·ॐ श्रीस्वामिनारायणो विजयतेतराम् श्रीस्वामिनारायणभगवच्चरणकमलोपासकतत्सम्प्रदायीयसकलनियमनियन्त्रण- शासनसमर्थसर्व विद्यावारिधियोगकलानिधि-यतीन्द्र-श्रीमत्- सद्गुरुश्रीगोपालानन्दस्वामिविरचितः श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः पणमन्दिरम् सौराष्ट्र, दार्शनिकपञ्चानन-षड्दर्शनाचार्य-नव्यन्यायाचार्य-सांख्ययोगवेदान्त- मीमांसातीर्थ-काव्यकुशल-वैष्णवविद्वत्सार्वभौम- श्रीस्वामिनारायणसम्प्रदायसकलहार्दाभिज्ञ- श्रीकृष्णवल्लभाचार्यस्वामिविरचित- श्रीसत्सङ्गभाष्यसहितः २०२६] विजयादशमी

·प्रकाशकः-हरिप्रकाश शास्त्री, शास्त्राचार्य, एम० ए० (भ०)
c 0 स्वामिनारायण मदिर, मछोदरी, वाराणसी
भाष्यकारेण सर्वेऽधिकाराः स्वायत्तीकृत्ताः
मुद्रक नरेन्द्रकुमार प्राणलाल आचार्य,
आचार्य मुद्रणालय, कर्णघण्टा, वाराणसी।

·समर्पणम् 'सत्संगभाष्यं भ्रमजांऽगनाशकत् , मत्साक्षिदेश्यं विरचय्य निर्णये । हरेः स्वरूपेऽपितवानहं प्रभो श्रीकृष्णयुगवल्लभदेशिकः स्वयम् ॥ १ ॥ श्रीस्वामिनारायणमन्दिरम् जूनागढ, सौराष्ट्र, ·किञ्चिद् मन्तव्यम् 'नोद्धवोण्वपि मन्न्यूनः' (भाग. ३।४।३१) इति परमात्मनः श्रीकृष्णादन्यूनेनोद्ध- वाऽभिन्नेन श्रीमद्रामानन्दस्वामिना सुस्थापिते वृषात्मजेन श्रीहरिणा सुसंवर्धिते समीकृते च श्रीमुक्तानन्दस्वामिप्रभृतिमुनिगणैः सुरक्षिते सुप्रचारिते चाऽस्मिन्नुद्धव- सम्प्रदायापरनाम्नि श्रीस्वामिनारायणसम्प्रदाये श्रद्धावतां भगवद्भक्तानां महती सङ्ख्या प्रथमत एव वर्तते । सर्वेप्येते परम्परया प्राप्ते परिशुद्ध धर्मवैराग्यमाहात्म्य- ज्ञानपूर्वकैकान्तिकभक्तिमार्गप्रतिष्ठिते श्रीहरिस्वरूपनिर्णये निःसंशया एव, किन्तु साम्प्रतिके काले केचिदविपश्चित सम्प्रदायशुद्धं शास्त्रसम्मतञ्च सिद्धान्तमगणयित्वैव श्रीहरिस्वरूपविषये कुबुद्धिकल्पितान् विकल्पकल्कान् विकत्थमानाः क्लिश्यन्ति स्वय क्लेशयन्ति च जनान् । तेषाञ्चे यं पारस्परिकघृणेादुर्भावनादीनां प्रसवित्री स्वात्मघातिनी वैतण्डिकी प्रवृत्तिरतीव शोचनीया वर्तते । न केवलमस्मिन् सम्प्रदाय एवेयं रीतिः, अपि तु बहुशाखाप्रशाखे सर्वाश्रये साक्षात् परम्परया वा वेदानुगे कल्पद्रुकल्प आर्यसम्मते 'हिन्दू' इत्यपरनामके समग्रे धर्मेऽप्यस्त्येव, सा चैहिकामुष्मिकश्रेयोर्थिभिः सुज्ञैः सर्वथा दूरत एव परित्याज्या । यतः सर्वथा समृद्धः सम्पूर्णश्चाप्ययं भारतीयो धर्मो वैदेशिक इसलाम-ईसाई- प्रमुखविधर्मिकृतचातुर्दिश्येनाऽऽक्रमणेनाऽऽक्रान्तः सन् पीड्यमान इव प्रतीयते । अतः स्वसंस्कृतिस्निग्धान् सद्धर्मानुरागिणो भारतीयान् विदुषः प्रार्थये यत् 'सर्वैरपि स्वस्वान्तर्विरोधं परित्यज्य सद्धर्मस्याऽस्य संरक्षणाय सुप्रचाराय चैकात्म्येन सुमहान् प्रयत्नः कार्यः' इति । तदर्थञ्च प्रकाशितः सभाष्योऽय श्रीहरिस्वरूपनिर्णयाख्यः प्रबन्धो न केवल स्वामिनारायणसम्प्रदायानुयायिनामुपकारकः, किन्तु सर्वेषामपि मूढुंपासकानां भगवदवतारभक्ताना तुल्य एवेति मन्ये । अपरमपि निरतिशयितं महत्त्वं प्रबन्ध- स्याऽस्येत एवास्ति, यतो भगवच्छोस्वामिनारायणस्य प्रमुखसच्छिष्योंगकलानिधिभि- योगीन्द्रश्रीगोपालानन्दमुनिभिर्विरचितो वैष्णवविद्वत्सार्वभौमैः पण्डितप्रवरैः श्रीकृष्ण- वल्लभाचार्यमहाभागः सत्सङ्गभाष्येण भाषितश्चेति । भाष्यकाराणां सुनाम तु पूर्वमेव काश्यां विद्वत्संसदि सुविदितमस्ति । अतो गौरवास्पदस्य ग्रन्थरत्नस्याऽस्य प्रकाशनेनाहमतीवाऽऽनन्दमनुभवामीति शम । हरिप्रकाशशास्त्री - ·नव्ये न्याये च सांख्ये श्रुतिशिरसि च योगेऽन्यशास्त्रषु योऽस्ति मीमांसायां काव्ये नवकृतिरचने पारगो दर्शनेषु । वागधारायां विमर्श विवुधससि वैशेषिके लेखने च निष्णातश्चेतिहासे जयति स निगमे तन्त्रशास्त्रे पुराणे ॥१॥ न्यायाचार्य, शास्त्री स्वामीजी , श्रीकृष्णवल्लभाचार्यजी. श्रीकृष्णो वल्लभाचार्य इह सुरनिभश्चाऽहणाहः शुभांऽको विद्वान् झाने प्रवीणो वुधपरिषदि काश्यां च यो लब्धकोर्तिः। मुर्धन्यं यत्सुधासिन्धुरसमरचयद् ब्रह्मरासायनाख्यं भाष्यं वै दर्शनानां पुरुमतततयो यत्र विश्रान्तिमापुः ॥ २॥ गोपालानन्दमुनिकद्वार्ताः संस्कृतपद्यगाः। गुणातीतानन्दमुनिवार्ता संस्कृते ॥३॥ यश्चकाराऽन्यशास्त्राणि विविधानि साम्प्रदायिकसिद्धान्तावेदकानि प्रसादतः ॥४॥ सोऽयं विराजते स्वामी स्वामिनारायणाऽऽश्रितः। साध्वाशीर्वादपीयूषाऽसीमपानप्रजीवनः हरिप्रकाशशास्त्री मुदा हरेः।

·"प्रस्तावना" श्रुतिरमृतिपुराणाद्यः शास्त्ररागमवेदिभिः । वर्ण्यते यत् परब्रह्म श्रीहरि तमुपास्महे ॥१॥ यस्य परपुरुषोत्तमस्य स्वरूपनिर्णये 'वेदा नो यान्ति पारम्' 'अथाऽत आदेशो नेति नेति' 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्याद्या वह्वय श्रुतयः स्वाऽमामर्थ्य कथयन्ति, तथापि यथा- कथञ्चिद् यावत्तया प्रवर्तन्ते तावत्तया स्वरूपम् उपक्रमन्तेऽवगच्छन्ति प्रतिपादयन्त्यपि च, अप्रापणतात्पर्यन्तु परमात्मनोऽपारगुणैश्वर्यचमत्कारशक्तिसामर्थ्य स्वरूपस्वरूपाऽवतरणकार्य- लीलाऽन्तर्यामित्वरूपाऽनुरूपभवनत्वसर्ववेदितृत्वसर्वप्रकाशकत्वादीनां निरवधिकनिरतिशया:- पारतापरम् । ब्रह्मलोकनिवासी परमात्मा सच्चिदानन्दमात्तरानन्दधनरसघनैकतत्वस्वरूपः सदैकस्वरूपसुमूर्तकिशोरवेषोऽसंख्यस्वसमानदिव्यप्रकाशवनानन्दसंभृतानादिसिद्धाऽसंख्यमुक्त- प्रसेवितचरणकमलो हिरण्यवर्णः सर्वसुवर्णवर्ण सर्वप्रकाशप्रदाता सर्वनियामकः सर्वान्तर्या- मिशक्तिधरः सर्वकर्मफलप्रदाता सर्वान्तरात्मतया सुसूक्ष्मतरोऽपि व्यवस्थितः श्रीहरिकृष्ण- परमात्माऽनादिनित्यसिद्धदिव्याकार आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिस्वरूपो वर्तते, स एव त्रिपाद्ब्रह्मलोकस्वामी चाप्येकपात्सृष्टिस्वामी जडचेतनशरीरी स्वयं सर्वावतारी व्यतिरेक्यपि सर्वान्वय्यपि तावतारो तदिव्यमानवाकारवेषोऽवतारस्वरूपो भक्तजनरमणार्थं लोकान्तर- नि श्रेयसार्थं तदंगभूतधर्मादिरक्षार्थ प्रार्थितसम्पत्त्यर्थं चावतरनवतारस्वरूपोऽपि सृष्टौ प्रविश्याऽपृथगपि पृथगिव सर्वजननयनगोचरो ग्राह्याकारः प्राकृत इव प्रकटीभूय विराजते विहरति चेष्टते उपदिशति मोक्षयति चाप्याश्रितान् , इत्येवं परब्रह्म परमात्मा स्वयं प्रतिसृष्टि प्राकट्यमाददान इदानीमप्येतस्यां सृष्टावात्मनः प्राकट्यं मानवाकारं गृह्णन् श्रीरामकृष्णकपि- लहरिवासुदेवपृथुदत्तात्रेयर्षभवामनपशुरामसनकादिनारदाद्यवतारस्वरूपात्मक स्वं सृष्टिजीवेभ्यः प्रददानोऽपि कचिदवतार्यवापि स्वय स्वं निजैकान्तिकपरमभागवतसाध्यभक्तिमच्छरणाग- तेभ्योऽर्पयन् भूम्यादावास्ते । सकलजनसेवाऽर्हनरनाट्यानुकरणपरायणोऽस्मदादिदृग्गोचरो मानवादिसाजात्यमलंकुर्वाणः परोऽप्यपर इव दिव्योऽप्यदिव्य इवाऽमृतोऽपि मर्त्य इवाऽ- लौकिकोऽपि लौकिक इव निर्लिप्तोऽपि सुलिप्त इवाऽमायिकोऽपि मायिक इव सर्वज्ञोऽप्यस- ( ७ ) ·प्रस्तावना वज्ञ सर्वाग्माऽप्येकात्मेव यावच्छरायप्येकशरीरीवकावस्थोऽप्यनेकावस्थ इव निविषयोऽपि सर्वविषयोऽपि च क्षुद्रगविषयीव व्यवस्थानो विराजते, अकालोऽपि कालं कवलयन्नपि काल- कवलतामात इवेत्यानन्त्यमस्य यावद्विधत्वे नत्वियत्तेति जगुः श्रुतिस्मृतय । स एव परमात्मा भक्तिधर्मात्मजः श्रीहरिकृष्णसहजानन्दस्वामिनारायणादिनाम्नाऽवतारी स्वयमाविर्भूत. छप्प- याग्रामेऽयोध्याप्रान्ते, सोऽयं श्रीस्वामिनारायणभूतिरत्र सोऽस्ति त्वनादिनित्यसिद्धदिव्या- कृतिरत्र च तत्राक्षरब्रह्मलोके चेत्यैक्यमेकस्य तस्य परमात्मनो द्वेधालभ्यस्यापि, एतदैक्य दिव्यसाकारमानवाकारयोरिति श्रीगोपालानन्दमुनिना 'श्रीहरिस्वरूपनिर्णये' सदा- सिद्धमपि मननवृत्त्या शाब्दीभावनया साधितम् , श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासप्रमाणान्यत्रोपन्य- म्तानि, पुतन्य ग्रन्थस्य विशदं 'सत्संगभाप्यम्' आवश्यक तन्मूलगतसर्वपदार्थवैशद्यद्योतकं विशिष्टताद्योतकं चेति, यत्र 'श्रीहरेरनादिसिद्धदिव्याकृतित्वम्, दिव्यत्वे मनुष्यत्वम् , मनुप्यत्वे दिव्यत्वम्, दिव्यत्वे पुनर्मनुष्यत्व' चेति श्रुत्यादिमूलकन्यायाद्यौविस्तृतं विविध- सद्युक्तिमि साधित भवेत् , यत्र परमात्मनः परिपूर्णत्व पुरुषविधत्वम् अक्षरसञ्चारित्वम् अक्षराऽवेद्यत्व प्रत्यक्षसार्वश्यं सृष्टिकारकमूर्तित्व महामहिमत्वं ब्रह्मपुरवासित्वं नित्यबहुचेत- नान्तरेकनित्यसर्वकामपूरकत्वं सर्वात्मस्थत्वं सर्वप्रकाशित्वं दिव्यकिशोरवेषत्वं भक्तानुग्रह- विग्रहवत्वमनिर्देश्यमूर्तित्वं रम्यदिव्याऽसिताकृतित्वं धीरदर्शनयोनित्वं पुरातनपुरुषत्व पर- ज्योतिःसंभृताध्यातदीपत्वं जगजन्मस्थितिलयलीलत्वम् असुरमोहकप्राकृतदेहादिकत्वम् असख्यसूर्यादिभासत्व स्वधामदर्शकन्व मुनिजनदर्श हवं कौन्तेयस्वकरूपदर्शकत्व सगुण- निर्गुणत्वं गुणाष्टकवत्त्व षडैश्वर्यवत्त्वं सत्यशौचाद्यसंख्यदिव्यगुणशालित्व वासुदेवादिव्यूहधर्तृत्व सर्वोपरिनियामकत्व सृष्टिकारकसंकल्पवत्वं हिरण्यवर्णपुरुषविधत्वं एकाऽद्वितीयत्वं सर्वात्म- कत्व वटपत्रशायित्वं परब्रह्मत्वं त्रिकालास्तित्व सर्वथा विभुत्वं भूतसंघसंस्थानरहितत्व काल- पुरुषप्रकृतिशक्तिकत्व दिव्यज्ञलभ्यमुक्तिकत्वम् अखण्डानन्दस्वरूपत्वं स्वयज्योतिष्ट्वं वेद- प्रदातृत्वं परममहेश्वरत्व परमपतित्व त्रिविधकारणतावत्वं प्रत्यक्षप्राप्तस्वरूपात्मकत्व चेति श्रीगोपालानन्दस्वामिना 'श्रीहरिस्वरूपनिर्णये' विषयाः संगृहीताः, त एव विषया अन्येऽपि चानुगुणा अखिलग्रन्थोपकरणरूपास्तेऽपि भाष्ये विस्तृततया न्यायाधु क्तिभिर्विशदीकृत्य प्रति- पादिता. भाषिताः संसाविताश्व । भाष्ये विशेषतो मूलावलम्बनपराणि व्याख्यानानि- ग्रन्थनामनिरुक्तिः, आनन्दवनभगवनिरुक्तिः विभूतिपिण्डाद्यनुपपत्ति., अनादिनित्यसिद्धदिव्या- कृतित्वाद्यानि, अनादिनित्यसिद्धाऽदिव्याकृतिभिन्नाऽऽकृतित्वं न वा, मायाकृतिभिन्नविभूत्या- कृतित्वाभाववान् वा, 'दव्योऽयं मनुष्य' इस्यनुभवो दिव्यत्वाभाववति दिव्यत्वप्रकारको न वा, अदिव्यवृत्तिप्रकारको न वा, विशेष्यावृत्तिप्रकारको न वा, दिव्यत्वप्रकारकत्वे सति दिव्याs- विशेष्यको न वा, दिव्यत्वव्यधिकरणप्रकाराऽवच्छिन्नो न वा, दिव्याऽवृत्तिप्रकारको न वा, 'मनुष्योऽयं दिव्य' इत्यनुभवो मनुष्यत्वाभाववति मनुष्यत्वप्रकारको न वा, अमनुष्यवृत्ति- प्रकारको न वा, विशेष्यावृत्तिप्रकारको न वा, मनुष्यत्वप्रकारकत्वे सति मनुष्याऽविशेष्यको .

·A ७ न वा, मनुप्यत्वब्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नो न वा, मनुप्याऽवृत्तिप्रकारको न वा, 'दिव्यो मनुप्योऽयं मनुष्य इत्यनुभवो दिव्यमनुष्यत्वाभाववति दिव्यमनुष्यत्वप्रकारको न वा, अदिव्यमनुष्यवृत्तिप्रकारको न वा, इत्येवंविधानि समुपबृहितानि, दिव्यत्ववैविध्यम् , स्वरूपसत्साकारदिव्याकारपरब्रह्मवेषान्तराद्य पपत्तिः, दिव्यसगुणसाकारतायु पपत्तिः, निषेध- कोटिनिरासा। मिथ्याभूताऽऽविद्यकाऽऽकृत्यादिविमताऽसिद्धयादिः, अध्यस्तब्रह्मकारणता- वादनमूल्यम् , सर्वपदार्थसाकारत्वसमीक्षा, सर्वप्रमाणानां विशिष्टार्थविषयकत्वविशदी- करणम् , कारणावस्थपरब्रह्मसृजिश्रुतिबोधितपुराणसाकारत्वम् , परब्रह्मणः पुरुषविधत्वे श्रुत्युपबृ हणता, ब्रह्मलोकस्थपरब्रह्मणो हेत्याभूषावेषोपकरणादीनां गुणशक्तिसामथ्र्येश्वर्य- बलतेज.प्रभृतीनां च चेतनाऽवतारतायां विभिन्नवेदशास्त्रपुराणादिप्रमाणानि, सर्वकर्मफल- प्रदातृत्वविमर्श । मानवनृत्वेऽप्यवताराणां दिव्यत्वदिव्यवेषभावत्वमण्डनम् , परब्रह्मण्य- नादिकालत. कृष्णशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् , श्रीस्वामिनारायणाभिधाने वेदादिपदाधारता, लौकिकानुकरणे तत्पराभवपरिहारादि, दिव्यसगुणसाकारप्रतिपादकवाक्यप्रधानाऽर्थेऽप्रधान- निर्गुणवाक्यार्थसमन्वयः, भगवन्निर्गुणसगुणमूर्त्यवधारणार्थकसमन्वयश्रुतिस्मृतिसूत्रार्थाः, भगवतो व्यतिरेकित्वान्वयित्वाऽन्तर्यामित्वसर्वानुस्वरूपित्वसाक्षित्वपुरुषविधत्वादिपरक- प्रमाणानि, भगवतः सर्वकर्तृत्वनियन्तृत्वप्रवर्तकत्वादीनि, विप्रतिपत्तिगतविरुद्धकोव्यसिद्धि- साधकहेतूपन्यासादिः, परमात्मसदानन्दवनदिव्यसगुणसाकारकिशोरमूर्तित्वादिः, ब्रह्ममाये- श्वरजीवस्वरूपप्रसिद्धयादिः, उपासनालभ्यसारूप्यादिज्ञानधनानन्दधनसुमूर्तसगुणरसघनमुक्ति- स्थित्यादिः, विशिष्टब्रह्माऽद्वैतत्वे पर्यवसानम् , धाममुक्तानां यथावकाशवेषवत्वेन भोग्य- भोगभोगोपकरणादिविविधार्थकदिव्यवेषान्तरवन्मुक्तिस्थित्यविरोधः, मुक्ताना परमपुरुषसा- रूप्याकारसमीचीनत्वम् , निजमूर्तिप्रकटीभूताऽवतारादिमूर्तिप्रतिष्ठानादिसिद्धान्तः, श्रीस्वामि- नारायणाद्यभिधानाऽनादित्वम् , स्नेहसेवामुक्तित्वम् , साध्यभागवदभिप्रेतमुक्तिसाधनानि, पदार्थतत्त्वविवेकः, आत्मपरमात्मप्रत्यक्षानुभवप्रकाराः, विलक्षणसत्समुच्चयख्यातिप्रदर्शनम् , सविशेषविशिष्ट परब्रह्मणि बहूनां हेतूनामुपन्यासाः, द्वादशमहावाक्यानां विशिष्टार्थबोध- परत्वम् , इत्येतानि विशदतया विहितानि । एतादृशमेतत् सुविशालं बहुतत्त्वसंभृतं सुसत्संगभाप्य श्रीमद्दार्शनिकपञ्चानन षड्दर्शनाचार्य-नव्यन्यायाचार्य-सांख्ययोगवेदान्त- मीमांसातीर्थ-वैष्णवविद्वत्सार्वभौम-काव्यकुशलेन श्रीकृष्णवल्लभाचार्येण रचितम् , मूलग्रन्थीय- 'सहजानन्दपादाऽब्जषट्पदीकृतचेतसा इत्यायु परिबहुविधव्याख्यान तीक्ष्णशेमुषीमतामपि भवत्याश्चर्यजनकम् , एते पण्डितमान्या विद्वांस. श्रीकृष्णवल्लभाचार्या इदानी श्रीस्वामि- नारायणभगवत्सम्प्रदायस्य प्रधानभूतस्य मूलग्रन्थस्य विविधतत्त्वज्ञानसंभृतस्य दार्शनिक- प्रणाल्या सम्पन्नस्य ब्रह्मरसायनमहाभाष्य विरचितवन्तः, एभिस्ततोऽतिरेकिणोऽपि मूलाधाराः सार्वभौमा दार्शनिका सिद्धान्ता' पूर्वोत्तरपक्षादिरचनामयस्वरूपा' प्रतिपादिता । द्वाषष्टय- धिकद्विशततमत रंगाणां २३५१ सूत्राणि सभाप्याणि रचितानि सुसम्पन्नानि विद्यन्ते, .

·श्रुतितात्पर्यनिर्णयाख्या वेदान्तग्रन्थोऽपि विरचितः, सोऽय विशिष्टब्रह्माद्वैतात्मक- माम्प्रदायिकमहासिद्धान्तसागरात्मको विद्यते, त एते सर्वविद्यानिधाना महासत्पुरुषाः पारेलक्षं धन्यवादाहाः, मन्ये श्रीस्वामिनारग्यणसम्प्रदायसिद्धान्तावलम्ब्यपि सर्वविधवैष्णवसिद्धान्त. सम्पोषकमिद भाप्य बहुलोपकारकं भविष्यति, विविधानां दार्शनिकविदुषां वैष्णवपण्डितानामपि चातीवाश्चर्यावहमिदं सम्पत्स्यते, भारतीया. काशीस्था विशिष्टविद्वांसोऽप्येतत्पदार्थविषयाना- लोच्य तत्तत्सम्मतिसुमतिवितत्या समुपकरिप्यन्ति दिव्यभावान्वितं समन्वितमिदं स्वतन्त्र- प्रतितन्त्रसिद्धान्तसमृद्ध पुस्तकं सदा विजयते, परब्रह्मपरमात्माऽत्र निरूपितः स्वयमेनं ग्रन्थं स्वस्वरूपवर्णने विशिष्टचमत्कृतिमासादयत्वित्यभ्यर्थयते- काशी-दिनांक १०-१०-७० विदुपामनुचरः प्रस्तावकः श्रीश्वेतवैकुण्ठशास्त्री प्राचीनन्यायाचार्य-वेदान्ततीर्थ-सांख्य-योगवारिधिः ·अनुक्रमणिका पृष्ठम् .. ... S.. ... . .. ... ... ... ८ ... .. १ .. विषयः मंगलाचरणम् ग्रन्थतत्कृन्नामनिरुक्ति सहजानन्देत्यादिनिरुक्तिः ग्रन्थोदृिष्टानन्दधनभगवन्नामनिरुक्तिः कार्णिश्रीहर्यादिनामनिरुक्तिः विभूतिपिण्डाकृत्यनुपपत्तिः अनादिनित्यसिद्धदिव्याकृतित्वं न वेति विप्रतिपत्ति' विप्रतिपत्तिपदकृत्यम् तत्र पक्षतावच्छेदकप्रदर्शनम् अथ अनादिनित्यसिद्धाऽदिव्याकृतिभिन्नाकृतित्वं न वेति विप्रतिपत्तिः दिव्योऽय मनुष्यः, मनुष्योऽयं दिव्य' इत्यत्रविप्रतिपत्तय दिव्यत्वविचार दिव्यसाकारताविचारः मानवदिव्यमूर्तिवेषत्वसिद्धिः पञ्चमीविप्रतिपत्तिविवेचनम् दिव्यत्वे पुनर्मनुष्यत्वमित्यत्र विप्रतिपत्ति. षष्ठीविप्रतिपत्तिपदार्थाऽभेदताविचार. दिव्यमूर्त्तपरमपुरुषस्य श्रुतिप्रतिपाद्यत्वम् निराकारताद्यनुपपत्तिः मिथ्यात्वाद्यनुपपत्तिः अनिर्वचनीयताद्यनुपपत्ति. तत्राऽनुमानादिनिरसनम् सर्वसाकारतासिद्धान्तः सर्वशब्दानां विशिष्टार्थबोधकत्वम् दिव्यसाकारत्वे श्रुतय. ( ११ ) .... ... .. ... ... .. .. ... १९ .... .... .. ... ... २२ ·अनुक्रमणिका २३ २५ २८ २९ ३०,३१,३२ ३३ m . ३५ .. ३ ... .. अक्षरब्रह्मपरन्य परब्रह्मणः परमवृहत्त्व श्रुति. परब्रह्मणः प्रत्यक्षमावश्यम् परमपुरुषस्य कारणकार्यात्मकत्वम् परब्रह्मणः किशोरस्वरूपानन्दधनमृतित्वम् महेतुकचरणातिपावनत्वदर्शनम् भगवतो ब्रह्मलोकस्थदिव्यसुमूर्तत्वम् भूमिस्थधामस्थमूत्यैक्यप्रतिपादनम् भगवद्वेषाभूषायुधोपकरणगुणैश्वर्यचिह्नादिचेतनत्व प्रमाणानि भगवति कर्मफलप्रदातृत्वस्य प्रतिपादनम् अन्तर्यामिरमणीयमूर्तित्वम् अनादिश्रीकृष्णनारायणाऽवतारित्वम् अवतारे पुरुषोत्तमत्वाद्यारोपणम् अवतारिपरब्रह्मणि कृष्णाऽभिधानसनातनत्वम् ब्रह्मनिर्वचनम् , तस्यम्वरूपं मूर्तत्व च परब्रह्मण. परिपूर्णतमत्ववेशद्यम् अवतारत्व विभुत्व चेति दिव्यसुमूर्तपरमपुरुषत्वे ऋक्साममन्त्राः अवतारिपरपुरुषोत्तमस्यैकमूर्तिकत्वम् मूाकारकाल्पनिकतानिरास. परवासुदेवदिव्यसुमूर्तत्वम् निराकारनिर्गुणश्रुतीनां मायिकतत्तन्निषेधपरत्वम् दिव्यमानुषदिव्यत्वप्रतिपादकश्रुतयः भगवत्याविर्भावदिव्यरीत्यादि भगवन्मूर्तत्वे वेदस्तुति रूपं यत्तयाहुरित्यादिव्याख्यानम् " परमपुरुषस्य मानवनाट्यवेदिव्यत्वम् परब्रह्मणो दिव्यमूर्तेर्भारतेऽवतीर्णदिव्यमूर्तित्वम् निर्दोषभगवन्मूर्तिदिव्यत्वम् दिव्यचक्षुग्राह्यदिव्यत्वम् सत्य ज्ञानमनन्तमित्याद्यर्थविवरणम् भगवद्योगवत्पदार्थदिव्यत्वम् भगवतोऽनादिनित्यसिद्धदिव्यगुणसहितत्वम् दिव्यसगुणत्वेऽन्यान्यसुयुक्तिकप्रमाणानि 4. ४२ ४३-४४ ... ४५ .. ४७ .. ४९ ५० .. .. ... .... ५८-५९ *. ६० भगवतः पडैश्वर्याणि ·अनुक्रमणिका ६२-६३ ... . .. ७२ ७४-७५ ७६-७७ ७९ भगवतोऽसंख्यदिव्यगुणादिमत्त्वम् भगवतो विविधचतुर्धात्वम् परमात्मनो नित्यसिद्धदिव्यविग्रहत्वात् साकारत्वम् कैवल्यार्थ्यदृश्यत्वाञ्च निराकारत्वम् परमात्मन. पुरुषाकारत्वे श्रुतिप्रमाणम् परमपुरुषेण सर्व पूर्णमिति प्रतिपादनम् विशिष्टपरमात्मनोऽन्वयित्वं व्यतिरेकित्व च श्रुतिसिद्धम् परमात्मनो हृदिस्थितत्वे श्रुति प्रमाणम् द्वितीयत्वसिद्धयाऽद्वितीयत्वप्रवर्तनम् परमात्मनः साकारतायां लक्षणात्मकश्रुतय 'स वा एष तदा द्रष्टेत्यादि' श्रुति बोधितार्थ. परमात्मन. सूक्ष्मदशापन्नतास्पष्टार्थ. निराकारत्वस्य मायिकाकारशून्यत्वे श्रुतयः अक्षरब्रह्मलोके मायिकनिषेधपरकश्रुतयः भगवतोऽक्षराधन्तरात्मत्वे श्रुतयः भगवतो मानवनाट्येदिव्यत्वे स्मृतय. तत्र मायिकगुणनिषेधपरकस्मृतयः भगवहिव्यरम्यसमुज्ज्वलमूर्तित्व आप्तवाक्यानि सृष्टिक्रमानुप्रविष्टपरब्रह्मणः सर्वकर्तृत्वनियन्तृत्वप्रवर्तकत्वादि- विप्रतिपत्तिगतविरुद्धकोट्यसिद्धिसाधकहेतूपन्यासादि- परमात्मस्वरूपसदानन्दघनदिव्यसगुणसाकारकिशोरमूर्तित्वसिद्धान्त. अक्षरब्रह्म मूर्ताऽमूर्तस्वरूपमपि दिव्यसगुणसाकारकिशोरमूर्तित्व सिद्धान्त मायेश्वरजीवात्मस्वरूपाणि उपासनालभ्यसारूप्यादिज्ञानघनानन्दसुमूर्तसगुणमुक्तिस्थित्यादियुक्तय श्रीस्वामिनारायणभगवन्नाम्नोऽनादित्वे प्रमाणानि- मुक्तिस्वरूपतत्साधनानि पदार्थतत्त्वानि साक्षात्कारः । सत्यसमुच्चयख्याति सर्व साकारमिति सिद्धान्त सविशेषे विशिष्टे परब्रह्मणि सद्धेतूपन्यासा' द्वादशमहावाक्यानां विशिष्टार्थबोधकत्वम् श्रीहरिमाहात्म्यज्ञानार्थकस्वरूपनिर्णयतात्पर्यम् भाष्यसमर्पणादि, समाप्तिः । ८३८४-८५ ९३ ~ ·शुद्धि-पत्रम् पृष्ठम् पंक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् २ ३० मर्वतत्त्वाधिकम . ६ ८ २२ ६ ३० श्रीर्वेपरचना सुमूर्तिमत्त्वे सिद्धया मुपौँ निःसरणवत् स्वरूपसत्साकारः तस्य मयि च १३ २८ ૨ ३१ १२ ३१ १ २ मवमत्त्वाधिकम श्रीर्यपम्वना मू मूर्तिमत्वे सिद्धया मुपुर्णी निग्मरणवत स्वरूपसत्याकार. तस्यामपि च ३७ चेत् न 'नि नेष्टत्वमपरम मूर्तिदर्शने तत् भावम् मुक्तोपसित को ह्यक मखीजन. श्रीमहेक प्रक० हरिरति हरासि, महस्व my m ३ १२ ३५ ३५ २६ ७ ३६ ३६ २७ 'चेतन 'नित्य नेष्टलपरम मूर्तिदर्शनेतरत् एवम् मुत्तोपासित कोट्यक मखीजनाः श्रीमदेक प्रक०४ हरिरिति हरासि महस्व दिव्यस्पर्श अय्यते सच्चिदा ३७ १५ २९ २५ ४२ ६ २८ व्यस्पर्श ४८ ४८ १० १२ अप्यते सच्चिना ·शुद्धि पत्रम् पृष्ठम् पंक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ४८ ५१ १५ ८ २० गुणस्वरूप मूर्तिः परमात्मनि, अथानन्दात्ताः दूरीकार्य ६८ २ ६७ २७ ७२ ७३ ७६ गुणवत्स्वरूप मूर्तिपरमात्मनि अथानन्दान्ताः दूरे कारयित्वा प्रतितन्त्रे निमेषा जज्ञिरे इति । इद इति । अनेन नन्दादि स्वभानसभवात् सासारिकाणा टाड्युल्ले अन्वयाऽवस्थाच्च चक्षुर्विहीनः स. परमात्मा धर्मजन्मा भगवतो समाकार यथावकाश स्वस्वामिनारायणनाम २५ २० ७७ ६ प्रतितन्ये निपोजजिरे, इति इति नन्दाति स्वमानस भवान् मास्कारिकाणा ऽष्टानचुले अन्वयाऽवस्थाब चक्षुविहीनः परमात्मा धर्मजन्या भावतो साकार यथमावकाश स्वस्वामिनाम अध्याये निर्विकल्पस्य सविकल्पस्य ग्राहित्वेन ७७ ७७ १५ २७ २५ ८८ ३ २४ ३२ ३३ ८९ अध्याये ७, २३ निर्विकल्पकस्य मविकल्पकस्य ग्राहिन्वे तावदय चेतन ९५ यावदय केनर १ ·पण्डितवर्य-श्रीकृष्णवल्लभाचार्यविरचितपुस्तकानि १-सांख्यकारिका श्रीस्वामिनारायणभाष्यम् २-सांख्यतत्वकौमुदीकिरणावली टीका ३-योगसूत्रश्रीस्वामिनारायणभाप्वम् ४-योगसूत्रभोजवृत्तिकिरणम् ५-सांख्यकारिकागौडपादभाष्यकिरणम् ६-श्रीस्वामिनारायणवेदान्तसारः ७-हितोपदेशमित्रलाभकिरणावली संस्कृत हिन्दी ८-तर्कसंग्रहन्यायबोधिनीपदकृत्यटिप्पणी ९-न्यायसिद्धान्तमुक्तावलीकिरणावली १०-शिक्षापत्रीकिरणाघली सस्कृत-गुजराती ११-श्रीगुणातीतानन्दस्वामिवार्ता सस्कृत हिन्दी १२-श्रीगोपालानन्दस्वामिवार्ता संस्कृत हिन्दी १३-स्वामिनारायणवचनामृत हिन्दी १४-श्रीशिक्षापत्री हिन्दी १५-अखिलभूमण्डलीयसाम्प्रदायिकमुक्तिव्यवस्था संस्कृत गुजराती १६-तत्त्वप्रभावली संस्कृत ५७-श्रीगुणातीतब्रह्मोपनिषत् संस्कृत १८-तर्कसग्रहदीपिकाकिरणावली १९ - विशिष्टाद्वैतऽपि विशिष्टब्रह्माद्वैतत्वम् २०-सुधासिन्धुसारसन्दोहनम् २१-कविकाव्यगौरवम् २२-ख्यातिविमर्शः २३-प्रमात्वविमर्श. २४-जातिविमर्शः २५-सुधासिन्धुप्रामाण्यहेतवः, सुधासिन्धुसूत्राणि च, २६-श्रुतितात्पर्यनिर्णयः २७- साकारत्वविमर्शः २८-श्रीहरिस्वरूपनिर्णयस्य श्रीसत्सङ्गभाष्यम् २९-सुधासिन्धोर्ब्रह्मरसायनभाष्यम् ३०-अवताराऽवतारिप्रमाणवचनचिह्नानि ३१-मन्येऽपि । स्तोत्राण्यपि च ।

·श्रीस्वामिनारायणपरमात्मने नमः
योगकलानिधि-यतीन्द्र-श्रीमत्-सद्गुरुश्रीगोपालानन्दस्वामिविरचितः
श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः
श्रीकृष्णवल्लभाचार्येण स्वामिना विरचितं
श्रीसत्संगभाष्यम्
यस्त्वानन्दघनः सुदिव्यतनुसानन्दस्वरूपो विभु-
श्वान्तःसच्चिदचित्समन्वितकिशोरानन्दरस्यो रसः।
जीवेशावतरस्वरूपमपगान्तर्यामिसद्ब्रह्मधृक् (म-माया प-पदार्थाः)
सोऽयं स्वामिनरायणो विजयते श्रीमानवो मूर्तिमान् ॥१॥
मुक्तर्ब्रह्मपुरोगमैरभिनुतः संसेवितो
धामति
मायेशैश्च सदा स्तुतोऽतिरमणीयाभिस्वरूपो हरिः।
वेदान्तैः श्रुतिमूलशास्त्रनिवहैर्दिव्याश्रयैश्चेरितः (दिव्यगुणाः)
सोऽयं श्रीहरिकृष्णधर्मतनयः स्वामी जयत्यन्वहम् ॥२॥
हरिस्वरूपस्य सुनिर्णयात्मा ग्रन्थः श्रुतिस्मृत्यखिलप्रमाणः ।
संशोल्यते तन्मननाऽभिवृत्त्या सत्संगभाष्यं तदुपास्तिरूपम् ॥३॥
परः प्रभुः सर्वगतोऽन्तरात्मा साधुस्वरूपो मनुजो वृषात्मा ।
मूलस्वरूपोऽत्र पराऽन्तरात्मस्वरूपयोः शास्त्रगतः प्रवर्ण्यः ॥४॥

·२ श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः - 'अथ श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः श्रुतिस्मृतिभिलिख्यते श्रीगोपालानन्दमुनिना'- जयति जयति सार्वश्यश्चिदात्मप्रकाशी वहति वहति शिष्टं स्वात्मकं सद्विलासि । हरति हरति जिलं दिव्यवैगुण्यभासि विशति विशति वश्योपास्तिहृत्संविकासी ॥ ५॥ श्रीकृष्णवल्लभाचार्यः सर्वविद्यामहोदधिः। सत्संगभाष्यं रचये हरिस्वरूपनिर्णये ॥६॥ अथ मृतॊ हरिर्दिव्यो धान्यक्षरे परेश्वरः। अन्तर्याम्यवताराश्च दिव्या मानववेपिणः॥७॥ पुनर्दिव्योऽत्र यस्तत्र योऽत्र तत्र स एव सः। सर्वात्मा श्रीस्वामिनारायणः सोऽत्र निरूप्यते ॥८॥ आमिति श्रीस्वामीति श्रीस्वामिनारायणपरमात्मेति धामस्थदिव्यसाकार हृदयाद्यस्थ- दिव्यान्तर्यामिसाकार मानववेपस्थदिव्यसाकार सगुण किगोर स्वरूपसत्सुमूर्त श्रीहरि नमस्कृत्य ग्रन्थकागे निर्णय करोति--अथेत्यादिना अथेत्यानन्तर्यवाचकः । आनन्तर्यम् अव्यवहित- पूर्वस्वमाभिपति, पूर्वोत्तरयोबहुधा मर्गिवम् , यदुत्तर तत् स्वाव्यवहितपूर्वमपि स्वोद्भावानु- गुणमाक्षिपति, न खननुगुण नाऽसगनिक नाऽसंसृष्ट च । अत्र किमुत्तरम् ? श्रीहरिस्वरूप- निर्णय इति । अत्र निर्णय इति पूर्वम् अनिर्णय सशयमाक्षिपति, तथा च पूर्व सगयस्य विषयः पश्चान्निर्णयस्य विषयः, स त्वेक एव, एक वस्तु स्वरूपम् , किं वा कस्य वा तत् श्रीहयात्मक श्रीहरेः स्वरूपम् , तच्च दिव्यमानवस्वरूपम् अत्र प्राक् प्राप्तमेवेति, केषा प्राप्तम् ?, मानवस्वरूपस्थभक्ताना सत्सङ्गिना त्यागिगृहिणां नरनारीणा प्रातिविषयम् , आश्रिताना प्राप्ति- विषयम् , प्राप्तस्याऽऽश्रयस्ततः स्वरूपभान वा प्राप्तस्य स्वरूपभान तत आश्रय इत्यन्योन्या- श्रयमाक्षिपति, नाऽऽक्षिपति, सामान्येन ज्ञातस्याऽऽश्रयः, सामान्यधर्मज्ञानं सन्देहक्म् , मन्देह- वारणार्थ निर्गय इति । तथा च श्रीहरिस्वरूपस्य प्राप्त्यनन्तरं सन्देहनिरासाथै निर्णय , स च प्रत्यक्षेण निश्चयोऽपि भाविना प्रमार्थ श्रुतिभिः स्मृतिभिश्चोपबृहणन्यायेनाऽनिवर्त्यः मम्पाद्यते इति । लिख्यते लेखाभिः शब्दवाक्यरेखाभिहेतुभिश्च स्वात्मस्थोऽपि प्रकाश्यते । केन प्रकाश्यते ?, मया श्रीगोपालानन्दमुनिना तत्प्रेरितेन तच्छिष्येण तत्प्रदत्तसाक्षाद्दिव्यदृष्टयात्मक- प्रतिभया तदाहिताऽनुरूपाकारया सामस्येन प्रकाश्यत इति । गोपालः गवा किरणाना पाल: 'यत्र गावो भूरिशृगा अयास. तद् वृष्णः परम पदमवभाति भूरि' इत्यत्रोक्त-वृष्णस्य व्यापकस्याऽन्वयिनो व्यतिरेकिणश्च परब्रह्मणः श्रोहरेः अनादिश्रीकृष्णनारायणस्य परमं सर्वश्रेष्ठं सर्वव्यापक पदमक्षरं धाम भूरि प्रकाशघनात्मकं बहुल सर्वसत्त्वाऽधिकम् अवभाति प्रकाशते, यत्र धाम्नि तस्य परमेश्वरस्य दिव्यकिशोरमूर्तेः स्वरूपसत्सच्चिदानन्दघनमूर्तेर्गावः किरणानि क ? - ·श्रीसत्सगभाष्यम् ३ 'सहजानन्दपादाऽजषटपदीकृतचेतसा' भास्वररश्मयः भूरिशृगाः असीमोज्ज्वटकरतरङ्गा. अयामः विशालास्तेपा मूर्तिमूल प्रान्तमपि मूर्तिरेव गत्वाऽय प्रसृता अप्रतिहतप्रान्ना वर्तुमनुसृत्याऽपाराकाशमावृत्य पारवन्तोऽवस्थिति- माता मूर्ती विश्राम्यन्तीति नान्यत्रैवविधाऽन्तरहिताः, तादृशाना किरणाना पालो मूटनयाऽऽ- धारो विश्रान्तितयाऽपि प्रान्ताधारो यः परमात्मा स एव गोपालस्तस्याऽऽनन्टवान् श्रीस्वामि- नारायणपरमात्माऽऽनन्दपात्रम् , आनन्दघनो धर्मी गरीरी परमात्मा श्रीहरिस्तत्र धर्मात्मवा द्रव्यमानन्दो गुणश्चापि मुक्ताशनविषयः, म आनन्दो गोपा स्याऽनादिश्रीकृष्णनारायणस्य श्रीहरिकृष्णपरमात्मनो महानन्दस्तद्वान् तद्भोजी श्रीगोपालानन्दमुनिः, मोन परमेश्वरेतरेषु, भगवति न मौन, भगवदर्थ न मौन, भगवदर्थ वाणी मौनमेव, नद्वान् मुनि., माधुधर्मवाश्च, मन्यते मनुते भगवन्मात्र चिन्नयतीति मुनिः, भगवद्दीचावान् परमहसो महापुरुषोत्तमो ब्रह्मविद्यावान् पराविद्यावान् महामुनि., श्रीस्वामिनारायण भगवच्छिष्योऽनादिश्रीकृष्णनारायण- प्रतीकः पातञ्जव्योगमामस्त्यनि गातमूर्तिः निर्विकल्पसमाध्यन्तगतिको महायोगीश्वरो नैष्ठिको ब्रह्मचारी परब्रह्मचारी गोपालसृष्टिपाल्मर्वपात्यनन्दाऽपरोक्षमाक्षात्कारात्मकाऽलोकिकदिव्य- मननतदात्मको ज्ञानवनाऽपि महैश्वर्यवनः सन्प्रकाशघनोऽन्यानन्दघनमूर्तिपिण्डात्मको ब्राह्मण- ब्रह्मरमायनास्वादमग्नो विशिष्टब्रह्माऽद्वैतसार्वज्यसभृतो सच्चिदानन्दात्मैकतत्त्वमूर्तिरपि मानव- मूर्तिनिभ. साधुलक्षगसाधूत्तमः श्रीगोपालानन्दस्वामी श्रीहरिस्वरूपनिर्णयोपदेष्टा, 'हरिस्वरूप- ज्ञानार्थ स्वरूपनिर्गय. कृत । गोपालानन्दमुनिना श्रुतिस्मृत्यनुमारत.' । 'श्रीविक्रमशकल्यान्डे वेदाऽङ्कवसुभूमिते (१८९४ ) बुधे वसन्तपञ्चम्या निर्णयः पूर्णता गत.' इति स्वय ग्रन्थान्ते दर्शितत्वात् । निर्णयो नाम-विमृश्य पश्चप्रतिपश्चाभ्यामर्थाऽवधारणम् । पक्षप्रतिपक्षाभ्या साधनोपालम्भाभ्याम् उपलम्भः परपक्षदूपणम् , अर्थस्याऽवधारण तदभावाप्रकारक ज्ञानम् , अनिवृत्तो विमर्शो विरुद्धयोरेकर्मिस्थयोन्याय प्रवर्तयति, यत्र तु धर्मिसामान्यगतौ विरुद्धौ धर्मों साकारा निराकारो वेति, तत्र श्रुत्यनुकूलहेतुत साकारत्वम् , श्रुतिप्रतिकूलहेतुतो निराकारत्व न सभवतीति, अयुगपद्भाविनाधर्मयोः कारणवकार्यत्वयोस्तु कालविकल्पः सृष्टयादौ परब्रह्माऽ- कार्य कारणं सृष्टौ तु कार्यमकारणम् , विशेषणभेटेनापि भिन्नकाले निर्णयः-सूक्ष्मचिदचिद्वि- शिष्ट कारण परब्रह्म तदेव स्थूलचिदचिद्विशिष्ट तु कार्यमिति । एव स्वरूपम् आनन्दघनमूर्ति- य॑तिरेकी परमात्मा, स एवान्तर्यामी, स एव च मानवमूर्तिदिव्य एक एवेति निर्णयः । प्रकटे प्रत्यक्षे साक्षान्निर्गयः, परोक्षे पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थाऽवधारणं परीक्षाविषयत्वाद् विमृश्येति । यत्स्वरूपनिर्णयोऽत्र प्रकाशयितव्यस्तत्स्वरूपे तत्प्रमातिनिर्णत्रा यावत्त्वेन तल्लग्नी- कर्तव्या, सा च पौरुषेयबोधात्मिका चिच्चैतन्यस्वरूपा निर्णेतृनिष्ठा यथावस्थितपदार्थव्यव- हारानुगुणा दिव्यमानवमू सामस्त्यगोचरा अनवशेषविशिष्टतत्त्वाभिजीवना परमाक्षरधाम- निल्याऽपि सर्वान्तामिमहाऽौविकैश्वर्यशालिनी सर्वान्तःस्था मती च सकलाश्रितजननयना- असुलभा शर्करारसजनालिकेरफलनिभैकाऽऽनन्दतत्त्वात्मस्वरूपसत्सच्चिदानन्दमहानन्दघनसाकार- , ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. 'स्वरूपनिर्णयः कार्णिवालबोधाय तन्यते ॥ आनन्द- मूर्तिः स्वयमेवाऽऽनन्दसम्भृताऽऽनन्दघना स्वाभाविकानन्दस्वरूपिणी महजानन्दमूर्तिः श्रुता मानिता चिन्तिता निदिध्यामिता साक्षात्कृताऽखिलाऽपि पुनः पुनः श्रुतिस्मृतिसाहाय्येनोपास्यते मनश्चिदात्मचैतन्यवृत्त्येति ग्रन्थोद्देश्य प्रथममाह-सहजानन्देत्यादिना । सहजानन्दस्वामी श्रीम्वामिनारायणः परमात्मा श्रीहरिहरिकृष्णमहाराजः, गुणगुणिभावनित्यत्वबोधक सहजपदम् , ममम्तस्वेतरशरीरशरीरिभावविशिष्टतत्त्वतात्पर्यग्राहक वा सहजपदम् । सहो व्याप्तिः, केपा ? जन्यानाम् , कुत्र ?, अजन्ये नित्येषु, इत्येव 'जा' 'ज+आ' पदेन स्थूलसूक्ष्म जडचेतन च समन्त सगृहीतम् , तच्छरीयानन्दघनमूर्तिः श्रीहरिः। तत्पादाब्जेत्यनेन 'आनन्दमात्र- करपाढमुखोदराटि.' संवर्णितोऽत्र साकारसगुणमूर्तिः स्मारितः, तथा चात्र मानवदिव्य- स्वरूपः श्रीस्वामिनारायणपरमात्माऽऽनखशिग्व दिव्यानन्दघनैकतत्त्वस्वरूपसत्साकारसगुणमूर्ति, अन्नगत्माऽपि 'रूप रूप प्रतिरूपो बभूवे त्यनेन दर्शितोऽपि स एवाऽऽन्तरदिव्यस्वरूपो दिव्यानन्दघनैकतत्त्वस्वरूपसत्साकारसगुणमूर्तिः, स एव च 'दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्नि आत्मा प्रतिष्ठितः, आत्मैवेटमग्र आसीत् म पुरुपविध' इत्यनेन दर्शित. स एवाऽक्षरब्रह्म- धामनिलय. पूर्णपुरुषात्तमः परब्रह्म परमेश्वरः परमात्माऽक्षरधामस्थदिव्यरूपो दिव्यानन्द- घनैकतत्त्वस्वरूपसत्साकारमगुणमूर्तिः । सोऽयमत्र सहजान् सहयोगिजनान् आनन्दयति, वल्ल्याम् अस्यैवानन्दघनस्य मीमासा स्वरूपस्य स्वरूपाश्रयानन्दस्य च कृता। आनन्दो नित्यानन्दो द्रव्य मुमूर्तिः परमात्मा, आनन्दो गुणद्रव्यम् आनन्दमूर्ती परमात्मनि स्वात्म- कानन्दः स्वनिवासेषु चेतनेषु भगवन्निहितो विलक्षणविषयतया वर्तमान. सर्वान् आनन्दयतीति 'अस्याऽऽनन्देन सर्वे आनन्दिनो भवन्ति ह्येप आनन्दभूमि. परात्मा' इत्यपि दर्शितः। अस्याऽपरिमिता गुणा ऐश्वर्याणि सामर्थ्यानि शक्तयः ससर्गा अपि आनन्दमूला आनन्दपिण्डा आनन्दमात्रा आनन्दात्मका. कल्याणकरदिव्याः, कल्याणकरदिव्याः, सर्वाणि भूतान्यस्याऽऽनन्दमात्रामुप- जीवन्तीति । तस्य परमात्मनः पादाब्जे चरणकमले, भक्त्यैतत्कथनम् , यद्वा आनन्दरसस्य पानस्याऽदानाय यत्कमलमज हृदयकमल तत्र स्थितिरान्तरमूर्तिः श्रीहरिमानसाऽलौकिक- समाधिसयमसाक्षाल्लभ्य इति । तत्र पटपदो भ्रमर., भ्रमरीकृत चेतस्तेनेति । यद्वा पट इन्द्रियाणि मनःसहितानि ज्ञानेन्द्रियाणि, तेषामास्पदम् आनन्दग्रहणार्थ पद स्थान विषय. विषयीकृता मूर्तिर्येन तेन चेतसा चिन्तनाभ्यस्तसाश्चात्कारात्मिकया बुद्धया । भगवदाकारबुद्धया भगवान् गृह्यते वर्ण्यते च न तु तदनावारया, तदेकाम्यया तद्धारणया तद्ध्यानेन तत्समाधिना च यद् दृष्टिपथनीत दिव्यस्वरूप दिव्यमानवस्वरूप तस्य स्वरूपं तादात्म्य निजात्मक रूपणीय दिव्यकिशोरमूर्तितत्त्व शब्दप्रमाणेन प्रत्यक्षमूलकेन भगवद्भा- गवतमूलकेन श्रुतिस्मृतिसमुपबृहणेन च शाब्दप्रमयाऽभ्यस्यते, मुक्तावप्येतत्कर्तव्यम् , अत्राप्येतद्विधेय विधीयते, विधिः ध्यानाभ्यासः कर्तव्य इति । स च परिपक्वः सन्नलौकिको ब्राह्मसाक्षात्कारः, स चाऽऽवर्तनीयः, अत्र यावदायुषमावर्तनीयस्ततोऽपि मुक्तित्वव्याप्य- . - ·श्रीसत्संगभाप्यम् मावर्तनम् । महन्ने सहा जायन्ते जाः सहजा मुक्ताः मावादयस्तानाश्रितान् सर्वाना- नन्दयतीति सर्वानन्दप्रदो भगवान् परब्रह्मस्वरूपमत्माकारमूर्तिस्तत्पाटाब्जे मानस पटपटीभृत पटकक्षागत तत्वनिर्णयकथासु पटकाभिनिर्णयः सम्पाने, स्थापना परमात्मा, साकारो निराकागे वा सशयः, निराकारः पूर्वपक्ष., साकार उत्तरपञ्च . जात्युत्तरादिप्रयोगाः, तदुद्धार- पूर्वकयथार्थतत्त्वनिर्णयः । इत्येव पट पक्षिप्रयोगनिपुणचेतसा । महो नित्यार्थकः, जो मूर्त्यर्थकः, लाक्षणिको सहजी, शक्यार्थो विशिष्ट. परमात्मा च कारणान्मवश्व कार्यात्मकः परमात्मैव, स एवाऽऽनन्दघनमूर्तिरिति । स्व एव रूयते स्वरूपः, मच्चिदानन्दघनमूर्तिः परमान्मा नित्यप्रत्यक्षप्रजया स्वय ख्यायने प्रकाशते. न चाक्षरब्रह्म वर्गयति पश्यति प्रकाशयत्यपि, अनादि- मुक्ताः सादिमुक्ता अपि निस्पयन्ति, स्वीया. म्वकीया ये ये म्वद्रष्टारम्ने ने निम्पयनीति, नतः सृष्टावपि तदृष्टिद्रष्टागेऽपि त निरूपयन्ति, म्वः स्वेषु वर्तमानः सन् स्व स्वीयद्वारा निरूपयति स्वः स्वेन निरूप्यते वो निरूप्यते दिव्यगुणैश्वर्यचम काग्मामर्थ्यशक्तिचिह्नाभूपाड- लकारवेषोपकग्णयावदुपपन्नोपसेवितो यावद्युक्तोपपन्न स्वरूपम कार्यकारणात्मकमाकारमूर्ति- भगवान् , तस्य निर्णय. तत्त्वस्य सपरिकरस्य विशिष्टस्य इतिमतिरिति निश्चयोऽत्र तन्यने, विशिष्य विविच्य पटपक्ष्याटिरीत्या निर्णयोपमर्गान्निरस्य श्रुत्यादितात्पर्यप्रतिप्रदर्शनपूर्वको वितन्यते । तत्राऽधिकारिण आह-काीति । श्रीकृष्णनारायणस्य परब्रह्मणो (हरिकृष्ण- भगवति ) आश्रिततासम्बन्धवन्तो ये ये देहिनो बोधाधिकारिणो वैष्णवाः कार्णाः, आश्रयता- सम्बन्धेन ये वा कृष्णवन्तस्ते ते । यद्यप्याश्रयाश्रयिभावस्तु मार्वदिको वर्तत एव सर्वजीवेश्वर- मायामुक्तादीनाम् , तथापि मानवदेहेष्ववस्थिताना जनिमृतियोगिशरीरवता शास्त्रविध्यधिकारण सम्प्रदायावेशेन ये विशेषतो मोक्षसमगिंगस्तत्रापि भगवत्स्वरूपाभिलापिज्ञानिनो ये विशिष्टा- धिकारिणलेषामर्थे विशेषतस्ततः सर्वेपामर्थे मामान्यतोऽपि यो बोध. 'परमेश्वगेश्य साकारः सर्वेश्वरेश्वर' इत्यादिरूपः, 'अनेकविधमाहात्म्यज्ञानप्रकारानुगतमहामाहात्म्यज्ञानपूर्वको बोधो महाविशिष्टबोधस्तदर्थम् । अत्रैतागबोधरहितास्ते बोधार्थ बकारिण., ये यत्राऽनभिजास्तत्र ते बाला., श्रीहरिस्वरूपाऽनभिज्ञाना बालाना बोधाय तन्यते । सर्वशास्त्राऽभ्यामेऽपि जीवात्मबुद्धरसार्वड्यात् भगवति यावत्वेनाप्पा वा यदशे गतिस्तत्राशे बालबुद्धित्व तादृश- बालबुद्धौ यावत्मत्त्वागन्यूनतापरिहारार्थम् अपेक्षितस्यापि त्रुटीपरिहारार्थे स्वरूपस्य यथाबुद्धि- बलोदय यथापर्याप्त यथापेश्चित विवेचनम ठम्युद्धिपर्यन्त विनन्यते इति । श्रीहरिकृष्णभगवद्- बलवन्तोऽपि बालाः, कार्ष्णबहुलानर्थान् लान्नि गृह्णन्तीति बालाश्चतु पुमर्थपरायणा भगवत्ममु- पाश्रिता बालाः, ऐकान्तिका भक्ता अपि बाला., अबाला अधि बाला भवन्ति शुकवत् , श्रीगोपालानन्दस्वामिवत् , मर्वार्थज्ञानवन्तोऽपि पुनः पुनरुपामनार्थ तमेवार्थ बहुविधा- भिरावर्तयन्तीति बालाः, अध्यापका अपि यमेवार्थमाजीवनम् अध्यापयन्नि जानार्थ दाढ्यार्थ- मविस्मरणार्थ च ते पि तत्र तत्रावाला अपि वालाः, तथा च पुन. पुनस्तदीयजानाss- कांक्षित्व बालत्वम् । काणि यद् ब बिम्ब मूर्तिस्तत्र यथाकिञ्चिज्जातेऽपूर्णे जातेऽप्यलम्बुद्धि- मन्तस्तेऽपि काणिवाऽलास्तेषामनलम्बुद्धयर्थं विवेचन तत्फल तु परमाऽलम्बुद्धिस्तदर्थों बोधस्तस्मा क ·६ श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः श्रीहरेरनादिनित्यसिद्धदिव्याकृतित्वम् इति च । “कृषिवाचक. शब्दो णश्च निवृत्तिवाचकः । तयोरैक्य पर ब्रह्म कृष्ण इत्यभि- धीयते । 'कृषिर्विशिष्टवचनो नश्च नाऽन्यस्तथाविधः। स्वान्यस्वनिभशून्यो यः स कृष्णः परमेश्वरः । 'कृष्टिः सृष्टिः समस्ता वै तस्या निवेशवॉश्च नः। सर्वतत्त्वनिविष्टोऽन्तर्यामी कृष्णोऽभिधीयते'। 'आश्रिताना समावृष्टिर्धामाऽऽनयनयत्नवान् । मोक्षप्रापयिता कृष्णः परमात्माऽत्र मानव.' । 'कृष्णरूपधरश्वाकर्षणशक्तिर्नयान्वित । नीतिधर्मान्वितो नाथो ह्यनाथाना हरिहि सः' । 'कृष्यने घट ट्यते मूर्तिनिवासस्तत्र मन्यते । मूर्त्यर्चात्मा मन्दिरेषु कृ णः स्वीयप्रसेवितः' । 'आकृष्यन्ति जनान् नैजे स्वरूपेऽतिनयन्त्यपि । धाम्नि त्यागाश्रमे चापि माधुः कृष्णो गुहिँ सः' । 'कृष्णवन्तश्च ये कृष्णस्वरूपज्ञानपारगाः। अबालास्ते तदन्ये तु बाला ज्ञानाऽऽल्प्ययोगिनः' । 'पूर्णज्ञानाः पञ्चधा वै साक्षाद्धर्मात्मजेक्षणाः । अन्तर्यामीक्ष- गाश्चापि विशिष्टार्थेक्षणा अपि । परब्रह्मेक्षणा. सर्वावतारीक्षणिनोऽपि च । 'आनन्दघन- विज्ञाश्चानन्दाकारप्रवेदिनः । सर्वदिव्यगुणज्ञाश्च मानवाकारवेदिनः ।। अन्वयिज्ञाऽतिरिक्तजा- स्तन्मवैक्यप्रवेदिनः। परब्रह्मस्वरूपज्ञाः स्वान्वितजाः सदोत्तमाः ॥ 'परब्रह्मस्वरूपानन्दाश- नास्तृतिकाक्षिगः । सहजानन्दभोगा वै काणिवालाः समीरिता.' । मण्डलब्राह्मणोपनिदि ब्राह्मणे २, प्रोक्तम्-'तदभ्यासादखण्डमण्डलाकारज्योतिदृश्यते, तदेव सच्चिदानन्द ब्रह्म भवति, एव सहजानन्दे यथा मनो हीयते तदा शान्तो भवी भवति, तदभ्यासान्मनःस्थैर्यम्', इति । स्वरूपे प्रवंश., निर्णयगोचरसाक्षात्कारः, विशिष्ट ज्ञानम् , तद्वर्णन श्रुति. श्रुतिनिभोऽयं निर्णयोऽनिर्णीतमतीना बोधाय प्रभवतीति । तदर्थ तन्यते इति । तनूक्रियते वा विस्तार्यते, तनू- क्रियते तत्र महजानन्द सर्वसमन्वयस्तनूभाव., तस्य सहजानन्दस्य सर्वत्राऽन्वयो विस्तारोखिलाग- मसञ्चारित्वम् , तथा च महजानन्दे परब्रह्मणि सगुणनिर्गुणसुमुर्तामूर्तसाकारनिराकारादिवाक्याना श्रुत्यादीना समन्वय. क्रियते-पि च तद्गर्भकानेकविधनिरूपणेन विस्तार्यतेऽपि च । अय- मायास. शास्त्रीयब्रह्मीयतत्त्वीयपरिष्कृतबुद्धीना निम्नप्रज्ञाशप्ररोहणार्थोऽप्युपासनात्मकत्वाद- नायासः, आविर्भूतभगवद्विषयसाक्षात्कारफल्वत्त्वात् , यतो ये षटपदीकृतचेतासस्ते बालव- द्रमणा बालाः, बल्यन्ते बलन्ते वा सचलन्ति परमेश्वरमात्र ते बालाः, वाडन्ते वल्यन्ते वालाः सवरणशीलाः भगवत्क्लप्तमर्यादावन्तो भागवता अपि जिज्ञासवो वाला बालाः, भगवत्प्राणा बालाः, एतादृशाना बालाना बोधोऽपि बालः सूक्ष्मविषयो भगवद्विषय एव, न ससारविषयः, संसारोऽसूक्ष्मः, तद्विकासार्थमुपासनादाार्थ निर्णयः, स्वरूपतो निर्णीत एव भगवान् निर्णीयते, दृढोपासनाविषयः क्रियते, यबुद्धावप्रकाशित यथार्थस्वरूपं तत्रैतत्प्रकाशार्थ शाब्दी भावना वितन्यते, अभिप्रायोऽभ्यस्यते इति । भगवद्वाक्येषु भगवतोऽभिप्रायः, भगवान् यत्र साक्षान्निवसति स भागवतः, भगवतो भागवतस्य चाऽभिप्रायैक्यम् , वक्तुरभिप्रायो वाणी- स्थितः, स च श्रोत्रा खात्मनि समवगताऽश्रोतृभ्य कालान्तरदेशान्तरस्थपारम्परिकश्रोतृवाचयितृ- प्रभूत्यर्थे वितन्यते विशदीक्रियते ग्रन्थात्मकरेखाभिरिति । अत्र बालबोधः प्रयोजनम् . , , ·श्रीसत्सगभाष्यम् . , बाला अधिकारिणः, यथार्थपरब्रह्मश्रीहरिस्वरूप विषयः, सम्बन्धो बोध्यबोधकभावः । श्रीः, श्रयति हरिमिति श्रीः, लक्ष्मीः, स्वर्णरेखास्वरूपा हृदि, भगवद्दिव्यसच्चिदानन्दघनस्वरूप- सत्साकारकिशोरपरमएरुषहृदयदर्शनविषया, यदात्मकः सर्वब्रह्मप्रकाशो मूर्तिप्रकाशः मर्व- प्रकाशान्वयिदिव्यप्रकाशात्मकस्वर्गरेखास्वरूपा श्रीः, भगवत्स्वरूपाऽपृथसिद्धतादात्म्यमूर्तिः श्रीः, श्रीहरिरेव श्रीः, विशिष्टहरिः अन्वयी श्रीः, व्यतिरेकी भगवान् हरिः अन्वयि- व्यतिरेकी परब्रह्म श्रीहरि । 'श्रीपस्वना शाभा भारतीसरलद्रुषु, लाम्या त्रिवर्गसम्पत्तौ पोपकरणे मतो' इति विश्वप्रकाशान्निरतिशायिनी दिव्या शोभा श्रोः, सर्वैराश्रयणीया श्रीश्च यन्मू? तदात्मकतया नित्य जागति, सौगील्यस्वरूपा स्वयं प्रकाशिता भगवदनुगुणा गुणस्वरूपा स्वयमेवाऽऽस्ते च, हृदयप्रीणन श्रीयोग , प्रसन्नता श्रीः, पुण्य श्री , प्रीति श्रीः, मुक्तमण्डल- मध्यवर्तिस्वीयताटात्विकशोभाऽपि श्री., प्रेम श्री., वरण श्रीः, श्रीश्च सर्वसमाश्रयणीयलोप- कारकमागील्यश्रीः, परमेश्वरस्य स्वामिन. सेवकैः सह नैरन्ध्येण सदलेषः श्रीः, आश्रयणे समुपकारिका श्री., सौगील्यमेव मर्वता गरीयसी श्री, भगवतः सर्वसौरभ्ये समधिकतरा रुचि. श्री , महतो मन्दै, सह नैरन्द्रयेग सश्लेप. सौगील्य श्री., अक्षरे धाम्नि मुनाटि- स्निग्धदिव्यजनसश्लेषसमुन्मिषितमहोत्साहकृता तादाविकमूर्तिशोभा श्री., न हि भगवतो भक्तेभ्योऽन्यः स्निग्धतम ,श्रणमपि भगवद्विश्लेपमसहमाना भगवत्सश्लेषैकब्धसनातनजीवनास्त सर्वान्मना भजन्ने इति सर्वात्म-व श्रीः, सश्लेषे महोत्साहः श्री , स्निग्धतमसश्लेषाभिकाक्षि- भगवतो भक्तसरलेपे महानैवात्माहम्नद्वतस्तदानीन्तनदिव्यकिशोरमूर्तिकान्त्यनिविलक्षणताऽपि श्रीः, धृतावतारदिव्यमानवस्वरूपस्य सवालकाराभूपणाम्बगेपकरणकिसलयकुसुमकेसरसुगन्ध- सारादिपरिकलिता दिव्यमानववेपानुगुणविचित्रनेपथ्यरचना श्री., एकान्तलीलारसः श्रीः, नितरा निर्वृत्तिः श्रीः, अप्राकृतैकरुचिरसरस्यता श्री, स्वरूपम् आनन्दघनमूर्तिभंगवान् , तस्य गुणद्रव्यात्मकाऽऽनन्दः श्रीः, आनन्दपरीवाहः श्री', सजग्धिकेलिः श्री., अभिलपितसकलार्थ- सिद्धिदत्व श्रीः, कमनीयस्वरूपत्व श्री , परम दैवत श्रीः, श्रीनिगक्तिः, सर्वज्ञवलक्षणा, कारण- खोपयिकसर्वज्ञवस्वरूपा श्रीः, सामान्यविशेषोभयज्ञानवत्त्व सर्वज्ञत्व श्रीः, भक्तिरसोत्कर्षः श्री., सेवारसमुक्तिः श्रीः, स्वाभिप्रेत स्वामिप्रेमरस. श्री, स्वेष्टत्व श्रीः, श्रीविशिष्टस्तादात्म्येन परमेश्वगे निखिलेश्वरो निखिलोदयापूरणाऽऽवरणशोलश्वरमन सर्वविलयनशील. स्वयमेव भगवान् हरिः श्रीहरि , हरति भक्तदुरितानि समूळवासनाश्च हरि., हरति सर्ववृत्तीरिति हरि , हरति सर्वचेतना- मिति हरिः, हरति मुक्त्यावरणमिति हरिः, स्वजानेनाऽज्ञानं कारणमविद्याप्रख्ख महाऽज्ञानमिति हरि., हरनि नयति धाम्नि स्वोपासकानिति हरिः, अहरणशीलानपि हरतीति हरिः, अनाकर्षण- स्वभावानि तत्त्वान्यपि समाकर्पति हरतीति हरिः, श्रियं मायाःऽस्वादिता हरतीति श्रीहरिः, सर्व हृवा व्यतिरेकेण स्वराड विराजते इति हरिः। यस्य श्रियाऽभिलाषयाऽहकारो रिष्यतीति श्रीहरि., श्रिया उपासनाया हन्ता यो नास्तिकभावः स रिष्यते येन परमात्मना स आस्तिकभावतनुस्वरूपः श्रीहरिः, श सुख रः सम्पत्तिः, ई: मीलनसुशीलता, इहा धामगम- नेच्छा, अ अन्वयिता, रः रतिः परानुरक्तिः, इ: सर्वे मन्यते प्राप्यते यत्र स श्रीहरिः, श्र .

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः - , शमन शान्तिः, ईः ईश्वरेश्वरेश्वरता, हःहान हेय हानसाधन हेयसाधन च, रि:रिपुः, रिपवो मित्राणि सद्गुणाः, तदात्मक तत्त्व श्रीहरिः परमात्मा, सर्वविशिष्टः, श्रियः श्रयणशीला जडाः, हः हिण्डन- शीलाश्चेतनाः, रिः रतिशोलाः प्रीतिशीला रमणशीलास्तनवो यत्र सः श्रीहरिः, श्रीः चैतन्य- मूर्तिक्तृप्तिः, हरिः प्राकृतमूर्तिविरतिः, उभे यत्र स श्रीहरिः। श्रीरक्षरब्रह्मलोकः, तत्र विहरति, यः स श्रीहरि., परब्रह्मपुरुपोत्तमो भगवान् परमपुरुपः परस्वरूपः, सर्वनियामको व्यतिरेकी खराडक्षरधामाधिपतिः-एकमेवाद्वितीय ब्रह्मेति परब्रह्मव्याख्यातः। तस्य परमात्मनो व्यति- रेकिणो मुक्तोपास्यस्य मुक्तप्रत्यश्वस्याऽक्षरब्रह्मणा कृतसेवस्याऽक्षरब्रह्मप्रत्यक्षस्य सनातनस्य शाश्वतैकस्वरूपसन्मुदिव्यकिशोरसुमूर्तस्याऽक्ष ऽश्वरब्रह्मधामात्मकाऽसीमा 5 नन्तघनातिधनसुमिष्टसुर- भिशीतलाऽमृतास्वादसभृतमहामहातिमहाप्रकाशाऽभिन्नाऽऽनन्दघनमूर्तेस्तस्य प्रकाशिनः श्रीस्वा- मिनारायणस्य प्रथितपुरुषोत्तमस्य , मूर्तिरे वाऽऽकृति., मूर्ति पुरुषोत्तम एव, 'अय पुरुषोत्तम' इति प्रत्यक्षाकारनिवन्धनाऽऽकाराऽभिन्न. पुरुषोत्तमः, तस्याऽपृथकसिद्धतादात्म्यससर्गभिन्नमपि भिन्नमिव कृत्वा तत्राऽस्मद्बुद्धयवरोहार्थे भेदषष्ठीप्रयोग.। नन्वाकृतिः कृत्या साध्यते ततोऽनणु- परिमाणा मूर्तिः, तस्मादाकृतिरवयवसयोगाः, सयुक्तावयवि शरीरम् , तच्च सयोगाऽनित्यत्वाद- नित्यमिति भगवन्मूर्तिः पररूपाऽप्यनित्या कदाचिदादिकाले साधितलादिति चेन्न । सयोगोऽ- व्याप्यवृत्तिद्वाभ्यामुत्पद्यते च भिन्नसजातीयद्रव्याणा सः, परमेश्वरमूर्ने रेकरसात्मिकाया आनन्द- घनस्वरूपाया अवयवाऽजन्याया एकविशिष्टतत्त्वस्वरूपाया अप्राप्तिपूर्वकप्राप्त्यात्मक्सयोग- शून्यायाः सयुक्तावयवित्वानवच्छिन्नाया अनित्यत्वाभावात् । ननु परमेश्वरस्य स्वरूपसतोऽ- मूर्नानन्दघनस्याऽविकारस्य मुक्ताना च नित्यविभूत्यात्ममूर्तिमत्तया रूपवत्त्वम् अतः स्वरूपे न परिणामापत्तिर्नवाऽमूर्तत्व नित्यविभूत्यात्मकदिव्यमूर्तिमत्त्वात् मूर्त्यात्मकरूपस्याऽऽनन्द- स्वरूपस्य चाऽऽनादितादात्म्याच्छश्वत्सुमूर्तस्वमिति चेदत्र विचार्यते, भगवन्मूतिनित्यविभूतेः पिण्डाशा वा यावन्नित्यविभूतितत्त्वम् ? यावत्त्वे भगवदतिरिक्तमुक्ताना तत्पिण्डतन्वाद्यलामे भवतो निराकारतापत्तिः, पिण्डभागाना सूमूर्तिमत्त्वे विभूतीना नित्यत्वेनाऽनन्तमुक्तपिण्डानां नित्यतयाऽनन्नाऽसख्ययावन्मुक्ततावत्सख्याकविभूतित्वापत्तिः, आदिमुक्ताना नित्यविभूतिगरीर- वत्वेनैकविभूतिसमुत्थशरीरवत्वेन नित्याऽसख्यव्याघातेन नवीनजन्यशरीरवत्तया भवतास्वीकरणे- नाऽनित्यत्वापत्तिदुर्निवार्या, नित्यपिण्डाना नित्यमुक्ताढीना नित्यतनुत्वे च नित्याऽनित्यविभूति- द्वयापत्ति, परमेशस्य जडविभूत्यधीननिवासापत्तिः, शरीरस्य विभूत्यात्मकस्य स्वीकारे 'आनन्द- मात्रकरपादमुखोदरादि' रित्यनेन विरोधापत्तिः, द्व्यात्मकत्वस्य नित्यसाकारपरमेश्वरस्य कल्पना- पेक्षयैकतत्त्वानन्दघनमूात्मकस्य निरवद्यलम् , आनन्दधनतत्त्वस्यैवाऽनादिसिद्धदिव्याकृति- सोक्तेः । अन्यथाऽनादिसिद्धदिव्याकृतिमत्त्वमिति मत्वर्थीयान्तं प्रयुज्यात् । अनादिनित्यसिद्धदिव्याकृतित्व न वेति विप्रतिपत्तिः, निषेधो निराकारवादिनाम् , विधि- स्तद्भिन्नानाम् , सिद्धसाधनतावारणायाऽनादीति । नित्यविभूतौ तद्वारणाय सिद्धेति । त्रिगुणिद्रव्ये तद्वारणाय दिव्येति । मुक्त षु जातेषु तद्वारणाय अनिति । स्वरूपे तद्वारणाय आकृतित्वमिति । असमववारणाय आ-इति । निषेधकोटावनादिसिद्धदिव्याकृतिलाऽभावस्य प्रतियोग्यप्रसिद्धयाऽ- , , ·श्रीमत्मंगभाप्यम् ९ दिव्यत्वे मनुष्यत्वम् प्रसिद्धत्वेऽपि अनादिसिद्धाज्ञानात्मकाविद्याया अदिव्याया तमआकृतिस्वरूपाया अमावस्य प्रसिद्धः सिद्धमाधनतावारणाय दिव्येति । सिद्धदिव्याकृतित्वस्य मगुगब्रह्मणि सत्त्वेन नदभावस्य निगुणब्रह्मणि सत्त्वेन सिद्धमाधनतावारणायाऽनादीति । अनाटिदिव्या कृतित्वात्यन्नाभावस्य मलाविद्याया सत्त्वेनान्निरतावारणाय सिद्धति । अनादेरमिद्धस्य दिव्याकृतौ तदाकृनिवार- भावस्य ग्रहणे आधेयमिद्धथा-धिकरणस्य दिव्याकृतिस्वरूपस्य मिद्धया विधिकोटौ फटनः प्रवे- शम्तन्निवारणार्थ मिद्धपदम् , अनादिमिद्धदिव्यत्वाभावम्य मलिनान्तःकरणे सत्त्वेन नदभावस्य दिव्यत्वस्य ब्रह्मणि मत्त्वेन बाधापत्तिवारणायाकृतित्वग्रहणम् । 'म एकधा दगधा महलधा भवतीत्यनन्नानित्यानादिमिद्धदिव्याकृतित्वस्य मिद्धमाधनतावारणाय नित्यति । मर्यकाल- वर्तमानत्वम् । अनादित्वम् आग्रक्षणसम्बन्धिनूतनव्यवहागनास्पदत्वम् , उत्पत्तिर्गहतन्यम , प्राग- भावा प्रतियोगित्वम् । श्वमप्रागभावौ तिराभावप्राविर्भावौ, नित्यत्व ध्वमा प्रतियोगित्वे मति प्रागभावा प्रतियोगित्वम् , सिद्धत्व मिद्धिविषयन्वम् , सिद्धि. नित्यप्रत्यञ्चात्मिका मुनानाम् , अलौकिकप्रत्यक्षात्मिका योगिना ममाधिभाजाम् ,मामान्यलक्षणज्ञानठचगाऽन्यतरजन्या विदुयाम्, प्रमाल्मिका प्रामाणिकानाम् , विवेकमिद्धिस्तत्त्वज्ञानिनाम् । चैतन्यसिद्धिर्भगवन्प्रविष्टानाम् । मिद्धिः प्रमाज्ञानात्मिका यथार्थी, यथावस्थितव्यवहागनुगुणज्ञानरूपा, तद्वति तत्प्रकारिका तद्वद्विशेष्यिका चेति । दिव्यत्वम् , दिवु क्रोडाविजिगोपाव्यवहारस्तुतिमोदमदम्व'नकान्तिगतिघु, एतत्सर्वविध दिव्यत्वम् , 'मैषा दिव्यत्वस्य मीमासा भवति तद्यथा ग्रावापेक्षया काचे रत्ने शतगुणाऽच्छताऽऽरपारदर्शित्वानुगुणा निरावरणदृष्टिग्रह्मस्वरूपपात्रता दिव्यता, तदपेक्षया देवमुकुटमणौ शतगुणा दिव्यता, तदपेक्षया विष्णोः कौस्तुभे शतगुणा दिव्यता, तदपेक्षया वैगज- मुकुटमणौ शतगुणा दिव्यता, तटपेक्षया महाविष्णो. शिरोमणौ शतगुणा दिव्यता, नटपेश्चया महापुरुपमुकुटमणो गतगुगा दिव्यता, तदपेक्षया मुक्तानामचरब्रह्मणश्च स्वरूपे स्वा-ममणौ सख्यातीता दिव्यता, एता सर्वा दिव्यताः श्री पुरुषोत्तममृतेर्नग्वाग्रदिव्यताया निमजन्नि इति सर्वदिव्यत्वाधिमि., यावद्दिव्यत्वपराकाष्ठीयदिव्यत्वावास. श्रीहरिरेवेति नान्नोऽस्य दिव्यतानाम- सख्याऽसीमाऽनन्तदिव्यतोद्भाविकानामिति तागोत्कृष्टतमदिव्यता विवक्षिता । आकृतिः सुघटप्रत्यक्षज्ञानारोहणयोग्यसुस्वरूपाग्राहकद्रष्टुचिच्चैतन्यवृत्तिभावभावितत्वयगोचरसमाकाश्चितनर - समष्टिसमसमितता, सा च सर्वागिपिण्डानुपिण्डिकाप्रपिण्डिकाप्रान्तपिण्डिकादिचरमपिण्डि- कापर्यन्ता सुदर्शनक्तृप्तितादात्म्यसन्नाहता, अत्र पिण्डानुपिण्डाद्या ऐहिकरीत्या मूर्त्यवगमार्था, न तु तत्राशागावयवभेदप्रयोज्ययोगिता । मूर्तस्वरूपमाकृति', द्रष्टदृश्यसुघटता, नरसारूप्य- मिति। अथ कथ नारीसारूप्य नेति ?, शक्तेर्गौणत्वात् , विशिष्टस्य मुख्यस्वरूपत्वात् , वेदेषु पुरुषविधस्य वर्णनात् , श्रीहरिः परस्वरूपः परमात्मा पश्च., तत्र श्रुत्यनुकूलतकस्य प्रतिष्ठानात् , यावद्युक्तोपपन्नातिसुन्दरमूर्तिः, ऊनघोडगाब्दीयाऽत्रत्यकिशोरमूर्तिरिव तथाविधयावयुक्तोपपन्नाति- सुन्दरमूर्तिः, परव्यूहविभवाऽर्चाऽन्तयामिस्वरूपान्यतमश्रीहरित्व पक्षतावच्छेदकम् , तत्पक्षताव- ·श्रीहरिम्वरूपनिर्णयः मनुष्यत्वे दिव्यत्वम् छटकावच्छेदेन अत्यनुकल्नकमिद्धमपि दिव्याकृति-व तत्मामानाधिकरण्येन साध्यते इत्यभि- प्रायः । अत एव धर्मात्मजस्यास्त्रोद्देश्यत्वमपि । अथ द्वितीया विप्रतिपत्तिः-अनादिनित्य- सिद्धा दिव्याकृतिभिन्नाकृति-वं न वा, मायाकृतिभिन्नविभूत्याकृतित्वाभाववान् वा । अथ तृतीया विप्रतिपत्तिः-'अय' (धर्मजः) अनादिनित्यसिद्धदिव्याकृतिन वा?, अथ चतुर्थी विप्र- तिपनिः-'दिव्याऽय मनुष्यः' इत्यनुभवः-दिव्यत्वाभाववति दिव्यत्वप्रकारको न । अदिव्य- वृनिप्रकारको न, विशेष्यावृत्तिप्रकारको न, दिव्यत्वप्रकारकत्वे सति दिव्याविशेष्यको न, दिव्य- त्वयविकरणप्रकारावच्छिन्नो न, दिव्या वृत्तिप्रकारको न वा । भक्त्युपासनाद्वारकमोक्षसमथ- विषयकप्रयन्नजनकन्वे मति दिव्यत्वप्रकारकनिश्चयत्वात् । मोक्षसमर्थविशेष्यकदिव्यत्वप्रकारक- निश्चयन्वाहा । अथ पञ्चमी विप्रतिपत्ति.-'मनायोप्य दिव्य' इत्यनुभवः--मनुष्यत्वाभाव- वनि मनुप्यन्वप्रकारको न, अमनुष्यवृत्तिप्रकारको न, विशेश्यावृत्तिप्रकारको न, मनुष्यत्व- प्रकारकन्वे सति मनुष्या विशेष्यको न, मनुष्यत्वव्यधिकरणप्रकागवच्छिन्नो न, मनुल्यावृत्ति- प्रकारको न वा, माहात्म्यज्ञानद्वारवब्रह्मभवनम्नेहसेवासमर्थविषयकप्रयत्नजनकत्वे सति मनुष्यत्वप्रकारकनिश्चयवत्त्वात् । ब्रह्मभवनस्नेहमेवासमर्थविशेष्यकमनुष्यत्वप्रकारकनिश्चयलाद्वा। अथ पष्ठी विप्रतिपत्ति -'दिव्यो मनुष्योऽय मनुष्य' इत्यनुभवो दिव्यमनुष्यलाऽभाववति दिव्यमनुष्यत्वप्रकारवो न, अदिव्यमनुष्यवृत्तिप्रकारको न, विशेष्यावृत्तिप्रकारको न, मनुष्यत्वप्रकारकत्वे मति दिव्यमनुष्याऽविशेग्यको न, दिव्यमनुष्यत्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नो न, दिव्यमनुप्या वृत्तिप्रकारको न वा, शरणागतिद्वारकसारूप्यादिमुक्तिसमर्थविषयकप्रयत्न- जनक्त्वे सति दिव्यमनुष्यत्वप्रकारकनिश्चयवत्वात् , सारूप्यादिमुक्तिसमर्थविशेष्यकदिव्यमनुष्यत्व- प्रकारकनिश्चयवत्त्वात् । दिव्यमनुष्यो दिव्यपरमपुरुषः। तिस्रो विप्रतिपत्तयोऽनादिनित्यसिद्ध- दिव्याकृतित्वमित्यनेन दर्शिताः । चतुर्थी विप्रतिपत्ति. 'दिव्यत्वे मनुष्यत्व चे'त्यनेन दर्शिता । पञ्चमी विप्रतिपत्तिः 'मनुष्यत्वे दिव्यत्व' चैत्यनेन दर्शिता। पष्ठी विप्रतिपत्तिः 'दिव्यत्वे पुनर्मनुष्यत्व चेत्यनेन दर्शिता । अथ 'दिव्यो न वा' 'मनुष्यो न वे'त्यपि विप्रतिपत्ती सभवतः । एवम् अग्रे वक्ष्यति–'सत्त्वादिगुणरहितत्व निर्गुणत्व च, अनादिनित्यसिद्ध- दिव्यगुणसहितत्व च सगुणत्वम् , च सत्त्वादिसहितत्व सगुणत्व' वदन्ति श्रुतिस्मृतयः',- इत्यनेनापि 'निर्गुणो न वा' 'सगुणो न वा' 'दिव्यगुगो न वेति विप्रतिपत्तयः सभवन्ति । एवमग्रे वक्ष्यति यत्-'सदानित्यसिद्धदिव्यविग्रहत्वात् साकारख हरेश्च, प्रकृतिजन्याकृतिनिर्गुण- त्वात् कैवल्यार्थ्यदृश्यत्वान्निराकारत्वं, वदन्ति सूत्रश्रतिस्मृतयः' इति, एतेनापि 'साकारो न वा, निराकारो न वा, दिव्यसाकारो न वा, इत्यपि विप्रतिपत्तय. सभवन्ति । एवमग्रे वक्ष्यति- 'पुरुषप्रकृतिकालब्रह्मादीना स्रष्टत्वात् कर्तारं परमपुरुष च, तैरनन्तकोट्यण्डोत्पत्त्यादिकारयितृ- त्वाद् अकर्तारं वदन्ति श्रुतिस्मृतयः', इत्यनेन च-'सर्वसृष्टिकर्ता न वा, सर्वसृष्टिकारयिता ·श्रीसत्सगभाप्यम् न बा, सृष्टयकर्ता न वा, पुरुषप्रकृतिकालब्रह्मादिस्रष्टा न वे'त्याद्या विप्रतिपत्तयोऽपि सभवन्ति । एवमन्या अपि प्रतीपच्यावृत्ता अपि सभवन्ति, यथायोगमेता शतिरूपा गुणगुणिरूपा. स्वरूप- रूपाः कारणरूपाश्च योक्तव्याः। दिन्यत्वे मनुष्यल चेति चतुर्थी विप्रतिपत्तिः स्वरूपेग दर्शिता, दिव्यता श्रीहगै पर- ब्रह्मणि मर्वाधिकयोतमानता स्वरूपमहजानन्दघनमूर्ती 'यस्य भामा सर्वमिद विभाति ब्रह्मान्मक- प्रकाशतोऽनन्तगुणितप्रकाशवत्ता सुममधिकद्योतमानता, अक्षरब्रह्मप्रकाश निजैकरोम्णि चिल्लीनी. वरोति भगवान् परब्रह्म, अनन्तरोमा हिरण्यरोमा मर्तिः सम्पूर्णा ततोऽनन्तगुणितप्रवाश- ममृता, इत्यनन्तगुणितद्योतमानता मतों दिव्यता, प्रकाश दिव्यता, गुणेषु दिव्यता, ऐश्वर्येषु दिव्यता, सामर्थेषु दिव्यता, शक्तिपु दिव्यता, चेष्टामु दिव्यता, धर्मषु दिव्यता, ससर्गेषु दिव्यता, अन्वयेषु दिव्यता, चिह्नेषु दिव्यता, अगेपु दिव्यता, आभूपणेषु दिव्यता, अलवारेषु दिव्यता, अम्बरेषु दिव्यता, हेतिषु दिव्यता, उपकरणेषु दिव्यता, भगवन्मर्तिनिवामा भगव- न्मनिमम्बन्धाः सर्व एव स्वरूपा. पदार्था मुक्ताश्चेतना दिव्या दिव्यतरा दिव्यतमा निरवधि- द्यानमाना वर्तन्ते । अतो यथार्थदिव्याः मृर्त्यन्यूनदिव्या', सारूप्ये विधमनाया असत्त्वात् । भगवदिच्छया मेवात्मकव्यापारानुगुणवेपान्तरान्मा अपि मलमारूप्याविषमा निरवधिका- निगयद्योतमान गा दिव्या, सर्वदिव्यताना शाश्वतनिधिर्दिव्यता, परब्रह्मश्रीहरिदिव्यता, दिव्यताममव्या. मनातनत्वम् , दिव्यतासमन्यातमेकर सरस्यत्वम् , दिव्यतासमव्याप्तमानन्द- नियम् , दिन्यता नमव्यान सर्वेश्वगेश्वरेश्वरत्वम् , दिव्यतासमव्यातम् आनन्दवनसुस्वरूपमत्सु- मतत्वम् , तदनुरूप ब्रह्मवनमुमृतत्वम् , तदनुरूप मुकवनसुमृतत्वम् , तदनुरूपम् अवतारघन- मुमूर्तत्वम् , तदनुरूपमीश्वग्घनमुमूर्नत्वम् , तदनुरूप ब्रह्मविष्णुमहेशऋपिमुनिपितृदेवघनसु- मनत्वम् , तदनुरूप मानवधनसुमूर्तत्वम् , एतन्मानवधनमुमतत्व परम्परया भगवदनुस्वरूप नु- स्वरूपत्वम् , मानवान्तेषु अक्षरब्रह्मादिषु प्रविष्टः परमात्मा 'हृदये जीववजीवे योऽन्तर्यामितया स्थित । शेयः स्वतन्त्र ईशो मौ सर्वकर्मफल्टपढ.' इत्येवम्वरूपः एकाकारदिव्याकारपरमाकार- मृत्राकारव्यतिरेकाकारस्वरूपसदानन्दघनाकार एव यावत्स्वात्मतत्त्वेषु स्थितो निजान्वितात्म- तत्वान्मकदिव्यद्रवद्रवितदिव्यैकानन्दरसघनाऽऽहितान्तर्गतनिजदिव्यसनातनाकारविशेषानुसमा कारितान्मव्रजोनिजसारूग्याभिव्याप्तिमत्सर्वसारू'यसम्पत्तिधरो निजसारू यतादात्म्ययावत्सारूपया- धायको निजान्विताऽभिन्नस्वरूपसच्चैतन्याकाराकारितचेतनामको नित्यसूक्ष्मसाकारः 'अणो- रणीयानिति प्रदर्शितः । 'प्रतिरूपो बभूवेति प्रवर्णित 'प्रज्ञानघन.' 'पुरुपविधः' 'अन्तहृदये पुरुषः' इत्यादिभिर्दिव्याऽतिदिव्यमहादिव्यपरमदिव्यसर्वविदिव्यताघनद्योतमानमतिविशिष्टो दिव्यो विशेषणानुयोगिदिव्यताविशेष्यानुयोगिदिव्यतैकस्वरूपसारूप्यतादात्म्यकाऽण्वप्यविषम- तत्सारूग्यसत्ताकः द्वौ सुपुर्णौ सयुजौ सखायो परिपस्वजाते' इत्यनेन सर्वविधसमतापात्रस्वरूप- योर्मध्ये विषमस्वरूपोऽन्यतरस्वरूपो विशेषणविशेष्यान्यतरस्वरूपो विशेष्यविशेषणान्यतर- स्वरूप. शरीरशरीर्यन्यतरस्वरूपः शरीरिशरीरान्यतरस्वरूपोभयतादात्म्यसमस्वरूपः कर्मफला- नशान एवाऽधिकस्थितिकः स्वात्मात्मकशरीरात्मकानुविधेयस्यापि स्त्रसमानब्रह्मभावाविर्भावे ।

·श्रीहरिम्वरूपनिर्णय कर्मफलानगाने ममथिनिकः मममा यसम्पत्तिका परमात्मा ब्रह्मस्वरूपस्वसारूप्यान्वितात्म- साम्प्यवान म्बमारू'यसम्पन्ननुमतान्मचैतन्यवनभक्तप्रसेवितः स्वरूपमद्दिव्यसाकारो भगवान् 'त्वकृतानुकृति' म्वरूपः स्वस्वरूपमाकारः स्वममानमर्वाकारानुकृताकारः मन् वेषान्तरात्मक- दर्शनविषयो विशेषाकागे नवीनविशेपाकारो मानगतो नवीनो विशेष आकासे मानवाकारः स्वाभिमतसम्मानितदिव्याकागं मनुष्याकारोऽस्मदादिदर्शनाकार. स एवाऽभिन्न इति, एकमेवा- नन्दघनतत्त्वसुरूपाकारी बहुधादिव्यवेपान्तरदर्शनाकारो मनुष्याकार इति दिव्यत्वे मनुष्यत्वम् , ओतप्रोतयथापेक्षमानवापेक्षमानववेपदिव्याकार इति दिव्यमनुष्याकारो भगवानभिन्नैकरसा- नन्दधनरस्यमुमूर्तमाकार इति प्राह श्रीगोपालानन्दमुनिवर्यों दिव्यत्वे मनुष्यत्वमिति । अथ धर्मामामानाधिकरण्यमिति चेन्न, दिव्यत्वस्य व्यापकत्वेन व्याप्यस्य मनुष्य- वेपत्वस्यैक्राधिकरण्यान्न द्वित्वापत्तिाकावकाग., परब्रह्मण- सदासाकारदिव्यव्यतिरेकपुरुषोत्तम- वेपन्वम् , तन्य कदाचित् स्वेच्छया सर्वाधारब्रह्मवेपत्वम् , क्वचिन्मुक्तमण्डलरासरमणादिनिमि- त्तकमुक्तवेपत्वम् , कदाचिन्महत्कार्यनिमित्तकाऽवतारवेपत्व ततोऽपि कदाचिद्ब्रह्माण्डसृष्टिसञ्च- लननिमित्तकेश्वग्वेपन्वम् , क्वचित्त नतोऽपीत आर्पोपदेशनिमित्तकमहर्पिवेपत्वम् , ततोऽपि विशेषतः कार्यनिमित्नापितृवेप्रत्वम् , ततोऽप मात्त्विकादिकार्यनिमित्तकडेववेपत्यम् , ततश्च कचि पृथिवीप्राथनानिमित्तकमनुष्यवेपन्य ततोऽन्याऽप्रतक्य॑कार्यनिमित्त फजलचरगगनचरवन- चरादिवेपत्वमिति मनुष्यवेप-व भगवदिव्यत्वव्यान भगवद्गतदिव्यत्व भगवद्गतवेपत्व चैकाधि- करणकम् , भगवत्प्रदत्तदिव्यदृष्टिविषये दिव्यत्ववेपत्वे, दिव्यत्वमनुष्यवेपत्वे, मनुष्यवेपत्व चात्रा:- भरपर्यन्तेभ्यो विञ्चग वेपत्वम्, आदेवेभ्योऽअरब्रह्मपर्यन्तमूर्तिगतमुक्तपर्यन्तेभ्यो विक्षणवेषत्व, आपश्वादितृणान्नेभ्योऽपि विलक्षणवेपत्व, एतदुभयविलक्षगवेपत्व परब्रह्मदिव्यत्व व्यतिरेकदिव्यत्व सर्वनियामकदिव्यत्व तदेव च मनुष्यदिव्यत्व मनुष्यवेपत्व दिव्यमनुष्यवेपत्व दिव्यमनुष्यत्व परब्रह्मपुरुषत्व मनुष्यपुरुषत्व चेति, द्वयोरैक्यात्परब्रह्मत्वं मनुष्यत्व चाभिन्नमत्र, तत एव च दिव्यत्व मनुष्यत्व चाभिन्नमत्र, व्या पकव्याप्यत्वाटि तु नो दृष्ट्या, वेवान्नरवृतवतो नटस्येव नटत्व व्यापक व्याय वणिकगजत्व क्षणिकर्पित्वादि क्षणिकभृत्यत्व भणिकमनुष्यत्वादि न व्यातिक्राम्यति, तथा नटत्वमनुष्यत्वयोः स्वलक्षणविलक्षणयोविशिष्टव्याप्तिन व्यभिचरति । तद्वत् परब्रह्मत्वमनुष्यत्वयोः स्वलक्षणविलक्षणयोविशिष्ट व्याप्तिन व्यभिचरति, व्यतिरेक- परब्रह्मत्वमनुष्यपरब्रह्मत्वयोर्दिव्यपरब्रह्मत्वमनुष्यपरब्रह्मत्वयोर्दिव्यत्वमनुष्यत्वयोः परब्रह्मवेषयो- ातिन व्यभिचरतीति । नटवेपविशेषाणा नटव्याप्नेरिव दिव्यश्रीहरिवेषविशेषाणा दिव्यश्रीहरि- व्याप्तेरव्यभिचारात् , दिव्यपरब्रह्मवेषत्वदिव्यमनुष्यवेपत्त्रयोर्व्याप्तेरव्यभिचारात् तत्र विशेष्य- योप्प्तेरिव विशेषणयााप्लेविशेषणतावच्छेदकयोक्तेरप्यव्यभिचारात् , दिव्यत्वयो परब्रह्मत्वमनुष्यत्वयोर्वेषत्वयोश्चैकाधिकरण्यात् एकव्यक्तित्वनिरूपकस्य व्यायव्यापकभावस्य 'षट्स्वपि यत्र क्वापि सत्त्वात् दिव्यत्वमनुष्यत्वयोः दिव्यत्वपरब्रह्मत्वयोर्दिव्यत्ववेपत्वयोः, परब्रह्म- त्ववेषवयोः, मनुष्यत्ववेषवयोः दिव्यत्ववेषत्वयोर्मनुष्यत्वदिव्यत्वयोः, दिव्यत्वदिव्यत्वयोः परब्रह्मत्वयोः सर्वथैव व्याप्तेरव्यभिचारोत् । .

·श्रीसत्संगभाष्यम् How नन्वेकव्यक्तिवृत्तिधर्माणा व्या'त्यनवकाश इति चेन्न, तदभावा-वृत्तित्वस्याऽवकागत्वात् । अथ वेषान्तरेषु व्यधिकरणत्वमिनि चेन्न, शीतस्पर्गस्य नीहारतुहिनकासाराऽभ्रमेघवृष्टिपूर- मागरादौ तद्गुणस्य व्यधिकरणलाभावात् , समवायिकारणजन्यत्वस्य समवेतकार्याधिकरणत्वस्य तदविषयत्वात् , निरवधिकानन्तैश्वर्यगक्तिगालिनः परमात्मनो वेघान्तरो न स्वरूपे तदाकार- भिन्नतानियोजकः, कम् ? किन्तु दर्शकवृत्तिषु तत्तटाकारोद्भावक., वेपाऽऽकाराऽनैक्येपि वृत्त्या- कागप्नैक्यमिति सृष्टितनखनिगोलकानैक्यात् । स्वयमाह च भगवान्-महासरोवरे निमग्नस्य समथस्य यथेष्ट तत्रैव परितो दूरेऽन्यत्र वा प्रकाशे निरसरणवत् अक्षरधाम्नि स्थितस्य परब्रह्मणस्तत्रैव वा ब्रह्माण्डेपु यत्रेष्ट तत्र तत्र तन्मन्यवाऽऽनन्दघनस्वरूपेण स्वेन नि.सरण, न मनागपि मृतौ वैवी, अथ तर्हि दर्शकाना दृष्टिरेव तत्र सुस्थिरा स्याद् यथा, तथा तत्तत्म्वरूपवेषानुकुलदृष्टिनम्पादकल, दृष्ट्यनुकूलवेप्रवर्तनम् , वेषानुकूलदृष्टि- सम्पादनम् , दृष्टियथा पात्रीभृता तथा दृष्टौ वेषाधानति, तस्मात् परब्रह्मदिव्यता मनुष्यदिव्यता समैव, दिव्यत्व मनुष्यल मममेव वेपत्वेनाऽभिन्नमिति । दिव्यत्वे मनुष्यत्वमिति मुनेरभिप्रायः। अथ मनुष्यत्वमिति जातिसृष्टिप्रयोगः, स च न दिव्यत्वात्मकर णसहचरः, तथा च कथ व्याप्तिरिति चेत् ? इत्थम् । दिशु व्यवहारे स्फुग्णा-मके सकल्पेथे प्रवर्तते, 'एकोह बहु स्यामि तिमपल्पवत्त्व दिव्यत्वम् , मनु. मन्त्रो मनन सकल्प ‘एको ह बहु स्याम्' इत्यनेन महब 'प्रजायेय इति सृष्टौ च 'मनुष्यो भवेय' इति संकल्पयत्त्व सकल्पानस्वरूपवेपत्व मनुष्यत्वम् , तथा च यत्र मकल्पस्तत्र वेपः, पत्र सकल्पवत्त्व नत्र बेपवत्त्व यत्र सबल्पात्मकदिव्यत्व तत्र सकल्पमाहित्यान्मकमनुष्यत्वम् , इत्येव पारिभाषिकदिव्यखमनुष्यन्वयोः सकल्पवत्त्वसवल्पानुरूप- मनुष्यवेषवत्त्वयोव्याग्नेरेकाधिकरणे सभवात् , दिव्यत्वे प्रथमे सति ततो मनुष्यत्वमिति परब्रह्मण एव पारिभाषिकोभय 'य. परब्रह्म सोऽत्र मनुष्य' इति ऐक्यव्याप्ते. सत्रोचीनत्वेन प्रतिपत्ति- विषयत्वात् न जातिसृष्टिप्रयोगापत्तिः, किन्तु परब्रह्मप्रयोग एव दिव्यत्वे सति मनुष्यत्वमिति । एतच्च श्रुतिस्मृतिभिरग्रे स्फुटीभविष्यति । वस्तुतस्तु-मनुष्यैः निजस्वरूपस्वरूपिते परमेश्वरे शास्त्रैर्दिव्ये ज्ञाने नैत्रादिभिर्मानवे ज्ञानेऽभिन्नपिण्डे परब्रह्मणि प्रयुज्यने 'दिव्योऽय मनुष्य' इति, सेन दिव्य-वे सति मनुष्यत्व मुव्याप्तमेव, द्योतमानताप्रयुक्त दिव्यल मनुष्यवेषप्रयुक्त मनुष्यत्व चेत्युभयमेव गुणवेष- प्रयुक्त सुवचम् । अथ मनुना-मन्त्रेण ‘एकोऽह बहु स्यामिति' सकल्पेन 'सच्च त्यच्चाऽभवत्- 'स्यञ्च त्यच्चाऽभवत् मनुना स्यच्च मनुष्यः, त्यच्च दिव्यवेप स एव स्यच्च मनुष्यवेधः । स एव सकल्पवान् श्रीहरिः परमात्माऽत्र निजेष्टलोके निजेष्टसेवकेषु निजेष्टमुरूपवेषवान् स्यामिति कृत्वा मनुष्यवेषोऽभवत् , ततस्तत्र परब्रह्मणि मनुष्यत्व दिव्यत्व द्योतमानसुयथेष्टरमणीयवेपत्व समान- मेव तादात्म्येन व्याप्तमिति । ततो ब्रह्मलोके त्यच्च दिव्यवेपो भगवान् अत्र स्यच्च मनुना सकल्पेन मनुष्यवेषो भगवान् अभवदिति दिव्यत्वे सति मनुष्यत्व सुस्थम् । अथ पञ्चमी विप्रतिपत्तिः-मनुष्यत्वे दिव्यत्वमिति । अथ मनुष्यत्व मनुजन्यसजातीया- " , ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. दिव्यत्वे पुनर्मनुष्यत्वम् कारसृष्टित्व मानवत्वम् , नच्चेत् । कर्मफलानुकुल 'मध्ये रजोविशाला' इति न्मृतेः राजममानुप- व्रज, तर्हि व्यभिचति दिव्यत्वे नत । अथाऽन्यादृशम् भगवटैच्छिक स्वीय मानुपवेपन्वम् पारिभाषिक विरक्षग वक्ष्यमाणश्रुतिस्मृत्यनुरोधादिति चेत् १, अत्र किमुद्दश्यत्व ? मनुष्यत्व चेत् ?, वैयधिकरण्यात् दिव्यत्व बाध्येत, अथ मनुना स्वसकल्पेन स्यत्त्व मनुष्यत्व पारिभाषिकं भगवद्वेषव्यामझिमनुष्यत्वमुद्देश्यन्वम् इति चेत् ', स्वरूपाऽसिद्धिः, साधकहेनोरभावात् । अथ अनेरेव हेतुत्वमिति चेत् ?, गालबोधविषयत्वेऽनुमानानुपपत्तिः। अथ विप्रतिपत्तेः शान्टिक- त्वेनेष्टापत्तिरिति । पूर्वमुद्दिष्टत्वस्य विधेयत्वे विपरीतसगयाधायकत्वेन चतुर्थविप्रतिपत्तेरना- स्थापत्तिः । न च पक्षतावच्छेदकसायनिवारणार्थ तत्साधने नाऽनास्थापत्तिरिति चेत् ? तर्हि तत् पूर्व सिद्ध न वा', माधित चेत् मशयाभाव , असाधित चेत् पूर्वविनिपत्तेरेव ध्राव्यम् , एतस्या अस्थानापत्तिः। अथ पात्रभेदेन विप्रतिपत्तिमिन्ना, ग्रन्थैक्येऽपि तत्तदीयविषयताया भेदात् नाऽनास्थापत्तिः। तथाहि-शानदृष्टीना भगवति दिव्यत्व निश्चितम् , मनुष्यत्व सन्दिग्धम् , तत्माध्यते । अथाऽशास्त्रदृष्टीना मनुष्यत्व निश्चितम् , दिव्यत्व सन्दिग्धम् , तत्माध्यते । इत्येव भिन्नाधिकारित्वेन विप्रतिपत्तिभिन्न-वेनोपन्यासोऽसापेक्ष इत्यढोपः। अथ शास्त्रैकग- दृष्टिमतो दिव्यत्व मिद्धमेव, मनुष्यत्व साधितम् , अथ तर्हि दिव्यत्व तदवस्थ वा विलीन- मित्यपि पुनरुत्थानमतित्व जायते, नस्यार्थे मानुपत्वेऽपि पूर्वानुस्यूततटवस्थमेव दिव्यत्वमिति माधनार्थ विप्रतिपत्तियुक्ता, दिव्यत्व शाश्वत मनुष्यवेपत्व नान्तरीयकलमिति नापनाय मनुष्यत्वे सति दिव्यत्वस्य प्रतिपत्त्यर्थकवाक्यस्यानुधावनात् , अथ वीप्सया दिव्यत्वं 'शाश्वत चेत् मनुष्यत्वमपि वीप्सया गाश्वतम्' इति चेन्न । दिव्यत्व प्राक् निश्चित श्रुत्या, मनुष्यत्व च साधितम् , साधिते एव तस्मिन् वर्तमाने मन्देहनागार्थ दिव्यत्व शाश्वततया साध्यते, तथा च दिब्यत्व सिद्ध साधित च, मनुप्यत्वं तु माधितमेव न तु सिद्धम् , इति न वीप्साऽ- वकाशः, वीप्सया न विप्रतिपत्तिनिरोधः । ततः सूपपन्ना विप्रतिपत्तिर्मनुष्यत्वे दिव्यत्वमिति । एव च भगवति द्योतमानताया. मकल्पेन मानववेषतायाश्च श्रुत्यैव प्रतिपाद्यतया तादात्म्य- समव्याप्तत्व शाश्वतमिति व्यक्तिविषयताभेदभिन्नताशकावकाशोऽपि निरवकाश इति । अथ घष्ठी विप्रतिपत्तिः-दिव्यत्वे पुनर्मनुष्यत्वमिति । अत्र पुनःपद प्राग्गत मनुष्यत्व स्मारयति, दिव्यलाऽव्यभिचरितमनुप्यत्व यत्र तत्र मनुष्यत्वमिति नियम'। मानवदिव्योऽय मानव इति तु न, साध्यपक्षतावच्छेदकारैक्यात् । 'दिव्यमनुष्योऽय मनुष्य' इति,-टिव्यमनुष्यत्वे मनुष्यत्वम् , द्योतमानस्य सकपकृतवेषस्य मनुष्यत्वमिति न वीप्साभय न वा पुनरुत्थानव- दोष , अत्र मनुष्यत्वमिति वामनादिधन्वन्तरिमोहिन्यादिवारणाय । द्योतमानस्येति परमेश्वर- सग्रहाय । संकल्पकृतवेपस्येति कर्माधीनदेवादिवारणाय । दिव्यसंकल्पितवेपोऽय मनुष्यत्व- वान्न वेति, विधिकोटिः श्रीहर्याश्रितानाम् , निषेधकोटिरर्थच्छलिनाम् | शब्दोऽत्र मनुष्यत्वा- भाववान् । तदर्थः-राजसप्रधानकर्मवत्त्व मनुष्यत्वम् , कर्मभूम्यूत्तमयोनि-व मनुष्यत्व, , ·श्रीमत्पसगमाप्यम् बृहन्नारायणोपनिषदि- , मनुवशल मनुष्यत्वम् , कर्माऽधिकारिन्व मनुष्यत्वम , एकविधसगव्व मनुष्यत्वम् , 'मानुष- कश्चैकविधः' इति माख्यात् , 'कर्मण्येवाधिकारस्तेति गीतावाक्यात् । 'मनुतो मानवा जाताः' इति मन्वन्तरप्रकरणात् । 'चतुरशीनिलक्षयोनिषु मानवाः श्रेष्ठा' इति भागवतविवेचनात् । 'मध्ये रजोविशाला' इति कारिकातश्च । दिव्यपरब्रह्मण्येतेषामर्थानामभावात , तथाविधमनुष्य- स्वाभाववानिति । इति तदर्थच्छलिनः पश्चः । अथ तर्हि कोऽर्थोऽच्छलः, अत्र भगवति मानुपानुकरण बीन्लोपवेपत्वम अच्छन्छन्वम् । लाश्चणिकमेतन्मनुष्यत्त्वम् । दिव्यत्वविशिष्टा- दस्मात् एतस्य विशेषों यः कर्मठमानववन्निगृढो दिव्यत्वाभामोत्र सर्वसौगील्यसर्वसहमील- नसारः सर्वविधाश्रितानुकरणपाटवान्मक इति । तथा च यो दिव्य. सोऽत्र दिव्यमानवः, योऽत्र दिव्यमानवः स तत्र दिव्यमानवदिव्य', यस्तत्र दिव्यमानवदिव्य मोऽत्र दिव्यमानवदिव्यमानवः, अत्र वस्तुतो दिव्यत्वयोर भेदात् मानव वयोरभेदात् दिव्य वमानवत्वयोरभेदाच्च 'अय परब्रह्मति' अपरोक्षानुभवसिद्धिः। 'अत्राऽय भगवॉम्तत्र प्राप्तव्य' इति महाविधिवाक्यबोधेन स्वरूप- निगयस्वरूपसाक्षात्कारस्वरूपोपसम्पत्तिम्वरूपस्नेहसेवनमुक्तिम्वरूपसम्प्रानिप्रभृतयो निष्पद्यन्ते इति ग्रन्थरचनोपास्त्यायासमहाफलमत्र परम प्रयोजन गाश्वत विजयते । अत्रार्थे श्रतिस्मृतय । वदन्नी-युद्धोपयन्ति-भगवान् परब्रह्मदिव्य परस्वरूपः, म एव दिव्यपरस्वरूपो मानवस्वरूपः, स एव दिव्यपरस्वरूपमानवस्वरूपो दिव्यपरस्वरूपः, स एव दिव्य- परस्वरूपमानवस्वरूपदिव्यपरस्वरूपो मानवस्वरूपः, तथा च समानाधिकरणमेकाधिकरण दिव्यत्व परस्वरूपत्व मानवस्वरूपत्व दिव्यपरस्वरूपत्व दिव्यमानवस्वरूपत्व च मिथ इति । चकारत्रयम् एकत्र समवेतधर्मषटकार्थबोधकम् । दिव्यत्व मानवत्व दिव्यमानवत्व मानवदिव्य व दिव्या- कारत्व मानवाकारत्व चेति । स्व नधिकरणानधिकरणत्व पट के वर्तते, द्योतमानमानवमूर्तित्व- मिति फल्बोधः। द्योतमानता गुणः, मानवता वेपः, मूर्तिता मूलस्वरूपता, विशिष्टमूर्तिभंगवानिति निदिध्यामितव्यः, द्योतमानता प्रकाशो ब्रह्म, मूर्ति. परब्रह्म, मानवत्व सर्वात्मकत्वस्मारकम् ,- एकमेवाद्वितीयमित्यनेनैकार्थ्यदर्शकम् , एकम्-व्यतिरेकस्वरूपेणाऽवस्थित सर्वनियामक परब्रह्म सुमूर्तम् । एव-अवतारादिव्यावर्तक एवकारः (आदिना मुक्ताः), अद्वितीयम्-ईश्वर- जीवादिव्यावर्तकमद्वितीयपदम् । ( आदिना माया) अथावशिष्ट यदत्र दृष्टिविषय मानववेप स्वरूप सर्वदृष्टिगोचर तद् अन्वयि, यत्रेच्छति यथेच्छति यादृगिच्छति, यदर्थमिच्छति येन यस्मादिच्छति तत्र तथा ताहक तदर्थं तेन तस्मात् सुवेष दृश्यते इत्येतादृश यद्वयापकत्वं बृहत्वं तज ज्ञापक सामान्यविशेषज्ञापक ब्रह्मपदम् , तथा च योऽअरे धाम्नि व्यतिरेकस्वरूपो यावन्नियामकः सुदिव्यसुमूर्तः स सामान्यविशेषमानवपुरुषः परब्रह्माऽयं दर्शनविषयः श्रीस्वामि- नारायणः परमात्मा ज्ञातव्य इति । सृष्टिप्रारम्भे त्वेतद्वाक्यस्य कारणतानुगुणोऽर्थः। अत्र विप्रतिपत्तिषु तु स्थितिसमनुगुणोऽर्थः। नैतावता वाक्यभेदप्रसगः, श्रुतिद्वयहृदयस्योपलंभात् । समानानुपूर्वीमन्तो मुक्ता इव समानानुपूर्वीमत्य. श्रुतयोऽपि यथाप्रसग परमात्मान बहुधा - ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. 'वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण समिति ॥ १॥ . वदन्तीति सूचनार्थमुक्तम्-वदन्तीति । श्रुतयः-भगवत्सरस्वत्यः, स्मृतयोऽपि भगवदुप- देशिन्यः, सर्वा अपि भगवद्वाण्यः, बहुस्वेष्टस्वरूपभगवन्तमेव वदन्तीति । अथ श्रीहरेरनादिसिद्धदिव्याकृतित्व दर्शयन्त्या श्रुत्या दिव्यपरमूर्तस्वरूपत्व सर्वान्वित- सामान्यविशेषपूर्णपुरुषस्वरूपत्व चात्राऽपि प्रत्यक्षपुरुषस्वरूपत्व च प्रवर्ण्यते । बृहन्ना- रायणोपनिषदीति बृहन्नारायणः परब्रह्मपरमात्मा श्रीस्वामिनारायण. परमात्मा, बृहत् सर्व- पर , मर्वव्यापकः सर्वनियामकः, गुणस्वरूपस्वभावसामथ्र्यैश्वर्यशक्तिप्रभृतिभिः सर्वाधिको वृहत् , सर्वम्वामी बृहत् , स्वामित्व स्वामित्व नियामकत्वम् , मकत्वम् , गरीरित्व च, एतादृश एक एव परमात्मा श्रीहरिः, नराणा समूहो नारम् , 'आपो नारा इति प्रोक्ताः आपो वै नरमूनवः । तत्र तस्याऽयन यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः, ॐ आपो ज्योतिः रमाऽमृत ब्रह्म, नारा ब्रह्म तत्राऽयन ब्रह्मायनो भगवान्नागयणः, नार नृहृदय तत्राऽन्तर्यामी भगवान्नारायण', आपः आीभावो दया तद्वत्सु सन्म अयन यस्य म नारायण, नो निस्तारो वेदशास्त्राणि, अरः निर्वेग मानसम् , तत्र तत्राऽ- यनवान् नारायणः, ना चेतनवगः रा क्षेत्रात्मिका सम्पत्ति शक्तिर्माया, तेषु तास्वयन यस्य स नागयण., नरमिव सार्वज्यमाचरतीति नरमिव ब्रह्मव्रतमाचरतीति नारायणः, नरेण ब्रह्मशील- साधुव्रतेन सहाऽयनो नारायणः, नारासु भक्तिमद्वयक्तिषु अयते स नारायणः, नारा शरणागतिः तत्राऽयते नारायण, नाग माया तस्या अयो विधिरस्तित्वं यत्र तत्र नास्तीति नारायणः, नास्ति आरा माया यत्र तत्राऽयतेस नारायणः, नृमाने ब्रह्मलोकेऽयन यस्य स नारायणः, नृजन्म गान्त्र तत्र ग्मतेऽयते च नारायणः, नार नृचिह्न शकरस्तत्र स्नेहेनैकात्मतया वर्तते स नारायणः, नार बल स्वत्व तद्वान् स्वामी अथ चाऽयनेऽथ च साधुस्वरूपः, स खामिनारायणः परमात्मा, स बृहन्नारायणः परमपुरुषः, तस्य उप समीपे वासदात्री विद्या सती विद्या परा विद्या सा वृहन्नारायणोपनिषत् । एतादृशनिजब्रह्मविद्याया निजात्मान स्वयमेव भगवान् दिव्य- मानववेष दर्शयति-वृक्ष इवेत्यादिना। "एको ह वै नारायण आसीदित्यनेन परब्रह्म- परमात्मा बृहन्नारायणो निरूपितः, 'वेदाऽहमेत पुरुप महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तादि'- त्यनेन दिव्यपरमपुरुषः स एव परमात्मा प्रोक्तः, कल्याणस्वरूपोऽय भगवान् स्वेच्छया करुणया च देवमनुष्यादिसस्थानवेप दर्शयतीत्याह-'अजायमानो बहुधाऽभिजायते' । 'न भूतसघसस्थानो देहोऽस्य परमात्मनः' (म० भा० उ०प०)। 'यदा पश्यः पश्यते ऋक्मवर्ण कतारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम्' । 'परात्पर पुरुषमुपैति दिव्यम्' । 'दिव्यो देव एको नारायणः' । 'यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेषु अनुत्तमेघृत्तमेषु लोकेषु' इत्यादिभिर्दिव्यो द्योतमानमूर्तिः परमात्मा श्रीहरिः किशोरपुरुषविध आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिरानन्दघन: स्वरूपसत्साकारः स्वय परमात्मा दिव्यमानववेपः कल्याणस्वरूपः प्रतिपाद्यते ।। (तैत्तिक आर० प्र० १० अनु-१०-३) इत्यत्र स्थितेय श्रुतिः 'वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येक- स्तेनेद पूर्ण पुरुषेण सर्वमिति' । १। अनया सर्वान्तर्यामित्वबोधयन्त्या श्रुत्या श्रीहरेरनादि- . , ·श्रीसत्संगमाप्यसहितः तैत्तिरीयोपनिषद्वाक्यमेतत् नित्यसिद्धदिव्याकृतिरपि बोध्यते-दिवि दिव्येऽअरे धाम्नि एक. परमेश्वर परमपुरुषः पुरुषाकारः स्तब्धो नित्यस्थिरः कदापि तद्धिष्ण्य न त्यजनीति तथाविध सढायतनः सन्नेव तिष्ठति विराजते. अत्रत्य निदर्शन स्तब्धः समूस्थिरो मह वृक्षः स्वस्थानवर्तीव वर्तते', यद्वा वृक्ष इति पारिभाषिक वृ-वधते तत्र तिष्ठन् मन्नव बहुम्वरूपोऽनेक्सृष्टिपु दृश्यने क्षः क्षय लय तिरोभावं चापि प्रयाति, बह्ववतारैः म्वरूपसद्वैपैदृश्यते पुनर्न दृश्यतेऽपि चेति । तदुतम् 'अजायमानो बहुधाऽभिजायने'इत्यनेन स्वेच्छया करणया वा दवमनुष्याटिसस्थानवेपात्मरत्वमिति । अत्रार्थे- इवेति स्तब्ध इत्यत्रा-न्वेति, स्थिगे व्यापार इव-अवन्नाऽव्यापाग स्थितिम् इवाऽर्थः सादृश्य निवार्य काचित्सव्यापारा देवमानवादिवेपावतरणामिका स्थिति मर्वत्राऽन्तर्यामितया स्थितिं च निवेदयति । यद्वा दिवि दिव्योऽव्ययार्थः, वृक्षः मर्वगरीरी,स्तब्धः - कार्यकारणात्मकः शाश्वतः, विशिष्ट स्वसमानाऽपररहितः पूर्णपुरुषो विराजते पूर्णब्रह्मविशिष्टः, तेन पूर्णब्रह्म- विशिष्टेन स्वामिना परमपुरुषेण इट स्थूलतया यत्किञ्चिन्मतिगोचर व्यष्टयात्मक तत् सर्व समष्टिरूपं नैकजातीयविशेषणत्वैरवगतमपि शरीरत्वेन मह व्यापल्या सर्वत्वेनाऽवगतम् , यद्यद व्यष्टितया वगत तत्तत् समष्टितया मर्वत्वेनाऽवगत यावत् , नेन साकारेण परमात्मना पूर्णमिति व्यासमिति । अथ कथ परिच्छिन्नो व्याप्नोति १. समर्थत्वात् . वाथ सामर्थ्यम् १. इस्थम्- सूर्यग्ने जोभि. सर्वसयुक्तः, स चाकागे दूरः, पृथिव्या तु तत्तेजासि व्याप्तानि, पृथिवीपटलेट- ब्जाऽऽदाः स्थापिताः स्युस्तत्र पनितानि नेजासि आहृत्य पर्यावर्तमानानि निजतनुष्वब्जानि मन्दानि सूर्यप्रतिफनानि रचयन्ति, दृश्यन्ते चक्षुमद्भिस्तानि, अतः सूर्यतेजस्सु प्रत्यणु प्रत्यणु सूक्ष्मसूर्या वर्तन्ते साकारा अदृश्या अपि दृश्या जायन्ने मन्दस्वरूपा यथापात्रानुस्वरूपाः, तथा भगवानपि स्वप्रकाशात्मकव्यापकप्रकाशात्मकधामनि सर्वत्र वर्तते साकार एक एव स सूक्ष्मा यथापात्र प्रद्योतमानो बहुधा-पि दर्शनविषय इति । एव वृक्ष इत्यनेन सिद्ध- स्वरूपम् , स्तब्ध इत्यनेन नित्यस्वरूपम् , इवेत्यनेनाऽनादिस्वरूपम् , दिवि इत्यनेन दिव्य स्वरूपम् , एकस्तिष्ठतीत्यनेन सगुणसलीलपुरुषाकृतिश्च सूच्यन्ते, पुरुपेणेतिपटबलात् , तेनाऽनादिनित्यसिद्ध- दिव्याकृतिपुरुषश्रीहरिणा धाम्नि वर्तमानेन इद शरीररूप भिन्न भिन्न मायिकं चेतनसृष्टि- मिश्रित स्थूल सर्वमनवशेप यावद् व्याप्त पूर्ण प्रपूरित तेनाऽन्वित तत्सत्तया सुजीवन तदस्तित्वेनाऽस्तितावत् , तथा च सर्वत्र दिव्याकृतिरेव पुरुषोत्तमो विराजतेऽतो निषेधकोटिः परामिमता निरस्ता । तथाहि-भवन्मते केयमाकृतिर्यदभावः परब्रह्मणि मन्यते । निराकारे ब्रह्मणि अज्ञानात्मकाऽविद्याकृताऽऽभास एवाकृतिरन्तःकरणावच्छेद्या इति । अत्रेद विचार्यते भवन्मते केयमाकृतिर्यस्या अभाव. परब्रह्मणि वर्तते ?, निराकारपरब्रह्मणि अनाद्यज्ञानात्म- काऽविद्याकृताऽध्यासेनैवाऽऽकृतिरन्तःकरणाऽवच्छेद्या स्वाप्नवन्मिथ्या मिथ्याभूतजीवात्मना जीवात्मभूतब्रह्मणा स्वेनाऽध्यासेन दृश्यते इति । अथ केयमविद्या ?, यत्कृताध्यासेन भवद- २ ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः - , भिमतनिगकारपरब्रह्मणि मिथ्यासाकारता, अविद्यानाशेऽध्यासनागाच्च पुननिराकारतेति । मदमद्विलक्षगा मिथ्यानादिनी निराकारपरब्रह्मावरणिकाऽध्यासोपादनेन परब्रह्मण्येवेश्वर- जीवादिभावमापादयन्नी परब्रह्मस्वरूपापाटकविद्यानिवा मिथ्याभूतेति । अत्र विचार्यते- भवदभिमनावियव न मिद्धयति, इय मिथ्या कथमनादिनी ?, मिथ्यात्वमस्याः स्वरूप ? वा ताटस्थ्ये ' स्वरूपे चेत् । मिथ्यात्वमुपपादनीयम् , अतथास्वरूपत्व मिथ्यात्वमिति चेत् १, विवल्पबाधिता मा मिद्धयनास्पदा । अथ विकल्पात्मिका सा भवदगीकृता नो मतेति चेत् ?, विरल्पम्य म्वरूपशुन्यत्वात् । अथाऽजानमेव स्वरूपमिति चेत् ।, विम् अभावरूप तत् ?, अमभव , भावरूप चेत् मिथ्यात्वाभावः, अज्ञानस्याऽपि स्वस्वरूपेऽज्ञानत्वेन तथास्वरूपत्वात् अतथाम्वरूपत्वाऽभावात् । विञ्च-मिथ्यात्व स्वर मिथ्या चेत् ! न स्वाश्रय मिथ्ययति, अमिथ्या चेत् । स्वाश्रयम् अमिथ्ययति, ततोऽविद्या न मिथ्या । अथ मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वार्थम् अन्यमिथ्या-वस्या पेक्षैव तत्तदूर्ध्वमिथ्यात्वपरम्पराऽनवस्थापातात् , तथा च स्वरूपे मिथ्यात्व- स्याऽसिद्धिः, यदि नाऽपेक्ष्येत मिथ्याया मिथ्यात्व तदाऽध्यासोऽपि दोषाऽनपेक्षः स्यात् । अथ ताटस्थ्ये चेत् ?, तटम् अन्तःकरणम् , तत्र चेत् मिथ्यात्वम् , तदवच्छिन्नत्व परब्रह्मण्य- सम्भवि, तटस्थस्य स्वरूपे भावात् तत्राऽमिथ्यात्वस्य कटाऽप्यनिवर्त्यत्वेन जीवेश्वराणा म्वरूप- भूताना नित्यससागपत्तिः, अर्थात् पारमार्थिक्या तस्या भवदपसिद्धान्तापातः। अथ मिथ्यास्वरूपमनादि चेत् ?, क्षणध्वसि तत् , अमिथ्याक्षणाऽलाभात् , क्षणध्वसिनाऽव्याप- केनाऽधिष्ठान परब्रह्म व्यापक शाश्वतम् आवियते इत्यसभवि, श्रुत्युक्तजीवेश्वराणामनादित्वेऽप्य- विद्याकल्पितत्वेऽविद्याया अनादिन्या अपि अविद्याकल्पितत्वेऽनवस्थाया अविश्रामात् प्रपचमात्रे मिथ्यात्वार्थम् अविद्याया अपेक्षा चेत् , अप्रपञ्च तदनपेक्षणात् परब्रह्मतो जीवेश्व- गद्यनुद्भवात् मिथ्यात्वादेरप्यसिद्धः। अथ जगदुपपत्त्यर्थमेवाऽधिष्ठानेऽविद्यादोपकल्पनमिति चेत् ?, जगदुपपत्तेरधिष्ठानात् सूक्ष्मात् स्थूलावस्थात्मिकाया उत्पत्तेरेव श्रुत्या स्वीकारेण तु अविद्याकल्पनाऽनौचित्यात् । जीवेश्वरमायाना नित्यत्वबोधकश्रुतिविरोधादेव दूरोत्सार्य मिथ्यात्वमाभासत्वमाविद्यकत्वमविद्या चेति । अथ 'नाऽसदासीन्नो सदासीत् तदानीं तम आसीत् । 'अमृतेन हि प्रत्यूढाः' । 'इन्द्रो मायाभि. पुरुरूप ईयते' इति श्रुतिभिः सटसद्भि- नाऽनिर्वचनीया तमःस्वरूपाऽनृता मिथ्या मायाऽविद्या प्रवर्ण्यत इति चेन, महदादीना कारणावस्थ प्रधान तम उक्तम् , न तन्मिथ्येति, मायाभिरित्यपि मायाजन्यतत्त्वैस्तदनुरूपैः स्वेच्छावेप्रैर्बहुस्वरूपो भगवान् भवतीति न तत्र माया मिथ्येति । अनृतैरित्यपि स्वस्वप्रति- कुलकर्मभिः चयिभियुक्ताः प्रजा इत्यर्थः, ततो न मिथ्यात्व मायाया प्रमाणम् । सदसद- निर्वचनीयत्व तु उक्तश्रत्या भवदभिमत मायामृगादिष्वव्याप्तम् , नहि कालविशेषे सदसतोः प्रतियेधेन तत् सिद्धयति, काले सतः परब्रह्मणः सत्वात् , शशशृंगस्याऽसत्त्वान्निषेधाऽ- नुपपत्तेः, सदसद्भथा व्यावहारिकप्रातिमासिकप्रतिक्षेपे तु तव तमसः पारमार्थिकत्वं तुच्छत्वं वाऽऽपतेत् । अतः सदसद्भया व्यष्टिचेतनाऽचेतनयोविलयो निवेद्यते । एतद्रीत्या 'अनादि- .

·श्रीसत्संगभाष्यसहितः - , मत्पर ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते' इत्यनेन परब्रह्मणोऽप्यनिर्वचनीयत्व कथ न स्यात् , ततो नापनिर्वचनीयाविद्यासिद्धि । अथ 'अहमजो मामन्य च न जानामीति प्रत्यक्षम् अविद्याया प्रमाणम् 'अज्ञान्यह मन्मदितराऽज्ञाम्यहम्' इति ज्ञानम् । अत्र ज्ञाने आत्मा मदन्योऽज्ञान च विषयाः, सविषयं ज्ञान भावरूपम् , अज्ञाने च-अह मदन्यश्च विषयो, सविषयम् अज्ञानम् , तस्माद् भावरूपम् , न भावद्वययाविरोधो ज्ञानसुम्बयोरिव, किन्तु प्रमाणभूतज्ञानोदयेनाऽज्ञाननिवृत्तिरिति । तन्न । अज्ञाने विषय आन्मा मिथ्या वाऽमिथ्या ?, मिथ्याविषयकस्य मिथ्या- वाटप्रमाणम् , अमिथ्या विषयश्चत् १. असम्भवः, मिथ्यात्मभिन्नस्य ब्रह्मणो विषयत्वाऽ- भावात् । अथ तद्विषयावच्छेदेनाऽज्ञानप्र-यक्षस्याऽस्य तद्विषयावच्छिन्नज्ञानाभावविषयकतयाऽ- जानमिद्धिरिति चेन्न । ब्रह्मणो प्रत्यक्षात , निराकारे ब्रह्मणि प्रत्यक्षाभावात् , न तेनाजान- मिद्धि , अविद्यारूपा-जानाभावान्न नदाभामा ध्यासेन जीवेश्वरसिद्धि., तथा च मवमेव भवदभिमतममिद्धमिति, प्रत्यक्षा प्रवर्तनात् तन्मूलकानुमानायपि न ब्रह्मणि प्रवर्तते, ब्रह्मणोऽ- विषयत्वेनाऽनुमेयत्वाऽभावाच्च । मम तु आत्मा नित्योऽणुजाता ज्ञानवान् 'अहमिति प्रकाशते, तत्र सत्तया मान ज.नमेवेति, तेनाऽत्मा गृह्यते, अहमिति विशिष्टज्ञान गरीग्शरीरिविषय विशिष्टमेवोपासनया साक्षात्करोतीति, नाऽजानक्ल्पना, 'सर्वज्ञानानां सत्त्वादेव यथार्थत्वा- देवेति । 'स्वयमपीतो भवतीति तुर्यावस्थाढौ स्व जाग्रदाद्यवस्थाभागसमृत न जानामीति भोगाद्यनवगाहपरकज्ञानस्य सत्त्वात् तथाविधप्रत्यक्षस्य निर्वाहात् । अथाऽनुमानम्--'प्रमाणप्रभा स्वनिवर्त्य-भावान्तरपूर्विका, अपूर्वार्थप्रकाशिकात्वात् , प्रथमदीपप्रभावत्' । 'प्रमाणप्रभा स्वप्रागभावभिन्नस्वविषयकाऽऽवरकस्वनिवर्त्यस्वदेशगतवस्त्व- न्सर पूर्विका, अपूर्वार्थप्रकाशिकात्वात् , अन्वकारस्थाऽऽयटोपप्रभावत्' । अनेनाऽज्ञान- सिद्धिरिति चेन्न । ब्रह्मव्यतिरिक्तयत्किञ्चित्सविषयाया. प्रमाणप्रभायाः पचाऽसिद्धत्वात् , ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वे- नाऽऽत्मनस्तदानीमभावात् , भावे वा तत्र जानाऽभावस्याऽवगमेनाजानात्मकभावस्याऽसिद्धे., ब्रह्मस्वरूपज्ञाने सति वा तदज्ञानस्य निवर्त्यस्य तत्र सभवाऽभावादेव तदसिद्धः। निराकारे ब्रह्मणि प्रभाया अभावादेव तद्गोचरीभूताऽज्ञानात्मकभावस्याऽयभावात् । किञ्च-पक्षे वृत्त्य- वच्छिन्नचैतन्ये बाधात् , वृत्तौ तु त्वन्मते जडायाम् अज्ञाननिवर्तकत्वाऽसभवेन बाधात् , वृत्तेः स्वपूर्वतत्त्वज्ञाने स्वविषयाऽऽवरकत्वाऽभावेन वृत्तौ बाधात् , चैतन्यमात्रेऽपि स्वविषयाऽऽवरक- वस्त्वन्नरपूर्वकत्वाऽभावेन बाधाच्च चक्षुषोरपि अप्रकाशितार्थप्रकाशकारणत्वेन व्यभिचाराच्च, दोपप्रभाया जानकारणेन्द्रियानुग्राहकत्वादेव प्रकाशक(कारण)त्वाभावाद् दृष्टान्ताऽसिद्धिः, भागाऽसिद्धिः, इन्द्रियेष्वनैकान्त्य च । 'अहमज' इति प्रत्यक्षेग प्रकाशितार्थस्य भावात्मकस्याऽ- ज्ञानार्थस्य प्रकाशत्वेनाऽस्याऽनुमानस्य वैयर्थ्यापत्तिः । अप्रकाशिताऽर्थप्रकाशने एतदनुमाने साध्याभावेऽनैकान्त्यम् , पुनः साध्यान्तरेऽज्ञानान्तरसिद्धि., एवमेवाऽनवस्थाऽज्ञानसिद्धीना ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय . - पूर्वपूर्वानुमाने पश्चपश्चानुमानेनापत्तिः, तथा सति अज्ञानस्याऽ'यज्ञानेन ब्रह्मस्वरूपाऽवृत्तल्वेन साक्षित्वमेव ब्रह्मणोऽपगच्छेत् । साक्षित्वे वा ब्रह्मणो ज्ञानवत्त्वे सिद्धे भावात्मका:- ज्ञानकल्पना व्यर्था, अज्ञानेऽज्ञानाऽन्तरसिद्धिपरम्परयाऽनवस्थाया ध्रौव्यमिति नानुमान तन्निर्दोषम् । किञ्च-अविद्यासम्बन्धस्य ब्रह्मण्यसभवात् , जीवभावपूर्वस्य तस्य बाध्यत्वादेव ब्रह्मणि ब्रह्मस्वरूपज्ञानेन निवर्त्यस्याऽज्ञानस्याऽभावादेवाऽध्यासद्वारकजीवेश्वरादिकार्यक- ब्रह्मकारणत्ववादो निमूल इति । अथ 'सर्वमपि साकारमिति व्याप्तः सिद्धान्तः, दिव्ये दिव्याकारा अदिव्येऽदिव्या- कागः, चेतने चेतनाकारा अचेतनेऽचेतनाकाराः, विशिष्टस्य परब्रह्मणः स्वरूपसतो ज्ञानानन्द- घनदिव्याकारस्य तत्प्रकाशस्य धाम्नः सेवकस्यापि दिव्याकारत्वात् मुक्तानामपि दिव्यानारत्वात् मायाया अपि जडाकारत्वात् , ईश्वराणा जीवात्मना मायातत्वानामपि सूक्ष्ममध्यमादिपरि- माणवत्तया साकारत्वात् , परमाणूना चापि साकारत्वात् सर्वमेव साकारमिति । परिमाण गुणश्चतुर्विधोऽणु ह्रस्व. दोघ. महाश्चेति, मध्यमपरिमाणा यथास्वरूप सम्पयन्ने मानवाः साकाराः प्रत्यक्षगम्याकाराः, आकारः सस्थानघटना भौतिकेषु, गुणादिघटना:- मूर्तेषु, अधीनावृत्तताऽऽधेयेषु, परिछिन्नस्वरूपता सपरिमाणेषु, आश्रिताश्रयत्वमाधारेषु, मिथः सत्तावत्त्वम् अपृथक्सिद्वेषु, विषय्यारोहित्व पदार्थेषु, व्यायाधीनत्व विशेषणेषु प्रतिफलनवत्सु स्वच्छेषु, अप्रतिहतप्रवेशवत्त्व दिव्येषु, क्रियावत्त्व मूर्तेषु, आकर्पणशक्तिमत्त्व समर्थेषु, अन्त- र्यामित्व विशेष्येषु, प्रभावत्व द्योतमानेषु पारवर्तित्व व्यष्टिसमष्टिपु, इत्येता अगढा गूढा ग्राह्याकारा धार्याकारा भाग्याकाराश्च यथायथ यावत्सु तत्त्वेषु वर्तन्ते तास्तास्तत्स्वरूपाकृतयः, करपादादिमत्व मनुष्यपशुपक्षिसरीसृपवृक्षतृणवल्यादिषु प्राणिषु अवयवसस्थाना आकृतयः, पृथ्वीजलतेजोवायुधु पुञ्जपरिमाणवत्त्वानि आकृतयः, गगनस्य शब्दाधिकरणतयाऽऽकृतिमत्त्वम् . शब्दादीना स्वाधारावच्छेद्यतया भिन्नेन्द्रियग्राह्यतयाऽऽकृतिमत्त्वम् , ज्ञानादेरात्मन्येव वासाढा- कृतिमत्त्वम् , आत्मना जडव्यावृत्ततयाऽऽकृतिमत्त्वम् , चैतन्यप्रभाकृतिः। अणुपरिमाणस्य जीवात्मनो हृदवच्छिन्नत्वमाकृतिः, अन्तःकरणावच्छेद्यत्वमाकृतिमत्त्वम् , मन मनआत्मनोर्यो- गात्परमाण्वोरिवाऽऽकृतिमत्त्वम् , त्रिगुणाश्रयत्वेन मायाया आकृतिमत्त्वम् , आत्मसु स्थित- त्वेनाऽन्तर्यामिण. साक्षिणश्चाऽऽकृतिमत्त्वम् , नित्यानन्दत्वेन व्यावृत्तो भगवान् सर्वान्वितो भिन्न आकृतिमान् ‘यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णम्' इत्यनेन दृष्टा दृश्य चाकृतियुक्तम् , ब्रह्मणोऽविद्ययाऽध्यासेन वा जीवेश्वरभावापन्नतावादिमतेऽपि अवस्कन्द्याकृतिमत्त्वम् , विप्रति- पन्नाकारप्रतिस्पर्धिस्वरूपस्याऽपि तथाविधाकृतिमत्त्वम् , ससारेणाऽपि साकृतिना साध्यते निजकारणस्य सारूप्येण वैरूप्येण वा समानाकृतिमत्त्व विषमाकृतिमत्त्वम् , क्रियाजातिधर्मगुण- सत्त्वशक्तिसामर्थेश्वर्यप्रतापाऽभावादिपदार्थानामर्थत्वेन व्यावृत्तत्वेन चाकृतिमत्त्व ब्रह्माण्डा- वाशस्याऽवकाशरूपाकृतिमत्त्व चिदाकाशस्य विधारणशक्तिमत्त्वेन भासा भासकत्वेन भासित्वेन च तथाविधाकृतिमत्त्वमिति, स्वाप्नेष्वपि विमर्शोपादानकत्वमाकृतिमत्त्वम् , नाश्यनाशक- , - ·श्रीसत्सगभाष्यसहितः - सर्वेऽयमिथ्याः, भावापन्नत्वमाकृतिमत्त्वम् , एक एव ब्रह्मेति स्थितिब्रह्माकृतिस्ततो द्वितीयता द्वेधाऽऽकृतिस्ततो बहुधा सर्वाकृतय इति, निर्वचनीय तथात्वे साकृतिमत्त्वम् अथाऽतयात्वे (वनिर्वचनीय निजत्वे साकृतित्व द्वयोभिन्नतया मिद्धयति विरुद्धस्वरूपाकृतिमत्त्वमिति 'रूप रूप प्रतिरूपो बभूवे'त्यनेन सवीकृतिब्रह्मेत्यपि प्रतिपक्षिमतसिद्धम् , 'एकमेवाऽद्वितीय ब्रह्मे'त्यनेन व्यावतक- विशेषणाऽभावार्थब्रह्मात्मकनिजरवरूपनित्यज्ञानानन्दात्मका कृतिमत्व मच्चिदानन्दत्वमा- कृतिमत्त्व 'स ऐन'तो क्षणवत्त्वाद्याकृतिमत्त्वम् , प्रकृतिप्रत्ययादिनिष्पन्नपदवाच्यविशिष्ट पदा- थत्वमाकृतिमत्त्वमेवेति न विमपि बिनाकृति वर्तने, वह्म सर्वत्र भात्सु भातीति भान भात भासको भा च सर्वमपि साकार ज्ञान क्षेत्र ज्ञाता ननिश्च मर्वमपि निजनिजस्वरूपेषु साकारमेव, तथा च-अनादिसिद्धनित्यदिव्याकृतित्वस्यैव सर्वत्र सत्त्वेन तदाकृतित्वा- भाववत्व निषेधकोट्याश्रितानामठीक.मिति सर्वमनवद्यम् । अथ भवतो ब्रह्म जीवेश्वराद्यात्मक यद। येन सम्पन्न तदा येन सम्पन्न तत्वरण जानाति न वा १, नि यज्ञानस्य तस्याऽज्ञाने जडेन को विशेपो जानतत्त्वाभिमच्या, चार्वाकवडेव सर्व निर्वहेत् , अथ जानाति ज्ञानस्वाभाव्यात् , तढा प्रमाग पूर्वा मा जतिमिथ्या तर्हि तद्वत्त्वेन ब्रह्मणो मिथ्यात्वम् , यद्यमिथ्या तर्हि तद्विषयेण सत्येन केनचिद् भाव्यम् , सत्य वस्तु सत्या शति. सत्यो ज्ञाता, ज्ञप्तौ सत्यत्वेन विषयसत्यत्व सत्यस्वरूपाऽऽ- कृतिरेव, शमिज्ञातृत्वेन विषयिसत्यत्व नित्यप्रत्यक्षद्रष्ट्राकृतिरेव, तथा च सिद्ध 'स ऐक्षतेति- श्रुत्या परब्रह्मण. साकारत्व दर्शनवत्वादिभिरिति । सूक्ष्म च बहुभवन विषयीकृत सूक्ष्माकार साकार तत् स्थूगकार प्रजातमिति श्रुत्यैव प्रतिपाद्यने परब्रह्मणो ब्रह्मणश्च साकृतित्व तत एव तथाविधाकृतित्वाभाववत्त्वस्य निरास इति । अथ साकारनिराकारब्रह्म परब्रह्मात्मेश्वरनेज.प्रभृतिगन्दा प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्वरूपाः समुदित विशिष्टार्थमेव सविशेष बोधयन्ति, न त्वविशेगम् , तथा च गुणगुणिसमुच्चये पदार्थ स्वरूपधर्मा आकृतयः, निर्विकल्पक ज्ञानमपि प्रथमपिण्डग्रहग सस्थानाद्यननुवृत्तिविषयक तदेव पुन. सस्थानाद्यनुवृत्तिविषयक सविकल्पक तयोस्तत्तदाकाराऽवर्जनीयत्वात् साकारत्वम् , निर्विकल्पके इत्थभावस्य सत्त्वात् । सवलेतरव्यावृत्तवस्तुसस्थानविशेषविशिष्टव्यावृत्तिप्रतीति- कत्वाच्च नैकस्मिन्नसभवात्' (१२।३१) इति सूत्रेणापि अनेकधर्माणामन्योन्यतादात्म्या- भावात् ब्रह्मस्वरूपमात्रपरताया असभवस्य दर्शितत्वात् विशिष्टस्य बोधकत्वेन वेदान्तवाक्याना साकारतापरत्वमेवेति । प्रत्यक्षस्य मानसप्रत्यक्षस्य सविकल्पकप्रत्यक्षस्य च सविशेषविषयक- ग्रहणरूपत्वात् , निर्विकल्पकस्याऽननुवृत्तसविशेषविषयकग्रहणरूपत्वात् , अनुमानस्य सविशेष- विषयकसम्बन्धविशिष्ट ग्रहणरूपत्वात् , प्रमाणान्तराणामपि सविशेपसदृशधर्मादिसमन्वित- ग्रहणरूपत्वात् , प्रकृतिप्रत्ययार्थान्विताऽभिधेयार्थग्रहणरूपत्वात् , बालमूकादिज्ञानानामपि परिच्छिन्नवस्तुग्रहणरूपत्वात् , ब्रह्मेति तदितरानवच्छिन्नत्वाद्यनुस्यूतवस्तुविषयग्रहणरूपत्वात् , निर्विकल्पकस्य एकक्षगवर्तिप्रत्यक्षीयस्वक्षणमात्रस्थितवस्तुभेदरूपतत्सस्थानरूपजातिधर्मादि- ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय ग्रहणरूपत्वात् क्षणान्तरीयग्रहणाऽनपेक्षणाच्च, शब्दाना सविशेषपदार्थबोधकत्वात् , निर्विशेष- सन्मात्रग्राहित्वे मानवगिपतळ्यादिबोधवलक्षणण्य न स्यात् , स्वयप्रकाशत्वस्य स्वसत्तयैव स्वाश्रयाय प्रकाशमानत्वस्य धर्ममिभावसिद्धत्वात् । अनुभूतित्वस्य वर्तमानकालीनस्वसत्ताक स्वाश्रयानुप्रकाशमानत्वात् , स्मरणानुमानागमयोगिप्रत्यक्षादीना स्मरणानुमानागमयोगिप्रत्यक्षादीना भूतभविष्यविषयकत्वात् तथा च सर्वपदार्थाना स्वाकृतिविशिष्टत्व स्वरूपसतोऽपि साकारत्व न त्वसाकारत्वमिति । सकोचविकासावस्थादिमत्त्व साकृतित्वमिति । वर्णयन्ति च श्रुतिस्मृतिसूत्राद्याः परमात्मान साकारमिति शिक्षापत्र्याम् ‘स श्रीकृष्ण. पर ब्रह्म भगवान् पुरुषोत्तमः' इत्यनेन साकारता दर्शिता । श्रुतयः ‘यः सर्वज्ञः सर्ववित्' 'तदैक्षत बहुस्या प्रजायेयेति' ‘स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति' 'नित्यो नित्याना चेतनश्चेतना- नामेको बहूना यो विदधाति कामान्' 'तमीश्वरागा परम महेश्वरम्' 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रियाच' 'एष आत्मा विजरो विमृत्युविंशोको विजिवत्सोऽपिपास. सत्यकामः सत्यसकल्पः' 'यतो वाचो निववर्तन्तेऽप्राप्य मनसा सह' 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्' 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता' 'अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहर पुण्डरीक वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' 'तस्मिन् कामाः समाहिताः' 'वेदाऽहमेत पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमस. परस्तात्' 'य एषोऽन्तराऽऽदित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात् सर्व एव सुवर्णस्तस्य यथा कण्यास पुण्डरीकमेवमक्षिणी' ‘स एषोऽन्तहृदये आकाशस्तस्मिन् पुरुषो मनोमयोऽमृतो हिरण्मयः' 'सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि' 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूप. सत्य- आकाशात्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः' 'परात्पर पुरुषमुपैति दिव्यम्' । 'यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम.' । 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मा उदाहृतः' 'क्लेशकर्म- विपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः'। 'स्वरूपाविर्भाव. स्वेनशब्दात्' 'लोकवत्तु लीला- कैवल्यम्'। इत्याद्या दिव्यमूर्तिमत्त्वे प्रमाणानि, सगुणसाकारत्वे प्रमाणानि, दिव्याकारत्वे च प्रमाणानि । सकल्प 'वृक्ष इवे'त्यादिश्रुत्या श्रीहरेरनादिनित्यसिद्धदिव्याकृतित्व पुरुषाकारत्वम् अक्षर- ब्रह्मलोके नित्यस्थिरवर्तमानत्वम् अनेवसृष्टिषु स्वरूपसदसख्याऽवतरणवेपवत्त्व देवमानवादिवेपत्व सर्वान्तर्यामित्वं शरीरिणस्तस्य गरीरभूतव्यष्टिसमष्टिस्थितिकत्व सर्वत्र दिव्याकृतिपुरुषोत्तम- विराजमानत्व च प्रतिपादितम् । च प्रतिपादितम् । प्रसगतः-आकृतिसम्पादिवाऽविद्याया., मिथ्यात्वस्य, अज्ञानस्य, च परमताभिमतस्य निरासो निषेधकोटेश्च निरासः कृतः, स्वतन्त्रसिद्धानस्य सर्वसाकारात्मकस्याऽऽविष्करण सयुक्तिक प्रतिपादितम् , प्रमाणज्ञानाना तजन्यप्रमाणाना श्रुत्यादीना च विशिष्टार्थाकारबोधकत्व च प्रवर्णितम् ।।

·श्रीसत्संसगभाष्यसहितः योऽक्षरे सञ्चरति यमक्षरं न वेदेति । २ । . . . अथ लुकिशोरदिव्यपुरुषोत्तमस्याऽक्षरब्रह्मलोके यथेष्ट सञ्चरतो मुक्त षु विचरतोऽक्षर- ब्रह्मणाऽपि यदन्तो न प्राप्यने तथाविधित्वमनया श्रुत्या वर्ण्यत इति सा श्रुतिरुपन्यस्यते 'योऽक्षरे सञ्चरति यमक्षर न वेदेति' ॥ यः--श्रीहरिः परब्रह्म परमात्मा परमपुरुषः साकार- दिव्यकिशोरमूर्तिः सर्वत्र प्रवर्ण्यते. स भगवान् । अक्षर-निजाऽक्षरब्रह्मलोके, यथेष्ट मुक्तमण्डलेघु मुक्ताना रमगार्थ सञ्चरति, मुक्ता अपि जक्षन्तः क्रीडन्तो रममाणा भगवता सह वर्तन्ते. तेऽश्नुवते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता, प्रतिमुक्त समसारूप्यादि- किशोरो भगवान् विहरति, मुक्त च्छापूरका भवति, सर्वानन्दप्रदो भवति, सञ्चरण सर्वविध- दिव्यलीलाकरणम् , यथाऽत्र मानवेषु सर्वचेष्टो भगवॉस्तथाऽक्षरब्रह्मलोकेऽपि सर्वदिव्यचेष्टो भगवान् विचरति, स्वधिष्ण्यमत्यजन्नेव प्रतिमुक्त विचरति, सम्राडिव स्वभक्त षु रमते भक्तॉश्च रामयति, भक्तास्त रामयन्ति रमन्तेऽपि च, द्वयोरिच्छयोरेकप्रवणिकतया महानन्द- प्रदत्वमिति । अक्षरधाम्नः सर्वान्वयित्वेन मायिकाऽमायिकयावल्लोकेषु यथापेक्ष निजाक्षर पुरस्कृत्य मानवाटिस्वरूपवेपः सन्नपि सञ्चरति, स परमात्मा श्रीस्वामिनारायणभगवान् धार्मिकः सन्नसञ्चरत् , दिव्यमानववेषोऽयमभवत् ! सर्वत्र सञ्चरन्तं रमन्तं विहन्त स्वामिन सेवकोऽ- भरधाम वेद, यदा तु स भगवान् स्वसेवकेनाऽक्षरेण सह सर्वात्मना रमते, अक्षरधाम च सर्वात्मना स्वामिना रमते, द्वयोः रमणयोरैक्यप्रावण्ये, मिथःप्रवेशेऽन्याऽप्रवेशे, सत्यपि विधारणेऽन्यत्रस्नेहाऽप्रवेशे, तत्समसामयिकसृष्टिगतभक्तलीलारमणवति मानवादिवेपे परमात्मनि स्नेहाऽप्रवेशवतोऽक्षरब्रह्मणोऽवेदनत्व भक्तवेषाऽनुगुणसुवेषस्य रममाणस्य भगवतो निजवेदनाऽविषयत्वात्मकाऽन्यथाकारपरायणस्य वर्ण्यते श्रुत्या-यमक्षरं न वेदेति । अति- स्नेहेन यत्र प्रवेशे सत्यैक्यम् , सर्वविधज्ञातृत्वार्पणम् , तत्र तदितरतो ज्ञातृत्वविनिवर्तनम् , एतदवस्थायामक्षरब्रह्म य परमात्मान न वेद । यद्यग्यक्षर ब्रह्म सर्वज्ञम् , तथापि परमात्मनो महिमबाहुल्यमेतद् यदक्षरब्रह्मण. सार्वज्य भगवदनिच्छया क्वचित् भगवन्त नाऽऽक्रमते इति । 'तान्यह वेद सर्वाणि न त्व वेत्थ परन्तप'इति नरस्य नारायणात्मकत्वेऽपि सर्वावता- राऽवेदन भगवता प्रोक्तम् , तथा श्रत्या परब्रह्मात्मकस्य ब्रह्मणोऽपि परब्रह्मयावत्त्वाऽवेदन प्रदर्शितम् , नैतावता ब्रह्मणस्तावदशे वेदनशून्यत्वम् , किन्तु यत्र यत्र ब्रह्मवेदन व्याप्नोति तत्र तत्र ततोऽत्यतिरिच्यते परब्रह्मस्वरूपस्वभावैश्वर्यगुणकर्मप्राविर्भावादीति । विलीनीकृत्य स्वराटस्थितौ परमात्मान प्रति नाऽक्षर वेदनसमर्थमित्यपि घटते । वस्तुतस्तु परमात्मा गुणैश्वर्यशक्तिप्रकाशाद्यन्वितो विशिष्ट परमबृहत्तत्त्वम् , तस्य प्रकाशस्य शरीरस्य सेवकस्य पुरुपविधस्य तन्न्यूनस्थितिकस्य तस्मिन् पुरुषोत्तमे नियामकत्वाऽभावात् तदाशयाऽन्यत्र व्यापकत्वात् पुरुपोत्तमे त्वव्यापकत्वात् , अक्षरब्रह्मज्ञानस्य पुरुषोत्तमज्ञानाधीनज्ञानत्वात् अक्षरे मूर्त स्वरूपे पुरुषोत्तमस्य साक्षादन्तर्व्यापकविराजमानत्वात् , अक्षरधाम्नो द्विविधस्यापि यद्वाऽक्षर ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः 'यो वेत्ति युगपत्सर्व प्रत्यक्षेण सदा स्वतः' (२।१५) श्रीपुरुषोत्तमप्रभात्वात् , श्रीपुरुषोत्तमे यावद्भावस्वरूपे उक्ताविक्यभावेऽक्षरब्रह्मणोऽप्रवृत्त्योऽ- वेदन मनागपि यत् स्यात् तच्छ्र तिवर्णयति—यमक्षर न वेदेति । यम्-तत्तटाधिक्यम्वरूप किञ्चिन्मात्र वा बहुल श्रीहरि सदुर्वरित परब्रह्म न वेदाऽभरब्रह्मेति सुविवेचनम् ॥ अनार्थे तत्सजातीयाः श्रतिस्मृतयः-'योऽअरे तिष्ठन्नक्षरस्यान्तरी यमभर न वेद यस्याऽक्षर गरीर योऽअरमन्तरो यमयति स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' । 'योऽक्षरमन्तरे सञ्चरन् यस्याऽक्षर शरीर यमभर न वेद'। 'अक्षरात्परत. पर. । 'क्षर प्रधानममृताऽभर हर । क्षरात्मना विशते देव एकः' । 'अक्षर ब्रह्म परमम्'। 'यस्मात् भरमतीतोऽहमक्ष- रादपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित. पुरुषोत्तमः' । 'भर. सर्वाणि भूतानि कटस्थाऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषत्वन्यः परमात्मेत्युदाहृत.' ।। इति ।। 'अक्षरात्खल्विमानि भूतानि जायन्ते' । 'यस्याऽक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमगौ विधृतौ तिष्ठतः, लोका लोकपालाश्च अक्षरे ओताश्च प्रोताश्चेति । इति च । एताः सर्वाः यथाऽर्थ तच्छु त्यर्थप्रति- पुष्टिकारिण्यः। 'अक्षरम् अम्बरान्तधृतेः' इति सूत्रमपि परमेशस्य धाम्नि धाम्नश्च सर्वाधारत्व दर्शयति । भगवान् श्रीहरि परब्रह्म साकारः सुमूर्तो यथाऽक्षरे धाम्नि नित्यप्रत्यक्षदृष्टिविराजते, तथाऽत्र भूतलेऽपि नः सन्निधौ धर्मात्मज. प्रत्यक्षोऽलुप्तप्रत्यक्षदृष्टिविराजते, यथा दृश्यस्तथाऽ- दृश्योऽपि प्रत्यक्षदृष्टिनिकटे सर्वदिक्षु सर्वथा मय्यपि च साकारमूर्तिरेव विराजते पश्यति मा जानाति मदीय सर्वमाचरणम् , सम्राट साभादिव विराजते इत्येव यस्य माहात्म्य तस्य स्या अपि विधाया मर्यादाया लोपाचरण न भवेदित्यतो भगवन्माहात्म्य दिव्यमुमूर्तस्य प्रत्यक्षसुमूर्तस्याऽदृशसुमूर्तस्य निकटवर्तिनो ज्ञातव्यमित्यभिप्रायेण मूलाक्षरब्रह्म स्वय मान- वावतार स्वोपदेशवाक्ये परब्रह्ममाहात्म्य दिव्यमानवाकारस्य निकटवर्तित्वात्मक माहात्म्य स्वयमाह-यो वेत्तीति ‘यः परब्रह्म परमात्मा स्वरूपसन् दिव्याऽऽनन्दघनमूर्तिरक्षरधाम्नि प्रत्यक्षो विराजते सर्व साक्षात्पश्यति सर्वमेकक्षणावच्छेदेन प्रत्यक्ष पश्यति सर्वविषयकविशेषजाता सर्वविषयवसामान्यज्ञता च' 'यः सर्वज्ञ. सर्ववित्' भवति, स एव परमात्माऽत्र दिव्य- मानवस्वरूपोऽपि धर्मजो यः सोऽय सर्व निज निजामा निजमुक्तान् निजमाया निजेश्वरान् निजजीवान् निजशरीराणि स्थूलसूक्ष्माणि निजानि दृश्यान्यदृश्यानि निजानि गुणधर्मक्रिया- विभूत्यैश्वर्यसामर्थ्यशक्त्यादीनि सर्वाणि, युगपत्–समक्षणावच्छेदेन विशेषत्वेन सामान्यत्वेन च केवलान्वयित्वेन यावत्वेन समष्टित्वेन व्यष्टित्वेन विशिष्टत्वेन विशेषणत्वेन ससर्गत्वेन वियत्वेन विपयित्वेन जानत्वेन ज्ञेयत्वेन ज्ञप्तित्वेन जातृत्वेन च प्रत्यक्षो करोति, हस्ताऽऽमल- कमिवाऽऽरपार पश्यति, वेत्ति-प्रत्यक्षीकरोति, नित्यप्रत्यक्षदर्शी वर्तते, काल देश वस्तु सर्वमपि यथावत्त्वेनाऽत्र दिव्यमानवस्वरूप. सन्नपि, प्रत्यक्षेण-प्रत्यक्षप्रमाणेन प्रत्यक्षात्मक- , ·श्रीसत्संगमाप्यसहितः २५ अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृज इति ।। । निजमाक्षात्कारेणाऽधिगच्छति पश्यति, परमात्मना नित्यप्रत्यक्षात्मकज्ञानमेव ज्ञातृत्वमेव प्रमा प्रमाणं प्रामतिरिति नाममा नाऽस्मद्वद्वृत्तिप्रख्यमिति । त्रिकालप्रत्यक्षदर्शित्व कालेन भगवज्ज्ञातृत्वस्याऽनवच्छेदात् सर्वकालोनसर्व देशीयसर्वस्वरूपसर्वतत्त्वीयसी यप्रत्यक्षदर्शिनेति सूचनायोन सदेति-यत्र वालावच्छेदा नास्तीति तथाविध शाश्वत सनातन प्रत्यक्षमिति श्रणसम्बन्धानवच्छिन्न प्रत्यक्षमिति । अथाऽऽत्मा स्ववृत्त्या चक्षुरधीनो बहि. पश्यति मनाद्वा- राऽन्नःप्रपश्यति बुद्धिद्वारा भोगात्मक प्रपश्यति, नाऽद्वारक किमपि प्रत्यक्ष भवत्यस्य, यत्त स्वय स्वेन स्व पश्यति स्वस्वरूपाऽवस्थानतया, तत्त अद्वारक स्वचैतन्येन स्वात्मक- प्री पेन पौरुषेय बोध बोधस्थ च स्वम् आत्मान बुद्वमेव तदात्मक. स एव स्व पश्यात, स्वसाक्षिण चान्तर्यामिण चापि ज्ञातृत्वरूपदीपेन योगाभ्यासेन पश्यति, परमात्मान स्व आत्मा स्वात्मनि जानज्ञातृस्वरूपेण सविपयेण स्वेन दोपेन स्वस्थित पश्यति, तवाऽद्धारकः सन् पश्यति, परमात्मा तु स्व स्वव्याज्य ब्रह्म स्वस्थितगुणादीन् स्वव्या'यब्रह्ममुक्तपुरुष- प्रकृतितत्सृष्टिचेतनेश्वरजीवाटिसमष्टिव्यष्टिपदार्थान् अद्वारवमेव स्व एव वेत्ति प्रत्यन स्व एव स्वात्मक पश्यतीत्याह-स्वत इति । स्वस्मात् स्वेन स्व खो जानातीति द्रष्टा दृश्य दृष्टि. दर्शनप्रमा च स्वयमेव विशिष्ट स्व जानातीति । उपासवस्यापि 'एकविज्ञातेन सर्व विज्ञात भवति,' तहि तस्य तु मुतरा सर्व स्वत एवाऽपरद्व रखमेव परद्वारकरहितमेव विज्ञान वर्तत इति, तथा च नित्यप्रत्यक्षदर्शित्वेन नित्यकार्यसबल्लवत्त्व नित्ययत्नवत्त्व वर्तृत्व सर्वकर्तृत्व परब्रह्मणि शाश्वतमेवेति अक्षरब्रह्मोक्तश्रुत्याऽनया व्यञ्जितम् । "यथा श्रीजीमहाराजो यथा सन्तश्च यादृशाः। तादृशान् यदि जानीयात् ज्ञातव्य नाऽस्य शिष्यते ॥ येन ज्ञाता हरिः मन्नो बोधः स्यात्तस्य कीदृशः १” 'यो वेत्ति युगपत्सर्व प्रत्यक्षेण सदा स्वतः' ॥ (वाना-प्र० २।१५) ।। 'एव माहात्म्ययुग्बोधस्तस्य स्याच्छ्रीहरेः सताम् । मर्यादा नैव लुम्पेत् स साक्षात् स्थितहरेर्भयात् ॥' इत्येव श्रीगुणातीतानन्दस्वामिकृतवार्ताग्रन्थे प्रदर्शितम् ( २।१५)॥ अथ श्रीहरे. परब्रह्मग. सामादिव्यपरमपुरुषत्व परनारायणत्व सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट कारणल स्थूलसृष्टिविषयकसकल्पवत्त्व स्थूलचिदचिद्विशिष्टकार्यत्व सृष्टिविपयस्थूलशरीरात्मकप्रजान्वितत्वं प्रजासु च स्वस्यापि किशोरपुरुषवेपत्व च नेपा प्रतिपादनार्थ श्रुतिमुपन्यस्यति-'अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृज' इति । पुरुष. परमपुरुपः किशोरदिव्यसाकाराऽऽनन्दधनस्वरूप- सन्मूर्तिः स्वय निजाक्षरधाम्नि विराजमानः स एव बृहन्नारायणः सर्वनारायणाना नारायणः ब्रह्मणोऽपि परब्रह्मनारायणः सर्वेश्वरेश्वरेश्वरः परमात्मा सर्वात्मा सर्वत्र सूक्ष्मयावन्निवसितः सूक्ष्मया- वच्छरीरी कारणकारण परमात्मा सूक्ष्मचिदचिदवस्थजडचेतनविशिष्ट. कारणावस्थ. परमात्मा अकामयत-सकल्पं स्थूलचिदचिद्विशिष्टस्वात्मककार्यात्मकभवनविषयक कार्यानुयोगिन समपादयत् , सकल्पो नित्यज्ञानात्मकः सूक्ष्मोऽपि सृष्टिं विपयीकृत्य स्थूलभावोऽभवत् । का ·२ ६ श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. चरणं पवित्र विततं पुराणं येन पूतस्तरति दुष्कृतानि ।। ४ ।। सृष्टिः कि स्थूलम् ?, प्रलयाऽनवस्थाक्रान्तत्वमिति । ननु किमाक्रान्तम् , प्रजा इति । प्रकण भेदभावेन व्यष्टितया जायन्ते स्वस्वसस्कारप्रकृत्यनुसारेण प्राक्सृष्टिकालीनस्वभावानु- सारेण आविर्भवन्ति स्थौल्यमापादयन्तीति प्रजाः, पूर्वसृष्टयनुरूपाः परब्रह्माकृत्यनुकृतयः प्रजास्तत्रापि यथापेक्ष जडचेतनात्मिका आककरिकाऽऽतृणान्ताः प्रजाः। सृजे इति । अह मा प्रजास्वरूप स्थूलप्रजात्मक दर्शये, विशेषणानि मिथो दर्शनवन्ति स्थूलानि यथा स्युस्तथा सम्पादये इति स्वस्याऽनुप्रवेश विना सर्जनमनुपपन्नमिति सृष्टयनुप्रविष्टमपि मानवेषु प्रत्यक्षमपि मानववेप मा सृजे इत्यपि बोव्यम् । एतादृश्योऽन्या अपि श्रुतय -'अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृजेयेति अथाऽऽपः ससृज्य नारायणाद् ब्रह्मा जायते नारायणाद् रुद्रो जायते नारायणे प्रलीयन्ते । 'नारायण. परब्रह्म तत्त्व नारायणः परः। नारायणः परो ज्योतिरात्मा नारायणः परः ॥ यच्च किञ्चिजगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः' । 'नारायणः पर ब्रह्म'। 'अथ पुरुपो ह वै नारायणोऽ- कामयत प्रजाः सृजेयेति नारायणाद् ब्रह्मा जायते नारायणाद्द्रो जायते नारायणादिन्द्रो जायते नारायणाद् द्वादशाऽऽदित्या रुद्रा वसवः सर्वे देवा सर्वे ऋषयः सर्वे लोकाः समुत्पद्यन्ते सर्वाणि च भूतानि नारायणादेव समुत्पद्यन्ते नारायणे प्रलीयन्ते' । इत्यादिभिः श्रुतिभिः परब्रह्मबृहन्नारायणशरीरभूता. सर्वे लोके आविर्भवन्ति, तन्मध्ये तत्तत्समानाकारो भगवानप्या- विर्भवतीति प्रतिपाद्यते । एतदुक्त सुबालोपनिषदि-'एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः चक्षुश्च द्रष्टव्य च नारायणः । अत्र चक्षुस्तदर्शनविषयो मानववेषो भगवानपि दिव्याकृतिः सूचितः। 'कि तदासीन्नैवेह किञ्चनाऽग्र आसीदमूल- मनाधारमिमाः प्रजा. प्रजायन्ते दिव्यो देव एको नारायणः' इत्यनया श्रुत्या यस्य मूलान्तरम् आधारान्तर च नास्ति स्वय सृष्टिमूलकारण सृष्टयाधार च कारणावस्थमवलम्ब्य प्रजा. कार्यावस्था असृजतेति निवेद्यते । अथ परब्रह्मपुरुषोत्तमस्य किशोरस्वरूपानन्दघनमूर्तेः सर्वागापेक्षया चरणयोः पावित्र्य चरणसेवकस्य पूतत्व दुष्कृतनिस्तार च श्रुत्या निवेदयति-चरणमिति । चरणारविन्द- युगलम्, दिव्यचरणकमलयुगलम् , दिव्यमूर्तिपरमात्मना प्रकटीभूय यत्र क्वापि ब्रह्माण्डे विततं विन्यस्त विस्तारित विहरणेन स्पर्शित, तत्र तत्र सर्वत्र पवित्रं निर्लेप निर्गुणं स्पृष्टवस्तु- सगाऽपराभूत स्पृष्टवस्तुपवित्रकारक च मायालोकेषु पृथिव्यादिष्वपि अमायिकभावसम्पादक दिव्यताधायक सर्वपावनमेवाऽऽधारदोषवर्जित वर्तते । सागा मूर्तिः शाश्वी सर्वागानि शाश्वतानि चरणयुगल शाश्वत सनातन पुराणम् , कदाचिदाविभूतमिति न, सदैकमान सदायतन निर्मितिवर्जितमित्याह-पुराणमिति । अथ भगवानेव पुराणपुरुषः पुरुषोत्तमः सर्वथा पावनः, कथमस्याऽन्यान्यगानि विहाय चरणयोः पुराणयोः पावनत्वमभिहितम् ? इति ·श्रीसत्संगभाप्यसहितः . , , चेदित्थम्-मूर्तित्वेन वर्ण्यते तदा मूर्तिः पावनी, मूर्त्यगत्वेन वर्ण्यते तदा तत्र मूर्त्यग पावनम्' पावन पूजाऽहणम् , हृदयेन पूजार्दा समग्रा मूर्ति, नेत्रदृष्टया पूजाहे नेत्रे, चन्दनेन पूजार्ह ललाटफलकम् , पुष्पहारेण पूजार्ह. कण्ठः, वस्त्रादिना पूजार्ह. स्कन्ध., भोजनेन पूजार्हमुदरम् , परिचर्यया पूजार्ची पादौ, तत्रापि सर्वेषा मूर्तिमता सर्वागापेक्षया भूम्यादिषु सर्वविधदु.सह- सहनशीलौ कण्टककारकर्दमादिषु सव्यापारी पादौ शरीरसेवको निकृष्टमानाही चात्य- त्यवमानाहौँ यावच्छरीरस्तम्भौ सेवको प्रियाविति स्वामिनो निकृष्टपूजाहयोग्यागौ चरणौ पूजितौ सेवकप्रीत्यापादको विशेषपूजाही उत्तमाङ्गस्य स्पर्शन नमनेन प्रसन्नतापात्रताकरौ सेवकस्य मस्तकादयुत्तमौ स्वामिचरणो भवतः सेवकस्योत्तमागाद"युत्तमौ प्रत्यक्षप्रमाणाचरण- सिद्धौ भवतः, तत्राप्यूर्ध्व रेखाऽष्टकोणस्वस्तिकजाम्बुयववज्राकुशकेतुपद्माना दिव्यपावनचिह्नाना दक्षपादतले सत्त्वेन त्रिकोणकलशधेनुपादधनुर्मीनाऽर्धचन्द्रव्योम्ना दिव्यपावनाकाना वाम- पादतले सत्त्वेन च विशेषतः पावन चरणयुगल सार्वभौमशिष्टाचारस्य बलेनापि पावनतमम् , वामनपादागुष्ठपावनी गगा, रामपादागुष्ठपावन्यहल्या श्रीकृष्णपादाकितपावनरेणुकवृन्दावन श्रीस्वामिनारायणपादाकितपावन छुपयपुरम् , स्वय तत्र तत्र सकल्पमात्रेणाऽवतरतोऽपि मम न कोऽपि पारमेश्वरः प्रकारः प्रच्यवति, येन येन प्रकारेण पारमेश्वरस्वरूपेणाऽस्मि तेन तेनाऽनुज्झित एवाऽऽविर्भवामि देवमानवादिसमसस्थानवेष प्रदर्शयन्नुपत्तिष्ठामीति । ततस्तत्र तत्र मे चरणौ सर्वेषा शिरोमुकुटमणिस्पृष्टौ सर्वेपा दुष्कृताना विनाशको भवतस्ततो येन चरणयुगलयोगेन चरणनिहितशिरस्को भक्तः, पूतः सन्नेव निजस्य यानि यानि जन्मान्तर- जान्यपि दुष्कृतानि भोग्यानि कर्माणि पुण्याऽपुण्यात्मकानि सर्वाण्यपि, तरति तरति पा'मान तरति गोक तरति मोह य एव वेद, नतोऽस्म्यह तच्चरण समीयुषा भवच्छिद स्वस्त्ययन सुमङ्गलम् , तव चरणशतपलाशच्छाया विविधवृजिनससारपरिश्रमोपशमनीमुप- सूतानाम् , यत्पादाब्जं प्राप्य यदृच्छयाऽद्य स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपैति, न केवलो दुःखा- पगमः किन्तु मुक्तस्वरूपः साकारकिशोरः, सन् परमात्मपरमानन्दभोगवान् भवति, प्रथमस्य द्वासप्ततितमे सुधासिन्धोस्तरगे प्रोक्त-यस्य भगवत एकैकरोम्ण्यनन्तकोटिब्रह्माण्डान्यणु- समानि निवसन्ति तादृडमहत्स्वरूपस्य दर्शन कर्तुम यसमर्थाना जीवाना तत्स्वरूपेण कल्याण- योगो न भवेदता भगवान् जीवाना कल्याणार्थ मानवस्वरूपवेपः समाविर्भवति तदा तस्य सेवाहतायोगो जीवाना भवति तेन च कल्याण सम्पद्यते जीवानामिति । अथ चरणम्-आचरणम्, 'लोकवत्त लीलाकैवल्यम्', मानवस्वरूपवेपो भगवान् स एव दिव्यमूर्तिभक्ताभिलषितरमणानुकूलाऽऽदर्शितदिव्यकिशोरानन्दघनवेपो यानि यानि समाचरत्याचरणानि भक्तानुकूलानि तानि पवित्राणि पावनकारकाणि विततानि विस्तृतानि विशालानि सख्यावर्जितानि सर्वबुद्धयगम्यानि वरणपात्रगम्यानि पुराणानि सृष्टिसृष्टयन्तर- समाचरितानि यानि यानि तानि तानि यथानुकूलानि यथेष्टानि स्मृतानि वर्णितानि गीतानि तैस्तैस्तत्तदर्थभावभावितस्वरूपस्फुरणसबीजैः करणैः पूताः पावना भूत्वा भक्ता निजदुष्कृतानि ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय आत्मैवेदमन आसीत् पुरुषाविध इति ॥ ५ ॥ सम्राट परित्यज्य प्रक्षाल्य प्रज्वाल्य भाग्यनया निर्बीजी कृत्य तरन्ति गोवान् तरन्ति पारमनः प्रभान्ति सम्पद्यन्ने च स्वरूपसत्याकाराः प्रयान्ति ब्रह्मलोक भुञ्जते परब्रह्माऽऽनन्दान् न पुनरावर्तन्त इति । परमात्मा परमपुरुषोऽअर बाम्नि दिव्यकिशारस्वरूपसत्माकाराऽऽनन्दघनमूर्तिर्विराजते इति पुन. कारणबोधकश्रुत्या द्रढयति आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुपविध इति । (बृह० उ० अ० १ ब्रा० ४-१ )। अग्रे सृष्टे' प्राककाले, आत्मा-सूक्ष्मदशापन्नचिदचिद्विशिष्टपरमात्मा शरीरी कारणावस्थो विशिष्ट , एव–अन्याभिमनपरमाणु कालादिस्वतन्त्र कारणतानिवृत्त्यर्थक., इदम्-एतदिदानी दृश्यमान स्थूलावस्थ व्यष्टितयाऽपि समष्टिस्वरूपेण सर्वम् , कारणा- वस्थपरब्रह्माऽभिन्न विशिष्टाभिन्न सूक्ष्मदशापन्नमासीत् , सत्तयाऽऽसोदव, अग्रे इत्यनेन समयविशिष्टमपि दर्शिनम् , इदमित्यनेन कारणेन सह वार्यस्य तादात्म्य दर्शितम्' आत्मेत्यनेन परमात्मा विशिष्टों दर्शितः, ननु कीदृशोऽय परमात्मा तदानीमिति चेत् , कार्यकारणात्मकाऽन्वय्यपि म समर्थो व्यतिरेकस्वरूपः सार्वभौमः आनन्दधनसाकारस्वरूपः सुमूर्तः किशोरो घनश्यामो दिव्यमूर्तिः परमात्मा स्वामी बृहन्नारा- णोऽय पुरुषविधः-पुरुषस्वरूपो दिव्यकिशोर आसोत् । तत्र दिव्यकिशोरोऽनादिनित्य- सिद्धदिव्याकृतिर।सोदिति स एवाऽय धर्मजः परमात्मा श्रोहरिर्मानवमूर्तिरिति । एतदर्थ पोषिका अन्याः श्रुतय.-सेव देवतैक्षन, तदैवत बहु स्या प्रजायेय, स ऐक्षत लोकान्नु सृजै, सोऽकामयत बहु स्या प्रजायेय, स तपोऽनयत, स तपस्त'ला इद सर्वमसृजत, सर्वे निमेपा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि, तस्यैव आत्मा विवृणुते तनु स्वामिति । अथ भगवतो दिव्यमूर्तिमत्त्व दिव्यसद्गुणित्वम् , प्रतिपादयन्ति श्रुतयः- “योऽयमात्माऽपहतपाप्मा बिजरो विमृत्युर्विशाको विजिबत्माऽपिपासः सत्यकामः सत्यसकल्प., पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी जानबलक्रिया च, रसो वै स., रस ह्येवाऽय लवाऽऽनन्दीभवति, एप ह्यवाऽऽ- नन्दयति, सोऽश्नुते सर्वान् वामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता, यदा पश्य. पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीश पुरुष ब्रह्मयोनिम् , य एपोऽन्तराऽऽदित्ये हिरण्मयः पुरुपो दृश्यते हिरण्य- श्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात् सर्व एव सुवर्णः, तस्य यथा वायास पुण्डरीकमेवमक्षिणी, बढा- हमेत पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमस. परस्तात् , तस्य ह वा एतस्य पुरुषस्य रूप यथा महारजन वास., मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वसामः सर्वगन्धः सर्वरसः, रुक्माभम् , तस्मिन्नय पुरुषो मनोमयोऽमृतो हिरण्मयः' ' स्मृतयः- 'समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ सर्वज्ञता तृतिरनादिबाधः । स्वतन्त्रता नित्यमलुनदृष्टिः अनन्त- शक्तिश्च विभोर्विभुजाः ॥ मा मजन्ति गुणाः सर्वे, निर्दोषपूर्णगुणविग्रह आत्मतन्त्रः, आनन्द- मात्रकरपादमुखोदरादिः, भगवान् दिव्यविग्रहः' इति ।

·श्रीसत्सगभाप्यसहित यः सर्वज्ञः सर्ववित् यस्यैष महिमा भुवि दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येप व्योम्नि आत्मा प्रतिष्ठितः इति जानमय तपः, अथाऽऽकाशशरीर ब्रह्मेत्यत्रापि समन्तात्कागते इति प्रकाशमानदिव्यविग्रहः परमात्मा वर्ण्यते, अथ ( मुण्ड० उ० मु० २ ख० २-७ ) 'यः सर्वज्ञः सर्ववित् यत्यैष महिमा भुवि' इति श्रुत्या सामान्यविशेोभयज्ञानात्मकप्रत्यक्षदर्शनवत्त्व सुमूर्तिमत्त्व द्रष्टदिव्यपुरुपत्ल प्रतिपाद्यते, यस्य परमपुरुषस्य दिव्यकिशोरानन्दघनस्वरूपसन्मूर्तरत्र भुवि भवनशीले तच्छरीरभूने लोके महिमा, परमपुरुषस्य सर्वजडचेतनविशिष्टत्वव्यापकत्वान्तर्वामित्व- नियामकत्वसर्वात्मकखादिमटिमा रूप रूप प्रतिरूपभवनमहिमा च वर्ण्यने श्रुत्या, अत्रार्थे मुण्ड उ० मु १ ख० १-९ श्रुत्यो पबृह्यते-'य सर्वजः सर्ववित् यस्य तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्न च जायते' इत्येव परस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमहिमाऽणि च वर्ण्यते । य.-सुमूर्त. परमपुरुषोत्तमः स्वरूपसन्मूर्तिमान् आनन्दघन. श्रीहरिर्व्य तिरेकस्वरूपोऽपि विशिष्ट कारणात्मकः सगुणो भावान् ज्ञानगुणो मुख्यः सार्वज्यार्थयुक्तस्तदनु चाऽन्ये गुणा महिमगब्देनोच्यन्ते, तथा च स श्रीहरिः किशोरदिव्यमूर्तिः सर्वज. मविषयकविशेषज्ञानवान् स एव भगवान् सर्ववित्-सर्वविषयकसामान्यज्ञानवान् , न हि भगवन्तमन्तरा कोऽपि सर्व- तत्त्वविशेषसामान्यज्ञानवान् , आनन्दघनमूर्तावानन्दगुणो मुख्यतमस्तत्र सच्चिदानन्दे चैतन्यस्य सार्वज्यस्य नित्यगुणत्वात् श्रुत्या स निवेदितः, सन्मात्रस्य चैतन्याऽऽनन्दवत्त्व मुख्य तदन्येपा तत्र तत्र तत्तदभिमतार्थे मुख्यतमत्वमिति । अथ भुवीति कथमुक्तम् १, सर्वत्र व्याप्त्यर्थमुक्तम् . 'कृषिभूवाचकः शब्द' इति निघण्टुः, कृष आकर्षणे, भगवान्निज प्रत्याकर्षयति भक्त सर्वत्र भगवदाकृष्टे शरीरात्मके जडचेतने विशेषणाना भूस्वरूपे भगवत्साश्चाद्विशेषणरूपे मायातत्त्वे जीवेश्वरमुक्तब्रह्मतत्त्वादौ च सर्वज्ञातृत्ववान् सर्वत्र वृत्तिमान् सर्वत्राऽनन्तशक्तिसम्पादकः परमात्मा सर्वान्तर्यामी यथेष्टावतरणवॉश्चेति सर्वसमुदितार्थ बोधयितु महिमा भुवीति प्रोक्त पदद्वयम् । अथाऽणुल कथ नोक्तम् , महता द्रव्याणाम् असग्रहपरिहारायाऽणुख नोक्तम् , तदुक्तौ तद्ग्रहण न स्यात् , अणुत्वे महत्त्वाऽसमावेशात् , महत्त्वे वणुत्वस्य व्या'यतया समावेशात् , महदाकाशे घटाकाशवत् पृथिव्या ककरवत् चिदाकाशे भूताकाशवत् परब्रह्मणि ब्रह्मवत् शरीरिणि गरीरवत् , तथा च महिमवतोऽणुलवत्त्वस्य वास्तविकतया ग्रहणात् , अणोरणीयान् महतो महीयानिति श्रुतिरपि सम्मताऽस्ति, यस्य सर्वदेशवृत्तित्व तस्याऽऽन्तरदेशवृत्तित्व सुतरामिति मानवदिव्यकिशोरानन्दघनवेषत्व निष्प्रतयं सिद्धयत्येवेति । अस्यैव भगवतोऽक्षरे धाम्नि दिव्यस्वरूपसत्साकारानन्दघनमूर्तित्व श्रुत्या पुनः प्रतिपाद्यते-'दिव्य ब्रह्मपुरे ह्येष व्योमन्यात्मा प्रतिष्ठितः' इति । दिव्य द्योतमान ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः यद् ब्रह्मपुरम् अक्षरधाम परम व्योम चिदाकाशाभिधान तस्मिन् , सर्वेपा भूताना सर्वेषा लोकानामधिपतिरनारात्मा सर्वेपा परम आत्मा परमात्मा परमेश्वरः परमपुरुषः पुरुपोत्तमो व्यतिरेकस्वरूपो नियामकः श्रीहरिरेपः प्रत्यक्षप्रमाविषयो धर्मभक्तिपुत्रोऽय साकारो दिव्य- मानवस्वरूपसदानन्दघनाकारोऽत्र सर्वसेवास्वीकर्ता सेवकसमप्रकटितस्वरूपस्वर्भावगुणादिवर्तत इति । 'यो यस्याऽध्यक्ष. परमे व्योमन्' इति श्रत्या परमव्योम्नोऽध्यक्षतया परमपुरुषो वर्णितः, योऽध्यक्षः सः साकारमूर्तिः सर्वद्रष्टा सर्वागिपरमपुरुप इति । 'यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवा.' इति श्रुत्या तत्र धाम्नि साध्यभगवत्समाना दिव्या द्योतमाना देवा मुक्ताः सुमूर्ता भगवत्सेवाया भगवत्समानवेषा वर्तन्ते इति निरूप्यते 'यत्र गावो भूरिशृगा अयासः अत्राह तदुरुगायस्य वृष्ण' कृपावर्षिणोऽनन्तकीर्तिमतः सुमूर्तपरमपुरुपस्य श्रीहरेः अनन्ता. असख्यस्वरूपान्त.शाखस्वरूपाः गावः किरणानि वर्तन्ते । 'निर्दोषपूर्णगुणनिर्गुण आत्मतन्त्रो निश्चेतनात्मकशरीरगुणैश्च हीन.' । एतत्स्मृत्या सर्वदिव्यगुणसहिते भगवति जडा गुणा न सन्ति, किन्तु चेतनाः सर्वे गुणा मुक्ता ब्रह्ममूर्तयः सन्ति, लोके तु शरीरे गुणा जडा विद्यन्ते मायाशरीरे गुणा अपि जडा विद्यन्ते संयोगादयः, परमात्मनि स्वरूपमूर्ती सर्वे गुणाश्चेतन- तत्त्वात्मका इति प्रतिपाद्यते । अथ नारदपञ्चरात्रे प्रोक्त परमात्मनः सर्वाण्यायुधानि शखचक्रगदापद्मादीनि मुक्ताश्चेतना मूर्तिमन्तः सेवाया वर्तन्ते यथावकाश भगवत्सेवाया भगवत्सारूग्यवेपा अपि वर्तन्ते, ब्रह्मवैवर्तपुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डेऽप्युक्त शक्तयः सर्वाः श्रीकृष्णपरमात्मनो मूर्तेः प्रस्टीभूताश्चेतना मुक्तान्यो दिव्यकिशोर्यो दासीस्वरूपाश्चैतन्यवन्तो जानिन आत्मानः सर्वा न वचेतनाः, ता गगासरस्वतीशिवालक्ष्मीराधारमाप्रभाविरजापार्वती- दुर्गासुशीलापद्मासावित्रीकमलाद्या भगवत्पन्यो वर्तन्ते इति । तत्रैवोक्त श्रीकृष्णभगवतो वशी भगवदधरामृताधिकारिणी चेतनाऽऽत्मतत्त्वात्मिका राधिका भगवदगनावेषा प्रवर्तते इति । कामश्च भगवन्मूर्तेः कामनात्मकः स्वय चेतन आत्मा मुक्तस्वरूपो गुणो मूर्तिमान् रतिपतिर्देव- शरीर उद्भूतो दिव्यश्चेतन इति इत्येव नारायणस्य सुदर्शनचक्र सहस्रार्जुनो राजा चेतन आत्मा प्रकटीबभूव,तथा शकरजटाशो वीरभद्रश्चेतन उत्पन्न ब्रह्मणो हृदयसकल्पात्मको धर्म उद्भूत- श्वेतनो मूर्तिमान् , धर्मशरीरात् जानवैराग्यौ चेतनौ साकारौ पुरुषावुद्भूतौ, अन्या अपि प्रजा उद्भूताः, एतत्सर्व तत्तच्चेतनवृन्दमेव सुवेषदिव्यस्वरूपमभवदिति चेतना एवाऽवतारास्ते ते लिखितास्तत्र तत्रेति । अथ पुराणेष्वन्यत्र च, स्कन्दपुराणे रेवाखण्डे-नरो नारायणश्चापि हरिः कृष्णस्तथैव च । विष्णोरशाऽशका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः॥ तत्र नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते । आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परम तपः ।। ५।१९२।११।)। 'अरण्ये वह्निः सीता गृहीत्वा छायासीता ददौ' तत्र छायाऽपि चेतना युवती दृष्टा । 'सीताछाया द्रौपदी' (ब्रह्मवै० पु० प्र० ख० २।१४-२१ त ५९ पर्यन्तम् ) 'ब्रह्मणो मनस. कामोत्पत्तिः स कामपुरुषश्चेतन.' (शि० पु० सतीखण्डे । २।३।)। 'भक्तिः स्वय स्नेहसेवागुणात्मिका चेतना भगवन्माता प्रसिद्धा, वाणी सरस्वती शारदा वाचो मूर्तिमत्यश्चेतना देव्यः प्रसिद्धाः।'

·श्रीस सगभाष्यसहित. - 'क्रोधाद् रुद्रोऽजायत' (भा० पु० ३११३। ) 'ब्रह्मणो नसो वाराहावतारो जातः' । त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषदि शखचक्रगदापद्मादयो मूर्तिमन्तश्चेतनाः पार्पदा आयुधमूर्तय उक्ताः, 'अरे वाऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम् ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथवाऽङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि सर्वाण्यस्य निःश्वसितानि' इत्यत्र बृहदारण्यके परमेश्वरश्वासशक्त श्चेतनाया अवताराश्चेतना वेदादयः प्रोक्ता., ( सत्सगिजीवने ४ प्र० २७ अ० ४८ प्रोक्त 'श्रीवृन्दावनविहार्याख्यराधाकृष्णाऽर्चा- समीपे स्वा स्थापने श्रीहरेरयमभिप्राय. प्रतिभाति-अक्षरधामाधिपतिरनन्ताऽक्षरमुक्तो- पासितचरणपकजो राधारमादिकाऽनन्तशक्तिसमचिंतपादपद्म. श्रीदामादिपार्षदैर्यथाकाल छत्रचामरादिमहाराजोपकरणैः कृतपरिचर्य. सकलावतारैकनिदानरूप सदा दिव्यकिशोरावस्थो रूपानुरूपावयवः कालमायामहापुरुषाद्यनन्तशक्तिप्रेरक. सर्वान्तरात्मा पुरुषोत्तमोऽहम् , तस्य मम क्रोडायनेकावतारेभ्यो वृन्दावनविहारिणि श्रीकृष्णे सकलावतारेभ्योऽप्यतिशयिता प्रीतिरस्ति तस्यामपि च गाढानुरागोऽस्ति इति स्वीयान् ज्ञापयितु तदर्चान्तिके स्वा स्थापन कृतमिति, अत्रापि शक्तिपार्षदोपकरणाद्याश्चेतनाः सेवका. सुमूर्ता. परिचर्यापरायणा अभिहिताः । महाभारते आदिपर्वणि ( अ० १९७, श्लोकः ३२ ) 'स चापि केशो हरिरुद्बबहशुक्कमेक्मपरं चापि कृष्णम्” । इत्यनेन केशौ चेतनौ धृतावतारवेषौ साकारढिव्यमानवाकारावुक्तों" भागवते 'सितकृष्णकेश' । जात', (भा० २।७।२६ ) इत्युक्तम् । बृहन्नारदीयपुराणे उत्तर- खण्डेऽध्याये ५८-'तत्तेजः सर्वदा देवि निर्गुण गुणकृन्मतम्' गुणास्तदशवो भद्रे सर्वेव्याकृत- रूपिणः इत्यनेन हरेस्तेजसोऽपि चेतनत्व तदशाना स्वरूपवत्त्व चेतनात्मस्वरूपत्वमुक्तम् । ब्रह्माण्ड- पुराणेऽध्याये ३७ उपोहाते पादे ३–'मम चक्रस्याऽवतारः कार्तवीर्यो धरातले' । इत्यनेन सुदर्शनचक्रस्य राजस्वरूपेण सहस्रार्जुनात्मकत्वेन चेतनात्मत्व प्रोक्तम् । ब्रह्मवैवर्त पुराणे ख० ४ अ० ७–'तस्या एवाऽष्टमो गर्भो वायुपूर्णो बभूव ह । निस्ससार च वायुः स देवकीजठरात्ततः' । ३७।७४। इत्यनेन वायोर्बालचेतनसुमूर्तता प्रोक्ता । ब्रह्मवै-प्र० ख० २ अ० १-'मूर्तिश्च धर्मपत्नी सा कान्तिरूपा मनोहरा' इत्यनेन मूर्त्याः कान्तिरूपायाश्चेतनात्मत्व दर्शितम् । वाराहपुराणे अ० ३२ 'तस्य चिन्तयतस्वगात् दक्षिणाच्छवेतकुण्डल. । प्रादुर्बभूव पुरुपः श्वेतमाल्यानु- लेपनः॥ ३ ॥' इत्यनेन 'चिन्तनात्मा चेतनो धर्म उक्तः'। कूर्मपुराणे अ० १२ हिमालये- नाऽनन्ताः शक्तयः-'ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः प्राणशक्तिरिति त्रयम्' इत्येवमनन्ताः शक्तयश्चेत- नात्मस्वरूपिण्य उक्ताः। कुर्मपुराणेऽध्याये २-'तदा श्रीरभवडेवी कमलायतलोचना । नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया' इत्यनेन मूलतकृतिर्जडा श्री रायणी सलोचना सुमूर्ता चेतनात्मा प्रोक्ता'। वायुपुराणेऽध्याये ७०, 'दत्तात्रेय तनुर्विष्णोः पुराणज्ञाः प्रचक्षते' इत्यनेन दत्तात्रेय चेतनात्मान विष्णुतनुरूपमपि पुरुषरूप चेतनतत्वमुक्तम् । ऋग्वेदे १।१५४११ विष्णोर्नु क वीर्याणि प्रवोच यः पार्थिवानि विममे रजासि' इत्यनेन विष्णोः पराक्रमाः वीर्याणि च शरीराणि चेतनाऽवताराणि आत्मस्वरूपाण्युक्तानि' । 'केरलराजपुत्र. कुलशेखर- ·३२ श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. meanina , अथ नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको नामा कौस्तुभमण्यवतार प्रोक्तः चेतनो मणिरुक्तः' । 'विप्रनारायणो ब्राह्मणो वनमालाऽवतार उक्त आत्मा चेतनो वनमाला' । 'मुनिवाहन. श्रीवत्साऽवतारोऽभवत् चेतनात्मा श्रीवत्स उक्त. । 'पोयगे' स्वय पाञ्चजन्याऽवतारोऽभवत् चेतनात्मा शख.' । 'भूतत्ता' स्वय गढाया अवतारस्वरूपताऽभवत्' । 'पेयालवारः स्वय खड्गस्याऽवतारोऽभवत् खड्ग- चेतनात्मा प्रोक्त.'। 'निम्बार्काचार्यः सूर्यावतारोऽथवा सुदर्शनचक्रावतारोऽभवदिति चेतनात्मा प्रोक्तः सुदर्शनहेतिः। 'मध्वाचार्यों वाय्ववतारोऽभवत् वायुश्चेतन उक्तः । 'वल्लभाचार्यः' स्वय सोम यज्ञस्य फल पुण्यमवतरितम् , पुण्य फल चेतनात्म प्रोक्तम् । 'चैतन्यमहाप्रभुः राधावतारोऽभवत्' । 'श्रीहिताचार्यों भगवतो वश्या अवतारोऽभवत् वशी आत्मा चेतन उक्तः 'महेश्वरतन्त्रे' दिव्यब्रह्मपुरस्येह ब्रह्माऽद्वैतस्य वासनाः । तासामेका च परमा सुभगा सुन्दरी प्रिया'सा चन्द्रनाम्नी चन्द्रनामा पुमान् आत्मा चेतनोऽभवत् इत्युक्तम् । 'ब्रह्मा- स्वादीन्यस्त्राणि समन्त्राणि सचेतनात्मस्वरूपाणि । 'महाकालो भगवसवल्पात्मकश्चेतनात्मा मूर्तिमान्' भगवतेज' श्रीकृष्णस्वरूपम्' । 'भगवद्वीर्य नारायणस्वरूपम्' । 'भगवद्वल बठ- देवस्वरूपम्' । 'भगवदैश्वर्यम् अपरवासुदेवस्वरूपम्' । 'भगवद्बह्मचर्य नारायणनरस्वरूपम् । 'भगवज्ज्ञान सनककपिलादिस्वरूपम्' । 'भगवच्छक्तयो लक्ष्मीराधार्टिस्वरूपाः'। 'विष्णुपुराणे 'उजहाराऽऽमनः केशौ सितकृष्णौ महामुने । उवाच स सुरानेतौ मत्केशौ वसुधातल । अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानि करिष्यत.' । (वि० पु० ५।१।५९-६०)। परमेश्वरकेशा अपि चेतनात्मानो बोध्याः, चिह्नानि चेतनात्मानः, आभूषणानि चेतनात्मानः वेपालकाराम्बराणि चेतनात्मानः, आश्रयणानि चेतनात्मानः, आयुधानि यष्टिमालाकण्ठीनक्तकादयोऽपि चेतना- त्मान', उष्णिक्पत्त्राणपादुकापादपीठच्छत्राग्रुपकरणानि सर्वे मुक्ताश्चेतनाः, पुष्पहारा मणयों यज्ञोपवीत चन्दनद्रवाद्या' सुगन्धसाराः स्वेदाः शब्दस्पर्शरूपरससौरभादयः कलशपात्रादयः सिहासनोपकरणादयो वृक्षवल्लीस्तम्बसस्योद्यानालयमहोलादयः सर्वेऽपि चेतनात्मानो मुक्ता- मानो धामनि वर्तन्ते । अथास्य श्रीहरेः गुणाष्टक षडैश्वर्याणि एकोनचत्वारिंशद्गुणाः अन्येऽपि असख्या गुणाश्चेष्टाः कर्माणि धर्मास्तेजासि विरामस्तृप्तयो मोदा आनन्दाः सुखानि प्रवृत्तयोऽभिलापाभावनास्नेहप्रीतिभक्तिसेवादयः सर्वे चेतना मूर्त्यभिन्ना ये ते प्राविर्भवन्त्यव- तारास्तत्राऽऽत्मद्वयम् एकः अवतारचेतनस्तत्रान्तरात्मा परब्रह्मेति स्वयमवतारी एव विशिष्टै- कात्माऽविशेषणोऽन्यस्य सर्वथा विशेषणत्वाऽनास्कन्दितत्वम् अवतारित्वम् , तदन्यखम् अवतारत्वम् । श्रीहरेमूर्तिगुणादयोऽवताराः। अक्षरब्रह्मणोऽप्यवताराः, मुक्तानामप्यवताराः ईश्वराणामप्यवताराः देवर्षिपितृविष्णुविराट पुरुषादीनामप्यवतारा भवन्तीति सूक्ष्मं यथायथ विद्वद्भिर्योजनीय ब्रह्मरसायनपात्रमेतत्सत्सगरसायनपात्रमिति । अथ कठवल्ल्याम् (अ० २ वल्ली-५-१३) चेतनाना बहुत्व परमेश्वरस्यैकत्व चेतनाना नियाम्यत्व परमेश्वरस्य नियन्तृत्व सर्वकर्मफलप्रदत्व भगवत आत्मना च मिथः ·श्रीसत्संगभाष्यसहितः ३ बहूनां यो विधाति कामान् ॥ स्वाभाविकभेद सर्वकामपूरकत्व च नित्यो नित्यानामित्येतच्छ्रुत्या प्रतिपाद्यते, तत्र चेत् न' इत्यनेन सर्वज्ञस्वरूपसत्सुमूर्तानन्दघनदिव्यसाकारसगुणसर्वज्ञातृत्व 'नि'इत्यनेन सदातनशाश्व- तत्वम् 'एक'इत्यनेन सर्वचेतनेष्टत्वमपरमनियामकविशिष्टसर्वावतारिपरमेश्वरत्व विशिष्टावतारि- सर्वेश्वरनिजसमानेतररहितस्वामित्वं च सर्वकामान् ‘विदधाती'त्यनेन काममक्ल्पवता दिव्य- मुक्ताना स्वरूपसता सुमूर्ताना साकारस्वरूपाणा सेवाऽगीकरणयोग्यः अनादिनित्यसिद्धदिव्या- कृतिस्वरू पसदानन्दघनसाकारकिशोरसुस्वरूपो भगवान् सर्वकामपूरो भन्तेच्छानुसम्पादक- दिव्यनवनवसुवेप परमात्मा श्रीहरिः सर्वावतारी ब्रह्मस्वामी मुक्तपतिर्मायाधीश ईश्वरेश्वर- स्तत्त्वान्तरात्मा परमेश्वरः परब्रह्म सर्वकामनाव्याप्तसमस्तमनोरथपूरणानुकूलदिव्यसमस्वरूपानु- स्वरूपातमानसमुज्ज्वलसर्वोज्ज्वलपरमपुरुषः श्रीस्वामिनारायणो विशिष्टशरीरी व्यतिरेक- स्वरूपोऽन्तर्यामी बहिरन्त स्वरूपो यथा यथा कामितस्तथा तथा सुवेषः श्रीहरिकृष्णो महाराजो वर्ण्यते । अयमर्थ 'कामानिति बहुवचनप्रयोगेण लभ्यते 'विदधाती'त्यनेन सर्वेच्छापूरकत्वं मुक्तादीना सर्वेष्टपूरकत्वमीश्वरादीना सर्वकर्मफलप्रदत्व जीवात्मना सर्वाऽऽपूरकत्व च मायादीना च परब्रह्मणि सहजानन्दे बृहन्नारायणे निवेद्यते । उक्त च स्कान्दे वासुदेवमाहात्म्ये "नित्याना- मात्मना नित्य आत्मा चेतनचेतनः । क्षराऽक्षरेभ्यश्च परस्त्व परम हरे"। (स्क. पु० वा० मा० अ० १७।२९)॥ (श्वेता० अ० ६।१३) इत्यत्रापि श्रुत्या 'नित्यो नित्यानामि'त्यनया 'नित्यसिद्ध तदाकारे' एतत्सर्व समन्वित च वर्ण्यते । अथ परमेश्वरः कथ कर्मफल दद्यात् , दानस्य यथेष्टविनियोगार्हस्य स्वायत्तवस्तुकर्म- कत्वात् , फले कर्मजन्ये कर्मकतृ व्यक्त्यधीने परमेश्वरस्य स्ववाभावादिति चेन्न । निरीक्षणा- त्मकस्य श्रुत्यन्तरेण प्रतिपादितत्वात् , 'एष यं साधु कर्म कारयति तमुन्निनीपति, एष यमसाधु कर्म कारयति तमधो निनीषति,' इति श्रुत्या यं साधुकर्मस्थ निरीक्षति तम् ऊर्श्वलोक प्रति निनीपावान् भवति यम् असाधुकर्मस्थ निरीक्षति तम् अधोलोक प्रति निनीषावान् भवति । अथ कथ परमेश्वरस्य निनीषा, कर्मणाऽऽत्मा स्वय नीयमानो भविष्यतीति चेन्न । कर्म जडम् , कर्मणि कर्माऽभावात् , निष्कर्मणो नीयमानत्वाऽसभवात् , अथ परमात्माऽपि निष्कर्मा, इति चेन्न, चेतनस्येच्छावत्त्वेन ज्ञातुः प्रवृत्तिमतस्तस्य प्रवर्तकत्वेन निरीक्षितस्य जडस्य सुखाद्यात्मकफलयोजकस्य निरीक्षकत्वेन तत्प्रापकतया निरवद्यत्वात्। आत्मना कर्मकर्तृ त्वम् , तच्च परमात्मायत्तम् ‘परात्तु तच्छ्रुते' रिति सूत्रेणोक्तम् । श्रुतिश्च 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनाना सर्वात्मा' । 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीर य आत्मानमन्तरो यमयति' इति । अत्र परमात्मायत्ताऽऽत्मनिष्ठकतृ त्वेऽपि न विधिनिषेध- वैयर्थ्यम् , पूर्वपूर्ववासनानुगुण्येन प्रवृत्तस्याऽऽत्मनः प्रवर्तकत्वं परमात्मनीति । 'कृतप्रयत्ना- पेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्य' इति सूत्रेणैतदुक्तखात् । यावजीवात्मनां चिच्छक्ति- ३ ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषामिति ॥ ६॥ १ प्रवृत्तिशक्तयो. करणकलेवरादिलाभस्य च परमात्मायत्तत्वात् प्रवृत्तिमात्रे परमात्मनो हेतुत्वात् । अदृष्टादिवत् कालवच्च कतृ त्वे साधारणकारणत्वेऽपि 'अन्त प्रविष्टः शास्ता जनाना सर्वात्मा' 'अध्यक्षश्चानुमन्ता च' । 'एष एव साधु कर्म कारयति' इत्यादिस्वारस्यादसाधारणकारणत्वमपि परमात्मनि निवेद्यने । तत्र प्रथमप्रवृत्तौ जीवो गुणत्रयतारतम्यवासनाविशेपोबोधादिभिरसा- धारणकारणैः क्वचिदिच्छति यतते च, तस्या प्राथमिकप्रवृत्तौ वाञ्छायां च भगवानुदास्ते तथापि साधारणकारणत्वमनपायम् , आदौ स्वतःप्रवृत्तिमपेक्ष्याऽनुमन्यते परमात्मा, ततो जीवस्य द्वितीयादिप्रवृत्तिः, तत्रानुमतिदान प्रथमप्रवृत्तिफलदानरूपम् , उन्निनीषाऽधोनिनीषा वा तु अत्यन्तानुकूलेऽत्यन्तप्रतिकूले च । तत्प्रवृत्तौ परमेशस्य सकल्पविशेषपूर्वक प्रयोजकत्वम् , परमेशस्य क्वचित्सत्तामात्रेण क्वचिदनुमतिदानेन क्वचित्प्रयोजकतया च प्रवर्तकत्वमिति । अथाऽत्र सर्वत्र साक्षिनया स्थितः परमात्माऽत्मना कर्ता सह निरीक्षतेऽनुमीयते प्रयोज- यत्यपि च, आत्मनश्चेतनस्य प्रथमप्रवृत्तौ वासनया जायमानाया प्रत्यवायाऽन्ववायानुरूपार्थ- कस्याऽवर्जनात् । न हि क्रयविक्रये जडपदार्था द्रव्यफलदायकाः, मूल्यकर्तार चेतन विना निष्फलत्त्वात् , चेतने एव फलदातृत्वम् , कर्ता द्रव्यफल सुखादि भुक्ते, द्रव्यदाता त्वन्यः, एव मूल्यकारो दाता, मूल्य च मतिमूलम् , यथावन्मतिः परमेशस्य, स मूल्यदाता, एतदेव फब्दातृत्वम् , आत्मकृतकर्मसु अन्वितपरमात्माऽधिष्ठितेनाऽऽमना कृतत्वात् । निरीक्षण- सत्तायाः परमात्मनः सत्त्वात् स्वत्वेऽविरोधात् , आत्मना कृतकर्मणा प्रकृतिस्वभावसस्कार- प्रारब्धाऽदृष्टवासनादिस्वरूपाणा विशिष्टे सत्त्वात् विशिष्ट सत्तायाः सत्त्वात् विशेषणे मुख्य- कर्तृत्वेन मुख्यफलवत्तायाः विशिष्टे निरीक्षकतामात्रत्वेन भोग्यत्वेनाऽफलवत्ताया निराबाधात् । 'चिरध्वस्त फलायाऽल न कर्माऽतिशय विना' अतिशयश्चात्मसु चैतन्यविशेषः, तस्य सर्वज- चेतनाधीनफलवत्ताया यथायथ व्यवस्थानात् विस्मतृ व्यक्त्यधीनफलवत्ताया विस्मरणाधी- नाऽव्यवस्थानात्', नियतव्यवस्थार्थकश्रुत्यधीननिर्णयात् । कर्मफलमात्मनियतभोगात्मकम् , न जडनियतभोगात्मकम् , वातोदकप्ररिततृणस्योड्डयने न तृणस्य फलभोगः, साक्षात्परम्परया वा चेतनानामेव तत्फलवत्त्वात् , चेतनफलव्याप्तौ चेतनतत्साक्ष्युभयव्याप्तेौव्यात् । अर्थात् साक्षित्वे परमेशस्यात्मनः फललब्धिवत्त्वमिति सुस्थिरम् । सवासनस्य फलवत्त्वात्, निर्वासनस्य तु फलाऽप्रसक्तेर्मोक्षवत्त्वात् । तथा च सिद्ध कर्मफलप्रयोजकत्वादिकं परमात्मनीति । अथ दिव्यकिशोरानन्दघनस्वरूपसत्साकारमूर्तिभगवतोऽन्तर्यामितयाऽपि दिव्याणुसाकार- मूर्तिदर्शनविधि श्रुतिराह-तमात्मस्थ येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरे- षामिति ।६। तं सदाऽक्षरधामस्थसच्चिदानन्दघनस्वरूपसत्साकारकिशोरमूर्तिश्रीस्वामिनारायण- परमात्मान व्यतिरेकिण तमेवाऽन्वयिन सर्वान्तर्यामिण निजात्मस्थं सूक्ष्मातिसूक्ष्ममूर्तिम् अणोरणीयास सुरूप रमणीयद्योतमानमूर्तिम् , ये धीराः धियम् ईम् रान्तीति धीराः, धीराः ·श्रीसत्सगभाष्यसहित. ३५ ब्रह्मवैवर्ते प्रकृतिखण्डे 'ददर्श कृष्णं ग्रीष्मस्य , ब्रह्मशारदाभगवल्लुक्ष्मीवन्तो भक्तजना आत्मसयमिनोऽन्तश्चक्षुषो युक्तयोगिनो निर्विकल्प- स्थितिमन्तः। अनुपश्यन्ति-भगवत्साधुजनोपदिष्टदर्शनमार्गमनुस्मृत्यानुस्मृत्याऽन्वनु प्रपश्यन्ति साक्षात्कारयत्न कुर्वन्ति वृत्तिमूर्ति स्फुर्तिमूर्ति चैतन्यमूर्ति निजानन्दमूर्ति साचिमूर्ति तमेवाऽन्तर्यामिमूर्ति निजविशिष्ट शाश्वत श्रीहरि स्वविशिष्ट श्रीहरि श्रीहरिविशिष्ट स्व चाऽपृथसिद्धतादात्म्यापन्नमीक्षते तेषाम्-साक्षात्वतॄणा धीराणाम् , शान्तिः-मोदप्रमोद- सुखशमोपरतितृप्तिविरामाऽऽस्वादाऽऽनन्दसागरिकाः निजात्मसु प्रच्छलन्ति, सापि शान्तिन क्षणिका न यौगिकी न काल्पिकी किन्तु शाश्वती सदातना श्वसाऽप्रतियोगिनी अनिवर्तिनी यावजोवनो भगवॉस्तावजीवनी यावजीवनो निजात्मा तावजीवनी शान्ति आद्यन्तरहिता परब्रह्मस्वरूपानन्दवत् सापि निरवधिका निरतिशयस्य शमस्य अन्तिः महाकोशः परार्धाs- धिकशान्तिः ससीम्न्यपि चेतनेऽसीमशान्तिरिति । तथाविधदर्शनवद्धीरितरेषा तु भगवद्योगहीनाना निजात्मदर्शित्वाऽगन्धाना तु सा शाश्वती शान्तिन, अशाश्वती तु सा भगवत्यशाश्वतसाधनैः, मूर्तिदर्शने तत् साधन यद्यत् तदशाश्वतसाधनम्' अपुनरावृत्तिदर्शन ध्रुवसाथ्य समनुवर्तते इति । अथ ब्रह्मवैवर्त पुराणे प्रकृतिखण्डेऽनादिश्रीकृष्णनारायण परब्रह्म पुरुषोत्तमम् अवतारिणम् , गर्गसहितायाः सप्तमे विश्वजित्खण्डे प्रोक्ता. ये 'हरिणद्वोपेऽपान्तरतमास्तपति, तत्र गरुडो जगाम, गरुडस्य पिच्छमेक पपात, अपान्तरतमाः प्राह-गरुड । मम मस्तके पिच्छ- सहस्राणि विलोकय, यदा यदा कृष्णावतारो भवति तदा तदा गरुडस्यैक पिच्छ पतति तन्मया धार्यते गण्यते च, सर्वपिच्छाना मम धारणे आनन्त्योत्तर मम मृत्युरिति (७/४०।४२ )॥" इति प्रकरणोक्ताः अनन्ताः कृष्णावताराः तेपा सर्वेषामवतारी परब्रह्माऽनादिश्रीकृष्णनारायण- परमात्मा, एन श्रीहरिकृष्णपरमात्मान सुमूर्त साकारं वर्णयितु श्रीगोपालानन्दस्वामी अवतारस्वरूप श्रीकृष्ण साकारमावेदयति प्रमाणवाक्येन ददर्श कृष्णमिति । एवम् 'स्कन्दपुराणे काशीखण्डे ४-उ । अ० ६१।५ २६२ विष्णुधर्मोत्तरेऽपि च अनादि- श्रीकृष्णनारायण परब्रह्मपुरुषोत्तममवतारिण वर्णयितुमुक्ता ये—'नारायणाः शतम् , पञ्चशत च जलशायिनः । त्रिशत्कमठरूपाणि मत्स्यरूपाणि विशतिः ॥ ७ ॥ गोपालाश्च शतं साऽष्ट बुद्राः सन्ति सहस्रशः। त्रिशत्परशुरामाश्च रामा एकोत्तर शतम् ॥ ८ ॥ विष्णुरूपोऽस्म्य- हमेको मुक्तमण्डलमध्यगः ॥' इति प्रकरणोक्ता अनन्ता अवताराः अष्टोत्तरशतं प्रोक्ता गोपालाः श्रीकृष्णावतारा., तेषा सर्वेपामवतारी परब्रह्माऽनादिश्रीकृष्णनारायणपरमात्मा, एन श्रीहरिकृष्णपरमात्मान सुमूर्त साकार वर्णयितु श्रीगोपालानन्दस्वामी अवतारस्वरूप गोपाल मुरलीधर श्रीकृष्ण साकारमावेदयति प्रमाणवाक्येन-ददर्श कृष्णमिति भाव सुधासिन्धोः १२२ तरंगे श्लोक. १४-२३ पर्यन्ते च 'सदा मगलरूपोऽ हि श्रीकृष्णो भगवान् स्वयम् । अवताराऽवतारिवभेदो नैवाऽत्र विद्यते ॥ २३ ॥ स० ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. कोटिसूर्यसमप्रमं द्विभुज मुरलीहस्त किशोरं गोपवेषकम् । परमात्मानमीशं च भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥ १ ॥ स्वेच्छामयं तथा - इत्यत्राऽनादिश्रीकृष्णनारायण परब्रह्म पुरुषोत्तममवतारिण निज श्रीहरि स्वमेव वर्णयितु टीकाया-'यद्यपि स्वय ब्रह्मपुराधीशोऽवतारी पुरुषोत्तमोऽनन्ताऽअरमुक्तोपसितचरणाऽ ब्जोऽस्त्यथापि नृनाट्यशोभनायेष्टदेवत्वेन श्रीकृष्णस्य स्वेन स्वीकृतत्वात् तस्य सर्वावतारमहत्त्वाच स्वकीयं पुरुषोत्तमत्वं तत्राऽऽरोप्य उपासनाप्रदर्शनार्थमाह सदेति । 'श्रीस्वामिनारायणः सोऽय नित्य हृदि मयेक्ष्यते । तिर्यगूलमधोऽपारे स्थितः को ह्यकतेजसि ॥ २४ ॥ कृतावतारो भगवान् मिलेद् यहि स्वय तदा । तस्य रूपान्तरमपि न ध्येय ध्येय एव सः ॥ १४ ॥ इत्ये- ताभ्या श्रीस्वामिनारायणपरमात्मना श्रीकृष्णे स्वस्य पुरुषोत्तमत्वमारोपित श्रीस्वामिनारायणस्वरूप विनाऽन्यावतारोऽपि तत्प्रत्यक्षोपस्थितौ न ध्येय इत्यपि निवेदितमिति श्रीकृष्णाऽवतारस्यावतारी श्रीस्वामिनारायणो भगवान् परमात्मा श्रीहरिरिति वर्णयितु श्रीगोपालानन्दस्वामी अवतारस्वरूप श्रीकृष्ण साकारमावेदयति प्रमाणवाक्येन ददर्श कृष्णमिति । कृष्णम्-इद परब्रह्मणोऽभिधान स्वावतारे श्रीकृष्णेऽर्पितम् , पुरुषोत्तमे श्रीकृष्णनिरुक्तिः 'कृपिभूवाचकः शब्दो णश्च निवृतिवाचकः । तयोरैक्य परब्रह्म कृष्ण इत्यभि- धीयते' । 'ब्रह्मवैवर्तपुराणे खण्डे द्वितीयेऽध्याये द्वितीये 'कृष्टिस्तद्भक्तिवचनो नश्च तद्दास्य कारक । भक्तिदास्यप्रदाता यः स कृष्णः परिकीर्तितः ।। २५ ॥ कृषिश्च सर्वबचनो नकारो बीजवाचकः। सर्वबीज परब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते' ब्रह्मवै. ख. ४ पूर्वार्धे अ० १३-'ब्रह्मणो वाचकः कोऽय- मृकारोऽनन्यवाचकः ५६ । शिवस्य वाचकः पश्च नकारोधर्मवाचकः। अकारो विष्णुवचनः श्वेतद्वीपनिवासिनः ॥ ५७ ।। नरनारायणार्थस्य विसर्गों वाचकः स्मृतः । सर्वेपा तेजसा राशिः सर्वमूर्तिस्वरूपकः ॥ ५८ ॥ ७० वै० ब्रह्मखण्डेऽध्याये १७-'गोलोके द्विभुजः कृष्णो राधाकान्त. सनातनः ॥ ६४ ॥ इत्युक्तो भगवतः परब्रह्मणोऽवतारः श्रीकृष्णो गोलोकेशो द्विभुजोऽत्र दर्शितः । एतत्कृष्णावतारवर्णनेनाऽवतारिणो वर्णन दिव्यमिति श्रीगोपालानन्दस्वामो प्राह ददर्श कृष्णमिति कृष्ण श्रीकृष्ण भगवन्तम् , ग्रीष्मसमयस्य सूर्यस्य कोटिशानां किरणाना याः प्रभास्तदुर्वरितप्रभाशालिन सुमूर्त द्विभुज द्विहस्तम् , 'दक्षभुजा ब्रह्मरक्ष्या वामा शक्ति- प्रसेविता । पुभुजः स्वयमेवोक्तो वामः श्रीराधिकात्मकः' । 'कृष्णकृष्णात्मकः कृष्णो द्विभुजश्चात्र कीयंते' 'द्वाभ्या भुजाभ्या वीं स्वा वादयन्त तु राधिकाम् । रामयन्त कृष्णरूपं रामयामः सखीजन.' 'इत्येव तालिकादानैर्भुजाभ्या स्कन्धसस्पृशः, । गोपीगोपस्वरूपोऽय कृष्णोऽवतारिरूपकृत्' किशोरम् आषोडशाऽपूर्णस्वरूप दिव्यं गोपाना वेष धारयन्तम् । गाः पान्तीति गोपा धेनुपालास्तेषा मयूरपिच्छमुकुटादिसुशोभसुनीशारसुसुरवालसुयष्टिकसु- प्रपदीनसुनेपथ्यशिक्कादिधारिण वेष धृतवन्त गोपीगणान्तर्ववर्तिन चेति । सुगोपवेषकम् , स्वय खरूपसत्सुमूर्तो भगवान् श्रीकृष्णः स्वेच्छया दर्शनादिविहारानुकूलान् वेषान् परिवर्तयतीति ·श्रास सगभाष्यसहित. परब्रह्म परिपूर्णतम विभु ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च स्तुतं तथा .. सुगोपवेषवम् , गावोऽत्रेन्द्रियाणि तेपा वृत्तिसमाकर्षणार्थ समाकर्षकवेषान् सुस्वरूपाणि विवर्त- यतीति तादृश, परमात्मानम् , परमेश्वरस्याऽवतारिणः श्रीहरेरारोपित यत्परमात्मत्व तद्वन्तं स्वयमवतारस्वरूपम् , गोलोकस्थगोपीगोपादिसमग्रभक्त श तदीश्वर तन्नियामक भक्तानां गोलोकस्थाना भूतलादो यत्र यत्र कोटिशोऽवतारा वृतास्तत्र तत्र भजमानाना नारीनरादिभक्तानासुपरि योऽनुग्रहो दया तेपा कामपूरणानुकूलतावन्त सुदिव्यशरोर तत्तन्मनोरथपूरकवेषवन्त विशिष्टग्रहवन्त विशेषकलायुक्त भक्ताना यथाविधाना तथाविधानाम् अनु अनुग्रहो वेषो विग्रहो विशिष्टाः कलाश्च तद्वन्तं सूक्ष्म स्थूल च खरूप धारयन्त धरन्त च । तत्रापि स्वस्येच्छयैव भक्त च्छानुकूल प्रायश. स्वरूपमाविष्कुर्वन्त स्वेच्छोपात्ताऽभिमतो- रुदेहम् , आरोपित च पूर्णब्रह्मख परब्रह्मल परिपूर्णतमल विभुत्व सर्वथा पुरुषोत्तमप्रदत्त वर्तते यत्र, तादृशम् , ब्रह्मभिर्विष्णुभिः शिवैर्वैराजमहाविष्णुभूमादिभिश्च स्तुत प्रशस्ततया वन्दित स्वनियामकनयाऽऽराधित तथा मुनिगणैः साधुभिभक्त श्च नमस्कृत भगवन्त मुनिनारदो ददर्शति ह्येतदवतारसुमूर्ततापरकवर्णन कृतम् । आधारस्यैव वाक्यस्याऽवतारिसुमूर्ततापरकवर्णनम् कृष्णम्-अनादिश्रीकृष्णनारायण परब्रह्म श्रीहरिकृष्णपरमात्मानम् . कोटिसूर्यप्रभा एकस्मिन् वैराजैकरोम्गि, अनन्तवैराजप्रभा महाविष्णौ श्रीमहेकरोम्णि, अनन्तमहाविष्णुप्रभाः प्रधानपुरुपैकरोम्णि, अनन्तप्रधानपुरुषप्रभा महापुरुषैकरोम्णि, अनन्तमुक्तप्रभा अक्षरस्यै- करोम्गि, अक्षरस्य सर्वाः प्रभाः श्रीपुरुषोत्तमत्यैकागे वर्तन्ते एतादृशतेजोनिधिमूर्तिम् , ग्री'मस्य प्रकाशितब्रह्मलोकस्य ये कोटिकाटिसूर्याः सूरयो नित्यसूरयो नित्यमुक्ताः अक्षर धाम च, तेपा समा द्योतमाना मूर्तिः साकार. श्रीहरिः तम् । द्विभुजम् , गोलोके तु राधिकासहित- श्रीकृष्णस्तयोश्चतुर्भुजत्वम् , श्रीपुरुषोत्तमत्यैकस्य परब्रह्मणस्तु द्विभुजल युगलखाऽभावात् , मुरली दैत्यहन्त्री अभयदात्री रेखा, भगवदोष्ठयो प्रेमरसनिष्पादयित्री या निजप्रसन्नता तस्या वैशिष्टयबोधयिकरी करतलगताऽऽशीर्वादप्रदात्री दिव्या रेखा तत्सहितकरं श्रीहरिम् , किशोर- मूर्तिम् , गोपा भगवदानन्दभोक्तारो दिव्या मुक्ताः स्वसारूप्यवन्तः, तत्प्रतियोगिस्वरूप दिव्यो वेषो दिव्याकारस्तद्वन्तम् , परमात्मान परममीश्वर सर्वेशान नियामक श्रीहरिम् , भक्ताना मुक्ताना सर्वसृष्टिस्थस्वाश्रिताना दशनसेवालाभदानार्थानुग्रहरचितदिव्यतत्तदनुसम्मीलनानुस्वरूपदिव्य- सुसमुज्ज्वलविशिष्टानन्तविग्रहम् , अक्षरे धाम्नि परमात्मनः स्वरूपमिद प्रोक्तम् , एनमेव परमात्मान नागयणशब्देन कृष्णशब्देन सर्वावतारिणमाहु. श्रुतय. स्मृतयश्च सर्वलोक- प्रशासनकर्ता सर्वेश्वरः निरवधिकातिशयानन्दधनः आनन्दमयमूर्तिनारायणः कृष्णशब्देनोच्यते, नारायणशब्दो बृहन्नारायणे कृष्णशब्दोऽनादिश्रीवृष्णनारायणे योगरूढः वसुदेवसुनत्वेन प्राविभूतस्य श्रीकृष्णभगवतः कृष्णशब्दस्तु परब्रह्मणोऽथितः पूर्वयुगेष्वपि भक्तः श्रीकृष्ण- शब्देन नारायणगब्देन परमात्माऽऽराधितः, स परमात्माऽभरधामाधिपतिः क ·३८ श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. श्रीस्वामिनारायणपरमात्मा परब्रह्मेति बोध्यः । तानीमानि पूर्वयुगीयवचनानि–भागवते पृथुचरिते 'आरिराधयिषुः कृष्णमचरत्तप उत्तमम्' अजामिलोपाख्याने 'अजामिलोऽप्यथाऽऽ- कर्ण्य दूताना यमकृष्णयोः' । 'कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदाऽपि तानानयध्वमसतोऽ- कृतविष्णुकृत्यान्' । 'यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पूरुषनिषेवया' । 'कृष्णाऽघ्रिपद्ममधुलिप्न पुनर्वि- सृष्टमायागुणेषु रमते वृजिनावहेषु' । भारताख्याने-'सा मा स्मृतिमूंगदेहेऽपि वीर | कृष्णार्चन- प्रभवा नो जहाति' प्रहृलादचरिते 'कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदीदृशम्' 'मतिर्न कृष्णे परत. स्वतो वा मिथ्याऽभिपद्येत गृव्रतानाम्' 'एपा ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्य च महात्मनः । अवतारकथा पुण्या' ध्रुवाख्याने–'इत्युत्तानपद. पुत्रो ध्रुवः कृष्णपरायणः' 'त कृष्णपादा- भिनिविष्टचेतसम्' पुरञ्जनोपाख्याने-'आरिराधयिषु. कृष्ण स जगाम कुलाचलम्' ययाति- चरिते च-'सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी । कृष्णे मनः समावेश्य व्यधुनोल्लिङ्गमात्मनः' देवस्तुतौ-'प्रस्तानि येन नः कृष्ण । तेजास्यस्त्रायुधानि च' 'हसाय दहनिलयाय निरीक्षकाय कृष्णाय मृष्टयगसे निरुपक्रमाय' व्यासनारदसवादे' च 'तत्राऽन्वह कृष्णकथाः प्रगायताम्' वैकुण्ठदर्शने' च 'कृष्णात्मना न रज आदधुरुत्स्मयाद्यैः' 'रुद्रगीते' नमो धर्माय बृहते कृष्णायाऽकुण्ठमेधसे' वृत्रोपाख्याने 'इत्थं दृढमतिः कृष्ण आसीत् सड्याम उल्बण.' प्राचेतसाख्याने 'वासुदेवाय कृष्णाय सात्वता पतये नमः' 'निमिजायन्तेयसवादे' एव कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम्' 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' 'नारायणपरा वेदाः' 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः' 'नताः स्म सर्ववचसा प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती' 'एको ह वै नारायण आसीत् 'दिव्यो देव एको नारायणः' 'अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृजेयेति' 'सर्वस्य वशिन देव सर्वस्याऽऽयतन हरिम्' 'कृष्णो वै परम दैवतम्' 'नारायणः पर ब्रह्म तत्त्व नारायणः परः' 'नारायणः परो ज्योतिरात्मा नारायणः परः'। 'आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । सारमेक सुनिष्पन्न ध्येयो नारायण. स्वयम्' नारायणात्परो देवा न भूतो न भविष्यति । एतद्रहस्य वेदाना पुराणाना च सत्तमम्' 'तत्त्व जिज्ञासमानाना हेतुभिः सर्वतो- मुखैः। तत्त्वमेको महायोगी हरिनारायणः परः' 'कृष्ण एव हि लोकानामुत्पन्तिरपि चाऽव्ययः । कृष्णस्य हि कृते भूतमिद विश्व चराचरम्' 'अयमनादिश्रीकृष्णनारायणपरमात्मा दिव्य- गुणसहितसाकारमूर्तिरेव श्रुतिस्मृतिभिर्वर्ण्यते, स एव परमात्मा स्वेच्छामात्रेणानन्तवेपस्व- रूपोऽनन्तस्वरूपोऽपि चैवशाश्वतस्वरूपो व्यतिरेक्य'यन्वयी अन्वय्यपि व्यतिरेकी च सर्वत्र प्रतिपाद्यते, त सर्वत्र पूर्ण पृथक् च सस्तुतमूर्तिक चापि पुराणवाक्य वर्णयति-स्वेच्छामयं परब्रह्म परिपूर्णतमं विभुम् । ब्रह्मविष्णुशिवाद्यश्च स्तुतं मुनिगणर्नुतमिति ।२। प्राचुर्यार्थोऽपि भक्तेच्छासमानार्थो मयट्, तत्र भगवदिच्छाप्राधान्ये मयटसामर्थ्यम् , द्वयोरेकेच्छयाऽनुकूलाचारपरत्वात् , स्वस्य भगवतः स्वेषा भक्तानामिच्छाभिर्यथारामणीयक- गोचराभिरिच्छाभिर्वेषबाहुल्यपरत्वात् , ज्ञातुनिजेच्छया प्रवृत्तभंगवतः श्रीहरेनित्यसर्वज्ञस्य सवकर्मफलप्रदातुः सर्वान्तर्यामिणः सर्वकर्तुस्तस्य स्वेच्छया लीलया लोकरचनावत्त्वसत्त्वेन स्वेच्छा- ·श्रीसत्संगभाष्यसहितः मयत्वमुक्तम् , नन्वानन्दधनवत् 'सत्यसकल्पसत्यकामाभ्याम्' स्वेच्छाघनत्वमस्त्विति चेन्न, इच्छाया आनन्दप्रयोज्यत्वात् , विना सुखमिच्छाया असत्त्वेन श्रुत्या यथावस्थितवस्तुवर्णनेन 'आनन्दघन अयमात्मा प्रज्ञानघनः' । 'अस्यैवानन्दस्य मात्रामन्यानि भूतान्युपजीवन्ति'- इत्यादिभि. सच्चिदानन्दस्वरूपस्य परमेश्वरस्याऽऽनन्दस्य स्वरूपस्य ज्ञानात्मकस्य तत इच्छाया- स्तद्धर्मवादिच्छाया मयड्योजनात् , ज्ञानाधीनखमानन्दाशत्वमिच्छाया बोधयितु मयटोनु- सरणात्, 'लीलात्ततनुः' । 'स्वेच्छाधृताभिमतोरदेहः' 'सोऽकामयत बहु स्याम्' इत्येतैरिच्छायाः प्राधान्योक्तत्वात् तादर्थे मयटोऽयविरोधात् । वस्तुतस्तु लौकिकाऽलौकिकसमस्तकार्यजात- स्येच्छाकारणकत्वेन कारणताप्राधान्ये मयडविधानम् । आनन्दमयस्य वेषान्तरे तेजःसारूये ऐश्वर्यसारूप्ये शतिसारूप्ये वा जवनिकासारूपयेऽपि वेपे इच्छाया व्यापकत्वादेवाऽत्र व्याप- कत्वार्थे मयट प्रयोगात् । स्वेच्छाधृतदिव्यप्रतिममिति । 'परब्रह्मेति' पदसान्निध्येन मूलस्वरूपेण निजधामस्थस्य बृहन्नारायणस्याऽक्षरब्रह्माधिपतेः श्रीहरेः स्वीयान्यसर्वनिजवेषावतरणाधियोजना- वश्यकतया तत्रेच्छाया प्राथम्यात् परब्रह्मसान्निध्येनेच्छामयत्वमिति स्वेष्टे स्वेष्टसाधनताया आवश्यकखद्योतनाथ मयटप्रयोगः। अथ बृहद् 'ब्रह्माऽक्षर तेजोमयम् , भगवन्मूर्तिप्रकटित- तेजःसर्वस्व धाम, तच्च प्रोक्त श्रुतिषु, तत्परः परमात्मा परब्रह्म, ब्रह्मतः परः बृहत्त्वाद् बृहणत्वाच्च व्यापकत्वात् केवलान्वयित्वात् ब्रह्म, तच्च श्रुतिषु प्रोक्तम्-'दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येप स व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः' । 'एतत्सत्य ब्रह्मपुरम्' 'अपहतपा'मा ह्येष ब्रह्मलोकः' । 'स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुष ब्रह्मलोकममिसम्पद्यते न च पुनरावर्तते । 'तदक्षरे परमे व्योमन्' । 'स वेदैतत्पर परम ब्रह्मधाम यत्र विश्व निहित भाति शुभ्रम्' । 'यो अस्याऽध्यक्षः परमे व्योमन् । 'हिरण्मये परे लोके विरज ब्रह्म निष्कलम्' । 'पादोऽस्या विश्वाभूतानि त्रिपादस्याऽमृत दिवि' 'ते ह नाक महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः' 'स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्' 'तद्विष्णोः परम पदम्' । 'यत्र गावो भूरिशृगा अयासः, अत्राह तदुरुगायस्य वृष्ण. परम पदमवभाति भूरि' । स्मृतयः 'तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः' । 'यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परम मम' 'तत्र गत्वा न शोचन्ति न च्यवन्ति व्यथन्ति च'। 'ते तु तद् ब्रह्मण. स्थान प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः' 'नित्य स्थानमजर चाऽप्रमेयम्' । 'स्थानमेतन्महाराज ध्रुवमेतन्ममाऽक्षरम्' । 'तथाऽन्येषा दिवौकसाम् । स्थानानि निरयास्तात स्थानस्य परमात्मनः' 'ब्रह्मलोकपदान्वेषी याति विष्णोः पर पदम्' शिवपुराणे ख० ५, अ० ५०, पार्वत्युवाच- 'अविनाशि पर धाम मायातीत परात्परम् । श्रतयो वर्णयन्ते यत् तद्रूप तु ममैव हि ।। ३७ ॥ सगुण निर्गुण चेति मद्रूप द्विविध मतम् । 'प्रायाऽवध्य ब्रह्मपुर राजेव स्यामह सुखी' । 'क्षेम विन्दन्ति मत्स्थान यद् ब्रह्म परम विदुः' । 'ब्रह्माख्य धाम ते यान्ति शान्ताः सन्न्या- सिनोऽमलाः । 'धाम तेजोमय तद्धि प्राप्यमेकान्तिकह रेः' । 'यस्याऽक्षरं शरीर यमक्षर न वेद' 'कृटस्थोऽक्षर उच्यते' इत्येताभिब्रह्मधाम प्रोक्तम् , तदेव द्वेधा प्रोक्त विष्णुपुराणे 'द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्त चाऽमूर्तमेव च १।२२।५५।' (ब्र० वै० ख० ४-अ-२१) 'अक्षर परम ब्रह्म ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. ज्योतीरूप सनातनम्' 'गुणातीत निराकार स्वेच्छामयमनन्तकम् ।। ७९ ।। भक्तध्यानाय सेवायै नानारूपधर वरम् । शुक्रक्तपीतश्याम युगानुक्रमणेन च ।। ८० ॥ 'सत्य ज्ञानमनन्त च पूर्ण चाखण्डमक्षरम् । धाम यद्वासुदेवस्य मूर्त चामूर्तमुच्यते' । 'शुद्ध नित्य चाविकारि मायादीना प्रकाशकम्', तद् ब्रह्मेति विजानीहिं सर्वाधारतया मतम् । एतद्ब्रह्मधाम यस्य प्रकागः स परमात्मा परब्रह्म, 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित. पुरुषोत्तम.' ॥ 'हृदये जीववजीवे योऽन्तर्यामितया स्थित.। ज्ञेयः स्वतन्त्र ईशोऽसौ सर्वकर्मफलप्रदः ॥ शि० १०७ । 'यत्परं ब्रह्म विश्वात्मा विश्वस्याऽऽयतन महत्' । 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः' । 'रुक्मवर्ण कर्तारमीशम्' 'स श्रीकृष्णः परब्रह्म भगवान् पुरुषोत्तमः । उपास्य इष्टदेवो नः सर्वकारणकारणम्' श्रीकृष्णोऽनादिश्रीकृष्णनारायणो योऽसौ स भगवान् पुरुषोत्तमः । 'पूर्व पूर्व पूर्वमहमेवेहाऽऽसमिति तत्पुरुषस्य पुरुपत्वम् , तमोत्तमत्व पुरुषोत्तमत्वम्, ब्रह्मणोऽपि नियामकत्व परत्वम् , अक्षरब्रह्मतो महद्ब्रह्मतो मुक्तब्रह्मत ईशब्रह्मतो जावादि ब्रह्मतोऽन्नमयादिब्रह्मतश्च तत्र तत्र यथायोग्य परत्व सामस्त्येन च परत्त्व श्रीहरेः परब्रह्मत्वमिति । स एव परमात्मा परिपूर्णतम इति । अक्षरब्रह्मार्थ यद् यद् अपेथ्यते सत्त्व चित्त्वम् आनन्दत्व प्रकाशत्व गुणाष्टकत्व पडभगत्वम् एकोनचत्वारिशद्गुणवत्त्वम् अनन्नशक्त्या- दिमत्त्व सर्वत्र व्यातिमत्त्व सर्वभासकत्व सर्वचेतयितृत्व सर्वाऽऽपूरकत्व सर्वाशनानन्दादितृप्तिप्रदत्व- मित्यादि यद्यत् तत्सर्व श्रीहरौ परमात्मनि असीमाऽनन्त सभृतम्, तथा मुक्तानामीशाना मायाया मायातत्त्वाना सृष्टीना च भक्तानामपि यद्यदपेक्षित तत् सर्व श्रीहरौ नित्य शाश्वतमसोमानन्त सभृतमिति पूर्णः परमात्मा, अथ यत्पूर्णत्वेन विद्यमान तद् यदि स्वीयेभ्यः सर्वत्व दीयते तथापि नाऽणुमात्रमपि रिक्त भवतीति पूर्णमेवोर्वरितमेवोद्वेलमेव मातुमशक्यमेव प्रावि- भवेत् विनसेत् । एवविधया पूर्ण स्वय पूर्णम् अन्यच्च पूरयति न तथा'यपूर्ण किन्त्वधिक- मधिक विकसितेन पूर्वनेतरामिति पूर्यतेतमामिति पूर्णतमम् , उपरि प्रतियोगिषु गुणादिषु नोचैरधिकरणेष्वक्षरादिषु सयुक्त षु शरीरपदार्थेषु परितोऽपि सर्वदिक्षु पूर्णतममिति परिपूर्णतम परब्रह्मोच्यते सर्वशरीरविशिष्ट परमात्मा सर्वतः परितश्चान्तर्बाह्यताऽतिगयेन पूरितः सभृतः परिपूर्णतम इति । अथ परविभवव्यूहाऽऽर्चान्तर्यामिस्वरूपेषु पटसु अशकला- ऽऽवेशविभूतिपूर्णपरिपूर्णभेटा भगवति भक्तैर्वर्ण्यन्ते, तत्र निर्णीतगुणकलादिमान् पूर्णः अनन्तगुणकलादिसभृतः परिपूर्ण , परब्रह्म तु परिपूर्णतममिति । उक्त ब्रह्मवैवर्ते पूर्वार्ध न्व० ४ अ० २२ धेनुक उवाच-'अधुना कृष्णरूपस्त्व परिपूर्णतमः स्वयम् , सर्वेपामवतार।णा बीजरूपः सनातनः ॥ ४९ ।। अनेन पुरुषोत्तमस्य परिपूर्णत्वमुक्त धर्मपुत्रस्य-'त्व च धर्मसुनो भूत्वा लोकनिस्तारकारकः ।। ४८ ॥ सत्सगिजीवने प्रक० अ० २७ ( भागवतेऽपि) अशाऽशा- शस्तथाऽऽवेशः कलाः पूर्णः प्रकथ्यते । व्यासाद्यैश्च स्मृत. षष्ठः परिपूर्णतमः स्वयम् ।। १ ॥ अशागस्तु मरीच्यादिरशा ब्रह्मादयस्तथा । कलाः कपिलकूर्माद्या आवेशा भार्गवादयः ॥२॥ पूर्णो नृसिंहो रामश्च श्वेतद्वीपाधिपो हरिः । वैकुण्ठोऽपि तथा यज्ञा नरनारायणः स्मृतः ॥ ३ ॥ .

·श्रीसत्संगभाष्यसहितः परिपूर्णतमः साक्षाच्छ्रीकृष्णो भगवान् स्वयम् । असख्यब्रह्माण्डपति!लोके धाम्नि राजते ॥४॥ कार्याधिकार कुर्वन्त. सदगास्ते प्रकीर्तिताः। तत्कार्यभार कुर्वन्तस्तेऽशाऽशा विदिताः प्रभोः ।।५।। येषामन्तर्गतो विष्णुः कार्य कृत्वा विनिर्गतः। नानावेशावतारश्च विद्धि राजन् महामते ।। ६ ।। धर्म विज्ञाय कृत्वा यः पुनरन्तरधीयत । युगे युगे वर्तमानः सोऽवतार. कला हरे. ॥ ७ ॥ चतुव्यू हा भवेद् यत्र दृश्यन्ते च रसा नव । अतः पर च वीर्याणि स तु पूर्णः प्रकथ्यते ॥८॥ यस्मिन् सर्वाणि तेजासि लीयन्ने च स्वतेजसि । त वदन्ति परे साक्षात् परिपूर्णतमः स्वयम् ।।९।। परिपूर्णतम. साक्षाच्छ्रीकृष्णो नान्य एव हि । एककार्यार्थमागत्य कोटिकार्य चकार ह ॥ १० ॥ 'ब्र वै० ० ख०४ पूर्वाध० अ०९-'ब्रह्मेशशेपविघ्नेशाः कूर्मों धर्मोऽहमेव च । नरश्च कार्तिकेयश्च श्रीकृष्णाशा वय नव' ।१० 'शूकरो वामन. कल्किर्बोद्धः कपिलमीनको । एते चाऽगाः कला- श्वाऽन्ये सन्त्येव कतिधा मुने ।११। कूर्मों नृसिहो रामश्च श्वेतद्वोपविराड विभुः । परिपूर्णतमः कृष्णा वैकुण्ठे गोकुले स्वयम् ।१२। एषु वाक्येषु परिपूर्णतमोऽनादिश्रीकृष्णनारायणपरमात्मा परब्रह्म वर्णितो निजावतारस्वरूपश्रीकृष्ण स्वमतिप्रिय द्वारीकृत्येति श्रीगोपालानन्दस्वामिनामागयो बोध्यः । अवतारे परिपूर्णतमत्वमवतारिण एवेत्यर्थव्यञ्जक पदमाह-विभुमिति । व्यापकः परब्रह्म परमात्मा ब्रह्मद्वाराऽन्तयामिशक्तिद्वारा, न त्ववतारो व्यापको विभुः, अवनार्यधीनत्वात् ब्रह्मवत् सर्वत्राऽन्वयाऽभावात् , कार्यनिमित्तकवेपस्य निरानन्त्यात् कार्यमात्रव्या'त्या तदितर- प्रातरनावश्यकत्वात् , मत्स्यर्मयोजले व्याप्ति, नृसिहवाराहयोवने व्याप्तिः, कपिलदत्तात्रेय- योनिर्जने व्याप्तिः, पृथुरामश्रीकृष्णाना प्रजाशासने व्याप्तिः, व्यासादीना निबन्धे व्यामिः, परब्रह्मणस्तु सर्वावतारिणः सर्वत्र व्याप्तिरिति परिपूर्णतमत्व परब्रह्मणि विभुत्वपटेन निश्चीयते, तस्माद् अत्यन्ताभावाऽप्रतियोगित्व केवठान्वयित्व सर्वत्र वृत्तिमत्त्व सर्वयोगिव सर्वगगरिख सर्वान्तरात्मत्व चेत्यात्मक यद् विभुत्व सर्वाविर्भावावस्थातिरोभावावस्थादिसत्तावत्त्व नियाम- कत्व च यत्र विभुत्व तत्रैव सहकृतमिति विमुखसहकृतनियामकत्वस्य परिपूर्णतमत्वाविना- भूतस्य परमात्मनि सर्वावतारिणि ब्रह्मधामनिवासिनि सर्वनिवासिनि अपरिच्छिन्नवामिनि वर्तते न तु परिच्छिन्नधामधामिनि तत्र तत्राऽवतारे इति गोपालानन्दस्वाम्यभिप्रायः । गोपालानन्दस्वामी य परमात्मानमुपास्ते स परमात्मा स्वयमाह सुधासिन्धौ मध्धतग्गे १३ 'परे ब्रह्मणि य. प्रोक्तो भगवान् दिव्यविग्रहः । सोऽहमेव भवाम्यत्र स्थितो दिव्यनगकृतिः' 'तरगे १४६ रामकृष्णादयः सर्वेऽवताराः सन्त्यतो हि मे। पुरुषोत्तमस्य वित्त येतन्मल्य ब्रवीमि व' ।६३। तरगे १२२-'स्वामिनारायणः सोऽय नित्य हृदि मयेक्ष्यते' तिर्यगूर्ध्वमधोऽपारे स्थितः कोट्यकतेजसि ।२४। कृतावतारो भगवान् मिलेद् यहि स्वय तदा । तस्य रूपान्तरमपि न ध्येय ध्येय एव स.' ।१४। इत्येव परब्रह्मैव श्रीहरि सर्वावतार्युक्तः अथ स्तुतमिति मामवेदेन स्तुतम् , त परमात्मान ब्रह्मा विष्णु शिव ईश्वरा मुक्ता अक्षरबह्म च स्तुवन्ति । यथाशक्ति- यथामतियथागतियथाप्रातिस्तथा स्तुवन्ति, स्तुति.—गुणकमैश्वर्यसामर्थ्यशीलावेघाविर्भावकारण- कायोद्यात्मक प्रशंसन मननस्फुरणध्यानात्मक तदनुकूलवाक्यगानाद्यात्मक चेति । ब्रह्माऽस्तोत्- ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. 'क्वाऽह तमोमहदहखचराऽग्निवा_सवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकायः । क्वेदृग्विधाऽविगणिताण्ड- पराणुचर्यावातावरोमविवरस्य च ते महित्वम्' इत्यादिभिः । गरुडपुराणे शकरः प्राह ब्रह्माणम्- 'अह ध्यायामित विष्णु (परब्रह्म) परमात्मानमीश्वरम् । सर्वद सर्वग सर्व सर्वप्राणिहृदि स्थितम् । भस्मोद्धूलितदेहस्तु जटारुद्राक्षमण्डितः । विष्णोराराधनार्थ मे व्र मेतत् पितामह' । विष्णुरहस्ये विष्णु. ग्राह-'सत्य ब्रवीमि ते शभो गोपनीयमिद मम । मृत्युसञ्जीवनी नाम कृष्णाख्यामव- धारय । दासमुक्ता ऊचु-'वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलकारचर्चिताः। उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव माया जयेमहि । 'शृण्वन् गृणन् सस्मरयश्च चिन्तयन्नामानि रूपाणि च मगलानि ते । क्रियासु यस्त्वच्चरणारविन्दयोराविष्टचेता न भवाय कल्पते ।। 'अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य माया परस्य पुंसः परदेवताया । अह कलानामृपभो विमुझे यया वशोऽन्ये किमुताऽस्वतन्त्रा. 'अह सनत्कुमारश्च नारदो भगवानजः । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरिः ।। मरीचि प्रमुखाश्चान्ये सिद्धशाः पारदर्शनाः। विदाम न वय सर्वे यन्माया माययावृताः ।। इतीश्वराः प्राहुः 'वदड्घ्युपास्तिबलिनस्तव माया जयेमहि'। ऋग्वेदे-(१-१५४-१) 'विष्णोनु क वीर्याणि यः पार्थिवानि विममे रजासि । यो अस्कभायदुत्तर सधस्थ विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः' 'इद विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्य पासुरे ॥' 'कूर्मपुराणे भगवानाह-अ-१-परात्परतर तत्त्व पर ब्रह्मैकमव्ययम्' ।९३) ऐश्वर्य तस्य यन्नित्य विभूतिरिति गीयते' ।९४। अथ सामवेदसंहितोपनिषदि (ऋ० १०-७१-९) 'इमे ये नार्वाड परश्चरन्ति, न ब्राह्मणासो न सुतेकरासः । त एते वाचमभिपद्य पापया, सिरीस्तन्त्र तन्वते अप्रजज्ञ.' 'ओ तिस्रो वाच उटीरते गावो मिमन्ति धेनवः । हरिरेति कनिक्रदत् , (ऋ० ९-३३-४ ) 'ओम् अचिक्रदत् वृपाहरिर्महान् मित्रो न दर्शतः। स सूर्येण विद्यते' (ऋ० ९-२-६) 'ओ तिस्रो वाच ईरयति प्रवह्निः, ऋतस्य धीति ब्रह्मणो मनीषाम् , गावो यान्ति गोपति पृच्छमानाः, सोम यान्ति मतयो वावशानाः' ( सा० ५।६।३) 'सा० ५।६।५। ऋ० ९।७७।१)-'ओ धर्ता दिवः पवते कृत्व्यो रसो दक्षो देवानामनुमाद्यो नृभिः हरिः सृजानो अत्यो न सत्वभिः वृथा पाजासि कृणुते नदीश्वा' 'सा० आ० पव० काण्डे ६।४।९। 'ओ हरीत इन्द्र श्मश्रूण्युतो ते हरितौ हरी त त्वा स्तुवन्ति कवयः पुरुषासो वनर्गवः' ( सा० उ० २+ ६।१०) ओ पवते हयतो हरिरति हरासि रह्या, अभ्यर्ष स्तोतृभ्यो वीरवद् यशः' 'सा० उ० ५।२।१-२,३,४,५ 'ऋ० वे० ९।३९।१-२,-४-३-५, 'ओ आयुरर्ष बृहन्मते परिप्रियेण धाम्ना । यत्रा देवा इति ब्रुवन्' 'ओ परिष्कृण्वन्ननिष्कृत जनाय यातयन्निषः । पृष्टि दिवः परि स्रव ।।७७।। 'ओ अय स यो दिवस्परि रघुयामा पवित्र आ । सिन्धोरूा व्यक्षरत्' 'ओ सुत एति पवित्र आ विपि दधान ओजसा, विचक्षाणो विरोचयन्' । 'ओ आविवासन् परावतो अथो अर्वावतः सुतः । इन्द्राय सिन्यते मधु' ( सा० उ० १०५।३.५) 'ओम् एष नृभिविनीयते दिवो मूर्धा वृषासुतः, सोमो वनेषु विश्वजित् । , ·श्रीसत्संगभाष्यसहित मुनिगणैर्नुतमिति ॥ २ ॥ मार्कण्डेयपुराणे एका मूर्तिरनिर्देशा, . - - ओ शुष्म्यसिष्यददन्तरीक्षे वृपाहरिः (वृपवृषापुत्रः -धर्मभक्तिसुतो हरिः) "पुनानः इन्दुरिन्द्रमा” ॥ "सा० उ० ७७।३-"ओ अभिक्रन्दन् कलश वाज्यर्षति । पतिर्दिवः शतधारो विचक्षणः, हरिमित्रस्य सदनेषु सीदति, मर्मुजानोऽविभिः सिन्धुभिवृषा" ।। "सा० उ० ६।६।१० ऋ० ९-१००-७-'ओ-त्वा रिहन्ति धीतयो हरि पवित्रे अद्रुहः, वत्स जात न मातरः पवमान विधर्मणि" || 'सा० उ० १२+२।६। ऋ० ९।१०१।१५- "ओ स वीरो दक्षसाधनो वियस्तस्तम्भ सोदसी, हरिः पवित्रे अव्यत वेधा न योनिमासदम्" || इत्येवमक्षरधामस्थो वृषवृषासुतः श्रीहरिः स्तूयते ॥ परब्रह्मपरमात्मा श्रीहरिधर्मपुत्रोऽत्र स्तूयते । मुनीति-मुनीना भगवन्मात्रव्यापृतवाचा शीलसयमशालिना भगवदर्थसर्वव्यापाराणां साध्य- मात्रतपोधनाना भगवदर्पितचैतन्यात्मना साधुव्रताना साधनचतुष्टयसम्पन्नाना महाभागवताना ब्रह्मनिष्ठाना ब्रह्मविदा ब्रह्मस्वरूपाणा परब्रह्मानन्दाशनाना मुक्ताना मुमुक्षूणा चाश्रिताना शरणागताना देहिनामपि नतिविषयं परब्रह्म । यद्ययातना जिज्ञासूनामार्थिना ज्ञानिनामपि नत्यादिविषय तथापि अस्वार्थनतिविषयमत्र विवक्षित, तथात्वेन मुनीनामेव साधुनामेव त्यक्तस्वातिरिक्तसमस्तानामेव भगवन्मात्रमग्नानामेवेति । गणैरित्यनेन सत्सगमण्डल स्मार्यते, तेन 'नृत्यन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्ण मिथोऽभिसगम्य भजन्ति हृच्छयम् । पश्यन्ति नन्दन्ति सभाजयन्ति त हरि सदःस्थ समपूजयन्त्यपि' इत्युत्सवा अपि स्मार्यन्ते । गण्यन्ते निजाश्रयत्वेन भगवता ये ते गणाः शिष्यसमुदाया- मुनयश्च साधवश्च तद्भिन्नाश्च ये साध्वतिरिक्ताश्रमस्थास्ते सर्वेऽपि नारीनरा आबालवृद्धाः सुज्ञा विज्ञा अज्ञा अपि अतिज्ञाश्च सर्वेऽपि सर्वज्ञा भगवन्तं भजन्ने, नुतमिति-दृष्टः स्पृष्टा नतो वा कृतपरिचरणः पूजितो भोजितो वा, रब्धः श्लिष्टो तो वाऽऽचरितसुरमणश्चुम्बितो रामितो वा । भुक्तश्चावाहितो वा विरचितसमलकार आकाक्षितो वा, ध्यातः श्रीस्वामिनारायण नह रटितो मोअकृत्स्यात् कृपालुः । ब्रह्म विष्णुशिवाय श्च स्तुतमित्य- नेनेश्वरदेवर्पिमध्यदर्शितवेपत्व सूचितम्' मुनिगणैश्च नुतमित्यनेन यत्र यत्र लोकेषु मुनयः साधवो यतयो ब्रह्मचारिणो मानवाद्या विचरन्ति तत्र तत्र तन्मध्यदर्शितवेषत्वमपि परमात्मनो निवेदितम् । अथ मार्कण्डेयपुगणस्य वाक्येन दिव्यश्वेतसाकारभगवन्मूर्तियोंगिजनदर्शनविषयेति प्रतिपाद्यते–'एका मूर्तिरनिर्देशेत्यादिना' श्रीवेदव्यासविरचिते मार्कण्डेयसवादात्मके पुराणे प्रोक्ता, एका मूर्तिः परस्वरूपा श्रीहरिमूर्निरेका, परमाणुमात्रविषमत्वेऽपि द्वितीया स्यात् सा नास्ति यस्य यद्वपविषमवेषाऽत एकैव, व्यतिरिक्तनियामकस्वरूपत्वेन त्वेकैव, द्वितीयाया अप्रयोजनात् , मूर्तिः-स्वरूपसत्साकारप्रतिमः आनन्दघनकिशोराकृतिः, नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावाऽनन्तदिव्यगुणवत्साकारमूर्तिः सुमूर्तान्तर्यामिशक्तिद्वारकव्यापकताव- त्सूक्ष्मजडचेतनगरीरविशिष्टस्वसमानेतरवर्जितो दिव्यमुक्तादिदर्शनीयमूर्तिनित्यैकज्ञानानन्दघन- . , ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय शुक्लां पश्यन्ति तां बुधाः ज्वालामालोमरुद्धांगीम् १ - क स्वरूपसन्निरवधिकमहैश्वर्यज्ञानगक्तिसामर्थ्यविभूपितसत्यसकल्पात्मवभगविशिष्टाऽविभक्तनामरूप- चिदचिद्विगिष्ट एक एव परमात्मा विशिष्टस्वज्ञाता नित्यज्ञानप्रकाशाऽऽश्रयो नित्यानन्द- गुणाद्याश्रयो व्यतिरेकी स्वय राजाधिराजो महाप्रलये महाकालमहामायाद्यपकरणविशिष्टः स्वय दिव्यकिशोरमूर्तिविराजतेऽनन्तमुक्तमण्डल्सेवित इति अनिर्देशेति । निर्दिश्यतेऽडगुल्यादिभिः स्थूलभावा या या तद्भिन्ना, मानुषस्वरूपा भूत्वा या भक्तान्निर्दिशति सा निर्देशा मानवसमाना सृष्टिदेहिसमाना या या तद्भिन्ना मुक्तब्रह्मनिर्देशा स्वावतारात्मकादिभिर्निदेशा स्वनिष्ठ- गुणैश्वर्यादिचेतनमुक्तनिर्देशा दर्शनार्हा सेय दिव्येति । अथाऽनिर्देश्यभगवन्निवासादक्षरधाम्नोऽग्य- निदेशेति सजा, स्थानिनः स्थानपरिचायकत्वात् , गोपालस्य गोलाकवत् शाश्वतस्थानिन शाश्वतस्थानवत्तया नामाऽपि शाश्वतम् । अथ कथ शब्दस्य शाश्वतत्वम् ? भगवन्नात्मकत्वात् सूक्ष्मदशापन्नस्य नित्यस्य तस्य सर्वदा सत्त्वात् शब्दात्मकप्रणवस्य चेतनपदार्थत्वात् , भगवन्मूर्ती निवासिना चेतनमात्रत्वात् , नामनामिनोस्तादात्म्यात् शब्दब्रह्मणि निष्णातस्य परब्रह्माधिगमात् , अस्ति हि शब्दो भौतिकोऽपि यावद्रव्यभावी, गमने सर्वत्रोपलब्धे, प्रणवस्य ब्रह्मणि सर्वत्र तादात्म्यात् ब्रह्मात्मकप्रकाशस्य परमात्मनि द्रव्यगुणात्मकत्वाद् अपृथकसिद्धतादात्म्यात् , तथा च ब्रह्मविमर्शबिन्दुनादध्वनिक्रमेण शब्दस्य ब्रह्मात्मकत्व भावना- वत्त्व प्रयोजवत्व प्रवर्तवत्व चाऽभिधेयार्थवत्त्व नित्यसपृक्तत्वमपि न विरुद्धम् , सर्वकारण- कारणे परमात्मन्यनुपसर्गात् । अथ दिव्यमूर्तरक्षरधामस्थाया दर्शन नित्यप्रत्यक्षदर्शिना मुक्ताना सदा भवतीत्य'याह-शुक्लामिति गौरवर्णा ता श्रीपुरुषोत्तमस्य मूर्ति पश्यन्ति, अक्षरे धाम्नि वर्तमानाः बुधा नित्यबोधवन्तो नित्यमुक्ता ब्रह्ममुक्ता योतमाना श्रीहरिमूर्ति पश्यन्ति । कथ गौरवर्णाम् ? इत्याकाक्षायामाह ज्वालेति-ज्वलन्ति तीव्रतया प्रकाशन्ते इति ज्वालाः मूर्तिनिर्गतकिरणास्तेपा विविधा मालाः पक्तयः परितोऽनुवर्तुलायमानाः सर्वदिक्षु व्याप्ता. अथापि सर्वदिक्षु व्याप्तज्वालात्मवमक्षर धाम, अथ मूर्तावेव निरन्तर नित्य स्थित यत्तेजोमूर्त्यवच्छिन्न तदक्षरधाम वाऽन्यदिति ? अक्षरधामत्वेन व्यवहारतापन्न मूर्ति- बहिर्यत्तदेव मूर्तिस्थ धामात्मक न तु भिन्नम् , किन्तु स्थानावच्छिन्नतया मूर्तिमण्डल- मुच्यते मूर्तिपरिधिरुच्यते, मूर्तियतिरुच्यते, ततः प्रसृत चाऽक्षरधामोच्यते । अतो धाम- मालोपरुद्वागीमित्यनुक्त्वा ज्वालामालोपरुद्धाङ्गीमित्युक्तिः । सर्वाणि भगवन्मूय॑गानि सर्वा भगवन्मूर्तिस्तेजःसभृतोपरुद्धा नाऽणुमात्रापि रिक्तेति। एतादृशीं भगवन्मूर्ति योगिनः पश्यन्ति नित्यप्रत्यक्षदर्शिनो योगिनो निर्विकल्पकसमाथ्यवस्था. । एपा निर्विकल्पकतया नित्यप्रत्यक्षदर्शिता दर्शननिष्ठा परा, नाऽस्याः पराऽन्या निष्ठा विद्यते । यद्यपि भगवतस्तेजोगुणादीनामनन्ताऽ- पारत्वात् परानिष्ठावत्त्वं कस्यापि न भवति तथापि निजकृपापात्रयोगिना दर्शनपराकाष्ठामा- पादयति भगवान् , दर्शनदानकृपाकालीना, ततोऽन्यकालीना तु न परा, अनन्तत्वेनाऽपरात्वस्य ·श्रीसत्संगमाप्यसहित. निष्ठा सा योगिनां परा ॥ ३ ॥ रूपवर्णादयस्तस्या न भावाः कल्पनामयाः अम्त्येव सा सदा शुद्धा सुप्रतिष्ठेकरूपिणी ॥ ४ ॥ तत्र वर्तनात् । अगानि चाप्येकरसानन्दधनचैतन्यात्मकानि तत्त्वमेकमेवेति तत्त्वाभिप्रायेण एकेति प्रयोगः, अगाभिव्यवहाराभिप्रायेण यथापेक्षव्यवहारः नाऽत्रोपरोध्यरोधकभावोऽपि तत्त्वैक्ये तथालाऽभावात् । अपि तु आनन्दधनतेजःस्वरूपदर्शपात्रमिति वक्तु शक्यम् । अथाऽविद्यया कल्पितमिद रूपमित्यत आह रूपवर्णादयस्तस्या नेति । तस्या अक्षरधामस्थमूर्ते: रूपमौज्ज्वल्यसुघटताद्यात्मक वर्णः श्वतता गौरता आनन्दसुखमोदप्रमोदाद्या भावाः अन्येऽपि गुणविभूत्यैश्वर्यशक्त्यादयः, अन्ये च प्रसादकृपाशान्तिकामादयो भावाः, अवस्थाविशेषा अपि भावाः, न कल्पनामयाः कल्पनामात्रा न, कि तर्हि ? अकल्पिता वास्तवाः सन्त एव चेतना भावास्ते स्वरूपमन्नित्याऽऽनन्दसाकारभगवच्छ्रीहरिनिष्ठ पाडगुण्यमष्टगुणक चापि भावाः, तेऽपि सन्त एव, नात्पन्ना न चागन्तुकाः, किन्तु नित्यतादात्म्यसम्बद्धाः, आनन्दसत्तामात्रताऽपि भावता, नैते वस्तुशून्या विकल्पमात्रतत्त्वाः, तस्या इति षष्ठया तादात्म्यवृत्तिः आवेदिता, भावा इति बहुत्वम् अनन्तगुणादिजापकम् , यद्यपि भगवान् सत्यस्तद्गुणाः सत्या अपि तु निराकार- वादिभिः कलायन्ने तज्ज्ञापनाय मयटप्रयोगः कल्पनामया नेति अदृश्य कल्पना अवास्तविक्योऽपि प्रवर्तन्ते साकारे दिव्यकिशोरस्वरूपेऽक्षरधामस्थे श्रीहरौ श्रीस्वामिनारायणे न कल्पनाः स्थानविषयाः, सर्वे भावाः सत्याः न निराकारवादिवत् अभावात्मका ब्रह्मात्मकाः, किन्तु भावधर्मात्मका एव, प्रवृत्तिनिमित्तार्थाऽनपहनुवात् लक्षणायाश्च सर्वेष्वनुसरणाऽनावश्यकत्वाच्चेति सा मूर्तिः सदा शाश्वती शुद्धाऽस्त्येव, शुद्धल विभूत्यादितत्त्वान्तरतादात्म्यानभिप्रेतस्वरूप- सत्त्वम् । अथ काऽशुद्धिः १, शुद्धिविपरीताऽशुद्धिः, आनन्दधनस्वरूपसत्साकारमूर्तिभिन्न तत्त्व परमेश्वरेऽशुद्धिः आत्मनि चेतने मायिकससर्गो यथाऽशुद्विः, तथा परमात्मनि आनन्दघने स्वेतरतनुभूतविभूतिवर्माऽशुद्धिः, निराकारवादिना निराकारत्वात्मकञ्चतिनिवृत्त्यर्थ स्वीकृता परब्रह्मणो या निवासभूता विभूतिसंज्ञा नित्या तनुः सेय साकारा मूर्तिः परमात्मन इति या स्वीकृतिः सा एकामशुद्धि परिहरतो द्वितीयाऽशुद्धिः, अतो न विभूतिमूर्तिः किन्तु आनन्दधन- स्वरूपसन्मूर्तिः सैषा शाश्वती मूर्तिः शाश्वती शुद्धिः इत्येव शुद्धा मूर्तिः अस्त्येवेति शाश्वताऽस्तित्ववती : अथाऽस्याः शाश्वतत्वमपि शाश्वतम् , नैतावताऽनवस्था, तादात्म्येन धर्मे विश्रामात् , यद्वा स्वरूपतः शाश्वतस्य तथाविधधर्माऽनपेक्षणात् , तदर्थमाह-सुप्रतिष्ठेति मूर्तेः स्था स्थितिः सुप्रति स्वस्वरूपमात्रे, सुपद शाश्वतार्थबोधकम् , प्रतिपद तादात्म्यबोधकम् शाश्वते आनन्दधने तत्त्वे तादात्म्येन मूर्तेरवस्थितिरिति तदर्थः। सुप्रतिष्ठेति सुसमीचीना परिवर्तनरहिता प्रतिष्ठा स्थितिः, अथ रूप रूपं प्रतिरूपो बभूव मुक्त मुक्त प्रति प्रतिस्वरूपोऽ. भवदय कथ सुशाश्वताऽपरिवर्तनप्रतिष्ठः १, इत्थम् -स्वरूपे नाऽणुमात्रा विषमता स्वरूपेषु नाशेनापि व्यशता किन्वव्यंशताऽविषमताऽनन्तस्वरूपा अपि स्वस्मिन्नेकस्मिन् समानाभिहारे ·श्रोहारस्वरूपनिर्णयः स्कन्दपुराणे वासुदेवमाहात्म्ये सहोदिताऽर्कायुतबद्भाम्बरे तत्र तेजभि वासुदेव ददर्शाऽसौ रम्यादिव्यासिताकृतिम् ॥ ५ ॥ अथ दिव्यत्वेऽपि मनुष्यरूपे श्रुतिः , . नाणुमात्रमपि व्यातिशून्यता तादात्म्याभिन्नाऽसमता अत्र हेतुमाहेकरूपिणीति । यतः साऽऽनन्दघनकिगोरस्वरूपसती न द्वित्वाश्रया द्वित्व हि भिन्नाकारे व्याप्तम् , भेदो हि अणुमात्र- न्यूनाधिक्यप्रयोज्य विगुणावयवागप्रयोज्यश्च, स चात्रैकरसघनभगवन्मूर्ती नास्ति, द्वित्वमेव नास्तीति, मूर्तिवद्वित्वयोव्याप्तिर्नास्तीति, एकस्वरूपत्वात् आनन्दघनात्मकैक्मूर्तित्वात् , एकत्वेनाऽभिन्नत्वेनाऽण्वशेनाप्यवैपम्येण रूप्यते इत्येकरूपिणी स्वेन स्वरूपेण स्वरूप्यते स्वै' स्वरूपैः स्वरूयन्ते बहुस्वरूपमूर्तयः ता अपि एकस्वरूपसममिहारस्वरूपानुप्रविष्टा इति अद्वितीयस्वरू- पिणी एकस्वरूपिणीति । शाश्वतैकावस्थानस्वरूपिणीति । ४ । अथाऽअरधामस्थभगवद्दिव्यमूर्ती स्कन्दपुराणीयवासुदेवमाहात्म्यस्य प्रमाणमाह स्कन्दपुराणे वासुदेवमाहात्म्ये इत्यादिना सहोदितेति भगवन्मूर्तेोतमानत्व यथाबुद्धिबलोदय प्रोक्त 'जान विशुद्ध विमल विशोकम- शेषलोभादिनिरस्तसगम् । एक सदेक परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ॥' अत्र परब्रह्म परमवासुदेवः प्रोक्तो वेदितव्यः । सहोदिताऽर्काऽयुतेति । सह एककालाव- च्छेदेन एकादेशावच्छेदेन च यथासमावेशम् , उदितानि मध्याह्नवेठायामुपरिगतानि यान्यर्काणामयुतानि दशसाहस्राणा साहस्राणि, कोटिकोट्यकसमप्रभमिति पूर्वोक्तेनैकार्थ्यात् , तेपा घनस्वरवद् भास्वरे कोटिसूर्यपटलवत्प्रकाशिते, तत्राऽक्षरधाम्नि तेजसि भगवन्मूर्ति- प्रकाशात्मकेऽक्षरे धाम्नि असौ नारदः वासुदेवं परवासुदेवम् , व्यापक दिव्य परस्वरूप श्रीपरब्रह्म पुरुषोत्तमम् रम्येति । रम्या रमणीया द्योतमाना याऽऽसिता श्वेतवर्णा धवला गौरवर्णाऽऽकृतिमूर्तिस्ताम् , यद्वा रम्या दिव्याऽसिता घनश्यामाऽऽकृतिर्यस्य त श्रीपुरुषोत्तम श्रीहरि स्वामिनारायणपरमात्मानं स्वरूपसदानन्दघनमूर्ति श्रीहरिकृष्ण भगवन्त ददर्श । अत्र मुक्तदर्शनाहः किशोरः श्रीहरिः सुमूर्ती वर्णितः । अथाकः कथमुक्तः चन्द्रमस्तेजसः शीतत्वेनाऽमृतवर्पित्वेन बहुगुगत्वेऽपि चन्द्रः कथ नोक्त इति चेन्न, औज्ज्वल्यप्रशस्तौ तात्पर्यात् , अमृतसुधाप्राशस्त्यादौ तु चन्द्रग्रहणौचित्यात् । भास्वरत्वोक्तो भगवतोऽपि प्रकाशधर्मवत्त्वसिद्धिरिति तत्र तेजसीत्यनेन भगवत्प्रकाशात्मकाऽक्षरब्रह्मलोकात्मकस्थाने दिव्यमूर्तित्व बोधितम् । वासुदेवो नाऽयमपर- वासुदेवः योऽमृतधामवासी वर्ण्यते अय तु परवासुदेवः श्वेतद्वीपवास्यपि न सः, अक्षरे तस्याऽस्थितेः । तस्मात् परमः परमात्मा श्रीहरिवासुदेवशब्देन विवक्षितः । आकृतिरत्र सुदृश्यसुस्वरूपसद्दिव्यमूर्तिः, न त्ववयवयोगविशेषाः एकरसानन्दघनमूर्ती तथाविधसयोगाऽभावात् रम्यत्व यावदरम्यव्यावर्तकम् , दिव्यत्व यावद्दिव्यत्वव्यावर्तकम् , असितत्वं सितत्व वा तत्तदितर- व्यावृत्त्यर्थम् । वस्तुतस्तु श्वेतेऽपि परमात्मनि धनश्यामत्वं न विरुद्धम् , सुरूपवर्णनप्राशस्त्ये तात्पर्यात् । औज्ज्वल्य द्योतमानव प्रकाशमानत्व सर्वप्रभासभृतत्व च प्रशसित भवति, तदन्यद् ·श्रीसत्सगभाष्यसहितः - , अप्रशसितमिति सितत्वाऽसितत्वे तु तन्मूर्तिद्रष्टुग्विषयावलम्बितत्वे मूर्ती विरुद्धधर्मवत्त्वाऽ- भावात् । एकविधस्यैव भास्वरत्वस्य शाश्वतत्वात् असाविति तत्र गतिमन्त मुक्त दर्शन- शक्तिमन्त निवेदयति । निर्विकल्पकसमाधिमानपि तेन गृह्यते, कृपापात्रमपि दिव्यदृष्टिमच्चापि 'दिव्य ददामि ते चक्षु रिति निर्दिष्टमपि गृह्यते । उक्त भगवद्धाम्नि भगवतो दिव्यमूर्तित्वम् । अथ या निराकारनिर्गुणलपरकश्रुतयः 'निष्कल निष्क्रिय गान्त निरवद्य निरञ्जनम् । 'साक्षी चेता केवला निर्गुणश्च' 'अस्थूलमनण्वमहलमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽ- वाय्वनाकाशमसगमरसमगन्धमचक्षुक्रमश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणमसुखममात्रमनन्तरम बाह्य निर्गुणम्' । 'अद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्र तदपाणिपादम्'। 'अशब्दमस्पर्श- मरूपम्' । 'स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविर शुद्धमपापविद्वम्' 'अशरीर शरीरेष्व- नवस्थेष्ववस्थितम् । 'नैव च तस्य लिङ्गम्' "दिव्या ह्यमूर्तः पुरुप.' 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः' 'खमकरणः स्वराडखिलकारकशक्तिधरः' 'निर्गुण- स्याऽप्रमेयस्य'। 'रूपवर्णादिनिर्देशविशेषपरिवर्जितः'। ता एता मायिकाकारगुणादिवर्जितत्व वर्णयन्ति, तत्र गुणनिषेधपराणि वचनानि प्राकृतहेयगुणनिषेधपराणि शरीरादिनिषेधपराणि च प्राकृतशरीरादिनिषेधपराणि, भगवतः कल्याणगुणवत्त्वे दिव्यसाकारसदानन्दघनस्वरूपत्वे च न कश्चिद्विरोधः, तथा च निष्कलमित्यादीनामयमर्थः जीवात्मनः कलाः सुखप्रदा धर्माः चैतन्यकला प्रथमा, निर्णयकला द्वितीया, अभिमतिकला तृतीया, मननकला चतुर्थी, चिन्तन- कला पञ्चमी, प्राणनजीवनकला षष्ठी, दशाऽऽलोचनकर्मकला इति षोडशकलाः, उपनिपदि षोडशकलोऽय पुरुष उक्तः । दशेन्द्रियशक्तयः पञ्चप्राणनशक्तयः एका मननशक्तिरिति षोडश कलाः आत्मशक्तयः एताः निःशेषाः समग्राः सम्पूर्णाः क्षतिरहिताः कलाः शक्तयो यस्य स षोडशकलः पुरुष आत्मा, तथा परमात्माऽऽनन्दमूर्तिः नित्यसर्वज्ञः निःशेषाः सर्वाः वालाः असंख्याः शक्तयो यस्य स निष्कल इति सर्वकल इत्युक्तः ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजो- विधारणनियमनव्यापनबहुभवनसर्वान्वयनव्यतिरेचनतादात्म्यभवनकर्बकत्रन्यथाकरणाद्यसख्य कलाभिः सम्पूर्णः परमात्मेति निष्क्रिय पराधीनक्रियारहितं स्वतन्त्रसर्वलीलम् , शान्तं नित्य- सुखशान्तिसंभृतम् , निरवद्यम्-अवध मायाऽऽवलिता तद्रहितम् , निरञ्जनम् अजनम् अज्ञान- पराभवस्तद्रहितम् । साक्षी अन्तद्रष्टा, चेताश्चेतयिता सर्वात्मनाम् , केवल: व्यतिरेकस्वरूपः परमात्मा, निर्गुणः सकलहेयगुणरहितो दिव्यगुणवान् । अस्थूलमित्यादि-मायिकस्थौल्याणुत्व- ह्रस्वत्वदीर्घत्वरक्तत्वस्निग्धत्वरहितम् , अच्छायम्-आवरणरहितमारपारदृष्टिगोचरस्वच्छत्वम् अतमः बुद्धरविकास आन्ध्य तद्रहितम् , अवायुः वायुगुणस्पर्शरहित व्यस्पर्शसहितम् अनाकाशम्- दरीभावरहितम् , असगम्-स्वेतरलेपरहितम् , अरसमित्यादि-मायिकरसगन्धचक्षुःश्रोत्रवाड- मनस्तेजोरहितं दिव्यरसगन्धचक्षुःश्रोत्रवाडमनस्तेजःसहितम् , अप्राणम् , प्राणानपेक्षम् , न सुखगुणः किन्तु सुखाश्रयो द्रव्यम् , अत्यन्तसुखाश्रयः, मात्राणि मायिकशब्दादयस्तद्रहितम् , अनन्तरम् अन्तरम् आन्तरिकविच्छेदस्तद्रहितम् अबाह्यम्-बाह्यं परिच्छिन्न सीम, तद्रहितम् । " .

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय इदं विष्णुविचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् ॥ १ ॥ मुण्डकोपनिषदि च 'यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः, तस्य धीराः परिपश्यन्ति योनिम् ॥२॥ ( टीका ) योनि जन्मप्रकारम् , धीराः धीमतामग्रेसराः ॥ ३ ॥ , - अद्रेश्यम्-मायिकचक्षुरविषयम् अग्राह्यम्- -मायिककराऽग्राह्यम् , अगोत्रम् कालपरिच्छेद्यसन्तान- भावरहितम् , अवर्णम्-वर्णो ब्राह्मणत्वादिस्तद्रहितम् , अचक्षुःश्रोत्रम्-मायिकनेत्रकर्णरहितम् , तडपाणिपादम् मायिककरचरणरहितम् , किन्तु आनन्दघनस्वरूपसन्मूर्तिमयचक्षुःश्रोत्रकर- चरणादिसहितम् , आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिरिति स्मृतेः । अशब्दमित्यादि-मायिकशब्द- स्पर्शरूपरहित दिव्यशब्दादिसहितम् , सः परमात्मा, पर्यगात् सर्वत्र व्याप्तिमान् , शुक्रम्- प्रोज्ज्वल सर्वोज्ज्वलम् , अकायम्-मायिकनिकायरहितम् , विभूतितनुनिरपेक्षम् अतिव्यापक सुखम् अप्यते प्राप्यते यत्र तदकाय सर्वसुखनिधिम् , अव्रणम्-मध्यरिक्तभावावकाशरहितम् , आरपारदर्शनाहमूर्तिरिति सावकाशता अस्नाविर मायिकस्नायवादिरहितम् , विभूतिगरीर- स्नाय्वाद्यनपेक्ष च, शुद्धम्-सच्चिनानन्दघनमात्रस्वरूपसन्मूर्तिरिति । अपापविद्धम्-मायाऽविद्याऽ- ज्ञानाऽध्यासाऽवभासाऽसन्मिथ्याविपर्यवसन्देहाऽधर्ममायिकदुर्गुणादयः पापानि तैः असस्पृष्टम् , अशरीरम्-मायिक्शरीररहितम् , दिव्यानन्दगुणस्वरूपसदानन्दघनमूर्तिः निजशरीरेषु जडचेतनेषु अन्तर्यामितयाऽवस्थितम् , लिङ्गम्-कारण लिगशरीर वासनामय च यस्य नास्ति, परमात्मनो लिङ्ग लय गच्छतीति लिङ्ग लयस्वभावो नास्ति, वर्माऽधर्माधिवासितताससर्गोऽपि नास्तीति, श्रुतिसिद्धे परमात्मनि लिङ्गस्य व्यावर्तकस्य हेतोरपेक्षा नास्तीति, यद्यपि 'जन्माद्यस्य यतः' इत्यनेन तटस्थलक्षणमुक्तम् , तदपि श्रुतिमूलम् , स्वरूपलक्षणमपि तदुपासनार्थम् , अनुमित्यर्थमेवेति तु नैकान्तता, नाममात्रेण विलक्षणस्य तस्य निर्णयात् अनुमानरसिकस्य तु व्यावृत्तिः प्रयोजनम् , नैतावता तत्र विरामः, अपरोक्षसाक्षात्कारपर्यन्तानुधावनात् , अधिकानि लिङ्गानि श्रुतयो यत्रेति अलिङ्गम् , श्रुतिवेद्यम्-लीनमर्थमात्मकर्मफलादि गमयतीति लिङ्ग वा इत्येव परमात्मनो निराकारत्व नास्त्येव श्रुतीना साकारार्थानुपरत्वात् । तथा च श्रीहरेः अनादिनित्यसिद्धदिव्या- कृतित्व वास्तविक शाश्वतम् । तदभाववत्त्व नैव सिद्धयतीति कासाञ्चिदपि श्रुतीना तदभाववत्त्वे तात्पर्याऽभावात् । अथ दिव्यस्य तस्याऽक्षरधामनिवासस्य परमात्मनः साकारस्य भक्तानुकृपया सृष्टौ देवमानुपादिदिव्यस्वरूपत्व मानुषवेषत्वं चापि श्रुतिसिद्धमाह-अथ दिव्यत्वेऽपि मनुष्यरूपे श्रुतिः ( सामवेदे-उ०अ० ८।२।५) इद् विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदमिति ॥ १ ॥ पक्षे दिव्यदेवभावबोधिका श्रुतिरियम्-विष्णुः स्वय व्यापकः परब्रह्म परमात्मा, विष्णुतनुस्वरूप. परमात्मा वा कश्यपसुतो वामनः सन् बलिनृपस्य यज्ञे निजत्रिपदप्रमाणभूमिकायाचकः सन् निजीयं व्यापकत्वात्भकमैश्वर्य दर्शयन् सन् ब्रह्माण्डमभिव्याप्य सस्थित निज खरूप प्रदर्श्य पदं पादसक्रमण पादन्यास त्रेधा त्रिप्रकार कृत्वा तत्रैकं पादन्यास ·श्रीसत्सगभाष्यसहितः ४९ , नारायणोपनिषदि 'ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः ॥३॥ सर्वपृथिव्या द्वितीय पादन्यास सत्यलोके मध्यतनौ पञ्चलोकान् भुवःस्वर्महर्जनस्तपःसज्ञान समाविश्य तृतीयं पादन्यास बलिमस्तके कृत्वा बलि पाताल प्रावेशयत् इत्येवं त्रेधा पदं निदधे व्यापारयत्, इद चतुर्दशभुवनात्मक ब्रह्माण्डं विचक्रमे पादसक्रमणगोचर चक्रे, अनेन दिव्यदेवत्व वामनस्वरूपे च दिव्यमानववेषत्व दर्शितम् । यद्वा दिव्योऽपि भगवान् मानव- स्वरूप. सन् भक्तिधर्मात्मजश्चतुर्धा हरिः कृष्णो नरश्च नारायणश्च सन् पद व्रतन्यास त्रेधा राजधर्मपद श्रीकृष्णः सन् साधुधर्मपद श्रीहरिः सन् तपश्चर्यापद नरनारायणः सन् भेजे, इद जगत् पराक्रमोपदेशतपोभिः सररक्षेति । यद्वा देवानुवेष मानवानुवे तिर्यगनुवेषं च धृत्वा जगद् ररक्ष, यद्वा मोहिनीनारीस्वरूप रामकृष्णादिपुरुषस्वरूप सनकादिबालस्वरूपं च त्रेधा पद विदधे, यद्वा दिव्यव्यूहस्वरूप दिव्यविभवस्वरूप दिव्या स्वरूप चेति त्रेधा निदधे पदम् , यद्वा पद लीला सात्त्विकी राजसी तामसी च प्रचक्र, यद्वा त्रेधा कृष्णा लोहिता शुक्ला च तनू दधार, यद्वा ज्ञानकाण्ड कर्मकाण्ड भक्तिकाण्ड च भक्तेषु निदधे स्वोपदेशद्वारा साधनात्मकमिति, यद्वा इद भूतलमधिश्रित्य मानववेषः श्रीहरिः शीलवतप्रकरणं भक्तिव्रत- प्रकरण समाधिव्रतप्रकरण च निदधे प्रवर्तयामास । यद्वा बालपद तपस्विपद सद्गुरुपद च त्रेधा खीचकार ( ऋ० ११२१७ ) 'यो अस्कभायदुत्तर सधस्थ विचक्रमाणस्त्रेधोरुगाय । त्रिलोककीर्तिभंगवान् सौधस्थो मानवो विहरतीति (ऋ० १११५४११) 'विष्णोर्नु क वीर्याणि प्रवोच य. पार्थिवानि विममे रजासि' श्रीहरिचरित्राणि भूरजोऽधिकानि सन्तीति । अथ मुण्ड- कोपनिषदि चेति यद्भूतयोनिमिति धीराः धीमन्तो विवेकिनो भक्तिमन्त उपासका ध्यातारः समाधिमन्तो योगिनः कृपापात्राणि भूतयोनिम्-भूताना सृष्टीना कारण विशिष्ट कारणं योनि परमेश्वर दिव्यमूर्तिमपि, यत् तस्य परमात्मनो योनि मानववेषवत्त्वं दिव्यैक्य च धीरास्तत्प्रदत्त- दिव्यदृष्टय एव परिपश्यन्ति साक्षात् कुर्वन्ति, तस्य टीकामाह-जन्मप्रकारम् , प्रादुर्भावरीतिम्, धीमदग्रेसरा जानन्तीति, तदुक्त ब्रह्मवैवर्ते ब्रह्मवैवर्ते 'आज्ञापालकोऽपानवायुगर्भकुष्टलीमाश्रित्य भगवदाज्ञया बालकगर्भदृश्य करोति स एव बालरूपो निःसरति स चाऽदृश्यो भगवॉश्च बालरूपो दृश्यो भवतीति जन्मरीति लिखिता योगिनो दिव्यदृशः पश्यन्तीति 'सदिति ब्रह्मणः शब्द- स्तद्वन्तो ये भवन्त्युत । साजात्याद् ब्राह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते' (ब्रह्माण्डपुराणे २।३२।२०) 'एतादृशाः सन्तो दिव्य मानव चोभय जन्मप्रकार पश्यन्ति, कि बहुना ब्रह्मवैवर्ते श्रीराधिका वायुनिःसरणसमये शिशुतनु कृलाऽऽविर्बभूवे'त्युक्तम् (४।१३।९५ ) एवं मुक्तानामपि प्राविर्भावा वायुद्वारा उक्ता न तु गर्भवासद्वारेति । अत्र भगवदवतारात्मक मानववेष दिव्यमपि मानवस्वरूपमाह-ब्रह्मण्य इत्यादिना। ब्रह्मणि साधुर्ब्राह्मणेषु साधुब्रह्मणि भवश्व ब्रह्मयोक्ता च ब्रह्मण्यः, ब्राह्मणकुलाना साधुयतिमुनिब्रह्मशीलिसाध्वीशरणागतादीना भागवताना सात्त्वताना- मात्मनिवेदिना त्यागिना च सुखदाता सर्वदाता ब्रह्मण्य इति दिव्यमानववेषोभगवान् देवकीपुत्र इति स एव परब्रह्म निजावतार देवकीपुत्रमभेदेन दिव्य निजवेषात्मक निजेनाऽर्पित पुरुषोत्त- , .

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय वेदस्तुतो दुरवगमाऽऽत्मतत्त्वनिगमाय स वाऽऽततनोः ॥१॥ भागवतप्रथमे ‘स वैकिलाऽयं पुरुषः पुरातनो य एक आसीत् ॥२॥ तृतीये अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय कर्माण्यवर्तुग्रहणाय पुंसाम् । नन्वन्यथा मत्व च कुक्षीकृत्याऽवर्णयत् । अत एव स्वाऽभेदेन दिव्यमानववेपो देवक्याः पुत्रः देवस्य धर्मदेवत्य या किः-किरणिका सा देवकी धर्मागना मूर्तिः भक्तिदेवी तस्य पुत्रा घनश्यामः श्रीस्वामिनारायणो मानववेषो दिव्यमानवस्वरूपो भगवान् , स एवाऽय दिव्यमानवः परब्रह्मणि स्वस्मिन् ब्रह्मणि च स्वप्रकाशे धामनि ब्रह्मकुले धर्मदेवकुले ब्रह्मनिष्ठसाधुकुले च साधुः हितकरो भुक्तिमुक्तिप्रदः अथ च मधोः ससाररागस्य सूदनो विनायक इति । स्वरूपशीलवर्तनत्यागिस्थितिचमत्कारसमाध्याविर्भावाध्यात्मिकायुपदेशकरुणादिभिरुभय- लोकयोरुभयाऽऽविर्भावयोश्च हितकरो भुक्तिमुक्तिकर इति दिव्यपरब्रह्मणो धर्मजत्वेऽपि दिव्य- मानववेषत्वमुक्तम् । अथ वेदस्तुतौ प्रोक्तम्-दुरवगमेत्यादिना । सः परब्रह्मपरमात्मा श्रीहरिर्दिव्योऽपि मायिकवृत्तिमता परोक्षतया निजगरणागताना दुरवगम स्वरूपस्वभावगुणाकृत्यायुक्त याग यथाविध ताहक तथाविधम् आत्मनोऽपि आत्मतया स्थित यदात्मतत्त्व परमात्मतत्त्व दिव्यस्वरूपसदानन्दघनमूर्ति धाम्नि स्थितम यात्मनि साक्षितया स्थित सूक्ष्ममपि साकार दिव्य तस्यैव निष्ठयैकभावनया गमोऽवगमः पौरुपेयो बोधस्तस्मै, गमः साक्षाद् दर्शन तदर्थ च, मानववेषेण आत्ततनोः उपात्तदिव्यमानवधर्मात्मजवेषस्य यथावत् पारमाप्तुं कोऽपि न अम इति तत्र तत्कृपापात्राण्येव क्षमाः साधव इति मात्रादिभ्यो दिव्यदर्शन मानववेषतादात्म्यदिव्य- साक्षात्कारः स्वयमकारीति अथ भागवतप्रथमस्कन्धप्रमाणमाह स वैकिलाऽयमिति । परब्रह्म परमात्मा श्रीहरिः स एवाऽयमत्राऽस्मच्चक्षुर्गोचरदिव्यमानववपुर्धरो घनश्यामो वर्तते, यः पुरातनः पुरुषः सृष्टयादावप्यासीदिति भागवततृतीयस्कन्धप्रमाणमाह अजस्येत्या- दिना । जन्मादिरहितस्यापि परमात्मनो दिव्यमूर्तेर्जन्म प्राकट्यं दिव्यमानववेषदर्शनदानम् उत्पथस्याऽधर्मपथस्याऽधर्मपथस्थाना च नाशनाय भवति : अकर्तुरिति ! कर्माऽकर्तुरपि कर्म- रहितस्य कर्मफलाऽभोक्तुरपि दिव्यश्रीहरेत्र भुवि दिव्यमानववेषेण कर्माणि मानवादिचरित्राणि अपि पुसा मानवाना कर्मठाना सत्कर्मणा ग्रहणाय, सत्कर्म करणार्थ शिष्टतयैवेति 'न बुद्धिभेद जनयेदज्ञ ना कर्मसगिनाम्' । 'लोकसग्रहमेवापि सपश्यन् कर्तुमर्हसि' । 'अप्रायण तु तद्दर्शनात्' 'परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया। गृहीतचेता राजर्षे आख्यान यदधीतवान्' इत्यायैः सत्कर्मनिष्कामकर्मविधेर्मण्डनात् । नन्वन्यथेति । यद्येव प्रयोजन न स्यात् तर्हि तस्याजस्य जन्माऽवतुश्च कर्मकरणं घटेन । नैव घटेत, घटित च करोति ततोऽन्यजीवाना तद्द्वारा कल्याणार्थमिति लोकसग्रहार्थमिति निश्चीयते । पर इति । गुणाना मायिकगुणाना त्रिगुणानाम- ·श्रीसत्संगभाष्यसहितः : , कोऽर्हति देहयोगं परो गुणानामपि कर्मतन्त्रम् ॥ ३॥ दशमे रूपं यत्तत्प्राहुरव्यक्तमायं ब्रह्मज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् । सत्तामात्र निर्विशेष निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुरध्यात्मदीपः॥४॥ सख्यगुणानामपि असम्बन्धवान् परः परमात्मा दिव्यमूर्ति. परब्रह्म स्वयम् , कर्मतन्त्रम्-कर्मा- धीनमिव काहमिति अन्यदर्शनगोचरवर्मव्यातमिति, देहयोगम्-दिव्यमानवशरीरवेषम् , योगम्-शरीरस्थितमिव शरीराधीनमिव शरीरसयोगयोगम् , कोऽन्यो भगवन्त विनाऽर्हति दिव्यमानवलीलाचरित्रार्हसुसम्पत्तिकशरीरादिसमन्वयार्थ योग्यो भवतीति । नैव भवतीति । तथा च भगवान् दिव्यो दिव्यमानववेपो लोकसग्रहार्थमेव जायते इति ।। ३ ॥ अथ भागवते दशमे प्रोक्तम्-रूपमिति । रूप स्वरूप यत् परमात्मा स्वयम् आनन्दघनदिव्यमूर्तिः तत् स्वरूप स्वयम् , धाम्न्येव मुक्तैदृश्यते, धामातिरिक्त स्थले तु निजेच्छया दृश्यते, विनेच्छा न दृश्यते न व्यज्यने इत्यव्यक्तम् , आद्यम् आद्यानामपि 'यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः' इत्याद्याना पूर्वेषा नित्याना सार्वदिकानामपि आद्य व्यापक समव्यापक सुमूर्तस्वरूप ब्रह्म व्यापकमन्वयि सद् व्यतिरेकि ज्योतिः स्वप्रकाशं निजप्रकाशपूर्ण द्योतमान निर्गुणं मायिकगुणरहित दिव्यगुणसहित निविकारं विकारोऽवयवजन्याऽवयविनि यथा पुष्पस्याऽतिजलयोगे पूतिगन्धि- क्लिन्नता भवतीति विरुद्धो कारो विकारो विपरीतद्रव्यभावो नित्यदिव्यमूर्तिः परमात्मनि नास्तीति, यथा दग्धतृणाना भस्मभाव इति परमेशस्य विकारो नास्तीति, अथेन्द्रियादिविकारः कामक्रोधा- द्यात्मकः सोऽपि नास्तीति निर्विकारम् । सत्तामात्रमिति । सन् परमात्माऽऽनन्दधनः स्वरूपसदानन्दघनमूर्तिः सन्पदार्थः प्रागभावध्वसाऽप्रतियोगी, निरुपाख्याऽसद्विरोधि, सत्ताशब्द- प्रयोगेण सत्ताधर्मस्य सति परमात्मनि दर्शितत्वेन सत्तासमानाधिकरणाः समव्याप्ता अन्येऽपि धर्मा गुणाद्याश्च सिद्धा एवेति । निर्विशेषम्-गान्तघोरमूढात्मका विशेषा मायिकगुणादि- विकाराः षाटकौशिकत्वमपि विशेषत्वम् , 'चित्र यथाऽऽश्रयमृते स्थाण्वादिभ्यो विना यथा छाया । तद्वद्विना विशेषैर्न तिष्ठति निराश्रय लिङ्गम् ।।' 'सूक्ष्मा मातापितृजाः सहप्रभूतैत्रिधा विशेषाः स्यु.' । अन्त करणेन्द्रियाणि प्राणा विशेषाः सूक्ष्माः, मातापितृजा देहाः स्थूला विशेषाः, प्रभूतानि स्थूलभूतानि विशेपा., ये ये शान्तघोरमूढस्वरूपास्ते विशेषाः, विशेषान्वितं सूक्ष्मशरीरमपि विशेषः, वासनाऽपि शान्तघोरमूढा लिंगशरीरस्वरूपा विशेपाख्या इति मायैव विशेषा विलक्षणविशेषा माया, विशेषण मायाऽपि शान्नघोराहतात्मकपारिभाषिकविशेषात्मिका, परब्रह्मणि स्वरूपे मायारहितत्व निर्विशेषत्वम् , सविशेषोऽपि भगवान्निर्विशेषः सकलजड- चेतनविशेषितोऽपि भगवान् मायिकशान्तघोरमूढतारहितो निर्विशेष इति। निरीहम्-ईहा तृष्णा, अपूर्णस्य वृत्तिस्तृष्णा, अनेकविधा एषणा वासनात्मिक्यः, अभिलाषाश्च भोगेच्छाः, ता ईहा यस्य न सन्तीति निरीहः, सत्यपि इच्छागुणवत्त्वे सगुणे परब्रह्मणि अतृप्त्यभावेन ईहा एषणा मायिकी भोगेहा नास्तीति निरीहः परमात्मा । सः रूपादिभिः परिवर्णितः ७ ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. त्रय्या चोपनिषद्भिश्च सांख्ययोगेश्च सात्वतः। उपगीयमानमाहात्म्यं हरि साऽमन्यताऽऽत्मजम् ।। ५ ॥ एकादशे 'राजन् परस्य तनुभृजननाऽप्ययेहामायाविडम्बनमहि यथा नटस्य । सृष्ट्वाऽऽत्मनेदमनुविश्य विहृत्य चाऽन्ते संहृत्य चाऽऽत्ममहिमोपरतः स आम्ते ।। साकार एव परमात्माऽत्र भूतले प्रत्यक्ष इत्याह त्वमिति । धामस्थदिव्यस्य दिव्यमानुषवेषत्व- मत्र भूतलेऽपि दर्शितम् । तत्पुष्टयर्थमाह साक्षादिति मानुपाऽअप्रत्यक्षविपयार्थकोऽयमव्ययः, एकदेशस्थोऽपि असख्यदेशस्थोऽपि सर्वदेशस्था व्यापकोऽन्त.प्रविष्टो दिव्यस्वरूपो बहिरपि देिव्यमानवस्वरूपो व्यापक इत्यर्थमाह-विष्णुरिति । वेवेष्टीति अन्तनियमयतीति शरीरीति परब्रह्मपरमात्मा श्रीहरि श्रीस्वामिनारायणभगवान् । अध्यात्मदीपः आत्मस्वधीत्य- ध्यात्मम् , यद् यद् आत्मसु कर्मगुणादिक वर्तते तस्य तस्य प्रकाशकरोऽन्तर्यामी च साक्षी च दीपः परमात्मा, कर्मफलप्रदाता करुणानन्दप्रदाता सर्वसुखमोक्षदाता, निजानन्ददाता स्वस्वरूपसर्वस्वप्रदातेति । अध्यात्मदीपेति अन्तर्यामित्व विष्णुरिति व्यापकत्व साक्षादिति प्रत्यक्षमानवदिव्यवेषत्व निरीहमिति तृष्णारहितत्व निर्विशेषमिति मायिकतत्त्वरहितत्वं सत्तामात्र- मिति दिव्यधर्मगुणादियुगानन्दघनमूर्तित्व निर्विकारमिति द्रव्यविजातीयान्तर्विजातीयद्रव्यभिन्नत्व निर्गुणमिति मायिकगुणरहितत्व दिव्यगुणसहितत्व ब्रह्मेति परब्रह्मत्व ज्योतिरिति स्वप्रकाशत्वम् आयेति सर्वादिपरमपुरुषत्वम् अव्यक्तमिति सर्वैरग्राह्यत्व रूपमिति सर्वत्र सदाऽऽनन्दधनस्वरूप- सुमूर्तित्वमिति वर्णितम् । प्रोक्तमनेन दिव्यपरमपुरुषस्य दिव्यमानवमूर्तिस्वमिति प्रोक्तम् ॥४॥ त्रय्येति । ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदास्त्रिवेदाः, वेदाना त्रय्या, उपनिषत्प्रोक्तब्रह्मविद्याभिः, साख्येन योगेन च नारदपचरात्रादिभिः सात्त्वततन्त्रैः सात्वतैश्च साधुभिर्यस्य श्रीहरेर्दिव्य- साकारस्य माहात्म्यम् उपगीतम् ऋग्वेदेन देवतात्मा, यजुर्वेदेन मन्त्रात्मा, सामवेदेन स्तुत्यात्मा, भगवान् वर्णितः, उपनिषद्भिपास्यसर्वात्मा वर्णितः, साख्येन निर्लेपः प्रकृत्यधिष्ठाता, योगेनात्मनि ध्येयतया पचरात्रेण साकारस्वामितया सात्त्वतैस्तु सर्वत्र सदा सेव्यदिव्यमूर्तितया वर्णितः, सर्वैश्च व्यापकाऽन्तर्यामिसाक्षिप्रतिनियतान्वयिव्यतिरेकितया च मर्वविशिष्टतया वर्णितः परमात्मा दिव्योऽपि धृतदिव्यमानववेषो निजवद् वर्णितः, सा माता देवकी भक्तिदेवी तम् आत्मजम् , निजदेहाऽऽविर्भूतं हरिं पुरुषोत्तमनारायण हरिकृष्ण श्रीकृष्णनारायण स्वपुत्रममन्यत, भगवता सकोच प्रापितया बुद्धथा माता स्वात्रममन्यत, दिव्यबालममन्यत, वेदादिप्रतिपाद्यो दिव्यपरमेश्वरः स एव मात्रा सम्मतो मानवदिव्यात्मजवेषः स एव पुत्र इति उभयभावो दिव्यो दिव्यमानवश्च दर्शितः॥ ५॥ एकादशे राजन् परस्येति हे राजन् ! परस्य परमात्मनो दिव्यानन्दविग्रहस्य, तनुभृता कर्माधीनशरीरिणामिव जनन प्राकट्यम् अप्ययस्तिरोभावश्च ईहया स्वेच्छयैव स्वसंकल्पेनैव मायाया जवनिकाया विडम्बनम् अनुकरणं , , ·श्रीसत्सगभाष्यसहित. दशमे 'बर्हापोडं नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकारं विभ्रद्वासः कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम् । रन्ध्रान् वेणोरधरसुधया पूरयन् गोपन्देन्दारण्यं स्वपद- रमणप्राविशद् गीतकीर्तिः॥७॥भागवते प्रथमे-स एष नरलोकेऽस्मिन्नवतीर्णः स्वमायया । रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा ||८|| ब्रह्मपुराणे- अज्ञवं पारवश्य विधिभेदादिकं तथा । तथा प्राकृतदेहत्वं देहत्यागादिकं तथा । असुराणां विमोहाय दोषा विष्णोर्नहि क्वचित् ॥ ९ ॥ - मिति । मायिकजीववन्मायिकचरणादीना विडम्बनम् अवलम्बनम् अनुसरण गूढचमत्कारिप्रकटमानवाकार सर्वमवेहि जानीहि । स दिव्यः परमात्माऽऽत्मना कारणरूपः स्वय स्वशरीरद्वारा जडचेतनवर्ग- द्वारा स्थूलभावप्रापितेन तेन तनुना सृष्टवेद तत्सर्वमनुप्रविश्याऽन्तर्यामितया स्थित्वा विहृत्य तत्सर्वात्मना लीलाः कृत्वा च तत्सर्वस्याऽन्ते विलयनसमये च तत्सर्व सहृत्य चान्वितोऽपीदानी सूक्ष्मविशिष्टः शरीरमहिमाऽपीदानी निजात्मशरीरिमहिमा सन्नुपरतः कार्यानुकुलप्रवर्तनाप्रति- लोमितो निवर्तनानुलोमितः स आस्ते, अत्राऽर्धन दिव्यमानववेषविहारादि प्रतिपादितम् उत्तरार्द्धन दिव्यधामगतलीलाविहाराटि प्रतिपादितम् ॥ ६ ॥ दशमे बह पीड- बर्हाणि मयूरपिच्छानि तत्कृत आपीड उष्णिगाभूषण तत् बिभ्रत् नटवरः सुवेषो नट इव सुरूपः स्वरूपः स्वलकृतः सुन्दरः सुकामपूरः कमनीयवपुभंगवान् कर्णयोः कर्णिकापिशगपुष्पगुच्छौ बिभ्रत् , कनकवच्चञ्चद्वास बिभ्रत् , वैजयन्ती च बहु- जातीयकुसुमग्रथिता माला दिव्या च तथाविधा निजा मालिका बिभ्रत् , वेणोः वश्या राधिमावताररूपायाः, रन्ध्रान् शब्दवत्स्वरार्थविवरान् , अधरसुधान्वितश्वासवायुना पूरयन , गोपाना बालाना वृन्दास्तैर्गीतकीर्ति. दिव्यमानवलीलो भगवान् , खपदाम्या रमण पुण्य रमणीय यत् वृन्दारण्य वृन्दायास्तुलसीस्वरूपैः स्थिताया अधिष्ठानभूतम् अरण्य मुनीनां मुक्ताना भक्ताना च सत्सगस्य स्थान प्राविशत् । अथ नटवरसमाना तनुर्यस्य स धन- श्याममहाराजः केकिपिच्छचन्द्रसुशोभितटोपिका बिभ्रत् , कर्णयोः कर्णिकासमपिशगस्वर्ण- गुच्छफुल्ले बिभ्रत् , पीताम्बर कट्या बिभ्रत् , कण्ठे वैजयन्ती च माला बिभ्रत् , उरसि गुणग्रथितस्वाभाविकहार बिभ्रत् , वेणुनामकवादित्र निजौष्ठपवनपूरित निनादयन् , गोपाः छप्पयापुरस्थबालास्तैः प्रशसितयशाः श्रीहरिनिजपादसचरणपवित्र भक्तवृन्दाना निवासम- भितो यद् आम्रारण्य तत् प्राविशत् ॥ ७ ॥ भागवते प्रथमे स एष इति । सः अक्षर- ब्रह्मलोकस्थः परमात्मा परब्रह्म निजतेजोविशेषावतारः श्रीकृष्णनारायणः स्वमायया निजेच्छ- याऽस्मिल्लोके चतुर्मुखस्य ब्रह्माण्डे वाराहकल्पीये भारते खण्डेऽवतीर्णो धृतमानवदिव्यवेत्रः सन् धृतघनश्यामस्वरूपः सन् , स्त्रीरत्नाना युवतीना कूटाः समुदाया गर्गसहिताप्रोक्ताः तन्मव्यस्थः तन्मण्डलान्तर्वतिधृतयौवनवेषस्तदानीन्तनमात्रः, निजभक्तिकारिण्योऽत एव स्त्रीवर्गेषु .

·श्रोहारस्वरूपनिर्णय. Home - , , मानुष्ये दिव्यत्वे च श्रुती -यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा ॥ १ ॥ इदं विष्णुर्विचक्रमे ॥ २॥ भगवद्गीतायाम्- रत्नवन्मूल्यमान्या याः भक्तस्त्रियस्तासा कूटाः समुदाया गुर्जरसौराष्ट्राद्यनेकदेशनगरप्रामादिगता भक्तनारीनिवहा नरनिवहाश्च तासा तेषा मध्ये सभासु समुत्सवेषु च भगवान् धर्मपुत्रः श्रीहरिः, परमेश्वरोऽपि, प्राकृतो यथा प्रकृतिर्माया तजन्यशरीरवानिव, सर्वजनसौशील्यमीलनश्रीमान् साधारणमानव इव दिव्यमानववेपो निगूढसर्वचमत्कार• सन् रेमे, सचमत्कारोऽप्यचमत्कार इव रेमे निजलीलाम् आबालयुववृद्धानुकूला चकारेति । अनेन परब्रह्मणः श्रीकृष्णभगवत्स्वरूपेण निजदिव्यमानववेषता दर्शिता ब्रह्मपुराणे-अज्ञत्त्वमिति विष्णोः व्यापकस्यान्तर्यामिणः परस्य परब्रह्मणः श्रीहरेरत्र भक्तमण्डलमध्यवर्तिधृतदिव्यमानवाकारवेपस्य मानवस्येवाऽज्ञा- नित्यमल्पज्ञानिव पराधीनत्वम् । विध्याज्ञाया राजाज्ञाया च वर्तमानत्व निषेधादौ निरोधवत्वं भिन्नतया भिन्नतया च सर्वेषा परिगणनावत्त्व विधीना भेदो लयस्तदादि च, तथा प्राकृतस्य मायिकतत्त्वकूटस्य यो देह. स्थूलादिस्तद्वत्त्व च, देहस्य धारण जन्म, देहस्य त्यागो मरणं देहत्यजन चेत्यादि यद् यद् , तत्तत् स्वाकृपापात्राणा भगवद्रोहिणा सत्संगद्रोहिणा भक्तद्रोहिणा धर्मद्रोहिणा मोक्षद्रोहिणा मन्दिरमूर्तिवेदशास्त्रयज्ञसत्कर्मद्रोहिणाम् आसुराणा जीवाना विमोहाय भगवद्बोधाऽपात्राणा 'अय न भगवानिति' मिथ्याज्ञाननिश्चयार्थ सर्व भवतीति ते दोषा विष्णोः परब्रह्मणो न भवन्ति, दिव्यमानववेषधारिणि परमात्मनि तद्दोषाऽभावात् प्राकृता ये ये दोषास्तेषामभावात् , क्वचिदपि दोषक्रियादर्शनसत्त्वेऽपि निर्दोषता, वह्नः सर्वभस्मकरणतावत् श्रीहरेः सर्वपापभस्मता सर्वाऽपावनपावनता च सर्वगुणाना निर्गुणता चेति गुणा एव दिव्य सर्वमेवेति । 'कण्टक कण्टकेनैवेतिवत् देहेन देहान्तराणि निर्विनाश्य तन्नाशकस्यापि त्यागमपि दर्शयति स्वाऽनाश्रिताना भ्रमायेति न तु भक्ताना तत्र भ्रमः । तथा च 'यो दिव्यः परमात्मा स एव दिव्यो मानवः परमात्मा' इति दिव्यस्य दिव्यमानवत्वमपि नित्यसच्चिदा- नन्दस्वरूपसदानन्दघनमूर्तित्वमत्र परत्र च सिद्धम् । मानुष्ये दिव्यत्वे च श्रुतीति । यस्येति-यस्य परब्रह्मपरमात्मनो यद् अणु- परिणामात्मको गुणः 'अणोरणीयानित्यनेन प्रोक्तः स च वामनस्वरूपोऽवतारो जातः, च 'महतो महीयानि ति महामहत्स्वरूप विश्वरूप दधार यद् बलिभूपेन दृष्टम् , तस्य परब्रह्मणो दिव्यस्य धृतदेवमानवस्वरूपस्य विशिष्टवामनस्योरुषु कट्यध ऊर्वोयोरपि ह्रस्वोरुशब्दग्रहणेन बह्वर्थकस्योरुशब्दस्यात्र दीर्घप्रदेशपर्यातार्थपरायणस्य चतुर्दशसु लोकेषु पर्याप्तेष्वित्यर्थः, त्रिषु विक्रमणेषु कृतसक्रमणेषु निधृतपादन्यासेषु, भुवनानि सत्यलोकात् पातालान्तानि स्तराणि, विश्वाः विश्वसृष्टयः, यदा यदा वामनो भवति तदा तदेति व्याप्तिस्मारक विश्वा इति बहुवचन- पदम् , ततो न पुनरुक्तार्थता, अधिक्षियन्ति अधिश्रयन्ति आश्रयन्ति निवसन्ति, अनेन मानवस्वरूपे वामने दिव्यता दर्शिता, मानवस्वरूपे घनश्यामे सर्वब्रह्माण्डदर्शन मानवस्वरूपे स एक ·- श्रीसत्संगभाष्यसहितः दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद् युगपदुत्थिताः। यदि भाः सदृशी सा स्याद् भासस्तस्य महात्मनः ॥ १॥ किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशि सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुनिरोक्ष्यं समन्ताद् दोषाऽनलाऽर्कद्युति- मप्रमेयम् ॥ २ ॥ भागवतदशमे -तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शंखगदायुदायुधम् । श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्र- पयोदसौभगम् ॥१॥ महाहवैदूर्यकिरीटकुण्डलत्विषा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम् । उद्दामकाञ्च्यंगदकंकणादिभिर्विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत ॥ २ ॥ श्रीहरी समाधिमता सर्वविश्वदर्शन धामदर्शन च भिन्नभिन्नधाम्ना दर्शन च निजमूतौ कारित श्रीस्वामिनारायणभगवताऽनेकाश्रितेभ्यो दिव्यदर्शन कारितम् एतन्मानुष्ये दिव्यत्वम् । विष्णुरिति । विष्णुर्व्यापकः परमात्मा श्रीहरि मनो हृवस्वरूपः सन् दिव्यमानवधनश्यामः सन् , इदं सर्व विश्व पुनर्व्यापकस्वरूप. सन् सर्वा सृष्टि निजमूतौ समाधौ व्यदर्शयत् । विचक्रमे-व्याप्नोत् , श्रीहरिणा धर्मजेन श्रीगापालानन्दमुनये मह्य निजघनश्याममूर्ती सर्वसृष्टिस्वरूप दर्शितम् , टोडलापुरे बाल्यावस्थाया समाधिनाऽदृश्यकरणीविद्यया बालमण्डल- सहितस्य यज्ञोपवीतोत्सवे तत्र गतस्य घनश्याममूर्तावेतत्सृष्टिव्यष्टिसमष्टिदर्शनमभूदिति श्रुतिरे- षाऽत्राऽर्थे प्रमाणम् । भगवद्गीतायामिति । सूर्यति । दिवि स्वर्गे सूर्याणा यत्सहस्र घट्टसूर्य- सहस्र तस्यैकक्षणाऽवच्छेदेन युगपदुत्थिताः सघट्टतया घट्टोकृता या भा. कान्तिः सकान्ति- सूर्यस्तराः सहस्राधिसहस्रसूर्या यस्य महात्मनः परमात्मन एकरोमान्ते विद्यन्ते तादृशो द्योतमान उज्ज्वलः परमात्मा भगवान् अर्जुनदर्शनपथमुपगतः। मानवमेन श्रीयवतार श्रीकृष्णनारायण मानवदिव्यभूर्ति दिव्यकिरीटयुक्तम् , दिव्यगदाचक्रान्वितकरम् , स्वय दिव्यतेजोघट्टमहागशिमूर्ति सर्वतः परितः स्वनिर्यातमहाघट्टधामात्मकतेजोमण्डलमण्डितम् , समन्तात्परितोऽनन्तदिक्षु व्याप्त यद् दोषासु अनलानामग्नीना तथा सर्वत्र सूर्याणाम् अनन्ताना या घट्टभासस्तत्तद्यतयः समूहिताः सुघट्टिताः पिण्डीकृताः, तन्मूर्तिक तदानीं मेयमपि अतत्रप्राप्यचक्षुषाम् अप्रमेय दिव्यैदिव्यमेयम् अयोग्यचक्षुभिदुनिरीक्ष्य द्रष्टुम'यपार परमात्मान श्रीहरिं सोऽर्जुन उत्तम- राजश्चापि तथाविध श्रीहरि ददर्श ति । त्वां पश्यामोति । मयारामभट्टोऽपि तथाविध त्वा पश्यामीत्याह-मकरालये पत्तने । अत्र दिव्यमानवे दिव्यातिदिव्यत्व वर्णितम् । भागवत- दशमे इति । तमद्भुतमिति । वसुदेवः, तम् अद्भुत दिव्य रमणीय सर्वातिसुन्दर सुखनिधि विचित्रसृष्टिप्रविष्टाग बालक मायिकबालकविलक्षणमाश्चर्यचमत्कृतिकरं कमलपत्रेक्षण चतुर्बाहु शखचक्रगदापद्मधारिण श्रीवत्साकयुक्तलक्ष्मीसुशोभितहृद्गस्थसुलम्बमानकौस्तुभमणि पिशङ्गाम्बरधारिण घट्टनवीनमेघसमरुचिर महामूल्यवैदूर्यमण्यादिसन्नद्धकुण्डलसुप्रसरत्कान्त्या ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय इति सञ्चिन्त्य भगवान् महाकारुणिको हरिः। दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् ॥३॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । यद्विपश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः ॥ ४॥ नन्दादयस्तु तं दृष्ट्वा परमानन्दनिर्वृताः। कृष्णं च तत्र छन्दोभिः स्तूयमानं सुविस्मिताः ॥ ५ ॥ मुकुटमान्तिभिः समधिकौज्ज्वल्यद्योतित परितो लम्बमाना वक्रचिक्कणचञ्च कुन्तलाः केशा यस्य तम् , अत्यति- मूल्यस्वर्णरशनाभुजकटककंकणोमिकाद्यलकारसुकान्तिमन्तं मानुषदिव्यवेषं स्वबालक सर्वथा दिव्यवेषं सालकारसाकार समैक्षत । श्रीधर्मदेवो निजबाल घनश्यामं मुक्ताऽक्षराटिदिव्यसाकार- स्वरूपेभ्योऽ'यतिदिव्यतम विलक्षण किशोर निजधामस्थ कमलदलदीर्घनयन चतुर्भुज विश्वतो- बाहु द्विभुज शखचक्रगदापद्मायुधसमन्वितम् । पौष्पगुच्छोमिकास्वर्णयष्टितुलसीमालानक्तकाऽ- भयदानादिसुपरिकरणम्, श्रीवत्सदक्षिणावर्तलक्ष्मीस्वर्णरेखासुकान्तकौस्तुभकुसुममालास्वर्णहा- राद्यन्वितम् , पीताम्बरदिव्यस्वर्णसमसमुज्ज्वलाम्बरं घनश्यामसुन्दरम् , महामूल्यमहामणिनद्धस्वर्ण- तथाविधकुण्डलप्रभाभिश्च परितः सुद्योतमानशिरःसहस्राधिकेगगोभितं स्वर्णकाचीभुजबन्धककणोमिकादिभिः सुरोचमानं श्रीहरि धर्मदेवो दिव्यपिता समैक्षति । साकारो दिव्य उपवर्णितो भगवान् इति ॥ २॥ सञ्चिन्त्येति । महाकारुणिकः, महतो करुणा ह्ययोग्यजीवस्यापि निजब्रह्मलोक- दर्शनदानकारिणी तद्वान् सर्वमायाजवनिकाहर्ता हरिः सर्वैश्वर्यसंभृतो भगवान् परमभगवान् परमात्मा गोपानां निजाश्रितानां निजाज्ञावर्तिना निजप्रकाशानन्दाशनवता निजमूतौ स्नेहेन प्रविष्टानामत्रत्यानामपि भक्तानां नरनारीसमस्तानामाबालवृद्धाना निजधाम्नोऽक्षरब्रह्म- लोकस्य दर्शन दिव्यसाक्षात्कार सम्पादयामास, यद्धाम तमसः पर वर्तते, हरिर्धर्मजो घनश्याममहाराजो दिव्यमानववेषः स्वयमवतार्यक्षरधामाधिपतिस्तत्रस्थः सन्नत्रस्थोऽत्रस्थः सस्तत्रस्थ इत्यत्रत्येभ्यस्तद्धाम दर्शयामास तदिद मानवस्थितौ दिव्यैश्वर्य दिव्यत्वमिति । अथ तैत्ति० उ० आनन्द० अनु० १ प्राह सत्यं ज्ञानमनन्तमिति । अत्यनुसार श्लोकमाह सत्यं ज्ञानमनन्तं यदिति । सत्यस्वरूपो भगवान् , ज्ञानाश्रयो नित्यसर्वज्ञो भगवान् , अन्तः परिच्छेद. कालादिकृतस्तद्रहितो व्यापकश्च भगवान् , यस्य ब्रह्माऽक्षरधामसंज्ञको ज्योतिः- प्रकाशस्तथाविधप्रकाशवान् दिव्यो द्योतमानो भगवान् , सन् शाश्वतसत्ताकम् आयतन स्थान धाम यस्य स्वरूप च यस्य स सनातनः शाश्वतानन्दघनो भगवान् , एतादृश दिव्य परमात्मानमत्र मानवदिव्यवेषस्थमपि मुनयो दिव्यपुरुपा दिव्यदृष्टयो निर्विकल्पसमाधिसम्पन्ना मायावरणरहिताः साधवः समाहिता ध्यानपरायणा आत्मनि परमात्मयोगनिमग्नास्यवस्थासु त्रिदेहाऽपरा- भूतास्तुर्यस्थितिकाः सन्तो गुणानामावरणधर्माणा सर्वथा भगवत्कृपयाऽपायेऽपगमे सति विशेषेण यथावस्थितदिव्यस्वरूपेण स्थितं त पश्यन्ति साक्षात्कुर्वन्तीति 'सदा पश्यन्ति सूरयः, पश्यन्ति य योगिनः, समाधिमन्तः पश्यन्ति, यमेव एष वृणुते तेन लभ्यः, यदा पश्यः पश्यते ·श्रीसत्सगभाष्यसहित. भागवतकादशे-मयों न यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चाऽऽनयच्छ- रणदः परमाऽवदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीशः कि स्वाऽवने खरनयन् मृगयुं सदेहम् ।। ६ ॥ रूक्मवर्णम् , इत्यादिभिरपि सर्वत्र दिव्यमानवो भगवान् कृपया दर्शनविपयोऽभिहितः ॥४॥ अथ मानवबालस्वरूपं श्रीकृष्णनारायण दिव्य पश्यता विस्मयमाह-नन्दादय इति । नन्दगापादयः स्वसुन श्री कृष्णनारायण तत्र स्वदिव्यदर्शनस्थले छन्दोभिर्मूर्तिमद्वेदादिभिः दिव्यस्तुतिभिः स्तूयमान दृष्ट्वा सुविस्मय गता परमानन्देन परमात्मसाक्षात्कारजन्येनाऽऽनन्देन चातिसभृता अत्युद्व लानन्दफुवारनिरतिशयाऽऽ लुता अभ्वन्निति ।।५।। अथाऽऽनन्दात्ता साधवः, आदिना हरिभक्ताश्च श्रीहरिकृष्ण घनश्याम दिव्यछन्दोमिमुक्त · सस्तूयमान समाधौ वीक्ष्य सुविस्मिताः परमस्य पुरुषोत्तमस्याऽऽनन्देन निभृताश्चाऽभूवन्निति । एतन्मानुष्ये दिव्यत्व श्रीहरेबोध्यम् । श्रीमद्भागवने एकादशे मर्त्य इति । यः श्रीहरि. श्रीकृष्णावतारस्वरूपः सन् यमलोके नीत यो निजगुरोः मन्दोपनिविप्रस्य सुतस्तन आनयत् गुरव आपैयच्च, स भगवान् न मर्त्यः, किन्तु दिव्योऽपि मर्त्य इति स एव अरणदो भगवान् अश्वत्थामब्रह्मास्त्रदग्व गर्भस्थ खां परीक्षित ररक्षापि, स एव भगवान् दिव्यमानवो निजाऽवनेऽनीशः किम् ? एतादृश सन् ईशमीश्वरं समर्थमन्तकस्याऽयन्तक भीष्मं ब्रह्मचारिणं जिग्ये । अथ निजघातकं मृगयु सदेह स्वः स्वर्गम् अनयत् , एवविधदिव्यमानवचरित्रो भगवानिति । अथ धर्मजः श्रीहरिः स्वावतारे श्रीकृष्णनारायणे एतादृश दिव्य महैश्वर्य समदर्शयत् , तथैव स्वयं धर्मजो घनश्यामः सन्नपि दिव्यमानवो भगवान् गोपालदासनामानं गुरुसुतवच्छृष्ठ मतं साधुम् आभिचारिककृतपराभवेन मृतमिव जात ररक्ष, परमास्त्रसम राजप्रदत्तदान लब्ध्वा दग्धमिव कृष्णवर्ण विप्र तैलगं शरणदः सन् गौर चकार संररक्ष, अन्तकादीनामप्यन्तकसम कामदेव मानवोऽपि दिव्यो हरिर्जिग्ये, मृगयुसमान कालीदत्त चाऽन्याऽसुराश्चापि स भगवान् देह त्याजयित्वा स्वरनयत् परलोकं प्रापितवानिति ॥६॥ अवतारश्लोकोऽयमवतारिणः परमात्मनश्चरित्राणा स्मारक इति न साक्षाद् यावदर्थानुयोजने विनियोगः । अथ दिव्यमानवस्वरूपस्य परमात्मनो मानव- मर्यादाधीनलीलावत्त्वे सत्यपि तदिच्छाया प्राकाम्यवशित्वेशित्वसत्यसंकल्पत्वसत्यकामत्वसर्वान- वच्छिन्नाऽप्रतिहतगतिकत्वात् दिव्यचमत्कारप्रदर्शित्वयोगावसरसमनुयोगयोजकत्वात् दिव्यस्वरूप- वर्तनवर्तित्वमिति न मानवाभिभवताशकाऽपीति तात्पर्यार्थः । परमेश्वरस्य परमात्मनोऽवतारा गुणैश्वर्यवेषाभूषाऽम्बरहेत्यादयश्चेतना ये ये प्रेर्यन्ते श्रीहरिणा ते ते श्रीहर्यन्तर्नियमिता एवेति तत्तदवतारद्वारा यद्वर्णन दिव्य मानववर्ष वा तत्सर्वमान्यन्तत. परमात्मन्येव सम्प्रत्यवस्यतीति अवतारस्य दिव्यत्व मानुषदिव्यवेषत्वमपि शरीरिणि परमात्मन्यनुसन्धेयमिति श्रीधनश्याम- महाराजस्याऽनादिनित्यसिद्धदिव्याकृतेर्दिव्यस्य मानुषवेषस्य दिव्यचमत्कारैर्दिव्यत्व सिद्धयत्येवेति ।

·श्रीसत्संगभाष्यसहितः 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ १ ॥ य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युविशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्प' इति भगवत्यष्ट महागुणाः ॥छान्दोग्ये 'यः कालकालो गुणी सर्व विद्यः ॥२॥ विष्णुपुराणे- 'सत्त्वादयोन सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः। स शुद्धःसर्वशुद्धेभ्यः पुमानाद्यः प्रसीदतु' इति स्मृतेः॥३॥ स्कान्दे-'भुवि धृताकृतेर्जन्ममंगलं चरितमद्भुतं लोकपात्रनम् । भवति निर्गुणं सर्वमेव ते भवति निर्गुणं ब्रह्म यत्परम् ॥१॥ तव समाश्रयात् तामसा जना अपि च राजमाः सात्विकाश्च ये । ननु भवन्ति न निर्गुणास्ततो वयमुपास्महे त्वां हि निर्गुणम् ॥ २ ॥ - शरीरित इति, निर्गुणत्व सौक्ष्म्यत्वेन मायिकगुणकार्यादिरहितत्वेनाऽविशेषणत्वेन विशिष्टत्वेन च दिव्यगुणसंभृतत्वमपीति तत् ॥ १॥ योऽपहतपाप्मेति । यः परमात्मा, पाप्मा मायाशस्त- द्रहितः स्वरूपे शुद्धः, जराभावः शैथिल्य तद्रहितः, शरीरवियोगो मरण तद्रहितः, शोक आन्त- राग्निस्तद्रहितः, क्षुधातृषारहितः, सत्येच्छुकः ऋतफलश्चेति महागुणवान् दिव्यो मानवोऽपि दिव्यमानवोऽय घनश्याममहाराजः। छान्दोग्ये-य इति । यः श्रीघनश्याममहाराजः, कालस्य' कठनस्वभाववन्निजसकल्पात्मकसुमूर्त पुरुषस्य कलनसञ्चलनसकलनकर्ता नियामकः, दिव्यगुणी सर्वज्ञश्च यो दिव्यो मानवो दिव्यश्चेति ॥२॥ विष्णुपुराणे सत्त्वादय इति । ईशे दिव्ये स्वरूपे परमात्मनि तस्मिन्नेव च मानवे स्वरूपे मानवदिव्ये च, प्राकृता मायागुगा न सन्ति, सोऽयमय स घनश्यामः शुद्धः, सर्वशुद्धेभ्यो मुक्ताऽक्षरब्रह्मैश्वर्यादिमूर्तिमत्पुरुषेभ्यः शुद्धः परमपुमान् सर्वाद्य आद्यानाम याद्यः पूर्वेषामपि पूर्वः सनातनः परमात्माऽयमिति, सः प्रसीदतु, सदा. मुक्त्यर्थ प्रसन्नोऽस्तु । स्कान्दे इति । भुवीति । अस्या भारतभूमौ धृतदिव्याकृतेस्तव श्री- धर्मजन्मन. श्रोहरेजन्माऽऽविर्भावो घनश्यामात्मकः श्रीकृष्णात्मकश्च मगलस्वरूपः सर्वेपाम् , तव चरितमपि बालचरित युवादिचरित चाऽद्भुतमतय॑म् , बाल्येऽपि युवत्व युवत्वेऽयस्खलितत्व स्वल्पत्वेऽपि बहुत्व परिच्छिन्नेऽयपरच्छिन्नत्व दैशिकत्वेऽयदैगिकत्व कालीनत्वेऽष्यकालीनत्वमित्याद्यद्भुतम् एकस्मिन्नाहार्यत्वेन तर्कतनुविशीर्णकमेवमेवाऽद्भुतम् , लोकाना ब्रह्माण्डाना जीवेश्वरादीना च पावन पवित्रताकारकम् , सर्वमेव समग्र चरित्र लौकि- क्मलौकिक च वा मायिकगुणपरिवर्तनेन निर्गुण दिव्यमेव, यतः पर ब्रह्म दिव्य दिव्यमानव- स्वरूप श्रीकृष्णाख्य घनश्यामाख्य च दिव्य दिव्यगुण निर्गुण कर्मफलप्रदगुणताभिन्नत्वम् , तव परमात्मनः दिव्यस्य मानवाभिन्नस्य दिव्याभिन्नमानवस्य दिव्याभिन्नमानवाभिन्नदिव्यस्य शरणाश्रयात् , अयोग्या अपि तामसास्तामसकर्माणो राजसकर्माणः पुण्याः पापाश्च जना अपि सात्त्विका भूत्वा सात्त्विकाश्च तव कृपया सगुणा अपि निर्गुणा दिव्यगुणाः सम्पद्यन्ते । तेन ।

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः दशमे 'नणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्ति ( मूर्ति ) भगवतो नृप। अव्ययस्याऽ- प्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ ३॥ एकादशे-'मां भजन्ति गणाः सर्वे निगुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्याऽसंगादयोऽगुणाः ॥' इत्यत्राऽगुणाः गुणपरिणामरूपा न भवन्ति किन्तु नित्या इति श्रीधरस्वामि- भिर्व्याख्यातम् । 'वनं तु सात्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं हेतुना निर्गुणलप्राप्तीच्छया निर्गुण दिव्यगुण सर्वगुण वां दिव्यमानवदिव्य भवन्त भगवन्त- मुपास्महे देवादयो वयमिति ॥ २॥ भागवते दशमे नृणामिति । हे नृप परीक्षित् ।, भगवतः परमात्मनो दिव्यस्य श्रीहरेः, व्ययः-अवयवह्रामजन्याऽवयविह्वासस्तद्रहितस्य, मातु योग्यो जानेन गतु क्षमः परि- ग्राह्यो न मेयोऽमेयस्तस्य स्वभावगुणधर्मलीलास्वरूपादयो यस्य ज्ञानातिक्रान्तास्तादृशस्याऽ- पारावेदनस्य भगवतः मायागुणरहितस्य दिव्यगुणार्णवस्य, गुणा यत्राऽऽत्मनि विद्यन्ते दिव्यास्तथाविधस्य श्रीहरेदिव्यस्यात्राऽदृश्यस्याऽव्यक्तस्य व्यक्तिराविर्भावो मानवदिव्य- वेषाविष्कारो घनश्याममूर्तिस्वरूपाकारसुवेषस्तु, अत्र नृणा देहिनामसख्याना निःश्रेयस सहवासादिना यन्नैगुण्य ततो दिव्यत्व ततो धामगामित्व ततो दिव्यमुक्तचैतन्यधनज्ञानघन- साकारसुमूर्तत्व तदर्थमिति, ततो दिव्याऽभिन्नमानवाऽभिन्नदिव्योऽय श्रीहरिरिति ॥ ३॥ एकादशे मां भजन्तीति साम्य सर्वचेतनान् प्रति तत्तद्गुणस्वभावानुसारफल- व्याप्तिमत्तया विहारशीलता असगित्वम्-तत्र तत्र शरीरसृष्टौ लीलैक्यमिवाऽऽचरताऽपि तल्लेपः सगो विस्मयश्चोभयात्मकः तद्रहितशीलता, आदिना सौशील्यवात्सल्यकारुण्योज्ज्व- ल्यसार्वज्यगाम्भीर्यौदार्यसौन्दर्यरामणीयत्वसौगन्ध्यसौरस्या ऽऽ स्वाद्याकर्षणानन्दवीर्यबलशक्तितेजः प्रभृत्यसख्या गुणा, दिव्या गुणाः सर्वे यावन्तो गुणत्वेन गुणाः ते सर्वे मा घनश्याम किशोरदिव्यमूर्ति मायागुगरहित पराधीनतात्मकाऽपेक्षारहित सर्वान्तर्यामिणमात्मात्मान प्रिय प्रेमास्पद यथावत्फलप्रदानकरमपक्षपातिमित्रं मा श्रीहरि चेतनानन्दघनमूर्ति मा मम गुणाश्चेतनाश्चेतनमुक्ताश्चेतनाऽवताराश्चेतनाः साकाराः सर्वे मदाश्रिता अपि मित्रविश्वस्ताः सन्तोऽ- धिकरण मा समाश्रित्य भजन्ति, सेवन्ते, यथासमयमाज्ञा वहन्त्यपि चेति यथाऽह सुमूर्तस्तथा दिव्या मे गुणाः सुमूतांश्चेतना अवतारा अपि मा भजन्ते गुणपरिणामरूपा इति माया- गुणजा गुणा न, परिणामशीला अपि न नित्यत्वात् , दिव्यत्वात् , नित्यमू-श्रयशाश्वतस्वरूप- खाच्चेति श्रीधरस्वाम्यभिप्रायः। अथ दिव्यमानवभगवतो निवासस्थान निकेत दृश्यमान पार्थिवमिवाऽपि तन्मायागुणमय न किन्तु म प्रसगेन दिव्याक्षरधामैव दिव्यम् , देहोऽपि पार्थिवो दृश्यमानो न तथा किन्तु दिव्योऽहमानन्दधन इति तत उक्त मनिकेतं तु निर्गुणम् , मम निकेतो मूर्तिह चान्यदासनवेषादि सर्वमपि दिव्यमिति दिव्यगुणमिति मानववेषोऽह ·श्रीसत्सगभाष्यसहित. घुतसदनं मनिकेतं तु निर्गुणम् ॥ ४ ॥ विष्णुपुराणे 'सगुणो निर्गुणो विष्णुर्ज्ञानगम्यो ह्यसौ स्मृतः । नहि तस्य गुणाः सर्व सर्वैमुनिगणैरपि । वक्तुं शक्या वियुक्तस्य सवाद्यैरखिलैगणिः ॥ ५ ॥ म सर्वभूतः प्रकृतेविकारान् गणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः' इत्यादिपाराशरोक्तः हरेरनादिनित्य सिद्धा दिव्या गुणाः प्रोक्ता वायुपुराणे—'सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तदृष्टिः । अनन्तशक्तिश्च विभोविभुज्ञाः षडाहुरंगानि महेश्वरस्य ॥६॥ दिव्योऽनादिश्रीकृष्णनारायणपरमात्मेति यच्च जीवात्मना द्यूत जन्ममरणपणस्तस्य सदन स्थान कोशरूप माथिकादि शरीर तत्तु तामसं तमोमय मायामयम् , यश्च वासो बहि- रिन्द्रियग्रामेण सह स तु राजसो रंगकारकः स्निग्धवासनाजनको जन्ममरणप्रद इति यश्च वासो निजे सत्त्वमये सच्चिदानन्दारण्ये वने रक्षणे मोक्षाध्वनि स तु सात्त्विकः सत्त्व यद् ब्रह्मदर्शन तदात्मक इति सोऽय कल्याणकरोऽपि दिव्यो वासो नैगुण्यानुसरणपरो बोव्यस्ततोऽह मानववेषोऽपि घनश्यामस्वरूपो दिव्योऽस्मीति दिव्यमानवदिव्योऽस्मीति ॥ ४ ॥ विष्णुपुराणे सगुण इति । विष्णु. व्यापकोऽन्तर्यामिधामस्थदिव्यमूर्तिनिर्गुणो मायागुणरहितो दिव्यसर्वसद्गुणसहिता भगवान् परमात्मा घनश्यामात्मा चक्षुर्ध्या ग्राह्योऽपि विशेषतस्तु सर्वथा ज्ञानगम्यो बोधवेद्य इति समहिमयथावद् दिव्यमानवदिव्यो बोध्य । तस्य दिव्यस्याऽ- वतारात्मना विहरतश्च तदा तदानीम्प्रयुक्ता गुणा अस ख्याः सर्वे तु गुणा यावत्त्वेन सामान्यतो व्यक्तित्वेन विशेषतश्च वक्तु सख्यातु सर्वैरपि मुनिगणैर्गणितकारैर्भक्तैर्महिमविद्भिश्च मुक्तैः समाधिमद्भिः सश्रद्धः स्तावकैप्सायैः शेषशारदनारदादिभिः सूतादिभिश्च न शक्याः, यद्यपि मायिका अपि व्यष्टिगुणाः सख्यातुं न शक्यन्ते तर्हि त्वस्य सत्त्वरजस्तमोभिर्वियुक्तस्य मायापराभवरहितस्य परमात्मनो मायागुणेभ्योऽनन्तगुणितगुणपारः कथमवगन्तु शक्यतेति ॥५॥ दिव्यगुणानामपारत्वेन मानववेषगुणानामपि तेषामेवाऽपारत्व तेपा दिव्यगुणत्वादेवेति त्रिक चात्राऽऽवेद्यते गुणव्याजेनेति ॥ ५ ॥ सः सर्वभूत इति । पराशरर्पिः प्राह-स घनश्यामो भगवान् दिव्यकिशोरोऽत्र मानव- वेपकिशोरोऽपि सर्वात्मकोऽन्तर्यामी सूक्ष्मातिसूक्ष्मः सर्वभूतः सन् प्राकृतप्रविष्टोऽपि प्राकृत- विकारैर्मायागुणादिक्रोधकामादिदोषैश्च कर्मभिश्चाऽपराभूतो तेभ्यो व्यतीतस्तान् प्रतिव्यतिरेकितया वर्तमानो निलेपो दिव्यमानवोऽय घनश्यामो दिव्यमानवदिव्यपुरुषोत्तमः । अनेन प्रकृतिपारस्थः प्रकृतिस्थश्च पुनस्तदानीमेव प्रकृतिपारस्थो धामस्थ इति । दिव्यता दर्शिता हरेरिति । श्रीहरेः श्रीहरिकृष्णस्य भगवतोऽनादिनित्यसिद्धा ध्वसप्रागभावाऽप्रतियोगिनः शाश्वता द्योतमाना एक- रसात्मका गुणाः षडैश्वर्यात्मकाः प्रोक्ता वायुपुराणे-सर्वज्ञतेति । सर्व व्यष्टिसमष्टिकार्यकारण- स्थूलसूक्ष्मजडचेतनसमस्त सामान्यतया विशेषतयाऽपि च जानाति यस्तस्य भावः सर्वज्ञता नित्य- ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय तेजोवलैश्चर्यमहाऽवबोधस्ववीर्यशक्त्यादिगुणेकराशिः । इति विष्णुपुराणे प्रकृतेः कार्यभिन्नास्ते गुणाः प्रोक्ताः । भागवतप्रथमे-सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम् ॥७॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौयं तेजो बलं स्मृतिः । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिधैर्य मार्दवमेव च ॥८॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः। , प्रत्यक्षम् , नित्या तृप्तिरनुद्भवेच्छाविषयविषया तृप्तिः, शाश्वती तृप्तिस्तर्पणसुखाऽलम्बुद्धिः, अनादिः प्रागभावाप्रतियोगो यो बोधोऽभिधाशक्यार्थसार्वज्यम् , सर्वशब्दब्रह्मार्थयोजकताज्ञप्ति- मत्ता, स्वस्य स्वेन तन्त्र्यते चाल्यते सर्वात्मकः स्वः इति स्वतन्त्रः तस्य भावः, अलुप्ताऽक्षुण्णा सस्कारलयाऽनधीना स्वरूपाशलयाऽनधीना चिच्छाश्वतता प्रकाशशाश्वतता चिद्दर्पणशाश्वतता यत्र सर्व सर्वदा भासते, एषा दृष्टिः स्वं चिदेव, सर्वज्ञतेत्यत्र तु धर्मभूत ज्ञानमिति न पौनरुक्त्यम् , अनन्ताः शक्तयो यावतां तत्त्वानामनुयोगवियोगादिव्यवस्थाशालिन्यस्तद्वत्ता, एने पडगुणा गुणत्वेन गुणा अत एव षडप्यवान्तरा असख्या गुणाः सन्तिः, कस्मात् ? विभोरिति बलात् , विभुत्वात् , विभोर्गुणानामपि स्वरूपसख्यादिभिर्विभुत्वात् , महेश्वरत्वादैश्वर्याणामायानन्त्यात् विभुत्वज्ञा असख्यगुणैश्वर्याऽङ्गान्याहुरिति । तथा च दिव्यत्वे दिव्यमानवत्वे मानवदिव्यत्वे तानि तान्येव तथाविधानि शाश्वतानि सन्ति भगवति उभयो शाश्वतत्लादिति ।। ६॥ तेज इति । तेजः अपराभवशालिवम् , बलम्-अप्रवृष्यलादि, ऐश्वर्यम्-नियमनशोलखादि, महावबोधो नित्य- प्रत्यक्षसार्वन्यादि, वार्यम्-अशैथिल्यादि, शक्तिः विधारणाकर्षणाद्या, गुणा दयास्नेहवात्सल्यौ- दार्यगाम्भीर्यशरण्यादयः, तेपामेकाधारः एकाश्रयः, गुणगुण्यभेदेन व्वेकराशिरिति प्रयोग., विशिष्टस्य मुख्यत्वात् विष्णुपुराणे एते गुणाः परमात्मन एव न तु प्रकृतेस्तत्कार्याणा वा, प्रकृतेः कार्यात्मका गुगा अपि जड तेजो जले बल प्रवाहणात्मकम् , मेधे सूर्यमण्डले वा कल्पितमैश्वर्य दाहात्मकम् , विद्युति अप्रतिहतात्मक बल ध्रुवे वीर्य सूर्यकान्ते दाहशक्तिरित्यादयः समाननामानो भवन्त्यपि न ते यथार्थाः, किन्तूपचारमात्रेण व्यवहार्याः, प्रवृत्तिनिमित्तार्थंक- परायणव तु चेतनगुणानामेव तेषामिति । एतज्ज्ञापनार्थ प्रकृतेः कार्यात्मकगुणेभ्य एते चेतनगुणा भिन्ना इति एते गुणा दिव्या दिव्यवृत्तयश्च ततो भगवतो दिव्यत्व दिव्यमानववेपत्व मानवदिव्यत्व च शाश्वतदिव्यगुणवत्त्वात् । अथ भागवतप्रथमे 'सत्यमिति' सत्य यथार्थ हितकर वर्तनम् , शौच नैर्मल्यम् , दया करुणा, शान्ति. सहनशीलम् , त्यागः अप- वर्जनम् , सन्तोषः अलभावः, आर्जव सारल्यम् , शमः शान्तिः, दमः निग्रहः, तपः कृच्छ्रम् , साम्यं समानभावः, तितिक्षा अप्रतिकारः, उपरतिः विरामः, श्रत शास्त्रादिज्ञानम् , ज्ञान विवेकः, विरक्तिः रागाभावः, ऐश्वर्यम् ईशनशीलता, शौर्यम्-अपश्चपादता, तेजः पराभावकता, बलम् अप्रधृष्यता, स्मृतिः सदा स्फुरणा, स्वातन्त्र्य यथेष्टस्थितिः, कौशल-चातुर्यम् , कान्तिः - .

·श्रीसत्संगभाष्यसहितः , गाम्भीर्य स्थैर्यमास्तिक्यं कीतिर्मानोऽनहंकृतिः ॥९॥ ऐते चाऽन्ये च भगवनित्या यत्र महागुणाः । प्रार्थ्या महत्त्व मिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कहिचित् ॥ १० ॥ गुणात्मनस्तेऽपि गणान् विमातुं क्षमाः क्वचिन् । ज्ञानशक्तिवलैश्वर्यवीर्यतेजोस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैगपा- दिभिः ॥ इति विष्णुपुराणे ।। ११ ॥ मार्कण्डेयपुराणे- औज्ज्वल्यम् , धैर्यम् अक्षोभ., मार्दवम् आर्दीभावः, प्रागल्भ्यम् अगाधविशालता, प्रश्रयः आधारदानम् , शोलम्-नियमितव्रतम् , सहः साहजिकमार्दवम् , ओजः प्रभावः, बलम्- अपराभाव्यता, भग सामर्थ्यम् , गामोर्यम्-विचारागाधता, स्थैर्यम् एकस्थितिः, आस्तिक्यं सद्बुद्धिः, कीर्तिः प्रशसा, मानः-स्वरूपरक्षणम् , अनहकृतिः अहकारवर्जितता, अन्ये च महागणा वात्सल्य कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुमिच्छा, प्रसन्नता, शरण्यता, ब्रह्मण्यता, पतितपावनता, कर्तृत्वम् , दातृत्वं भक्तभक्तत्वमित्यादयो महागणाः, महामहासत्पुरुषैर्महत्त्व गौरव महामुक्तत्व- मिच्छद्भिश्च प्रा. एष्टव्या गुणा यत्र परब्रह्मणि श्रीघनश्यामे नित्या वर्तन्ते, कहिँचिदपि न वियन्ति न नश्यन्ति न विलीयन्ते चेति तादृशो दिव्यगणो दिव्यो घनश्याममहाराजो मानवर्दिव्यवेपोऽ- लौकिकदिव्यमूर्तिर्दिव्यालौकिकलौकिकदिव्यगुणो वतते इति शाश्वत दिव्यगुणवत्स्वरूपसत् साकारोऽत्र विशेषतया गुणमुखेन गुणी प्रतिपादितः ॥ १० ॥ अथ विष्णुपुराणे गुणात्मन- स्तेऽपोति । तव श्रीपुरुषोत्तमस्य, हेया ये क्रोधादयो दुर्गुणास्तान् विना ये ये दिव्या भग- शब्दवाच्या गुणा ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजासि तदन्यान्यपि च अशेषगुणवजानि तानि ते च गुणा असख्या अपराश्च गुणा गुणात्मनस्तव मूर्ती विमातुमपि न ममा उद्वेला उर्वरिताः सख्यातिक्रान्ता गुणा दिव्या वर्तन्ते, ततो दिव्यगुणवान् दिव्यो भगवान् तद्दिव्यगुणवान् दिव्यमानवो भगवान् तद्दिव्यगुणवान् दिव्यमानवदिव्यप्रभुभंगवान् इत्येव दिव्यमानवदिव्यत्व प्रतिपादितम् । एतत्तात्पर्य चेतनेषु जडेषु च शरीरेषु ये ये गुणाः साक्षादन्वितास्ते ते गुणाः गरीरिणा श्रीहरिणा तत्र तत्र प्रावि विताः, ते गुणाश्च स्वाश्रयाश्रयत्वेन शरीरिणि चाप्यन्विता इति सर्वे गुणाः परमात्मन एव । ते च जडेषु चेतनेषु शरीरिणि च व्यस्तास्तत्र तत्र मातु क्षमा अपि तु सर्वेयेकत्राधिकरणे निर्मातुमक्षमा. समस्तास्ते केवलचेतनवर्ग केवलजडवर्गे यथा उर्वरिता भवन्ति तथा श्रीहरौ परमात्मन्येकस्मिन् शरीरिणि तन्मात्रेऽपि मातुमक्षमा उर्वरिता जायन्त इति गुण- महित्व वर्ण्यते येन गुणिमहित्व गुणिदिव्यत्व गुणिमानववेषदिव्यत्वं च प्रतिपादितम् । ज्ञान नित्यप्रत्यक्षदर्शित्वात्मः त्मकसार्वज्यम् , शक्तिरक्षरब्रह्ममुक्तादिसर्वविधारणाद्या, बलम्-अप्रधृष्यत्वादि- लक्षणम् , ऐश्वर्यम्-नियामकान्तयामित्वादिसामर्थ्यम् , वीर्यम्-अशिथिलत्वादिदिव्यकायसम्पत् दायानुयोगिस्वरूपा, तेजः अपराभवशीलनापूर्वकप्रभावितता, एवमन्येऽयुक्ताः सत्यादयोऽ- सख्या दिव्याः, गुणा दिव्यमानुषगुणवत्त्व साकारपरब्रह्मपरमात्मश्रीहरिदिव्यगुणित्व चेति वर्णित प्रतिपादित भवतीति ।

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. स देवो भगवान् सर्वं व्याप्य नारायणो विभुः। चतुर्धा संस्थितो ब्रह्मन् सगुणो निर्गुणस्तथा । एका मूर्तिः ॥ १२ ॥ दूरस्था चान्तिकस्था च विज्ञेया सा गुणातिगा। वासुदेवाऽभिधानाऽसौ निर्ममत्वेन दृश्यते ॥ १३ ॥ द्वितीया पृथिवीं मूर्ना शेषाख्या धारयत्यधः । संकर्षणेति विज्ञेया बलमुत्तममास्थिता । तामसी सा समाख्याता तिर्यक्त्वं समुपा- श्रिता ॥ १४ ॥ तृतीया कर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा । सत्त्वोद्रिक्ता तु सा ज्ञेया धर्मसंस्थानकारिणी ॥ १५ ॥ चतुर्थी जलमध्यस्था शेते पन्नग- तल्पगा । अनिरुद्धति सा ज्ञेया जगदुत्पत्तिकारिणी ॥ १६ ॥ अथ मार्कण्डेयपुराणे भगवान् दिव्यः सगुणो निर्गुणश्च दिव्यसाकारो व्यापकोऽ- न्तर्यामी चेश्वरात्मस्वरूपश्च वर्णितो दिव्य इति । तदाह-स देवो भगवानिति । दिव्यो द्योतमानोऽनादिश्रीकृष्णनारायणोऽक्षरधाम्नि स्थितः स एव विभुर्व्यापकोऽन्तर्यामिश्रीहरिः सर्वत्र सर्व व्याप्य शरीरी स्थितः, स एव च परमात्मा परवासुदेव एका एव मूर्तिः साकारः सर्वोपरि श्रीस्वामिनारायणपरमात्मा, स दिव्यसर्वगुणसम्पन्नः सगुणः स एव च मायिकगुण- रहिता निर्गुण इति । अथ पारिभाषिकः सगुणः सुधासिन्धुतग्गोक्तो विश्वरूपदर्शनप्रदो निर्गुणश्च मानववेषदर्शनप्रद इति वामनवत् वासुदेववत् धार्मिकवञ्च । सा मूर्तिरत्रस्थाऽपि घनश्यामाऽन्तिकस्थाऽपि दूरस्थाऽक्षरधामस्था दूरस्था सा मायिकगुणेभ्योऽतिक्रान्ता विजेया. सा परवासुदेवाभिधाना व्यूहात्मिकाऽपरवासुदेवेऽन्तःप्रविष्टाऽपरवासुदेवाभिधाना भवति, सा ईश्वराया निर्गुणा निर्ममत्वाद्यभिशोभिता माथाशबर्जिताऽपि प्रोक्ता, अपरवासुदेवस्य दिव्य- विभूतितनुत्वे प्रतितन्येऽभिहिते तन्मूर्तिर्मायागुणवर्जिता निर्गुणा निर्ममा विभूतिगुणयुक्ता चापीति घटते । एषा परब्रह्मपुरुषोत्तमस्य सर्वशरीरिणो महैश्वर्य सर्वैश्वर्याय्य वासुदेवस्वरूपम् अपर- वासुदेवस्वरूप सम्पद्यमान दिव्यमेतन्निर्गुणमपि सर्वदिव्यगुणाभियुक्त चेतनद्रव्यात्मकस्वरूप- सद्दिव्यैश्वर्यघनात्मकसाकारस्वरूपममृतधामविराजितकिशोरदिव्यस्वरूप समष्टिकारणात्मक परब्रह्मेच्छया ईश्वरजीवसृष्टिनिदानभूताऽऽविर्भावसमभावतिरोभावात्मकनान्तरीयकैश्वर्यस्वरूप- सत्सुमूर्तप्राकट्यपर तदन्वयभावान्वितमादायोक्त -चतुर्धेति । अपरवासुदेवनारायणो मूलम् , अनिरुद्ध उत्पत्त्यैश्वर्यम् , प्रद्युम्नः स्थित्यैश्वर्यम् , सकर्षण सहायॆश्वर्यम् , चेतनास्त्रय ईश्वरा ऐश्वर्यघनाः सगुणा एते दिव्यव्यवहारगुणा दिव्यसद्गुणाश्च सृष्टयर्थाऽवतारा एते । एते नित्या नित्यैश्वर्याणि, सूक्ष्मा अपि स्थूलावस्था उत्पत्तिस्थितिलयकार्यान्विता व्यवह्रियन्ते चतुर्धा इति । अपरवासुदेवो दिव्यगुणो निर्गुणः, त्रयस्तु सगुणाः दिव्याऽदिव्यगुणा इति । अथ चतुर्धाऽन्य- प्रकारेण श्रीकृष्णनारायणः परब्रह्मतेज ऐश्वर्यम् ,श्रीवासुदेवनारायणः परब्रह्मैश्वर्यगुणः, श्रीलक्ष्मी- नारायणः परब्रह्मशक्तिवीर्येश्वर्यम् , श्रीनरनारायणः परब्रह्मब्रह्मचर्यशीलगुणः, एते चत्वारो ·. . श्रास सगभाष्यसहित. 'व्यूहात्मानं चतुर्धा च वासुदेवादिमूर्तिभिः। सृष्टयादीन् प्रकरो- त्येष विश्रुतात्मा जनार्दन' इति व्यासवचनम् ॥१७॥ प्रथमे-सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्तः परः पुरुषः एक इहाऽस्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरश्चिहरेतिसंज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः ॥ १८ ॥ अथ सदा नित्य सिद्धदिव्यविग्रहत्वात् साकारत्वं हरेश्च प्रकृतिजन्याकृति- निर्गतत्वात् कैवल्यार्थ्यदृश्यत्वाच्च निराकारत्वं वदन्ति सूत्रश्रुतिस्मृतयः । निर्गुणा निर्लेपाः परब्रह्मवस्थितिकाः, ततो वासुदेवात्प्राविभूतास्त्रयोऽनिरुद्धप्रद्युम्नसकर्पणास्त्रि- गुणानुकूलसर्जनपोपणसहरणाधिष्ठात्रीश्वराः सगुणा एव वैराजोत्पन्ना ब्रह्मविष्णुमहेशास्त्रि- गुणानुक्लोत्पत्तिस्थितिलयाधिष्ठातृदेवेशाः सगुणा इति ते षट सगुणमूर्तय इति वासुदेवादय- श्चत्वारः, कारणकार्यात्मका व्यूहसज्ञाः, वैराजादयश्चत्वारः कारणकार्यात्मका व्यूहसज्ञकाः, सगुणाना पण्णा व्यूहः, निर्गुणाना चतुर्णाम् अव्यूह इति । एका मूर्तिर्वासुदेवात्मिका, चतुर्धा मूर्तयो वासुदेवानिरुद्वप्रद्युम्नसकर्पणाः, तत्र द्वितीयेति । सकर्पणा शेपस्वरूपा मूर्तिः सहारिणी, तामसक्रियाव्यापारवती तिर्यकस्वरूपा जलशायिनी यथागुणकर्मानुरूपा मूर्तिः, ईश्वरोऽय सकर्पणः, स एव पतञ्जलि., स एव लक्ष्मणो रामानुजः, स एव बलटेवो रामप्रतापःशिवश्चेति । तृतीयेति । सत्त्वप्रकर्षा धर्मप्रकर्षा च प्रद्युम्नस्वरूपा कामस्वरूपा इच्छारामस्वरूपा पालनपरा विष्णुस्वरूपेति । चतुर्थीति । कमलस्था जलमध्यस्था नाग- शय्यास्था जगजन्मप्रदाऽनिरुद्ध स्वरूपा वेधःस्वरूपा सत्यस्थाऽपि चेति ॥ १६ ॥ व्यूहात्मान- मिति । वासुदेवानिरुद्धप्रद्युम्नसकर्षणेति चतुर्धा जनार्दनो नित्यप्रत्यक्षदर्शी भगवान् अपरवासु- देवोऽनिरुद्धादिद्वारा जगत्सृष्टयादीन् करोतीति । साक्षात्कार्यकर्तृत्व सगुणत्व कार्यनिर्वाहकत्व निर्गुणत्व चेति पारिभाषिक व्याख्यानम् । निर्गुणस्य दिव्यस्य परमात्मनः शरीरेषु प्रविष्टस्य साक्षात्कार्यकर्तृ त्वेन सगुणत्वमाह-प्रथमे स्कन्धे-सत्त्वमित्यादि । प्रकृतेर्मायाया गुणाः सत्त्वरजस्तमासि, तैर्युक्तः, अयुक्तोऽपि कैश्चिदीश्वरात्मकशरी रैस्तत्तद्गुणानुसंपृक्त रन्तर्याम्यय परमात्माऽपि परमपुरुषो वैराजात्मकप्रपौत्रद्वारा परम्परया सगुण इत्युपचारविषयो न तु तद्यथार्थव्यवहारविषय इति । तथापि अन्ततस्तत्रैव सर्वसमन्वयात् स विशिष्ट. कारणात्मको भगवान् जगतः स्थितिलयोत्पत्त्यर्थ हरिहरविरञ्चिसज्ञा धत्ते इति दिव्यनिर्गुणस्य दिव्यसगुणत्वं दिव्येश्वरस्वरूपत्व दिव्यदेववेषत्व च प्रोक्तम् , एवमेव दिव्यपरमेश्वरस्य दिव्यघनश्यामादि- मानववेषत्व मानववेषदिव्यत्व चापि प्रतिपादित भवतीति। तद्योगेन देहिना श्रेयासि स्युरित्याह-श्रेयांसीति । सात्त्विकतनुवेपात् परमात्मनो दिव्यमानवस्वरूपात् साजात्यप्रयोज्य- सर्वविधसेवनलाभेन जायमानप्रसादेन च नैगुण्यस्य दिव्यत्वस्य नैष्कर्म्यस्य परमभागवतधर्मस्यै कान्तिकोभक्तः साध्यभक्त श्च प्राप्त्या परमनिःश्रेयसात्मकस्वरूपस-साकारचिद्धनैकमूर्तिमत्ता- शाश्वततास्वरूपतावगमः परमब्रह्मानन्दभोगमग्नतावगमः, सेवामुक्त्यवगमोऽक्षरब्रह्मधाम्नीति ।

·६६ श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. , , सूत्रे-ईक्ष ते ऽशब्दम् ॥ १॥ तथा दृष्ट्युपदेशादसंभवात्पुरुषमपि चैनम- भिधीयते ॥२॥ श्रुतौ- 'पूर्वमेवाऽहमेवाऽऽसमिति तत् पुरुषस्य पुरुषत्व- मिति' बृहदारण्यके ॥ १ ॥ 'आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविध' इति ॥ २ ॥ अथ सदेति । श्रीहरेनित्य सिद्ध दिव्य मूर्तत्व साकारत्वं दिव्यमूर्तित्वमिति । हरिः साकारः, नित्यसिद्धदिव्यविग्रहवत्त्वात् , अथ विग्रहो हरिहरिरेव विग्रहस्तादात्म्याधेयत्वेन विग्रहत्वादिति हेतुः, यो विग्रहः स साकारः, आनन्दघनस्वरूपसत्सुमूर्तभगवतोऽनित्यस्य साधितस्याऽदिव्यस्य मूर्तेर्वारणार्थ नित्यादिविशेषणानि । वदन्ति च पौराणिकाः पद्म पु० उ० ख० अ० २५७- 'परावस्था तु देवस्य दीपादुत्पन्नदीपवत्' । । ४२ । 'अ० २५८-'दीपादुत्पद्यते दीपो यथा तद्वद् भविष्यति । परावस्थाः परेशस्य व्यूहाश्च विभवादयः ॥ ४॥'। भागवते ३।२६- 'अवतारा असख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः। यथाऽऽविदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः' । 'ययाऽऽहरद् भुवो भार ता तनु विजहावजः । कण्टक कण्टकेनैव द्वय चापीशितुः समम्' । १।१५।३४। एभिर्वाक्यैर्देहत्यागश्रवणेन देहान्तरश्रवणेन च भूतसघातदेहत्वमपि कल्पयन्ति, एतत्तु दर्शनलीलामात्रम् , आसुराणा तथा दर्शनदान भावनाऽनाधानार्थम् । भूतसघातदेहस्य परमात्मनाऽग्रहणात् , 'न चाऽस्य देहसस्थानो भूतसघातसभव.'। 'आनन्दमात्रकरपाद- मुखोदरादिः' । 'स्वा'नवद् दृश्यते त्वस्य देहधारणवैभवः'। इत्यादिभिर्भगवतो नित्यसिद्ध- दिव्यविग्रहत्वस्यैव निर्णयात् , एतादृशदिव्यसाकारस्य, श्रीहरेश्चेति । प्रकृतिर्या त्रिगुणा माया तजन्या ये महत्तत्त्वाऽहकारमनइन्द्रियभूतादयस्तजन्या याऽऽकृतिरवयवी देहः तस्मानिर्गतत्वात् तदविषयत्वात् , तदयोगात् आनन्दमात्रमूर्तित्वान्मायिकतत्त्वतन्वभावात् , तथा सृष्टिजीवेश्वराणा मायातो मुक्तिरूप यत् कैवल्य मोक्षस्तद्दानार्थ तैरर्थ्य यत्परमात्मनः सेवाह स्वरूप दृश्य स्पृश्य समाश्लेष्य चोपमद्य ग्राह्यम् उद्वाह्य समारोह्य सन्धार्य समालिङ्गय सुभोग्य समभाव्यं च यत्स्वरूप स्वेच्छया तदात्मकवेषत्वात् वास्तवमायिकवेषत्वाभावात् दिव्यमात्रत्वादेव तस्य मायिकाकारवर्जितत्वान्निराकारत्व वदन्ति सूत्रार्थमवलम्ब्य श्रुत्यर्थमवलम्ब्य स्मृत्यर्थमवलम्ब्य च तथातथाविधवृत्तिमन्तो विज्ञाः। तत्र सूत्रमाह-ईक्षते ऽशब्दमिति । 'स ऐक्षत बहु स्या प्रजायेये त्यादावीक्षणकर्तुश्चेतनस्य कारणत्वेन प्रदर्शितत्वात् शब्देन श्रुतिवाक्येन यन्न निर्दिष्टम् अचेतन प्रधानमायात्मक साख्यप्रोक्त कारण तन्न कारणमिति, तथा च मायिका- कारेक्षणवतो न जगत्कारणत्वं किन्तु दिव्येक्षणवद्दिव्यसुमूर्तपरमात्मनो दिव्यसाकारस्यैव जगत्कारणत्वमिति त परमात्मान सूत्रमेतन्मायिकाकाररहित श्रुत्या साकार दिव्याकार द्रढयतीति । अथ सूत्रान्तरमाह-तथा दृष्टयुपदेशादिति । 'न द्रष्टुदृष्टविपरिलोपोऽस्ति' इत्यादिना परमपुरुपस्य नित्यप्रत्यक्षदृष्टिमत्ताया. कथनात् 'न दृष्टेन्रष्टार पश्येः न मतेमन्तार मन्वीथाः' इत्यागन्तुकचैतन्यगुणयोगिनम् आत्मान न पश्येर्न मन्वीथाः किन्त्वनागन्तुक- नैसर्गिकद्रष्टार पश्येमन्वीथाः, किञ्च दृष्टद्रष्टार मतेमन्तार माऽऽत्मान पश्येः किन्तु सर्वभूता- -

·श्रीसत्सगभाष्यसहित.
'स ऐक्षत' ॥३॥ 'पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ४ ॥
बृहन्नारदीये-'दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥ ५ ॥
न्तरात्मान परमात्मानमेवोपास्स्वेति परमात्मान साकार नित्यप्रत्यक्षदर्शिन मायिकाकार-
रहित वदति । 'यो वेत्ति युगपत् सर्व प्रत्यक्षेण सदा स्वतः' इति मायिकाकारहितत्व प्रत्यक्ष-
दर्शिसाकार परमात्मान वदति । मायाया जीवादौ च नित्यदृष्टेरसभवात् पुरुषमपि
परमात्मान दिव्यमेनं दृष्टिमन्त मायिकाकाररहित दिव्याकार श्रीहरि पुरुषोत्तममभिधत्ते
इति । श्रुताविति । पूर्वमेवाऽहमिति । सृष्टेः स्थूलावस्थात्मकमत्स्थितेः पूर्व सूक्ष्मावस्थाया
सूक्ष्मजडचेतनविशिष्ट एक एवाऽह कारणात्मक आस पुरुपो दिव्यमूर्तिरानन्दघनस्वरूप-
सन्मूर्तिरमास मदिव्यमुक्तसमेवितो दिव्यव्यतिरेकिस्वरूपोऽहमासमिति एतदेव पुरुषस्य
परमपुरुपस्य पुरुषत्व दिव्यनित्यसिद्धपुरुषाकारत्व मायिकाकाररहितत्वान्निराकारत्व स्वरूप-
सिद्धदिव्याकारत्वं बोध्यमिति बृहदारण्यके प्रोक्तम् , अथ 'आत्मैवेदमन' इति । स्थूलावस्थ
दृश्यमान सर्वम् अने सृष्टयवस्थाऽनवच्छिन्नकाले, नामरूपविभागाऽनापन्नकारणावस्थासमये,
आत्मैव परमात्मैव सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टो दिव्यपुरुपाकार. साकारः स्वरूपसद्दिव्यानन्दघन-
मूर्तिभगवान् सर्वदिव्यसुरूपकिशोरमूर्तिरासीदिति मायिकाकाररहितत्वेन निराकारत्व दिव्या-
कारत्व प्रोक्तम् । 'स ऐक्षते'ति । सः कारणावस्थो भगवान् कार्याभिमुखसकल्पवान् सन्
बहुविधकार्यावस्थ स्व निजेक्षणविषय चकार, स भगवान् कार्यात्मकबहुभवन सकल्प्य
स्थूलजडचेतनशरीरविशिष्टः कार्यात्मकोऽभवत् । संकल्पकर्ता दिव्याकारः पुरुषोत्तमः किशोर-
मूर्तिरेवेति इति । पुरुषान्नेति । पुरुषोत्तमाद्दिव्यानन्दघनस्वरूपसत्साकारमूर्तेः समान पर
वाऽधिक किञ्चिदपि नास्ति, स भगवान् साकारमूर्तिः, सा मूर्तिरेव पराऽन्तिमोर्खा काष्ठा दिक
स्थितिः, गतिः-प्राप्तिस्थानं च, आत्मनो मुक्तिदशायामानन्दभोगलब्धिस्थानात्मकदिव्याधार
इति । परमात्मनो मायिकाकाररहितत्वान्निराकारत्व दिव्याकारमूर्तित्व प्रतिपादितम् । अथ
बृहन्नारदीयपुराणे-दिवीत्यादि । दिवि दिव्येऽक्षरब्रह्मधामनि द्योतमाने प्रकाशात्मके
ब्रह्मलोके एकोऽसमानाऽधिको विशिष्टो दिव्यमूर्तिः पुरुषः पुरुपोत्तमनारायणस्तिष्ठति व्यतिरेक-
स्वरूपेणाऽऽनन्दघनस्वरूपसत्साकारैकरसघनसुमूर्ती विराजते, तेन चान्तर्यामिस्वरूपेण
परमात्मना 'रूप रूप प्रतिरूपो बभूवे' तिश्रुत्युक्तरीत्या सर्वमिदं दृश्य ब्रह्माण्डसृष्टिरूप स्थूल-
मीश्वरसृष्टिरूपं च तद्रीत्या स्थूल ब्रह्मसृष्टिस्वरूप च मुक्तमण्डलादि सर्व स्वेतरसर्वत्वावच्छिन्न
पूर्णम् गुणस्वभावसामर्थ्यशक्तिमहानन्दातिसर्वाऽऽपूरकप्रपूरित परिपूर्णम् अरिक्त किञ्चिन्मात्र-
मपि तत्तदापेक्षिताऽन्यून विशिष्टसभृत वर्तते । अनेन परमपुरुषस्य मायिकाकाररहितस्य
दिव्याकारसहितस्य याऽन्तर्यामिशक्तिस्तया सर्व व्या'त पूर्णमपि तदात्मक तत्सचालित सर्व
विद्यत इति मायिकाकाररहितस्यान्तर्यामिणो भगवतो निराकारतया वर्णनेऽपि साकारत्व
प्रतिपादितम् ॥५॥

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृजा इति ॥ ६॥ स्वभक्तेभ्यो रमते स मे सर्वस्वम् ॥ ७ ॥ सर्वे निमेषाजज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि, भारूपः सत्यकामः सत्यसंकल्प: आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः तस्य हैतत्पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वासः ॥ ८॥ पुरुषो ह वै इति । परमपुरुषो ह वै श्रीस्वामिनारायणपरमात्माऽनादि- श्रीकृष्णनारायणः साकारदिव्यानन्दघनमूर्तिः स एव व्यतिरेकस्वरूपः स एव च सूक्ष्म- जडचेतनविशिष्ट कारणावस्थापन्नः स्वय स्थूलप्रजास्वरूपो भवितुमसकल्पयदिति ? अनेन कारणावस्थदिव्यपरमपुरुषस्य परमात्मनः स्थूलदिव्यसुमूर्तता प्रतिपादिता मायाकाररहितलेन निराकारत्व दिव्याकारसहितत्व च प्रतिपादितम् । स्वभक्तभ्य इति । निजेभ्यो मुक्तेभ्यो रमते दिव्यसाकारपुरुषोत्तमः सः, 'स एकाकी न रमते द्वितीयं रन्तु रामयितुं चैच्छत् , रमणयोग्या च विशेषसृष्टि साधयित्वा सृष्टयन्तर्गतजीवान् रामयितु तदन्तःप्रविष्टः सन् सजाती- यसुरूपदिव्यवेपो भवन् सॅश्च मानवाद्याकारो रमते रामयते चेति, मानवदिव्यपुरुषोत्तम उक्तः स मानवदिव्यसाकारोऽत्र मे दासस्य सर्वस्वं सर्वमिष्टं चाक्षरधाम्न्यपि यत्र क्वापि लोकान्तरेषु विहरामि तत्र सर्वत्र स मे सर्वस्व मदीयसर्वात्मकवमिति ।। ७ ॥ सर्वे निमेषा इति । निमेषा निमपक्षणादिकालाः कालपरिच्छेद्याः पदार्थाश्च सर्वाः सृष्टयो द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाऽभावशक्त्याद्यात्मका अदृश्या दृश्या अदिव्या दिव्याश्च सूक्ष्माः स्थूला जडाश्चेतनाचाऽवस्थात्मकास्ताः सर्वा अपि, विद्युतः-विद्योतमानस्य सर्वाति- रिक्तप्रकाशवतः सर्वेभ्यः प्रकाशदातुः पुरुषोत्तमात् पुरुषादक्षरातीतपरब्रह्मत एव, जज्ञिरे- अवस्थान्तरमापुरा'नुवन्त्याप्स्यन्ति चेति । स दिव्यसाकारपरमात्मा तत्सर्जको तद्रक्षकस्तत्ति- रोधायकश्च सृष्टावपि स एवाऽधिदैवम् अन्तर्यामिस्वरूपो वर्तते साक्ष्यपि स एव प्रेरको नियामकश्च विशिष्ट विशेष्य स एवेति । तस्य विशेषणान्याह-भारूपः प्रभाव्याप्तो विद्योत- मानः सर्वप्रभाप्रदाता तस्य भासा सर्वमिद विभातीति, सत्यकामः यद्यत् कामयते तत्तत्फलं तत्र तत्र सम्पद्यते, यद् यच्च संकल्पयति. स्रष्टु तत्तत्कारणं तत्तत्कार्य च सम्पद्यते, आसमन्ताप्रकाशमानानन्दघनस्वरूपसत्सुमूर्तः स परमात्मा 'आकाशशरीर ब्रह्म परब्रह्मेति चिदाकाशशरीरः परमात्मा चाकाशवनिलेपो विशिष्टः सन् शरीरी सन्नप्यविशिष्टोऽशरीरी चेति व्यतिरेकी चाप्यन्वयीति, अत एव च सर्वशरीरकर्मा सर्वप्रवर्तकः सर्वक्रियाधिष्ठाता, सर्वकामानन्दमयः सर्वकामितवस्खात्मकः 'यद्यविभूतिमत्सत्त्व तत्सर्वं विद्धि मामकमिति' सर्वचैतन्यात्मककामधर्मः स एव परमात्माऽत्र च परत्र चेति । सर्वे सुगन्धाः सुरभयः सर्वे रसा आस्वादा मिष्टताश्च रस्यभावाश्च शृगारादिरसाश्च यन्मया यत्स्वरूपा यदात्मकाश्चेति, तस्य परमेश्वरस्य ह तत्रत्यस्य दिव्यस्याऽत्रत्यस्य ह पुरुषस्य दिव्यमानववेषस्य रूपं सुरूप .

·श्रीसत्संगभाष्यसहितः ब्रह्माऽम्बरस्यैव य एषोऽन्तराऽऽदित्ये हिरण्मयः पुरुषः दृश्यते हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आप्रणखात् सर्व एव सुवर्ण इत्यादिः ॥६॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हदये सन्निविष्टः॥१०॥ चरणं पवित्रम् ॥११॥ यं सर्वे देवा नमन्ति सुस्वरूप रमणीयाकारमूर्तिः यथास्थानाऽवस्थितयथापेक्षसर्वाऽऽवश्यकाऽवस्थितिका सर्वातिरिक्त- सुघटस्वरूपा वर्तते, यथाऽस्याऽऽनन्दस्य मीमासा भवति तथाऽस्य रूपरसगन्धस्पर्शादीनामपि मीमासा भवति सर्वाऽधिकसौन्दर्यमीमांसा भवतीति । अत्र निदर्शन लौकिकमायलौकिक यथा महारजन वासः, सर्वत्र वासुदेवात्मक व्यापक महामहारजन सुरञ्जितं बृहद् अम्बर चिदम्बर ब्रह्माऽम्बरम् , सर्वत्र व्यापकत्वात् सर्वरंगविशिष्टत्वात् सर्वरगाभि- व्यञ्जकत्वात् सर्वरगात्मकत्वात् महारजन वास इत्युक्तम् , एतल्लोकेऽपि चातिधवल चाम्बर सुकुसुम्भरगादिरञ्जित नूतनरग सप्रभ सुप्रकाशमिव शोभते सुशोभं भवतीति तद्वत् । वास इति व्यापकत्वप्रदर्शनार्थम् सूक्ष्मव्यापकतार्थकम् । महा-इति बृहत्त्वार्थकम् , रजनमिति सुशो- भिततार्थम् ॥८॥ य एष इति । यः श्रीपुरुषोत्तमनारायणोऽक्षराधिपतिर्दिव्यसाकारः परमात्मा स एव भूमपुरुषस्य देवगृहे भूमेश्वरो हीरकेश्वरो हीरकमयो दिव्यः परमात्मा विराजते, स एव परमात्मा दिव्यहिरण्मयमूर्तिः सूर्यनारायणोपास्यः परमात्मा देवैः सूर्यादिभिश्यते हिरण्यनिभश्मश्रुको हिरण्यनिभद्योतमानकेशः समस्त एव सुवर्णः सुन्दरसुरूपः स एव दिव्य- मानववेषः, इत्येव सर्वत्र दिव्यसुमूर्तता प्रतिपादिता ॥ ९ ॥ अथान्तर्यामिण त दिव्यमाह अगुष्ठमात्र इति । अडगुष्ठस्य या मात्रा नखाग्रच्छाया तत्रैकाशसमः सूक्ष्मोऽणुः सगुण- साकारः श्रीपुरुषोत्तमो भगवान् सर्वान्तरात्माऽन्तरात्मा सदा जनाना शरीरिणा सर्वतनुभृता हृदये हृदि अयते य आत्मा तस्मिन् चेतनात्मनि सम् सन् विद्यमानः स्वरूपसन् आनन्द- घनान्तर्यामी सूक्ष्ममूर्तिः सन्निविष्टो वर्तते, तेनाऽन्तर्यामिणाऽन्तर्निविष्टेन परमात्मना साकारेण तदनुस्वरूपाकारगर्भाकार आत्माऽपि सदान्तस्तत्समाकारसाकार इति शरीरशरीरिणौ साकारा- विति दिव्याकारौ भवत इत्यभिप्रायः श्रीहरेरिति । अडगुष्ठमात्रमिति तु 'अणोरणीयान्महतो महीयानिति श्रुतिप्रतिपादितार्थस्मारकम् , मात्रमित्यणुस्वरूपम् , अडगुष्ठमिति मध्यमस्वरूप महत्स्वरूप च, 'रूप रूप प्रतिरूपो बभूति सर्वानुरूपस्वरूपसुमूर्त इति तत्तात्पर्यम् ॥१०॥ चरण- मिति । चरणम् , चरणारविन्दयुगल चेष्टाऽऽचरण च यस्य पवित्र पावनकर च, चरणयुगलेन सुमूर्तदिव्यसुस्वरूपः सुदिव्यमानववेषश्च सुदिव्यदेवेश्वरादिस्वरूपश्चेति भगवान् प्रदर्शितः ॥११॥ यं सर्वे इति । सर्वे देवा दिव्यमुक्ताः सर्वेश्वराः सर्वे ब्रह्मवादिनो ब्रह्मवेत्तारः सर्वे त्यागियति- मुनिमहर्षयश्च ब्रह्मपरायणा ब्रह्म वदन्तो ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभोजिनो ब्रह्मानन्दा एव तथा मुमुक्षवा मुक्तीच्छवो मोक्षमार्गगन्तारो मोक्षजिज्ञासवो मोक्षभागिनो मोक्षाश्रयाश्रयान्वयिनो य श्रीहरि परमात्मान नमन्ति वन्दन्ते स्तुन्वन्ति प्रशसन्ति चोपासते ध्यायन्ति चिन्तयन्ति मन्वते शृण्वन्ति साक्षात्कुर्वन्त्यपि चेति । स मानववेषो दिव्यो देववेषो दिव्य ईश्वरवेषो दिव्यो धामेशवेषो , ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः मुमुक्षयो ब्रह्मवादिनश्चेति । स्कन्दपुराणे-'वासुदेवः परं ब्रह्म बृहत्यक्षरधामनि । आदावेकोऽद्वितीयोऽभून्निर्गुणो दिव्यविग्रहः ॥ १॥ हरिवंशे-ततस्तेजः प्रज्वलितमपश्यत्तत्तदाम्बरे । सर्वलोकं समाविश्य स्थितं पुरुषविग्रहम् ॥२॥ दिव्यपुरुषोत्तमोऽन्तर्यामिवेपो दिव्यसाकारोऽन्वयी व्यतिरेकी च दिव्यसुन्दरसुमूर्त इति । प्रोक्तः ॥ तमेव भगवन्त स्कन्दपुराणे ब्रह्मणि दिव्यपुरुषोत्तममाह-वासुदेव इति । वसति सर्वत्र दीव्यति चेति व्यापकदिव्यस्वरूपः परब्रह्म श्रीहरिहति सर्वत्र वर्तमाने व्यापकेऽन्वयिनि प्रकाशात्मकेऽअरधामनि स्वय भगवानेको निजसमातिरेकिविशिष्टतत्त्वान्तररहितः, अविभक्त- नामरूपकारणावस्थोऽपि नित्यव्यतिरेकिस्वरूपसदानन्दघनसुमूर्तः स्वयं श्रीहरिः परमात्मा, अद्वितीयः-कालपरमाण्वादिस्वतन्त्रकारणान्तरप्रतियोगिरहितः, स्थूलवस्थयावत्तत्त्वविशिष्ट- वसमाऽतिरेकिप्रतिस्पर्धिविशिष्टतत्त्वरहितः। यद्यप्यक्षरब्रह्मणोऽपि धामत्वेनाऽन्वयित्वे सति सेवकसुमूर्ततया व्यतिरेकिल्व व्यतिरेकित्वे सति चान्वयित्वमिति, तथापि तत्रा यन्वयित्वे सति व्यतिरेकित्वमत्र परब्रह्मत्वेन परमेश्वरे विवक्षितम् , व्या'यत्वानवच्छिन्नान्वयिव्यतिरेकित्खयोरे- काऽद्वितीयपदतात्पर्यात् । कारणावस्थत्वे सति दिव्यमूर्तित्वमेकपदेनोक्तम् , कार्यावस्थत्वे सति दिव्यमूर्तित्वम् अद्वितीयपदेनोक्त चेति । यद्वा एकः सन्ननेक एकपदार्थ., अनेकः सन्नेकोऽ- द्वितीयपदार्थः । न च विरोधः, परव्यूहविभवाचान्तर्यामिस्वरूपादिभिस्तथा तत्र समन्वयात् । अथैकोऽद्वितीय इत्यनान्तरम् , तथाविधस्य तथाविधवात् , तथाविधस्य अतथाविधत्वे तु विरोधः, एकस्मिन् द्वयोर्विरुद्धयोरसत्त्वेन प्रमालानुपपत्तिः। अथ तर्हि विशिष्टब्रह्माऽद्वैत- मद्वितीयपदार्थः, विशिष्टकमिति विशिष्टमेकपदार्थः, यद् विशिष्टमेक तद् विशिष्टब्रह्माऽ- द्वैतमिति व्याप्तिः, यत्र विशिष्टब्रह्माऽद्वैतत्व नास्ति अक्षरे ब्रह्मणि तत्र विशिष्टकत्व नास्ति विशिष्टमूर्ताऽमूर्तद्वित्वस्य सत्त्वात् , तथा चाऽऽदौ सृष्टयादौ सृष्टौ च तथैव सत्त्वात् आदावभूत् स दिव्यगुणो मायागुणवर्जितो निर्गुणो निःशेपदिव्यगुणो दिव्यविशिष्टजानी दिव्यविशिष्टशरीरी दिव्यविशिष्टस्वरूपसत्साकारानन्दघनसुमूर्त इति । स भगवान् धामस्थो दिव्योऽत्राऽपि दिव्यमानवस्वरूप उभयथा प्रोक्तव्याप्तिमानिति तदर्थः ॥ १॥ हरिवंशे चेति-ततः स्तुत्यनन्तरम् , वसुदेवः, तदाऽम्बरे आकाशे सर्वत्र व्यापकम् , सर्वलोकं सर्वप्रकाशकरम् , सर्वलोकान् स्वस्मिन् समाविश्य असीमतेजस्सु ब्रह्मलोक मोक्षधामानि ईशलोकान् जीवलोकान् मायासृष्टीश्च समग्राः स्वान्तरव्यापीकृत्य स्वय भूत्वा तु व्यापक महातेजस्तत् , सर्वेष्वाविश्येति च, तद्दिव्यतेजः प्रज्वलितं प्रद्योतमान सर्वत्र मूर्तिनिर्यासक चाऽत एव स्थितं च निःसरन्त च तेजोमय पिण्डमपि तेजोनिधान तेजस्विन दिव्यसुमूर्त किशोरमूर्ति पुरुषविग्रहं परमपुरुषनरस्वरूप नरदेह नरात्मकाऽऽनन्दपिण्ड पुल्लिङ्गवत्तया द्योतमान तत्तेजोनिधान साकार परमात्मानं श्रीहरिं दिव्याभिन्नमानवाऽभिन्नदिव्यकिशोरा- , ·श्रीसत्संगभाष्यसहितः वेदस्तुतौ - स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः। तदन्ते बोधयाश्च- क्रुस्तल्लिङ्गः श्रुतयः परम् ॥३॥ यथा शयानं सम्राजं वन्दिनस्त- नन्दघनमूर्तिमेकतत्त्वात्मक परमपुरुप ददर्शति । पुरुषविग्रहमित्यनेन दिव्यत्वे सति मानुपत्व मानुषत्वे सति दिव्यत्वं च सुकिशोरानन्दघनमूर्तिस्वरूप दर्शितमिति । स्थितमित्यनेनैकदेशस्थ- दिव्यस्वरूपम् , पुरुष इत्यनेन मानवकिशोरदिव्यमूर्तिमत्त्व दिव्यमूर्तमेवेत्येतत् , विग्रहमित्यनेन पुल्लिगादिसकलदिव्यकिशोराग स्वरूप प्रदर्शितम् । विशिष्टो ग्रहो ज्ञान विग्रह चेति ज्ञानधनमा- नन्दधनमात्र चावेदितं बोध्यम् ॥ २॥ वेदस्तुताविति । वेदाः श्रुतयस्ताभिः स्तुतः परमात्मा, तत्र स्तोत्रे दिव्यमानवकिशोरदिव्यसाकारानन्दघनमूर्तिः परमात्मा प्रोक्तः । श्रुतयो मूर्तिमत्यः स्तावकचेतना. सरस्वत्यः पर परमात्मान तलिंगैः तस्य परमात्मनः साकारदिव्यपुरुषस्य लिगानि लक्षणानि स्वरूपतटस्थोभयात्मकानि 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म' 'जन्मादिकारणमि'त्यादीनि चेति तैर्वाणीस्वरूपैः स्वात्मकैरेव श्रुतिभिः, हेतुहेतुमद्भावे तृतीया, पृथककृत्य प्रथमाः श्रुतयः कर्व्यः, सुमूर्तयः श्रुतयः स्वैकागवाण्या परमात्मान शक्तिभिः शानबलैश्वर्यवीर्यतेजःशक्तिभिः सर्वसामर्थैः सह तिरोभूतैः सह, स्वस्मिन् तिरोभाव्य, शयान सूक्ष्माऽवस्थापन्नम् , पूर्व स्वेन सृष्टमपि स्थूल सर्व चेद चैतत्सजातीय पूर्वसृष्टीय समापीय स्वस्मिन् विलीनीकृत्य सूक्ष्म कृत्वा वर्तमानम् , शयनसमा माप्त्यर्थ तदन्ते शयनस्याऽन्तसमये बोधयाञ्चक्रुर्जागरितं वा जाग्रद्भावापादनार्थ प्रशशसुः सदा जागृतमपि त श्रीहरि तुष्टुवुः । अथाऽत्र प्रथम दिव्य ततः सृष्टिस्थितिक दिव्यमानवादिखरूप पुनश्च सृष्टयसमये दिव्यमिति दर्शितम् । ननु-श्रुतयश्चेतनामुक्ता भगवद्वाणीस्वरूपा भगवन्त सूक्ष्मदशापन्न ता अपि सूक्ष्मदशापन्नाः कथ स्तुवीरन्निति चेन्न । जाग्रच्छयान निमीलितलोचन स्थौल्यारम्भानु- योगिन परमात्मान स्थौल्ययोगिन्यः श्रुतयोऽस्तुवन्निति, यद्वा व्यतिरेकिस्वरूपस्य मुक्ताः श्रुतयोऽस्तुवन्निति नाशकाऽवकाशः। तदन्ते इत्यनेन प्रलयान्ते शयनान्ते शयनोत्तराऽ- शयनोपलक्षित तमस्तुवन्निति बोधनान्नाऽऽशकावकाशः। सम्राजः शयननिद्रात्याजनाथमिवेति तु नात्राऽभिप्रायः, जाग्रतोऽपि शय्यावलम्बितस्य शय्यापरिहारार्थ स्तवन चेत्यत्राभिप्रायः । सृष्टो वा वर्तमानस्य श्रीहरेः प्रागारम्भक्रमस्मरणात्मकस्तुतियोजनाद्वा न विरोधाऽऽशकाऽपि । प्राग दिव्यत्व सृष्टौ मानुपदिव्यत्व पुनर्दिव्यत्व चेति सूचनार्थकयथार्थपरकत्वमात्र वा प्रयोजनमस्येति नाऽर्थाऽननुषङ्गः ॥ ३ ॥ यथेति । सर्वावस्थासु दिव्यविग्रहवत्त्वाऽऽवेदनार्थ रूपकदृष्टान्तेनाह-यथा शयानमिति। यद्वत् अनुजीविनो बन्दिनः सुज्ञाः सुभानाः साकारमूर्तयः, तथा श्रुतयोऽपि श्रुत्याश्रयाधीनाः, स्वस्वाम्यनुजीविन्यः, साकारमूर्तयः मुक्तकन्या- चेतनाः, रात्रौ सुप्त राजानम् , स्वकार्य चाऽन्याधीनीकृत्य विश्रान्तिस्थितौ निर्व्यापार समाजमिव, स्वकार्य लोकपालाधीनीकृत्य निर्व्यापरतया विश्रान्तिस्थितिकं दिव्यसाकारमपि परमात्मानम् , प्रत्यूषे-व्यापारनियोगारम्भयोग्यतावस्थितौ, तदाजानुसारेण समज्ञापित- .

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः त्पराक्रमैः । प्रत्यूषेऽभ्येत्य सुश्लोकबोधयन्त्यनुजीविनः ॥ ४ ॥ पुरुषवि. धोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः ॥ भागवततृतीये-स वा एष तदा द्रष्टा नाऽपश्यद् दृश्यमेकराट् । मेनेऽसन्तमिवाऽऽत्मानं सुप्तशक्तिरसुप्त- समये प्रतिकार्योद्गमोपक्षणे, यथाजम् अभ्येत्य सम्मुखीभूय, सुश्लाकै. प्रशस्तैस्तस्य सम्राजः परमात्मनः पराणि यान्याक्रमणानि चरित्राणि लीलासामर्थ्यानि गुणक्रियाचमत्काराश्च तैः, गीतैः पुनीतैश्च, बोधयन्ति-जागृवास निर्वतयन्ति, तत्र तत्रार्थे विशिष्टाकर्षणवन्त प्रसाद- सुमुख सम्पादयन्ति, बन्दिनः श्रुतयश्च प्रसादपात्रता समासादयन्ति निजात्मनः, तेन दिव्यस्य दिव्यस्वरूपस्य व्यापृतस्याऽव्यापृतस्य पुनर्व्यापृतार्थक वर्णयन्ति, तथा च सर्वथा व्यवस्था- यामपि दिव्यसाकारत्व प्रतिपादितमिति । दृष्टान्तोऽपि तावन्मात्रेऽर्थे योक्तव्यः, अन्यथाऽ- ज्ञानित्वाद्यापत्तिः, कारणकार्यदशस्य परमात्मनो नित्यदिव्यसाकारत्वमिति पद्यस्यैतस्य तात्पर्यात् ॥ ४ ॥ पुरुषविध इति । अन्नमयकोश. प्राणमयकोशः मनोमयकोशो विज्ञान- मयकोश आनन्दमयकोशश्चेत्युक्ता. कोशा ब्रह्मविद्यायाम् , तत्र कोशेषु परमात्मनोऽन्वयस्तथा च प्राग दिव्यस्वरूपस्य परमात्मनोऽन्तःप्रविष्टस्याऽन्तर्यामिणः साक्षिणश्चापि दिव्यस्वस्वरूपत्व ततश्च पुनर्व्यतिरेकिणोऽपि तस्य दिव्यस्वरूपत्वमित्यावेदितम् । चरम आनन्दमय. आनन्दधनः पुरुषविधः दिव्यकिगोरस्वरूपसत्साकाराऽऽनन्दघनैकरसचैतन्यसुमूर्तदिव्यपुरुपो मानवविधोऽपि पुनर्यः स्वाक्षरधामस्थदिव्यसाकार इति विशेषतो वर्णितः । भागवततृतीये इति स वा एष इति । अयमात्माऽन्तवर्तिस्वान्तर्यामिसाका- रानुस्वरूपाकारो नित्यस्वात्मकप्रत्यक्षदृष्टिमान् , यस्य दृक् कापि न सुप्ता लीना भवति, सुषुप्तौ मूछीया समाधौ चान्यत्रापि स्वमानस भवात् स्वस्वरूपावस्थानात् स्वस्येतराऽ- नपेश्चितशाश्वतज्ञातृवात् नित्यस्वद्रष्टा स्वान्तर्यामिद्रष्टा च, किन्तु बहिष्ठः सुतशक्तिः कार्याऽ प्रयुक्तसामर्थ्यः सूक्ष्मदशापन्नसामर्थ्यान्वितः साकारमूर्तिः सर्वविधविशेषकार्यानन्वितः सन् साधारणो जनो निष्कर्मा स्वात्मानमसन्त सत्ताशून्य वा कार्याऽयोग्य वा यथा मेने तथा भगवानेकराडपि सर्वनियन्ता सर्वशास्ता सर्वद्रष्टा सर्वप्रेरयिता सर्वशक्तिदाता सर्वप्रकाशयि- ताऽपि निर्मनस्क इव तदा सुषुप्तशक्तिदृशो नाऽपश्यत् सदपि दृश्य सृष्टिस्वरूप स्थूलमपि शरीरमपि व्यापृतमपि यथोदासीनो न पश्यति गृहदारात्मजक्षेत्रभवनस्वगुणादि तथा नाऽय व्यतिरेकी सन् पश्यति किमपि पश्यन्नपि न पश्यति दिव्यभावेन मायिक न पश्यति पूर्व दिव्यो मध्ये मानवदिव्योऽन्ते ब्रह्मदिव्य इत्यदिव्य न पश्यतीति पूर्व, दृष्ट पुनः सुयन्त्रित चालित चक्र प्रचालनार्थ नाऽवश्यकतेति न पश्यतीति दृश्यतया न पश्यतीति किन्तु सार्वज्यभावेन पश्यतीति नित्यदिव्यसाकारताऽभिव्यञ्जिता, तथा च सर्वावस्था दिव्येति प्रकाशितम् ॥ अथ मेने इति पदेन सदपि दर्शनम् अदर्शनमिव विषयीचक्रे, सतो भवतीवाऽर्थेन किञ्चिद्धर्म- ·श्रीमत्संगभाष्यसहितः , दृक् ॥ ५॥ भगवानेक आसेमग्र आत्माऽऽत्मनां विभुः ॥ ६॥ तृतीये सृष्टयादौ तत्ववचनम् – नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् । यन्मूलकेता यतयोऽञ्जमोरुसंसारदुःखं बहिरुत्क्षिपन्ति ॥ ७ ॥ न्यूनसादृश्यमिति सन्तमेव चालनार्थदृष्टिविषयताऽनवच्छिन्न चक्र, ततो नाऽस्य परमात्मनो नित्यदिव्यत्वे क्षतिसमुद्भव इति दृश्य द्रष्टेत्युभय नित्यसिद्ध तत्रेवाऽर्थस्य यथाकथञ्चिद् योजना ॥ ५ ॥ भगवानेकेति आत्मनाम् मध्ये चेतनेष्वणुषु सर्वेषु सर्वविधेषु मुक्तेष्वी- श्वरेषु जीवात्मसु चाऽऽत्माऽन्तर्यामी नियामकोऽन्तःप्रविष्टो वर्तमानो धाम्न्यपि च वर्तमानो दिव्यो मानवाकारोऽपि दिव्य. सर्वाकारोऽपि दिव्याकार एकदेशस्थोऽपि सुमूर्तो विभुर्वि- शिष्टविशेष्यात्मकः सर्वविशिष्टः सर्वत्र स्वाधेयताससर्गेण व्याप्यत्वससर्गेण च तादात्म्येन तादात्म्याधेयताससर्गेण च व्यापकोऽत्यन्ताऽमत्त्वाऽप्रतियोगी सर्वत्र वृत्तिमान् सर्व यत्र वृत्ति- मच्चेत्याधारोऽपि स्वयम् आधेयोऽपि स्वयम् उभयससर्गोऽपि स्वय धर्मोऽपि स्वय 'ततोऽसि सर्वः' इति विशिष्टात्मकविभुरय सर्वभगैरैश्वर्यंयुक्त. साकारकिशोरदिव्यस्वरूपानन्दघनमूर्तिः परमात्मा, सृष्टयनवस्थानसमये अग्रे प्रल्यावस्थाया यदा सर्वम् इदं सूक्ष्मदशापन्न निज- शरीरात्मक नामरूपाऽनह समासीत् तदा व्यतिरेकः स्वराडपि दिव्यमूर्तिोतमानस्वरूप एकः स्वसमानाऽद्वितीयः कारणान्तरसत्ताया अनिरूपकः स्वनिष्ठमात्रकारणसत्ताकः कारणान्तर- द्वितीयस्वतन्त्रसत्तावर्जित एवाऽऽस, तत्रापि व्यतिरेकी सम्राट दिव्यसाकाराऽऽनन्दघनमूर्तिमुक्तो- पसेव्य आस, तदानीं स दिव्य एवेदानीमपि दिव्यमानव इति स्मरणार्थमुक्तम् 'इदमिति अथ आसेति समयदर्शनेन अनासेति भविष्यदर्शनमपि दिव्य ज्ञापित भवति, भविष्योत्तरं भविष्यमपि दिव्यदर्शन ज्ञापित भवतीति, कालभेदेऽपि कालेयस्यैकस्वरूपत्वे बाधकाऽभावात् एक इत्यनेन प्राग् दिव्यत्वम् , विभुरित्यनेनाऽन्तर्यामिदिव्यत्वम् , इदमित्यनेन मानवदिव्यत्वम् अग्रे इत्यनेन तदग्राग्रेऽपि दिव्यत्वम् सर्वदा दिव्यत्वे चरमेऽपि दिव्यत्व किशोरमूर्तेः श्रीहरेः श्रीस्वामिनारायणपरमात्मनः प्रतिपादितमिति ।। ६ ॥ भागवते तृतीये च सृष्टयादौ तत्त्वस्य दिव्यत्वस्य वचनमाह-नमाम ते देवेति । हे देव दिव्यद्योतमानमूर्ते भगवन् । प्रपन्नाना लोकेषु शरणपतिताना देहिना ससारिणाम यससारजिज्ञासूना त्रिविधतापाना दुःखानामाध्यात्मिका- नामाधिभौतिकानामाधिदैविकाना तदन्याना सास्कारिकाणा वाऽसुखाना पीडात्मकानाम् उपशमो निवृत्तिस्तत्र आतपत्रमिव छत्रस्वरूप ते तव सुमूर्तदिव्यमानवस्वरूपस्य पदारविन्द चरणकमलयुगल नमामो वय देवादयः, दृष्टम् अनुष्ठानाय फलनियत गृह्यते, क दृष्टमिति चेत् यतीना तथा शरणपाते, यतयो नियमितेन्द्रियाऽन्तःकरणवृत्तयः शीलवताः साधवो यत्नशीला- श्वेतरा अपि, यन्मूलकेताः। यत् यस्माद्धेतोः, यथार्थफलदलहेतोः, प्रयोजकात् तत एव मूल पादपद्ममूलम् आधारस्तम्भशक्त्याश्रय फणात्मकमूलम् अंघ्रिद्वयम् आद्यारम्भांगम् भूमित आद्यारंभोग पादपद्माग्रद्वयम् , तदेव केतो निकेतो निवासालयो येषा ते यतयः पादनिवास- , ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडैश्छन्दःसुपर्णैः ऋषयो विविक्ते । यस्याऽघमर्षोंदसरिद्वरायाः पदं पदं तीर्थपदं प्रपन्नाः ॥ अथ निराकारत्वम्-'वेदाऽहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥१॥ यत्नशीला भक्ताः, उरूणि यानि ससारस्य देहदैहिकव्यूहात्मकस्य कुसारस्य कुसारोत्थानि दुःखानि सुखविरोधीनि विलक्षगदाहोत्पादकानि पीडाद्वेगाऽशान्त्याद्यात्मकानि यानि यान्य- 'यात्मनां प्रतिकूलतया वेदनीयानि तानि तानि सर्वाण्यपि बहिरेव दूरे एव उत्क्षिपन्ति, सन्ति चेत् निवारयन्ति अनागतानि चेत् निराधयन्ति वर्तमानानि चेत् अपयन्ति भुज्यमानानि चेत् क्षीणयन्ति, तादृश दिव्यमूर्तेस्तव मानवदिव्याऽघ्रिद्वय पुनरपि सदा दिव्याऽघ्रिद्वय शाश्वतमिति साकारता सगुणता बोधिता। यतयो यदि ब्रह्ममुक्तास्तेषा दुःखाऽभाव एव, यदीश्वरास्तेषा स्वल्पदुःखाशयोगः तन्नाशार्थमुपासनावत्त्व यतित्वम् , यदि जीवास्तेपा दुःखनाशक मानव- दिव्याघ्रिद्वयं चेति मानवदिव्यसाकारता प्रागपि दिव्यसाकारता उत्तरमपि दिव्यसाकारता दर्शिता ॥ ७ ॥ मार्गन्तीति-ऋषयो ब्रह्मशीलाः आपाः, ते तव, पद मार्गन्ति, विविक्ते एकान्ते स्वात्मस्वरूपे, तव पद साकारमूर्तिचरणारविन्द मार्गयित्वा ध्यायन्तीति, ये प्रपन्नाः शरणागता आत्मनिवेदिनस्त एव ध्यायन्तीति, अन्ये तु ध्यायन्त्यपि न ध्यायन्ति, अनात्म- निवेदित्वेनाऽन्यमार्गणपरत्वात् । पद चरणारविन्द स्थानमक्षर गम्यस्वरूप वा च, यस्य दिव्यस्य परमात्मनस्ते किशोराऽऽनन्दधनदिव्यसगुणसाकारमूर्तेः पदम् , तदेव तारक तीर्थ- पदम् , तीर्थाना स्थानम् , यदाश्रयेणाऽतीर्थान्यपि तीर्थानि भवन्ति, अतस्तीर्थास्पदानामपि तीर्थकर महातीर्थ चरणारविन्दयुगलम् , तदेव तीर्थ तारकत्वात् पापनाशकत्वाद्, अघाना पापाना मर्षों नाशो येन तादृश यदुदकम् उत्कृष्टव तस्य सरित् प्रसारणकरी वरा स्थितिः सरिद्वरा, पापनाशकशक्तेः पद स्थान दिव्य तव चरणयुगलमिति । तन्मार्गन्ति मृगाः ऋषयः । विविक्ते निराबाधप्रदेशे समाधियोगिनि स्वस्वरूपस्थले, तत्र छन्दःसुपर्णैः- छन्दासि सामानि स्तुतयः स्तोत्राणि, उपासनोपकरणानि शब्दश्रवणमनननिदिध्यासनात्मकानि कारणभूतानि साधनानि, तान्येव सुपर्णानि ज्ञानक्रियात्मकानि पक्षाणि उपासनात्मकज्ञानानि पूजनाद्यात्मककर्माणि च पतत्त्राणि तै. करणैः साधन. यानैः कृत्वा मार्गन्ति गहनेऽखाते तलेs- सीमविशाले चिदात्मनि क्षेत्रे नैजे मार्गन्ति । मुखपद्मति–तव मुखमेव पद्म मुख पद्ममिव मुखपद्मम् , प्रत्यात्मनियतमूर्तिमत्त्वेनाऽनन्तमूर्तीना मुखान्यनन्तानि, तान्येव नीडानि नीडवद्- विरामस्थानानि वृत्तिविश्रान्तिस्थानानि स्वात्मरमणस्थानानि तैर्दास्तजन्यसुखाप्त्याऽपि दास्य- सुखापादनार्थ प्रथममुखदर्शनोत्तर पादप्रपन्नवार्थ पादमार्गणमिति । मुखदर्शनोत्तर प्रपत्त्या ज्ञानेन कर्मणा च पाददर्शनपरिचरणमभिलषन्ति मुनय इति । अनेन धाम्नि दिव्यमूर्तिदर्शन समाधिमताम् , अत्र दिव्यमूर्तिदर्शन ज्ञानक्रियावताम् , पुनर्दिव्यदर्शनं सर्वथा प्रपन्नानामिति दर्शितम् ॥ अथेति निराकारत्वम्-मायिकाकाररहितत्व दिव्याकारसहितत्व च बोध्यम् । , .

·श्रीसत्सगभाष्यसहितः . . यदात्मतत्त्वेन तु ब्रह्मतत्वं दीपोपमेनेह युतः प्रपश्येत् । अजं ध्रुवं सर्वतत्त्वै- विशुद्धं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैरिति ॥ २ ॥ यस्मात्परं नाऽपरमस्ति किञ्चिद् यस्मान्नाऽणीयो न ज्यायोऽस्ति किश्चित् ॥३॥ दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः॥ वेदाऽहमेतमिति-अहम् उपासकः, एत सन्निकटवर्तिन चान्तरात्मान एरुपं पुरुषोत्तम नराकारं दिव्य द्योतमानमूर्ति वेद जानामि पश्यामि, कथंभूतम् ? महान्तमिति, सर्वतो महत्परिमाणवन्तमिति । अथ निराकारस्य व्यापकत्व परममहत्त्व चाकाशवदिति चेन्न । 'अणोरणोयान् महतो महीयानिति श्रुतिप्रतिपाद्य स्वव्याप्यानुरूपपरिमाणवन्तमिति, अक्षर- ब्रह्मणः परममहत्त्वेन तत्र प्रविष्टस्य श्रीहरेः परममहत्त्वम् , तथाविध महान्तमह ब्रह्मस्वरूपः सन् वेट, न वनह्मस्वरूपः, अथाऽऽदित्यस्थ त सूर्यव्यापक परमात्मानम् आदित्यवर्ण वेद, प्रकाश- सभृतत्त्वेन द्योतमानस्य तस्याऽन्धकाराऽयोगेन तमसो मायाऽन्धकारादपि परत्वमुक्तम् , यत्स्वरूपमज्ञानाऽनास्पद सार्वज्यास्पदमिति अनन्तसूर्यप्रकाशघनस्वरूपमिति त वेद, एतमिति समीपस्थ दिव्यमानवस्वरूपश्रीहरिम् , महान्तमिति सर्वान्तर्यामिदिव्यश्रीहरिम् , पुरुषमिति सूर्यसमतेजस्विनमक्षरधामस्थदिव्यमूर्तिश्रीहरिम् , परस्तादिति सर्वोपरिश्रीहरिमवतारिणमाह श्रुतिरियम् ॥ अथाऽऽत्मतत्त्व ब्रह्मतत्त्व दिव्यदेवपरब्रह्मतत्त्व च ज्ञातृज्ञेययोः साकारत्व चाह- यदात्मतत्त्वेनेति । युक्तः--युक्तयोगी भक्तः, 'युक्तस्य सर्वदा भान चिन्तासहकृतोऽपरः' इति न्यायमुक्तावली, सर्वदा नित्यप्रत्यक्षनिभभानवान् कृताभ्यासो यदा परिपक्वदशा पन्नः सदेहोऽपि दिव्यदेह इव सिद्धसर्वसिद्धिकः, इहाऽत्र लोके जीवन्नेव दिव्यदृष्ट्या दीपोपमेन दीपवद्धनी- भूत्तेन ज्वालामालाकुलितेन निजात्मतत्त्वेन ज्ञात्रात्मकदिव्यज्ञानदृष्ट्या स्वात्मकदृष्ट्या नित्य- प्रत्यक्षेण साक्षात्कारेण ब्रह्मतत्त्वं स्वान्तर्यामिसाकारतत्त्व व्यापकधामतत्त्व साक्षात्सेवकमक्षर- धामात्मकसगुणसाकारतत्व तत्र स्थितमजमजन्मान नित्यशाश्वत ध्रुवं परिणामादिरहित सदैकमान विशुद्धं कर्मकालमायातत्पराभवाद्यशुद्धिरहित साकारमेकानन्दरसघनमेकतत्त्वात्मक चेतनस्वरूप सच्चिदानन्द व्यतिरेकिण गरीरिण नित्यकिशोरमूर्ति स्वरूपसत्साकारानन्दघनैकरस सुमूर्त श्रीहरि सर्वै. शरीरात्मकैजडचेतनतत्त्वैर्विशेषणैर्गुणाद्यैश्च यथा श्रुतिवर्णितैः तत्त्वैस्तस्य परब्रह्मणो भावात्मकैधम. सहितमपि स्वरूपे तदशुद्धिरहित श्रीस्वामिनारायणम् अनादिश्रीकृष्ण- नारायण श्रीहरिकृष्ण परब्रह्म परमात्मानम् , सर्वान् द्योतयतीति देव सर्वप्रकाशकर सर्वज्ञप्तिप्रद सर्वज्ञ सर्वप्रभासिन सुरूप दिव्य मायिकाकारप्रकाशादिनिरपेक्ष मायिकगुणाऽससृष्टस्वरूप धाम्नि दिव्य देव द्योतमान जानाति साक्षात्करोति तढा, ज्ञात्वा तादृशसाक्षात्कारफलं जातुरस्य युक्तभक्तस्य सर्वैः कर्मकालमायास्वभावदेहवासनादिनिगडैः पाशैः मुच्यते, मायिकस्नेहपाश- मुक्तो भगवत्स्नेहरजुबद्वश्च मोक्ष याति, दिव्यमत्रत्य श्रीहरि तत्रत्य च दिव्य श्रीहरि ज्ञावा मुच्यते इति, तथा च धामस्थस्य दिव्यत्व लोकस्थस्य दिव्यत्व प्राप्यस्य तस्य च पुनर्दिव्यत्वं ज्ञात्वा देव प्रपद्यत इति श्रुतेरस्या अर्थ ॥२॥ यस्मात्परमिति । दिव्यसाकारोऽपि सर्वाकारः .

·७ श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. ऋग्वेदाऽष्टमेऽष्ट के-परात्परतरो ब्रह्म तत्परात्परतो हरिः ॥ ४ ॥ अपाणि- पादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः स वेत्ति वेद्यं न च श्रीहरिः सर्वान्तर्यामी सर्वशरीरी विशिष्ट तत्त्वमेकमेव नाऽस्मात्पर स्वतन्त्र भिन्नं तत्त्वा- न्तरमस्ति नाऽस्मादपर स्वतन्त्र भिन्न च तत्त्वान्तरमस्ति सर्वात्मकविशिष्टत्वात् सर्वेषामस्य विशेषगत्वात् , अस्याऽग्रेऽन्यस्य स्वतन्त्राऽविशिष्टस्य परस्याऽपरस्याऽभावात् , एव स्वयमेव परमात्मा सर्वाऽणुभ्योऽणु सर्वमहद्भयो महदिति श्रीहरेरपेक्षयाऽन्यस्य स्वतन्त्राऽविशिष्टस्याऽणो- महतश्चाऽभावात् व्याप्याऽणुमहत्सद्भावात् तदात्मकत्वेन तदतिरिक्तस्य तत्समस्याऽभावात् , तथा च स्वतन्त्रदिव्यशरीरी सुमूर्तः सगुणः स्वय सर्वान्तर्यामी दिव्यसुमूर्तः स्वय सर्वाग्रेऽपि दिव्य- मानवसुमूर्तोऽपि स्वयं सर्वाऽनन्तरमपि महान् दिव्यसुमूर्तः स्वयमेवेति चतुर्धा सुमूर्तदिव्यसाकारा- नन्दघनः स्वय प्रतिपादितोऽनया श्रुत्या ॥३॥ दिव्यो ह्यमूर्त इति । दिव्यो द्योतमानः परम- पुरुषः, ह्यमूर्तः मायिकमूर्तिरहितः स्वरूपसन्सुमूर्तः, आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिस्वरूपः एक- तत्त्वात्मकरसघनसुमूर्तः, नाऽस्य निराकारतेजस्त्वम् , पुरुष इत्युक्त, पुरि शरीरे शेते उषति, तादात्म्येन स्वानन्दघनमूर्ती मूर्त्यात्मक एव दृश्यते विद्यते, नाऽस्य पृथगदेहे निवासः, पुरुषा- कारः किशोरमूर्त्यानन्दघनस्वरूपसत्साकार एवाऽय वर्तते, अत्र मन्त्राः दिव्ये ब्रह्मपुरे यो ह दिव्यमूर्तिः प्रतिष्ठितः। अमूर्तमूर्तेष्वन्तर्यामी मूर्तश्च पर हि तत्' । 'विप्रासो विद्युरत्रपुरुष- मद्वरूपमतिज्ञम् । कमनास्यं कप्याक्ष युगग्रहग पुरुषोत्तमम् । 'पराणखस्वरुणिम्नीभिजते परि य उद्यः। हृद्हदश्चभ्राकन यमेते सन्तो विदुः'। 'ब्रह्मगवा विविदुरेतमीश्वरीन्दु- प्रभालम् । तिलसुमनोनास नृरूप विभान्तमापूर्णम्' । 'हिरण्यकेशमकुण्ठदृश्य यत्तेऽन्तराऽभितः । किशोरप्रतिम सच्चिदानन्दमयोग प्रेयुः । 'ब्रह्मपात्राणि ह वै समुपासत श्रेयःखणेयम् । षोडश- कल पत्कजान्तराम परस्य पूष्णः' । 'कला भवन्तेऽष्टास्रचुल्लेखास्वस्तिकादिका दक्षे । व्योमाऽ- धेन्दुशफराद्या दक्षेतरेऽस्य चरणे' । 'एको ह्येपः सर्वयन्ता सुरूपो रूप रूप रूप्यमाणोऽधिशेते । सहस्रधा चाऽप्यथ नान्तधा सन् समानरूपो रूप्यतेऽक्षय्यलोके'। 'पुमकपूर्णेऽपि रतिर्न गुप्ता प्राकाम्यसेव्येऽपि न रूपतः स्त्री। ग्राह्येऽपि तस्मिन्न हतिः खवित्तेर्वियोगयोगेऽपि न तत्त्व- व्याहतिः' । 'अमातृजत्वान्नहि कोषषटकम् अनन्नकोषान्नहि चित्यचित्यतिः । प्राणः स्वशक्ति- स्तदप्राणकस्य काशोऽपि निरावरणात्मभावः' । 'अनन्नग्रासान्नहि मेहनादिक ततो न गुर्वादि कुतो हि निद्रा । नित्यप्रसन्नस्य कुतोऽप्रसन्नता प्रेष्ट्यैक्यभावान्न परेष्टधीनता' । 'हिरण्यकेशाश्च हिरण्यवनखाः सुकुन्ददन्ता नहि योगभागिनः। चिदैकरूपा रमणीयस्वात्मकाः सदैकमानाः प्रावभान्ति तस्य' । 'अगोऽपि गन्ता मनसो जवीयोऽविप्रास एन नाप्नुवन् प्रागुपास्तेः । विप्रेष्टकोऽन्यानत्येति जवीयः तिष्ठन्नचितिचिति चापि ईशः'। इत्याद्यैः सगुणसाकार एक- रसानन्दधनमूर्तिः किशोरः श्रीहरिः तत्राऽत्र तत्र च दिव्यो वर्णित इति ॥ ऋग्वेदस्याऽष्ट- मेऽष्टके इति । ब्रह्म अक्षरब्रह्मपुरुषो धामात्मकः, सः परात् प्रकृतिपुरुषात् परा ये ·श्रीसत्संगभाष्यसहित. तस्याऽस्ति वेत्ता तमाहुरय्यं पुरुषं महान्तम् ॥ ५॥ 'न तत्र चन्द्राऽर्कवपुः प्रकाशते न वान्ति वाता न च यान्ति देवताः । यत्र देवः क्रतुभिर्भूतभावनः स्वयं विभूत्या विरजः प्रकाशते' इति मुण्डके ॥ ६ ॥ मुक्तवातास्तेभ्योऽपि पर इति परतरो ब्रह्मधामात्मकः स एव साकारसुमूर्त उक्तः, अक्षरादपि परा ये श्रीहरिमूर्तिगुणा अकानि चमत्काराः सार्वज्याद्यैश्वर्याणि चेतनानि मूर्त्यात्मकानि, तत्परात् तेभ्यः सर्वेभ्यः परेभ्यः, परतः कारणावस्थात् स्वस्मात् श्रीहरेरपि अन्वयाऽवस्थाश्च श्रीहरेरपि साकारदिव्यशाश्वतानन्दधनमूर्तिः किशोरो व्यतिरेकी परमात्मा दिव्यः श्रीहरिः सदा साकारो दिव्याकारो भवतीति प्रतिपादयतीय श्रुतिः ॥ ४ ॥ अपाणिपाद इति । मायिक- पाणिपादरहितः, आनन्दघनागातिरिक्तपाणिपादरहितः, आनन्दघनस्थग्रहणजवनशक्तिमॉश्च सुदिव्यानन्दघनात्मकपाणिपादसहितः, अचतुः-मायिकचलरहित आनन्दधनागातिरिक्त- चक्षुविहीनः आनन्दघनदिव्यप्रकाशचक्षुःसहितो नित्यसाक्षात्कार करोति सर्व पश्यति दर्शन- शक्त्या नित्यसर्वज्ञप्रत्यक्षदर्शीति, अकर्णः-मायिककर्णरहित आनन्दघनमूळगकर्णसहितो दिव्य- कर्णागमूर्तिको दिव्याकर्णनशक्तिमान् सर्वश्रोतेति, श्रवणदर्शनस्पार्शनरासनघ्राणजादयोऽस्य नित्यप्रत्यक्षात्मका एकसार्वन्यात्मका एव ततः सर्वेभ्यः सर्वसाध्यमिति नाऽत्र साकर्य भेद- प्रयुक्तमनधिकारप्रयुक्त वा स वेत्तीति । परमात्मा दिव्यकिशोरानन्दघनमूर्तिपरमपुरुषः, वेद्यं विशिष्टमविशिष्ट व्यतिरेकि चाऽन्वयि च सर्वमपि वेत्ति पश्यति जानातीति, नाऽन्यः परमात्मनः कश्चिदपि परमात्मवत् वेत्ता नित्यप्रत्यक्षयावदशप्रत्यक्षवेत्ताऽस्तीति, अस्ति चेत् कश्चित् सोऽयमेवाऽस्ति नाऽपर इति । तमाहुः, श्रुतयः सार्वज्यमूर्तयः सरस्वत्य एव, तम् , धामगतदिव्यं मानववेषदिव्य पुनश्चान्तर्यामिदिव्यं व्यतिरेकिदिव्य चेति श्रीहरिमेव, आहुः वर्णयन्ति स्म । अश्यम् अनादिव्यतिरेकिदिव्यकिशोरपरमपुरुषम् , महान्तम्-अणुष्वणु- स्वरूप महत्सु महत्स्वरूप यथापात्रस्वरूपं व्यापकमन्तर्यामिणम् , पुरुषम्-दिव्यसाकारा- नन्दघनकिशोरैकरसचेतनमूर्तिपुरुषम् , मानवदिव्यस्वरूप चेति । प्राहुः-वर्णयन्ति स्मेति ॥ ५॥ न तत्रेति । मुण्डकोपनिषदि प्रोक्तमेतत् , ,-तत्राऽक्षरब्रह्मलोके, चन्द्रार्कवपुषां मायिकाना प्रकाशो नास्ति, मायिकप्रकाशस्य तदनेऽप्रकाशत्वात् । तत्राक्षरब्रह्मलोके मायिकवाताना वान नास्ति सच्चिदानन्दमुक्तात्मा चेतनो वानात्मा तथाशक्तो वर्तत इति । तत्राऽक्षरब्रह्मलोके मायिकदेवतात्मना गतिर्नास्ति मुक्तात्मनामेव साकाराणां गतिरस्तीति । यत्राऽक्षरब्रह्मलोके दिव्यो देव एकः श्रीस्वामिनारायण एव दिव्यकिशोरः सर्वज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजोभिः प्रकाशमानो विराजते, ऋतुभिः पूजाभिश्च पूज्यमानो विराजते, 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः' इति मन्त्रोक्तैर्यतैरिज्यमानः समास्ते, स्वयं परमपुरुषः स दिव्य आनन्दधन एव निजमूर्त्या विशिष्टमूर्त्या शरीरैर्भूताना सृष्टीना भाविना सृष्टिप्रकाण्डाना च भावयिता कर्ता, विशिष्टया भूत्या स्वीयसामर्थ्यान्वितशरीरात्मकजडचेतनतन्वा भूतसृष्टिस्वरूपो भावितसृष्टिस्वरूपो . ७ ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः, तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति ॥७॥ 'योऽक्षरे तिष्ठन्नक्षरमन्तरो यमक्षरं न वेद यस्याऽक्षरं शरीरं योऽक्षरमन्तरो यमयति ।८। अत्राऽयं पुरुषः स्वयंज्योतिः । ६ ॥ हरेर्न प्राकृतदेह- इत्युक्तं भारते--'न भूतसंघसंस्थानो देहोऽस्य परमात्मनः' । - भाव्यमानसृष्टिस्वरूपश्च भूयमानः प्रकागते सचरति सचारयति च, तत्र तस्य रजआत्मक- मायापेक्षा नास्तीति प्रोक्तः विरज इति । प्रवृत्ते. स्वस्य नित्यगुणवान्मायाराजसापेक्षाभावात् । अनया श्रुत्याऽअरधाम्नि शाश्वतसाकारदिव्यकिशोरमूर्तिल भूतभावनसृष्टिगतदिव्यसाकारमूर्तिल पुनश्च दिव्यक्रतुकाण्डेज्यमानदिव्यसाकारमूर्तित्व च श्रीहरेः प्रतिपादितम् ॥ ६॥ न तत्रेति । तत्राऽक्षरब्रह्मलोके श्रीहरिप्रकाशात्मके नान्यसूर्यचन्द्रतारकविद्युदग्नीना मायिकाना प्रकागाः प्रभवन्ति स्थातुमपि, किन्तु नित्यप्रभाप्रकाशित तं श्रीहरिमनु तत्तेज. सगृह्य सर्व ब्रह्म मुक्त- मण्डल सृष्टिमण्डलमात्ममण्डलादि च प्रभाति, प्रकाशवत्तया भाति सजातीय च प्रकाशयति, न्यून वा परतः प्रकाश प्रकाशयति, तस्य परमात्मन. भासा प्रकाशेन सर्वमिद सृष्टिमण्डल विशेषेण भातीति सप्रकाश दृश्यते, तत्प्रकाशेन स्वदर्शन सम्पादयतीति दिव्यमूर्तिस्तत्राऽत्र च पुनस्तत्र वर्णितः ॥ ७ ॥ योऽक्षरे इति । अक्षरे धाम्नि प्रकाशात्मके सुमूर्ते सेवके च ब्रह्मणि शरीरी सन्नन्ययो सन्नन्तर्यामी सन् श्रीहरिस्तिष्ठति, अतोऽक्षरब्रह्मान्तरात्मा प्रोच्यते, दिव्यान्त- रात्मान श्रीहरिं स्वान्तःस्थित त सदा वेत्त्यपि यदाऽभरमपि स्वस्मिन् तिरोभावयित्वा खराटतयावर्तेत तदा तमक्षरमपि न वेद, यद्वाऽश्वरस्य प्रकाशतन्वात्मकस्य प्रकाशेतरसर्वविधासु त श्रीहरिं वेदितृत्वेऽपि ततोऽप्युर्वरितत्व श्रीहरेरिति धामाऽक्षरवेदनोर्वरितत्वमेव विशिष्यते नानुर्वरितत्व येन वेदनाऽन्तो भवेदिति, यस्य परब्रह्मणोऽक्षरब्रह्म शरीरमिति, तस्मिन् शरीरे शरीरी' तदन्तरोऽन्तर्यामी च तन्नियामको यथेष्ट नियमयति, अनन्तसृष्टिजननलयार्थ यथा प्रेरितमक्षरब्रह्म पुरुष प्रकृतीश प्रेरयतीति अक्षरद्वारा परमपुरुषोऽक्षरातीतः प्रेरको भवतीति स प्रेरकः सगुणः साकारो दिव्यः सृष्टावपि धृतमानवाकारो दिव्य. पुनश्चाक्षरस्थः स एव शाश्वतो दिव्य इति समावेदितमनया श्रुत्या ।। ८ ॥ अत्राऽयमिति । अत्राऽअरधामप्रकाश हृदयदहरे च योऽय पुरुपोत्तम. परमपुरुषः परमात्मा साकारदिव्यविग्रहः सः स्वयज्योतिः खाभाविकशाश्वतप्रकाशी स्वान्येभ्यः प्रकाशदाता च सुसमुज्ज्वलद्योतमानदिव्यकिशोराऽऽनन्द- घनमूर्तिर्वतते ॥ ९॥ अस्य श्रीहरेधर्मजस्य न प्रकृतितत्त्वजन्यदेहोऽपि तु सच्चिदानन्दधन- करसैकतत्त्वसाकारमूर्ति रेव स्वरूपसत्साकारो वर्तते । इत्युक्तं महाभारते-'अस्याऽत्र प्रकटी- भूतस्य धर्मजस्य परमात्मनः श्रीहरेः प्रत्यक्षविषयस्याऽस्मत्समानस्य प्रभोदेहः स्वस्वरूपमूर्तिर्न भूनाना पृथिवीजलतेजोवाय्वाकागाना यः शान्तघोरमूढतात्मकविशेषमघातपिण्डस्तस्य ये ·श्रीसत्सगभाष्यसहित 'भागवतैकादशे' 'नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथश्चाऽद्यमानाः । कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य शं नस्तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य ॥ १॥ भागवतपञ्चमस्कन्धे - अर्हसि मुहुरहत्तमाणम- स्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्समुपशिक्षितं कोऽहति पुमान् प्रकृति- गुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपूरुषयोक्तिननामरूपा- कृतिभिः कर्तुं स्वरूपनिरूपणम् ॥ २॥ गीतायां 'जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन' ॥३॥ सस्थानाः सयोगा अवयवसन्धानास्त समवायिसमवेतो देहोऽपि तु स्वरूपसन्नित्यानन्दधनमूर्ति- रेकतत्त्वात्मकसुमूर्त एव स्वरूपसत्साकार इति । अनेन दिव्यमूर्तेर्ह रेदिव्यमानवमूर्तित्व स्वरूप- सतीमूर्तित्व च ततो धाम्-यपि तन्मूर्तित्वमेवेत्यावेदितम् । भागवतैकादशे-नस्योतगाव इति । नसि रज्ज्वा ओता गावो वृषभा इव स्वामिनो यस्य परमात्मनोऽवतारधर्तुः साकारमूर्तेर्वशे ब्रह्मादयस्तनुभृतोऽत्र भवन्ति, ते कथ तस्य वशे ? यतः कालस्य वशेऽद्यमाना मिथाऽति- पराभवमापन्नाः शरण मार्गयन्तोऽत्र कालकाल प्रकृतिपुरुषपर श्रीहरि शरण यान्ति, तत्य दिव्यमूर्तेः पुरुषोत्तमत्य दिव्यचरणयुगल नोऽस्माक देवाना शम्-कालदुःखातिरेकिणी शान्ति तनोतु । अत्र चरणो दिव्यमानवमूर्तिज्ञापकः, प्रकृतिपुरुषपरस्येति धामस्थदिव्यमूर्तिज्ञापकम् , पुरुषोत्तमस्येति शाश्वतदिव्यमूर्तिज्ञापकम् । भागवतेति। अहसीति-हे अर्हत्तम । पूज्यतम । परमात्मन् |, मुहुर्मुहुरहणमर्हसि, अस्माक तवाऽनुपथानाम् अनुवर्तिना भक्ताना ते नमो नमः, नमस्करणात्मिका भक्तिरेवाऽस्माभिरुपशिक्षिता, नान्यद् विद्मो वयम् , प्रकृतेर्मायाया गुणैः व्यतिकरा व्याप्ता मतिर्यस्य तादृशः कः पुमान् अनीशोऽसमर्थो ज्ञातु वर्णयितु च वा तव गुणॉश्च, तादृशः कः पुमान् प्रकृतिपुरुषयोः परस्य परमेश्वरस्य तव दिव्यमूर्तेः, अर्वाकतनैः निम्नदशास्थितैर्मायिकर्नामरूपाकृतिभिर्वर्णितैरपि, तव स्वरूपस्याऽऽनन्दघनसाकारकिशोराऽवतारिणो निरूपण कर्तुम् अर्हति, न मायिकैरमायिक- वर्णन कर्तु कोऽपि समर्थ इति । तथा च त्वम् अमायिको दिव्याकारः शाश्वतोऽवतरणात्मक- नरनाट्येऽपि शाश्वतदिव्यमानवाकारः पुनरेव धामगोऽतिदिव्यमूर्तिरे'वेति दिव्यस्याऽदिव्य- नामरूपाकृतिभिर्वर्णनमयुक्तमेवेति । यदि वर्ण्यते यैर्वर्ण्यते तानि नामरूपाकृत्यादीनि शाश्वत- दिव्यान्येवेति सिद्वयन्ति ॥ २ ॥ गीतायाम्-'जन्म कर्म चेति । मे मम परब्रह्मणो दिव्यस्य दिव्याकारस्य, जन्म ब्रह्माण्डे प्राकट्यम् , कर्म व्यापारचेष्टादि, दिव्यतनोर्दिव्यमेव, दिव्यत्व द्योतमानमूर्तित्वम् , आनन्दघनमात्रप्रकाशितकिशोरस्वरूपसत्साकारत्वम् । यो ज्ञाता जिज्ञासुरेव धामग भूमिग च दिव्य दिव्यगुणोपेत दिव्यकर्माणमित्यपि चेद् वेत्ति केवला- ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णय. स्कन्दपुराणे-आत्माऽऽत्मा चाऽक्षरात्मा च ह्यष आकाशनिर्मलः। दिव्य- हगीच्यः सन्मात्रः पुरुषो वसुदेवजः ॥४॥ प्राधानिका गुणा यत्र त्रयोऽपि रजआदयः । न भवन्त्यल्पमपि यत् कालमायाभयं न च ॥ ५॥ नन्दघनतत्त्वात्मकैकरसघनमूर्ति मा वेत्ति, तस्य भौतिकदेहत्यागोत्तरं न भौतिकदेहयोगि पुनर्जन्म किन्तु स्वरूपसत्साकारचेतनाविभूतदिव्यसारूप्यभावापन्नसौम्यदिव्यमूर्तिसमभिनिष्पन्नतात्मक- मुक्ताविर्भाव एवेति । ज्ञानघनपिण्डाविर्भावः स्वरूपसदाविर्भावः सलिलस्य घट्टहिमाविर्भाववत् ज्ञानस्य जातृघट्टाविर्भावपिण्डदिव्यसाकारमूर्तिभगवत्सारूप्याविर्भावमुक्तताऽवाप्तिरिति तादृशः सन् मामेतीति मामेत्य तथाविधः स्वरूपसत्साकारघट्टपिण्डज्ञानघनमूर्तिः सर्वशक्तिगुणाद्य- गाद्यभिनि पन्नः सम्पद्यत इति ॥ ३॥ स्कन्दपुराणे आत्मात्मेति । सर्वेषामात्मना- मात्माऽन्तर्यामी प्रेरकः सञ्चालकः फलप्रदाता साक्षी चाणुस्वरूपसुमूर्तोऽनन्तस्वरूपः परमात्मा, आत्मानो जीवेश्वरमुक्ताः, अक्षरस्य ब्रह्मणो मूर्तस्य प्रकाशधाम्नश्चाऽऽत्माऽन्त- र्यामी प्रेरकः सञ्चारकः सुमहान् सुमूर्तो यथापेक्षस्वरूपः परमात्मा, स एषोऽक्षरस्थो धामस्थोऽत्र लोके च मानवाद्याकारस्थितो दिव्यमानवस्वरूपो भौतिकमायिकभोगपरायणोऽ स्मदनुकलस्वरूपव्यापारोऽपि गगनवन्निर्लेप आकाशसमनिर्मल. स्वच्छो यस्मिन्मायाकर्म- वासनाविपाकमालिन्य नास्तीति, आकाशाद यात्मज्ञान निर्मल ततोऽध्यात्मा निर्मलस्ततोऽ प्यक्षर निर्मल ततोऽयक्षरातीतोऽय भगवान्निर्मलो निर्मठत्वपराकाष्ठापन्न इति सर्वनैर्मल्य- प्रदोऽस्यैवाऽन्यानि नैर्मल्यानि मात्रामनुगृह्णन्तीति । प्रतिबिम्बग्राहित्वशक्तयः सर्वा अस्यैव परमात्मनः, सर्वाः प्रभाः सर्वाणि तेजासि सर्वे प्रकाशाः सर्वे चिदाकाशाः सर्वाणि चैतन्यान्य- स्यैव परमात्मनस्तत्तन्मात्रामुपजीवन्तीति । आ समन्तात् काशते प्रकाशते इत्याकाशो दिव्य- प्रकाशस्तद्वान् अत एवाऽप्रकाशात्मकमलरहितः स्वच्छतम इति । दिव्येति । दिव्या धाम- मुक्ताना या दृष्टिनित्यसाक्षात्कारस्तथाविधसाक्षात्कारात्मकाऽपरोक्षानुभवेनाऽऽलोचनविषयः प्रत्यक्षमूर्तिः, सन्मात्रः-सच्चिदानन्दानन्दघनमात्रमूर्तिः, असद्वथावृत्यर्थ सदिति, नाऽभाव- मूर्तिः किन्तु भावमूर्तिः, निरुपाख्यं यदसत् तन्न, विनाशि जन्य च यदसत् तन्न, परिणामि विवृत्तं च यदसत् तन्न, किन्तु शाश्वतमेकमान दिव्यं यत् सत्तायोगि सत् तत् परब्रह्मेति । एतादृशं परब्रह्म पुरुषः, किशोरदिव्यानन्दघनसुरूपमूर्तिनरनाट्यधरा नित्यनरः नित्यो नरोत्तमः पुरुषोत्तमो दिव्यपरमपुरुषः परमात्मा स एव, स चात्र भूतले बसमानो देवो दिव्यावतारी जनिमानिव लक्ष्यते इत्यर्थे वसुदेवजः इति, स च धर्मजः श्रीहरिः, यद्वा वसुदेवो यो धर्मजन्या वसुोणाख्यो देवस्तस्य सुतो वसुदेवजोऽनादिश्रीकृष्णनारायणो गोपालात्मजो गोपालो दिव्यमानव- स्वरूपः परमात्मा सर्वात्मा ब्रह्मात्मा परब्रह्मेति पुनर्दिव्य एव स. इति दर्शितः ॥ ४ ॥ तस्य दिव्यत्वेऽस्य दिव्यत्वे च प्रधानमायाया ये रजस्तमःसत्त्वगुणा गुणयोगाश्च ते, यत्र यस्मिन् दिव्ये परमात्मनि चाक्षरेशे मुनीशे गोपीशे च न सन्ति, न च तस्मिन् अल्पमपि कालस्य - ·श्रीसत्संगभाष्यसहितः , सहोदितार्काऽयुतवद्भास्वरे तत्र तेजसि। बासुदेवं ददर्शाऽसौ रम्यदिव्याऽसिता- कृतिम् ॥६॥ भगवस्त्वत्प्रसादेन तमहं परमेश्वरम् । वासुदेवं समालोके स्थित- मक्षरधामनि ।।७।। तेजःपुञ्जाभिरुद्धाऽमोगुणातीताऽऽदुताकृतिः । अखण्डा- नन्दरूपश्च सदा शुद्धोऽच्युतोऽस्ति सः ॥ ८॥ कृष्णस्याऽनुग्रहो यस्मिन् स तेजसि तमीक्षते । केवलं तेज एवाऽन्ये पश्यन्ति न तु तं मुने ॥ ९॥ संहारेण जन्य मायायाः पराभवेन जन्य भयं नास्ति, भय तु स्वरूपान्यथाभावेऽनिष्टे स्यात् , तत् तत्र श्रीहरौ नास्ति, यथेष्टे तु सत्फले किमपि भय नास्ति, तर्हि सत्यसकल्पे सत्यकामे कथ भवेत् , अक्षरमुक्तानामभरस्य च भय नास्ति तर्हि कथ स्यादक्षरातीतस्य सर्वगुणसामथ्र्ये- श्वर्यशक्तिबलवीर्यतेज.सभृतस्य भयमिति, तथा च मायागुणरहितो नित्यनिजदिव्यगुणः सगुणः साकारो दिव्याकारकिशोरनटवरमूर्तिरानन्दघनः परमात्मा बृतमानवदिव्यवेपोऽपि पुनर्दिव्य एवेति ॥ ५ ॥ सहोदितेति । अर्काणामयुते सहोदिते घट्टस्तरापादके महाप्रकाशे निरन्तरे या घनता ततोऽतिगा घनता भगवदेककिरणप्रकाशे, ततोऽनन्तधा भास्वरे तत्राऽक्षरधामात्मकतेजसि असौ नारदः श्रीवासुदेव रम्यदिव्यकृष्णाकृतिम् अनादिश्रीकृष्णनारायण श्रीगोपालबालं ददर्श, दिव्य परमपुरुष दिव्य च नन्दसुत पुनर्दिव्याकारकिशोर ददर्श घनश्याम श्रीहरि परवासुदेव श्रीहरिकृष्णभगवन्त ददर्श । एतन्निरूपित प्राक् ।। भगवन्निति । हे भगवन् हे रामानन्दमुने । त्वत्प्रसादेन त श्री घनश्याम दिव्यमानवस्वरूपवेपमपि वासुदेवमनादिश्रीकृष्णनारायणदिव्यस्वरूप परमेश्वरम् अक्षरधाम्नि स्थित पुनरत्र च स्थित दिव्यवेप समालेकेऽहम् ॥७॥ धाम्नि यो दृश्यते दिव्यस्वरूपस्तमाह-तेजःपुजेति । तेजसा पुञ्ज. समूहितस्तरैरभितो निरुद्धानि निविष्टानि लग्नानि नि.सरत्तेजःपुञ्जयुक्तानि सर्वागानि यस्य सः, गुणेभ्यो मायिवगुणेभ्योऽजीताऽलिप्ता दिव्याऽद्भुताऽऽकृतिर्वेपो यस्य सः, मायिकगुणरहितो दिव्यसगुणः, अखण्डित एकरसो य आनन्दस्तद्रूप आनन्दधनमूर्तिः स्वरूपसदानन्दघनकिशोरमूर्तिः, सदा-शाश्वतः, शुद्धः-परिच्छिन्न- तापराभवोऽशुद्धिस्तद्रहितः, सर्वविधपरिच्छेदरहितः, एकत्वेऽज्यानन्त्यात् , अच्युतः-न च्यवते विपरिणमतेऽगेन दन्तादिना वियुज्यते केशेन वा चर्मस्फीतेन वा न वियुज्यते तादृशः, क्षरणेनाऽ- गुना वा न वियुज्यने, शाश्वतसमस्वरूप इति दिव्यो धाम्नि सृष्टावपि दिव्यः पुनश्च शाश्वतदिव्य- स्वरूप एवेति ॥८॥ कृष्णस्येति । श्रीहरिकृष्णभावतोऽनुग्रहः कृपा स्वदर्शनदानेच्छा यस्मिन् तेनैव तत्राक्षरधामात्मकतेजसि स भगवान् दिव्यस्वरूप ईक्ष्यते, अकृपापात्र तु चात्मदर्शनाभ्यास- वान् समाधिसाधनेनापि केवल तेज एव दिव्यमूर्तिप्रकाशमेव व्यापक धाम पश्यति, एवमन्येऽपि आत्माभ्यासिनः केवल तेज एव निराकारम् , सुमूर्तकिशोरदिव्यवेप तु न, पश्यन्ति,त साकारदिव्यं नैव पश्यन्तीति, हे मुने ! सद्गुरो । विना साकारोपासना नानुग्रहस्त विना च न दिव्यदर्शन- मिति, तथा च सदा दिव्योऽक्षरधामस्थो भगवानयमत्रस्थोऽपि तत्रस्थो दिव्यवेप एवेति ॥९॥ ६ ·८२ श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः ज्वालामालोपरुद्धांऽगी निष्ठा सा योगिनां परा ( पश्यन्ति ) ॥ १० ॥ पुरुषप्रकृतिकालब्रह्मादीनां स्रष्टत्वात् कर्तारं परमपुरुषं च तैरनन्तकोट्यण्डो- त्पत्यादिकारयितृत्वादकर्तारं वदन्ति श्रुतिस्मृतयः। कौषीतकी श्रुतिः- यो वै वा लोके एतेषाम् । पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत् कर्म स वै वेदितव्यो विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता अत्राऽयं पुरुषः स्वयंज्योतिः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ॥ २ ॥ स वा अयमात्मा सर्वस्य ज्वालामालेति। ज्वालाना प्रकाशाना या असख्या मालाः स्तरास्तैः उपरुद्धानि निःसरद्वयातानि सर्वागानि यस्याः सा मूर्तिरीदृशी दिव्या परमात्मनाऽस्तीति, सदा दिव्यसाकारो वर्णितः प्रानिरूपितमेतत् ॥ १०॥ पुरुषेति । पुरुपो प्रकृत्यधिष्ठाता मुक्तः प्रकृतिपुरुषः, प्रकृतिर्माया, कालः कालपुरुप., ब्रह्मादयश्चेश्वराः, तेषा स्रष्टा समुद्भावकः परमात्मा, अत एव तेपा परिणामकर्ता परमपुरुषः श्रीहरिः, तैः पुरुष- प्रकृतिकालब्रह्माद्यैः करणैरनन्तकोट्यखण्डसृष्टिसमुद्भवपोपणसहरणकर्तृत्वात् तद्द्वारा कारयि- तृत्वाच्च कर्तारमप्यकर्तार श्रुतिस्मृतयो वदन्ति, ब्रह्माण्डादिकत व यदि शरीरे, तदा शरीरिणि स्वस्मिन् कारयितृत्वम् , विशिष्टस्य तु कर्तृत्वम् , अथ कौषीतकी श्रुतिः-यो वै इति । यः परमात्मा दिव्यस्वरूपः, सृष्टयादौ, एतेषा पुरुपाणा कर्ता,-मायापुरुपयोः प्रधानपुरु- षाणाम् , महदादितत्त्वेश्वराणाम् , ब्रह्मादीना च सयोजननिष्पादयिता, साकारवेषप्रदाता पिण्डाद्याधाननियन्ता, यस्य दिव्यसाकारपरमात्मनस्नेष्वन्तर्यामिणः साकारस्वरूपस्य, ब्रह्माण्ड- सञ्चालकयोजनादि कर्म, स वै परमपुरुषो दिव्यो विश्वस्य कर्ता स्रष्टा गोता सहर्ता च, भुवनेषु स्थाता, अत्र सृष्टौ च, अय परमात्मा परमपुरुपः, दिव्यस्वयज्योतिःप्रकाशवान् , स वेदितव्यः, अक्षरे धाम्नि दिव्यकिशोरः, सृष्टावत्रापि दिव्यकिशोरः, अन्तर्याम्यपि दिव्यकिशोरो वेदितव्य इति, एतद् वेदन मोक्षसाधनम् । श्रुतिराह-यतो वेति । यस्माद् दिव्यकिशोरमूर्तेः श्रीहरेः विशिष्टा- त्मककारणात् अविभक्तनामरूपसूक्ष्मावस्थकारणात् विशिष्टात्परब्रह्मणः वा निश्चिततया, इमानि भूतभौतिकानि जडचेतनाऽऽयोजनानि ब्रह्माण्डान्यपि देहधारिणश्चापि महान्तोऽणवश्चापि जायन्ते निष्पद्यन्ते प्रकटीभवन्ति, तत् जगजन्मादिकारण परब्रह्म स्वरूपसत्साकारानन्दैकरसघनकिशोरवेष बोध्यमिति ॥ २॥ स वेति । सः धामस्थपरमात्मा दिव्यकिशोरमूर्तिस्वरूपोऽप्यत्र मानववेपो दिव्यो भगवान् , आत्मा सर्वात्मा सर्वान्तर्यामी, सर्वस्य स्वेतरस्य वशकारकः, सर्वस्य स्वेतरस्य ईशानो नियामकः, सर्वस्य स्वेतरस्याऽधिपतिरन्तर्यामी पालनरक्षणकर., सर्वमिद स्वेतर सूक्ष्मं स्थूलं जडं च चेतन प्रशास्ति नियमयति यदिद दृश्यमदृश्यम् अन्तिक दूर च सृज्यम् असृज्यं च, किच-किमपि नामरूपार्ह नामरूपानह भावात्मक भावभिन्न च, तत्सर्व स परमात्मा शासनशक्तः शास्ता शास्ति, स चाक्षरधामस्थो दिव्योऽपि वृतमानववेषकिशोर- दिव्यानन्दघनमूर्तिः सन्नत्र सृष्टौ साधुना पुण्यकर्मणा न भूयान् वर्धते विशेषसुखी भवति, ,

·श्रीसत्संगभाप्यसहितः
८३
वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याऽधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदंकि च, सन साधुना
कर्मणा भूयान् , नो एवाऽसाधुना कर्मणा कनीयान् , एष भूतानामधिपतिरेष
लोकेश्वर एष लोकपालः स सेतुर्विधरण एषां लोकानामसभेदाय ॥३॥ यदा
पश्यः पश्यते रुक्मवणं कर्तारमीशं पुरुषमिति ।४। तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं
देवतानां परमं च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्मात् विदामहे देवं भुवने-
शमीड्यम् ॥५॥ प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः ॥६॥
अनपूर्णत्वात् , स एव च नाऽसाधुनाऽपुण्यकर्मणा कनीयान् विशेषसुखशून्यतया दुःखवान्
भवतीति, अपूर्णवाऽभावात् , असामर्थ्याऽभावात् , अस्याऽऽनन्दमात्रया स्वेतरेपामानन्दि-
वाच, नित्यशाश्वतानन्दस्वरूपसद्धनमूर्तिवाच्च । एप एव दिव्यः परमात्मा सर्वेया भूताना-
मधिपतिः एप एव परमात्मा सर्वेपा लोकानामीश्वर. शास्ता, एप एव परमात्मा सर्वेपा
लोकाना पालकः पोषणकर्ता, रसदाता, रससभृतत्वेन रसदातृत्वमस्य घटते, सोऽयमेव परमात्मा
एपा लोकाना सेतुर्मर्यादारक्षकः, सेतुरिव स्थितिनियामकः, स एव परमात्मा दिव्यसाकारा-
नन्दघनमूर्तिः स्वयं सर्वेषा लोकाना स्थित्यै यथाकालम् असम्भेदाय कालकर्ममाया-
स्वभावादिभिः स्वतन्त्रकृतपराभवनिवृत्तये यथावस्थित्यै विधरणः-धारणशक्त्याश्रयः, स्वगरीरे
यथावस्थिततया सर्व धारयतीति नियमयतीति, पालयति पोषयति रक्षयति च शरीरद्वारा,
पाति पुष्णाति रक्षति च साक्षादनुप्रवेशेनेति सर्वथा सर्वधारणकर्ता वर्तते, अत्र व्यतिरेकी
साकारोऽन्वयी साकारः स्वतन्त्रसाकारः सर्वथा साकारश्च वर्णितः ॥३॥ यदा पश्य
इति । यदा पश्य उपासकोऽभ्यासेन लब्धदिव्यदृष्ट्या रुक्मवर्ण सुवर्णभास्वरोज्ज्वलमूर्ति सर्व-
कर्तार सर्वागसम्पन्न मर्वनियामक परमेश्वर परमपुरुष पश्यतीति तदा मुक्ति सारूपया लभते,
अत्र धामस्थस्याऽन्तर्यामिणोऽग्रे मानववेपस्थितस्य च दिव्यकिशोरमूर्तित्व दर्शितम् ॥ ४ ॥
तमीश्वराणामिति। सर्वेषामीश्वराणा प्रधानपुरुषादीना य ईश्वरः ईशनशीलः प्रकृति-
पुरुषस्तस्येशनशीलममरब्रह्म तस्यापि ईशनशीलः परममहेश्वरः परमात्मा, सर्वेपा ब्रह्मादीना
देवाना दैवत वैराजपुरुषस्तस्य दैवतं भूमा पुरुपस्तस्य दैवत वासुदेवनारायणस्तस्यापि दैवत-
मक्षर धाम तस्यापि परमदैवत परमात्मा श्रीहरिः, पतीना स्वामिना सर्वेपा स्वामी यदक्षरं
ब्रह्म तस्यापि परमः पति. परमात्मा श्रीस्वामिनारायणो भुवनाना सर्वेपामीशोऽनादिश्रीकृष्ण-
नारायण ईड्यः सर्वेषा स्तुत्यः पूज्यो ध्येयश्च दिव्यो द्योतमानो देवो हरिकृष्णो महाराजो
धाम्नि दिव्यसाकारः सृष्टावपि दिव्यसाकारः पुनः सर्वत्र सर्वथा दिव्यमूर्तिस्त पुरुषोत्तम
परमपुरुष विदामह-वेदनपूर्वकं चौपास्महे ।। ५ ॥ प्रधानेति । प्रधानमायाया मूल-
मायायाः क्षेत्रज्ञाना चात्मना च पतिः परमपुरुपः, सर्वजडचेतनगुणानामीशः पतिः परम-
पुरुषः, ससारस्य मोक्षस्य स्थितेः बन्धस्य च कर्मफलप्रदानद्वारा परम्परया हेतुः प्रयोजकः
परमपुरुषः स मोक्षगो दिव्यः सृष्टिगो दिव्यः सर्वत्र दिव्यमूर्तिरिति बोथ्य इत्यभिहितः ॥ ६ ॥

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः हन्ताऽहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति ॥ ७॥ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदॉश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये ॥ ८ ॥ भीषाऽस्माद् वातः पवते भीषोदेति सूर्यः। भीषाऽस्मादग्निश्वेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ९॥ स्कान्दे वासुदेवमाहात्म्ये-परब्रह्म ॥१॥ सकार्यमूलप्रकृतिः सकालाऽक्षरे तेजसि प्रकाशेऽर्कस्य रात्रीव तिरोभूता हन्ताऽहमिति । हन्त इति स्वीकारे, अह परमपुरुषो दिव्यपरमात्मा, इमा मत्सृष्टास्तिस्रो देवताः दिव्यपुरुषा जीवात्मान ईश्वरात्मानः प्रकृतिपुरुषादिब्रह्मात्मानश्च तान् प्रविश्य स्वात्मना प्रविश्य नामरूपे करोमि, एव-इमास्तिस्रो देवताः पृथिव्यातेजासि अतेजोवायून् , तेजो- वाय्वाकाशान् , देहेन्द्रियाऽन्तःकरणानि, तत्र तत्राऽनेनाऽधिष्ठात्रा प्रवर्तकेन सञ्चालन चेतनेन जीवाद्यात्मवर्गेण द्वारेण जीवात्मशरीरेण मया, जडेषु चेतनद्वारा तदनुप्रविश्य 'रूप रूप प्रतिरूपो भूला, साक्षी भूखा, अन्तर्यामी भूखा, अन्तर्नियन्ता भूत्वा, पिण्डादिविशिष्टान् नामरूपयोग्यान् नामरूपव्यवहार्यान् स्थूलान् कर्मारूढान् ममाहभावान्वितान् सक्रियव्यापार- फलाढ्यान् प्रवर्तकान् करोमि', इति । अत्र सगुणसाकारदिव्यश्रीहरेः सृष्टावपि साकारदिव्य- मूर्तिस्वरूपेण प्रवेशः पुनश्च शाश्वतदिव्यभावो बोधितः ॥ ७ ॥ यो ब्रह्माणमिति । यः परम- पुरुषः परमात्मा साकारदिव्यमूर्तिः, सः परम्परया ब्रह्माण सुपिण्ड सुञ सचेतन सृष्टवा पूर्व प्रागेव तस्मै ज्ञान वेदात्मक बहुज्ञत्वं सार्वज्यकल्प प्रददौ प्रकाशयामास, त ज्ञानप्रकाश- सम्पादयितार दिव्य देवं सर्वात्मबुद्धिप्रकाशकरमन्तर्यामिण साक्षिणमपि च दिव्यमूर्ति श्रीहरि मोक्षेच्छयाऽह शरण रक्षणार्थ मोक्षार्थ च प्रपद्ये । अनेन धामगतदिव्य मानवदिव्य पुनर्दिव्य परब्रह्म स्वरूपसत्साकारम् आनन्दघनमूर्तिस्वरूप दर्शितम् ॥ ८ ॥ भीपाऽस्मादिति । अस्मात् दिव्यस्वरूपान्नियामकात्परमात्मनोऽनाज्ञापालने सति भयम् , तेन मयेन भीपा, वातः पवनः तदीश्वराधिष्ठिता वायुः पवते यथायोग्य समुपयुक्तो वहते, सूर्यश्च तेन परमात्मना प्रकाशार्थ प्रयोजितोऽनाज्ञाकरणे या भीतिस्तया भीषा, यथाक्षणमुदेति नियमे वर्तते, तदधिष्ठातृ- देवनियुक्तो विहरति, अग्निदेवः पाचयति, इन्द्रदेवो वर्षति, सख्यया पञ्चमा मृत्युदेवश्च स्वकार्ये धावति पञ्चभूतेषु मीलनकृत्त्वादपि पञ्चम इत्युक्तिः, एतत्सर्वसञ्चरण परमात्मना कारित तत्तद्देवैर्निर्वाह्यते, अत्राऽन्तर्यामी तत्र तत्रस्थश्च सुमूर्तो भगवान् दर्शितः ॥ ९॥ स्कान्दे- परब्रह्मेति । स परमात्मा परब्रह्म व्यापकोऽपि व्यतिरिक्तोऽप्यन्वितोऽपि धृतमानवादिवेषोऽपि दिव्यसुमूर्त एवोक्त इति ॥ १॥ तथा स परमात्मा साकार एव कारणात्मकः कार्यात्मकश्च विशिष्ट एव मूलमेव प्रकृतिरेव कार्यात्मकशरीराऽभेदेन प्रोच्यते, सर्वेषा शब्दानामन्ततः परमात्मनि पर्यवसानात् , तथा च शरीरी स साकार एवेति । स च कालः कालकालः कालस्य कलनः कालशरीरः काल उच्यते, कालपुरुपः सः, सकल्पात्मकमहाकालपुरुषः सः, . - ·श्रीसत्संगभाष्यसहितः ८५ . तदाऽभवत् ॥ २॥ सिसृक्षाऽथाऽभवत् तस्य ब्रह्माण्डानां यदा तदा । सकालाऽऽविर्वभूवाऽऽदौ महामाया ततो हि सा ॥३॥ तां कालशक्ति- मादाय वासुदेवोऽक्षरात्मना । सिसृक्षयैक्षत यदा सा चुक्षोभ तदैव हि ॥४॥ भागवततृतीये-भगवानेक आसेदमग्र आत्माऽऽत्मनां विभुः ॥१॥ कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षजः। पुरुषेणाऽऽत्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान् ॥ २ ॥ नाऽन्यत्र यद्भगवतः प्रधानपुरुषेश्वरात् । आत्मनः सर्व- स परमात्मा श्रीहरिरक्षरे शरीरी तेजसि धाम्नि शरीरी प्रकाशेऽपि शरीरी दिव्यसाकार एव वर्तते । अकस्य प्रकाशे रात्रिीनेव प्रकृत्यादयस्तस्य तेजसि शरीरात्मका अपि लीना एव वर्तन्ते, ततः प्रकाशवान् प्रद्योतमानो दिव्यसुमूर्त एव परमात्मा धाम्न्यायुक्तः सृष्टावप्युक्तो दिव्य- साकार एव, सकला प्रकृतिः सकार्या मूला प्रकृतिः सकाला मूलप्रकृतिश्च तदा सृष्टिप्राक्कालेऽ- क्षरतेजसि तिरोभूताऽभवत् , सत्यपि प्रकृतिस्तेजोविजातीया छायात्मिका तेजसि न दृश्यते, सा सूक्ष्मदशापन्ना सकार्यमूलप्रकृतिः सकाला स्वय लीनाऽपि यदा, सिसृक्षेति-तस्य परमात्मनः, यदा ब्रह्माण्डाना सिसृभाऽभवत् तदा, सकाला सकार्या महामायाऽऽदौ सृष्टावा- दिक्षणे, आविर्बभूव-स्थूलाऽऽरम्भणमाप्तवतीति । तत्र तस्या युक्ता या कालशक्ति. साऽपि कार्यावस्था स्थूलाऽऽविबभूव, ताम् , कालशक्तिमादाय-परवासुदेवः परमात्माऽभरात्मना निजसिसृक्षया मुक्तपुरुपमैक्षत, समुक्तो महामायापतिः समभवत् , तेनारब्धेन महामाया क्षुब्धा विपमावस्थाऽभवत् , अथ जगदकुरादयः समभवन् । अत्रेक्षणकर्ता सिसृक्षावान् परमात्मा दिव्यसाकारमूर्ति रेवोक्तः, स च पुनः सृष्टावागतः कालशरीरी तत्त्वशरीरी भूतशरीरी मानववेशादिशरीरी दिव्यसाकार एवेति प्रतिपादितः, अस्थाऽवताराः सर्वे दिव्यमूर्तय उक्ताः । भगवान् पुरुषोत्तमनारायणः स्वसमानाधिकवर्जित एक एव सृष्टयादौ प्रलये सर्व- मिदमपि सूक्ष्म विलीनमिवाऽऽस, विभुर्व्यापकः स्वाक्षरब्रह्मतेजसः क्वापि लयाऽभावात् शाश्वततेजोवत्त्वात् आत्मनाम् आत्माऽप्यन्तर्यामी व्यतिरिक्तश्च साकारवेप एवाऽऽस विशिष्टः सूक्ष्म. स्थूलो वा साकार एव दिव्य आस ॥१॥ कालवृत्त्येति-निजसकल्पात्मकेन मूर्तिमत्पुरुपेण निजव्यापारवृत्त्या क्षोभिताया सृष्टयर्थ पराभावितायां सकामाकृताया ततो जनितत्रिगुणमय्या मायाया वधूट्यामिव, अधोक्षजः-अधोऽधोऽन्तनिरीक्षणकर्ता भगवान् पतिरिवाऽऽत्मभूतेन मुक्तस्वरूपेण चेतनेन पुरुषेण विशिष्टवेपेण स्वयमेव मुक्तस्वरूपेण महा- पुरुषस्वरूपेण साकारः साकारेण मुक्तेन विशिष्टदिव्यसाकारद्वयात्मकेन स्वेन सवीर्येण स्वरूपेण वीर्यवान् अप्रवृष्यसामर्थ्यवान् भगवान् वीर्यम् अप्रधृष्यसामर्थ्य आधत्त निहितवान् । ततः सगर्भव सबला स्थूलबलाऽप्रधृष्यवीर्याधानाऽप्रधृष्या माया साकारदिव्यचेतनगर्दा सार्भकेव भार्याऽन्तर्वत्नी जाता, स्थूलावस्थाऽऽरभत । अत्र साकारदिव्यपरमात्मा साकारदिव्यमुक्तात्मा साकारमाया चोक्ताः ॥ २॥ नाऽन्यत्रेति-यत् यस्माद्धेतोः, भगवदितरेपा सर्वेषा , .

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः भूतानां भयं तीव्र निवर्तते ॥३॥ एकादशे-त्वत्तः पुमान् समधिगम्य यथाऽस्य वीर्यम् ॥४॥ सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणाः ॥५॥ त्वत्तोऽस्य जन्मस्थिति- संयमान् विभो वदन्त्यनीहादगुणादविक्रियात् । त्वमीश्वरें ब्रह्मणि नो विरुद्धयते तदाश्रयत्वादुपचर्यते गुणैः ॥६॥ हरिस्वरूपज्ञानार्थं स्वरूपनिर्णयः सभयत्वेन सर्वथा भयनिवर्तकत्वाऽभावादेव हेतोः, प्रधानपुरुषाणामीश्वरात् परमेश्वरात् भगवतः सर्वैश्वर्यवतः श्रीहरेः सर्वभूतानाम् अन्तरात्मनो जीवनप्राणात्मकात् प्रभोः, अन्यत्र अन्याधारे, तीव्र भय ससारभय मायालयभय महाप्रलयपराभवभयम् अनिर्मोक्षभय महामायासुषुप्त्या- वृत्तताभय न निवर्तते । ततः साकारदिव्यमूर्ति परमपुरुष दिव्यमानववेपमाश्रयेत् ॥ ३ ॥ एकादशे-त्वत्त इति । अस्य साकारदिव्यपरमात्मनो वीर्य महासामर्थ्यम् उपासनया, त्वत्तः- दिव्यमानववेषस्वरूपात् भवत एव, समधिगम्य, पुमान् उपासक आत्मा देही, यथा-यद्वद् भगवान् वीर्यवान् , तद्वत् वीर्यवान् जायते । अत्र सवीर्यो भगवान् उपासना- विषयः सगुण साकारदिव्यमूर्तिस्तत्राऽत्र चाभिहित ॥ ४ ॥ सत्त्वमिति-सत्त्वादिप्रकृति- गुणरहितत्वात् निर्गुणोऽपि निजदिव्यासख्यगुणसहितत्वात् सगुणो दिव्यगुणो दिव्यानन्दघन खरूपसत्साकारः परमात्मा प्रोक्तः ॥ ५ ॥ त्वत्तोऽस्येति-हे विभो व्यापकाऽन्तर्यामिन् परमात्मन् । अविक्रियात् साकारदिव्यस्वरूपे सुमूर्ते शाश्वतैकमाने विकारराहित्यात् , अगुणात् विकृतमायिकगुणराहित्यात् , अनीहात्-ईहा फलभोगतृष्णा, परिपूर्णस्य तद्राहित्यात् , ईहाप्रयुक्तारम्भाऽभावात् । एतादृशादपि त्वत्तः, अकारणस्थितेरपि भवत्तः, अस्य सृष्टात्मक- जगतः, जन्मस्थितिभङ्गान् , तद्विज्ञा वर्णयन्ति, कारणकार्यात्मकविशिष्टकतत्त्वादेव भवतः सर्वमपि तज्ज्ञानिनो वदन्ति, तदत्र अकारणस्थितौ कार्यकथन विरुद्धयते इति तु नात्र शक्यम् , यतोऽकारणोऽपि कार्यसमर्थों भवान् , शरीरात् कारणात् कार्याणि जनयसि, शरीर मायातत्त्व कालतत्त्व च, तस्मात् त्रिगुणात्मकात् , गुणैस्त्रिगुणैर्युक्तस्य तस्य मायातत्त्वस्याऽs- श्रयत्व शरीरित्व प्रेरकव्व कार्योन्मुखीकरणत्व तु त्वय्यात्मनि परमात्मन्येवाऽस्तीति मायानिष्ठ- मुपादानकारणत्व त्वय्युपचर्यते विशिष्टे व्यवह्रियते, अतोऽकारणेऽपि स्वरूपमूर्ती वयि ब्रह्मणि परब्रह्मणीश्वरे परमेश्वरे, सकार्यता न विरुद्धयते । तथा च स्वाश्रयशरीरित्वससर्गेण गुणवति भवति स्वजनकशरीरित्वसम्बन्धेन कार्यवत्त्व न विरुद्धयते इति । सोऽय भवान् भगवान् सगुणः साकारः परमपुरुष शरीरवानिति दिव्य एव पुनः पुनः दिव्यशरीर एव पुनः पुनः शाश्वत- दिव्यवेष एवेति निरूपितोऽत्र ॥६॥ अथ विप्रतिपत्तिषु साकारसगुणवाभाववत्त्व विरुद्धकोटिः, निराकारनिर्गुणत्ववादिना सा निराकारनिर्गुणश्रुतिस्मृत्यादिवाक्याधारा, किन्तु तेषा तद्वाक्याना गौणत्वेन तथाविधाभि- प्रायाऽपरत्वेन शाब्दयुक्तिप्रमाणादिभिः प्रतिपादितत्वेन नैर्बल्यम् , सगुणसाकारवाक्यानामेव प्राबल्यम् , तथाहि-सृष्टेः सहारात् , धाम्नोऽसंहासत् , नित्यमुक्ताना 'यत्र पूर्वे साध्याः " , " ·श्रीसत्संगभाष्यसहितः , कृतः । गोपालानन्दमुनिना श्रुतिस्मृत्यनुसारतः ॥१॥ श्रीविक्रमशकस्याऽब्दे वेदांकनसुभू-(१८६४)मिते। बुधे वसन्तपञ्चम्यां निर्णयः पूर्णतां गतः ।२। इति श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः समाप्तः॥ सन्ति देवा' इत्यनेन शाश्वतस्वरूपवर्तमानतायाः प्रतिपादनात् , प्रलये परमेश्वरस्येक्षणसहितस्य वर्णनात् , षाड्गुण्यसहितस्य गुणाष्टकसहितस्य पुण्डरीकाक्षस्य हिरण्यकेशश्मश्रुयुतस्य व्यति- रेकस्वरूपेण सदा वर्तमानस्य प्रतिपादनात् , आनन्दघनखरूपसत्साकारमूर्तेः प्रतिपादनात् , पुरुषविधस्य वीर्यवतः मुक्तसेवनार्हस्वरूपस्य वर्णनात् , मूर्तस्वरूपाऽक्षरब्रह्मसेव्यस्य सेवागी- फारार्थकनित्यसाकारदिव्यपरब्रह्मणः प्रतिषिद्धत्वात् , सगुणवाक्यानामभावे लक्षणाना गौरवा- नरर्थ्यात् सामानाधिकरण्यहानेभिन्नप्रतिनिमित्तबहानेर्यथाश्रुतार्थेऽशआदित्वेन मत्वर्थीयप्रत्यय- वत्त्वेऽर्थान्वयलाघवात् लक्षणाबाहुल्याऽग्रहणसौगम्यात् मायिकतत्त्वलेपाशाभावात् अविद्या- पराभवाऽभावात् विकल्पाऽसहत्वेनोपास्याऽवशेषताविरहात् अविद्यापराभूतब्रह्मस्थित्यविश्वासात् तथाविधपराभूतस्थितिब्रह्मभावष्टतावैधुर्यात् नित्यात्मनामनित्यमिथ्यात्वाऽसभवात् अनादि- सिद्धाऽज्ञानात्मकाऽविद्यासत्त्वप्रयुक्ताऽद्वैतत्वव्याघातात् स्वरूपाऽन्यथाभावाऽसभवात् प्रकाश- पराभवाऽभावात् अनिर्वचनीयत्वेनापि निर्वाचितस्य वदतो व्याघातात् शब्दात्मकमिथ्याश्रुतीना तत्राऽप्रसारात् तदाधारमृषाचरणापत्तेः मिथ्याधिकारिप्रयुक्तिमिथ्याशास्त्रावलम्बनवैयपित्तेः, धारणाध्यानसमाधिबोधकसाभात्कर्तव्यश्रुतिवैयापत्तेश्च ततो निर्णीयते यत् साकारसगुण- श्रुतीना दिव्यसाकारसगुणतापरत्व मुख्यार्थपरत्व निर्गुणनिराकारश्रुतीनां मायिवगुणमायिका- कारराहित्यपरत्व चेति सम्यगुपपद्यते निराबाधत्व विरोधशून्यार्थकत्वम् , स्वरूपसदानन्दधन- साकारैकतत्त्वात्मकमूर्तत्व च श्रीस्वामिनारायणपरमात्मना 'रसघन आनन्दघन' इत्यादि- मूलकसालम्बनसिद्धान्तेन शर्करारसजनालिकेरफलनिदर्शन यदुपदर्शितं तत्त्वतिसमञ्जसमिति, चेतनात्मनामपि साकारपरमात्मोपास्त्या साकारपरमात्मोपास्त्या जलजहिमपिण्डवत्सम्पद्यमानज्ञानचैतन्यैकमूर्तिक- मुक्तात्मस्थितिकत्व चापि सुसमञ्जसमिति, शाश्वतदिव्यसाकारश्रीहरेमनिवदिव्यसाकारवेषस्य पुनर्धामगतदिव्यसाकारस्वरूपात्मकत्वमेवेति कारणावस्थदिव्यसाकारत्व प्रलयावस्थदिव्यसाकारलं सृष्टयवस्थदिव्यसाकारत्वम् अन्तर्याम्यवस्थदिव्यसाकारत्व तथा च शाश्वतदिव्यसगुणसाकार- किशोरानन्दघनस्वरूपसत्साकृतित्व परमात्मनोऽप्रतिहतसिद्धमिति सर्व निरवद्यम् । हरिस्वरूपति-अथ श्रीस्वामिनारायणभगवत्सिद्धान्तः-१-श्रीपरब्रह्मपुरुषोत्तम- मोऽऽभरातीतश्रीस्वामिनारायणपरमात्मा सच्चिदानन्दस्वरूपसद्दिव्यकिशोराऽऽनन्दघनाऽऽ- नन्दमात्रकरपादमुखोदरादिशाश्वतदिव्यसाकारमूर्तिः सर्वशरीरिनियन्त्रन्तर्याम्यसंख्यनित्यनिर- तिशयदिव्यगुणैश्वर्यशक्तिचमत्कारसार्वज्यसत्यसकल्पादिमान् ब्रह्मधामैकनिलयो द्विभुजः सर्वो- परिस्थः स्वसारूप्यापन्नानेकसच्चिदानन्दसुमूर्ताऽपरिमितमुक्तमण्डलसुसेवितध्यातप्रसादितः सर्वावतारी सर्वकर्मफलप्रदाता स्वतन्त्रः सर्वशरीरी व्यतिरेकी स्वय चान्वय्यपि कारणकार्या- त्मकविशिष्टवेषो नरनाट्यादिवेषोऽखण्डदिव्यस्वरूपः सर्वस्थोऽपि निजब्रह्मधाम्नि विराजते औपनिषदः परमपुरुषः स्वयम् आनन्दघनतत्त्वात्मस्वरूपसत्साकारः परमात्मा ।

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः परमात्मपरतन्त्र २-परमात्मनस्तेज.प्रकाशस्वरूप परमाऽक्षरधामसज्ञक परब्रह्ममूल्धार मूर्ति- निःसरत्तेजश्चेतनतत्त्व स्वय मूर्तममूर्त चेति द्वेधा व्यवस्थित ब्रह्मतत्त्व प्रकाशघनमूर्त्यात्मकचेतन- स्वरूपसाकार सेवक मूर्त सगुण सर्वैश्वर्यादिमद् दिव्यपुरुपाकार परमात्मसाकार व्याप्य शरीरात्मक श्रीपुरुषोत्तमसेवापरायणम् , तदस्याऽमूर्त चेतनस्वरूपमक्षरधामनामक सर्वत्र व्यापक केवलान्वयि तेजस्तत्त्व ब्रह्मलोकस्वरूप मुक्तिस्थान साकारसारू यमुक्तिमाताना मुक्ताना- मनादिमुक्ताना च निवासस्थलस्तरात्मक भगवदितरतत्त्वान्वयि चान्तर्यामिगक्तिस्वरूपमपि तदेव ब्रह्म श्रुतिसूत्रादिप्रतिपादितम् । ३-मायाऽऽश्चर्यकारिणी त्रिगुणमयी नित्यैका छायास्वरूपा मूलप्रकृतिः मुक्तपुरुषा- त्मकाधिदेवताधिष्ठिता जडतत्त्वसृष्टिकारिणी सूक्ष्मस्थूलाकारा कारणकार्यात्मिकी तामसाऽ- ज्ञानरागादितदात्मकतत्त्वव्यवहार्या तमोघनसाकारस्वरूपा परिणामादिस्वभावा । ४-ईश्वरतत्त्वम् ऐश्वर्यधनात्मक स्वच्छसत्त्वावरित सत् अनेकदिव्यसच्चिदानन्दैश्वर्य- मूर्तिकचेतनतत्त्व सृष्टिसञ्चालकाऽऽधिदैवतस्वरूपसाकार स्वतन्त्रमपि तत्त्वान्तरम् , ईश्वरा असख्याः । ५-सच्चिदानन्दा ज्ञानघनस्वरूपा गुणवन्त आत्माना जीवात्मानो ज्ञानप्रभायुक्त- ज्ञातृस्वरूपाः कर्मफलिनः सूक्ष्मास्तेजस्विनोऽन्तःस्थाऽन्तर्यामिस्वरूपाऽनुस्वरूपगर्भगत- मू-काराः चेतना. शरीरा शरीरिणोऽणुमाना ज्ञानेच्छाकृतिसुखदुःखवासनाभावनादि- गुणिनो द्रव्यतत्त्वात्मका असख्या नित्या जडाधिष्ठातारश्चेति । ६-भगवदुपासनादिभिः सम्पन्ना मुक्ता ब्रह्ममुक्ता ज्ञानघना अपि ऐश्वर्यधना अपि मुक्तिस्थितौ भगवत्प्रकाशवर्धितप्रकाशाः प्रकाशधनस्वरूपा भगवद्गुणाधिक्याविर्भावसम्पत्ति- शालिनो वारिजहिमपिण्डवत् शरीराकारधर्मभूनज्ञानजज्ञानघनपिण्डाश्चैतन्यमात्रमूर्त्याकाराः साकाराः सर्वमुक्तगुणागाराः श्रीहरिमूर्तिप्रवेशलब्धज्ञानघनाकाराः सच्चिदानन्दचेतनचैतन्य- तत्त्वमात्रपुरुषाकाराश्चैतन्येतरतत्त्वाकारानपेक्षाकाराः शाश्वताः साटिसालोक्यसायुज्यसारूप्य- सम्पत्तिशालिनः सेवका ब्रह्मभावा ब्रह्मस्वरूपानुस्वरूपा परब्रह्मसमाकारा इति । ७---अवतारी स्वय परब्रह्म परमात्मा सर्वोपरिस्थः परमेश्वरः स्वयमेक एव सर्व- सृष्ट्याचार्यवेदशास्त्रमुक्तादिप्रतिपाद्यध्येयसेव्यः साकारः सचिह्नः सगुणः ससुभूषणः ससुवेषः सस्वलकारः ससुसामर्थ्यश्वर्यशक्तिसकल्पेक्षणादिव्यापार आनन्दधनः स्वयमवतारी श्रीस्वामि- नारायणपरमात्माऽत्र धर्मसुतो नरनाट्यवेषो दिव्यानन्दघनस्वरूपसत्साकारमूर्तिः स्वय स्वीयानैश्वर्यगुणशक्तिसामर्थ्यचिह्नाभूषणोपकरणवेषतिलाङ्गभगब्रह्ममुक्तान्यतमान् सृष्टिषु प्रहिणोति चेतनात्मकास्तान् स्वसत्तान्वितान् सुमूर्तान् सुमूर्त वेपान् यथावकाशस्वरूपवेषान् , तानिमान् अवतारान् स्वशरीरभूतान् स्वतादात्म्यतया व्यवहृतान् कार्यार्थ प्रहितान् स्वमूर्त्यभिन्नान् कार्यानन्तरं तिरोभावयति स्वयमेव स्वस्मिन्निति, स्वतादात्म्यतयाऽभिन्ना अपि स्ववृत्तितत्त्वा- त्मकतया भिन्नाश्चेतना अवतारा अशावेशकलाविभवाद्या अवतार्यन्विता विशिष्टा अग्युपर्यन्ते, अयमवतारस्वरूपसिद्धान्तः।

·श्रीसत्संगभाष्यसहितः ८ ८–ब्रह्मणोऽक्षराभिधानस्य धाम्नः प्रकाशात्मकस्य व्यापक्स्य सर्वत्र श्रुत्यादिभिः सूत्रैश्च प्रतिपादनात् अन्तर्यामिशक्तितया व्यापनात् पुरुषोत्तमस्य किरणात्मकतया निर्दिष्टत्वात् साकारवत्कर्मफलप्रदानकार्यकारिखात् परब्रह्मब्रह्मेतरसर्वतत्त्वान्वितत्वात् ब्रह्मणोऽस्य सर्वान्तः- प्रविष्टखात् सर्वविशिष्टत्व ब्रह्मणोऽस्य वस्तुस्थितित्वात् सर्वजडचेतनविशिष्टब्रह्मवस्य सिद्धेः विशिष्टब्रह्माऽद्वैतत्व श्रीपरब्रह्मणि सुघटते, तेन विशिष्टाद्वैतस्य विशिष्टब्रह्माऽद्वैतत्वे पर्यवसानम् , विशिष्ट ब्रह्म अक्षरब्रह्म धामस्वरूपम् , तत्राद्वैत परब्रह्मेति, साकारेऽक्षरे धामस्वरूपेऽक्षरे च मुक्तेषु च यद् यत् परब्रह्म विशेषित वर्ण्यते तत्र तत्र यद् यत् तदेकमेवेत्यद्वैतपद सार्थकम् , विशिष्टाना भेदेऽपि स्वरूपत ऐक्याद् द्वेधात्वाऽभावात् अद्वैतमिति विशिष्टब्रह्माद्वैत सुनिष्पन्न निरवद्यम् । ९-आत्मना मुक्ताना ब्रह्मस्थाना यथावकाशं सर्ववेषस्वरूपसम्पादनसिद्धान्तात् धाम- प्रकाशश्चेतनः, स्तराश्चेतनाः, साधनान्युपकरणानि चेतनमुक्ताः, वेषाऽऽभूषाऽम्बरसिहासन- महोलाश्चेतनाः, चिह्नालकारागैश्वर्यगुणशक्तयश्चेतनाः, स्थलीमहोद्यानतरुगुल्ममालाहारौषधि- सुगन्धसारादिनदनदीचिदम्बरसमयऋतुकरणोपकरणशोभाविभूतयश्चेतनाः, ब्रह्मलोको ब्रह्म- लोकीयाश्च सर्वेऽस्तित्त्वानि चेतना वेषान्तरस्वरूपसाकारभावानुभवनयथेष्टसत्यसक्ल्पकाम- फलविहारा भोगभाग्यभोग्योपकरणभोक्त चेतनमात्रस्वरूपवर्गा इति सिद्धान्तात् अचेतनविभूते- स्तत्रानझीकारात् नैरर्थ्यात् तदधीनस्वरूपसाकारताया अनावश्यकत्वात् कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तु समर्थस्य श्रीहरेब्रह्मणो ब्रह्ममुक्ताना तथा स्वस्वामिप्रतापेन सामर्थ्यवत्त्वात् भोग्याद्यर्थक- विभूतेर्वैयर्थ्यात् विभूत्यनावश्यकत्वात् , स्वरूपसच्चेतनसाकारत्वाऽनङ्गीकत णा निराकारवादित्वाऽ- वैशेष्यात् , निदोषे तत्र दूषितबुद्विकल्पितदोपाऽसस्पर्शात् । १०- मुक्ताना परमपुरुपसारूप्यात् सर्वदा शाश्वतिकपरमपुरुपाकारताया एव सामञ्जस्यात् , यथावकाश सेवनार्थ समाधिद्वारा समायातप्राधुणिकदेवताना सम्मानार्थ- स्वागतार्थ तदानीन्तनसजातीयसारूयवेपमात्रावस्थानताया अपि स्वीकारात् शक्तिस्वरूपाणा भक्तिमात्रादीना शाश्वतपुवेपमुक्तत्वेऽपि कचित् प्रासगिकाऽपुवेपमुक्तत्वेऽपि विरोधाभावात् अनियताऽशाश्वतप्रासगिकयथोपयोगियथभावकाशलक्ष्मीराधाजयाललितादिवेषावस्थानेऽपि बाधाऽ- भावात् यथेष्ट स्वरूपसत्साकारवेषवत्त्वस्यापि सिद्धान्तान्तर्गत्वात् श्रीहरेरिष्टत्वात् । ११-श्रीहरिणा निजस्वरूपमूर्तित एव भक्ताना दर्शनलाभकृते प्रकटीकृता अवतार- स्वरूपविशेपाश्चतुर्विशत्यादयः स्वेनैव स्वस्वरूपात्मिक्यस्ता मूर्तयो मन्दिरेषु प्रतिष्ठापिता न तु स्वधर्मजत्वपूर्वजाता इति भावनाया नाऽन्याश्रयणदोपः पातिव्रत्यादिभङ्गश्च, धर्मपुत्रदर्शितानि निजस्वरूपवेपान्तराणि समाश्रितानि दर्शन पूजनवन्दनादौ स्वस्वाम्यात्मकाऽवतारिसमाश्रयण- सुरक्षणपराणि तानीति अवतारिमात्राश्रयणमेतत् निःक्षतिकम् । १२-वचनामृते 'जय स्वामिनारायण' इति स्वमुखेन स्वनाम्न उक्तत्वात् तत्राऽ- टाक्षरेण स्वस्वामिनामरटनभजनजपादौ सर्वोत्कृष्टत्वलाभात् । उक्त च परब्रह्मणः स्वामीति नाम-स्कन्दपुराणे वैष्णवखण्डे वेकटाद्रिमाहात्म्ये अध्याये श्लोकः ९–'स्वामी नारायणोऽ- ·९० श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः स्माकमास्ते श्रीवेकटाचले। कदाचिद्धयमारुह्य हसशुक्ल मनोजवम् ॥ ९॥ नारदपञ्चरात्रे भारद्वाजसहिताया परिशिष्ट द्वितीयाऽध्याये श्लोकः ४०-'न्यासाख्य परम मन्त्र वाचयित्वाऽथ बोधयेत् । श्रीमन्नारायणः स्वामी दासस्त्वमसि तस्य ' ॥ ४० ॥ 'ब्रह्मवैवर्तपुराणे श्रीकृष्ण- जन्मखण्डे अध्याये ७८, श्लोकः ४०-'शृणु नारायणक्षेत्र जलाद्धस्तचतुष्टयम् । अत्र नारायणः स्वामी नान्यः स्वामी कदाचन ॥ ४० ॥ पद्मपुराणे उत्तरखण्डे अध्याये ७२, विष्णुसहस्र- नामसु–'नरः कृष्णो हरिधर्मनन्दनो धर्मजीविकः ॥ १७५ ।।' शिवपुराणे रुद्रसहिताया २, सतीखण्डे २, अध्याये ४३, 'नाऽनीतिकारकः स्वामी परब्रह्म सता गति.' ॥ ३४ ॥ ब्रह्मवैवर्त पुराणे खण्डे ४, पूर्वाधे, अध्याय २२, धेनुक उवाच-त्व च धर्मसुतो भूत्वा लोक- निस्तारकारकः ॥ ४८ ॥ 'सुधासिन्धुतरगे १४२, ( म० त० ९) 'स्वामिनारायण सोऽय नित्य हृदि मयेक्ष्यते ॥ २४ ॥ तस्य रूपान्तरमपि न ध्येय ध्येय एव सः' ।। १४ ॥ 'मत्स्य- यवधनुःशूलशरस्वस्तिकादिषु । 'द्वय वाऽथ त्रय चापि चत्वारि पञ्च चैव हि । दृश्यन्ते वैष्णवश्रेष्ठ अवतारे कथञ्चन ।। इतिहरिदिग्विजये पष्ठोल्लासटिप्पण्यामुक्तम् । १३–मुक्तिः दिव्याकारकिशोरस्वरूपश्रीस्वामिनारायणभगवत. तत्समदिव्यस्वरूप- सन्मुक्त्यात्मककिशोरज्ञानधनस्वरूपसारू'यापन्नैनियामकत्वातिरिक्तभगवत्त्वसमापन्नैः सेवक्स्वरूपैः स्नेहसेवाऽऽनन्दभोगात्मिका, परमेश्वरोपासनाबलेन प्रसादितस्य भगवतः स्नेहाकर्षणेनोपास्य- मूर्तिप्रविष्टाना द्रागेव सलिलहिमपिण्डवत् ज्ञानप्रभामूर्तिकाऽऽत्मचैतन्याऽऽविर्भूतकिशोरसारूप्य- सम्पन्नाना मुक्तानां नित्यसाकारत्वम् 'अस्माल्लोकात्समुत्थाय पर ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाऽभिनिष्पद्यते' इति, 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति' श्रुतिभ्या निर्दिष्ट भगवत्सर्वानन्दभोगवन्महाशनवदिव्यशाश्वतसाकारत्वम् , मुक्तिं गताना चेतनानां जीवात्मना ज्ञानधनानामैश्वर्यवनानामीश्वराणा च विशिष्टप्रकाशवत्तया ब्रह्मता च सघटते शाश्वतीति । १४-अथ मुक्तिसाधनानि चत्वारि धर्मज्ञानवैराग्यभक्त्याख्यानि, भागवतधर्मों भक्त्यर्थक- सर्वकलाप. साधनपदभाक् , ज्ञानम् आत्मज्ञान परमात्मविज्ञान जडचेतनतत्त्वज्ञान साधर्म्य- वैधर्म्यज्ञान विवेकज्ञान साकारोपासनात्मक सततस्मरणमनननिदिध्यासनाभिनामक परमात्मनो माहात्म्यज्ञान च साधनस्वरूपम् , वैराग्य विषयरागाभावो भगवन्मात्रप्रीतिरतिफलको मोक्षसाधनम् , भक्तिस्तु साधनस्वरूपा साध्यस्वरूपा चेति, साध्यो भगवान् स एवोपायः शरणागतिः, तेष्वेकतमन्यूनतायाम् अनैकान्तिकता, चतुष्टयसत्त्वे त्वेकान्तिकता, अथ शरणागतिः पोढा–'विश्वासो वरण न्यासः कापण्य च स्थिरा मतिः। आनुकूल्यस्य सकल्पः प्रातिकूल्य- विवर्जनम्' इति स्वरूपा । निष्कामनिर्लोभनिर्माननिःस्वादनिःस्नेहात्मकपञ्चवर्तमाननियमास्तथा शुभदेशकालक्रियासगमन्त्रध्यानदीक्षाशास्त्राणि तथा साधुजनसच्छास्त्रसद्धर्मभगवदवताराणा सगः सत्सगोऽपि च भगवत्प्रसन्नताद्वारा ब्रह्मचर्यस्य च पालनेन मोक्षप्राप्तिः, भगवन्मूर्तीनां साधूना सेवा प्रसन्नताद्वारा मोक्षप्रदा। पञ्चरात्रशास्त्रानुसारेण भागवती दीक्षा भक्तिद्वारा मोचदा धर्मार्थकाममोक्षाः पुरुषार्था मताः। १५-अथ पदार्था द्रव्याणि-परब्रह्म, मूलाक्षरब्रह्म, मुक्तब्रह्म, अवताराः, धामानि, ·श्रीसत्संगभाष्यसहितः ईश्वरात्मानः, जीवात्मानः, मूल्माया, प्रधानमाया, महत्तत्त्वम् , अहकारः, चित्तम् , मन., प्राणः, श्रोत्रम् , त्वक् , चक्षुः, रसनम् , प्राणम् , वाक् , पाणी, पादौ, पायुः, उपस्थम् , तन्मात्राणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धात्मकानि, भूतानि गगनाऽनिलाऽनलसलिलाऽवनयः, विभूतिः, कालः, दिक , अन्धकारः, निद्रा चेति ॥ अथ द्रव्यगुणाः-सत्त्व रजस्तमः, ज्ञानम् , कामना, चमत्कारः, धर्मोऽधर्मः, प्रीतिः, आकर्षणम् , उपासना चेति ॥ अथ केवलगुणाः-रूपरसगन्धस्पर्श- सख्यापरिमाणपृथक्त्वसयोगतादात्म्यविभागपरत्वाऽपरत्वगुरुत्वद्रवलस्निग्धवशब्दसुखदुःखेच्छा- द्वेषप्रयत्नसस्कारशक्तिस्थैर्याणि ।। क्रियाः-स्पन्दकम्पगतिप्रास्फोटनलीनीकरणाद्या. ॥ जातिः साजात्यवैजात्यसामान्याऽवान्तरोपाधयः ॥ विशेषः-सौलक्षण्यवैलक्षण्यव्यावर्तकतातत्त्वताः । सम्बन्धाः-तादात्म्यसुयोज्यत्वससिद्धत्ववृत्तित्वस्वरूपवैशिष्ट्यसमवायपर्याप्तय ॥ अभावाः- प्रागभावप्रध्वसाभावाऽन्योन्याभावाऽत्यन्ताभावाऽचिराभावा.॥ वृत्तयः-प्रमाणविपर्ययविकल्प- निद्रास्मृतयः ॥ अवस्थाः-स्थूलाः सूक्ष्मा मध्याश्च ।। कर्माणि-प्रारब्धसञ्चितक्रियमाणानि ।। विकारपरिणामविवर्ता रूपान्तराणि ॥ यथार्थज्ञानम् अयथार्थज्ञान च, सविकल्पक निर्विकल्पक च, प्रत्यक्षम् अनुमानम् उपमान शब्दज्ञानम् अर्थापत्तिरनुपलब्धिः सभव ऐतिह्य चेष्टा प्रमाणानि ॥ प्रमा अप्रमा भ्रमस्तकों व्याप्तिः सद्धेतव. फल कथा वादः सिद्वान्तः कामना चमत्कारोऽवयवा निग्रहजातिप्रयोगाश्च स्वीकृता' ॥ नित्यसर्वज्ञभगवदुच्चरितवेदवचनामृतादि- प्रामाण्यम् , सर्वज्ञब्रह्ममुक्ताधुच्चरितोपदेशवार्तादिप्रामाण्यम् ॥ अक्षरधामगोलोकवैकुण्ठाऽमृत- धामाऽव्याकृतधामश्वेतद्वीपधाममहालक्ष्मीधामसाकेतबदरिकाश्रमकैलासादीनि धामानि ॥ अक्षरे धाम्नि द्विचरणारविन्दोपासना, गोलोकवैकुण्ठादौ विभूतिविग्रहा. द्विभुजा गोपगोपिकाः, पार्षद- पार्षदान्यः चतुर्भुजाः, अवतारैरत्र त्यक्तानि शरीराणि तु लीलाविभूतिशरीराणि, क्वचित्तु दिव्यविभूतिशरीराणीति तु विलीनीकृतान्यपीति || औपनिषदे ब्रह्मलोके पत्नीपत्यादिकमठा- नस्याऽसभवात् । १६--'ब्रह्माऽहम्' 'ब्रह्माह भगवद्दासः' 'ब्रह्मणोऽह' मित्यादिस्वात्मसाक्षात्कारास्तु 'सुधासिन्धुसारसन्दोहन' ग्रन्थादधिगन्तव्याः, सुधासिन्धौ स्वात्मादिसाक्षात्कारा बहुधा उपासना- नुसारं वर्णिताः ।। ते चापि सारसन्दोहनादवगन्तव्याः॥ मुक्तिप्रत्यक्त्वसाक्षात्कारः-स्वोत्पाद्य- खविषयकवृत्तिवेद्यः 'स्व जानामी'त्याकारकः । अयमपि बहुधा शरीरशरीरिविशिष्टाऽविशिष्ट- भावभेदेन निरूपितस्तत एवाऽधिगन्तव्यः । १७-ख्यातिस्तु सत्समुच्चयख्यातिविलक्षणाऽत्र, तथाहि-समुच्चयस्त्रेधा बीजस्तम्ब- फलात्मकः, अधिष्ठान बीजम् , पिठरः स्तम्बः, फलम् अर्थक्रियाप्राप्त्यादि, शुक्तिरधिष्ठान पिठरो रजत विरलावयवात्मकम् , फल तत्प्रतिगमनार्थक्रिया, अर्थक्रियावयवाधिष्ठानानामेक- ज्ञानस्य ख्यापनात् समुच्चयितपदार्थज्ञापनात् , तत्र स्थूल यदिष्टं पदार्थ तन्न, तेन भ्रमः, पूर्व साफल्ये च्यातेऽपि पश्चात् फलवैधुर्यम् इति यज्ज्ञानम् , तत्पूर्व निश्चयस्वरूपो भ्रमः समुच्चय- ख्यातिः, सूक्ष्मरजतार्थक्रियाप्राप्तिश्चाक्षुषी दर्शनमात्रात्मिका दृश्याऽवस्थाविषयिणी, ग्राह्यावस्था औपयोगिकी, स्थूलावस्था नास्ति, सूक्ष्मावस्थ रजत वर्तते, सूक्ष्मावस्थाप्रवृत्तिरपि तावन्मात्रसत्या, , .

·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः फलम् , सूक्ष्मावस्थाप्रयोज्या क्रिया तावन्मात्रसत्या, सूक्ष्मावस्थाजन्यरजतबोधः पौरुपेय आत्मनि सत्यः, सूक्ष्मावस्थजडचेतनविशिष्टस्य कारणात्मकस्य परब्रह्मणः 'सूक्ष्मावस्थोऽह कारणावस्थ' इति ज्ञाने स्वय विषयोऽधिष्ठानम् , स्वय कार्यात्मकः परमात्मा सूक्ष्मावस्थकार्यात्मकः पिठरः, सूक्ष्मावस्थकारणगतस्थूलकार्यसकल्पात्मकसूक्ष्मगोचरीभूताऽर्थक्रियाप्राप्तिः त्रयमपि सत्यम् , सूक्ष्म परब्रह्म, स्थूलः कार्यसकल्पः, तदर्थक्रियाप्रात्यादिः, त्रयमपि सत्यम् , प्रवर्तते चेति, यावत्स्थूल नाऽऽविर्भूत तावत् सूक्ष्म तद्गोचर ज्ञान सत्यम् , तदानीं स्थूलाभावात् , स्थूलगोचरत्वाभावात् तावत्क्षण निवर्तते कार्यारम्भे सर्वेषा तथा भवतीति । तथा सर्वज्ञस्य भ्रान्तिव्यवहारो नास्ति, शुष्कवेदान्तिभिस्तु अविद्याजन्याऽध्यासो मन्यते ब्रह्मणि, न त्वस्माभिः, अविद्यायास्तादृश्या ब्रह्मणि अभावात् । शुक्तिरजतस्थले तु मानवादीनामित्थ भानम्-शुक्तिर- धिष्ठानम् , स्वल्पराजतावयवबहुलशुक्त्यवयवजन्य पिठर सूक्ष्मावस्थ विरलावयवजप्रचयावस्थ रजत दृष्टिगोचरमात्र ग्राह्यस्थूलगुरुतरपिण्डात्मक नोत्पन्नम् , तत्पारिभाषिक पिठरम् , तत्पारि- भापिकपिठरविषयकज्ञानक्रियाप्रवृत्तयो जायन्ते, लधीच्छया दर्शन क्रियाकारणम् , प्रत्युपगतिः क्रिया, सा दर्शनेन जायते, इच्छा चोत्तेजिका, इच्छा रजतप्राप्तिविपथिणी स्थूठग्राह्यगुरुतर- पिण्डविपयिणी, सा च ज्ञान जनयन्ती प्रवर्तिका, स्थूल यदिष्ट पिण्डग्रह्णात्मक गृहीतपिण्डात्मक वा फलम् , तन्न जातम् , ततो निवर्तते, स्थूलाऽलब्धिनिवृत्तिकारणम् , सूक्ष्मलब्धि प्रवृत्ति- कारणम् , जातुस्तु सूक्ष्मालम्बन ज्ञान सत् , शुक्तिरजतसूक्ष्मावलम्बनोपलम्भसत्त्वात् । शुक्तिरजत- स्थूलावलम्बनोपलब्ध्यभावान्निवृत्तिः, ज्ञान सत् , स्थूलाविषय जान सत् , सूक्ष्मविषय जान सत् , सूक्ष्मविपये ज्ञाने स्थूलविपयिता यदि अज्ञातुः अतत्त्वविदः सा भ्रान्तिरिति प्रयोगः, सर्वाणि ज्ञानानि सत्यानि सूक्ष्मस्थूलाऽवस्थविषयाणि निर्विकल्पसविकल्पात्मकानि समविषयाण्येव, सूक्ष्म- ज्ञाने निजक्षणे निजस्वरूपे स्थूलज्ञानत्व चेत् , तत्क्षणे तदसत्त्व भ्रान्तिः, उत्तरक्षणे चेत् , स्थूल- पदार्थः स्थूलावस्थः स्थूलज्ञान च, तदा न भ्रान्तिरिति ॥ एषा विधा सर्वत्र सत्समुच्चयख्यातौ, तस्मान्न केवला सत्ख्यातिः । १८-सर्व साकारमिति सिद्धान्तः, आकृतिश्च ग्राह्यग्राहकस्वरूप प्रतिबध्यप्रतिबन्धक- स्वरूपम् आधाराधेयस्वरूप सापेक्षपरिच्छिन्नस्वरूप व्यापकमपि व्याप्यसापेक्षस्वरूप चेति । देशतः कालतः स्वरूपतश्च तादात्म्येन स्वस्येतरभिन्नतावत्त्व तत्त्वसीमत्व चाकृतिः, सेय न सयोगसस्थानादिमात्रा किन्तु विलक्षणा, ब्रह्माण्डाना गोलकाकृतिः, वैराजाना सहस्रशी द्या- कृतिः, मानवादीना करपाढाद्याकृतिः, वृक्षादीना शाखाद्याकृतिः, सर्पोदीना लम्बाद्या कृतिः, पक्षिणा सपत्रविचित्राकृतिः, जलाना समूहाकृतिः, तेजसा ज्वालाद्याकृतिः, वायूना स्तराद्याकृतिः, पृथिव्याः पृथुबुध्नाकृतिः, गुणाना गुण्याकृतिः, ज्ञानाना विषयाऽऽकाराः, आत्मनाम् अण्वा- कृतिः, अन्ततः सर्वेपाम् आश्रयाश्रितभावेन स्वरूपसदाकृतयो विसदृश्यो भवन्त्येवेति प्रकाशाना व्यापकानामपि व्यायाकृतिविलक्षणाकृतयो भवन्त्येवेति सर्वमपि तत्त्वजातं स्वस्वरूपे साकार स्थूलं सूक्ष्म दृश्यम् अदृश्यम्, वेद्यं ग्राह्य समाधिगम्यं दिव्यालोचनगम्यं ब्रह्मचमत्कारगम्य - , ·श्रीसत्सगभाष्यसहितः .. ९३ परब्रह्मगम्य च साकारमेव तत्त्वमिति ॥ मध्यतरङ्गे १३–'परे ब्रह्मणि यः प्रोक्तो भगवान् दिव्यविग्रहः । सोऽहमेव भवाम्यत्र स्थितो दिव्यनराकृति.'। इति श्रीहरिणा स्वमुखेन स्वस्य पराक्षरधामस्थितस्वदिव्यसाकारत्व पृथ्व्यामत्र स्थितधर्मात्मजदिव्यमानवस्वरूपसुवेषसाकारत्व पुनर्धामस्थशाश्वतदिव्यसाकारत्व न्यवेदि । १९-परब्रह्म सविशेपमेव, सर्वप्रमाणाना सविशेषवस्तुविषयत्वात् , सर्वानुभवानाम् आत्मसाक्षिकसविशेषविषयत्वात् , परब्रह्मस्वरूपस्य सत्तातिरेकिस्वाऽसाधारणस्वभावविशेषै- निष्कृष्यमाणत्वात् , नित्यसविदः विषयप्रकाशनस्वभावत्वात् स्वप्रकाशवत्त्वाच्च विशिष्टत्वात् , वस्तुन प्रामाणिकनित्यत्वादिविधाभेदैर्विशिष्टत्वात् , शब्दस्य सविशेषवस्तुनि अभिधान- सामर्थ्यस्य प्रकृतिप्रत्ययादिविशिष्टार्थप्रतिपादनकत्वात् , पदभेदस्य विशिष्टार्थभेदनिबन्धन- त्वात् , पदसघातवाक्यस्य अनेकपदार्थससर्गविशेषाभिधायित्वेन सविशेषप्रतिपादनपरत्वात् , प्रत्यक्षस्य निर्विकल्पकस्य एकजातीयद्रव्यीयप्रथमपिण्डग्रहणस्य केनचिद्विशेपेण ग्रहणत्वात् , सविकल्पकस्य निर्विवल्पकानुभूतपदार्थ विशिष्य प्रतिसन्धानकजात्याद्यनेकपदार्थविशिष्ट- विपयत्वात् , निर्विकल्पस्य प्रथमपिण्डग्रहणे सास्नादिवस्तुसस्थानाऽननुवृत्तिकपिण्डग्रहण- रूपत्वात् , सविकल्पस्य पुनः पिण्डग्रहणे सास्नादिसस्थानानुवृत्तिकपिण्डग्रहणरूपत्वात् , निर्विकल्पकस्य इदमित्थमित्यत्र सास्नादिसस्थानात्मकेत्थभावस्य सत्त्ववत्त्वात् , प्रथम सक्ले- तरव्यावृत्त गोलाटिसस्थानविशेषविशिष्टव्यावृत्तिप्रतीतिकत्वात् । अनेकधर्माणामन्योन्य- तादात्म्याभावात् परब्रह्मस्वरूपमात्रपरताया असभवात् । अनुमानस्य सविशेषविषयकसम्बन्ध- विशिष्टग्रहणरूपत्वात् , प्रमाणान्तराणामपि सविशेषसदृशधर्मादिसमन्वितग्रहणरूपत्वात् , प्रकृतिप्रत्ययान्विताभिधेयार्थग्रहणरूपत्वात् , बालमूकादिज्ञानानामपि परिच्छिन्नवस्तुग्रहण- रूपत्वात् , परब्रह्मेतितदितराऽनवच्छिन्नत्वाद्यनुस्यूतवस्तुविषयकग्रहणरूपत्वात् , निर्विकल्पकस्य एकक्षणवर्तिप्रत्यक्षीयस्वक्षणमात्रस्थितवस्तुभेदरूपतत्सस्थानरूपगोलादिग्रहणरूपत्वात् रीयग्रहणाऽनपेक्षवादनवस्थाया विरहात् , एकक्षणे एव वस्तुभेदरूपतत्तत्संस्थानरूपगोलादि- ग्रहादन्योन्याश्रयस्याऽ'यभावात् , शब्दाना निर्विशेषसन्मात्रग्राहित्वेन गोवृकसिहादिबोधवैलक्षण्यं न ते स्यादत एव सविशेषपदार्थबोधकत्वम् , स्वरूपमात्रस्य स्वाऽपृथकसिद्धाऽनन्वितदशा- विरहादेव विशिष्टात्मकत्वात् स्वरूपाभिमतशब्दानामपि विशिष्टपरत्वात् , सतः अनुवर्तमा- नत्वादेव परमार्थत्वम् , स्वयप्रकाशवस्य-जडचेतनसाधारणस्य स्वसत्तयैव स्वसत्तयैव स्वाश्रयाय प्रकाशमानत्त्वस्वरूपस्य,-धर्मर्मिभावसाधकत्वात् , अनुभवः स्वाश्रय प्रति स्वसद्भावेनैव कस्यचिद् वस्तुनो व्यवहारानुगुण्यापादनस्वभावो ज्ञानावगतिसविदाद्यपरनामा सकर्मकोऽनु- भवितुरात्मनो धर्मविशेषो 'घटमह जानामी'तीममर्थमवगच्छामि-'पटमह सवेझीति सर्वेषामात्मसाक्षिकः प्रसिद्धो विशिष्टविषयकः । मुक्तावपि स आत्मा अहमों विशिष्ट एव प्रकाशते, स्वस्मै विशिष्टाय प्रकाशमानत्वात् , 'अहं सर्वस्य प्रभव' इत्यादौ अहमर्थ परमात्मनः स्वरूपज्ञानरूपाऽहम्प्रत्ययस्याऽजानाऽनापादकत्वेन ससारिखाऽभावात् , देहिनः स्वाग्नजानस्य क्षणान्त- , , ·श्रीहरिस्वरूपनिर्णयः सत्यत्वम् , तद्विपयाणा पृथिव्याधुपादानत्वाऽसत्यत्वम् , ज्ञानोपादानकत्वधर्माद्युपादानत्वसत्यत्वम्, स्वाप्नज्ञानस्य हर्पशोकाधायकज्ञानत्वात् सत्यत्वम् , मायामयज्ञानस्य सत्यत्वम् , मन्त्रौषधादि- भवज्ञानस्य प्रीतिभयजनकज्ञानत्वात् सत्यत्वम् , रेखागवयात् सत्यगवयबुद्धिः सादृश्यनिबन्धना, सादृश्य सत्यम् , दोपजन्यः प्रतिभासः दोपश्चेद् बाधितस्तऔसत्यः, अबाधिता बुद्धिः सत्या, एकविज्ञानेन सर्व विज्ञान सत्यम् , विशिष्टस्य विशिष्टं विज्ञान सत्यमेव, एव च विशिष्टब्रह्माऽ- द्वैतजान चौपनिषद मोक्षसाधनमिति । २०-१-'प्रज्ञान ब्रह्म'-प्रकृष्ट नित्यप्रत्यक्षात्मक ज्ञान यस्मॅिस्तत् सर्वज्ञ परब्रह्म । ऋग्वेदीयैतरेयोपनिषद्वाक्यमिदम् ॥ २-'अह ब्रह्माऽस्मि'-स्थूलावस्थात्मकविशिष्टपरब्रह्मास्मि' 'अह ब्रह्मात्मा परब्रह्मणो दासोऽस्मि'। यजुर्वेदीयबृहदारण्यकोपनिपद्वाक्यमिदम् ॥ ३ ॥ 'तत् त्वमसि'-- सूक्ष्मावस्थात्मविशिष्ट परब्रह्म स्थूलावस्थात्मविशिष्ट परब्रह्माऽसि' अवस्थाभेदेन द्वयोः सामानाधिकरण्य परब्रह्मण्यविरुद्धम् , शरीरशरीरिभावनिबन्धनमैक्यम् ॥ सामवेदीयच्छान्दाग्योपनिषद्वाक्यमिदम् ॥ ४ ॥-'अयमात्मा ब्रह्म'-स्थूलावस्थात्मकशरीरक परब्रह्म । अथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषद्वाक्यमिदम् ॥ ५ ॥–'एष त आत्माऽन्तर्यामी अमृत.' विशिष्टः शाश्वतः परमात्मा शरीरात्मनस्तवाऽन्तर्नियामकः ॥ ६॥-'स यश्चाऽय पुरुषे यश्वासावादित्ये स एकः' ।—यदक्षरविशिष्ट यत्पुरुषविशिष्ट यच्चादित्यविशिष्ट परब्रह्म तदेकमेव विशिष्टमन्तर्यामीति ॥ ७ ॥–'प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञान ब्रह्म'-प्रकृष्ट ज्ञान यस्मॅिस्तत्परब्रह्म, तत्र प्रज्ञा नित्या नित्यसार्वज्य प्रतिष्ठम् ॥ ८ ॥–'विज्ञानमानन्द ब्रह्म'-विशिष्टज्ञानवत् आनन्दवत् आनन्दघनमूर्ति परब्रह्म' ॥ ९ ॥ 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म'—सत्स्वरूप नित्यज्ञानवत् परिच्छेदरहित परब्रह्म, निर्विकारत्वसत्तोपयोगि, नित्याऽसकुचितज्ञानेकाकारम् , स्वरूपस्वभाव- गुणाद्यन्तरहित परब्रह्म' ॥ १० ॥ स एवमेव पुरुषो ब्रह्म'-सः, विशिष्ट परब्रह्म, नित्यसु- सद्गुणसाकार दिव्यशरीरि पुरुषावार परब्रह्म' ॥ ११ ॥ 'सर्व खल्विद ब्रह्म'- एतत्सर्व- पदार्थविशिष्टं परब्रह्म' ॥ १२ ॥ 'एकमेवाऽद्वितीय ब्रह्म'-एकम्-अविभक्तनामरूप कारणावस्थ परब्रह्म, एव उपादानकारणान्तरनिषेधनिश्चयार्थकः, अद्वितीय-निमित्तान्तर- निषेधवत् , परब्रह्मैवेति ।। एकम्-असविभक्तनामरूपैकत्वावस्थापन्नजगच्छरीरकसर्वाधारसर्व- शक्तिकम् , परब्रह्म, परब्रह्म, अद्वितीयम्-सर्वविश्वशरीरकाऽधिष्ठानान्तरवर्जितं परब्रह्म, एव- बहुस्यामितिबहुत्वावस्थस्रक्ष्यमाणकार्यव्यावृत्त परब्रह्मेति ॥ एवमन्यश्रुतीनामप्येतदनुकूलार्थपरत्व विज्ञेयम् । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसविशन्ति तद् ब्रह्म' 'सन्मूलाः सौम्येमा. सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा.' इत्यादौ जगजननादिकारणत्व परब्रह्मण एव सदुपादानत्व सन्निमित्तत्व सदाधारत्वं सन्नियाम्यत्वं सच्छेषत्व च जगता प्रजाना प्रतिपादितम् । ततो विशिष्टोपासना कर्तव्येति श्रीस्वामिनारायणपरमात्मसिद्धान्तः ।। हरिस्वरूपज्ञानार्थमिति -श्रीहरिः श्रीस्वामिनारायणो भगवान् परमेश्वरोऽभरातीतः परब्रह्म सर्वावतारी सर्वनियन्ता सर्वान्तर्यामी सर्वान्वयी रूपरूपप्रतिरूपी परमात्मा

·श्रीसत्संगभाष्यसहितः
९५
सन्नपि व्यतिरेकी, उपनिषत्प्रतिपाद्येऽअरधाग्नि ब्रह्मलोके विराजमानः सर्वलोकेषु राजमानश्च
सर्वदिव्यज्ञानप्रकाशघनैश्वर्यप्रकाशघनसच्चिदानन्दचेतनचैतन्यधनसगुणसाकारस्वरूपसत्सुमूर्तकिशोर-
मुक्तमण्डलैर्यथावकाशयथेष्टदिव्यस्वरूपवेषावस्थानमूर्तिकैः समुपसेवितः सर्वविधालकाराs:
भूषणाम्बरोपकरणतत्तत्स्वरूपचेतनमुक्तैर्विलासितो निरवधिसमौज्ज्वल्यलावण्यसौन्दर्यसौरूप्य-
सौगन्ध्यसौरस्यसौपेशल्यसौशील्यसौहार्दसौघट्यसौरत्याद्यसख्यकल्याणगुणगणोर्वरितो यावद-
सख्याऽऽस्वादमिष्टाकर्पणवर्षी हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेशाऽऽनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः स्नेह-
सभृतपुण्डरीकदलनयनः सुपुष्टबलपुरागरमणदर्शनोऽतिद्योतमानो निजनिरवधिककान्तिप्रकान्ति-
तस्वेतरसमस्ततत्त्वः एकरसचैतन्याऽऽनन्दघनमूर्तिदिव्यस्वरूपसत्साकारदर्शनः स्वयमत्र धर्मपुत्रो
वृतदिव्यमानववेषः शाश्वतदिव्यसगुणसाकारस्वरूपः स्वेष्टदेव उपास्यमूर्तिः प्राप्यमूर्तिः सेव्य-
मूर्तिरिति यदेवविध श्रीहरेः स्वरूपस्य दिव्यसगुणसाकारताज्ञान तदर्थम् , एतादृशयथार्थ-
ज्ञानफलार्थ माहात्म्यज्ञानार्थम् , अब ‘स्वरूपनिर्णया'ऽऽख्यो ग्रन्थः, श्रुतीः स्मृतीश्चाऽनुसृत्य
मया श्रीस्वामिनारायणभगवत्प्रसन्नतापात्रेण तस्य श्रीहरेः सेवकेन साधुना तद्दीक्षितेन तत्प्रदत्त-
प्रजया तज्ज्ञात्रा त्रैकालिकत्र्यवस्थाऽनुवर्तमानश्रीहरिदिव्यदर्शनकारिणा गोपालानन्दमुनिना
दिव्यविदुपा रचितः, सोऽय निबन्धः स्वल्पोऽयनल्पविषयः श्रीविक्रमादित्यनृपतेः वेदाऽकवसु-
भू ( १८९४ ) मिते वर्षे माघमासे वसन्तपञ्चम्या बुधवासरे ‘स्वरूपनिर्णयो' ग्रन्थः पूर्णता
गतः । अस्य पूर्णत्व मम बुद्धिसन्तोपवर्णनचरमत्वम् , यद्यप्यसन्तोषो युक्तो भागवताना भगव-
स्वरूपवर्णनभक्तिकालापे, तथापि मूले सति तरुशाखाप्ररोहादिरवशिष्यत एवेतिवत् मूलस्थाना-
पन्नमिद स्वरूपनिर्णयात्मक तदुपासन मया भगवति स्निग्धाना कृते सुसम्पादित तदेतदालम्ब्य
यथाऽह तथाऽन्येऽपि विशेषतो मुहुर्धारणाध्यानोपास्ति विधास्यन्तीति तद्रसपान करिष्यन्तीति,
यावत्पृथिवी स्थास्यति यावच्चार्क. समुदेति यावदयं परमात्मा स्वेष्टदेव स्वरूपज्ञानवद्भिपा-
सनीय इति तल्लाभार्थ मयाऽय निर्णयः समुपबृहित इति श्रीगोपालानन्दमुन्यभिप्रायः ॥
अत्र स्वरूपनिर्णये श्रुतयः स्मृतयश्चाऽपूर्णा अपि विन्यस्तास्तास्तु यथायोग्यास्तावदुपन्यस्ता
नाधिका इति नाऽपूर्णताशका, भाष्यमपि तावन्मात्र यथापेक्ष निर्मितमिति तत्राऽपि
नाऽपूर्णताशका, अथ प्रसंगश्चेदपेक्षणीयस्तदा श्रोत्रियैस्तत्र तत्र मार्गणीय इति 'श्रीसत्संग-
भाष्यं सत्सगफलदमस्तु ।
.
दिव्यो धाम्न्यक्षरेऽत्र स्थितनरतनुधृदिव्यरूपोऽन्तरात्मा
दिव्या यस्याऽवतारास्तनुगुणविभवाः शक्तयो दिव्यभूषाः ।
दिव्या मुक्ताः किशोरा यदुपकरणजातं च दिव्यं समग्रं
दिव्ये श्रीस्वामिनारायणभगवति सत्संगभाष्यं व्यनज्मि ॥१॥
सदानन्दसाकारदिव्यस्वरूपः सुमृतिः किशोरोऽस्य मुक्ताः किशोराः।
किशोरोऽस्य धामाऽपि दिव्या गुणाद्याः सदानन्दतेजोघनाकारमृर्ताः॥ २ ॥