् । अयमर्थः । कार्यस्यादिलिङ्गकानुमानैर्जगत्कर्तृत्वेन फल्प्य- रदिमः। संवन्धानुपपत्तेख ॥ ३८॥ स्टेति । दृष्टानुसारेणेति । यानुसारित्वात्तेपामिति मापः । दूपणेति पतित्वे संयन्धानुपपत्तिरूपम् । हरण्यगर्भादिमतमाहुः प्रधानस्येति । समचायेति । ईशितृत्वं समवायस्य प्रयोजकत्वं शंकरभाष्येऽस्ति । अतोन पतित्वमात्रसाधकत्वेप्यक्षतेः ईशितृत्वे संवन्धमात्रानिपेषे तात्पर्यात व्याकुर्वन्ति स्म जीवननणोरिति । फर्मजस्येति । यथा पटस देशान्तरसंयोगः कर्मजः । अवयवजः शाखामूलयोः । अशक्येति । अनाजन्यसेति पदच्छेदः । तस्येति संयोगस । अजेति अजयोः संयोगस्य नैयायिकानामनिष्टत्वात् । कर्मामायादवयवा- भावाच । वैपम्यादीति आदिशब्देन नैपुण्यम् । प्रवर्तनेति । आदिशब्देन प्रवृत्तिः । अयुक्तति ईश्वरस जीवादिभ्यो भेदेन स्वरूपसंपन्धस्यायुक्तत्यादन्तर्यामिमायणश्रावितनियम्पनियामकमाये संपन्धस्स प्रयोजकत्वेन तदमावासतित्वानुपपत्तिरित्यर्थः । पतिवं कर्तृत्वमानत्वम् । तुल्यत्वादिति माप्यं विवरीतुमाहुः न चेति विवृण्वन्ति स्म ॥ ३८ ॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ३९ ॥ शरीरमिति सूत्रस ब्रह्मविषयत्वात्तैः शरीरानजीकारा दंनुपपत्तिः पतित्वस्य 1. कार्यत्वादीति । इदं च जन्मावधिकरणसमासावेव स्फुट व्याख्यातम्' फार्टस्यमिति 'यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा पदति यद्वदति तत्करोति' इति · श्रुतेः कर्तृले मनः .

·. -- भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । एवं किंचित् करोतीतीश्वरेप्यधिष्ठानमङ्गीकर्तव्यम् । तसिन् फल्प्यमाने मतविरोधः, अनवस्था असंभवथ ॥ ३९॥ भाष्यप्रकाशः। मान ईश्वरो लौकिकन्यायेनोपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्पायलवत्तया कल्पनीयः। लौकिकश्च कर्ता शरीरमधिष्ठायैव करोतीतीश्चरेपि.शरीराधिष्ठानमङ्गीकर्तव्यम् । न चाशरीरस्यैव कर्तृत्वम् । मनसो नित्यत्वेप्यशरीरेषु मुक्तेषु मानसकार्यादर्शनात् तत्र दृष्टान्ताभावेन न्यायानवतारात् । अतः शरीराधिष्ठानमवश्यमङ्गीकर्तव्यम् । अन्यथा दृष्टविरोधेन प्रतिवादिनं पर्यनुयुञ्जानस्य तवैव निग्रहात् । तसिंश्च कल्प्यमाने नित्यानित्यविकल्पेन मत- विरोधः । सापयवस्स शरीरस्य नित्यत्वे जगतोपि नित्यत्याविरोधादीश्वरासिद्धेः । नच तनिरवयवम् । अदर्शनादसिद्धेः । अथानित्यम् । तर्हि तस्स का कर्ता । न तावजीवः । तस्या- शरीरस्य वनासामर्थ्यात् । सोपि सशरीरयेत् तस्यापि कर्यन्तरविचारेनवस्थाप्रसङ्गः । अथ खयमेव स्वशरीरं करोति इति चेन अशरीरस्य तदयोगेनासंभवः। अथ जीवादृष्टसंपादितशरीरं भूतावेशन्यायेनाविश्य करोतीति चेत् तदाप्युक्तवानवस्था। अतो वजलेपायितैवाधिष्ठानानुपपतिः। चकारोनुक्तानां दोपाणां समुचायकः । ते च जन्मायधिकरणे प्रपञ्चितास्ततोऽवगन्तव्याः। माध्वास्तु-अधिष्ठानपदे आधारं व्याकुर्वन्ति, निराधारस कर्तुत्वं न दृष्टमिति ॥३९॥ रश्मिः। पूर्वकत्वान्मानसशरीरसत्त्वात् । नित्यत्वेपीति । तथा च शरीरत्वसंभव इति भावः । अशरीरे- विति जीवन्मुक्तवारणायेदम् । मानसेति एतच सर्वसंमतम् । तत्रेति की शरीरी कुलाल- पदित्यत्रेव तत्र मानसशरीरे स्वीकृतेपि, मानसशरीरी कर्ता अशरीरी आत्मवादित्यत्र मुक्तात्मवदिति दृष्टान्ताभावेन न्यायोनुमानं मुक्तन्यायो वा तस्यानवतारात् । टेति कुलालादिदृष्टान्तस्य विरोधेन । निग्रहादिति अशरीरिकर्तृत्वप्रतिज्ञासंन्यासरूपनिग्रहस्थानात् । नव्यमतमवतारयन्तीत्याशयेन तस्मि- निति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्मिन्निति । फुलालवच्छरीरे कल्प्यमाने नित्यमनिसं वेति विकल्पेन नित्यं चेदशरीरत्वमतविरोधः । अनिसं चेजीवविलक्षणत्वमतविरोधः । तमेवाहुः सेति । नित्य- त्वेति जगन्नित्यं सावयवत्वादीश्वरदेहवदित्यनुमानेन नित्यत्वाविरोधानित्यस्य कर्बनपक्षेणा- दीधरासिद्धेः । न चानित्यं सावयवत्वादिति विरुद्धः पूर्वोक्तो हेतुरिति वाच्यम् । पटादेर्जगत्त्वेन दृष्टान्तत्वाभावेन विरुद्धत्वाभावात् । न च पक्षकदेशस्य दृष्टान्तत्वम् । साधनवेलायामनित्यत्वस्य पक्षेऽनिश्चयात् । असिद्धेरिति शरीरम् अदर्शनवत् निरवयवस्यात् आकाशवदित्यनेना- दर्शने सिद्धे, शरीरं न विद्यते अदर्शनात्, अदृष्टघटवत्, इति शरीराऽसिद्धेः । अनवस्थामसंभव च स्पष्टयितुमाहुः अथेत्यादिना । तस्येति अनित्यस्पेश्वरशरीरस्य । सोपीति सृष्टिप्राकालिक- जीवोपि । तस्यापीति तत्सामयिकजीवदेहस्यापि । अनवस्येति भन्यो जीवः सशरीरः कर्ता, तस्याप्यन्यो जीवः सशरीरः कर्तेत्येवमनवस्थाप्रसङ्गः । असंभवविवरणार्थमति मिनप्रक्रमेणाहुः अथ वयमिति । तयोगेनेति स्वशरीरकरणायोगेनेत्यर्थः । भूतावेशेति ईश्वरः आविश्य जंगकरोतीति नव्यमतमुक्तम् । जन्मायधीति । समाप्ती अवेति । अन्नापि न पत्युरिति पदद्वय- मनुवर्स विमक्तिविपरिणामेन योजनीयम् । तार्किकाद्यमिमतः पतिर्नोपपद्यते । अधिष्ठानानुपपत्तेः मुक्तात्मवदिति सूवार्यः॥ ३९ ॥ १५० सू०१० 1 ·श्रीमद्गझसूत्राणुभाष्यम् । [अ०२पा.२ अ०७ सू०४० करणवञ्चेन्न भोगादिभ्यः ॥ ४० ॥ करणवदगीकारे असंयन्धदोपः परिहतो भवति । तच न. युक्तम् । भोगादिप्रसक्तेः॥४०॥ भाष्यप्रकाशः। - करणवचेन्न भोगादिभ्यः ॥४०॥ परोक परिहारमाशय दूषयतीत्याहुः करण. पदित्यादि । करणवदिति द्वितीयार्थे पतिः । तथा च यथा शरीररहितोपि जीवा करण- ग्राम मनश्चक्षुरादिकमधितिष्ठति खखकार्य प्रेरयति, तथा ईश्वरोप्यशरीरः सर्वाञ्जीवान. धिष्ठास्यति । प्रधानपुरुषी चाधिष्ठास्यति । अधिष्ठानं चात्र खखकार्ये नियोजनम् । एवं चासं- पन्धदोपोपि परिहतो भवति । श्रेणीमुख्यवत् खस्वामिभावेनैव निर्वाहादिति चेनेदं युक्तम् । पुतः। भोगादिभ्यः भोगादिदोपप्रसक्तः। यथा हि करणान्यधितिष्ठञ्जीव पुण्यपापाभ्यां सुखदुःखभोगभाग भवति, तत्र रागद्वेपादियांश्च । तथैवेश्वरोपि भवेत् । तत्र तसंसर्गे नियामकाभावात् । न चैश्वर्यस्य नियामकत्वम् । लौकिकैश्वर्यवत्स्वपि तेपो दर्शनात् । नापि निरतिशयितरूपाया ऐश्वर्यकाष्ठायाः। केवलामियुक्तिमिस्तस्सा एवासिद्धेः। अतो नानेनापि दृष्टान्तेनाधिष्ठानसंभव इत्यर्थः ॥४०॥ रश्मिः। करणपञ्चेन्न भोगादिभ्यः ॥४०॥ परिहारमिति संपन्धानुपपत्तिस्त्रोक्तसंयन्धा- नुपपत्तावपि संबन्धान्तरस्य वखामिभावस्साङ्गीकरणरूपपरिहारमाशयेत्यर्थः । द्वितीयाधं इति । 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' । 'तत्र तस्य' इति सूत्रद्वयेन तृतीयाससमोपटवर्थेषु पतिर्विहित. स्तथापि छान्दसोयं वतिरित्यर्थः । अत्र शंकराचार्यदितीयव्याख्याने पष्ठवर्षे वतिरुक्तः । करणानां तुल्यमीश्वरस्यायतनं यदि तदा भोगादिदोप इति । रामानुजाचार्यः प्रथमार्थे वतिरुक्तः । यथा भोक्तु यस्य करणकलेवराधधिष्ठानमशरीरसैव दृश्यते तद्वत् ईश्वरसाप्यशरीरस्य प्रधानाधिष्ठान- मुपपद्यत इति । वस्तुतस्तु 'करणवदित्यारम्य द्वितीययाधिष्ठास्सति' इत्यन्त बाघों अन्यः । 'कर्मादी- नामपि संबन्धसामान्यविवक्षायां पष्ठयेव' इति सिद्धान्तात् । एवं च सर्वत्र द्वितीयास्थले पष्ठी प्रयोक्तव्या । पठचर्थे वतिरिति । करणग्रामस्य मनश्चक्षुरादिकस्य सर्वेषां जीवानां प्रधानपुरुषयोश्चेति । द्वितीया तु कर्मणोत्र संबन्धसामान्यविवक्षा नेतरस्सेति । तदहम्'इति सूत्रेण द्वितीयान्ताद्वतिस्तु न सादृश्ययोधं जनयति । 'विधिवत्पूज्यते हरिः' इत्यत्र विधिविषययोग्यताकर्तृ हरिकर्मकं देवदत्त- कर्तृक पूजनमिति योधात् । विग्रहस्तु विधिमहतीति विधिवदित्यन्यन विस्तरः । यद्वा मास्तु छान्दसो वतिर्मास्तु चार्थों ग्रन्थः । किंतु करणमहतीति करणवदिति सूत्रमाध्ये व्याख्यातव्ये । अधितिष्ठतीत्यसाहतीत्यर्थः । अधिष्ठास्सतीत्यनयोरदिष्यतीत्यर्थः । शरीररहित इति 'कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये' इति गीतायां पच- मेघ्याये । परोक्तो छापांतुरत्र लिखितस्तदर्थमाहुः अधिष्ठानमिति । असंपन्धेति । संघन्धा- नुपपचिसूत्रोक्तो योऽसंवन्धःस दोप: सोपि परिहतो भवतीसर्थः। श्रेण्या पली मुख्याखामी। अन्ये से सेवकातद्वत् । तच्च न युक्तमिति भाष्यार्यमाहुः नेदमिति । सूत्रव्याख्येयांशोपन्यास- पूर्वक भोगादीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म भोगादिभ्य इति । अधितिष्ठन्निति अनित्यर्थः । तेपामिति दोपाणाम् । तथा चैधर्यस्स दोषासंसर्गनियामकले दोपदर्शनं तस्मादिति भावः । तत्रेति ईश्वरे करणकृतदोपासंसर्गः । असिद्धेरिति निरतिशयितैश्चर्यकाष्ठाया: कापीश्वरातिरिक्त- भावात् । दृष्टानुसारिणी युक्तिरिति भावः । अधिष्ठानेति स्वस्वकार्य नियोजनसंभयः ॥ ४०॥ .

·भाष्यप्रकाश-श्मि-परिहितम् । अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥ ४१ ॥ ईश्वरः प्रकृतिजीवनियमार्थमङ्गीकृतः । तत्तु तयोः परिच्छदे संभवति । ततश्च लोकन्यायेन जीवप्रकृत्योरन्तवत्त्वं भवेत् । ततश्चानित्यतायां मोक्षशास्त्र- वैफल्यम् । एतद्दोपपरिहाराय विभुत्वनित्यत्वेङ्गीफ्रियमाणे संबन्धाभावादसर्व- ज्ञता वा स्यात् । तसादसंगतस्तार्किकवादः॥४१॥ इति द्वितीयाध्याये द्वितीयपादे सप्तमं पत्युरसामञ्जस्यादित्यधिकरणम् ॥७॥ भाग्यप्रकाश अन्तवत्वमसर्वज्ञता या ॥४१॥ दूपणान्तरादपि तार्किकप्रतिपन्न ईश्वरो न युक्त इत्याशयं स्फुटीकुर्वन्ति ईश्वर इत्यादि । अयमर्थः। न हि तैरीश्वरः श्रुतिश्रद्धयागीकृतः, किंतु जीवानामनन्तत्वाचेतनतया स्वतन्त्रत्वान्नानास्वभावत्याच जगनिर्माणं तैन भवति तेषां भोगनियमश्च न संभवति । प्रकृतेरुपादानत्वेपि चेतनानधिष्ठिताया अकिंचित्करत्वान्न तयापि केवलया जगनिर्मितिः। यन्मते न प्रकृतिस्तन्मते परमावादय इति जडचेतनयोः प्रकृतिजीवयोनियमनार्थमङ्गीकृतः। तत्तु नियमनं तयोर्जडचेतनयोः परिच्छेदे इयत्तायां संभवति। न हीयत्ताशून्याः सर्वे नियन्तुं शक्यन्ते, नापि व्यापका: । अतो नियमनसिद्धयर्थ तेपामियत्ताङ्गीकार्या । ततथ यदियत्तापरिच्छिन्नं तदन्तवत् यथा घटपटादिकमिति लोक- न्यायेन जीवप्रकृत्योरन्तवत्त्वं भवेत् । ततश्च जीवानित्यतायां स्वस्वशास्त्रस्य मोक्षशास्त्रत्वं यदङ्गीक्रियते, तबैफल्यम् । यदि चैतस्य शास्त्रवैफल्यदोपस परिहाराय विभुत्वनित्यत्वम- गीक्रियते जीवानां, तदा तसिन्नजीक्रियमाणे तेवियत्तावच्छेदकदेशसंख्ययोः संवन्धाभावा- दीश्वरस्यासर्वज्ञता स्यात् । यदपरिमितं तत् सर्वमज्ञेयमाकाशादिवदिति नियमाद् । रश्मिः। अन्तवत्वमसर्वज्ञता चा॥४१॥ दूपणान्तरादिति अन्तवत्त्वरूपात् , असर्वज्ञतारूपाच । योगमते ईश्वरनियामकत्वमाहुः प्रकृतेरिति । अकिंचिदिति । 'अचेतनत्वेपि क्षीरवचेष्टितं प्रधानस' इति कापिलसांख्यप्रवचनसूत्रवृत्तेः । एतेन चिदुपरागोपि प्रत्युक्तः । न तयेति सेश्वरसांख्यमते अन्यथे- वरवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । यन्मत इति नैयायिकमते । नियमनेति परमाणुक्रियोत्पादकेच्छाद्वारा नियमनार्थम्। पूर्व भाष्यं विवृत्स तत्त्विति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्विति। नापीति । नियन्तुं शक्यन्त इत्यन्वयः । ततश्चेति । एतदिति माप्यं विवृण्वन्ति स्म यदि चेति । विभुत्वेति । समाहारद्वन्दुः । तेग्वित्यादि तेषु व्यापकेषु जीवेषु इयत्ता परिच्छिन्नपरिमाणं तदवच्छेदकयोरन्यूना- धिकदेशवर्तिनोदेशसंख्ययो भयमयः। देश(ह)विशेषे स्थितो महत्त्वाणुत्वासमानाधिकरणसंख्याव- छिन्नो घटादिविषयो न तु जीवा इति । जीवस्त्वितरथाङ्गीकृत इति तादृशदेशसंख्ययोरसंबन्धादित्यर्थः । असर्वज्ञतेति । सर्वज्ञत्वं च विषयज्ञानाश्रयत्वं विषयज्ञानं विषयेन्द्रियसंवन्धमन्तरा न भवति । ब्रह्मजीवयोस्तु विभुत्वान्न संयोगः । संयोगस्य जन्यत्वात् । नापि समवायः । अयुतसिद्धत्वाभावात् । विशेष्यविशेषणभावस्त्वभावप्रत्यक्ष एव । एवं च पड्डिधलौकिकसन्निकर्पामावादसर्वज्ञता । लौकिक- सनिकभावेप्यलौकिकसन्निकर्षमाशा च्यातिमाहुः यदिति । अपरिमितं अपरिच्छिन्नम् । अत्रैवं भावः । सामान्यलक्षणा ज्ञानलक्षणा योगजधर्मा चेति त्रिविधा प्रसासत्तिः । तत्र नान्या ·{"श्रीमद्रमसूत्राणुमाप्यम्- [म०२ पा०२०८०४२ उत्पत्त्यसंभवात् ॥ ४२ ॥ (२-२-८) 'भागवतमते कंचिदंशं निराकरोति। ते च चतुयू होत्पत्तिं वदन्ति । वासुदेवात् संकर्षणस्तस्मात् प्रद्युम्नस्तस्माद- निरुद्ध इति । तनपामीश्वरत्वं सर्वपामुत संकर्पणस्य जीवत्वम् । अन्यान्यत्वम् । उत्पत्तिपक्षे जीवस्योत्पत्तिर्न संभवति तथा सति पूर्ववत् सर्वनाशः स्यात् ॥४२॥ भाम्यप्रकाशा तसादेकदोपवारणे दोपान्तरसंभवादसंगतस्तार्किकाणां वाद इति । माध्या रामानुजाचान केवलं माहेश्वरमतनिराकरणमेवाधिकरणप्रयोजनमाहुः । शैवस्तु पूर्वाचार्यव्याख्यां शिवस्य केवलनिमित्तत्वबोधकशिवागमैकदेशद्पणपरामुक्त्वा केवलेश्वरनिमित्त्ववादिहिरण्यगर्भोक्तयोगस्मृतिमात्रनिराकरणपरामित्याह । तदसंगतम् । केपां- चिदाचाराणां शैवपुराणाविरुद्धत्वेपि पूर्वोपदर्शिताचाराणां विरुद्धत्वेनाप्रामाण्यादिति । मिक्षुस्तु सांख्याधुक्तेन पिरोधितणानुकूलतर्काभावेन श्रुतिप्रवृत्तेः प्राग्व्याप्तिग्रहाभावेन फेवलानुमानरीश्वरसाधनं निराकर्तुमिदमधिकरणमासमात्येकमित्याह ॥११॥ इति सप्तमं पत्युरसामञ्जस्यादित्यधिकरणम् ॥ ७॥ उत्पत्त्यसंभवात् ॥ ४२ ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः भागवतेत्यादि । ननु श्रुत्यविरुद्धा स्मृतिः प्रमाणमिति स्थितिः । पञ्चरात्रे च परमात्मा वासुदेव एव जगव उपादानं निमिर्च चोच्यते । योगध तत्प्राप्युपाय श्यते । अभिगमनोपादानेज्यास्वाध्याययोगै- भगवन्तं वासुदेवमाराध्य क्षीणफ्लेशस्तमेव प्रतिपद्यत इति । अयं च सर्वोपि प्रपञ्चः श्रुति- प्रसिद्ध एवेति कुंतो निराकरणमित्याशङ्कायां तमंशं स्फुटीकुर्वन्ति ते घेत्यादि । चतुयूँहो- रश्मिः। गुणत्रयातिरिक्तयोगसेश्वरेऽनङ्गीकारात् । नाया । लक्षणं स्वरूपं तु इन्द्रियसंवद्धविशेष्यकज्ञाने प्रकारीमूतं गृहीतम् । तत्रेन्द्रियसंपद्धेत्यनेन्द्रियसंपन्धश्च लौकिको गृहीत इत्यप्रसक्तः । या द्वितीया सुरभिचन्दनमित्यत्र सौरभस्य सामान्यलक्षणया ग्रहणात्सुरमित्वग्राहिका सा तु भवेत्परं व्याति प्रति- रुन्ध्यादिति । तसादिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्मादिति। अन्तवत्वदोषवारणेऽपि विभुत्वनित्यत्वा- भ्यागसर्वज्ञता दोपान्तरसंभवात् । इतीति तर्काप्रतिष्ठानस्नात् समासावितिः । फेवलेति एतादृश.. निराकरणपरां तामादेतीत्यन्वयः । इतिः शैवोक्तिसमाप्तौ । पूर्वेति पूर्वाचार्योपदर्शितानामाचाराणाम् । सांख्येति रचनानुपपत्तिसनानूदितेन । श्रुतीति 'यतो वा इमानि इति श्रुतिप्रवृत्तेः प्रागित्यर्थः । व्यासीति यत्र यन कार्यत्वं तत्र तत्र कर्तृजन्यत्वमिति व्याप्तिस्तस्या गहाभावेन । केवलेति हित्यरादिकं कर्तजन्यं कार्यत्वात् पटवदित्यापनुमानैर्यदीश्वरसाधनं तनिराकर्तुम् । आ. समाप्तीति समाप्तिमभिव्याप्येत्यासमाप्ति ॥४१॥ इति सप्तम पत्युरसामञ्जस्यादित्यधिकरणम् ॥७॥ उत्पापसंभवात्.॥ ४२ ॥ स्थितिरिति पूर्वतने मर्यादा । अभीति मभिगमनं ज्ञानं शानपादे । उपादानेज्या. क्रियापादचर्यापादयोः । स्वाध्यापपोगो योगपादे। तमिति -- ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । . भाष्यप्रकाशः। स्पतिमिति चतुर्यो व्यूहेभ्य उत्पत्तिम् । तथाचायमंशो निराकार्य इत्यर्थः । ननु 'एकोऽहं पहु थाम्' इति, 'स एकटा भवति' इत्यादिश्रुतावेकखानेकव्यूहता 'तसादा एतसात्' इत्यादी क्रमसृष्टिय श्रावितैवेति किमत्र विसंवादस्थानमित्यत आहुः तत्रेत्यादि । अन्यान्यत्वमिति अन्ययोः प्रद्युम्नानिरुद्धयोरन्यत्वं जडत्वम् । तथा च श्रुतौ यत्रानेकव्यूहतोक्ता, न तत्रोच- नीचत्वम् । यत्रोचनीचत्वं बोधितम्, तत्र नानेकव्यूहता । इह तु साम्पमुचनीचत्वं चोच्यते । अथवा यत्रानेकव्यूहता तत्र सा । अत्र तूभयमेकोति विसंवादस्थानमित्यर्थः । ननु 'आसीनो दूर ग्रजति' इत्यादी विरुद्धधर्माश्रयत्वस ब्रह्मणि सिद्धत्वाद्, 'अजायमानो बहुधा विजायते' इति श्रुत्यानेकव्यूहतायामप्युत्पत्तैः श्रावणाच नात्रापि श्रुतिविरोध इत्यत आहुः उत्पत्ती- त्यादि । 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' इति श्रुत्या जीवस तदुभयनिषेधादुत्पत्यङ्गीकारे च तस्यानित्यवायां मोक्षाभाषः । कार्यस्य कारणे लयप्रसङ्गात् । ततो मोक्षशास्त्रपैफल्यं च स्यात् । ब्रह्मवद् विरुद्धधर्माधारत्वस्य जीवे श्रुत्या अनुक्तत्वात् । व्युचरणं तु नोत्पत्तिः, किंतु विमागमात्रमतो न दोपः । न च तस्य तत्रस्य भगवत्प्रणीतत्वादसिनप्यंशे कथं विरोध इति शक्यम् । कौम चतुर्दशाध्याये गौतमशप्तानां मुनीनामर्थे 'वसाद्वै वेदवाखाना रक्षणार्थाय पापिनाम् । विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यायो धूपध्वज । रश्मिः। श्रुतिविरुद्धमंशम् । व्यूहेभ्य इति अह वितर्के विशेपेणोद्यन्ते समतया ये ते व्यूहाः खरूपज्ञा: नायेति । उत्पत्तिमिति क्रमेणोपत्तिम् । विसंवादेति श्रुतौ विगतो यः संवादस्तस्य स्थानम् । जडत्वमिति अनेकेश्वरापत्त्योत्पन्नानां जीवत्वं जडत्वं च । न च 'सरूपाणामेकशेष एकविभक्तो' इत्यस्य प्रवृत्तिरिति शक्ष्यम् । एकशेषस्य द्वन्द्वापवादत्वेन तत्पुरुपेऽप्रवृत्तेः । तत्रेति 'स एकथा भवति' इत्यादिश्रुतौ । यत्रेति 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' इत्यादौ । इहेति पश्चराने । साम्यमिति व्यूहानां साम्यमुच्चनीचत्वं चोच्यत इति विसंवादस्थानमत्रेत्यर्थः । अत्रोच्चनीचत्वं 'अखण्डं कृष्णवत्सर्वम्' इत्यस्य विरोधीति साम्यमात्रान विसंवादस्थानमित्याशझ्याहुः अथवेति । यत्रानेकेति स एकधेत्यादी । उत्पत्तिरिति । भवतीति । यत्रेति तस्माद्वा' इत्यत्र । सेति अनेकन्यूहता । अति पञ्चरात्रे उत्पत्तिरनेकव्यूहत्वं चेत्युभयम् । आहुरिति सूत्रव्याख्यानमाहुरित्यर्थः । भाष्ये पक्षशब्दोऽनुत्पत्तिपक्षं द्योतयति तमाहुः नेति । तदुभयेति जननमरणोमयेत्यर्थः । उत्पत्यङ्गीकार इति उत्पत्तिपक्षे इति भाष्यविवरणम् । तस्येति जीवस्य । उत्पत्तिन संभवतीति माष्येणान्वयः । तथा चानित्यतायां सत्यामिति तथा 'संतीति भाष्यविवरणम् । अनित्यत्वे सतीति तस्यार्थः । मोक्षेति भगवत्प्राप्तिमोक्षस्तस्यामावः । पूर्ववदिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म कार्यस्येत्यादिना । कार्यस्य जीवजडरूपस्य संकर्षणादेः सर्वस्य कारणे वासुदेवादी नायो लयस्तस्स प्रसङ्गात् । नन्वयं मोक्षः कुतो न भवतीति चेत्तत्राहु प्ये पूर्ववदिति । घाझेन तुल्योयं मोक्षो न मोक्षो घटादिमोक्षप्रसङ्गादित्यर्थः । घटादयोपि खकारणे लीना भवन्तीति । सर्वनाशान्तर्गतार्थनाशमुक्त्वा शब्दस्यापि सर्वान्तर्गतस्य पुनर्नाशमाहुः तत इति । जीवस्यानि- सत्वात् । न च पुनरुक्तिदोष इति वाच्यम् । वैफल्यरूपगौणनाशपरत्वात् । विरुद्धेति । अनित्यत्वं मोक्षाश्यत्वं च विरुद्धधौं तयोराधारवस्स 'यथाः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्ति' इत्यादिश्रुतिसमता जीवात्सत्चिरित्याशप वारयन्ति स व्युचरणमिति । भगवदिति ।

·१११
१ श्रीमद्रासूत्राणुमाध्यम् [अ०२पा०२०८०४४
न च कर्तुः करणंम् ॥ ४३॥
कर्तुः संकर्षणसंज्ञकाजीवात् प्रद्युम्नसंज्ञकं मन उत्पद्यते इति । तल्लोके न
सिद्धम् । न हि कुलालाद्दण्ड उत्पद्यत इति । चकारादग्निमस्य निराकरणम् ॥४३॥
विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥ ४४॥
अथ सर्वं परमेश्वरा विज्ञानादिमन्त इति तथा सति तदप्रतिषेधः ।
ईश्वराणामप्रतिपेधः । अनेकेश्वरत्वं च न युक्तमित्यर्थः । पस्तुतस्तु खातरूयमेव
दोपः॥४४॥.
भाग्यप्रकशः।
एवं संबोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणां । चकार मोहशास्त्राणि केशवोपि शिवैरितः ।,
कापालं लागुडं याम भैरवं पूर्वपथिमम् । पाश्चरात्रं पाशुपत तथान्यानि सहस्रशः' इति ।
साम्बपुराणे च ।
'पाश्चराचं भागवतं तत्रं वैखानसामिघम् । वेदभ्रष्टान् समुद्दिश्य कमलापतिरुक्तवान्'
इति वाक्याचावतोंशस युद्धिपूर्वकमेव तत्र स्थापनात् । अतो न कधिदोपः॥४२॥
न च कर्तुः करणम् ॥ ४३ ॥ अग्रिमस्येति अहंकारस्य । अत्रापि लोकश्रुत्योविरोध
एव दोपः । स्फुटमन्यत् ।। ४३ ।।
विज्ञानादिभाये था तदप्रतिपेधः ॥४४॥ पक्षान्तरं प्रतिक्षिपतीत्याहुः अधे-
त्यादि । विज्ञानादिमन्त इति विज्ञानश्वर्यशक्तिलवीर्यतेजाप्रभृतिपारमेश्वरधर्मान्विताः ।
अप्रतिषेधः अनियमनम् । शेष स्फुटम् ॥ ४४ ॥
रश्मिः।
'पञ्चरात्रस्य कृत्वस्य वक्ता नारायणः स्वयम्' इति मोक्षधर्म वाक्यात् । स्थापनादिति
मगवता स्थापनात् । दोप इति अत्र नेत्युत्तरसूत्रादनकृष्यते मण्डूकछुत्या वा पूर्वसूनादनुवर्तते ।
पञ्चराम्रोक्तजीवोत्पत्तिर्न उत्पत्पसंभवादिति सूत्राधः ।। १२ ।।
न च कर्तुः करणम् ॥४३॥ अहमिति अनिरुद्धरूपस , मनोभेदत्वात् । लोकेति
लोको मायोक्तनिमित्तानिमित्तोसत्यमावः एतस्माज्ञायते प्राणो गनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति
श्रुतिः । तयोविरोधः । दोप इति । अतो निराकरणमिति भावः । स्फुटमिति भाप्ये मनः इति
फरणस व्याख्यानमित्येवं स्फुटमित्यर्थः॥४३॥
पिज्ञानादिभाये या तदप्रतिपेघः ॥४४॥ पक्षान्तरमिति वासुदेवात्सरमणः
संकर्पणो नाम बीव इत्याधुक्तपक्षादन्यं पक्षम् । एपामीश्वरत्वं सर्वेषामित्युक्तम् । स चार सूने वाशब्देन
घोत्सते। आदिशब्दार्थ वक्तुमाहुः विज्ञानेति । एते तत्र प्रसिद्धाः । शेपमिति । भाष्ये तथा
सतीति एवं विधे विज्ञानादिमावे इत्यर्थः । न युक्तमिति 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुतेर्न
युक्तमित्यर्थः । ननु युक्तं निरखनः परमं साम्यमुपैति' इति श्रुतेः साष्टांविधुतेभ्धेसाहुः
घस्तुतस्त्विति । सत्सं साम्यं न स्वातम्यं भगवलियम्या एवेत्युपपादितमेतैरेव । अत्र तु स्वातव्यमिति
दोप इत्यर्थः । एषकारेणेश्वरत्वं न दोष इत्युक्तम् । एवं शेपं स्फुटमित्यर्थः ॥ १४ ॥

·.. भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । .११९ विप्रतिषेधाच ॥४५॥ पहुकल्पनया वेदनिन्दया च विप्रतिषेधः। चकाराद् वेदप्रक्रियाविरोध: ४५ इति द्वितीयाध्याये द्वितीयपादे अष्टमं उत्पत्यसंभवादित्यधिकरणम् ॥८॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥२॥ २॥ भाग्यप्रकाश विप्रतिषेधाच ॥ ४५ ॥ पहुकल्पनयेत्यादि प्रद्युम्नाख्यं मनोऽनिरुद्धोऽहंकार इति करणत्वमहंकारत्वं चाभिधाय सर्व एते वासुदेवा आत्मान एवेति परमेश्वरत्वादिकल्पनया, शाण्डिल्यश्चतुर्पु वेदेषु परं थेयोऽलब्ध्या इदं शास्त्रमधीतवानित्यादिरूपया वेदनिन्दया च खोक्त- विरोधो वेदविरोधश्चेत्यर्थः । वेदप्रक्रियाविरोध इति तप्तचक्रादिधारणरूपसाधनप्रकारविरोधः॥८॥ एवं च मोक्षधर्म नरनारायणीये 'सांख्यं योगः पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि च। सांख्यय वक्ता कपिला परमर्पिः स उच्यते। हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः॥ अपान्तरतमश्चैव वेदाचार्यः स उच्यते । प्राचीनगर्भ तमूपि प्रवदन्तीह केचन ।। उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः। ऊचिवानिदमन्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवम् ।। पश्चरानस्य कृत्लस्य वक्ता नारायणः स्वयम् । सर्वेष्वपि नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेपु दृश्यते ।। यथागमं यथान्यायं निष्ठा नारायणः प्रभुः । न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विपते । रश्मिः। विप्रतिषेधाच ॥४५॥ एत इति संकर्षणादयः । इत्यादीति आदिशब्देन पञ्चापि शास्त्राणि रात्रियन्तेऽचेति वेदनिन्दा । पञ्च शास्त्राणि तु वेदवेदान्तसांख्ययोगपशुपतिरूपाणि । विप्रति- पध इत्यस्यार्थमाहुः खोक्तेति स्त्रोक्तस्य सर्व आत्मानः इत्यस्य विरोधे गौरवप्रसङ्गात् । वेदेति वेदेषु परं श्रेयोऽलब्ध्वेति वचनाद्वेदविरोधश्चेत्यर्थः । तसेति तच 'अत्तसतनून तदामोऽक्षुते' 'गोविन्दु ईप्स आयुधानि विभ्रत्' 'चरणं पवित्रम्' 'प्रतद्विष्णोः' 'अब्जचके सुतप्ते' इति श्रुतिपु वर्तते । तत्राचास्तिसस्तु भगवलीलायोधिकाः । चतुर्थी अप्रसिद्धापि पामवाक्यादस्ति । न च 'शक्षचकादिकं धार्य मृदा पूजाइमेव तत्' इति निवन्धविरोध इति शमम् । तप्तचक्रादिधारणस्यापि पूजामात्राङ्गत्वेन पूजा- च्यङ्गतापरिहारार्थत्वात्तस्य मृदा धारणेऽपि सिद्धे ब्राह्मणसाधारणमृदैव धारणात् । तप्तादिधारणे तु द्विजकर्मणि तन्नाशयितुमशक्यत्वेनानधिकारप्रसझात् । एतच शङ्खचक्रादिधारणवादे एतैः स्फुट- मुक्तम् ॥ ८॥ इति श्रीति । अत्र पादस्तपादः ब्रह्मसूत्रपुस्तके तथोल्लेखात् । भाप्ये-आकस्मिकैच्छिकमतनिराकरणवारणाय प्रमाणान्याहुः एवं चति । वेदा इति वेदान्ता अपि वेदशब्देन संगृहीताः। तथा च पद शास्त्राणि व्यवस्थापितानीति नाकस्मिकैच्छिकत्वमिति भावः । नानामतानि भगवस्कीडासाधनानि । अन्यानि प्रपञ्चरूपाणीति वा इत्युक्तम् । तेन नानामताना विरोधनिराकरणं पञ्चसु शास्त्रेषु विचारितेपु भवतीति तानि गृहीतानि । शास्त्रत्वाय कर्तृशुद्धिमाहुः सांख्यस्येति अपान्तरतमश्चावान्तरप्रलयापारत्वमुत्पत्तिमत्त्वं च पुरातन इत्यर्थः । प्राचीनेति वेदगर्मम् । यथागममिति प्रकृत आगमा विषयवाक्यानि । न्यायाः सूत्राणि। निष्ठा ·१२० । भीमद्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । .[अ०२ पा० २ ० ८ सू०४५ 1 भाग्यनकाशा ': तमेव शास्त्रकार प्रवदन्ति मनीपिणः । निष्ठां नारायणमूर्षि नान्योस्तीति वचों मम । निःसंशयेषु धर्मपु नित्यं संवसते हरिः । ससंशये तु बलवानाध्याक्सति माधवः ।। पञ्चरानविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप ! एकान्तभावोपगवास्ते हरिं प्रविशन्ति वै॥ -सांख्यं च योगव सनातनं वै वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन् । सर्वेः समस्तैनपिभिनिरुक्तो नारायणो विश्वमिदं पुराणम्' ।। इति सर्वेषां भगवत्परत्वं वदतां पञ्चरात्रविदां भगवत्प्राप्ति च वदताम् । 'साख्यं योगः पञ्चरात्र वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः' इति च वदतामपि वाक्यानां न विरोधः। 'अक्षपादप्रणीते च काणादे सांख्ययोगयोः । त्याज्या श्रुतिविरुद्धाशः थुत्येकशरणभिः । जैमिनीये चेति पराशरोपपुराणीयवाक्योक्तस्य श्रुतिविरुद्धांशस्य कौर्मादिवाक्योक्तस्य विमोहनांशस्य च दुपणमुखेनात्र स्फुटीकरणात् । बहुपु भाष्येष्येवं व्याख्यानदर्शनेन प्राचीन- रश्मि पराकाष्ठा मक्किा । अभेदान्वयात्सर्वात्मभावः । भूमत्वानारायणसर्वात्मभावयोरिति भूमत्वेनाभेदात् । ऋपिमिति सप्तर्पिरूपम् । ससंशय इति । ससंशयान्हेतुयलानिति क्वचित्पाठः । एकान्तेति निधितां भक्तिमुपगताः । वेदाश्थेति पूर्ववद्वेदान्तसंग्राहकाः । निखिलेनेति अहेन । विश्वमिति सर्वम् । सर्वेपां शास्त्राणाम् । वेदा इति पूर्ववत् । वदतामिति प्रामाण्यं वदताम् । न विरोध इति आकस्मिकैच्छिकतानिवारकत्वात् । श्रुतिविरुद्धांशसागः उक्तः तत्र प्रमाणमाहुः अक्षपादेति तेन प्रच्छन्नयौद्धानां स्मृत्युक्तानां वाघानां च स्मारणात्तत्रापि श्रुतिविरुद्धाशस्त्याज्यः सर्व चेत्सर्वमि- त्युक्तम् । जैमिनीय इति । न चास्य 'नैमिनीये च वैयासे न विरोधोऽस्ति कश्चन' इत्युत्तरान्वयितेति. वाच्यम् । निरीश्वरजैमिनीयस्स पूर्वान्वयितायाः । जैमिनीये विरुद्धांशो हि शब्दमयी देवता प्रातिपदि- कार्थस्तु यः कश्चिदिति साध्यार्थपरता वेदसेति च । न च 'भावार्थाः कर्मशब्दा' इत्यत्र व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तेः कुतो वेदविरोध इति शक्यम् । व्याख्यानस निरीश्वरार्थत्वात् । श्रुतिविरुद्धेति इदमुपलक्षणं श्रुतिविरुद्धांशस्य । कौर्मादीति । इमानि वाक्यानि 'उत्पत्त्यसंभवात्' इति सूत्रसमासायुक्तानि । रामानुजाचार्यास्तु पञ्चरात्राप्रामाण्यमाशयान तन्निराक्रियत इत्याहुते च प्राचीनवृत्यनुसारिण इत्ययमुत्पत्यसंभवसूत्रोक्तोंशोप्यप्रत्याख्येय इत्यत आहुः पहुष्विति । एतादृशेति प्राचीनवृत्तिरेतादृशव्याख्यानवती बहुपु भाष्येष्वेवं व्याख्यानदर्शनात् । अत्रैतादृश- सूत्रव्याख्यानं साप्यम् । तत्कार्य दर्शनं हेतुः । लाघवात् । साध्यं हेतुविषयः । एतादृशसूत्रच्याख्यान- दर्शन मिति । भाष्यवत् । अत्र पक्षे साध्यहेतूमयाभावाद्धेवामासत्वम् । 'पक्षे साध्याभावो पाधः । यथा गौरश्वत्वात् । 'पक्षे च्याप्यत्वाभिमतस्याभावः खरूपासिद्धिः । यथा हृदो द्रव्यं धूमादिति । तदुभयात्मकोऽयं हेत्वाभासः । अत्रोच्यते । हेतावेतादृशशब्दस्य सूत्रव्याख्यानादिभिः सदृशमित्यन्यया- व्याख्यानविशेपणं तद्वत्वं प्राचीनवृत्तावस्तीति न हेवाभासत्वम् । न चास्मिन्ननुमाने साध्यसिद्धि अंतिपन्धिकेति वाच्यम् । सिपाधयिपाया उत्तेजिकायाः सत्वात् ! यथा महानसो वह्निमानित्यनुमितिः । तेनेति । श्रुतिस्तस्मृतिविमर्शेन । पदसु दूयोरङ्गाशीभाव उक्त विज्ञासाधिकरण एवेति चतुर्णा .

·भाग्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । भाष्यप्रकाशः। पृत्तिष्वप्येतादृशव्याख्यानानुमानात् । तेनात्रेदं निष्पन्नम् । सांख्ये हि प्रकृतिपुरुषपर्यन्तता निरीश्वरता च श्रुतिविरुद्धा । सेश्वरसांख्ये च तदैश्वर्यस्य प्रधानाधीनता केवलनिमित्तता । तथैव योगेपि । तदननुसंधाय तत्र प्रवृत्तानां जीवन्मुक्तताभवनोचरमपि पातः । वयोर्भगवनिष्ठताया अज्ञानात् । तत्रैवोक्तं, न चैनमित्यर्द्धन । दशमस्कन्धे च । 'येन्येरविन्दाक्ष विमुक्तमानिनस्त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धयः । आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्यधोनादृतयुष्मदमयः' इति । तयोर्भगवत्परत्वज्ञाने तु देवहूतिवत्कृतार्थता । तदप्युक्तं द्वितीयस्कन्धे । 'जज्ञे च कर्दमगृहे द्विजदेवहूत्या स्त्रीमिः समं नवभिरात्मगति स्वमात्रे । ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गापङ्कमसिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे' इति । एवं पाशुपतेपि साधनादिकं पशुपतेः परत्वं च श्रुतिविरुद्धम् । तन्मयान प्रागेव 'अन्त- स्तद्धर्मादि' अधिकरणेपु व्युत्पादितं, महस्ते च प्रपश्चितम् । अतस्तावन्मानपरतायां पूर्ववत् पातः। भगवदभ्यनादरणात् ! 'त्यामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । वहाचार्यविभेदेन भगवन् समुपासते' इत्यरोक्तरीत्या भगवत्परत्वज्ञाने तु क्रमान्मुक्तिः । तदप्युक्तं ब्रह्मपुराणे समाप्तिदशायां विष्णुमायानुकीर्तनाध्याये व्यासेन 'अन्यदेवेषु या भक्तिः पुरुपयेह जायते । कर्मणा मनसा वाचा तद्गतेनान्तरात्मना । तेन तय भवेद्भक्तिर्यजने मुनिसत्तमाः । स करोति ततो विप्रा भक्तिं चामे समाहितः। तुष्टे हुताशने तद्वद्भक्तिर्भवति भास्करे । पूजां करोति सवतमादित्यस्य ततो द्विजाः । प्रसने भास्करे तस भक्तिर्भवति तत्त्वतः। सेवां करोति विधिवत् स तु शंभोः प्रयत्नतः । रश्मिः। खमते व्यवस्थामाहुः सांख्ये हीति । तद्नन्विति परमकाष्ठापन्नलमीवरेग्ननुसंधाय तत्र साधने विरुद्धांशमननुसंधाय तत्र शास्त्रयोरिति वार्थः । तयोरिति शास्त्रयोः । न चैन मिति । परं पदमिति जीवन्मुक्तत्वम् । तयोरिति सेश्वरसांख्ययोगयोः । परत्वमिति परमकाष्ठापनत्वम् । प्रपञ्चितमिति प्रहस्ते वादत्रयं भवति । मध्यमे तु सर्वनैतत् प्रपञ्चितम् । नृसिंहोत्तरतापनीये नयमखण्डे 'अनुपनीतशतमेकेनोपनीतेन तत्समम्' इत्यारभ्य गृहस्थवानप्रस्थयतिरुद्रजाप्यथर्वशिर शिखा- ध्यापकान्तानां तयैव दिशा यथोत्तरमुत्कर्षमुक्त्वोच्यते । 'अथर्वशिरःशिखाध्यापकशतमेकेन मत्रराज- जापकेन तत्समम्' इति मन्त्रराजजापके उत्कर्पो विश्राम्यन्विद्योत्कर्षमाह । तथा ब्रह्मकृतशिवस्तुती 'जाने त्वामी विश्वस्य जगतो योनिवीजयोः ॥ शक्तेः शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्म निरन्तरम्' इति परत्वो- त्यनन्तरं 'भवांस्तु पुंसः परमस्य मायया दुरत्ययास्पृष्टमतिः समस्तक्' इति परशिवस्य तन्माया- स्पृष्टमतित्वमाह न तु परत्वमिति संक्षेपः । तावन्मात्रेति पशुपतिमात्रपरतायाम् । पूर्ववत् सांख्य- योगाम्यां पातस्तत्तुल्य इत्यर्थः। भक्तिमिति सेवाम् । यजन सेवेत्युक्तम् । यजनेन चित्तशुद्धी मक्ति वा । वेदमर्यादोक्ता । अग्रे भादियोधिकारी तस भक्तिः । तदने 'मद्भक्तपूजाम्यधिका'इति १६ म.सू.र.

·१२२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० २ १० ८ सू०४५ भाध्यप्रकाशः। . : तुष्टे त्रिलोचने तस्य भक्तिर्भवति केशवे । संपूज्य तं जगन्नाथ वासुदेवाख्यमव्ययम् । : ततो भुक्ति च मुक्तिं च स प्रामोति द्विजोत्तमाः' इति । एवं पञ्चरात्रेपि यो विरुद्धांशस्तदननुसंधाने विमोहकत्वान्न मुक्तिः । तदनुसंधाय. तदंशत्यागे तु तदुक्तसाधनपाकेन साक्षादेव मुक्तिः 'पञ्चरान विदः इति मोक्षधर्मीयवास्यात् । अतो न कस्यापि वाक्यस्यासिन् प्रकारे विरोध इति सर्व सुखम् । रामानुजाचार्यास्तु आयं सूत्रद्वयं पूर्वपक्षमत्रत्वेनाभिधाप, विज्ञानादीति सूत्रद्वयं सिद्धान्तीयत्वेनाभिधायैवं व्याचक्रुः । वाशब्दः पक्षविपरिवर्तनार्थः । विज्ञानं च आदि चेति विज्ञानादि परं ब्रह्म । संकर्षणप्रद्युम्मानिरुद्धानां परब्रह्मभावे परब्रह्मरूपत्वाङ्गीकारे तदप्रति- पेधः। पञ्चरात्रप्रामाण्याप्रतिपेधः । विप्रतिषेधात् । असिन्नपि तत्रे जीयोत्पविशेषेण प्रति- पेधाच नासाप्रामाण्यमिति । एवं व्याख्याने प्रमाणत्वेन पञ्चरात्रस्थवाक्यान्यप्युदाबहुः- शाण्डिल्यावस्थासंबन्धिनी निन्दा च, 'न हि निन्दा'न्यायेनानुदितहोमनिन्दायत् पञ्चरात्र- प्रशंसासात्पर्यकामूचुः । रदिमः। वाक्यान्छिवभक्तिः । केशव इति कशम्य केशौ तयोर्व सुखं यस्मादित्सलौकिकी, व्युत्पत्तिः । लौकिकी तु व्याकरणे केशाः सन्त्यस्येति । पञ्चरात्रेति । 'पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरानृप । एकान्तभावोपगतास्ते हरि प्रविशन्ति या' इति । पूर्वपक्षेति स्वसिद्धान्तः। द्वितीयसूत्रार्थोऽपि पूर्वपक्षार्थः । तादृशसूत्रत्वेनेत्यर्थः। द्वितीयसूत्रोपन्यासपूर्वक व्याख्यानमाहुः विप्रतीति । अस्मि- निति पञ्चराने । प्रतिपेधादिति । यथोक्तं परमसंहितायाम् । 'अचेतना परार्था च नित्सा सततविक्रिया। त्रिगुणा कर्मिणां क्षेत्रं प्रकृत रूपमुच्यते । व्याप्तिरूपेण संपन्धस्तस्याश्च पुरुषस्य च । स ह्यनादि- रनन्तध परमार्थेन निश्चितः' इति वास्यैः पञ्चरात्रौः। एवमिति सर्वाशे प्रामाण्यव्याख्याने । पञ्चरात्रस्येति तान्युक्तानि । अपिशब्देन मारतशास्त्रम् । तद्वाक्यानि तु मोक्षधर्मे ज्ञानकाण्डे 'गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोष भिक्षुकः । य इच्छेसिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः' इत्यारम्य महता प्रबन्धेन पञ्चरात्रप्रक्रिया प्रतिपाद्य 'इदं दशसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात् । गाविध्य मति- मन्यानं दो घृतमिवोद्धृतम् । नवनीतं यथा दशां द्विपदा मामणो यथा । आरण्यकं च वेदेश्य औषधीग्यो यथाऽमृतम् । इदं महोपनिपदं चतुर्वेदसमन्वितम् । सांख्ययोगकृतान्तेन पसरावानु- शन्दितम् । इदं श्रेय इदं प्रम इदं हितमनुत्तमम् । ऋग्यजुःसाममिर्जुष्टमयवाङ्गिरसस्त्रया । भविष्यति प्रमाणं वै एतदेवानुशासनम्' इति । शाण्डिल्येति साङ्गेपु वेदेषु निष्ठामलममानः शाण्डिल्यः पञ्चराममधीतवानिति वेदनिन्दा ताम् । नहींति नहि निन्दा निन्दितुं प्रवर्ततेपि तु विधेयं स्तोतुमिति न्यापेन । अनुदितेति 'प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति पुरोदयात्रुहति येऽमिहोत्रम् इति श्रुतिः । अयुरिति । खमार्गे तु. 'मत्या प्रसन्ने तु.हरी तं. योगेनैव योजयेत्' इति तृतीयस्कन्ध- निपन्धाक्या प्रसने हरी सति पश्चादस्पार्थस्य योगः 'आसीज्ञानमयो धार्थःइति सांस्ये श्रीभागवतात् । सांख्ययोगयोमैक्यात् ।। ज्ञानं सत्यानन्तयोरपटक्षकम् । अहीचरिति । सूत्रव्याख्यातुः शक्तिपक्षं दूपयति उत्पत्तीति । नहि पुरुपाननुगृहीतस्त्रीय उत्पतिश्यते । न ·भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिहितम् । १२३ भाष्यप्रकाशा मध्वाचार्यास्त्वेतत्सूत्रचतुष्टयं शाक्तमतनिराकरणार्थत्वेनाङ्गीचक्रुः । तथा चात्र वेदविरु- द्वानां स्मृतीनामप्रामाण्यान तामिः खतः किंचित् फलमिति सिद्धम् ॥ ४५ ॥ इत्यष्टममुत्पत्त्यसंभवादित्यधिकरणम् ॥८॥ इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रनिरस्तहृदयध्वान्तस्य पुरुषोत्तमस्य कृती भाष्यप्रकाशे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥२॥२॥ रश्मिः । च. कर्तुः करणम् । यदि पुरुपोझीक्रियते तस्यापि करणाभावात्तदनुपपत्तिः। विज्ञानादिभाव इति । यदि विज्ञानादिकरणं तस्याङ्गीक्रियते तदा तत एव सृष्ट्याद्युत्पत्तेरीश्वरवादान्तविः । विप्रतिपधाच भाष्यम् । अत्रेति संपूर्णपादे । अप्रामाण्यादिति ति शास्त्राणां तु विशेपप्रकारे प्रामाण्यमस्ति । यथा वेद- वेदान्तयोः परस्पराझाङ्गीमावे प्रामाण्यं तथा भक्तपूजने पाशुपतं शास्त्रं प्रमाणम् । वेदवेदान्तोक्त- साधनप्रसन्नमगवति सांख्ययोगो सेश्वरी प्रमाणं योजितौ । पञ्चरात्रं तु वेदाज्ञान इत्युक्तम् । अतस्ताभिर्न स्वतः किंचित्फलमित्यर्थः । इति श्रीति । पाद इति तर्कपाद इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ इत्यष्टममुत्पत्त्यसंभवादित्यधिकरणम् ॥८॥ इति श्रीविठ्ठलेश्वरैश्चर्यनिरस्तसमस्तान्तरायेण श्रीगोविन्दरायपौत्रेण संपूर्णवेना विठ्ठलरायन्नात्रीयेण गोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरेण कृते भाष्यप्रकाशरदमी द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय तपादः संपूर्णतामगमत् ॥२॥२॥ ....