·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·কদম-কলি।
শ্রীলক্ষীনাথ বেজবৰুৱা প্রণীত
৩৩ নং কেনিং স্ট্রীট “টিম্বৰ এণ্ড ষ্টোৰ এজেন্সি”ৰপৰা
গ্রন্থকাৰৰ দ্বাৰাই প্রকাশিত।
কলিকতা।
ভাদ, ১৮৩৫ শক ।
চেপ্টেম্বৰ, ১৯১৩ খৃষ্টাব্দ।
ৰেচ ১ এটক মাথােন।

·কলিকাতা,
৬১ নং দ্বারকানাথ ঠাকুরের লেন,
“পুণ্য যন্ত্রে
এবাদত আলি খা কর্তৃক মুদ্রিত :

·অ র্পণ।
ােেদদােপম আবদুল মজিদ চাহাবৰ
কৰকমলত
কদম-কলি।
অৰ্পণ কৰিলে।
শ্রীলক্ষীনাথ

·No text on this page.

·পাতনি
কবিতা হয়-যদি-হওক নহয়-যদি-নহওক বুলি : মাজে-সময়ে লিখা
পন্থবােৰ গােটাই একে ঠাই কৰি এই কিতাপখন কৰা হল, কবি
হবৰ দুৰাশা, কবি নহয়। মােৰ নিজৰ ৰচনাবােৰ মােৰ নিজৰে
পঢ়িবলৈ ভাল লাগে; বােধকৰে। নিজৰ দেখি। সেইবােৰ সিদ্ধৃতি
হৈ থকা বাবে, পঢ়িব খুজিলে আহুকাল পাওঁ ;, সেইদেখি সেইবােৰ
একে লগ কৰি সুলকৈ অলো। এখন ছপােৱা, আৰু হেজাৰখন
দুপােৱা প্ৰায় একে খৰচৰে কথা ;. সেইবাবে সেইদৰেই ছপাই
থলে। যাৰ মন যায় পঢ়িব, যাৰ মন নাযায়, নপঢ়ির ; আৰু
যাৰ মন যায় তেওঁ মনত অলপাে খুকুৰি নাৰাখি ভাৰ কাঠ-সংস্কাৰ
কৰি সন্তোষ লভিব, ৰাইজৰ আগত এই নিবেদন।
১৮৩৫ শক, ১লা ভাদ।
লচে, হাওড়া।
গ্রন্থকাৰ।

·শুধৰণী পিঠি। শাৰী। অশুধ। হাবিয়াসেৰে ডাউক ডাউক হাবিয়াহেৰে ডাউক ডাউকী ২ ৩ ১২ বকুল ৩ বকুল সৰু “কেতেকী কেতেকী ১২ “কেতকী কেতকী” ১৮ ১৪ নয়ন ২ জুৱাচোৰ জৱাচোৰ কীটচ কীটচ, ১০ ৪৩ ৫ নূপুৰ তিনি কুৰীয়াই যশৰ সমীপ ৭ তিনি-কুৱীয়াই যশব সমীম ১২ ৭৪ ৭ ওকলাে সকলে ৭৮ ৩ সুখৰ দুখৰ - আ, ·সূচী। . পৃষ্ঠা ০ ০ ০ •• বিষয় সখীৰ প্ৰতি বায়েক উষা, ভনীয়েক প্রতিমা মইন। তােমাকেহে ভাল পাওঁ মৰমৰ সখী.. ৫। * ৪ ০ ০ ০ ••• ১৪ * ০ ০ ••• ০ ০ ০ প্রিয়তমা প্রিয়তমাৰ সৌন্দৰ্য্য ভ্রম প্রবনুৱাৰ চিঠি नारी . ০ ০ ১৮ . २० ••• ৮ ০ • ৪ ০ ০ ০ २ ০ ০ ০ ২০ ২৮ ৮০ ০ কুলি ধােৱাখোৱা কলা বগা আমাৰ জন্মভূমি ছয় ঋতুৰ ডাক বৃন্দ চন্দ্ৰাৱলী সংবাদ বাহী ২৮ ••• ••• ৩০ ••• ••• ৩২ ·y এ ৫ ডাকৰ টোপোলা, সত্যে কোৱ। • ০ ০ ০ ৩৪। ৩৪ কবিতা বাহী চন্দ্রা, ৰাধাৰ দন্দ ••• • এ ৪ ০ ৪১ ৪২ = ০ ৪৩ ৫। ৪৫ ৫। ৪ ৪ মেৰি দেশ সখি কোনে নাে বজায় ? মাতৃশ্রাদ্ধ অৱশেষ চালনী আৰু বেজী বিহু, ৰাধ আৰু সখীসকল প্রেম শান্তি দেৱযানী বাহী কৰ্ম্ম চিৰধোবন আশ্নবোধ বীণবৰাগী ধনবৰ আৰু ৰতনী ১ ৫২ ••• ০ . ৭৮ ৭৯ ৫০০ •• ৭৯ ৮১ ০৫। ৮১ • • • ••• ৮৮ ৰতনী বেজাৰ . ৯২ ·v পৃকা চুলি মহাপ্রয়াণ যাত্রী মৰণ • ••• ১০৫ ভদ্রতা ১০২ ০ ০ কৰ্ম্মৰ অত্মপ্রতিপাদন এলাহৰ দৰব সংগ্রাম ৫০ ৫০০ ১০৪ সােণৰ শিকলি ০ ০ ০ ১০৪ ০ সরু আরু বৰ আত্মসমর্পণ ০ ০ তোমাৰ কাম * ০ কৃতিত্ব উচ্চ আশা বৰ্ত্তমান আৰু ভবিষ্যত মােৰ জীৱন উন্নতিৰ সঁচাৰ-কাঠী উন্নতিৰ জখলা • ১০৭ . ••• ১০৮ ১০৮ লক্ষ্য কাল্পনিক আদর্শ ০ ০ ১০৮ e ০ ০ ০ চকু প্রকৃত জীৱন সুখবােধ এt , ·• ••• ০ ০ ৫ ১১০ সুখীয়া আৰু দুখীয়া কামৰ সমাপতি ••• ১১০ সময় পলায় ০ ১০। ১১১ . ভাগৰ কোনটো উজু : নিয়মৰ বান্ধোন মান অপমান এতিয়াই উদগণি ••• ১১১ ৪ • • • ১১২ ••• ••• । ••• মুখ্য লক্ষ্য কৰ্ম্ম-জীৱন স্বধৰ্ম্ম ••• ••• ••• ০ ০ ০ ০ ০ ০ ••• ••• ১১৪ স্বভাৱৰ দান নিমাতী কন্যা ১১৪ ১১৮ ৫৮। ৰেণুকা ঈশ্বৰ আৰু ভকত ••• ১৩৪

·কদম-কলি।
সখীৰ প্ৰতি
প্রাণসখি! দুখীয়াক জনমলৈ এৰিলা ?
অত স্নেহ অত মায়া সকলাে পাহৰিলা ?
সৌ চোৱ। আকাশত কলা কলা ডাৱৰত
চমকি চমকি বিজুলীয়ে উমলিছে
গোৰ গােৰ কৰি মেঘে গাজনি মাৰিছে ।
ডাৱৰৰ দেখি ভাৱ, ম’ৰাই উথালি গাৱ,
ছালি ধৰি ঠেও ধৰি নাচোন ধৰিছে।
তোমাৰ বিৰহে সখী হৃদয় দহিছে।
আকে চোৰ পানীপিয়া পিওঁ “পিওঁ মাতেৰে,
জুৰাইছে প্রাণ পানী পি হাবিয়াসেৰে ।
বুকুৰ বান্ধ ! কিন্তু মােৰ
সন্নিপাতে মহাঘােৰ,
শুকাই শুকাই হিয়া কৰ্কৰীয়া কৰিলে ;
প্রাণ-পখী মৰি যাব স্নেহ পানী নিদিলে।

·কদম-কলি।
ডাউক ডাউক শুনা “কুৱা “কুৱা* মাতেৰে,
সুখ সৰােবৰত আলাপে মন ৰঙেৰে;
কদমৰ ডালত পৰি
কপৌ কপৌৱনীজুৰি
“কুরু” “কুরু” কৰি হৰিষেৰে গীত গাইছে।
দুৰ্ভগীয়া মই মাত্র! হায় বুকু গেলিছে!
৪
চেনেহৰ গীত শুনা সৌৱা নৈয়ে গাইছে ;
কুলু কুলু কৰি চোৱাঁ কেনে লৰ ধৰিছে।
সখিৰ লগত গৈ কেনেকৈ মিল হৈ
একে জীৱ একে দেহা আন মন নকৰি,
বৈ যায় মন সুখে সকলােকে পাহৰি।
পানীৰ বুকুত বুদবুদববাৰে খেলিছে ;
অলপ উমলি দেখা আকৌ বুৰ মাৰিছে ।
সৌ ফালে কৰা মন, চিকুণ-চাম নাথ,
দুই পাখি, ফান মেলি কেনেকৈ সাতুৰিছে।
মন যায় মােৰ, কিন্তু বিধিয়ে বিড়ম্বিছে।
এৰ। ৰেহ, আহা সখী, একেলগে ৰঙেৰে
রূপপাৱালি নৈৰ বালিত ফুৰে। ঠগেৰে ;
দৌল সাজ, নাদ খানো,
শিলগুটি গােটাই আনন,

·কদমতলি।
;
ৰাণিঘােৰা বালিমাহী খেদি খেদি লৱৰে।
গালি পাৰি প্ৰতিধ্বনিক ডিঙি মেলি চিয়ৰে।।
আহা হেৰা প্ৰাণসখী, নৈত নামি নাদোৰোঁ;
বুৰ মাৰি পানীৰ তলত, পাৰে। মানে ভাগৰে;
চিলনী-সাঁতােৰ দিওঁ, সোতে সেঁতে উটি যাওঁ।
পানীতু টুকৃৰিয়াও” আঙ্গুলিৰ আগেৰে।
বুৰবুৰণি কাঢ়ে। পানীৰ তলত নাকেৰে।
**
.
কুলিক সিয়াৰে। আহা ফুলনিত সােমাই
গােলাপক পেলাও লাজ, ওৰণী গুচাই ;
সেউতীক দিও বিয়া ৰাঙলেৰে সইতে
;
শাৰী পাতি মালতীক বহুৱাও তহিতে ;
বকুল গােটাই আনি,
নিয়ৰৰ সিচি পানী,
নােৱাও উরুলি দি জাত-শগা নামেৰে।
গান্ধবিৰিণাৰ পাত বজাও আনন্দেৰে।.
গুটি খাম,
ঘৰ-বাৰী মিছা, কোনাে কালে মোক নালাগে ;
নেওচা পৰক যি ইসব নিতিয়াগে ।
বকুলৰ
সেউতীৰ বিয়া চাম,
কৰবীৰৰ মে পিম, কেতেকীৰ ধূলি লম,
ভোমােৰাৰে গাম গীত, কুলিৰে বন্ধাম মিত,
ভাতফেচুৰ সৈতে ওৰে দিন গাম নাম।

·কদম-কলি।
পদুম পাহীত উঠি নাৱকো খেলাম।
সেইদেখি মােৰে শপত চোৱা মুখ তুলি হেঁ।
দুখীয়া সখিক কিয় মা তুমি পুৰি হেঁ?
৮১ শক।
ভাদ, কলিকতা।
বায়েক উষা, ভনীয়েক প্রতিমা।
( ফুলনিত )
(১)
প্রতিমা।- “হেৰা বাইটী, কি হেঁ সৌটো ফুটুকাফুটুকী,
নাচি নাচি ফুলে ফুলে মাৰিছে ভুমুকি ?
এহে বাৰু অ ! চুমাচুমি কৰিছে হবলা!
ইমান চেনেহ আও! চাও”গৈ বলা।
হয় বাইটী, বৰ মৰম, বৰ ভাল পায় ।
মুখতেই মুখ দি তেনেই পনি যায় ।
ই কি ? দেখোন মােৰ ঘূতিজুপিলৈ
টোই মাৰিছে লৰ হাঁহি মুখ কৈ ?

·কদম-কলি।
+
সর্বনাশ! পৰিল তাত! চুমাও খালে।
যাইট, মােৰ যুতি ফুলত চুমা দিলে!!
. (৫)
মূতি হেৰা, মই আজি চিনিলে তােমাক
ঘূতি সখী, মই আৰু চিনিলো। তােমাক !
কেৱল মােক অতদিন, দি আছিল: ফাকি,-
তােমাকে হে ভাল পাও মৰমৰ সখী।
ই! মােকেই হে ভাল পােৱা মৰমৰ সখী’!
যাতেমানে মিছা কথা?—এনে মিছলীয়া।
অ—আজলী সখীক পাই ভাল ফাকি দিয়া ।
এতিয়া হে জানিলে তোমাৰ চতুৰুলি ।
আগত নহলে জানাে কত পাৰা গালি।
ই-তােমাকেই হে চুমা খাম, জীও যতদিন
তােমাৰেই হে উমলিম, দুইৰো নাই ভিন।
এটাইবিলাক ফাকি ; এটাইখিনি মুখৰ মহল।
মই হেন সখীক এৰি ভাল সুখী পালা।
ভাগ্যে মই দেখিলে। দেখি হৈ ;
নাইবা আৰু কত ভুৱ। দিলাহেঁতেন হে।
বারু সখী, বারু তােমাৰ চিত।
পেটত এতেক কথা, নাজানো কিঞ্চিৎ।

·কদম-কলি
।
(৮)
দেহি । সুৱৰিছে। “নিলাজী সখীৰ কথা
মােতেই হে দেহটো, মােলেই হে বেথা।
যেয়ে যাওক ওচৰলৈ, কুচিমুছি যায় ;
সদায় মনত ভয়-সখী বেয়া পায়।
মােৰ হৈ মৰিৰ পাৰে, মায়ে তেওঁৰ হৈ।
কুচুতীয়া সখী পালোঁ, এনে সুখী গৈ ।
বাইট,
গোসায়ে মােৰ মনৰ দৰে সখী নিমিলায়
মই যেনে ভার্কে, কেলৈ তেনেকুৱা নাই ?
চকুৰ আগতে, বাইটা, নিতৌ দেখি আছা,-
দেহ যেন যুতি সখী, কিন্তু সব মিছা।
এই কথাটোত হে মই লাগে,
মােৰ সখী লােকৰ হল, কেনেকৈ চাই থাকে !
মনত পৰিলে গাটো ৰৰমাই যায়।
পুৰণি চেনেহৰ কথা কৈও অন্ত নাই।
যেতিয়া ৰান্ধনী-বেলি তেজগোৰা হৈ,
মাকৰ গুৰিলৈ যাব ‘ভােক’ 'ভােক’ কৈ
আহে মই সেওতা ফালি,
বতাহে লি ডাকি
কৰি মােৰ মূৰৰ চুলি উরুৱাই দিব।
সখীয়ে দূৰত দেখি ৰঙত হাছিব।

·কম-কলি ।
(১১)
দিনটোৰ যতেক কপা নামৰ সুৰেৰে
বিনাই বিনাই সখীক কম হৰিষেৰে।
কানিমুনি হােৱা দেখি,
আকোৱালি ধৰি সখি,
ৰাতিটোলৈ লগাম মাত বেজাৰ মনেৰে।
তেনে সখী এনে হল কোনটো চিতেৰে ।
(১২)
কাউৰীয়ে কা কৰিব গছৰ ডালত ৰৈ,
স্কুল-কট। লেটাৰে এলোটা পানী লৈ,
ময়ো ধূম মুখ, বাইটী, সখীৰৰ ধুৱাম,
ৰাতিটো আঁতৰিছিলো বুলি চুমা খাম।
তেৱে। খাব চুমা, মােত হেপাহ আছিলে।
দেহি ঐ, এতিয়া দুষ্টে সখীক ভুলালে ।
হেৰা কপটীয়া সখি !
কাণৰ মাৰি থাকিলে নো কিটো হব ?
তেনেকৈ ৰলে জানাে গাৰ দায় খাব?
তুমি মােৰ কথাৰ, চোন সমিধান দিয়?
আইহে-কিহৰ নাে ইমান গপ? গাতে ঘাটি লােৱ।।
১১ শক।
শাওণ, কলিকতা।
==

·৮:
কদম-কণি।
মইনা।
মইনা মইনা বুলি কতনো মাতিম মই,
কতনাে বিনাই আৰু কাকূতি কৰিম ঐ,
নাইনে মইনা মােৰ ?
নাইনে কি মন চোৰ ?
নাইনে নাইনে মােৰ মইনা মউৰ ?
নাইনে জগতে মোৰ চেনেহ-চকোৰ ?
(২)
কিমান ঢাকুৰি হিয়া বিচাৰে পখীটি মােৰ,
কিমান চিন্তাই বুকু চিটাচিট কৈলে মােৰ
বিয়াকুল বিয়াফুল,
নাই তাৰ কুলাকুল,
তথাপি বাতৰি নাই মইনা পখীৰ
তথাপি বাতৰি নাই চকুৰ মণিৰ ।
(৩)
সচাকৈ সচাকৈ যদি পৃথিবীত এই
নাই পৰ্থী যাক মার্তো মইনা মইনা কৈ
কিয় সজা সােণােৱালি, মৰম গাখীৰ ঢালি,
চেনেহ-চাউলে সৈতে হেঁপাহ-বাটিত
দিলে মােৰ ঈদয়ত কৰি নো থাপিত ?
(8)
কিয়নাে কিয়নাে কাণ মত-অকলুৱা অতি?
কিছু দিলে মুখ মােৰ চুমাৰ বলিয়া পাতি ?
খুকুত মইনা-ৰোগ
কেলৈ মােৰ কৰে লােগ ?

·কদম-কলি।
দৰৰ নথকা ৰোগ কিয় দিলে মােক ?
নহলে মইনা, মই নাপাওঁ কিয় তােক ?
(৫)
এয়ে নে চিকুণি, মােৰ ললাটত লিখা হল ?
মইনা মইনা কৰি মৰিব লগীয়া হল।
আছ যদি সচাকৈয়ে,
তই যদি হৱ তয়ে,
দে দেখা, দে ধৰা, কত নাে জীয়াতু সম?
কত চট্‌ফট কৰি জীৱনৰ ভাৰ বম ?
কান্দোতে কালোতে মােৰ চকু হেৰ উখহিল।
মাতােতে মাতেতে মাতো ভাগি নাইকিয়া হল ।
ভাবোতে ভাবতে সোপ,
শুকার্সে। খেৰ-সনি যেন,
তথাপি এখুদো তােৰ নালাগে মৰম !
মােক পুৰি মৰাটোৱে তােৰ নে ধৰম ?
মধুৰ মইনা নাম নাজানাে কোনে মন দিলে ;
শিলৰ বুকুত কানে প্রেম-লৱণু সানিলে ?
নিমিলিল নাও-গাও নালাগিল ওভাও,
নতু মইনাৰ হিয়া মইনাত নাই
কেনেকৈ এনে কথা হব পাৰে হায় ?
(৮)
নাই দেখা নাই শুনা, কেনে নন। মইনা তাই ;
কলৈ গলে কি কৰিলে তোক হেৰ পাম মই ?
২

·কদম-কলি।
নেজানো কি বস্তু তই, একো উৱাদিহ নাই,
মাত্র তোক লাগে মোক ভাব প্রতিমা।
মণি নাই আছে শুদা চেনেহৰ টেম।
কেতিয়াও আগৈথানি নকৰে। মইমা তোক ;
মৰম মৈত নিতে বুৰাই ৰাখিম তােক ;
মৰম অমৃত ঢালি, মৰম ৰহৰ থালি,
মৰম-জুইত পাগি মৰমৰ হাতে,
আনি দিম তােক সােণ, মৰমৰ মাতে।
মৰম মৰম গীত ৰাতি দিনে মই গাম।
চিকুণ চেনেহ-চুমা নিত্যে ন ন খাম।
প্ৰেমৰ শীতল পানী প্রেম-কলহত আনি
পৰম যতনে সিচি বঢ়াম আদৰে তােক।
দেখা দে মইনা হেৰ বধ নকৰিবি মােক।
১৮১২ শক
কাশি, কলিকতা ।

·কদম কলি।
তােশাকেহে ভাল পাওঁ মৰমৰ সখী ।
তােমাকেহে ভাল পাও, তােমাৰেহে মুখ চাওঁ,.
তােমাকেহে দিনে ৰাতি ফুৰে। মই দেখি।
তােমাকেহে ভাল পাও মৰমৰ সখী ॥
একেথিৰে একেমনে
একোৱে একেথানে
থাকেঁ কেতিয়াবা হৈ কাঠৰ পুতলা।
নােহে আন একো, মাত্র জপো তুমি-মালা |
কেতিয়াবা গুণ-গুণ
কৰি গীত সকরুণ;
হিয়াৰ হিল্লোল এটি কৰে। যে বেকত।
থাকা সখী তুমি মাত্র সেইটি গীতত ।
হেৰাল হেৰাল কিবা কুলি ফুৰে। ৰাত্ৰি দিবা,
নেপাই নিৰাশ হৈ হুমুনিয়া কাঢ়ে।।
তুমিহে হেৰােৱা ধন, তােমাকেহে স্মৰে।।
নিমাত দুপৰ ৰাতি একে থিৰে তৰা এটি,
চাই টষ্ট পানী পৰে যে চকুৰ।
তােমাৰেহে ভাবে হিয়া, কৰে মসিমুৰ ।

·কদম-কলি।
“কেতকী” “কেতকী” কৰি উৰি যায় পখীজুৰি,
কত প্রেমিকৰ মন যায় তাৰ লগে।
মােৰ মন তােমা বিসে তত তে নালাগে।
৭
নির্জন নদীৰ কান, এনে গাইছে গান,
বতাহে আনিছে তাৰ ৰিণি ৰিণি সুৰ।
জানা সখী তাত মােৰ আশা নােহে পূৰ।
৮
ফুল ফুল কৰি কত হইছে কবি উন্মত,
কিন্তু মােৰ পক্ষে ফুল নিফুল সমান।
তুমি-ফল বিনে মােৰ ফুল নাই আন।
বসন্তৰ কত কুলি পঞ্চমত সুৰ তুলি
গায় গীত, তালৈ সখী কোনে কৰে কাণ ?
তােমাৰ মাতত মাত্র আছে মােৰ প্রাণ।
বিলত ভেটৰ পাহি জোন দেখি মাৰে হাঁহি,
সেই ঘঁহি চাই আরু কত লােকে হে।
তােমাৰ হাহিত বাজে মােৰ হাঁহি নাহে।
হৃদয়ে হৃদয়ে স্নেহ,
নাই আদি নাই শেহ,
সকলোৱে চেনেহৰ নদীত সতেৰে ।

·কদম-কলি।
নেপালে তােমাৰ স্নেহ মােৰ হিয়া খৰে ৷
১২
তােমাৰ সুখত সুখ,
তোমাৰ দুখত দুখ,
ইজীৱন মােৰ সখী জীৱনে তােমার।
তোমাৰেহে মই সখী ভােমাৰ তােমাৰ ।
তোমাৰ মৰম-নাও
উঠি হেৰা উটি যাও,
তুলি বােজা ভাল-পােৱা পবিত্র প্রণয়।
বুরুৱা বা নুবুৰুৱা যেনে ইচ্ছা হয় ।
১৪
চেনেহ-দোলেৰে অটা, নাৱৰ পিৰিৰে জোটা,
বুৰিলেও নাৱে সৈতে এৰাএৰি নাই।
এনে বুৰা সুখে ভৰা, ভাগ্যৱন্তে পায়।
অবিশ্বাস নকৰিবা, ধুরুপ তুমি জানিবা,
তােমাকেহে দিনে ৰাতি ফুৰে। মই দেখি।
তােমাকেহে ভাল পাওঁ মৰমৰ সখী।
১৮১২ শক। কাতি।
২নং ভৱানীচৰণ দত্তৰ লেন,
কলিকতা।

·১৪
কম-কলি।
চুমা।
চুমাত বলিয়া
কপৌ কপৌরনী
হৰিণা হৰিণী আৰু,
ভা৮েী ভাটোৱনী
চুমি চুমি চোৱা,
খাইছে মেৰ লাৰু।
ফুলে ফুলে চুমি ফুল মতলীয়া,
ভােমােৰা চুমাত পমা।
সৰে চুমাময়,
হেৰ। তেন্তে মই
কিয়নাে নাখাম চুমা ?
চুমাৰ ভঁৰাল,
ৰতাহে বতাহে
চুমাৰ বাতৰি,
পানীয় পানীয়ে চুমা।
আকাশ পাতাল
সেউতী চুমাত ঘমা।
গােকুল গােপিনী
থৰক-বৰক জীৱ।
চুমা খাই খাই
কাৰো তত নাই,
মইকা নেখাম কিয়?
চুমাৰ ৰাগিত
সেইদেখি লেখি লেখি এশ চুমা দিয়।
অন্তত ইপ্রাণ মোৰ বুজি-বাজি লােৱ।
(১৮১২ শক। আঘােণ, কলিকতা ]

·কদম-কলি।
প্রিয়তমা।
(১)
প্রশ্ন ।-- জনমৰেপৰা
শুনি আহি আছো,
মুকুতা-মালাৰ কথা;
কড় 'পােৱা যায়, কেনেকুৱা ৰস্তু,
কিন্তু নাই পােৱা দেখা।
উত্তৰ।- “প্রিয়া ! শুনি যােৱ।” বুলি দিলো মাত,
মাৰি ঘঁহি মিচিকীয়া।
হাঁহিয়ে হাই, উদঙালে দাত,
কলে। আঙ্গুলিৰে, “চোৱা*।
(২)
প্রশ্ন।- অরু আছে শুনি, কিন্তু নাই দেখা
বঙা পােৱালৰ মণি।
উত্তৰ।- আকৌ দেখুৱালে। প্রিয়তমা ওঠ
হেঙুলী পােৱাল-খণি।
প্রশ্ন।
কঁাইট নথকা রূপহ গােলাপ,
বােলে পৃথিবী নাই।
উত্তৰ।-একোকে নামাতি
প্রিন্থাৰ দুগাল
থাকিব ধৰিলে। চাই।
প্রশ্ন। কত আছে এনে
বাতি দিনে থাকে ফুলি ?
উত্তৰ। চকুৰে দি ঠাৰ দেখালো প্রিয়াক,
মুখেৰে একো বুলি ।
অপূৰ্ব পদুম,

·কদম-কলি।
প্রশ্ন। প্রমৰ পুতলা, চেনেহ-প্রতিমা
কোন খনিকৰে কৰে ?
উত্তৰ।যেয়েবা কৰক,
সেইটা প্রতিমা
এই চোৱ। মােৰ ঘৰে ।
১৮১৩ শক।
কলিকত।
প্রিয়তমাৰ সৌন্দৰ্য্য।
কেলৈ লাগিছে সেন্দুৰীয়া গাল ?
ফৰিং-প্রেমিকৰ জুই।
কোৱাভাতুৰীয়া ওঠৰ তলত
কেটী সাপ থাকে শুই ।
কিয় বা লাগিছে তিৰবিৰ চকু ?
যেনে সৰগৰ তৰা ;
ওখ বুকু কিয় লৱণু কোমল,
মদন পিছলি পৰা ?
কি কাম দীঘল মেঘ বৰণীয়া
সাগৰৰ ঢউ চুলি?
প্রেম-পগলাৰ হৃদয়-তৰণী
বুৰি পায় গৈ তলি।
মৃণাল দুবাহু কি কাম সাধিব ?
মত্ত প্রণয়ীৰ দোল।

·কদম-কলি।
১৭
মিহি মউ মাত, বিয়াধৰ পেঁপা,
ৰাখে কৰি মার্থে তােল।
সুগােল সুঠাম সুবলি বলিত
বাহু জঘা উৰু কৰ,
সকলােবিলাক চোকা চোকা অস্ত্র,
শণাইত সুতীক্ষ্ণ শৰ।
নেলাগে সুনৰী মন প্রাণহাৰী,
দি। মোক এনে হিয়া,
যি হিয়াত মজি মােৰ এই প্রাণ
হৈ যায় নাইকিয়া।
দিয়। এনে প্রেম যি প্রেমে বেলেগ
অস্তিত্ব বিলােপ কৰে।
প্রণয়-মদিৰা দিয়। এনে মােক,
চিৰকাল ৰাগি নেৰে।
এনে চুমা লাগে, যি চুমাই দুখন
নিভাজ হিয়াক জোৰে ;
চকু যেন দুই মুকলি দুৱাৰ,
প্ৰেমৰ ভঁৰাল-ঘৰে।
কথা নহয়, প্রেম-মুরুলীৰ মাত,
কপটতা-আৰ নাই ;
মৰমে মৰমে মৰম-নিগড়,
বান্ধোন বােলে মিছাই।
নিদিবা নিদিবা সুন্দৰ প্রতিমা
৩

·কদম-কলি।
মাত্ৰ সৌন্দৰ্য্যৰ খনি
গােলপুৱা হাঁহি মুখত নধৰা,
অন্তৰত কাল ফণী।
কোমল অত্তৰ, প্রেমময় মন,
কোমল জুৰ হৃদয় ;
দিয়। যত দিনে ৰাহি মােৰ মন
অচল অটল ৰয়।
১৮১৩ শফ।
ভ্রম।
কোনে কলে সেয়া বাঁহী বাজে বুলি?
বন-দেবী গীত গায়।
শেৱালিৰ মাল নহয় এইধাৰ,
তৰাৰে গুথিছে হায় !
নহয় ফুলনি, কুৰীসকল ;
দঢ়াই দঢ়াই কওঁ।
গােলাপ নহয়, প্রিয়াৰ নয়ন,
দেখি থিৰ হৈ ৰওঁ ।
ফোনে কয় সেইটি হৰিণা-পােৱালি ?
ইমন চেতনা নাই।

·কদম-কলি।
পানী নহয়,
বনৰ সৌন্দৰ্য্যই রূপ ধৰি আহি
ডেও দি দুবৰি খায়।
নহয় পুখুৰী, প্রেমিকৰ হিয়া
প্ৰেমৰস।
নৈ নহয়, ঠিক প্ৰেমৰ প্রবাহ,
ৰিচাৰি প্ৰেম বিবশ।
ৰীণৰ আত্মাটি উৰি গুণ গায়,
কোনে নাে ভোমৰ বোলে ?
খােপাৰ ফুলটী উৰিয়েই প্রিয়া,
পখিলাৰ নাম পালে।
কৃষ্ণপখী বােলে নিকুঞ্জ বনত
কৃষ্ণ কৃষ্ণ ডাক দিছে ?
পখী নহয়, জানা ব্ৰজৰ কান্দোন,
প্রতিধ্বনি রূপে আছে।
মলয়া নহয়, বিৰহীসবৰ
গােটখােরা হুমুনিয়া।
প্রিয়তমাৰ গাল ওফলি পৰিছে ;
সেয়েহে জানা সন্ধিয়া।
কলিকতা।

·কদম-কলি।
চিঠিৰ সময়
প্রবসুৱাৰ চিঠি।
প্রিয়া হে!
তােমাৰ কঠিন চিত।
চাওঁতে চাওঁতে তিনি নিশা গল,
চিঠিৰে কৈলা বঞ্চিত।
ত্রয়ােদশী ৰাতি
উকলি যেতিয়া গল,
বকুল ডালত
বেজাৰৰ গীত
পাখীটিৰ গোৱা হল ;
গােৰ গােৰ কৰি বিষাদ-ডাৱৰে
ওন্দোলাই নিলে মন ;
এন্ধাৰে এন্ধাৰে শােৱাপাটী পাই
শেকত হলো মগন।
দুৰন্ত নিশাটো
লােৱেৰে খেদালো খপি;
পূবেরুণ দেখি
শােক-শয্যা এইলো,
আজি চিঠি পাম জুলি।
চতুর্দশী ৰাতি
চিঠি পােৱা কাল
ওচৰাউৰি পালে,
অশি। ৰং ভয় অরু য ও ভাব
সােপাই জুমুৰি দিলে।
•কু ধপ ধপ, মনত অশাতি,
কি কৰে। কলৈ যাওঁ ;
এযুগ দীঘল

·কদম-কলি।
২১
খন্তেকে খন্তেকে কুৰি বাৰ আহি
পদুলি-মূৰলৈ চাওঁ।
নিৰাশ। নিৰাশ । চিঠি অনা কাল
শুদাই আহিল, গল !
অশোক জুপিত অশােকৰ থুপি
আগৰ দৰেই ৰল ;
জুৰ বায়ু জুৰ বলে একেদৰে;
জোনাকী একে পােহৰে ;
অমৰ আগত কুলিৰ ৰাগিণী
লৰচৰ ক’তা কৰে ?
আগৰ দৰেই
জিলীয়ে মাতিলে ;
দুৰ্ব্বাত মুকুতা জ্বলে ;
আগৰ দৰেই
প্ৰেমৰ কথাটি কলে।
কিন্তু ওখ আশা পৰ্বতৰ টিং
যি আছিল মােৰ ঠাই,
নিৰাশ-সাগৰে পৰি একেবাৰে
সমূলি গলে লুকাই।
সি নিশাৰ মােৰ সকলে। অৱস্থা
অভেদ্য আন্ধাৰে ঢকা,
স্মৃতি-লেখনীৰ এধা-মছা এটি
ৰেখ আছে চকামকা।
পূর্ণিমাৰ ৰাতি
ঘঁহি-ভৰা মুখ,
পৰষুমা পখী

·২২
কম-কলি।
হাঁহি-ভৰা ভেট পাহি;
নৈ বৈ যায় কুল,কুল, কুল,
সুদূৰত বাজে বাহী ;
চকোৰ উন্মত
পি পি চামৃত,
আৰু মতলীয়া কবি ;
প্রিয়তমাৰ প্রেম চিঠি এই পাম”
ময়ে মতলীয়া ভাবি।
• প্রিয়া হে!
কলে বুকু ফাটি যায়,
চাওঁতে চাওঁতে সকলো অশাত
আকউ পৰিল ছাই !
পূর্ণিমাৰ ৰাতি আউসী-আন্ধাৰে
প্রভেদ আছে নে কিবা ?
জ্বালামুখী গিৰি আৰু মোৰ হৃদি,
বিভিন বুজাই দিবা।
১১ ।
১ নং শােভাৰাম বসাকৰ
লেন, কলিকতা।

·কদম-কলি।
বহী।
ত্রিভুবন মাজে যত বন্ধ মধুময়,
সিসবৰ সাৰ ভাগ কৰি একেঠাই,
পূৰালি উদৰ তােৰ হে স্বাহী অমিয়া !
প্রেমিকে মাগিছে কণা পূর্ণ কৰ হিয়া।
মুখমৃত সুৰাগৰ, আদৰ আঙ্গুলি
বুলাই মাগিছে ভিক্ষা, দে প্রাণ খুলি!
স্বৰ্গৰ অমৃতবাণী পশােক কাণত,
প্রতি মুগুধ হওক, দেৱ বিমানত।
মৰ্ত্তৰ সন্তাপ অতিৰক এখন্তক ;
দিব্যালােক প্রকাশক, আতম জাগ;
ধৰা মধুময় হক, ক্ষকে অমৃত,
উটি যাওক সি সোঁতত মােৰ কাঠ চিত।
১৮৩১ শক।
আঘােণ, হাওড়া

·২৪
কদম-কলি।
( গীত )
ঝিঝিটকাৱালি।
হাতে টুকি পােৱা আছিল জোনাই সমুদ্র মথা কালত হে;
দেৱাৰে দৰ কৰি থাকোতেই, উঠে ওখ আকাশত হে।
ফটিকাৰ টেকেলি লৈ পলাই গল ।
ভেবা লাগি দেৱ দৈত্য চাই ৰল ;
তেতিয়াৰেপৰা বুঢ়াঙ্গুলি দেখাই জোনায়ে ফটিক। পিয়ে হে।
সােমৰস এক পথ পান কৰি,
পূর্ণিমাত পকি-জকি ঢলি পৰি,
এক পথ শুই গা টঙাই লৈ আকৌ তাত লাগি দিয়ে হে।
চকোৰ, বিৰহী, ভেট, কবি, খালি
পূর্ণচন্দ্র চাই মৰিছে টপালি ;
ফুটুকাৰ ফেণ, কেচা-কলা মাথোঁ সিহঁতৰ আছে ভাগত হে।
সাতাম পুরুষীয়া আজোককাতকৈ
বুঢ়া চন্দ্ৰমাৰ টোটোৰ মুখকেই
বলিয়াই ৰিজায় বুলি চাননী প্ৰিয়াৰ মুখেৰে সৈতে হে।

·কদম-কলি।
২.
চন্দ্রকান্ত, চন্দ্ৰধৰ নাম থৈ,
হোজা বাপে পােক মাতে আদৰ কৈ,
নাজানে সি নাম কাঠ-ফুল গজা, ভেকুৰা, মামৰে-খােৱা হে।
জ্যোতির্বিদে কয়, চন্দ্রগ্রহ মৰা,
জনপ্রাণীহীন গােটেই চন পৰা,
কৃপাবৰে কয়, অতি ফটিকাৰ কৰ্ম্মফল ধৰি লােৱ। হে।
১৮৩১ শক, আঘােণ।
ঝাৰসােগােড়া।
কুলি।
(গীত )
ৰামপ্রসাদী সুৰ।)
আয়ে লুকাই পাৰিলে কণী ।
কাউৰীৰ বাহত মনে মনে মােৰ আয়ে পাৰিলে কণী ।
ফুটিল কণী জগিলো মই
কাউৰী মাহী তুলি লয়
শাপােনাৰ পােৱালি ভাবি মুখত দিয়ে টোপকণি।
;
চকু মুদি খাই থাকি,
উৰণীয়া পাই পাখি,
চেগ বুজি ভুরুংকৰে উৰি গলে দূৰ বননি।
৪

·কদম-কলি'।
পিছে পিছে ভেদে মােৰ,
কাউৰী বুলি জৱাচোৰ,
খেদাৰ তাপত 'প্রাণ যায় গাত মােৰ নাই তৰণি
কালিদাস, ভরুভূতি,
শ্যেলি, কীটচ লৰামতি,
জাকে জাকে কবিৰ বেদাত থাকেঁ মই প্রমাদ গণি'.
";
গোটেই বছৰ ভয়ত টেপা
লাগি থাকেঁ খাই চেপা ;
ফাগুণ'চতত আমৰডালত বহি মাতো একণমানি:
““সৰ্ব্বনাশ কৰিলে কুলি !
বুকুৰ বান্ধ কলৈ গলি ?
দায় দিয়ে মােৰ গাত ততালিকে বিৰহিণী
১৮৩১"শক, আঘােণ।
ঋৰসােণোচ্ছা।

·কদম-কলি।
থােৱাখােৱা।
(বাগেশ্রী—আড়াঠেকা)
অনন্ত আকাশ মাজে দে ধােৱ। উৰুৱাই
গল:ভােক, গল শােক, দে ভাগৰ পলুবাই ॥
নলি-লগা ধােৱাখোৱা,
কৰি দৈ ঐ কোৱামােৱা,
টোৰৰক ভৈৰব নাদে বিশ্বজগৎ কঁপােৱাই ।
সম্বৰ্ত্তক বলাহক
মেঘবৃন্দ সুব্ধ হক,
বামুণ-ভভকোলাবােৰে যেন আৰু নােটোটোৰায়
ধূপ ধুনা অতৰ হক,
ধােৱাখােৱা চাপি ৰক,
মােধপাতৰ গগন্ধে যাওক বিশ্ব মলমলাই
১৮৩১ শক, আঘােণ।
ঝৰিসোগোড়া।

·২৮
'কদম-কলি।
কলা বগ।
(গীত )
(ভৈৰবী-ঝাপতাল।)
কলাই বগাই মিল নাই,
কোন নজনাই কয় ?
পদুমৰ পাহিৰ বুকুত
ভােয়ােৰ কিয়বা গুপুত ?
জোনৰ কোলাত শহা কিয় ৰয় ?
কৃষ্ণৰ কোলাত কিয় ৰাধা ?
সৌদামিনী মেঘত বন্ধা ?
হিমালয়ৰ টিঙত কিয় বগা বৰফ পৰি ৰয় ?
১৮৩১ শক, আঘােণ।
ঝাৰসােগােড়া।
আমাৰ জন্মভূমি।
(গীত)
হেৰা আমাৰ জন্মভূমি।
হেৰা আমাৰ জন্মভূমি!
এনে দেশ কতো নােপােৱা হেৰা তুমি ।
হেৰা আমাৰ জন্মভূমি।

·কদম-কলি।
কত আছে এনে চাউল পানীত দিলে ভাত ?
কত এনে কুঁজী-থেকে টেঙাই যায় ত?
কত পাবা পকা-খৰিচা, কত ঢেকীয়া শাক ?
এ-দৈ কত এনে নেয় ধুলে যাক ?
হেৰা আমাৰ জন্মভূমি !
কত এনে ধানৰ পথাৰ, তামােল পাণৰ বাৰী ?
ভলুকা মকাল আদি আছে বাঁহৰ ধাৰী
লুইতৰ দৰে বৰ নৈ কত আছে কোৱা ?
ঘূৰি আহা বসুমতী, তথাপি নােপােৱা।
হেৰা আমাৰ জন্মভূমি।
কত এনে মিৰি-নাচ, কত এনে বিহু ?
কত পাবা জগা গাইৰ এনেকুৱা ফেহু ?
হৃষ্ট পুষ্ট হাঁহি-মুখ মুকলি-মূৰীয়া
লৰা ছােৱালী কত্ত এনে দেখুৱাই দিয়?
এনেখনি দেশ কতো নােপােৱা বিচাৰি,
নিশ্চয় নিশ্চয় মই কও এটা মাৰি।
হেৰা আমাৰ জন্মভূমি।
১৮৩১ শক, আঘােণ।
ঝাৰসােগোড়া।

·কদম-কলি।
ছয় ঋতুৰ ডাক।
জহ জাৰ বাৰিখাৰে মিলিজুলি জবা।
নহলে তােমাৰ নাও কুৰিৰ জানিবা |
বসন্তই কুউৱায়, সুহুৰি ফুৰ।
জাৰে সেহায়, কাহ মাৰে কুহু কুহুৰ ।
জহৰ তপত মত যেনে চেঙা পানী।
বাৰিখাই ঘর্ঘয়, ৰিং মাৰে টানি।
জহ, জাৰ, বাৰিখাৰে———ইত্যাদি ।
পানী-লগা হেমন্তই হাঁচি মাতে।
আজোৰত চুৰিয়াৰ খােচানাটো ফাটে।
চাৱলী শৰতৰ পুৰৰ ধ্বনি
মন কাণ পাতি দিলে ভালকৈয়ে শুনি ।
জহ জাৰ বাৰিখাৰে---ইত্যাদি ।
১৮৩১ শক, আঘােণ।
ঝাৰসোগোড়া।

·কদম-কলি।
৩১
বৃন্দ চন্দ্ৰাৱলী সংবাদ।
৮।
Now look lere Brinda atz, go tell him, go ;
মই ৰাধা নহওঁ, বাঁহী বাই নচুৱাৰ মােক so!
Let him go to Radha's Bower, here no stati
ইমান পাতল নহয় চন্দ্রা, ভাণৰ জীয়াৰী নহয় কি?
হব পৰা ভালৰ জীয়ৰী, হব পাৰা গধুৰ।
Bat way abuse our Radha ? what is her 57?
হাক দিলেও, কলাই বাহী বজাবলৈ নেৰে।
Awful naughty that boy ৰাধাক বলিয়া কৰে।
YH Stenl the fute, pay him back in his own coin ;-
ফুটা কেইটাত মাটি সুমাই মাৰি দিয়া তাৰ জইন।
That's the way to put an end to that nuisance.
যােৱ। বৃন্দা, যােৱ। লক্ষ্মী, pray, have no nonsence,
১৮৩১ শক।
পুহ, হাওড়া।

·কদম-কলি।
বহী।
কোনে নন বজাইছে বাহী সন্ধিয়া বেলিকা ?
কোনে মম সুৰেৰে মতে “ৰাধিকা” “ৰাধিকা”
গধূলি বতাহ ধীৰে ৰিব ৰিব বয়।
কোনে “ৰাধা বুলি মাতে হই তন্ময় ?
নোৱাৰে। ঘৰত ৰব টানে বাহী মোক।
লাজ ভয় সকলোতে নেওচা পৰোক।
কেনি যাম বাট সখী দেখুৱাই দিয়া।
উ গুল-থুগুল মন থিৰ নাই হিয়া।
মুখখানি চাই আছে,
মালাধাৰি পিন্ধাই আহো,
হাঁহিৰ মাধুৰী পি আনন্দত ভাহে।
১৮৩১ শক।
মাঘ, হাওড়া।

·কদম কলি।
ডাকৰ টোপােলা ।
(গীত )
( আসাভৈৰবী-ঠুংৰি।)
কই যােৱা ডাকোৱাল, খােজ কিয় কোবাল ?
জুমুক জুমুক কিনো বাজে?
তোমাৰ সি টোপােলত
চিঠি নামে অসংখ্যাত
কিনো অদভুত বস্তু বাজে ?
বিদেশত আছে পতি, ঘৰত ৰইছে সতী,
মৰম বাতৰি কিবা যায় ?
বিৰহত পােৰা নাৰী মাগি প্রেম শান্তি বাৰি
প্রণয়ীক প্রণয় জনায় ?
পিতৃৰ সন্দেশ বার্তা, মাতৃৰ ভাবনা চিন্তা,
বন্ধুৰ সাদৰ সম্ভাষণ,
হতাশৰ আশা-বল, আতুৰৰ চকু-জল,
শােকার্ত্তৰ
মধুৰ সান্ত্বন,
প্ৰভুৰ আদেশ বাণী,
ভৃত্য প্রার্থনাথিনি,
ৰজাৰ অনুজ্ঞা আজ্ঞাশি
মনসাগৰৰ নানা গতি, চিন্তা, বিবেচনা,
চিঠিরূপে কি টোপােলাবাসী?
নহয় টোপােলা সেয়া, সংসাৰৰ সৰু কায়া ;
পৃথিবীৰ ক্ষুদ্ৰ তাঙ্গণ।
কোৱা ডাকোৱাল কাই, হয় নে নহয় যায়
টোপােলারূপেৰে নিৰঞ্জন ?
[১৮৩১ শক। মাঘ, হাওড়া।
2

·কদম-কলি।
সত্যে কোৱ।।
(ইংৰাজী সুৰ।)
সত্যে কোৱ। প্রাণনাথ, কোন ভােমাৰ অপােৰ ।
সত্যে কোৱ। প্রাণধন, বুকুৰ বান্ধ কোন ?
নিৰাশা পৰম সুখ,
আশা দুখৰ বাহ।
আচল কথা ভু পালে
নেওঁ শােক জাহ।
হেৰা সােণামণি মােৰ ।
যাও শােকত জাহ
১৮৩১ সক।
মাধ, হাওড়।
ত।
অনন্ত আকাশে বহি কোন তােমালােক?
কি কাৰণে ধ্যানমগ্ন, কিবা দুখ পােক ?
কি কামে নিবিষ্ট চিত্ত, কি ভাবে ভােৰ ?
সামান্য মানুহ মই নাই পােৱা ওৰ।

·কদম-কলি।
পাপ তাপ দুখ ক্লেশ দেখি পৃথিবী,
হৃদয় ব্যথিত জানাে, পৰে আখি নীৰ।
শঠতা বিদ্বেষ হিংসা-বিষে জর্জৰিত
আমাৰ অন্তৰ দেখি বিদৰিছে চিত ?
টিপ্ টিপ্ চকুলাে নিয়ৰৰ কণা
পেলােৱা শােকত কি ? একো নাই জন।
অথবা আকাশী ফুল স্বর্গ-উপবনে
ফুলি আছা মুশুকাই সঞ্চানন মনে,
সুবিমল শুভ্র জ্যোৎস্না সৌৰভ বিলাই,
স্বগত প্রেম-হাঁহি, শােক তাপ নাই।
নতুবা অপূৰ্ব্ব মণি মুকুত উজ্জ্বল,
বিশ্বপতি বিশ্ব গৃহে কৰে জলমল ?
অথবা অযুত কোটী চকু বিধাতাৰ
চতুর্দিশ অধঃ উৰ্দ্ধ ব্যাপ্ত চৰাচৰ ;
পাপ পুণ্য সুকৃতি দুস্কৃতি নিৰন্তৰ
দেখি বিধানিছে বঁটা, দণ্ড ঘােৰতৰ।
নাজানে একোকে মই নিঃকিন মানৱ ।
জ্ঞান দি। অধমক দেৱ আদিদেৱ ।
১৮৩১ শক।
ফাগুণ, হাওড়া।

·কম-কলি।
4
কবিতা।
শােকৰ সঙ্গীত সিটি, বিষাদৰ সুৰ,
আতুৰৰ হুমুনিয়া, পলাতক চকুৰ,
বেজাৰৰ কলা ৰেখ, তৃষ্ণা তৃষিতৰ,
বিধৱাৰ বুকু ফটা যাতনা কাতৰ।
ছয়মিয়া সুখৰ সি খন্তেকীয়া হাহি।
সুৰভি বিলাই যােৱা গােলাপৰ পাহি।
বিজুলীৰ চকামকা নিমিষ পােহৰ।
জোনৰ কোমল কান্তি, পানীৰ লহৰ ।
বীণৰ আতমা সিটি উৰি গুণ” গায়।
বাঁহীৰ জীৱন সি যে ডালত “কুউৱায় ।
ৰমণীৰ কমনীয় মাধুৰী মধুৰ।
আধা-ফুটা আধা মাত সৰগ শিশুৰ ।
লাজেৰে তিওৱা মুখ সুন্দৰী রূপহী।
নিয়ৰত গা ধোৱা সেউতী সি বাহী।
অনাঘ্রাত কেতেকীৰ সােণোৱালি ৰেণু
বৃন্দাবন মতলীয়া কলীয়াৰ বেণু।
প্রকৃৰি কামনাৰ সৌন্দৰ্য ৰঞ্জিত।
কবিতা কল্পনাময়ী কবিৰ বাঞ্ছিত।
১৮৩২ শক।
বহাগ, হাওড়া।

·কদম কলি।
৩৭
বহী।
(গীত)
(তৈৰবী-মধ্যমান।)
শুনিলে সেইটোৰ মাত মূৰ আচাই কৰে।
আজিও সেই সুৰত মােৰ থৰ-যুগুতি হবে।
ফুটা দিয়া বাঁহৰ চুঙা,
কৰে। মাৰ্থো উলুঙা,
তথাপি আমনি কৰি সেইছালে মাৰে।
ধপাত ভৰাব পাৰি ;
পিঠা পুৰি খাব পাৰি;
কুকুৰমৰা মাৰি সেইডাল ঠিক হব পাৰে।
গা বেয়া, মন বেয়া
কৰে, তাত কিহৰ মায়া ?
নাজানাে কিয়বা লােকে তাত ফুৱাই মৰে।
কৃষ্ণই কৈলে আবিষ্কাৰ,
গােপীক দিলে সমাচাৰ ,
দেখােন) “টেলিফোনে সেই কাম সহজতে কৰে।
১৮৩২ শক।
বহাগ, হাওড়া।

·৩৮
কদম-কলি।
চন্দা, ৰাধাৰ দন্দ।
(গীত)
বেহাগ-খেমটা ।
তাই কিয় গালি পাৰি যায় ?
মোৰ পদুলিত চাই কিয় মুখ বজায় ?
দন্দুৰী নহওঁ ৰাধা,
পাই মােক গােটেই “চিধা”,
যি আহে মুখত কৈ কিয় ফকফকার ?
পাৰে নিয়ক কৃষ্ণৰু মাতি,
ৰাধাৰ গাত কিহৰ ঘাটি
খেলচোনাত কামুক ৰাধাই লুকাই থােৱা নাই।
যাৰ ৰন্তু তাৰ ঘৰে ;
তাইৰ কিয় চকু পােৰে?
সেইজনীৰ মুখত জানাে লাজ-কাজ নাই।
কিঃ গালি পাৰি যায় ?
?
১৮৩২ শক।
জেঠ, হাওড়া।

·কদম-কলি।
মােৰ দেশ।
( গীত )
(ইংৰাজী সুৰ!)
অ মােৰ আপােনাৰ দেশ ।
অ মােৰ চিকুণি দেশ।
এনেধন শুৱলা,
এনেখন সুফলা,
এনেখন মৰমৰ দেশ।
অ মােৰ সুৰীয়া মত।
অসমৰ সুৱদি মাত!
পৃথিবীৰ কতো
বিচাৰি জ মট।
নােপােৱা কৰিলেও পাই ।
অ মােৰ ওপজা ঠাই ।
অ মােৰ অসমী আই।
চাই লওঁ তােমাৰ
মুখখনি এবাৰ,
হেপাহ মােৰ পলােৱা নাই।
অ মোৰ আপােনাৰ দেশ!
অ মােৰ সুকীয়া দেশ ?

·৪৩
কদম-কলি।
ৰা তা তা, ৰা তা তা,
তা তা তা, ৰা তা তা,
অ মােৰ মৰমৰ দেশ!
১৮৩২ শক।
জেঠ, হাওড়া।
সখি কোনে নন বজায় ?
(গীত )
(বেহাগ-আড়াখেমটা
সখি কোনে নাে বজায় ?
সন্ধিয়াৰ বায়ুত শুনা
সেই সুৰ উটি যায়।
সখি কোনে নো বজায় ?
যমুনাৰ কুলু গান
আকুল কৰিছে প্রাণ।
নুপুৰৰ কুনুজুমু
শুনা তাতে মিলি যায়।
ভোমােৰাৰ গোজৰ জানো
বাঁহীৰ মাঙ্গে ওলাইছে।
কুলিৰ পঞ্চম কু-উ
তাতে কিবা মিলিছে।

·কদম-কলি।
৪১
বন-মালাৰ গােন্ধ মধু।
আকাশত হাঁহে বিধু ;
আদৰি বন্ধুক আনা,
মিছাতে সময় যায়।
কোনে নাে বজায় ? *
[১৮৩২ শক। আঘোণ, হাওড়া।]
মাতৃশ্রাদ্ধ।
বিশাল প্রকৃতি স্নেহ তিল তিল কৰি
গােটাই ৰচিলে মাতৃ জনমদায়িনী।
করুণ ৰসত আর্দ্র হৃদয় তােমাৰ,
মূর্তিমতী সহিষ্ণুতা। জনম তােমাৰ
অনন্ত কনলি বংশে আসাম-গৌৰৱ।
কিহেৰে তপিম মাতঃ আজি শ্রাদ্ধ দিনে,
নিকিন সন্তান মই ? চকুৰ লােৱেৰে
ধুৱাওঁ চৰণ আই আশীৰ্বাদ দিয়া।।
২২১৭, শনিবাৰ।
১৮৩২ শ ক, আঘােণ, হাওড়া।
পূজনীয় শ্ৰীযুক্ত ৰবীন্দ্রনাথ ঠাকুৰৰ ওলো কে বাজায়” গানৰ
আৰ্হি ভাব আৰু সুৰ লৈ ৰুচিত।
জননীৰ মৃত্যুৰ এঘাৰ দিনৰ দিনা হােৱা শ্ৰাদ্ধৰ দিনা ৰচিত।

·কদম-কলি।
অৱশেষ।
ফুলিল মালতী, ফুলি সৰি পৰি গল ।
বিলােৱা সৌৰভ মাত্ৰ জগতত ৰল ।
ভাগি গল বীণখনি, ছিগি গল ভঁৰ।
ৰই গল অৱশেষ অমিয়া জোকাৰ ।
পঞ্চত্বত লীন হল তরুণী সুন্দৰী।
মধুৰ ঘঁহিটি মাখোঁ থাকি গল পৰি 4
মৰ গল দ্বিতীয়াৰ জোনৰ জীৱন।
থাকি গল মধুৰতা কিৰিশ কিৰণ।
সন্ধিয়াৰ ধীৰ ৰায়ু ধীৰে গল বলি।
মৃদুল হিল্লোল ৰল হৃদয় আকুলি।
আকাক্ষাৰ অধীৰতা, উদ্বেগ হিয়াৰ,
বাসনাৰ অতৃপ্ততা, আশাৰ নিকাৰ,
লাহে লাহে অতিৰিল, ৰল প্রতিধ্বনি।
সুৱাগ সমল গল, থাকিল বিননি।
ধন গল, জন গল, গল কায়ক্লেশ।
সুখ্যাতি অখ্যাতি ৰল, আত্মা ভাৱশেষ।
১৮৩২ শক ।
চত, হাওড়া;

·কাম-কলি।
চালনী আরু বেজী।
চালনীয়ে বােলে বেজী ভাই তুমি কিয় ফুটা ?
নহয় নে বাৰু হাঁহি উঠা ?
হাঁহি ঘঁহি আঁহি হুঠা।
নহয় নে বাৰু ঘঁহি উঠা ।
তিনি-কুৰীয়াই আনে বিয়াই বাৰ-বছৰীয়া
পকা দাঢ়ি চুলি কাঢ়ি কৰে নাইকিয়া ;
সেলেঙি লগাই ডেকালি কৰে ওঠ ৰঙা কৰি ;
নাতিনী-জুৰীয়া ঘৈণীক মাতে বুলি প্রাণেশ্বৰী।
নহয় নে বারু হাঁহি উঠা ?
গােফ-টুটি ডেকা-লৰাই প্রেম-কবিতা লেখি,
ভব্য-গব্য কবি হলো ভাবি থকা দেখি,
কাৰ নে বাৰু হাঁহি মুঠে, কাৰ নে নুঠে খং,
“পদ্যপাঠ” পঢ়েতাৰ দেখি এনে ঢং ?
নহয় নে বাৰু ঘঁহি উঠা ?
ইস্তাহানত ফেল মাৰি মাথা-মুণ্ড লেখি,
কটিক হৈ বৰক গালি ছপাই উলিৱা দেখি,
কাৰ নাে মুঠে মূৰৰ বিষ কাৰ নাে নাহে হি,
খজুৱতি তােলা এনে দেখি বালিচাহী ?
নহয় নে বারু হাঁহি উঠা ?

·৪৪
কদম-কলি।
মােৰ নামটো ভােটা-তৰা, মােৰ যহটো ৰৌ ;
মােৰ গুণৰ কীৰ্ত্তন কৰ, শুনিছ নে ঔ
নহলে দিম গালি পাৰি, পিছত মৰিম খেচি।
উভতি ধৰিলে যদিও ভয়ত খাম কোচমেচ।
নহয় নে বাৰু হাঁহি উঠা ?
আগৰ তৰপ ডাঙৰীয়াক ভেমৰ বাবে হাহে;
কিন্তু মই ডাঙৰ হৈ তাৰৰ ওপৰত বহেঁ।
এফ-এ ফেল, “বিয়ে পাছ” বিদ্যাৰ টোপােলা।
নৈতিক বলত বাঁহৰ চুঙা গােটেই ফোপােলা।
নহয় নে বাৰু ঘঁহি উঠা ?
এচিকটা ক্ষমতাতে ঢোল-ওফা দিওঁ ;
“দেউতা ঈশ্বৰ নুবুলিলে হওঁ উতলা ঘিউ
আগৰ বৰৰ দুখীয়া পালে পােটক তােলে। মই ;
নতুন হাকিম মােকে বুলি কয়।
নহয় নে বাৰু হাঁহি উঠা ?
অসমীয়া
দেশােদ্ধাৰৰ এক নম্বৰ, পােটিয়ট পকা ;
ভাষা-নাৱৰ গুৰি-বঠা, গদ্য পদ্যত চোকা।
কলিকতাত ৰিধৰ্ম্মৰ, আসামত বেঁকা
গা ধুই চাহ নাখাওঁ, নাখাওঁ বৈনাইৰ হােক। {
নহয় নে বাৰু হাঁহি উঠা ?

·৪.৫
কদম-কলি।
সাজ লাগিলে শুকান ওঠ ফটিকাৰে তিতে
পুৱা হলে সন্ধ্যা পূজাৰ ভােঢ়ভােটনি নিত্যে ;
ৰাজহুৱা পূজাত ওজা, ঘৈণীৰ ওপৰত ৰজা ;
হিংসাত সিজা মনটো যেন তেলত বেঙেনা ভা।
নহয় নে বাৰু হাঁহি উঠা ?
হাঁহি হাঁহি আহি হুঠা,
নহয় নে বারু হাঁহি উঠt ?
১৮৩১ শক।
চত, হাওড়া।
বিহু।
(গীত)
(সুৰ-“দেউতাৰ পদুলিত, গােন্ধাইছে মধুৰী, কেতেকী
মলেমলায়, ঐ গােবিন্দাই ৰাম )
টকা, পেঁপা, ঢােল,
গীতৰ উঠে ৰােল,
নাচে ডাঙৰীয়া বিহু। (ঐ বিহুৱা কাই।)
নতুনে
বছৰটিক,
আদৰে যেনেকৈ শাহু। (ঐ বিহুৱা কাই!)
কুঁহি পাত মেলি গছে আদৰিলে,
আমৰ মল, কুলিৰে মিলি। (ঐ বিহুবা কাই!
নতুনে কন্যাটাক

·৪৬
কদম-কলি।
নতুন বছৰটিক
সৰগৰ বসন্ত,
আহঁ হে আহা হে,
আমাৰ পৃথিবীলৈ বুলি । (ঐ বিহুৱা কাই!)
শৰতক জোনে, হেমন্তক ধানে,
বাৰিখক মাইয়ে যেনে,
আদৰি তেনেকৈ
বিহু ডাঙৰীয়াই আনে।
লৰাই
জুনুক,
লুৰীয়ে ভুরুকা,
বােৱাৰী খুলিছে চিৰা।
গামােছা, কাপােৰ,
পিঠাৰ নাই ও,
ঘৈণীয়ে পাৰিছে পীৰা 1
মাহ হালধীৰে গৰু গাই ধুৱালে,
তৰাৰ ন পদাৰে বান্ধে।
আম কাঠালত ন ফল আশাৰে
ধানখেৰৰ জৰীৰে ছাদে
মছে সাৰে ঘৰ, পদূলি চোতাল,
বেথায়ে কণী যুজায়।
মহৰ যুজ এখন, গয়ায়ে পাতিলে,
খুন্দাত ভূইয়ে লৰি যায় ।
চাৰি ডেকা বহি পচি খেলে কৰে,
চাৰিকো চাৰিয়ে চৰে।
দ, পঁচি, মাৰি,
গুথি লই কড়ি,
ঢালতে চাপৰি মাৰে।

·কদম-কণি।
8?
ককাইক ভনীয়েকে
ন কাপােৰ পিন্ধালে,
সেৱাত পায় কুশলে থােক।
দূৰণিতে থকা পুতেকক সুৱৰি
মাকে কৰিলে শােক।
গধূলি গরু গাই খৰ চাপি আহিলে,
কোবে খাই মাখিয়তীৰে।
বােৱাৰী, জীয়ৰী, বৰাৰ হাঁহিৰে
ভৰিল ঘৰ খিফিকালিৰে ।
টক টক্ টক্ টকাই, পোঁ পোঁ পোঁ পেঁপাই,
ধুম ধুম ধুম চোলেৰে মিলে।
খর্ম খন্ খস্ তালেৰে, চট চট চট হাতেৰে,
বিহু খা, বিহু খা* বােলে ৪ (ঐ বিহুৱা কাই!)
১৮৩৩ শক।
বহাগ, হাওড়া।

·৪৮
কদম-কলি।
ৰাধা আরু সখীসকল।
(গীত )
(অসমীয়া নামৰ সুৰ)
বৃন্দা!- “বৃন্দাবনতে কোনে বাহী বায়, এ হে,
আমি শুনি গলো ধ্বনি হে
নাকে বাহী বায়, আঙ্গুলি বুলায়, এ হে,
ৰাধা ৰাধা বােলে বাণী হে।
বিশাখা।- বৃন্দাবনতে, কদমৰ তলতে, এ হে,
যমুনাৰ পাৰতে হয় নি, হে ?
গধূলি পৰতে, মলয় ওঁতে, এ হে,
ৰাধাই আনোতে পানী হে,
ময়ো শুনিছিলো, কোন দুবুজিলো, এ হে,
লুকাই কোনে এনে কৰে হে।
ধৰিব পাৰিলে, বান্ধিম এই ৰিহাৰে, এ হে,
দিম খাধিকাৰ কৰে, হে।
ললিতা। কালিন্দী তীৰতে, বনৰে মাজতে, এ হে,
নুপুৰে ধৰিছে তাল, এ হে।
সুৰীয় বজায়, মন উচটায়, এ হে,
ৰাধাৰ ওলাল কৰ কাল, এ হে।
ময়ে নিতে শুনো, দিনে মনে গুণে, এ হে,
কেনেকৈ পেলাম তাক ফাত, হে
দীঘলকৈ ৰাখিছো, সেইহে এই চুলিটাৰ, এ হে,
ককালত মেৰাম তাৰ পাকত, হে

·কদম-কলি।
টানি আনি চোৰ, দিয়াম শাস্তি ঘােৰ, এ হে,
আমাৰ ৰাধাৰাণীক দিয়ে হে।
নূপুৰ গুৰি কৰি, বাঁহী নিমে কাঢ়ি, এ হে,
যদি হও গুৱালৰ জীয়ে হে।
{ৰাধাৰ প্ৰবেশ।)
ৰাধা।~ শুনিছো সখীহঁত, শুনিছে। বাইহঁত, এ হে,
নকবা নিদারুণ কথা হে।
নেলাগে ধৰিব, নেলাগে বান্ধিব, এ হে,
মােৰ জীৱই পাব যে ব্যথা হে।
বৃন্দাবনতে, কদমৰ তলতে, এ হে,
যিজনে বজাইছে বাহী হে।
দেহ-লাও তেও মােৰ, তেওঁ মােৰ মন-চোৰ, এ হে,
কাবৌকৈ মাতি আনাহি, হে।
১৮৩৩ শক।
বহাগ, হাওড়া।

·কদম-কলি ।
প্রেম ।
ব্ৰহ্মাৰ সত্ত্ব যিটো পৰিছে নিজৰি,
গিৰি বন গছ লতা সচেতন কৰি ;
অমৃত হাঁহিৰ ৰং ফুলত ফুলায় ;
যি শকতি প্ৰভাৱত মন্দাকিনী যায় ।
অণু পৰমাণু মিলে আকর্ষি অন্তৰ
পৃথক আতমা মিলি হয় একেশ্বৰ ;
ব্যৱধান ক্ষয় হয়, ওচৰে আঁতৰ
ন
অব্যক্ত বেকত হয় ; গুচে আত্ম পৰ ;
সৰ্ব্বাঙ্গে সৰ্বাঙ্গ লয় ; জীৱনে জীৱন
•
আনন্দে আনন্দ, মহানন্দৰ সুজন ;
সংজ্ঞাৰ অতীত শক্তি , বিশ্বব্যাপী কায় ;
ক্ষণিক সম্ভোগে যাৰ দেৱত্ব মিলায়
মরু বুৰে, শিল পমে, বিন্দুৰ পৰশে ;
প্রেম আখ্যা মহাশক্তি জগৎ প্রকাশে ।
১৮৩৩ এক।
জেঠ, হাওড়া।

·কদম কলি।
শান্তি।
;
অতৃপ্তিত অশান্তিৰ ঘৰ ;
অশান্তিয়ে অসুখ বিলায়।
অসুখত বিচাটৰ ৰাশি ;
জীৱনৰ সোঁত বৈ যায়।
সংসাৰত তৃপিতিৰ আশা,
মৃগতৃষ্ণা মৰীচিকা প্রায়,
বিচাৰি বিশ্রান্ত ; কতো নাই
শান্তিধাম মাত্র শান্তিৰ ঠাই।
ইষ। দ্বেষ মেঘৰ ওদোলে
মনা কাশ এন্ধাৰি পেলালে।
মােহ-তম বিষম অজ্ঞানে
তত্ত্বজ্ঞান-সূরুয ঢাকিলে।
ক্ষন্তেকীয়া মেঘৰ আন্ধাৰ ;
যুগমীয়া তত্ত্বজ্ঞান-বি।
যুগমীয়া এৰি খন্তেকীয়া ।
মণি এৰি কঁচ কি কৰিবি.?
১৮৩৩ ক।
শাওণ, হাওড়া।

·কদম-কলি।
দেৱযানী।
(স্থান-শুক্রৰ আশ্রম )
দেৱযানীয়ে পূজাৰ নিমিত্তে ফুল জলৰ আয়ােজন কৰিছে।
কচ। নমস্কাৰ দেৱানী!
দেৱযানী। নমস্কাৰ কচ!
আহিলো তােমাক আজি লবলৈ বিদায়।
অতি মন দুখে আকুল কৰিছে প্রাণ।
লাগিছিল নিজ ঘৰ যেন এই ঘৰ ;
পিতৃ বৃহস্পতি যেন গুরুদেৱ মােৰ ;
গুরু-কন্যা যেন মােৰ আপােন ভগিনী।
চেনেহ-দোলেৰে বান্ধি ৰাখিছিল মােক।
ইজন্মত শুজিব নােৱাৰে। এই ধাৰ।
তােমাৰ মনত মাত্র সততে জাগ্রত
মঙ্গল কামনা মােৰ। হেৰা সুৰদনি!
বাৰে বাৰে ব্যর্থ কৰি দানৱৰ চেষ্টা
ৰাখিল জীৱন মােৰ। পালোঁ প্রাণ মই
কৃপাত তােমাৰ ।
এৰি ইহেন আশ্রম,
ত্যজি আশ্রম-ঈশ্বৰী এনে, যাওঁ কোন সতে?
ইঠাইৰ প্রতিগাছি তৃণে বান্ধিছে হৃদয়
মােৰ। প্রতি কুশাঙ্কুৰে স্নেহ বিজড়িত
দেখো, সদ্য অঙ্কুৰিত। চিৰানন্দ বায়ুৱে
বিলায়। পুষ্পিত বিৰিখ লতাবােৰে

·কদম-কলি।
যজ্ঞ ধূম
**
মূর্তি ধৰি কৰে সাম গান।
সৰগ সােপান। করুণা সৌন্দর্য্যে ধৰি
পােৱালি হৰিণারূপ জুৰা পৰাণ
কিন্তু, কিন্তু, কৰ্তব্যৰ কথােৰ শাসন
এৰােৱা দুষ্কৰ। এৰি জনক জননী
আছে। বহুকাল ; জ্ঞাতি বন্ধু শােকত
আকুল; আশা পালি আছে,-অধ্যয়ন
কৰি সমাপন কচ উভতিব ঘৰ।
কৰ্তব্যৰ অধীন সন্তানে সম্পাদি
কৰ্তব্য, আজি যাব থােজে সেইদেখি
ঘৰ। আশীৰ্বাদি গুরুদেৱে কৰি বিদ্যা
দান, শিক মেলানি দিলে। তােমাৰ
কাষত লভিলে মেলানি সুলােচনি,
যাব পাৰে আজি কচ ত্রিদশ আলয়।
দেৱযানী ।- আছে এটি নিবেদন মােৰ, তােমাৰ
কাষত ;-অঙ্গিৰাৰ পৌত্র তুমি,
কুল
শীল বিদ্যাৰে মণ্ডিত ; সম দম
তপস্যৰে অলঙ্কৃত বন্ধু। মহর্ষি
অঙ্গি, মােৰ পিতৃৰ পূজিত। জনক
তােমাৰ বৃহস্পতি পূজিত সিমতে
মােৰ। কৃতবিদ্য লভি বিদ্যা তুমি ; পুত
ব্ৰহ্মজ্ঞানে কলেবৰ। আছে মােৰ অতি
ক্ষুদ্র এটি নিবেদন, শুনা সৌম্য শুনা

·৫৪
কদম-কলি
সাৱধানে ;- যি দিন আহিল৷ তুমি অাশ্রমে
আমাৰ, স্বচ্ছ মন শুভ্র কান্তি তাপস
নন্দন, মােৰো মন হল অনুরূপ।
মণিৰ সংযােগে কঁাচে ধৰে মণিরূপ।
অলক্ষিতে আচম্বিতে আন্দোলিল মন।
অনুৰাগ অকস্মাৎ হল অঙ্কুৰিত।
সেই দিন ধৰি, প্রতি পল অনুপলে
বঢ়াই শকতি তাক কৰিলে বিশাল।
হৃদাকাশ জুৰি বনস্পতি প্ৰসাৰিছে
প্রণয়-পল্লব মোৰ। হে শােভন ! সৌম্য।
গলে তুমি ফল ফুল আহৰণ মনে,
পূজাৰ কাৰণে মােৰ, প্ৰতি-আগমন
মই থাকে। বাটচাই। গােপন চৰাই
তুমি আহোঁতে পলম হলে, দেখে দিনতে
এন্ধাৰ ; ভাবো, কিবা আখান্তৰ মিলিল
কচৰ। বাৰে বাৰে দুৰন্ত অসুৰে
নাশিলে তােমাক ; এৰি ৰমণীসুলভ,
লাজ, সলােতক নেত্রে ধৰি পিতৃৰ
চৰণ, মাগি পাওঁ পুনু, হেৰােৱা-বতন
মােৰ অঞ্চলৰ নিধি, হে তাপস-মণি।
যজ্ঞ সমাপন অর্থে আহৰা সমিধ
কাঠ ; বিক্ষত কণ্টকে দেহ দেখি, মছি
অশ্রুজল, সেবি কৰে। নিরুজ তােমাক।

·কদম কলি।
কুশাঙ্কুৰে বিন্ধিলে চৰণ, পানীৰে
পখালি পাৱ, প্ৰদননি প্রলেপ, ক্ষত
কৰে। নিৰাময় ; তেহে সুস্থ হয় মােৰ
মন । কি সকাম, সেই কথা এতিয়া
বখানি? জানা সকলােকে তুমি। লাজে
বান্ধি ৰাখিছিল মুখ, সি কাৰণে আছিলো
নিমাত। কিন্তু দেখে হয় সর্বনাশ !
হেৰায় বুকুৰ বিত, সাঁচতীয়া ধন ।
সি কাৰণে, প্রিয়তম! প্রাণপ্রিয় ! আজি
পৰিত্যাগি সংকোচ সংযম, প্রার্থিছে।
তােমাক,-কৰি মন্ত্র উচ্চাৰণ বেদৰ
বিধানে কৰ। মােক পৰিণয়, তাপস
ৰতন!
কচ। নাপায় এমুৱা কথা কব মোক শুভে।
গুরু শুক্রাচার্য্য মান্য পূজনীয় মােৰ ;
গুরু-কন্যা পূজনীয়া মােৰ সেইদৰে।
ভগৱান ভাৰ্গৱৰ প্রাণাধিকা কন্যা
তুমি, গুরুপুত্রী ভগিনী সদৃশ মােৰ।
নহয় যুগুত কৰা ইহেন প্ৰস্তাৱ ।
দি। ভদ্রে। হর্ষমনে বিদায় ভ্রাতৃক,
যাও নিজ ঘৰ ; শােকাতুৰ জনক জননী।
দেখিলে সপােন,-শােকাকুলা পুত্ৰৰ
বিৰহে, দুখুনী জননী মােৰ !

·কদম-কলি।
দেৱযানী – শুনা কচ ! শুনা তপােধন! ভ্রাতৃ-স্থান
নহয় তোমাৰ। সন্তানমােহােৱা তুমি
জনকৰ মােৰ। পিতৃৰ গুরু পৌত্র
তুমি ; সি হেতু মাথােন পূজনীয় তুমি
মোৰ। কৰিছিল প্রথমতে তােমাক
ঘিবাৰ অনুৰে বিনাশ, পিতৃৰ কাষত
সকরণে মাগি ভিক্ষা জীয়ালো তোমাক।
সেই দিন ধৰি অনুৰা দেৱযানী
তোমাৰেহে কচ। নৃত্য গীতে কৰি
বিনােদন, সেবি মই অনেক প্রকাৰে,
আধিলো তােমাৰ প্ৰীতি; তােমাৰ ধিয়ান
বিনে কচ, নাই মােৰ আন একো কাম।
ধৰ্ম্মজ্ঞানী তুমি কচ, জানা সকলােকে।
এনে অনুৰক্তা মােক, জুৱায় নে হে
কৰা পৰিহাৰ ? নিকরুণ বচনে তোমাৰ,
দিছে দুখ মৃত্যুতে অধিক। অতএব
হে কচ, হেৰা প্রাণপ্রিয়, দেৱযানী
অভাগীক নেঠেলিব পাৰে । দাসী হৈ
সেবিম চৰণ ; আচৰি একত্রে ধর্ম,
কম পদ সহধর্মিণীৰ ; সুখ দুখ
সুকৃতি দুস্কৃতি যি তােমাৰ মিলিব
ভাগ্যত, ভাগ লৈ তাৰ, নিজক মানিম
সুৱাগিনী হম তপস্যাত হৈ
ধন্য,
;

·কদম-কলি।
তপস্বিনী, কৰিম সহায় ; ব্ৰহ্মৰ
পূজাত, মিলাই ভকতি প্রেম তােমাৰে
সইতে, বিলােপি পৃথক সত্বা, সাধম
ঈশ্বৰ প্ৰীতি ; ক্ষুদ্র নদী ব্রহ্মপুত্র
নদে, কৰি আত্মবিলোপন, বৈ যায়
শীতলি সংসাৰ। সি কাৰণে হেৰা প্রিয়,
হেৰ সুশোভন, নিৰপৰাধিনী মােক
কৰি পৰিহাৰ, নাযাবা নাযাবা কদা!
বধে ছুব নিশ্চয় জানিবা !
কচ।- অনিযােজ্য বিষয়ত নকৰা নিয়ােগ
মােক হে শুভব্রতে। গুরুততা অধিক
তুমি গুরুতৰা মােৰ। নকৰিবা কোপ।
সুপ্রসন্ন মনে, মেলানি প্ৰদান কৰাঁ।
আছিলো অনেক কাল সুখত ইথানে।
অনুমতি দিয়া যাওঁ ত্রিদশ আলয়ে।
দেবি! আশীৰ্বাদ দিয়া, বাটত বিঘিনি
যেন নপৰশে মােক। কথা প্রসঙ্গত
সুৱৰি দুখীয়া কচক, কৰে। আশা।
গুরু মােৰ জনক তােমাৰ, কৰিব।
শুশ্রুষা ; সাৱধানে পৰিচৰ্য্যা কৰি
সাধিবা পিতৃৰ তুষ্টি; ত্রুটী নকৰিবা;
বৃদ্ধ তেও”। যি পবিত্র ঔৰষত জনম
তােমাৰ, আছিলো সেই উদৰ মই।
৮

·কদম-কলি। দেৱযানী ধৰ্ম্মতঃ সি হেতু, সমন্ধত দেৱষানী কচৰ ভগিনী। সেইবাবে সুনয়নী, অশােভন তেনে কথা নানিবা মুখত। না কচ! শুনা মােৰ স্বরূপ বচন ;- প্রত্যাখ্যান কৰি তুমি প্রার্থকজনক, 'নকৰিলা ভাল। আশা ছেদ কৰি মােৰ শালিলা অন্তৰ। বহুকাল পােহ মােৰ প্রণয়-পখীটি মাৰিলা মুচৰি ডিঙি। ঢালিলা তপত তেল ক্ষত স্থাননাপৰি। হাঁহি-মুখ অশােকৰ থুপিটিক ছিঙি, নিমৰমে গচকি পেলালা। নির্মল ঠুনুকা হৃদয়, এচাৰি শিলত ভাঙি, সভিল সন্তোষ। বৈদুৰ্য্য বিক্ৰমতুল্য নাৰীৰ প্ৰণয়, অষতনি অৱহেলি ঠেলিলা চৰণে। আৰু কোন ৰমণীৰ ? শশাধে, কোন ৰমণীৰ প্ৰেম ? দেৱযানী শুক্র-নন্দিনীৰ, দেৱাসুৰ যক্ষ বক্ষে সন্মানে সদায় যাক; থাকোক আনৰ কথা, ইন্দ্রে লালায়িত যাৰ কৃপা-কণা গাশে। জানা নে হে ব্রাহ্মণ সন্তান, ৰমণীৰ প্ৰেম, ৰমণীৰ জীৱন- সব্বহ ? সমর্পি এনুৱা প্রেম, পৰিছিলোঁ।

·কদম কলি।.
পদত তোমাৰ ;. অথত মুক্তাফল
যেনে। হায়! নাপালে তথাপি প্রেম
অভাগিনী নাৰী। কিননা বড্রেবন্ধোৱা
হৃদয়! আশ ছেদ বধৱ সমান।
কৰি আশা ছেদ মােৰ; হব নে হে সুখী ?
শভিবা নে শান্তি বিপ্র, হৰি শান্তুি মােৰ ?
নাৰী বধ: পাপৰ কি পৰাচিত নাই ?
বােলো, কোন সেই নাৰী ?-দেৱযানী,
অপৰাধ শূন্য৷ দেৱযানী, অনুগ্রহে
যাৰ, তিনি বাৰ পালে প্রাণ অকৃতজ্ঞ
কচে। ভাবিছা নে হেৰা বিপ্র, উপেক্ষি
অভাগী মােক থাকিবা সুখত? নােৱাৰা,
নােৱাৰা, বোলে নােৱাৰা নিশ্চয়! ৰমণৰ
প্রেম, ক্রোধ, অটল দুৰ্বাৰ। নাৰীৰ
প্রণয়বাৰি সমূলি বুৰায় ; ক্রোধ,
অগ্নিয়ে দহি, কৰে, ভস্ম মূল পৰিমিতে।
শুনা কচ, শুনা হেৰা ব্রাহ্মণ কুমাৰ !
পবিত্র জাহুবী জল, এই দুৰ্বাক্ষত,
তিল কুশ হাতে তুলি লৈ দেৱযানী
দিয়ে অভিশাপ
এতকাল কৰি তুমি কঠোৰ যতন
যি বিদ্যা লভিল, বিদ্যা মৃত্যুসঞ্জীবনী,

·কদম-কলি।
ফন্সৱী নহব তােমাত, বুলিলে নিশ্চয়।
কচ। কি কৰিলা দেৱযানী ! কৰিলা কি কাম !!
কিয় অকাৰণে এনে দিলা অভিশাপ?
প্রত্যাখ্যান কৰিলে তােমাক, ভাবি দোষ
আশঙ্কা নহয় ; গুরুপুত্ৰী বুলিহে
মাথােন। তদুপৰি অনুমতি নাছিল ,
গুরুৰ। আৰ্য্যধৰ্ম্ম উপদেশ দিছিলে।
তােক। তথাপি শাপিলা তুমি নকৰি
বিচাৰ । উপযুক্ত নহওঁ শাপৰ । ধৰ্ম্মতঃ
নহয় শাপ, কামত: হে দিয়া। সেইদেখি
দিওঁ মই প্ৰতিশাপ শুনা,—তােমাৰ
মনত যিটো অাছে অভিলাষ, নিশ্চয়
নিষ্ফল হব সি। কোনো ঋষিকুমাৰে
তােমাক নিশ্চয় বিবাহ নকৰিব।
“নিস্ফল অধীত বিদ্যা” যিটো দিল। শাপ,
মানি ললোঁ তাক। কিন্তু এটি কথা ৰা
তাত,শি কাম সি বিদ্যা যাক মই, সিদ্ধি
হৰ তাৰ ।
(কচৰ প্রস্থান।)
( আৰ-কাপােৰ।)
১৮৩৩ শক।
ভাপ, হাওড়া।

·কদম-কলি।
দেৱযানী।
(স্থান-উপবন।)
(দেবযানী, শর্মিষ্ঠা আৰু সখীসকলৰ প্রবেশ।
(গীত )
সুৰ-কালাংড়া। আড়াখেমটা।)
সকলােৱে মিলি -
চোৱা হে, চোৱ। হে, চোৱ। আজি হেৰা
কিনো বিনন্দীয়া বন !
কুঁহি পাত লৰাই নাচিছে শিৰীযে,
নাচিছে ময়ুৰী কদম্ব বিৰিখে,
চম্পক খদিৰ, নাচে কৰবীৰ,
নাচিছে হৰিণীগণ।
আহা আহা সখী মাধবীলতা,
দুয়ো মিলি কওঁ মনৰ কথা;
মৰুৱা, মালতী, মধাই, জুই, যুতি,
আহা হৃদয়ৰ ধন!
ইবনত বহি গাওঁ আমি গীত,
বিভােৰ সুখত জুৰাও আহ চিত
মলয়া সুমন্দ, কেতেকী সুগন্ধ,
গােৰ। কুলি বিমােহন!

·কদম-কলি।
দেৱষানী।- আহা কি মধুৰ উপবন ৫. প্রাণ মন
কৰিছে শীতল।
লহু লহু মলয়াৰ
বতাহ বলিছে, বসন্তৰ বাতৰি বৰ্ণাই।
ৰঙা বৰণীয়া পাত মৃদুল কোমল
লৰাই বিৰিখবােৰে নাচিছে ৰঙত।
কৃষ্ণচূড়া ৰঙা ফুল মণ্ডিত মস্তকে
প্রকাশিছে আনন্দ উচ্ছাস। ফুল-ভৰা
অশােক কিংশুকে কৰিছে দীপিতি,
যেন হাঁহি-ভৰা দেৱানা মুখ। শ্যাম
বৰণীয়া নৱ দুৰ্বাদলে শোভে, সজল
জল প্রায়। চৈত্ৰৰথ সদৃশ কাননে
ধৰিছে অপূৰ্ব্ব শোভা। নিৰমল সুশীতল
সৰােৰ জল হৈছে সুগন্ধিত পৰি
পদুমৰ ৰেণু। শুৱাইছে ৰাজহহ
জাকে, গল্পতা শাৰী যেন ৰমণীৰ
গল মৃদুল আন্দোলি। ডাউক ডাউকী
শশাভে, যেন দুটী তিল তােমাৰ গালত,
হেৰা বৃষপৰ্বাৰ নলিনী শর্মিষ্ঠা
সঙ্গিনী! জলৰ লহৰ যেন হাহিৰ
লহৰী, মনিকা সখীৰ মুখত।
স্ফটিক-নির্মল এনে শীতল জলত
আহা সখীহঁত মানি কৰে। জলকেলি।

·কদম-কলি।
(গীত)
(সুৰ--বিশ্ববেহাগ। খেমটা।)
সকলোৱে - সখি অহা নামে পানীত,
তুৰি গাওঁ আহা গীত,
সখি নামে পানীত।
আজি সুমধুৰ সাজে,
পানীত পদ্মিনী পােভে,
নলিত ফুল ৰাজে,
ঘঁহি প্রফুল্লিত।
আকাশত বেলি জ্বলিছে,
লক্ষিণৰ বায়ু বলিছে,
সলি জুৰীয়ে কেনে চৰি ফুৰিছে ।
আহ সুখি ৰাংঢালী,
শোলােকাই কাপােৰ
খােজেপতি হালিজালি,
আহা নামাহি পানীত ॥
[ সকলােৱে সৰােবৰ পাৰত কাপােৰ শশালোকাই
থৈ, পানীত নামি গা ধােৱে আৰু ধেমালি কৰে।
মনিকা। সখীহঁত, মিলিল মস্কিল। চোৱ। হেৰা,
ধুমুহা বতাহ যেন এচাটি বতাহে
মিহলালে আমাৰ কপােৰ। আৰু
শুনা দূৰত শৰদ, আহিছে কোনোবা
যেন লৰি এই ফালে! উঠা লৰালৰি

·৬৪
কদম-কলি।
কৰি, পিন্ধি বস্তু হও সমাহিত। বিবস্ত্র
শৰীৰ ঢাকি, কৰে। ব্যান্টে লজ্জা নিবাৰণ!
[ সকলােৱে লৰালৰিকৈ পানীৰপৰা উঠি, যেয়ে
আগতে ঘাৰ কাপােৰকে পালে, বাছি
লবলৈ সময় নাপাই তাকে পিন্ধিলে। শর্মিষ্ঠাই
নাজানি দেৱষানীৰ কাপােৰ পিন্ধিলে।
দেৱযানী।- হঁয়ে শর্মিষ্ঠা, বৃষৰ্বাৰ জীয়াৰী।
কোনটো সাহেৰে তই পিন্ধিলি কাপােৰ
মােৰ ? শুক্ৰচাৰ্য কন্যা মই। তােৰ মই
গুৰুৰ ননিনী; শিষ্যা তই মােৰ। নকৰি
সঙ্কোচ, পিন্ধিলি বসন মােৰ ?--
অনুৰৰ জয়ৰীৰ স্পর্ধা দেখি মই
মানে আচৰিত ! যেন দেৱযানী সমনীয়া
তাইৰ ! ফুৰে। একেলৰে দেখি তই
পাহৰিলি হব নিজা ঠাই ? আশৈ পাই
জাপ দিলি দেখে। গললৈকে মােৰ ?
নাই দেখা, নাই শুনা এনে অত্যাচাৰ,
অগোচৰ সপােনৰ মােৰ !
জান নে কি হয়, এই অত্যাচাৰৰ ফলত,
শ্রেয়ােলাভ কদাপি নহয় তােৰ ?
শর্মিষ্ঠা।- কিহৰ বাবত তুমি কৰিছা ইমান
খং হেৰা দেৱযানী ? ভীমটোকা ভয়-শখ
গপ, দেখুৱাইছা কিহৰ নিমিত্তে ?

·কদম-কলি।
চাষা যেন, এনে গেলা গপৰু কাৰণে
নিছিগে তােমাৰ মূৰ !
মিহলালে বতাহে কাপােৰ। লৰালৰি
কৰি উঠি পিন্ধিলোঁ কাপােৰ, যেয়ে যাৰ
পালো, আহিছে কোনােবা ভাবি। নাছিল
সময়, নিজ বস্ত্র বাছি যাতে কৰে।
পৰিধান। নাভাবি নুবুজি কিয় উঠিছ।
উতলি, ডাক-জুইত ঘিউ পৰা দৰে ?
পাহৰি সংযম তুমি, তয়-হঁয়া
শর্মিষ্ঠাক কৰা কি কাৰণে? জানা নে হে
ভিকহুৰ জীয়ৰী, কাৰ কন্যা শর্মিষ্ঠা
এইজনী ? দিনে ৰাতি পিতাৰে তােমাৰ
স্তুতি কৰে যাক, কৰি আশা এমুঠি
অনুৰ, তাৰ কন্যা মই।
অর্থে আজি জোকাৰিছা মুখ, সেই বস্ত্র
লভিবৰ আশে, পিতাৰে তােমা, স্তৱ
কৰি থাকি যাক কটায় জীৱন, সেই
শ্রেষ্ঠ অসুৰ ৰজাৰ আদৰৰ কন্যা
পিতা মােৰ উপবিষ্ট, অথবা
শয়ন কৰি থাকে যেবে, তােমাৰ পিতাৰে ।
বহি নিৰাসনে, স্তুতি পাঠকৰ দৰে
বিনম্র ভাৱেৰে কৰে স্তৱ যাক, দুহিতা
তেওঁৰ মই। যাচ্ঞা কিম্বা প্রতি গ্রহ,
যি বস্ত্ৰৰ
মই।
৯

·কদম-কলি।
-
প্রশংসাক কৰি, কৰে যি জীবিকা নির্বাহ,
তাৰ কন্যা তুমি। সকলােৱে আৰাধনা
কৰি দিন ৰাতি, সেবি থাকে যাক, তাৰ
কন্যা মই। দানি, প্রার্থনাৰ অধিক
অর্থক, প্রার্থকৰ পূৰে মনকাম
সততে যিজনে, তাৰ কন্যা শর্মিষ্ঠা
নিশ্চয়। টোকোন বিপ্ৰৰ পুত্ৰী হেৰ
'দেৱযানী, যিমানকে দ্বেষ কৰা মােক,
ক্ষোভ কৰি দিয়া অভিশাপ, নিশ্চয়
জানিবা তুমি, দেৱযানী শৰ্মিাৰ
নহয় সমান। ৰাজকন্যা মই।
দেনী।-কি কলি দানবী? কি কলি অসুৰ কন্যা
তই ? সরু মুখত দৈখো বৰ কথা ? বুলিছ লৈ
সঁচাই দানবী, দেৱযানী নহয় সমান
তােৰ ? ইমান পালিহি দেখে। বাড়ি
লাহে লাহে ? দেবযানী স্বাৱক-দুহিতা।
যাৰ পদধূলি লৈ পবিত্র বাপেৰ,
তােৰ সপ্তম পুরুষ, এনে শুক্ৰচাৰ্য্য
পিতা যাচক প্রার্থক? পৰ-অম্ল-ভােজী ?
অসুৰ কুলৰ গুরু ভাৰ্গৱ মহান্
পৰ অনুগ্রহে কৰে জীৱন ধাৰণ?
পৰ পদ সেবি কৰে অন্ন সংস্থান ।
ভিক্ষাবৃত্তি আচৰণ কৰি, পিন্ধে কটি

·কদম-কলি।
কান?-=-
অপবিত্র অসুৰৰ তেজ, নীচ মন
নীচৰ স্বভাৱে গঁথা আছে অস্থি মজ্জা ::
তােৰ ::উচ্চ সঙ্গ উচ্চ সংঘর্ষণে নগল
কদাপি। ঘৃণনীয় দানবী' পাপিনী
!:
কিবা লাভ সম্ভাষণ তােক ?
নাচাবি পােলাই চকু মােক, অসুৰৰ
জীয়ৰী ! খুকি দিম চকু তােৰ নিশ্চয় ,
জানিবি! দে মােৰ কাপােৰ দুষ্ট।
হতচিৰীহঁতী !
[ দেৱযানীয়ে শর্মিষ্ঠাৰ কাপােৰ ধৰি টানে,
.
শর্মিষ্ঠা:- কিয়.টান বস্ত্ৰ মােৰ হঁয় ? এৰি দে
এতিয়াই কাপােৰ! বলেৰে পাৰিবি :
বুলি ভাবিছ হবলা? আৰৈ-চাউল
চোবােৱাৰ জীয়ৰী? বুজ নাই পােৱা তই,.
শর্মিষ্ঠাৰ খঙৰ প্ৰতাপ ? এঠেলাতে,
পেলাম নাদত তােক, জানিছ নে তই?
( শৰ্ম্মিষ্ঠাই ঠেলা মাৰি দেৱযানীক পাটনাদ
এটাত পেলাই দি, সখীয়েকহঁতেৰে সৈতে গুচি যায়:

·কদম-কলি।
দেৱযানী ।
(৩)
( স্থান-উপবনৰে আন এডেপখৰ।।
(ঘােত উঠি যয়াতিৰ প্রবেশ }
( পিছে পিছে বতুৱা ঘােৰাত উঠি বিদূষক।
বিদূষক।- হেৰা ৰজা ! হেৰ সমনীয়া! মহাৰাজ ।
সৰ্গদে ও মােৰ । ৰা ৰা, লাহে লাহে
যােৱ।। ফিৰিঙতি ভগাদৰে ভাগিছা নাে
কিয় ? চুৰ কৰি সৰ্ব্বহ যেন কাৰ,
ছিঙি তৰা-নৰা, ভিৰাই ধৰিছ লৰ ।
যেন মই চোৰৰ পিছত, দিছো খেদা
ধৰিবৰ মনে। নধৰে। নধৰে। হেৰা,
লাহে লাহে যােৱ।। বতুৱা তোমাৰ ঘােৰা ;
উচ্চৈশ্ৰৱা মােৰ, অপমান গুণি, নাযায়
শাৰীত তাৰ। ঘােৰাৰে দেহত মান
অপমান জ্ঞান আছে, জানা বিদ্যমান।
ৰােৱ। মহাৰাজ ৰােৱ! কৰি অনাথিতি
মােক হাবিৰ মাজত, পলালে ৰাজন
নিশ্চয় পশিব পাপে।
নােৰােৱ।?—বেছ কথা, ৰল পৰি বামুণ
ইয়াত ! ব্ৰহ্মবধ লাগক তােমাত !
[ যযাতিয়ে ঘােৰা ৰখাই ৰয়

·কদম-কলি।
যযাতি।- কি হেঁ তুমি কেনুৱা বামুণ? পিয়াহত
অন্তে-কণ্ঠে শুকাইছে মােৰ। ভাগৰত
হাৰাশাস্তি মই। জল অন্বেষণ অর্থে
লৰিছে। সত্বৰ ; পানী খাই তৃষ্ণা কৰে।
দূৰ। আপদ বামুণ! কিয় চিৰি পিছত
কৰিছা অমনি ? ফেরু যেন বাঘৰ পিছত।
ঘােৰাশাল মোৰ কৰিছে শুৱনি, হাজাৰ
হাজাৰ ঘােৰা; মুঠি নানি তাৰপৰা
ভাল ঘােৰা এটা, বহুৱা বামুণে আনিছে
বতুৱা এটা! ধূমকেতুৰ নেজৰ নিচিনা
লাগিছে পিছত মােৰ !
বিদূষক। থাক থাক নামাৰিবা গপ! ঘােৰাশাল
নুবুলিব তাক। গর্দভৰ শাল সিটো,
নােহে ঘোৰাশাল। উদ্দেশ্ৰব। বাজী মোৰ
ইৰো বাঞ্ছিত। ত্যজি এনে অশ্ববৰ,
অধিৰােহি গাধত তােমাৰ, ভদ্রলােক
হৈ লাগিছিল আহিব হব ? গাধ
উদই উজুটিক খাই, পেলাই বধক
মােক ; দুখুনী বামুণী মােৰ, খাই বাৰী: ভাত,
কটাক জীৱন; তেহে সুখ লাগিব
তােমাৰ ? নুশুনে তোমাৰ কথা উতনুৱা
ৰজা। মনে মনে থাকা
যযাতি। হৈছে! হৈছে ! বুজিছে। সােপাকে। সামৰা

·কদম-কনি।
বকখন। পিয়াহত ৰাইজই গা।
বহুৱালি লাগে নে কি ভাল, এনে
সময়ত ?-
ৰব! কূপৰ নিচিনা এটা দেখিছে।
দূৰত। যাওঁ, চাওঁ, পাব পাৰে। পানী।
[ যযাতিয়ে কূপৰ কাষলৈ গৈ দেৱযানীক দেখে।
বাঃ! অগণিৰ শিখৰ সদৃশ কি
জ্বলিছে সেইট!
দেৱকথা ? অল্প কিয়ৰী কিৰা কৰে
জলকেলি ? অন্ধকাৰ কূপৰ মাজত
সােণৰ পদুম পাহি ! অপরূপ জ্যোতি।
আহা কৰিছে ক্রন্দন।
খনিৰ তিমিৰ গর্ভে হীৰা এডুখৰি
কিহেতু নিবসে? সৰগ-শুৱনী কন্যা
দেৱৰ নন্দিনী, পৰিছে ভূতলে কিবা
তৰাৰ নিচিনা ? কোন তুমি অল্পৰী
ললনা, পৰি এই মহা অন্ধকূপে,
কৰিছা বিলাপ বাশ ? স্ব ইচ্ছা আছ।
কিবা পৰি ? নতু জানাে কিবা ক্রোধবশে ?
দুষ্কৰ্ম্মৰ বশবর্তী জনে, কৰিলে ইকাম
কিবা ? কোৱ। শীঘ্র গুচোক সন্তাপ।
ৰজা মই, নহুষ নন্দন।

·কদম-কলি।
৭১
যােনী-শুনা মহাৰাজ, মই দিওঁ পৰিচয়।
নিবেদন কৰে। মােৰ দুখৰ কাহিনী।
দেৱাসুৰ ৰণত যেতিয়া, অসুৰ নিহত
হয়, সঞ্জীৱনী বিদ্যা বলেৰে প্রদানে
যি জনে প্রাণ হত অসুৰক, সিজনৰ
কন্যা মই ; পিতৃ শুক্র মহর্ষি প্রখ্যাত,
ব্রহ্মজ্ঞান পূত হৃদি। তপােবন মাজে
বৰ্ধিতা তনয়া মই, দেৱযানী নাম।
নাজানে পিতাই, আজি বনৰ মাজত
ঘটিছে ইদশা মােৰ। মহাৰাজ !
মহাবংশ প্রসূত আপুনি, অসামান্য
যশব ঈশ্বৰ, শান্ত শিষ্ট প্রকৃতিৰে
বিমণ্ডিত বপু। ধৰি মােৰ দক্ষিণ
হন্তত,
অন্ধকূপহন্তে উদ্ধাৰ। ত্বৰে
মােক।
| যযাতিয়ে দেৱযানীক ব্রাহ্মণ কন্যা জানি
তেওঁৰ সোঁ-হাতত ধৰি তােলে।
=
ধন্য হওক মহাৰাজ ! দেৱযানী
হিয়াভৰা দিয়ে কৃতজ্ঞতা।
স্বতি।- কৰ্ত্তব্য কৰিলোঁ মই ; ধন্যবাদ নােহে
অধিকাৰী। বিদায় প্রার্থক মাত্র তােমাৰ
কাষত, সুবদনি ভাৰ্গৱ নন্দিনি ।

·৭২ কদম-কলি। যাও" মই আপােন আলয়। । [ যযাতিৰ প্ৰস্থান। পিছে পিছে বিদৃষক। বিদূষক। বােলো, কি হেঁ মহাৰাজ! কলৈ পলাই গল পানীৰ পিয়াহ? নেদেখিলোঁ মই দেখো, তুমি পিন্ধা পানী? আহোঁতে ভােমাৰ দেখি ঘােৰাৰ চেকুৰ, ভাবিছিলো বােলে। আজি কৰিবা গণ্ডুষ, সাতে সাগৰৰ পানী অগস্ত্যৰ দৰে। কিন্তু, সরু ককালেৰে সেই বামুণী ছােৱালী হৰিলে পিয়াহ দেখো? হৰে যেনে চাকিয়ে এন্ধাৰ। চকুৰে হে পিলা নে কি পানী? কি ব্যাপাৰ ? কি ৰহস্য ? কোৱ। বন্ধু নুবুজিলো একে ? কিন্তু, সাৱধান মহাৰাজ ! উলামুলা নহয় ছােৱালী!—চকু নাক বুধিৰ ভৰল ; কথাত চেলােৱা লেন ; টেঙৰালি পেটত অনেক চেলাপেটী-জোক- যযাতি। কেপকেপাই নাথাকিবা তুমি! মন গা নাই লগ ভাল। থাকঁ মনে মনে বােলো। ; বিদূষক - হুঃ! বুজিলো বুজিলে! খেতৰণী লাগিল দেহাত! [ দুইৰৰ প্রস্থান।

·কদম-কলি।
( ঘূর্ণিকা দাসীৰ প্ৰবেশ।)
খুণিকা।- কি কৰিছা দেৱযানী অকলৈ ইয়াত ?
চকু ৰঙা কি কাৰণে পৰিছে তোমাৰ ?
বেজাৰে ঢাকিছে মুখ ; কান্দিছা নে তুমি ?
শােকাকুল কিহৰ কাৰণে? কোৱা মােৰ
চেনেহৰ মণি? নাযাবৰ দেখি তুমি,
বিচাৰি আহিলোঁ। মই। কি হৈছে আইটী
মােক কোৱ। শীঘ্ৰ কৰি ?
দেৱযানী -কি নো কম তােক হেৰ ঘৃণিকা বাইট,
দুখৰ বাতৰি মােৰ! শৰ্ম্মিষ্ঠাই আজি
মােৰ কৰিলে ইদশা! যা লৰি পিতাৰ
সমীম, ক গৈ সত্বৰে, কি দুর্গতি
কৰি গৈছে অনুৰ জীয়াৰী। কবি, মই
ইহজীৱনত ননসোমাওঁ বৃষপৰ্ব্বা
ৰজাৰ নগৰ।
( ঘূর্ণিকাৰ প্রস্থান।
(গীত)
দেৱযানী—
শূন্য প্রাণ কান্দিছে সদায়।
দিৱস নাযায় মােৰ ৰাতি নুপুৱায়।
শাস্ত্রজ্ঞান উপদেশে তৃপিতি নহল।
পূজাহূিকে স্তৰৰ অশান্তি নগল ।

·কদম-কলি।
হৃদয়-বীণত বাজে বিষাদৰ সুৰ।
কি অভাৱ ! কি অভাব! পূর্ণ কত দূৰ ?
সেই হাত পৰশনে তীব্ৰ অভাৱৰ
জোকাৰ জাগ্রত দুৰ্ব্বিহ দুর্ণিবাৰ ।
(মহর্ষি শুক্ৰৰ প্ৰবেশ।)
[ বাৎসল্যভাবে শু ক্রই দেৱযানীক আলিঙ্গন কৰে।
খণ্ডক্র। আই দেৱযানী, শুনিছো শুকলো মই
ঘূর্ণিকাৰ মুখে। অপপানাৰ সুকৃতি
দুষ্কৃতি অনুসৰি, সকলোৰে ঘটে
সুখ দুখ সংসাৰত। বােধ কৰে। তুমি
কৰিছিল কি বা পাপ আই ! ফলত
যিহৰ, ঘটিছে তােমাৰ এই দশা।
হেন জানি সে মােৰ নকৰিব শোক।
মলছি চকুৰ পানী, অহ যাওঁ ঘৰ।
দেৱযানী।-- পাপ-ভােগ হক বা নহক, দুস্কৃতি
ফলত, না লাগে সি কথা। শৰ্ম্মিষ্ঠাই
যি কৰিলে মােক, সম্প্রতি হে লাগে তাক।
কইছে। বিবৰি মই ঘূর্ণিকা দাসীক;
শুনি আছ সকলে নিশ্চয়
আরু, সঁচা যদি শর্মিষ্ঠাই যি কলে
আগত মােৰ, তেন্তে পিতা নকৰি পলম,
এতিয়াই ক্ষমা মগা উচিত তোমাৰ,

·কদম-কলি।
এ।
শর্মিষ্ঠাৰ কাষত। ঘৃণিত স্তাবক
তুমি তাইৰ বাপেকৰ ! প্রতিগ্ৰহ
উপজীবি তুমি! কত আছা শুনি,
পৰ অন্ন ভােজী স্তাবক সন্তানে কৰে;
অপমান তাৰ প্ৰভু নন্দিনীক ? দণ্ড
তাৰ নিশ্চিত বিধান।
শুক্র বৎসে দেৱযানী! স্তাৱক বা প্রতিহজীবি
নহয় জনক তােৰ। নহয় পিতাৰ
তােৰ কাৰে চাটুকাৰ। স্তৱ স্তুতি আনে
কৰে মােক। অচিন্ত্য নিদ্বন্দ পৰব্ৰহ্ম
মােৰ বল; স্তাবক তেওঁৰ মই, নহওঁ
আনৰ। স্তুতি পাত্র মােৰ-জগজীৱ,
জগতজনক; নােহে ক্ষুদ্র নৰ।
বৃষপৰ্ব্বা, ইন্দ্ৰ, আৰু নহুষ আত্মজে
জানে এই কথা।
আৰু শুন দেৱযানী, শাস্ত্ৰৰ ব্যৱস্থা,-
ক্ষমা গুণে তিৰস্কাৰ উপেক্ষে যিজনে,
বিশ্ব চৰাচৰ এই কৰায়ত্ত তাৰ।
উত্তেজিত ক্রোধক নিগ্রহি, যিজনে
ৰাখিব পাৰে টানি বাঘজৰী,
উত্তেজিত অশ্বক যি মতে, সাধুসবে
তাক যথার্থ সাৰথি বুলি প্রশংসে
সদায়। উদ্ৰিক্ত ক্রোধৰ অগ্নি, ক্ষমা-বাৰি

·৭৬
কদম-কলি।
সিচি নুমাই যিজনে, জিনে তেওঁ জানা
এই স্থাবৰ-জঙ্গমাত্মক বিচিত্র জগৎ।
সাপে মােট পেলােৱাৰ দৰে পেলায়
ক্রোধৰ মােট যিজন পুরুষে, পণ্ডিত
সকলে বােলে সৎপুরুষ তাক। ক্রোধবেগ
সম্বৰি যিজনে, তিৰস্কাৰ পাৰে উপেক্ষিব,
হৈ সস্তাপিত আনক নকৰে তপ্ত,
সৰ্ব্ব-অর্থ সিদ্ধি লাভ তেনেজনে কৰে।
যিজনে প্রতিমা পূজে শত বর্ষ ধৰি,
কৰি আছে যজ্ঞ অনুষ্ঠান, নহয়
সমান তেওঁ অক্ৰোধী জনৰ ; ক্রোধহীন
শ্রেষ্ঠতৰ অতি। বিবেকৰ অভাৱত পৰি,
কৰে ক্রোধ বালক বালিকা ; প্রাজ্ঞজনে
নকৰে সিমত । সেইদেখি দেৱযানী,
পৰিহৰি ৰােষ, সমাহিত চিত্তে আহা
ঘৰলৈ তােমাৰ।
দেবযানী। গুনা পিতৃ, কও মই স্বরূপ বচন ;-
বালিকা নহও মই কম বয়সীয়া ;
ধৰ্ম্ম-কৰ্ম্ম বিবেচিব নােহে অসমর্থ ;
বলাবল পৰিজ্ঞান ক্রোধব ক্ষমাৰ,
কৰিবলৈ নােহেঁ৷ অপাৰগ। কিন্তু পিতা,
শিষ্য হৈ অশিষ্যৰ দৰে আচৰে যিজনে,
মঙ্গলার্থী নক্ষমে কদাপি। সেই হেতু

·কদম কলি।
৭৭
হে পিতা, হে তাত মােৰ! ভ্রষ্টাচাৰ দেশ
ইটো বাসৰ অযােগ্য। এই দেশে বাস
মােৰ অভিলাষ নাই। চৰ্চা কৰি ব্যৱহাৰ
কৌলীন্যাদি আৰু পৰ নিন্দি কটায়
সময়, এনে লােক নিবমে যি স্থানে,
অযুগুত সি স্থানে নিবাস। অযুগুত
সংসর্গক কৰা তাদৃশ পাপীষ্ঠ সঙ্গে।
যি স্থানত কৰিলে বসতি, কৌলীন্যৰ
গৌৰৱ নিখুঁট, শ্রেয়ঃকল্প সিস্থানত
বাস।
পিতাদেউ । শর্মিষ্ঠাৰ বাক্যানলে দহিছে
হৃদয় মােৰ । নােৱাৰে। সহিব আৰু
মই। মােলায় মুখত আৰু কথা ; নকও
সৰহ।-কিন্তু, হতভাগ্য যিজন পুরুষে
যৎকিঞ্চিৎ লাভ আশা কৰি উপাসে ধর্নীক,
মৃত্যু তাৰ শ্ৰেষ্ঠ শতগুণে।
[ আৰকাপোৰ।
১৮৩৩ শক।
ভাদ, হাওড়া।

·৭৮
কদম-কলি।
বাঁহী।
(গীত)
মোৰু
একেটি সুৰত বাহীটি বন্ধা,
একটি:মাগোন মাত।
ৰাতিয়ে দিনে এটি হুমুনিয়া,
একটি আনন্দ তাত ।
সুখৰ হাঁহিটি খন্তেকতে মৰে ;
সুখৰ এন্ধাৰ খন্তেকতে ইৰে ;
শান্ত হৃদয় আবেগে অকুল,
একেটি সুৰৰ আঘাত।
শবদ কঁপনি সপ্তম, পঞ্চম,
উচ্চৰে “একমেব অদ্বিতীয়,
শােকৰ যতনা, সুখৰ বাসনা,
মিহলি একেটি ভাত।
বৈচিত্র বিলয়, ভেদ সমম্বয়,
খণ্ডত অখণ্ড, বাহীটিয়ে কয় ;
হােন কান্দোন, প্রখৰ মধুৰ,
এটি ধ্বনি উঠে তা |

·কদম-কলি।
৭৯
অন্ত অনন্তৰ মাজত আসল,
বাহীটিত বাজে আত্মবিলােপন,
শুন হে শুন হে অমৃত-সন্তান,
আতমা পৰমাত্মত।
১১৮৩৩ শক ।
কাহিন, হাওড়া;
কৰ্ম্ম ।
কৰ্ম্মৰ জনম জান তােমাৰ লগতে
তাৰে সৈতে এএৰি নাই ।
তােমাৰ হাততে আছে কম সজুলি,
মন মর্থে কৰিবৰ উপায় ।
১৮৩শক।
জেঠ, হাওড়া ।
চিযৌবন।
কোনে কৈছে বুঢ়া হলো। মই ?
সি যে ভাই মিছা কথা কয়।
বয়সে, অমৃত প্রেমে তুমুলি সংগ্রামে,
জয়ী প্রেম, বয়স বন্ধুৱা ;
চোৱা মই চিৰ বিনন্দীয়া ?

·কদম-কলি।
প্রিয়াই সঙ্গীত মােৰ গায় ।
সঙ্গীত, পৰাণ ভিন্ন নাই ;
প্রত্যেক চৰণে চুমি প্রিয়া-ওঠ দুটি,
যৌবন অমিয়া কৰি পান,
চলে চিৰ নতুন পণ।
ভাবনাই ভাবি আনে কাল ;
প্রেমহীনে বয়স জঞ্জাল ;
প্রিয়া-হিয়া অমৃতৰ মধুৰ মদিৰা
কৰি পান অমৰ আতমা ;
যৌবনৰ নাই হেৰা সীমা।
নকবা নকবা মোক বুঢ়া,
বয়স বছৰ অহা ঘূৰা ;
চিন যৌবনৰ গুৱা বাতৰি ;
প্রিয়াৰ প্ৰেমৰ চকুজুৰি
দিছে বার্তা, তাতে আছে বুৰি।
১৮৩৪ শ ক ।
আহিন, হাওডু।

·কদম-কলি।
৮১
আত্মবােধ।
আপোনাৰ মেলি নুবুজি মানুহ মৰিব লাগিছে সঁত।
মাউৰ মৰকত পৰি পৃথিবীত নাই মৰা জানা তত ।
১৮৩৪ শক।
কাতি, হাওড়া।
বীণ-বৰাগী ।
(১)
দিন দুপৰত
আগ-চোতালত
কোনে নে বাইছে বীণ ?
কিনাে গীত গায়,
কিনাে কথা কয়,
উজাৰি লুকুৱা চিন।
বুজে বুর্জো কৰে।
বুজিব নােৱৰে,
কৰে ঐ বৰাগী ওই
কি দুখৰ কথা,
কি শােক বার্তা,
কি কৈছ নুবুজে। মই।
t
?

·কদম-কলি ।
সীতা আইৰ বাতৰি
যদি হে কৈছ,
নকবি আৰু ঐ মােক।
জনম দুখুনী
আই গীতা শান্তি,
শুনিলে বাঢ়িব শােক।
যদিহে গাইছ
নলৰ কাহিনী,
নাগাবি বৰাগী আৰু ;
দময়ন্তী দুখে
হিয়া ভাঙি নিব,
নালাগে অলপে বাৰু।
চিন্তা শ্রীবৎসৰ
নাগবি কাহিনী
;
দ্রৌপদীৰ নকবি কথা।
সতী জয়মতী
আয়তী দুখুনীৰ
দুখত লাগিব ব্যথা।
(২)
, যদি হে গাইছ,
বদন ফুকনে
কেনেকৈ আনিলে মান ?
কেনেকৈ মৰাণে

·কদম-কলি।
;
আসাম ধ্বংসিলে,
যদি হে গাইছ, গান?
মণিৰাম পিয়ালিৰ
মৰণ বাতৰি
যদি তােৰ বীণে গায়?
মানা কৰ তাক,
বৰাগী ককাই ঐ !
শােক মােৰ উথলায়।
একণি হৃদয়,
এফেৰি সমল;
কত নন। সহিব খুন্দা।
ভাগি ছিগি যায়
অলপ আঘাতে,
কিয়তই মােক কন্দা ?
বেহুলা শান্তি
মুণ্ডনাবি দুখ ;
চান্দোৰ নকবি, কথা ;.
দুখৰ বোকোচা,
বব মই নােৱাৰে,
অন্তৰত পাওঁ ব্যথা।
বিষাদ বাতৰি
কতনে শুনাবি,
মনৰ শুৰণি নাই।

·কদম-কলি।
কাবৌ কৈ মাতিছো,
বৰাগী ককাই ঐ,
বীণে যেন নিবিনায়।
শােকৰ সুৰটি
নুশুনিও নােৱাৰে,
বাঘ-মােৰে ধৰে মােক ;
অতিৰি যাবৰ
শকতি নাপাওঁ,
বেজাৰে পীড়িছে বুক।
শুনা ঐ বৰাগী,
আনন্দ কাহিনী,
আসামৰ যশৰাশি ;
হিয়া মােৰ হেৰ
বলৱন্ত হােক,
পৰাণ উঠক উলাসি ।
বাণ, ভগদত্ত,
নৰকাসুৰৰ,
ভীষ্মকৰ গুণ গা।
ভাস্কৰ বৰ্মাৰ
কীৰিতি সুন্দৰ
শুনে হেৰ বীণ বা

·কদম-কলি।
শলাদিবে
কেদাৰ ৰজাক,
কেনেকৈ জিনিলে না ;
পাৰস্য সম্রাট
আফ্রচিয়াবেৰে
যুজিলে কেনেকৈ জনা ।
শঙ্কৰ, মাধৱ,
কলি সকলে
কি কৰিলে বীণ ক।
রুসিংহ সর্গদেৱে
কি কৰিলে
ক ৰীণ ! কি ?
বৰদৈচিলা হেন
চিলাৰায় দেৱানে,
নৰনাৰায়ণ ৰজা ;
কি কীৰ্তি ৰাখিলে,
গা ঐ বৰাগী !
বা, আৰু বাৰ বজা!
(৪)
ৰজা ঐ বৰাগী
সংসাৰ বিৰাগী,
সংসাৰৰ গুণ গান ।
সুৱদি শুৱলা

·কদম-কলি।
ৰেটোৱেপতি
শীতল হওক প্রাণ ॥
কথাটি নুবুজে,
সুৰটি বুজিছে।
জন্মজন্মান্তৰে না;
সি-জন্মৰ সোৱৰণি
সােৱৰাইছ,
হেৰ আলসুৱা বীণা।
সৰগ বাতৰি
বৰগৰ বীণে
অবুজ ভাষাৰে গায় ;
বুজি ও নুবুজে,
বুজিম সকলে,
তেতিয়া সিপুৰী পায়।
সৰগৰপৰা
নামি আহি বীণে
সৰগ বাতৰি দিলে ;-
“সৰগ এৰিছা,
আকৌ সৰগ
পাবা গৈ” বুলি সি কলে.
সদায় নাথাকে
প্রবাসৰ দুখ,
বীণৰ মুৰে ৰিনায়।

·কদম-কলি।
আনন্দৰ কণা
সৰগৰ আনি,
মর্ত্ত্যজ মােক যােগায়।
(৫)
গা বীণ গা,
অমৃত সঙ্গীত,
শুকানে মেল কুঁহি,
প্রবাস-ভাগৰ
জাতৰি পলাওক,
মুৰত ওলাওক ঘঁহি।
বীণৰ বৰাগী ।
বৰাগী নহৱ,
দুখীয়া নহৰু তই
আনন্দৰ কণা,
ৰসৰ নিজৰা,
বীণতে বান্ধিছ ঐ।
নমা ঐ
! নমা ঐ।
আকাশী অমিষ্মা,
আকাশী-গঙ্গাৰ দৰে।
দে মােক, দে মােক,
বৰাগী ককাই ঐ ?
পিওঁ মই নিছিগা খাৰে ।

·৮৮
কদন-কলি।
নতুন প্রাণৰ
ন চকুজুৰি,
দীপিতি চালি দে তাত;
পুৰণি পৃথিবী
নকৈ চাই লওঁ,
হে বীণ এষাৰি মাত ।
১৮৩৪ শক।
আঘােণ, হাওড়।
ধনবৰ আৰু ৰতনী।
ৰতনী মিৰি জীয়ৰী। তাইৰ বয়স সােল ; ঘৰ ধনশিৰী মুখত।
ধনবৰ মিৰি ডেকা। তাৰ বয়স ষােল ; ঘৰ দীখৌমুখত। ৰতনী
মা বাপেকেৰে সৈতে উজাই আহি দিনচেৰেক ধনবৰৰ বাপেকৰ
ঘৰ দীখৌমুখত আছিল। ৰতনী মাক বাপেকেৰে সৈতে নিজৰ
ঘৰলৈ উভতি ভটীয়াই যাবৰ দিনা, দুপৰীয়া ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত বহি
ধনবৰে এইদৰে বিনাই কালি থাকি, অন্তত আত্মবিলােপ কৰিলে।
উজায়ে আহিলে ভাটীৰে ৰতনী,
বুকুৰে মাধুৰী লৈ ;
ভটীষ্মই গলে ঐ শাহটো সামৰি,
মােলৈ খোলাটো থৈ।

·কদম-কলি। ৮৯ কৰে ঐ ৰতনী, ! কৰে ঐ শাঁখিনী, কিনো কুটেশালে তই ধনাইকে বধিলি, কেনেকৈ জী থাকেঁ মই সকলো লুটিলি, পৰ্বতে পর্বতে বগাব পাৰে। মই, লতা বগাবলৈ টান ; বৰাব পাৰে। মই, মাকক বুজাবলৈ টান। ৰতনী সােণাইকে বগাকৈ বগলী উৰে কেনে কৰি পাখিতে পাখি লগাই ; ধনবৰ দুখীয়া, ৰতনী লগতে নাই। কাৰে নাে উৰিব ফেনে-ফোটোকাৰে বৰ লুইত বৈছে, বুকুত লৈ খাগৰিৰ জাজি ; বুকু উদং কৰি ৰতনী গলে মােৰ, কাকে লৈ ৰৈ যাম মই আজি । পূৰে পচোৱা চাটি মাৰি গলে, ধানতে থৈ গলে ঠোক; ধনাইৰে মাইকে চাটি মাৰি ৰতনী, মনতে দি গলে শােক। ১২

·কম-কলি।
গঙাতে উৰিল ঐ
গঙাৰে চিলনী,
বালিতে উৰিল ঐ ঘােৰা,
বহিউটি গলে
ৰতনী ধনাইৰেপৰা ॥
সেন্দুৰী টিঙতে ।
চৰায়ে তুলিলে ঐ
ৰতনীক তুলিলে
দু’ৰা পােৱালি,
গছৰ ডাল শুৱনি কৰি।
মাকে বাপেকে,
ধনাইৰ কাল-শতুরু কৰি।
লুইতৰ শিহু ঐ
টুপাই বুৰ মাৰিলি,
আকৌচোন এটিবাৰ ওলা।
টুপাই বুৰ মাৰি গল
ভাঙি মােৰ কামিহাড়েচলা 'H
ধনশিৰীৰ ৰতনী
বালিতে চৰিছে
দুটী বালিমাহী,
লগৰে লগৰী পাই।
ধনবৰ দুখীয়া,
ৰতনী লগতে নাই।
পাৰতে কান্দিছে
* বালিঘােৰা, এবিধ চৰাই।
। ৰতনী যােৱা নাওখনৰ টিংটা সেন্দুৰৰে বোলোৱা আছিল।

·কদম-কলি।
৯১
ফুটুকাৰ তলতে
যখিনী ছোৱালী:
টুক টুক্ চাপৰি যায়।
ৰতনী নাই ,
কোনে তাৰ মুখলৈ চায় ।
ধনাইৰে ছাতে:
নৈৰে পাৰতে
কাৰে এৰা-বাৰী,
চপচপৰে খহে !
লুইতৰ পাৰতে
কাৰে ধনব,
ৰতনীৰ বেজাৰত জহে।
যা গৈ ৰতনী,
নাহিবি নাহিবি,
বিচাৰি নাহিবি মােক।
ভিকহৰ ভিকহু,
গত থৈ যাৰ শােক।
তেৰে ধনবৰ
বােপাই মােৰ লুইত ঐ সামৰি লােৱ। মােক,
কোলাত থান এফেৰি দিমু।
ৰতনী হেৰাল মােৰ, সকলে পৰিল ওৰ,
আরু মােৰ একো নাইকিয়া।
[ নৈত পৰা শবদ।
১৮৩৪ শক।
মাঘ, হাওড়া।

·৯২
কদম-কলি।
*
ৰতনীৰ বেজাৰ।
পান-দিনৰ মূৰত গধূলি, ধনবৰৰ মৃত্যুৰ বাতৰি ধনশিৰী-মুখত
ওলালগৈ। এই বাতৰি ৰতনীৰ বুকুত শেল সসামােৱাদি সামাল।
সেইদিনা ৰাতি ৰতনীয়ে শশাৱাপাটীত চটফটাই থাকি, তিনি পৰ
মান ৰাতি যােৱাত উঠি ঘৰৰপৰা বাহিৰলৈ ওলাই গৈ চোতালৰ
আগৰ বৰগছ এজোপাৰ তলত বহি এইদৰে বিনাই কান্দিছিল।
কৃষ্ণপক্ষ। নবমী তিথি। খীণ জোনে আকাশত খীণ পােহৰ
দিছিল। জোনটোৰ অলপ আঁতৰতে অকলশৰীয়াকৈ জলি থকা
ভৰা এটি আছিল। সেই তৰাটিলৈকে চাই ৰতনীয়ে এইদৰে
বিনাইছিল।
পুৰি গল বৃন্দাবন,
উৰি গল ছাই,
হে উৰি গল ছাই ।
ৰতনীৰ ধনাই আৰু
এই পৃথিবীত নাই,
হে এই পৃথিবীত নাই !!
বুজি ও মই নুবুজিলে।
কুটুমৰে চিত,
হে কুটুমৰে চিত।
ৰাখিও মই নাৰাখিলে।
দুখীয়াৰ বিত,
হে দুখীয়াৰ বিত ৪

·কদম:কলি।
৯
তৈয়াইক মােৰ আলাস,
চিনিও নিচিনিলোঁ,
হে চিনিও নিচিনিলো ।
ডিঙিৰ সােণমণিটিক
এচাৰি ভাঙিলো,
হে এচাৰি ভাঙিলো ৪
আটোটোকাৰি বান্ধৈৰ
নাপালো আঁকাল,
হে নাপালোঁ আঁকাল।
সাফিৰ লেলেতীয়া বিষ
ৰল চিৰকাল,
হে ৰল চিৰকাল ।
মৰি গৈ সােণ সৌ
তৰ এটি হল,
হে তৰা এটি হল ।
টুপি চুপি চকুৰ লােৰে
মমালৈ চাই ৰল,
হে মােলৈ চাই ৰল ।
সােণৰ শিকলিডালি
চকুৰ লােৰে গাের্থ,
হে চকুৰ লােৰে গোথা।
মােলৈ পেলাই দিয়। ধন,
ৰাখা মোৰ কথা,

·কদম কলি।
হে ৰাখ। মােৰ কথা ॥
সি মূৰৰপৰা টানি
ৰতনীকে নিয়া,
হে, ৰতনীকে নিয়।
কি আছে পৃথিবীত
আরু, তুমি নাইকিয়া,
হে তুমি নাইকিয়া ॥
ধনাইৰে ৰহনী যাব
চকুৰ লােতে উঠি,
হে চকুৰ লােতে উঠি।
পৃথিবীত থব শােক,
টানি ধৰ। মুঠি,
হে টানি ধৰ। মুঠি ।
ধনাইৰ চকুৰ পানী হেৰ
কপৌফুল হল এ,
হে কপৌফুল হল এ।
সন্তাপৰ কথাখিনি
মূৰ লৰাই কলে,
হে মূৰ লৰাই কলে ,
টোপনিৰপৰা উঠি
পখীটিয়ে মাতে,
হে পখীটিয়ে মাতে।

·কদম-কলি।
ঊষ্ঠ ৰতনি উঠ* বুলি
পুৰিয়ে খাটে,
হে পুষিয়ে খাটে ।
কেনেকৈ লগ পাম
পৰগৰে তৰা,
হে সৰগৰ তৰা ।
পখী 'হেৰ বুধি দে,
'কি কৰে, কৰা,
হে কি কৰে কৰা ॥
বেজাৰত জোনাই
ও কাই খীণাই গল,
হে শুকাই খীণাই গল।
কাৰ নো বেলাৰ বই,
তােৰ কি নো হল,
হে তোৰ কি নো হল।
বুকুৰে সৰ্ব্বহ মােৰ
ধনবৰে নিলে,
হে ধনধৰে নিলে।
সেইটো ছে বেজাৰে মোক
খুলি খুলি খালে,
হে খুলি খুলি খালে ।
গছৰ আগত লৰে হেৰ
চিকিমিকি পাত,

·কম-কলি।
হেৰ চিকিমিকি পাত।
কোনে শত কৰে মােক
এবাৰ লগাই মাত,
- হেৰ এবাৰ লগাই মাত ?
অন দিন নিয়তীয়ে
“নিওঁ” “নিওঁ” কৰে,
ছে “নিওঁ” “নিওঁ” কৰে।
আজি জানো ধনাইৰ শােকত
ভাইৰো মাত হৰে,
হে তাইৰৰ মাত হৰে
সৰগত ধনবৰ,
পৃথিবীত মই,
হে পৃথিবীত মই।
দুটি প্রাণী এটি কৰা,
পুইণ কাম হয়,
হে পুইণ কম হয়।
নিওঁ” “নিওঁ সদায় কৰ,
আজি নে মােক,
হে আজি নে মোক ।
মােক নি ধনাইক দে,
কুশল তােৰ হােক,
হে কুশল তোৰ হোক।

·কদম-কলি। ফুফুৰীয়া বা তই শুৰ মােৰ কথা, হে শুন মােৰ কথা,- ধনাইক ক গৈ ৰতনীয়ে বৰকৈ পাইছে ব্যথা, হে বৰকৈ পাইছে ব্যথা। নিয়ৰ- এনেতে ৰতনীৰ মাকৰ কাণত হঠাৎ এবাৰ ৰতনীৰ এই বিননি পৰিলত, মাকে শােৱা পাটীৰপৰা উঠি বাহিৰলৈ আহি, ৰতনীৰ হাতত ধৰি তাইক টানি ভিতৰলৈ লৈ গৈ পাটীত শুৱাই দিলে। ১৮৩৪ শক। মাঘ, হাওড়া। পকা চুলি। (গীত) আৰে পকা চুলি মােৰ ? পক ধৰিছে চুলিত, তালৈ চকু কিয় তােৰ ? আৰে পকা চুলি মােৰ ?

·কদম-কলি।
চুবুৰীয়া লৰা বুঢ়া
সকলাে মোৰ মনত জোৰা,
হা লৰা, কলা বুঢ়া,
সকলো কুটুম মােৰ।
বাহিৰত মােৰ পকে চুলি,
ভিতৰত বাজে মৌ সুতুলি,
লৰাৰ কিৰিলি খলকত
মােৰ ৰঙৰ-শাই ওৰ।
বুঢ়া বেলিত উষৰ পােহৰ,
বুঢ়া বিৰিখত বা বসন্তৰ,
বুঢ়া আমত কুঁহি পাত
লৰে জুৰ, জুৰ,।
রূপৰ বঠা, সােণৰ নাও,
টু টু টু বাই যাওঁ,
কলীয়া পানীত রূপালী ৰহণ
মােৰ মনৰ চোৰ ।
যমুনাৰ জলহ উঠে লহৰ,
ৰাজহাহজাকে কৰে পােহৰ,
অমল ধৱল তৰল কমল
হাঁহিত বিভােৰ।

·কদম-কলি;
৯
আন্ধাৰ পােহৰযুজে বৰ,.
শেহত জয়,পোহৰৰ,
ৰাতি
ফুলে সেউতী, .
গােন্ধতফুৰ ফুৰ।
আন্ধাৰ,
অপেশ্বৰী. আনন্দ কৰে,
সাতােৰ দি পানীত ফুৰে,
হীৰাৰ মুকুট
জ্বলে তিৰ বিৰ।
কানুৰ কোলাতৰাধা গৌৰী,
নীল আকাশত বগৰ শাৰী,
তােমােৰাৰ শুঙত ফুলৰ ৰেণু,
সুন্দৰ সুন্দৰ।
পকক চুলি, পকক মূৰ,
ৰসত হওক ভৰপূৰ,
চলত দেশ বুৰে। বুৰে,
সকলে একাকাৰ।
আৰে পকা চুলি মােৰ।
১৮৩৪ শক।
ফাগুণ, হাওড়া

·কদম-কলি।
মহাপ্রয়াণৰ যাত্ৰী।
(গীত )
(১)
মহাপ্রয়াণৰ যাত্ৰী হেৰা,
মই মহাপ্রয়াণৰ যাত্রী।
লগত মাথো সমল মােৰ
ভকতিৰ জোলোঙা এটি।
জ্ঞান জ্ঞান কৰি ফুৰি
গােৱালোঁ জীৱন ঘূৰি ঘূৰি,
জ্ঞানৰ নাপালে উৱাদিহ,
গােটালে খােলকুটি।
(৩)
শঙ্কটময় বাটত মােৰ
শতুরু সকলােবােৰ,
লগৰীয়া কোনাে নাই,
পৰিছোঁ খাই উজুটি।
(৪)
ধৰ্ম্মৰ নাগপাশ জৰী,
কোনে কৰে তুৰি মুৰি ?
যত অাটে তত যায়
দূৰ হৈ মুকুতি।

·কদম-কলি।
ভকতি সমল কৰি,
কোন আছ কত পৰি ?
আহা যাওঁ লগ ধৰি,
স্বামীয়ে পঠাইছে মাতি ।
ভকতৰ পদৰ ধূলি
মূৰত লৈ বাট বুলি,
প্ৰভুৰ সিংহাসনৰ তলত,
আহ পৰে। গৈ লুটি।
(3)
আসন তলৰ ধূলিত পৰি,
ভকতিৰ জোলোঙা উবুৰি কৰি,
কটাও মই অনন্ত কাল,
মনৰ হাবিলাষ এইটি ।
মই মহাপ্রয়াণৰ যাত্ৰী ।
১৮৩৫ শক।
বহাগ, হাওড়া।

·১০২
কদম-কলি।
মৰণ।
আহক মৰণ ভয় নকৰে। সমূলি।
কিন্তু কওক তেওঁ, যি জানে এই নিঃনিক,
“বপুৰা বেচেৰা ! রুইছিল এজুপি, অশােক,
ফুলি যাৰ ফুল, আমােদিছে আসাম সদায়।
১৮৩৫ শক।
.
জেঠ, হাওড়া।
ভদ্রতা।
ভদ্র হােৱ, ভদ্র হােৱ, ভদ্র হােৱ ভাই।
আনৰাে ভদ্রতা সি আনিব জগায় ।
কৰ্ম্ম।
কাম কৰা মন প্রাণ ঢালি।
সুল আজি বা নতু কালি।

·কদম কলি।
কৰ্ম্মৰ আত্মপ্রতিপাদন।
মূহুর্তেকো ব্যয় নকৰিব।
নিজ কাৰ্য্যগুণ ব্যাখ্যা কৰি।
কায্যে নিজে প্রকাশ কৰিব
নােৱাৰিবা তুমি তো চিৰি ।
এলাহৰ দৰব ।
জীৱনক ধেমালি নাভাবি
কৰি যােৱ। প্রাণ টাকি বন।
বখানক যেয়ে যিকে কৈ,
ইজীৱন নহয় সপােন।
সকলাে যে কামত মগম,
দিনে ৰাতি শাতি-গুৰ্ত্তি নাই।
এলাহ সাবটি থকাজন
পলে পলে ৰসাতল যায় ।

·কদম-কলি।
সংগ্রাম।
কোৱ। সঁচাকৈয়ে বারু হেৰা বিচক্ষণ!
সংগ্রাম বিহীন প্রাণ কিহৰ কাৰণ ?
জনমৰেপৰা চোৱ। মৃত্যু পৰিমিত।
সাধুজনে যুজ কৰা বিধিৰ বিহিত।
তেন্তে কিয় পিছ ভৰি, নকৰি সংগ্ৰাম ?
সংগ্রাম আৰম, হেৰা, সংগ্রাম আৰাম ।
১৮৩৫ শক।
জেঠ, হাওড়া ;
সােণৰ শিকলি।
শাহ পথ সোণৰ শিকলি,
ঈশ্বৰৰ দান।
দণ্ড পল একোটা আঙঠি,
পায় গৈ বৈকুণ্ঠৰ থান।
শিকলি যে ছিগি যাব চাবা,
যাত্রা শেষ নৌহওঁতেই ;
সাৱধানে বাট বুলি যাবা,
শুচি আৰু সঞ্জমন হৈ।
;
১৮৩৫ শক।
আহাৰ, হাওড়া।

·কদম-কলি।
সরু আরু বৰ।
কামৰেই হে উন্নত আসন,
ও সরু ভেদ বিনাশন।
পাচি সজা, কামি চছা, টঙাল তুলুৱা,
সন্মানৰ কাম; নীহ,মার্থে এলেহুৱা ।
আত্মসমর্পণ।
শুনা মােৰ কোনো চিন্তা নাই।
চিন্তাৰ গৰাকীক চিন্তাৰ ভাৰ দিছে। তাই
তুমি মৰা আপোন চিন্তাত।
মােৰ চিন্তা অচিন্ত্যৰ গাত ।
তােমাৰ কাম।
সৌ যে চুককণি আছে তােমালৈ পৰি,
উন্নতিৰ ঠাই, হেৰ যোৱা কাচিপাৰি।
অজ্ঞান এন্ধাৰে ঢকা গুটিদেক লােক
আছে তাত, জ্ঞান দিয়া, জন্ম সালোক ॥
সুখী কৰ। দুখিতক, আশীৰ্বাদ লােৰ।
ঈশ্বৰৰ থানলৈ আগবাঢ়ি থােৰ।
১৪

·কদম-কলি :
কৃতিত্ব।
আত্মমান, অত্মিজ্ঞান, আপােন-দম,
এই তিনি উন্নতিৰ সুতি।
নাই ভয় কৰি যােৱ। কাম,
সংসাৰত হবা তুমি কৃতী ?
উচ্চ আশা ?
পৰ উপকাৰ হওক জীৱনৰ ব্ৰত।
পৰসেৱা হওক মােৰ কাম।
পৰৰ মৰম আৰু আশীৰ্বাদ লৈ,
যেন মােৰ শৰীৰ পেলাম।
বৰ্তমান আরু ভবিষ্যত।
বােৱ, ৰােৱ, বাটচোৱ,-এতিয়াৰ কাম।
পকা দোৱ, সাঁচি থােৱ, খােৱ, গােৱ। গান

·কদম কলি।
মােৰ জীৱন।
ধন্যবাদ ঈশ্বৰক দিওঁ---
জীৱন নহয় মিহি মােৰ।
সংসাৰৰ ঠেলা, হেচা, টেপা,
খাই আছে। দিনৌ দুর্ঘোৰ ।
এশ-এটা শােকৰ তাপত,
এশ-এটা নিশাত হওক
মােৰ মনুষ্যত্ব বিকশিত ।
উজু প্রাণ হিয়াহীন কি যে ভয়ানক ।
এা-মৰা এধা-জীয়া! প্রভু নিদিয়ক।
১৮৩৫. শক।
আহাৰ, হাওড়া।
উন্নতিৰ সচাৰ-কাঠী।
জীৱনৰ বহুদর্শীতাই দিছে মােক সুবুদ্ধি পৰম,-
বৰ হােৱা বুধিৰ কিটিপ মার্থে জানা-অদম্য উদ্যম।
খামি পুতি সংকলপ কৰি, মৃত্যু নতু বিজয় সাধন।
এই কাঠী সাৰোগত কৰি লভ তুমি বিজয়-ৰতন।

·কদম-কলি।
উন্নতিৰ জখলা।
উন্নতিৰ জখলাত তেওঁ
এনেই উঠিছে নাভাবিবা।
টোপনিত থাকোতেই তুমি,
তেওঁ কাম কৰিছে জানি ।
লক্ষ্য।
।
থিৰ কৰাঁ। উদ্দেশ্য তােমাৰ
লক্ষ্যভ্রষ্ট যতন বিফল।
সর্বপ্রাণ সর্বমন সপি
কাম কৰা, গাত পাবা বল।
কাল্পনিক আদর্শ।
১৯
মনে গঢ়া আদর্শ নােপােৱা,
পৃথিবীত যিমান বিচাৰা
যদি তুমি আদৰ্শৰ অনুরূপ
কৰি নিজক নগঢ়া।

·কদম-কলি।
চকু।
চকু লাগে নিজ কাম চিনি লবলৈ।
সরু কাম ?-হানি কিবা তাত ?
ঈশ্বৰৰ দত্ত মেয়ে, ভাবি লৈ তুমি
এহাশুধীয়াকৈ দিয়া হাত ॥
প্রকৃত জীৱন।
নীয়ে প্রমাণ কৰে, মুখ ই স্বীকাৰ,
নিজ আচৰণ ব্যৱহাৰ।
কৰ্ম্মশীল জীৱনেই প্রকৃত জীৱন ।
অন্যরূপ জ্বীৱন ধিক্কাৰ ।
সুখবােধ।
কাৰেঙৰ ৰজা আৰু জুপুৰিৰ প্রজা
কোনেও নুবুজে কিননা সুখ
মূৰৰ ঘাম ভৰিত পেলাই,
যদি তেওঁ নাই কৰা দুখ ।

·১১০
কদম-কলি।
সুখীয়া আৰু দুখীয়া ।
সুখী মই,-কামৰ অধীন।
দুখী মই,-বক্তা কর্মহীন |
কামৰ সমাপতি।
ইজবনে কামৰ যে সমাপতি নাই।
আৰম্ভন, দৃষ্টান্তৰ মাথো আছে ঠাই ।
সময় পলায়।
কাম কৰা, কাম কৰা, সময় পলায়।
মৰিব সকলো ; জীব যি নৰায় ॥
১৮৩৫ শক।
শাওণ, হাওড়।
ভাগৰ।
ভাগৰ কামত কেতিয়াবা।
নিষ্কর্মা ভাগৰে ৰাত্ৰি দিবা

·কদম-কলি।
১১১
কোনটো উজু ?
'ভাল কৰা উজু কাম ;
বেয়া কৰা টান।
ভাল কৰা সাধ্য ;
বেয়া অসাধ্য-সাধন।
নিয়মৰ বান্ধোন।
জোন, যেলি, আকাশৰ তৰা,
পােহৰায় নিয়মত ধৰা।
কর্তব্যক সেইদৰে তুমি
নিয়মিত কৰিবলৈ ধৰ।।
মান অপমান।
সরু কাম ঘিণ কৰা তুমি?
বৰলৈ তােমাৰ হেপাহ?
একো নকৰা হে অপমান।
সৰু বৰ মনৰ বিকাশ।

·কদম-কলি।
এতিয়াই।
নাথাকিব। চাই, কৰিম কৰিম বুলি কাম।
এই মূহুৰ্ত্ততে লাগি যােৱ।।
কৰিব পাৰিম বুলি, ঘি ভাবিছা তুমি,
কৰা, যদি সাহিয়াল হাের।।
এতিয়াই লাগি যােৱ', মনে যা পাব।
উছাহত সকগো সিজিব।
অসাধ্যসাধন যেনে বাজীকৰে কৰে,
*সাহে সিধি, আর্জে নিধি” হব।
দিন যায়,
উদগনি।
উঠা সাজিপাৰি ;
সপােনত নিনিবা সময়।
আনে চোৱ। খুজিছে যতনে,
তুমি কিয় কাল কৰা ক্ষয়?
ৰণুৱাৰ শৰীত তােমাৰ
ঠাইকণি নেদেখানে মিতা ?
সকলােৰে শক্তি অনুসাৰে
যুজিবলৈ আছে কিনাে চিতা ?
ভূত আরু ভবিষ্যত মিছা।
বর্তমানে মাতিছে তোমাক।

·কদম-কলি।
হল”, “হব”, নকৰি ভাবনা,
হৈছে”ত পেলােৱ। অপােনাক।
মুখ্য লক্ষ্য।
জীৱনৰ মুখ্য লক্ষ্য কাম,
শকতিৰ সম্পূর্ণ বিকাশ।
ঈশ্বৰৰ সুনির্দিষ্ট মানুহৰ কাম,
তাত কৰ। বাস।
কৰ তাক ঈশ্বৰত কৰি সমৰ্পণ,
নিজ, পৰ অর্থে।
আচৰিত আনন্দৰ মিলি যাব পােল,
সন্তোষেৰে সৈতে ॥
কৰ্ম্ম-জীৱন।
কামত মগন জুন জীৱন সাম্ফল ;
কামত জীৱন আগুৱায়।
কামে ঠেলি নিয়ে জানা উন্নতিৰ বাট।
তাৰ আৰু কোনাে চিন্তা নাই।

·১১
কদম-কলি-
স্বধর্ম ।
যত আছা, যি কৰিছা, কৰা ভালকৈ।
স্বধর্মে নিধন শ্রেষ্ঠ, পৰধৰ্ম্ম ভয়াবহ হয় ।
স্বভাৱৰ দান ।
সুশোভন সুখ ঠাই, স্বভাৱৰ দান,
বিজয় চূড়াৰে সুমণ্ডিত।
সাহিয়ান্স সজ লােকে মাথে। পায় তাক,
জানিবা নিশ্চিত।
অন্ধকাৰ অকল্যান শূন্য তমােময়,
স্বভাৱৰ বিৰােধ পন্থীৰ মাথে। হয় ।
১৮৩৫ শক।
“শাওণ, হাওড়া।
নিমাতী কন্যা।
ৰতন পুৰৰ এজন ৰজাৰ আছিল একেটী কইনা।
ৰূপহী জীয়ৰী ঘৰ আলো কৰি, নামটি নিমাতী মইনা ।
ওপজাৰেপৰা কথা ফুটা নাই, ফুটিছে মাথােন হহি।
পােহৰ সদায়, ৰােহ ঠেহ নাই, যেনে কেতেকীৰ পাহি ॥

·কদম-কলি।
বুধিৰ জেউতি জ্ঞানৰ:দীপিতি দুচকু আবৰি আছে।
ভাবত অমিয়া, রূপত লৱণু চাৰিফালে বিৰিঙিছে ৷
বােব কোনে বােলে? চিন নাই তাৰ, প্রতি অঙ্গতেই মাত।
চলনে ফুৰণে নিফুট বচন, শবদৰ অভাৱ, হে তাত ।
বাপেক মাকৰ মনত অসুখ, একেটী মাথােন জী।
কিয় নাে নামাতে, কি নাে কপাল হল ! কত নাে কৰিক কি ?
বেজ-গিয়ানীৰ যতন বিফল, ৰজা ৰাণী বিকলীয়া ।
পূজা-সেৱা দান-দক্ষিণা বিফল, বেজাৰে দহিছে হিয়া।
পূৰিল যৌৱন, নিমাতীৰ ৰূপত ভৰি পােহৰিল ঘৰ।
ৰজা ৰাণী দুইৰৰ ভাবনা চৰিল-কত পাওঁ এটি বৰ ৷
দেশ বিদেশলৈ বাতৰি পঠালে, নিমাতী কন্যাক দিব,
ডেক। যিজনাই নিমাতী মইনাক মতাই দিব পাৰিব।
কন্যাৰ লোভত ৰজাৰ কোৱৰ ভােমােৰা জাক যেন হল।
নানা বুধি কৰি মাত উলিয়াবৰ চেষ্টা কৰি হৰি গল ।
সকলাে হুৰিল ; ৰজাই আমনি, কন্যাই অমনি পালে..
ঢােল পিটি ৰজাই আকৌ শুনাই দিলে,-
নােৱাৰাক পঠাব শালে ।
যেনে আহিছিল তেনেকৈ ভাগিল ৰজাৰ কোৱৰ জাক।
তাতে সাহ কৰি আহি হাৰে যি, পঠায় পােতাশালে তাক ।
কমতাপুৰৰ কোৱৰ এজন, আলসুৱা তেওঁৰ নাম।
ওৰে দিন ওৰে ৰাতি বীণ বায়, নিশিকে ৰজাৰ কাম ॥

·কদম-কলি।
বাপেক হুৰিল, মন্ত্রীও হুৰিল, হৰিল পঢ়াওঁতাজন।
বীণ বাই মার্থে সময় কটায়, নিদিয়ে একোতে মন ।
বলিয়াৰদৰে বীণখনি বায়, নকয় সৰহ কথা।
জীৱনৰ উদ্দেশ, সৃষ্টিৰ সম্ভেদ, বীণতেহে যেন গােথা।
এৰিলে ৰজাই আশা কোৱৰৰ, পাত্র মন্ত্রী আশা এইলে।
পানী একেচলু দি থৈ মাকে, মাজুত আশা পাতিলে ।
কোৱৰৰ সন্তোষ,-জঞ্জাল গুচিল ; দুগুণ উছাহ কৰি
বাই ফুৰে বীণ, হিয়া তাতে লীন, সকলাে গল পাহৰি ।
৪
কোৱা-চিলাৰ মুখে শুনিলে বাতৰি, নিমাতীৰ বাপেকৰ পণ ।
কোনে জানে কিয়, কম-কোৱৰৰ যাবৰ হল তালৈ মন ।
বীণখনি মাত্ৰ লগৰ লগৰী, কোৱৰ ওলাল গৈ তাত।
নমস্কাৰ কৰি ৰজাক জনালে-“মই উলিয়াম মাত।
হে নৃপমণি, এই বীণখনি, লাও-খােলা আৰু কাঠ,
শুকান ছালেৰে সাজি ললোঁ মই, মাতিছে অমিয়া মাত।
অপপানাৰ জীয়ৰী অতুল সুন্দৰী, তেজ মঙহেৰে গঢ়া।
মাত উলিৱাটো টান কাম নহয় ; নাই কোৱা কথা বঢ়া ৷
৫
মূৰৰ ভৰি সকলাে চাই ললে কোৱৰৰ নৃপমণি।
চেনেহ ৰসত হিয়া পমি গল, চকুত ওলাল পানী ।
ভাবিলে কিনাে নাে সুলক্ষণী লৰা, দেখিলে চকু জুৰায়।
নােৱাৰিলে মাত উলিয়াব জীৰ, মিলিব বৰ অপায় ।
নেলাগে বােপা মােৰ, এনে সাহ কৰিব, উভতি ঘৰলৈ যোৱ।।

·কদম কলি।
১১৭
প্রতিজ্ঞা বেয়াকৈ কৰা আছে মােৰ, নােৱাৰিলে দুখ পােৱা ।
থাওক মােৰ ছােৱালী, নেলাগে মাতিব, তােক নিদিও দুখ ।
দুশুনাে শবদ, তাইৰ মাত শুনাে, চকুৰেই লভিম সুখ ॥”
কম-কোৱৰে প্রণামি বুলিলে, “
নিশ নকৰিব মােক ;
পৰীখো কপাল বুলি আহিছিলো, দিয়ক, নিদিব শােক।”
নিরুপায় নৃপে অনুমতি দিলে, কন্যাক অনালে মাতি।
দেখিয়েই কোৱৰে আঙ্গুলি লগালে বীণখন কৰি কাতি ॥
সাৰেঙ্গ, গান্ধাৰ, কামদ ৰাগিণী অমৃত বৰষি গল।
নিমাতী কইনাৰ হৃদয় বুৰিল, সকলে তম্ভিত হল ।
ধ্বনি প্রতিধ্বনি ৰো উঠি গল, আনন্দত নাচিল জীৱ।
কোৱৰৰ ডিঙিত ওলমি মইনাই মাতিলে “প্রাণপ্রিয়।
ৰজা উঠি আহি দুইকে আকোৱালি, গুঙিলে দুইৰৰ মূৰ।
কন্যা দান কৰি বীণ-কোৱৰক ৰঙত মজিল পুৰ।
১৮৩৫ শক।
শাওণ, হাওড়া।

·কদম-কলি।
তিলকা।
;;
তিলকাৰ: বয়স দহ বছৰ গিৰিয়েকৰ মুখ নেদেখাকৈয়ে তিলক।
বাৰী হল। তিলকাৰ মাক বাপেক ককাই ভাই কোনাে নাই
আছিল বুঢ়ী মাক ৰাঙলী: ৰাঙলীয়ে মাগি-খুজি তিলকাক খুৱাই
প্রতিপাল কৰি আছিল। এদিন ৰাঙলী ও মরি থাকিল। তিলকাই
বুঢ়ীমাকৰ শৱটো আগত লৈ এইদৰে বিনাই কান্দি আছিল; তাৰে
দুফাকিমান তলতদিলো শােক লাগে দেখি বাকীখিনি, এৰিলোঁ,-
(সুৰ আগলি কলাপাত লৰে-কি-চৰে।)
তিলকা হেনো তোৰ তামোলৰ ডাবি।
বুকুৰে: তিলকাক বুকুতে থবি।
আজি পৰি ৰল তিলক তােৰ।
এৰি গল আইত ৰাঙলী মােৰ।
কোনেনো ৰাইকৰ সাধুটি কব।
বাৰী দুখুনীৰ দুখ কোনে পতিয়াব।
মই হেনাে বাৰী; মােৰ কোনোৱেই নাই ।
কলৈ গলি নাতিনীৰ ৰাঙলী আই।
“বাৰীৰে কোৱৰৰ দুখৰে সাধু
শুনি মই বিপো, দুখতে কালো।
খৰিভাৰী পালে ৰজাৰে জী
সতিনী কৰিলে সতিনীৰ কি ;
কোনে কৈ তিলকাক ভুলাব শােক।
এৰি গল দুখতে আইতাই মােক।

·কদম-কলি।
‘ৰাঙলী আই মােৰ কলৈ নো গলি ?
চেনেহৰ তিলকাক কাৰ বুকুত দিলি?
গােসায়ে তিলাইকে অনাথী কৈলে।
"ওপজাই তাইক মার্থে। যমলৈ দিলে।
উঠ আই ৰাঙলী নাবি এৰি।
মােকো 'তােৰ লগতে লৈ যা মাৰি ।
কিনাে পাপ কৰিলে৷ একো নাজানাে।
হেমােৰ প্রভুদেউ সদায় মই কালো।
ইত্যাদি ।
১৮৩৫ শক।
শাওণ, হাওড়া।
ৰেণুকা।
পৰিছা যি অৱস্থাত তাতে হােৱ সুখী।
চেষ্টা কৰি ভাল হােৱ, ৰং কৰা সখি।
চিন্তা যদি পৰিণত নকৰা কাৰ্য্যত
স্বপ্নৰ নিচিনা তাক মানিবা মনত।

·কদম-কলি।
প্ৰেমত ঘূৰিছে ভূমণ্ডল।
প্রেমত ফুলিছে শতদল।
ওখ কৰা আশা।
নিৰাশা কৰ্ম্মনাশা।
:
অলপ সুখৰ পৰিমাণ,
নকৰিবা তাক আৰু তাৰ ;
কৃতকাৰ্য গুৰিতে নেদেখি,
নহবা হে মিছাতে কাতৰ।
চকুক চাবলৈ দিয়া, সুন্দৰ যি পাৰে।
অনুভৱ হিয়ত হক যতমান ধৰে ৷
ক্ষমা কৰা, ক্ষমা পাবা তুমি।
ভাল কৰা, হা উৰ্দ্ধগামী ॥
মৰম কমিছে কোনে কয়?
সঁচা যি অটুট সদায় ৰয়।

·কদম-কলি।
১২১
জীৱনটো যদিও দুদিনীয়া,
প্রেম কিন্তু ঠিক যুগমীয়া।
শেহ ফল হে লক্ষ্যৰ সমল।
বিচাধে টানৰাে পায় জল।
দুখৰ ৰতি যিমানেই দীঘল,
অন্তু তাৰাে আছে।
সুখৰ উষাৰ কিৰণ চোৱা,
পূব ফালে বিৰিঙিছে
মানুহৰ স্বভাৱ যিমানেই গােকাট,
তথাপি সৰহ ভাল।
ইলিহি মাছত যিমানেই কাইট,
সৰহ ভাগ তোেল।
সকলোৰে ভাল হওক সংসাৰত
দুর্মতি সুমতি হওক।

·কদম-কলি।
সকলাে সুখত থাকক, মােৰ ইচ্ছা,
সকলাে দীর্ঘায়ু হওক ।
শ
আঁচৰণৰ সদা মিললৈ চকুতকৈ
“গত্যৰ লক্ষ্য ভাল।
সত্যৰ প্ৰতিষ্ঠা সত্যৰ সন্মান
সদাকাল, সদকাল *
‘মধ্যাহ্ সূৰ্যৰ দীপিতি পৰক গােটেই জীৱনটোত
পাপ-এন্ধাৰৰ ছাঁ কাষলৈ সমূলি যেন নাহক।
‘পোহৰত ফুলা ফুলৰ সুগন্ধে ভৰক জীৱন মােৰ ।
এন্ধাৰৰ কৃমি কীটৰ দুর্গন্ধ হওক দূৰতে দূৰ৷
পৰত থাপা বিশ্বাস।
বিশ্বাসে আনে বিশ্বাস।
সাইতকৈ সহগুণ ভাল।
সুন্দৰতকৈ ধৈৰ্য চিৰকাল

·ফদমকলি।
১২৩
নিজৰ দৰব নিজতে নাসাপে,
লোকক দিবলৈ যােৱা ?
নিজেই ভিকহু, টেকেলি কাতি!
আনক নাে কি বিলােৱা ?
খপিলে উজ্জ্বল হয় সােণৰ বৰণ।
বিপদত পােৱা যায় বন্ধুৰ চিনন।
ভাল ভাগ জীৱনত নিশ্চয় সহ।
জুখি চোৱ, শেহ ফল পাবা ওগাইৰহ
* ।
সজ কাম, বৰ কাম, অজৰ অমৰ।
থাকে যেন চিৰকাল চন্দ্র দিবাকৰ ।
অশােক অন্তৰে পায় দীঘল জীৱন।
শােক-ভৰ হিয়া শীঘ্ৰে হয় বিনাশন।
গােলাপে গুৱায় সুন্দৰ ফুলনি।
প্রেমে শুৱায় মানুহৰ জীৱনী ।

·১৪
কদম-কলি।
সাৰ মনৰ কম শুনি মাত।
অসাৰৰ ঢােল দিন ৰাত ।
অাশা মােৰ মনৰাজ্যৰ ৰজা ।
নিশাত প্ৰাণ মন ভজা।
|
চুটি জীৱনতো আছে ভদ্রতালৈ কাল।
হেন জানি কিন্তু তুমি নােহােৱা হেঁ ভাল
.
সজ চিন্তা যিহে দিব আনি,
তাৰ তুমি হােৱ। অনুগামী।
*
ঘৰৰ শুৱনি বন্ধুজন।
অন্তৰ গুৱনি ধৰ্ম্ম-ধন ॥
জানা তুমি প্রথমে নিজক।
তর্কলৈ নানিবা ঈশ্বৰক।

·কদম-কলি।
ভকতি বিশ্বাস মার্থে। ঈশ্বৰক দিবা।
কর্তব্য কামৰ ফল চাই মুফুৰিবা ।
ইচ্ছত যি ভাৰু আহিব।
সেইভাবে শ্রেষ্ঠ ঠাই লব ॥:
ঈশ্বৰৰ দান জানা বন্ধু বন্ধুতা,
আমােলন বস্তু ; লোৱা, নকৰিবা চিতা
বিশ্বাসে আনন্দ দিয়ে, প্রেমেহে যৌবন
বয়সে নকৰে বুঢ়া, পাপেহে উছন।
স্বভাৱৰ সুন্দৰ অমৰ।
বিৰােধী বিষত জৰজৰ ৷
গৌৰৱ কিৰীটি থাকে সদায় উজ্জ্বল।
বৃথা গৰ্ব দুদিনীয়া, তাত ধৰে মল।

·কদম-কলি।
জানি লােৱ। কি কৰিব লাগে।
কৰ তাক যি থাকে ভাগে।
বুঢ়া গাধ তাৰ নাই মান।
লৰা জ্ঞানী তাৰেই সম্মান।
সজ কাম কৰিব লুকাই।
তথাপি ফাটিব যহ ভাই ।
উপাধি সম্পদ তুচ্ছ জাতি,
যদি জ্বলাও সাংসাৰিক বাড়ি ।
দয়াহীন জন হে গগবন্ধ।
আন জন নহয় সি ষাণ্ড ॥
চোৰ মােৰ জীৱনটো কবিতাৰ আৱলী।
ঘটিকাৰ ঘণ্টা পলে পঢ়ি যায় চলি।

·কদম কলি।
জুমুৰি, লেচাৰী, ছবি, দুলৰীৰ সুৰ,
কবিতা কদম-কলি ৰেণুৰেই পূৰ।
ইতিহাস বুৰঞ্জীৰ বগা গােফ ডাঢ়ি।
চিৰ যৌবনেৰে ভৰা কবিতা-কুৱৰী'র
বলেৰে শাসন জানা নহয় শাসন
মত নাম তাৰ অস্থায় অাৰণ ॥
দোষ খেচৰাই পায় উটা খেৰৰ জাজি।
গুণ বিচৰালৈ থাকে তলিত মুক্তাৰাজি।
সুখ নাই ;-ধনে কি কৰিব ?
চকু নাই ;--বেলি পােহৰিব ?
ভয়াতুৰ ! নকৰিবা পিঙৰি তুমি।
সাহ পাবা যাওঁতেই ; মতে জন্মভূমি।

·কদম-কপি।
ঈশ্বৰৰ দান এই মানপী জনম ;
আজ্ঞা,-তুমি দিনে ৰাতি কৰি থাকা শ্রম
সুখ, দুখ, ভাল, বেয়া, তোমাৰ হাতত
আপিন কৰম-ফল ; নাই কপালত।
কম কাম, কম শ্রম, কম ফল লাভ।
বেছি শ্রম, বেছি ফল; কি লাভ বিলাপ ?
ঈশ্বৰত অর্পি চিন্তা, দুখ, শোক, তাপ,
গোজ পুতি নাও বান্ধা, নাথাকে সস্তাপ।
নিধনীৰাে সুখ আছে অমিয়া অতুল।
ধনীয়ে নাপায় তাৰ ভু আরু কুল।
মুখৰ বন্ধুত্বপূর্ণ গােটেই পৃথিবী
ঠিক বন্ধু জীৱনত দুটা এটা পাবি।

·কদম-কলি।
নপৰিবা পিছ হেৰ আগুৱাই যােৱ।
সকলো বাঢ়িছে আগ, পিছ এলেহুৱা ।
মৰণ পৰ্য্যন্ত কাম, নাহিকে এৰণ।
মানপীজন্মৰ জানা কর্তব্য সাধন ॥
এটি কথা আমােলন, অন্তৰৰপৰা।
লক্ষ কথা এবক ল, জীৱন্ততে মৰা
জ্ঞান-পথ এৰি জ্ঞানী যায় কেতিয়াবা।
অন্তৰৰ বাণী, বােপা, সদায় শুনিব।
জয়-লক্ষ্মী আজিয়েই আগত ভােমাৰ।
কালি বুলি বহি থাকি নহব অসাৰ ।
বলী কৰা হৃদয়ক, হে মৰতবাসী।
দুখত অলক তেজ, শােকত যে ঘঁহি ॥
অন্ধকাৰ ডাৱৰত বিজুলী চমকে।
এন্ধাৰ নিশাত জানা তৰা চিকমিকে।
১৭

·কদম-কলি।
পূৰােৱ প্ৰেমেৰে হেৰা হৃদয় তােমাৰ।
মানুহক, ঈশ্বৰক দিয়া উপহাৰ।
সুফল নাপালা বুলি নিৰাশ নহব।
আহিব এদিন সি নিশ্চয় জানিবা ।
কৰ্ম্মফল আশালই নকৰিবা মন।
ঈশ্বৰত সমর্পিব ফল আৰু বন ।
কাম কৰিবৰ তােমাৰ অধিকাৰ আছে।
ফল দান ঈশ্বৰে হে হাতত ৰাখিছে ।
যি প্ৰেমৰ লৰচৰ, সি প্ৰেম নহয়।
যি ভক্তি ভাজ আছে, ভক্তি কোনে কয়
ধন নাই ? হানি নাই তাত।
আনন্দৰ উৎস যে হিয়াত।
সকলোকে প্রেম দিয়া, অল্পক বিশ্বাস।
সপােনতে নিচিন্তিবা কাৰৰ সৰ্ব্বনাশ।

·কদম-কলি।
ভাল হােৱা নামত:নহয়।
সুখ পােৱা দিঠকত হে ৰয় ।
লাহে লাহে বন্ধু বাছি লব।
তাতোকৈ লাহে হে সলাবা।
সজ নাম সজ হৈ লবা।
মিছা নাম নিটিকে জানিবা ।
.
ঈশ্বৰৰ গােটেই আশীষ,
দীর্ঘ প্রাণ, স্বাস্থ্য অহর্নিশ।
বাট হওক কুসুম কোমল।
হাঁহি হওক প্ৰেমৰ সমল ।
আনন্দ লােতক চকু ভৰা।
আশীৰ্বাদ এই মােৰপৰা ।

·কদম-কলি।
নিজৰ দুখৰ বােজ নিজে তুমি ববা ।
লােকৰ পিঠিত তাক কদাপি নিদিবা।
ধীৰ হবা বিচাৰ কামত।
হুমুৰা বিচাৰ নামত ।
সুনিপুণ কাৰ্যপটু জনে
কাৰ্য কৰ1, কি কাম সপােনে ?
পুণ্য কাম সচাসচি সুখ।
সুচৰিত্রে পােহৰায় মুখ।
সাহ হিয়া খন্তেকলৈ ভাগে ;
কিন্তু তেজ দিনে ৰাতি জাগে।
প্রকৃত বন্ধুতা ঠিক পবিত্র বান্ধোন।
অসময় বিপদত বাঢ়ে তাৰ গুণ।

·কদম-কলি।
সজ চিন্তা কৰ।।
সুকাম জন্মিৰ তাৰপৰা ।
যথাসাধ্য সজ কাম যতনি কৰিব।
নফলিল অতিকৈ -নিৰাশ নহবা
গােটেই নিখুত কাম তােমাৰ
কদাপি নহয়।
সোণৰ খাৰুৰ অত-তত
পােটোকা পৰি ৰয়।
বাটৰ দুবৰি বন গছত পৰা
তাৰৰ এটি পাতে দিয়ে স্বৰ্গৰ বতৰা।
বয়সৰ শক্তি নাই অাশা বিনাশিব।
ঈশ্বৰৰ অংশ আশা অমৃতত মিলিব ।

·১৩৪
কদম-কলি।
উষাৰ পোহৰ, বসন্ত মলয়া,
. নিয়ৰে তিৰােৱা ফুই,
শতেক বা সম্ভোগ হওক,
আশীৰ্বাদ দিওঁ মই।
১৮৩৫ শক।
ভাদ, ব্যাওড়া ।
ঈশ্বৰ আরু ভকত।
বৈকুণ্ঠৰেপৰ হৰিয়ে শুধিলে-
*কোন কোন আহিবৰ হল ?”
নাম-লােৱা ভকতে সাদৰি বুলিলে-
“নামতে গৈ আছে। তল।
বৈকুণ্ঠৰেপৰা গোসাঁয়ে মাতিলে—
“আহা হে ভকতসকল।*
নাম-লোৱা ভকতে লাহেকৈ বুলিলে-
ভকতিত পাই লওঁক বল।
প্রভুৱে মাতিলে, “বাপু মােৰ ভকত হে,
প্রসাদ লবৰে হল।”
ভকতে বুলিলে "প্রভু বাসুদেউ,
নামতে তােক পিয়াহ গল।”

·কদম-কলি।
নাৰদক মাতিলে, উদ্ধৱক মাতিলে,
বিহুৰক প্ৰভু মাতিছে।
নাৰদে বিদুৰে উদ্ধৱে বুলিলে
“যাম প্রসঙ্গৰ পিছে।
“মৰতত ভকত, বৈকুণ্ঠত মুকুত,
লৰি আসৈকল আহা!”
“নেবে নোৱে প্ৰভু মােৰ গােবিন্দাই,
মুকুতিৰ নকৰোঁ। বেহা।”
“নাহা হে যদি, মই যাবকেই লাগিল,
লগলৈ তােমালােকৰ।
ভকতক এৰি থাকিব নােৱাৰে,
পলকেই একো বছৰ।”
১৮৩৫ শক।
ভাদ, সৰেচ, হাওড়া
অস্ত।

·No text on this page.

·শ্ৰীযুত লক্ষীনাথ বেজবৰুৱাৰ এটাইবােৰ কিতাপ আমাৰ হাতত আছে আৰু আমি বেচেঁা। টিম্বৰ এও ষ্টোৰ এজেন্সি। প্রপ্রাইটৰ এল, এন, বেজবৰুৱা। ৩৩ নং কেনিং স্ট্রীট, কলিকাতা। • •• ১১ ১ . ০৮০ ••• ••• ১১ ১১ ১১ + : ১১ কদম-কলি জোন-বিবি শঙ্কৰদেৱ কাদেউতা আৰু নাতিলৰ বুঢ়ীআইৰ সাধু সুৰভি সাধু কখৰ কুকি ভাৰত বুৰঞ্জী কৃপাবৰ বরুবাৰ ওভতনি 'কৃপাবৰ বৰুৱাৰ কাকতৰ টোপোলা পদুম কুৱৰী কামত কৃতিত্ব লভিবৰ সঙ্কেত ডাঙৰীয়া দীননাথ বেজবৰুৱাৰ জীবনী লিতিকাই En ৩০০ • ••• | ly ty মেনেকাৰ।

·আমিষ ও নিরামিষ আহার
-
প্রথম খণ্ড—দুই টাকা ।
দ্বিতীয় খণ্ড—দেড় টাকা।
৩৬ীয় খণ্ড—তিন টাকা।
শ্ৰীমতী প্রজ্ঞাসুন্দরী দেবী প্রণীত।
টিম্বৰ এণ্ড ষ্টোৰ এজেন্সি
পােৱা যায়।
৩৩ নং কেনিং স্ক্রীট, কলিকাতা।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.