·शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम्। प्रथमोऽध्यायः। यस्य भृङ्गावलिः कण्ठे सुतदानाम्बुपूरिते। भाति रुद्राक्षमालेव स वः पाया गणाधिपः ॥ १ ॥ प्रणम्य परमात्मानं व्याख्यास्ये प्रातिशाख्यकम् । सरस्वती च जगतस्तमोनाशनदीपिकाम् ॥ २ ॥ जपादौ नाधिकारोऽस्ति सम्यक्पाठमजानतः । प्रातिशाख्यमतो नेयं सम्यक्पाठस्य सिद्धये ॥ ३ ॥ खरसंस्कारयोश्छन्दसि नियमः ॥१॥ खर उदात्तानुदात्तखरितप्रचितलक्षणः। संस्कारो लोपा- गमवर्णविकारप्रतिभावलक्षणः । तयोः खरसंस्कारयोः छन्दसि विषये नियमोऽधिकतो वेदितव्यः । प्रतिज्ञासूवमेतत् प्रतिज्ञा च शिष्यबुद्धिसमाधानार्था । लौकिकानामर्थपूर्वकत्वात् ॥२॥ लोके विदिता लौकिका: लौकिकानां शब्दानामर्थपूर्व- कवायोजनपूर्वकत्वादस्मिन् शास्त्रे नियमो न क्रियते कथं प्रयोजनपूर्वकल्बम् कथं प्रयोजनपूर्वकाणां शब्दानां नियमो न क्रियते आह देवदत्त गामभ्याज शुक्लां दण्डेनेति यस्य पुरुषस्य देवदत्तकर्तका गोवजात्यु पलक्षितशुक्लद्रव्यकर्मिका दण्ड कर- णिकाऽभ्याजनक्रियाऽभिप्रेता स एवैतवाक्यं ब्रवीति। न तत्सर्वः अतोऽर्थपूर्वकल्वं लौकिकाना शब्दानाम् अर्थपूर्वकत्वे ·२ शक्लयजुःप्रातिशाख्य। स त्यर्थाभावे नोञ्चारणं लौकिकानां शब्दानां, छन्दसि पुनरह- रहः खाध्यायमधीयौतेति श्रुतिचोदनात् अतः सदा कालं छान्दसानां शब्दानामभ्यासः श्रुत्या विधीयते पुरुषस्याभ्यु दया- र्थम् अतस्तहिषय एव स्वरसंस्कारयोनियम आरभ्यते न लौकि- कानामर्थपूर्वकत्वात् ॥ न समत्वात् ॥३॥ नकारः प्रतिषेधवाच्युभयत्र सम्बध्यते काकाक्षिवत् न चैतद यदिकानां शब्दानां स्वरसंस्कारनियमोऽभ्युदयहेतुः किंतहि लौकिकानामपि नियमोऽभ्युदयहेतुरेव कुतः समत्वात् तुल्यत्वाच्छन्दानां य एव वैदिकास्त एव लौकिकास्त एव तेषा- मर्था इति अतो यदुक्तं वैदिकानामेव खरसंस्करणमभ्युदयहेतु- रित्तन समत्वात् ॥ स्याहाम्नायधर्मित्वाच्छन्दसि नियमः ॥ ४ ॥ थाम्नायो वेदस्तस्य धर्म आम्नायधर्मः आम्नायधर्मो विद्यते यस्य शब्दग्रामस्य स आम्नायधर्मी तस्य भाव आम्नाय- धर्मित्वम् तस्मादाम्नायधर्मित्वात् भवेद्दा छन्दसि शब्दानां खरसंस्कारनियमोऽभ्युदयाय महते स्थाच्छन्दसि नियमो महो- दयः कतमत्तदानायधर्मित्व नाम आह आम्नायः क्रियाओं यज्ञार्थश्च । तद्यथा ब्राह्मणं विध्यर्थवादरूपम् मन्त्रस्तु कर्माङ्ग- भूतव्यदेवतास्मारकः मन्त्रेण स्मृतं कर्म कर्तव्यमिति निय- मार्थं वचनम् मन्त्रस्तु यदि मनागपि स्वरतो वर्णतो वा होनो भवति अथ कर्मासमृद्धिः न केवलं कर्मा समृद्धिः किन्तहि दुरिष्टहेतुः प्रत्यवाय: स्यात्। उक्त च मन्त्रो होनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह। स वाग्वजो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः खरतोऽपराधादिति दुष्प्रयुक्तमन्त्रविषयो

·प्रथमोऽध्यायः।
निन्दार्थवादः तथा स्वाध्यायविषयः फलार्थवादी भवति घृत.
कुल्यामधुकुल्या: पितृन् स्वधा अभिवहन्तीति न तु लौकिका
शब्दविषयमिदं किञ्चिदुपलभ्यते अत: खरसंस्कारयोश्छन्दसि
नियमो महोदय इति।
यत्तन्न ॥५॥
एवं खरसंस्कारी छन्दसि विषये प्रतिज्ञाती छन्दोविषये
महोदयफलावित्यवधार्य, अधुना शब्दखरूपजिज्ञापयिषयेद-
माह। यत् न जायते शब्दस्य कारणभूतं तद् वक्ष्याम इति
सूत्रशेषः।
वायुः खात् ॥ ६॥
वायुः कारणभूतः शब्दस्य स च खादाकाशादुत्पद्यते ॥
शब्दस्तत् ॥ ७॥
शब्दस्तदात्मको
वायात्मक
इत्यर्थः
सफरोप ॥ ८॥
यदि वायात्मकः शब्दः वायोः सर्वगतत्वात् सदाकालं
सर्वत्रोपलब्धिः प्राप्नोतीत्याशङ्याह। सरोपेति। सम्यक्करण-
रुपहितो हृदि वायुर्वेणुशकादिभिः शब्दोभवति ॥
ससङ्घातादीन् वाक् ॥६॥
यो वायुः सम्यकरणैरुपहितो वेणुशवादिभिः शब्दीभवति
स एव सङ्घातादीन् प्राप्य वाग् भवति सङ्घातः पुरुषप्रयत्नः
स यादो येषां स्थानादौनां ते सङ्घातादयः तान् प्राप्य वाग्भ-
वति वर्णो भवतीत्यर्थः ॥
त्रीणि स्थानानि ॥ १६ ॥

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। सङ्घातः पुरुषप्रयत्न इत्यु ताम् । अधुना सङ्घात यादिभूती येषां स्थानादौनां तान्युच्यन्ते बौणि स्थानानि वायोभवन्ति उर:कण्ठशिरात्मकानि शरीरे॥ हे करणे ॥ ११॥ संवृतविकृताख्ये वायोर्भवतः ।। शरीरात् ॥ १२॥ ये एते करणे संवृतविवृताख्ये यानि च त्रीणि स्थानानि शरीराबायोर्निर्गच्छतस्तानि भवन्ति यानि पुनरूपरिष्टाह- क्ष्यति स्थान करणानि तानि मुखस्थानानि अत एक्माह शरी- रादिति॥ शरीरम् ॥ १३ ॥ एवमेतेन प्रकारेण शरौराहायुर्निर्गच्छन् कादिवर्णविशेष व्यक्तिमापद्यते ॥ शारीरे ॥ १४॥ किं शरीराहायुर्निर्गच्छन्मानादिवर्णविशेषव्यक्तिमापद्यते नेत्याह शरीर शरौरैकदेशे मुखे प्राप्तो वायुस्ताल्वादिस्थानेषु निषतः करणेन विशेषव्यक्तिरूपेण वर्णत्वमापद्यते ॥ तेषार्ड समूहात् स उदय स्त्र काल्यम् ॥१५॥ तेषां स्थान करणप्रयत्नानां सम्बन्धिनः समूहात् स उदयन् वायुरुगच्छन् त्रैकाल्यमभिधत्ते वयः कालाः समाहृताः विका- लम् त्रिकालमेव काल्यं स्वार्थे थङ। विकालसम्बदमर्थजाते भवद्भूतभविष्यत्सम्बदमर्थजातम् । वायुर्वर्णीभूतः पदवाक्यैर- भिधत्ते विकालसम्बद्धस्यार्थजातस्य वायुः शब्दरूपेण प्रका- शको भवतीत्यर्थः । वायोरिय विभतिर्या वयो विद्येति ॥

·प्रथमोऽध्यायः। ५ ओङ्कारः खाध्यायादौ ॥१६॥ यत्तवत्येवमादिना वायुः पदवाक्यरूपेण सर्व प्रकाशय- तौत्यक्तम्। अधुना स्वाध्यायविधिरुच्यते ओङ्कारः स्वाध्यायादौ कर्तव्य इति सूत्रशेषः। तथा चाह मनुः ब्रह्मणः प्रणवं कुर्य्या- दादावन्ते च सर्वदा। क्षरत्यनोकतं पूर्व परस्ताच विशी- यते इति ॥ ओद्वाराथकारौ ॥१७॥ प्रोङ्कारोचारणं स्वाध्यायादौ प्रतिज्ञातमेव तत्तुल्यफलोऽथ- शब्दोऽपीति स्वार्थः। तथा चोक्ताम् । योङ्कारश्चाथकारच हावेतौ ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भिवा विनिर्यातो तेनेमो मङ्क- लावुभौ ॥ अोझारं वेदेषु ॥ १८॥ एवमधस्तनसूत्रेण ओङ्काराथशब्दयोः स्वाध्यायादाववि- शेषेणोच्चारणमुक्काऽनेन सूत्रेण व्यवस्था क्रियते श्रोङ्कारं वेदेषु प्रयुञ्जौतेति सूवशेषः ॥ अथकारं भाष्य षु ॥१६॥ भाथेषु ग्रन्थेषु अथकार प्रयुञ्जौतेति सूत्र शेषः । प्रयतः ॥ २० ॥ प्रयत: शुचिरुच्यते पादशौचाचमनादिना शुचिरौयौते- त्यर्थः। शुचौ ॥ २१॥ -- शुचौ विविक्त देशेऽधौयौत। उसञ्च। हावेव वर्जयेत्रित्य- मनध्यायी प्रयत्नतः । स्वाध्यायभूमिं चाशद्धामात्मानं चाशुचि विजः॥

·शुम्लयजुःप्रातिशाख्ये। इष्टम् ॥ २२॥ अभिरुचितभासनमासीनः॥ ऋतु प्राप्य ॥ २३ ॥ हेमन्तऋतु प्राप्य रात्रपाश्चतुर्थप्रहरेऽधौयौत। योजनान्न परम् ॥ २४॥ अधौयानो योजनात् परमध्वानं न गच्छेत् ॥ भोजनं मधुरठ स्निग्धम् ॥ २५ ॥ मधुररसप्रायं कृतप्रायं चान्न भुञ्जौत वर्णदोषविवेकार्थम् ॥ २६ ॥ अकारादयो वर्णाः तेषां दोषाः तेषां विवेचनाय नाना- करणाय तद्यथा निमात्रिकस्य स्वरस्य विमानता हिमात्रि- कस्य मात्राकालता अनुनासिकस्य स्वरस्यैकदेशरङ्गता यथा महोइन्द्रइति तथा व्यञ्जनानामनेकप्रकारा दोषाः सम्भवन्ति अयमपि वक्ष्यति उमभ्यः पञ्चमेषु यमापत्तिर्दोष इति ॥ तिङ्कत्तद्धितचतुष्टयसमासा: शब्दमयम् ॥२०॥ यत्किञ्चिच्छब्दमयमुपलभ्यते त्रयोलक्षणं तत् तिवृत्तद्धित- चतुष्टयसमासाः तिङ खलु याख्यातका भवन्ति पचति पठ- तीत्येवमादयः। कृतः कर्ता कारक इत्येवमादयः। तद्धिताः आग्नेयः सारखत इत्य वमादयः । चतुःप्रकाराः समासाः अव्ययीभावतत्यु रुषहन्दबहुव्रौहयः । अव्ययीभावो यथा समं भूमि उपरिनाभि । तत्पुरुषो यथा प्रजापतिः वहा । हन्दो यथा इन्द्राग्नी मित्रावरुणौ। बहुव्रीहियथा शुद्धबालः सर्वशुद्धबालः॥ तां वाचमोङ्कारं पृच्छामः ॥ २८॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः। तिङ्कत्तद्धितचतुष्टयसमासलक्षणां तामित्य भूतां वाचम् ओङ्कारं पृच्छामः योङ्कारो वाचः पुत्रः स पृष्टः सन् स्वाध्या- यादावुञ्चारणेन खां मातरमर्थतो अन्यतश्च कयिष्यति पत: खाध्यायादौ प्रणवः कार्यः । हिकर्मा च पृच्छतिर्धातुः । अतो वाक्शब्दे योङ्कारशब्दे च द्वितीया। माणवकं पन्यानं पृच्छतौति यथा॥ अथ शिक्षा विहिताः ॥ २६॥ अथेत्ययं शब्दो विशेषाधिकारार्थ: शिक्षाविहिताः स्थान- करणास्यप्रयत्नादयोऽभिधीयन्ते इत उत्तरमधिकारहयानुवृत्ति- द्रष्टव्या। स्वरसंस्कारानुवृत्तिः शिक्षाविहितानुरत्तिश्च । सवनक्रमेणोरःकण्ठ मध्यानि ॥ ३० ॥ अधस्तादुक्तं ससङ्घातादीन् प्राप्य वाक् तस्यास्त्रीणि स्थानानि। ननु कतमानि तानौत्युकम् इह तु शिक्षाप्रक्र- मात्तत्यायेणोच्यन्ते सवनक्रमेणोर:कण्ठम्न मध्यानि । प्रात:- सवनमाध्यन्दिनतोयसवनक्रमेण उरकण्ठन्न मध्यानि नौणि स्थानानि वायोभवन्ति। आयाममार्दवाभिघाताः ॥३१॥ एवमेतेषु स्थानेषु वर्णेषच्चायंमाणेषु त्रयो विकारा: शरी- रस्य पर्यायेण भवन्ति आयाममार्दवाभिघाताः आयामो नाम ऊ गमनं शरीरस्य । मार्दवं नामाधोगमनं गात्राणाम् अभि- घातस्तिय॑ग्गमनं गात्राणाम् ॥ उच्चनीचविशेषः ॥ ३२॥ योऽयन्नामाभिघातः खरितः स उच्चनौचविशेष; उच्चनी- - ·REAKS शुक्लयजुःप्रातिशास्य। चाभ्यामभिनिवत्यं ते। एवं शरीरस्य प्रयत्न न ये निवत्यन्ते तेषासुपरिष्टात् संज्ञां वक्ष्यति उच्चैरुदात्त इत्येवमादिना । अथाख्याः समाम्नायाधिका: प्राग्रिफितात् । अथशब्दो मङ्गलार्थः संज्ञाः समानायाधिकाः वर्णसमा- मायं वक्ष्यति अथातो वर्णसमाम्नायं व्याख्यास्याम इति । सम्मादधिकाः प्राग्रिफितात् रिफितसंशब्दनाप्राक् वक्ष्यति विसर्जनौयो रिफित इति तस्मात्प्राक् उपलक्षणार्थमेतत् परि- भाषाप्यत्र भविथति तद्यथा ह्रस्व ग्रहणे दीर्घम्लु ती प्रतौ- यात् प्रथमग्रहणे वर्गमिति। उपदिष्टा वर्णाः ॥ ३४॥ वर्ण समानाये कथिता वर्णाः तद्यथा कितिखितिगिति- घितिडिति कवर्ग: अथवा ये पदेषूपदिष्टा वर्णास्त एव प्रत्ये. तव्याः अन्य चनाद्भविष्यति तद्यथा इषे त्वा अन संहिताया- मपि न वर्णान्य त्वम् वचनात् संहितायां विकारा अविष्यन्ति तांस्तत्रैव वक्ष्यामः। अथवा पदेषु सङ्ख्योपदिष्ठा वर्णाः कर्तव्याः तद्यथा इषे त्रिवर्ण पदम्। त्वा त्रिवर्ण पदम् । अर्जे पञ्चवर्ण पदम्। उक्तं च खरो वर्णोऽक्ष माला तत्प्रप्रयो. गार्थ एव च । मन्त्र जिज्ञासमानेन वेदितव्यं पदे पदे इति ॥ अन्त्याइर्णात् पूर्व उपधा ॥ ३५ ॥ अन्ते भवोऽन्त्यो वर्णः ककारादिः अन्त्यावर्णात् पूर्व उपधा- संज्ञो भवति तद्यथा महान् इन्द्र इति अत्र नकारस्थाकार उपधा संजकः । संज्ञाकरणे प्रयोजनं वक्ष्यति अनुनासिकाम- यधा प्रागन्तस्थाया इति ।

·प्रथमोऽध्यायः। निर्देश इतिना ॥ ३६॥ वर्णानां निर्देश इतिना भवति तद्यथा कितिखितिगिति- घितिडिति कवर्ग इति ॥ कारण च ॥३०॥ कारप्रत्ययेन च वर्णानां निर्देशो भवति तद्यथा यका- स्वकारयोर्जास्पत्ये पद इति । अव्यवहितेन व्यञ्जनस्य ॥३८॥ अकारव्यवहितेन कारप्रत्ययेन व्यञ्जनस्य निर्देशो भवति यथा ककारपकारयोः सकारमिति व्यञ्जनस्येति किम् अकार इकार उकार इति॥ र एफेन च ॥ ३९ ॥ र: रेफस्य एफेन च निर्दिश्यते यथा रेफठ स्वरधाविति चशब्दादितिना च यथा यितिरितिलितिविति॥ स्वरैरपि ॥ ४०॥ खरैरपि व्यञ्जनानां निर्देशो भवति यथा नु चक योः शम् तथयोः समिति नानुस्वारयमविसर्जनीयजिह्वामूलीयोपमा- नीयाः॥४१॥ वक्ष्यति अं इत्यनुखारः तथा कुखुगुनु इति वमा: तथा अः इति विसर्जनौयः । तथा क इति जिह्वामूलौयः । प इत्य पभानीयः एते न कारप्रत्य येन निर्देष्टव्याः यथा अनुखारठ. रोमसु मकार इति अनुखारस्य स्वशब्देनैव निर्देश: तथा अमभ्यः पञ्चमेषु यमापत्तिर्दोष इति यमस्य खशब्देनैवो- - ·१० शक्लयजुःप्रातिशाख्ये। पादानम् । तथा विसर्जनौयस्य विसर्जनौय इति। तथा जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ शाकटायन इति ॥ दन्त्यस्य मूर्धन्यापत्तिर्नतिः ॥ ४२ ॥ दन्त्यस्य मूर्द्ध न्यभावो नतिरुच्यते तद्यथा परिसिञ्चन्ति परिषिञ्चन्ति संज्ञाकरणे प्रयोजनं खिति चानतावित्यादि। समानस्थानकरणास्थप्रयत्नः सवर्णः ॥४३॥ समानमेकं स्थानं करणमास्यप्रयत्नश्च यस्य स एवमुच्यते यो यस्य वर्णस्य समानस्थानः समानकरणः समातमुखप्रयत्नः स तस्य सवर्णसंज्ञो भवति । तद्यथा प्र अर्पयतु प्रार्पयतु तब अयम् तवायठ• सोमः स्त्रुचि इव स्वचौव तम् अभि इन्धताम् अभीन्धतां सुखे अनु उज्जेषम् अनूज्ज षं वाजस्य अनु उज्जयताम् अनुज्जयताम् ऋकारटकारयोरपि सवर्णदीर्घत्व- मेव भवति यादाहरणं छन्दसि लभ्यते सज्ञाकरणे प्रयोजन वक्ष्यति। सिठ० सवर्णे दीर्घमिति । सिमादितोऽष्टौ स्वराणाम् ॥ ४४ ॥ वर्णसमाम्नायस्यादौ अष्टानां वराणां सिम् संज्ञा भवति अष्टाविति विभक्तिव्यत्ययेन षष्ठीबहुवचनं द्रष्टव्यं खराणामिति सामानाधिकरण्यात् यथा अआइईउऊऋऋ वर्णसमानाये विमात्रा अपि वक्ष्यन्त इह सन्धौ तु तेषां ग्रहणं न सम्भवति प्रयोजनाभावात् विमावान् हि स्वयमेव वक्ष्यति सर्वमग्नाऽइ३ लाजी३ छाचीनिति विमात्राणि चेत्यादिना सवर्णदीर्घत्वं च सज्ञाकरणे प्रयोजनम् न च सवर्णदौर्घत्वमुक्तानां प्ल.तानां च सम्भवति अतः न ता न राधन्ते । संज्ञाकरणे प्रयोजनं वक्ष्यति सिठ. सवर्णे दीर्घ- । मिति ॥

·प्रथमोऽध्यायः। सध्यक्षरं परम् ॥ ४५ ॥ स्वराणामित्यनुवर्तते स्वराणां यत्परमन्त्यमक्षरं तत्सन्थ्य- क्षरसंज्ञ भवति सध्यक्षरमिति जातावकवचनम् यथा पक्को यव इति सन्ध्यक्षराणि पराणौत्यर्थः तानि चत्वारि हिमावाणि ग्रयन्ते न प्लु तान्यपि प्रयोजनाभावात् प्रयोजनार्थ च संज्ञा- मरिभाषाः क्रियन्ते । अतो हिमावाण्येव गृह्यन्ते । न सर्वा- गीति। वर्णसमानाये तु सर्वेषां वर्णानां पाठो युक्तरूप एवं तत्र हि एतावन्तो वर्णाः सम्भवन्तीत्येतदेव ख्याप्यते अत- स्तत्र सर्वेषां पाठो युक्तारूप एवेत्यदोषः इह तु कार्यवन्त एवोपदिश्यन्ते । तद्यथा ए ऐ ओ औ संज्ञाया: प्रयोजनं सन्ध्यक्षरमयवायावमिति । - अकण्ठयो भावौ ॥ ४६॥ खराणामित्व व कण्यो अकाराकारौ वर्जयित्वा स्वराणां भाविसंज्ञा भवति तद्यथा इ ई उ ऊ ऋ ऋ ट ल ए ऐ यो औ। संज्ञाकरणे प्रयोजनं वक्ष्यति भाव्युपधश्चरिबिसर्जनीय इति । व्यञ्जनं कादि ॥१७॥ ककारादि अमान्त' यदर्णजातं तद् व्यञ्जनसंङ्गं भवति कितिखितिगितिवितिडिति इत्यादि अं इत्यनुखार एतदन्तम् संज्ञाकरणे प्रयोजनं व्यञ्जनमर्द्धमात्रेत्यादि । अनन्तरठ संयोगः ॥४८॥ अनन्तरमव्यवहितं व्यन्जनं व्यञ्जनेन सह संयोगसंन्न भवति तद्यथा एवम् कितिकितिविति अखः शितिशितिविति ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। संज्ञाकरणे प्रयोजनं वक्ष्यति खरात् संयोगादिहि रुचते सर्व- बेति। स्पर्शष्वेव सङ्ख्या ॥ ४६ ॥ ककारादयः पञ्चवर्गाः पञ्चवर्णाः समानाये स्पर्शसंज्ञा उक्ताः तेषु वर्गेषु संख्या ज्ञातव्या वक्ष्यति असस्थाने मुदि द्वितीयठे. शौनकस्य पञ्चमे पञ्चममिति परिभाषासूत्रमेतत् ॥ हौ हौ प्रथमो जित् ॥ ५० ॥ स्पर्शष्वेव संख्येति परिभाषितमेव अतस्तस्या: परिभाषाया इहोपस्थानम् हो हो प्रथमो वर्णी वर्गे वर्गे जिस जो यथा । क ख च छ ट ठ त थ प फ संज्ञाकरणे प्रयोजनम् लुङ् मुदि जित्पर इति॥ ऊष्माणच हवर्जम् ॥ ५१॥ ऊष्माणश्च जिसजका भवन्ति। हकारं वर्जयित्वा तद्यथा शषसाः च शब्दात् हौ हौ प्रथमौ वर्ग वर्ग क ख च छ ट ठ त घ प फ एते त्रयोदशवर्णा जिसज्ञा वेदितव्याः ॥ मुत्स चकाः शषसा भवन्ति च शब्दाज्जिसंज्ञकाश्च शष- सेष्वेव मुसंज्ञा यथा स्यादिति पृथम् योगकरणम् । संज्ञाया: प्रयोजनं लुमु दि जित्पर इति । । धिशेषः ॥ ५३॥ कृतसंज्ञकेतरवचनः शेषशब्दः शेषो यो वर्ष राशिः स धिसंज्ञो भवति तद्यथा वर्गाणामुत्तरास्लयो यरलवहकारा श्चेति विंशतिवर्णा धिसंज्ञा भवन्ति संज्ञाकरणे प्रयोजनम् रेफठ• स्वरधाविति ॥

·प्रथमोऽध्यायः।
३
द्वितीयचतुर्थाः सोमाणः ॥ ५४ ॥
हितीयाः ख छ ठ थ फा: चतुर्था घझ ढ ध भा: एते
दशवर्णाः सोमसंज्ञा भवन्ति इह यासां संज्ञानां शास्त्रे संव्यव-
हारी नोपलभ्यते पूर्वाचायंसंज्ञास्ता वेदितव्याः शिष्यसंव्यव-
हारार्थाः शिष्था प्राभिः संव्यवहरेयुरिति पूर्वाचार्यसंज्ञानु.
कथनमस्मिन् शास्त्र मङ्गलार्थ च पूर्वाचार्यशास्त्रकोयं परि-
णाशार्थ वा यहा यथा एते वर्णा निया एवमेता अपि संज्ञा
नित्या एव एवं च छत्वा सर्वशास्लेष्वता एव संज्ञा उपलभ्यन्ते
द्वितीयचतुर्थाः सोमाण: तथा ककारादीनां स्पर्शसंजा तथा
यकारादीनामन्तस्थसंज्ञा पाभिः संज्ञाभियंवहरतां धर्मो
भवति यहा नैव संज्ञा किन्तर्हि वर्णस्वरूपमनेन सूत्रेण कथ्यते
अमा वायुः ऊपणा सह वर्तन्त इति सोमाणः अतिशया,
वचनं महाराणा इत्यर्थः । अत एवैषां संयोगमौडने वायुनि
गच्छति तन्निर्धारयेत् । यथा। दट्टा दकारो धकारप्रकृति-
बमः नकार इति संयोग: अव धकारप्रक्वतित्वाव यमस्य
पौडने अमा निष्कामति तं सन्धारयेत् तदायकत्वात्तस्य
वर्णस्याचार्योऽपि यमस्य स्फोटने दोषं वक्ष्यति असभ्यः पञ्च-
मेषु यमापत्तिर्दोष इति, स्फोटनं च ककारवर्ग वा स्पर्शा-
-
दिति
अमावखरी खः॥ ५५ ॥
प्रकारमावखरी इखमंत्रो भवति संद्यथा अउ ऋ ट
संज्ञाकरणे प्रयोजनं वक्ष्यति अनुस्वारी अस्त्रपूर्वोऽध्यईमावा
पूर्वा चाईमात्रेति।
मात्रा च ॥५६॥

·॥ शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। मावा च यत्र श्रूयते तत्र प्रकारकालः मात्रखरः प्रत्ये- तव्यः इखो भात्रेति पर्यायाक्त्यिर्थः । विस्तावान् दीर्घः ॥ ५७॥ हखात् हिगुणकालो वर्णो दीर्घसंज्ञो भवति यथा श्रा ई ऊ ऋ ल ए ऐ ओ औ इति संज्ञाकरणे प्रयोजनं दौर्धा- दईमात्रा पूर्वा चाध्य.ति ॥ मुतस्त्रिः ॥ ५८॥ इखत्रिगुणकालः तसंज्ञो भवतीति यथा आ३ ई३ ऊ३ ऋ३ लूइ ए३ ऐ३ ओ३ और संज्ञाकरणे प्रयोजनं नु तमिता- वित्यादि। व्यञ्जनमईमाना ॥५॥ कादीनां व्यञ्जनसंज्ञा कता व्यञ्जनं कादौति अधुना तस्थाईमात्राकालतोच्यते यथा प्राङ् प्रत्यङ् डकारावईमात्रौ ॥ तदईमणु ॥ ६॥ अईमात्राईमणुसंगं भवति संज्ञाकरणे प्रयोजनम् मात्राई- मात्राणुमात्रावर्णापत्तौनामिति ॥ परमावाणुमावा ॥ ११ ॥ अ णुमात्रा परमाणुसंगं भवति ॥ स्थाने ॥ ६२॥ अधिकरणं वर्णानां स्थानशब्देनोच्यते यदित ऊर्ध्वमनु- क्रमिष्यामः स्थाने इत्येवं तवेदितव्यम् अधिकारसूवमेतत् । अखग्रहणे दीर्घलती प्रतीयात् ॥१३॥ हस्त्रस्य वर्णस्य ग्रहणे दीर्घलु तावपि वौँ ग्रहीती द्रष्टव्यौ परिभाषेयं स्थानाधिकारार्था ।

·HTERNET प्रथमोऽध्यायः। प्रथमग्रहणे वर्गम् ॥ ६४ ॥ वर्गादौ प्रथमवर्णग्रहणे वर्म जानीयात् परिभाषेयम् ऋट को जिह्वामूले ॥६५॥ ऋऋऋ ३ इति वयः जिह्वामूलीयः कवर्ग इत्ये ते नव वर्णा जिह्वामूलस्थानाः । दूचशेयास्तालौ ॥६६॥ दुईई ३ इति त्रयः चवर्ग: शकार एकारो यकार इत्येते एकादशवर्णास्तालुस्थानाः ॥ षटी मूर्द्धनि ॥ ६७॥ षकारटवर्ग इत्येते षड्डूर्णा भूईन्या द्रष्टव्याः ॥ रो दन्तमूले ॥५८॥ रेफो दन्तमूलस्थान: प्रत्ये तव्यः । लुलसिता दन्ते ॥ ६ ॥ लल्लुल्लु ३ एते त्रयः लकारः सकारस्तवर्ग इत्येते दशवर्णा दन्याः॥ उवोपोपमा ओष्ठे ॥ ७० ॥ उजऊ ३ एते त्रयः वकार ओकार उपभानीयः पवर्ग एते एकादशवर्णा औषठ्या: ॥ अहविसर्जनीयाः कण्ठे ॥ ७१॥ अकारो मात्रिको हिमात्रिकस्त्रिमात्रिक इत्येते वयः हकारविसर्जनीयौ इत्य ते पञ्चवाः कण्ठयोः प्रत्ये तव्याः ॥ सवर्णवच्च ॥ ७२॥ अहविसर्जनीयाः कण्ठे इति अकारस्य मात्रिकस्य हिमा-

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य।
निकस्य विमात्रिकस्य च कण्ठस्थानमा उता यथा कण्ठया
मध्येनेति समानकरणता वयाणामपि प्रास्यप्रयत्नस्तु भिद्यते
कोऽसावास्यप्रयवो नाम संवतता विकृतता च अस्पृष्टता स्पृष्टता
च ईषत्पृष्टता अईस्कृष्टता च इत्यास्यप्रयत्नः तद्यथा संवृतास्य-
प्रयत्न: अकारः विकृतास्यप्रयत्ना इतरे स्वराः यथा अस्पृष्टास्य-
प्रयत्नाः स्वराः स्पृष्टास्यप्रयत्नाः स्पर्शाः तथा ईषत्स्पृष्टास्य प्रयत्ना
अन्तस्था: अर्द्धस्मृष्टास्यप्रयत्ना उष्माण: अनुस्वारश्च यमास्य-
*प्रयत्नः शिक्षाविद्भिरक्त इह गृह्यते अतोऽकारस्य मात्रिकस्य
संवृतास्यप्रयत्नस्य इतरयोश्च विवृतास्यप्रयत्नयोहिमाविकवि-
मात्रिकयोः सह सावण्य तुल्य न सम्भवतीति तदर्थमिदमा-
रम्यते सवर्णवच्च कायं भवति सवर्णदीर्घत्वं भवतीत्यर्थः तद्यथा
सोमऽ आभूयो भर, मात्वा अग्नि: मात्वाग्निर्दध्वनयीत् एव-
मन्यत्रापि सवर्णवत्कायें द्रष्टव्यम् ॥
ऐकारौकारयोः कण्या पूर्वा मात्रा ताल्चो-
ष्ठयोरुत्तरा ॥७३॥
ऐकारस्य यौकारस्य च कण्या पूर्वामात्रा अकारमावा
उभोरपि पूर्वा उत्तरा प्रथमस्य तालुस्थाना उत्तरा पूर्व एकार
इत्यर्थः । तद्यथा अए ऐ इप्ति द्वितीयस्योत्तरा ओष्ठस्थाना
द्वितीयस्योत्तरा प्रोकार इत्यर्थः तद्यथा अश्रो औ इति। अत्र
केचिदाहुः अकारस्याईमावा एकारस्याध्या ऐकार अकार-
स्थाईमाता धोकारस्याध्या चौकारे इति तथा चोकम् अई-
माता तु कण्ठस्य ऐकारौकारयोर्भवेत् इति । अनेनैव क्रमेण
एकारौकारी व्याख्याती॥
यमानुसारनासिक्यानां मासिके ॥ ७ ॥

·प्रथमोऽध्यायः
१७
चत्वारो यमाः अनुसारनासिक्यो चेति षडर्णा नासि-
कास्थाना इति॥
मुखनासिकाकरणोऽनुनासिकः । ७५ ॥
मुखसहितया नासिकया क्रियते इति मुखनासिकाकरण:
मुखनासिकाकरणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञो भवति जातावेक-
वचन स्वराणामयं वैकल्पिको धर्मः अन्तस्थानां रेफवर्जि-
तानां च वाचनिकश्चायं धर्मः तद्यथा अनुनासिकमुपधा
प्रागन्तस्थायाः यथा महाराऽइन्द्रः उन्नयामि स्वाराऽअहम् ।
वा वनस्पती ॥रनु अग्ने क्रत्वा क्रतूं १ रनु अन्तस्थासु भवति
वक्ष्यति अन्तस्थामन्तस्थास्वनुनासिकां परसस्थानाम् सयौमि
संबपामि तल्लोकम्पुण्य प्रज्ञेषमिति इत उत्तरं करणाधि-
कारो भविष्यति ॥
दन्त्या जिह्वाग्रकरणाः ॥ ७६ ॥
दन्त्या जिह्वाग्रेण क्रियन्ते तद्यथा तथेति ।
रेफश्च जिह्वाग्रेण क्रियते अन्य स्थानोऽपि ।
मूर्धन्याः प्रतिवेध्यागम् ॥ ७८॥
मूढन्याः षकारटव: एतौ प्रतिवेध्य जिहाग्रेण नियन्ते ॥
तालुस्थाना मध्येन ॥ ६ ॥
तालुस्थाना इचशेया एते जिह्वामध्येन क्रियन्ते ।
समानस्थानकरणा नासिक्योष्ठयाः॥८॥
हुकारो नासिक्यः स च नासिकास्थानः उवो षोपमा
ओष्ठं इत्योष्ठस्यानाः एतेषां यदेव स्थानं तदेवकरणम् ।
वो दन्ताः ॥ ८॥

·HTTARA SHE १८ शुक्लयजुःप्रातिशास्ये। वकारस्तु पोष्ठयोऽपि दन्ताः क्रियते । नासिकामूलेन यमाः ॥ ८२ ॥ यमाश्चत्वारो नासिकामूलेन क्रियन्त यथा यज्ञः याच रुका इति। जिह्वामूलीयानुखारा हनुमूलेन ॥८३ ॥ जिह्वामूलस्थाना अनुस्वारश्च हनुमूलेन क्रियते यथा ऋक्सामयोः अठं० शुना ते अठ-शुः । कण्टया मध्येन ॥ ८॥ कण्ठया वर्णा मध्येन हन्बोरेव क्रियन्त यथा अह इति ॥ प्रथमोत्तमाः पदान्तीया अज्ञौ ॥८॥ एवं तावदधस्तनेन वर्णानां स्थानान करणानि चोक्तानि आस्यप्रयत्नस्तु शिक्षान्तराट् स्टडते सवर्णसंज्ञाङ्गभूतत्वात् अधुना पदान्तीयवर्णनिरूपणायाह प्रथमोत्तमाः पदान्तीया भवन्ति चकारजकारो वर्जयित्वा प्रथमा यथा प्राक् अपाक विराट सबाट यत् तत् त्रिष्टुप् अनुष्टुप् उत्तमा यथा प्राड़ प्रत्यङ् बौन समुद्रान् त यज्ञम् ॥ विसर्जनीयः ॥८६॥ विसर्जनीयः पदान्तीयो भवति यथा अग्निः धर्मः ॥ खराश्च लकारवर्जम् ॥८७॥ खराश्च पदान्तीया भवन्ति ल्टकारं वर्जयित्वा यथा हौम्याय नौप्याय अश्विना मिनावकमा सुचि इन्द्राग्नी मधु अनु वृषण्वसू चमू दे विहणे पृथिथै भूम्यै इन्दो अश्विनो एतानि खरान्तान्युदाहरणानि ।

·HEY TRATAYATHARTH. प्रथमोऽधायः। - णकारकाराववग्रहे ॥८८॥ प्रथमोत्तमाः पदान्तीया इत्यनेन गकारः पदान्तीयः प्राप्तः स्वराश्च टकारवर्जमित्यनेन ऋकारश्च पदान्तीयः प्राप्तः अतस्तावुभौ पदान्तौयावापोते अवग्रह एव स्थाप्येते यथा पूषखान् दृषण्वसू पिटसदनाः पिटसदनम् ॥ अनुनासिकाश्चोत्तमाः ॥ ८॥ वर्गोत्तमाः ङजवनमा अनुनासिका भवन्ति। चकारात् वावस्थानाद्यपरित्यागहारेण नासिकास्थानं हितोय मेषामि- त्यर्थः । वर्णखरूपज्ञापनार्थमिदम् । संज्ञार्थमित्यपरे ॥ स्पर्शान्तस्य स्थानकरणविमोक्षः ॥१०॥ स्पर्शान्तख्य पदस्य स्थानकरणविमोक्षः कर्तव्यः अत्येन प्रयत्ने नान्यत्पदमारब्धव्यम् अन्यथा पदादेहित्त्वं भवति तद्यथा तत् नः, तन्नो मित्रो वरुणः, सयौमि, सँय्यौमीदमग्नः ॥ अवसाने च ॥११॥ समाप्तौ च अईर्चादौ स्वरान्तानामपि पदानां स्थानकरण- विमोनः कर्तव्यः यथा संमधुमतीमधुमतीभिः पृच्चान्ताम् शुक्रन्दुदुमयः ॥ प्ररह्यम् ॥१२॥ प्ररह्यमित्ययमधिकारः। यदित ऊ मनुक्रमिष्यामः प्रग्टह्यमिति तहेदितव्यम् प्रन्टयसंज्ञायाः प्रयोजनं प्रौटाए खरे इत्यादि। एकारेकारोकारा दिवचनान्ताः ॥ ६३॥ एभार ईकार कार एते हिवचनं प्रतिपादकाः सन्तः

·CAINTINEPARINE
ARPEN
शक्लयजुमातिशास्ये।
प्रमद्यसंञा भवन्ति यथा एकारस्य भवति ई इति शौर्षे इति
यथा ऊकारान्तस्य भवति अर्य्य इति बाई इति ॥
ओकारश्च पदान्तेऽनवग्रहः ॥१४॥
ओकारश्च पदान्ते वर्तमानोऽवग्रहवर्जितः प्रगृह्य-
संज्ञो भवति यथा अईर्यो अद्रिभिः चित्रभानो इति
इन्द्रायाहि चित्रभानो सुताः अनवग्रह इति किम् गोव्यच्छ-
मिति गो। व्यच्छम् । गोधातमिति गो। घातम् ॥
उकारोऽपृक्तः ॥६५॥
उकारोऽपृक्तः प्रग्यासंज्ञो भवति। उकारोऽपृक्तो दौर्घ-
मनुनासिकमिति वक्ष्यति एतेनत्यं रूपं भवति यथा ॐ मन्व-
तवाउ नवा उडएतत् अपृक्त इति किम् नु इन्द्र योजानन्वि-
न्द्रते ॥
चमू अस्मे वे ॥१६॥
चमू अस्मे त्वे एतानि पदानि प्रासंञकानि भवन्ति
सू चम्, चमू सोममिन्द्रचमूसुतम् अस्मे इत्यस्मे इन्द्रो-:
इनमेपारात् वे इति वे बन्धुस्त्वं रायः ॥
मै उदात्तम् ॥१७॥
मे इत्येतत्पदमुदात्त चेत्नग्यासंगं भवति यथा मे इति
मे, मे रायो मा ब्वयम् उदात्त इति किं इमम्मे' बरुण ।
अमी पदम् ॥१८॥
अमी इत्येतत्पदं चेअरह्यासंगं भवति यथा अमी इत्य मी
एष वोमी राजा, ये वामो रो'चने दिवः), पदमिति किम
यदाबधवश्व माभूत् अमीषाञ्चित्तम् ।
खरोऽक्षरम् ॥६॥

·प्रथमोऽध्यायः। २१ खरोऽक्षरसंञो भवति यथा अति इति अक्षरसंज्ञाया: प्रयोजनम् प्रागुवर्णादयराणामेकोभाव इति वक्ष्यति । चोक्तम्, सव्यञ्जन: सानुस्वारः शुद्धो वापि स्वरोऽक्षरमिति सहायैर्व्यञ्चनैः ॥ १०० प्राद्यैव्यंजनैः सहितः खरोऽक्षरं प्रत्ये तव्यम् यथा मो ओकारसहितोऽक्षरं प्रत्ये तव्यम् यथा द्रुअन्न : इबा: उकारो दकाररेफसहितोऽक्षरम् ॥ उत्तरैश्चावसितैः ॥ १०१॥ आयंजनैः उत्तरैश्चावसानगतैः सहितः स्वरोऽक्षर यथा वाक् वकारककारसहित प्राकारोऽक्षरम् प्राङ् पकाररेफड़- कारसहित पाकारोश्वरम् एवन्तावाद्येकः खरो भवति तद- धस्तनान्युपरितनानि च व्यञ्जनानि तदङ्गानि भवन्तीत्य- तत्प्रतिपादितम्, व्यधुना खरयोर्मध्ये हिप्रभृतीनां व्यञ्जनाना- मावनिरूपणाया। सँय्योगादिः पूर्वस्य ॥ १०२ ॥ संय्योगादिभूतो वर्णः पूर्वस्य स्वरस्याङ्गं भवति यथा अशश्वः हौ शकारी वकारश्च सँय्योगः तत्र सँय्योगादिः पूर्वस्येति कृत्वा पूर्वः शकारः पूर्वस्य स्वरस्याङ्गम् उत्तरशकारवकारावुत्तरस्य खरस्याडम् यथा हवाम् हो वकारौ यकारच सय्योगः तवैको वकारः सय्योगादिः पूर्वस्येति कृत्वा पूर्वस्याङ्गम् वकारयकारा- वृत्तरखा यमश्च ॥ १०३ ॥ यमः पूर्वस्याएं भवति चशब्दात् पूर्ववर्णसहित: यथा रुक्. काम् ककारहययममकाराः सय्योगः तत्र ककारयमौ पूर्वस्य मकार उत्तरखा ·HanाममाRE: २२ शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। क्रमजञ्च ॥ १४॥ क्रमाज्जातं क्रमजम् यत्सय्योगादेः परस्य वर्णस्य द्विरुक्त्या जायते तत् क्रमजमित्य च्यते यथा पाशवाम् रेफो द्वौ शकारी धकारो यकारश्च सय्योगः तत्र रफासय्योगादिः क्रमजच प्रथमः शकारः पूर्वाङ्गम्, द्वितीयः शकारो वकारो यकारश्चोत्तराङ्गम् वाय रेफो हौ षकारो यकारश्च सय्योगः तत्र रेफः सय्यो- गादिः पूर्वषकार: क्रमज एतौ पूर्वाङ्गम् अपरः षकारो यकार- श्चोत्तराङ्गम् ॥ तस्माच्चोत्तर स्पर्शे ॥ १०५ ॥ तस्मात् क्रमजाद्यदुत्तरं व्यञ्जनं तत्पूर्वाङ्गं भवति स्पर्श परभूते यथा पार्णवा रेफषकारी द्वौ णकारी यकारश्च सय्योंगः तत्र रेफः संयोगादिरिति कृत्वा षकारः क्रमजमिति कृत्वा तस्माञ्चोत्तर स्पर्श इति कृत्वा पूर्वणकारश्च एते पूर्वाङ्गम्, हितीयणकारो यकारयोत्तरस्य स्वरस्याङ्गम् ॥ अवसितं च ॥ १०६ ॥ अवसानगतं पूर्वाङ्गं भवति यथा वाक् ककारोऽवसितः, कर्क अत्र रेफककारयोः संयोग: रेफः संयोगादिः ककारो- ऽवसितः एतौ पूर्वस्य स्वरस्याङ्गम्, पूर्वाङ्गपराङ्गचिन्तायाः प्रयो. जनमाह व्यञ्जन वरेण सखरम् ॥ १०७॥ व्यञ्जनं यद्यस्य स्वरस्याङ्गं तत्तेनैव खरेण समानखरम्भ- वति अधस्तनान्येवोदाहरणानि तथा चोक्तम् स्वर उच्चः स्वरो नौचः स्वरः खरित एव च) स्वरप्रधानं त्रैखयें व्यञ्जनं तेन सखरमिति अथ शिक्षा विहिता इत्यु पक्रग्य उर:कण्ठम म- ·MARATI प्रथमोऽध्यायः। ध्यानि प्रातःमवनमाध्यन्दिनटतीयसवनेषु यथाक्रमं स्थानानि भवन्तीति प्रतिपादितम् तत एकैकस्मिन् स्थाने वर्णेषु उच्चा- यमाणेषु वयो विकाराः शरीरस्य भवन्ति पर्यायेण ते प्रति- पादिता एव आयाममार्दवाभिघाता इत्यनेन सूत्रेण, अधुना सेषु शरीरविकारेषु सत्सु ये स्वरा निघ्यद्यन्ते तन्निरूपणा- याह उच्चैरुदात्तः ॥ १०८॥ आयामेनोईंगमनेन गात्राणां यः खरो निष्यद्यते स उदा- तसंज्ञो भवति यथा (८अ० १० कण्डिका) अग्ना३६ (२२१० ७ क०) लाजौरन् उदात्तवानुदात्त इत्येवमादयः । नौचैरनुदात्तः ॥१०॥ नौचैदिवेणाधोगमनेन गावाणां य: स्वरो निष्पद्यते सोऽनुदात्तसंज्ञो भवति (२१ अ० ६१ क०) यथा आर्षे यऽऋ- धोगाम् अनुदात्तप्रदेशा: उदात्तानुदात्तठं० खरितमित्य व- मादयः॥ उभयवान्तखरितः ॥ ११० ॥ उदात्तस्योर्द्धगमनं गात्राणां प्रयत्न अनुदात्तस्थाधोगमनं गावाणां प्रयत्न आभ्यां प्रयत्नाभ्यां समा माहारीभूताभ्यां यः स्वर उच्चार्यते स खरितसंज्ञो भवति यथा (११०२० क०) धान्य- मसि (१३० १२क) वैष्णव्यौ स्थः । एकपदे नीचपूर्वः सयवो जात्यः ॥ १११ ॥ एकस्मिन् पदे नौचपूर्वोऽनुदात्तपूर्वो यकारेण वकारण सहितो जात्यः स्वरः प्रयतव्यः नीचपूर्व इति सम्भवविशेष- णम् । अपूर्वोऽपि भवति नौचपूर्वो राधा (१७० २७०) ·२४ शुक्लयजु प्रातिशाख्य। कन्या इव (१५० २००) धाश्थुमसि । अपूर्वी (१८अ० ६४क ) यथा स्वर्दै वेषु॥ उदात्तादयः परे सप्त ॥ ११२ ॥ उदात्तादयः परे सप्त स्वराः प्रत्ये तव्या यथा अभिनिहित, प्र, प्रमिष्ट, तैरोव्यञ्जन, तैरोविराम, पादत्त, ताथाभाव्याः । त्रयो नीचखरपराः ॥ ११३ ॥ त्रयो नौचखरपराजयाः अभिनिहित, नैन, प्रविष्टाः । एदोभ्यामकारो लुगभिनिहितः ॥११४॥ एकारौकाराभ्यामुदात्ताभ्यामकारोऽनुदात्तो यत्र लुक लुप्यते तत्राभिनिहितः स्वरो भवति यथा एकारस्य भवति, (२४३० ३७३०) ते अप्सरसाम तऽप्सरसाम, (१८१० ५८क०) ते अवन्तु तुवन्त्व॒स्मान् प्रोकारस्य भवति यथा (२१० २१क) ब्वेदः) अमि वेदीसि, (५१० ३१क०) तुथः अमि थोऽसि । युवौँ यवौ क्षेप्रः ॥ ११५ ॥ इश्च उस यू युवौँ उदात्तावनुदात्तखरोदयौ यकारवका- राभ्यां यथासंख्य न युतौ यदा तदा प्रसंजः खरो भवति इवर्णस्य यथा (३ अ० ६० क०) वि अम्बकम् वाम्बक व्यजा- महे, (११ अ० ४४ क०) ताजी अबव् आशुभ व वाज्जार्वन् उवर्णस्य यथा (३ अ० ५१ क०) नु इन्द्र योजान्विन्द्र ते हरौ', (११ अ०७० क०) द् अवः 'ब: मुर्पिः । दूवर्ण उभयतो इखः प्रश्लिष्टः ॥ ११६ ॥ पूर्वो इस इकार उदात्तः परच इव इकारोऽनुदात्तस्तयोः परस्परप्रलिष्ट प्रविष्टः खरो भवति यथा (११ अ. ६१ क०) ·प्रथमोऽध्यायः। ॥ अभि इन्वताम् अभीन्धताम्, (२० अ० ७० क०). सुचि इव सुचीव घृतम् ॥ स्वरो व्यञ्जनयुतस्तैरो व्यञ्चनः । ११७॥ उदात्तात् पूर्वस्मात् परो यः खरो व्यञ्जनयुतः स तेरो व्यञ्जनसंज्ञकः स्वरो भवति यथा (८ य. ४३ क०) इडे' रन्ते हव्ये काम्ये॥ उदवग्रहस्तैरो विरामः ॥ ११८॥ उदात्तावग्रहस्तैरो विरामसंन्नकः खरो भवति अयंद समस्तपदेषु भवति अवग्रहवचनात् अवग्रहाभावे तु तेरो व्या. ञ्जन एव यथा ( १ ० १ क०) गोपताविति गो। पतौ यज्ञ- मंतिमिति यज्ञपतिम् ॥ विवत्तिलक्षण: पावृत्तः ॥ ११६ ॥ खरयोरन्तरयोरन्तरं वित्तिरचते तया लक्ष्यत इति विवत्तिलक्षणः स पादत्तसंज्ञः खरो भवति विवृत्त्या व्यव- हित इत्यर्थः । यथा (२ व्य० ६ क) ध्रुवाऽ अंसदन्नतस्य (२३ अ० ५५ क.) का ईम् काऽइ'मरे पिशङ्गला । उदाद्यन्तोन्यवग्रहस्ताथाभाव्यः ॥ १२०॥ उदात्तादिरुदात्तान्तो नोचावग्रहस्ताथाभाव्यसंज्ञः स्वरो भवति यथा (५ अ० ५ क.) तन नवऽइति तन । नपत्रे (२१ अ० १० क.) तन नपादिति तन । नपात् अयं तु खरि- तानां मध्ये पठ्यते नविह माध्यन्दिनानां स्खरित उपलभ्यते उदात्तानुदात्तौ तु पृथगभूतावुपलभ्य ते स्वरितचोदात्तानुदा- त्तयोरेकोभावे सति तस्मिंश्च तिर्यग्गमनं गावाणां भवति न चं तदिह किञ्चिदुपलभ्यते अतो माध्यन्दिनानां पदकाले ३ E ·NEERI AMRPAN शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। ताथाभाव्यसंज्ञकः कम्पो भवति तथा चोक्तमौज्जिहायनकै- र्माध्यन्दिनमतानुसारिभिः। अवग्रहो यदा नीच उच्चयोर्मध्यतः क्वचित्। तथाभाव्यो भवेत् कम्पस्तननपत्रे निदर्शनम् यस्तु ताथाभाव्यस्य खरितानां मध्ये पाठः अयमन्य षा- माचार्याणां मतेन तेषां हि मतेन तनूशब्दः संहितावद्भवति अतोऽसो खरितो भवति तदभिप्रायेण स्वरितानां मध्य पाठः अयमपि चोपरिष्टाइच्यति, निहितमुदात्तखरितपरमनवग्रहे, स्वरितस्य चोत्तरो देशः प्रणिहन्यत इति तदभिप्रायेण वक्ष्यति, एवमुदात्तानुदात्तखरितलक्षणविधानानन्तरं हस्तलक्षणमाह ॥ हस्तेन ते ॥ १२१ ॥ अनेन प्रकारेण हस्तेन ते स्वराः प्रदृश्यन्ते तत्रोदात्ते ऊर्ध्व- गमनं हस्तस्य अनुदात्तेऽधोगमनं हस्तस्य एतत्सर्वेषामाचा- ाणां मतेन स्थितं, स्वरिते तु विप्रतिपद्यन्ते तत्प्रकाशनार्थ- मिदमाह। चत्वार स्तिय॑कखरिताः ॥ १२२ ॥ जात्याभिनिहितक्षेप्रप्रश्लिष्टा एते चत्वारस्तियंग्यस्त हात्वा स्वरणीयाः पिटदानववस्त कवेत्यर्थः । अनुदात्तं चेत्यूर्व तियङ् निहत्य काण्वस्य ॥ १२३॥ एतेषां चतुणी जात्यादौनां यद्यनुदात्तं पूर्व भवति तदा तियंगवस्त कृत्वा स्वरयितव्याः काखाचार्यस्य मतेन उदात्त- पूर्व अपूर्व च न भवति अनुदात्तपूर्वी यथा (११० १२क०) वेषण व्यौ (१अ० २० क०) धान्युमास (५अ० ३१क०) स्तुपोसि (२१० २१क०) वेदोसि (१७अ० १८क०) अभ्यर्षत (३१० ११क०) ·प्रथमोऽध्यायः। २७ योजान्विन्द्र ते (११५० ६१क०) अभौन्धतामुखे (२०अ० ७८क) सुचौव घृतम् एतेषु तिर्थग्धस्तः क्रियते उदात्तपूर्वेष्वपूर्वेषु च जात्यादिषु तैरो व्यञ्जनववस्तः क्रियते उदात्तपूर्वो भवति यथा (१४अ० २३०) पञ्चदशो व्योम (३१अ० १०क) कतिधा व्यंकल्पयन् अपूर्वो भवति (३२० ६००) यथा सम्बकाम् (१११० ७०क०) 'बा: मुर्पिरामुतिः ॥ जुन्निहत्य प्रणि हन्यते उदात्ते ॥ १२४ ॥ ऋजुनिहत्य हस्तमनुदात्तवत् ततः प्रकर्षण निहन्यते नौचौक्रियते जात्याभिनिहितक्षेप्रप्रविष्टा उदात्ते परभूते यथा (३अ० ५क०) भूर्भुवः स्वरिव (१अ० १० क०) दे॒वस्य॑ त्वा सवितुः) प्रसवऽश्विनो र्बाहुब्भ्याम् (१७१०१६क०) यासदिश- श्व'न्यविणंम् (२०२० ६८क०) सुचौवेति उदात्त इति कस्मात् (१अ० २०) धान्यूमसि धिनुहि दे॒वान् (१० १२क०) पवित्रे स्थो वैष्णव्यो॥ तौक्षणोऽभिनिहितः परम्परम्मृदुस्त्वन्यः ॥१२५॥ तीक्षा उच्चारणतो हस्तेन चाभिनिहितः स्वरो भवति ततोऽन्यो मृदुप्रयत्नो भवति किमविशेषेणेत्याह परम्परम् शब्दोऽव्ययम् पूर्वमपेक्ष्य परः परमपेक्ष्य पर इत्येवम् यथा अभिनिहितमपेक्ष्य प्रः प्रमपेक्ष्य प्रश्लिष्टः प्रजात्यस्यान्त- र्भावो द्रष्टव्यः तथा चोक्तम् सर्वतीक्ष्णोऽभिनिहितः प्रश्लिष्टस्त- दनन्तरम् । ततो मृदुतरी स्वारी जात्यक्षप्रावुभौ स्मृतौ १ ततो मृटुतरः स्वारस्तैरो व्यञ्जन उच्यते । पादत्तो मृदुतमस्त्व तत् खारबलाबलमिति २॥ तस्यादित उदात्त स्वराईमात्रम् ॥१२६॥ खरितस्य स्वरस्यादावुदात्त ज्ञातव्यं तच सराईमात्रा- ·CERNMARALIA २८ शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। कालम् यद्येकमानो यदि हिमानो यदि त्रिमावः स्वरस्तथा- प्यईसुदात्त परमनुदात्त अयं तु खरिते उदात्तानुदात्तप्रवि- भागो दृष्टव्यः स्वरितशब्दे नोदात्तानुदात्त निर्वयं पृथक श्रुतिखरान्तरमभिधीयते यथा वपुताम्रयोः सँय्योग धात्वन्त- रस्य कांस्वस्योत्पत्तिः यथा च गुडदनोरेकोभावे मार्जिकोत्पत्तिः एवमुदात्तानुदात्तसंयोगे खरितोत्पत्तिः॥ सप्त ॥ १२७॥ सामसु सप्तस्वरानाहुः षडज-ऋषभ-गान्धार-मध्यम- पञ्चम-धैवत-निषादान् ननु यजुर्वेदलक्षणप्रक्रमे एवं उदात्ता. नुदात्तसँयोगे स्खरितोत्यत्ती कः सामलक्षणप्रसङ्ग उच्यते अग्नी यजुर्वेदे अध्वर्यो: सामगानं विहितम् । नान्योऽध्वोर्गाये. दृिष्टका वा एता विहितचितो हस्याद्यदन्योऽध्वर्योर्गायेत् इति ब्रा० २। शातपथे ८ सञ्चितिकाण्डे, अतोऽध्वर्युकत्तक- मिति कृत्वा कश्चिल क्षणांश: हत: सामसु, अपर वाहुः जात्याभिनिहितक्षप्रप्रश्लिष्टतैरोव्यञ्जनौरोविरामपादत्ताः स. तखरा अनावधार्टन्त ताथाभाव्यस्तु वाजसनेविनां निवा. त्रीन् ॥ १२८॥ उदात्तानुदात्तस्वरितान् यजुर्वेदे बौन खरानाहुः, तथा च उक्ता एव सन्तोऽनद्यन्ते एवेदानौमपवादार्थम् ॥ हो। १२६ ॥ किमविशेषेण यजुर्वेदे बीन् स्वरानाहुः नेत्यु च्यते हो स्वरावटात्तानटात्ती भाषितलक्षितौ शतपथब्राह्मणे आहुः

·प्रथमोऽध्यायः।
२८
एकम् ।। १३० ॥
तानलक्षणमेकं खरमाहुर्यज्ञकर्मणि ॥
सामजपन्यूँ खवर्जम् ॥ १३१॥
प्रगीतं मन्त्रवाक्यं सामशब्देनोच्यते विश्व देवाः शृणुतेति
जपः, न्यूँ खो बह चि प्रसिद्धः एतानि वर्जयित्वा यज्ञकर्मण्ये क्रः
खरो भवति तानलक्षणः ॥
प्रावचनो वा यजुषि ॥१३२॥
प्रवचनशब्देनार्षपाठ उच्यते तत्र भव: स्वरः प्रावचनः स
च यजुषि भवति वा तान इति विकल्पः स च स्वयं लक्षण
व भवति प्रग्टह्यं चर्चायामितिना पदेवित्यनेनैकम्मात् पर
आर्ष इति ॥
तमितिविकारः ॥ १३३ ॥
तमित्य त्सृष्टसर्वनामका द्वितीया विभक्तियते हितो.
यया यो निर्दिश्यते स विकारः प्रत्य तव्यः । यथा अनुस्वारठ.
रोमस मकार इति मकारोऽनुस्खारविकारमापद्यते भाविभ्यः
पठ० ममानपद इति सकारः षकारविकारमापद्यते ।
तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ॥ १३४ ॥
तस्मिन्निति सप्तम्यन्त परिरह्यते सप्तम्या निर्दिष्टे पूर्वस्य
काय वेदितव्यम् पूर्वस्य पदान्तस्य विधिः प्रत्ये तव्यः यथा
ककारपकारयोः सकारमिति तथयोः समिति ॥
तस्मादित्युत्तरस्यादेः ॥ १३५ ॥
तस्मादिति पञ्चमौ निर्दिष्टात्परस्य काय वेदितव्यम् यथा
उकारात्सु, परे: सिञ्चतेः ।
षष्ठीस्थाने योगा ॥ १३६ ॥

·३२ शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। षष्ठी विभक्तिस्थाने योगिनी बेदितव्या षष्ठयन्तस्य कार्य भवतीत्यर्थः यथा यवयोः पदान्तयोः स्वरमध्ये लोपः ऐकारी- कारयोः कण्यापूर्वामात्रा ताल्लोष्ठयोरुत्तरा इति ॥ तेनेल्यागमः ॥ १३७॥ तेनेति तीयाग्रहणम् ढतीयया यो निर्दिश्यते स आगमः प्रत्ये तव्यः यथा ङ्नौ ताभ्याए सकार इति प्रगृह्यं चर्चाया- मितिना पदेषु ॥ अन्तरेण पर्वणौ ॥ १३८॥ पर्वशब्देन पदमुच्यते पदयोर्मध्ये आगमो भवति यथा प्राङ्सोमः (१०अ० ३१०) प्राङ्क्सोमः प्रत्यङ्सोमः (१८० ३क०) प्रत्यक्सोमः सौन् समुद्रान् (१३० ३ क०) बीन्स- मुद्रान् अस्मान् सौते (१२अ० ७.क०) अस्मान्मौत। पर एकस्मात् ।। १३६ ॥ एकस्य पदस्य मध्ये य आगमो विधीयते स परो भवति यथा (१७० १३क.) हे इति शौर्षे इति प्रमह्यं चर्चायामि- तिना पदेश्वित्यनेनैकस्मात् पदात् पर इतिकार आगमो विधीयते इति ॥ उभयोर्विकारः ॥ १४॥ हितीयया निर्दिष्टो विकार इत्यधस्तादुक्तम् । स उभयो- भवति अन्तरेण पर्वणी च पदान्तपदाद्योरित्यर्थः एकस्य वा वर्णस्य निर्दिश्यते यथा आ इदम् (४० क.) एदम् इह ऊर्जम् (१८१० ६३क०) इहोजन्दधातन एकवर्णस्य भवति यथा मो सु न(: (३५० ४६ क०) 'मोषूगोऽइन्द्रान' सुसाव (१८ अ० २क०) सुषाव सोमम् ॥

·प्रथमोऽध्यायः। All वर्णयादर्शनं लोपः॥ १४१॥ दृशिपलब्धिवचनः। अनुपलब्धिरदर्शनं वर्णस्य लोम इत्य च्यते वक्ष्यति "लोपं धौ यथा अयक्ष्मामा (४१० १२०) अयक्ष्मामा बस्तेन, मत्या): न: (२१० १०क०) सत्या न:- सन्त्व_शिर्ष विकारी यथासन्नम् ॥ १४२॥ विकारोऽस्यास्तीति विकारी विकारौ वर्णोऽवचने यथा- सन्नम् यो य आसन्नस्तमापद्यते वक्ष्यति खरे भाव्यन्तस्थाम् यथा त्रि अम्बकम् त्रयम्बकम् द्रुअन्नाः इत्र वचनादन्यदीप भवति यथा अनसो वाही सकारो डकारमिति अनडान् वच- नात् सकारस्य डकारः । परिभाषासूत्वमेतत् । सङ्ख्यातानामनूदेशो यथासङ्ख्यम् ॥ १४३ ॥ समानसंख्यानां यः पश्चादुद्दे शः स यथासंख्यम् भवति यस्य या संख्या प्रथमस्य प्रथमः द्वितीयस्य हितीयः तीयस्य हतीय इत्यर्थः। वक्ष्यति सदो द्यौर्नमस्कृतं पिता पथेषु यथा (१८ अ० १८क०) सदः कृतम् सदस्कृतम् (१३अ० ईक०) तेभ्यः सुभ्यो नमः (२अ० ११२०) “द्योः पिता" द्यौष्यि तोपमाम (१८५० ५१क०) नमः पथे, शर्म सप्रथा नमस्पथे परिभाषा- सूवमेतत् ॥ सन्निकष्टविप्रकृष्टयोः सन्निकृष्टस्य ॥ १४४ ॥ यत्रोदाहरणसंशयः तत्र यं परिभाषोचते सनिकृष्टविप्र- कृश्योरदाहरणयोः सन्निकष्टस्यैवोदाहरणस्य कार्य प्रत्येत- व्यम् न तु विप्रष्टस्य यथा असि शिवा सुषदेत्येवमादिषु परभूतेषु असि शब्द आद्युदात्त उक्तः तत्र सन्देहः किं सुहमा चासि शिवा चासि स्त्रोना चासि सुषदेत्यवासि शब्द आयु- ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। शासवा दात्तो भवति उत स्योना चासि सुषदेति उभयोरप्यसि शब्द: परभूतः तत्रानेनावधारणं क्रियते यवान्यत्रापि मविकष्टानि पदानि भवन्ति तत्र कायं भवति तद्यथा असि शिवा सुषदा पयखतीत्यत्र परस्वतीसन्निधानात् सुक्ष्मा चासि शिवा चासि स्योना चासि सुषदेत्ययमवाद्युदात्तो भवति न तु स्योनासुष- देति विप्रकृष्टत्वात् ॥ पूर्वोत्तरयोरुत्तरस्य ॥ १४५ ॥ यत्व पूर्वस्योत्तरस्य च युगपत्कायं प्राप्नोति तत्रोत्तरस्यैव भवति न तु पूर्वस्य मृग्य सुदाहरणम् (२१अ० ६१क०) आ च च अत्र स्वरिताकार उदात्तः तत्र युगपत्कार्यमुभयोः सन्धाबुदात्त एव स्वरविषयकं चैतत् सूत्रम् ॥ द्विरुक्तमामेड़ितं पदम् ॥ १४६ ॥ हिरण्यस्तं पदमा डितसंज्ञं भवति यथा (२७३० ४२क०) यज्ञायज्ञावोऽअग्नये, तत्र पाम्रोडितसंज्ञायाः प्रयोजनम् अनंडितं चोत्तरमित्यादि ॥ सठ हित स्थितोपस्थितम् ॥ १४७॥ इत उत्तरं पदसंहिता वतिष्यते हिरुक्तमित्यनुवर्तते । द्विरुक्त यत्पदमिति करणेन मध्यस्थितेन याद्यन्तसंहितेन पूर्वमादिसंहितमुत्तरपदमन्तसंहितं स्थितोपस्थितसंगं भवति यथा (१७अ० ८३क०) हे, इति हे, (१७० ८३क०) शौर्षे इति शीर्षे, (४० १५क०) पुनरिति पुनः। (१० ८क०) वर्तितम मिति वह्नि। तमम् । (१अ० ८क०) सनितममिति सनि । तमम् । (११०८क०) पप्रितममितिपप्रिं। तमम् । तथा चोक्तम् । उपस्थितं सेतिकारं केवलं तु पदं स्थि तम्। तस्थि- तोमस्थितन्नाम यत्रोभे आह संहिते। १। वस्यार्थः । इतिकर- । ।

·प्रथमोऽध्यायः। णसहितमुपस्थितसंचं पदं भवति। केवलमितिकरणसहित स्थितसंजं भवति यत्र पदान्तपदादी इतिकरणेन सहितो आह । तस्थितोपस्थितपदमुच्यते । स्थितोपस्थितप्रदेशाः। पूर्वोत्तर- संहितस्य स्थितीपस्थितमवग्यस्येति स्थितोपस्थितस्यैव साव- ग्रहस्य स्वरविशेषविधानार्थमाह। सठं हितावदवग्रहः स्वरविधौ परं च सर्व चेदनुदात्तम् ॥ १४८॥ अवग्रहशब्देन सावग्रहस्य पदस्य पूर्वपदमभिधीयते । अवग्रहः खरविधौ स्वरचिन्तायां सहितावत्स्वरं लभते । इति- करणेन सह सन्धौ तस्मिंश्च सावग्रह पद हे भवतः तत्र पूर्व- पदं तावदितिकरणेन सह सन्धी संहितावत्सरं लभते। परं च अवग्रहात् परं पदं संहितावत्वरं लभते। यदि तत्सर्व. मनुदात्तं भवति । यदि स्वतन्त्र किञ्चिदक्षरमुदात्त वा स्वरितं वा भवति । तदा खकौयया प्रकृत्या भवति। ममिति वह्नि। तमम्। गृहण्तऽइलि ग्रह। पते । प्रजा- बतीरिति प्रजा। वतीः। परं च सर्वञ्चदनुदात्तमिति कस्मात् ऊ र्णामत्रेणेत्यूा। सूत्रेण । विरुरू चुरिति वि। रुरु चुः । ट्राणकल शाइति द्रोण। कलश:। उदात्तोदाहरणम्, राज- खऽइति राज। स्वः । स्वरितपदोदाहरणम्, स्वरविधाविति किम् । वर्णविधौ संहितावन्न भवति । महद्भाइति महत्। भ्यः । तिष्ठु'झाऽति तिष'त् । भ्यः । । (१६ अ० २३क०) धावा इति धावत् । भ्यः॥ इति परस्तिर्य्यड्नीचोऽन्तोदात्ते मध्योदात्ते पर्वणि काण्वस्य वा ॥ १४६ ॥ इति परस्तियंड्रोचो भवति अनुदात्तो भवतीत्यर्थः । यथा वस्ति- - -- ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। । अन्तोदात्ते मध्योदात्ते वा पदे वा शब्दो भिन्नक्रमी विक- ल्पार्थः । काख स्थाचार्य स्व मतेन । (१८० ७८०) जी- सवेणे त्यां। मवेणं, ( १८ अ० २५क०) द्रोणकलश इति द्रोण । कलश: ॥ उदात्तमयोऽन्यत्र नीच एव ॥ १५० ॥ काण्वस्येति वर्तते अन्तोदात्तमध्योदात्तयोः पर्वणोरन्यत्र इति करणात्परो नौच उदात्तमय एव भवति । प्रचित एव भवतीव्यर्थः । यथा । (१२अ० २० क०) सोम गोपा इति सोम। गोपाः । (१ अ० ७क०) सस्त्रितममिति सनि। तमम् । पनि. तममिति पनि । तमम् ॥ एकवर्णः पदमपृताम् ॥ १५१॥ एकवर्णस्याक्तसंज्ञा विधीयते पदस्य यथा (११० १क) श्रा (७० ४१क०) उ अमृतसंज्ञाया: प्रयोजनम् । अमृती- मध्यानि तौणि स विक्रमः ॥ स एवादिरन्तश्च ॥ १५२॥ स एवैको वर्ण: पदसंज्ञः सन् पदादिसम्बन्धीनि पदान्त- सम्बन्धीनि च कार्याणि लभते । यथा । (३३अ २५क०) इन्द्र श्रा इहि । इन्द्रे हि॥ अवग्रहः पदान्तवत् ॥ १५३ ॥ अवग्रहशब्देन पूर्वपदमिहाभिधीयते । अवग्रहः पदान्त- सम्बन्धौनि कार्याणि लभते वर्णविधौ, खरविधौ तु अधस्ता- टुक्तम् संहितावदवग्रहः स्वरविधाविति, यथा (१३० ५००) भरद्वाज इति भरत् । वाजाः । (१६१० २३क.) तिष्ठा इति तिषकृत् । न्याः॥

·प्रथमोऽध्यायः। । न विति करणम् ॥ १५४ ॥ अवग्रहः पदान्तवदित्य पदेशादितिकरणमपि प्राप्नोति तविषिध्यसे । यथा । (१३अ० २३क.) अन्त (श्लेषऽइत्यन्तः । श्लेषः)। रिफितं च संहितायामनिरतामित्यनेतिकरणमपि प्राप्नोति तनिषिध्यते। पूर्वेणोत्तरः सर्ट हितः ॥ १५५ ॥ इत उत्तरं संहितोचते पूर्वेण पदान्त न उत्तरः पदादिः संहिता यदा क्रियते खरतो वर्णतच तदा हिपदसंहितोचते यथा (१० १क०) दृषे त्वा, वोर्जे क्रमसंहितेयम् । पदविच्छेदोऽसठ हितः ॥ १५६ ॥ पदे पदे विच्छेदः पदविच्छेदः । पदविच्छेदो यदा क्रियते तदा असंहितः पाठः। यथा (११०१ क ) दुषे त्वा अर्जे वा॥ एकपदहिपदत्रिपदचतुष्पदानेकपदाः पादाः ॥ १५७॥ एकं पदं यस्मिन् पादे स एकमदः पादः सा च पद- संहितोच्यते । छन्दसः पादपरिज्ञानार्थम् । एक पदः पादो यथा। (१५० ४४क) हृदिस्पृशम् । विपदः पादो यथा । (१५व्य• ४५ क०) तो : भद्रस्य । क्रतो द्रस्य। त्रिपदः मादो यथा। (१५५० ४४क.) अग्ने तम् अद्य। अग्ने तमद्य । चतुष्पदः पादो यथा। (१५१० ४६क०) अग्ने विखे 'भिः सुमना अनी कोः । अनेकपदः पादो यथा । (११० ३७क०) विधमम् । अग्ने। अरु षम् मिय ध्य। विधममग्नेऽअ- रु अम्मि येध्य ॥ ॥ । ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। वर्णानामेकप्राणयोगः सर्ट हिता ॥१५८॥ एवं तावत्पादसंहिता ऋतु कर्तव्या यजुष्षु त्वयं विधिः । वर्णानामेकोच्छासोञ्चारणयोगः पदे वा वाक्ये विश्राम: सा च प्राणसंहिता यत्र भूयांति पदानि अतिक्रम्यावसान भवति न त्वेकेन प्राणेन तान्विव्याप्तु शक्यन्ते तत्रायं विधिः । यथा । (२१ अ० ६१क०) "त्वामुद्याऋषऽआर्षयऋषीणानपादणी. तायं यजमाना:” यत्र त्ववसान शक्यते व्याप्त, तनावसान एव विरतिः कर्तव्या यथा। (३६१० ८क.) इन्द्रो विश्वस्य राजति ॥ विप्रतिषेधऽउत्तरम्बलवदलोमे ॥ १५६ ॥ शास्त्रदयमन्यत्र चरितार्थमकस्मिन्नर्थे सङ्गच्छते यत्र स तुल्यबलविरोधो विप्रतिषेध उक्तः । तत्रोत्तरं शास्त्र बलवक- वति लोपं वर्जयित्वा लोपे तु यतो लोपस्तदेव शास्त्रं बल- वद्भवति यथा “खरितवान्त्वरित" इत्यस्यावकाशः। अनु- दात्तखरितसन्धौ खरितो भवति यथा (२२अ ७क०) वाहा अवक्रन्दार्थ । स्वाहाऽवक्रन्दाय, तथा च वक्ष्यति उदात्तवानु- दात्तः । अस्थावकाशः । उदातानुदात्तसन्धी उदात्तो भवति । यथा । (१अ० २७२०) सुक्ष्मा च असि । सुक्ष्मा चासि। स्वरि- तोदात्तसन्धौ परत्वादुदात्त एव भवति। (१० ३क०) यथा सुवा इति। सुप्वेति, (३अ० १.क०) रात्रया इन्द्रवत्या। रावोन्द्रवत्या, अलोप इति किम् । स्य एष चेत्यनेन शास्त्रेण स्यशब्दस्य विसर्जनीयो व्यञ्जने परतो लुप्यते । यथा। (eअ. १४क एषः । स्यः)। वाजौ, एतच्च पूर्व शास्त्रम् । अतोऽन्य- भवति। रेफे लुप्यते दोघंचोपधेत्यनेन शास्त्रेण रेफे परभूते लुप्यते विसर्जनौय उपधा च दीर्घमापद्यते। एतच्च परं शास्त्रम् - ।

·प्रथमोऽध्यायः। ततो लोपस्य बलीयस्वाल्लोप एव भवति नोमधादीर्घत्वम्। यथा (२३१० १३०) एषः) स्यः) राथ्यः । एषस्य राथ्यो षा, (२५५० २६क०) _ष: छाग। ए षछाग+। विसर्जनीय- लोपः चछयोः शमिति न शकारः॥ विसर्जनीयो रिफितः ॥ १६० ॥ इत उत्तरमकारोपध आकारोपधश्च विसर्जनीयो रिफित- संज्ञो भवति । वक्ष्यति करमनुदात्तम् । यथा। (२५० ४१क०) अच्छिद्रा गानाण्यसिना मिथू' कः। संज्ञाकरणे प्रयोजनम् । भाव्युपधश्च रिविसर्जनौय इति । करिति कः ॥ करमनुदात्तम् ॥ १६१॥ करित्य तत्पदमनुदात्तं चेद्रिफितसंज्ञं भवति । अधिकार- सूत्रमेतत् । यथा (३३अ०५८ क) महिपार्थः पय॑ठ सभ्रा. काः। अनुदात्तमिति किम् । (२३.० ५९क०) को अस्य वेद भुवनस्य नाभिम् ॥ अन्तरनाद्युदात्तम् ॥ १६२॥ अन्तरित्येतत्पदं रिफितसंजं भवति आद्युदात्तं चेद्र भवति । अन्तरित्यन्तः) (७० ५क०)। अन्तस्ते द्यावा- थिवौ । अनायुदात्तमिति किम् (१७अ० १क)। समुद्रश्य मध्य चान्तथ, (२३५० ६२क०) दुयं वेदाः परोऽअन्त' - ॥ अहरभकारपरम् ॥ १६३ ॥ अहरित्य तत्पदं रिफितसंन्न भवति भकारपरं चेत्र भवति । यथा। (१५५० ६०) प्रवयान्हाहजिंबा (११ ७५क०) अहरहुरित्यह+ । अहः । अहरहरप्रयावम्। अभ- - - ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। कारपरमिति किम् (६५० १५क.) तत्ते शुध्यतु शमहोभ्याः (३५अ० २क०) । द्युभिरहो भिरक्तुभिव्यक्तम् ॥ आवर्वरिति समानर्चि ॥ १६४ ॥ आवः । वः। इत्येते पदे रिफिते भवतः। उभे अप्येकस्या- मृचि यदि भवतः । यथा (१३१०३क)। आवरित्यावाः विसौ- मतः) सुरुचो वेन आवः । वरिति वाः । मृतश्चयोनिमसत विव: । समानर्चीति किम् (४०५क०) । आ वो' देवासाई- महे, (१६१० ४६क) नमो वः किरि केभ्य: । (८० २२क ) अस्मे वो ऽअस्विन्द्रियम् ॥ स्तोत-वस्तः सनुत-रभा-र्वार्दा ॥ १६५ ॥ स्तोतः वस्तः सनुतः अभाः वाः हाः। एतानि पदानि रिफितसंज्ञकानि भवन्ति । यथा (२३अ० ७क.) तर स्तोतरनेनं । (३१. २२क०) दोषावस्ताईया वयम् । (२०१० ५२क०) आराचिद्देष :- सनुतयुयोतु । (१२१०६१क०) अग्निए से योनावभारु खा । (५० ११क०) इदमहन्तप्त वाहिा। (३०अ० १०क०) द्वाभ्यः) सामम् ॥ स्वः पदमनरणे ॥ १६६ ॥ खरित्व तत्पदं रिफितसंच भवति । अरणशब्दो यदि परी न भवति यथा (१८० ५०क) व न। वर्ण वर्मः। (१अ० ११क०) स्व+ अभि विख्य घम् । खरभि विक् ख्यघम्, पदमिति किम्, पदावयवस्य रिफितसंज्ञा माभूत्। (१० अ. ६क०) राजस्व इति राज । व। सोमस्य दानममि स्वाहा राजस्व + अनरण इति किम् । (२६१० २२०) स्वायचारणाय च ? पदादिश्वाजित्पर इति वक्ष्यति तस्यायं पुरस्तादपवादः ॥ । ।

·प्रथमाऽध्यायः। पदादिश्चाजित्परः ॥ १६७ ॥ पदादिश्च यदि खशशब्दोभवति तदा रिफितसंज्ञो भवति जित्यरचन्न स्यात् “हो हौ प्रथमौ जित्” । “ऊष्माणश्च हवर्ज" जिदित्युक्तम् (११अ० २क० स्वायेति ख: । न्याय । स्वाय शक्त्या। पदादिरिति किम् (१०३० ६क) स्वाहा राजस्खुः । अजित्परमिति किम् (३४१०२००) व (सामिति खःसाम्। पदसंहितोदाहरणम् ॥ ह्वाः सवितः पुनस्त्वषट्टर्नेष्टरकौंतर्मातः प्रातर्जामातरजौगः प्रणेतरिति च ॥ १६८॥ । ह्वाः सवितः पुनः त्वष्टः नेष्टुः व्यकः होतः मात: प्रातः जामात: अजीगः प्रणेतः एतेषां पदानां विसर्जनीयो रिफित- संज्ञो भवति। यथा (११० २क०) मा हार्मा ते । (य. १०) देव सवितरिति सवितः। (४० १५क०) पुनमन । (६ अ० २०क०) देव त्वष्टभूरि ते। (२६अ० २१०) ग्रावो नेष्टः पिब, (३८२० ५क०) सरस्वति तमिह धातवेऽका: । (२३अ. ६४क०) सोमठ होतयंज । (१०अ० २३क०) पृथिवि मातुर्मा मा हिठ सौः । (२०अ० २९क०) इन्द्र प्रातर्जुषख नः । (२७० ३४क.) त्वष्टुर्जामातरमृत । (२८अ० १८क०) आदिद- ग्रसिष्ठ योषधौरजौगः । (३४१० ३६क०) भगु प्रणेतर्भग सत्य राधाः ॥ वृद्धं वृद्धिः ॥ १६६ ॥ वृहमिदं शास्त्रमन्यानि शास्त्राण्यपेक्ष्य । शिक्षाविहितं ·शक्लयजुःप्रातिशाख्ये। व्याकरणविहितं चास्मिन् शास्त्रे उभयं यतः प्रक्रियते । अत एव हेतोः शिष्याणामेतच्छास्त्रश्राविणां वृद्धिर्भवति ॥ इति कात्यायनकृतौ प्रातिशाख्य- सूत्र प्रथमोऽध्यायः । इत्यानन्दपुरवास्तव्यौवचटसुतोब्बटक्कतो प्रातिशाख्य- सूत्रभाष्ये प्रथमोऽध्यायः ॥ द्वितीयोऽध्यायः । संन्ना: परिभाषा प्रथमाध्याये शास्त्रसंव्यवहारार्थमुक्ताः । इदानी स्वरसंस्कारयोग्छन्दसि नियम इति प्रतिज्ञातौ। स्वर- संस्कारावारभ्येते तव च प्रथम स्वरः प्रतिज्ञात इत्यतः स्वर एव प्रथममारभ्यते । खरितवर्जमेकोदात्तं पदम् ॥ १॥ एक स्वरितं प्रथम वर्जयित्वा एकोदात्तं पदम्भवति सर्व स्मिन्न व पदे एकमक्षरं स्खरितमुदात्त च भवति। अन्यान्य- चराखनुदात्तानोति सूत्रार्थः । तत्र खरितस्य चत्वारो भेदा भवन्ति तद्यथा। आदिवरितमध्यस्वरितान्तखरितसर्वखरि- तानि पदानि भवन्ति। आतिखरितम् यथा ( १६१० २८क.) व्युतकेशायेति व्यु,प्त । केशाय। मध्यखरितं यथा (६० ६ क०) मनुष्याणाम्। स्व ग्गर्याय। अन्तखरितं यथा (१अ० १२क ०) वैषणव्यौ, (१अ० २०१०) धान्यम् । सर्वस्वरितं यथा (३०५क०) ख। उदात्तस्य चत्वारो भेदा भवन्ति तद्यथा । आधुदात्तमध्योदात्तान्तोदात्तसर्वोदात्तानि पदानि - ·द्वितीयोऽध्यायः। । । भवन्ति । प्रायुदात्त यथा (२४अ० १०) अश्वः, (४अ. ६ क०) स्वाहा । मध्योदात्तं यथा (१० २३क०) विताय हिताय । अन्तोदात्तं यथा (१४० २२क०) दृषे ऊर्जे रव्यै । सर्वोदात्त यथा (५१० २०क.) प्र तत्। एता अष्टौ पदभता- योऽनेन सूत्रे पोक्ताः आद्युदात्तदात्तसर्वोदात्तानि वक्ष्यति । एवमेता एकादशपदभक्तयो भवन्ति सर्ववेदेषु ॥ अनुदात्तम् ॥२॥ खरितादक्षरादुदात्ताहा यदवशिष्टं तदनुदात्तं भवति। उक्तान्येवोदाहरणानि । अधिकारार्थमेतत् ॥ नो नौ मे मदर्थे विव्येकेषु ॥ ३॥ अनुदात्तमित्य नुवर्तते नः नौ मे। एतानि मदर्थे वर्त- मानानि अस्मदर्थं यदि ब्रुवन्ति । बहुवचन द्विवचनैकवचना- भिधायकानि च यदि भवन्ति यथासंख्य वर्तमानानि अनु- दात्तानि भवन्ति । न: यथा, (३६१० ११क०) शन्ने इन्द्राग्नी, (२५ अ० १९क०) व स्ति नाइन्द्र' । नौ यथा (२अ० २७०) अस्थूरि णौ गार्हपत्यानि सन्तु, मे यथा (१ज्य० २क) मा- मेऽअग्नऽइष्टका धेनव। (२१अः १०) इमम् मै' वरुण । मा च ॥४॥ मा इत्येतच्च पदमनुदात्त भवति । अमादर्थे चेहर्तते। यथा (० १८ क०) आमा गन्ताम्पितरा मातरी च। मदर्थ इति किम् (६१० २२क०) मापो मौषधौ हिंठ सौः । वो वान्त त्वदर्थे ॥ ५ वः वाम् ते एतानि पदानि युष्मदर्थे वर्तमानानि बहु- ·४२ शक्लयजुःप्रातिशाख्य। । । वचन द्विवचनैकवचनेषु यथासंख्य वर्तमानानि अनुदात्तानि भवन्ति, वः । यथा (२६१० ११क.) तब्बो' दृस्मम् । (४० ५०) आ वो देवामाईमहे । वां यथा (७५० टक०) अयवां मित्रावरुणा मुतः । (७अ० ११क०) या वां कशा मधुमती, ते यथा (३५० ५७क०) एष ते रुद्र भागः । (३० १३०) अयं ते योनिः॥ त्वा च ॥ ६ ॥ वा इत्येतच्च पदं युष्मदर्थे वर्तमानमनुदात्त' भवति । यथा (२५अ० ३७क.) मा त्वाग्निईनयोडमर्गन्धिः । (३० २६०) तन्वा शोचिष्टु दौदिवः। नो नौ म इति यथा- श्रुतेन सिद्धे यन्मदर्थ इति विकेष्विति च वदति तच्छिष्य- ञ्चत्पादनार्थम् । मा इव्य तस्य तु पदस्य मदर्थ इति विशेषणं कर्तव्यम्। प्रतिषेधार्थीयस्यापि सम्भवात्। वो वां ते त्वा एतेषां च पदानां त्वदर्थ इति विशेषणं शिष्यव्युत्पादनार्थमेव अन्यार्थस्याव्यभिचारात्॥ पूर्ववाननुदेशः ॥७॥ पूर्वेः पदैः प्रज्ञापितस्यार्थस्य यत्पश्चात्। अस्मै एषां अस्मि- नित्यादि सर्वनामपदं तस्यैवार्थस्याभिधायकम्भवति तदनुदेश- शब्देनोच्यते । सदनुदात्तम्भवति । अस्मै यथा (१११० ७४ क.) भग्न्तोऽवायेव तिष्ठते घासमस्मै । एषां यथा (१०अ० ३२क०) इई है 'पां कणुहि भोजनानि। अस्मिन् यथा (३० १क०) आस्मिन् हव्या ज होतन । पूर्ववानिति किम्, (७० २१क०) सोम पवतेऽस्मै ब्रह्मणे । (१६३० ४७क०) अासां प्रजानामे पाम्पशनाम् । । । - ·यथा गुभो भुवोऽग्निभ्यः ॥ ६ ॥ द्वितीयोऽध्यायः। असि ॥८॥ असौत्येतत्पदमनुदात्तं भवति (२०१०) कणोऽस्था- खरेष्टुः), वेदिरसि बहिर्षि। घाख्यातमसि शब्दस्तस्य वक्ष्य- माणोऽनुदात्तस्वरः प्राप्त एव इह यदग्रहणं तदाख्यातपदान- भिन्नस्यापि ज्ञानार्थम् ॥ । - यथा शब्दो सभो भुवोऽग्निशब्देभ्यः परोऽनुदात्तो भवति ग्टभः, यथा (१२०८५क०) पुरा जौ व ग्रभी' यथा । भुवः, यथा (२३१० २९क०) मृत्यस्याक्षिभुवो' यथा। अग्निर्यथा (८०४००) बान्तोऽग्नयो यथा। एतेभ्यः किम् (३१० ५८क०) यथा नो वस्य॑सस्क्करत् ॥ गिर्वणः ॥ १०॥ गिर्वण इत्येतत् पदमनुदात्तं भवति । (५० २८क०) परि वा गिर्वणो गिर । एतच्चामन्त्रितत्वादेवानुदात्त प्राप्त यत् पुनरुच्यते तदामन्त्रितानभिज्ञस्यापि प्रत्ययार्थम् ॥ अग्ने घृतेनेति च ॥ ११ ॥ अग्ने पूर्व वृतेनेत्य तत्पदमनुदात्त भवति। यथा (१७० ५० क) अग्ने धृतेनाहुत। अग्ने पूर्वमिति किम् । (३० ३क०) अङ्गिरो घृतेन वईयामसि ॥ प्रचिकितश्च ॥ १२॥ प्रपूर्व चिकित इत्ये तत्पदमनुदात्त' भवति। यथा (१८२० ५२क०) वठः सोम प्रचिकितो मनीषा। प्रपूर्वमिति किम्। अन्यपदपूर्वमनुदात्त न भवति। एतदप्यामन्त्रितत्वा- देवानुदात्त' मन्दधीप्रतिपत्त्यर्थमुच्यते ॥ ।

·शक्लयजुःप्रातिशाख्ये। एनोऽपापि ॥१३॥ । एन इत्येतत् पदमपापे वाच्चेऽनुदात्त भवति । अवशिष्ट चैतप्रातिपदिकमात्र सर्वलिङ्ग गृह्यते पुल्लिङ्गं भवति यथा (१७० ५०क०) उदे'नमुत्तरान्नय, स्त्रीलिङ्ग भवति यथा (१२० १५क०) मैनान्तपमा मार्चिषाऽभि शो'चौः, नपुंसके भवति यथा । (१२५० ३५क०) मातः पुत्र विभृताव नत् । अपाप इति किम् । (८अ. १३००) देवतस्यैन सोऽव्यजन- मसि, (३५० ४५क) युटेनश्चकमा वयम् ॥ इह पूर्व४० श्रुतम् ॥ १४ ॥ इह पूर्व श्रुतमित्य तदनुदात्तम्भवति । यथा (७०८०) ममंदिह श्रुतठ हवम्। इह पूर्वमिति किम्। (७१० ८०) श्रुतम्मे मित्रावरुणा हवेमा। एतयाख्यातत्वादनुदात्तं मन्दधीप्रतिपत्त्यर्थमुच्यते ॥ मन्य पदपूर्वठ• सर्वत्र ॥ १५ ॥ मन्ये इत्येतत् पदं पदपूर्व अनुदात्तं भवति सर्वत्र यथा (१५० ४७क०) अग्निठं० होतारं मन्ये दास्त्र- न्तम् । आख्यातत्वादाख्यातवद्यद्योगादिभिः स्वरविकारो यः प्राप्तः सोऽनेन सर्वत्र ग्रहणेन निषिध्यते अपदपूर्वस्य स्थाप्यते ॥ वा च कमु चित्समस्माद् घ ह स्म त्व ईम्मा अरे खिन्निपाताश्चेत् ॥ १६ ॥ वा च कम उ चित् । समस्मात् । घ। ह । स्म । त्व ईम् । माः । अरे । खित् । एतानि पदानि अनुदात्तानि भवन्ति यदि निपातानि भवन्ति । असत्त्ववचनानि भवन्तीत्यर्थः । वा यथा । (अ०७०) वातो वा मनो वा । च यथा (२६१० ।

·हितीयोऽध्यायः। ४५ १०) अग्निश्च पृथिवी च सवृते । के यथा । (२५५. ४६क.) इमानु क भुवना सौषधाम, उ यथा (४०अ० ८क) यऽङ सभ भूत्याएर ता: । चिद्यथा। (अ० २३क०) इसायवक्ता हृदया विधश्चित्। समस्माद्यथा। (३३० २६क०) उरुष्था णो' अघायत: समस्मात्, घ (७० ३२क.) यथा। प्रा धा येऽअग्निर्मि- न्वते । ह यथा (२३२० ६३क) दुधे गर्भ मृत्वियम् । स्म यथा। (३१० ४६क०) अस्ति हि भी ते शुभिन्नवयाः), वो यथा। (१२० ४२क०) पौयति वोऽअनु वो गुणाति, ईम् यथा । (२३३० ५५ क.) काऽई मरे पिशङ्गिाला। माः यथा। (१.अ.क.) आविर्माऽआवित्तोऽअग्नि हपतिः। अरे यथा। (२३अ० ५७क०) अजारे' पिडिला । विद्यथा। ( ३३१० ७४क०) अधः) खिदासौ३दुपार खिदासौश्त् । निपाता इति किम् । (४० १९क०) चिदसि मनामि ॥ पदपूर्वमामन्वितमनानार्थे पादादौ ॥१७॥ पदपूर्वमामन्त्रितं यत् पदं तदनुदात्तं भवति । यदि तन्नानाभूतस्यार्थस्याभिधायकन्न भवति । यदि तत् द्विवचन. बहुवचनेनारभ्यत इत्यर्थः । यदि च पादादौ न भवति पद- पूर्व भवति यथा। (४० १६क०) त्वमग्न व्रतपाऽसि । (३१० ५६क०) वयठ० सोम व्रते तव । अनानार्थ इति किम् । (५० ३४क०) मित्रस्य मा चक्षुषेक्षद्ध्वमग्नयः, (२२० १९क०) अादिव्यानां पत्वान्विहि देवा । अपादादाविति किम् । (०अ० ११क०) या वां कशा मधुमत्यविना। (१५१० ३०२०) सर्ट मामिद्य वसेतृप बग्ने । तेनानन्तरा षष्ठेोकपदवत् ॥ १८ ॥ तेनामन्त्रितेनाव्यवहिता षष्ठेवकपदवद् भवति । यान- ।

·। यथा वृणोत। (३७. १८क.) शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। न्सयं चेह देशकतमर्थकृतं च गृह्यते । देशकतं पुरस्तादुपरि- ष्टाहा षष्ठयन्तं पदमामन्वितस्य । अथकतमेकार्थीभावः । एत- दुक्तां भवति । यदि तत् षष्ठान्तमामन्त्रितस्य विशेषणं भवति । अथैकपदवत् खरो भवति। एतटुक भवति यदि षष्ठयन्त वाक्यादौ पादादौ वा न भवति पदपूर्व भवति अथ तदप्यनु- दात्तं भवति । अतोऽन्यथात्वे आद्यदात्तं भवति । (६अ० २९क० )। अपानपात्। देवी रापोऽअपानपात् । ऋषीणानपात् यथा। (२१.० ६१क) ऋषीणानपाद- उत्ति'ठ ब्रह्मणस्पते। अनन्तरति किम् । (३४० ५८क०) ब्रह्मणस्पते त्वमस्येत्यत्र एकपदवदिति च वदिति “व्युपदेशा- दन्यत्राद्युदात्तत्त्वं षष्ट्या भवति यथा । (१२ अ० १०८क०) नपाज्जातवेद इत्यत्र जक्शब्दस्य षष्ठयन्तस्य तेनानन्तरा षष्ठेय. कपदवदित्यनेन सूत्रेणामन्त्रितस्यानन्तरा षष्ठेरकपदवत् खरं लभते इत्येतदुक्त भवति ॥ अधुनाऽमन्त्रितेन सह षष्ठया यत्रै. कार्थीभावो न भवति तत्प्रत्युदाहरणभूतं सूत्र शिष्यभ्रान्ति- व्युदासाथै स्वयमेव सूत्रकारः पठति ॥ न पृथिवि देवयजन्योषध्या देव भूरेः पवि- त्रपते पवित्रपूतस्यापान्नपान्नृपान्नृपते सोमाग्ने: सोमेन्द्रस्य सोमवौर्यस्य सोम विश्वषां देवा- नां प्रजापते यस्य यस्य देवाग्ने तवाग्ने व्वाज- स्याग्ने वरुणस्यापोऽअस्माकम् ॥ १६ ॥ पृथिवि देवयजन्योषध्याः, देव भूरे': । पवित्र पते पवि- पूतस्य अपां नपात् । नणां नृपते । सोमाग्नेः।। सोमेन्द्रस्य। । ।

·-- -- । हितीयोऽध्यायः । सोम सुवीर्यस्य, सोम विश्वेषां देवानाम् । प्रजापते यस्य, यस्य देव । व्यग्न तव। अग्न वाजस्य। अग्ने वरुणस्य । पापो' अस्माकम् । एतेषामामन्त्रितानां याऽनन्तरा षष्ठी साऽने- कार्थीभावान्न कपदवत् स्वरं लभते। यथा ( १अ० २५क०) पृथिवि देवयजनी । पृथिवि देवयजन्योषध्यास्त । देव भूरे- यथा । (८०६ क०) वामस्य हि क्षयस्य देव भूरेः। पवित्र- पते पवित्रपूतस्य यथा । (४अ० ४क०) तस्य' ते पवित्रपते पवित्र पूतस्य । अपानपाद्यथा। (८अ० २४क०) अ पान्न- पाप्रति रहन्नमुर्दा म्। नृणान्नृपते यथा। (११अ० २७क०) त्वन्नृणा'पत जायसे शुचि, सोमाग्नेर्यथा । (८५० ५०००) उशिक त्वं देव सोमाग्न: । सोमेन्द्रस्य यथा। (८० ५०क०) वशी व देव समिन्द्रस्य । सोम सुवीर्यस्य यथा। (७० १४क०) अच्छिन्नस्य ते देव सोम सुवीर्यस्य । सोम विश्वेषां देवानां यथा। (८.० ५०क.) असम सखा त्व देव सोम विश्वेषां देवानाम् ॥ प्रजापते यस्य यथा। (१८१० ४४क०) स नो भुवनस्य पते प्रजापत यस्य' । यस्य यथा, (७० ७क.) यस्य' देव दधिषे पूर्व पेयम् । यग्ने तव यथा। (१२१० १०६क०) अग्न तव श्रवो वयं । अग्न वाजस्य यथा। (१५१० ३५क०) अग्न वाजस्य गोमतः। अग्ने वरुणस्य यथा। (२११०३क०) त्वन्नोऽअग्न वरुणस्य विद्वान् । आपो- अ-स्माकं यथा। (४अ० १२क०) अापोऽअस्माकमन्तर दरै सुशेवा+ [+ । एवमादीन्यन्यान्यपि प्रत्युदाहरणानि द्रष्टव्यानि, यथा । (१२०० ८६क०) यस्यौषधीः प्र सर्प थ । सुमङ्गल सत्यराजन्विकिरिद्र विलोहित दरिद्र नीललोहित श्रेयस्कर भूयस्कराम्बेऽअम्बि- ·शहायजुःप्रातिशाख्ये। । केऽम्बालिके शरव्ये ब्रम्म सठ शिते मरुतो. ऽअश्विना यवब्ये गव्व्ये द्यावापृथिवौऽउरो- ऽग्नाऽ पत्कीवल्लाजी३ञ्याचौन्मौदषट्टम शिवतम सहस्राक्ष शतेषुधे व्वसुपते व्वसुदावन् ॥ २० ॥ सुमङ्गल सत्यराजन् । विकिरिद्र विलोहित। दरिद्र नीललोहित, श्रेयस्कर, भूयस्कर। अम्बेडम्बिकेऽम्बालिके । शरव्ये ब्रम्म सठशते। मरुतोऽअश्विना । यव्ये गये। द्यावापृथिवौऽउरो। अग्ना ३६ पत्नौवन् । लाजी३न् । शाचौ- ३न् । मौढुष्टम शिवतम । सहस्राक्ष शतेषुधे, वसुपते वसुदा- वन् । एतान्यामन्त्रितानि, नानुदात्तानि भवन्ति । पदपूर्व- मित्यस्यापवादः। सुमङ्गल सत्यराजन्यथा (२०अ०४क. ) मुश्लोक सुमङ्गल सत्यराजन्। विकिरिद्र विलोहित यथा। (१६० ५२क०) विकिरिट विलोहित नमस्ते । दरिद्र नौल- लोहित यथा। (१६० ४७क०) अन्धसस्पते दरिद्र नौल- लोहित। अत्र सुमङ्गलविकिरिद्रशब्दस्य पादादित्वादाद्युदा. त्तत्वं सिद्धमेव इति तद्विशेषणार्थं द्वितीयपदस्योच्यते। एवं सर्वतज्जातीयकेषु दिपदेषु प्रयोजनं दृष्टव्यम् । श्रेयस्कर भूय- स्कर यथा। (१०अ० २८०) बहु'कार श्रेयस्कर भूयस्कर । अम्बेऽअम्बिके यथा । (२३१० १८क०) अम्बेऽम्बिकेऽम्बालिके न मा नयति कञ्चन, शरव्ये ब्रम्म सठ शिते यथा। (१७अ. ४५०) परापत शरव्य ब्रहम्म' सठ शिते । मरुतोऽअखिना यथा। (३३१० ४७क०) इता मरुतोऽअश्विना। यव्ये गये यथा । (२३५० ८क०) यव्ये गयाए तदन्नमत्तदेवाः, द्यावा- - ·द्वितीयोऽध्यायः। पृथिवीऽउरो यथा। (४अ. ७क ) द्यावापृथिवीऽ उरो' अन्त- रिक्ष । अग्नाऽ३६ पत्कौवन्यथा। (य० १०क०) अग्नाऽ३६ पत्नी'वन् सजूः । लाजी३न् शाचौरन् यथा। (२३अ० ८क०) भूर्भुवः स्ख लाजौइच्छाचौ३न्। मीढुष्टम शिवतम यथा । (१६० ५१क०) मौढु'ष्टम शिवतम शिवो न+। सहस्राक्ष शतेषुधे यथा । (१६१०१३क०) धनुष्ठ० सहस्राक्ष शत'षुधे । वसुपते वसुदावन् यथा । (१२० ४३क०) मघवा वसुपत वसुदावन् । दूडोत्तराणि नव खानोत्तराणि षडग्न्य त्त- राणि चत्वारि भगोत्तराणि चेन्द्रोत्तरमेकर्ड सिनीवाल्युत्तरञ्च प्रजापतये ब्रमन्निति च ॥२१॥ इडोत्तराणि नवामन्त्रितानि पदान्यायुदात्तानि भवन्ति । यथा । (८० ४३क०) इडे', रन्ते। हव्ये', काम्ये । चन्द्र, ज्योते । अदिति । सरखति । महि। विश्रुति । स्वानोत्तराणि षडामन्त्रितानि पदान्याद्युदात्तानि भवन्ति। यथा। (४० २७०) खान । भ्राज। अङ्घारे। बम्भार । हस्त । सुहस्त । कशानो। अन्य त्तराणि चत्वार्यामन्त्रितानि पदान्यायुदा- तानि भवन्ति । यथा (३३१० ४८क.) अग्ने । इन्द्र। वरुण। मित्र' । देवा, भगोत्तराणि च । चशब्दाञ्चत्वार्यवामन्त्रि- तान्यायुदात्तानि भवन्ति । यथा। (३४अः ३६क.) भग प्रणेताः । भग सत्य'राधः । भग। इन्द्रोत्तरमेकं पदमायुदात्त भवति । यथा । (२६ अ० ४०) इन्द्र। गोमन् । सिनीवाल्यु- त्तरञ्च । चशब्दादेकमेवामन्वितमाा दात्त भवति । यथा । (३४अ० १.क.) सिनी वालि पृथुष्टु के । प्रजापतये ब्रह्मन्निति - । । । - - । । । - ५ ·५० शुक्लयजुम्मातियाख्ये। च । अत्र ब्रह्मन्नित्यामन्त्रितमायुदात्तं भवति । यथा (२२ अ. ४०) प्रजापतये ब्रह्मनखम् ॥ भूतिराद्युदात्तम् ॥ २२॥ अनुदात्ताधिकारो निरत्तः । इत उत्तरमायुदात्ताधिकारः प्रवृत्तः, भूतिरित्य तत् पदमाद्युदात्त भवति । यथा (३०अ० १७क.) भूत्यै' जागरणम् । (१२० ६५क०) नमो मूल्य वेदम् । भूतिरिति किम् । (१८१० ११ १०) सतं च मे भविष्यच कदा न रिष्येम पूर्वम् ॥ २३ ॥ कदेव तत्पदमाद्युदात्त भवति । न रिप्थेम पूर्व चेद्भवति यथा (३४० ४१क)। न रियेम कदा चन। न रिष्येम पूर्वमिति किम् (३.० ३२क)। कढ़ा चन स्तरोरसि ॥ आमन्त्रितञ्च ॥ २४॥ आमन्त्रितमायुदात्तम्भवति । यस्यामन्त्रित स्याधस्तात् स्वरो न विहितः । कस्य चाधस्तात् खरो न विहितः । पूर्व यन्न भवति । पादादौ वावयादौ वा यद्भवति तदायुदात्त भवति । अयदपूर्वम्भवति यथा (३१० ३८क०)। अग्ने' प्रह- पते। वाक्यादी भवति यथा (५१० ३४क.)। अग्नयाः सगराः (२२. एक.)। देवाऽाशापाला: । पादादौ भवति यथा (७अ० ११क०)। या वाङ्गशा मधु'मत्स्यविना (३३२० १०क०)। विश्वभिः मोम्यम्मध्वग्न । सुमङ्गलादि तु निपातितमेव ॥ पद- (: कृष्णो मृगसँय्योगे ॥ २५ ॥ कृष्ण शब्दो मृगवचन आयुदात्तो भवति । यथा । (२.

·हितीयोऽध्यायः । १०) कृष्णो स्थावरेट)। (२४. ३६क०) कृष्णो रागा- क्षो जतूः)। मृगसंयोग इति किम् । (२४० ४०क०) श्वा कृष्ण): कर्णो गर्द भः । अत्र कृष्णशब्दो वर्णवचन: वर्णविशे- षाभिमतत्वात् ॥ व्ययवांश्चान्तः ॥ २६॥ अन्तःशब्दो विविधः व्ययवानव्ययवांश्च यस्य विभक्त्यादि. भिर्विकारो न क्रियते सोऽव्ययवान् । तथा चोक्तम् । सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यत्र व्येति तदव्ययमिति। यस्य पुनर्विभक्त्यादिभिर्विकारः क्रियते स व्ययवान् । स चायुदात्तो भवति । यथा (१७अ० २क०)। समुद्रश्च मध्य' चान्तश्च (२३अ. ६२क०)। दुय वेद्धिाः परो. ऽअन्त' पृथिव्याः। व्ययवानिति किम्। (७० ४क०) अन्तय च्छ मघवन् । पर: प्रधाने ॥२०॥ परशब्दः प्रधानवचनः अपरिमितवचन आद्युदात्तो भवति । यथा। (८१० ३६ क.) यस्मान्न जात:) परोऽअन्यो- अस्ति । (२३१० ६२क०) इयं वेदिः परं । प्रधान इति किम् । (१५० २८क) परो दिवा पुरऽए ना पृथिव्या । मात्रा च परिमाणे ॥ २८॥ मात्राशब्दश्च परिमाणवचन अायुदात्तो भवति । यथा । (२३अ० ४७क.) कस्य मात्रा न विद्यते । (२३अ० ४८क०) गोस्तु मात्रा न विद्यते। परिमाण इति किम् । (२२१० १९क०) विभूर्मात्रा प्रभू: पिता। अत्र माटशब्दस्य सम्बन्धि- वचनस्य टतौयान्तस्यैतद्रूपं भवति। अत: परिमाणवाची न । भवति ।

·५२ शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। - दक्षिणा च ॥ २६॥ दक्षिणाशब्दश्चायुदात्तो भवति । यथा । (१८५० ४२०) तस्य दक्षिणाऽपन रस । (१७१०४.क) दक्षिणा यजः) पुरऽए' तु सोम ॥ न दश विश्वकर्मा निषद्येन्द्रस्य पातु सदः सभ्येषु ॥ ३०॥ दश विश्वकर्मा निषद्य । इन्ट्रस्य । पातु। सदः। सद्भाः। एतेषु परभूतेषु दक्षिणाशब्द याद्युदात्तो न भवति। दश (१६० ६४क०) यथा । दर्श दक्षिणा दश प्रतीचीः। विश्व- कर्मा यथा। (१३५० ५५क.) अयं दक्षिणा विश्वकर्मा । निषद्य यथा। (१८० ६२क०) याचा जान दक्षिणतो निषद्यं । इन्द्रस्य यथा । (३७अ० १२क०) पुत्त्रवती दक्षिणत- ऽइन्द्रस्याधिपत्ये । पातु यथा । (५ अ० ११क०) मनोजवास्वा पिलभिदक्षिणतः पातु । सदः यथा। (अ० ३६क०) यम- ने वा दक्षिणासद' । सद्भाः यथा। (अ. ३५क०) यम- नै त्रेभ्यो देवेभ्यो दक्षिणासा- ॥ कर्णः खाङ्ग ॥३१॥ कर्णशब्दः खाङ्गाभिधाय्याद्युदात्तो भवति । (२५२० २१०) भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । (२५० २क) श्रोत्राभ्यां कौँ' ते दनौमेश्वरकण्ठेन । खाङ्ग इति किम् । (२४.० ४.क.) खा कृष्णः कर्णो गर्दभः । महो नपुढ०सके ॥ ३२॥ महश्शब्दो नपुंसकाभिधाय्याादात्तो भवति । (३अ० २०१०) महस्य महो वो भक्षीय । नपुंसक इति किम् । - यथा। यथा।

·द्वितीयोऽध्यायः। - (४५० ३५क.) महो देवाय ततठ० सेपथ्य । (३३५ १७०) महोऽअग्नेः समिधानस्य शमणि ॥ अवश्च ॥ ३३॥ अव:शब्दो नपुंसकवाचायुदात्तो भवति यथा। (१२१० १०६ क०) अग्न तव श्रवो वयः। नपुसक इति किम् । (१८२० १क) अवश्च मे श्रुतिश्च मे ॥ अन्धो वौर्ये ॥ ३४॥ अन्धशब्दो वौय्येवचन आयुदात्तो भवति। यथा। (३१० २०१०) अन्धस्थान्धो वो भक्षीय। वौर्य इति किम् । (३०१०१०क.) स्वप्नायान्धमधर्माय । (४० अ० क.) अन्ध- न्तमः प्रविशन्ति । एता वर्णे ॥३५॥ एताशब्दो वर्णवचन श्राद्युदात्तो भवति। यथा । (२४. ८क०) एताऽऐन्द्राग्नाः) । वर्ण इति किम् । ( १७० २क.) ए_ता मेऽ अन्न इष्टकाः॥ रोहितश्च केवलः ॥ ३६ ॥ रोहितशब्दश्च वर्णवचनः केवलः असमासस्थ आद्युदात्तो भवति । यथा। (२४० २क०) रोहितो धनरोहितः । वर्णवाचौति किम् । (२४१० ३७०) रोहित्कुण्डणाची गोलत्ति का। केवल इति किम् । (२४० २क०) धूम्ररो'- हितः कर्कन्धुरोहितः॥ यन्त्रौ राट् ॥ ३७॥ यन्त्रौशब्द आधुदात्तो भवति। राट् परश्चद्भवति । Sylip ·५४ शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। यथा। (१४५० २२क०) यन्त्री राट् । राट पर इति किम् । ॥ यन्तासि यमनी॥ : ओषधीरनामन्विते ॥ ३८॥ योषधीशब्दोऽनामन्त्रितविषय आधु दात्तो भवति । यथा। (१२ अ० ७५०) याऽओषधी: पूर्वी जाता:) | अना- मन्वित इति किम् । (१२२० ८६क०) यस्यौषधीः प्रसपथ । सर्व बिशश्व मानुषाशाः खाहा बाज: पयो नमः ॥ ३६ ॥ सर्व । विश्व। मानुषा। अाशाः। स्वाहा । ब्वाजः । पयः। नमः। एतानि पदान्याधु दात्तानि भवन्ति। सर्व यथा । (३२ अ० २क०) सर्वे निम_षा जतिरे। विश्व शला । (३२१०८क०) यत्र विश्व भवत्त्व कनौड़म्। मानुषा यथा । (१२अ० १११क०) दैव्यं मानुषा युगा। आशा यथा। (२७० ७०) विश्वाऽभाशा: प्रमुञ्चन्मानुषौ यः) । खाहा यथा। (२२अ०७०) हिङ्घाराय स्वाहा। वाजः यथा। (१८० १०) वाजश्च' मे। पयः यथा। (१८० ३६क०) पर्य’ पृथिव्याम् । नमः यथा। (१६ अ० १७क०) नमो हिरण्यबा- । हवे ॥ असि शिवा सुषदा पयखतो यत्ते मधुम- तोवर्चखानोजिष्ठो भ्राजिष्ठः शुष्मिणौ भद्र- वाच्च्याय वन्द्या मेध्यो यमादित्यस्त्रितः सोमेन खसेत्येतेषु ॥ ४०॥ शिवा । सुषदा । पयखतौ। यत्त । मधुमतीः । वर्चखान् ।

·द्वितीयोऽध्यायः । । - - प्रोजिष्ठ । नाजिष्ठ शुभिगी। भद्रवाच्याय । वन्यः । मध्यः । यमः। यादित्यः । त्रितः । सोमिन । खसा। असोत्यधस्तादनु. दात्त उक्तः स एतेषु परभूतेषु श्राद्युदात्तो भवति। शिवा यथा । (१५० २७क) मुक्ष्मा चासि शिवा। सुषदा यथा। (१५ २७) स्योना चासि मुषदा । पयस्वती यथा। (१० २७क०) अज'स्वती चासि पर्यखतौ च । यत्ते यथा । (५१०८क०) योऽस्याम्पृथिव्यामसि यत्त । मधुमतीयथा । (७० १०) थे.षां भागोऽसि मधुमती । वर्चस्वान्यथा । (८१० ३८क०) वन्दे वेष्वास वर्चस्वान् । अोजिष्टः यथा । (८० ३८०) वन्दे वेष्वस्योजिष्ठः। भ्राजिष्ठः यथा। (८१०३८ क.) त्वन्ट- वेष्वास माजिष्ठः। शुषिणी यथा। (१८० ७क.) सुगा त्वमसि शुषम्मिणी । भद्रवाच्च्याय यथा। (२१३० ६१क०) होतरसि भद्रवाच्च्याय । वन्द्यः यथा । (२८१०३क०) इय- शासि वन्ध । मेध्यः यथा । (२८अ ३३क०) आशुश्चासि मध्यश्च सप्त । यमः यथा । (२८अ० १४०) असि यमः । आदित्यः यथा । (२८अ० १४ क०) अस्याढित्योऽअर्वन् । त्रितः यथा। (२९अ० १४क०) असि वितो गुह्य 'न। सोमेन यथा । (२८ अ० १४क) असि सोमेन । खसा यथा। (३४० ३३क०) या देवानामसि वसा ॥ धनदारत्नधान्याञ्च ॥ ११ ॥ धनदारनधाभ्याम्परोऽसिशब्द आद्य दात्तो भवति। धनदा यथा । (८० २८क०) वठ० हि धनदाऽसि । रत्नधा यधा। (२६ अ• २१क.) वठ० हि रत्न धाऽसि । रायोऽपोषे ॥४२॥ राय इत्ये तत्पदमपोषे परे चाह्य दात्तं भवति यथा । - HIT ·। । शक्लयजुःप्रातिशाख्य। (४० २२०) वे रायो मे राय। अपोष इति किम् । (४० २२क) मा वयठ रायस्पोषेण वि यौम ॥ न भागमौशिषयोः ॥ ४३ राय इत्येतत्पदं भागमौशिषयोः परयोराबुदात्तब भवति। भागं यथा। (३४० २३क०) रायो भागम् । ईशिषे यथा । (१७५० ७१०) राय ईशिषे । विधा बदहितयोः ॥ १४ ॥ विधाशब्दो बहितयोः परयोराद्युदात्तो भवति । बद्धो यथा (१७५०८१०) विधा बद्धो वृषभो रोरवीति । हितं यथा (१७१० ८२क०) विधा हितं पणिभिर्गुह्यमानम् ॥ सुकतम्भ ते ॥ ४५ ॥ सुकतशब्दो भूताभिधाय्याद्युदात्तो भवति । यथा (७० ३८) उ_रु:) पृथुः सुक्तता: कर्तृभिभूत् । भूत इति किम् । सूनाञ्च (१८१०५०) मे सुकृतञ्च' मे ॥ विरुदात्तानि ॥ ४६॥ हिरुदात्त येषु तानि पदानि वक्ष्यन्त इति सूवशेषः । अधिकारसृतमेतत् । ब्रहस्पतिवनस्पतिनराशर्ड० सस्तनूनप्व तनूनपान्नतोषासोषासानता द्यावापृथिवी द्या- वाक्षामा क्रतुदवाभ्यामेतवाऽअन्न्वेतवा इति च ॥४७॥ (१७अ० ४ क०) सहस्पति + । (२००० ४५क०) वनस्पति (२० अ० ३७०) नग़शठ• सं+, (४अ० ५क०) तन्नप्त्रे,

·KELKtalalam
द्वितीयोऽध्यायः।
५७
(२०७० ३७क०) तननपात्, (१२० २क.) नकतोषासा,
(२०५० ४१क०) उषासा नती, (१७. २०५०) द्यावा.
पृथिवी, (१२५० २क.) द्यावाक्षामा, (७० २७क०) क्रतूद-
क्षाभ्याम्, (१७० ८७क०) एतवे, (८५० २३क०) अन्न्व'.
सवै, एतानि पदानि विरुदात्तानि भवन्ति प्रदेवताहन्दार्थ
प्रारम्भः प्रचुराण्य वोदाहरणानि ।
देवताहन्दानि चानामन्त्रितानि ॥४८॥
देवताहन्दानि च विरुदात्तानि भवन्ति आमन्त्रितानि
वर्जयित्वा । यथा (२१० ! क०) अग्नीषोमाब्भ्याञ्जुष्टंङ्गहामि
(७. २३क.) मित्रावरुणाभ्यां त्वा। देवताइन्हानौति
किम् (४० टक०) ऋक्सामयोः शिल्ये (४० २क०)
दीक्षातपसोस्त नरसि। अनामन्त्रितानौति किम् (७१०१०क )
तान्धेनु मित्रावरुणा, चशब्दादधस्तनसूचविहितान्यनाम-
न्त्रितानि बिरुदात्तानि भवन्ति आमन्त्रितानि वामन्त्रित-
खग्ल्लभन्त । यथा (२६अ. ३क०) बृहस्पति यदोऽय-
हात् (२८१० २६क०) तनू'नपात्य थऋतस्य यानान् ।
इन्द्राबृहस्पतिबन्यामिन्द्राबृहस्पती इति
-
त्रीणि ॥ ४६॥
इन्द्राबृहस्पतिभ्यामिन्द्रावृहस्पती इत्य तयोः पदयोस्त्री-
यक्षराण्ण्यदात्तानि भवन्ति । इन्द्राबृहस्पतिभ्यां यथा (७०
२३क०) इन्द्राबृहस्पतिब्भ्यां त्वा देवाव्यय्य ज्ज्ञस्य' । इन्द्राबृह-
स्पती यथा (२५१० ईक०) इन्ट्राबृहस्पती ऊस बभ्याम् ॥
सर्वमग्नाऽ३ लाजीरञ्छाचौरनिति त्रिमा-
चाणि च ॥ ५० ॥

·l शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। अन्नाइ लाजीरन शाचौइन् एतानि पदानि सर्वोदा- सानि भवन्ति त्रिमात्राणि च वीण्यक्षराण्येतेषु पदेषु भवन्ति, यथा (८अ १० क०) अग्नाऽ३इ इह आकारस्त्रिमावः (२३१० ८क.) लाजौनिहकार: शाचौरनिहकारः । प्रणवश्च॥५१॥ प्रणवश्च सर्वोदात्तो भवति निमात्रश्च यथा (४०अ० १७क.) ओम् ३ खम्बहम्म ॥ विवेशा३ इति चानुदात्तम् ॥ ५२॥ विवेशा३ इत्येतत् पदं सर्वानुदात्त भवति अन्त्यमक्षरं चास्य विमान भवति यथा (२३ अ° ४८ क०) तेषु विश्व भुव- नमाविवेशा३, इहाकारस्त्रिमात्रः। अनुदात्तमिति किम्, (२३१० ५०क०) विश्वम्भवनमाविवेश । आसौदिति चोत्तरबिचार ॥ ५३ ॥ आसौदित्य तत्पदं विचारे वर्तमानमुत्तरं सर्वानुदात्तं भवति तस्य चान्त्यमक्षरं त्रिमानं भवति यथा (३३१० ७४क) उपरि खिदासौ३त्, इहाकारखिमात्रः, विचार इति किम्, (२३१० ११क) का खिदासीत् ॥ पूर्वमन्तोदात्तम् ॥ ५४॥ श्रासौदित्य तत्पदं पूर्व विचारे वर्तमानमन्तोदात्तं भवति विमानं चास्यान्त्यमक्षरं भवति । यथा (३२०७४क०) अधः) खिदासी३त् इहे कारस्त्रिमावः ॥ इन्दचन्द्र सोमपूर्व पूषाग्निवायुषु ॥५॥ देवताइन् च इन्द्रसोमपूर्व पूषाग्निवायुषु परभूतेष्वन्तो- दात्तं भवति, बिरुदात्तापवादः, इन्द्रपूर्वं यथा (२५० २५क) ·हितीयोऽध्यायः । ५८ इन्ट्राण्णोः प्रियमप्येति पार्थ', (२अ० १५क०) इन्द्राग्न्यो- रुजितमनूज'षम् (७अ ८क ) इन्द्रवायुभ्यान्त षते योनि: । सोमपूर्वस्य यथासम्भवमुदाहरणम् (२४१० १क) बाह्वोः। सो मापौष्ण: ॥ अग्निश्चेन्द्रे ॥५६॥ अग्निपूर्वश्चेन्द्रोत्तरपदो देवताइन्हसमासोऽन्तोदात्तो भवति यथा (७५० ३२क०) अग्नोन्द्राब्भ्यान्त्व पते योनि: ॥ ऋकक्सानि च ॥ ५७॥ ऋक्पूर्वपदः सामशब्दात्तर पदश्च इन्दसमासोऽन्तोदात्तो भवति । यथा (४१० ९क०) ऋक्स माभ्याए सन्तरन्तः । यतो गती ॥५८॥ यत इत्येतत्पदं गतो वर्तमानमन्तोदात्तं भवति । यथा (१११०३क०) खयं तो धिया दिवम्, इण्गतावित्यस्य तद्रू- यम, गताविति किम् (२३३० ६३क०) यतो' जातः प्रजा- पतिः॥ पायोर्विशः ॥ ५६ ॥ पायुशब्दात्परो विश: शब्दोऽन्तोदात्तो भवति । यथा (१३१० ११क०) पायुवि शोऽअस्याऽअदब्धः, पायोरिति किम् (१७५० ८६क०) इन्द्रन्दैवौवि शो मरुतः ॥ आयुरयमोश्वस्तिभ्यः ॥ १० ॥ यायुरित्वं तत्पदम् अर्यमा उर्वशी अस्ति शब्देभ्यः घर- मन्तोदात्त भवति । अयंमा यथा (२५अ० २४क०) मा नो मित्रो वरुणोऽव्ययं मायुः), उर्वशी यंधा (५० २क.) उर्व- यस्यायुरमि, पदसंहितोदाहरणम्। अस्ति यथा (१५च.

·। शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। ६ २२०) अर्धसम्म ते वजनं कृष्णमस्त्ति आयोष्टा । एतेभ्य इति किम् (१८७० ३क०) आर्युश्च मे जरा च मे ॥ अस्य रोचनाऽसौ बोधा मे पारम्पुरएतारो दिवः कोऽहन्त्वम्मही य्य ईशऽईशानेभ्यः ॥६१॥ रोचना असौ बोधा मे पारम् पुरउएतारः दिवः कः अहम् त्वम् महीम् याईशे ईशानम् एतेभ्यः परः अस्य शब्दोऽन्तोदात्तो भवति, रोचना यथा (३१० ७क. ) अन्तश्च रति रोचनास्य, असौ यथा (१.अ. २०क०) असाव॒स्य पिता वयम् स्याम, बोधा मे यथा (१२० ४२क) बोधी मेऽअस्य वचसो यविष्ठ, पारम् यथा (१२५० ७३क०) अर्गन्म तमसस्पारमस्थ, पुराए- तारो यथा (१७५० १४क०) ये ब्रह्मणः पुरए तारो' अन्त्य, दिवः यथा (२३अ० ५०क०) एकनाङ्गेन दिवोऽस्य पृष्ठम्, क; यथा (२३५० ५८०) कोऽअस्य वैद भुवनस्य नाभिम्, अहं यथा (२३१०६०क०) वेदाहमुस्य भुवनस्य नाभिम्, त्वम् यथा (३४५० ५८०) ब्रह्मणस्यते त्वमस्य यन्ता, महोम् यथा (३३५. २८क०) इमान्त धिय॒म्प्रभरे महो मुहीमस्य, याईशे यथा (२३१० ३०) याईशे'अस्य विपद, ईशानम् यथा (२७५० ३५क०) ईशानमस्य जगतः ॥ प्रत्त्वां यज्ञस्य हविष: पाहौत्त्वातं महो यजमानस्य होतुरजरासो लोकेषु च ॥१२॥ प्रनाम् यन्नस्य हविषः पाहि इत् पातम् मङ्घः यजमानस्य होतुः अजरासः लोकः इत्येतेषु च प्रत्ययेषु अस्य शब्दोऽन्तो. दात्तो भवति, प्रत्तां यथा (३१० १६०) अस्य प्रत्त्नामनुा- तम्, यन्त्रस्य यथा (४५० १००) पास्य यज्ञस्योदृच, ·द्वितीयोऽध्यायः। ६१ । .. हविषः यथा (६० ॥क०) अस्य हुविषस्त्मना यज, पाहि यथा (२६ अ० २३क०) शश्वत्तमठः मुमनाऽस्य पाहि। इत् यथा (३३१० ८७क०) अस्य दिन्द्रो वावृधे, पातम् यथा (७० ३१क०) अस्य पातन्धियेषिता, मङ्घः यथा (अ०१८क०) अस्य मङ्घपिबत, यजमानस्य यथा (२२अ० २२क०) अस्य यजमानस्य वीरो जायताम्, होतुर्यथा (२८१० ११क०) अस्य होतु' : प्रदिश्यतस्य' वाचि। अजरासो यथा (३३० १क० ) अस्याजरोसो दमाम्, लोकः यथा (३५अ० १क) लोकः सुतावतः॥ अनुदात्तमन्यत् ॥ ६३ ॥ अस्येत्येतत् पदमुक्तादन्यदनुदात्त भवति, यथा (२३ अ. ५८क०) षडस्त्र विष्ठाः शतम् (३३१० ८७क.) अयातमत्य, पूर्ववाननुदेश इल्य तस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ पकतोहसयोरन्त उदात्त आदिवा ॥ ६४ ॥ पकतोः शब्दस्य हसशब्दस्य चान्त उदात्तो भवति आदि उदात्तो भवति स्वरविकल्पः, पतौर्यथा (२१अ. ५८०) पचनपक्क्तोः, हसः यथा (३०अ० २०००) पंचत्लए हनीय ॥ सुद्धं वृद्धिः ॥ ६५॥ इत्यं तार्थम् ॥ इति कात्यायनकृती प्रातिशाख्यसूत्रे द्वितीयोऽध्यायः । इत्यानन्दपुरवास्तव्यवचटसुतोवटकृती प्रातिशाख्यभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। तृतीयोऽध्यायः। खरसंस्कारयोश्छन्दसि नियम इति प्रतिज्ञातम्, तव प्रथमाध्याये स्वरसंस्कारयोरेवाङ्गभूताः संज्ञाः परिभाषा उक्लाः, हितीये स्वरः । अधुना क्रमप्राप्तः संस्कारोऽभिधीयते लोपा- गमवर्ण विकारप्रतिभावलक्षणः । सठ हितायाम् ॥१॥ इत्ययमधिकार: पासप्तमाध्यायपरिसमाप्तेः, यदित अर्द्ध- मनुक्रमिष्यामः संहितायामित्य वं तहेदितव्य वक्ष्यति च "उदः स्तभाने लोपम्" उत् (१७१० ७२क.) स्तभान उत्. त'भान तजमा दिशउट ह ॥ अर्थ: : पदम् ॥२॥ संहितालक्षणमुक्तम् (प्रा० अ० १ सू० १५८) "वर्णानाम- कप्राणयोगः सठ हितति" अधना पदलक्षणमुच्यते अर्थाभि- धायि पदम् पद्यते गम्यते ज्ञायतेऽर्थोऽनेनेति पदम् यद्यवम् निपातस्यानर्थकस्य पदसंज्ञान प्राप्नोति नैष दोषः उपरिष्टा- दर्थभेदनिबन्धनं पदचतुष्टयं वक्ष्यति “नामाख्यातोपसर्गनि. पाताश्चेति" तवास्य पदसंज्ञा भविष्यति यथा क्रियावाचक- माख्यातमुपसर्गो विशेषकत् । सत्त्वाभिधायकन्नाम निपातः पादपूरण इति सूत्रकारस्थ त्वयमभिप्रायः पदप्रतिरूपकस्य पदावयवस्य पदसंज्ञा माभूदित्यतोऽर्थग्रहणं इहैव पदसंज्ञा यथा स्यात् (३०अ० १८क०) गोव्यकमन्त काय गोघातम, इह माभूत् (१८१० १२ क०) गोधमाश्च मे ॥ पदान्तपदाद्योः सन्धिः ॥ ३ ॥ यः कश्चिदिकशास्त्र मन्दिरुयते स पदान्तपदाद्योर्वेदि- ·तीयोऽध्यायः। ३३ । सव्य इति, ते सन्धयश्चत्वारो भवन्ति स्वरयोः, व्यञ्जनयोः, स्वरव्यञ्जनयोस्तु द्विप्रकारः। पूर्वः खरो भवति पञ्चाव्यञ्च- मानि, व्यचनानि वा पूर्वाणि भवन्ति पश्चात्स्वर इति, स्वर- योर्भवति यथा (४० १०) आदम् एदम् । (१८१० ४५क०) बुरुण दह वरु गह। व्यञ्जनयोभवति यथा (११० २२क०) सम् यौमि, सय्यो मि, (१०२१क०) सम् वधामि संवपामि, स्वरपूर्वी भवति यथा (१अ० १क) दृषे वा दृषे त्वा, अर्जे वाजें त्वा, व्यञ्जनपूर्वो भवति यथा (१७१० ५००) उत् ए नम् उदे'नम्, परिभाषासूत्रमेतत् । न परकालः पूर्वकाले पुनः ॥ ४ ॥ धन्तरा: काला इति वक्ष्यति तत्र यः परकालः सन्धिः पूर्वकाले सन्धी सति पुनः प्राप्न वन्न भवति यथा (प्रा० १०३ सू० १४२) "प्राकारोपधो यकारमिति, नकारस्याकारो- पधस्य यकारो विहितः स्वर प्रत्यये, (७० ३९क०) महारा- इन्ट्र इति, यथा (प्रा० अ० ४ । सू० ३६) "कण्ठापूर्वी यका- मरिफित इति, प्रवर्णपूर्वस्य विसर्जनीयस्य यकारो विहितः खरे प्रत्यये, (१२१०८२क०) याऽत्रोषधौरिति ततो हिशब्दात् परं लक्षणमुक्ताम् (प्रा० अ० ४। सू० १२२) “यवयोः पदा- न्तयोः स्वरमध्ये लोपः" ततो यलोपे कृते हिशब्दात् पूर्व शाखं पुनः प्रवर्तते (प्रा० अ० ४ । सू० ५२. ५३ ) “कण्ठ्यादिवर्ण एकारम्" "उवर्ण भोकारमिति। तत्प्रवत्त मानन्द्रिषिध्यत इति सूवार्थः ॥ ह्यन्तरा: कालाः॥ ५ ॥ कालाधिकारः हिः अन्तरा येषां सन्धिकालानां ते घन्तरा: काला: कालशब्दः स्थानपर्यायः, उत्तमुदाहरणम् ॥

·६४ शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। विसर्जनीयः॥६॥ विसर्जनीयसन्धिरधिकृत इति सूत्रार्थः ॥ चछयो: शम् ॥ ७॥ चकारछकारयोः प्रत्यययोर्विसर्जनौय: शकारमापद्यते, चकार यथा (१८अ. १०) वाज’ च में, वाजश्च मे, के यथा (१४० १८क०) अम्रोवर्य’ छन्द’ अस्रीवयश्छन्द': । तथयोः सम् ॥८॥ तकारथकारयोः प्रत्यययोर्विसर्जनीयः सकारमापद्यते, तकारे यथा (३५० ५७क.) अाख:) से पशुः) आखुस्त्ते पृशुः), (१६अ० १क०) नम: ते रु टू नमस्ते रुद्र, विस- जनीयथ कारसन्विस्तु संहितायां न विद्यते यतो रूपोदाहरणं दौयते, कः धकारः कस्थ कारः। प्रत्ययसवर्णम्म दि शाकटायनः ॥ ६ ॥ शष सा मुत्सज्ञा उक्ताः, मुत्मजकेषु परभूतेषु विसर्जनौय: परमवर्णमापद्यते शाकटायनाचार्य स्य मतेन, यथा (१७. ३३क०) आशः) शिशाना: अशुशिशान(:, (८० ३४क०) अदिति: षोडशाक्षरेगा अदितिषषोडशाक्षरेण, (११० १क ) देवो: सविता दे॒वो वस्स विता। अविकारठ. शाकल्यः शषसेषु ॥ १० ॥ विसर्जनीयस्य विकारन मन्यते शाकल्यः शषसेषु पर- भूतेषु, यथा अाशु:) शिशानः अाशुः। शिशानः, अदिति: षोडशाक्षरण अदिति : षोडशाक्षरेण, देवो व सविता देवो व: सविता॥ प्रकृत्या कखयोः पफयोश्च ॥ ११ ॥ THEHO

·हतीयोऽध्यायः।
प्रवत्या विसर्जनौयं मन्यते कखयोः पफयोय प्रव्यययोः
शाकल्यः, कखयोभवति यथा (१२अ० ५क.) विष्णोः क्रम :
विष्णो: क्रम+, (१११० २२क.) तत: खनेम तत : खनेम,
पफयोर्भवति यथा (अ० १क०) देव सवितः प्रसुव देव
सवितः प्रसुव, (१२२०८८ क०) या फलिनीः याः फलिनी-
योऽअफलाः), कखयोः पफयोश्चेति पृथक्समासकरणमुत्तरार्थम् ॥
जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ शाकटायनः
जिह्वामूलीयोपभानौयौ विसर्जनीय आपद्यते यथा-
संख्यम् कखयोर्जिह्वामूलीयमापद्यते पफयोस्तू पश्मानीयम्
शाकटायनाचार्य्यस्य मतेन, कखयोर्यथा विष्णोः क्रम :
विष्णोः क्रम :, तत: खनेम तत: खनेम, पफयोर्यथा
(१अ० २क०) यसो : पवित्रम् वसो : पवित्रम्, याः फलिनी :
या:) फलिगोर्याऽत्रफलाः) ।
लुङ्मुदि जित्परे ॥ १३ ॥
मुत्संज्ञकाः शषसाः, जित्नजका हौ हौ प्रथमौ शषसाच,
तत्र राषसेषु “प्रत्ययसवर्णमिति” विसर्जनौयसन्धिरुक्तः अत
इह दशैव जित्संज्ञका रहयन्ते, लुक् लुप्यते विसर्जनौयी
मुत्संज्ञके जित्परे परतः, यथा (३० २०क०) अन्ध: स्य।
अन्धस्स्थान्धो' वो भक्षीय, (१८० २७क.) स्थालौभि:
स्थाली: । स्थालीभिमत्थालौराप्नोति, मुदि जित्पर इति
किम् (२५. १९क०) स्वस्ति न : तार्य': । स्वस्ति नस्ता-
योऽअरिष्टनेमिः स्वस्ति ॥
उपवसने पीवः ॥ १४ ॥

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। उपवसने प्रत्यये पौवशब्दसम्बन्धी विसर्जनीयो लुप्यते, यथा (२१५० ४३क०) पौवः उपवमनानाम् पौवो पवसना- नाम्॥ सऽओषधौमयोः ॥ १५ ॥ सपदसम्बन्धी विसर्जनौयो लुप्यते ओषधीमयोः प्रत्यययोः, ओषधी यथा (१२१० ३६क०) सःऽओषधौः सौषधौरनुरुध्यसे, इम वथा (२८ अ० ५४क०) स:) इमाम् सेमानो' हव्यदाति जुषा:॥ व्यञ्जने च ॥ १६॥ व्यञ्जने च प्रत्यये सपदसम्बन्धी विसर्जनीयो लुप्यते, यथा (३ अ० २६क०) सः नः स नो' बोधि श्रुधी हवम्, (१५अ० २८क०) स: जायसे मत्स्यामानः, व्यञ्जन इति किम्, (१५० ४२क) सः) अग्नि. साऽअग्नियों वसु'गणे ॥ स्य एष च ॥ १७॥ स्यएषपदयोः सम्बन्धी विसर्जनौयो लुप्यते व्यञ्जनमात्रे, यथा (२२अ १३क०) स्यः रास्थाः एष स्य रात्ययो वृषा, (८ अ• १४क०) स्यः वाजी ए ष स्य वाजी क्षिपणिम्, (२५१० २६क) ए_षः छार्ग : ए_ष छार्ग : पुरोऽयश्वेन ॥ निशब्दो बहुलम् ॥ १८ ॥ निशब्दः पदान्तीयो लुम्य ते बहुलम्, शृङ्गा शृङ्गाणीति प्राप्ते यथा (१७५० ८१०) चत्वारि शृङ्गा वयो'ऽअस्य पादा:, पदा पदानौति प्राप्त यथा (३४० ४३क०) वौणि पदा विचक्रम, बहुलग्रहणात् वचित्र च लोपो भवति, यथा (८१० ४३क०) ए_ता तेऽअगन्नो नामानि, क्वचिदिकारमात्रस्य ·NICHAR हतीयोऽध्यायः। भवति, एमन् एम नीति प्राप्त यथा (१३अ० ५३क०) एमन् सादयामि, क्वचित्रकारमात्रस्य भवति इष्कारम् निष्कार- मिति प्राप्त यथा (१२अ० ११.क.) इष्कारमडरस्य, इत्यं- भूतपदाद्यन्तप्रज्ञप्त्यर्थं बहुल ग्रहणम् ॥ अनितावध्याये ॥१६॥ अमिनध्यायशेषे येऽन्तःपद आगमा विकाराश्च वक्ष्यन्ते ते अनितो इतिकरणे परत्रावस्थिते न भवन्तौति सूत्रार्थः । यथा (३च्य० ५८क.) श्रेयस्कर श्रेय करति, (२०१६क०) चक्षुष्याः चक्षुः पा इति, (३४व्य०२०२०) स्वर्षाम् स्वः सामिति, (४० ३३क०) धर्षाही धू महाविति, (३अ० ३६क०)टूडभ+ दुर्दभ इति, (३३अ० ११३०) वनर्षद - वनसद इति, (३०अ० १८क०) अवर स्पराय अवर परायेति, (२८ अ० ५५क०) दुदुक्षन् दुधुक्षनिति, (१८ अ० २क) सुषाव मुसावेति, (११अ० ४४क) पुरोषवाहनाः पुषवाहन इति, (१७२०५५क) मामहान: ममहानऽइति, (७२० ४ क०) वृष्टिमा२ऽइव वृष्टिमानि- वेति, अध्यायशेष इति किम्, (१११० १५ कः) तर्वसत्तर मिति अतिकरणे परत्रावस्थितेऽपि सकारो विद्यत एव अस्यावधेः प्राग्भूतत्वात् ॥ इतिवचर्चायाम् ॥ २० ॥ इतिकरणात् पुरतो यत् पुनः पदवचनं तच्चर्चाशब्देनो- चते तत्र तिवत् इताविव । यथा इतिकरणे परत्रावस्थिते आगमविकाराश्च न भवन्ति एवमिहापि न भवन्ति । यथा श्रेयः कर, चतुः पाः। स्वः साम्, वः सहो, दु: दमः । वन सदः। अवरः पराय । सु चन्द्र । दुधुक्षन् । सुसाव । पुरोष- वाहनः । ममहानः। दृष्टिमान् इव । एवं ह्याहुः "लोपागम- तव । तरम्, ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। विकारांच नैवेतिकरणे स्मृताः। अवग्रहस्तु चर्चायामितिना चोपदिश्यते ॥ ककारपकारया: सकारम् ॥ २१॥ विसर्जनीयोऽधिकतः स यथादिष्ट ककारपकारयोः प्रत्य- ययोः सकारमापद्यते, यद्यम्यवाविशेषेण सकार उक्त: तथापि कण्ठापूर्वस्यैव सकारः, अकण्ठापूर्वस्य तु षकारोऽभिप्रेत:, यत: “कधीश्च कधौ सकारमिति” अकण्ठापूर्वस्य सकारं विदधाति, अतोऽकण्ठापूर्वस्य षकारो भवतीति निश्चीयते ॥ भाव्युपधः षकारम् ॥ २२ ॥ अकण्डयो भावौत्यु क्तम् भाव्युपधो विसननीयः षकार- मापद्यते ककारपकारयोः प्रत्यय योः । कण्ठापूर्वस्य तु सकार एव । एतयोरदाहरणान्यग्रेतनसूत्रेषु द्रष्टव्यानि। अधिकार- मूवमेतत् ॥ अविनिरिडडाया वसतिर्वरिवः ॥ २३ ॥ प्राविः नि: इड: इडायाः वसतिः वरिवः इति एतेषां विसर्जनौय: सकारं षकारं चापद्यते यथायोगं ककारपकारयोः प्रत्यययोः। यथा (१३१० १३क०) आवि णुष्व, निः यथा (६० ३६क.) अखनिध्य रसमरौविदाम्, हुडा) यथा (१५० ३ क०) दृडस्पदे समिध्यसे, इडाया: यथा (४० २२क०) इडायास्पदमसि । वसतिः) यथा (१२. ७८.३०) पुर्णेवो मतिष्कृता, वरिवः यथा (५अ० ३७क.) अयनोऽअग्निरिवस्कृणोतु ॥ दिवोऽककुत्पृथिव्योः ॥ २४ ॥ दिव इत्येतस्थ सम्बन्धी विसर्जनौयः सकारमापद्यते ककुत्- कृणुष्व, आविष्कृ. ।

·द्वतीयोऽध्यायः। म पृथिवीशब्दौ वर्जयित्वा। यथा (४अ० ३५क) दिवः) पु चाय दिवस्युत्ताय सूर्याय (१५१०६५क०) दिवस्पृष्ठे व्यचस्वतीम्, (१५० ५८क.) दिवस्प ठे ज्योतिमतीम्, अककुत्पृथिव्यो- रिति किम्, (३अ० १२क०) अग्निमा टिव:) क कुत्, (२८० ५३क.) दिवः पृथिव्याः पर्यो । रायः सहसः पोषपुत्त्रयोः ॥ २५ ॥ रायः सहस इत्ये तो विसर्जनौयो सकारमापोते यथा- संख्य पोषपुत्त्रयोः परयोः, गायः यथा (४० २२क०) राय: पोषेण, मा वयठ• गयस्पोषेण वि यौ'भ, सहसः यथा (११० ७०क०) सहसः पुचः) सहसस्प चोऽअद्भुतः ॥ तमसोऽपरस्तात् ॥ २६ ॥ तमस इत्ययं विसर्जनौयः सकारमापद्यते परस्ताच्छब्द' मुक्ता, यथा (१२० ७३क०) तमसः पारम् तमस्यारम् स्य, अपरस्तादिति किम् (३१अ० १८क) अादित्यवर्णन्तमसः पुरस्तात् ॥ तपसस्पृथिव्याम् ॥ २७॥ तपस इत्ययं विसर्जनीयः पृथिव्यां प्रत्यये सकारमापद्यते, यथा (३०अ० १६क०) धर्ता दिवो विभाति तपसस्मृथिव्याम् । अध्वनो रजसो रिषः स्प शस्पातौ ॥ २८ ॥ अध्वनः रजसः रिषः स्मृशः एते विसर्जनौयाः पातो प्रत्यये सकारमापद्यन्त, अध्वनः यथा (३५० १८क०) अर्चनः पातु पूषाऽध्वनस्प_विन्द्राय। रजसः यथा (१७अ० ६ क०) रजसः पाति रजसस्पात्यन्तो', रिषः यथा (१८० ७३ क ) रिष:5 पातु स नो दिवा स रिषस्थातु नतम्, पाताविति धातु- KिHitNHE FROLHANNEL PREM ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। ग्रहणम् अत इहापि भवति, (३२०४८क०) देवरिषपाहि स्पृशः यथा (३७१० ११क०) मस्पृश स्पाहि । अध्वनस्क विति च ॥ २९॥ अध्वन इत्ययं विसर्जनौय: कुर्वित्येतस्मिंश्च प्रत्यये सकार• मापद्यते, यथा (२६१०१०) सकामाऽ२॥ अवनस्कुरु ॥ समानपदे च ॥ ३० ॥ एकस्मिंश्च पदे यो विसर्जनौयः स ककारपकारयोः प्रत्य- ययोर्यथायोगं सकारं षकारं चापद्यते, यथा (१० का० २८क०) श्रेय कर श्रेयस्कर, भूर्य+ कर भूयस्कर, (२२५० १०) श्रायुः : पा:) आयुष्या:॥ पराववसाने ॥ ३१॥ अवसानस्थे परीत्य तस्मिन् पदे प्रत्यये अधस्तनपदसम्बन्धी विसर्जनौयः सकारमापद्यते, यथा (१२५० ८१क) ओषधयः परि दिवाओषधयस्परि, अवसान इति किम् (१३व्य० ४५क) तमग्ने हेडाः परि ते वृणक्त । कविष्करवाधिषु ॥ ३२॥ कवि: करत् कधि एतेषु च पदेषु प्रत्ययेषु अधस्तनपद. सम्बन्धी विसर्जनौयः सकारं षकारं चापद्यते, कवि: यथा (१५५० ३३क०) वस'+ कविः साइ'धानी वसुष्कविः, करत यथा (३१० ५८०) यथा नो वस्यमरः करत् यथा नो वस्यस- स्वरत्, कधि यथा (४अ० १४क०) पुन : कृधि प्रबुधे ना: पुनस्कधि ॥ कृषीश्च कधौ सकारम् ॥ ३३ ॥ धौ च प्रत्यये वषौरित्ययं विसर्जनौयः सकारमापद्यते, ·हतीयोऽध्यायः। यथा (४.० १.क.) कृषौः कृधि समस्याः) कृषीस्कृधि, ननु कविष्करत्कधिष्विति कधी कषौरिति विसर्जनौयस्य सकार: प्राप्तः किमनेन सूत्रेण क्रियते एवन्तह्य कण्ठयोपधस्य षकारी- ऽभिप्रेतः स माभूदिति सकारविधानम् अस्माच ज्ञापकाद- कण्ठयोपधः षकारमापद्यते इत्येतदध्यवस्थामः ॥ सदो द्यौनमस्कृतम्पितापथेषु ॥ ३४॥ द्यौः नमः एतेषां सम्बन्धी विसर्जनीयः यथासा कृतं पिता पथ इत्येतेषु पदेषु प्रत्ययेषु सकारषकारावापद्येते, सदः यथा (१३१०८क०) यामप्सु सदै स्कृतम्, द्यौः यथा (२२० ११क०) उपहतो द्यौयि ता, नमः यथा (१८१० ५४क०) विश्वायुः शम सप्रथा नमस्पथे। पतितालव्यखरोदये ॥ ३५ ॥ पतिशब्दे तालव्यखरोदये प्रत्ययेऽधस्तनपद सम्बन्धी विस- ननीयः सकारमापद्यत । यथा (५अ४५ क०) वाचः पतिम् वाचस्पति विश्वकर्माणमूतये, (३४० ५८क०) ब्रह्मणः मत ब्रह्मणस्पत त्वमस्य, (अ० १०) वाचः पतये वाचस्पतये पवस्त्र ॥ पदे च ॥ ३६॥ पतिशब्दे च पदे एतद्भवति न पदावयवे यथा (८. ४५क०) वाचः पतिम्, पद इति किम् (२३५० ६३क०) यतो जातः) प्रजापतिः, (८० ५४क०) परमे ठयभिधी तः प्रजा- पतिः ॥ न परुषः परुषि ॥ ३७॥ परुष इत्ययं विसननीयः परुषि प्रत्यये न सकारमापद्यते, ·शुजयजुःप्रातिशाख्य। यथा (१३३० २०००) पर'षः परस्पार, समानपदे चेति प्राप्तस्य प्रतिषेधः ॥ वाजपतिर्वासाएदिधिषुरन्तःपर्शव्येनान्त:- पामिति च ॥ ३८॥ वाजपति: वासः एदिधिषुः अन्तःपर्शव्येन अन्तःपाखा- मित्य ते विसर्जनीयाः यथाप्राप्त न सकारषकारावापद्येते, (११अ० २५क०) वाजपतिः कविः) “कविः करत्वधिष्विति" प्राप्तिः (३०अ० १२क०) वासाः पुल्य लोम्, (३०अ० ८ क०) ए दि- विषु': पुतिम्, “समानपदे च” इव्य भयोः प्राप्तिः अन्त_(पर्ण- व्येन यथा (३८१०८क.) अन्तःपशव्येनोग्रम्, अन्तःपालाम् यथा (३८. क) अन्त(:पालाम्म'हाटेवस्य', “समान- पदे च" इत्यु भयोः प्राप्तिः ॥ अहः पतौ रेफम् ॥३६॥ अहरित्ययं विसर्जनौयः पतिशब्दे प्रत्यये रेफमापद्यते, यथा (८० २००) अहर्पतये खाही, समानपद इति प्राप्त सकार तदपवादो रेफः॥ परश्च मूर्धन्यम् ॥ ४०॥ इत उत्तरं लोपागमवर्णविकारान् वक्ष्यामः ते तावद्भवि. यन्ति परश्च दन्त्यो मूईन्चमापद्यते अधिकारसूत्रमेतत् ॥ खधूं: साहसहयोः ॥ ४१॥ स्वः ष: एतौ विसर्जनीयौ रेफमापद्यते यथासंख्य साए. सहयोः प्रत्यययोः परश्च दन्त्यो मूईन्यमापद्यते । खः यथा (३४१० २०क०) स्वः साम् वर्षाममा वृजनस्य गोपाम्, धूः यथा (४१० ३३क०) धूः साही धर्षाही युज्येथाम् ।

·कृतीयोऽध्यायः। ७३ उकारं दुर्दे ॥ ४२॥ दुरित्ययं विसर्जनीय उकारमापद्यते दकार प्रत्यये उका. रात्परश्च दन्त्यो मूई न्यमापद्यते । यथा (३० ३६क०) दुः दर्भ : परि ते टूडभो रथ ॥ नाशे च ॥४३॥ नाथे च प्रत्यये दुरित्ययं विसर्जनौय उकारमापद्यते उकारात्परश्च दन्त्यो मूईन्चमापद्यते । यथा दुः नाशः दूणाशः मृग्यमुदाहरणम् ॥ पुरो दाशे ॥ ४४॥ पुर इत्ययं विसजनीयो दाशे प्रत्यये उकारमापद्यते परश्च मूईन्यम् यथा पुरः दाशः अत्र रूपसिद्धिः विसर्जनौयादेशस्यो- कारस्य चोपधाकारस्य च उवर्ण अकारमित्येकादेश रोकार: ततः परस्य दकारस्य डकारः, (१८अ० २००) पुरोडाशै हुँ वरिष्या ॥ अनसो वाही सकारो डकारम् ॥ ४५ ॥ अनशशब्दः सान्तः तस्य वाही प्रत्यये सकारमापद्यते । यथा (३५अ० १३क०) अनस् वाहम् अ नडाहमन्चारभामहे ॥ उकारमित: सिञ्चतो सोपधः ॥ ४६ ॥ इत: शब्दसम्बन्धी विसर्जनौय उपधासहित ओकारमाप- द्यते सिञ्चतो प्रत्यये परश्च मूर्धन्यम् । यथा (१९०२क ) इतः) सिञ्जत परीतो पिञ्चता सुतम् ॥ षड्दशदन्तयाः सङ्ख्यावयाऽर्थयाश्च ॥४७॥ षडित्य तस्य शब्दस्य च शब्दादन्यो वर्ण: सोपध ओकार- मापद्यते परश्च मूईन्यं दशदन्तयोः प्रत्यययोर्यघासंख्य संख्या- ·७४ शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। वयसोरभिधायकयोः। यथा (१८१० २५क०) षट दश षोडश च में, षट् दन्ता अस्य ति षोडन्तः एतच्च शिष्यव्युत्पादना- थं न हि संहितायामुदाहरणं लभ्यते ॥ त आघादनाडम्बरात् ॥४८॥ साधाशब्दात्परस्तकार: परश्च मूईन्यमित्यनेन मूईन्यमा- पद्यते स चेदाघाशब्द आडम्बरशब्दात् परो न भवति । यथा (२४० ३५क०) दारु आघात: गोधा कालका दाघाटः), अनाडम्बरादिति किम् (३० अ० १९क० ) शब्दायाडम्वरा- वनसदोऽवेटा रेफेण ॥ ४६॥ बनशब्दः सदशब्द प्रत्यये रेफेण व्यवधीयते स चेदनशब्दो वेटशध्दात् परो न भवति । यथा (३३अ० १०) वनसद: वनषदो वायवो न सोमाः, अवेट इति किम् (१७अ० १२क०) बहिष वेड्ड 'नसट्टे वेट॥ पत्यौ च सकारण ॥ ५० ॥ पतिशब्दे च प्रत्यये वनशब्दः सकारण व्यवधीयते, यथा (२८ अ ३५क०) वनपतिः वनस्पति : शमिता देवः । ऋतावरौ च पतिपरयाः ॥ ५१ ॥ ऋत: अवरच शब्दो सकारेण व्यवधीयेते यथासङ्घय पतिपरयोः प्रत्यययोः, यथा (२७१० ३४क०) ऋतपते ऋत- स्पते त्वष्टुर्जामातरशत, (३०अ० १८क०) अवरपराय प्रवर- स्मगाय शङ्ख भम् ॥ तहतौ करपत्त्योस्तलापश्च ॥ ५२ ॥ तत् वृहत् एतौ करपतिशब्दयोः प्रत्यययोर्यथासङ्घय ·HABAR वतीयोऽध्यायः। ७५ सकारण व्यवधीयते पूर्वपदयोश्च तकारलोपो भवति । यथा (११ अ० ७८क०) तत् करान् तस्करा उत्, (२५१० १८क.) वृहत् पतिः वृहस्पति ॥ परिकृते षकारेण ॥ ५३ ॥ परीत्येतत्पदं कृते प्रत्यये षकारेण व्यवधीयते, यथा (२१५० ४२क०) परिकता: परिष्कृताः शुक्रा: ॥ चन्द्रे सु शकारेण ॥ ५४॥ चन्द्र प्रत्यये सुशब्दः शकारीण व्यवधीयते । यथा (१५१० ४३क.) सुचन्द्र उभे सुश्चन्द्र सर्पिष+ ॥ दुधुक्षन्धो दकारम् ॥ ५५ ॥ दुधुक्षन्नित्य तस्य शब्दस्य धकारो दकारमापद्यते, यथा (३३अ० २८क०) दुधुक्षन् सहस्रधाराम्बृहतौन्दुटुक्षन् ॥ भाविभ्यः सः षठं० समानपदे ॥ ५६ ॥ अकण्ठयो भावौत्युक्तम् भाविभ्य उत्तरः सकारः षकार- मापद्यते एकपदस्थो चेद्भाविसकारौ भवतः, यथा (अ. २५क०) गोस्थानम् ब्रजङ्गच्छ गोष्ठानम्, (८० ५४क०) पर- मेस्थौ परमेष्ट्यभिधी ताः, (१८अ० २क०) 'मुषाव सोमम्, (२५१० ४६ क०) सौसधाम सौषधामेन्द्र'च, भाविभ्य इति विम् (2अ० २क. ) ध्रुवसदन्वा, समानपद इति किम् (१२१० ३क०) वि सौमतः) सुरुच+॥ अनुखाराच्च तत्पूर्वात् ॥ ५७॥ अनुखाराच परः सकारः षकारमापद्यते, भाविपूर्वात् यथा (१३२० ८ क०) तपू'एयग्ने, (१८अ० २०क०) पुरोडाशै'- HE ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य।
ईवीएथा, तत्पूर्वादिति किम् (१७३० ४२क.) उत्सत्वना-
मामकानाम्मनाएसि ॥
करेफाग्याञ्च ॥ ५८॥
ककाररेफाभ्यां च परः सकारः षकारमापद्यते, ककारा-
द्भवति यथा (१६अ० ईक०) दिक सु ये चैनठ० रुद्राऽअभितो
दिक्षु, ऋक् सु ऋतु, रेफाद्भवति यथा (३३१० १क.) गीः
सु गौष, धूः सु धूर्ष, ननु च यत्र पदकारोऽन्यथाभूतं पदं
करोति अन्यथा चार्ष संहिता तत्रैव लक्षणं कर्तुं युज्यते, यथा
सुमाव सुषाव, यत्र पुनः पदकारस्य चार्षसंहितायाश्च समान-
वाक्यत्वं तत्र लक्षणं न घटते व्याकरणस्य विषयः सत्यमेव यदि
नाम प्रसङ्गमुपजीवदाचार्येण शिष्यव्युत्पत्त्यर्थं कश्चिद्याकरण-
लक्षण इहासञ्जितः एवं संहितायामविद्यमानेषु लक्षणं द्रष्ट-
व्यम्, अथवा यथा एधाहारस्य मध्याहरणमुदकाहारस्य मत्या.
हरणं पुष्याहारस्य फलाहरणम् एवमेतदपि एवं च कृत्वा
प्रदोष एवेति॥
ने: सौदतः ॥ ५६॥
ने: परस्य सोदतेः सकार: षकारमापयते । यथा (अ.
३४क ) नि सोदत एदं बर्हिनिषौ'दत ॥
ससाद च ॥६०॥
नेःपरस्थ ससादशब्दस्य सकार: षकारमाप द्यते, यथा
(१०अ० २७क) नि ससाद नि षसाद धृतव्रताः, असमान
पदार्थ यारम्भः ॥
ओकारात्म ॥ ६१॥

·तीयोऽध्यायः। ॥ थोकारात्पदात्परः सुसकारः षकारमापद्यते, यथा (३५. ४६क०) मा सुनः मा पूर्ण + जचापृतात् ॥ ६॥ एकवर्ण पदमपृक्तमित्युक्तम् ऊकाराचायतसंज्ञात्परः सुस- कारः षकारमापद्यते, यथा (११० ४२क०) ॐ इति ऊ सु नः जई ऊषुण ॥ अभेच॥ ३॥ अमेरुपसर्गाच परः सुसकार: षकारमापद्यते, यथा (३६० कि०) अभि सु नः अभौषुण: सखी नाम् । परेच सिञ्चतः ॥ ६४॥ पररुपसर्गाच्च परः सिञ्चतः सकारः षकारमापद्यते, यथा (१६.अ. २८क.) परिसिञ्चन्ति ॥ अभेच॥ ५ ॥ अभेरुपसर्गाच परः सिञ्चते: सकारः षकारमा पद्यते संहितायाम्, यथा (2अ. ३.क.) अभि सिञ्चामि अभिषि- जाम्यसौ॥ अव्यवहितोऽपि ॥६६॥ अकारव्यवहितोऽप्य मेरुत्तरः सिञ्चतेः सकारः षकारमाप- द्यते संहितायाम्, यथा (१०५० १०) अभ्यसिञ्चन् याभि- मित्रावरुणावभ्यर्षिचन् । वेर्युदयः ॥ ६७ ॥ वेरुपसर्गात्परः सकारो यकारोदयः षकारमापद्यते, (१२५० ६५क०) विस्यामि तन्तु षिष्याम्यायुषो न मध्ये त् ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। यकारोदय इति किम् (७अ० ४५क०) विस: पश्वव्यन्तरि- हेमियोदयः ॥ ६८॥ हिशब्दात् परः सकारो मकारोदयो वा थकारोदयो वा षकारमापद्यते, मकारोदयो यथा ( ३१० ४६क० ) हि स्म अस्ति हि भात शुभिनव्याः), थकारोदयो यथा ५००) हि स्था आपो हि ष्ठा मयोभुव ॥ यवेश्च ॥६॥ द्यविशब्दाच परः सकारः षकारमापद्यते यथासम्भवं मकारोदयः थकारोदयश्च संहितायाम्, यथा (३३१० ५३क.) यवि स्थ यो अन्तरिक्ष याउप द्यविष्ठ ॥ ने: स्वास्तनोः ॥ ७० ॥ नेरुपसगांत् परयोः स्त्यास्तन्योर्धात्वोः सकारः षकारमाप- यते संहितायाम, यथा (६अ० १५क०) निः स्त्यायताम् अाप्या- यतान्निध्यायताम्, निस्तनिहि (२८० ५६क०) निष्टनिहि दुरिता वार्धमानः॥ ततक्षी ॥ ७१॥ ततचरित्येतस्मिन्नुत्तरपदे निरुपमर्गसम्बन्धिविसर्जनीय- सकारः षकारमापद्यते। यथा (१७अ० ८२क) निः ततः स्वधया निष्टतक्षुः॥ अनोः स्तुवन्त्याम् ॥ ७२॥ अनोरुपसर्गात् परः स्तुवन्तिसकारः षकारमापद्यते । यथा (३३अ० ८७क०) व्यनु स्तुवन्ति अनुष्टुवन्ति पूर्वथा । दुष्वाम् ॥ ३ ॥ ।

·हतीयोऽध्यायः। ७४ निपातनसूवमेतत् भाविभ्य उत्तरस्य सकारस्य पव- मित्व त समानपदै इह तु विसर्जनौयेन व्यवधानान प्रानोति अतः षत्वं निपात्यते संहितायाम्, यथा (३५अ. ११क ) दुःख- प्रनम् अप दुःश्वप्ना'ठसुव । वन्दास्र्माकिः ॥ ७४॥ वन्दारुः माकिः अनयोर्विसर्जनीयस्य सकारः षकारमा- पद्यते संहितायाम्, तथयोः समिति विसजनौयस्य सकार | उक्तस्तस्यैव षत्वम्, यथा (१२अ० ४२क०) वन्दारु: ते वन्दा- मष्टे तन्वं वन्द अग्न, (१३अ ११क) माकिः ते नाकिष्ट व्यथिरादधर्षीत् ॥ सहे: पृतनायाः ॥ ७५ ॥ एतदपि निपातनसूत्रम् अभाविपूर्वत्वात् षकारो न प्राप्नोति स निपात्यते । यथा (१८०६८क.) पृतनासायाय च पृत- नाषा द्याय च ॥ सधिरठ शुरदितिः ॥ ७६ ॥ सधिः अशुः अदितिः एतेषां विसर्जनीयसकारः षकार. मापद्यते संहितायाम्, सधिः यथा (१२अ. ३६क०) सधिः तव सधिष्टव सौषधीः, अशुः यथा (५० ७क) अश: ते अशुष्टे देव सोम, अदितिः यथा (११अ० ६१०) अदितिः वा अदितिष्ट्वा देवी॥ वायुरग्निरग्नेरेकाक्षरे ॥ ७७॥ वायुः अग्निः अग्नः एतेषां विसर्जनौयसकारः षकार- मापद्यते एकाक्षरे पदे प्रत्यये, यथा (१४ १० १४क०) वायुः ते वायुष्टेऽधिपतिः, (१३१० २४क०) अग्निः ते अग्निष्टेऽधिपतिः, HOMEN SENCHAMKARENGE ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। ॥ (२१० ११क०) अग्ने :) त्वा अग्ने शास्य न, एकाक्षर इति किम् ( १७० १६क) अग्निः तिम्मन अग्निस्तिग्मने शोचिषा, (१अ० १५क०) अग्नेः तनः अग्नेस्त नूरमि ॥ सकारपरे च ॥ ७८॥ सकारः परो यस्मादेकाक्षरात् स तथोक्तः तस्मिन्न काक्षरे प्रत्यये च शब्दादधस्तनपदसम्बन्धी विसर्जनीयसकारः षका रमापद्यते संहितायाम, यथा (४अ• २१०) बृहस्पतिः त्वा सुम्ने बृहस्पतिष्ट्वा सुन्ने, (१३० १७क०) प्रजापतिः त्वा सादयतु प्रजापतिष्ट्वा सादयतु, सकारपर इति किम् (२० ८क०) विष्णुस्वा क्रमताम् (१३० ३१क) सवितुस्वा प्रसवे ॥ माभिरर्चिभिः पायुभिर्वरूत्रोः ॥ ७६ ॥ माभिः अर्चिभिः पायुभिः वरूत्री: एतेषां च पदानां विसर्जनीयसकारः षकारमापद्यते एकाक्षरे प्रत्यये, माटभिः यथा (१२अ. ३८क) माढभिः त्वम् माटभिष्टम्, अर्चिभिः यथा (१२ अ० ३२क०) अर्चिभिः त्वम् अर्चिभिष्ट्वम्, पायुभि- यथा (३३१० ६८क) पायुभिः त्वम् पायुभिष्ट्वम्, वरूवीः यथा (११अ० ६१क०) वरूत्रीः त्वा वरूनौष्ट्वा देवीः । पात्तथौ मूईन्यम् ॥८॥ षकारात्परः तकारथकारी मूईन्यमापद्यते विकागै यथा सबमिति परिभाषितत्वात् तकारस्य टकारः थकारस्य ठकारः, यथा (११अ ६१ क०) वरू'बौना (२०१०) कृष्णोऽस्या- खरे ४: ॥ प्रकल्या नानापट्थे तकारे ॥ ८१॥ इत उत्तरं प्रकृत्या सकारो भविष्यति समान पदस्थ:

·हतीयोऽध्यायः। नानापदस्थस्तु यः प्रतिभावः स तकार प्रत्ये तव्यः । अपवाद- सुवमेतत् ॥ अनुसन्तनोतु बृहस्पतिसुतस्य सुसमिद्धाय सुसन्दृशमभिसत्त्वाऽभिसंविशन्तु सुसस्याऽअति- स्थूलम्मुसलेपत्नीसँय जान् क्रतुस्थलाञ्चिस- क्थो दिविस्पृशा हृदिस्पृशठं० हिसौक्सा- मयोक्सामाभ्यान्तित्तिरिः सीसेन सीसाः सौ- सम्पशुसनिगोसनि प्रतिसङ् प्रतिसदृक्षासच्च- तुस्विशत् ॥२॥ अनुसन्तनोतु बृहस्पतिसुतस्य सुसमिद्धाय सुसंदृशम् अभि सत्वा अभि संविशन्तु सुसस्याः अतिस्थूलम् मुसले पत्नीसंया. जान् क्रतुस्थला अजिसक्थः दिविस्मृशाः हृदिस्सृशम् हिसौः ऋक्सामयोः ऋक्सामाभ्याम् तित्तिरिः सोसेन सौसा सोसम् पशुसनि गोसनि प्रतिसट्टङ प्रतिसदृक्षासः चतुस्त्रिशत् एते सकारा: प्रकत्या भवन्ति सकारः षकारं प्राप्नोति स निषिध्यत इति सूत्रार्थः, इदानीमुदाहरणानि दीयन्ते । अनुसन्तनोतु इदम्म कर्मेदं वौर्यम्पुत्रोऽनुसन्तनोतु, बृहस्य- तिसुतस्य यथा (८१०८क०) बृहस्पतिस्तस्य देव, सुम- मिद्धाय यथा (३१. २क०) सुसमिद्धाय शोचिषे', सुसन्दृशम् यथा (३१० ५२क०) सुसन्दमन्त्वा वयम्, अभि सत्वा यथा (१७१० ३७०) अभि वो रोऽअभि संवा सहोजा:), अभि संवि सन्तु यथा (१३ अ० २५क०) इन्द्र'मिव देवाऽअभि सवि- शन्तु, सुसस्याः यथा (४अ० १०क०) मुसस्थाः कृषीस्कृधि, प्रतिस्थूलम् यथा (३०अ० २२क०) प्रतिस्थ लञ्चाति कशञ्च, यथा ·यथा २ शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। मुसले यथा उलखलमुसले, पत्नीसँय्याजान् ( १८ अ० २८ क०) शय्यना पत्नीसँय्याजान्, ऋतु- स्थला यथा ( १५ अ० १५ क०) पुञ्जिकस्थ ला च क्रतु. स्थ ना छ, अजिसक्थो यथा ( २४ अ. ४ क) शिति- कक्षोश्चिम क्यः), दिविस्मशा यथा (१५अ० २७०) घृत- प्रतीको बृहता दिविस्मृशा, हृदिस्पृशम् यथा (१५अ० ४४क) क्रतुन्न भद्रर हटि स्मृशम्, एतेषां पदानां सकारो भाव्युप- धत्वात् षत्वं प्राप्नोति तस्यैतेन प्रकृतिभावः, हिरसौः यथा (४५० क.) स्वधित मैन हिठ सौः अनुस्वाराच्च तत्पूर्वादिति प्राप्तिः, ऋक्सामयोः यथा (४० ९क०) ऋकामयोः: शिल्प' ऋक्स_माभ्यार सन्तरन्तः, करे- फाभ्याञ्चति प्राप्तिः, तित्तिरिः यथा (२४. ३६का० ) तित्तिरिस्ते मर्याणाम्, एकाक्षरे सकारपरे चेति प्राप्तिः, इदमर्थन च नानापदस्थे तकार इति सूत्रावयवः कृतः अन्चधातित्तिरिपदे सकारो न विद्यत इति मोहः स्यात्, सौसेन यथा (22अ०८.क.) सौसेन तन्त्र मनसा, सौसाः यथा (२३५० ३७क) रजता हरिणोः सौमायुजो' युज्यम, सौसम् यथा (१८१०१३क०) सौसञ्च मे, पशुसनि यथा (१८० ४८क०) प्रजासंनि पशु सनि, गोसनिर्यथा (८अ० १२क०) यो गोसनिस्तस्य॑ऽत दृष्टयजुषः । प्रतिसट्टङ् यथा (१७१० ८१०) मट्टङ् च प्रतिसट्टङ् च, प्रतिसदृक्षासः यथा (१७. ८४०) प्रतिक्षामएतने, चतुस्विएशत् यथा (२५० ४१क) चतु स्त्रि शहाजिन*, न चाव भाविविसर्जनीय. व्यवहितः अतो नैवेह षत्व शङ्का किमनेन सूत्रावयवेनैति एवन्तर्हि येऽन्येऽपि चतु:शब्दविसर्जनौयव्यवहितास्तेषां षत्वा- धम् । (१४अ० २४०) यथा चतुः स्तोमः चतुष्टोम+ ॥

·हतीयोऽध्यायः। ऋकाररेफारुदयश्च ॥८३॥ ऋकारोदयः रफोदयः अरुदयश्च सकार: प्रकृत्या भवति, ऋकारोदयः यथा (१४अ० २८०) तिसृभिरस्तुवत, रंफोदयः यथा (१७१० २४क) तिसश्चम, व्यरुदयः यथा (११० १५क) वाचो विसर्जनम् ॥ पृथिविदिव्युपरिचर्षणिशकुनियासिभ्यः ॥८॥ पृथिवि दिवि उपरि चणि शकुनि यासि एतेभ्यो भाविभ्यः घरः सकारः प्रकृत्या भवति संहितायाम्, पृथिवि यथा (. २०) टर्थािव सदन्वा, दिवि यथा (६ अ० २क०) टिवि सर्द- न्द वसदम्, उपार यथा (८० ३६क ) उपरि सलो दुववन्तः, चर्घाण यथा (२८१० १०) चर्घ गोसहा वेत्तु', शकुनि यथा (२५१० ३क) शकुनि मादेन, यासि यथा (२१५० ३क०) अवयासि सिसौष्ठाः ॥ वटपरेभ्यो नकारो णकार समानपदे ॥५॥ ऋकारषकाररैफेभ्य उत्तरो नकारो णकारमापद्यते समानपद, ऋकाराद्भवति यथा (११अ० २७क०) नृणाम्, पका- राद्भवति यथा (१अ० १०क०) पूष्णः), रेफाद्भवति यथा (३० ४८ क.) पर्णा, एते प्रत्ययनकारा: ऋषरेफेम्य उत्तराः सन्तो णकारमापद्यन्त, अयं तावत् सूत्रार्थो व्याकरणविषय प्रदर्श- नार्थ क्रियते ॥ खरयवहकपैश्च ॥८६॥ खरैयकारवकारहकारैः कवर्गप्रवर्गाभ्याच व्यवहितो नकारः ऋषरेभ्य उत्तरो णकारमापद्यते संहितायाम्, यथा (१२० २८क०) नृमनाः तृतीयमप्सु, नमणाः, .. ११५० ·शुक्लयजु प्रातिशाये। ३१क) वहिरमि ४४क०) पुरोषवाहनः अग्ने पुरोषवाहणः, (५अ० ३१.) प्रवाहनः विभूरसि प्रवाहण(:, ऋषरेभ्य इति किम् (५अ. हव्यवाहनः, समानपद इति किम् (६.१० २९क०) प्र नो यच्छत्वय्यं मा ॥ निषगाय रथवाहणमिन्द्रऽएणम्परिणीयते समिन्द्रणऽउरुष्याणो रक्षाणः पूणः घुणः षुणा- सत्त्वा स्वर्णाखूरि णौ प्रणऽआयूषि ॥८७॥ निषसाय रथवाहणम् इन्द्र एणम् परिणीयते समिन्ट्रण: उरुष्याणः रक्षाणः पूणः पुणः षुणासत्त्या स्वर्ण अस्थूरि णौ प्रणऽ प्रायषि एते च णकारा निपात्यन्ते यदत्र लक्षणेनानु- पपत्र तसवें निपातनासिद्धम् । यथा निषणाय अत्र इयोन- कारयोर्णवं निपात्यते प्रथमस्य तवर्ग चेति निषेधः उत्तरस्य तु नकारव्यवहितत्वात् नकारश्च स्वरयवहकमां मध्ये न पक्यते, (२२१०८क० ) निषणाय स्वाहोस्थिताय, रथवाहणं यथा (२८अ० ४५क०) रथवाहनम् थकारेण व्यवधानादप्राप्तिः अतो निपात्यते रथवाहणठ० हविरस्य नाम, इन्द्राएणम् यथा (२८१० १३क०) इन्द्र एनम् इतऽउत्तरमसमानपदत्वादप्राप्त णत्वं निपात्यते । इन्द्रऽएणं प्रथमोऽध्यतिष्ठत्, परिणीयते यथा (३३० ७४क०) परिनीयते सोऽअध्वराय परिणीयते कविः), समिन्ट्रणः यथा (अ० १५ क ) इन्द्र नः समिन्द्र णो मनसा नेषि गोभि', उरुष्याण: यथा (३अ० २७क.) उरुष्यानः उ रु- थाणोऽअघायत:) समस्मात्, रक्षाणः यथा (३अ० २८क०) रक्ष नः रक्षाणो ब्रह्मणस्पते, षणः यथा (३अ० ४६क०) पूनः मोपूर्ण डुन्द्राव, पुणः यथा (२७५० ४१क०) अभौषु न: अभौषु णः सखो नाम्, घुणा यथा (२०१० ८१०) गोमदूषु नासत्या ·तीयोऽध्यायः। गोम॑दधुपा सत्त्व_ा, स्वर्ण यथा (१८२० ५००) स्वः न स्वर्ण धर्मः स्वाहा, प्रस्थ रि णो यथा (२५० २९क०) व्यस्थ रि नौ अस्थरि णो गाई पत्यानि सन्तु, प्रण पायूएषि यथा (२३१० ३१क०) प्र नः प्रायूएषि प्रण आयूएषि तारिष:, आयूए. षौति किम् (३४०३६ क.) भग प्र नो जनय गोभि- परिणति शाकटायनः॥८८ ॥ परिण इति निपावते शाकटायनाचार्यस्य मतेन, यथा परि नः परिणो रुद्रस्य हेतिः, शाकटायन इति किम् {१६० ५०क०) परि नो रु ट्रस्य हेतिः ॥ प्र नेविनुदातिहिनोमौनाम् ॥८६॥ प्रपूर्वाणाम् नेति नुदाति हिनोमि एषां शब्दरूपाणां नकारो णकारमापद्यते संहितायाम्, अत्र नेतिनुदात्योर्धातु- ग्रहणमत: सर्वप्रत्ययान्तयोर्भवति हिनोतस्तु विकरणनिर्देशा- द्यत्र विकरखं तन व भवति, नेति यथा (१११० ८क०) प्र नय प्रणय देवाव्यम्, नुदाति यथा (१५अ० १क०) प्र नुदानः अग्ने जातान् प्रणु'दाना:, हिनोमि यथा (३५अ० १९क०) प्रहि- नोमि व्यादमग्निप्रहिणोमि ॥ प्रकल्या पदान्तीयः ॥१०॥ पदान्तीयो नकारो हल प्रकत्या भवति, समानपद इति प्राप्तिः, यथा (१८०७०क०) पितॄन् विषेऽअवे, (३४० ४१क) पूषन्त व्रते वयम्, (३१० ४७०) अन् कर्म कम- कत निवनिनसः प्रपौनम् ॥ ११ ॥ नि वनि नसः प्रपौनम् एते नकाराः प्रकृत्या भवन्ति, समानपद इति प्राप्तिः। नि यथा (२४च्य० १८०) कष्णा ·शल्लयजुःप्रातिशाख्य। बच मी काशाः, वनि यथा (१अ० १९क०) ब्रह्मवनि वा क्षवनि, नसः यथा (२४० ३८क०) वार्डीन मस्ते मत्त्या अरण्याय, प्रपोनम् यथा (१७५० ७८क०) अपाम्प्रपौ'नमग्न ॥ श्रीमनाऽदूत्येके ॥१२॥ अयञ्च नकारः प्रकृत्या भवति एकेषामाचार्याणाम्तेन, यथा (१७५० ५७क.) श्रीमना(: शतपयाः, एकेषामिति किम् श्रीमणाः शतपयाः॥ इन्द्राग्नी चित्रभानो वाचगन्नन्दु:ध्वनाम् ध्रुवयोनिः पुरोऽनुवाक्याभिः पुरोऽनुवाक्याश्चर्म- दुश्व- इन्द्राग्नी चित्रभानो वार्चनम् दुःष्वप्न्यम् ध्रुवयोनिः पुरो- ऽनुवाक्याभिः पुरोऽनुवावयाः चर्मन्नम् एते च नकाराः समान- पद इति प्राप्तणकारा: प्रकत्या भवन्ति, इन्द्राग्नी यथा (२अ. १५क०) इन्द्राग्न्योरुजि तिम्, चित्रभानो यथा (२० अ० ८७०) इन्द्रायोहि चित्रभानो, वार्चनम् यथा (2 अ. ८क.) इन्द्रस्य वान्नमसि, दुः ष्वप्नाम् यथा (३५१० ११क०) अप पाठ सुव, ध्रुवयोनिर्यथा (१४अ० १० ) ध्रुवक्षितिध्रुव यो नि:, पुरोऽनुवाक्याभिः यथा (२०अ० १२क.) ऋच* पुरो- नुवाक्याभिः, पुरोऽनुवाक्याः यथा (२०अ० १२क० ) पुरो- ऽनुवाक्या य ाज्याभिः, चर्मम्नम् यथा (३० अ० १५ क०) साध्ये- भ्यश्चम म्नम् ॥ तवर्ग च ॥ १४॥ तवर्गे च प्रत्यये ऋषरफेभ्य उत्तरी नकारः प्रकृल्या भवति, ·वतीयोऽध्यायः । यथा (७अ० १५०) तृम्पन्तु होत्रा.:, (२५अ० १क०) अव- कुन्देन तालु। षादनन्तरक्कारे॥१५॥ षकारादनन्तरो नकारशकार प्रत्यये प्रवत्या भवति, यथा (३३०८०क ) उग्रस्त्वष नृमणः ॥ शिलिसिवर्गमध्यमव्यवहितोऽपि ॥१६॥ शकारलकारसकारव्यवहितः वर्गाश्च ते मध्यमाञ्च वर्ग- मध्यमाः चटतवर्गाः तैश्च व्यवहितो नकारऋषरेभ्य उत्तर: प्रकत्या भवति, शकारव्यवहितो यथा (१२.० १०) दृशानो रुक्मः, (५१० ३२क०) सम्बार्डसि कशानु, लकारव्यवहितः यथा (२५० २०) नितिनिजल्येन, सकारव्यवहितः यथा (१८० ८४क) अपार रसेन वरुणः, चवर्गव्यवहितः यथा (२०अ० ४२क०) प्राचीन ज्योति, (३१० ७क०) अन्त- वरति रोचना, टवर्गव्यवहितः यथा (११अ० ८क०) त्रैष्टुभेन छन्दसा, (११व्य० ११क०) अनुष्टुभेन छन्दसा, तवर्गव्यवहितो यथा (२८ अ० ५७०) रथिनो' जयन्तु, (१०) आती इमे, ननु शिलिसिवर्गमध्यमव्यवहितोऽपोत्यनेन सूत्रेण एतैर्वयंव- हितऋषरैफेभ्य उत्तरो नकारः प्रकृत्या भवति समानपद इत्युक्तम्, तथा “ऋषरेफेभ्यो नकारो णकार समानपदे" "खरयवहकपैश्च" इत्यनेन एतैर्वर्णेय॑वहितोऽपि नकारो णका- रमापद्यते समानपदे इत्यु ताम्, एवं य एव खरयवहकपव्यति- रिता वर्णास्त एव शिलिसिवर्गमध्यमाः अतोऽनेन सूत्रेण न प्रयोजनम् एवन्त भयथा लक्षणानुकथनं शिष्यबुद्दिव्युत्पाद नार्थम् ॥ दौर्घम् ॥१७॥ BHEETA HALATASARAN ·মুয়ালিমায়। विसर्जनीय इत्यु पक्रम्य हयोर्व्यञ्जनयोः सन्धौ ये लोपा- गमवर्णक्किारास्त प्रतिपादिताः, अधुना खरस्य व्यञ्जनेन सह सन्धी यः स्वरविकारः स उच्यते इखः खरो दीर्घविकार- मापदाते अधिकारसूत्रमेतत् ॥ अश्वरश्मिमतिसुमतिश्वसुतचारयणिसदि- मेन्द्रियधारयचित्रभङ्ग रवयुनाश्वस्यहृदयघुष्यर्ता- भ्यवताध्यर्चशक्तिपुरुशचि वकारे ॥१८॥ वश्व रशिम मति सुमति ख सुत चारव वृणि सेदिम इन्ट्रिय धारय चित्र मङ्गर वयुन अवस्य हृदय घुथ ऋत अभि अवत अधि अर्च शक्ति पुरु शचि एते खखरा वकारे प्रत्यये दीर्घमापद्यन्ते, अश्व यथा (१२०८१क) वतौ ७ सोमावतीम्, रश्मि यथा (१५० ६३०) रश्मीवती- म्भाख तौम्, मति यथा (२२१० १२क०) प्रदेवार्य मतीविदे', सुमति यथा (२२अ० १२क०) मुष्टुतिए सुमतीवर्ध+, ख यथा (२४१० ३३क.) खाविभौमी, सुत यथा (२०१० ८) विप्रताः सुतावत:, चारय यथा (२३अ० २१०) ममञ्जिञ्चारया दृषन्, वृणि यथा (२४१०३८क०) उष्ट्रो' वृणी- वान्। सेदिम यथा (२५१० १५क०) देवानाए मुख्यमुपसे टिमा वयम् । इन्द्रिय यथा (६ अ० २७क.) इन्द्रियावान्मदि- न्तमः। धारय यथा (६० ८क०) बृहस्पते धारया वसू'नि, चित्र यथा (३२०१८क०) चित्रावसो स्वस्ति ते पारमेशीय, भर यथा (११० २६क०) हुन्तारंम्भङ्गुरा वताम् । वयुन यथा (एच० १४क) विहोत्रा दधे वयुनाविदेक + । अस्य यथा (२५ अ० ४२२०) एकखष्टुरवस्या विशस्ता, हृदय यथा (८० २३क०) तापवक्ता हृदया विञ्चित्, घुश्य यथा - ·बतीयोऽध्यायः। (२५०० ४१ क ) परु'प्यरुरनुघुथा विशस्त, ऋत यथा (१२२० १११क) ऋतावानम्महिषम्, अभि यथा (१४अ० २३क०) अभौवतः सविठ. शो व!'हाविएशः), अवत यथा (१२० ८८क.) इदम्म प्रावता वच, अधि यथा (२५१० ३८क.) अधौवासय्या हिरण्यान्यौ, अर्च यथा (३३५० २३क०) चर्चा विवानराय विखा भुवे', शक्ति यथा (२८० ४६क०) कच्छ श्रितः शक्तौ वन्तो गभौरा:), पुरु यथा (३३१० ८१क०) इमा- ऽउवा पुरूवसो। शचि यथा शचीवसे । नाश्ववद्धिरण्यात् ॥१९॥ अखवदित्य तत्पदन्न दौर्षमापद्यते हिरवशब्दाद्यदि पर भवति, यथा (८.० ६३क०) प्रापंवख हिरण्यवृदखवत् ॥ अभि विख्य ष वीर विश्व वत्स वृत वाजय- न्तेषु ॥ १०॥ अभौत्य तत्पदं विख्य षम् वीर विश्व वन्स वृत्र वाजयन्त इत्ये तेषु न दोघमापद्यते । विख्य षं यथा (११० ११क०) खरभिविख्य 'षम्। वीर यथा (१७१० ३७क.) अभिवौ रो- अभिसत्त्वा महोजाः, विश्व यथा (२०१८क०) मा वाच. मुभि विखे गुणन्त'', वत्स यथा ( २६० १०) अभि वत्मन्न खसरेषु धेन', इन यथा (१८१० ६८०) अभि वृत वई मानम्पियारुम, वाजयन्तः यथा (१८१० ७४क०) अश्याम वाजमभि वाजयन्तः॥ अश्वस्य वाजिन इति च ॥ १.१॥ अश्वस्थ वाजिन इति च द्विपदस्य न पूर्वपदान्तो दौर्व- ।

·2. शक्लयजुःप्रातिशाख्य। मापद्यते, यथा (२२० ३७०) अखस्य वाजिनस्व चि सिमाः) । विश्व सहभुवपुषवसुषु ॥ १०२ ॥ विश्व इत्य तत्पदं ,सह इत्येतेषु प्रत्ययेषु दीर्घमापद्यते, सह यथा (७० ३६क०) विखा साहमवस नूतनाय, भुव यथा (३३० २३क०) अर्चा विश्वा नराय विश्व भुवे', पुष यथा (२५१० ४५क) विश्वा पुष रयिम्, वसु यथा (२० ३क०) गन्धर्वस्वा विश्वा वसुः । नरहामित्रषु च ॥ १०३ ॥ नरहामित्रेषु च प्रत्ययेषु विश्वशब्दो दौर्धमापद्यते, नर यथा (३३अ० २३क०) अर्चा विश्वा नराय, हा यथा (१७० ४८क०) विखाहा शर्म यच्छतु, मित्र यथा (१३अ० ५७क.) विश्वा मित्रऋषि: । पृथग्योगकरणं शिथाणामवग्रहत्वव्यु- सप्रजात्यर्थम् । अर्धव्याख्यानार्थं त्ववयवदर्शनम् ॥ तिष्ठायुदात्तम् ॥ १०४॥ तिष्ठत्ये तत् पदं दौर्धमापद्यते यद्याद्युदात्त भवति, यथा (१११० ४२क०) तिष्ठी देवो न सविता, (१०अ० २२ क.) तिष्ठा रमधियं वज्रहस्ता, आद्युदात्तमिति किम् (८) ३३क०) आतिष्ठ वृत्रहन्थम् ॥ प्र वणशृङ्गयासेषु ॥ १०५ ॥ प्र इत्येतत् पदं वन शृङ्ग यास इत्येतेषु प्रत्ययेषु दीर्घमा- पद्यते, वन यथा (१२अ० ५००) प्रा वणेभि - मजोषसः । शृङ्ग यथा (२४१० १७क०) प्रा शृङ्गा माहन्द्राः, यास यथा (३८१० ११क०) ग्रा यासाय स्वाहा । दासप्रन ·कृतीयोऽध्यायः। ८९ नि वारहारयोरनवग्रहे ॥ १०६॥ नि इत्ययमुपसर्गो वारहारयोः प्रत्यययोर्दीधमापद्यते अवग्रहवर्जिते, वार यथा (१८३० १२०) नौवाराच मे, हार- यथा (१७१० ३२क) नौहारेण प्रादृ'ता, अवयवव्युत्पत्त्यर्थ वचनम् अनवग्रहाणां हि मध्ये वक्ष्यति। नाऽवनयामि ॥ १०७॥ अवेत्येतत् पदं न दीर्घमापद्यते नयामौत्येतस्मिन् प्रत्यये यथा (५१० २५क०) अव नयामि वैष्णु वान्। धारयामेन्यत- स्मिन् सूत्रेऽवशब्दस्य नकार दौर्घत्व वक्ष्यति तस्यायं पुरस्ता- दपवादः॥ धारयाम योजाव सचख नुद मोषु जयतो- रुष्य रक्ष यज यच्छ मत्सथ पिपृत गायतातु येन नकारे ॥ १०८॥ धारयाम योज अव सचख नुद मोषु जयत उरुष्य रक्ष यज यच्छ मत्सथ पिपूत गायत पातु येन एते हुस्खा नकार प्रत्यये दीर्घमापद्यन्त, धारयाम यथा (१७० ८००) धार- यामा नमोभिः, योज यथा (३.० ५२क०) योजान्विन्द्र ते हरी', अव यथा (११अ० ४१क०) कवा नो या धिया, मचत्र यथा (३५० २४क०) सच'स्वा ना: स्वस्तये', नुद यथा (१५० १०) अग्ने जातान् प्रणु'दा नः, मोषु यथा (३१० ४६क०) मो पूर्णऽन्द्राव प_सु टेबै:, मोऽइति किम् (११० ४२क०) अर्द्धऊ षुणऽऊ तये, जयत यथा (१७.० ४६क०) प्रेता जयंता नराः, उरुष्य यथा (३अ० २६क०) उरुष्याणोऽअघा- यतः । रक्ष यथा (३अ. ३०क०) रक्षा यो ब्रह्मणस्पते, यज SAN BARALA ·शक्लयजुम्मातिशाख्ये। यथा (३३५. ३०) यजा नो मित्रावरणा, यच्छ यथा (३६५० १३.) यच्छा नः शर्म मप्रथाः, मत्सथ यथा (३३५० ३४५०) अपि यथा युवानो मसथा नः, पिपृत यथा (३३२० ४२क०) निरएहसः पिपता निरवद्यात, गायत यथा (३३५० ६२क०) उपास्मै गायता नराः, पातु यथा (३३. ६५क०) यातू नऽइन्द्र वृत्रहन्, (३३५० ८७०) येन यथा (३४०२७२०) येना नः पूर्वे' पितर+ । भव च ॥ १० ॥ भवेत्ययं खो दीर्घमापद्यते नकारे प्रत्यये, यथा (१२० ११४क०) भवा नः मप्रथस्तमाः सखा वृधे, पृथग्योगकरणमुत्त- राधम् । सचा वरूथ्य वाजस्य पायुषु च ॥ ११०॥ सचा वरूथ्य वाजस्य पायुः एषु च प्रत्ययेषु भवेत्येतत्पदं दौर्घमापद्यते, सचा यथा (३४५० ५६क०) इन्द्र प्राशूभवा सचा, वरूथ्य यथा (३१० २५५०) उत वाता शिवो भवा वरुथ्य, वाजस्य यथा (१२० ११२क०) भवा वाजस्य सङ्गथे, पायुः यथा (१३१० ११क०) भवा पायुर्विशोऽअस्था- अदमः॥ अष्टक्तः सौ ॥ १११ ॥ अपक्वग्रहणे नेह उकारो ग्राह्यते नाकारो दीर्घविधानात्, अपृक्त उकारो दीर्घमापद्यते सुप्रत्यये, यथा (१११० ४२क०) उ सु नः अ ईऽऊघुण, (२०अ० ८१क०) गोमंदषुणा सत्त्या । रथि तकारनकारयोः ॥ ११२ ॥ रथोत्य तत्पदं तकारनकारयोः प्रत्यययोर्दीर्घमापद्यते, यथा (१२० ५ईक०) रथो तमद रधो नाम् ॥

·हतीयोऽध्यायः। ८३ श्रथोदारिथ शोच पनय सादयर्नु वृष शव, सलक्ष्माघाघारात्तभवत यकारे ॥ ११३ ॥ अथ उदारिथ शोच पनय सादय ऋजु वृष शत्रु सलक्ष्म घ अघ पराति त भवत एते हुवा यकार प्रत्यये दौछ- मापद्यन्त, अथ यथा (१२अ० १२क०) अवधिम विमध्यमए थाय, उदारिथ यथा (१७० ७५क०) अस्माद्योने' रुदा. रिया यज, शोच यथा (३० ३क०) बृहच्छो'चा यविष्ठय, पनय यथा (१८०६४क०) देवत्रा पनया युजम्, सादय यथा (११० ३५क०) सादया यजए सुकृतस्य योनौ', ऋजु यथा (२५ अ०१५क०) देवानां भद्रा सुमतिऋज यताम्, वृष यथा (२०अ० ४६ क.) वृषायमाणो वृषभस्तुगषाट, शत्रु यथा (१२० ५क) शुवयतो हुन्ता, सलक्ष्म यथा (६अ० २००) सलक्ष्मा यद्विषुरूप भवाति, व यथा (७५०३२क.) अाधा येऽअग्निम्, अध यथा (३१. २७क०) अघायत: समस्मात्, अराति यथा (१२० ५क०) अराती यतो हन्ता, ऋत यथा (१३अ० २७०) मधु वाताता यते, भवत यथा (३३१० ५१क) अर्वाचो'- ऽअद्या भवता यजत्राः। व वृधजोः ॥ ११४॥ व इत्ययं इखो वृधजोः प्रत्यययोर्दीर्घमापद्यते, वृध यथा (७५० ३८ क.) अस्मदृट्टाम्बाधे, वृज यथा (३३१० ४४क०) प्र वारजे॥ अद्य तठ० हकारचकारभवत वृणीमहे देवेषु ॥ ११५ ॥ अद्य इत्ययं इखस्तकार हकार चकार भवत वृणीमहे देव ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। इत्येतेषु प्रत्ययेषु दीर्धमापद्यते, तम् यथा (३३१० ८७०) अद्या तमस्य महिमानम्, हकार यथा (८० ४५००) अ द्या हुवेम, चकार यथा (२१अ० १२०) हवमद्या च मृडय, भवत यथा (३३अ. ५१क) अद्या भवता यजत्राः, वृणीमहे यथा (३३१० १७क.) तहेवानामवो' अ द्या वृणीमहे, देव यथा (३३१० ४२क०) अ द्या देवाः ॥ न होतरि ॥ ११६ ॥ होटशब्दे प्रत्यये अटोत्ययं इस्त्रो न दीर्घमायद्यते, अध. स्तनमूत्र ण प्राप्तस्य प्रतिषेधः, यथा (२८० ३४क०) तमद्य हो तरिषितःऽ (२१अ० ५८क०) अग्निमृद्य होतारमणौता- यम्॥ श्ट्रात विषि भ्रजि भवत पिबेत स्म तिष्ठ रचा मकारे ॥ ११७ ॥ शृणुत विषि ध्रजि भवत पिव इत सम तिष्ठ रच एते इखा मकारे प्रत्यये दीर्घमापद्यन्त, शृणुत यथा (७० ३४ क.) शृणुता मंऽडुमर हवम्, विषि यथा (१६० १७क०) शुष्पिञ्च- विषी' मते। प्रजि यथा (२८ अ० २२०) चित्तं वात- राय ऽइ ध्रजौ मान्, भवत यथा (८.४०) आदित्यासो भवता मृड्यन्त'', पिब यथा (३३१० १० क.) पिबा मित्रस्य धामभिः, इत यथा (३३च्य० ४७क०) इता मरुतो अखिना, मा यथा (३३अः ८४क) टे वासो हिमा मनवे समन्यवाः । तिष्ठ यथा (३३१० १३क०) शत्रूयतामुभि तिष्ठा महाएसि, तिष्ठाद्युदात्तमित्याद्युदात्तस्य दौर्घभाव उक्तः, अनुदात्तार्थ बार- म:, रक्ष यथा (२८० ४७क.) रक्षा माकि! अघशंए सऽ- । शत।

·हतीयोऽध्यायः। विखदेव्यसोमौ वत्याम् ॥ ११८ ॥ विखदेव्यसोमावती सौ वति प्रत्यये दीर्घमापयेते, विखदेव्य यथा (११० ६१क०) अदितिष्ट्वा देवौ विश्वदेव्या- वती, सोम यथा (१२अ ८१ क०) अखावतीर सो मावतीम्, वत्यामिति किम् (२४२०१८क) पितृणाए सोमवताम् । उष महोभिनत मौकारैकारौकारनका- रेभ्यः ॥ ११६५ उष इत्ययं खो दीर्घमापद्यते महोभिः नक्त ईम् ईकार- एकारोकारनकारेभ्यः परश्च भवति, महोभिः यथा (२०० ४० । ४१क) प्रथमा नामहो भि:: उ_षामा नतो वृहती, नक्त यथा (१२ अ० २क०) नतोषामा समनसा, ईम् यथा (१५१० २४क०) प्रति धेनुमिवायुतीमुषासम्, ईकारात् यथा (२८० १४क) देवोऽउ षासा नक्ता, एकारात् यथा (२८. ३१क) यजते ऽउपाकेऽउ_षासा नता, भौकारात् यथा (२७० १७क.) दिव्येन योनाऽ_षामा नता, नकारात् यथा (३४ ४००) अखावतोर्गोमतीनऽड पास*, एतेभ्यः पर इति किम् (२०अ० ३६क०) समिछु इन्द्रऽउ_षसाम् ॥ पूरुषोऽवसाने ॥ १२० ॥ पूसष इति दौ? निपात्यते अवसाने चेद्भवति, यथा (१२अ ८१क०) न सरियाति पूरुषः, अवसान इति किम् (३१अ० २क०) पुरुषाएव ॥ पूष्णो जहीमस्तेष्वत्र ॥१२१॥ अन त्ययं इखो दीर्घमापद्यते पूष्णः जहीमः ते इत्येतेष प्रत्ययेषु, पूष्णः यथा (२५अ० २७क) अन्ना पूष्णः, जहीमः MAHAR REATY 4

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य।
यथा (३५५० १०२०) अत्रा जहीमोऽशिवा यो, ते यथा
(२८० १८क०) यत्रा ते रू पमुत्तमम् ॥
नरस्मतऽऋषोन्नस्तऽआहुर्नियुभिषषु यत्र
॥ १२२ ॥
नरः सप्तऽऋषीन् नः ताआहुः निथुनि एतेषु प्रत्यथेषु यत्रे-
त्वयं खो दीर्घमापद्यते, नरः यथा (२८० ४८क०) यत्रा
नरः सञ्च विच द्रवन्ति, सप्तऋषीन्यथा (१७० २६क०)
यता सप्तऋषीन् पुर., नः यथा (२५१० २२क०) यत्रा
नश्च का जरस तननाम्, तऽआहुः यथा (२८१० १५क०) यत्रा
ताआहुः परमं जनित्रम्, नियुद्भिः यथा (१३५० १५क०) यवा
नियुद्भिः सचसे शिवाभि॥
अभिमाति एतनासु सपत्न धूर्विश्व समत्सु
पृतना बातेभ्य: सहेः ॥ १२३ ॥
अभिमाति पृतनासु सपत्न धूः विश्व समत्सु पृतना बात
इत्येतेभ्य उत्तरस्य सहेर्हखो दीर्घमापद्यते, अभिमाति यथा
(१२० ११३क०) संवृषण्यान्यभिमातिषाह+, पृतनासु यथा
(११० ९६क०) जेतारमग्निम्पृतनासु सामुहिम, सपत्न यथा
(५० १०क०) सिएयुसि सपत्नसाही, धः यथा (४० ३३क०)
उसावेत धूर्षाही, विश्वे यथा (७५० ३६क०) विश्वासाहमवसे
नूतनाय, समसु यथा (१५१० ४०क०) येना ममत्सु सासई-,
पृतना यथा (१८५० ६८क०) पृतनाषायाय च, बात यथा
(२५२०४६क०) सतो वौ राउरवो वातसाहाः ।
उक्थाच शरीः ॥ १२४ ॥

·द्वतीयोऽध्यायः। उक्थशब्दात्यरस्य शसेर्धातोहखो दीर्घमापद्यते, यथा (१७३० ३१क०) उकथशसः उ कथशासश्चरन्ति । एवाच्छ चकमाथ ॥ १२५ एव अच्छ चक्कम अथ एते हुस्खा व्यञ्चनमाने दीर्घमाप- द्यन्ते, एव यथा (१३व्य • २०क०) एवा नो टूव प्रतेनु, अच्छ यथा (१६५० ४क.) गिरिशाच्छा वदामसि, चक्कम यथा (३व्य० ४५क०) यटेनश्चक्रमा वयम्, अथ यथा (२६१० २५क.) अधा मन्दखजुजुषाण: ॥ विद्मा सौचामण्याम् ॥ १२६ ॥ विद्म इत्ययं हुस्खो दीर्घमापद्यते सौत्रामणीमन्त्रं मुक्त्वा, यथा (१२० १९क०) विझा तेऽअग्ने, घसौलामख्यामिति किम् (१८०६८क०) याश्च विद्म याउ' च न प्रविझ ॥ अधा यत्ममग्नावायुषु ॥ १२७॥ अध इत्ययं खो व्यञ्जनमात्रे दौर्घमापद्यते, यथा (१७. ६४क०) अधा मपत्नानिन्द्राग्नौ मे', यत् स्म ग्ना वायुः इत्य- तेषु प्रत्ययेषु न दीर्घमापद्यते, यत् यथा (२७.० ८ क०) अमत्र भृयाध यद्यमस्र्य, स्म यथा (१५अ० ६२क ) अर्ध स्म । ब्रजनम्, ग्ना यथा (३३१० ४८क०) रु द्रोऽधग्नाः, वायुम् यथा (२७३० २४क०) अर्ध वायु नियुक्त , प्रयतमन्नावायु- विति किम् (१८ अ०६८क०) अधा यथा नः पितरः। पूर्वो इन्देष्ववायुषु ॥ १२८॥ हन्दषु समासेषु वायुरहितेषु पूर्वः पदान्तो दीर्घमाय- यते, यथा (२व्य० १५क०) अग्नीषोमो, (२० ३क:) मि वा वरुणो, (२५५० ६क.) इन्द्रावहस्पती, इन्दे विति जिम् .

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। (४० ३३क०) अवीरहणौ ब्रह्म चोदनौ, पवायुष्विति किम् (७०८क०) इन्द्र वायुभ्यान्त्वा । हरि शयेत्येके ॥ १२६ ॥ हरि इत्यस्य एके आचाया दौर्घमिच्छन्ति शयप्रत्यये, यथा (च. ८) हरि शया हरी शया, इक इति किम् या ते अग्ने हरिया ॥ पिबा सोमं पिबा सुतस्य स्था मयो भुवी नूरणे शमीष्व मामहानो मामहन्तामशीतम रीरिषो रौरिषत यामयन्ति हि मा ते वईया रयि श्रुधी हवच्चरा सोम सूयवसिनी श्रोता ग्रावाणो धर्षा मानुषः पाथा दिवो युवा हि गमयातमः सिञ्चता सुतम्प रीवापऽउक्था शस्त्राण्यत्ता हवीष्याच्या जानु क्षामा रेरिहत् चामा भिन्दन्तो रहेमा स्वस्तये जनयथा च धारयाम पितरा मृधो बोधा मे विचता बन्ध- मवता हवेषु शृणुधौ गिरो रक्षा तोकञ्चर्षणौस- हाञ्चर्षणोधृतो येना समत्सु वनेमा तऽध्यामा ते शिक्षा सखिभ्य स्तवारयन्दौया रथेनेता जयत वईया त्वं प्रबवामा धृतस्याजगन्था परस्था ररिमा हि पुरौ तता प्लोहाकर्णशुण्ठा- कौँ प्रकृतिदीर्घावित्येके नौ काशाऽअनू काशेन ·तीयोऽध्यायः। 22 चक्राजरसस्मिथूकस्तरता सखायः सासह्वानपा- मार्गोभयादतऋतौषहमभौषु मुष्टरीमा जुषा- णा यजा देवान् येना पावकारखायन्तो यदी सर- मा खदया सुजित निषद्या दधिष्व सदतना रणिष्ट न भरा चिकित्साश् चिकित्सा गविष्टा- ववादक्षा चायुनक्सृजा रराणः सादन्यमिति पिबा सोमम्, पिबा सुतस्य, स्था मयो भुवः, नरणे, शमीष्व, मामहानः, मामहन्ताम्, अशौतम, रीरिषः, गैरि- षत, यामयन्ति, हिमा ते, वईया रयिम्, श्रुधी हवम्, चरा सोम, सूयवसिनी, श्रोता ग्रावाणः, धर्षा मानुषः, पाथा दिवः, युवा हि, गमयातमः, सिञ्चता सुतम्, परोवापः, उकथा शस्त्राणि, अत्ता हवौषि, प्राच्या जानु, क्षामा रेरिहत्, चामा भिन्दन्तः, रहेमा स्वस्तये, जनयथा च, धारयाम, पितरा मृधः, बोधा मे, विघृता बन्धम्, अवता हवेषु, शृणुधौ गिरः, रक्षा तोकम्, चर्षणीसहाम्, चर्षणीकृतः, येना समत्सु, वनेमा ते, ऋध्यामा ते, शिक्षा सखिभ्यः, तवारथम, दीया स्थेन, इता जहत, वईया त्वम्, प्रब्रवामा तस्य, आजगन्या परस्याः, ररिमा हि, पुरी तता, लोहाकर्णः, शुण्ठाकर्णः, नी काशाः, अन काशन, चक्राजरसम्, मिथकः, तरता सखायः, सासडान्, अपामार्गः, उभयादतः, ऋतौषहम्, अभीष, मुष्टरीमा जुषाणा, यजा देवान्, येना पावक, अश्वायन्तः, यदी सरमा, खदया सुजिह, निषद्या दधिष्व, सदतना रणि- ·१०० शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। टन, भरा चिकित्वान्, चिकित्सागविष्टौ, श्रवाददत, रक्षा च, आयुनक्सृजा रराणः, सादन्यम, एते हुस्खा दौर्घमाय- दान्ते । पिब सोमम् यथा (२६१० ४क.) पिडा सोम शत- क्रतो, (७३० ३६क०) पिबा सोम मनुष्वधं मदाय, पिब सुतस्य यथा (३३१० ७०क०) पिबा सुतस्यान्धसो मदाय, स्थ मयो भुवः यथा (११५० ५०क०) आपो हि ष्ठा मयो भुव+, नु रणे यथा (१७च्य० १.क.) तूर्वन्नयामुन्नेत शस्य नू रणे, शमीष्व यथा (११०१५क. हविः शमौष्व, ममहानः यथा (१७११० ५५ क०) समिद्धे अग्नावधि मामहान:), ममहन्ताम् यथा (३३० ४२५०) तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्ताम्, अशि तम यथा (२०अ० २०२०) अग्ने दधायोऽशौतम, रीरिषः यथा (१६० १६को मानोऽअश्वेषु रौरिषः, रौरिषत यथा (२५अ० २२क) मा नो मध्या रौरिषुतायुः, यमयन्ति यथा (२५१० ३८.क.) प्रिया देवेष्वायामयन्ति, हि स्म ते यथा (३१० ४६क०) अस्ति हिमा ते, हौति किम् (१५० ६२क०) अर्ध स्म ते ब्रजनम्, वईय रयिम् यथा (३१० १४क.) प्रथा नो वर्द्धया रयिम्, श्रुधि हवम् यथा (२१२० १क) दुमं मे' वरुण श्रुधौ हवम्, चर सोम यथा (४अ. ३७क०) प्रचरा सोम दुन्,ि श्रोत ग्रावाणः यथा (६अ० २६क० ) श्रोता ग्रोवाणो विदुषो न यजम्, धर्ष मानुषः यथा (६१०८क०) मुञ्चामि धर्षा मानुषः, पाथ दिवः यथा (८अ ३१०) प्राथा दिवो विमहसः, युव हि यथा ( ८० ३४क० ) युवा हि के शिना हरौ', गमय तमः यथा (८५०४४०) अधरं गमया तम+, सिञ्चत यथा (१८५० २क०) परीतो पिञ्चता सुतम्, परि वापः यथा (१८ प. २१क०) परी वाप: पयो दधि, उक्थ शस्त्राणि यथा (१८ प. १८क) छन्दो भिरुक्था शस्त्राणि, अत्त हवीरषि यथा (१८..

·हतीयोऽध्यायः। १.१ । ५८०) प्रत्ता जोधि प्रय॑तानि बहिबि, बाथ जानु यथा (१८०६२क.) पाया जानु दक्षिणतः । बाम रेरिहत् यथा (१२व. क.) चामा रेरिहहीरुध+, क्षाम भिन्दन्तः यथा (१८० ६९क०) क्षामा भिन्दन्तो'अरुणोः । रुहेम खस्तये यथा (२१५० ईक०) असंवन्तीमा रहेमा खस्तये', जनयथ च नः यथा (११५० ५२०) पापो' जनयथा च नः, धारय मयि यथा (११७०५८क.) धारया मयि प्रजाम, तर मृधः यथा (११. ७२क.) अग्ने त्वन्तरा मृध', बोध मे यथा (१२० ४२क) बोधा में अस्य, विचूत बन्धम् यथा (११० ६३क०) विच ता बन्धमृतम्, अवत हवेषु यथा (१७५० ४३क०) देवा अवता हवे षु, शृणुधि गिरः यथा (१३१० ५२क०) पाहि शृणुधी गिर+, रक्ष तोकम् यथा (१३५० ५२क०) रक्षा तोक- मुतकाना, चर्षणिसहाम् यथा (२८अ० १०) चर्ष गौसहा बेवाज्यस्य, चर्षणिधृतः यथा (७० ३३क०) प्रोमासश्चर्षणी- धृतः, येन समस, यथा (१५१० ४०क०) ये ना ममत्सु सास- है*, वनेम ते यथा (१५० ४.क०) बनेमा तेऽअभिष्टिभिः, ऋध्याम ते यथा (१५१० ४४क.) ऋध्यामा तोहे, शिक्ष सखिभ्यः यथा (१७५० २१क०) शिक्षा सखिभ्यो हविर्षि, तत्र रथम् यथा (२८ अ० ४५क०) तवा रथुमुपं शग्मठ संदेम, दौय रथेन यथा (१७२० ३६क०) बृहस्पते परि दौया रथेन, इत जयत यथा (१७व्य० ४६क०) प्रता जयंता नरः, वईय त्वम् यथा (१७. ५२क०) तमग्ने वईया त्वम्, प्रब्रवाम घृतस्य यथा (१७१०८००) व॒यन्नाम प्रब्रवामा घृतस्य', जगन्य परस्या: यथा (१८१० ७१क०) परावत भाजगन्या परंस्थाः, ररिम हि कामम् यथा (१७१० ७५क०) क्यन्ते' अद्य रिमा हि कामम, पुरि तता यथा (१५१०८क) अन्तरिक्षं पुरी ·शुक्लयजुःप्रातिशाखे। तता, अस्व पदस्थापवादोऽभिप्रेतः तथा हि, (३८१०८क०) पशुपतेः पुरोतदित्य तदपि भवति, सौहाकर्ण: गुण्डाकर्णः एतौ शब्दो प्रकृतिदीर्घावित्येके प्राचार्या मन्यन्त, यथा (२४५० ४क०) सौहाकर्ण : शुण्ठाकर्ण':, नि कायाः यथा (२४३० १८५०) बुच नौ' काशा: पिट, णाम्, अनु काशेन यथा (२५ अ० २ क.) अन्तरमन काशेने, चक्रजरसम् यथा (२५ अ० २२क०) यत्रा नय का ज़रसन्तननाम्, मिथु कः यथा (२५२० ४३क०) गात्रायसिना मिथ' करः, तरत सखायः यथा (३५२०१०क) प्रतरता सखायः, ससह्वान् यथा (३८. ७क०) सासवाश्चाभियुग्वा च, अपमार्ग यथा (३५० ११क०) अपा मार्ग त्वमस्मत, उभय दतः यथा (३११०८क०) ये के चोभयादतः, ऋति पहम् यथा (२६१० ११क०) तवो दस्य- मृतौषहम्, अभि सु यथा (३६० ६क०) अभौ पुणः सखो- नाम्, मुष्टरोम जुषाणा यथा (२८ अ० ४क०) बर्हिः सुष्टरी मा जुषाणा, यज देवान् यथा (३३१० ३क) यजा टेवा २॥ऋत- म्बृहत्, येन पावक यथा (३३१० ३२क० ) ये ना पावक चक्षसा, अवयन्तः यथा (२०अ० ३६क०) अखायन्तो मघवन, यदि सरमा यथा (३३२० ५८क.) विदयदौ मुरमा, खदय सुजिह्व यथा (२८ अ० २६क०) समञ्जन् व दया सुजिह्व; निषद्य दधिष्व यथा (२६.अ. २३क०) बहिया निषद्या दधिष्व । सदतन रणिष्टन यथा (२६५० २४क०) सदतना रणिटन, भर चिकित्वान् यथा (३४३० १४०) उत्तानायामभरा चिकि त्वान्, चिकित्सगविष्टौ यथा (३४२० २३क) प्रचिकित्सा पविष्टी, अवददत् यथा (३४० ३ईक०) भगेमां धियुमुदवा ददन्नः, रक्ष च यथा (३४० २७क.) रक्षा च नोऽअधि च ब्रूहि देव, अयुनक यथा (२८अ० १३क०) यमनं दृत्तं त्रित- ·हतीयोऽध्यायः। ए'नमायुनक, सृज रराश: यथा ( २७० २१० ) वनस्पते- विसृजा रराणः, सदन्यम् यथा (३४२० २१कः) सादन्यु विद स्याम् ॥ अनुनासिकमुपधा प्रागन्तस्थायाः ॥१३॥ इखो दौर्घः नत: सानुनासिको निरनुनासिक उदात्तो- उनुदात्तः स्वरित इति स्वरधर्माः तत्र पदे दृष्टस्यान्यथाभावी विकार उच्यते स चात्र स्खरै एवाधिकृतीन व्यवने यतो दीर्घ- मित्यारभ्यते अत इहापि खरस्यैवानुनासिक्यं विकार उच्यते इयांस्तु विशेषः यत्र नकारमकारावेव परभूतो तयोच विकारे सति स्वरस्य विकारः। यत्र तु तयोः प्रकृतिभावो वा लोपो वा तत्र खरस्यापि विकारो न भवति, यथा (१२० ७०क०) अम्मान् सौ ते इत्येवमादि, (४० ८सू.) यागन्तस्थासंशब्द- नात्, यमित अर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तत्रोपधाभूतः खरोऽनुना- सिकं खरं विकारमापद्यते इत्य तदधिकतं वेदितव्यम् वक्ष्यति (अ० ३ । सू० १३४ । १३५) “नु:” “चच्छयोः शम्” यथा (२४ २८ । २४ । २८) धौन् चक्षुधे वाचे मधौं चक्षुधे, गवयान् लष्ट्र बृहस्पतये गव्याखष्ट्र उष्ट्रान् । खर औपशविः ॥ १३२॥ यौपशविराचार्यः स्वरएव प्रत्यय उपधानुनासिकामिक छति, नुरिति वक्ष्यति अतस्तस्यैव परभूतो यः स्वर उता: उपधा च तस्यैव ग्राह्या, यथा (२६अ० १०क०) महान् इन्द्रः महा २ इन्ट्री वच'हस्ताः, (१११० ८२क०) खान् अहम् उर्व- यामि वा २॥ अहम्, (७१० ३७क०) शच न् अप जहि शव ।। रपु मृधो नुदस्ख, खर इति किम् (२४अ० २८क०) गवयान् वटे गवयास्त्वष्ट्रे। ।

·शुजयजुःप्रातिशाख्य। १.४ अनुखारेण व्यञ्जने ॥ १३३ ॥ नकारात् परे व्यञ्जनेऽनुसारेण व्यवधानमिच्छत्यागमि- केन प्रौपशविराचार्यः, अयञ्च उपधानकारयोरितरो भवति यत नकारस्य शकारः सकारो वा विहितस्तत्रापि भवति, (४म. १०) "अनुखार ठ• रोभिखति" वचनात्, यथा मुषोन् चक्षुषे शुषोएचक्षुधे, गवयान्त्वष्ट्रे गवया स्वष्ट्रे' नुः ॥ १३४॥ नकारोऽधिकृतो वेदितव्यः । चच्छयोः शम् ॥ १३५॥ चकारच्छकारयोः प्रत्यययोनकारः शकारमापद्यते अनुनासिकं चोपधा, यथा (१६० ५क.) बहीन च अहौंथ सर्वान्, ग्लौंचक्षुधे, छकारोदाहरणं मृग्यम्, रूपो- दाहरणन्तु विद्यते यथा विद्वान् छकारः विहाँग्छकारः । तथयोः सम् ॥ १३६ ॥ तकारथकारयोः प्रत्यययोनकारः सकारमापद्यते अनुना- सिकं चोपधा, यथा (२४० २८क) गवयान् त्वष्ट्रे गवया. स्त्वष्ट्रे', (१७. १०) अन्यान् ते अन्धास्त', थकारस्य रूपो- दाहरणम् यथा विद्वान् थकार: विद्वास्थकारः॥ दधन्वान् खवान्यकारे लोपम् ॥ १३० ॥ दधन्वान् स्ववान् एतौ नकारौ यकार प्रत्यये लोपमा- मद्येते, अव च लोपविधानादुपधानुनासिक्यमपि न भवति, यथा चोक्ताम् खराणामानुनासिक्य प्रतिजानन्ति सर्वदा, वर्ज.

·वतीयोऽध्यायः।
१०५
यित्वा तमाकार' यव लोपो विधीयते, यथा (12. रक०)
दधन्वान् यः दधन्वा यो नो अप्वन्तरा, खवान् यथा
(३४० २६क०) खवायात्वर्वाङ् ॥
रयिधे च ॥ १३८॥
रयिवृध इत्य तस्मिंश्च प्रत्यये पूर्वी नकारी लोपमापद्यते,
यथा (२७० २३क०) अन्नान् रयिवधः पौवोऽ'अन्ना रयि.
बध , उक्तहेतुत्वादत्राप्युपधानुनासिक्यन्त्र भवति ।
नपुढ०सकादिकारस्य ॥ १३६ ॥
नपुंसकादुत्तरो यो नकारस्तस्य सम्बन्धिन इकारस्य लोपो
भवति, यथा (३७५० ५३क) एमन् सादयामि, भस्मन् साद-
यामि, एमनि भस्मनौति प्राप्त इकारलोपश्छान्दसः, नपुंस-
कादुत्तरस्य कारस्य लोप उक्तोऽनपुंसकादपि भवति । यथा
(१७२० १क) अश्मबूर्जम् अश्मनौनि प्राप्ते ॥
न सप्तम्यामन्वितयोः ॥ १४ ॥
सप्तम्यामन्त्रितयोविभक्त्योः सम्बन्धिन इकारस्य न लोपो
भवति, यथा ( १३५० ५३०) (अपान्ता सधिषि, अपान्त्व ।
पार्थसि, एते सप्तम्या उदाहरणे (१३० २५०) हे पृथिवि
आमन्त्रितविभक्तरुदाहरणम् अनकारार्थ प्रारम्भः ।
नृन्पकारे विसर्जनौयम् ॥ १४१
नृनित्वयं नकारः पकारे प्रव्यये विसर्जनौयमापद्यते अनु-
नासिकं चोपधा, यथा (१३च्य० ५२क०) नृन् पाहि न पाहि
शृणुधौ गिर: ॥
शवून् परिधौन् क्रतून् वनस्पतीन् खरे
रेफम् ॥ १४२॥

·शुक्लयजुःप्रातिमाख्ये। ॥ शव न् परिधीन् क्रतून वनस्पतीन् एते नकाराः स्खरै प्रत्यये शव न् रेफमापद्यन्ते अनुनासिकं चोपधा, शवन् यथा (७५० ३७क.) अप जहि शव ॥रपुमृध' । परिधीन् यथा (१८. ५३क०) इन्वन्न वाताः परिधीरम+, ऋतून यथा (१८४० ४०क०) अग्ने क्रत्वा क्रत १॥ रनु, वनस्पतीन् यथा (१३५० ७०) ये वा वनस्पती गर्नु । आकारोपधो यकारम् ॥ १४३ ॥ आकारोपधो नकारो यकारमापद्यते खर इत्यनुवर्तते अनुनासिकं चोपधा, यथा ( ७० ४०क.) महान् इन्द्रः महान् य इन्द्र इत्येवं संहिता प्राप्नोति ततो (४ अ० १२५सू०) "यवयोः पदान्तयोः स्वरमध्ये लोपः” इति यकारलोप कते "न परकालः पूर्वकाले पुनरिति” सन्धिनं भवति ततो महा २॥5 इन्द्र इत्येतद्रूपं सम्भवति, ननु यथा (प्रा० ३३० १३७सू०) "दधन्वान् खवान् यकारे लोपः" इति नकारलोपि कृते सत्यु प- धानुनासिक्यत्र प्रवर्त्तते एवमिहापि नकारस्य यकारीभूत. स्थाश्रवणादुपधानुनासिक्यन्न प्रवर्तते तत्कथमुपधानुनासिक्य- मिति लुप्तस्यापि खकार्यकारणादित्यदोषः, यदि हि यकारो व्यञ्जनकार्य न कुर्य्यात् कथमिह स्वरयोः सन्धिर्न स्यात् अतः ख कार्यकारणादुपधानुनासिक्यमपि भवति यथा (७१० ४.क०) वृष्टिमान् इव पूजन्यो' वृष्टिमा २॥ इव न तमे ॥ १४४ ॥ यवकारस्य तकारे प्रत्यये विहितन्तत्तमप्रत्यये न भवति, यथा (८० ४८क०) मदिन तमानाम् मदिन्त मानान्त्वा, मधुन् तमानाम् मधुन्त'मानान्वा, तथयोः समित्यव्यापवादः। निजगन्वान् तमसि ॥ १४५ ॥ II ·हतीयोऽध्यायः। निजगन्वानित्ययं नकारस्तमसि प्रत्यये न विकारमाप- द्यते, यथा (१२ अ० १३क०) निर्जमन्वान् तमसः निर्जगन्वान्त- ममो ज्योतिषागात् ॥ धामछश्चिकित्वास्त्व पूषनर्वन्निति च ॥१४॥ धामन् शत् न् चिकित्वान् त्वम् पूषन् अवन् एते नकारा न विकारमापद्यन्ते । धामन् यथा (१७०८८ क०) धामन्ते विश्व भुवनम् । शत्र न् यथा (१८५० ७१क) शत्र न्ताढि विमृधो' नुदख। चिकित्वान् त्वम् यथा (२८० २५क०) आ च वह मित्र महचिकि त्वान्त्वम् । त्वमिति किम् (७७. १५क०) स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वास्तस्मै । पूषन् यथा (३४१०४१ क०) पूषन्तवं व्रते वयम्। अर्वन् यथा (२८० २२क०) तव शरीरं पतयिष्णवन्त चित्तम्। इति चेत्य- स्यावयस्यार्थः । इति शब्दः प्रकारदर्शनार्थः। यथा अधस्तन- सूत्रयोस्तकारे नकारस्य प्रकृतिभावः एवमिहापि नकारस्य प्रकृतिभाव एव तथा च व्याख्यातम् । चकारस्तकारापवादाव- धिद्योतनार्यः। अखादी चाध्याये ॥ १४७ ॥ खर इति वर्त्तते अश्वस्तूपर इत्येतस्मिन्नध्याये नकार पाकारोपधः खरे प्रत्यये प्रकत्या भवति। "पाकारोपधो यकारम्” इत्यस्यापवादः । यथा (२४अ० १८०) शिशुमारान् झालभते समुद्रार्य शिशुमारानालभते । मण्डूकान् अद्भाः मुण्डकान डाः । स्वरानुवृत्तिरिति किम् गुवाखट्रे, शुषो- । । मनुष्यास्ताल्लोकानमिवानुदि ॥ १४८॥ HTRANSWAR ---

·शुक्लयजुःप्रातिशाखे।
१.८
।
मनुष्यान् तान् लोकान् अमित्रान् एते नकाराः प्रक्क या
भवन्ति उदि उपसर्गे प्रत्यये। मनुष्यान् यथा (प्र. ३१०)
मनुष्यान् उत् मनुष्यानुदजयताम्। तान् यथा तान् उत्
तानुजे'षम् । लोकान् यथा वीरलोकानुदजयताम्। अमि-
वान् यथा (११५० ८२क.) क्षिणोमि ब्रह्मणामित्रानुव्रयामि
खान्।
आनोतीत्योश्च॥२४६ ॥
प्राप्नोती, प्रत्यये इतौ च नकारो न विकारमापद्यते ।
प्राप्नोति, यथा (१८१० २८०) भक्षान् प्राप्नोति इडाभिर्भ-
ज्ञानाप्नोति । इति यथा (११० ५.क.) श्रृपयान् इति
अदितिः श्रपयानिति ।
सङ्घमे च वैष्णवान् ॥ १५० ॥
वैष्णवानित्ययं नकारो न विकारमापद्यते खरे प्रत्यये।
सङ्गमञ्च क्रमे भवति अत: क्रमसंहितायामित्यर्थः यथा (५०
२६ क०) वैष्णवान् अव वष्णु वानव ।
रहानैमि गृहानुपह्वयामह वर्चखानहम्म-
नुष्यानन्तरिक्षमग्निष्वात्ताऋतुमतः पयवानग्ने
तानविना पतङ्गानसन्दित: स्वर्गानयां पतिः
सपत्नानिन्द्रसपत्नानिन्द्राग्नौ नभखाना,दा-
नुर्विहानग्नेर्देवानरोधतानडानाशुरथैतानष्टौ वि-
रूपानालभत एतावानस्यायुभानग्ने वायव्याना-
रण्याः प्रविद्वानग्निनानडानधोरामौ शवूननुय-
व्यातुधानानस्थादस्मानरिष्टेभिरिति ॥ १५१ ॥

·वतीयोऽध्यायः। . ) - एतेषां हिपदानां पूर्व पदातीया नकाराः प्रकव्या भवन्ति। (३० ४१०) गृहानैमि मनमा मोदमानः । (३१० ४२क.) गृहानुपह्रयामहे। (८० ३८क०) वर्च'खानुहं मनुष्थेषु । (८५० ६०क.) मनुष्यानन्तरिक्षमगन् । (१८अ० ६१क०) अग्नि- प्वात्तातुमतो' हवामहे। (२०अ० २२क०) पर्यस्खानग्न- आगमन्तम् । (२१.० ४२क० ) तानविना सरस्वती। (१३अ० १०क०) तपू'एथग्नेजुला पतङ्गानसन्दितः । (१३० ३१क०) स्वर्गानुपां पतिषभः। (१७० ६४क०) अधा सपत्नानिन्ट्राग्नौ मे । (१८अ० ४५क०) समुद्रोऽसि नभखाना- दंदानुः । (१७० ६६क०) प्राचीमर्नु प्रदिश प्रेहि विहानग्नः । (१८० ७५क०) देवानोधता मन्मना । (२२अ० २२क.) अनडानाशुः) सप्ति (: पुरन्धिरः। (३०अ० २२क०) अध ता- नष्टौ विरू'पानालभते । (३१५०३क०) ए तावानस्य महिमा। (३५अ० १७क०) आयुष्मानग्न हुविधा वृधानः। (३१० ईक.) वायव्या नारण्या ग्राम्याश्च ये। प्रविद्वानग्निना । (२८०५८ क०) अनडानधो रामौ। (३३०८०क) शत्र- ननु यविश्व मदन्त्य माः । नकारस्य रेफापवादः । इतरत्न तु सर्वत्र यकारापवादः । (३४अ० २६क०) अपसेधनुक्षसो' यातु- धानानस्थात्। (३४अ० ३०क०) युभिरक्तुभिः परिपातम- स्मानारष्टेभिः॥ दृद्धं वृद्धिः ।। १५२॥ इत्युक्लार्थम् ॥ दूति कात्यायनकृतौ प्रातिशाख्यसूचे तृतीयोऽध्यायः॥ पानन्दपुरवास्तव्यवचटसूनुना उवटेन कृते मारमोदाख्य। प्रातिशाख्यनिर्मलभाचे वतीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ । -- GRAHARIYANK liyai-AHARASHd ·शुलयजुःप्रातिशाख्य। । चतुर्थोऽध्यायः। अनुसारठरोप्नसु मकारः ॥१॥ अनितावध्याय इत्यनेन सूत्रण योऽवधित्व न वर्णितः। अतोऽवधिपरिज्ञापनार्थमध्यायसमाप्तिः कता कात्यायनाचा. येण। प्राइच। अनितावध्याय इति कृतं सूत्र यतः पुरा । अतस्तदवधिज्ञप्तिः क्रियतेऽध्यायसङ्ख्यया। अनावधिससाधौत पदमन्तर्विकारिमत् । प्राचार्येणोच्यते तस्य प्रागुत्त्यादिप्रयो- ननम् । मकारोऽनुस्खारमापद्यते रोप प्रत्ययेषु । रेफे यथा (८.२०३क) अपाम् रसेन । अपार रसेन वरुण: । ऊमसु यथा (१७१० ७६क त्वाम् शवन्तः त्वाए शखन्त उपयन्ति वाजा: । (४२० २५क.) दे॒वठः सवितारमोण्यो । (१३१० १० क०) तषि। (८१० २३क) उरुठं हि राजी । नुश्चान्त:पदेरेफे ॥ २॥ नकारोऽनुखारमापद्यते। चशब्दान्मकारश्च । मध्ये अरैफे रेफ शब्दस्य पयंदासात्। ऊपर वानुस्खारापत्ति- भवति । यथा (८० १९क०) जक्षिवान् सः। जतिवाद स+ । (८० १९क०) पपिवान् सः। पपिवार स+ । (१३१० १०क०) तम् षि तपू'एथम्ने । (१७५० ७५क०) हवौन् पि । हवीरर्षि। एते नकारप्रकृतयोऽनुखाराः ॥ वर्ड.श. ॥ ३॥ वनतेर्धातोर्वमतरुणादेर्यो वश्प्रत्ययः। वनतेर्वमतेर्धातो रौणादिकशप्रत्यये नकारप्रकृतिर्मकारप्रकतिर्वाऽनुस्खारः । सन्देहासकारण कण्ठरवेण सूत्र ज्ञवा पठितः। प्रती नकारप्रकतिर्वा मकारप्रवतिर्वाऽनुखारः । (१६५० ४३क) पदस्य । । ।

·12 । चतुर्थोऽध्यायः। किम् शिलाय कि शिलार्य (२० २५०) अकएस्त । ( २५ अ० ४५क०) पुर्छ । सः । एते मकारप्रकृतयोऽनुखारा भवन्ति । एवमन्योऽप्यन्वेषितव्याः । बरफ इति किम् । वृनः) । (११५० ७४क) यहवोऽ'तिसर्पति । अनुनासिका चोपधा ॥४॥ अतोऽधिकाराद्यमन्य विकारं वक्ष्यामो मकारनकारयो- स्तत्रानुनासिका चोपधा भविष्यतीत्यधिकृतं वेदितव्यम् । ननु "अनुनासिकमुपधा प्रागन्तस्थायाः" इति उपधाऽनुना- सिक्यं विहितमेव किमनेन सूत्रेण क्रियते। एवन्तईि व्यव- स्वार्थं वचनम् । यस्मिन् पक्षे अनुस्वारो न भविष्यति । तस्मिन् पक्षे उपधाया प्रानुनासिक्यं भविष्यति । अधिकारार्थोऽयमा. । - - लोपं काश्यपशाकटायनौ ॥ ५ ॥ काश्यपशाकटायनावाचायौँ मकारनकारयोर्लोपं मन्यते। अस्मिन् पक्षे वाक्यद्वयम्। अनुनासिका चोपधा भवति । यथा अ पा रसेन। पक्षे अपार रसेन। त्वा शवन्तः । त्वाए शवन्तः)। ता सवितुः)। ताए सवितुः । हो हि । वाए हि। तपूँषि। तपूरथग्न । अक्रस्त। अक्रएस्त। कि शिलाये। किठ• शिलाय । (२०२० १२क०) यजूंषि । य'एणि सामभिः॥ प्रकृल्या सम्राट्साबाजि ॥६॥ सम्राटशब्दे समः सम्बन्धी मकारो रेफे परभूते प्रवत्या भवति, तथा साम्राज्यशब्दे समो मकारो रेफे परे सति प्रवत्या भवति । यथा (२०अ० ५क) समाडिति सम् । राट्।

·शुलायजुःप्रातिशाख्ये। मन्बाट्चक्षु' । (४० २४०) साम्राज्य मिति साम् । राज्यम् । साम्राज्यङ्गच्छति मे। (१८५० ३७क.) साम्राज्ये- नाभिषिञ्चामि ॥ शं चे पकारादुकारोदयात् ॥७॥ पकारादुकारोदयात्परो मकारः शकारमापद्यते, चकार परभूते अनुनासिका चोपधा भवति । यथा (३०अ० २२क०) युम चली। पुंश्चली कितयः । च इति किम् । (२५-३० ४५क) पुठ सः)। पकारादुकारोदयादिति किम् । (१६१० टक) प्रमुञ्च । (श्च० २३क) विमुञ्चति ॥ समन्तःपदे कखपफेष्वनूष्म परेषु ॥८॥ सकारमापद्यते मकारः पदमध्ये कखपफेष प्रत्ययेष किं विशिष्टेषु अनूनपरेषु यामाणः परभूता न भवन्ति अनुना- मिका चोपधा। यथा (७अ १४क०) सम् कृतिः। संस्कृतिः। पुम् खाताः। पुंस्वाता: । पुम् पुत्राः। पुंस्थताः । पुम् फलाः । गुस्सलाः । अनूपपरेष्विति किम् । सम् क्षरे । सङ्क- रेऽमुतऽइति । नुश्चाम्रोडिते ॥६॥ नकारः चशब्दान्मकारः सकारमापद्यते अनुनासिका चोपधा आमेडिते पदे कखपफवनमपरेषु। पदमध्ये यथा कान् करवाणि । कास्करवाणि । कान् कानामन्वयति। कास्का- नामन्त्रयति पाने डिते किम् । कान् करवाणि । इह यान्यु- दाहरणानि संहितायां नोपलभ्यन्ते तेषामपि लक्षणं प्रस- कात् क्रियमाणं न विरुध्यत एव यथा जलाहरणस्य मत्या हरणं पुष्पाहारस्य फलाहरखं च न विरुध्यते । ।

·चतुर्थोऽध्यायः। अन्तस्थामन्तखाखनुनासिकां परसखानाम् अन्तस्थामाषद्यते मकारः पन्तस्थासु परभूतासु परस्था अन्तस्थायाः समानखानां यदि नामानुनासिकां समानाम् । यथा (१०२२क०) सम् यौमि । सय्यौ मोदम्। (११३० १३क०) रासभम् युवम् । युनाथाए रासभैय्युवम्। (१५० २१क.) सम् वपामि । संवयामि। (२०अ० २५क०) तम् लोकम् । तल्लोक पुस्थम् । रेफेऽनुसारो विहितः। हि ॥ ११॥ "धन्तराः काला:" इत्युक्तम् । अतस्तका वधिद्योतनाथ हिशब्दः । स्पर्श परपञ्चमम् ॥ १२॥ मकार: स्पर्श प्रत्यये परस्य प्रत्ययभूतस्य पञ्चममापद्यते। पर: स्पर्णी यस्मिन् वर्गे तस्य वर्गस्य पञ्चममित्यर्थः । यथा (४० १९क०) व्रतम् कणुत। व्रतङ्कणुत । (१.० ५क०) व्रतम् चरि- थामि । व्रतञ्चरिष्यामि । (२अ० १२क०) एतम् ते देव । ए तन्ते देव सविताः। (१८अ० ६८क०) इदम् पिटभ्य* । इदम्पि- सभ्यो नम । (१२० ४६क०) सम् ज्ञानमसि। मनन्नान- मसि। तकारो ले लम् ॥ १३ ॥ तकारो लकार प्रत्यये लकारमापद्यते। यथा (१४० ३१०) आसीत् लोकम्। अामौल्लोकम् । (१२१० ४५क) परिचित लोकम् । परि चिल्लोकम् । क्रमसंहितोदाहरणम् । नुश्चाऽनुनासिकम् ॥ १४ ॥ - ANTHEMANDIRECHAR ·११४ शुलयनुःप्रातिशाख्थे। नकारो लकारप्रत्यये लकारमापद्यते। यदि समाना- अनुनासिकम्। यथा (३० २१क) अस्मिन् लोके। अमिलो- केऽस्मिन् क्षये। (अ. ३१क०) बीन् लोकान्। बौं डोका- । नुदजयत् ॥ नौ तान्या सकारे ॥ १५ ॥ उकारनकारी यथासका ककारतकाराभ्यां व्यवधीवते. सकार प्रत्यये । यथा (१८अ. ३क०) प्राङ् सोमः। प्राकमा मोऽअति द्रुतः । प्रत्यङ सोमः। प्रत्यक्सोमोऽप्रतिद्रुतः । (१३० ३१क) बौन समुद्रान् । त्रोन्समुद्रान्समस्पत् । (१२१० ७०क०) अस्मान् सौते । अस्मान्त्सौते पयंसा॥ न दाल्भ्यस्य ॥ १६॥ दाल्भास्याचार्य्यस्य मते नैतावागमौ भवतः। प्राङ्सोम। प्रत्यङ्सोम + । बौन समुद्रान् । अस्मान्सौते । रलालुवर्णावामूमणि खरोदये सर्वच ॥१॥ रेफलकारी ऋल्लवर्णाभ्यां ऋलसदृशश्रुतिभ्यां यथासंख्यं व्यवधीयेते ऊष्मणि परभूते स्वरपर सर्वत्र संहितायां पदे च । अन्तःपदे नानापदे च यौ तौ विधायकावुतौ तौ खराबुत व्यञ्जनाविति । शृणु। ऋलखरसदृशी व्यञ्जनावईमात्रका. विति ब्रूमः । तौ स्वरभक्तिरित्यन्येषु पदेषु प्रसिदौ। न चैती वौँ रेफलकारयोरूषणां च मध्यवर्तिनावपि सन्तौ संयो. गस्य विघातं कुरुतः । स्वरसदृशत्वात् । तथा चाह शौनकः । "न संयोगं खरभक्लिविहन्ति" यथा (३यः ३९क०) गाई- पत्यः । अत्र हकाररफयोरन्तरावपि स्वरभक्तिः सती रेफह. कारयोः संयोगं न विडन्ति । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । (१२' ८९क०) अर्श साउपचितामसि । (५० ४३क०) भूतवलशः ।

·चतुर्थोऽधायः। । (२३५० ५१०) उपवल्हामसि वा। पदमध्योदाहरणम् (२५० ८.क.) वेहोत्रम् । (२२१० ११क ) सवितुहवामहे । खरोदय इति किम् । (२११० ४३क०) पाखतः। (र. १०) दिवो वर्भन्। (२५० कि०) मुटुंवर्स ।। (२५अ. ८क०) अभिट्टादुनो। प्रगृह्यं चर्चायामितिना पदेषु ॥ १८॥ प्रग्टहासंज्ञकं यत्पदं तचर्चायां परभूतायामितिना आग. मिकेन व्यवधीयते । चर्चाशब्देन इतिकरणात्यरतो या तस्यैव पदस्य द्वितिः सोच्यते। पवित्यधिकारार्थं वचनम्। इत: प्रकृति पदाधिकारी वर्तते । यथा (१७० ८४क०) द्वेऽइति दे। शौर्षेऽइति शौर्षे । (४१० २२०) अस्मेऽइव स्मे । त्वेऽइति व। रिफितं च संहितायाम निरुताम् ॥ १६॥ रिफितं च शब्दादितिना आगमिकेन व्यवधीयते चर्चायां परभूतायां संहितायामनितिरेफ यत्। यथा (४० १५क०) मुन रिति पुन' । (३१० ३६क०) स्वरिति स्व: । संहिताया. मनिरुत्तमिति किम् । (४अ० १५क०) पुन': । मन । पदात्ती चान्तरेण ॥ २० ॥ पदस्यावृत्तिईिरुक्तिः तस्यां पदावृत्ती सत्यां अन्तरेण इति भवति सा च नोक्ता अतस्तत्प्रतिपादनार्थमाह । । क्रमोनात्तिः पदेषु ॥ २१ ॥ क्रमशास्त्र या पदात्तिरता मा पदेवपि भवति। क्रम- पास्त्रातिदेशोऽयम् । तत्र चैतदुक्तमये। "स्थितोपस्थितमव- म्सास्थान्तःपददौ भावे" "विनामे" "प्रस्ट हो” "रिफिते PHSANE MEANSANLVNES E- MHAN ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। । - । निरुक्ते”। अवग्यो यथा (१००) प्रजावतीरिति प्रजा। वती: । अन्तःपदे दीर्घोभावे यथा (१७० ५१क) मामहान:) ममहान इति ममहानः।। विनामे च भवति । यथा (१८० रक०) मुषाव। मुसावेति मु। सावा। प्रग्टये यथा (३५. १३ क.) इन्ट्रानोऽइतौन्द्राग्नौ। रिफिते निरुतो भवति यथा (४० १५०) पुन रिति पुन': । प्राणः ॥ सुपदावसानवर्जम् ॥ २२॥ क्रमोलात्तिः पदेश्वित्य तम्। तस्यायमपवादः । सुपदाव- साने वयित्वाऽन्यत्र क्रमोक्तावृत्तिर्भवति। तत्र “मुपदे शाक- टायनः” इति शाकटायनमतनावृत्तिः । सा च कतमानां भवति। अवसाने तु सर्वशाखिनामारत्तिर्भवति। तदुभयं निषिध्यते॥ अनितावन्तर्विकारागमं प्रागुवा ॥ २३ ॥ “अनितावध्यायः” इत्यत बारभ्य यावदध्यायपरिसमाप्ति- रस्मिन्नन्तराले यस्य पदस्य अन्तरा विकार आगमो वा विहि. तस्तदन्तर्विकारागमं पदं पूर्वमुक्त्वा पश्चात्पदात्तिः कर्तव्या। खितोपस्थितं कर्त्तव्यमित्यर्थः । तत्र चोपचरितषत्वणादि विकारजातमुक्त्वा । यथा (१०अ० २६क०) श्रेयस्कर। श्रेय करेति श्रेय : । कर । (१९ अ० २क) सुषाव। सुसावेति सु। साव । (८० ४८क०) परमेष्ठी। परमेस्थीति परमे। स्थी। (७अ० ३८क०) वृष्टिमा २५६ इव । वृष्टिमानिवेति दृष्टिमान् । इ'व। अनितावन्तर्विकारागममिति किम् । अस्यावधेरधस्तादु- परिष्टाञ्च प्राग्वचनं मो भूत् । यथाऽवधेरधस्ताद्भवति । “विसर्ज- नोयः”। “चच्छयोः शम्”। टुपवनऽइति दुः। च्यवनः।। "तथयोः सम्"। तवस्तर मिति तव । तुरम् । एवमादि । ।

·चतुर्थोऽध्यायः। । अघोपरिष्टादवधेदर्शयिथामः। “अनुसारठ. रोनस मका. । मठ ममिति सम्। सम्। "नुथान्तः पदेरेफे। प्रपिवाएमाइति पपि। वाएस + 1 मंस्कृतिः । अस्थावधे- बहियथा संहितायां पटे भवतीत्यर्थः । विश्पतीवेति च ॥ २४॥ विश्पतीवेत्ये तच पदं प्रागुवा पश्चात्पदावृत्तिः कर्तव्या। वेष्टक इत्यर्थः । यथा (३३१०४०) या विश्पती'व। विशप तौ'वेति विशपतौ। इव। एतत्पदमस्थावधेर्बहिरन्तः प्रागुतिरुच्यते । खरकारे चकारण सर्वच ॥ २५ ॥ खरो व्यवधीयते छकारे प्रत्यये परभूते चकारणागामि- बेन सर्वत्र संहितायां पदे च। यथा (१६१०४०) अच्छ। बदामसि । (३५५० १७०) यच्छा नः शर्म सुप्रधाः। पदेष- दाहरणं यथा (१५१० ५क०) आच्छच्छन्द' + । प्रच्छच्छन्द । (१७७०४६क०) वर्मणाच्छादयामि। संहितोदाहरणम् (१५१० ४क) कुकुप्छन्द' + । पदाधिकारात्ददेष्वेव चकारेण व्यव- धानं माभूदिति सर्वत्र ग्रहणात्संहितापदक्रमेष्वपि भवति ॥ यस्यातिहायसहेति न ॥ २६ ॥ यस्थ अतिहाय सह इत्यतैः पदैरुपहित: खरः छकारे प्रत्यये न चकारेण व्यवधीयते । यस्य यथा (२५अ० ११क.) यस्य छाया। अतिहाय यथा (२५ अ. ११क०) अतिहार्य छिद्रा गाचाणि। सह यथा (३४५० ४८क.) मह स्तोमा महछन्दमः। विश्वाऽजमान्तं परिद्विषत्वं त्वां यदयो - ·KAAMRAPATI शकयत्रुःप्रातिशाख्य। विराजत्वनिराऽअवौधन परिष्ठाः सुक्षितया- शाऽयोषधौराभायमौवा हि मायास्तेऽसौतेषु ॥ २०॥ । Sith । विश्वा इत्येतत्पदं अमान्त' भवति परिविषादिषु प्रत्ययेषु । परिविषशब्दे यथा (४५० २८०) येन विश्वाः परिधि+। त्वं यथा (६५० २४क.) विश्वास्त्वम्प जाउ पावरोह। खां यथा (६० २४को विश्वास्त्वाम्ग्र_जाउ पावरोहन्तु । यदजयो यथा (१८.० ६८०) विश्वा यदर्जयस्फुध+ । विराजति यथा (२०५०७७क.) धियो विखा विराजति । अनिरा यथा (१११. ४४०) व्यस्यन्विश्वाऽअनिरा:। अवौधन्यथा (१२५० ४८०) इन्, विश्वाअवीवृधन् । परिष्ठा यथा (१२अ० ७५ क०) अति विश्व हि परिष्ठाः । मुक्षितयो यथा (१२० १०७क.) विश्व : सुतिनयः पृथक् । आशा यथा (२७१० ७२०) विखाऽआशार: प्रमुञ्चन्। ओषधौर्यथा (१८० ६६क) पृष्ठो विवाऽओषधी. राविवेश। प्राभाहि यथा (२७. १क) विवाऽयाभाहि प्रदिशश्चतस्रः । अमौवा यथा विश्वाऽअमौवाः। हिमाया यथा विश्वा हि मायाः। ते यथा (३३५० ६१०) विश्वास्ते स्मृध’ श्रथयन्त। असि यथा (३३० ६.क.) अभि विश्वा- पमि स्मृधः । ननु “खरसंस्कारयोग्छन्दसि नियमः" इति स्वरसंस्कारावधिकती वेदितव्यौ न चायं खरो न संस्कारः । अत्र हि इदमूष्मान्त' पदमिदं खरान्त पदमित्येतदुच्यते । अप्रस्तुताभिधाममे तत्। उच्यते पदानां सन्दिह्यमानानां निश्चयो नैव दोषायेति तावत्पश्यामः। अतः साधुपदनिश्चय- लक्षणमिति । अनभिज्ञस्य बोधनार्थम् ॥ ।

·चतुर्थोऽध्यायः। । । । पृथिव्या. स्वरान्तर्ट. सम्भव: शुक्रो मन्यौ पृथिवीं परो देवेभिरित्य तेषु ॥२८॥ पृथिव्या इत्येत्पदं स्वरान्तं भवति सम्भवादिष पदेषु परेषु। सम्भव यथा (४अ० १३००) पृथिवी मा विशत पृथिव्या सम्भव' । शुक्रो यथा (७अ० १२क० ) सञ्जम्मानो दिवा पृथिव्या शुक्रः । मन्यौ यथा (मञ्ज गमानो दिवा 'शिव्या मुन्यौ । पृथिवी यथा (१५यः क) पृथिव्या पृथिवीम् । परो देवेभिर्यथा (१७१० २६क ) पृथिव्या परो टे वेभि + । खरा- न्तमिति किम् । (११० ७१क) नाभा पृथिव्याः समिधाने । च विश्वा वो ब्रह्म विश्वा हरी युक्तास्ते शफानां जजान नु कमित्येतेष्विमा ॥ २६ ॥ च विश्वादिषु प्रत्ययेषु परेषु इमा इत्येतत्पदं खरान्त भवति। च विश्वा यथा (2क० २३क०) मा च विश्वा भुव- नानि । वो यथा (१८का ५३ क.) इमा वो' हव्या जुषाम् । ब्रह्म यथा (१४२० २क०) मा ब्रह्म पौपिहि सौभगाय। विश्वा यथा (१७० १६क०) याद मा विश्वा भुवनानि जुह्व'त्। हरौ यथा (३३१० ६८ क.) इ मा हरौ वहतस्तानोऽअच्छ' । युक्त्वा यथा (३४१० १क०) सर्वना कृत- मा युक्ता ग्रावाण: । ते यथा (२८० १६क०) इमा ते' वाजि- बव मार्जनानि। शफा यथा (२८० १६०) मा शुफा- नाए सनितुः)। जजान यथा (१७० २८क०) न बिदाथ याडमा जजान । नु कं यथा (२५० ४४०) दृमा नु के भुवना सौषधाम ॥ हवेमोवेमा च ॥ ३०॥ चकमा ।

·१२. शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। हवेमा उतेमा एते च दे पदे यथासहीतमेव स्वरान्त भवतः। हवेमा यथा (२१अ० ८क०) श्रुतम्मे मिचावरुणा इवेमा। उनेमा यथा (१७५० २०१०) विश्वकर्मबुतेमा । विष्णो ते बभूव नासत्या भिषजा नात्रा. वोढं या देवा हविषो नो मृडातो नोऽअच्छ विमुञ्चेत्येतेषु ता ॥३१॥ विष्णो इत्यादिषु प्रत्ययेषु परेषु ता इत्येतत्पदं खरान्त भवति। विष्णो यथा (२०६क.) ता विष्णो पाहि। ते यथा (२५० ४००) सर्वा ता ते ब्रह्मणा सूदयामि । बभूव यथा (१०० २०क०) परि ता बभूव । नासत्या यथा (२०१० ०४क०) ता नासत्या मुपेशसा । भिषजा यथा (२०१२० ७५क०) ता भिषजा मुकर्मणा। नावोढं यथा (२०अ० ८३क०) ता नाआवो दमखिना। या देवा यथा (२११० ५७२०) इति ता या देवा देवदानानि। हविषो यथा (२५० ३८क.) खुचेव ता विषो' अडरेषु'। नो मृडातो यथा (३३५० ५५क०) ता नो मृडा ताई दृशे । प्रच्छ यथा (३३१० ६९क०) इमा हरी' वहतस्ता नोऽअच्छ। विमुञ्च यथा (२७० २२क०) नियुद्भिर्वायविह ता विमुञ्च ॥ ता ता च ॥३२॥ एतौ च ता ता शब्दी पदावयवभूती खरान्तौ भवतः । यथा (२५१० ४२क ) ता ता पिण्डानां प्रज'होम्य॒ग्नौ । धिष्णा वरिवो विदं विष्णया युवमिति च - । एतौ च यथारहौती विष्णशब्दी स्वरान्तौ भवतः ।

·चतुर्थोऽध्यायः। यथा (२०१० ७४०) विष्णा वरिवो विदम् । यथा (२५० १५क) तदखिना शृणुतं धिष्णया युवम् । इतिशब्दः पदाधि- कारप्रकरणसमाप्तिज्ञापनार्थः ॥ भाव्यपधचरिहिसर्जनौयः ॥ ३४॥ भावी उपधाभूतो यस्य स भाव्युपधः कोऽसौ विसर्ज- नीयः। रिविसर्जनीयश्च "विसर्जनौयो रिफित” इत्यत श्रारभ्य यः परिभाषितः एतौ विसर्जनौयावधिकृतौ वेदितव्यौ । अधि- कारसूत्रमेतत्॥ रेफे लुप्यते दीर्घञ्चोपधा ॥ ३५ ॥ रेफे प्रत्यये लुप्यते विसर्जनीय उभयरूपोऽपि भाव्युपधो रिविसर्जनौयश्च उपधाभूतश्च स्वरो दीर्घमापद्यते। भाव्यपधी भवति यथा (२४ अ० ३९क०) रुरुः रौद्रः । रुरु'रोड्कार्य। (७५० १६क०) मतिभिः रिहन्ति । मतिभौ रिहन्ति । रिहि- सर्जनीयो भवति । यथा प्रातः रात्रिः । प्राताराविः । पुनः रक्तम् । पुनारक्तम् । रूपोदाहरणमेतत्। उपरितनसूवे प्रयो. जनं भविथति। भावीत्यादि किम्। (१६.० ५०क०) परि नो रुइस्य रफ स्वरधौ ॥ ३६ ॥ रेफमापद्यते उभयरूपी विसर्जनीयः खरषु परभूतेषु धिसंनकेषु च परभूतेषु । खरे भवति यथा (८० ३१का०) अग्नि: एकाक्षरेण । अग्निरेकाक्षरेण । (३४० ३४क०) प्रातः अग्निम्। प्रातरग्निम्। प्रातः इन्द्रम्। प्रातरिन्द्रम् । धिसंज्ञकेषु भवति यथा (३अ० १५क० ) विरुरुचुः वनेषु । विरुरुचर्वनेषु । (८० क.) सवित: वामम् । वाममुद्य सवितर्वामम् । भावौत्यादि किम् । दिवो मूर्दा । Music ·१२२ शुक्लयजुम्मातियाख्ये। कण्यापूर्वी यकारमरिफितः ॥ ३७॥ अवर्णः कण्यः अवर्णपूर्वी विसर्जनौयो अरिफितो यकार- मापद्यते। स्वरेषु यथा (२४ अ. ३९क०) खिनः प्रादित्या. नाम् । विजयादित्यानामित्येवं स्थिते यवयोः पदान्तयोरित्या- दिना यकारलोपः। तत: ख़ित्राादित्यानामिति रूपं सिध्यति । (१७०८२क०) इन्द्रः एकम्। इन्द्रऽएकठ सूर्य म्। (१२१० ७५क ) याः ओषधौः। याऽओषधीः पूर्व+ । (१२१०८९क०) या: अफलाः । याऽअफलाऽअ'- । पुष्पाः ॥ लोपन्धी ॥ ३८॥ अरिफितः कण्ठापूर्वो विसर्जनौयो लोपमापद्यते धिसंत- केषु प्रत्ययेषु । यथा (११० १०) अयक्ष्माः मा। अ यक्ष्मा मा व । ११० २४क०) शततेजाः वायुः। शततजा वायुर॑सि । अरिफित इति किम् । (१३० २०) मा वार्मा ते यज- पतिः ॥ भूमेश्चाकारेऽपृतो ॥३८॥ भूमिशब्दसम्बन्धी विसर्जनौयो लुप्यते । याकारेऽपृता- संज्ञके परे। यथा (२६० १६क०) भूमिः पाददे। दिवि सद्भूम्याददे। आकारऽपृक्ते इति किम्। (२३१० १०क०) भूमिग वपनम्म हत् ॥ यकाराकारयोर्जास्पत्ये पदे ॥ ४० ॥ । जास्पत्ये पद यकारस्य च लोपो भवति। जायास्पत्य- मिति प्राप्त यकाराकारयोर्लोपे कते जास्पत्य मिति रूपं ·चतुर्थोऽध्यायः। १२३ भवति। यथा (३३५० १२क० ) सञ्जास्मृत्यर्छ• मुयममा যুদ্ধ। । अलोपो मॉस्पचन्याः ॥४१॥ प्रकारलोपो मास्पचनौशब्दे द्रष्टव्यः। मासपचनी इति प्राप्त यथा (२५१० २६क०) यत्रोक्षणं मास्पचन्याः ॥ सर्वो अकार ओकारम् ॥ ४२ ॥ सर्वः धकारः ओकारमापद्यते । सर्वग्रहणासोपधो विसर्ज- नीयो धिसंजकेषु प्रत्य येषु । यथा (१अ० १क) अघशठ सः ध्रुवाः । (११० २क०) मातरिश्खन: धर्मः । मातरिश्व'नो धर्मः। अरिफित इति किम्। (४० १५क.) पुनर्मन': ॥ अकार च ॥४३॥ प्रकारे च प्रत्यये सर्वो भकार ओकारमापद्यते। यथा (२० २१क०) वेदः) असि । वेदोऽसि । (१० १२क०) अ ग्रे गुवाऽअग्रे पुनः। अरिफित इति किम् । (१२. ८क.) पुनरग्ने। (४० १५क ) पुनरायु' : ॥ एषो ह च ॥४४॥ एष इत्ययं विसर्जनौय ओकारमापद्यते ह इत्येतस्मिन् पद प्रत्यये । अवश्यमत्र “एष च" इत्यनेन एषशब्दस्य व्यञ्जन- मात्रे विसर्जनौयलोपो विहितः तेनात्र अोकारो निपात्वते । यथा (३२ अ. ३ क०) एषो ह टेवः ॥ खो रुहावहश्च रात्रनाम् ॥ ४५ ॥ खरित्ययं विसर्जनौयो रही प्रत्यये प्रोकारमापद्यते। पहरित्ययं च राविप्रत्यये। यथा। (११५० २२क०) खः रहाणाः । खो रहाणाऽअधिनाकम् खः रोहाव। जाय- ·शक्लयजुःप्रातिशाख्य। RAM एहि खो रोहाव (३१२० २२०) अहः रात्रे । औच ते मक्ष्मौश्च पत्तायझेरा।। (१८५० २३क० ) अहो गवे- जर्वष्ठौवे । (२७० ४५क०) अ हो गत्रास्ते कल्पन्ताम् । खरे भाव्यन्तस्थाम् ॥ ४६॥ खरेऽसवणे प्रत्यये भावी अन्तस्थामापद्यते । यथा (३० ५९क०) वि अम्बकम् । यम्बकं यजामहे। (११५० ४४क०) वाजी अर्वन् । अाशुभ'ऽव वाज्यवन्। (१११• ७°क०) द्रु अदः। द्वः सर्पिरासुतिः। (११० ४४क०) वौडु अङ्गः । स्थिरो भव वृद्ध गाः ॥ सन्ध्यक्षरमयवायावम् ॥ ४०॥ ए ओ ऐ औ एतानि च यथाक्रमं स्वरे प्रत्यये अय् अव धाय आव् द्विवर्णमापद्यते। यथा (३१० २७०) इडे आ इहि। इड एहि । (४० २७क.) कशानो एते। कशान- बते । (२५१० १०) सरस्वत्य अग्रजिह्वम्। सरखत्याऽअग्र- जिहम् । (१०अ० १६क.) हिरण्यरूपी उषसः। हिरण्यरूपा- उषस: । अत्र च “यवयोः पदान्तयोः” इत्यादिना यकार- वकारलोपः। “न वकारस्यासस्थानsएकेषामिति" न वकारस्य लोपः। उदात्तस्यान्तस्यीभावे खरितं परमनुदात्तम् ॥४८॥ उदात्तस्य खरस्यान्तस्थापत्तौ सत्यां परं यदनुदात्तमक्षर तत् स्वरितं भवति। (३अ. ५८०) त्रि अम्बकम् । वाम्बकम् । (३३१० ८८ क०) देवौ एतु । टे व्ये तु सूनृता। (११० ७००) टु अनः। दृनः । (३५० ५२क०) नु इन्द्र। योजान्दिन्द्र । 1 ·चतुर्थोऽध्यायः। ननु “युवौं यवौ प्र” इत्यत्र स्खरितो विहितः पुनः किमर्थ- मिदमुच्यते "खरितं पदं परमनुदात्तमिति" हयोः स्वरयोः सन्धावयं स्वरितो निगद्यते तत्र न ज्ञायते कि पूर्वस्य स्वरस्य स्थाने सरित उत उत्तरस्य तत्र यत्परमक्षरं अनुदात्तं तत् खरितं भवतीति सूत्रारम्भार्थः । कण्य ऋकारे खम् ॥ ४६॥ कण्डाः स्वरः ऋकारे प्रत्यये इखवरमापद्यते । यथा (१३५० ५८क०) विश्वकर्मा ऋषिः। विश्वकर्मऋषि: । ( २१० ४०क० ) स्वाहा ऋषभम्। स्वाहमिन्द्राय । (१५१० ४८क०) ये न ऋषयः । ये नऽऋषयस्तपसा । (१८० ५२क०) यत्र ऋषयः । यत्रऽऋषयो जग्म: । स्वस्य स्थाने इस्वो विधीयमानोऽन्यस्याः संहिताया निवृत्ति करोति विद्य- त्तिसंहितैवान भवति न खरसंहिता अथैकमुत्तरश्च ॥५०॥ अथानन्तरमुत्तरो वर्ण: च शब्दात् पूर्वश्च एक वर्ण विकार- भूतमापद्यते, इत्येतदधिकतं वेदितव्यम् ॥ सिठं० सवर्ण दीर्घम् ॥५१॥ "सिमादितोऽष्टौ खराणाम्" इत्यु तम्। सिम्संज्ञकः खरः सवर्णे खरे प्रत्यये परे पूर्व उत्तरश्च एकं वर्ण दौर्घमाघ- द्यते । यथा (१० १क) प्र अर्पयतु। प्रापयतु। (२६१० २३०) तव अयम् । तवायम्। (२०अ० ८९क०) नासत्या अखावत् । नासत्याखावत् । (२० अ० ७८ क.) सूचि इव । सुचौव वृतम्। (१२अ० ६क०) हि इम्। वि हौसिद्ध । (२५० १५क०) अनु उत् । अनुज्जे धम् ॥

·शलयजुःप्रातिशाख्य। अनुनासिकवल्यनुनासिकम् ॥ ५२ ॥ अनुनासिकवत्येकोभावे पूर्वश्च परश्च एकमनुनासिकमा- पद्यते । यथा (१५५० १८०) उप अठ० शुः । उपाशुः । (१७३०८९क०) उप अठ• शुना। उपाए शुना सममृत- त्वम् । “अनुनासिका चोपधा" इत्यादिना एकस्मिन् पचे उपधाऽनुनासिक्य एकस्मिन् पचे अनुस्वारी विहितः । तत्र यस्मिन् पचे उपधाऽनुनासिक्य तमधिकृत्योचते। एतदनु- नासिकवत्यनुनासिकमिति ॥ कण्ठयादिवर्ण एकारम् ॥ ५३ ॥ कण्यात्पर इवर्ण: पूर्वखरच परश्च कण्ठा एकमेकारं वा- मापद्यते। यथा (१८१० ४८क. ) वरूण इह। वरु रोह बोधि। (४० १३०) आ इदम् । एदमंगन्म ॥ उवर्ण ओकारम् ॥ ५४॥ कण्ठयाटुत्तरे उवणे कण्ठा उवर्णश्चैकमोकारमापद्यते । यथा (१अ० १०) वा ऊर्जे। वोर्जे । (२अ० ३क.) त्वा उत्त. रतः। मित्रावरुणो बोत्तर तः ॥ समुद्रस्येमस्त्वमँत्वोभ्रनिति च ॥५५॥ "सन्ध्यक्षर ऐकारौकारौ” इति वक्ष्यति तस्य पुरस्ताद- पवादभूत उत्तरसन्ध्यक्षरखरूप एकादेशी निपात्यते। यथा ( १३अ० १७क० ) समुद्रस्य एमन् । ममुद्रस्येमन् । (१३अ. २३क०) वा एमन् । अपान्वे में मन् ( १३० ५३क.) त्वा लोझन् । अयान्त्वोझन् ॥ एजत्योजोरकेषाम् ॥ ५६ ॥ अवर्णात् पूर्वस्मादेजत्योजो प्रत्यययोरेकेषामाचार्याणाम्म- ।

·चतुर्थोऽध्यायः। १२७ । । तेन उत्तरसवर्ण पादेशो भवति । यथा (४•• ईक.) न एजति । नेजति । योजः यथा (३६००) सह ओजः । वागोज सहोज’। एकषामिति किम् । तदे'जति तन- जति। वागोज+ महौज ॥ सन्ध्यक्षर ऐकारोकारौ॥ ५७॥ अवर्णः सन्ध्यक्षरे प्रत्यये पूर्व उत्तरश्च एकमक्षरमापद्यते । ऐकारम् । औकारञ्च । अत्र चत्वारि सन्ध्यक्षराणि हावेतो विकारौ ऐकारौकारी तत्र यथासम्भवात् “विकारौ यथासन्नम्" इति एकार ऐकारे च प्रत्यये ऐकारो भवति । ओकारी प्रोकार च प्रत्यये बोकारो भवति । एकार भवति यथा ( २२अ. ३४क०) खाहा एकताय । खाइकताय । ऐकारे भवति यथा (१८ अ० १८क) इन्द्राय ऐन्द्रम् । इन्द्रायन्द्रम् । ओकारे भवति यथा (८१० ३८क०) इन्द्र बोजिष्ठ । इन्द्रो'जिष्ट। औकार भवति यथा (३१०८क०) प्र औक्षन् । प्रौईन् । वाही च खरभूते ॥ ५८॥ वाहौ च प्रत्यये स्वरभूत पूर्वः कण्ठप उत्तरच वाहेः सम्बन्धी उवर्ण एकमौकारमापद्यत । यथा (१८१० २६क०) तुय्य ऊहौ। तुयॊहो। (१८२० २७०) पष्ठ ऊहौ। पृष्ठोहौ। खरभूत इति किम् । (१८० २७क०) पष्टवाटच मे। "उवर्ण ओकारम्" इत्यस्यायमपवादः । आरमकारोऽपृक्तात् ॥ ५६ ॥ अपृतात्पदात्पर ऋकार आरमापद्यते सहामुक्तेन । यथा (३०० ८क०) पा ऋत्वं । प्रात्य परिवित्तम्। अत्र खरो रेफस्तकारमारोहति ॥ । -

·१२६
शुक्लयजुःप्रातिशाख्य।
॥
शुकारचाकारम् ॥६० ॥
इदं सूत्र केचित्र पठन्ति व्यर्थत्वात् । लकारश्चात्कारमा-
पद्यते। पा लकारः। श्राल्कारः ॥
एदोड्यां पूर्वमकारः॥ ६१॥
एकारौकाराभ्यां पर प्रकार: पूर्वरूपमापद्यते। यथा
(१८५० ५७क०) ते अवन्तु। तेऽवन्त्व मान् । (२४१० ३७क०)
ते अप्सरसाम् । तऽप्स रसाम् । (२५० २१क०) वेदः असि।
वेदोऽसि । (२अ० २२०) स्तुपः असि । स्तुपोऽसि । “सर्वो
अकार ओकारम्”। “अकारे च” इत्यनेन च बोकारः॥
तो चेदुदात्तावनुदात्ते खरितौ ॥ १२ ॥
तो यदि एकारोकारी उदात्तौ भवत: तदाऽनुदात्ते प्रकारे
परे खरितो भवतः । यथा वेदो असि। वेदोऽसि । स्तुपो
असि। स्तुपोऽसि । ते अप्परसाम् । तऽ रसाम् । “एदो-
याम कारा लुगभिनिहितः” इति स्वरितत्वं विहितमेव । इह
त्वपवादार्थ तटुच्यते ॥
न देश भवति ॥ ६३॥
देशे इत्ययमै कारः अभवदित्येतस्मिन् प्रत्यये न खरितो
भवति । यथा (३४अ० ११क०) देशे अभवत् । सो देशेऽभ-
वत्मरित् ।
गाहमानः शिवो भरन्तो देषोग्यो जम्भयन्तो
वाजे वाजजितो मदन्तः शोचेऽवसे सुषुवे ज्योते
सुपर्णो वीरुधः सुवीरो धातवे सूनवे द्रूणान:-
आशवो वहतः सङ्कन्दनो बाइवोऽयुध्योऽद्रुहः ॥६४॥

·चतुर्थोऽध्यायः। । । । - एतेभ्य एकारौकारेभ्यः परोऽकारोऽभिनिधीयते । अभि. निधानं च पूर्वरूपता। गाहमानो यथा (१७५० ३८क.) गाई- मानोऽदयः) । शिवो यथा (३० ६१क.) अहिट सब शिवोऽतौ हि । भरन्तो यथा (१११०७५क०) भगन्तोऽखायेव तिष्ठते । देषोम्यो यथा (५५० ३५ क०) हेषोभ्योऽन्यततेभ्यः । जम्भयन्तो यथा (८० १६क.) जम्भयन्तोऽहिम्। वाजे यथा (अ० १८क.) वाजे वाजेऽवत । वाजितो यथा ( ८अ. १३क.) वाजजितोऽध्वनः। मदन्तो यथा (११५० ७५क०) मदन्तोऽग्न मा ते'। शोचे यथा (१२० २९क०) भदृशोचे- पूपम्। श्रवसे यथा (८अ० २६क०) असे ऽग्निम न्वारभा- महे । सुषुवे यथा (अ० २३क०) सुषुवेऽग्रेसोमम्। ज्योते यथा (८० ४३क) ज्योतेऽदिति सरखति। सुपर्णो यथा (१२० ४क०) सुपर्णोऽसि गुरुत्मान् । वीरुधो यथा (१२. ८४क) वीरुधोऽस्यैसन्दत्त । सुवौरो यथा ( ४. ३७० ) सुबौरोऽवौ रहा। धातवे यथा (३८अ० ५क०) सरखति तमिह धातवेऽकाः । सूनवे यथा (३अ० २५क.) सूनवेऽग्ने स्पायनो भव। द्रूणानो यथा (१३० ८क०) द्रूणानोऽस्तासि । आशवो यथा ( १५० ४१क० ) आशवोऽस्तम्। वहतो यथा (अ. ३५क०) वहतोऽप्रतिवृष्टशवसम् । सङ्घन्दनो यथा (१७० ३३क०) सङ्क्रन्दनोऽनिमिषः । बाहवो यथा (१७१० ४६क०) बाहवो ऽनाधृथा यथाऽसथ। अयुध्यो यथा (१७० ३८क.) अयुध्योऽस्माकुठ• सेनाः । अद्रुहो यथा (१२. ५०क०) अद्रु- होऽनमौवा इषो' महौः । ननु “एदोड्यां पूर्वमकारः" इत्य- नेनैवामिनिहितः सिद्धः किमर्थं गाहमानादिभ्य उत्तरस्या- कारस्याभिधानमुच्यते । नैवाभिनिहितः सिद्धः "प्रकृतिभाव ऋचु" इति प्रकृतिभावमुक्षु वक्ष्यति तस्यायं पुरस्तादपवादः । ।

·१३० शुक्लयजःप्रातिशाख्य। वोठं. सोऽहर्ड० सोऽस्माकं तेऽभिगरो वोऽर्वाची ॥ ३५॥ एते हिपदा यथाग्रहौतमेवाभिनिधीयन्ते। वोऽहं यथा (८० ४०) तेषा विशिप्रियाणां वोऽहम् । सोऽहं यथा (१८१० ३५क) मोऽहवाजम् । सोऽस्माकं यथा (१२० १०.क.) उप- स्तिरस्त सोऽस्माकम् । तेऽभिगरो यथा (८५० ४७०) अनु. टुप्तेऽभिगरः । अर्वाची यथा (८अ. ४क०) भावोऽर्वाची सुमतिः॥ येऽन्नात्रयोः ॥६६॥ ये इत्येतस्मात् परयो: अनावसम्बन्धी प्रकारीऽभिनिधी- यते। अन्न यथा (१६० ६२क०) येऽन्नेषु। यत्र यथा (१२० ४५क०) येऽत स्थ पुगणा ये च नूतना(ः ॥ अविद्याऽसम्भूत्योश्च ॥ १७॥ अविद्या असम्भूतिसम्बन्धी अकारोऽभिनिधीयते । चश- ब्दात् ये इत्येतस्मात् परः । अविद्या यथा (४.५० १२क ) योऽविद्यामुपासते। असम्भूतिं यथा (४.अ. 2.क.) ये ऽसम्भूति- मुपासते । इत्ये तयोरिति किम् (१६अ• ८क०) अथो ये ऽस्य सत्वानः॥ उपस्थेऽन्तस्तभ्योऽकरम् ॥ ६८॥ एतौ च हिपदौ यथाग्रहीतमेवाऽभिनिधीयेते। उप- स्थेऽन्तो यथा (१२ अ० ३८०) शेषे' मातुर्य थोपस्थ ऽन्तरस्याम्। तेभ्योऽकरं यथा (१६. ८०) अहन्तेभ्यो ऽकरुनम: ॥ नमोऽस्त्वसौवामस्याम् ॥६॥ नमोऽस्तु एतच्च हिपदं यथारहौतमेवाभिनिधीयते । - ·चतुर्थोऽध्यायः। सौनामखां चेन्न भवति । यथा ( १३०६ क०) नमोऽस्तु मर्पेभ्य: । असौत्रामण्यां किम् । (१८५० ६८०) नमो- प्रखद्य ये॥ विश्वेऽग्रे विशो रायोऽनम्नौ ॥ ७॥ विश्व इत्यादिभ्य एकारौकारेभ्यः परोऽकारोऽभिनिधी- यतेऽग्नौ चेन्न भवति युञ्जानः प्रथममित्यत यारभ्य स्वावौ- स्वति यावदग्निरुच्यत। विश्व यथा (८० १९क०) विश्व- सुद्धमम् । अग्ने यथा ( म० ७क०) तेऽअग्रेऽश्वमयुञ्जन् । विशो यथा (७अ० २५क.) अया न इन्द्राइदिशोऽसपताः रायो यथा (८अ० १४क) त्वष्टा सुदवो विदधातु रायोऽर्नु । अनग्नाविति किम् । (१८० ३१क) विश्व'ऽअद्य मुरुतः। (१३१० १क०) मर्यि गृहाम्यग्रे' अग्निम् । (१३१० ११क०) भवा पायुर्विशोऽअस्था: । (१२अ० १०८ क ) अस्मे रायोऽत्र- -- मवं॥ सूर्योऽग्नेऽभी ॥ ७१॥ सूर्यो अग्न इत्ये ताभ्यां परः अभिशब्दस्याकारोऽभिनि- धीयते। सूर्यो यथा (१३० ३.क०) सूर्योऽभिताप्नोत् । अग्ने यथा (१२१० ७क०) अग्ने अभ्यावर्त्तिन् । अभाविति किम्। (३११० १२क० ) चक्षोः सूर्यो'अजायत। (e. २८०) अग्ने अच्छा वदेह न: ॥ रिषो यवसे पुरुप्रियोऽनपतेऽर्णवे ॥७२॥ एतेभ्य एकारौकारेभ्यः परोऽकारोऽभिनिधीयते। रिषो यथा (११२०६८क०) मा सुरिषोऽम्ब। यवसे यथा (१५५० ६२क०) प्रोफूदखो न यवसेऽविष्यन्। पुरुप्रियो यथा (१११ ७२क) पुरु मियोऽग्ने । अन्नपते यथा (१९१०८३क.) यव- । MUSHAIR ·शुक्लयजुम्मातिशाख्य। प्रतेऽब्रस्य । अर्णवे यथा (१६० ५५० ) प्रणवन्तरिचे भवा:S व्यपरे च ॥ ७३ ॥ एकारीकारेभ्यः परोऽकारोऽभिनिधीयते। स चेदकारो वकारयरो यकारपरो वा भवति । यथा (१६ अ०५४क०) सह- स योजनेऽवधवानि । (१२य ६३क०) तिग्मतेजोऽयस्मयम् ॥ गवे मे मनसो वाजयन्तः सोम्यासः पाशिनो विदानोऽनृते मूजवतो वृष्णोऽपाको दौदिवस्त्र- यविठशे ब्रह्मणे यको रथो विश्वतः पादो वसन्तः॥७४ ॥ । । एतेभ्य एकारौकारभ्यः परोऽकारोऽभिनिधीयते। गवे यथा (३१० ५९क०) गवेऽखाय । मे यथा (२०२०८०) विशो। मेऽङ्गानि । मनसो यथा (२०अ० ३४क०) मनसोऽसि विला- यकः । वाजयन्तो यथा (१८५० ७४क०) वाजयन्तोऽश्याम । सोम्यासो यथा (१८०५८क.) सोम्यासोऽग्निष्वात्ताः। पाशिनो यथा (२०अ० ५३०) पाशिनोऽति धन्वेव । विदानो यथा (१८अ० ५४क०) संविदानोऽनु द्यावापृथिवौ। अनृते यथा (१८० ७७क०) यचडामन तेऽदधात् । मूजवतो यथा (३२० ६१क०) मूजवतोऽतौहि। वृष्ण यथा (२०५० ४४क.) त्वष्टाऽदधच्छु भमिन्द्राय वृष्णेऽपाकः)। अपाको यथा (२०अ० ४४क०) व्यपाकोऽचिष्टुयशसे । दौदिवो यथा (१७१०८क०) सन + पावक दौदिवोऽग्ने । वयस्त्रिठ शे यथा (२१५० २८क०) वयस्विठशऽमृताः । ब्रह्मणे यथा (७अ० २१क) असम ब्रह्मणेऽस्म क्षवार्य। यको यथा (२३० २३क०) यको. - - ·। । ASHIHINE चतुर्थोऽध्यायः। इसको शकुन्त कः । रथो यथा (३५. ३६क०) टूडभी रथो- ऽस्मान् । विश्वतो यथा (२५ च्य० १४क.) विखतोऽदयामः । पादो यथा (३१अ० ३क०) पादोऽस्य विश्वा भूतानि । वसन्तो यथा (३१५० १४क) वसन्तोऽस्यासीत् ॥ अवोस्त्वग्ने गृहपतेऽभि सत्त्वानोऽहं नाज- सया विमानाऽजसः मुतेऽश्विना नमोऽग्नये तेऽग्रं तेऽग्रे वृक्षस्य प्रथमोऽन्तस्तऽन्येन ॥ ७५ ॥ एतेषां च हिपदानां उत्तरपदादिर्यधारहौतमेवाकारो- ऽभिनिधीयते । अवोऽस्तु यथा (३१० ३१०) महि बौणाम- वोऽस्तु। अग्ने ग्राहपते यथा (इअ० ३९क०) अग्ने ग्राहपते. ऽभि द्युम्नम् । सत्त्वानो यथा (१६० ८क०) अस्य सत्त्वानो- ऽहम् । नोऽजस्रया यथा ( १७.० ७४क० ) पुरो नोऽजस्रया सा यविष्ठा । विमानोऽजस्रो यथा (१८.० ६८क०) विमा. नोऽस्रो धर्मो हविः। सुतेऽखिना यथा ( २०अ० ५९क० ) तनपा भिषजा सुते ऽछिनोभा। नमोऽग्नये यथा (२३२० १३ क०) ब्रह्मा वैष्णश्च नोऽवतु । तेऽग्रं यथा (२३० २४क०) माता च ते पिता च तेऽयम् । तेऽग्रे वृक्षस्य यथा (२३१० २५क०) तेऽग्रे वृक्षस्य' क्रीडतः। वृक्षस्येति किम् । (. ९क०) तेऽग्रेऽखमयुञ्जन् । प्रथमोऽन्तो यथा (२३व्य. ६३०) सभूः खयम्भूः प्रथमोऽन्तः । तेऽन्ये यथा (२३यः १५२०) महिमा तऽन्येन ॥ पगया जहोमोऽम्बिके ॥ ७६ ॥ पणयः जहीमः अम्बिके एतेभ्य एकारौकारभ्यः परोऽका- रोऽभिनिधीयते। पणयो यथा (३५० १क) श तो यन्तु । १२ A ·शुक्लयजु:मातिशाख्ये। । - पुणहोऽसुम्नाः । जहीमो यथा (३५अ० १० क०) पत्रा जड़ी मोऽशिवा ये। अम्बिके यथा (२३१० १८क०) अम्बेऽअम्बिके- ऽम्बालिके॥ नो नुमोऽदुग्धाऽइव प्रचेतसाऽग्वान्नरी- ऽस्माकं वृषपाणयोऽश्वाः प्रदिशोऽनूदितेऽनागा- ऽअन्धसाऽर्चा पनस्य तेऽद्धा यजियेम्याऽमृतत्व- विपश्चितोऽभिर्जनाऽनमौवायुवोऽनु नाऽद्य देशेऽभवद्दयुनेऽजनिष्ट विद्मनाऽपसोऽजायन्त पूर्व्यासाऽरणवो नाऽश्मा नाऽदितिर्नोऽहिः ॥७७॥ एते च द्विपदा यथाग्रहीतमेवाभिनिधीयन्त । नो नुमो- ऽदुग्धा इव यथा (२७अ० ३५क०) अभि त्वा शूर नो नुमो- दुग्धाऽइव । प्रचेतसोऽश्वान् यथा (२८च्य० ५०क०) व्यखानि प्रचेतसोऽश्वान् । नरोऽस्माकं यथा (२८१० ५७०) नो नरो- स्माकमिन्द्र । वृषपाणयोऽश्वा यथा (२८ अ० ४४०) वृषपाण- योऽश्वा रथेभिः । प्रदिशोऽनु यथा (३२१० ४क०) प्र_दिशोऽनु सर्वां+ । उदितेऽनागा यथा (३३०० २०क०) यदद्य सूर उ- दितेऽनागाः। अन्धसोऽर्चा यथा (३३३० २३क०) अन्धु सो- चर्चा विश्वानराय । पनस्य तेऽद्धा यथा (३३.० ३९क०) पनस्य तेऽद्धा देवमहा २॥ असि । यजियेभ्योऽमृतत्वम् यथा (३३३० ५४क०) युजियेभ्योऽस्तत्वठः सुवसि भागमुत्तमम्। विपश्चि- तोऽभिर्यथा (३३.० ८१क) पावकवर्णाः शुचयो विपश्चितो- ऽभिस्तोमैः । जनोऽनमौवो यथा (३३१०८६क०) सकइन- नोऽनमीवः)। प्रायवोऽनु यथा (३३२० ८७क.) श्रायवोऽनु- टुवन्ति। नोऽद्य यथा (३४१० एक०) अनु नोऽद्यानुमतिः । - - ·चतुर्थोऽध्यायः। - देशेऽभवद्यथा (३४. १९क०) सो देशेऽभवत्सरित्। वयुनेज- निष्ट यथा (३४० १४क०) इडायास्युचो वयुने'ऽजनिष्ट । विद्मनाऽपसोडजायन्त यथा (३४५० १२क०) विद्म नाऽपसो- ऽजायन्त मुरुतः । पूर्यासोऽरेणवो यथा (३४० २७०) पासो'रेणतः मुक्तता। नोऽश्मा यथा (२८० ४६ क.) मोऽश्मा भक्तु नस्तनः।। नोऽदितियथा (२९० ४८क.) अधि ब्रवीतु नोऽदितिः । नोऽहियथा (३४५० ५३क०) उत- नोऽहिर्बुभ्र ब्राह्मणः॥७८॥ ब्राह्मण इत्येतस्मादौकारात्परोऽकारोऽभिनिधीयते । यथा (३११० ११क) ब्राह्मणोऽस्य मुखम् । यजुष्षु च ॥ ७९ ॥ "गाहमानः” इत्यादिभिः सूक्सम्बन्ध्यभिनिधानमुक्तम् । इदानीं यजुष्ष्वाह। यजुष्षु च विशेषेण एकारादोकाराच परोऽकारोऽभिनिधीयते। यथा (३१० ११क०) वेदः असि । वेदोऽसि । यथा (३१क० ११क) कः असि। कोऽसि । यथा (३१अ० ११क०) ते अनुरसाम् । तुऽम रसाम् ॥ सङ्क्रमे च सर्वत्र ॥८॥ गलत्पदमतिक्रम्यागलता सह सन्धानं सङ्क्रमः । “विप- दाद्यावर्त्तमाने सङ्क्रम" इति वक्ष्यति तत्र सक्रमे एकारी- काराभ्यां परोऽकारोऽभिनिधीयते । चशब्दात् सर्वत्र यजुषण ऋतु च । यजुष्षु भवति यथा (२०अ० १४क.) शूद्र यदखें । अव पदेषु सङ्क्रमो भवति । यथा (२०अ० १४क०) शूऽर्थे । (२५० १८ क०) तायः अरिष्टनेमिः। अव क्रमसंहिता- ·शलायजुःप्रातिशाख्ये। । यामभिनिहितो भवति । यथा (२५ अ. १८क) शूद्रये । ता?ऽरिष्टनेमिः। ऋतु भवति यथा (१७अ० ८०क०) यज्ञः अभि । यजोऽभि । सङ्क्रम इति किम् (२५अ. १८०) स्वस्ति नस्तार्यो अरिष्टनेमिः॥ प्रकृतिभाव ऋक्षु ॥ ८१॥ "गाहमानादिभिः” सूत्रैवभिनिहितोऽभि हितः । ततोऽन्यत्र ऋतु प्रतिभावो भवति । यथा (३० १९क०) उपप्रयन्तो' अध्वरम्। भारेऽअस्मे च शृख ते ॥ जुषाणचानध्वनि ॥२॥ “यजुषषु'च" इत्यनेन सूत्रेण यजुष्वभिनिधानमुक्तम् तदपवादभूतमिदमारभ्यते। जुषाणशब्दसम्बन्धी प्रोकारः अनध्वनि प्रत्यये प्रकत्या भवति । यथा (५१० ३४क०) जुषा- णोऽअनु राज्यस्य वेत्त स्वाहा । अनध्वनौति किम् । जुषाणो- ध्वाज्यस्य वेत्तु स्वाहा। इदमुदाहरणं शाखान्तरीयम् । ते चानुदात्तमनुदात्त ॥८३ ॥ ते इत्येतञ्च पदं अनुदात्त चेत् प्रकत्या भवति अनुदात्त च प्रत्यये । यथा (५अ० ७क.) या तेऽम्नेऽयर: शया। अनुदा- त्तमिति किम् । (२४अ० ३७०) तऽप्स रसाम् । हेडाापी गुवोऽपाग्ने धौरासी देवासऽउरो रक्षामो मो वैश्वानरो वृषभो वचः प्राणऽउ- दानोऽङ्गइमा मे वृष्णो दशमास्योऽन्याकि- त्तोऽरिष्टोऽअर्जुनः प्रत्याश्राव: खिष्टो घासे प्रणी- तस्तभ्यो नमोऽअस्तु दूरे नोऽअद्य यजे सधस्से ·। चतुर्थोऽध्यायः। सोऽअध्वरायेन्द्रहिरण्यपर्णो द्वारो देवोऽब्दो रवि- ग्यो महद्भ्यः सठ सदः ॥८४॥ एते च एकारौकारा ऋतु यजुषषु च प्रकत्या भवन्ति प्रकारे प्रत्यये। पत्र च यत्र योः पदयोः पाठः सूत्रे तत्र नियमार्थः स तेनैव पदेन परभूतेनाधस्तनपदस्य प्रकृतिभावः । एकपदे समानाये बकाराने प्रतिभावः । हेडो यथा (२१० ३क०) देवस्य हेडोऽअव यासिसौष्ठाः ऋच्वयं प्रकृतिभावः । "व्यपरे च" इत्यनेनाभिनिहिते प्राप्त (६० २७०) देवी- रापोऽअपानपात्। द्वितीयमुदाहरणं आपो। यथा (४० २०) आपो' अस्मान् । गुवो यथा (१३० १२क.) देवीरा- पोऽअग्रे गुवोऽअग्रे पुवः । अपाग्ने यथा (१अ० १७०) अपा- ग्ने अग्निम्। धौरासो यथा (१अ० २८क०) तामुधौरासोऽअनु दिय । देवासो यथा (४अ० १क०) यत्र' दे॒वासोऽअजु पन्त । उरो यथा (४० ७क.) द्यावापृथिवीऽउरो' अन्तरिक्ष । रक्षाणो यथा (४अ० १४क०) रक्षाणो अप्रयुच्छन् । मो यथा (४अ० २२क.) मोऽअहन्त वीरम् । वैखानरो यथा (४५० १४क०) वैश्वानरोऽअदब्धाः । वृषभो यथा (४१०३०क०) अस्त- भाद्याष भोऽअन्तरिक्षम् । वचो यथा (५१०८क०) उग्रॅवची. अपावधीत्। प्राणो यथा (६० २ क०) प्राणोऽअङ्ग अङ्गे । उदानो यथा (६अ० २० क) उ दानोऽअङ्ग अङ्ग निधीतः। इमा मे यथा (१७० २क०) मा मे अग्न इष्ट कारः। वृष्णो यथा ( ७. २०) वृष्णो' अठःशुभ्याम् । दशमास्यो यथा (८० २८क०) दर्शमास्योऽप्रस्रत् । अन्धो यथा (८५० ५४०) अन्धोऽअच्छतः। श्रावित्तो यथा (१०अ० क) आवित्तो- अग्निः । (१०अ० २१क.) अरिष्टोऽअर्जुनः। विपदमेतत् । । । - । । - ·। शुलायजुःप्रातिशाख्य। प्रत्वाचावो यथा (१८५० २४क०) प्रत्याश्रावोऽधनुरूपः । खिष्टो यथा (२१अ० ५८०) विष्टोऽअग्निरग्निना। घासे यथा (२१अः ४४क० ) घासेऽजाणाम् । प्रणीतो यथा ( १८ अ० १७क०) प्रणौ तोऽअग्निरग्निना । तेभ्यो नमोऽस्तु यथा (१५अ. १५क०) तेभ्यो नमोस्तु ते नोऽवन्तु । तेभ्यो नमो इति किम् । (१६१०८क०) नमोस्तु नौलग्रीवाय। दूरे यथा ( १७अ. ८३०) दूरोमित्रश्च गुणः । नो यथा (१७अ० ८४क० ) सम्मितासो नोऽअद्य। यज्ञे यथा (१७०८४०) यज्ञ- अस्मिन् । सधस्थे यथा (११२० ६१०) पृथिव्याः) सधस्थे- ऽअङ्गिरखत्। सो यथा (३३१० ७५क) सोऽध्वराय परि- णीयते। इन्द्रे यथा (२१२० ४८क०) सुदेवमिन्द्रे अखिना । हिरखपर्णो यथा (२१ अ. ५६क) हिरण्यपर्णोऽअश्विभ्याम् । हारो यथा (२११० ४९क०) वौारोऽअखिना। देवो यथा (२१५० ५८०) देवोऽग्निः खिष्टकत्। अब्दो यथा (१२२० ७४क०) मजुरब्दोऽश्चर्यवोभिः । रथिभ्यो यथा (१६अ. २६क) नमो थिभ्यो ऽअर थेभ्य - । महद्भयो यथा ( १६० २६क) महदभ्यो ऽअभ केभ्य + । सठ०सदो यथा (२६१० १०) सर्ड सदो' अष्टमौ॥ छन्दोऽअपमङ्कायमस्रौवयः ॥ ५ ॥ छन्द इत्ययमोकारः अगुपं अङ्कार असोवय इत्येतेष प्रकृत्वा भवति। अङ्गुपं यथा (१५५० ४क०) काव्यं छन्दो- ऽ अङ्खपम् । अङ्खाङ्क यथा (१५० ५क.) तन्द्र छन्दो' अङ्का- इम्। असोवयो यथा (१४० १८क.) प्रतिमाच्छन्दोस्रो- वयश्छन्द: । एतविति किम् (१५१० ५क) मएस्तुपन्दो- उनुष्टुप्छन्द' - ।

·।
चतुर्थोऽध्यायः।
का ध्रुवोतो सदना होतारा ज्या खधा
पृथिवी प्रतिमेमसदनश्यामाकर्मोई मिवमवस्ता-
टुतास्तिषु ॥८६॥
का ध्रुवा जती सदना होतारा ज्या वधा पृथिवी प्रतिमा
एतानि पदानि प्रकत्या भवन्ति । ईम् असदन् अश्याम अकर्म
अर्द्धम् इयम् प्रवस्तात् उत अस्ति इत्येतेषु प्रत्ययेषु यथासङ्ख्यम् ।
का यथा (२३५० ५५क०) काऽई मरे। ध्रुवा यथा (२५० ६.क.)
ध्रुवाऽअसदन् । ऊतौ यथा (१८१० ७४क०) ज तोऽअश्याम
रयिम् । सदना यथा (८अ० १८क) सुगावो' देवाः सर्दना.
अकर्म । होतारा यथा (२७१०१८क०) दैव्या होताराऊ ईम् ।
ज्या यथा (२८०४००) ज्याऽयम् । स्वधा यथा (३३०
७४क०) स्वधाऽअवस्तात् । पृथिवी यथा (३३१० ४२क:)
पृथिवीऽउ त द्यौः) । प्रतिमा यथा (३२० २क.) न तस्य
प्रतिमाऽअस्ति ।
प्रगृह्यठ० खरे॥ ८७॥
प्रया पदं स्वरे प्रत्यये प्रक्षत्या भवति। यथा ( ७०
३१क०) इन्द्राग्नौऽागतम् । (३३० ५क०) स्वर्थेऽअन्यान्या ।
खरसन्धेरपवादः॥
न रोदसीमे ॥८॥
रोदसी इत्येतत्पदं प्रग्या इमे इत्य तस्मिन् पदे न प्रकृत्या
भवति। यथा (२७अ० २४क०) गये नु यज जतरोदसौमे ।
इमे इति किम् । (१७५० ५८ क) या पनि वानोद सौऽअन्त-
रिक्षम् ॥
विशपतीवोपखिते॥८॥

·१४०
शुक्लयजुःप्रातिशाख्य।
विश्पती इत्य तत् पदं इवे परभूते उपस्थिते इतिकरणे
प्रकल्या भवति। यथा (३३०० ४०० ) विशपतौडवेति
विश्पती' इव । उपस्थित इति किम्। (३३° ४४क०) श्रा
विशपती व बौरिटे।
उकारोऽपृक्तोऽस्पर्शात् ॥१०॥
उकारोऽपृक्त एकवर्णः अस्पर्शात् परः प्रकृत्या भवति खरे
प्रत्यये। यथा ( २३अ १६क° ) न वाऽउ'एतत् । ( १७५०
८.७०) एतवाऽऽ'अजौ। अपृक्त इति किम् । (३१० ५१क०)
योजान्छिन्द्र । अस्मादिति किम् । ( २३५० ८क०) किम्व।
वर्षनं महत्।
।
मुतमितौ ॥ २१॥
सु तान्तं पदं प्रकत्या भवति इतो प्रत्यये । यथा (२३०
४९क०) विवेशा ३ इति । तेषु विख़म्भुवनमाविवेशा ३ ॥
ओकारश्च ॥१२॥
ओकार: पदान्तीयः प्रकत्या भवति इतौ प्रत्यये। यथा
(२० अ० ७८क०) चित्रभानो इति। (४ अ० २७क.) कृशानो
इति । इतावित्यनुहत्तिः कस्मात् खरमात्रे मा भूत् इतावि-
त्येव (४७० २७०) कशानवते व ॥
उकारोऽटतो दोर्धमनुनासिकम् ॥ ६३ ॥
उकारोऽपृक्त एकवर्णी दौर्धमनुनासिकं चापद्यते। यथा
(८० ४०क०) ऊ' इति । इतावित्येव । यथा (२५१० ४४क.)
न बाउ' एतत्। नात्र दीर्घमनुनासिकं च। इतावविद्य-
।
॥
-
मानत्वात।
एतेच परं पदं चर्चायाम् ॥ १४ ॥

·चतुर्थोऽध्यायः। १४१ इतिकरणाच परं उ इत्येतत् पदम पृक्तं दीर्घमनुनासिक- मापद्यते पदचर्चायाम् । चर्चापदस्वरूपमुक्तम् एतदुक्तं भवति वेष्टने यदितिकरणात् परं पदं चर्चा तदेवमुच्यते। तत्पद- स्वरूपज्ञापनार्थम् । यत्र तु तथाभूतं पदस्वरूपं न भवति तत्र उ इत्य तत्वरूपं हि तत् पदं भवति । अयं चार्थोऽनेन सूवा. वयवेन ज्ञाप्यते । इतिकरणात् परतो यत्पदवचनं ततखरूप- मापनार्थमिति । (८० ४. क ) उत्। ऊ इत्वम्। त्यम् जातवेदसमिति जात । वैदसम् । पदचर्चायामिति किम् । उदति ॥ तकारवर्गश्चकारवर्गे चकारवर्गम् ॥१५॥ तकारवर्ग: पदान्तीयः चकारव, प्रत्यये परे चकारवर्ग- मापद्यते । यथा ( ३६अ० २४क० ) तत् चक्षुः। तच्चक्षु' । (२०अ० ५२ क) बारात् चित् । बाराञ्चिई 'ष: । (१५अ. ५ क०) याच्छत् छन्दः । अच्छच्छन्द': । (१५२० २४क०) उत् जिहानाः। प्रवयामुज्जिहानाः। झकारादि अकारादि च पदानामुदाहरणं सहितायां न विद्यते। नकारस्य चकार- छकारप्रत्यययोः सन्धितः । “नुः"। "चछयोः शम्” । जकारे उदाहरणम्। यथा (५० ३६क.) वाजान् जयतु। वाजा. जयतु ॥ शकारे च ॥१६॥ शकारे च प्रत्यये परे तकारवर्गश्चकारवर्गमापद्यते । यथा (1१० ५क) तत् शकेयम् । तच्छकेय तन्मे । (१७० ४५०) उत् शिषः। माऽमौषां कञ्चनोछि'षः। (३३५० ५क०) स्वधा- वान् शक्रः । स्वधावाञ्छुक:।। ( २४० ११क० ) पिशङ्गान् ·१४२ शल्लयजुःप्रातिशाख्ये। शिशिराय। पिशाछिशिराय । ( २५प १०) आदित्यान् श्मश्रुभिः । श्रादित्याश्मश्रुभिः ॥ परश्चास्पर्शपरकम् ॥१७॥ परश्च शकारः अमर्थपरकारमापद्यते । यथा तच्छ- केयम्। माऽमौषां कञ्चनोच्छिषः।। स्वधावाञ्छुक्रः । पिश- छिशिराय । अस्पर्शपर इति किम्। अादित्याश्म श्रुभिः ॥ उदस्तभाने लोपम् ॥१८॥ उत् उपसर्गात्परस्तभाने प्रत्यये सकारो लोपमापद्यते । यथा (१७. ७२क०) उत् स्तभान । ज्योतिषा दिवमुत्तभान । (४अ ३६क०) उत् स्तम्भनम् । उत्तभनम् ॥ अश्वात् स्थे तकारठ• संज्ञायाम् ॥१६॥ अश्वशब्दादुत्तरः सकारः तकारमापद्यते संज्ञायां स्खे प्रत्यये । अश्वः प्रशनव्यापारोऽग्निरस्ििस्तष्ठतीव्यश्वत्यो वृक्षः । यथा (१२१० ८८ कः) अश्वस्थ वो निषदनम् । संज्ञायां किम् । अखस्थः पुरुषः॥ खरात संयोगादिईिरुच्यते सर्वव ॥१०॥ इत उत्तरं विर्भावप्रकरणं वर्तियते। खरात्परः संयो- गादिभूतो वर्णो हिरुच्यते सर्वत्र। अधस्तनविधानं पदान्त- पदाद्योः । इदं तु सर्वत्र पदान्तपदाद्योर्मध्ये च पदान्तपदा- योर्भवति । यथा (१३.० ३८क०) सम्यक् सवन्ति । सम्यक संवन्ति । हो ककारी सकारो रेफश्च संयोगः । तत्र पूर्वककारो हिरुक्तिजः। (१३२० ५७क०) अनुष्टुप शारदौ। हौ पकारी शकारश्च संयोगः । तत्र प्रथमः पकारो हिरलिजः। पदमध्ये भवति यथा (२४१० १क०) प्रश्न'+ । दोशकारी वकारच - । । ।

·चतुर्थोऽध्यायः। १४३ संयोगः। तत्र प्रथमः शकारो हिरलिजः। खरादिति किम् । (३३१० १५क०) श्रुधिश्श्रुत्कर्ण । अत्र शकाररफो संयोगः । परं तु रेफहकाराग्याम् ॥ १०१॥ रेफहकाराभ्यां परं व्यञ्जनहिरुच्यते न तु रेफहकारी। यथा (११० १०) अर्जे। रेफो द्वौ जकारी संयोगः । तत्र प्रथमो जकारः क्रमजः। (३१० १२क०) सूर्य' । रेफो द्वौ यकारौ संयोगः । तत्र पूर्वो यकार: क्रमजः । (२४अ० १०) बाब्वोः । हकारो हो वकारी संयोगः। तत्र प्रथमो वकारः । क्रमजः ॥ - जमान्तस्थायश्च स्पर्शः ॥ १०२॥ ऊष्माण: शषसहाः। अन्तस्था यरलवाः। एतेभ्य: पर: स्पर्थो द्विश्च्यते। यथा (२४१०४क०) पुत्र + । एकः शकारो हौ नकारी संयोगः । तत्र प्रथमो नकारः क्रमजः। (१८अ. १३क०) अशम्मा। शकारी द्वौ मकारौ संयोगः । तत्र प्रथमो मकारः क्रमजः । (२५० ४०क) पास गा। रेफः षकारो हो पकारी यकारश्च संयोगः । तव प्रथमो गकारः क्रमजः । (१०८क) सन्नितमम्। सकारो द्वौ नकारौ संयोगः । तत्र प्रथमो नकारः क्रमजः । (१०अ० २०) राष्ट्दा राष्ट्रम्। षकारो हौ टकारौ रेफच संयोगः । तत्र प्रथमष्टकार: क्रमजः । (११७० ११क०) हस्ते । सकारो दौ तकारौ संयोगः। तत्र प्रथमस्तकारः क्रमजः । हकारस्य विर्भावो निषिद्धः। यका- रस्थ परभूतैः स्पर्शः संयोगो न विद्यते । रेफस्य हिर्भावो निषिकः । (२३१० १३क०) शुल्म्मलिः । लकारो हौ मकारी संयोगः। तत्र प्रथमो मकारः क्रमजः। (१०अ० ८क. उल- नम्। सकारो द्वौ बकारी संयोगः । तत्र प्रथमो बकारः - । SHRESTHA ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। क्रमजः । (२३१ः ३२०) दुधि कास्म' + | वकारो हो णकारी संयोगः। तत्र प्रथमो णकारः क्रमजः ॥ जितामूलीयोपभानौयाम्यां च ॥ १०३ ॥ जिह्वामूलौयादुपभानौयाच परः स्पर्शो विर्भवति। जिह्वा- मूलीयाद्भवति यथा (३य २९क०) माय वा’ कामधरणम् । जिह्वामूलीयो हौ ककारौ संयोगः । तत्र प्रथमः ककारः क्रमजः । (११५० २२क०) तत + क्वनेम । जिह्वामूलीयः ककारखकारी संयोगः। तत्र प्रथमः ककारः क्रमजः । उपमानीयाद्भवति यथा (१२० ७५क०) याऽश्रोधी प्य वा जाता:)। उपभानीयो दी पकारी संयोगः। तत्र प्रथमः पकारः क्रमजः । (१२अ ८०) या। फलिनी । उपध्मानीयः पकारफकारी संयोगः । तत्र प्रथमः पकारः क्रमजः । एतौ च जिह्वामूलीयोपभानीयो काखादिविषयौ तथाहि वक्ष्यति "तस्मिल्लल्हजिह्वामूलीयो- ममानौयनासिक्क्या न सन्ति माद्यन्दि नानाम्" । इति । यैस्तु परं तैर्न पूर्वम् ॥ १०४ ॥ यैस्तु संयुक्त परं व्यञ्जन हिरुच्यते यैः संयोग सति परस्य द्विर्भाव उक्तः तैः संयुक्तं न पूर्वव्यञ्जन हिर्भवति । ऊष्मणामन्त- खानां च परस्य स्पर्शस्य विर्भाव उक्तः । तत्र याभयतः संयुक्ता अभाणोऽन्तस्था वा स्पर्शभवन्ति। तत्र प्रथमस्य स्पर्शस्य हिर्भावः प्राप्नोति खराव्यवधानात्म निषिध्यत इति सूत्रार्थः । (१८० ८८०) पक्ष्माणि। (१५० २७क०) सुक्ष्मा। (४० १२क° ) अयमाः । तत्र ककारषकारमकाराः संयोगः। तत्र कका- रस्य हिर्भावः प्राप्नोति स निषिध्यते। उक्तं च । यत्र चोभ- यतः स्पर्श: संयुक्ताः शषसाः सह। न तत्राद्यः क्रमो ज्ञेयो न परो बोधितो बुधैः।

·१४५ । चतुर्थो ध्यायः । साखरपूर्वा जमान्तस्थाः ॥ १०५ ॥ जमणामन्तस्थानां च परस्य स्पर्शस्य विर्भाव उक्तः। तद- पवादोऽयं योमः । अखरपूर्वा जमाणोऽन्तस्थाश्च परान् स्पर्शाब द्विर्भावयन्ति । (१८अ० २७क.) स्थालोभि स्थालौः। श्रव सकारथकारौ संयोगः। ( १० १८क०) दिवः) स्कभनीः । अन सकारककारौ संयोगः । अखरपूर्वा इति किम् । (२. क) विष्णोः स्थानम्। (५अ० २१क) विषयोः। ( १० १२क.) पवित्र स्थः । (१०१० २क०) राषष्टम् । अत्र हिर्भावो भवति॥विसर्जनौयात्परः स्पर्शो व्यञ्जनपरःसन् द्विरुच्यते। यथा (१२०५०) विष्णोः) कम + । (२४० ३० क०) नौ लङ्गोः किमि । विसर्जनौयो द्वौ ककारी रेफश्च संयोगः। यथा (2० १०) देव' सवितः मसुव । (११अ० १०) युञ्जानः प्रथमम् । विसर्जनौयो द्वौ पकारी रेफश्च संयोगः । व्यञ्जन. पर इति किम् । (२४. ३२०) न्यङ्गु’ कक्कटः । गौर मृगः पिट्दः । (१अ० २क० ) वसो': पुवित्तम् । (१२५. ८८०) याः) फलिनी': । अव हि वो न भवति । भौ चेद्भखपूर्वी खरे पदान्तौ ॥ १०६ ॥ डकारनकारौ पदान्तीयौ हिर्भवतो इखबरपूर्वी खरे प्रत्यये। यथा (१० अ० २४क०) युडसि। (११५० ३२क.) तमुत्त्वाद्दादृषि: । द्वौ डकारौ। (१७५० ९क०) अश्मन- जम् । (३१० ५१क०) प्रक्षनमा मदन्त । द्वौ नकारो। इस्व- पूर्वाविति किम् (२५० २३०) सुम्राजो मेम्यत् । (e. ३१क) तानुज 'षम् ॥ सँयोगपूर्वव्यञ्जनान्ताऽवसानगताः स्वरा दिमात्राः ॥ १०० ॥ - ।

·१४ शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। । । संयोगात्य वः संयोगपूर्वः । यथा (२३१° १६क०) अग्निः । (१०अ० ३००) विष्णु ना। व्यञ्जनमन्ते यस्य स व्यञ्जनान्तः। यथा (१११० ३०क०) दृवाङ् । अवसानं प्राप्तोऽवसानगतः । यथा (११० १क०) पाहि । (१अ. ४क०) रन। एते स्वरा हिमात्रा काला भवन्ति न तु दीर्घा गुरव एते भवन्ति । अतो- च्यते। गुरवो द्विगुणकालाः । व्यञ्जनहिरुक्तिप्रसङ्गेन खराणा. मपि गौरवमुक्तं तत्र हि द्विगुण: कालो भवति ॥ प्रथमैतिौयास्तृतीयैश्चतुर्थाः ॥ १०८ ॥ संयोगस्यादिभूतस्य वर्णस्य विर्भावो युक्तः सोऽन्यथाऽपि कचिद्भवतीत्याह। प्रथमः स्ववर्गीयैः सह हितौया द्विरुच्यन्ते। तौयैश्च खवर्गीयैः सह चतुर्थी बिरुच्यन्ते । यथा (११च. २०१०) विख्याय। विख्यायं। ककारखकारी यकारश्च संयोगः । (२३.० ३९क०) आच्छाति। चकारछ कारो यका- रश्च संयोगः । (२८१० ४१क०) विष्य फुरन्ति । षकारः पकार- फकारौ संयोगः । यथा (१ अ० २५क०) गोष्ठानम्। (२२० १क०) आखरषदुः) । षकारटकारठकाराः संयोगः। (११० ३४क०) प्राथाः । (२३० १३क०) रास्थाः)। तकारथकारी यकारच संयोगः। चतुर्था यथा (८अ० ४२क०) आजिग्घ्र। गकारघकारी रेफश्च संयोगः। डकारस्यापि सम्भवः। (१६० ५०क०) मौड्व। डकारढकारौ वकारश्च संयोगः । (४२० १९क०) अवनस्मातु। दकारधकारौ वकारश्च संयोगः। (३३१० ३००) विनाट्। बकारभकारौ रेफश्च संयोगः । नानुखारः ॥ १०९ ॥ संयोगपूर्व इत्यनुवर्तते । संयोगपूर्वोऽनुखारी न हिरु- -- । । - ·१४० चतुर्थोऽध्यायः। चते। यथा (१७५०८७०) अमएस्तनम् । (३५० २८क०) सोमानएवरणम्। असयोगपूर्वस्य धनुखारस्थोपरिष्टाह- क्ष्यति। “अनुस्खारो हुखपूर्वोऽयईमात्रा पूर्वा चाईमावा" इति । यथा (१० अ० २४क०) हठं सः । सवणे ॥ ११०॥ सवणे प्रत्यये न द्वितिर्भवति । अन्तस्थासंयोगोऽत्रोदा- हरणम् । “स्ववर्गोये चानुत्तमः” इति स्पर्शानां वक्ष्यति । यथा (११० २२क०) सम् यौमि । सय्यौ मि। हो यकारी संयोगः । (१अ०२१क०) सम् वयामि । सँपामि। दो वकारौ संयोगः ॥ - ऋवणे ॥ १११॥ ऋवणे प्रत्यये न हिरुतिर्भवति । यथा (२७० ४क०) अनिष्टतः । षकारटकारौ संयोगः । “ऊष्मान्तस्थाभ्यश्च पर्यः" इति प्राप्तस्य प्रतिषेधः। लवणे ॥ ११२ ॥ लप्तम्। लवणे प्रत्यये न विरुतिर्भवति। यथा ( १८० १२क०) ऋद्धि: । (१८१० ११क०) "विसर्जनौयाहाञ्चनपरः” इति प्राप्तिः। लुकारस्य मध्ये लकारस्थाईमात्रां पश्यताऽऽचा- येण निषेधः कृतः । वक्ष्यति च “ऋलुवर्णा रेफलकारौ सह- निष्टावश्रुतितरावेकवौँ” । यमे ॥ ११३ ॥ यमे प्रत्यये न विरक्तिर्भवति । यथा ( २३अ० २९क०) सक्था देदिश्यते नारौ। ककारः धकारयमौ नकारश्च संयोगः । तत्र "स्वरासंयोगादिः" इति हिरुक्तिः प्राप्ता सा यमे प्रत्यये निषिध्यते । यथा (१८२० ४६क) सञ्जानमसि ।

·शेजायजुःप्रातिशास्य। जकारजकारयमौ जकारय संयोगः । अत्रापि सरासंयो- गादिः" इति जकारस्य विरक्तिः प्राप्ता मा यमे प्रत्यये इति नास्ति विरोधः । रुक्म्पायमप्रभृतौन्युदाहरणानि ददन्ति तेषां "सँय्योगादिः पूर्वस्य" “यमच” इत्यनेन सह विरोध प्राप्नोति। विसर्जनीयः ॥ ११४ ॥ विसर्जनौयो न हिरुच्यते। व्यञ्जनत्वादिसर्जनीयस्य द्विरुक्ती प्राप्तायां प्रतिषेधोऽयम् । यथा (२०१२क.) दिवा) क कुत्यति * पृथिव्याः) । (१२अ० ७८०) याः) फलिनी (:। खवर्गीये चानुत्तमे ॥ १५ ॥ स्ववर्गीये च प्रत्ययेऽनुत्तमे पूर्वो कर्णो न हिरुच्यते । यथा (३३अ. १९क०) तत् देवानाम्। तदेवानामवो' अद्य। हो दकारी संयोगो द्विरुक्तोनिषिद्धत्वात्। (२५० क.) अन्त- रिक्षम्युरीतता। मकारपकारौ संवोगः । अनुत्तम इति किम् । (३३१० ४२क०) तन्त्रो मित्रो बरुण (:। अत्र हिरुविभवत्येव । अवसितं च ॥ ११६ ॥ निरर्थक व्यञ्जनमवसानगतमवसितशब्देनोच्यते। अक- सितं व्यञ्जनं न द्विरुच्यते । यथा (१८० क०) अक्। रेफ- ककारी संयोगः। अवसितमिति किम् । (१८० क.) जक्क च में। "परन्तु रेफहाराभ्याम्” इति प्राप्तिः। रेफ्रस्थान विरुक्तिन भवति ॥ नान्त:पदे खरपञ्चमान्तस्थासु ॥ ११७॥ खरे प्रत्यये पञ्चमे च परे अन्तस्थासु च प्रत्ययभूतासु यह- त्यति तदन्तःपटे न भवति पदान्तीयस्य स विकार इत्यर्थः ।

·चतुर्थोऽध्यायः। १४२ यथा (३४०४१०) पूषन् । पकारस्य प्रथमस्य स्वरे वतीय- भाव उत्तः सोऽन्तःपदे न भवति । पञ्चमे यथा (२०अ० ४५क०) मन्या समुनन्। (२८५० ४१क०) अर्ती इमे विष्य फुरन्ती' अमितान् । प्रत्र “पञ्चमे पञ्चमम्" इति पञ्चमभाव उक्तः सोऽन्तःपदे न भवति । अन्तस्थासु यथा (चि० क) इषे त्वा (१२० १११क) आ प्यायस्व । प्रथमस्य तीयभाव उक्तः सोऽन्तःपदे न भवति । वक्ष्यमाणप्रकरणस्यास्यायवादभूतोऽयं योगः। अधिकारसूत्रमेतत् ॥ स्पर्शोऽपञ्चमः खरधौ हतीयम् ॥ ११८ ॥ अपञ्चमः स्पर्श: खरे प्रत्यये धिसंजके च हतीयमापद्यते । खरे पर भवति यथा (१७० ४९क०) उत् एनम्। उदेन- मुत्तरावय। (१७० ८८ क ) समुद्रात् जर्मिः। समुद्रा. टर्मि:)। धौ परे यथा (३ अ० ४५क.) यत् ग्रामे। युट्यामे। (२८० ३८क०) यत् वर्मों। यहीं। जिति प्रथमम् ॥ ११६ ॥ जिन्संज्ञके प्रत्यये स्पर्शाउपञ्चमः प्रथममापद्यते। यथा (८० ४७क०) अनुष्टुप्तऽभिमुरः।। (१८० ८कः) अईच मे । (३१० ३५क०) तत्सवितुः । (१३१० ५७क.) अनुष्टुप- शारदी॥ असखाने मुदि हितौठ शौनकस्य ॥१२॥ असमानस्थाने मुत्स'जके प्रत्यये स्पर्शोऽपञ्चमो हितोयमा- पद्यते शौनकस्याचायं स्य मतेन। यथा (१३०३८क०) सम्यक संवन्ति। सम्यख स्रवन्ति। (१३५० ५७०) अनुष्टुम् शारदी। अनुष्टुप शारदी। असस्थान इति किम् । (३२० ३५क०) तत्सवितुः।। केचिदत्र टतीयम् “अवसाने च” इत्येतत्सत्रं पठन्ति ·शलयजुःप्रातिमाख्ये। सोऽपपाठः । यतः "प्रथमोत्तमाः पदान्तीया:" इत्यधस्तादु । । पञ्चमे पञ्चमम् ॥ १२१॥ पञ्चमे स्पर्श प्रत्यये अपञ्चमः स्पर्शः पञ्चममापद्यते । यथा (१३०० ५८क.) वाक् मात्या । वाङ्मात्या। (३३० ३९क०) वट महान्। वण्म_हान् । (३३१० ३८०) तत् मित्रस्य । तन्मित्रस्य। हम तस्मात् पूर्वचतुर्थम् ॥ १२२ ॥ हश्च तस्मादपञ्चमात् स्पर्शात्तृतीयभूतादुत्तरः सन्नधस्तनस्य स्पर्शस्य चतुर्थमापद्यते । यथा (१७० ४२क०) उत् हर्षय। उवर्ष य। (१८अ० ६६क०) अवाट हव्यानि । अवाढव्यानि ॥ नकारपरो जातूकर्ण्य स्य ॥ १२३ ॥ ऋकारपरो हकारः अपञ्चमस्पर्शादुत्तरो न चतुर्थमाप- द्यते। न च पूर्वस्तृतीयं जातृकर्खास्याचार्यस्थ मतेन। यथा । (१८१० ५८क०) सममुस्रोत् हृदः । समस्रोद्यदः । जातू- कण्य स्येति किम् (१८१०५८क०) समसु स्रोड्दो वा। हि ॥ १२४॥ 'ह्यन्तरा: कालाः” इत्यधस्तादुतों कालशब्दहाऽवधि- वचनः । अतोऽवधिपरिज्ञापनार्थमिदं सूवम् । अवधेः प्रयो- जनं “न परकालः पूर्वकाले पुनः" इत्यधस्तादेवोक्लम् । यवयोः पदान्तयोः खरमध्ये लोपः ॥१२५॥ यकारवकारयोः पदान्तभूतयोः खरमध्ये वर्तमानयोर्लोपो भवति । अश्रवणमनुञ्चारणं भवतीत्यर्थः । अधस्तात् सूत्रकारण यौं यकारवकारी विहितो तयोरनेन लोपः क्रियते। पदान्ती. - ·चतुर्थोऽध्यायः । १५. ययोर्यकारवकारयोरसम्भवात् । यथा (३० १३३क०) *आकारोपधो यकारम्”। यथा। (७०३९क०) महायिन्ट्रः । महा२॥ इन्द्र + । (११५० ८२क.) स्वाय अहम् । स्वाऽअ- हम्। तथा “कण्ठापूर्वी यकारमरिफितः” । (२४० ३८क०) वित्रय आदित्यानाम् । खिन आदित्यानाम् । (१२० ५५ क ) ता य् अस्य । ताऽअस्य सूददोहसः। “सन्ध्यक्षरमयवाया. वम्"। (३१०२७क.) इड य एहि। इडाएहि । (३२० २७०) अदित य एहि । अदितएहि । (२४० २६०) भूम्या य पाखन्। भूम्याऽ श्राखून् (८अ० १क० ) विष्ण व उरुगाय । विष्ण'उरुगाय। (२३अ० २०क०) ता व् उभी। तारा भी चतुर । लुप्तयोश्च यकारवकारयोर्यः स्वरसन्धिः प्राप्नोति स: “न परकालः” इत्यादिना निषिध्यते ॥ न वकारस्यासस्थान एकषाम् ॥ १२६ ॥ वकारस्य पदान्तस्य असस्थान स्वर प्रत्यये लोपो न भव- त्य केषामाचार्याणां मतेन । यथा (५१० १६क०) विष्णवेत दाधस्थे । (४० २७०) कशानवते व । असस्थान इति किम्। (८अ० १क० ) विष्ण'उरुगाय। (१०अ० १६का ) हिरण्यरूपाऽउ षस+॥ असौ च शाकटायनः ॥ १२७ ॥ असावित्येतस्य पदस्य असस्थाने प्रत्यये वकारो न लुप्यते । शाकटायनस्य मतेन। (३८अ० २क०) असौ एहि । असा- वेहि। एके एतत्सत्र पठन्ति सोऽयपाठः पूर्वेणैव सिद्धत्वात् ॥ प्रऽउगमिति यकारलोपः ॥ १२८ ॥ प्रयुगमित्य तस्मिन् पदे यकारलोपः प्रत्य तव्यः कर्त्तव्यो ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। वा। प्रयुज्यत इति प्रयुगम् । तत्र युजेर्यकारो लुप्यते । यथा (१५१०८क०) माउगमुक्कामव्ययायै । “न परकालः” इत्यनेन खरसन्धिर्न भवति । अनादेशेऽविकारः ॥ १२६॥ इत उत्तरं खराणामुदात्तानुदात्तखरितप्रचितानामको. भावगतं विकारं विवक्षुः परिभाषां चकाराऽऽचार्योऽनादेशे- विकार इति । यत्रोदात्तादीनां स्वराणां सन्धावादेशो न क्रियते तत्राविकारः प्रत्ये तव्यः। यथा (३अ० १२क.) अग्नि- मुंचा दिवः ककुत् । तथा (१३१० ५८क०) यमुपरि । प्रागुवर्णादक्षराणामेकोभावः ॥ १३०॥ उवर्णोपलक्षितात् सूत्नात् “उदात्ताचानुदात्त स्वरितम्" इत्येतस्मात्प्राग्यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तवाक्षराणामेको- भावोऽधिवतो वेदितव्यः । "खरोऽक्षरम्" इत्यधस्तादुक्ता- मित्यत: खराणामेकोभावोऽधिकतो वेदितव्यः। अधिकार. सूवमेतत् ॥ खरितवान् खरितः ॥ १३१ ॥ खरितवानकोभावः खरितो भवति । यथा ( ११० ४०) पथा इव । पथ्य व मरः । (२०अ० ७० क.) चम्बी इव। चम्बीव सोम । जात्योदाहरणे यथा (१४२० २२५०) ब्रह्म अमृज्यत ब्रह्माऽमृज्यत । (२४० ३७०) मृत्यवे असितः। मृत्यवे'ऽमितः) । तैरोव्यञ्जनोदाहरणे ॥ उदात्तवानुदात्तः ॥ १३२ ॥ उदात्तोऽस्मिन्नस्तौति उदात्तवान्। उदात्तवानकीभाव उदात्ती भवति। स चोदात्तः पुरस्तात्पश्चाता भवति । इत- । - ।

·चतुर्थोऽध्यायः। - रतोदात्तानुदात्तस्वरितप्रचिताः । यथा (१६त्रः ६१क.) उभ- यत्रोदात्तो भवति। ये अनेषु। येऽवेषु। (१३० टक) टूणानः अस्ता। द्रुणानोऽस्ताऽसि । उदात्तपूर्योऽनुदात्तपरी भवति यथा (१५० १०) प्र अर्पयतु। प्रार्पयतु। ( ४. १०) आ इदम् । एटम् । उदात्तपरोऽनुदात्तपूर्वो यथा (१. १८क.) वा आशाभ्यः। लामाभ्या: । (२०अ० ७० ) में अङ्गानि। मेऽङ्गानि मवत' । उदात्तपूर्वः स्वरितपरो यथा (१६१० ४५क०) सु अाय। नमऽअयाय च सूर्याय च । अवग्रह एतदुदाहरणम् । स्वरितपूर्व उदात्तपरो यथा (३४०. २८क०) अद्यूत्य अवसे । प्रात्येऽवसे। (१अ. ३क०) सुप्वा इति । मुति पदसंहितावामुदाहरणम्। अत्रोदात्तखरित- सन्धी "विप्रतिषेधउत्तरं बलवदलीपः" इति परिभाषासूत्रेणी- दात्त एव भवति। उदात्तशास्त्रस्य परत्वात् । न तु स्वरितः। खरितशास्तस्य पूर्ववात् । उदात्तपरः प्रचितपूर्वी यथा (८. ३८) ओजिष्ठ पोजिष्ठः । इन्ट्री जिठोः। (अ० १३ को বললিন: অনা। অালিনী নাগলিনীল। অৱ- नयोगापवाद: वर्णमुभयतो इखमुदात्तपूर्वमनुदात्तपरए खरितम् ॥ १३३॥ इकारो वर्णो यस्याक्षरस्येति वर्णमचरम। बहुव्रीहिर. यमक्षरप्रधानः । इवर्णमक्षरं वरितं भवति। कथंभूत उभ- यतो इस्वम् । उभयत इवों अवस्याक्षरस्येत्यु भयतो इख- स्तम् । उदात्तपूर्वो यस्याक्षरस्येत्युदात्तपूर्वमनरम् । अनुदास- परो यस्येत्यनुदाचपरमक्षरम्। यथा (२०अ० ७००) सूचि इव । मुचौव घृतम् । (११५० ६१क) अभि इन्धताम् । अभी- SI ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। न्धताम्म खे। उभयतो इस्खमिति किम् । (१२० ६क.) हि ईम्। विहौमिड:)। उदात्तर्वमिति किम्। (२८. ३४को दुमेऽइतीम । (१६.० ३८क०) वौध्रयायेति वि। ई'ध्राय। अधस्तनयोगापवादः॥ वीक्षितायेति च ॥ १३४॥ वौक्षितायेत्ययं च एकीभावः खरितो भवति । यथा (२२५० पक.) वो चितायेति वि। ईक्षिताय । उदात्तपूर्वोऽनुदात्तपर एकोभावो भवति। उभयतो इखस्तु न भवति । अतो निपात्यते ॥ उदात्ताच्चानुदात्तए खरितम् ॥ १३५ ॥ अक्षराणामेकौमावस्य पूर्वी विधिः। इदानीमक्षराणां व्यञ्जनव्यवहितानां यः खरसंहितायां भवति स उच्यते । उदात्ताञ्चाक्षरात्यरं व्यञ्जनव्यवहितमनुदाचमक्षरं स्वरितं भवति । यथा (४० ५क०) स्वाही। (१८१० १०) वाज: । (१८५० ३५०) पर्य: । (१६० १क.) नम: । (३१० ४५क ) मो सु नः । मो षर्ण+ । (३१० ४५क) हि स्म । हि - पति॥ निहितमुदात्तखरितपरम् ॥ १३६ ॥ निहन्यते स्वरित मुदात्तपरं खरितपरं च। (१०अ०५क०) खाहा सोमाय। (१६अ० १७क० ) नम’ हिरण्यबाहवे। नमो हिरण्यवाहवे। ( २० २७क०) अस्थरि गो गाई प- त्यानि सन्तु । (१३१० ३९क०) भासे खा ज्योतिषे त्वा । (१८१० ५०क०) स्वर्ण धर्मः) । (११ अ. २क०) खायेति स्वः। ग्याय । (११० १० क.) प्रसव ऽखिनो । (१७० ३८क) ।

·१५५ - चतुर्थोऽध्यायः। अयुद्दयोऽस्माकम् । (८५० ५४क०) परमेष्ठाभिधीतः। (२०१० ७०क०) मुचौवेति स्रुचि । इ'व घृतम् । (६० ४क) दिवौ- वेति दिवि इव चक्षु+। एवमेतत्तैरोव्यञ्जनजात्याभिनिहित- क्षेप्रप्रश्लिष्टाः सरिता उदात्तोऽनुदात्तीभूताः प्रदर्शिताः । अथे- दानी खरित यथासम्भवं प्रदर्श्यन्ते । ( ३५० ५क०) भूभुवाः ख+ द्यौरिख । (१८२०५०) स्वर्ण धर्मः स्वाहा स्वर्णाकः । अनवग्रहे ॥ १३७॥ यदेतत् “निहितमुदात्तखरितपरम्" इत्यधस्तादुक्तम् । एत- देके प्राचार्या अनवग्रहे मन्यन्ते। अवग्रहे तु स्वरित एव भवति। यथा (२११० १०क०) तननादिति तन । नपात् । (५१० ५क.) तननपत्रऽ इति तन। नपत्रे । एतच्च परमतम् । यत औज्जिहायनकैरिदमुक्तम् । अवग्रहो यदा नीचउच्चयोर्म- ध्यतः क्वचित् । ताथाभाव्यो भवेत् कम्पस्तनूनपत्रे निदर्शन- - । मिति ॥ खरितस्य चोत्तरो देश: प्रणि हन्यते ॥१३८॥ खरितस्य य उत्तरो भागः स निहन्यते । उदात्त स्वरिते वा परभूते एकेषामाचार्याणां मतेन । अत्र च जात्याभिनि- हितक्षेप्रप्रश्लिष्टा एवोदाहरणम् । तथाभूतं तेषां शाखिनां हि सारणम् । यथा (१८० ४६क०) स्वर्णधर्म: । (११० ११क०) प्र सविनो': । (८० ५४क०) परमेष्ठाभिधौ'ताः । (२०१० ७०क०) सुचौवेति सुचि। इव । वाजसनेयिनान्तु अनुदात्त एव भवति । "निहितसुदात्तस्वरितपरम्" इत्यनेन सूत्रेणानु- दात्त एवेति ज्ञेयम् । खरितात्परमनुदात्तमुदात्तमयम् ॥ १३६ ॥ खरितादक्षरात्यरं व्यवहितं यदनुदात्तमक्षरं तदात्तमयं ·शुक्षयजुःप्रातिशाख्य। भवति। उदात्तमयं प्रचितमेक श्रुतौति पर्यायाः (११० १०) वायवस्थ । व्यञ्जनव्य वहितं प्रायो निदर्शनं दृश्यते । यथा १२० ८०) अग्ने' अङ्गिराः ॥ अनेकमपि ॥१४॥ सरितादक्षरात्परं व्यञ्जनव्यवहितं यदनुदात्तमक्षरमेक- ममेकं वा तत्सर्वमनुदात्तमयं भवति । प्रचितं भवतीत्यर्थः । यथा (अ०१८क०) वाजे' वाजे'ऽवत वाजिनः। (२१५० ६१क०) त्वामुद्यऽऋषऽभआर्षेय ऋषीणाम् ॥ नोदात्तखरितोदयम् ॥ १४१ ॥ खरितादक्षरात्परस्यानुदात्तस्योदात्तमयत्व विधायाधुना तदपवादति। उदात्तोदयं खरितोदयं च मोदात्तमयं भवति किन्त्वनुदात्तमेव भवति । उदात्तोदयं भवति यथा (३८अ. ५०) सरस्वति तमिह धातवेऽकः । (८०१८क०) वाजे. वाजेऽवत वाजिनो नो धनेषु । खरितपरं यथा (१५अ० १५ क०) रथौजाश्च सेनानौग्रामण्यौ। (७१. ३००) उप यामर हो- तोऽसि सहस्याय त्वा । दिवर्णमेकवर्णवधारणात् खरमध्ये समान- पदे ॥१४२॥ "खरासयोगादिः” इत्यादिना प्रकरणेन यस्य विर्भाव उक्ताः तस्यैतदुच्यते । वणे हिवर्णसंयोग एकवर्णवकर्तव्यः। मुख- सन्धारणाविशेषात् खरयोर्मध्ये वर्तमानमेकस्मिन् पदे भवति । एतञ्चाभिधानमुच्यते इत उत्तरं योर्वर्णयोरेकोभावः प्रायशो निरूप्यते । यथा (३१५० २२क०) व्यात्तम् । (११० १६०) कुछटः । विवर्मस्वरमध्य इति किम् (२अ ८क) भाज्यम् ।

·। - चतुर्थोऽध्यायः । १५७ (१८२० ४२क०) भुज ज्यु. । अत्र जकारस्य दिर्भवति न तु खरयोर्मध्ये यकारेण व्यवधानात् । समानपदग्रहणेन च संहिता लक्ष्यते । पदविच्छेदे न भवति । यथा (२१ अ० १क०) इमम् । मे। हमम्मे वरुण ॥ ऐकारौकारी च ॥ १४३ ॥ ऐकार औकारच हिवौँ सन्तौ एकवर्ण वडारणादेकरौं भवतः। एकप्रयत्ननिर्वत्यौं भवतः । यथा (१०६०) कस्मै । (११०६क०) तस्मै । (२.१०८क) आनन्ट नन्दी अाण्डौ । डढौ लल्हावेषाम् ॥ १४४ ॥ डकारढकारी एकेषामाचार्ष्याणां मतेन यथासंख्य लका- रल्हकारावापद्यते। स्वरमध्ये समानपद इत्यनुवर्तते । यथा (८१० ४३क०) इले' । (१३अ० २६क०) अपोल्हा। खरमध्ये समानपद इति किम्। यथा (१६० ५.क.) वनस्पते वीडवङ्गः । मौढ़'स्तो कार्य । एतच्च परमतम् । तथाहि वक्ष्यति। तमिल्लल्हजिह्वामूलीयोपश्चानीयनासिका न सन्ति माध्यन्दिनानामिति । विसकारठ शासवरास्वेति ॥ १४५ ॥ हो सकारौ अस्मिन् पदहव इति हिसकारं पदहयम् । कतमत्तदित्यत आह । शास्ख । रासख। यथा (२१ अ० ६१क०) श्रा च शास्खा च । (४० १६०) रामखेयत्सोम । शासे रासेञ्चैकः प्रकृतिसकारः प्रथमः खेति प्रत्ययस्य द्वितीयः वतीयः कमजः प्राप्नोति सोऽन्यत्र निषिध्यतेऽनेन सुवारम्भ- सामर्थेनेति॥ - । STI ANARTSAPNA RAMA ·१५ । शुक्लयजु:मातिशाख्य। ऋलुवर्णे रेफलकारौ सश्लिष्टावश्रुतिधरा- वेकवणौ ऋकार लकारे च यथासङ्ख्य रेफलकारी कण्ठ्याणु- मात्योमध्ये ईमात्रिकी संश्लिष्टी एकीभूतौ अविद्यमानपृथक्- श्रुतिधरौ एकश्रुतिभूतौ भवतः । तथाहि वैयाकरणा: “उरण- परः" इति रेफमधिकं विदधति। यथा ( ३अ० १०) कृत्ति- वासाः। (१८१० ११क) ऋद्धि + । (१८१० ११क) ज्ञाप्ति + ॥ मावाणुमाचा वर्णापत्तौनाम् ॥ १४७ ॥ "ऋल्वर्णे रेफलकारी" इत्यनेन सूत्रेण लवर्णयोरेफ- लकारी विद्यते। इत्येतत्प्रतिपादितमिदमदानी चिन्त्यते कियती मात्रा कण्ठास्य कियती मात्रा रेफलकारयोस्तत्प्रसङ्गे- नान्याऽपि वपत्तिश्चिन्त्यते । वर्णापत्तीनां बयः काला भवन्ति मात्राईमात्राणुमात्रोपलक्षिताः एतच्च "विकारो यथा- सबम्" इत्यनेन व्यवस्थाप्यते ।। अनुखारो रुखपूर्वोऽध्यईमात्रा पूर्वा चाई- मात्रेति ॥ १४८॥ "नानुस्वारः" इत्यनेन सूत्रेण संयोगपरस्यानुवारस्याई- मानाकाल इत्यवधारितत्वादयमसंयोगपरार्थ प्रारम्भः । अनु- स्वारो इस्खपूर्वोऽध्यर्द्धमात्राकालो भवति। पूर्वश्च इखोऽई. मात्राकालो भवति। यथा (१० १क०) माऽधठमो- ऽध्रुवा: । (२७० ४°क०) मठहिष्ठो' मत्सुदन्धसः ॥ दौर्घादईमात्रा पूर्वा चाध्यद्धा ॥ १४६ ॥ दौर्षात् खरात् परोऽनुस्वारोऽईमावाकालो भवति। यथा (२०५० १३क०) माएसम्। (३३१० १३क०) त्वा हिं।

·चतुर्थोऽध्यायः। हियकारम् ॥ १५ ॥ हो यकारी समाती हियकारम् । इत उत्तरं हियकार- मधिकृतं वेदितव्यम् ॥ आप्याय्यमानो यमो रय्यै धाय्या रूपठ श्रवाय्यं नृपाय्य पौरुषेय्या हृदय्या सहरय्या निचाय्य सान्नाय्य सन्ताय्येति च ॥ १५१ ॥ एते हियकाराः संयोगा भवन्ति। क्रमजस्तृतीयः प्राप्नोति स निषिध्यते। यथा (८० ५७क.) पाप्याय्य॑मानो यमः) (१४५० २२क) ग्य्य वा पोषाय वा। (१८३० २४क.) यजेति धाय्या रूपम् । (१८०६४क०) तब्रो' गौर्मि: श्रृवा. व्यम् । (२०अ० ८१०) वृर्ती रुद्रा नृपाय॑म् । (२१५० ४३ क.) पौर षेय्या गृभः) । (१६१० ४४क०) नमो हृदयाय च । (१२० १.क०) सहर या निवतख। (११५० १०) अग्ने- ज्योतिनि चाय्य'। सानाय्यभाननावा अमावास्या। (३८० ५क०) मनः) शरसि सन्ताय्यमाने । एकः ॥ १५२॥ इत उत्तरमेकय काराः संयोगा भवन्तीत्यधिकृतं वेदित- व्यम् । अधिकारसूवमेतत् ॥ ज्योतिश्चावनः श्येनः श्याम श्यामाकाः खेतो ज्येष्ठो ज्योग्ज्याच्छ्यति ॥ १५३ ॥ एते संयोगा एकयकारा भवन्ति । अस्खरपूर्वार्थ बारम्भः । खरपूर्वास्तु “खरपूर्वाश्च शचजाः" इत्यनेनैव सेत्स्यन्ति । कस्त्वा- छातीत्य तदधिकमुदाहरणं विहितम् । प्रचुराण्य वोदाहर- णानि। (११५० ३क०) बृहज्योति’ करिश्तः । (१७व्य. - LEARN ·एलयजुःप्रातिशाख्ये। ३८क०) दश्चावनः पृतनापाट्। (१८५० ५३क०) इन्दुर्दक्ष : सेनाऋता वा। (१८१० १३क०) श्यामं च मे लोहं च मे। (१८० १२क.) श्यामाकाच मे। खेतो मल्हवि:) सारस्वतः । यो ह वै ज्येष्ठा च श्रेष्ठं च। (३६१० १८क.) ज्यो सन्दृशि जीव्यासम्। (२८१०४.क.) ज्याऽयठं० समने। (२३० ३८ क०) कस्वाच्छयति । इति विहितान्युदाहर- । णानि । । जुषख यविष्ठा शोचा यविष्ठेति च ॥१५४॥ एतौ हौ यविष्ठाशब्दसंयोगावकयकारी भवतः। (११० ७३को तञ्जुषस्व यविष्ठय । (३अ० ३क) बृहच्छो'चा यविष्ठा । एताविति किम् । (१७० ७६क०) सा यविष्ठ । स्येति ण्यत्वं च ॥ १५५ ॥ स्य इत्ययं पदावयवो स्यत्वं च पदाक्यवभूतं ग्राह्यते । एतौ च संयोगावकयकारी भवतः । (२३अ० ४७क.) कस्य । (७. २९क०) यस्य । (३४५० ५२०) हिरण्यम् । (४अ. २५०) अोण्यो: कविक्रतुम्॥ खरपूर्वाश्च शचजा:समानपदे हिरुक्ताः ॥१५६॥ खरपूर्वाः शकारचकारजकारा एकस्मिन् पदे वर्तमाना हिरता: सन्त एकयकारा भवन्ति । यथा (१८१० ७४क.) अशश्याम तङ्कामम् । (३६ अ० २४२०) पश्येम शरद शतम् । ( २२० २४क० ) प्राचौ दिशे। (१८० ६२क०) आचा जानु। (१८२० ४२क०) मुज्ज्युः सुपर्णः।। खरपूर्वाः समानपद इति किम् । (३६० ३४क०) तच्चक्षु + । (११• ७३क) । वज्जषख।

·चतुर्थोऽध्यायः। । व्यञ्जनपराश्च न ॥ १५७ ॥ व्यञ्जनपराश शचजाः चशब्दावाचनपूर्वा वा हिताः सन्तो यकारा न भवन्ति । (८० ४.क.) अश्वमस्य केतव+ । (१११०३७२०) प्रशस्त दर्शतम् । प्रीषि। कूञ्चः । (१०१० २१०) वन्न:+ । वर्जयन्ति ॥ कश्यपस्थानाये जातूकय॑स्य । १५८ ॥ कश्यपशब्दस्यायवळ जातूकयस्थाचार्य स्व मतेन यकारो न भवति एतदुक्तं भवति कश्यपे वाच्चे हिरतौ सत्यां यकारो न भवति। यथा (२१५० ३७०) अपामुद्रो मासाह- श्यप + । अनाय इति किम् । (३० ६२क०) आयुषञ्जम- देम्नः कश्यपस्थ । अव ऋष्यभिधानं कश्यपशब्दो जमदग्न्या- दिभिः सहोच्चारणात् । नातूकस्य॑स्यति किम्। (२४२० ३७०) कश्यपो रोहित्। “खरपूर्वाश्च शचजाः” इत्यस्था- । पवादः॥ उच्च रज्जुमज्जानश्च ॥ १५६ । उच्चैः रज्जु : मज्जानः इत्येतानि पदानि सयकाराणि न भवन्ति । यथा ( १६० १९क०) उचै? षाय। वाल्वजी- भौरज्जु भिर्युता भवति । रज्ज सन्दानमादाय । (३०अ० ७क) रज्जुसर्जम् । (१८अ० ८२क०) अस्थि मज्जानम्मासरः । इद- मपि “खरपूर्वाश्च शचजाः” इत्यस्यापवादभूतम् । मर्ती वुरीत मर्तेष्वग्निः परो मर्तस्ते मत इति च ॥ १६० ॥ एते मर्तशब्दाः सयकारा न भवन्ति । यथा (४१०८क०) मत?' बुरौत मुख्यम् । (१२१० २४क०) मर्तेष्वृम्निमृती ·शुजयजुःप्रातिशाख्ये। । निधायि । (२१अ. ५क.) परी मर्स' पर: ग्ला। (२८ १८०) यदा ते मर्तोऽअनु। एत इति किम् । (४० १६क) देवा मत्येवा। (३१अ०१७क०) तन्मयस्य । (२११०१४क) सोमो दे वोऽअमत्य:॥ अन्त:पदेऽपञ्चमः पञ्चमेषु विच्छेदम् ॥१६॥ पदमध्येऽपञ्चमः स्पर्शः पञ्चमेषु स्पर्शषु प्रत्ययेषु विच्छेद- मापद्यते । विच्छेदो यम इत्यनर्थान्तरम् । सक्कम इत्यत्र "खरासयोगादि:- इत्यादिना ककारस्य हिर्भाव कतेनेन सूत्रेण हितोयस्य ककारस्य यम इत्ययं कार्यक्रमः क्रियते । यथा (८१०४क०) यजतः।। जकारयमौ जकारश्च संयोगः । दना। दकारधकारयमौ नकारश्च संयोगः । अन्त:पद इति किम्। (२०अ० ४५ क ) त्मन्या समञ्जन्। अत्र हिरुक्त्यभावा- तकारमकारी संयोगः ॥ अनभ्य: पञ्चमेषु यमापत्तिर्दोषः ॥१६२॥ एवमधस्त नसूत्रेण यमापत्तिं विधायाधुना यत्र यमा नेष्यन्ते तत्र दोषमाह । जसभ्यः परेषु पञ्चमेषु “ऊष्मान्तस्था- भ्यश्च स्पर्शः' इत्यनेन सूबेण पञ्चमानां स्पर्शानां द्विरुक्ती कृतायां प्रथमानां स्पर्शानां यमापत्तिः सम्भवति स चात्र दोषः। स्फोटनं च ककारवर्ग वा स्पर्शात् ॥ १६३ ॥ स्फोटनं च स्पर्शानां दोषमापद्यते ककारवर्गे परभूते । स्फोटनं नाम पिण्डीभूतस्य संयोगस्य पृथगुच्चारणं स्फोटनाख्यो दोषो वा न दोषः । यथा (१३अ० २०क) काण्डात् काण्डात् (७० २६क) वर्षट् कृतम् । (१८२०८५क०) यवत् लोमानम् । ।

·चतुर्थोऽध्यायः । यथा सूत्रकारप्रस्थानं तथा स्फोटन दोषः "खरास योगादिः” इति विरतोविधान न च सोटने सति हिरुक्तिः सम्भवति । तथा चोक्तं याज्ञवल्का न “यमाविद्यादस्पिण्डान् सान्तस्था- दारुपिण्डवत्। अन्तस्था यमवजन्तु अगापिण्ड विनिर्दि- शेत्” । यथाऽयस्थिण्डादौनामानेषस्तथैतेषां व्यञ्जनानामिति श्लोकार्थः। खरात् खरे समानपदे जोयन्नतु ऋकारे ॥१६४॥ वाशब्दो विकल्पार्थः पूर्वसूत्रादिहानुवर्तते। खरात्मरो जकारो वा यकारमापद्यते। खरे परभूते समानपदे न तु ऋकार परे । यथा (१३अ. ५१क०) अजो अ॒ग्नेरनिष्ट । स्वरादिति किम् । (१०अ० २४क) अक्षा गोजा:) । स्वर इति किम् । (१८२०४२क०) भुज्यः । (२१० ८क०) श्राजळम् । समानपद इति किम् । (१७० ३४०) तदिन्द्रेण जयत । नत्वकार इति किम् । (२२ अ० ७क०) विजृम्भमाशाय ॥ ख्यातः खयो कशौ गार्ग्यः सकस्योक्ख्य- मुख्यवर्जम् ॥ १६५॥ ख्या प्रकथन इत्यस्य धातो: खकारयकारी संयोगमाहुः केचित् । यथा (१११० २०क०) विख्याय चक्षुषा। आख्या- तम्। ककारशकारौ संयोगार्थ गार्य आहे। विकशाय चक्षुषा । आक्शातम् । एतानि पदानि वर्जयित्वा सकस्यम् उक्ख्यम् । मुख्यम् । अधस्तनयोगे जकारस्य यकारापत्ति- रुता या चास्मिन् योगे ख्यातेः कशापत्तिक्ता एते चरकाया इतरेषां माध्यन्दिनानां न भवत इति । त्रिपदाद्यावर्त्तमाने संक्रमः ॥ १६६ ॥ 1 ·জযহুমানিয়ায়। । - "महितायाम्" इत्यत आरभ्य संहिताया लक्षणं विधा- याधुना पदसंहितालक्षणं विधिसयेदमाह। त्रिपदप्रभृत्या. वर्तमाने ग्रन्थ सङ्घमो भवति । आवर्तमानानि पदानि पति- क्रम्यानावर्तमानन पदेन सह सन्धिर्भवतीत्यर्थः । यथा वयम्। स्याम्। पतयः । ग्यीणाम् । स्वाहा। रुद्र'। यत्। तस्मै । ते। इन्दो'। हविषा । विधम् । बहिषदाः। पितरः । इन्द्र। आ। याहि। चित्रभानो। सुताः। इमे । वायव । अखौ'भिः। तना। । पूतास+ । धिया। इषितः । अयं तावदुत्सर्ग:॥ विपदकपदान्य प्यनुवाके ॥१६७॥ पदे समाहृते डिपदं एक च तत्पदं च एकपदं हिप- दानि च एकपदानि च बहुवचनोपदेशात् विवर्तमानानि सङ्क्रम्यन्ते। अतिक्रम्यन्त इत्यर्थः। त्रिरावृत्त इति हि वक्ष्यति। वाज: । च। मे। प्रसवः)। प्र यतिः। एक- पदे यथा (१४० १४क०) मा। छन्द : । प्रमा। प्रति मा। अनुवाक इति किम्। (११० २क०) वसो:। पुवित्रम् । असि। द्यौः । पृथिवी । (१२० १६क) कुक्कुटः)। असि । विरावृत्त इति किम् । (४अ० ११क०) बृतम् । कृणुत । बृतम्। कृणुत। ( ७अ० २०० ) सोम :। पवत । पवते । सोमः। पवते । (१अ० १०) दुषे । त्वा । ऊ जें। खा॥ - । अनन्तरे ॥ १६६॥ उभयोरपि योगयोरयं योगविशेषः । “त्रिपदाद्यावर्त- मान" इति यदुक्तं तदनन्तरे पुनरुते भवति। प्रानन्तर्य चार्थकृतं शब्दक्कतं च ग्राह्यते । यत्रानन्तरोन्र्थो व्यवहितो वा बुद्धौ विपरिवर्तते तदर्थ कृतमानन्तर्यम् । यथा (२.० ३क०) ·चतुर्थोऽध्यायः। - - । । यथा गन्धर्वः।। ला। विश्वावसुतः । परि। दधातु। अरिष्टै। यजमानस्य । परिधिः । असि । अग्निः । दृडः) । ईडितः । इन्द्रस्य । बाहु: । अमि। टुक्षिणः । मित्रावरुणौ। खा। अनन्तरेऽर्थे एतदुदाहरणम् । व्यवहिते तु। यथा (१३१० २३क०) मधु' । च । माधवः। च। वासन्तिको। ऋतू । (१४० ५क०) शुक्रः । शुचि । अभो'। स्वयमाटणाद्यासु एवं खमहर्षिणा प्रथमादिचितिषु ऋतव्योपधाने दृष्टासु कण्डिकासु अर्थवतमानन्तये द्रष्टव्यम्। शब्दक्षतं तु यथा (१२० १४।१५क०) हवितत् । श्रा। दुहि। कुक्कुटः) । असि "विपदैकपदान्यप्यनुवाके” इत्यनार्थानन्तर्य मुच्यते । (१० ६क०) कः । त्वा । युक्ति । सः । कम्। तस्मै'। (१११० २४क०) त्वम् । अग्ने । धुभि । अाशुशुक्षणिः । (१२० ६६०) याः । ओषधौः। पूर्वा: । जाता.) अत्र या इत्य तदोषधिविषयं पदम् । याः फलिनीरित्येतदपि ओषधिविषयं तदर्थव्यवधानान लुप्यते । फलिनी (ः । अफला:' इत्यत्र सविधानालप्यते । यद्येवं अपण्या: । याः। पुध्धियोः। इत्यत्र कस्माद्या इत्येतत्पदं न लुप्यते शृणु। (१२० ८.क) याः। फलिनी': । याः)। अफलाः । याः । अयुध्याः । याः । च। पुष्पिणीः। एवं चत्वारोऽत्र या:शब्दा अर्थदृष्टा भवन्ति । तत्र प्रथम द्विती- येन सम्बन्धः । तृतीयस्य चतुर्थन सम्बन्धः । तत्र तोयं या इत्ये तत्पदं न विद्यत इत्येतस्य ख्यापनार्थं चतुर्थं न लुप्यते या इत्येतत्पदम्। शब्दानन्तयं तु यथा ३८अ० २क०) अखि- भ्याम्पिन्वख सरस्वत्यै। इन्द्राय । खाही। इन्द्रवत् । यः। ते । (३७५० ६।७०) दिवः । मएस्मशः । पाहि। मधु। गर्भ' । देवानाम् ॥ क्यतो याः । RAMudi ·शुक्षयजुःप्रातिशाख्ये। । । अपराङ्गे ॥ १७०॥ अपरस्य अन्यस्याङ्गभूते पुनरुतो सङ्क्रमो भवति । यथा (४. ६ क०) स्वाहा। यूजनम् । मनमः । उरोः। अन्त- रिक्षात्। द्यावापृथिवीभ्याम् । वातात् । श्रा। रर्भ । अब खाहाकारः अपराङ्गम् । अपराङ्गत्वाल्लोपः । अपराङ्ग इति किम् । (४० अक०) स्वाहा। चाकू'त्यै। प्रयुजे। अयं च खाहाकार: अपराङ्ग न भवति केवलत्वात् ॥ अखरविकारे ॥ १७१॥ न विद्यते खरविकारो यस्मिन् पुनरक्त तदखरविकारं पुनरुक्त तस्मिन् पुनरुक्त सङ्क्रमो भवति । यथा (१० ३१क०) तेज: । अमि। शुक्रम् । अमृतम् । धार्म । नाम । अस्वरविकार इति किम् । (१अ० २७०) सुक्ष्मा। च । असि । शिवा । च। असि । स्योना। (२०अ० १०क०) देवाः) । यज्- जम्। अतन्वत। भेषजम् । (३०अ० १३०) यत्। पुरु- घेण। इविषा । देवाः) । युजनम् । अतन्वत ॥ । । । अलिङ्गविकारे॥ १७२॥ लिङ्गविकारो न विद्यते यस्मिन् पुनरत तदतिक्रम्यते । यथा (१४ अ० १९क०) अग्नेः।। भागः) । असि । दीक्षायाः । आधिपत्यम्। ब्रह्म । स्मृतम्। विवृत्। स्तोम । इन्द्रस्य । विष्णोः । क्षत्रम्। पञ्चदशः । अत्र स्मृतशब्दो नपुंसकविषयो नोऽतिक्रम्यते। अलिङ्गविकार इति किम् । (१४० २.क.) आदित्यानाम्। मरुताम्। गर्भाः। स्मृताः। देवस्थ । सवितुः । बृहस्पतेः । समीचौ: । दिर्श:। स्मृताः । एकल शब्दः पुरुषविषयः। एकत्र स्त्रीविषयो नो रायतेऽपि ·चतुर्थोऽध्यायः। NEE - न लुप्यते । १२० १.३क०) सम् । त। पयासि । सम् । ऊ। यन्तु । वाजा: । वृष्णयानि । अत्र त्रयाणां सम्शब्दानां मध्ये प्रथमो नपुंसकविषयो हितोयः पुरुषविषयोऽतो रह्यते। बतीयो नपुंसकविषय एव अतो लिङ्गस्या भेदादतिक्रम्यते ॥ असमाने ॥ १७३॥ असमानविषये आवर्तमाने पुनरुत संक्रमो भवति । यथा (८च्य. २००) आयु': । यजनेन । कल्पताम् । प्राणः। चक्षु': । श्रोत्रम् । पृष्ठम् । अत्र आयुरादयो यज्ञक्त सेरस- मानाः। षसमान इति किम् । यज्ञो यजनेन कल्पताम् । अत्र यज्ञो यज्जेनेति । यनलः समामोऽतो रह्यते ॥ विराहत्ते ॥ १७४॥ निरारत्ते पुनरुक्त संक्रमो भवति। "हिपदैकपदान्यम्यनु- वाके" इत्यस्यायं शेषः । यथा (१४० १७क०) इर्ष । ऊर्जे। यै । पोषाय। प्राशु: । त्रिवृत्। विरावृत्त इति किम् । (११० १०) पुषे । त्वा । ऊ ब्ने । त्वा । वायव: । । । । गूढे ॥१५॥ गूढेऽपि विरावृत्ते सङ्क्रमो भवति । गूढ नाम यन्त्र बतीयपदस्वात्तिरनुषङ्गापेचितत्वात्पदस्याधस्तनपदानुषतरण भवति । यथा (अ० २२क०) इयम् । ते। राट् । यन्ता । भूमि । यमन: । ध्रुवः । श्रुण: । अन्नासिशब्दो यन्ता ध्रुव इत्यनयोः पदयोः सँलग्नः पाते। यमनधरुणपदयोस्तु अनु- पज्यते । अनुषापेक्षिणी हि तौ। अतः स एवं गूढश्चतुरा- वर्तमानः श्रुत्या हिरावृत्ती व्यतिक्रम्यते । शूढ इति किम्। १५० १क) दुषे । खा। ऊ जें। त्वा । MANNA SamaARDLIRANE MAHAMANDARMilas CHHALPA ·१६८ शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। - - - - पदसमूह ॥ १७६ ॥ पदसमूहः पदसङ्घात: । यत्रकादि पदं बहु कृत्वा प्राव- ते स पदसमूहोऽवाभिप्रेतः। “त्रिपदाद्यावर्त्तमान:' इत्य- नेनैवेतरस्य गतार्थत्वात् । यथा (१६अ० १७क०) शतरुद्रिया- ध्याये। नमो हिरण्यबाहवे सेना। (१८५० १क० ) वाज: ।। । प्रसवः । प्रयतिः । ननु स्वरिति स्व। च । में । यजज्ञेन । कल्पताम् । इत्यत्र कम्मान लोपो भवति। शृणु । अविकारार्थं च पुनरुक्तस्य ग्रहणमित्युपरिष्टावक्ष्यति । तेन सूत्रेणेह पुनरुक्त रह्यते । एवमर्थविशेषात् पुनरुतस्य ग्रहणं भवति। अर्थसामान्चात् पुनरुक्तस्यातिक्रमः। तथा चोक्तम् । द्रव्यदेवतार्थलिङ्गवचनखरकर्तृभेदैः पुनरुक्तस्य ग्रहणं भवति। आह च । पुनरुक्तानि लुप्यन्ते पदानीव्याह शाकल: अलोप इति गाग्यस्य काण्वस्थार्थवशादिति ॥ सठ हितायाम् ॥ १७७॥ आधा च संहितायां पुनरुत आवर्तमाने सङ्क्रमो भवति। यथा (१२अ० ५४०) लोकन्ताऽ इन्द्र'म् । (३२।३।२४ १० १०।११।१२।१३क.) हिरण्य गर्भऽइत्य षः (१२अ० १०२क. मा मा हिठ सौदित्यषा (८अ० ३६।३७०) यस्मान्न जात- इत्येषः। एवं च कृत्वा ब्रह्मयज्ञसंहितायां गलिता ऋचो- अध्येतव्याः । ब्रह्मयजसंहितायाः परिपूर्णताय इति बोध्यम् ॥ अवसानार्थं पुनर्ग्रहणम् ॥१०८ ॥ एवमधस्तादर्थनिबन्धनं पुनरुक्तस्य ग्रहणं चोबाथेदानी संहितार्थमाह । संहिताऽवसानार्थं च न पुनरुतस्य ग्रहणं भवति । यथा आकू'त्यै । प्रयुजे। अपनये । स्वाहा । । - ·। । । - । चतुर्थोऽध्यायः। १६८ मेधाये। मनसे । दीक्षायै । तपसे। सरस्वत्ये । पण। अग्नये। स्वाहा। अग्नये स्वाहेत्य तदत्र पुनरुक्तमवसाना) गृह्यते । वृहस्पतये। हविषा । विधेम । स्वाहा। नात्रावसा नादन्यप्रयोजनमस्तीति ॥ अविकारार्थं च ॥ १७६ ॥ पदाविकारतापनार्थं च पुनरुक्तं गृह्यते । यथा (२२य. २७क) दुषाय । ऊर्जाय। स्वरिति स्व: । खुरिति ख: । स्वाहा । मदुर्भ व्यश्रुविने । अत्र खरित्ये तस्य पदस्य परतो यत् खाहाका- रस्व ग्रहणं तदविकारार्थम् । यदिह स्वाहाकारो लुप्यते । तदा क्रमसंहितायामप्यस्य पदस्य विकारः स्यात् । खम नं मूर्ध्न व्यश्च विने'। तथा च सति दृष्ट रेफत्वादस्य पदस्य क्रम- सहितायां वेष्टको न स्यात् । अतः पदक्रमसंहिताया विका- राथं खाहत्यस्य पदस्य ग्रहणम् ॥ - यथा खम- । उत्सर्गश्च ॥ १८० ॥ उत्सर्गः परित्यागः। परित्यागशाधस्तन चूचविहितस्य लक्षणस्य भवति केषाञ्चिदाचार्याणां मतेन । दुनें। मूदुन्नै व्यश्च विने । एवं च कृत्वा विकल्पेनैतल्लक्षणम् । क्रमः स्मृतिप्रयोजनः ॥ १८॥ क्रम इत्ययमधिकार आऽध्याय परिसमाप्तः। संहिताध्ययने प्रयोजनं प्रसिद्धम्। यज्ञे खाध्याये च संहितायाः सम्बन्धात पदाध्ययन संहितार्थपरिज्ञान प्रयोजनमिति गम्यते । उक्त च भाष्यकारेण "पदानि खं स्वमर्थङ्गमयन्तीति"। पदानि स्वं खमर्थमभिधाय चित्तवृत्तिव्यापाराण्यर्थमवगमयन्ति । अथे- दानी पदार्था अवगताः वाक्यार्थमवगमयन्तौति पदपूर्वक PAWAN ENariya HARDENTIANGRAINS T ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। - पदार्थपरिज्ञानं पदार्थयरिज्ञानपूर्वकवाक्यार्थपरिज्ञानं दर्श- यति। एवं संहितापाठ पदपाठे च प्रसिद्ध प्रयोजनम् । न तथा क्रमपाठ इत्यत आह । स्मृति: प्रयोजन इति । स्मृतिः प्रयोजनमस्येति स्मृतिप्रयोजनः । संहिताविषयं दृढस्मरणं करोति पदविषयं च। प्रयोजनदिगियं सूवकता प्रदर्शिता। प्रयोजनानि तु अस्यान्यानि बहनि यथा दयोदयोः पदयोर्व- संहितोदात्तादिस्वरसंहिता च क्रम मुत्बा नान्येन ज्ञायते । संहितावसानं च। उत्तमं चैतत्। पदकारणं क्रमः, क्रमणं क्रमः, सम्मानं च शिष्टानां मध्ये क्रमं करोति । व्याकरण- स्मृतिश्च माध्यायिनि प्रत्ययं विदधाति । तदधोते तद्देद इत्यु पक्रम्य “क्रमादिभ्यो वुन्निति” अत्र क्रममधीते क्रमकः । पदमधीते पदकः । सिद्धक्रमस्याध्ययनं दर्शयति । अतो हि क्रमो बहुप्रयोजनवान् ॥ हे हे पदे सन्दधात्युत्तरेणोत्तरमाऽवसाना. दपृक्तवर्जम् ॥ १८२॥ हे हे पदे सन्दधाति कथं सन्दधाति उत्तरेणोत्तरं पदं सन्दधाति । ततस्तेनान्यदुत्तरमेवमवसानं यावत् अपृक्तं वज. यित्वा। अपृक्त वक्ष्यति । यथा (३०४क०) उपत्वा । त्वाऽग्ने । अग्ने हविनंती:। हुविष्मंती ताचौ': । घृता. चौ'यन्त। यन्तहर्यत । हर्यतेति हर्यत। अपृक्तमिति । कम् । (२४० २२क०) सोमाय हठ सान्। हठ सानालभते । आलभते। (१अ० १०) कर्मणऽआप्यायध्वम् । आप्यायध्वम् । प्यायध्वमगघ्नयाः। (१२अ० २७०) उर्दुत्वा। ऊ इत्यूँ । ला। विखे । (७अ० ४१०) उदृत्यम् । इत्य। त्यम् । । । । ।

·चतुर्थोऽध्यायः। 100 । 1 जातवे दसम्। (११० ३००) तमुत्वा। इत्य। त्वा । दाङ। अष्टतमध्यानि चीणि स विक्रमः ॥१८॥ अमृता प्राकार उकारच अपता एषां मध्य इत्यतामध्यानि तहणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। लम्बकर्णवत् । वौणि मध्यानि स विक्रमो भवति । यथा (२४० २२का सोमाय हठ सान्। हठ सानालभते । भाभते । (१३० १क.) कर्मणऽव्याप्याय. ध्वम् । प्राप्यायध्वम् । (१.१० २७क०) उर्दुत्वा। जइत्य। त्वा विशे' । (११० २९क०) तमु त्वा । ज इत्य। त्वा दृध्यङ् ॥ पुनराकारणोत्तरम् ॥ १८४ ॥ आकार उकारचायुक्तौ तयोरकारस्य प्रगृह्यत्वादुपरिष्टा- इष्टक वक्ष्यति। आकारस्य यहक्तव्यं तदाह विक्रमं कृत्वा पुनराकारणोत्तरं पदं सन्दधाति । यथा सोमाय हुई सान् । हुई सानालभते। आलभते । कर्म गुऽआप्यायध्वम् । प्राप्या- यध्वम्॥ मोषूणाभीषुणौ च ॥ १८५॥ एतौ विक्रमौ भवतः। यथा (३१० ४५क) मोषूर्ण+। मोऽइति मो। सु न। न इन्द्र। (२७५० ४०क०) अभी पुण’ । सुन+ । न(: सखौनाम् । चत्वार्यष्टक्तपूर्वे नकारपरे सौ ॥१८६ ॥ चत्वारि पदानि सन्दधाति सुइत्येतस्मिन् पदेऽपृक्तपूर्वे नकारपरे च । यथा (११२० ३९क०) ऊ ईऽऊ पूर्ण: । ॐ ऽइत्य" । सुन: । नाज_तये । (१७१० ७७क०) तादृक्षा- साऊ पुण: । इत्य । मुन: । नः सट्टनासः । (२०२० -- - ।

·शुक्लयजुत्रातिशाख्ये। । - ७२क०) गोमटषुणासत्या । गोमदिति गो। मत्' । इत्य" सुनासत्या। नासत्याखावत् ॥ मकारपरे चैके ॥ १८७॥ सु इत्येतस्मिन् पटे अपक्तापूर्वे मकारपर च एके चाचा- श्वत्वारि पदानि सन्दधति। यथा (२११० ४क.) महोमूषु मातरम् । इत्य'। सुमातरम् । मातरठ. सुब्रतानाम् । मकारपर इति जधन्यवायमेकौवः पक्षः। অনস্বজন सर्वेषु पूर्वी भावी उत्तरं सुपदं ततो नकारादिपदम्। यथा गोमत्। ऊ । सु । नासत्य ति। तत्र उकारो भावी सुपदस्य षत्वे निमित्तम् । सुपदे षत्व'नकारादौ घदे णत्वे निमित्तम् । तव यदि चतुःक्रमो न स्यात्तर्हि णत्व विहन्येत । ततस्तु पार्षी संहिता न स्यात्। चतुःक्रमे तु सा स्मृता भवति। न च कश्चिदिह सुशब्दं विना मकारादेः पदस्य विकार: सान्धवति । अतस्त्रिक्रम एवायम् । मुहीमधु । ऊ इत्य" । सु मातरम् । एवं विक्रमेष्वपि प्रयोजनान्यन्वेष्टव्यानि पुनः सुपदेनोत्तरम् ॥ १८८॥ यत्र सुपदनिमित्तस्विक्रमचतु:क्रमो वा अतस्तव पुनः सुपदेनोत्तरं पदं सन्दधाति । यथा ( ३० ४५क० ) मो घण: । मोऽइति मो। सुन: । (२७१०४.क.) अभी- पुणे : । नः सखौ नाम् । (२० अ० ७२क०) गोमंदषुणासत्या । गोमुदिति गो। मंत्। ऊहत्य । सु नासत्य ॥ पूर्वस्योत्तरसर्ट हितस्य स्थितोपखितमव- रह्यस्य ॥ १८॥ एवं हिविक्रमाद्यनन्तरं परिशिष्टं क्रमविधिमाह । पूर्व- A ·चतुर्थोऽध्यायः। १०३ । स्योत्तरपदस्य विपदचतुःक्रमसम्बदस्य सत: पश्चात् स्थितोप- स्थितं कर्तव्यम्। स्थितोपस्थितशब्देन वेष्टकोऽभिधीयते । यथा (१व्य० १क) श्रेष्ठतमाय कर्मणे। श्रेष्ठतमायेति श्रेष्ठ। तमाय । (३० १क०) उपप्रयन्तोऽअध्वरम् । उपप्र यन्त - ऽइत्यु प । म यन्त : । एतञ्च पदप्रदर्शनार्थं क्रियते ॥ मुपदे शाकटायनः ॥ १० ॥ सुपदे स्थितीपस्थितं शाकटायन प्राचार्यो मन्यते । पूर्व- स्योत्तरसठ हितस्येति वर्त्तते । यथा (३० ४५क०) मो पूर्ण। मोऽइति मो। स्थिति सु । (१०अ० ७२ क०) गोम॑दूषणासत्या गोमति गो। मत् । इत्य। खिति । एतच्च पद- स्वरूपज्ञापना) विनापि वेष्टकेन प्रदखरूपं जायते इति शाक- टायनमतं न साधीयः । अन्तःपददौर्षीभावे ॥ ११ ॥ पूर्वस्योत्तरसठ हितस्य स्थितोपस्थितमिति वर्तते। पद- मध्धे दौर्षीभावोऽन्तःपददौ@मावस्तस्मिन्नन्तःपददौ/भावे पूर्वस्योत्तरसंहितस्य स्थितोपस्थितं कर्त्तव्यम्। यथा (३३१० ३८क) मामहन्तामदितिः । ममहन्तामिति ममहन्ताम् । (३४२० २१क) साढन्य विदृश्यम् । मदन्यमिति सदन्यम् । । विनामे ॥ १६२॥ पूर्वस्योत्तरमठ हितस्य स्थितोपस्थितमिति वर्तते । विनामशब्देन दन्त्यस्य मूहन्यभाव उच्यते। विनामश्चैष इत्य- भूतो मुद्यते । यत्र निमित्तनैमित्तिकावेकपदस्थौ भवतः पूर्व- पदस्य विनामे उत्तरपदसंहितस्य स्थितोपस्थितं कर्तव्यम् यथा (२६. १७०) सिषासत्तो वनामहे। सिसासन्त - - ·SHAN १०४ शक्रयजःप्रातिशाख्य। इति सिसासन्ताः । (१८४० २५०) सुषाव सोमम् । सुसावेर्ति सुसाव । प्रगृह्ये ॥ १६॥ । - "प्रगृह्यम्" इत्यधिक्कत्य यहिहितं तस्यायं विधिः । पूर्व- स्योत्तरसठ हितस्य स्थितीपस्थितमिति वर्तते। पूर्व प्रयो उत्तरपदसंहिते स्थितोपस्थितं कर्तव्यम् । यथा (३३० ८३क०) इन्द्राग्नी अपात् । इन्ट्रानोऽइतौन्द्राग्नौ। (१२५० २७०) उदुत्त्वा। इत्य"। वा विवे' (१३अ० ७क.) अ मौ रोचने । अमौऽइत्य मौ। रोचने दिवः । रिफिते निरुतो ॥ १९४॥ "विसर्जनौयो रिफितः" इत्यस्मिन्नधिकारी यानि रिफि- तानि पदानि विहितानि तेषामत्र ग्रहणम् । “पूर्व स्योत्तर- सठ हितस्य स्थितोपस्थितम्" इति वर्तते। सप्तमौलतकि- भक्तिव्यत्ययम् । पूर्वे रिफिते पदे निरुत संहितायामनिति- र उत्तरपदसंहिते स्थितोपस्थितं कत अम्। यथा (१० ५क०) अन्तस्ते'। अन्तरित्यन्तः । ते द्यावापृथिवीं। (२६० २०२०) नेष्टाः पिर्व। नेष्टुरिति नेष्ट’। पिऋतुना। सर्वे एते वेष्टकाः पदप्रतिज्ञापनार्थाः । अवसाने च ॥ १६५॥ "विरामोऽवप्तानम्" इत्युच्यते । अवसाने विरामे स्थितो- पस्थितं कर्त्तव्यम् । संहितावसान नापनार्थम् । (३१०२०) अग्नये जातवे दसे । जातवेदसति जात । वेदसे। यथासमाम्नातं क्रमावसानठं० सङ- क्रमेषु ॥ १८६॥ - । ।

·पञ्चमोऽध्यायः । अवसाने सन्धिः सङ्क्रम इत्य च्यते । गलत्यदमतिक्रम्बा- गलता सह सन्धानं सङ्गमः । क्रमसन्धिविषयभूतेषु येन प्रका- रेण क्रमावसानं परिपठित तेनैव भवति। यथा ( १५० २०३०) विश्वधा( + परमेण । हार्षीच्छतधारम्। अधस्तन- सूवापवादः॥ - हसद्धिः ॥ १९७० इत्यु नार्थम् ॥ इति कात्यायनकृत प्रातिशाख्यसूचे चतुर्थोऽध्यायः॥ इत्यानन्दपुरवास्तव्यवचटसूनुनोबटेन कृते माटमो दाख्य प्रातिशाख्यभाथे चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः । shewale पञ्चमोऽध्यायः॥ समासेऽवग्रहो इखसमकालः ॥ १ ॥ संहितापदलचसं वक्तव्यमिति शास्त्रमारब्धं कात्यायनेना- चार्येण तत्र संहितायामिव्यधिसत्य "पदान्तपदायोः सन्धिः" इत्यादिना ग्रन्थे न संहितालक्षणमशेषमुक्तं तथा “क्रमः स्मृति- प्रयोजनः" इत्यादिना ग्रन्यन क्रमलक्षणमुक्तम्। तथा "अर्थः पदम्” इति पदलक्षणमुक्तम् । खरच “खरितवर्जमेकोदात्त पदम्" इत्यनेनाध्यायेन विहितः । अर्थविशेषाञ्चतुःप्रकारं तत् पदं भवतीत्व परिष्टावक्ष्यति । “क्रियावाचकमाख्यातमुपसर्गो विशेषकात् । सत्त्वाभिधायकं नाम निपातः पादपूरण" इति तत्वाख्यातं भवति । यथा पाहि। रच। यज। यच्छति । उप- । MANASANA NAGARMER WalkerHASHMANDNIRMARNE ·शक्लयजुःप्रातिशाख्य। । भर्गा भवन्ति यथा । “परोपापावप्रतिपरौ"त्यादयः । निमाता भवन्ति । यथा । “वा च कमुचितमममात्" इत्यादयः । नाम विप्रकारं भवति । अत्तद्वितसमाससंज्ञाभेदेन भित्रम् । कृतः। यजनः । वेदः। यात्रा। भूतिः। तहिताः। आग्नेयः । अग्नीषो मौय: । ऐन्ट्राग्नः । बखदेवः। समासा भवन्ति यथा विश्वकर्मा विमनाः । विहायाः । सदङ्। तत्र समास. पदेऽवग्रहो भवति इयोः पदयोर्बइनां वा परस्पराकाझ्या सम्बहानां यत्र हितग्रादिपदसमूहोच्चारणं स समासः। स च समासचतुःप्रकारो भवति । यथा अव्ययीभावतत्य रुषहन्दबहु- ब्रोहयः। तत्र पूर्वपदप्रधानोऽव्ययीभावः । यथा समभूमि । विषुरूपम् । अन्तःपदम् । अनुरूपम् । उत्तरप्रधानस्तत्यु रुषः। यथा अधशठ सः । व्रतपते। श्राखरेष्ठः।। उप प्रयन्त' उभयपदप्रधानो हन्दः । यथा अग्नीषोमौ'। इन्द्राग्नी। मित्रावरुणो। दीक्षातपसो:। अन्यपदप्रधानो बहुव्रीहिः । यथा अनमोवाः)। कृष्णग्रोवाः । शितिकक्ष । एवमेतस्मिं- चतुःप्रकारेऽपि समासपदेऽवग्रहो भवति । इयोः पदयोः पृथग्ग्रहणमवग्रहः। नाना ग्रह इत्यर्थः । स च इखसमकालो इस्खाचरतुल्यकालो भवति । यथा (४० ९क०) ऋक्मा- माभ्यामित्य'क् । मामाभ्याम् । मन्तरन्त इति सम् । तरन्तः। अधिकारसूत्वमेतत् । तरतमयोश्चातिशयेऽदक्षिणप्रत्यासङ्ग ॥२॥ तरतमयोश्च प्रत्यययोः परभूतयोरतिशयवाचिनोरवग्रहो भवति। न चेदक्षिणशब्दस्तत्र प्रत्यासतो भवति । (१८१० १०क०) पूर्णतरमिति पूर्ण । तरम्। (१अ० ८क.) वहितममिति वहिातमम् । समितममिति सनि। तमम् । - यथा ·पञ्चमोऽध्यायः। । अतिशय इति किम् । (१८० ८०क.) कारोतरेण दर्धतः । (१८२० ८क०) यदा पिपेर्ष मातरम् । अदक्षिणप्रत्यासङ्ग इति किम् । (१५अ. ५क.) द्यावापृथि योदक्षिसं पाख विश्व'षा- न्टेवानामुत्तरम् । असमासार्थ प्रारम्भः । वीतमहतमसूतमगोपातमरत्नधातमवसुधा- तमा: पूर्वेण ॥ ३॥ एतानि पदानि तमपः पूर्वेण पदेनावग्टह्यन्त । वौतम यथा (११अ० ३४क.) टेवबौतमऽइति देव । वौतमः । (अ. ८०) दवहतममिति देव । इतमम् । (६अ० २८क० ) इन्द्राय । सुषतमम् । मुस्तममिति मु। सूतमम्। (८अ. २८क.) सः) । मुगोपातमऽइति सु । गोपातमः । ( २६ अ. २०२०) रत्न धातममिति रत्न । धातमम् । (२७० १४०) वसुधातमाइति वमु। धातमः ॥ सर्पदेवजनेभ्यश्च ॥ ४ ॥ सर्पदेवजनेभ्य इत्ये तच्च पदं पूर्वेण पदेनावग्रहते। यथा (३०० ६क०) सपट वजनेभ्य॒ऽइति सर्प। देवजनेभ्य: । उपरिष्टाहक्ष्यति “बहुप्रकतावागन्तुना पर्वसा" इत्यस्यापवादः ॥ तूणवभमुत्तरेण ॥ ५ ॥ तूणवमित्येतत्पदं उत्तरेण पदेनावग्रह्यते । यथा (३ अ. १८क०) क्रोशाय । तणवमिति तूणव । भम् ॥ रायस्पोषदे विजावेति च ॥ ६ ॥ रायस्पोषदे विजावा इत्येते च पदे चशब्दादुत्तरेण पदे- नावग्टह्यते । यथा (५ अ० १क०) गयस्पोषदइति रायस्पोः । wicket ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। । दे। (१२० ४४क.) स्यात् । नः। सुनुः । । तनयः। विजा- वेति वि। जाया। बहुप्रकृतावागन्तुना पर्वणा॥ ७॥ बहूनि पदानि यत्र तहहुप्रकृतिपदं तत्र आगन्तुना पर्वणा ममासलक्षणेन यत्पश्चात्कालिकं पदं भवति तनावग्रहो भवति। यथा (३१अ० १८क०) प्रजापतिरिति प्रजा। पतिः । (१३० ३९क०) प्र जातिगृहोतयेति प्रजापति । गृहौतया। समा- सलक्षणेन यदाऽऽगन्तुकं पदं तदिह रह्यते न तु पाठेन सेनैतद्भवति । यथा (३० ३७क०) सुप्रजाऽइति सु । प्रजाः । (२८१० ५क०) मुप्रायनाऽइति सु । प्रायना: ॥ तद्दति तद्धिते न्यायसठ हितं चेत् ॥८॥ तहतोत्यत्र एकस्य वतिशब्दस्य तन्त्रेणोच्चारणं द्रष्टव्यम् । तहति मत्वर्थीये तद्विते वतौ च परभूतेश्वग्रहो भवति न्याय- संहितं व्याकरणशास्त्रोक्तसन्धिमत् पदं चेद्भवति । यथा (१३१० २६कः) मधु मदिति मधु' । मत् । (८० ५७क०) हिरण्य- बुदिति हिरण्य । वत्। वतौ खल्वपि यथा (११० १०क.) वरिष्ठाम् । अनु । म वतमिति मम्। वर्तम्। तहतौति किम् । (३१५० ३क०) एतावान् । अस्य । महिमा। न्यायसहित- मिति किम्। ( ६.० २८क ) ऊज्ज स्वन्तम् । (६अ० २८० पर्य खन्तम् । (७३० ३६ क ) मरुत्वन्तम् ॥ शस्त्वन्त्रातातिषु च ॥ ६ ॥ शस्। त्वम् । ना। ताति। एतेषु तद्धितेषु अवग्रहो भवति । शस् यथा (२३ अ० ५० क०) कति। होतारः । ऋत- शइत्यू'तु। शः । त्वम् यथा (३१ अ. १७०) मयं स्य। दव- त्वमिति देव । त्वम् । वा यथा (६अ० १८०) दृवत्रेति देव । । ।

·पञ्चमोऽध्यायः । १७८ ॥ वा। यन्तम्। ताति यथा (७३० ११क) ज्येष्ठतातिमिति ज्येष्ठ । तातिम् ॥ बर्हिषदम् ॥ धात्वर्ये यकारे खरपूर्वे ॥ १०॥ प्रातिपदिकं सुधातुर्भवतीति कृत्वा यकार उपादौयते स धात्वर्थो यकार: “सुप आत्मनः क्यच्” इत्यादिभिः सूर्यो विहितः स इह गृह्यते । तस्मिन् धात्वर्थे यकार प्रत्यये स्वर- पूर्वेऽवग्रहो भवति । यथा (२०१° ३८क') वृषायमाणः । वृषयमाणाऽइति वृष । यमाणः । (३अ० २६क०) अघायतः । अघयतऽइत्य'ध। यतः। धात्वर्थ इति किम् । (२८ अ. १२ क ) यदक्रन्दाः प्रथमं जायमानः। स्वरपूर्व इति किम् । (२११० ५२क) इन्द्राय पच्यते मधु' । वाचति । रूपोदाहर- वारसौ च भूतकाले खरेण खादनुषि वांसौ च प्रत्यये परभूतेऽवग्रहो भवति। भूतकालार्थाभि- धायिनि खरेण ह्रस्वात् स्वराऽखात्परभूते स्वरेण वा इखेनोप- हिते । एवं तीया पञ्चम्यर्थे इति विभक्तिव्यत्ययेन योजना। अनुषि वाएसौ उषिपरभूतऽवग्रहो न भवति । यथा ( ८० १८क०) यक्षिवाए सऽइति यक्षि । वाएस* । (८. १८क०) पिवास इति पपि। वाएस। (अ० १८क०) सम- वासुऽइति समृ । वास+ । भूतकाल इति किम् । (१७ ६३क) सुविद्वाएस ऽइति सु । विद्वाएस + । खरेण इस्लादिति किम्। जिगीवास' । खरादिति किम् । (११अ० ३२क०) चिकित्वान्त सादये। अनुषौति किम्। (७अ० ४४क• ) +। आत्मा। जगतः। तस्व'ष+ सूर्य' HISTOR ·१८० शक्ल यजुःप्रातिशाख्य। प्रत्नपूर्वविश्वेमतुभ्यस्था ॥ १२ ॥ एभ्यः परस्थाप्रत्ययोऽवग्टह्यते । प्रन यथा ( ७० ११क.) प्रत्नथेति प्रत्न था। (७५० ११०) पूर्वथति पूर्व । था। (७० ११क०) विवथेति विश्व । था। (७अ० ११क) हुम थे- तौम । था। (२ अ० ५८क) ऋतथेत्य'तु। था। इन्द्र + । वनस्पति । शप्रामान: । परिसतेति परि। सुता ॥ इखव्यञ्जनाम्यां भकारादौ विभक्तिप्रत्यये -- खात् स्वरायञ्जनाच परभूते भकारादिविभक्तिप्रत्यये- विग्रहो भवति । इखाद्भवति यथा (१६१० २७०० ) तक्षभ्य - इति तक्ष। भ्याः। (१६० २९क० ) अग्निभिरित्यग्नि । भिः। व्यञ्जनाद्भवति यथा (१६१० २३ क.) तिष्ठदस्य इति तिष्ठत् । भ्याः। (१६अ० २३०) धावभ्य इति धावत् । भ्यः। इखव्यञ्जनाम्यामिति किम् । (१६० २७क.) रथ- कारभ्य इति रथ। कारभ्य' । (१६अ० २७०) कुला- लेभ्यः। भकारादौ विभक्तिप्रत्यय इति किम् । (२४ अ. ४०क) कर्णो गर्दभः) । (१८अ• ८५क०) कुम्भो वनिष्ठुः । भका- सदाविति किम् । अग्निषु'। खिति चानती ॥ १४॥ सु इत्येतस्मिंश्च विभक्तिप्रत्ययेऽनताववग्रहो भवति । यथा (१२१० ३१०) अप्तित्यप । सु । अग्ने। सधि । (१७५. ४१क०) अभि। प्र इहि । निः) । दह। हुत्सित हत्। सु । अनताविति किम् । ऋतु। अग्निषु' । (१७० १३ क ) सुषु विभक्तीति किम् । (८अ० १८क०) असुम् । इस्वव्यञ्जनाभ्या- मिति पूर्वस्वादनुवर्तते । ताभ्यामिति किम् । यामु' । । । 1 ·पञ्चमोऽध्यायः। १८१ - । - । वर्णसङ्ख्य ऽन्चतरतः ॥ १५ ॥ वर्णसमासः सङ्ख्यासमासचान्यतरतो विकल्येनावग्राह्यते । वर्णसमासो भवति यथा (२४० २क०) धनरोहित इति धन। रोहितः । कक्कन्धुरोहितऽइति कुर्कन्धु'। रोहितः । संख्यासमासो भवति यथा (१८२० २४क०) पञ्चदशेति पञ्च । दश । त्रयोदशेति वय: । दश । अनुदात्तोपसर्गे चाख्याते ॥ १६ ॥ अनुदात्त उपसर्गोऽस्येत्यनुदात्तोपसर्गमाख्यातं तस्मिन्नव- ग्रहो भवति । यथा (२५१०३७क०) यत् । अखाय । वास । उपस्तृणन्तीत्यु 'प। स्तृणन्ति । (२५० ३२क०) अभि । शूलम् । निहतस्येति नि । हतस्य । अवधावतीत्येव । धावति ॥ गिरित्रशयोः ॥ १७॥ गिरिशब्दोऽवग्राह्यते तशयोः प्रत्यययोः परयोः। यथा (१६२०३क.) शिवाम् । गिरित्रेति गिरि । न । (१६० ४क.) गिरिशेति गिरि । श । अच्छे । वदामसि । इवकारामेडितायनेषु च ॥ १८ ॥ इवकार आम्रडित अयन एतेषु सुप्रत्य येषु परभूतेष अवग्रहो भवति । इवे यथा (२०५० ७०क० ) मुचि। ईव । घृतम्। चम्बौवेति चम्बी। इव । सोम + । कारे यथा। (२२.० ७क०) हिकारायेति हिम् । काराय । (१८० १७२० ) वषटकारेभिरिति वषट । कारभि आहुतीरित्या। हुतौ: । पामेडिते यथा (२७० ४१क) यज्ञाय॒ज्ञेति यज्ञा। यज्ज्ञा। वः। (१५अ० २६क०) सठ• समिति सम् । सम् । इत्। (३६१० १२क) यतो यत- । सु चौवेति -- MAHANE ·१८२ शक्लयजुःप्रातिशाख्य। । । इति यत । यतः। अयने यथा (२२अ० ०क०) आर्यना- येत्या । अयनाय । (२२१० ७क०) प्रायनायेति प्र । अयनाय । एकात्ममोचौ ॥ १६ ॥ एकशब्दात्परः समीचौशब्दोऽवग्रह्यते। यथा (१२. २क.) शिशु'म् । एकम् । समीचौऽइति सम्। ईची। एका- दिति किम् । (११२० २८क०) स्वर्विदेति स्व: । विदी। समी- चौऽइति समोचौ । उरसा । त्मना । वायवः शय्योर्बहिर्वाऽस्मयुमृण्मयी सुम्न- याऽऽशुया साधुया घृष्णुया विशालमनुया ॥२०॥ एतानि पदानि सावग्रहाणि भवन्ति। वायवो यथा (२०अ० ७८क०) सुताः) । मे। लायवऽइति त्वा। यव + । शय्योर्यथा (३१. ४२क०) शिवम् । शुगमम् । शय्योरिति शम् । यो:।। बहिर्दा यथा (५अ० ११क०) इदम्। अहम् । तप्तम् । वा: । बहिति बहिः । धा। यज्ञात् । अस्मयुय्यथा (११० ११क०) अग्निम् । भरन्तम् । अस्मयुमित्य स्म । युम् । मृण्मयौँ व्यथा (११० ५६क०) महीम् । मृण्मयौमिति मृत् । मयो'म् । योनिम् । अग्नये । सुम्नया यथा (१२० ५४क०) धौराः । देवेषु'। सुम्न येति सुम्न् । या । याश्या यथा (१३५० टक०) तव । भ मास । आशुयेत्याश। या। साधुया यथा (१४य. १०) प्रा । सौद। साधुयेति साधु। या। धृष्णुया यथा (२०अ० ३७क०) चित्र। वजहस्तेति वच। हस्त । धृणुयेति धृष्णु। या। महा: । विशालँय्यथा (१४ अ० ८क०) वृष्टि । विशालमिति वि । शालम् । पुरुषः । अनुया यथा (१५५० कि०) यह + । अनुयेत्य'नुः। या । प्राचया । रात्रौ'म्। उशिजी । वसुभ्य इति वसु । भ्यः । - - - । । - ।

·पञ्चमोऽध्यायः । मृगयुमुभयादतोऽपामार्गकिम्यूरुषमिति च ॥ २१ ॥ एतानि पदानि सावग्रहाणि भवन्ति । मृगयुय्यथा (३.अ. ५क०) मृत्ववे'। मृगयुमिति मृग। युम् । उभयादतो यथा (३१५० ८५०) ये। के। च । उभयत इत्यु भय। दतः । अपामार्ग यथा (३५ १० १००) अपामार्ग। अपमार्गेप। मार्ग । त्वम् । अस्मत्। किम्यरुषव्यथा (३०अ० १४क०) पर्व- तेभ्यः । किम्युरुषम् । किम्युरुषमिति किम् । पुरुषम् । पारावतानाग्निमारुताश्चेति जातूकर्ण्यस्य - - । - पारावतान् आग्निमारता इत्येते पदे सावग्रहे भवतो जातूकख स्थाचार्यस्य मतेन । यथा (२४० २५क०) अथे। पारावतान्। (२४० ७०) कसाषा:। अग्निमार ता- ऽइत्याग्नि । मारु ताः) । जातूकण्यस्येति किम् (२४१०७०) पारावतान् । आग्निमार ताः ॥ अधौवासमित्येक ॥ २३ ॥ अधौवासमित्य तत्पदमेके आचार्याः सावग्रहं कुर्वन्ति । (२५अ. ३७क०) अधिवासमित्यधि। वासम् । या। हिर- ण्यानि। एक इति किम् । अधौवासम् (२५१०३७क.) ॥ प्रतिषेधेनावग्रहः ॥२४॥ "समासेऽवग्रहः" इति योऽवग्रहाधिकारः कृतस्तस्वायमप- वादः । प्रतिषेधवाचिना नजा निपातेन सह समासे सति प्रवग्रहो न भवति। यथा (११० २१क) न रचसा। पर- चसा। मनसा। (११० ४४क०) न इराः। अनिराः। SHAS SHARE ·१८४ शुक्लयजुःप्रातिशाख्छ। । अमौवाः। निषौदेन। अत्र "नलोपो नत्रः” इति नकार- लोपः। तस्माबुडचि" इति नुडागमः। प्रतिषेधेनेति किम् । (१० २८०) अनिशितऽइत्यनि। शिताः । असि । उत्तरेण चाकारेण ॥ २५ ॥ प्रतिषेधवाचिनो ननिपातादुत्तरेण चाकारण सह समासेऽवग्रहो न भवति । यथा ( १६० १४क• ) बनात- तार्य। धृष्णवे' । (२७० ७क०) अनाधृथः । जातवे दाऽइति जात । वेदाः । - हापूर्वम् ॥ २६ ॥ हापदपूर्व समासपदं नावग्टह्यते। यथा (१७अ० २५क०) हादेश। (१४० १८०) हाविठ-शः। (१७० २५क) द्वाठि भत् ॥ सङ्ख्यापूर्वश्च धा॥ २७॥ सङ्ख्यापूर्वपदो धापदोत्तरपदः समासो नावग्टह्यते । यथा (८ अ० ५५०) अष्टधा। दिवम्। (२३२० ५०क.) कति । होमासः । कतिधा । समिाइति सम्। इंसाः । सङ्ख्यापूर्व- इति किम् । (५० ११क०) इदम् । अहम् । तप्तम् । वा:। बहिडेंति बहिः । धा। इन्दानि द्विवचनान्तानि खरान्तपूर्वपदानि ॥२८॥ इन्हसमासपदानि द्विवचनान्तानि खरान्तपूर्वपदानि नावग्रहन्ते। यथा (७०८क०) अयम् । वाम् । मिचा- बरु णा। (७३० ३००) इन्द्राग्नीऽयातम् । (२अ० १५क.) अग्नीषोमयोः । उजितिम्। इन्हानीति विम्। (१०८क०) ।

·।
ऋक्त
।
-
-
पञ्चमोऽध्यायः।
अद्भुतमसि । हुवान मिति हविः । धानम् । खरान्तपूर्व-
पदानीति किम् । (४० टक० ) मयोरित्यक् ।
मामयोः। शिल्पे ।
तद्विते चैकाक्षरडावनिहिते ॥ २६ ॥
समासादुत्तरकालं तहिते उत्पन्नेऽवग्रहो न भवति यत्र
तद्वितजनितैवैकाक्षरे पूर्वपदे वृद्धिर्भवति । यदि च तत्पूर्व-
पटेन सह अनिहितं भवति अव्यवहितं भवति यदि पूर्वपद-
वृद्धद्या उत्तरपदमव्यवहितं भवतीत्यर्थः । यथा (११अ० ७क०)
बेष्ट भेन छन्दसा। (२०अ० ८क०) मे । भाग । सौभाग्य
पस: । तद्धित इति किम् । (२३अ० ३५क.) गायची।
त्रुिष्टुप् । विस्तु बिति त्रि। स्तुप् । (२५अ० १४०) सुभगेति
स। भगा। एकाक्षरबद्धाविति किम् । (२४३० ३१क०)
मथुः । प्राजापत्य इति प्राजा। पत्यः । अनिहित इति
किम् । साम्राज्यमिति साम् । राज्यम् । अत्र पूर्वपदोत्तरपद-
योयंचनेन व्यवधानं कृतम् ॥
अञ्चतिसहत्योः कल्लोपे ॥ ३०॥
अञ्चतेातोः सहतेश्च प्रत्ययलोपे सति अवग्रहो न
भवति । अञ्चतेनं भवति यथा (१९१० २क०) प्राङ् (१० अ०
२९क०) प्रव्यङ। सहते: खखपि यथा (१८७० ३६क०) ऋत-
धामा । (१७३० ३६क०) टुश्चावनः पृतनाबाट । अञ्चतिमह-
त्योरिति किम् । (२७३० १२क०) मुक्कदिति सु। कृत् । देवः।
मविता । कल्लोप इति किम् । (१८० ५०क०) प्राच्येत्या ।
अच्य। जानु (१८अ० ६२क०) पृतनासह्यायेति पृतना ।
-
-
सद्याय।
अनुरुसुभ्याम् ॥३१॥

·शुक्लयजुःप्रातिमाख्य। - उस सुइये ताभ्यां घरवोरञ्चतिसहयोः छल्लोपे सत्यक अहो भवति। यथा (१५१० २२क०) उरुश्चमित्वर । व्यञ्चम् । अवेत्। ( १३अ० २क०) सुरुच इति सु। रुर्च । वन:।। अावः। ( २५०० २३क०) सुप्राडिति सु। प्राङ। अजः। अधस्तनयोगस्यापवादः ॥ समिदाच्या वत्सरः ॥ ३२॥ सम् इदा एताभ्यां परो वत्सरशब्दो नावरायते । यथा (२७० ४४क) संवत्सरः । असि । इदावत्सरः । समिदाभ्या- मिति किम् । ( २७० ४४क०) परिवत्सर इति परि। वत्सरः) । इवत्सर इतौत् । वत्सरः) । प्राग्निन्यामनिन्धौ प्रश्नषे॥ ३३ ॥ प्र अग्नि इत्येतान्यां प्रश्लिष्टसन्धाववग्रहो न भवति । इन्धिदीप्तावित्वसुन्धातु वर्जयित्वा । प्रशब्दाद्भवति यथा (१०अ० २क०) प्राण:। अग्निशब्दाद्भवति यथा ( १८० १६क) आग्नौ ड्रम् । यत् । सरस्वति। प्राग्निभ्यामिति किम् । ( १६अ० ३८क० ) वौधयायेति वि। ई'ड्राय । अनिन्धाविति किम् । प्रेऽइति प्र। इद्धः । प्रनष इति किम् । (२२० ७०) प्रायणाय । प्रायनायेति । अयनार्य । पात्रानुट्ठोऽब्भाय सठशयात् ॥३४॥ पात्रान् उः अब्भ्राय एतानि पदानि संशयानावर- वन्त । पत: पूर्वपदं वायतरुत्तरपदं, पार्वा पूर्वपदं तनो- तेरुत्तरपदम् । तथा उद्रः उत् ऊर्ध्वं ट्रवतौति उदः उत्शब्द; पूर्वपदं द्रवतेत्तरपदम् । यहा उत् रातोति उद्रः। उत् पूर्व- पदं रातेहत्तरपदम् । तथा अब्भशब्दः अपो वित्ति धारय । ॥

·पञ्चमोऽध्यायः। १८७ । तौत्वनः । अपशब्दः पूर्वपदं विभतरुत्तरपदम् । यहा। अध. वन मनचरगत्वर्थाः । इत्यनतेरेवाभम् । एवमेतानि पदानि पूर्वोत्तरपदसंशयावावग्रहन्त । हेतुवचनादन्यवापि यत्र संशयस्तनावग्रहो न भवति । यथा (२४ अ• २६क.) अन्तरि- क्षाय पाङवान् । (२२० २४क) अपामुद्दो मासाम् । (२२. २४क०) अभ्राय खाही। ।। एतान्यु दाहरणानि पद- संहिताया अन्यान्यपि यथासम्भवमूहानि चेति ॥ जनयत्याऽओषधयो दृषायिषत च नामा- ज्यमजावयो वलगम् ॥ ३५ ॥ एतानि पदानि नावग्रयन्ते । यथा (१५० २२क०) जन- यत्यै । त्वा । (११च्य० ४४०) ओषधयः । प्रति । मोटध्वम् । (२१० ३०क) या। वृषायिषत। (३० ३२क.) नहि। तेषाम् । अमा। चन। (३अ० ३२क) कदा। चन। स्तरोः । असि । (४अ० १७०) पावकः । अस्मभ्यम् । शिवः।। भव । इस्वव्यञ्जनाभ्यां भकारादी विभक्तिप्रत्ययः” इत्यस्यापवादः । अजावयो यथा (३अ० ४२क०) उपहताऽइत्युपं । हताः । अजावयं+। “समासेऽवग्रहः" इत्यस्यापवादः। वलग यथा (५ अ० २३क) इदमहन्तं वलगमुकि रामि । समानोऽनश्वमेधे ॥ ३६॥ - -- समानशब्दोऽश्वमेधमन्त्रमुबाऽन्यत्र नावग्राह्यते । यथा (५० २३क) यम' समानः । यमसमानः। अनश्वमेध इति किम्। (२२० ३३क०) समानो यज्ञेन कल्पताए स्वाहा। समान इति सम् । व्यान: । एकम्म। हाभ्याम् । वायुरसजातः समुद्रमहोराबे विश्वानरो SHURA ·१८८ शुक्लयजुम्प्रातिशाख्ये। विश्वाहाऽऽग्रणोऽसपत्का गोधा गोधूमाऽआशुशु- क्षणिन्यग्रोधः पुरोडाश: प्रावणेभिरशौतम तस्करा मप्रसाऽश्वत्थऽउपस्तिाकिर्विश्वामित्रो गोपा- प्रऽउगमङ्गानि कक्षौवन्नमदधात्यवीरवन्नौहारण प्रास्ताघनाघनऽईदृङ्चान्याङ शूधनासः कुयवं कुचरः प्रियङ्गवो नौवाराऽएकादश षोडश चन्द्र. माऽआयुवो व्याघ्राऽनडान् गविष्ठिरः कपर्दिने पुलस्तये निषङ्गिणे कुलालेण्यः कर्मारभ्यः पुञ्जि- ष्ठेभ्यो द्वीप्याय नीप्याय किटं शिलायैलरदाः शूकाराय शूकताय चराचरेभ्य: पारावतान् गोल- त्तिकाऽऽखुरजगरो विपन्यवो दाक्षायणाऽआयु- धर्ट० मुरामबृहस्पतिर्वनस्पतिर्नराशठसः सुर- भिनरिठायै ॥ ३७॥ । वायुरित्यादीनि पदानि नावरह्यन्ते । वायुर्यथा (३३१० ४४क०) वायु:) प्रषा स्वस्तये । असजातो यथा (५०अ० २३क.) यमसंजातो निचखान । समुद्रं यथा (६० २१क०) समुद्र गच्छ स्वाहा । अहोरात्रे यथा (३११° २२क०) अहोरात्रे पार्वे । विखानरो यथा (३३अ० २३क०) अच! विश्वानराय। विश्वाहा यथा (१७० ४८क०) विखाहा शर्म यच्छतु । आग्रयणो यथा (७अ० २०क०) अायणोऽसि । असपत्ना यथा (७० २५क०) असपत्नाः समनमुस्करत्। गोधा य था २४.० ३५क०) गोधा कालका। गोधूमा यथा ( १८० ·१८८ । - । এমীঘ্রায়। १२क०) गोधूमास मे। आशुशुक्षणियथा (११५० २७०) त्वमाशुशुक्षणि+ । न्यग्रोधो यथा (२२५० १४क०) न्यग्रोधश्च- मृसैः । पुरोडाशो यथा (२१५० ५८०) पचन् पुरोडाशन । प्रावणेभिर्यथा (१२५० ५०क.) प्रावणेभि + । सुजोषसः । अशोतम यथा (२१० २०क०) अग्ने दब्बायोऽशौतम । तकरा यथा (१९२० ७७०) तस्करा उत । मखासा यथा (११५० ७८क०) सर्वन्तम्म 'स्मसा कुरु । अखखे यथा (११० ७८०) अखस्ये वो निषदनम् । उपस्तियथा (११५० १.१) उपस्तिरस्तु सोऽस्माकम् । माकिर्यथा (१३१० ११क०) अम्ने माविष्ठ व्यर्थि+ । विश्वामित्रो यथा। (१३५० ५७क०) विश्वामित्रऽऋषि: । गोपां यथा (३अ० २३क०) गोपामृतस्य दौदिवम् । प्रऽउमं यथा ( १५अ० ११०) प्रउ गमुक्थमय- थायै। अङ्गानि यथा (१८अ. ३क०) अङ्गानि च में। कक्षी- वन्तं यथा (३१० २९क०) कक्षीवन्त यऽऔ शिजः । अदधा- यथा ( १८० ७७क० ) अहामन्तेऽदधात्। पवौरवद्यथा (१११° ७१०) लाङ्गलं पवौरवत् । नौहारेण प्राकृता यथा (१७५० ३३०) नौहारेण प्राह'ता। हे पद अनन्तहिते यथा (१७७० ३३क०) धनाधनः क्षोभणः । (१६०८९क०) ई दृ चान्याट्टङ् । हे पदे यथा (१७० १४क०) सिन्धोरिव प्रावने शूधनास’। कुधवं यथा (१८. १० क.) कुर्यवञ्च मे । कुचरो यथा (५२० २०क०) मृगो न भौमः) कुचो गिरिष्ठाः । प्रियङ्गवो यथा ( १८. १२०) प्रियङ्गवश्च मे। नौवारा यथा ( १८५० १२क०) नौवाराश्च मे । एकादश यथा (१८५. २४क०) एकादश च मे। षोड़श यथा (१८१० २५ क) षोडश च मे। चन्द्रमा यथा (३३१० ८०क०) चन्द्रमा अप्स । प्रायुवो यथा (१८० ३८क०) श्रायुवो नाम । यात्रा यथा (१५० । ।

·। - राचरेभ्य: खाहा । शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। १७०) व्यमा इतिः) । अनडान्यथा (२९० ५८०) अनडा- नधोरामौ। गविष्ठिरो यथा ( १५अ० २५क०) गविष्ठिरो नमसा । कपर्दिने पुलस्तये यथा (१६५० ४३०) नम+ कप- दिने' च पुलस्तये। हे पदे यथा (१६१०२°क०) निषङ्गिणे । (१६० २७०) कुलालेभ्यः । (१६१० २९क०) कर्मारभ्यः । । पदे अनन्तहिते यथा (१६०२९क०) नमः कुलालेभ्यः । कर्मार'भ्याः । पुञ्जिष्ठेभ्यो यथा । १६ अ० २७क० ) पुलिष्ठे- भ्यश्च। दौम्याय यथा (१६१० ३१क) द्वौप्याय च । नौम्याय यथा ( १६० ३७क.) नोप्याय च । किटं शिलाय यथा (१६. ४३क०) किठशिलाय च। ऐलवृदा यथा (१६० ६००) ऐलवृदाऽअायुयुध । शूकाराय शूक्ताय यथा (२१३० ८क०) शूकाराय स्वाहा शूकताय। चराचरेभ्यो यथा ( २४० २५क०) अङ्क पारावतान् । गोलत्तिका यथा ( २४० ३७०) गोलत्ति' का तुऽम रसाम् । अाखुर्यथा ( ३० ५७क० ) आखुस्ते पशुः । अजगरो यथा २४०३८क०) अजगरो वस्तूनाम् । विपन्यवो यथा (३४५० ४४क०) तहिनासो विपन्धर्व | दाक्षायणा यथा (३४. ५२क०) यदाबध्नन्दाक्षायणाः)। आयुधं यथा (१६१० ५१क०) पर मे वृक्षाआयुधविधाय। सुरामं यथा (१०० ३४५०) यत्सु राम व्यपिब: । वृहस्पतियथा । (२६अ० ३क०) बृहस्पते अति यत् । वनस्पतियथा (२८ अ० ३५क०) वनस्पति, शमि- ताटेव: । नराशठ सो यथा (२८ अ० २७क.) नराशठ सस्य महिमानम् । सुरभिर्यथा (२५ अ० ३५क०) यऽई माहुः सुरभिः) । नरिष्ठायै यथा (३ च्य० ईक.) नरिष्ठायै भौमलम् । यैश्च हेतुभिरेतानि पदानि नावग्रहन्ते तान् हेतूनन्यपद. । पारावतान्यथा । ।

·' पञ्चमोऽध्यायः। । व्याजेन विचिख्यासुराचार्यो वक्ष्यमाणसूत्रैर्वक्ष्यति। येषु च पदेषु वक्ष्यमाण हेतवो न सन्ति ते जातिवचनाः प्रत्य तव्याः । यथा (१७० १२क.) गोधमपारावतादयः ॥ उत्तम्मनादौन्यादिसठशयात् ॥ ३८॥ उत्तम्भनादीनि पदानि यादिसंशयात्रावग्रद्यन्ते । यथा (४१० ३६क०) वरुणस्योत्तम्भनमसि। (११५०६४क०) उ स्थाय बृहती भव । (२२१०८क०) उस्थिताय स्वाहा। एतानि बौणि पदान्युदाहरणानि । उत्य र्वपदानि स्तम्भेत्यु त्तरपदं प्रथमसु- दाहरणम् । तिष्ठत्युत्तरपदे उत्तरे तत्र “उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य" इति सकारस्य पाणिनिः पूर्वरूपतां विदधाति । अन्ये तु सकारलोपं विदधति। अत उत्तरपदस्यादिसंशयादेतानि पदानि नावग्रयन्त । यथैतान्येवमन्यान्यपि दृष्टव्यानि ॥ विशौजा इत्यन्यायसमासात् ॥ ३६॥ विशौजा इत्येतत्यदमन्यायसमासाबावग्यते। विडोजा इति प्राप्त धथा ( १०अ० २८०) विशौजाः। इन्द्रोऽमि । - विजौजाः ॥ दित्यौही तुर्योहौ पछीही हृदयौपशेनेति च॥ ४०॥ एतानि च पदान्यन्यायसमासाबावरान्त । अव च "उवर्ण प्रोकारम्” इति योकारे प्राप्ते भौकारोऽन्यायसमा- सजः॥ दुष्टरो विष्टरो विष्टपो विष्टम्भो विष्टम्भनौम ॥४१॥ दुष्टर इत्यादीनि पदानि नावग्रहन्त । भवाचार्ये Conta PANA MANTRA ·१८२ शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। कारणबोपन्यस्तम्। तत्र तावत् दुष्टरपदं धातुसंशयाबाव- रयते। दुरुपसर्गः पूर्वपदन्तरते: स्तृणातेर्वोत्तरपदमतो धातु- संशयावावग्टद्यते। विष्टरादीनि तु प्रन्यायषत्वसंहितानि। अतः षत्वागमोऽपि पदकारनं कृतः ॥ ऊवध्यमुगमाऽउखऽष्कृतिरिष्कारमुद- रमित्युपसर्गकदेशलोपात् ॥ ४२ ॥ एतानि पदान्युपसर्गेकदेशलोपावावग्यन्त। तत्र इष्कृतिः। दृष्कर्तारमित्वनयोः पदयोर्नेरुपसर्गस्य नकार- लोपानावग्रहः शेषाणासुद उपसर्गस्यान्त्यवर्णलोपानावग्रहः । ऊवध्यं यथा (१८१०८४क०अवयवातठ० मवन्तदारात्। उगणा यथा (१६अ० २४०) नमाउगणाभ्यः । उखे यथा (११० ११क०) अभौन्धतासुखे। इष्कृतिर्यथा (१२१० ७४क०) इष्कृतिर्नाम वः । इष्कर्तारं यथा (१२१० १०१०) दृष्कर्ता- मध्वरस्य । उदरं यथा (२०अ० ८५०) पृष्टौमें राष्ट्रमुदरम्॥ संस्कवठ० संस्कृतिमीस्पचन्याः पूंचलूमित्य- नुनासिकोपधत्वात् ॥४३॥ एतानि पदानि अनुनासिकोपधत्वाबावग्रहान्त । अव च “शञ्चे पकारादुकारोदयात्" इत्यादिभिः सूत्र पधानु- नासिकत्वमुक्तम् । पचे चानुस्खारः, अतो वाजसनेयिनामुष- धानुनासिकत्वाबावग्रहः। काखानां तु वक्ष्यमाणसूत्रण। संस्कृतं यथा (४० ३४क) तत्रौ संस्कृतम्। संस्कृतिर्यथा ( ७२० १४क०) मा प्रथमा संस्कृतिः। मांस्थचन्या यथा (२५अ० ३६क.) मास्पचन्याऽऽउ खायाः। पूंचलं यथा (३०अ० २०क) नर्माप पूंखलूटहसाय - ·पञ्चमोऽध्यायः। १८३ अनुस्खारागमत्वादित्येक ॥ ४४ ॥ अनुखारागमत्वाडेतोरेवैक प्राचार्या एतान्येव पदानि नावग्यन्ति। सठ स्कृतम्। सठ स्कृतिः। माय स्पचन्याः । पूश्यलम् । काण्खादौनामयं पाठो बोध्यः ॥ परौत्तोऽवत्ताना सुविताय सग्धिरिति च ॥ ४५ ॥ एतानि पदानि यथायोगं कारणेनावग्रहन्त । तत्र ताव- त्परोत्तः। अवत्तानाम् । सन्धिः । एतानि धाबेकदेशलोपान्ना- वग्रयन्त । सुवितायेत्येतत्पदं सुइताय सुगताय वा प्रद्यते । सुताय प्रजायै वा इति धातुसंशयानावग्रहते। यथा (e. क) श्य ने परोत्तोऽअचरत् । (२१अ० ४३क) अङ्गादाद- वत्तानाम्। (१५अ० २७०) अग्निः सुदक्षः सुविताय । (१८० ८क) सन्धिश्च में सपो तिश्च मे । इतिशब्दोऽन्यपदप्रदर्श- नार्थः । यथैतानि पदानि एतैहतुभिर्नावग्रद्यन्ते । एवमन्या- न्यपि द्रष्टव्यानि ! तथा चोक्तम् । आदिमध्यान्तलुप्तानि समा- सान्यायमानि च। नावरहन्ति कवयः पदान्चागमवन्ति - । च॥१॥ वृद्ध वृद्धिः ॥ ४६॥ इत्युक्तार्थम् ॥ इति कात्यायनकृतौ प्रातिशाख्यसूत्र पञ्चमोऽध्यायः ॥ इत्यानन्दपुरवास्तव्यवचटसूनुनोब्बटेन लते मारमोदाख्ये प्रातिशाख्यभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः।

·१८४
शुक्लयजुःप्रातिशाख्य।
षष्ठोऽध्यायः।
अनुदात्तमाख्यातमामन्वितवत् ॥ १ ॥
"स्वरितवर्जमेकोदात्तम्पदम्" इत्यत्र नामाख्यातोपसर्ग-
निपातानां सामान्चेन खरोऽभिहितः। यथा “नो नौ मे
मदर्थः” इत्यादिभिर्नाम्नां विशेषखरोऽभिहितः । यथा “वा
च कमुचित्” इत्यादिसूत्रेण निपातानां च विशेषवरोऽभि-
हितः। तथा नामाख्यातोपसर्गाणां विशेषखरोऽभिहितः ।
अतस्तप्रतिपादनार्थमाह। “अनुदात्तमाख्यातमामन्त्रितवत्"
इति । आमन्त्रितपदवदनुदात्तमाख्यातं पदं भवति । यैरव
कारणैरनुदात्तमामन्वितं भवति तैरेव कारणैराख्यातमपी-
त्यर्थः । “पदपूर्वमामन्त्रितमनानार्थे पादादौ” इत्यामन्त्रित-
स्यानुदात्तत्वमुतामिहाऽपि तथैव भवति । एतदुक्तं भवति पूर्व-
पदमाख्यातमनुदात्तम्भवति तच्च नानार्थे न भवति। अपादादौ
च भवति पदपूर्वम्भवति (१अ० १क) । तद्यथा। मा वस्तन-
ऽई'शत। (१ अ० १२०) गौ पतौ स्यात् । अनानार्थ इति किम् ।
( २.० ६क ) पाहि यन हि यज्ज्ञप॑तिम् । अपादादा-
विति किम्। (१५१० ४४क०) ऋद्ध्यामा तऽयोहै (: । (१८०
२०) सषाव सोममा भि: ॥
उपसर्ग उपसर्गे ॥ २॥
उपसर्गोऽनुदात्तो भवल्ल पसर्ग प्रत्यये । एतच्च समासपदे
एव द्रष्टव्यम् । यथा (१५ अ ० ५३क०) सम्प्र च्यवध्वम् । सम्प्रया-
ताग्ने पृथः) । यत्र समुपसग उपसर्गोऽनुदात्तः। उपसर्ग इति
किम्। (१८अ० १०) प्रयोतिः। प्रसितिः ॥
।
॥
आडिते सोत्तरः ॥ ३ ॥

·१८५ षष्ठोऽध्यायः। । - - श्रामेडिते च पदे उत्तर उपसर्गोऽनुदात्तो भवति । यथा (६अ० १८क०) सठ ममिति सम्। सम्। (३३० ३४क०) उपो- पेत्यु पं। उप । अधस्तनयोगापवादः ॥ कृदाख्यातयोचोदात्तयोः ॥ ४ ॥ उदात्ते कृत्प्रत्यये चाख्याते परभूते उपसर्गोऽनुदात्तो भवति। कृति भवति यथा (१५० ४४क०) स्व' । या । भरन्तः। (१५० ४७क०) विभ्राजमानः सरिरस्य मध्य । याख्याते भवति यथा (२५० २८क) ये चावते पचनठ० सम्भरन्ति । (२५अ० ३३क०) य.दूवध्यमुदरस्यावाति। कदा- ख्यातयोरिति किम् । (२८ अ० १९क०) अनुगावोऽनु भग’ कृनौनम्। उदात्तयोरिति किम् । (१८१० १०) प्रयतिः । प्रसितिः । (४अ० २क०) शिवाए शम्माम्परि दधे । यत्र चानु- दात्तत्वमुपसर्गस्य न भवति। तत्र पृथक्पदत्वमपि भवति । "खरितवर्जमे कोदात्तं पदम्” इति परिभाषितत्वात् ॥ नाम्येकाक्षरश्च स्वरसम्धेयेऽकृति ॥ ५ ॥ अभ्युपसर्ग एकाक्षरचोपसर्गः स्वरात्मके उपसर्गे स्वरसन्धेये चालति प्रत्यये नानुदात्तो भवति । अभेः स्वरात्मके भवति यथा (१२अ ८४क०) अभि । था। वृत्त स्व । अभः खरसन्धे ये अकति भवति यथा (१०अ० १क०) याभि । मित्रावरुणो। अभि। असिञ्चन् । ( ३२अ० ७क. ) अभि। ऐ नेताम्। मनसा। एकाक्षरस्य वरात्मके भवति यथा (१० अ० ७५क) वि। आ । अकरोत् । (१७अ० १६क०) नि । असौ'दत् । एका- क्षरस्य स्वरसन्धेयेऽकृति भवति यथा (१२० १०२०) सत्य- धर्मा वि भानट। (३११० १००) यत्। पुरुषम् । वि। अदधुः । अधस्तनयोगापवादः ॥ ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। आ पूतजातयोः॥६॥ श्रा इत्ययमुपसर्ग: पूतजातयोः प्रत्यययोर्नानुदात्ती भवति । यथा (४० २क.) पा पतः) एमि । (१२अ० १३०) श्रा जातो विश्ला ॥ अधिनिप्रप्रति श्रिताऽविणभानवपचतेषु ॥ ७॥ अधि नि प्रप्रति एते उपसर्गाः श्रित अत्रिण भानव पचत एषु प्रत्ययेषु नानुदात्तो भवति । अधि यथा ( २ अ. ३२०) अधिथिताः । नि यथा (१७० १६क०) विश्वनन्य- वर्णम् । प्र यथा (१५अ० २४क० ) प्रभानव’। प्रति यथा (२१५० ६०क०) प्रति पचता ग्रभीषत । उज्जेषमावर्तऽआपनौफणत्मनिष्यदत्सवतं प्रयागठ० सञ्चरन्तठसठ रभध्वं प्रसिति विक्र- मखत्येतेष्वनु ॥८ आवत्त, आपनीफणत, सनिष्णदत्, संक्तम्, प्रयाणम्, सञ्चरन्तम्, सठ रभध्वम्, प्रसितिम् । विक्रमस्थ, एतेषु प्रत्ययेषु अन्वित्ययमुपसर्गो जानुदात्तो भवति। उज्जषं यथा (२२० १५क०) अग्नीषोमयोजितिमनूज्जे धम् । श्रावत यथा (२अ० २७क.) सूर्य स्थावतमन्वावः । आपनोफण द्यथा (टय. १४क) पथामकारस्यन्वापनी फणत्। सनिष्यदद्यथा (८ अ०१४क) अनु सठ सनिष्यदत्। संवतं यथा (११अ० १२क०) वरिष्ठामर्नु अवतम् । प्रयाणं यथा (१२१०३क०) अनुप्रयाण- मुषसो विराजति। सञ्चरन्तं यथा (१३० ५क०) ममानय्योनि- मर्नु सञ्चरन्तम् । मठ रभध्वं यथा (१७५० ३८क) इन्र्छ। सखायोऽनु सठ रभध्वम् । प्रसितिं यथा (१३१० ८क) तृथ्वी- उज्जेषम्, । ।

·षष्ठोऽध्यायः। । ॥ मनु प्रसितिन्द्र णानः । विक्रमख यथा (१२अ• ५क०) पृथिवी- मन विक्रम ओपप्रोदात्ते ॥६॥ आ उप एतौ प्रोपसर्ग उदात्त प्रत्यये नानुदात्तौ भवतः । आ यथा ( १८० ७२० ) प्रा प्रयातु परावत:। (५अ १९क०) आ प्रयच्छु दक्षिणात्। उप यथा (३४च्च० १८०) प्रयोहि। । (२८य २३क०) उप प्रागाच्छसनम् ॥ अभिप्रेड्युपसम्प्रयातप्रत्यातनुष्वासुषाव ॥१०॥ अभि प्रहि उपसन्प्रयात प्रत्यातनुश्व आसुषाव एते चोप- सर्गा यथाग्रहीता नानुदात्ता भवन्ति । यथा (१७० ४४क.) अभि प्रहि निर्द'ह। (१५ अ० ५३कः) उप सम्प्रयाताम्ने पृथः।। (१३अ० १२क०) उदग्ने तिष्ठ प्रत्यातनुष्व । (१० अ० २क.) सुषाव सोममद्रिभिः । प्रचल्याऽऽख्यातमाख्यातपूर्वम् ॥ ११ ॥ यदुताम् “अनुदात्तमाख्यातमामन्त्रितवत्" इति तस्यायमप- वादः । आख्यातपूर्वमाख्यातं प्रकृतिवरं भवति। उदात्तपूर्व भवति यथा (२१५० ४२क०) पिबन्तु । मदन्तु । व्यन्तु। उदात्ताच्चामन्वितादनन्तरम् ॥१२॥ उदात्तस्वराचामलितपदादनन्तरमाख्यातं पदं प्रकृति- खरं भवति। यथा (८१० ३८क०) अग्ने पर्वस्त्र (२१. २८क०) होतयंज। एकान्तरादपि ॥ १३ ॥ एकेन पदेन व्यवहितादम्यामन्त्रितपदात्परमाख्यातं प्रकृति- खरं भवति। यथा (२२० १०) ब्रह्मवलम्भनत्स्यामि । । SAR ·१८८ शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। । । १८०६ क०) देवा । मधस्थाः। विद । रू_पम् । अस्य । अपिशब्देन विकल्पो ज्ञेयः। क्वचिद्भवति कचित्र भवति । यथा । (३१० २८क०) इडे'। आ। इहि । यद्दत्तोपपदाच ॥१४॥ यदो वृत्तं यदृत्त सर्वविभक्त्यन्त सर्वप्रत्ययान्त च गृह्यते । यत् । यम् । येन । यतः। यथा । यत्र । यदि। इत्यादि। यद- वृत्तोपपदात्परमाख्यातं पदं प्रकृत्या भवति । (१५१० ४८क.) यमाहुर्मनवस्तीर्णबहिषम् । (१५अ० ४९क०) येन॒ऽऋषयस्त- पंसा सत्रमार्यन् । (३० १४क०) यतो' जातोऽअरो चथाः । (८अ० २८क ) यथाऽय वायुरेति । (१८१० ५८क०) यत्र- यो जजग्म : । (२ अ० १५क०) यढि दिवा यदि नतमे- नासि चकम। अत्र सर्वत्र यदि यवृत्तल्याख्यातपदेन सह सम्बन्धो भवति तदेवाख्यातपदं विक्रियते न तु सन्निधिमा- त्रेण । यथा (२०अ० १७क) यदेकस्याधिधर्मणि तस्यावय- जनमसि । तथा चोक्तम् । यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थख्यापि तस्य तत् । अर्थतो ह्यसमर्थानामानन्तर्यसकारणमिति ॥ हेश्च॥ १५ ॥ हिशब्दाच परमाख्यातं पदं प्रकृत्या भवति । यथा (११ अ. ५००) आपोहिष्ठा मयोभुव ॥ उत्तरेऽपि ॥१६॥ उत्तरेऽपि हिशब्द आख्यातं पदं प्रकृत्या भवति । यथा (७अ० ८क०) इन्दवो वा मुशन्ति हि ॥ नेत् ॥ १०॥ । ।

·षष्ठोऽध्यायः। १८८ नेदित्यम्मानिपातसमाहारात्परमाख्यातपद' प्रकतिखरं भवति । यथा (२३० १७०) ए_षनेत्वदपच त यातै । समनसस्वरत् ॥ १८॥ करदित्य तदाख्यातं पदं समनस इत्येतत्पूर्व प्रकृत्या भवति । यथा (७० २५क०) अ म पक्ताः ममनसस्वात्। समनस इत्येतत्पूर्वमिति किम्। (२१अ० २२० ) सुक्षवी भेषज करत् ॥ इयो: पूर्वर्ड० समुच्चये ॥ १९ ॥ द्वयोराख्यात्योः समुञ्चयेऽर्थे वर्तमानयोः पूर्वमान्यातं पदं प्रकृत्या भवति। समुच्चयो नाम हयोराख्यातयोरिकस्मिन्नर्थ समावेशः । यथा ( १.२७) शम'च स्थः । वस च स्था। (८२० २२०) शम् । च यच्च परि च च । वा विचारणे ॥ २० ॥ इयोराच्यातयोर्विचारी वर्तमानयोः पूर्वमाख्या तमा सत्या भवति, वा शब्दन चेदाख्यातयोोगो सपति। संहि- तायां प्रायश उदाहरणानि न लभ्यन्त । रूपोदाहरणानि तु दौयन्त । देवदत्तो भुक्तां वा यज्ञदत्तो वा भुक्ताम् ॥ अहविनियोगे ॥ २१ इयोराख्यातयोर्विनियोगार्थे वत्त मानयोः पूर्वमाख्यात प्रकृत्या भवति। अहशब्देन चेदाख्यातयोर्योगो भवति । विनियोगो नाम हयोः पुरुषयोरेकस्मिन् कर्मणि एकस्य पुरु- घस्य सम्बन्धः । अन्चस्मिन् कर्मण्य परस्य सम्बन्धः । रूपोदाहर- णन्दौयते । यथा “देवदत्तोऽहं ग्रामं गच्छतु" यजदत्तोऽहं गाः - पालयतु। ANSARAHALA ·२०. शनायजुःप्रातिशाख्ये। एवावधारणे ॥ २२॥ इयोराख्यातयोरवधारणेऽर्थे वर्तमानयोः पूर्वमाख्यातं प्रवत्या भवति। एवशब्देन चाख्यातयोर्योगो भवति । अव- धारणं नाम डयोः कर्मणोईयोश्च कर्बोरेकस्मिन् कर्मण्य कः कर्ताऽवधियते परशिवन्यः । यथा देवदत्त एव ग्रामं गच्छतु, यजदत्त एव भुताम् । उपपदाप्रयोगेऽपि च ॥ २३ ॥ च वा ह यह एव एतानि च प्रभृतौनि यान्युपपदानि उत्तान्याख्यातस्य विकारोणि तेषामों यदि कथञ्चिदवग- म्यते । तथा चोक्तम् । उपसर्गात्परो यस्तु पदादिरपि दृश्यते । उच्चस्थानास्थितो यत्र गुरु तत्रैव कारयेत् । इति तदा एतेषा- मुपपदानामुञ्चारणेऽपि आख्यातं न विक्रियते। तथा रूपो- दाहरणम् । सुखं भवथ । पवित्वकं भवथ । चशब्दोऽत्र लुप्तः । इत्यभूतानि छन्दस्युदाहरणानि द्रष्टव्यानि ॥ परोपापावप्रतिपर्यन्वयव्यध्याङप्रसन्निट- सन्निविखभि ॥ २४॥ परा उप चप बव प्रति परि अनु अपि अति अधि आप्र सम् निर दुर् उद नि वि सु अभि एते विंशतिरुपसर्गाः प्रकृति- खरा भवन्ति । अस्य चोपसर्गस्य “उपसर्ग उपसर्गे” इत्यादिकः पुरस्तादपवादो द्रष्टव्यः। प्रकृतिस्वरस्तु व्याकरणपठितोऽत्र गृह्यते। तथा च तत्स लम् । “निपाता याद्युदात्ता:” “उपस- गश्चिाभिवजम्” इति। तथा चोक्तम् । एकारोऽथ चकारो वा रेफा दौर्घपरेषु च। समुपसर्गत्ये तष्टेन रुरेव न संशयः ॥ १ ॥ उक्तानामुपसर्गाणामनित्यमुपसर्गगुरु । यथा (३२० ५३ क.) -- ।

·षष्ठोऽध्यायः। । अनु योजान्विन्द्र ते हरौ'। विंशतेरुपसर्गाणामुञ्चा एकाक्षरा नव । श्राद्युदात्ता दशैतेषामन्तोदात्तस्त्वभौत्ययम् ॥ विस्पर्शम् ॥ २५ ॥ द्वौ स्यौं यस्मिन् पदे तट्विस्पर्श पदम्। अधिकारसूव- मैतत् ॥ वेत्तु वित्त्वाऽस्मद्यपात्वमभित्यम्मृत्ति- कावन्दालठ समाववत्यूँधिद्धिरराध्याऽअई- शुडबुडनक्तनिषपखिन्नानसन्नाश्च ॥ २६ ॥ एतेषु पदेषु हौ स्पर्शी भवतः। वेत्तु यथा (१अ० १८क०) प्रति त्वा पर्वतो वे'तु। हौ तकारी संयोगः। वित्त्वा यथा । (२० २१क) वित्त्वा मातुर्मित। द्वौ तकारी वकारश्च संवोगः, अस्मक यथा (७० ३९क०) अस्माग वावृधे । पाच यथा (७च्य• २४क०) आसन्ना पाचजनयन्त देवा: । हो तकारी रेफश्च संयोगः । श्रभित्त्य यथा (४० २५क) अभित्त्यन्द वम् । हौ तकारी यकारश्च संयोगः)। मृत्तिका यथा (१८० १३क.) अश्मा च में मृत्ति का च मे। हो तकारी संयोगः। ई यथा (१२५० ७३क०) विमुच्यङ्घमघ्नया देवयानाः। दकारधकारों वकारश्च संयोगः)। दात्रं यथा (१ अ ६क०) सोमस्य दावमसि खाहा । हौ तकारौ रेफश संयोगः । समाववतिं यथा (२००० १३क०) ममाववत्तिं पृथिवी। रेफो हो तकारौ संयोगः । ऋद्धिय॑था (८० ८२क०) मत्रस्य हिरसि । दकारधकारी संयोगः । वृद्धिर्यथा (१८२० ४क०) वृद्धञ्च में वृद्धिश्च मे । दकार- धकारी संयोगः । व्यराद्ध यथा (३०० एक.) अरायाऽएदि. धिषुः पुतिम् । दकारधकारौ यकारश्च संयोगः । अझै यथा । ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। । । (१७० २२०) अन्तश्च पगईश्चता मे'। रेफदकारधकारा: संयोगः । शुद्धो यथा (२४अ. ३क०) शुद्धबालाः सर्वश'डबालाः । दकारधकारौ संयोगः। बुद्धो यथा (२२अ० ७क०) प्रबुद्धाय स्वाहा। दकारधकारी संयोगः । नक्तं यथा (१३अ० २८क०) मधु नक्तमुतोषसः । ही ककारी तकारश्च संयोगः। निषसो यथा (२२१०८क०) निषसाय स्वाहा। हौ णकारी संयोगः । खिनो यथा (२० अ० २०क०) खिन्न:) स्नातो मलादिव । हो नकारौ संयोगः । अन्न यथा (११३०८३क०) अन्नपतेऽन्नस्य । हो नकारौ संयोगः। सन्नो यथा ( ८अ इंटक०) मन्त्रः सिन्धु' । हो नकारौ संयोगः । “वरात् संयोगादिः” इत्यस्य प्रायशोऽपवादभूतमेतत् सूत्रम् ॥ न क्षचिश्विसतयेग्यस्वैकम् ॥२७॥ नव चि खि स त य एतेभ्यः परस्त्रशब्दो न बिरुच्यते एकमेव व्यञ्जनं भवति । क्ष यथा (१० अ०८क.) क्षत्रस्य योनि- रसि। व यथा (१०अ० ८क ) वृत्रं बंधेत्। चि यथा (७अ. ४२क०) चित्रं देवानाम् । वि यथा (२४ अ. ३९क०) खिवा- दित्यानाम्। स यथा (८० ५२क०) सत्वस्य ऋद्धि । त यथा (१३३० ३१क) तत्र गच्छे। य यथा (१३१० ३१क०) यत्र पूर्व पर'ता: । “खरात् संयोगादिः” इत्यस्यायमपवादः ॥ धाायवा/नसोद्राश्चराश्चेत् ॥२८॥ ईध्राय वार्डोनस उद्रः एते स्पर्माः संयोगादयो न हिरु- यन्ते । चरद्रव्यवचनाश्चेद्भवन्ति । ईध्रप्राय यथा (१६अ० ३८क०) नमो वीध्रप्राय च। धकाररफो यकारश्च संयोगः । वा/नसो यथा (२४०३८क०) वा/नसस्ते । रेफधकारौ रेफश्च संयोगः। । ।

·षष्ठोऽध्यायः। ) । । उद्रो यथा ( २४१० ३७क. ) अपामुद्री मासाकश्यप+ । चरद्रव्यवचना इति किम् । (२४० २१०) समुद्राय शिश- मारान् । अत्र ससुट्रशब्देन पार्थिवः समुद्र उच्छ्ते । उपोस्थित उत्तमनमुत्तभानोत्यायोस्थिता- येति त्रीणि ॥ २६ ॥ उपोस्थितः उत्तम्भनम् उत्तभान उत्थाय उत्यिताय एतेषु पदेषु त्रीणि स्पर्शायानि व्यञ्जनानि भवन्ति । उपोस्थिती यथा (८अ० ५५क०) क्रयायोपोन्स्यितोऽसुरः। दो तकारी थकारश्च संयोगः । उत्तन्भनं यथा (४१० ३६क०) वरुणस्यो- त्त्तम्भनम् । बयस्त काराः संयोगः । उत्तभान यथा ( १७. ७२क०) दिव मुत्त्तभान तेजसा। त्रयस्तकाराः संयोगः । उत्थाय यथा (११ २०६४क) उत्त्याय बहती भव। बौ तकारी थकारश्च संयोगः । उस्थिताय यथा (२२क. ८क) उत्थिताय स्वाहा। हौ तकारी धकार संयोगः। बहिरङ्जाम्भद्रेण पृङक्त पङ्क्तिः सम- धि परिधि पाङ नानिति हावनुनासिको पूर्वावारपन्तौवर्जमिति च ॥ ३० ॥ बर्हिरताम् भद्रेण पृताम् पङ्क्तिः समड्धि परिधि पात्रान्। एवं जातीयकेषु स्पर्शात् पूर्वी दावनुनासिको डकारौ भवतः । बारपन्तौशब्दं वर्जयित्वा । बर्हिरतां यथा (२३० २२क०) सम्बहिरड्ताम् । भट्रेण पृक्तं यथा (य. ४क०) सम्मा भद्रेणं पृतम् । पनिर्यथा (१४० १७क) पडक्तिश्छन्द' । समधि यथा ( १३५० ४९क० ) पयमा समंङधि । परिधि यथा (१३५. ४१०) परि वृद्धि - ( ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। हरसा। पात्रान्यथा (२४० २६क०) अन्तरिक्षाय पाडङ- वान्। आरपन्तौ मिति किम् (२२५० २क०) ऋतस्य साम मरमारपन्तौ ॥ वृॉ वृद्धिः ॥ ३१॥ इत्य तार्थम् ॥ इति कात्यायनकृती प्रातिशाख्यसूत्रे पठोऽध्यायः समाप्तः ॥६॥ इत्यानन्दपुरवास्तव्यवज्रटसूनुनोबटेन कते माटमोदाख्ये प्रातिशाख्यभाष्ये षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥ ६ ॥ Huawe सप्तमोऽध्यायः। अथावसानानि ॥ १ अथशब्दोऽधिकारार्थः। पदावसानान्यधिकतानि वेदि- तव्यानि । पदान्तस्येतिकरण स्यादेश्च यः सन्धिः स उच्यत इति यावत्॥ कण्यखरमेकारेण परिग्रहीयात् मुतवर्जम् ॥२॥ कण्ठयो इखोऽकारो दीर्घश्चाकारः स्वरस्तमेकारेण परि. ग्रहीयात् मुतमाकारं वर्जयित्वा। यथा (११०८क) यच्छन्तां पञ्च । पञ्चेति पञ्च'। (३३१०८क०) ट्रविण स्युर्वि पन्यया । विपन्ययेति विपन्यया । म तवजमिति किम् । (२२५० ४८क ) विवेशा३ इति विवेशा॥ ईवर्णमीकारेण ॥ ३॥ ईवर्णमौकारण परिग्रहीयात् । यथा (११० १०) पशून् - ·सप्तमोऽध्यायः । २.५ पाहि। पाहीति पाहि । (७०.क.) अखिना सतावती । सनृतावतीति । तृतीवती। उवर्ण वकारेण ॥४॥ उवर्ण वकारेण परिरह्नौयात्। यथा (३३१० १२क.) तव द्युम्नान्युत्तमानि सन्तु । सन्विति सन्तु ॥ औकारं च ॥ ५ ॥ औकारं च वकारेण परिग्रहीयात् । यथा (८० ३० का.) अभिधिञ्चाम्यतो । असावित्वं सौ ॥ हखकण्योपचं विसर्जनीयान्तमरिमितं विकृत्त्या ॥६॥ - विसर्जनौयान्तम्पदं इखाकारोपधं रिफितं यन्त्र भवति तद्विवृत्त्या परिग्यहीयात् । यथा (३२० १५०) होता याज- ठोऽअध्वरेष्वौड्डय' + । ईड्य_ऽइतौद्य' । (३१० १६क०) शुक्र- न्दुदुहे अहयाः । अहय इत्यह'याः । परिफितमिति किम् । (१३व्यः ३क०) सतश्च योनिमसतच वि + । वरिति वः । सुरुचो वेन आवाः । आवरित्यावः ॥ दीर्घकण्योपविसर्जनौयान्तमेकारान्तमैका- रान्तं नुतं प्रगृह्य च ॥ ७॥ दौर्घाकारोपधं विसर्जनौयान्तं च यत्पदं तद्दिवृत्त्या परि. ग्रहीयात् । एकारान्तमैकारान्तनु तं प्रगृह्यं च । एतानि च पदानि विवृत्त्या परिग्यौयात् । दौीकारोपधं विसर्जनौ- यान्तसुदाहरणं यथा (३अ० १श्क०) यतो जातोऽअरो'चा बरो'चथाऽइत्यरो'चथाः। एकारान्त यथा (३१० ११क०) मन्त्र वोचेमाग्नये । अग्नयऽइत्य ग्नये । ऐकारान्त यथा ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्ये। । (३० १३५०) उभा राधसः सह मादयो । मादयड्या- ऽइति मादया। मुतं यथा (२३अ० ४८क.) भुवनमा विवेशा३। विवेशाऽइति विवेशा३ । प्रग्टह्य यथा (३३१० ५क०) अन्यान्य वत्समुपंधापयेते । धापयेते इति धापयेते औकारान्तच्चैके ॥८॥ औकारान्त च पदमके प्राचार्या विवृत्त्या परिग्टहन्ति । यथा (६१० ३०क.) अभिषिञ्चाम्यसौ। असाऽइत्य सौ। एक इति किम् । अमावित्य सौ ॥ भाव्युपधं च रिविसर्जनीयान्तानि रेफेण । अकण्ठयो भावौत्यु तम्। भाव्युपधं रिहिसर्जनौयान्त रिफितविसर्जनौयान्त च यत्पदं तट्रेफेण परिरहौयात् । यथा (१३व्य० ४३क०) अग्निमौडे पूर्वानुन्नमो भि: । नमो'- भिरिति नम+ । भिः । (३३१० ५८क०) सभ्राक्काः । करिति काः, (१३१०३क०) सतश्च योनिमसंतश्च विव:। वरिति । वः॥ प्रथमान्तन्तृतीयेन ॥१०॥ प्रथमान्ताः कचटतपा: हतीयान्ता गजडदबाः वर्गप्रथ- मान्तं पदं सवर्गटतीयेन वर्णेन परिरह्नौयात् । यथा (२११० २०) विखा द्देषासि प्र मुमुग्ध्य॒स्मत् । अस्मदित्य॒स्मत् । (१७१० ८८ क०) सममृतत्वमानट । अानुडित्यानट् ॥ उत्तमान्तमुत्तमेन ॥ ११ ॥ उत्तमान्त' पदमुत्तमेनैव परिग्रहौयात् । यथा (२० अ. ८१क०) वर्ती रु'द्रा नृपाय॑म् । नृपायमिति न पाय॑म् ॥ ।

·अष्टमोऽध्याया। दृवं वृद्धिः ॥ १२॥ इत्य तार्थम् ॥ इति कात्यायनकृती प्रातिशाख्यसूबे सप्तमोऽध्यायः॥ इत्यानन्दपुरवास्तव्यवज्वटसूनुनोव्बटेन कृते मालमोदाख्य प्रातिशाख्यभाथे सप्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥ maine t अष्टमोऽध्यायः। अथातो वर्णसमानायं व्याख्यास्यामः ॥ अथात:शब्दादुक्तार्था वर्णा यस्मिन् समानाये पठ्यन्त स वर्णसमाम्नायस्तं व्याख्यास्याम इति प्रतिज्ञा समाधानार्थम् ॥ तव खरा: प्रथमम् ॥ १ ॥ व्याख्यायन्त इति शेषः। तद्यथा। अइति। याइति । आ३इति । इइति। ईइति । इति । उइति । अइति। ऊ३- इति । ऋति । ऋइति। ऋइति । टइति । लुइति । C३- इति॥ अथ सन्ध्यवराणि ॥२॥ व्याख्यायन्त इति सूवशेषः । एइति। ए३ इति। ऐइति । ऐ३इति। ओइति । ओ३ इति । औइति । औइति । इति खराः ॥३॥ व्याख्याता इति सूवशेषः । अथ व्यञ्जनानि ॥ ४॥ व्याख्यायन्त इति सूत्रशेषः । तद्यथा। किति खिति गिति । । K ·२०८ शुजायजुःप्रातिशाख्ये। । । घिति डिति कवर्ग: । चिति छिति जिति भिति जिति चवर्गः। टिति ठिति डिति ढिति णिति टवर्गः । तिति थिति दिति धिति निति तवर्ग:। पिति फिति बिति भिति मिति पवर्गः ॥ इति स्पर्शाः ॥५॥ व्याख्याताः इति सूत्रशेषः । अथान्तस्थाः ॥ ६॥ व्याख्यायन्त इति शेषः । यिति रिति लिति विति। अथोमाणः ॥ ७॥ बाख्यायन्त इति शेषः। शिति षिति सिति हिति ॥ अथायोगवाहाः ॥८॥ व्याख्यायन्त इति शेषः। अकारादिना वर्णसमानायेन मंहिताः सन्त एते वहन्त्यात्मलाभं प्राप्नुवन्त्ययोगवाहाः । तथाहि॥ *क इति जिह्वामूलौयः ॥६॥ इति ककारपूर्व जिह्वामूलौयं दर्शयति तथा । ५प इत्युपध्मानीयः ॥ १०॥ इति पकारपूर्व मु पानीयं दर्शयति एवमन्यत्रापि दृष्ट- व्यम् ॥ अं इत्यनुवारः ॥ ११ ॥ इति खरपूर्वमनुस्खारं दर्शयति । अः इति विसर्जनौयः ॥ १२ ॥ इति खरपूर्वं विसर्जनौयं दर्शयति । ॥

·अष्टमोऽध्यायः । । हु दूति नासिक्यः ॥ १३ ॥ प्रयमकशाखायां प्रसिद्धः । कुखुगुघु इति यमाः ॥ १४ ॥ इति यमसंन्नका वर्णा विंशतिसंख्यका भवन्तीत्य तच्च- तुर्थाध्याये व्याख्यातम् ॥ एते पञ्चषष्टिवर्णा ब्रह्मराशिरात्मवाचः ॥१५॥ य एते पञ्चषष्टिवर्णास्ते समस्ता एव त्रयीलक्षणो ब्रह्म- राशिः। एत एव कदाचिदानुपूर्वा व्यवस्थिताः सन्त ऋग्यजुः- सामाख्या भवन्तीत्यर्थः। लौकिया अपि वाचोऽयमेवामा । एतदेव स्पष्टीकर्तुमाह यत्किञ्चिदाङ्मयं लोक सर्वमत्र प्रतिष्ठितम् ॥१६॥ यत्किञ्चिदानयं लोके इत्यादि, एते यञ्चषष्टिवर्णा लोके वेदे च प्रतिज्ञाताः । यत्किञ्चिदाझयं लोके इत्यादिना ते च लोके लोकैरनियतदेशकालाः प्रयुज्यमानाः सन्तो दृष्टाः । अतो वेदे तनियमार्थः खाध्यायविधिः क्रियते ॥ शुचिना ॥ १७॥ खानाचमनादिभिः शौचयुक्वेन ब्रह्मचर्थवता वैवर्णिकेन स्वाध्यायोऽध्येतव्यः । शुचौ देशे ॥१८॥ अनुपहतदेशे खाध्यायोऽध्येतव्यः । तथा चोलम् । दावेती वर्जयेनित्यमनध्यायौ प्रयत्नतः । स्वाध्यायभूमि चाशुद्धामात्मानं चाशुचिं द्विजः ।।

·२१० शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। शूद्रपतितयोरसश्रावए खाध्यायोऽध्ये तव्यः ॥ १६ ॥ शूद्रपतितादयो न शृखन्ति तथा स्वाध्यायोऽध्येतव्यः । ज्ञाने ॥ २० ॥ एवं स्वाध्यायविधिमुत्वाऽधुना वेदस्य ग्रन्यतोऽर्थतश्च परि- जाने फलमाह॥ पौरुष्यम् ॥ २१ ॥ पुरुष आत्मा तस्य विवेकस्य माधकं पौरुष्यं मुक्ति प्रद- मित्यर्थः ॥ स्वय॑म् ॥ २२॥ खर्गसाधकञ्च॥ यशस्यम् ॥२३॥ यशः कीर्तिस्तस्याः साधकम् ॥ आयुष्यम् ॥ २४॥ आयुषो वर्द्धनम् । यद्देद स्थार्थ ज्ञाने तन्मुक्ति साधकं स्वर्ग- साधकं च भवति ॥ तथा विभक्तिपरिज्ञानम् ॥ २५ ॥ पदार्थ ज्ञानं तन्मुक्तिसाधकम् । यत्प्रकृतिप्रत्ययादिपरि- जानं तत् स्वर्गयश आयुषां साधकमित्ययं विभागो ज्ञानस्य द्रष्टव्यः । अथापि भवति ॥ २६ ॥ अयमेवार्थः प्रकत्या । अन्योऽपि लोको भवति, वेदस्याच्य- यनाइर्मः सम्प्रदानात्तथा श्रुतेः ॥

·२११
प्रष्टमोऽध्यायः ।
वर्णशोऽक्षरथो चानाविभक्तिपदशोऽपि च
वेदस्य पाठमावातावहर्मो भवति तथा शिष्येभ्यः सम्प्रदा-
नात् । तथा श्रवणात्तथा वर्ण परिज्ञानात्तथाऽक्षरपरिज्ञानात्
विभक्तिपरिज्ञानाच्च पद परिज्ञानाञ्चोत्तरोत्तरं धर्मो भवति ।
इत्येतदेवानुवर्तते ।
त्रयोविंशतिरुच्यन्ते खराः शब्दार्थचिन्तकैः।
द्विचत्वारिंशव्यञ्जनान्येतावान्वर्णसंग्रहः॥२८॥
शब्दस्वरूपचिन्तकै स्त्रयोविंशतिः खरा अकारादय उताः।
द्विचत्वारिंशाचनानि कादीनि एतावान् वर्णसङ्घातः ॥
तस्मिन् हलजिह्वामूलौयोपभानौयनासिक्या
न सन्ति माध्यन्दिनानाम् ॥ २२ ॥
लकारो दौर्षः मुताश्चोक्तवर्जम् ॥ ३० ॥
अधस्तनश्लोकरूपसूत्रेण वर्णानुक्वा अधुना ये माध्यन्दि-
नानानेष्यन्ते वास्तानिराकर्तुमाह। ढकारष्टवर्गीयो डकारश्च
तत्प्रकृती बलकारी जिह्वामूलौयो य उपभानीयश्च नासि
क्यश्च एते वर्णा न सन्ति माध्यन्दिनानाम् ॥ किमेतावन्त एव
नेत्युच्यते। लुकारो दीर्घः । लाजौच्छाचौनित्यवमादयो ये
पठितास्तान् पुतान् वयित्वा अन्ये मुता न सन्ति माध्यन्दि-
नानाम् ॥
वर्णदेवताः ॥ ३१॥
प्रकतानां वर्णानां देवता वल्याम इति सूवशेषः।
आग्नेयाः कण्ठयाः ॥ ३२ ॥

·शुलायजुःप्रातिशाख्य। कण्ठस्थाना वर्णा अग्निदेवत्या भवन्ति । नैत्या जिह्वामूलीयाः ॥३३॥ जिह्वामूलस्थाना वर्णा निऋतिदेवत्वा भवन्ति ॥ सौम्यास्तालव्याः ॥ ३४ ॥ तालुस्थाना वर्णाः सोमदेवत्या भवन्ति । रौद्रा दन्त्याः ॥ ३५॥ दन्तस्थाना वर्णाः रुद्रदेवत्या भवन्ति ॥ मोठया आश्विनाः ॥ ३६ ॥ श्रीष्ठस्थाना वर्णा अखिदेवत्या भवन्ति । वायव्या मूर्धन्याः ॥ ३७॥ मूईस्थाना वां वायुदेवत्या भवन्ति । शेषा वैश्वदेवाः ॥ ३८॥ एतानि स्थानानि विहाय येऽन्यस्थानजन्या वर्णास्ते वैश्व देवा भवन्ति । स्पष्टार्थान्येतानि सूत्राणि । तत्समुदायोऽक्षरम् ॥ ३६॥ तेषां वर्णानां एकीभावलक्षणः समुदायोऽक्षरं भवति । तदाथा कखगघडत्यादि। वर्णों वा ॥४०॥ बर्ण समुदायो वा वर्णो वाऽक्षरम्भवति । इईउऊ इत्येवमादि। वर्णसमुदायोऽक्षरं भवति कखगघङ दना । एवमादि। व्यवस्थितविभाषा चेयम् । स्वरः केवलोऽप्य- ब ॥ तद्यथा। अप्रा- ·२१३ अष्टमोऽध्यायः। याम् । क्षरं भवति। व्यञ्जनसमुदायस्तु स्वरसंहित एवाक्षरं भवति । तथा च प्रतिपादितम् । “स्वरोऽक्षरम्” । “सहाद्यैर्व्यञ्जनैः”। "उत्तरेचावसितैः” इति । प्रथमाध्याये एवेति ॥ अक्षरसमुदायः पदम् ॥ ४१ ॥ अक्षराणां समुदायः पदं भवति । तद्यथा । दृषे ला। अर्जे। त्वा । (१८१० १क) वाज । च । अचरं वा ॥४२॥ अक्षरं वा प्रदं भवत्यक्षरसमुदायो वा पदं भवति । (५५ मा ५क०) इन्द्र। आ याहि। (४० अ० ८० क०) य:) । उ । विद्या- । रताः) । अक्षरसमुदायः पदं भवति। दुषे। वा। जर्ज। त्वा ॥ तच्चतुड़ी ॥ ४३ ॥ तदेतत्पदं चतुर्दा भिद्यत इति सूवशेषः । नामाख्यातोपसर्गनिपाताः ॥ ४४ नामपदं यथा गौरखः पुरुषः हस्तीत्य वमादि। आख्यात- पदं यथा पचति पठति गच्छति धावति वलातीत्य वमादि। उपसर्गपदं यथा प्र. परा प्रा अभौत्य क्मादि। निपातपदं यथा वा च कम् उचित् इत्यादि । नामाख्यातोपसर्गनिपाता इति बहुवचनं पदचतुष्टयापेक्षम् । तत्र प्रति विशेषः ॥ ४५ ॥ तत्र च वाक्यपदचतुष्टयं प्रति यो विशेषः स प्रतिपाद्यते वक्ष्यमाणेन सूवेणेति वाक्यशेषः । क्रियावाचकमाख्यातमुपसर्गी विशेषकृत् ।

·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। कालः। - सत्वाभिधायकं नाम निपातः पादपूरणः ॥४६॥ अथ व्यवस्थया पदचतुष्टयस्य लक्षणं कर्तुमाह । क्रिया। कर्ता। सङ्ख्या । उपसर्गे विशेष इत्याख्यातार्थः । तत्र क्रियैव प्रधानमुपसर्गस्तु क्रियाया एव विशेषं करोति । यथा पचतीत्यत्र पाचकः प्रतीयते। पुनः प्रपचतीत्युक्ते आदि- कर्ता प्रतीयते । एवं गच्छत्यागच्छतीत्यादिषु द्रष्टव्यम् । सत्वं धातुः । कारकं विभक्तिरिति नान्नोऽर्थः। तत्र सत्त्वमेव विशे- षतोऽभिधीयते । निपातस्त्वर्थासम्भवे पादपूरणो भवति ॥ चतुर्दश निपाता येऽनुदात्तास्तेऽपि सञ्चिताः । निहन्यते खखाख्यातमुपसर्गचतुष्टये ॥ ४॥ एवं नामाख्यातोयसर्गनिपातानामर्थभेदं व्याख्यायाधुना खरसंस्कारावपि तत्रोतावेवैतौ प्रतिपादयति चतुर्दशति । चतुर्दश निपाता येऽनुदात्तास्तेऽपि अधस्तात्सन्धिता एव वा च कमुचिदित्यादिसूत्र ण । निपातग्रहणमुपलक्षणम् । नाम्ना- मपि स्वरः सूत्रविहित एव । यथा “नो नौ मे मदर्थे त्रिोकेषु" इत्यादिना। यच्च पदचतुष्टये आख्यातमुक्तं तबिहन्यते अनु- दात्त भवति उपसर्गादीनां पदानां परभूतम्। उपसमें विशेषकत्। सत्त्वाभिधायकबाम निपातः पादपूरणः इत्येत. ब्रामानुपूर्वीमङ्गोवत्यैतदुक्तम् । निहन्यते खल्वाख्यातमुप- सर्गाणां चतुष्टय इति । खलुशब्द उपलक्षणार्थः। उपसर्गाणा- मपि तत्र खरो विहित इति “उपसर्ग उपसर्गे" इत्यादिना एतदुक्तं भवति। यदधस्तान्मया प्रतिज्ञातं "खरसंस्कारयो- श्छन्दसि नियमः" इति कृत्स्नं प्रतिपादितमित्यर्थः । प्रतः ऋत्नमिदं शास्त्रमिति कृत्वा यादर्तव्यं शिष्यैः ।

·काष्टमोऽध्यायः। २१५ अथ पदगोत्राणि ॥ ४६॥ एवं पदचतुष्टयगोवाणि वक्ष्यन्त इति सूवशेषः । भारद्वाजकमाख्यातं भार्गवं नाम भाष्यते । वासिष्ठ उपसर्गस्तु निपातः काश्यपः स्मृतः॥५०॥ भरद्वाजन दृष्टमाख्यातं भारद्वाजगोत्र वा भारद्वाजस- गोत्र वा तथा भृगुणा दृष्टं नाम भार्गवगोत्र भार्गवसगोत्र वा तथा वसिष्ठन दृष्टा उपसर्गा वासिष्ठगोत्र वासिष्ठसगोत्रं वा तथा काश्यपन दृष्टा निपाता: काश्यपगोत्राः काश्यप- सगोत्रा वा ॥ अथ पददेवताः ॥५१॥ अथ पदानां देवता वक्ष्यन्त इति सूत्रथेषः । सर्वन्तु सौग्यमाख्यातं नाम वायव्यमिष्यते॥ आग्नेयस्तूपसर्गः स्यान्निपातो वारुणः स्मृतः॥५२॥ सर्वमाख्यातं सोमदैवत्यम्। सर्वनाम वायुदैवत्यम् । कग्निदैवत्या उपसर्गाः । निपाता वरुणदेवत्याः॥ अथ वर्णदेवताः ॥ ५३॥ इत्याद्युपासनार्थमुक्तम् । एवं झुपासिता: सन्तोऽर्यानभित- स्थापि पुरुषस्य फलप्रदा भवन्ति । यो वा अविदितार्षयच्छ. न्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाऽध्यापयति वा स्वाणु वळूति गर्त वापद्यते प्रमीयते पापौयान् भवतीत्यवमादि- दोषेण सम्बध्यते। तकुल्या मधुकुल्या इत्येवमादिभिस्तु गुणः । । सम्बध्यत एव ·शुक्लयजुःप्रातिशाख्य। इत्याह खरसठस्कारप्रतिष्ठापयिता भग- वान् कात्यायनः ॥ ५४॥ एवं खरसंस्कारयोः प्रतिष्ठापयिता भगवान् कात्यायनः । इदं शास्त्रमाह हरद्धिः ॥५५॥ इत्य तार्थः ॥ इति कात्यायनकृती प्रातिशाख्य- सूत्रेऽष्टमोऽध्यायः ॥ इत्यानन्दपुरवास्तव्यवचटसूनुनोबटेन कृते माटमोदाख्य प्रातिशाख्यभाष्येऽष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥