Sanmati Library, Jaipur
Rishimandalamantrakalpa
Front matter
-- प्रकाशक- छगनमल बाकलीवाल मालिक जैन ग्रन्थ-रत्नाकर कार्यालय, हीराबाग, पो० गिरगांव-बम्बई । मुद्रक- मंगेश नारायण कुलकर्णी. कर्नाटक प्रेस, ठाकुरद्वार-बम्बई। - द्वितीयावृत्तिकी सूचना प्रिय पाठकगण अब मैं इस ऋषिमंडलमंत्रशास्त्रकी द्वितीयावृत्ति आप महा- शयोंके सामने उपस्थित करता हूं। इसमें पहलेसे वहुत बढ़ाया गया है। वह इसप्रकार ह–इसमें प्रथम एक स्तोत्र अधिक है तथा अवकी वार पूजाओंके श्लोक सव शुद्ध करके छपाये हैं। अंतके पत्रोंमें दो चार जगह संस्कृतकी भाषाटीका बनाकर मिला दी गई है। पूजा समाप्तिके बाद दिक्पालपूजा व क्षेत्रपालपूजाके श्लोक व ओं ही लिख दी हैं । उसके बाद विद्यानुवादमेंसे मंत्र- साधनेकी पूर्णविधिके बतलानेवाले श्लोक लेकर भाषाटीका सहित लगादिये गये हैं जिससे सर्व साधारणको मंत्रकी सब विधि मालूम होजाय और किसीको विधि पूछनेकी आवश्यकता न रहे। अबकी बार यंत्र भी मोटे चिकने कागजपर ककुकी मंगलीक लाल स्याहीसे छपाया गया है और विषयंसूची भी लगादी गई है । आशा है कि पाठकगण इंसको उपयोगमें लाकर मेरा परिश्रम सफल करेंगे जब मुझे भी वहुत हर्ष होगा। अंतमें प्रार्थना है कि प्रमादसे कहीं अशुद्धि रह गई हों तो मेरे ऊपर क्षमा करेंगे। जहांतक हुआ है वहांतक बहुत सावधानीसे संशोधन किया गया है । इत्यलं विज्ञेषु ॥ जैनसमाजका सेवक मिति ज्येष्ठ सुदि १ वीर सं० २४४५ पं० मनोहरलाल शास्त्री. ain तृतीयावृत्तिकी सूचना । . इस पुस्तकके प्रकाशक पं. मनोहरलालजीका गतवर्ष असमयमें स्वर्गवास हो गया जिसका हमें हार्दिक दुःख है और पण्डितजीकी धर्मपत्नी श्रीमती सुशीलादेवीने इस तृतीय संस्करणके छापनेकी. मुझे आज्ञा दे दी है, जिसका मैं आभार मानता हूं और धन्यवाद देता हूं। प्रकाशका श्रीऋषिमंडलमंत्रकल्पकी विषयसूची। 4088:*:880- विषय. पृष्ट. १ ८ ... . .... ... ९ ९ - .. १३ १३ १५ ... ... .... ... कल्पस्तोत्र मंगलाचरण यंत्रपूजाका पूजा करानेवालेका लक्षण पूजा चढ़ानेवालेका लक्षण पूजाकी विधिके आचार्यका लक्षण मंडप (स्थान) का लक्षण सामग्रीका स्वरूप यंत्र बनानेकी विधि यंत्रकी पूजाका आरम्भ ऋषिमंडल स्तोत्रका पाठ मंत्र वनानेकी विधि और उसके अक्षरों की संख्या अर्हतका वाचक ही वीजाक्षरका स्वरूप और उसके पांचों भागके पांच रंगका कथन उन पांच भागोंमें अपने रंगके अनुसार तीर्थंकरोंका स्थापन सर्प आदिकी रक्षाके जुदे जुदे श्लोकमंत्र यंत्रमंत्रादिका लौकिक फल मंत्रसानधकी विधि और जाप तथा दिनोंकी संख्या मंत्रादिका पारमार्थिक फल यंत्रके कोठोंमें रहनेवाले तीर्थंकर आदिक सब अधिष्ठाताओंकी पूजाका विधान ग्रंथप्रशस्तिश्लोक दिक्पाल पूजा क्षेत्रपाल पूजा मंत्रसाधनेकी संपूर्ण विधि ... १८ १९ २३ २५ २६ ४८ ... ... ... ५२ इति विषयसूची। १९
No text on this page.
No text on this page.
ॐ श्रीविद्याभूषणसूरि विरचित ऋषिमण्डलमंत्रकल्प ( यंत्रपूजा साधनविधि सहित) हिंदीभाषाटीका। आद्यतवर्णप्रविवृद्धशोमं सर्वोत्तमव्यापकमव्ययं च । .. वरं वृहद्भानुशिखावदातं सनादविंदु शुभरेखयाढ्यम् ॥१॥ ऊर्जस्वलं हव्यभुगचिषां वाक्रांतं नितांत सकलं सुकांतं । हृदंबुजे तत्पदमाशु नौमि मनोमलोन्मूलनबद्धकक्षम् ॥ २ ॥ अ- हद्भय ओहां विधिवनमोस्तु सिद्धेभ्य ओं ही नम एव नित्यम् । सूरिभ्य ओहं च नमोऽमलेभ्यः श्रीपाठकेभ्यो नम ओं तथा हूँ॥३॥ साधुभ्य ओं हे च नमोखिलेभ्य ओं हैं नमः सर्वसुतत्त्वदृग्भ्यः । सम्यकप्रमाणेभ्य तथैव ओं ह्रौं नमोपि चौहः वरसंयमेभ्यः ॥५॥ इदं जिनायष्टकमष्टकोष्ठप्रतिष्ठितं निष्ठितकर्मकाष्ठम् । १ इन श्लोकोंका अर्थ आगे लिखे हुए स्तोत्रके अर्थोंमें आगया है इससे यहां नहीं लिखा।
२ श्रिये पृथग्वीजविराजमानमानंददं स्ताजनतासमानम् ॥ ५॥ मूर्धानमा पदमाशु जानु परं पदं मस्तकमस्तकर्म । तृतीयक त्रायतु चक्षुषी द्वे तुर्यं च घोणां सवृणामुपातु ॥६॥ तत्पंचम पातु मुखाम्बुजातं सुधास्रवां षष्ठमरिष्टतापि । पातात् पदं सप्तम- मेव नाभी पदांतमंत्यं च पदं पुनातु ॥७॥ लोकोत्तरे यःपरमेष्ठि- रूपस्त्वनीमयश्चाभिमतो मतेभ्यः । वर्णेषु वर्ण्यस्त्वपरः पराय पूर्व विधेयः प्रणवस्ततश्च ॥ ८॥ महोमयं यद्वरयोगरूपं ब्रह्मा- वगाढं त्वनिगाढगूढं । प्रौढं विमूढाग्रिमतोधिरूढं कुर्यात्तदेवं विधमिद्धबुद्धिः ॥९॥ नेत्रोदधीश्वश्वकुलांगनांगदिगर्यमांक- विहितोरुसेवं । स्वरैस्ततोभ्यर्हितपूज्यपंचाद्यैकैकवर्णा वरसांत- कांतम् ॥ १० ॥ सद्दर्शनज्ञानसुसंयमेभ्यो नमोस्तु मध्ये किल ही च सांतं । ध्यायेत् सुमंत्रं नववीजवणः समर्चित तद्विगुणैश्च शुद्धैः ॥ ११ ॥ ओं हाँ ही हुं हूँ हैं हैं हौं हाअसि आउसा स- म्यग्दर्शनज्ञानचारित्रेभ्यो ही नमः ऋपिमंडलयंत्रस्य मूलमंत्रं आराधकस्य शुभः नववीजाक्षरः अष्टादश शुद्धाक्षर एवमेकत्र ॥ जंबूनगांकः प्रथमोत्र जंबूद्वीपस्तु दुग्धोदधिवेष्टितांगः । क्षीणा- ष्टकर्मप्रमुखाष्टकोष्ठाधिष्ठायकाधिष्ठितमूर्तिरिष्टः ॥ १२ ॥ मध्य- स्थितो रम्यसुराचलोस्य स कूटलक्षैः परिराजमानः। उच्चैरथो बैस्तर एव तारतारावलीमंडितमध्यदेशः ॥१३॥ तस्योपरिष्ठा- दथ सांतवीजमध्यस्य रस्य विभुमभ्रमं च । स्वायंभुवं नौमि सुरम्य- विव ललाटसंस्थं सुनिरंजनं च ॥ १४ ॥ यदक्षरं सांतमथाम- लं च सारं निरीक्षं जडताविहीनं । धनं विमानं बहुलं च सारं-तरं शुभं बुद्धमनुद्धतं च ॥१५॥ परापरं चापि परं परापरं साकार- माकारविवर्जितं हितं । स्फीतं प्रवीणं विरसं रसाविलं पौराणिक ३ च त्रिगुणं गुणायनं ॥१६॥ अवर्णमध्यं च वर्णमंतः चिराचिर्प चिन्मयमच्युतं हि । श्यामं समं चारुमधामधामैकद्वित्रिवेदेषु समानवर्णम् ॥ १७ ॥ सवर्ण्यमवर्णमथार्णवोपम परं परातीत- मनंतमुज्ज्वलं । कलंकमुक्तं सकलं किलाकलं सुकोमल 'नाम सुनिष्कलं कलम् ॥ १८ ॥ तुष्टं विशिष्टं चारिट- कप्टा-पदं निराकांक्षमधृक्षमाशु अदत्तमालेपमलेपमुग्रं सिद्धं च शुद्धं खलु बुद्धमयम् ॥ १९ ॥ विष्णुं परब्रह्मणमी- श्वरं च ज्योतिर्मयं त्वेवमति रवि च । गुरुं गरीयांसमथो निरीशं मान्यं महादेवमनूनकांति ॥ २० ॥ महोमयं मोहकर च लोकालोकप्रकाशप्रवणं प्रवीणं । इत्यादिसतगुणैरुदार विंदारितारिं विदरं विशालं ॥२१ ।। सांतःसरेफो विमलोह- दाक्षः सद्विंदुनालंकृतशीपदेशः । स्वरेण तुर्येण विवृद्धशोभो नादांचितोऽनादिरनंत एपः॥२२॥ सर्वत्र वीजे विमलेसिलग्ना नामेयमुख्या जिनपा अदीनाः । स्वैः स्वैः सुवर्णैः सहिताश्च तत्र सुसंगता संततमेव चित्याः ॥२३॥ नादोर्जुनो राजिसमान- रोचिररिटरनप्रतिमोथ बिंदुः । कला कला सत्कुरुविंदकांतिरंतश्च कल्याणसमानवर्णः ।। २४ ॥ हरिच्छविर्मुर्ध नलीनतूर्यस्वरो हि वर्णा इति सम्यगुक्ताः । वर्णानुसारेण जिनेंद्रचंद्रान् स्वस्वप्रदेशे विनमामि लीनान् ॥ २५ ॥ शशिप्रभाभश्रीपुष्पदंतौ नादाश्रितो शुभ्ररुची विशालौ ॥ श्रीनेमितीर्थाधिपसुव्रतौ च मध्येसिविंदो- विहितस्थिती तु ॥ २६ ॥ अब्जप्रभाधीश्वरवासुपूज्यौ लीनौ कलायां सुखदौ कलायां । तूर्यस्वरोपात्तपदौ च पार्श्वमल्लीकव- ल्लीमुदिरौ जिनेशौ ॥ २७ ॥ हरांतरे चान्यजिनातियोज्या वद द्विसंख्या इति सर्वतोपि । अहंद्रमाया रमणाश्च मायावीजाक्षराका- ४ रमनय॑माप्ताः ॥ २८॥ रागद्वेपमहाविमोहरहिता जंतुप्रताने हिताः सर्वे पापविवर्जिता गतमदाः सर्वे हितश्रीप्रदाः । तीर्थे शाः सततं भवंतु सकले संघनघे मंगलश्रेणीदा गुणरत्नरोह- गिरिमापा विमायारयात् ॥ २९ ॥ यदेव चक्र परमेष्ठिभाभृतां विभा च या चक्रवरस्य तस्य । तयावृतांगं विमलाशयं सदी मा मामुपद्रोतुमलं भुजंगमाः ॥३१॥ यदेव.... च गोनसाः॥३२॥ यदेव.... च शाकिनी ॥३३॥ यदेव.... च डाकिनी ॥३४॥ यदेव.... च याकिनी ॥३५॥ यदेव.... च राकिनी ॥३६ ।। यदेव.... च लाकिनी ॥३७॥ यदेव.... च काकिनी ॥३८॥ यदेव.... च राक्षसाः ॥३९॥ यदेव.... च भेखसाः ॥४०॥ यदेव.... च व्यंतराः ॥४१॥ यदेव.... च देवताः ॥ ४२ ॥ यदेव.... मलिम्लुचाः ।।४३॥ यदेव.... हुताशनाः ॥ ४४ ॥ यदेव.... विपाणिनः ॥४५॥ यदेव.... च दंष्ट्रिणः ॥ ४६ ॥ यदेव.... च रेपलाः ॥४७॥ यदेव.... विहंगमाः ॥४८॥ यदेव.... च मुद्गलाः ॥ ४९ ॥ यदेव.... च जुंभकाः॥ ५० ॥ यदेव.... च माघनाः॥ ५१ ॥ यदेव.... च सिंहकाः॥५२॥ यदेव.... च शूकराः ॥ ५३॥ यदेव.... च चित्रकाः॥ ५४॥ यदेव.... च भूधराः ॥ ५५ ॥ यदेव.... च हस्तिनः ॥५६॥ यदेव.... च देश्यकाः॥ ५७ ॥ यदेव... च ग्रामिणः ॥ ५८ ॥ यदेव.... च सूचकाः ॥ ५९ ॥ यदेव.... महामयाः ॥ ६० ॥ १ यदेव इत्यादि चत्वारि पदानि पूर्वोत्तानि सर्वत्र पटनीयानि स्तोत्रपर्यंत, अंत्यपदत्याक्षरनयं वा चतुष्टयं परिवर्तनीयम् । (पहले चरणसे लेकर चारों चरण स्तोत्रकी समाप्ति तक वोलना परंतु अंतमें तीन या चार अक्षर बदलते जाना जो कि संस्कृत पाठमें हैं।)
५ . यदेव.... च व्याधयः ॥ ६१ ॥ मुद्रा च या गौतमगच्छनेतुर्या लब्धयस्तस्य भुवि प्रसिद्धाः । ज्योतिश्च ताभ्यस्त्वधिकं ततोह निरंतरं मंथरसेवधीशः ॥ ६२ ।। पातालवासाश्रयिणः सुरेशा ये चापि भूपीठनिवासिनश्च । स्वस्थाश्च गोस्थाहृतसर्वदौःस्थ्याः सर्वेपि मां पातु शुभा यतश्च ॥ ६३ ॥ मनोज्ञलब्धावधिलब्धयो 'ये सुमेधसोपि परमावधीद्धाः । सर्वेपि ते श्रीपतयश्च देवा रक्षंतु मां सर्वत एव नित्यम् ॥ ६४ ॥ भावनेंद्रव्यतरेंद्रज्योतिष्केंद्रक- ल्पेंद्रेभ्यो नमः । श्रुतावधिदेशावधिपरमावधिसर्वावधि-ऋद्धि- प्राप्तसौषधिऋद्धि प्राप्तानंतबलधिप्राप्ततप्तर्घिप्राप्तरसधिप्राप्तविक्रिय- पिंप्राप्तक्षेत्रधिप्राप्ताक्षीणमहानसर्धिप्राप्तेभ्यो नमः ॥ ओंपूर्वतो हीमथ श्रीस्ततो ही धृतिश्च लक्ष्मी सुभगा च गौरी । चंडी प्र- चंडा च सरस्वती च जया तथांचा विजया च क्लिन्ना ॥६५॥ तथाजिता सौख्यकरा च नित्या मदद्रवा चापि च कामदेहा ।। कामासुगा कामितदा च नंदा नंदा सुमालिन्यमला च माया ॥६६॥ मायाविनी मान्यतमा च रौद्री कला च काली च कलि- प्रिया च । आराधके कल्पलतोपमानादेवीवराः कल्पलताभिधाना: ।। ६७ ॥ एता महादेव्य उदाररूपा त्रिविष्टपे याः किल संति साराः । मह्यं प्रयच्छंतु रमा तथा च कांति धृति ताः सकला मतिं च ॥ ६८ ॥ वेतालभूतोरुगस्तवका वृका व्यालाश्च दुष्टा अपि मुद्गलाः खलाः । सर्वेपि शाम्यंतु च ते जिनेश्वरप्रभावतः प्रौढपराक्रमा अपि ॥ ६९ ॥ अयं स्तवः श्रीऋषिमण्डलस्य दिव्यः सुदुष्प्राप्यतरोतिगोप्यः । प्ररूपितस्तीर्थकृता नितांत त्रि- विष्टपप्राणकरोनवद्यः ॥ ७० ॥ जलेऽनले राजकुले कराले व्याले बले चापि खलेखिलेथ । द्यूते विवादे पितृमंदिरे च गिरौ हरौ ६ त्राणकरः स्मृतोऽयं ॥७२॥ भ्रष्टो हि राज्याल्लभते स्वराज्यं पदा- च्युतश्चापि स्वकं पदं च । प्राप्नोति लक्ष्मीरहितश्च लक्ष्मी चेतो- हरामप्रतिभोपि. विद्याम् ॥ ७२ ॥ दारान् सुदारादरधीरुदारान् प्रजाः प्रजार्थी प्रथितः पृथिव्यां । हिरण्यकामोपि हिरण्यराशि लभेन्नरः संस्मृतिमात्रतोस्य ।। ७३ ।। इदं विलिख्यामलहमने यः खाजरिके चापि च कांस्यजाते । नित्यं सपयाँ तनुते निशांते क्रीडति सर्वा अपि सिद्धयोस्य ॥७३॥इंद विलिख्यामलभूर्जपत्रे धृतं भुजे मूर्धनि वाथ कंठे । दरापहं सर्वसमीहितश्रीनिदान- मानंदपदप्रदं च ॥ ७५ ॥ भूतैः प्रभूतैरतिभूयते न ग्रहैरिहोग़र्न निगृह्यते च । नाकृष्यते मंक्षु च यक्षलक्षेन क्षोभ्यते राक्षसको- टिभिश्च ॥७६ ॥ संस्पृश्यते नापि पिशाचदैनोंद्गिल्यते चाखि: लमुद्गलैश्च । प्रेताधिनाथैः प्रविपीड्यते न कल्पैर्न चाकल्प्यत एव नूनम् ॥ ७७ ॥ स्वर्भूर्भुवः पीठसुमध्यवर्तिनो जिनेश्वरा निजिनः सनातनाः । दृष्टैविशिष्टैरभिवंदितेर्नुतैर्यः स्यादुदकः स तु तैः स्मृतैरपि ॥७८॥प्रयत्नतो गोप्यतरः स्तवोऽस्त्ययं यस्यापिः कस्यापि न च प्रदीयते । मिथ्यात्विनं योथ ददाति सोप्यलं पदे पदे भ्रूणवधेन लिप्यते ॥ ७९ ॥ आचाम्लमुख्यं सुतपो विधाया- हदावलीमहणया प्रपूज्य । तत्सिद्धयेप्टाग्रसहस्रसंख्यो जपोऽन- पायः परितन्यते च ॥ ८० ॥ विष्टे विशिष्टेऽष्टयुतं सदेकशतं: नितांतं पठते प्रभाते । न वाधते व्याधिरथाधिरस्य शश्वच नूनं. प्रभवंति पद्माः ॥ ८१ ॥ मासानविच्छिन्नदिनांश्च योर्थस्पष्टं सुविष्टे पठति प्रहष्टः । इदं पवित्रं स्तवनं सुतेजोमयीं स्वयंभू- प्रतिमां स पश्येत् ॥ ८२ ॥ दृष्टे जगन्नायकसारविवं सप्तप्रमे जन्मनि निश्चयेन । मुदा महानंदपदं सतां च ह्यमंदमासादयति.
प्रसिद्ध।।८।।स्तोत्रं विगुह्यं परमं सदेतदनुत्तरं मान्यतमं मुनी- नाम् । स्मृतेश्च जाप्यात् पठनादथास्य प्रयाति हत्याघममोषधाम्नः ॥ ८४ ॥ विद्याभूषणसूरीशनिर्मितं स्तोत्रमद्भुतं । ऋषिमंडलयं- त्रस्य सर्वसंपत्तिसाधनम् ॥ ८५ ॥ इति । इस स्तोत्रका सब अर्थ आगे लिखे जानेवाले स्तोत्रके श्लोकोंमें. आगया है इस लिये नहीं लिखा, केवल मूलपाठ ही लगा दिया है । इति स्तवनं।
अथ श्रीगुणनन्दिमुनीन्द्र विरचित
ऋषिमण्डल मच्छापूजा
ree
मंगलाचरण-प्रणम्य श्रीजिनाधीश, लब्धेः सामस्त्यसंयुतम् ।
ऋषिमंडलयंत्रस्य, वक्ष्ये पूजादिमल्पशः ॥१॥
अर्थ-समस्त ऋद्धियोंवाले श्रीजिनेन्द्रदेवको नमस्कार करके
अल्पबुद्धिके अनुसार ऋषिमंडल-यंत्रकी पूजा आदि विधिको मैं कहता
यजमानलक्षणं ( यजमानका लक्षण )।
विनीतो बुद्धिमान् प्रीतो, न्यायोपात्तधनो महान् ।
शीलादिगुणसंपन्नो, यष्टा सोन प्रशस्यते ॥३॥
अर्थ-इस यंत्रपूजाके विषयमें जो विनयशील, बुद्धिमान, प्रीति-
मान, न्यायसे धन कमानेवाला और ब्रह्मचर्य आदि गुणोंसहित हो वही
• यष्टा अर्थात् पूजा करनेवाला प्रशंसा योग्य कहा जाता है ।। २ ॥
याजकलक्षणं (पूजा चढ़ानेवालेका लक्षण )।
देशकालादिभावज्ञो, निर्ममः शुद्धिमान् वरः ।
सद्वाण्यादिगुणोपेतो याजकः सोत्र शस्यते ॥३॥
अर्थ-देश काल द्रव्य भावका जाननेवाला हो, ममता ( तृष्णा)
रहित हो, अंतरंग बाह्य शुद्धिवाला श्रेष्ठ और मिष्ठवचनादि गुणों सहित
हो वही याजक अर्थात् पूजा चढ़ानेवाला यहां प्रशंसनीय कहा गया.
है ॥ ३ ॥
९ आचार्यलक्षणं (विधिक बतलानेवाले आचार्यका स्वरूप) दर्शनज्ञानचारित्रसंयुतो ममतातिगः । प्राज्ञः प्रश्नसहश्चात्र गुरु स्यात् क्षांतिनिष्ठितः॥४॥ अर्थ-सम्यग्दर्शन ज्ञान चारित्र सहित हो, 'यह मेरा' ऐसी मम- तासे रहित हो, श्रेष्ठ विद्वान् हो, प्रश्नोंको सहनेवाला अर्थात् कैसा ही प्रश्न किया जावे लेकिन मनमें क्षोभ नहीं हो और क्षमावान हो, वही. गुरु अर्थात् आचार्य यहां माना गया है ॥ ४ ॥ मंडपलक्षणं ( पूजा करनेके स्थानका लक्षण ) निर्मलं पृथुलं घंटातारिकातोरणान्वित प्रलंवत्पुष्पमालाढ्यं चतुर्धा कुंभसंयुतं ।। ५ ॥ भेरीपटहकंसालतालमर्दलनिःस्वनैः । आकुलं स्त्रैणगीतामंडपं कारयेदबुधः ॥६॥ युग्मं । अर्थ-पूजाके मंडपकी जगह साफ हो, विस्तारवाली हो, घंटा,. छोटी घंटिकायें और तोरण ( वंदनवार ) सहित हो, लंबी फूलोंकी मालाओंसे शोभायमान और चार कलशोंकर सहित हो, भेरी ढोल मजीरा तबला मृदंगके शब्दोंसे तथा स्त्रियोंके गीत मंगलोंसे सुंदर ऐसा पूजाका मंडप बुद्धिमानको कराना चाहिये ॥ ५॥ ६ ॥ सामग्रीलक्षणं ( पूजाकी सामग्रीका स्वरूप) स्वजात्योत्कर्षणी पूता नेत्रमानसहारिणी । सामग्री शस्यते सद्भिनिखिलानंदकारिणी॥७॥ अर्थ-सुगंधित, पवित्र, नेत्र मनको हरनेवाली और सबको आनंद देनेवाली ऐसी सामग्री सत्पुरुषोंने बतलाई है ॥ ७ ॥ अथ यंत्रोद्धारः ( अब यंत्र बनानेको विधि कहते हैं) कांचनीयेथवा रौप्ये कांस्ये वा भाजने वरे।
२० मध्ये लेख्यासकारांतो द्विगुणो यांतसेवितः ॥८॥ तुर्यस्वरमनोहारी बिंदुराजार्धमस्तकः । जिनेशास्तत्प्रभा लेख्या यथास्थानं तदंतरे॥९॥ युग्मं । अर्थ-यंत्र सोने चांदी अथवा कांसे ( तांबे ) का गोल थाली आकार बनवाना चाहिये। उसके वीचके भागमें सकार अक्षरके अंतका अक्षर, यानी 'ह' वर्ण यांत अर्थात् रकार मिला हुआ दुहरा लिखना चाहिये । उसमें चौथा स्वर ईकारको लगाना और उसके माथेपर आधेचंद्रमाके आकार चिह्नको बिंदु ऊपर रखकर बनाना । जैसे-ही । उस ह्रीं वर्णके वीचमें चौबीसों तीर्थकर, कहे जानेवाले क्रमसे लिखने चाहिये ॥ ८॥९॥ चंद्रप्रभपुष्पदंतौ मुनिसुव्रतनेमिकौ । सुपार्श्वपाश्वौँ पद्माभ-वासुपूज्यौ तथा क्रमात् ॥ १०॥ कलायां तदुपरिष्टादीकारे मूर्ध्नि च स्फुटं । लेख्याः शेपा जिनागर्भ नमोयुक्ता सुपीतभाः॥११॥ युग्मं । अर्थ-'चंद्रप्रभपुष्पदंताभ्यां नमः' ऐसा ही की अर्धचंद्रमाकी कलामें लिखना । 'मुनिसुव्रतनेमिभ्यां नमः' ऐसा उस कलाके ऊपर बिंदु- स्थानमें लिखे । 'सुपार्श्वपार्वाभ्यां नमः' कहे हुए वर्णके ईकार स्वरमें लिखे । उस पूर्व कथित वर्ण (ही) के मस्तकमें 'पद्मप्रभवासुपूज्याभ्यां नमः' ऐसा लिखे। और बचे हुए तीर्थंकरोंको अर्थात् 'ऋषभाजित संभवाभिनंदनंसुमति-शीतलश्रेयोविमलानंत-धर्मशांतिकुंवरमल्लिनमि-ब- 'र्धमानेभ्यो नमः' इसतरह उसके बीच भागमें लिखना चाहिये । जैसा कि यंत्रमें सब दिखाया गया है। ये सब बीच भागके पीतवर्ण (सोनेके समान ) प्रभावाले हैं ॥ १०॥११॥ ततश्च वलयः कार्यस्तद्राह्ये कोष्ठकाष्टकं । तत्रेतिलेख्य विबुधैश्चारुलक्षणलक्षितैः ।। १२ ।।
P अर्थ---उसके बादं ह्रीं वर्णके चारोंतरर्फ आठ कोठोंवाला गोला खींचें, उन कोठोंमें सुंदर लक्षणोंवाले चतुर · पुरुषोंको यह लिखना चाहिये । जो कि अब दिखलाते हैं । अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ल ए ऐ ओ औ अं अः, ह....। ११ क ख ग घ ङ, भ....।२। च छं ज झ ञ, म....।३। ट ठ ड ढ ण, र...... ४ | त. थ द धन, घ...।५। प फ ब भ म, झ....। ६ । य र ल व, स....।७। श ष स ह, ख....। ८ । ह आदिके आगे जो बिंदु लिखी गई हैं वे मिले हुए अक्षरोंका बीजाक्षर है जैसे इम् ल् र् व्यूँ । इसी तरह अन्य भी जानना । टाइपमें छप नहीं सकता सो यंत्रमें देख लेना ॥ १२ ॥ ततश्च वलयः कार्यों लेख्यास्तत्राष्टकोष्ठकाः । तत्रेति लेख्य विबुधैश्चातुर्यान्वितविग्रहः ॥१३॥ अर्थ-इसके बाद फिर उसके चारों ओर आठ कोठोंवाला गोला' खींचना । उन कोठोंमें चतुर शरीरधारी बुद्धिमानोंको ऐसा लिखना चाहिये-ॐ ह्रीं अर्हदुभ्यो नमः । १ । ॐ ही सिद्धेभ्यो नमः । २ । ॐ ह्रीं आचार्येभ्यो नमः । ३ । ॐ हीं पाठकेभ्यो नमः । ४ । ॐ हीं सर्वसाधुभ्यो नमः । ५। ॐ ह्रीं तत्वदृष्टिभ्यो नमः । ६ । ॐ ह्रीं सम्यग्ज्ञानेभ्यो नमः । ७ । ॐ ह्रीं सम्यक्चारित्रेभ्यो नमः । ८॥१३॥ ततश्च वलयः कार्यस्तत्र षोडशकोष्टकाः । लेख्यास्तत्रेति लेख्यं च विद्वद्भिश्चतुरैनर ॥१४॥ अर्थ-उसके बाद सोलह कोठोंबाला एक गोलाकार खेंचना चाहिये । उन सोलह. कोठोंमें चतुर पुरुषों को ऐसा लिखना योग्य हैं- ॐ ह्रीं भावनेन्द्राय । १ । ॐ ह्रीं व्यंतरेन्द्राय । २"। ॐ ह्रीं ज्योति- केन्द्राय । ३। ॐ ह्रीं कल्पेन्द्राय ।४। ॐ ह्रीं श्रुतावधिभ्यो नमः ॥५॥ ॐ ह्रीं देशावधिभ्यो नमः । ६॥ ॐ ही परमावधिभ्यो नमः 191ॐ ह्रीं ૨૨ सर्वावधिभ्यो नमः । ८। ॐ ह्रीं बुद्धिऋद्धिप्राप्तेभ्यो नमः।९।ॐ ही सर्वो- षधिऋद्धिप्राप्तेभ्यो नमः । १० । ओं ह्रीं अनंतबलर्द्धिप्राप्तेभ्यो नमः । ११ ॥ ओं ह्रीं तप्तर्द्धिप्राप्तेभ्यो नमः । १२ । ओं ह्रीं रसद्धिप्राप्तेभ्यो नमः । १३ । ओं ही विक्रियद्धिप्राप्तेभ्यो नमः । १४ । ओं ह्रीं क्षेत्रर्द्धिप्राप्तेभ्यो नमः । १५ । ओं. ही अक्षीणमहानसद्धिप्राप्तेभ्यो नमः ॥ १६॥ १४ ॥ ततश्च वलयः कार्यः चतुर्विशतिकोष्ठकः । तत्र लेख्याश्च कर्तव्याश्चतुर्विंशतिदेवताः ॥ १५. अर्थ-उसके पीछे चौवीस कोठोंवाला गोलाकार बनावे उन कोठोंमें चौवीस जैन शासन देवताओंको लिखे। तद्यथा' वो ऐसे हैं-ओं ह्रीं श्रियै १ ओं ह्रीं ह्रीदेव्यै २ ॐ ह्रीं धृतये ३ ॐ ह्रीं लक्ष्म्यै ४ ॐ ह्रीं गौर्यै ५ ॐ ह्रीं चंडिकायै ६ ॐ ह्रीं सरस्वत्यै ७ ओं ह्रीं जयायै ८ ओं ही अंबिकायै ९ ओं ह्रीं विजयायै १० ओं ही क्लिन्नायै ११ ओं ह्रीं अजितायै १२ ओं ही नित्यायै १३ ओं ह्रीं मदद्रवायै १४ ओं ह्रीं कामांगायै १५ ओं ह्रीं कामबाणायै १६ ओं ही सानंदायै १७ ओं ह्रीं नंदिमालिन्यै १८ ओं ह्रीं मायायै १९ ओं ह्रीं मायाविन्यै २० ओं ह्रीं रौद्यै २१ ओं ह्रीं कलायै २२ ओं ह्रीं काल्यै २३ ओं ही कलिप्रियायै ।। २४ ॥ १५ ॥ ततो मायात्रिकोणे च देयं पत्रं मनोहरं । सर्वविघ्नापहं चैतद्धींकारं प्रांतसंयुजं ॥ १६.॥ अर्थ उस यंत्रके चारों कोनोंमेंसे तीनमें तो पत्र अर्थात् ओं वीं क्षः इनको तथा चौथेमें विघ्नोंके दूर करनेवाले ह्रीं वर्णको, इस प्रकार ओं ह्रीं क्ष्वी क्षः चारोंको क्रमसे लिखना चाहिये ॥ १६ ॥ इस प्रकार यंत्र बना हुआ लगाया गया है उसको देखकर बनवाना ॥ अथ पूजाः ( अब यंत्रकी पूजाका विधान लिखते हैं.)।
१३ . - तत्रादौ. ॐ णमो अरहंताणं इत्यादि पठित्वेदमृषिमंडलस्तोत्रं च पठित्वा यंत्रोपरि पुष्पांजलिं क्षिपेत् । तद्यथा- अर्थ-उस पूजा करनेके पहले 'ॐ णमो अरहताणं' इत्यादि पाठको पढ़कर यह आगे लिखे हुए ऋषिमंडल स्तोत्रको वांचकर यंत्रके ऊपर पुष्पोंको (क्षेपण करे ) वर्षावे-वह इस तरह है। ॐ णमो अरहंताणं णमो सिद्धाणं णमो आयरीयाणं णमो उवज्झायाणं णमो. लोए सव्वसाहूणं । चत्तारि मंगलं अरहंत मंगलं सिद्ध मंगलं साहु मंगलं केवलिपण्णत्तो धम्मो मंगलं । चत्तारि लोगोत्तमा अरहंत लोगुत्तमा । सिद्धलोगोत्तमा साहुलोगुत्तमा केवलिपण्णत्तो धम्मो लोगुत्तमा । ३ । चत्तारि सरणं पव्वजामि अरहंतसरणं पव्वजामि सिंद्धसरणं पन्वजामि साहुसरणं पव्वज्जामि केवलिपण्णत्तो धम्मोसरणं पवजामि । एसो पंच- णमोयारो सव्वपावप्पणासणो । मंगलाणं च सव्वसि पढम होइ मंगलं ॥ इस प्रकार पाठको शुद्ध पढ़ना । •अथातः ऋपिमंडलस्तोत्रं पठेत् (इसके बाद ऋषिमंडलस्तोत्र का पाठ करे) आयंताक्षरसंलक्ष्यमक्षरं व्याप्य यत्स्थितं । अग्निज्वालासमं नादं बिंदुरेखासमन्वितं ॥१॥ अग्निज्वालासमाक्रांतं मनोमलविशोधनं । देदीप्यमान हुत्पझे तत्पदं नौमि निर्मलं ॥२॥ युग्मं । अर्थ-आदिके अक्षर अ और अंतके अक्षर ह को लिखना। इन दो अक्षरोंके बीचमें सब वर्ण आ जाते हैं। अंतके वर्णको अग्नि-- ज्वाला (र) में मिलाना उसका मस्तक बिंदु और अर्धचंद्र रेखा सहित करना अर्थात् .. अहं ! ऐसा बनाना । कैसा वह है ? अग्निकी ज्वालाके समान प्रकाशमान है मनके भैलको धोनेवाला है आप. निर्मल .
१४.
है और अहेत पदका कहनेवाला है। ऐसे प्रकाशमान 'अर्हत' पदको
हृदयरूपी कमलमें स्थापन करके मनवचन कायसे मैं. नमस्कार करता
हूं॥१२॥
ॐ नमोहद्भय ईशेभ्य ॐ सिद्धेभ्यो नमोनमः ।
ॐ नमः सर्वसरिभ्यः उपाध्यायेभ्य ॐ नमः ॥३॥
ॐ नमः सर्वसाधुभ्यः तत्त्वदृष्टिभ्य ॐ नमः ।
ॐ नमः शुद्धबोधेभ्यश्चारित्रेभ्यो नमोनमः ॥४॥ युग्मं ।
अर्थ-अरहंत, सिद्ध, आचार्य, उपाध्याय, सर्वसाधु, सम्यग्दर्शन,
सम्यग्ज्ञान और सम्यक्चारित्र-इन आठोंको बार बार नमस्कार
होवे ॥३४॥
श्रेयसेस्तु श्रियेस्त्वेनदर्हदायष्टकं शुभं ।
स्थानेष्वष्टसु संन्यस्तं पृथग्नीजसमन्वितं ॥५॥
अर्थ-ये अहेत आदि आठपद कल्याण स्वरूप वीजाक्षर सहित
'जुदे जुदे आठ 'दिशाओंमें स्थापन किये गये सुख देवें और लक्ष्मीको
देवें ॥५॥
आद्य पदं शिरो रक्षेत् परं रक्षतु मस्तकं ।
तृतीयं रक्षेनेत्रे द्वे तुर्य रक्षेच नासिकां ॥६॥
पंचमं तु मुखं रक्षेत् षष्ठं रक्षतु घटिकां ।
सप्तमं रक्षेन्नाभ्यंतं पादांतं चाष्टमं पुनः ॥ ७॥ युग्म
अर्थ-अर्हतादि आठ पदोंमें क्रमसे पहला अरहंतपद शिरकी
रक्षा करो, दूसरा सिद्धपद माथेकी रक्षा करो, तीसरा आचार्य पद दो
नेत्रोंकी, चौथापद नासिका (नाक) की, पांचवां मुखकी, छठा गलेकी
सातवां नाभि (टुंडी) की और आठवां सम्यक् चारित्रपद पैरोंकी
नक्षा करो ॥६॥७॥
मंत्र बनानेकी विधि।
पूर्व प्रणवतः सांतः सरेफो द्वित्रिपंचषान् ।
सप्ताष्टदशसूर्याकान् श्रितो बिंदुस्वरान् पृथक् ॥८॥
पूज्यनामाक्षराधास्तु पंच दर्शनबोधकं ।
चारित्रेभ्यो नमो मध्ये ह्रीं सांतसमलंकृतं ॥९॥
अर्थ-पहले तो प्रणव अर्थात् ॐ को लिखे वादमें सकारांत
अर्थात् ह को रेफ मिलाकर जुदा रखकरके उसपर अलग अलग दूसरी
आकारकी मात्रा, तीसरी इकारकी, पांचवीं उकारकी, छठी ऊ की,
सातवीं ए की; आठवीं ऐ की, दशवीं औ की मात्रा, बिंदुओं सहित
लगावे और वारमी अः की मात्रा लगावे अर्थात् हां हिं हुं हूं हें हैं
ह्रौं ह्रः-इस तरह लिखे। उसके बाद पूज्य पांच परमेष्ठियोंके आदिके
अक्षर पांच लेवे अर्थात् असि आ उ सा-इस प्रकार लिखे । और 'सम्य-
नदर्शनज्ञानचरित्रेभ्यो' लिखकर अंतके 'नमः' से शोभायमान ही को
दोनों पदोंके मध्यमें लिखे। तब सब मंत्र मिलाकर ॐ ह्रां हिं हुं हूं
हे हैं हौं हः असि आ उ सा सम्यग्दर्शनज्ञानचरित्रेभ्यो हीं नमः । ऐसा
सत्ताईस अक्षरका मंत्र तयार हुआ ॥ ८॥९॥ 'द्वयब्धि' भी पाठ है।
बीज' इति ऋषिमंडलस्तवस्य यंत्रस्य मूलमंत्रः; आराधकस्य शुभः
नवबीजाक्षरः अष्टादशशुद्धाक्षरः । एवमेकत्र सप्तविंशत्यक्षररूपः ।
अर्थ-इस ऋषिमंडलस्तवन यंत्रका मूलमंत्र सत्ताईस अक्षरका
है, जिसमें नौ बीज अक्षर हैं और अठारह शुद्ध अक्षर हैं। यह मंत्र
आराधना ( जाप ) करनेवालोंको सब मनोकामना पूर्ण कर देनेसे शुभ
है। इस मंत्रमें ॐ अक्षर पहले लगता है वह गिनतीमें नहीं आता
परंतु उसके लगनेसे ही मंत्रशक्ति प्रगट होती है ।।
जंवूवृक्षधरो द्वीपः क्षारोदधिसमावृतः ।
अहंदाद्यष्टकैरष्टकाष्ठाधिष्ठरलंकृतः ॥१॥
१६ तन्मध्ये संगतो मेरुः कूटलक्षरलंकृतः । उच्चैरुच्चैस्तरस्तारतारामंडलमंडितः ॥२॥ तस्योपरि सकारांतं बीजमध्यास्य सर्वगं। नमामि विवमाहत्यं ललाटस्थं निरंजनं ॥३॥ विशेपर्क अर्थ-जंवूवृक्षको धारण करनेवाला द्वीप अर्थात् जंबूद्वीप है उसके चारों तरफ लवण समुद्र है । वह द्वीप आठ दिशाओंके स्वामी अहेत आदि आठ पदोंसे शोभायमान है। उसके मध्यभाग (बीच ) में सुमेरु पर्वत है वह बहुत कूटोंसे शोभायमान है। और उसके चारों तरफ एकके ऊपर एक ज्योतिश्चक्रको परिक्रमा देनेसे बहुत रमणीक. मालूम होता है। ऐसे सुमेरु पर्वतके ऊपर सकारांत वीज (ही) को विराजमान करके उसमें बैठे हुए घाति कर्मरूप अंजन रहित अर्हत भगवानको ललाट ( मस्तक ) में स्थापित करके नमस्कार पूर्वक ध्यान करे ।१।२।२॥ अक्षयं निर्मलं शांत बहुलं जाड्यतोज्झितं । निरीहं निरहंकारं सारं सारतरं धनं ॥४॥ अनुद्धतं शुभं स्फीतं सात्विक राजसं मतं । तामसं विरसं बुद्धं तेजसं शर्वरीसमं ।।५।। साकारं च निराकारं सरसं विरसं परं । परापरं परातीतं परं परपरापरं ॥६॥ सकलं निष्कलं तुष्टं निर्भूतं भ्रांतिवर्जितं । निरंजनं निराकांक्ष निर्लेप वीतसंशयं ॥७॥ ब्रह्माणमीश्वरं बुद्धं शुद्ध सिद्धमभंगुरं । ज्योतीरूपं महादेवं लोकालोकप्रकाशकं ॥ ८॥ कुलकं १७ है , अर्थ-अब अर्हतके विंबके ध्यानका स्वरूप बतलाते हैं कि अर्हत भगवानका बिंब, अक्षय अर्थात् जन्ममरणरूप नाश रहित है, कर्म रूपी .मलसे रहित है शांत मुद्रावाला है, विस्तार वाला अज्ञानता रहित है इच्छा रहित अहंकार रहित है श्रेष्ठ है अत्यंत श्रेष्ठ है सघन है मदसे ( उद्धतपनेसे ) रहित है शुभ है स्वच्छ है शांतिगुण होनेसे सात्त्विक है तीन लोकका मालिकपना होनेसे राजसगुण वाला है आठकर्मोंके नाश करनेके लिये तामस गुणयुक्त है शृंगार वगैरह रसोंसे रहित है ज्ञानवान है तैजस है पूनमकी चांदनी रातके समान आनंद- कारी है । अहंतकी अपेक्षा शरीर सहित होनेसे साकार है । सिद्धकी अपेक्षा निराकार ( आकार रहित ) है ज्ञानरससे भरा हुआ है लेकिन रसादिविषयसे रहित है। उत्कृष्ट है क्रमसे उत्कृ- ष्टसे भी उत्कृष्ट है। सकल अर्थात् अर्हत अपेक्षा शरीर सहित है सिद्धोंकी अपेक्षा निष्कल-शरीर रहित है संतोषको उपजानेवाला है भ्रमण रहित है कर्मीजनसे जुदा है इच्छासे अलग है कर्मलेप रहित है संशय -रहित है सब भव्यजीवोंको हितकी शिक्षा देनेसे ईश्वर है ब्रह्मरूप है बुद्ध रूप है अठारह दोषोंके न होनेसे शुद्ध है. कृतकृत्य है आवागमन संसारमें न होनेसे क्षणभंगुरतासे रहित है। देवोंसे पूजनीक होनेसे महादेव है तीन लोक और अलोकको अपने ज्ञानसे प्रकाशनेवाला है । ऐसे स्वरूपका ध्यान करना चाहिये ॥ अहंदाख्यः सवर्णातः सरेफो बिंदुमंडितः ।। तुर्यस्वरसमायुक्तो बहुध्यानादिमालितः ॥९॥ एकवर्ण द्विवर्णं च त्रिवर्ण तुर्यवर्णकं । पंचवर्ण महावर्ण सपरं च परापरं ॥१०॥ युग्मं अर्थ-अर्हतका वाचक सवर्णात अर्थात् हकार है वह रेफ और "बंदुसे शोभायमान तथा चौथे ईकार स्वरसे युक्त है । जो मिलकर ह्रीं १८ . बीजवर्ण है वह ब्यान करने योग्य है । वह बीज अक्षर एक ( सफेद ) रंगवाला है दो (श्याम ) रंगवाला हैं तीन (लाल) वर्णवाला है। चार (नीला ) वर्णवाला है और पांचवां (पीला ) वर्णवाला भी है। और वह सपर भी अर्थात् हकार भी अत्यंत उत्कृष्ट है ।९।१०॥ अस्मिन् वीजे स्थिताः सर्वे ऋषभाद्या जिनोचमाः। वणेनिजैनिजैर्युक्ता ध्यातव्यास्तत्र संगताः ॥ ११ ॥ अर्थ-इस ही वीजाक्षरमें सम्पूर्ण चौबीसों ऋषभादितीर्थकर भग- वान विराजमान हैं उनका अपने २ वर्णोसे सहित ध्यान करना चाहिये ॥ ११॥ आगे ही के पांचवर्ण (रंग) लिखते हैं;- नादचंद्रसमाकारो विदुर्नीलसमप्रभः । कलारुणसमा सांतः स्वर्णाभः सर्वतोमुखः ॥ १२ ॥ शिरःसंलीन ईकारो विनीलो वर्णतः स्मृतः । वर्णानुसारिसलीनं तीर्थकृन्मंडलं नमः ॥ १३ ॥ युग्म अर्थ-ही वीजाक्षरकी नादकला आधे चंद्रमाके आकार है वह सफेद रंग वाली है, बिंदु काले रंगवाली है, मस्तकलप कला ( भाग) लाल रंगकी प्रभावाली है, सांत यानी हकार चारों तरफसे सोनेके समान पीले रंगवाला है और मायेमें मिला हुआ ईकार नीले वर्णका है । उस हीनें अपने २ रंगके अनुसार तीर्थकर समूहका स्थापन किया गया है उसको नमस्कार है ॥ १२॥ १३॥ अब इन पांचों भागोंमें तीर्थंकरोंको रंगके अनुसार स्थापन करनेकी विधि बतलाते हैं;- चंद्रप्रभपुष्पदंतौ नादस्थितिसमाश्रितो । बिंदुमध्यगतौ नेमिसुव्रतो जिनसत्तमौ ॥ १४ ॥ पद्मप्रभवासुपूज्यौ कलापदमधिश्रितो । शिर ईस्थितिसंलीनौ पार्श्वपाखौँ जिनोत्तमौ ॥ १५ ॥ 4 १९ . शेषास्तीर्थकराः सर्वे रहस्थाने नियोजिताः । मायावीजाक्षरं प्राप्ताश्चतुर्विंशतिरहतां ॥१६॥ गतरागद्वेषमोहाःसर्वपापविवर्जिताः । सर्वदा सर्वलोकेषु ते भवंतु जिनोत्तमाः॥१७॥ कलापर्क अर्थ-चंद्रप्रभ पुष्पदंत-ये दो तीर्थकर अर्धचंद्राकार नादकलामें स्थापन करने, बिंदीके मध्यमें नेमिनाथ मुनिसुव्रतनाथ-इन दोनों जिनेन्द्रदेवोंको, पद्मप्रभवासुपूज्य-इन दोनोंको कलाके स्थान मस्तकमें, मस्तकमें मिली हुई ईकारमें सुपार्श्व और पार्श्वनाथ-इन दोनोंको . स्थापन करे और बाकीके सोलह तीर्थंकरोंको रकार हकार-इन व- गोंके मध्यमें लिखे । इस प्रकार चौवीसों तीर्थकर मायाबीज (ही) स्थित हैं। वो जिनेन्द्र देव रागद्वेष मोह-इन तीनोंसे रहित हैं सब पापकर्मोंसे रहित हैं । ऐसे जिनेश्वर देव तीन काल और तीन लोकमें दर्शनपथको प्राप्त होवें ।१४।१५।१६/१७॥ अब सादिके भयकी रक्षाके मंत्र श्लोक कहते हैं- देवदेवस्य यच्चक्रं तस्य चक्रस्य या विभा। तयाच्छादितसर्वांगं मां मा हिंसंतु पनगाः ॥१८॥ अर्थ-देवोंके देव श्रीजिनेन्द्रदेवरूपी तीर्थकरोंके समूहकी प्रभासे ढके हुए मेरे सब शरीरको सर्प जातिके जीव पीड़ा मत दो। यह सर्पके भय दूर करनेका श्लोक है इसी तरह आगे भी भयरक्षाके श्लोक कहे जाते हैं ॥ १८॥ देवदेवस्य यच्चकं तस्य चक्रस्य या विभा । तयाच्छादितसर्वांगं मां मा हिंसतु नागिनी ॥ १९ ॥ इसका अर्थ पहलेके समान है परन्तु चौथाई चरणमें सर्पकी जगह नागिनी ( सर्पिणी ) का अर्थ कर लेना । इसी तरह आगे भी रक्षा .
२० देवदेव०. श्लोकोंमें पूर्वकथित अर्थ जानना । केवल नाममात्र बदले जायंगे | यह नागिनीसे रक्षा करनेका श्लोक है ॥ १९ ॥ देवदेवस्य यच्चक्रं तस्य चक्रस्य या विभा । तयाच्छादितसर्वांगं मां मा हिंसंतु गोनसाः ॥२०॥ यह गोनस (गोह ) से रक्षा करनेका श्लोक है॥ २० ॥ देवदेव०......वृश्चिकाः ॥ २१ ॥ यह विच्छूका है । देवदेव०......काकिनी ॥ २२ ॥ यह कांकका है। देवदेव०......डाकिनी ॥ २३ ॥ यह डाकिनीका है। देवदेव०......साकिनी ॥ २४ ॥ यह साकिनीका है। ......राकिनी ॥ २५ ॥ यह राकिनीका है । देवदेव०......लाकिनी ॥ २६ ॥ यह लाकिनीका है । देवदेव०......शाकिनी ॥ २७ ॥ यह शाकिनीका है । देवदेव०......हाकिनी ॥ २८॥ यह हाकिनीका है। देवदेव राक्षसाः ॥ २९ ॥ यह राक्षसका है । व्यंतराः ॥ ३० ॥ यह व्यंतरदेवोंका है। देवदेव० भेकसाः ॥ ३१ ॥ यह भेकसका है। देवदेव०......ते ग्रहाः ॥ ३२ ॥ नव ग्रहोंका है । देवदेव०. ......तस्कराः ॥ ३३ ॥ चोरोंका है। देवदेव० वह्नयः ॥ ३४ ॥ अमिका है। देवदेव० शृंगिणः ॥ ३५ ॥ सींगवालेजीवोंका है। देवदेव० दष्ट्रिणः ॥ ३६ ॥ बड़ी २ डाढवालोंका है। देवदेव०......रेलपाः ॥ ३७ ॥ रेलपजीवोंका है। देवदेव०......पक्षिणः ॥ ३८ ॥ पंखवालोंका है। देवदेव० मुद्गलाः ॥ ३९ ॥ मुगल (र्ग) दैत्यका है। देवदेव०..
देवदेव०......जुभकाः ॥ ४० ॥ ज़ुभकदेवका है । देवदेव० ......तोयदाः ॥ ४१॥ जलस्थानका है । देवदेव०......सिंहकाः ॥ ४२ ॥ नाहरका है । देवदेव० शूकराः ॥ ४३ ॥ सूअरका है। 'देवदेव०......चित्रकाः ॥ ४४ ॥ सीतलाका है । देवदेव०......हस्तिनः ॥ ४५ ॥ हाथीका है । देवदेव०......भूमिपाः ।। ४६ ॥ राजाका है । देवदेव०... शत्रवः ॥ ४७ ॥ दुश्मनका है। देवदेव०........ग्रामिणः ॥ ४८ ॥ खेतकी रक्षावालेका है। देवदेव०........दुर्जनाः ॥ ४९ ॥ दुष्टका है । देवदेव० .....व्याधयः ॥ ५० ॥ रोगका है। श्रीगौतमस्य या मुद्रा तस्या या भुवि लब्धयः ताभिरभ्यधिकं ज्योतिरहः सर्वनिधीश्वरः ॥५१॥ अर्थ-श्रीगौतमस्वामी गणधर देवका जो स्वरूप उसकी लब्धि (ज्योति ) पृथ्वीपर व्याप रही है उस ज्योतिसे भी अधिक :ज्योति (प्रकाश ) अरहंत भगवानकी है वह भगवान सब विद्याओंका खजाना है ।। ५१ ॥ पातालवासिनो देवा देवा भूपीठवासिनः। स्वःस्वर्गवासिनो देवाः सर्वे रक्षतु मामितः ॥५२॥ अर्थ-पाताल निवासी भवनवासीदेव, व्यंतरदेव, कल्पवासी दोनों तरहके देव सभी मेरी रक्षा करो ॥ ५२ ।। येऽवधिलब्धयो ये तु परमावधिलब्धयः । ते सर्वे मुनयो दिव्या मां संरक्षतु सर्वतः ॥५३ ।। .
२२ अर्थ-जो अवधिज्ञानकी लब्धिवाले और जो परमावधि ज्ञानकी सिद्धिवाले १२ वें गुणस्थानवर्ती प्रकाशमान मुनीश्वर वे मेरी सब तर- फसे रक्षाकरो ॥ ५३ ॥ भावनेन्द्र व्यंतरेंद्र ज्योतिष्केंद्र कल्पेन्द्रेभ्यो नमः । श्रुतावधि देशा- वधि परमावधि सर्वावधि बुद्धिऋद्धिप्राप्त सर्वोषधिप्राप्तानंतवलर्द्धिप्राप्त तप्तर्द्धिप्राप्त रसाईप्राप्त विक्रियद्धिप्राप्त क्षेत्रर्धिप्राप्ताक्षीणमहानसर्धिप्राप्तेभ्यो. नमः । भावार्थ-भवनवासी आदिक १६ पदोंको नमस्कार है जो कि. यंत्रके सोलह कोठोंमें ह। ॐ श्रीहीश्चधृतिर्लक्ष्मी गौरी चंडी सरस्वती । जया वा विजया क्लिन्नाजिता नित्या मदद्रवा ॥ ५४॥ कामांगा कामवाणा च सानंदा नंदमालिनी । माया मायाविनी रौद्री कला काली कलिप्रिया ॥ ५५ ॥ एताः सर्वा महादेव्यो वर्तते या जगत्रये । मम सर्वाः प्रयच्छंतु कांति लक्ष्मी धृति मतिं ॥५६॥ भावार्थ-श्री ही वगैरह चौवीस जिनशासनकी रक्षा करनेवाली देवियां जो तीन लोकमें वर्तमान हैं वे सब महादेवियां मुझको कांति लक्ष्मी धैर्य और बुद्धिको देवें ॥५४।५५/५६॥ दुर्जना भूतवेतालाः पिशाचा मुद्गलास्तथा । ते सर्वे उपशाम्यंतु देवदेवप्रभावतः ।। ५७ ॥ अर्थ-दुष्टजन, भूत, वैताल, पिशाच और मुर्गदैत्य-ये सब मिथ्याती रौद्र परिणामी जीवं श्रीजिनेन्द्रदेवके प्रभावसे शांत होवें ॥५७।। दिव्यो गोप्यः सुदुष्प्राप्यः श्रीऋषिमंडलस्तवः । भाषितस्तीर्थनाथेन जगन्नाणकृतोऽनघः ॥ ५८ ॥ - २३ अर्थ-ये ऋषिमंडलस्तोत्र बहुत तेज स्वरूप है, हरएकंको दिख-- लाने योग्य नहीं है अर्थात् श्रद्धानी ही पात्र हो सकता है। क्योंकि गुप्त रखा जावे वही मंत्रका लक्षण है । इसका अभिप्राय कठिनतासे मालूम पड़ता है, जगतकी रक्षा करनेवाला है और निर्दोष है। श्रीमहावीर तीर्थकर देवने कहा है ॥ ५८॥ यंत्रमंत्रका फल। रणे राजकुले वह्नौ जले दुर्गे गजे हरौ । श्मशाने विपिने घोरे स्मृतो रक्षति मानवं ।। ५९ ॥ अर्थ-युद्धमें, राजदरबारमें, अग्निसे, जलसे, किलेमें, हाथीसे, सिंहसे मसानभूमीमें, और निर्जन वनमें यह मंत्र स्मरण ( याद) किया जाने.. पर मनुष्यकी रक्षा करता है ॥ ५९॥ राज्यभ्रष्टा निजं राज्यं पदभ्रष्टा निजं पदं । लक्ष्मीभ्रष्टा निजां लक्ष्मी प्राप्नुवंति न संशयः ॥६०॥ अर्थ-राज्यसे छूटे हुए अपने राज्यको, मंत्री वगैरह पदसे रहित हुए अपने पदको, लक्ष्मी (धन) से रहित हुए अपने धनको पाते हैं। इसमें कुछ संदेह (शक) नहीं करना ॥ ६० ॥ भार्यार्थी लभते भार्या पुत्रार्थी लभते सुतं । धनार्थी लभते वित्तं नरः स्मरणमात्रतः ॥६१॥ अर्थ-इस स्तोत्र वगैरहके स्मरणके ही करनेसे स्त्रीके चाहनेवालेको स्त्री, पुत्रके इच्छकको पुत्र और धनकी इच्छावाले मनुष्यको धनी प्राप्ति होती है ॥६१॥ स्वर्णे रूप्येऽथवा कांस्ये लिखित्वा यस्तु पूजयेत् । तस्यैवेष्टमहासिद्धिगैहे वसति शाश्वती ॥ २ ॥ , .
. . अर्थ-इस यंत्रको सोने चांदी व कांसे या तांबेके पत्रपर लिखकर 'जे तो उसके घरमें हमेशा वांछित अर्थकी महान सिद्धि रहती है । अर्थात् ये मंत्र चिंतामणि रत्न है ॥ ६२॥ भूर्जपत्रे लिखित्वेदं गलके मूर्ध्नि वा भुजे । धारितः सर्वदा दिव्यं सर्वभीतिविनाशनं ।। ६३ ।। अर्थ-इस दिव्य यंत्रको भोजपत्र नामके पत्तेपर लिखकर ताबीजमें . 'भरकर गलेमें या मस्तकमें या बांहमें पहरलेवे तो हमेशा सब वाधा- ओंसे रहित हो जाता है ॥ ६३ ॥ भूतैः प्रेतैहयक्षः पिशाचैर्मुद्गलैस्तथा । वातपित्तकफोद्रेकर्मुच्यते नात्र संशयः ॥ ६४ ॥ अर्थ-भूत प्रेत नवग्रह यक्ष पिशाच मुगलदैत्य और वात पित्त कफ आदि रोगोंके उपद्रवोंसे छूट जाता है । इसमें संशय नहीं सम- झना चाहिये ।। ६४ ॥ भूर्भुवःस्वस्त्रयीपीठवर्तिनः शाश्वता जिनाः । तैः स्तुतैर्वेदितेप्टैर्यत्फलं तत्फलं स्मृतेः ॥ १५ ॥ अर्थ-अधोलोक मध्यलोक जर्घलोकवर्ती अकृत्रिम जिनचैत्या- लय हैं उनके स्तवन, वंदना और दर्शन करनेसे जो फल मिलता है उतना ही फल इस स्तोत्रके स्मरण करनेसे प्राप्त होता है। यह अंतिम ‘फल है ।। ६५॥ एतद्गोप्यं महास्तोत्रं न देयं यस्य कस्यचित् । मिथ्यात्ववासिनो देये बालहत्या पदे पदे ॥६६॥ अर्थ-यह महान स्तोत्र छिपाके रखना चाहिये हर किसीको नहीं देना, योग्य पात्रको ही बतलाना चाहिये । मिथ्यातीको देनेसे पद पद- 'पर वालहत्याके समान पाप होता है ।। ६६ ॥ ,
२५
मंत्रकी विधि।
आचाम्लादितपः कृत्वा पूजयित्वा जिनावलि ।
अष्टसाहसिको जाप्यः कार्यस्तत्सिद्धिहेतवे ॥ ६७ ॥
अर्थ-आचाम्ल (आंवल ) आदि तप करके चौवीस जिन भग-.
वानकी पूजा करके आठ हजार जाप इष्टकार्यकी सिद्धिके लिये करना
चाहिये । भावार्थ-जमीनपर सोना, ब्रह्मचर्य, एक दफे दिनमें भोजन
करना । जिसमें शक्ति हो तो मांडसहित चांवलके भातको केवल
खाना और सब रसोंका त्याग । ऐसी क्रियाको आचाम्ल तप कहते
हैं। यदि शक्ति कम हो तो निर्विकृति तप ' अर्थात् एकबार शुद्ध
भोजन और दूध, दही, घी, तेल, मिठाई, नमक-इन छह रसोंमेंसे
किसी एकका त्याग करना, जिससे विकार आलस्य न हो ऐसा भोजन'
करना चाहिये इन दोनोंमेंसे इच्छित कोई एक तप करे जब तक कि
; ८००० आठ हजार जाप पूरे न हों। प्रति दिन सबेरेके समय सूर्यसे
चार घड़ी पहले उठकर शौचादि क्रिया करके मन वचन कायको स्थिर
कर सामने यंत्र रखके पूजन व जप करना चाहिये । सौ दानेकी माला
बनवाकर शुद्ध कपड़े पहनके शक्तिके माफिक पांच दफे फेरनेसे
पांचसौ या दस दफे फेरनेसे एक हजार जाप हो जाते हैं । इस लिये
जाप करने वालेको आठ दिन या सोलह दिन लगेंगे। उतने दिनों
तक क्रोध वगैरह कषायोंको बिलकुल न उत्पन्न होने देवे । श्रद्धान
। रखके शुद्ध मन वचन कायसे करनेपर मन वांछित कार्यकी सिद्धि
अवश्य होती है लेकिन विधिमें कमी न होवे ॥ ६७ ॥ मंत्रकी सब विधि
अंतमें लिखी है।
शतमष्टोत्तरं प्रातर्ये पठंति दिने दिने ।
तेषां न व्याधयो.देहे प्रभवंति च संपदः ॥ ६८॥
. २६ . . अर्थ-जो भव्य जीव शुद्धयोगले प्रतिदिनं प्रातःकाल उठकर एकसौ आठवारकी एक माला फेरते हैं और स्तोत्रका पाठ पढ़ते हैं उनके शरीरमें रोग प्रगट नहीं होते बल्कि संपदायें उनके घरमें प्रगट होती हैं ।। ६८ ॥ इस प्रकार लौकिक फट कहा। अब असली पारमार्थिक फल कहते हैं- अष्टमासावधिं यावत् प्रातः प्रातस्तु यः पठेन् । स्तोत्रमेतन्महातेजस्वहदिवं स पश्यति ।। ६९॥ . दृष्टे सत्यार्हते विंबे भवे सप्तमके ध्रुवं । पदं प्राप्नोति विश्रस्तं परमानंदसंपदा ।। ७० ॥ युग्मं । अर्थ-मन वचन कायको शुद्ध करके स्थिर होकर बरे हर रोज पहली कही हुई विधिसे पाठ करता हुआ आठवें महीने में अहंत भग- वानके विवका दर्शन अपने ललाटके ऊपर कर लेता है। और अहंत प्रभुकी छविके दर्शन होनेसे सातवें भव (जन्म) में निश्चयते परम अतींद्रिय स्वाधीन आनंदका स्थान ऐसे मोक्ष पदको पाता है ॥ ६९/७० ॥ इति श्री ऋपिमंडलस्तवनं (इस प्रकार श्री ऋपिमंडल स्तोत्र समाप्त हुआ) एतत् पठित्वा यंत्रोपरि पुष्याजालिं क्षिपेत् (यह स्तोत्र पढकर यंत्रके ऊपर पुष्पांजलि बखेरे)। अथ चतुर्विंशतितीर्थंकरपूजा (अब यंत्रके कोटेमें रहनेवाले -चौवीस तीर्थंकरोंकी पूजा कहते हैं)। ये जित्वा निजकर्मकर्कशरिपून कैवल्यमाभेजिरे दिव्येन ध्वनिनावबोध्य निखिलं चंक्रम्यमाणं जगत् । प्राप्ता निर्वृतिमक्षयामतितरामंतातिगामादिगां यक्ष्ये तान् वृपभादिकान् जिनवरान् वीरावसानानह ।।
२७ ॐ ह्रीं ऋषभादिवर्धमानांतास्तीर्थकरपरमदेवा अत्रावतरतावतरत संवौषट् ॥ अनेन कर्णिकामध्ये पुष्पांजलिं प्रयुज्यावाहयेत् । आह्वाननं ।। ( इस मंत्रसे यंत्रकी कर्णिकामें पुष्प क्षेपकर सब तीर्थकरोंका आह्वा- नन (आदरसे बुलावे ) करे। इस प्रकार आह्वानन हुआ । ॐ ह्रीं ऋषभादिवर्धमानांतास्तीर्थंकरपरमदेवा अत्र तिष्ठत २ ठः ठः ॥ अनेन कर्णिकामध्ये पुष्पांजलिं प्रयुज्य प्रतिष्ठापयेत् । स्थापनं । ( इस मंत्रसे कर्णिकामें पुष्पोंको क्षेपण करके चौवीसोंको स्थापे ) यह स्थापना हुई। ॐ ह्रीं ऋषभादिवर्धमानांतास्तीर्थकरपरमदेवा अत्र मम सन्निहिता भवत २ वषट् । अनेन कर्णिकामध्ये पुष्पांजलिं प्रयुज्य संनिधापयेत् । संनिधापनं ( इस मंत्रसे कर्णिकाके बीचमें पुष्प क्षेपकर अपने निकट करे ) इसको संनिधान कहते हैं । अथ पूजा ( अब अष्टद्रव्यादिसे पूजाकी विधि कहते हैं )। कर्पूरपंकजपरागसुगंधशीतै- राकाशशांकविमलैः सलिलैजलौघैः । सन्मित्रतामुपगतैर्मधुरैर्लघिष्टै- दिशप्रमजिनांघ्रियुगं महामि ॥१॥ ॐ ह्रीं ऋषभाजित-संभवाभिनंदन-सुमति-पद्मप्रभसुपार्श्व-चंद्रप्र- भपुष्पदंतशीतल-श्रेयांस-वासुपूज्यविमलानंत-धर्मशांतिकुंथु-अरमल्लि- मुनिसुव्रत नमिनेमि-पार्श्ववर्धमानेभ्यस्तीर्थकरपरमदेवेभ्यो जलं निर्वपामि इति स्वाहा । जलं । एवं गंधादिष्वपि योज्यं (जैसे जल चढानेमें ॐ ही आदि कहा गया है वैसे ही चंदन वगैरहमें समझ लेना)। काश्मीरपूरघनसारगतोद्यभाव- बांद्यांतरंगपरितापहरैः पवित्रैः । श्रीचंदनोत्कटरसैःसुरसै सुभक्या द्विादशप्रमजिनांघ्रि० २ .
૨૮ - ॐ हीं ऋपभाजितेत्यादि....गंध निर्वपामीति स्वाहा । माधुर्यगंधनिवहान्वितदिव्यदेहः कुंदेन्दुसागरकफोज्वलचारुशोमः। शाल्यक्षतैःसुभगपात्रगतैरखंडैर्द्विादशप्रमजिनांघि० ॥३॥ ॐ ह्रीं पभादि....अक्षतं निर्वपामीति स्वाहा । मंदारकुन्दकमलान्वितपारिजात- जातीकदंबभसलातिथिसत्प्रसूनैः । गंधागतभ्रमरजातरवप्रशस्तैर्द्विादशप्रमजिनांघ्रिः ॥४॥ ॐ ह्री....पुष्पं निर्वपामीति स्वाहा । नानारसर्जिनवरैरिव चारुरूप्यैः श्रीकामदेवनिवहरिव भक्ष्यजातैः । सव्यंजनैःस्वरकरैरिव लक्षणोद्विादशप्रमजिनांघ्रि० ॥५॥ ॐ ह्रीं....चरुं निर्वपामीति स्वाहा । दीपनजैरमलकीलकलापसारैर्निर्धूमतामुपगतैःसरलंज्वलद्भिः । पीतद्युतिप्रचयनिर्जितजातरूपैःद्विादशप्रमजिनांघ्रि०॥६॥ ॐ ह्रीं....दीपं निर्वपामीति स्वाहा । कृष्णागुरुप्रमुखसारसुगंधद्रव्यप्रोद्भूतमूर्तिभिरलं वरधूपजालैः । धूमव्रजप्रमुदितादितिनंवनौषैः द्विादशप्रमजिनांघ्रि० ॥७॥ ॐ ह्री....धूपं निर्वपामीति स्वाहा । नारंगपूगकदलीफलनालिकेरसन्मातुलिंगकरकप्रमुखैःफलौघैः। शाखासुपाक्यमधिगम्यविरक्तचितैःद्विादशप्रमजिनांघि० ८ ॐ ह्रीं....फलं निर्वपामीति स्वाहा । जलगंधाक्षतैः पुष्पैः चरुभिदीपधूपकैः । फलैर विधायाशु श्रीजिनेभ्यो देदे मुदा ।।९।।
२९ ॐ ह्री....अर्धे निर्वपामीति स्वाहा । अथ प्रत्येक पूजा (अब हरएककी जुदी जुदी पूजा कहते हैं)। आनंदमेदुरशरीरमनंतबोधं गंभीरनादविहितांबुधरावबोधं । • चाये सुनामिजजिनाद्भुतनाममेघ धर्मोपदेशजलजीवकृतानुरोध ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीऋषभतीर्थकरपरमदेवाय जलादि निर्वपामीति स्वाहा । ( एवं सर्वत्र गंधादिष्वपि योज्यम् )। संसारसागरसमुत्तरणैकसेतुं ध्यानामितापपरितापितमीनकेतुं । सपूंजयेयमजितं जितरागशद्वं निर्वाणमंतगतसीम सुशर्म गंतुं २ ॐ हीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीअजिततीर्थकरपरमदेवाय ज० । ध्यानानलप्रसरदग्धविधिद्रुकंदं श्रीसंभवं गतभवं नितराममंदं। देवावतंसविलसंतपदारविंद सेवेय सप्तवरकेतुमनन्तनंदं ॥३॥ ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीसंभवतीर्थकरपरमदेवाय ज० । पीयूपलेहनिवहोपगताभिषेकं नि सिताखिलशरीरगतातिरेक संपूजयेयमभिनंदनदेवमेकं कारुण्यवारिविहिताखिलजीवसेकं ॐ ही जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीअभिनंदनतीर्थंकरपरमदेवाय । कोकांकमानसजिताखिलपुंडरीकं पादावलग्नसुरसंघविलीनपंक अन्वर्थनामसहितं सुमतिं निरेकं वंदेयमानसमनोहरभव्यलोकं ५ ॐ ह्री जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीसुमतितीर्थकरपरमदेवाय ज० । .. 'शोभाविशेपनिहतोद्धतवादिमानं सत्पुंडरीकवरलक्षणशोभमानं पद्माभमत्र वरदं कृततत्त्वमानं चंदेय चारुमुनिमानसलोकमानं ६ ॐ हीं जगदापविनाशनसमर्याय श्रीपत्नप्रभतीर्थकरपरमदेवाय ज० । सर्वोत्कभन्यजनजातकृतोद्यभावं निःशेषकर्मगणनाशवरेण्यभावं ।
३०
सर्वावग्रोधपरिछिन्नसमस्तभावं
सेवे सुपार्श्वमिह नाथमनंगभावं ॥ ७ ॥
ॐ ही जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीसुपार्श्वतीर्थकरपरमदेवाय ज०॥
चंद्रांकमिंदुविमलंजिनमर्चयामिकारुण्यवारिधितरंगितमासजंतं
चंद्रं विधूतनिखिलाघमहीशसेव्यं
साम्यप्ररूढमहिमांचितचारुरूपं ॥८॥
ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीचंद्रप्रभतीर्थकरपरमदेवाय ज० ।
श्रीपुष्पदंतजिनमानतपुष्पदंतं ध्वस्तांतरंगरिपुजातमनंगनष्टं ।
निःशेषसंगरहितं सहितं गुणौषैः
संपूजयामि यतिनाथमनंतबोध ॥९॥
ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीपुष्पदंततीर्थंकरपरमदेवाय ज० ।
कर्पूरचंदनहिमांशुनिभप्रवाह संसारदावशमनं गमनं विमुक्तेः।
कारुण्यवारिधिमरिंदममूढमुक्ति
श्रीशीतलेशममिनौमि नतामरेश ।। १० ।।
ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीशीतलतीर्थकरपरमदेवाय ज० ।
पुण्यानुबंधवरभूतिवृतं भदंतं संत सतांपतिमनंतगुणं निरंतं ।
श्रेयांसमत्र निहताखिलकर्मबंधं
संपूजयामि विहिताखिलजीवबोध ॥ ११ ॥
ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीश्रेयांसतीर्थकरपरमदेवाय ज० ।
निःशेषबोधकलितं कलितं यतींद्वैः
कल्याणसंततिविधानसमर्थपुण्यं ।
दांतं विवृद्धकरुणारसमर्चयामि
श्रीवासुपूज्यमधिगम्य वरप्रसत्तिं ॥ १२ ॥
ॐ ही जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीवासुपूज्यतीर्थकरपरमदेवाय ज०। यापश्यतिस्मनितरांभुवनंसमस्तं संपूजयामिविमलंतमहंशरण्य नानाविधं प्रचुरजंतुभृतं गतांतं. स्वाभाविकागतजनुस्सहितं सुभक्त्या ॥ १३ ॥ ॐ हीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीविमलतीर्थंकरपरमदेवाय ज० । अंतातिगं विमलकेवलबोधरूपं संजातचारुपदमीशमनंतसंज्ञं । संपूजयामि च नमामि तथा स्मरामि देवेन्द्रनागपतिसेवितपादपन ॥ १४ ॥ ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीअनंततीर्थकरपरमदेवाय ज० । धर्मजिनेन्द्रमभिनौमिनतामरेन्द्रभव्याजखंडहरिदश्वमनेकमेकं 'धर्मोपदेशविधिपुष्टसमस्तलोकंसर्वावबोधनयुतं जितमोहतंद्रं १५ ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीधर्मतीर्थकरपरमदेवाय ज० । शांतिं जिनं स्वपरशांतिविधानदक्षं संक्षिप्तमन्मथमनोरथमेकलक्ष्यं । घातिक्षयस्फुरदनल्पविवोधरूपं संपूयामि निजकांतिजितार्यमाणं ॥ १६ ॥ ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीशांतितीर्थकरपरमदेवाय ज० । संभावयामि जिनदेवमनंतवीर्य प्रोद्भूतनिर्मल विशालसुकीर्तिमूर्ति । कुंथ्वादिजीवसदयं सदयं महांतं. कुंथु गुणौषममरेशनुतं भदंतं ॥ १७॥ ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीकुंथुतीर्थकरपरमदेवाय जलादि। .
३२ पखंडभूमिजयलब्धवरिष्ठकीर्ति संसारभोगगतरागनिरस्तमूर्ति । संपूजयेयमरनाथमनल्पवोध सद्भव्यचातकघनाघनसंनिभं तं ॥ १८॥ ॐ हीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीअरतीर्थकरपरमदेवाय ज० । श्रीमल्लिनाथमनिशंवरमर्चयामि पादद्वयानतनरेन्द्रसुरेन्द्रजातं। क्रोधादिमध्यगतवैरिगणप्ररुष्ट साम्यप्ररूढमनसं सुगिरं निरीशं ॥ १९ ॥ ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीमलितीर्थंकरपरमदेवाय ज० । संमानयामि मुनिसुव्रतनाथमेकं संसारपातनसमर्थवलप्रशक्तं नानामुनींद्रगणसंस्तुतपादयुग्मं संप्राप्तचारुनिखिलर्द्धिमनंतसौख्यं ॥ २० ॥. ॐ ह्री जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीमुनिसुव्रततीर्थकरपरमदेवाय ज०। वंदामहे नमिजिनं गतरागदोपं पादाग्रघृष्टनिजभालसुरासुराँघं बाह्यांतरंगतपसा चितकर्मदग्धं सत्सौख्यसागरनिमग्नमनंतदृष्टिं ॥ २१ ॥ ॐ हीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीनेमितीर्थकरपरमदेवाय जलादि०। श्रीनेमिनाथमनिशं नितरां महामि सीरायुधानुगतकृष्णनतांघ्रियुग्मं । निःशेषराजिमतिसंगगतान्तरंग कंजांकशोभितमनंगविनष्टभावं ॥ २२ ॥.. ॐ हीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीनेमितीर्थकरपरमदेवाय जला० . . - ३३ क्रोधोद्धतासुरविशेषकृतोपसगै- रक्षोभ्यमानसमहीशकृतानुरोधं । श्रीपार्श्वनाथमिह नष्टसमस्तपंक संपूजयामि वरवांछितदानदक्षं ॥२३॥ ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीपार्श्वनाथतीर्थकरपरमदेवाय जा सिद्धार्थभूपतिनिशांतविशिष्टभासि श्रीकुंडलाख्यपुरि जन्म ग्रहीतवान्यः । संपूजयामि जिननाथमनारत तं श्रीवर्धमानमिह वांछितलब्धयेहं ॥२४॥ ॐ ह्रीं जगदापविनाशनसमर्थाय श्रीवर्धमानतीर्थकरपरमदेवाय ज० । चतुर्विंशतितीर्थेशाः पूर्णा प्रापितास्तरां । शांति श्रियं च कल्याणं कुर्वतु जिनभाजिनां ॥ पूर्णार्धे । इति चतुर्विंशतितीर्थकरपूजा ( इस तरह चौबीस तीर्थंकरोंकी पूजा समाप्त हुई)। अथाष्टबीजाक्षरपूजा ( अब आठ वीजाक्षरोंकी पूजा कहते हैं)। हभमरघझसखाः पिंडवर्णादिसंयुताः। अत्रावतरत तिष्ठत भवत संनिहितास्तथा ॥१॥ आव्हानादिपुरस्सरप्रत्येकपूजाप्रतिज्ञानाय पद्मपत्रेषु पुष्पांजलिं क्षिपेत् (उस यंत्रपर आव्हाननादि कह कर पुष्पोंको क्षेपे )। स्ववर्गोपगतं चाये हं पिंडाक्षरसंयुतं । सामि सबिंदु सकलं पष्ठस्वरसमन्वितं ॥२॥ ॐ ह्रीं शाकिनीग्रहभूतवेताल-पिशाचादिकोच्चाटननाशनादिसम- र्थाय अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ल ए ऐ ओ औ अं अः संयुताय इमलयूँ इति बीजवर्णाय जलादि निर्वपामीति स्वाहा । एवं गंवादिन- पि योज्यम् । स्ववर्गोपगतं चाये में पिंडाक्षरसंयुतं । साग्नि सविंदु सकलं षष्ठस्वरसमन्वितं ॥ ३ ॥ ॐ हीं शा....क ख ग घ ङ संयुताय भम्ल्यूँ इति वीजवर्णाय० ॥ स्ववर्गोपगतं चाये में पिंडाक्षरसंयुतं । सामि सविंदु सकलं षष्ठस्वरसमन्वितं ॥ ४ ॥ ॐ हीं शा....च छ ज झ ञ संयुताय म्यदल्यूँइति वीज० । स्ववर्गोपगतं चाये रे पिंडाक्षरसंयुतं । साग्नि सबिंदु सकलं पष्ठस्वरसमन्वितं ॥ ५ ॥ ॐ ह्रीं शा....ट ठ ड ढ ण संयुताय मठ्यूँ इति वीजवर्णाय० । स्ववर्योपगतं चाये घं पिंडाक्षरसंयुतं । सानि सविंदु सकलं षष्ठस्वरसमन्वितं ॥६॥ ॐ हीं शा....त थ द ध न संयुताय घम्दर् व्यूँ इति वीजवर्गाय० । स्ववर्गोपगतं चाये झं पिंडाक्षरसंयुतं । सामि सविंदु सकलं षष्ठस्वरसमन्वितं ॥७॥ ॐ हीं शा....प फ ब भ म संयुताय झुम्लयूँ इति बीज० । स्ववर्गोपगतं चाये सं पिंडाक्षरसंयुतं । सानि सविंदु संकलं षष्ठस्वरसमन्वितं ।। ८.॥ ॐ हीं शा....य र ल व संयुताय सम्लयूँ इति बीज० । स्ववर्गोपगतं चाये खं पिंडाक्षरसंयुतं । सानि सविंदु सकलं षष्ठस्वरसमन्वितं ॥९॥ ॐ हीं शा....श ष स ह संयुताय खम्लर न्यूँ इति बीज० ।
- ह भ म र घ झ'स खाः पिंडवणादिसंयुताः। । पूर्णा प्रापिताः संतु शांतये शर्मणेतरां ॥१०॥ ॐ ह्री....पूर्णार्धे । इष्टप्रार्थना (इच्छित वस्तुकी प्रार्थना )। ह भ म र घ श स खाः पिंडवर्णादिसंयुताः । जलाधैः पूजिताः संतु श्रियै वृद्धथै समृद्धये ॥११॥ इत्यष्टवीजाक्षरार्चनं (इसप्रकार आठ वीजाक्षरोंकी पूजा समाप्त हुई) अथ अहंदायर्चनं ( आगे अहंत वगैरहकी पूजा )। स्मरामि स्वगुणोपेतान जिनान् सिद्धान गुरूंविधा । तत्त्वज्ञानचर्याश्च द्विमेदान् मोक्षकारणान् ॥ १२ ॥ ॐ ह्रीं अर्हत्सिद्धाचार्योपाध्यायसर्वसाधुतत्वदृटिज्ञानचारित्राण्यत्रा- वतरतावतरत संवौषट् । अनेन पद्मपत्रेपु पुष्पांजलिं प्रयुज्यावाहयेत् । आव्हा- ननं । ॐ ह्रीं' अर्हत्सिद्धाचार्योपाध्यायसर्वसाधु तत्त्वदृष्टिज्ञानचारि- त्राण्यत्र तिष्टत तिष्ठत ठः ठः । अनेन पद्मपत्रेषु पुष्पांजलिं प्रयुज्य प्रतिष्ठा- पयेत् । स्थापनें । ॐ ह्रीं अर्हत्सिद्धाचार्योपाध्यायसर्वसाधु- ज्ञानचारित्राण्यत्रं मम सन्निहिता भवत भवत वषट् । अनेन पद्मपत्रेषु पुष्पांजलिं प्रयुज्य सन्निधापयेत् । सनिधापनं (इन मंत्रोंसे. पद्मपत्रपर आह्वानन स्थापन सन्निवीकरण करे उस समय पुष्प चढ़ावे) अथ पूजा (अब पूजा कहते हैं)। अर्हत्सिद्धगुरूंस्तत्वग्ज्ञानचरणानि च । तत्पदप्राप्तये सार्ध चाये सद्व्यभावतः ॥१॥ ॐ ह्रीं मोक्षसुखोपलंभबीजभूतेभ्योऽर्हत्सिद्धाचार्योपाध्याय-सर्वसाधु- तत्त्वदृष्टिज्ञानचारित्रेभ्यो, जलं निर्वपामीति स्वाहा । एवं गंधादिष्वपि योज्यं । अथ प्रत्येकजा ( अब हर एककी पूजा कहते हैं)। -तत्व दृष्टि-
.
३६
.
प्राग्द्राग्रत्नस्य वृष्टिं विसृजति धनदो दंभजिच्छासनोक्तं
पण्मासांस्तांत्रियुक्तान सुरयुवतिवरं येषु गर्भ गतेषु
स्नात्वा मेरौ विरज्य प्रवरमिति जिनान् केवलज्ञानराज्ये
निर्वाणं प्राप्यवांसो निखिलरिपुगणं ये विजित्वानुमस्तान् ।
ॐ ही जगदापविनाशनसमर्थेभ्यो अर्हदयो जलादि निर्वपामीति स्वाहा ।
साकारं तद्विरक्तं जगदजगदिह ज्ञातृदृष्टप्रकुर्वद्-
धौव्यनाशं जनुर्यद्दरभिगतिगतं तत्सतत्वं हि येषां ।
गौरागौरप्रणष्टं प्रचुरगुणमयं स्वस्थमत्यंतरम्य
तासिद्धान्पूजयामस्त्रिभुवनमहितान् ध्येयतामायुपोद्धाः
ॐ ह्रीं निष्ठितपरिपूर्णभव्यार्थेभ्यः सिद्धेभ्यो जलादि निर्वपामीतिः ।
निःशेषश्रुतसंगमोद्भवरसात्सूक्तिप्रयुक्तींस्तरां
कुर्वतो वहुमानसंगतमती प्रोद्भूतमिथ्यामतीः ।
नेतुं नाशमनारतं वरगुणान् सूरीन् यजामस्तकान्
ये मिथ्यामतवादिनां नयवतां प्रोत्साहकान् भूरिशः ।।
ॐ ह्रीं भेदाभेदरत्नत्रयपालनसमर्थेभ्यः सूरिभ्यो जलादि निर्वपा०
सद्विद्याभ्यासचित्ता यतिमतिमहिता जाततत्त्वावबोधाः
पंचाचारांश्चरंतः स्वयममृतधियश्चारयंतो गताशाः
शिष्यान ये प्रीणयंतो विनयमुपगतान् सद्गिरा. चारु वृत्तान्
शास्त्रार्थ व्यंजयंत्या कृमनिखिलमुदा पाठकास्तान् यजामः
ॐ हीं सद्विद्यानुष्ठानाभ्यासोद्यतेभ्यः पाठकेभ्यो जलं निर्वपामीतिः ।
एकत्वस्थितिजातसत्सुखभरव्याप्तिस्फुटच्चेतना-
श्चर्या सांव्यवहारिकी बहुविधा ये धारयंतो परां ।
शुद्धस्वात्मगतिप्रवृद्धमहिमांस्तान् पूजयामो भृशं
साधून साधितमानसेंद्रियगणान् पीयूपसेविस्तवान् ।।
३७ ॐ ह्रीं परमसुखप्राप्तिबद्धकक्षापरमोपेक्षानियतेभ्यः सर्वसाधुभ्यो० । तत्वार्थरुचिरूपां तां संसारानंत्यनाशिनी । वृत्तादिकमूलभूतां तत्वदृष्टिं भजाम्यहं ॥ ६॥ ॐ ह्रीं संसारांतकरणसमर्थायै तत्त्रदृष्ट्यै जलादि निर्वपामीतिः । तत्त्वार्थाधिगमाधीनं संशयादिकनाशनं । चारित्रमित्रताकारि सम्यग्ज्ञानं यजाम्यहं ॥ ७॥ ॐ ह्रीं सत्सुखप्राप्तिमूलभूताय सम्यग्ज्ञानाय जलादि निर्वपामीति० । सार्वसावधराहित्यरूपं चारित्रमंजसा । यजामि चारु भक्त्याहं संसारक्षयकारकं ॥८॥ ॐ ह्रीं स्वर्गादिसंपत्तिनिदानभूताय सम्यक्चारित्राय जलादि निर्व० । अर्हत्सिद्धगुरुदृष्टिज्ञानचर्याः सुपूजिताः । पूर्णा प्रापिताश्चेह संतु क्षेमाय शर्मणे ॥९॥ ॐ ह्रीं....... .पूर्णा. इत्यहंदाद्यर्चनं (इस प्रकार अहेत वगैरहका पूजन)। अथ भावनेंद्राधर्चनं (अब भवनवासी वैगरहका पूजन) भावनेशादिकाः शक्राः श्रुतायध्यादियोगिनः । आयात शब्दये युष्माननोपविशत तथा ।। अथ आह्वानादिपुरस्सरं प्रत्येकपूजाप्रतिज्ञानाय पद्मपत्रेषु पुष्पांजलि 'क्षिपेत् । (आह्वानादि करके पुष्प चढावे) अथ पूजा-(अब पूजा कहते हैं)। भावनेंद्रं यजामीह स्फुरतं निजसच्छ्रिया । निजवाहनमारूढं भजंतं जिननायकं ॥१॥ ॐ ह्रीं भावनेंद्रायेदं अर्ध, पायं गंधं पुष्पं दीपं धूपं चरुं बलि स्वस्तिकमक्षतं यज्ञभागं च यजामहे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतामितिस्वाहा । .
व्यंतरेन्द्रं समर्चामि व्यंतरव्यूहसेवितं । नमंतं तीर्थनार्थ तं विश्वविघ्नोपशांतये ॥२॥ ॐ ह्रीं व्यंतरेंद्राय....। ज्योतिष्कंद्रं स्फुरत्कांति जिनस्योपास्तितत्परं । बलिनानुनये तं च वाहनादिविभूतिगं ।। ३ ।। ॐ ही ज्योतिष्केन्द्राय.... । संभावयामि कल्पेशं सुधांधोनिवहानुगं । विभूत्या परया युक्तं जिनयज्ञोप्णतां गतं ॥४॥ ॐ ह्रीं कल्पेन्द्राय.... ! श्रुतावधिमुनींचाये द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यानसंगतमानसान् ।। ५ ॥ ॐ ह्रीं श्रुतावधिभ्यो नमः.... | देशावधिमुनींचाये द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यानसंगतमानसान् ॥ ६॥ ॐ ही देशावधिभ्यो नमः.... । परमावधिमुनींचाये द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यानसंगतमानसान् ॥ ७॥ ॐ हीं परमावधिभ्यो नमः । सर्वावधिमुनींश्चाये द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यानसंगतमानसान् ॥ ८॥ ॐ ह्रीं सर्वावधिभ्यो नमः । बुद्धयधिसन्मुनींचाये द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यानसंगतमानसान् ॥ ९॥ ॐ ह्रीं बुद्धिऋद्धिप्राप्तेभ्यो नमः ।
- ३९ सर्वोपर्द्धिसंप्राप्तान द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यानसंगतमानसान् ॥ १० ॥ ॐ ह्रीं सर्वोषधर्धिप्राप्तेभ्यो नमः । अनंतवलसिंप्राप्तान द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यानसंगतमानसान् ॥ ११ ॥ ॐ ही अनंतवलदिप्राप्तेभ्यः । तप्तदिगमुनींश्चाये द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यानसंगतमानसान् ।। १२ ।। ॐ ह्रीं तप्तर्द्धिप्राप्तेभ्यः । रसर्डिंगमुनींश्चाये द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यानसंगतमानसान् ॥ १३ ॥ ॐ ह्रीं रसऋद्धिप्राप्तेभ्यः । विक्रियर्द्धिमुनींश्चाये द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यान संगतमानसान् ॥ १४ ॥ ॐ ह्रीं विक्रियद्धिप्राप्तेभ्यः । क्षेत्रर्डिंगमुनींचाये द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् ध्यानसंगतमानसान् ॥ १५॥ ॐ ह्रीं क्षेत्रर्द्धिप्राप्तेभ्यः । अक्षीणमहानसर्झन् द्विधा संयमपालकान् । ताग्विशुद्धिसंयुक्तान् पूजयामि मुनीश्वरान् ॥ १६ ॥ ह्रीं अक्षीणमहानसर्द्धिप्राप्तेभ्यः । : पूर्णाहुतिः भावनेशादिकाः शक्राः श्रुतावध्यादियोगिनः । शिवं दिशतु भक्तेभ्यः प्राप्ताः पूर्णाहुतिं परां ॥ १७ ॥ - इष्टप्रार्थना । भावनेशादिकाः शक्राः श्रुतावध्यादियोगिनः । शांति पुष्टिं च कुर्वतु श्रियं मानववासिनीं ॥ १८ ॥ इति भावनेन्द्रार्चनं ॥ अथ ठ्यादिदेवतार्चनं । श्याद्याः संशब्दये युष्मानायात सपरिच्छदाः । अत्रोपविशतैता वो यजे प्रत्येकमादरात् ।। आह्वानादिपुरस्सरं प्रत्येकपूजाप्रतिज्ञानाय पद्मपत्रेषु पुष्पाक्षतं क्षिपेत् । अथ पूजा- जिनेन्द्रभक्तिसंसक्तां श्रीदेवीं संयजाम्यहं । परिच्छदयुतां कांतां जलगंधाक्षतादिभिः। ॐ ह्रीं श्री देवि अत्र आगच्छ आगच्छ इदं अर्घ पाद्यं गंध, पुष्पं दीपं धूपं चहें बाल स्वस्तिकमक्षतं यज्ञभागं च भावाभिवेदितां यजाम- हे प्रतिगृह्यतां प्रतिगृह्यतामिति स्वाहा । त्रैलोक्यनायक-धीरं, संसारार्णवतारकं । जिनं भजती सद्भस्या ह्रीं देवीं पूजयाम्यहं ॥१॥ ॐ ह्रीं ह्रीं देवि० । अनन्तसुखसम्पनं भवातीतं निरंजनं । दधतीं हृदि तीर्थेशं चायेहं धृतिदेवतां ॥२॥ ॐ ह्रीं धृति देवि०। अनंतदर्शनज्ञानसुखवीर्यगुणाकरं । लक्ष्मीदेवीं समर्चामि सेवमानां जिनंतरां ।। ३ ।। ॐ ह्रीं लक्ष्मी देवि० ।
४१ सुरासुरनराधीशसेवितं जिनसत्तमं । सज्ज्ञानदायकं चाये गौरी मनसि कुर्वतीं ॥४॥ ॐ ह्रीं गौरी देवि०। सत्क्रांतिविसरव्याप्तशरीराकारमंजसा । सेवते जिननाथं या पूजयामीह चंडिकां ॥ ५ ॥ ॐ ह्रीं चंडिके देवि० । कर्मशात्रवविध्वस्त, सुदराकारशोभितं । सरस्वती नमंती तां जिनेन्द्रं तुष्टिमानये ॥६॥ ॐ हीं सरस्वति देवि० । निर्विकारं निराकारं निराकांक्षादिसंयुतं । स्वभावनानयंती तां समर्चामि जिनं जयां ॥ ७ ॥ ॐ ह्रीं जये देवि० । तामविकामहं चाये या जिन सेवतेतरां । दिव्यध्वनिसमायुक्तं ज्ञानं व्याप्तजगत्त्रयं ।।८॥ ॐ हीं अंबिके देवि० । निःशेपंघात्यरातीनां नाशं कृत्वा जिनो हि सः॥ तत्त्वं शास्ति च यः सेव्यो यस्यास्तां विजयां यजे ॥९ ।।। ॐ ह्रीं विजये देवि० । जगत्संबोध्य यः प्राप्तो निति जिनराइ महान् । तं सेवमानां क्लिन्नाख्यां प्रापयामि मुदंतरां ॥१०॥ ॐ ह्रीं लिने देवि० या तनोति नतिं नित्यं भक्ति प्रव्यक्तमानसा । जिनदेवेऽजितां तां हि वलिनोपकरोम्यहं ॥११॥ ॐ ह्रीं अजिते देवि० । .
विमल निर्मल ज्ञानचक्षुपं लोकपावनं ।
जिनं हृदि नयंती तां नित्याहां देवतां यजे ॥ १२ ॥
ॐ ह्रीं नित्ये देवि० ।
अंतातीतं जगद्व्यापि ज्ञानं यस्य मदद्रवं ।
संसेवते जिनं या तां देवतां मुदमानये ॥ १३ ॥
ॐ हीं मदद्रवे देवि०।
समं ददर्श लोकं यो वहाशाकारमंडितं.।
तं जिनं भजमानां तो कामांगां करवै सुखं ॥ १४ ॥
ॐ ह्रीं कामांगे देवि० ।
कर्मचक्र क्षयं नीत्वा यः प्राप परमं पदं ।
स्मरंती तं जिनं भक्त्या कामवाणां मुदं नये ॥ १५ ॥
ॐ ह्रीं कामवाणे देवि०।
सानंदां देवतां चाये या तनोति मुदं जिने ।
नित्यानंदभरव्या निखिलामरसेविते ॥१६॥
ॐ ह्रीं सानंदे देवि०।
पूजयामीह तां देवीं नंदिमालिनिकां जिने।
भक्ति करोति या नित्यं हृष्टा च सपरिच्छदा ॥ १७ ॥
ॐ ह्रीं नंदिमालिनि देवि० ।
मायादिदोषनिमुक्तं व्याप्ताशेषजगत्त्रयं ।
सेवमानां जिनं मायां धिनोमि वलिना मुदा ॥ १८ ॥
ॐ ह्रीं मायादेवि०।
भायाविनी भजे देवीं ज़िननाथं भजत्यलं ।
मायामपास्य दातारं शांतरूपं कले यका.॥१९॥
४३ ॐ ह्रीं मायाविनि देवि० । रौद्रभावस्य हतारं कर्तारं मोक्षकांक्षिणां । सुखस्य रौद्रीं भजतीं जिनं चाये मनोहरं ॥ २०॥ ॐ ह्रीं रौद्रि देवि०। निष्कलं सकलं भूतमभूतं जिनमुत्तमं । निजचित्तं नयंती तां, कलादेवी महाम्यहं ॥ २१ ॥ ॐ ह्रीं कले देवि०। स्वस्थमस्वस्थमव्यक्तं व्यक्तं नित्यमनित्यक । उपकुर्यामहि काली भजती जिननायकं ॥ २२ ॥ ॐ ह्रीं कालि देवि० । अक्षयिज्ञानपूरेण संभृतं सत्समज्ञक । कलिप्रियां सेवमानां समर्चामि जिनोत्तमं ॥ २३ ॥ ॐ ह्रीं कलिप्रिये देवि० । इत्येताः श्यादिका देव्यो चिनसेवापरायणाः । अनुगृह्णतु जैनांश्च पूर्णा प्रापितानरान् ॥ २४ ॥ (पूर्णा) इष्टप्रार्थना । श्यादिकाः सकला देव्यः शांति तन्वंतु पूजिताः । जलगंधाक्षतैः पुष्पैश्चरुदीपफलादिकैः ॥ २५ ॥ इति श्यादिदेवतार्चनं ( इस तरह श्री आदि देवियोंकी पूजा हुई ) अतःपरं प्राषिमंडलस्तोत्रोक्तमहामंत्रेण यंत्रोपरि जलप्रक्षालितलवंगानां तदभावे जात्यादिपुष्पाणां वा अष्टोत्तरशतं शुद्धैकाग्रमनसा स्थिरासनेन जपेत् । ॐ ह्रां ह्रीं हूँ हूँ हैं हैं हौं हः असिआउसा सम्यग्दर्शनज्ञान- चारित्रेभ्यो नमः । ततःपरं चतुर्विंशतितीर्थकराणामिमां जयमालां पठेत् । तद्यथा- अर्थ—इसके बाद ऋपिमंडलस्तोत्रमें कहे हुए महामंत्रसे यंत्रके ऊपर जलसे धुली हुई लोगों ( लवंग) को अथवा चमेलीके फूलोंको एकसौ आठ बार शुद्ध एकचित्त स्थिर आसन होकर जपे.। अर्थात् मंत्र बोलता जाय और एक एक पुष्प या लोंग चढ़ाता जावे इस तरह एकसौ आठ वारकी एक माला फेरे। वह.मंत्र “ॐ ह्रीं" इत्यादि लिखा हुआ है। उसके बाद चौवीस तीर्थकरोंकी इस जयमालाको पढ़े वह इस तरह "पणविवि" इत्यादि है। पणविवि जिणदेवहं सुरकयसेवहं णासिय जम्मजराम- रहं । सिवसुहकयरायहं गयमयरायहं .णियभत्तिए जुत्तिए थुणमि ॥ जय आइणाह कम्मारिवाह, जय अजिय जिणेसर मोहदाह । जय संभव गयभवरायडंभ, ‘जय अहिणंदणजिणपरमवंभ ॥ जय सुमइ कुमइगयराय देव, जय पउमप्पह सुगविहियसेव । जय जय सुपास मणहर सुभास, जय चंदप्पह जियचंदहास ।। जय पुप्फयंत जियपुप्फयंत, जय सीयल णिरसियपीयकंत। जय सेयदेव कयमव्वसेव, जय वासुपुज्ज सुरकियणिसेव ।। जय विमलजिणेसर विमलणाण, जय जिणअणंत गयपरमठाण। जय धम्म धम्मदेसणसमत्य, जय संति संतिगयगंथसत्थ ॥ जय कुथुसामि गयकम्मपंक, जय अर अर सामिय समियसंक। जय मल्लिसामि णियसत्तभंग, जय मुणितव्वय तबजिय अणंग।। जय णमिजिण णिरसिय संन्वसंग, जय णेमि मुक्करायमइसंग । जय पासदेव फणिवइवरिछ, जय वडमाण गुणगणगरि ।। " ४५ - घत्ता- इय थुणिवि जिणेसर महिपरमेसर णासियकम्मकलंकभरं । सुरवइबहुसंसिय भवभयमंसिय उत्तारिज्जइ अग्घुवरं ।। अत्यादरेण अतिसंभ्रमेण त्रिःप्रदक्षिणया एतत् पठित्वा जलादिविर- चितं स्वर्णादिभाजनस्थितं पूर्णार्धे अवतार्य प्रणमंति शक्रादयो, अपिच यदि पूजायां पूर्णतां गतायां सत्यां कियती रात्रिस्तिष्ठति तदा तीर्थ- कराणां चारित्रादिकथनेन तां पूर्णतामानीय प्रभाते स्नपनविधिं कुर्यात् । ततःपरं 'शांतिजिनं शशिनिर्मलवक्त्रं' इत्यादि पठित्वा शांति विद- ध्यात् । ततश्चाशीर्वादाः पठनीयास्तद्यथा- अर्थ-इस जयमालाके धत्ताको अति आदरसे अति उत्कंठासे पढ़कर तीन प्रदक्षिणा देता हुआ जल आदि आठ द्रव्योंसे बने हुए सुवर्ण आदिके पात्रमें रक्खे हुए पूर्ण अर्घको चढ़ाकर इंद्र आदि सब जने मिलकर नमस्कार करें। यदि पूजा पूर्ण हो जाय और कुछ रात रहे तो उस समय तीर्थंकरोंका पुराण आदि वांचकर रात्रिको विताके सबेरे अभिषेक-विधि करे। उसके बाद "शांतिजिनं " इत्यादि शांतिपाठ पढ़कर शांतिविधान करे । उसके पश्चात् इन आशीर्वाद श्लोकोंको पढ़े जोकि "निःशेष " आदि लिखे गये हैं। निशेपामरशेखरार्चितपदद्वंदोल्लसत्सन्नख- व्रातप्रोद्गतकांतिसंहतिहतप्रव्यक्तभक्त्या स्खलत् । गीर्वाणेशमहोत्तमांगमुकूटप्रस्फूर्तिमद्रनमा ऋद्धिं वृद्धिमनारतं जिनवराः कुर्वतु वः सर्वदा ॥ अशेषकर्मारिविनाशजातप्रस्पष्टग्ज्ञप्तिसुखस्वरूपाः। शांति,धृति शर्म शिवं च सिद्धास्तन्वंतु वो वांछितदानदक्षा।
४६ . ये चारयंति च चरंति मलव्यतीतं पंचागमाचरणमात्रविनेयवर्गान् । ते संतु चारुगिर आनतदेववर्गाः सौख्याय चारुमतयो गुरवस्त्रिधापि ॥ भावनेशादिकाः शक्रा दिव्या हि श्यादिका वराः । अन्येपि च सुपर्वाणः विघ्नधाताय संतु वः ॥ यावच्चंद्रोर्यमा च प्रतपति भुवने गांगमर्णः सुमेरु- वित्स्वर्गाः समुद्राः सुरविसरभृताः सद्विमानाः कुलागाः। यावनक्षत्रमागों जिनपतिभवनान्यस्तकर्मारिचक्राः सिद्धास्त्वं पुत्रपौत्रैः सुखमनुभव वै संयुतो नंद जीव ।। इत्येतानाशीर्वादान् पठित्वा यष्टुस्तद्भार्यायाश्च वस्त्रे जिनांघ्रिप्रसूनप्रचयं प्रक्षिपेत् । ॐ समाहूता देवाः सर्वे स्वस्थानं गच्छत गच्छत । इति विसर्जनमंत्रोच्चारणेन यंत्रोपरि पुष्पांजलिं वितीर्य देवान् विसर्जयेत् । चतुर्विंशतितीर्थेशास्तथाईदादयोपि च । अष्टावपि स्फुरन्त्वत्र परमानंदकारिणः ॥ इत्यनेन चतुर्विंशतितीर्थेशानष्टावर्हदादींश्चाध्यासयेत् । इति देवताविसर्जनं ॥ अर्थ-इन आशीर्वादोंको पढ़कर पूजा करानेवाले यजमान और उसकी स्त्रीके कपड़ोंके ऊपर भगवानके चरणोंमें चढ़ाये गये फूलोंको लेकर फैंके । उसके वाद “ओं समाहूता" इत्यादि विसर्जन मंत्र बोल- कर यंत्रके ऊपर फूल चढ़ाके देवोंका विसर्जन करे। फिर "चतुर्वि- शति" आदि श्लोक बोलकर चौवीस तीर्थकर और अहंत आदि आठ पदोंका ध्यान करे । इस प्रकार देवताविसर्जन समाप्त हुआ । .
नमः कर्मारातिचतुष्टयों क्षयमगात् संजातवान् बोधराट वाणी विश्वहितकरा समभवद्विश्वार्थसंदर्शिनी। येषां देवमहीशसंस्तुतपदां भव्याजपूष्णां सता लक्ष्मी शांतिमनारतं जिनवरास्तन्वंतु ते भावुकं ।। अनेन यंत्राने शांतिधारां प्रकल्प्येत्थं बलिं दद्यात् । ॐ अर्हड्यो नमः सिद्धेभ्यो नमः सूरिभ्यो नमः पाठकेभ्यो नमः सर्वसाधुभ्यो अतीतागतवर्तमानत्रिकालगोचरानंतद्रव्यगुण-~-पर्यायात्मकवस्तु- परिच्छेदक सम्यग्दर्शन ज्ञान चारित्राद्यनेक गुण गणाधार पंच पर- मेष्ठिम्यो नमः । पुण्याहं ३ प्रीयंतां ऋपभादि वर्धमान पर्यंत तीर्थकर- 'परमदेवास्तत्समयपालिन्यः प्रतिचक्रेश्वरी प्रभृति चतुर्विंशति यक्ष्यः आदित्य, सोम, मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु, केतु, प्रभृ- त्यष्टाशीतिग्रहाः । वासुकि शंखपाल कर्कोटक पद्म कुलिकानंत तक्षक- महापद्म जयविजय नाग यक्ष गंधर्व ब्रह्मराक्षस भूत व्यंतरप्रभृति भूताश्च सर्वेप्येते जिनशासनवत्सलाः ॥ ऋष्यर्जिका श्रावक श्राविका यष्ट याजक राज मंत्रि पुरोहित सामंतारक्षक प्रभृति समस्तलोकसमूहस्य शांति वृद्धि पुष्टि तुष्टि क्षेम कल्याण स्वायुरारोग्यप्रदा भवंतु, सर्वसौख्य- प्रदाश्च संतु । देशे राष्ट्रे पुरेषु च सर्वदैव चौरारिमारीति-दुर्भिक्षविग्रह विघ्नौध दुष्टग्रह भूत शाकिनी प्रभृत्यशेषाण्यनिष्टानि प्रलयं प्रयांतु । राजा विजयी भवतु । प्रजा सौख्यं भजतु । राजप्रभृति समस्त लोकाः -सततं जिनधर्मवत्सलाः पूजा दान व्रत शील महामहोत्सव प्रभृतिषूद्यता भवंतु चिरकालं नंदतु । यत्र स्थिता भव्यप्राणिनः संसारसागरं लीलयै- वोत्तीर्यानुपमसिद्धिसौख्यमनंतकालमनुभवंत्विति पठित्वा सर्वतः पुष्पाक्ष- तादिभिर्बलिं दद्यात् । .
इति बलिविधानं । अर्थ-"कर्मा" आदि श्लोकोंको बोलकर यंत्रके आगे शांतिधारा (जलकी धार) चढ़ाकर अष्टद्रव्य चढ़ावे। फिर "ओं अर्हद्भय' से ले- कर "अनुभवंतु" यहांतक पढ़कर चारोंतरफ पुष्प अक्षत आदि आठ द्रव्योंका मिला हुआ अर्घ चढ़ावे । इस प्रकार पूजाकी विधि समाप्त हुई । ततो ह्यागतसंघ च शक्र निजपरिच्छदं । गुर्वादिकं तथान्यांच तर्पयेच यथायथं ॥ करोति कारयत्येव कुर्वतमनुमोदते । इमां पूजां हि यो धन्यो गुणनंदी स जायते ॥ २॥ भावार्थ-यंत्रकी पूजा के बाद मुनि, अर्जिका, श्रावक श्राविका इंद्र (प्रतिष्ठाविधिको करानेवाला) तथा अपने साधर्मी भाइयोंको आहार दान समदान वगैरहसे यथायोग्य सत्कार करे। आचार्य कहते हैं कि जो इस ऋपिमंडल यंत्रकी पूजाको शुद्ध मन वचन कायसे करेगा करावेगा तथा करते हुए की मनसे भावना व प्रशंसा करेगा ‘अर्थात् तुमने बहुत ही उत्तम कार्य किया है मुझको भी कोई शुभ अवसर मिलेगा तो करूंगा इत्यादि; वह धन्य पुरुष गुणोंमें ही आनंद कर- नेवाला अर्थात् निराकुल सुखको भोगने वाला अवश्य हो जायगा ।१२। ग्रंथकर्ताकी प्रशस्ति । गुणनंदिमुनींद्रेण रचिता भक्तिभावतः । शतत्रयाधिकाशीति श्लोकानां ग्रंथसंख्यया ॥१॥ अर्थ-यह ऋपिमंडल यंत्रकी पूजा 'श्री गुणनंदि मुनीश्वरने अत्यंत भक्तिभावसे रची है। इसकी ग्रंथ संख्याका प्रमाण एकसौ तिरासी श्लोकके अनुमान है।
४९ श्रीमचारुचरित्रपात्रगुणवच्छ्रीज्ञानभूषांघ्रिभा- गर्हच्छासनभक्तिनिर्मलरुचिः पद्माजनुर्वा शुचिः। चीरांतःकरणश्च चारुचरणे बुद्धिप्रवीणोरचत् पूजां श्रीऋपिमंडलस्य महतीं नंदी गुणादिमुनिः ॥१॥ इति ऋषिमंडलपूजा। भावार्थ-सम्यक् चरित्रके पालनेवाले गुणवान् ज्ञानभूषण मुनिके चरणोंका सेवक जिनेंद्रदेवका भक्त इस ( मुझ) गुणनंदि मुनिने महा- चीर प्रभुके चरणोंके निकट यह श्री ऋषिमंडळ यंत्रकी महान् पूजा रची है । इसप्रकार पूजा समाप्त हुई ॥ मंत्रकी संपूर्णविधि अंतमें लगाई गई है। इति श्री ऋषिमंडलमन्त्रकल्पः।। ool अथ दशदिक्पालपूजा। दिगीशाः शब्दये युष्मानायात सपरिच्छदाः । अत्रोविश- तैतान वो यजे प्रत्येकमादरात् ।। १॥ (आहानादिपुरस्सरं प्रत्येकाप्रतिज्ञानाय कमलेषु पुष्पाक्षतं क्षिपेत् ) । विपुलपवि- समास्त्रस्पैदशानीकशुंभवप्रकटघटितटंकावंटिकरावणस्थं । जिन- यजनविधानप्राप्तसंमानदानं सुरपतिमिह चाये प्राक्शचीपूज्य- पादम् ॥ २ ॥ओं आं को ही इन्द्र आगच्छ २ इंद्राय जलं चंदनं अक्षतं पुष्पं नैवेद्य दीपं धृपं फलं अर्घ निर्वपामीतिस्वाहा। स्वाहान्वितं सुकुंडी दधतमिह करे वामके पुण्यसूत्रमन्यस्मिन् ब्रह्मसूत्रं पृथुमधुपनिभछागराजाधिरूढं । रक्ताक्षं प्राच्यपाच्या श्रुतसुभगमुखं देवदेवात्तभक्तिं चायनिं पापतापप्रबलगदमदारं- भदंभप्रशांत्यै ॥३॥ ओं आं क्रौं ही अग्ने आगच्छ २ अग्नये जलादि अर्घ स्वाहा । लुलायवाहं विधुकांडदंडसुडामरक्रूरवधू- प्रलोकं । यमं यजे पाच्यमितप्रभावं नृशंसरूपं प्रथितं पृथिव्यां ॥४॥ओं........यम आगच्छ... | ऋक्षारूढं तिमिरकरुचं क्रूररक्षोभियुक्तं नैर्ऋत्यं तं द्रुधनधनकोच्छिन्नरौद्रारिवगं । चेकी- येहं निजवरवधूलोलने लवित्रं विनोधानां जिनवरमहे नैत्रते योगभाजं ॥५॥ओं....नैत्रत्य........ । सलिलकमलखेलप्रो- ल्लसइंतदीप्तिःसुकरिमकररूढं पाशपाणि वराक्षं । अपरदिशि यजे- हं मौक्तिकाहारधारं वरुणमिह वधूभिर्भासुरं भासितागं ॥६॥ औं....वरुण........ । सारंग्ययुग्यमिह वृक्षमहास्त्रपाणि वातं पृणा- मि व्यचलल्लघुलोलदेहं । अस्तोत्तरांतरदिशि प्रथितोरुचंडं नाना- ५१ र्थसार्थकरणोद्धरणैकदक्षं ॥७॥ ओं....पवन....। मरालवृंदो- द्धृतपुष्पकाख्यविमानरूढं धनदं, पृणामि । उदास्थितं काम्यध- नादिदेवीस्तुतं सुमुक्ताफलदामरम्यं ॥ ८॥ ओं....कुवेर.... । पूर्वोत्तरेश वृपभादिरूढं शूलं कपाल स्वगण धरतं । भुजंगभूपं सजटार्धचंद्र शिवं धिनोमि प्रगुणप्रकाशं ॥९॥ ॐ....ईशान ....। पद्मावतीप्राणपति ससर्पकरं गिरीशप्रणधि पृणामि । कू- र्माधिरूढं धरणं फणारुग्भांतं महोद्रेकहरं सशस्त्रं ॥१०॥ ॐ ....धरणेंद्र....। सिंहासनं कुंतकरंभनुक्तं पुरोहिणीष्टं वरमाल्य- भूपं ज्योत्स्नासुवर्ण कुमुदाकरेष्ट महामि सोमं जिनयज्ञ ऊर्ध्व ॥ ११ ॥ ॐ....सोम....! पूर्णाहुतिं पूर्णरथा दिगीश्वराः प्रयांतु चानंदकराः सुसेविताः । द्रष्टुं गतानां शुभशांतिकारिणो जैनो- त्सवं सर्वजनोत्तमानाम् ॥ पूर्णार्धम् । इति दिक्पालार्चनं ॥ . ( इसतरह दिक्पालोंकी पूजा हुई) अथ क्षेत्रपालार्चनं । सर्पदर्पसुसर्पभूपणचरभ्राजिष्णुसत्किंकिणीकाणध्वानितनू पुरं स्फुटनटत्सत्सारमेयासनं । क्षेत्रेशं धृतमस्तकोत्तमजिनं दंष्ट्राक- रालं भजे भृङ्गामं हरिदंबरं तिलगुडरालोड्य सिंदूरकैः ॥१॥ ओं ह्रीं क्रौं प्रशस्तवर्णसर्वलक्षणसंपूर्णस्वायुधवरवाहनवधूचिह्नस- परिवार हे क्षेत्रपाल एढेहि संवौपट आदानं स्थापनं संनिधा- 'पनं । इदं अयं पायमित्यादिस्वाहा । इति क्षेत्रापलार्चनं 'समास ॥ ( इसप्रकार क्षेत्रपालकी पूजा समाप्त हुई) मंत्रसाधनकी आवश्यक विधि । योगोपदेशदैवतसकलीकरणोपचारजपहोमान् । दिकालादीन् मंडलमक्षरसंज्ञाश्च विज्ञेया ॥१॥ दिकालमुद्रासनपल्लवानां भेदं परिज्ञाय जपेत् स मंत्री । न चान्यथा सिध्यति तस्य मंत्रः कुर्वन् सदा तिष्ठतु जाप्यहोमम् ।।२।। साधकाख्यादिमंत्रादिवौँ भतार- योरपि । तद्राश्योश्च तयोश्चानुकूल्यं योग इति स्मृतः ॥३॥ मंत्रो गुरूपदिष्टः स्यात् सफलस्तदिह पुस्तके । प्रकटं लिखितो- पि गुरोरेव ग्राह्यं नच स्वयम् ॥ ४॥ वृपवदनमहायक्षस्त्रिमु- खो यक्षेश्वरच तुंबुरुकुसुमौ । मातंगयक्षविजयावजितो ब्रह्मा तथेश्वरकुमाराख्यौ ॥५॥ चक्रेश्वरी रोहिणीच प्रज्ञप्तिर्वज्रशृंखला । तथा पुरुषदत्ता च मनोवेगा च कालिका ॥६॥ तीर्थेपु महा- यक्षाः क्रमाचतुर्विंशतिजिनानां । स्युश्चतुर्विशतिर्यक्ष्याः सेवते जिनशासनं ॥ ७॥ आसां प्रसादात् संप्राप्तखेचरत्वादिवैभवाः । विद्याधरा विराजते मां अपि सुरा इव ॥ ८ ॥ ध्यात्वैवं पर- या भक्तया प्रोक्ता विद्याधिदेवताः। तत्र विद्यासु कर्तव्याः सक- लीकरणादयः ॥९॥ सिसाधयिषुणा विद्यामविघ्नेनेष्टसिद्धये । यत्स्वस्य क्रियते रक्षा सा भवेत् सकलीक्रिया ॥ १० ॥ शुद्धे- नामृतमंत्रेण वेष्टयं तच्छुद्धियंत्रकं । न्यस्यं शुद्धजले स्नायायेना- मृतपदं स्मरेत् ॥ ११ ॥ एवं स्नानपवित्रांगो धौतवस्त्रपरिग्रहः। स्थित्वा संमार्जितैकांतप्रदेशे देशसंयमी ॥ १२ ॥ कृतेर्या सं- शुद्धिः पर्यकासनसंस्थितः । समीपस्थार्चनाद्रव्यः कुर्याद्विधि- मिमं पुरा ॥ १३ ॥ परमात्मानमात्मानं प्रतिहारलंकृतं ।
ध्यायेत् स्वपादयुग्भावनम्रमूर्धचराचरम् ॥ १४ ॥ इत्थं संकीर्ति- तामेनां विधाय सकलीकियां । पंचोपचारविधिना यजेन्मंत्राधि- देवतां ॥ १५ ॥ पंचादाननस्थापनसाक्षात्करणार्चनाविसर्गाः स्युः । मंत्राधिदेवतानामुपचाराः कीर्तितास्तज्ज्ञैः ॥१६॥ आ- सानं पूरकेण स्यात् रेचकेन विसर्जनं । शेपकर्माणि योज्यानि कुंभकेन प्रयत्नतः ॥१७॥ अथवैपामपि मंत्राणामवचने जपादिपु संख्या । शतमष्टोत्तरसंख्या सहस्रमष्टोत्तरं वदन्ति जिनाः ॥१८॥ सर्वेपामपि मंत्राणां मनसा जिझ्या शनैः । उच्चैरपि जपेद्भ- क्तया विहितो मन्यते क्रमात् ॥ १९ ॥ जपादविकलो मंत्र: स्वशक्तिं लभते परां । होमार्चनादिभिस्तस्य तृप्ता स्यादधिदेवता ॥ २० ॥ एकस्तावद्वहिः पुनरपि पवनाहतो न किं कुर्यात् । एको मंत्रः पुनरपि जपहोमयुतोस्य किमसाध्यं ।। २१ ।। जपकाले नमःशब्दं मंत्रस्यांते प्रयोजयेत् । होमकाले पुनः स्वाहा मंत्रस्यायं सदा क्रमः ।। २२ ।। होमादिपु संख्या स्यात् दशभागा मूलमंत्रसंख्यायाः । अंगादेरपि संख्या मंत्रस्य तथैव चोद्धव्या ॥ २३ ॥ चतुरखं त्रिकोणं च वृत्तं चेति त्रिधा विदुः । कुंडानि गार्हपत्याद्याः पूज्यंते यत्र पावकाः ॥ २४ ॥ मारणाकृष्टिवश्येषु व्यसं कुंडं प्रशस्यते । विद्वेपोचाटयोवृत्तमन्येषु चतुरस्रकं ॥२५॥ते- पहिस्तोवगाढे च विस्तारेच प्रमा मता। पृथक्पृथक स्मृतास्तिस्रो मेखलात्रिपु मंत्रिभिः ।। २६ ।। आरभ्यतासामाद्याया विस्तृतात्रु- च्छूितावपि । अंगुलानि प्रमा पंच चत्वारि त्रीणि च क्रमात् ॥२७॥ सकलीक्रियाविशुद्धः परिधाय क्षौममक्षतं नूनं । क्षौममयमुत्तरीयं विभ्राणो ब्रह्मसूत्रधरः ॥ २८ ॥ रचयन् पल्यंकासनमुपांततरव- र्तमानहोमार्थः । होमक्रियां विदध्यादाशंसुः कर्मसंसिद्धिम् ॥२९॥ ।
पलाशस्य समिन्मुख्या स्यादमुख्या पयस्तरोः । विधानमेतत्सं-
ग्राह्य विशेषवचनाहते ॥ ३०॥ सूक्सृचौ चांदनौ मुख्यौ पै-
स्थलौ दलसंभवे । तदभावे पलाशस्य दलं वा पिप्पलस्य वा
॥३१।। यानींधनानि पूतानि शुष्काणि क्षीरभूरुहां । भवंति तानि
काष्ठानि सर्वस्मिन् होमकर्मणि ॥ ३२ ॥ प्रस्थः क्षीरस्य मानं
स्याद् घृतस्य च तथा भवेत् । होमद्रव्यविमिश्रस्य मानं प्रस्थद्वयं
मतम् ॥ ३३ ॥ वधविद्वेपोचाटेष्वष्टौ पुष्टौ मता नव शांतौ ।
आकृष्टिवशीकृत्योादश समिधः प्रमांगुलयः ॥ ३४ ॥ अशुभ-
होम कुर्यात् क्रुद्धमनाः क्षुद्रकर्म सर्वमपि । कर्म शुभं विदधीत
प्रसन्नचित्तः शुभेद्रव्यैः ।।३५॥ वागंधाक्षतपुष्पौधैदीपधूपफलैः
क्रमात् । स्वं स्वं मंत्रं जपेन्मंत्री सप्तापिमथार्चयेत् ।। ३६ ॥
तस्मिन् प्रथमं त्रिमधुरयुक्तामेकां समिधं स्वहस्तेन । मंत्री जुहु-
यादाज्यैश्चाहुतिमेकां स्तवेन ततः ॥ ३७॥ व्यामिश्रितशेपद्र-
व्याहुतिमेकां ततः सुचा कुर्यात् । प्रतिसमिधमेवं विधिः
समिधस्त्वष्टोत्तरशतं तस्य ॥ ३८॥ क्षीरं घृतं गुडं चैतत् त्रिम-
धुराणीति कथ्यते इति । होमविधिः प्रोक्तःस कर्तव्यो मनीषिभिः
॥ ३९ ॥ अविकलया सामग्र्या येनैका साधु साधितो मंत्रः।
तस्याल्पयापि च तया परेपि मंत्राः प्रसिध्यंति ॥४०॥ स्तंभ
विद्वेषमाकृष्टिं पुष्टिं शांति प्रचालनं । वश्यं वधं च तं कुर्यात
पूर्वाभिमुखः क्रमात् ॥४१॥ वश्यविद्वेषणोच्चाटपूर्वमध्यापरा-
हके । संध्यार्धरात्रिरान्यते वधशांतिकपौष्टिकम् ॥४२॥ अंकुश--
सरोजबोधप्रवालमच्छंखवज्रमुद्रास्यु । आकृष्टिवश्यशांतिकविद्वे-
षणरोधवधसमये ॥४३॥ दण्डस्वस्तिकपंकजकुर्कुटकुलिशोधभद्र-
पीठानि । आसनविधौ प्रयोज्यान्युक्तेष्वाकर्षणायेषु ॥४४॥
वषट् वश्ये फडचाटे हुं द्वेषे पौष्टिके स्वधा । वौपडाकर्षणे स्वाहा शांती घेघेऽथ मारणे ॥ ४५ ॥ आकृष्टौ संवश्ये शांतौ द्वेष च रोधने वधे क्रमशः । उदयार्करक्तशशधरधूम्रहरिद्रासिता वर्णाः ॥४६ ।। पीतारुणासितैः पुष्पैः स्तंभनाकृष्टिमारणे । शांतिपौ- ष्टिकयोः श्वेतैर्धम्रवर्णैः प्रचलाने ॥४७॥ लोहितच्छविभिर्वश्ये विद्वेज्जनसन्निभैः । जपहोमार्चनान्यत्र तत्र कार्याणि मंत्रवित ॥ ४८ ॥ कुंभकं स्तंभनायेषु रेचकं चालनादिषु ॥ पूरकं चांग- नाकृष्टिप्रमुखे च प्रयोजयेत् ।। ४९ ॥ स्फटिकप्रवालमुक्ताचामी- करपुत्रजीवकृतमणिभिः । अष्टोत्तरशतजाप्यं शांत्याद्यर्थ करो- तु बुधः ॥ ५० ॥ कुर्याद्वा वामहस्तेन वश्याकर्षणमोहनं । दक्षि- णेनाखिलं होम शिष्टाः सर्वाः क्रिया अपि ॥ ५१ ॥ अन्योन्य- वज्रविद्धं पीतं चतुरस्रमवनिवीजयुतं । कोणेषु रांतयुक्तं भूमंड- लसंज्ञकं ज्ञेयं ॥ ५२ ॥ नीरजभूपितवदनं कलशाकारं चतुर्वकार- युतं । चेतं जलबीजयुतं जलमण्डलमाहुराचार्याः ॥ ५३ ।। मुख- मूलवपोपेतः पद्मपत्रांकितः सितः । पववर्णात्तदिकोणः कल- शस्तोयमण्डलं ॥५४॥ त्रिस्वस्तिकं त्रिकोणं यांतं कोणेषुः वहिवीजयुतं । ज्वालायुतमरुणाभं तन्मंडलमाहुराग्नेयं ॥ ५५ ॥ बहुबिंदुवक्ररेखं वृत्ताकारं चतुर्यकारयुतं । कृष्णं मारुतबीज वायव्यं मंडलं प्राहुः ॥ ५६ ॥ चत्वारि मंडलानि च लवरय- वर्णैः क्रमेण युक्तानि । पृथ्वीसलिलहुताशनमारतबीजैः समेतानि ॥ ५७ ॥ आगेयमंत्रः सौम्यः स्यात् प्रायशोंते नमोन्वितः । सौम्यमंत्रस्तु विज्ञेयः फटकारेणान्वितोंततः ॥ ५८ ॥ शिष्यो मंत्रक्रियारंभे स्नातः शुद्धांबरं दधत् । निर्जतुदेशके पूजाजप- होमान् करोत्विति ॥ ५९ ॥ इति मंत्रसाधन विधिः । - ५६ - अर्थ-योग उपदेश देवता सकलीकरण उपचार जप होम और जपके साधक दिशा काल आदि व पृथ्वी आदि मंडल शांति आदि -संज्ञा, मंत्रके साधनेके समय विचार करके मंत्रसिद्धि करनी चाहिये ॥१॥ दिशा काल मुद्रा आसन पल्लव इसका भेद जानकर मंत्रका जप करना -योग्य है इनके जाने सिवाय हमेशा जप होम किया करो तो भी मंत्र 'सिद्ध नहीं होता ॥ २॥ अब योग आदिका स्वरूप बतलाते हैं- पहले तो साधनेवाले और मंत्रके आदि अक्षरसे नक्षत्र तारा और -राशिकी अनुकूलता ज्योतिषसे मिलावे यदि विरोध न हो तो समझना कि मंत्र सिद्ध होजायगा । इसीको योग कहते हैं ।। ३ । पुस्तकमें मंत्र लिखा है तो भी मंत्रविधि जाननेवाले गुरुसे अवश्य पूछना चाहि- ये जिससे कि संदेह न रहे-यह उपदेश है ॥ ४ ॥ शुद्ध सम्यग्दृष्टि चौवीस तीर्थंकरोंमेंसे किसीका भी जप करे तो उसके सेवक यक्ष वा यक्षिणी उस साधनेवालेकी मनोवांछित सिद्धिके सहायक होते हैं। वृपवदन महायक्ष त्रिमुख यक्षेश्वर तुंचुरु कुसुम मातंगयक्ष विजय अत्र- जित ब्रह्मदेव ईश्वर कुमार आदि चौवीस यक्ष हैं और चक्रेश्वरी रोहिणी प्रज्ञप्ति वज्रशृंखला पुरुषदत्ता मनोवेगा कालिका ज्वालामालिनी पद्मा- वती आदि चौवीस यक्षिणी हैं। ये यक्ष और यक्षिणिये जिनमतकी सेवा करते हैं ।। ५।६७ ॥ इन रोहिणी आदि विद्याओंके प्रभावले विद्याधर मनुष्य देवोंके समान सुख भोगते हैं ॥ ८॥ इसप्रकार 'परमभक्तिसे विद्यादेवताओंका ध्यान करना चाहिये परंतु साधनेके पहले -सकलीकरणक्रिया अवश्य करनी चाहिये ॥ ९ ॥ विद्या साधनेकी इच्छाबालेको निर्विघ्न इष्ट कार्यकी सिद्धिके लिये जो अपनी रक्षा करना है वह सकलीकरण क्रिया है ॥ १० ॥ वह इसतरह है कि पहले दिशाबंधन करे फिर शुद्ध जलसे अमृतमंत्रको पढ़कर अपने शरीरपर .
. छांटे। इसप्रकार जलस्नान मंत्रस्नान करके शुद्ध धुले हुए कपड़े, पहन शुद्ध एकांतस्थानमें ब्रह्मचर्यादि पांच श्रावक व्रतोंको पालता: हुवा भूमि शुद्धिकर पर्यकासन ( पद्मासन ) से बैठे और समीपमें पूजाद्रव्य रखकर ऐसा करे कि अपना आत्मा ही अहेत परमात्मा है ऐसा पृथिवी धारणा आदि पांच धारणाओंसे अपनेको शुद्ध चितवनः करे । इस प्रकार सकलीक्रिया करके पंचोपचारविधिस मंत्रके आधि-- ष्ठाता देवताकी पूजा करे । ११ से १५ तक । मंत्रस्वामी देवताके. पांच उपचार इस तरह हैं-आह्वानन स्थापन साक्षात्करण अष्ट द्रव्यसे पूजन विसर्जन ॥ पूरकसे आह्वान रेचकसे विसर्जन और बाकीके कर्म कुंभक प्राणायामसे आरंभ करे ॥ १६-१७ ॥ मंत्रके जपकी संख्या १०८ अथवा १००८ सामान्यरीतिसे कही है। सब मंत्रोंको मनसे जीभ धीरे धीरे बोलता हुआ जपे ॥ जपसे मंत्र अपनी शक्तिको प्राप्त होता है और होम पूजा आदिसे उसका स्वामी देवता तृप्त होता है ।। एक तो स्वयं अग्नि फिर जो पवन (हवा) की सहायता मिल जाय तो क्या नहीं कर सकता सब कुछ कर सकता है इसी तरह पहले तो मंत्र फिर भी जप होम सहित हो तो क्या नहीं कर सकता सब कुछ कर सकता है । जपके समय मंत्रके अंतमें 'नमः' शब्द लगावे और होमके समय स्वाहा' शब्द जोड़े ॥ १८-२२ ॥ मूल मंत्रकी संख्यासे दशवां भाग होम करनेके समय आहुति मंत्रकी संख्या है अर्थात् हजार वार मंत्र जपा हो तो सौ बार उसी मंत्रको होमके समय .बोले इस प्रकार आहुति मंत्रकी संख्याका हिसाब लगाना ॥ जप पूरा होनेके वाद होम करे । उसकी विधि बतलाते हैं. होमकुंड तीन तरहके होते हैं-चौकोन, तिकोन, गोल । मारण आकर्षण वश्यकर्म इन तीनमें तिकोना कुंड होता है, विद्वेषण उच्चाटन इन दो कर्मों में . .
गोलकुंड तथा शांति पौष्टिक स्तंभनकर्ममें चौकोना कुंड कहा गया है। उन होमकुंडोंकी गहराई चौड़ाई एक हाथ प्रमाण कही है और तीन कटनी उसकी कही गयी हैं। पहली कटनीका विस्तार व उंचाई पांच अंगुल दूसरीका चार व तीसरीका तीन अंगुल प्रमाण है ।। २३-२७ ॥ होम करनेवाला सकलीक्रियासे शुद्ध मन करके नवीन धोती पट्टा पहर जनेऊ धारणकर पद्मासन लगाकर इष्टसिद्धिके लिये होमक्रिया करे ।। २८-२९ ।। होममें पलाश (टाक) की लकड़ी मुख्य मानी गई है यदि वह न मिले तो दृधवाले वृक्ष अर्थात् पीपल आदिके वृक्षकी सूखी लकड़ी होनी चाहिये यह सामान्य रीति है ॥ सायमें सफेद चंदन लालचंदन और शमी (अरणी) की लकड़ी भी होनी चाहिये । और पत्ते पीपल व ढाकके होने चाहिये । सब होमक्रियाओंमें दूधवाले वृक्षोंकी सूखी लकड़ी विना किड़ोंकी (पवित्र ) ली गई है | होममें एक सेर दूध एक सेर घी तथा अष्टांग धूप आदिसे मिली हुई होम द्रव्य दो सेर लेना ॥ वध विद्वेपण उच्चाटन कर्ममें आठ अंगुल लंबी लकड़ी, पुष्टि. कर्ममें नौ अंगुल लंबी, शांति आकर्षण वशीकरण स्तंभन इनमें बारह अंगुल लंबी लकड़ी होनी चाहिये ॥ अशुभ (खोटे ) कार्य मरणादिमें क्रोधसहित होकर अशुभ द्रव्योंसे होम करे और शुभकार्य शांति आदिमें उ. त्तम सामग्रीसे प्रसन्नचित्त होकर होम करे ॥३०-३५ ॥ जल चंदन आदि आठ द्रव्योंसे महामंत्र जपता हुआ अग्निकी पूजा करे ॥ फिर दूध घी गुड़ सहित एक लकड़ीको अपने हाथसे होमकुंडमें रक्खे फिर अग्नि स्थापनकर पहले घीकी आहुति स्तोत्रलोक पढ़ता हुआ दे। पीछे लकड़ियोंको रखकर आहुति द्रव्यको मिलाकर जापका मंत्र बोलता हुआ आहुति "देवे । लकड़ियोंकी संख्या एकसौ आठ कही गई है । इस प्रकार होमविधि मंत्रशास्त्रमें कही गई है उसके अनुसार पांचकलश स्थापन करके करनी चाहिये । जिसने संपूर्ण विधिसे अच्छीतरह एक मंत्र भी सिद्ध कर लिया है उसको थोड़े ही समयमें दूसरे मंत्र सिद्ध हो जाते हैं ॥ ३६-४० ॥ अव मंत्रसाधनके दिशा काल आदि भेद तथा मंत्रोंके कार्यभेद बतलाते हैं-मंत्रके कार्योंके आठ भेद हैं-स्तंभन १ विद्वेषण २ आकर्षण ३ पौष्टिक ४ शांति ५ उच्चाटन ६ वश्य ७ मारणकर्म ८ इनकी पूर्वआदि क्रमसे दिशायें समझना । वह इसतरह हैं-शांतिकर्म-पश्चिमदिशा, आधीरातका समय, ज्ञानमुद्रा, पद्मासन नमः पल्लव, सफेद वस्त्र, श्वेतपुष्प ( चमेली आदिके फूल ), पूरकयोग स्फटिकमणिकी माला, दाहिना हाथ, मध्यमांगुलि, जलमंडल ॥ १ ॥ पौष्टिककर्म-नैऋतदिशा, प्रभातकाल, ज्ञानमुद्रा, स्वस्तिकासन, स्वधा पल्लव, श्वेतवस्त्र, सफेद पुष्प, पूरकयोग, मोतियोंकी माला, मध्यम अंगुलि, दक्षिण हाथ, जलमंडल ॥२॥ वश्यकर्म-उत्तरदिशा, प्रातःकाल, कम- लमुद्रा, पद्मासन, वषट् पल्लव, लाल वस्त्र, लाल पुष्प, पूरकयोग, प्रवालमणि (मूंगा) की माला, वामहस्त, अनामिका, अग्निमंडल ॥३॥ आकर्षणकर्म- दक्षिणदिशा, प्रातःकाल, अंकुशमुद्रा, दंडासन, वौपटू पल्लव, रक्तवस्त्र, लाल- फूल,पूरकयोग, प्रवालमणिकी माला, कनिष्ठिका अंगुली, वामहस्त,वामवायु, अग्निमंडल स्तंभन कर्म-पूर्वदिशा, प्रभात काल, शंखमुद्रा, वज्रासन, ठठ पल्लव, पीतवस्त्र, पीला पुष्प, कुंभकयोग, स्वर्णमणिकी माला, कनिष्ठिका अंगुलि, दक्षिण हस्त, दक्षिणवायु ( सीधा स्वर ) पृथ्वीम- डल ॥ ५॥ मारणकर्म ईशानदिशा, संध्याकालं; वज्रमुद्रा, भद्रा- सन, घे घे पल्लव, कालावस्त्र, काले पुष्प, रेचकयोग, पुत्रजीवीमणिकी माला, तर्जनी, दक्षिणहस्त, वायुमंडल, ॥ ६ ॥ विद्वेषणकर्म-आग्ने- यदिशा, मध्याह्नकाल, प्रवालमुद्रा, कुर्कुटासन, हुं पल्लव, धूमवस्त्र, धूम्रपुष्प, रेचकयोग, पुत्रजीवी (काली) मणिकी माला, तर्जनी - .
६० , अंगुली, दक्षिण हस्त, वायुमंडल ॥ ७ ॥ उच्चाटनकर्म-वायव्यदिशा, अपराह्नकाल ( तीसरा प्रहर ) प्रवालमुद्रा, कुर्कुटासन, फट् पल्लव, धूम्रवस्त्र, धूम्रपुष्प, रेचकयोग, कालीमणिकी माला, तर्जनी अंगुली, दक्षिण हस्त, वायुमंडल ॥ ८॥ इस तरह दिशा आदि जानना. ॥ ४१ से ५१ ॥ चौकोन पीला पृथ्वी वीज 'ल' चारों कोनोंमें लिखनेसे पृथ्वी मंडल हो जाता है उसमें यंत्र मंत्र लिखकर स्थापन करना। इसी तरह जलमंडल आदिमें भी यंत्र मंत्र स्थापन करना । कलशके समान गोल बनाकर जल वीज व और प चारों तरफ लिखना वह सफेद जल मंडल है ॥ तिकोना आकार बनाकर उसके कोनोंमें सांतिया बाहरकी तरफ खींचकर कोनोंके अंदर अग्नि बीज र तथा ओंको लिखै वह लालवर्णवाला अग्निमंडल है ॥ गोल आकार बना- कर वायुबीज य तथा स्वा उसके अंदर लिखना वह काला वायुमंडल है ॥ ५२ से ५७ ॥ प्रत्येक ( हरएक ) मंत्रके अंतमें नमः ( पल्लव ) लगानेसे मारणादि कर्मवाला तेजस्वभावी मंत्र शांत स्वभावी हो जाता है और शांतस्त्रभावी मंत्रमें फट् पल्लव लगानेसे क्रूर स्वभावी हो जाता है । इसीतरह इस ऋषिमंडलमंत्रमें भी नमः की जगह दूसरा फट् आदि पल्लव लगानेसे आठोंतरहके कार्य करनेवाला यह मंत्र हो जाता है फिर दूसरे किसी मंत्रकी जरूरत नहीं रहती ॥ मंत्रसाधनेवा- लेको मंत्रके जप करनेके समय एक वक्त भोजन ब्रह्मचर्य जमीनपर सोना निर्जीव स्थानमें बैठकर पूजा जप होम करना चाहिये ॥५९॥ इसप्रकार मंत्रकी साधनेकी विधि संक्षेपसे विद्यानुवादसे लेकर लिखी गई है। इति मंत्रसाधनविधिः।
No text on this page.
Panyayurvsarismisrnsummy-river
प्रतिष्ठा साराद्वार
पंडित प्रवर श्रीआशावर विरचित मूल और स्वीय पं०
मनोहरलालजी कृत नलित भाषाटीका सहित । इसमें मंदिर
प्रतिष्ठा मूर्ति प्रतिष्ठा वजारोपण आदि नव क्रियाओंका विस्तार
पूर्वक वर्णन है। कर्णपिशाचिनी मंत्र भी सावनविधि माहित
है जिसके सिद्ध होनेसे तीनों कालोंका शुभ अशुन मान्दम
हो जाता है। प्रतिष्टा करने व करानेवालोंको इसकी एक
एक प्रति मंगवाकर अवश्य पढ़ना चाहिए जिससे कि प्रतिष्ठा
संबंधकी सब बातोंकी जानकारी हो जानी । मूल्य गत्ते सहित
का ॥) सजिल्लका २) है।
भक्तामर कथा
मंत्र यंत्र सहित । इसमें पहले भक्तामरके मूल कान्य फिर
पं० गिरिधर शर्मा कृत हिन्दी पद्यानुवाद, बादमें मूलका
खुलासा
भावार्थ फिर भक्तामरके मंत्रोंको सिद्ध करनेवालोंकी
कथायें और अन्तमें मंत्र ऋद्धि और उनकी साधन विधि और
यंत्र दिये हुए हैं। मूल्य १) जिल्ददारका ॥-) है।
इनके सिवाय सब जगहके सब तरहके छपे हुए जैन अन्य
हमारे यहां पर हर समय मौजूद रहते हैं। विशेष जाननेक
लिए बड़ा सूचीपत्र मंगाकर पढ़िये ।
मिलनेका पता:-
जैन ग्रन्थ-रलाकर कार्यालय,
हीराबाग, पो० गिरगांव-बम्बई ।
&ammanskraamtret
rerum sungimas
mmsmritimes
-
No text on this page.