·No text on this page.

·त्रिपुरासारसमुच्चयः।
[ तन्त्रशास्त्रम् ]
श्रीनागभट्टविरचितः ।
श्रीगोविन्दाचार्यकतव्याख्यया समलङ्कतः ।
परिंडतकुलपतिना,
वि, ए, उपाधिधारिणां
श्रौजौवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण
संस्कृत: प्रकाशितंश्च ।
द्वितीयसंस्करणम्।
कलिकातानगरे
कलिकाता यन्ले
मुद्रितः।
ई १८९७

·पण्डितकुलपतिः
श्रौजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDIT KULAPATI
JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A.
Superintendent, Free Sanskrit Coliege, Croatia.

·त्रिपुरासारसमुच्चयः ।
प्रथमः पटलः ।
प्रक्षप्राचौनवहि:प्रमुख सुरवरानीककोटौरकोटि-
श्लिष्टस्पष्टेन्द्रनीलामलमणिमधुपश्रेणिजुष्टं कृषीष्ट ।
श्रीपादाम्भोजयुग्म नखमुखविलसद्रश्मिकिञ्चकपुनम्
शिञ्जन्मजीरहंसौमुखरितमनिशं मङ्गलं वो भवान्याः ॥१॥
मत्या शहरचरणं औमीविन्दशर्मणा ।
त्रिपुरासारठौकेयं रचते सारश्वनाम
तस्यै दिशे सततमञ्जलिरेष पौष्यः प्रक्षिप्यते मुखरिती मधुरैहि रेफैः ।
जागत्ति यत्र भगवान् मुरुचक्रवर्ती विश्वीदयप्रणयनाटकसूत्रधारः ॥
श्रीमदगुरुपरमेश्वर पदारविन्दप्रणिहितभक्तिभरावनवशिरसा परमाचार्यपरस्पर-
प्रसादलब्धविज्ञानेन सर्वागमपारावारपारगतेन विज्ञानशिकेनाचार्य नागभट्टेन विर-
चितस्त्र विपुरासारसमुच्चयस्य सम्प्रदायदीपिका व्याख्या आरभ्यते। तब सदाचारा-
अमितश्रुतिबोधनं परदेवतास्मरणपूर्वकमाशीलक्षणं शिष्यशिक्षार्थ निबनवाह
प्रहप्राचीनवर्हिरित्यादि। भवान्याः श्रीपादाम्भोजयुग्म बो युमाकं मङ्गलं कृषीष्ट
करोतु। कीदृशं प्रधाचीनवर्हिःप्रमुखसुरवरानीककोटीरकोटिशिष्ट स्पष्ट न्द्र-
नौलामलमणिमधुपये गोजुष्ट प्राचीनवर्हिः प्राच्यधिपस्तत्प्रमुखास्तत्प्रधाना ये प्रया
नमीभूता ये देवश्रेष्ठास्तेषां य: समूहः तस्य मुकुटसम्बन्धी व्यत्तीभूती यः इन्द्र-
नौलामलमणिः स एव धमरः तख पंतया श्रेण्या युक्तम् । अम्भीजद्योतनमाह नख-
मुखेत्यादि। नखानां मुखे विलसत् यद्रश्मि तदेव किचल्कसमूही यस्य तादृशम् ।
पुनः कीदृशं शिश्नमनौरइंसौमुखरितं शब्दायमानम् ॥ १ ॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । भक्त्या गुरोर्भवपयोनिधिसेतुहेतून श्रीपादपद्मयुगरेणुकणान् प्रणम्य । लम्बोदरञ्च कथयामि गुरूपदिष्ट- माराधनक्रममहं कुलनायिकायाः ॥२॥ स्नात्वा यथाविधि विधौतकराननाडि आचम्य सम्यगमलाम्बरयज्ञसूत्रः । प्रागाननो धनददिग्वदनोऽथ वापि बद्धासनो गणपतिञ्च गुरुञ्च नत्वा ॥ ३ ॥ संयोज्य जीवमथ दुर्गममध्यनाड़ी- मार्गेण पुष्करनिविष्टशिवे सुसूक्ष्मे । हंसेन देहममरेन्द्रपुरोगतेन साईन्दुना भसितसाद विदधीत मन्त्रौ ॥ ४ ॥ इष्टदेवतां नमस्कृत्य गुरुनमस्कारमाह मक्त्या इति । गुरोः पादपद्मरेणु कणान् प्रणय लस्बोदरच प्रास्य कुलनायिकाया आराधनविधि कथयामि। कीदृशान् तान् ससार एव पयोनिधिदं स्तरत्वात् तदुत्तरण सेतुहेतून् लीलातरण: हेतून् । भाराधनकसं कीदृशं गुरुगीपदिष्ट विना आगमज्ञानानर्थ क्यप्रसङ्गात् । तस्माद्गुरुदेवतयोरक्य कर्त्तव्यम् । तदुक्त यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिवा ह्याः प्रकाशन्त महात्मन इति ॥ २॥ गुरुदेवतादि नमस्कत्य उपासनाप्रकारमाह सावति । नद्यादौ यथाविधि सात्वा सध्यावन्दनादिकं कृत्वा यथाविधि आचम्य प्रकृष्ट निर्मलयज्ञसूत्रः सन् पूर्वाभिमुखः यथायोग्यं मृदासने खस्तिकासने वा उपविश्य वामे गुरु दचिणे गोशं मध्य इष्टदेवतां नत्वा वक्ष्यमाणमूतशुद्धि विद- चौत। दुर्गममध्यनाडीमार्गेण सुषुन्नान्तर्वर्चिना चित्रामार्गेण धुस्करनिविष्टशिवे सहस्रदलकमलकूटस्थपरमात्मनि नीवं जीवात्मानं संयोज्य अत्र ग्रन्थान्तरखरसव- शाचतुर्विंशतितत्त्वान्यपि तत्र नयेत् । हंसेन हंस इति मन्त्रण अमरेन्द्रपुरोगतेन ·प्रथमः पटलः । सास्यादिनाथ मस्ताऽपनयनशेषम् तद्भस्मराशिमखिलं भुवनं सकेन । संप्लावयन् बलभिदा परिचिन्तयेत् ख- मात्मानमभसि घटेन सविन्दुकेन ॥ ५ ॥ ततो वहबुबुदमध्यवर्तिस्क रभामण्डलमण्डमाजम् । ध्यात्वा तदन्तभुवनान्यमूनि विचिन्तयेद्भूतलमेतदन्तः ॥६॥ स्मितप्रसवशोभितं नवमनिन्धगन्धोत्कटम् कदम्बवनमुच्चकैरिह समन्ततश्चिन्तयेत् । तदन्तरपि मण्डितं मणिगणैर्महामण्डपम् हिरण्मयमुपाञ्चितं द्युमणिमण्डलाभप्रभम् ॥७॥ चतुर्दारोपितं मणिमयचतुस्तोरणयुतम् स्फुरत्तारानाथद्युतिसितवितानाशमुपरि। सार्बेन्दुना अमरेन्द्री लकारः तत्पुरोगतोरेफः अर्बुन्दुर्विन्दुस्तेन रमिति मन्त्रण खक खशरीरं भसितसात् भस्मसात् कुंात् भस्मीभूतं स्वशरीरमिति चिन्तयदि- त्यर्थ: सास्थादिनाथ मस्तेति । सास्य विसर्जनीयस्तस्यादिविन्दुः मरुत् यकारः तेन यमिति वायुवौजेन भस्मराशिं निराकुर्वन् सानुस्खारेण बलभिडीजेन लकारेण सकलं भुवनं लाविवं कुर्वन् स्खमात्मानं अमृतमयाम्भसि सानुखारण घंटेन चिन्तयेत् । घटशब्द नाधिष्ठानलक्षणया जलं लक्षितम् । तेन च तदोजेन वकारण सानुसार- णामृतमयामसि आत्मानं ध्यायेदित्यर्थः ॥ ५॥ तत इति । तदनन्तरं तज्जलदेगमध्यवत्तिक रद्दौतिसमूहं ब्रह्माण्द्र ध्यायेत् । सदभ्यन्तरे चतुर्दश भुवनानि तेषामभ्यन्तरे भूमितलं विचिन्त्य तन्मध्ये कलम्बवनं चिन्तयेत्। कीदृशं कदम्बवनं प्रकाशकुसुमशीभितं नवं नूतनम् अनिन्द्यमन्धीत्कट स्पृहणीयसौरभशालि सर्वती महत्कदस्ववनं तहनाभ्यन्तरे मश्चिभिभूषितं सौवर्ण- महामण्डपं सूर्यमण्डलाभदीप्तं चिन्तयेत् ॥ ६ ॥७॥ कौडनं चतुहरैयुक्त मणिमय अतुर्भिस्तोरणैः सहितम्। स्फुरन्तौ या शशि-

·त्रिपुरासारसमुच्चयः ।
स्थिती हारे हारे रुचिरमणिमाल्याम्बरधरो
गणेशक्षेनेशी च सपरिकरी यस्य महितौ ॥ ८॥
पूर्वहारि सवाहनं हरिहयं तस्यैव याम्ये यमम्
पाश्चात्ये वरुणं तथैव तदुदग्हारे कुवेरं स्थितम् ।
सङ्गीतादिरतैस्तदन्तरमरस्त्रीणां मणैराकुलम्
ध्यायेत् सम्यगनाकुलेन मनसा गन्धर्वमुख्य रपि ॥८॥
तस्य मध्यगतसिंहविष्टरे पामष्टदलशोभितं ततः ।
उद्यदुष्णकरमण्डलोज्ज्वलं चिन्तयेदरुणचारकेशरम् ॥१०॥
तत्कर्णिकोपरि कपञ्चममम्बु तुर्य-
युक्तं मनुखरतदन्तयुतं विधाय ।
प्रेतं धिया तदुपरि त्रिदशेन्द्रवन्द्याम्
ध्यायेचिलोकजननी दयितां पुरारः ॥ ११ ॥
दोप्तिस्तहत् सितेन विलानेवोपरि चिङ्ग यस्य मण्डपस्य तम् । प्रतिहारं सपरि-
वारौ गणेशदेवपालौ स्थिताविति चिन्तयेत् ॥ ८॥
पूर्वेति। तस्य मण्डपस्य पूर्वहारि ऐरावतसहितमिन्द्र ध्यायेत् । दचिणहारि
महिषसहितं यमम् । पश्चिमहारि मकरसहितं बरुखमः । उत्तरदारि नरयानं
कुवेर ध्यायेत् । सवाहनानुकर्षि सकलान्वयि यदभ्यन्तरं वृत्यारितैः अमस्त्री-
समूहै: व्याप्त चिन्तयेत् । मन्धर्वकुलैरप्याकुलं चिन्तयेत् ॥ ६ ॥
तखति। सस महपस्य मध्यस्थितसिंहासने अष्टदलपद्म चिन्तयेत् । कोहलं
पद्म प्रातःकालौनसूर्यविम्बतुलम् अरसमित्यर्थः क्या अरुणं. लोहितं मनो-
हारि च क्रिमल्क यस्य ॥ १०
तदिति। तस्याष्टदलकर्णिकाया उपरि हेसौं इत्यासनवीजं विधाय बदुवारण-
प्रकारमाह के जलं तहीजं वकारः तत्पश्चमी हकारः पन्च रकारः बत्तुर्यः सकार:
सेन युक्तं मनवचतुर्दश तदुपलक्षितसंख्यकबर औकारः बदन्तः पहारः ताभ्यो युक्तम्
एतावता ईसौं इति भवति । एनर्दवासनवौज देव्याः तदुपरि प्रेवं शिवरूप विचिन्त्य
सस्योपरि बिदीक्रमातरं हरवबभां ध्यायेत् ॥ ११ ॥

·प्रथमः पटलः। भ सुरुचिरनासिका सुनयनां सुकपोलतला- मरुणजटाकलापकलितामलचन्द्रकलाम् । विलसदष्टमौन्दुकमनीयललाटतटाम् परिणतशारदेन्दुरुचिराननपङ्करुहाम् ॥ १२ ॥ बन्धुकारुणकान्तिदन्तवसनामुत्तुङ्गात्तस्त नीम् युक्तां बालमृणालनालललितैव्यैश्चतुर्मिभुजैः। तत्काल स्मितपद्मपत्नविलसनेत्रत्रयोझासिताम् ताराधीशदिनेशकुण्डलधरामुजासिचिल्लोलतीम् ॥ १३ ॥ वलित्रयोद्भासितदीनमध्यां प्रदक्षिणावर्तगभौरनाभीम्। कस्तूरिकाकदमले खयेव विराजमानामपि रोमराज्या ॥१४॥ स्मितनवबन्धुजोवकुसुमारुणसहसनाम् मणिमयरसनाकलापकलितोरुनितम्बतटाम् । करिकरपौवरोरुयुगलां वरहंसगतिम् चरणतलप्रभाविजितपसजग दलाम् ॥ १५ ॥ ध्ये यदैवौख रूपमाह सुरुचिरेत्यादि । अरुण जटासमूहनिबद्धचन्द्रषोड़शभागां तथा प्रदक्षिणावर्तगंभीरनाभी प्रदक्षिण आवतः भूमिर्यस्याः तादृग्या नाण्या युक्तं कस्तूरि- काकर्दमरेखातुल्लया रोमराज्या युक्तं स्मितनवबन्धूककुसुमारुणसइसनां विकसितबन्धू- ककुसुमारणवस्त्रा मणिमयरसनाकलापकलितीरुनितम्बतटां मणिमयक्षुद्रघण्टिकासु- म्बन्धक टिदेशां करिकरपौवरोरुहस्त युगलां हस्तिस्थ लहस्तजधनां चरणतलप्रभाविजि- अपजगर्भदलां गर्मोऽभ्यन्तरं प्रणतपुरन्दरप्रमुखल खनिकायलसन्मणिमुकुटप्रभापट- लपाटलिताद्धि, युगां नबीभूतेन्द्रीपक्रमदेदसमूहदौप्यन्मणिमुकुटदौप्तिसमूहश्वेतरता- पदहवां मणीनां नानाविधत्वाद्दीप्तेः पाटलत्वम्। सुरुचिरीति। अतिमनोहारि- सध्याकालीनाम्बु ददौप्तिसमूहजुषा सेवितेन निजतनुतेजसा वशरीरतेजसा कवलितं ज्याप्त दिग्वलयञ्च यया ताम्। दिव्याम्ब वाहेति दिव्यमेघसमूहोदरनिर्गवै- र्मुक्त फलैरिचितां रुचिरां मनीहारिणी एकावलीम् । की मस्तकस्तस्यान्त गर्ल यहन्तों अथवा कान्ते कमनीये गले । पाशाङ्कुशे अर्द्धवामदछहस्ताभ्यां वराभये अधः- करायां धानास्। रत्नप्रकाण्डरचिताभरणाभिरामां रब.प्रकाण्ड रबश्रेष्ठतेन ·त्रिपुरासारसमुच्चयः। प्रणतपुरन्दरप्रमुखलेखनिकायलसन्- मणिमुकुटप्रभापटलपाटलिताडि, युगाम् । सुरुचिरसान्ध्यवारिधरकान्तिकलापजुषा निजतनुतेजसा कवलिताम्बरदिग्बलयाम् ॥ १६ ॥ दिव्याम्ब वाहनिवहोदरमुक्तवृत्त- मुक्ताफलै विरचितां रुचिरां वहन्तीम् । एकाक्लीममलकोमलकान्तियुक्ताम् कान्ते गले च हरिचन्दनलिप्तगानाम् ॥ १७ ॥ पाशाङ्गुशाभयवरोद्यतपाणिपद्माम् रत्नप्रकाण्डरचिताभरणाभिरामाम् । स्मेराननां रुचिरदन्तमरीचिवौचि- धौतारुणाधरदला सुरवृन्दवन्द्याम् ॥ १८ ॥ स्वैक्येन त्रिभुवनमातरं मृडानीम् ध्यात्वैवं निजकुलकामधेनुमनाम् । हृत्पद्म पुनरपि जीवमानयत् स्वम् आकाशाम्भोरुहकुटीरनिविष्टहंसात् ॥ १८ ॥ इति श्रीनागभट्टविरचिते त्रिपुरासारसमुच्चये प्रथमः पटलः॥ .रचितानि यान्याभरणानि तैरभिरामा मनोहराम्। रुचिरदन्तमरीचिवौचिधौता- रुखाधरदलां रुचिरा मनोहरा ये दन्तानां मरौचयी रश्मयस्तेषां वीचिभिस्तरङ्ग-रूपै- धोतं निर्मलौलतम् अरुणाधरपल्लवं यस्याः ताम्। सुरबन्दैर्देवबन्दैर्वन्द्यां सेवि- ताम् ॥ खैक्य नेति एनां विभुवनजननी भवानौं खक्य न आत्मैक्येन विचिन्त्य पुनरपि नौवात्मानम् आकाशपद्मकुटीरनिविष्टपरमात्मनः सकाशात् खौयं हल्कम- लम् भानवेत्। हंस इति मन्त्र ण चतुर्विंशतितत्त्वान्यफि ख ख स्थानं नयेत् इत्यन्यग्रन्थखरसात्। इति भूतद्धिः ॥ १२-१९ ॥ इति त्रिपुरासारसमुच्चयटोकायां प्रथमः पटखः ।

·द्वितीयः पटलः। हितीयः पटलः । अङ्गुष्ठादिकनिष्ठिकावधिकरहन्दाङ्गुलीषु न्यसेत् वाणान् पञ्च गुरूपदिष्टविधिना ब्रूमो वयं तानिह। अद्रौशो मुखवृत्तवह्निसहितस्त्वाद्य सदण्डस्त्रिमू- ाक्रान्ताननवृत्तमेव खलु तहौज द्वितीयं भवेत् ॥ १॥ मुखान्तस्थितं देवराजाधिरूढ़ सवामेक्षणं वत्र पूर्वेण युक्तम् । भपूर्व सहनारिषष्ठस्वराईक्षपेशं कतुर्य कपूर्वेण युक्तम् ॥ २ ॥ न्यस्याङ्गान्यपि चाङ्गुलीषु करयोः स्थित्या कलान्यासकम् कुयात् साधकपुङ्गवो भगपरं माया कुलान्तं क्रमात् । वोजानां त्रयमईचन्द्रसहितं विन्यस्य मूर्ध्नि सके सानन्तं मुखवृत्तके कगतकं संवर्तकं विन्यसेत् ॥ ३ ॥ । एवं भूतशुद्धि विधाय परदेवताखरूपमात्मानं बुद्धा वक्ष्यमाणं न्यासनालं विद- धते इत्याह अङ्गुष्ठेत्यादिना । अङ्ग ठोपक्रमकं कनिष्ठान्त हस्तइयान लीषु वाणान् व्यसेत्। ते च द्रावणक्षीभणवशीकरणमारण मोहनाः पञ्च वाणा: तेषां वीजान्याह क्रमशः । अद्रीश इति । अद्रीशोदकारः मुखवृत्तः न्यस्तव्याकारः वीरफ: ताभ्यां सहि- तोऽद्रौश आद्य वौजं भवेत् सदण्डः सानुखारः तेन द्रामिति बीजं भवति तदैव वीजं विमूर्त्या ईकारण आक्रान्तम् अनेन स्थानं यस्य नत् हितोक्वीज भवति एतावता ट्रौमिति भवति ॥ १॥ तृतीयवीजमुद्धरति मुखेति । मुख न्यस्यत इति मुख विसर्गः तदन्तः ककार: तदुरित्। कीदृशं देवराज इन्द्रः तहौज लकारः तदुपरि स्थित वामचक्षुषि न्धस्यते इकारः तत्सहितं वक्के न्यस्यते यी विसर्गः तत्पूर्वो विन्दुः तेन युक्तम् एतावता तौमिति वीज भवति । चतुर्घ मुद्धरति भपूर्वो वकारः नारिणा लका- रेण षष्ठखर जकारस्तेन च सहितम् एतावता व मिति वीजं भवति । पञ्चमवीज- मुद्धरति कं नल वहौज वकारः तत्तुरीयः सकारः ककारपूर्वी विसर्गः तेन सहि- तम् एतावता स इति भवति । सर्वत्र वीजं भवेदित्यनुषङ्गः ॥२॥ न्यस्येति । स्थितिन्यासोक्तविधिना उभयकराड लीषु करतलयोश्च विन्यसेत्।

·त्रिपुरासारसमुच्चयः।
सूक्ष्मादींश्चतुरो युगे नयनयो बस्येत्ततः श्रोत्रयोः
सार्बेन्दून् खकपोलयो, गुयुगं घ्राणहयेनान्वितम् ।
चन्द्राहीसितमस्तकञ्च चिवुके खेतवयं विन्यसेत्
पश्चाहण्डयुगान्वितं शशिकुलोपेतोत्तमाङ्ग बुधः ॥ ४ ॥
दन्तपंक्तियुगले वकइयं सेन्दुखण्डरदनच्छददयम् ।
प्रोष्ठयोर्घटयुगं ततो न्यसेद्दन्तयुग्ममुखपूर्वसंयुतम् ॥ ५ ॥
रसं नाभावोडुपयुतममुं न्यस्य पवनम्
न्यसेन्मन्त्री सान्त्यस्वरमपि शिखायामवहितः ।
चासो हि ब्रह्मचारी ग्टही मुमुक्षुरित्यधिकारिभेदात् सृष्टिस्थितिसंहारात्मना
विविधः । मध्यमादि क निष्ठान्त न्यसेत् पाहुरिमां स्थितिम् । अङ्ग ष्ठान्त कनिष्ठादि
सृष्टिन्यासोऽभिधीयते। अङ्गुष्ठादि कनिष्ठान्त संहारन्यास ईरितः। नाभ्यादि-
केशपादान्त स्थित्या देहे न्यसेत सुधौः। कैशादिपादपर्यन्त सृष्टिन्यासोऽभिधीयते ।
यादादि केशपयन्त संहारन्यास ईरितः। एवं यथाधिकारं विन्यस्य वक्ष्यमाण-
कलान्यासं कुर्यात् । तमेवाह भग एकारः तत्परम् ऐकारः माया भुवनेशीवीज
ह्रौं। कुलान्त' कुलविद्यायाः अन्त सौः इति । साम्प्रदायिकास्तु अकुलान्तम्
अकुलीऽकारः तस्यान्त क्षकार इति वदन्ति। एतद्दीजवयं खके मूर्ध्नि न्यसेत् ।
सानन्त' मुखवत्तके इति संवर्तक चकारः सानन्तम् आकारयुक्त क्षगतं के शिरसि
गतं विन्दुरित्यर्थः। तेन क्षामिति मुखवत्तकै न्यसेत् ॥ ३ ॥
सूक्ष्मादौनिति। सूक्ष्म ईकारः स एव आदिर्यषा ते सूक्ष्मादयः । साईन्दून्
सविन्दुकानित्यर्थः। तेन ई ई उ ऊ इति नयनयोः श्रोतयोश्च न्यसेत् । वक-
पोलयो गुयुगं सकारयुगं घ्राणइयेनान्वितं ऋ ? इत्यनेनान्वितं सू सू इत्यर्द्ध-
चन्द्रान्वितं खकपोलयोन्यसेत् । चिवुके श्वेतयं श्वेत: पकारः गण्ड्युगं ट लू
शशिकुलं विन्दुः विन्दु शिरखं तेन , इति वौजइयं चिवुकपार्श्व योन्यसेत् ॥ ४ ॥
दन्तपंक्तियुगले वकइयं शकारदयम् । इन्दुखण्डोविन्दुः सविन्दुक वदनच्छद-
इयम् ए ऐ विन्दुसहितमित्यर्थः । तेन शे” इति दन्तपक्यो न्यसेत् । श्रोष्ठयो-
घंटयुगं घटी वकारस्तइयं दन्तयुगम् श्री औ मुख विसर्जनौय: तत्पूर्वी विन्दुः
सविन्दुकमित्यर्थः। न रों रौं इति बीजदयं ग्रीष्टयो वसेत् ॥ ५ ॥

·द्वितीयः पंटलः । कलान्यासं कुर्वनमुमिह यथोक्तन विधिना चिरं जीवत्यहा विगतेगदमृत्यु : सुखमिह ॥ ६ ॥ पश्चाद्दे हे केवला माटका वा विन्यस्तव्या रुद्रशत्यान्विता वा। विद्यान्यासं साधकेन्द्रस्ततोऽङ्गन्यासं चास्य न्यासपूर्वं विदध्यात् विद्यान्यासं मूलमन्त्रस्य वेणैः कुर्यान्मन्त्री वक्ष्यमाणक्रमेण । आद्यं वौज मूर्ध्नि गुह्ये द्वितीयं तार्तीयं वा विन्यसेत् इत्प्रदेश सव्यापसव्येक्षणयोललाटे वौजत्रयं श्रोत्रयुगे चं वत्र । अंशहये चापि च पृष्ठवंशे वौजत्रयं कूपरयोश्च नाभौं ॥ ६ ॥ रसं नाभाविति। रसोरेफ़ः अझैड़पोविन्दु: तेन रमिति नाभौ स्वसेत् । पवनं यकारः अन्त्यसरी विसर्जनीयः । तेन यमिति शिरसि न्यसेत् । अवहित: साव- धानः इति षोड़शकला न्यसेत् । न्यासफलमाह-अमुन्यास कूर्वन् उक्तविधिना- असौ साधकः रोगमृत्युरहितः सुख यथा स्यात्तथा अध्यात्मतत्वेन जीवति ॥ ६ ॥ षोड़शकलान्यासानन्तरं माहकां केवलां रुद्रशत्यान्वितां वा यथास्थानं न्यसेत् । रुद्राः श्रीकण्ठायः शक्तयः पूर्णोद-दकः । न्यासस्थानानि शारदायाम् ।' खलाट- मुखहत्ताक्षिश्रुतिघ्राणेषु गडयोः । भीष्ठदन्तीत्तमाङ्गास्य दोपत्सन्ध्यग्रकेषु च । पार्श्व योः पृष्ठतो नाभौ जठरे हृदयेऽशक। ककुद्यसे च इत्पूर्व पाणिपादयुगे तथा। नउराननयोन्यस्येन्माट कार्यान् यथाकमात्। त्वगङमांसभेदोऽस्थिमज्जा- शुक्रात्मकान् विदुः । यादीन् झदौन न्यसेदात्मपरमज्ञामपूर्वकान् । प्रयोगस्तु- अ श्रीकण्ठपूर्णोदरौभ्यां नमी ललाटे इत्यादि। ततोऽनन्तरं, विद्यान्यास कुर्यात् ॥ ७॥ विद्यान्यासप्रकारमाह विधति। कथ्यमानप्रकार मूलमन्वाक्षरैर्विद्यान्यास कर्थ्यात् । प्रथम वौजं. मस्तके द्वितीयं गुदे वतीयं हृदये न्यसेत् । इत्येकी सव्येति। वामदक्षिणनेनयोराये इयं हतौयं ललाट अन्यः । कर्ययुगे वक कन्यासः । असहये पृष्ठे च एको न्यासः। जानुयुगे नाभौ च एकी न्यासः ।।

·३० त्रिपुरासारसमुच्चयः । वीजनयेणैव षडाननानि प्रकल्पयेंदूई मुखादि विद्वान् । अङ्गानि मूलेन चं गुह्यनाभित्रमूईखपि पञ्च वाणान् ॥१०॥ ललाटदेशे वदने हृदि स्खे नाभौ च गुह्य ऽपि च विन्यसेत्तान् । त्रैलोक्यसंक्षोभणदृष्टशक्तीन् पञ्चापि कामानपि वक्ष्यमाणान् इह कामराजमन्मथकन्दर्पमकरकेतनाश्चापि। नामभिरेतैर्गदिता मनोभवेनान्विताः क्रमशः ॥ १२ ॥ कपञ्चमं शुचिनयनान्तसंयुतम् सवामदृक्पवनगुणान्वितः करः । रविवरो हरिहयबिष्णुषष्ठवद् वलं ततस्तर उपरान्वितो भृगुः ॥ १३ ॥ जडाधोदक्षिणवत्र च एकी न्यासः। तथा वामापरमध्यवक्केषु एकः । एवं सप्तमूल- विद्यां न्यसेदिति ॥६॥ वीजवयेणेति। मूलमन्त्रवीजै स्त्रिभिईिरुक्ती : फंड़ङ्गानि प्रकल्पयेत् । यदुक्त वियुराणवे-जवादि परवान्त विद्यान्यासं समाचरेत् । ज. पूर्वे तथा वाम पृष्ठे दचे तथा क्रमादिति । गुह्मनाभौति । गुह्यनाभिहृदयाननमूर्ख पूर्वोक्त- बाणपञ्चकन्ध सेदिति ॥ १०॥ कामन्यासमाह खलाटेति। वक्ष्यमाणान् पञ्च कामान् ललाटादिषूनस्थामिषु यसेत् ॥ ११ ॥ तान् कथयति इति । एते पञ्च कामाः नामभिः कथिवाः ॥ १२ ॥ एष वीजानि कथयति केपञ्चममिति। कं जलं बीजं वकारः तत्पञ्चमी हकारः शुचिना अग्निवौजेन रेफेण नयनान्तेन ईकारेण च युक्त तेन हौमिति भवति । इति प्रथमवीजम् । वामदृक् ईकार: पवनी यकार: तद्गुणाक्षर वतीयार लकार: करः केकार। कंकारलकारकारैः कामाख्य' वीज हितीयम् । रविखरः हादशखरः ऐकारः हतीयं वीजम् । हरिहयो लकार: विष्णु: रकारः ततः षष्ठखर कारः। वलं वकारः वकारलकारीकारश्चतुर्थम् । एतावना ·द्वितीयः पटलः । तेषां शिरःसु विदधीत बुधोऽईचन्द्रा- नेवं मया निगदिता: खलु पञ्च कामाः। पुंसः स्मराननुदिनं न्यसत: स्वदेहे लोकत्रयं भवति तस्य मनोऽनुत्तिः ॥ १४ ॥ अथ विलोकार्चितशासनाया वक्ष्यामि वौजनयमम्बिकायाः। मोप्तव्यमेतत् कुलधर्मविद्भिरामुष्टतोर्निजसिइये च ॥ १५ ॥ कान्तादिभूतपदगं कगताईचन्द्रम् दन्तान्तपूर्वजलधिस्थितवर्ण युक्तम् । एतज्जपबरवरो भुवि वागभवाद्यम् वाचां सुधारसमुचां लभते स सिद्धिम् ॥ १६ ॥ कान्तान्तं कुलपूर्वपञ्चमयुतं नेत्रान्तदन्तान्वितम् कामाख्यंगदितं जपन्मनुवरं साक्षाज्जगत्क्षोभकृत् । NO व मिति। तर इति स्वरूप उपर: ईकारः भृगुः सकारः सकारतकाररफेकारैः पञ्चमं तेन स्त्रीमिति ॥ १३ ॥ तेषां शिरःसु विदधीत बुधोऽर्धचन्द्रानिति ! एतानि वोजानि प्रत्येकं विन्दुभिः कामराजमन्मथकन्दर्पमकरकेतनमनीभवनामभिः संयोज्य न्यसेदित्यर्थः ॥ १४ ॥ १५ ॥ कान्तादिभूतपदगमिति । ककारोऽनुवारः स एवान्ती यस्यौकारस्थ तस्यादि- भूतपदयम् आदिचतुर्दशपदगम् अकारः यवाकान्ती विसर्गस्वस्यादिभूतपदगम् आदौ स्थितं यत् खरूपमकारः तमुहरेत्। कगताईचन्द्र के मस्तके गतोऽईचन्द्री यस्य तादृशं शिरीगतानुस्खारमित्यर्थः । दन्त श्रीकारः वदन्त औकारः तत्पूर्वजलधिस्थित- वर्णयुक्त तत्प्रातिलोम्येन चतुर्थमक्षरं एकारः कगताईचन्द्र सविन्दुकमित्यर्थः । एतैः सहितायां वृद्धौ सत्यां ऐं इति वाग्भवाख्यो महान् मन्त्र उद्दतः । एतहाम्भवनामकं वीजं जपन् अशेषामृतमयौं वाक्सिद्धि लमते। गद्यापद्या शिवानी अमाझवतीति बाग्भवमिति प्रथमं मूलमन्ववीजम् ॥ १६ ॥ द्वितीयं वौज मुद्धरति कान्तान्तमिति । के मस्तके न्यस्थत इति कं विन्दुः तस्यान्ती विसर्जनीयः अ: इवि बदन्तः ककारः । कुलं सकारः तत्पूर्वपञ्चमं तत्प्रातिलोम्बेन प्रञ्चमी लकारः। तदन्त ईकारः दन्तो विन्दुः ककारलकारेकारण एतवता लौमिनि ।

·त्रिपुरासारसमुच्चयः।
दन्तान्तेन युतं सदन्ति सकलं सम्मोहनाख्य कुलम्
सिध्यत्यस्य गुणाष्टकं खररता सिद्धिश्च नित्यं जपेत् ॥ १७ ॥
ऋषिदक्षिणामूर्तिसंज्ञो महात्मा
भवेच्छन्द एतस्य मन्त्रस्य पङ्क्तिः ।
सरखत्यचिन्त्यप्रभावा प्रदिष्टा
बुधै र्देवता देववृन्दार्चिताडिः ॥१८॥
अमुष्य मन्त्रस्य रदान्तयुक्ताजम्
वीजं सदन्त नकुलोशपूर्वम् ।
शक्तिस्तु साखण्डलकर्णपूर्वम्
सहाईजैवाटकमाननान्तम् ॥ १८ ॥
वर्णः शुक्लो मुनिभिस्त्रिभुवनसहितस्य मन्त्रराजस्य ।
आगमपारगमतिभिर्गान्धारोऽस्य स्वरो गदितः ॥ २० ॥
विद्यामूलोत्पत्तिरेषा मयोता ज्ञातव्येयं सर्वथा सिद्धिकामैः ।
देव्या शप्ता येन विद्येयमाद्या पूर्व तेन प्राणहोनाऽभवत् सा ॥२१.
कामराजानवौज गदितं उक्तम् । अयं मन्त्री जयादेव जगत्क्षीभवत् भवति । दृतीयं
बीजमुद्धरति । दन्तान्तेति दन्तानामन्त्यपड तौ न्यस्यत इति दन्तान्त औकारः तेन युतं
कुलं सकारमुद्धरेत् । कीदृशं सदन्ति सानुसारं सकलं विसर्गसहितम् अस्य वीज-
अयजपादणिमादिसिद्धिर्भवति खेचरीसिद्धिश्च भवति । अणिमा लघिमा गरिमा
प्राकाम्यं वशितेशिता। प्राप्तिः कामावसायित्व शम्भीरैश्वर्यमष्टधा। एतद्दौजवया-
मक: विपुरामन्वः ऋष्यादिः श्लोकः सुगमः ॥ १७ ॥ १८ ॥
अस्य मन्त्रस्य बौनशक्ती आह अमुष्येति । रद श्रीकारस्तस्यान्त पौकार: नकुली-
शो हकारः तत्पूर्व सकारः दन्तीविन्द : एतेन सौं इति वीजं विद्यादित्यध्या-
हार्यम् । शक्तिस्तु आखण्ड लेन कर्णपूर्वेण ईकारण अईजैवाटकेण अर्धचन्द्र ण च
सहितम् आननान्त ककारं जानीयात् । तथाचास्य मन्त्रस्य सौं वीजं क्लौं शक्ति;
शुक्लो वर्ण: गान्धारः खर इति ॥ १९ । २०॥
विद्यति। विद्याया मूलोत्पत्तिरेषा मयोक्ता यमुत्पत्तिविद्यासिद्धिलिम भि-
मतव्या। देव्येति दूयं विद्या देव्या शप्ता तेम प्राणशून्याऽभवत् ॥ २१॥

·द्वितीयः पटलः।
शिवशक्तिवीजमत एव शम्भुना
निहितं तयोरुपरि पूर्ववीजयोः ।
अकुलं कुलोपरि च.मध्यमाधरे
दहनं ततः प्रभृति सोर्जिताऽभवत् ॥ २२ ॥
भैरवीयमुदिता कुलपूर्वा देशिकर्यदि भवेत् कुलपूर्वा ।
सैव शीघ्रफलदा भुवि विद्येत्युच्यते पशुजनेष्वतिगोप्या ॥ २३ ॥
शिवाष्टमं केवलमादिवीजं भगस्य पूर्वाष्टमवीजमन्यत्।
परं शिरोऽन्तं गदिता त्रिवर्णा सङ्केतविद्या गुरुवक्त्रगम्या ॥ २४॥
कान्तान्तवान्ताकुलवामनेत्रान्वितं तथा दन्तिकुलं सनादम् ।
षट्कूटमेतत्रिपुरार्णवोक्तमत्यन्तगुह्यं स्मर एव साक्षात् ॥ २५ ॥
शिवेति ।
।
यत इयं विद्या भवान्या शप्ता अतएव हेतोः तयोरायवीजयोपरि
शिवशक्तिबीजं हस इति वीज निहितम् । उक्त हि सोचः परमा शक्तिः विकाश:
परमः शिवः । सङ्कीचश्च विकाश हसमित्यक्षरयमिति ॥ परस्यान्तवीजस्यी-
परि अकुलं हकारी निहितः। मध्यवीजस्याधर अकुलं हकारी निहितः। मध्य-
बीजस्याधरोऽधः रेफी निहितः। तटवधि सा विद्या तेजीवती जाता ॥ २२ ॥
भैरवीयमिति। इयं बाला विद्या अकुलपूर्वा हकारपूर्वा सती भैरवी उक्ता
सैव भैरवी यदि कुलपूर्वा सकारपूर्वा भवति तदा विद्य त्युच्यते । पशुजनेषु अल्प-
जेषु अप्रकाश्या यहा पशुजनेषु अदीक्षितेषु। तथाच एतन्मन्त्रस्य भेदवयं भवति
वाग्भवाद्यम् । बाला अकुलपूर्वा सती भैरवी कुलपूर्वा सती विद्येति ॥ २३ ॥
वीजवयोपलक्षितं वतन्त्रच्चाह शिवाष्टममिति । शिव डकारस्तस्याष्टम ऐकारः
भग एकारः तत्पूर्वाष्टमं ईकारः परं तीयम् । शिरोविन्दुः तदन्ती यस्य स .
औकारः स तृतीयवीजीपलचकः इयं वाक्षरी। सङ्केतविद्या कथिता गुरूपदेश:
परं बुध्यते ॥ २४ ॥
वीजान्तरमाह कान्तान्तति। कं विन्दुस्तस्थान्तीविसर्जनीयः तदन्तः कः वान्त:
वकारीऽन्ती यस्य स लकार: अकुली हकारः सकारोऽन्ती यस्य स रेफ: वामनवम्
ईकारः दन्तीविन्दुः कुलं सकारः सानुखारं सनादम् एतचिपुरातन्त्रोक्त षट्कूट
घडभिवणैर्वीजम् अतिशयेन गीतव्यम् अयं मन्नः साक्षात् स्मर एव ॥ २५ ॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । आद्यं वीजं मध्यमे मध्यमादावन्त्यं चान्ते योजयित्वा जयेदयः । बैलोक्यान्तःपातिनो भूतसङ्ग्रा वश्यास्तस्यैखर्यभाजो भवेयुः ॥२६ आद्य कृत्वा चावसानेऽन्त्यवीजम् मध्ये मध्य चादिमे साधकेन्द्रः । कु-बित्यं यो जपेन्मन्त्रमैनम् जीवन्मुक्त: सोऽश्ते दिव्यसिद्धिम् ॥ २७ ॥ मन्त्रराजममु समस्तजगद्विमोहनकारकम् मालकान्तरितं जपेदनुलोमतोऽपि विलोमतः । हंसदेवसमन्वितं सकलं बधः पर एव वा सोऽपि दिव्यगुणान्वितो लभत सुसिद्धिमनुत्तमाम् ॥ २८॥ अथ कामनाभदन नप्तव्यमन्त्रभेदानाह पाद्यमिति। आदिम वीज मध्य- वौजस्थान मध्यवीजचादिवौजस्थाने अन्य खस्थाने एवं योजयित्वा य एनं मन्त्र जपेत् । तस्य चैलोक्यवर्तिनः प्राचिन: बझा भवन्ति वर्थश्च भवति इत्येक प्रकार: ॥ २६ ॥ अपरमाह आद्यमिति। आद्य वीज अन्त्ये अन्तिमञ्च मध्ये सध्यमञ्चाद्य कृत्वा प्रत्यहं य एनं मन्त्र जपति स जीवन्नेव मुनो भवति दिव्यानाञ्च या सिद्विस्तां लभते ॥ २७॥ मन्त्ररानमिति। य एनं मन्त्र श्रेष्ठम् अनुक्रमेण व्य कामेण च माटकान्तरितं कृत्वा जपति स दिव्यगुणभाक् स तु अतुला सिधिमाप्नोति । तत्र क्रमः मन्त्रमुच्चार्य अन्ते अकारमुच्चरेत् पुनरपि मन्त्र मुच्चार्य आकारमुचरेत् एवं लकारपर्यन्तमक्षराणि । मन्त्रान्तरितं जपं कृत्वा पुनर्मन्चरहितं केवलं आकारमेव स्थानीयमुच्चार्य्य पुनः प्रति- लोमक्रमेण लकारादिं अकारपर्यन्त प्रत्येक मन्त्रान्तरितं जपेत् । एव' मारका- क्षरमालया अप कुर्वतामेकवारण जप: शतसंख्यापरिमिती भवतीत्यर्थः । शारदा- तिलके राघवभट्टेन एवं व्याख्यातम् । अकारादिहकारान्तां माटका पठित्वा मध्ये मन्त्रं पठेत्। ओं नमः वर्णोऽयं तत: क्षकाराद्यकारान्तां मारका पठत् । ततोऽतुलां सिद्धिं लभते । एतत्तु प्रकारान्तरम्। हंसदेवमित्यादि मूलमन्त्र:

·द्वितीयः पटलः । व्यञ्जनहंससमन्वितमेसद्रञ्जनहज्जगतो निखिलस्य । यो जपति स्थिरनिर्मलचित्तः शीघ्रमुपैति नरः स तु सिद्धिम् ॥२८ कमलं परिलुप्तमध्यमान्त्वस्वरमौशादियुतं सविन्दुनादम् । निगमादिनमोऽन्तरे विराजवि देवी हृदयं प्रविष्टमेतत् ॥३०॥ विद्या कामदुधा त्रिलोकविनुता खर्गापवर्गप्रदा गुह्याद्गुह्यतरा महोदरकरी या योगिनीनामिह । सा सारखतजन्मभूनिगदिता सौभाग्यसम्पत्करी सद्यः प्रत्ययकारिणी सक्तदपि प्रोक्षारिता भूतले ॥३९॥ यतः स्वप्रावस्थामियमुपगता विश्वविनुता ततः सिद्धिं नैव प्रवितरति जप्तापि सततम् । प्रबुद्धा चेविद्या फलति सहसा दौपनकरीम् ततो विद्यां वक्ष्याम्यहमिह रहस्वामतितराम् ॥ ३२ ॥ धौजवयं यकारसकाराभ्यां संयोज्य जपेत् । पर एवेति। श्रीमूलविद्यायाः प्रथम, अध्यमे वौजे केवल उच्चार्य अन्तिमं वीज कारसकाराभ्यां संबोज्य अपेदिन्यः ॥२८॥ व्यञ्चनहंसेति। इकारसकारयोरन्तर्गतरकारानुसारान्तिमविसर्जनौयमपि खीपयित्वा कैवखव्यञ्जनमात्रमेव विषया संयोज्य जपेत् सोऽप्यनुचमा सिद्धि प्राप्रीति तदुक्त प्रत्यक्षरा हंसेन यथयित्वा जपेत् मुधौरिवि ॥ २९॥ कमबमिनि। कमबखरूपमेवोइरन् कौरशं परिलुप्ती मध्यमोऽन्त्यखरच यव तादृश मकारान्त्य खरशून्य छ एवंरूपः । ईशः शिव उकारस्तस्यादिरौकारः सविन्दु नादं तद्युत तेच ककारलकारकारविन्दुनादैः कौमिति कामाख्य वीजम् । निगमादि: प्रणवः । नम इति खरूपग्रहणं प्रसवनमसीमध्ये कामवीजे निइिते चतुरक्षरामिका देवौ हृदयाख्या विद्या स्यात् । प्रासनिकमुखा भैरवौं स्तौति ॥ ३० ॥ विद्योति। सा विद्या इह भूतख च या विद्या योगिनीनां महोदय करी तख- जाममनिका कामदुधा ईशितार्थप्रदायिनी अविगीया। वारेकमपि जन्मा सती प्रत्ययदायिनीति ॥३१॥ बव इति। यती हेतोः सुप्तावस्थां गवा इयं विद्या पतो वारंवारमपि जना सिद्धि

·१६
त्रिपुरासारसमुच्चयः।
पुष्प वारिमुचां दवादिरपरस्तावेव वर्णी ततो
दीर्घ वारिसखान्तमपखपि तथा धान्तौ सलोकस्वरौ ।
विद्या वाग्भववीजदीपनकरी सारखतोत्पत्तये
साक्षात्कासितपारिजातलतिका वस्खक्षरोक्ता मया ॥३३॥
ब्रह्मा शक्रहगन्वितः सहभगा मेषान्विता नादिनी
कान्तान्तं सभगं सपूषणमतोधान्त विमेषः सदृक् ।
कालोऽनन्तयुतं वियत् सदशन: संवत को भोषणा
सारा कमलासनः सहशिवो वैश्वानरस्तादृशः ॥३४॥
न ददाति प्रबुद्धा यदि भवति तदा हठात् फलं ददाति अती तीर्दीपनौं विद्यामस्या
अहं कथयामि रहस्यां गोप्याम्। गोपनीये रहः स्मृतम् ॥ ३२ ॥
बवाद्यवीजदीपनमाह पुष्पमिति । मेघानां पुष्प नलं तबीजं वकारः तमुच्च-
रेत् । अपरी रवर्ण: वादिर्दवशब्दस्यादिभूतीदकारः पुनसावेष वौँ रकारदकारी
तदनन्तरं दौर्धम् आकारसहितं वारि जलवीज सखा तस्वान्तेन गकारण वर्तत इति
खान्तः शकारस्तमुद्धरेत् । असु वकारः तथा दीर्घस्तन वाग्वा इति भवति लीक-
खरयुतौ धान्तौ धोऽन्त यस्य स दकार: धस्यान्ती बकारः दकारलकारौ लोक-
भब्देन विसंख्योपलक्षितः तत्संख्यक इकारः तेन युतौ एतावता वद वद वाग्वा-
दिनि इति भवति । इयमष्टाक्षरी विद्या वाग्भगेपलचिववौजसन्दीपनजनिका सार-
खतधर्मोत्पत्तये आकाचितार्थे कल्पलतेव ॥ ३३ ॥
हितीयवीजदीपनमन्लमाह ब्रह्मति। ब्रह्मा ककारः शक्रण दृशा च युक्ताः
शक्रः इन्द्रः वहौज लकारः दृशि चतुषि न्यस्यत इति दृक् इकारः प्रथमोपान्तत्वाद्
इस्वपरिग्रहः । नादिनी लकारः भगेन एकारण मेषेण लकारण चान्विता उद्धर्तव्या
कस्वान्तः खः सोऽन्ते यस्य सकः समगम् एकारसहितं सपूषणं सलकारम् अनन्तरं
धान्च दकारम् उद्धरेत् । इखरूपो मेषी लकारः सदृक् इकारसहितः। काली
मकारं समुद्धरत्। अनन्तेन आकारण युतं वियत् हकारमुद्धरेत् । सदशन: श्रीकार-
सहिबः संवर्तकः क्षकार उद्धत व्यः । भौषणा भकारः साक्र रा सानुखारा कम-
लासनः ककारः उकारसहित: वैश्वानरी रेफ: तादृश एकारसहित उद्धव्यः ।
एतावता लिन्न तदिनि महाक्षोभं कुरु इति भवति ॥ ३४॥

·द्वितीयः पटलः ।
एकादशाक्षरीय मन्मथवीजप्रबोधनकरी स्यात् ।
क्षोभयति नाकभूतलस्थानवासिनः सहसा ॥ ३५ ॥
सावित्री वदनयुता महादिकाली
व्योमान्त शशधरखण्डमण्डितान्तम् ।
मोहिन्या सरसिजभूयुतस्तथाग्नि-
विद्येयं परवौजदीपनी सा ॥ ३६ ॥
था यस्य दीपनकरी गदितह विद्या
वीजस्य तस्य पुर एव समुच्चरेत्ताम् ।
विद्याषड़नवदनेषु यथावदेव
न्यासेषु साधकवरो विदधीत शञ्च ॥ ३७॥
विद्यानमेवं न्यसतः स्वदेहे त्रैलोक्यमेतदशमति पुसः ।
पापानि सद्यः प्रशमं प्रयान्ति त्रस्यन्ति रक्षांसि सपनगानि ॥३८
मन्त्ररूपमिदमौरितं मया सर्वथा गुरुमुखेन लभ्यते ।
गुर्वनुग्रहमृते महीतले मन्त्र एष न हि सिद्धिदायकः ॥३८॥
इति योजागभट्टबिरचिते त्रिपुरासारसमुच्चये
द्वितीयः पटलः ।
इयम् एकादर्श वसात्मिका विद्या नन्मथ वीजस्व मध्यवोजख दोपिका भवेत् ॥३५॥
हतोयवीजदोषनमाह सावित्रीति । सावित्रौषर्दन श्रीङ्कारी लक्षित: महा.
दिकाली महाकालीत्यर्थः । तदादा वो मकारो क्षितः वदन श्रीकारस्तेन युतः
व्योम हकारः तदन्त सानुम्बारम् उ हरेत् मीहिन्या उकारण सरसिजभूर्ब्रया
ककार उद व्यः । लती मोहिनो अनोऽग्निः रैफः एतावता श्री महामोरं कुरु
इति सप्ताचरौ चरमवीजदीपनो उक्ता ।। ३६ ॥
लेन प्रकारेण दोपनयोग इत्याह या यस्यति । या विद्या यस वौजस्व दीपन-
करौ उक्ता तौजस्व पुरत: प्रथमं तां विद्यामुच्चरत् ॥ १७॥
न्यासेषु दीपनीयोगमाह विद्येति । विद्यान्यासषडङ्गन्यासबदनन्यामेषु बीज.
नीयेति । एवं ते विद्या प्रबुद्धा भवति । एवं प्रकारेण म्लविद्या मन्त्र म्याद्भ
स्वशरीर न्यसबः पुस: लोकवयं वशमति पापानि शाम्यन्ति सद्य, सह ॥ ३८ ॥

·त्रिपुरासारससुच्चयः ।
तृतीयः पटलः ।
अधेदं शरीरं वकीयाङ्गुलीभि-
र्बुधैः षसवत्यमुलायाममुनाम् ।
दिनेशाङ्गलोभिः शरीरात् समोरो-
ऽधिक: प्राणसंज्ञो मतो योगविद्भिः ॥ १ ॥
इह प्राणवायु सदाभ्यासतो यो नरो न्यूनमावं नयत्ये नमङ्गात् ।
समत्व शरीरेण वा भूतलेऽस्मिन् स पूज्यो बुधैरुत्तमो योगवित्स
चतुर्दशावापधने प्रधाना नाड्य: स्मृतास्तास्वपि तिस्र एव ।
इड़ा सुषुम्नापि च पिङ्गलाख्या मुख्या सुषुम्न व च नासु नाड़ी
इदं मायामन्त्रस्वरूपं कथितं गुरुणा वा यदि लभ्यते तदा परं सिध्यति अन्यथा
गुरुप्रसादमन्तरण एष मन्त्रो न सिध्यतोति ॥ ३९ ॥
इति त्रिपुराचारसमुच्चयटोकायां द्वितीयः पटलः ।
एवं साधकाना सकलपुरुषार्थसारभूतं मन्त्रखरूपमत्ता पुरुषार्थान्तराव परि-
हाराय यीमान भूवप्राणायामप्रकारान् तहिशेषांश वक्त सपक्रमते अथेद शरीरमि-
त्यादिना । इदं शरीरं पण्डितः पड़धिकनवत्यङ्गलदैव्यं उ न यस्य शीरस्य परि-
माणं तस्यैवाङ्ग लिमानेन । प्राणसंज्ञकोवायुः शरीरावर्गमस्थानाद वादशाङ्ग लोभि-
रधिको मत: हादशाङ्ग लपर्यन्तं सञ्चरति ॥ १ ॥
इति । इह भुवि यो नरः सदाभ्यासतः सदाभ्यासन एजं. प्राणवायु शरीरा-
न्य नंभावं सकलाङ्गव्यापकत्व नवति । शरीरेण समाङ्गत्व' बोल्य वा आमनाङ्ग-
ब्यापकल वा करोति स योगवती मध्ये ऽस्मिन् भूतले पूज्यते इति ॥ २ ॥
प्राणाश्रयभूता नाड़ी दर्शयति चतुर्दशति । तदुक्त नाडीनामाश्रयः पिण्डो नाड्यः
प्राणस्य आश्रय इति । अखिन् शरीरे चतुर्दश नायः प्रधानीभूताः सन्ति अपि
चतुर्दशसु मध्ये चतसः प्रधानाः स्मृताः ॥ ३ ॥

·वृतीयः पटलः । १८ इड़ा नाम नाड़ी स्थिती वामभागे तनोदक्षिण पिङ्गला नाम नाड़ी। तयोः पृष्ठवंशं समाश्रित्य मध्ये सुषुम्ना स्थिता ब्रह्मरन्धन्तु याञ्च ॥ ४ ॥ सुषुम्नान्तराले स्थिता चित्रनाड़ी युता पञ्चवर्णोज्ज्वला पञ्चदेवैः । तदन्तर्गतं ब्रह्मान्ध सुसूक्ष्मम मृणालान्तरालोलसत्तन्तुतुल्यम् ॥ ५ ॥ तासां तिमृणां नामानि कथयति। इति । इंडा पिङ्गला सुषुम्मा चैति ताखपि वितृषु मध्ये सुषुव व प्रधानीभता। चतुर्दशनाडौनो नामानि यथा । इडाच पिङ्गला चैव सुषुम्रा च सरस्वती। गान्धारी हन्दिजिन्हा च सुपूषा च यश- खिनी ॥ अलम्बुषा कुलश्च व मशिनौ चिविणी तथा। विश्वोदगो विश्वमुखी व्याप्ता यता चतुर्दश ॥ एतास्वपि तिम्रो मुख्याः याखपि योग. प्रतिष्ठित: तास्वपि सुषुम्न व मुख्या सा च हारशान्त पृष्ठवंश समाथित्य सकलाधारत्वनाधीमुखी ऋजुता तिष्ठति । आधारो नाम पद्म श्वानात् अङ्गलादूई नेवाददाङ्गलादधीभाग चतुरङ्ग लयामविस्तारं अजमानतं त्वगादि धातुभिर्वष्टि तं चतुदलात्मक पाण्ड रा. कारं पद्म तत्कर्णिकामध्ये लिकीणा योनि: तन्मध्ये सबालप्रपञ्चनिमित्तोपाटान- भूता कुण्डल्याख्या चिमयी शक्ति: विगुणितादिरूपेगा सर्यान्द वैश्वानराणां मूलभूता भमति या विकीणमुत्थिता सुषुम्ना नाम नाडो वीणादण्डाख्यपृष्ठवंशस्य पुरीभाग- मवलम्बा ब्रह्मरन्ध पर्यन्तम् जीकारा तिष्ठति । तथाच तन्त्रचूडामणिः । मेरुदण्डे वहि: पा चन्द्र सूर्यातिमा के । किम्वा मध्ये--सुषुम्ना सन्निविष्टा च तन्मध्ये चित्र- रूपिणी। तत्र व ग्रथितं पद्म मूगादिपद्मपञ्चकम् । कलिकाकाररूपेण डाकिन्या- द्यावलम्बितम्। मूल हारं समाच्छाद्य स्थिता नागखपिसी। घायुना भिद्य ते मुक्ती' दृढ चिवा नयेत्ततः। तचासोज्जलकामस्य शिखयाऽतिसमुज्ज्वला। प्रतिचक्र- प्रबुडा सा जीवात्मानं पर कुले। नियोजयति तदयोगादमृतं भरते चिरम् । व्योम प्रोभिद्य नासाग्रे गतौ चन्द्रदिवाकरौ। अधीवक्र महापद्म क्रीडीहत्य सुषुवया। व्याघु नासिकामध्यौं गत चिवा तु तदता। जई भित्त्वा तु लिङ्ग .

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । ब्रह्मसूत्रमिदमेव देहिनी जोवर्भूतममृतककारणम् । यवदन्ति मुनयः पुरातना दिव्यमार्ग इति भव्यचेतसः ॥ ६ ॥ वै इतरान् पुष्करान् तत:। वहौलई मनाकाहाका दियौं मोक्षंदायिनी। जीवना- दृष्टसम्बडा स्थिरा परमसंनिधौ। एतझेदं विजानाति भिला याति परं पदम् । इत्यादि "वहशः। योगार्णवेऽपि । सुरशङ्गाटपोवन तेनैव संव्यतः क्रमात सूर्याचन्द्रमसौ नायौ गते नासाइयावधि। तन्मध्ये द्वितीयं भित्त्वा मर्पना पद्मकी- टेरे । ब्रह्मरंन्धविधियांता भित्त्या व्योम भुगलयम् । सेविनाच्छाद्य तवारं कुण्डलीशक्ति- रुज्वला । निद्रावशगतां देवी प्रसुप्तभुजगीपमा। तत्विकोशस्य वामदक्षिणकीण यो: सं. म ते मुषुम्नावा वामदक्षिणभागे इडापिङ्गले स्थिते । तयोर्मध्ये इड़ा नाम नाड़ी चापा- क्रति वा लिङ्गमूलस्थाने सुषुम्नामाश्लिष्य दक्षिणभागं गता तर्दाकारा पुनरपि नाभि- स्थाने वामभागं गता। तदा पुनरपि हृदयस्थानमानिध्य दक्षिणभागं गता। तदा करौ पुनरपि आनुमूलमाश्लिष्य वामनासापुटं गच्छति । एवं दक्षिणभागसम्भूता पिङ्गला सुषुम्नामानिंष्य दक्षिणानामाविवर गच्छति । सुषुम्नामूलपुरीभागादयिता आजि- हान्त सरखती नाम नाड़ी स्थिता । केचित्तु वयं वर्णतति। एता: सुषुम्नास्तिनश्च यासु योग: प्रतिष्ठितः । ताश्च नासापटइन् ब्रह्मरन्धविनिर्गताः। सरस्वत्यादि- चत्वारो मुखरन्धविनिर्गताः। ताख का शगजननी अन्या स्वर संवाहिनौ। बसनाधारा परी तीयवहा शिवा। अन्याः पटनेत्रकर्माङ्गमदीहारविनिर्गताः । शजिनी नाभिसम्बन्धा या मातु हृदि रुध्यते। यया गर्भगत: पिण्ड : पुष्यतेऽन- रसादिभिः। एताभ्य एताभ्य एव नाडीभ्यः शास्वीपशाखप्रकारण साई लक्षत्रयसंख्यानां नाडीनां सम्भवः । कुत्र का नाडौ तिष्ठति इति शिष्या काड़ायामाह इडेति शरी- रस्य वामांशमाश्रित्य इडा नाम नाडी दक्षिणभार्ग पिङ्गला तयीनांद्योमध्ये देहस्य पृष्ठवंशमाश्रित्य ब्रह्मरन्धपर्यन्त' सुषुम्ना अवस्थितति । मुषुम्नाया अभ्यन्तर चित्रा नाडी स्थिता पसभिर्वणः ऐतरतादिभिरुचला पञ्चभिर्देवैब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवैः संयुक्ता। तर्दुतम् । ब्रह्मा जनार्दनी रुद्र ईश्ररश्च सदाशिवः । चित्राख्यनाद्य- न्तःस्थाश्च पञ्चभूताधिदेवता:॥ ४ ॥ ५ ॥ ब्रह्मेति। इदमेव ब्रह्मसूत्र शरीरिणां प्राणभृतां जौवभूतम् अमृतक कारणम् असिन्नव ज्ञायते मरणं न चरतीत्यर्थः । यदब्रह्म सूत्र प्राचीना मुनयी दिव्यमार्ग इति कथयन्ति निर्वाखोपयोगी स एव मार्ग इत्यर्थः ॥ ६ ॥ अपरा ·हतीयः पटलः । १ इंडायां चरत्येष शीतांशुमाली अतो वामभागेऽमृतं सम्प्रदिष्टम् । रंवि: पिंङ्गलायर्या चरत्येष तस्माद विर्ष दक्षिणो भाग उक्ती मुनीन्द्रैः ॥ ७ ॥ जानीयादुदय बंधः खजठरे कन्देऽशरीरे टणाम् ब्राणात्तिग्मकराङ्गले खलु लयं सन्ध्यं च पूर्वापरे । उत्पत्तिञ्च लयञ्च सन्तेतमधोवृत्ति निशां वासरम् चो. वृत्तिमधस्तथा हिमकरं चौद्य दिनेशं गतिम् ॥ तुषारांशुनाड़ी प्रपन्ने तु देखें तदा शान्तिकादौनि कर्माणि कुर्यात् । बुधो रौद्रकर्माणि मार्तण्डनाड़ी- मुझे मिश्रकर्माणि नायौ प्रपन्ने ॥ ८ ॥ . इडायामिति। एष शिशिरकिरणी वाम दूडासंज्ञायां नाद्यां चरति न वामभागेऽमबमुक्तं पिङ्गला वामादिभ्यश्चरति सा च दक्षिणभागमाश्रितति स भागों विषसंज्ञक: आदित्यस्य खेचरत्वात् वायुनियमेन सिव्यतीति ॥ ७॥ तस्यीत्यत्तिविनाशज्ञानमाह जानीयादिति। बुधः अशेरौंरे वायो गाँ कद मूलभूते आधार चक्र उदयम् उद्भव जानीयात् । तथा आधारचक्र गुदोपरि लिङ्गाधःस्थिते वायुरुत्तिष्ठति घ्राणाहहिहादशाङ्ग ले विनस्यतीत्यर्थः । तदेव स्थान- इयं धूर्वापर सन्य कन्दात् पूर्वसंख्या घ्राणे हादशाङ्गलं वहिर्याति । पश्चादेतौति स्थानहबम् उत्पत्तिं लयं विनाशं च ते एव ज्ञातव्ये। आधारति । बाबीरधीगमनं निशां आनौयात् ऊईगमनं वासरं दिवस जानीयात् । उक्त हि अहरव प्राणों राविरपान इति तथाधीहत्ति चन्द्रं जानीयात् जई गमनमिति । अतएवं योगाएँ। बर्षेत्यधीमुखश्चन्द्रः शेमेत्य ईमुखीरविरिति ॥८॥ कैन वायौ कानि कर्माणि कर्तव्यानौत्याह तुषारांशुनाड़ीमिति तुषा- "रांशुमाडौं इड़ा गते वायौ शान्तिजनकानि कर्माणि कुर्यात्। सूर्यनाडौं पिङ्गलां गते रावौ रौद्राणि दारुणानि कर्माणि कुर्यात् । चन्द्रमसः शीतलांशु- 0 ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । भूतानामुदयं योरपि बुधः संलक्षयेत् पक्षयो- स्तबाधो वसुधोदय निशितधौओणस्य दण्डस्मृशि । देवेऽधःस्पृशि वारिणो हुतवहस्यीच गते तूदयम् तियसंस्मृशि मारुतस्य परितः स्पृष्ट मरहमनः ॥१०॥ वश्यस्तम्भनयोः प्रशस्त उदयो भूमेजलस्योदय: शस्त: शान्तिकपौष्टिकादिषु शुभेवताय वह्नः पुनः । शत्रोर्मारणदारणादिकरणेषचाटनोच्छासयो- योः शान्तिकनिर्विषीकरणयोर्योनो हितश्चोदयः ॥११॥ धरणेरुदये गदार्दितानाम् यदि दूतः समुपेत्य पृच्छतौह । महसा नहि रोगजा प्रवाधा प्रशमं याति चिकित्सितापि सम्यक् ॥ १२ ॥ त्वात् म्य्य न्य खरकरत्वादिति भावः। उभयनाडौस्थे वायौ शान्तिकानि रौद्राणि च कमाणि कुर्यात् ६॥ भतानामिति । हयोरपि पक्षयोः शुक्ल करणयोर्भूतानां पृथिव्यप्तं तेनीवाया- काशानाम् उद्भव सलक्षयेत् अवधारयेत् । तंत्र भतेषु मध्ये पृषिव्या उदयं प्राण- मध्यदण्डग र बायौ घदा प्रशस्यते दण्डा कारगतिभवति सदा भूमकदयं जानीयात् । देवं वायौ अधःस्मृशि सति वारिणी जलस्य उदयं जानीयात् । जई गते वायौ हुव- वहस्यान रुदय जानीयात् । तिर्यक् पार्थ हयं संस्मृशि वायीरुदये जानीयात् । समस्त नासारन्ध्र व्यापके वाबो वहति सति महर्मन श्राकाशस्य उदयं जानी- यात् । । १०॥ एतज्ज्ञामफलमाह वश्येति । भमेरुदये वश्य जनक स्तम्भजनकच कर्म कुर्यात् । अलभूतस्योदये सति शान्तिजनकं पुष्टि जनकच्च कर्म कुर्य्यात्। झटिति स तु मार- शादिजनके कर्मस्थि व रुदयः प्रशस्तः । शवोर्देशोन्मूलने नगरोछेदे च वायीरुदयः प्रशस्त । निविधीकरणसान्त्वने च आकाशस्योदयः प्रशतः।१।। प्रश्नमाइ धरण रिति। पृथिव्या उदये सति नैरुज्यममुकस्य भविष्यति दृत जागत्य पृच्छनि तदा रोगना पौड़ा सद्य. कलप्रतिक्रियापि इठेन शान्ति' नयतीति ·बतीयः पटलः । जलोदये व्याधिरुपैति शान्ति मृत्यु भवत्येव वसूदयै च । तथोदये चापि समोरणस्य व्योबोचिरेणैव रुजां विनाशः ॥१३॥ देवे दक्षिणभागगेऽथ पुरुषो रोमातुरो दक्षिणे स्थित्वा पृच्छति पृच्छकः स पुरुषो जीवत्वरोगश्चिरम् । वामायां तु रुजाकुलोकततनौ वामाश्रित खरे बामा पृच्छति चेत् स्थिता गतगदा वामा चिरं जीवति ॥१४॥ देवे गते पृच्छति वामभागं स्थित्वा नरो दक्षिणतो यदीह। व्यत्यासतोऽस्मादपि कृच्छ्रसाध्य क्दन्ति सन्तः खलु रोगजातम् अन्तर्गते पृच्छति पृच्छकञ्चेद्देव नरो जीवति वीतरोगः । सेनैव रोगेण वहिर्गतेऽस्मिन् परेतराजस्य पुरं प्रयाति ॥ १६ ॥ सर्वेषु कार्येषु यदीश्वरेऽस्मिन् अन्तर्गते वाञ्छितसिद्धयः स्युः । वहिगते मङ्गलमौखरऽपि शुभाशुभं कर्मफलं तु विद्यात् ॥१७॥ 1 बनाव्यमित्यर्थः । जलस्योदये सति यदि पृच्छति तदा व्याधिः शान्ति' याति। जमूदयेऽरुदये यदि पृच्छति तदा रोगातस्य मृत्यु भवति। वसुताशन मिति विश्वः। वायीरुदये यदि पृच्छति तदा मृत्यु । रित्यर्थः । आकाशीदये यदि आगत्य पृच्छति तदा त्वरयैव रोगाणां विनाशी सवति ॥ १२ । १३ । १४ ॥ प्रकारान्तरमाह। देवे वायौ दक्षिणा सङ्ग-ते सति तवैव स्थित्वा दूतो यदि पृच्छति सदा रीगानॊ जनी नौरीगः सन् बहुशतनयं जीवति। खियां रोमगताया वामभामगती वायुर्भवति तत्राश्रिती दूतः पृच्छति तदानीं दोगात् सा चिरं जीवति इति ॥ १५ ॥ देव इति । वामप्रदेशं गते वायौ दक्षिणशं गत्वा दूती यदि पृच्छति तदा कष्ट- साध्य नैरुज्य वक्तव्यम् । दक्षिणगे वायौ वामभागगः पृच्छति तदा कष्टसाध्य नैरुन्य बदेत्। अन्तर्गत इति। अभ्यन्तरं गते वायौ यदि पृच्छकः पृच्छति तदा नौरोगी जीवति । प्राणाइहिदिशाङ्ग लाइहिर्गते वायौ यदि पृच्छति तदा तेनैव रोगण यमाललं

·त्रिपुरासारसमुच्चयः।
आरभ्य दर्शप्रथमासुदेति वामे पुटे नौणि दिनानि देवः ।
वामेतरे त्रीणि ततो दिनानि घूर्णा तिथि र्यावदश्चैवमेव ॥१८॥
अथारभ्य शुक्लान्यपक्षादिभूताम्
तिथि नौणि देवो दिनान्यभ्युदेति ।
पुटे दक्षिण त्रीणि वामे तु यावत्
कुइरेवमेवं समालक्षयेना ॥ १८ ॥
एकस्य पक्षस्य विपर्ययेण
रोगाभिभूतिर्भवतौह पुसाम् ।
तयोईयोर्बन्धुसुहृद्दिपत्ति;
पक्षत्रये व्यत्ययतो मृतिः स्यात् ॥ ॥ २१ ॥
रोगी यातीति। कार्यान्तरे तत् प्रयोजनं कथयति। यदीश्वरे वायौ अन्तर्गते अब
कार्ये आकाशितसिद्धिर्भवति वहिर्गते हादशाङ्गलादधिक गते सर्वकार्याणि नश्य-
न्तौति। कति दिनानि कुव तिष्ठतौति कथयति ॥ १६ । १७ ॥
भारभ्येति । दर्श एव प्रथना तिथिर्यस्याः प्रतिपदः सा दर्शप्रथाला प्रतिपत् तेन
शुक्लप्रतिपदादितिथिवये वामे चतुर्थ्यादि दक्षिणे सप्तम्यादि वामे दशस्यादि दक्षिणे
त्रयोदश्यादि वामे कण प्रतिपदादि दक्षिणे चतुयादि वामे सप्तम्यादि दक्षिणे दश-
म्यादि वाम त्रयोदश्यादि दक्षिणे। अथेत्यनन्तरं शुक्लान्यपचादिभूतां कृष्णप्रविपत्ति-
थिमुपक्रम्य चौणि दिनानि दक्षिणभागे वायुरुदतीत्यादिसंख्या उक्ता एवं ना
पुरुष उदरं लक्षयेत् ॥ १८ ॥ १६ ॥
एकखेति। यद्य कत पचे वायोपरीत्यं भवति तदा तख पुरुषस्य रोग-
ननितोऽभिभवो भवति । शुक्लप्रतिपदादिदिनलयं यावदायुामपुटे सञ्चरति वन
यदि दक्षिणपुटे भवति एवं पञ्चदशदिनपर्यन्तं यदि व्यत्ययो भवति तदा रीगाभि-
भूतिर्भवति मासमात्र चैपरौल्ये न सुहृदां विपत्तिः पञ्चचत्वारिंशद्दिनानि यावद्यत्ययो
तस्थ पुरुषस्य मरणं भवतीति । वायोर्वैपरीत्ये रोगादिकं भवतीति खाभाविकी
गतिः ॥ २०॥

·तीयः पटलः। यदात्मन: कालवशात् समीरणो विपर्यु देति प्रकृति विहाय सः । तदा निरुध्य खसनं निपौड़येद यथा स्थितं पक्षमुपैति चात्मनः ॥३१॥ हावेव धत्तः सकलञ्च कालं दिवाकरः कैरवबान्धवश्च । भोत्री सुषुम्ना सकलस्य चास्य कालस्य दोषादिवसात्मकस्य ॥२२ ततः क्रमेणैव विशुद्धनाडीपथान्तरः प्राणसमोरणस्य । शनैः शनैः संयमने प्रयत्न यथाविधानं विदधीत धौरः ॥ २३ ॥ भोतांशमार्गेण शनैः समोरमापूरयेत् खोदरमादरेण । विकारमात्राभिरपेततन्द्रः कालाग्निमूलार्पितचित्तवृत्तिः ॥२४॥ ततो धारयेन्मारुतं शुद्धचेताश्चतुःषष्टिमात्राः समापूरितं तम् । वहिर्भाखता रेचयेन्मन्दमनं तद भिरन्तनिरुद्ध तु ताभिः ॥२५॥ विपरौतीदये शुभीदयः कथं स्थादित्याइ यदेति। खकीयादृष्टवशाहायुवैप- रीय उदेति तदादिबोधं कृत्वा श्वासं पौड़येत् यथा पुटान्तरं गच्छति ॥ २१॥ हावेवेति । कुमुदवन्धुश्चन्द्रः सूर्यासौ सकलं कालं धत्तः दिवारात्रि- रसात्मकस्य रात्रिन्दिवीपलक्षितस्य कालस्य भीवी भक्षिका सुषुम्ना परं नान्या नाड़ी- भोक्त त्व नाम चित्कलासमवेतस्य तस्योपाधितया रूपत्वमापाद्य सर्वखाभिभावकत्व- मित्यर्थः ॥ २२॥ तर इति। सुषुम्नैव भोवौ तदा क्रमेण विशोधितनाड़ौमार्गान्तरः सन् प्राथ- वायोः शनैः शनैः संयमने नियमे प्रयत्न यथा कथितप्रकारेण कुर्वीत ॥ २३ ॥ तमेव प्रकार कथयति शीतांशुमार्ग इति । शीतांशोयन्द्रस्य वम मा वाम- नाद्या वायुभि: खकीयमुदरं विकारमावया षोडशमात्रया पूरयेत्। अपेता तन्द्रा निद्रा यस्य स: कालाग्निमूलानिमूलार्पितचित्तवृत्तिः। कालाग्निमूले मूलाधार- ऽर्पिता चित्तत्तिर्व्यापारो येन ॥ २४ ॥ तत इति । पूरितं वायु चतुःषष्टिमावापर्यन्त धारयेत् तस्य गतागतं विरीध- येत् भाखता सूर्य मार्गेण दक्षिणया शनैस्तदाभि विशन्मात्राभिरभ्यन्तरे निरुई तं वायु रेचयेत् त्यजेत् ॥ २५ ॥ ३

·त्रिपुरासारसमुच्चयः ।
विपरीतमतो विदधीत
बुधः पुनरप्यथ तविपरीतमिति
अमुना विधिना सुमनाः सततं मरुतो विदधीत सुसंयमतम्॥२६
प्रखेदं जनयति यः प्राणायामेषु सोऽधमः प्रोक्तः ।
कल्पोमध्यः पुंसां भूमित्यागं तनोस्तनोति परः ॥२७॥
तावविदधीत बुधः प्राणायाम समाहितो विधिवत् ।
यावत् सम्भवति भुवि प्राणायामस्योत्तमस्य गुणः ॥ २८ ॥
अयं प्राणायामः सकलदुरितध्वंसनकरो
विगर्भः प्रोक्तोऽसौ शतगुणफलो गर्भकलितः ।
जपध्यानापेतः स तु निगदितो गर्भरहितः
स गर्भस्तून्मुक्तो मुनिपरिवृतैर्योगनिरतैः ॥ २८ ॥
शुचिः प्राणायामान् प्रणवसहितान् षोड़श वशी
प्रभाते सावञ्च प्रतिदिवसमेव वितनुते ।
हिजो यस्तं भ्रूणप्रहरणकृतांघोऽभिकलितम्
पुनत्य ते माजादिह दुरिततूलौघदहनाः ॥ ३० ॥
लायन्त्यमो षडूभिरपीह मासैर्जन्मान्तरोपार्जितपापपुञ्जात्।
संवत्सराब्रह्मपदं तदेकं प्रकाशयन्त्य व यदच्युताख्यम्॥ ३१ ॥
इह रेचकपूरको विहाय स्थिरधीः कुम्भकमेव केवलं यः ।
सततं कुरुते मनोजवत्वं लभते वीतजरामयः स मर्त्यः ॥३२॥
विपरीतमिति। अतः प्रलताबिपरीतं विदधीत कुर्यात् । पुनरपि तहिपरीत
प्रतक्रमणादिकं पुनरपि वहिपरौतम् एवमभ्यसेत् अमुमा प्रकारेश्य मरुतो वायो-
नियम न कुर्यात् ॥ २६॥
प्रख दमिति। अयं सुगमः ॥ २७ ॥२८॥
अयमिति । गर्भो गर्भशून्यः प्राणायाम उक्तः सन् सकलदुरितानि विनाशयति
गर्भप सहितीऽयं शतगुणफलसहितः कथितः विगर्भापचया की विगर्भः कः सगर्भ:
इत्याकाक्षायामाह जपेति। जपैनिश्च शून्धी यः गर्भरहितः ताभ्यां युक्तो यः
मगर्भः कथितः ॥ २९॥

·बतीयः पटलः। २७ WHA न हि तस्व सुदुर्लभं विलोक्या- मिह यः केवल कुम्भके निषसः । अणिमादिमुणाष्टकं करस्थम् ननु तस्यैव निरस्तमृत्यु भौतः ॥ ३३ ॥ रोजंदन्तयुगलादिमस्पृशन् सविधाप्य रसनां तदन्तिके। काकचञ्चपुटमारुतं पिवेत् प्राणसंयमनमेतदुत्तमम् ॥ ३४ ॥ हिकचञ्चुसमौरखं शनैर्धयत: सम्परिक्वत्य सन्ध्ययोः । श्रमदाहगरोदरामयज्वरगुल्मा: प्रशमं प्रयान्ति च ॥ ३५ ॥ उभयोरपि सन्ध्ययो मुंहत पिकधातु धयतस्विमासमात्रम् । सरस हिकचञ्चुगन्धवाहं भुवि सारखतसिद्धिरत्तमा स्वात् ॥३६॥ विषमुग्रंमुदग्रवीर्यभाजां अविनाशं समुपैति पबगानाम् । किमु वृश्चिककोटलूतकानामिह काकोलमुखानिलस्य पानात् हिकंचञ्चसमीरणं नरः सरसं यः परिष्य सध्ययोः । कुरुते निजकुण्डलीमुखे क्षयरोगं स विमुच्य जीवति ॥ ३८ ॥ हिकचञ्चुसमोरणं नरो यः पिवतीहानिशमेव वीततन्त्रः । शुचिरित्यादि । चतुष्टयं मुगमम् ॥ ३०-३३ ॥ राजदन्त ति । राजदन्तयुगलद्दयस्यादिमस्पृशन् तेषाम् अन्तिकै समीपे जिहाँ सन्निधाय काकचञ्चुपुटेन वायु पिवेत् । काकचञ्चुपुटवन्मुखं कृत्वा पिवेडि- व्यर्थः । मध्यंभूतदन्तचतुष्टयं राजदन्ताः एतदुत्कृष्ट वायोनियमनमिति ॥ ३४॥ दिकवि। हिकचच भ्यां समोरयं वायु धयतः पिवतः घेट पा पाने। हान्या ककारान्यां बक्षिती हिंकः काकः अमदाहं गरीविषम् उदरामयम् इदररोगः ज्वरः मुख्य न्यायाः प्रश्रमं प्रयान्ति ॥ ३५ ॥ उभयोरिति । उभयोः प्रातः सायं सध्ययोमुहर्त दण्डहयं यावत् प्रहरचय- मात्र यावं मधु तस्य धातुः चर्तुः पुसः काकचञ्च पुटमारुतं पिवतः सारखन- निधिर्भवति सध्यामुइतमात्र प्रहरवयं वेति व्यवस्थिवविकल्पार्थः ॥ १६ ॥ - ·२८ त्रिपुरासारसमुच्चयः । भवति ध्रुवमेव तस्य वर्षाच्छ्रवणं दर्शनमप्यतीव दूरात् ॥३८॥ बहुधा कथितैर्मुहुः किमेभिर्दिकचच्चा तु समोरणस्य पानात् । जरसा सह नाशमाशु याति प्रबलं मृत्युक्ततं भयं नराणाम् ॥४०॥ जिह्वां कत्वाऽनाकुलस्तालुमूले दन्तैर्दन्तान् गाढ़मापीड़यित्वा । मन्दं मन्दं यः पिवेगन्धवाहं सौः पूरैः साकमन्तः स्मृशद्भिः ॥४१॥ वण्मासाभ्यासेन रोगैरशेषैः पायेभ्योऽसौ मुच्यते साधकेन्द्रः । अब्दादेकाहिसां मृत्युदूती जित्वा भूमौ दीर्घकालं स जीवेत् ॥४२॥ वर्षत्रयाभ्यासवशादतीतमनागतं वेत्त्यलिनीलकेशः । विषं न देहे क्रमते तदीये दष्टे सुधीरैरपि पनगेन्द्रः ॥ ४३ ॥ न कृत्रिम स्थावरजङ्गमं वा विषं किमन्यैरपि कालकूटः। गुणाष्टकं कालवशादुपेत्य महौतले क्रीड़ति भैरवो वा ॥ ४४ ॥ या मुण्डाधारदण्डान्तरविवरगताहारनीहारगौरी सौधी धारां नमोऽम्भोरुहकुहरविधोः संस्रवन्तीं वहन्ती। तस्या वजाख्यनाद्याः खगसुदरदरीमध्यगं यो विदध्यात् तस्या ब्रह्माण्डमाण्डप्रलयमयघनं स्थाधनं मृत्युमृत्योः ॥४५॥ विषमिति। काकीलः स्वयं सुगमम् ॥ ३०-४० ॥ निहामिति । तालुप्रदेशे जिह्वां योजयित्वा उपरिस्थदन्तपस्याऽधोदन्तावलि भापौद्य सौषैः पूर्वमुखावस्थितैः सह गन्धवाहं वायु पिवेत् अन्यत् सुगमम् । प्रका रान्तरमाह जिह्वामिति। सौमुखान्तर्गतरसैः विखसां जरा विमविषं नारि. कैलमिथितकर्पूर स्थावरं हिमशैखजादिकं जङ्गमी पार्वनौयं व्याघ्रनाभिजन्यं, गुणा- टकम् अष्टसिद्धिभैरवावतारार्थे वाशब्दः ॥ ४१-४४॥ या मुण्डो ति। सुषुम्नान्तर्गवाया वजाख्यनाद्या उदरमेव दरी कन्दरा तम्मध्य- बर्ति ने खगं वायु यो विधानं करोति तस्य पवनं शरीरं मृत्यु मृत्योधनं मुहर भवति । मृत्यु यमः तस्य मृत्यु नाशकः तस्य लोचमुझरो भवति । धनः स्यालोह- ·हतीयः पटलः । २८ मूर्छा गती हरति रोगसमूहमध्या- रुडः करोति गगने गमनं नराणाम् । वातो मृतो वितनुतेऽमरतां समस्त- मभ्यासतः सुलभमेव समोरणस्य ॥ ४६॥ अथ पाणिनिरुद्धकम्बुर्ना ध्वजमूलस्थितसव्यपादपाणिः। ऋजुकायशिरोधरो यतात्मा विषयेभ्यो विनिवर्तितेन्द्रियाश्व:५७ काकीचञ्चग्रहृष्टे, हुरुदरदरी पूरयित्वा समोरै- रस्तुष्टाभ्यामुभाभ्यां नररिपुविवरे तर्जनीभ्यां च नेते। नासारन्ध्र निरुध्य स्थिरविमलमतिर्मध्यमाभ्यामथास्य- मन्याभि तिगाढ़ कमलजनिलये स्थापवमानसं खम् ॥४८॥ मृतः मनसा सह मुद्गर इत्यमरः। सा का मुण्डाधारदण्डान्तरविवरगर्ता मुण्ड साधारभूतो दण्डः पृष्ठवंशात्मक: तदन्तर्गतसुषुम्ना तन्मध्यवर्तिनमित्यर्थः। कीदृशाहवे हिमवछमा- मृतधारां वहन्ती धारयन्ती आकाशदेशावस्थितपद्माभ्यन्तरवर्तिनोविधीश्चन्द्रस्थ क्षरन्तीम् तथाच यः सुषुम्नान्तर्गतवायु निरोधयति तस्य मरणं न भवतीत्यर्थः ॥४५॥ मूििमति । मूछा निश्चेष्टत्व सति इति यावत् । श्रद्धा तत्त्व न रोगसद्धातं निवारयति । बद्धः सन् नाान्तरे निरुद्धः आयतः सन् मनुष्याणाम् आकाशगमनं निराधारसच्चारं करीति याति स्वाभीष्टदेणं तथा विलीन: अमरताम् अमरणं नयति । तथाच मूर्छितो हरति व्याधि निहन्यान्मरणं मृतः। बद्धः खेचरतां कुर्यात् वशो वायुश्च भैरवि ! ॥ ४६॥ प्रकारान्तरमाह तथेति । ना पुरुषः स्खीयमानसं कमलजम्मनी ब्रह्मणी निलये आधारकमलेऽवस्थापयेत् । कीदृक्पार्थिना एकपादगुल्फेन निरुडूः कम्युनिरुद्ध- गुदमार्गों बैन स: ध्वजमूलै लिङ्गमूलेऽवस्थापिता अपरपादपार्णियन सः। ऋतु- काव: प्रवक्रशरीरः यतात्मा इन्द्रियमेव दुईरत्वादश्च वायः ॥ ४७ ॥ काकीति। काकबधूमुखेनाकृष्टैर्वायुभिरुदरदरौं पूरयित्वा करइयस्यान ष्ठायां नररिपुषिवरे वक्ष्यमा नरी अर्जुनः तस्य रिपुः कर्णः कर्णविवर इत्वयः। तर्जनी येन नेवइयं मध्यमाभ्याम् अङ्ग लोभ्यां नासापुट' निरुध्य अम्याभिश्चतुर्भिर्मुख निरुध्य ४८॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः यथाशक्त्याभ्यासं प्रतिदिवस मेवं विदधतः सुषुधान्तश्चायं प्रचरति शनै देहपवनः । तदा नादो नैजो भवति सहसानन्दजननः क्रमाहौणावादिप्रहतमृदुवोणारवशयः ॥ ४ ॥ आदौ सत्तालिमालागलपथविगलत्तारझङ्कारहारी नादोऽसौ वंशिकांस्यांनिलभरितलसइंशनिखानतुल्य: । घण्टानादानुकारी तदनु जलनिधिध्वानधौरो गभीरो गज पर्यन्यघोषः पर इह कुहरे वर्तते ब्रह्मनाद्याः ॥५॥ विजिते भक्तौह तेन वायुः सहजो यस्य समुत्थितप्रणादः । अणिमादिगुणा भवान्त तस्थामितपुण्यस्य नहासुखासदस्य ॥५१ सुरराजतनुजवैरिरन्ध्र विनिरुध्य खकरालोहयेन । जलधेरिव धीरनादनन्तः प्रसवन्तं सहसा गुणोति मयः ॥५२॥ परिभावयतोऽपि नादमेनं विदशाधीशतनूजवैरिजातम् । सततं भवतौह तस्य जन्तोगुणसम्पत्तिरपेतकल्मषस्य ॥५३॥ शृङ्गाण्यङ्गुलिभिनिरुध्य विधिवत् कोदण्डयोः पण्डितो मध्ये बदमरुन्निध्य वृषभशेष्ठच षष्ठेन्द्रियम् । यथेति। एवमनेन कथितप्रकारेण प्रविदिनमभ्यसतः पुंस: सुषुस्नाभ्यन्तरे अय वायु: सञ्चरति यदि तदा सवतानन्दजनकी ब्रह्मप्रदी नाद उत्पद्यते क्रमेण पुनर्वोणा- समरवी भवति वीणावादिप्रक्वतले नातिशयमधुरध्वनिरिति । इयं सुगमम् ॥४९-५२॥ सरराजेति। मुरराज इन्द्रः तत्तनुजीऽर्जुन: तद्द सै कर्ण: तन खहस्तइया- झा लिइयेन निरुध्य समुद्रस्यैव गभीरं शब्दमभ्यन्तरे प्रसरन्त ऋणोति मय : तस्या- पगतपामनः गुणावाप्तिर्भवति मोक्षप्राप्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ५२ ॥ ५३॥ शङ्गाणीति । एङ्गाणीन्द्रियाणि तान्धङ्ग लौभि: प्रतिरुध्य कोदण्डयोर्बुवीमध्ये निरुद्धपवनः षष्ठः। बषी विषयः वं भजत इति वृषभ: वृषभाणौन्द्रियाणि तक षष्ठेन्द्रियं मनः तबिरुध्य इत्यर्थः । श्य्यन्तर्गोतं वेदान्तवेद्य' · अहमुतशाभूल-

·चतुर्थः पटलः ।
साक्षात्तत्क्षणमेव पश्यति शनैस्वव्यन्तगीतं परम्
ज्योतिस्वैपुरमझमुक्तशशभृल्लक्षाभलक्षप्रभम् ॥ ५४ ॥
इति श्रीनागभट्टविरचिते त्रिपुरासारसमुच्चये
हतीयः पटलः ।
चतुर्थः पटलः ।
अथ पूरकयोगयोजितान्तः श्रृंषदश्वो निजमूलचक्रदेश।
विदधीत बुधः समाहितोऽजोपपदग्रन्थिविभेदने प्रयत्नम् ॥१॥
शकत् समुत्सृज्य यथा शनैः खं सोचयेत् कम्बुनि मार्गमा
बुधस्तथाधारनियोजितात्मा सङ्कोचयेत् कम्ब नि मार्गमुत्रैः ॥२॥
चामलक्षप्रमम् एक कालोदितनिष्कलङ्कानेकचन्द्रप्रमन् ।
अयमर्थः ।
इन्द्रियाणि
खकराङ्ग लोभिर्निरुध्य स वोर्मध्ये स्वान्तसम्मिन्नवायु खप्रभावक्रमेण यो नियमयलि
सशशिप्रभ वेदान्तवेद्य परं ज्योतिःस्वरूपमात्मानम् अनुभवतीत्यर्थः ॥ ५४ ॥
इति त्रिपुरासारटोकायां पदार्थादर्श वतीयः पटलः ।
एवं प्राणायामन पवनंजययोगविशेषांशीक्ता जितामरतामविकाराणामभ्य दय-
निःश्रेयसप्राप्रपायभूतं मन्त्राणां छिन्नादिदोषपरिहारार्थं योनिमुद्राबन्धनप्रकार
वक्त सुपक्रमते अथ पूरकयोग इत्यादिना। आदौ पूरकादियोगाभ्यासेन निजमूल-
चक्रदेश मनः संयोज्य अजीपपदग्रन्थिविभेदने यन' प्रकुर्वीत अजो ब्रह्मा स एव उप-
पत्तिर्यस्य ग्रन्विशब्दस्य तेन ब्रह्मग्रन्थिरित्यर्थः । समाहितान्यासध्यानः ॥ १ ॥
ग्रन्थिभेदप्रकारमाह शवदिति । अर्वा अश्वः शक्तविष्ठा समुत्सृज्य व्यक्त्वा येन
प्रकारेण कम्बुनि मागे गुदमार्ग सङ्कोचयेत् तेन प्रकारणाधार चक्रे संयुक्तामा
पुरुषः। स्खौयं कम्ब नि मार्ग सद्धीचं नयेत् ॥२॥

·३२ त्रिपुरासारसमुच्चयः । विदधौत मुहुर्मुहुर्गुरूतक्रमतो हुङ्गतिमङ्क्षलग्नपाणिः । दृढ़रुद्धगुदध्वजान्तरालस्थिततेजोमयपुष्कराग्रयोनिः ॥ ३ ॥ अथ कम्बुनि मारुतं जितात्मा प्रतिलोमन शनैः प्रवेशयेत्तम् । कमलासनपङ्कजस्य मूलं खगुरुप्रोक्तविधानतो दुरापम् ॥ ४ ॥ अमुना विधिना मुहुः कृतेन क्रमशः कम्बुनि मारुतस्ततोऽसौ। अजपङ्कजमूलदेशमार्गप्रणयी ग्रन्थिविभेदन करोति ॥ ५ ॥ परिहृत्य खगाधिपस्ततोऽसौ सरणिं चन्द्रमसो नभोमणः । कमलं कमलासनस्य पश्चाविदधीतो मुख प्रविश्य सम्यक् ॥ ६ ॥ प्रतिभानमथाद्भुतं प्रविष्टे भवनान्त: परमेष्ठिनः खगेशे । लघुता वपुषो भवत्युदया जठरान्तचलनस्य चापि दीप्तिः ॥७॥ तडिकोटिप्रख्य सुरुचिजितकालानलरुचिम् सहस्रादित्यांशुप्रकरसदृशोद्योतकलितम् । विदधौतेति। मुहुमुह वारंवारं गुरूपदिष्टप्रकारण करकमलदयं नाभरध:- स्थिततेजोमयपद्माग्रस्य योनिश्च यत्नेन निरुध्य गुदलिङ्गमध्यतेजोमयषुष्कराग्रे योनि- र्येन निरुद्धमूलाधार इत्यर्थः । अयमर्थः गुदध्वजयीमध्ये स्थितं यच्चतुष्पत्रं पद्म सन्मध्ये विकोणाकारा यीनिरिति ॥३॥ अथेति। कम्बु नि मारुतमपानवायु देशिकोतक्रमेणाकुच्चा शनैरुई नीत्या कमलासनपद्धजाख्य सुषुम्नामूलं प्रवेशयेत् ॥ ४ ॥ अमुना विधिनेति । एवं मुहुर्मुहुरभ्यासेन अधोवृत्त निरुध्य तदन्सब्रममार्ग: स्थितयन्थिभेदन करीतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ परिहत्ये ति। अपानश्च अर्द्धवत्तित्व न प्राणात्मकत्वात् खमाधिपत्याख्या लभते । एवमूईगमनाय प्रवृत्तोऽपानवायुः सोमसूर्यात्म केड़ामिङ्गलामार्गों परिहत्य कमलमूलं सुधुनामूलम् उपविश्य जईमुख करीति ॥६॥ प्रतिभानमिति। खगेशेऽपानवायौ ब्रह्मयो भवनाभ्यन्तरं प्रविष्ट सति बहु- वम् आश्चर्यजनक प्रतिभानं भवति वपुषः उदग्रा लघुता भवति ॥ ७ ॥ तडिकोटिप्रख्यमिति। कामशरीराग्नि ध्यायेत्। कीदृनं विद्युदग्रतुख्यम् । खतेजसा विजिता कालानखख रुचिर्येन मादृशं सहस्त्रसंख्यादित्यतेजःसमूहतुखेन ·चतुर्थः पटलः । भ्रमन्तं योन्यन्तः स्थ रदरुणबन्धूककुसुम- प्रभ कामं ध्यायेज्जठरशशमृत्कोटिशिखरम् ॥ ८॥ तस्योद्धेऽग्निशिखा चिरद्युतिलतापुञ्जप्रमाभाखरा सूक्ष्मा ब्रह्मपथान्तराम्बरगता चैतन्यमात्रा कला। एकीभूतमनन्तरं सह तया ध्यायेदिया निश्चलम् आत्मानञ्च निवातदीपनिभया हंसस्वरूपं बुधः ॥en शक्ति: कुण्डलिनीति या निगदिता आईमसंज्ञा जग- निर्माणे सततोद्यता प्रविलसत्सौदामिनीसन्निभा। शङ्खावर्त्तनिभा प्रसुप्तभुजगाकारां जगन्मोहिनीम् तन्मध्ये परिभाववैदिषलतातन्तूपमेयाकतिम् ॥ १ ॥ इकारण गुरूपदिष्टविधिना प्रोत्थाप्य सुप्तां ततः कत्वा तां कलया तया परमया चिद्रूपया सङ्गताम् । मायां कुण्डलिनी समाहितमनास्तामुञ्चरेत् कौशिकीम् शक्ति ब्रह्ममहापथेन सहितामाधारत: स्वात्मना ॥ ११ ॥ उद्यीतेन कवितं सम्बद्ध योन्यन्तराधारचक्रस्यावन्तरे भासमानं बन्ध कशब्देन रक्त- वर्षाभ शशझल्लचशिशिरम् । एतेन साधकानामानन्दजनकत्व बोध्यते । काममिति कामशब्दीरहस्यागमे शरीरवैश्वानर सूटः। एवं तेजीमयं कामं खाधारगमन भाव- येत् । वधाचीन रुद्रयामले-भ्रम योनिमतं ध्यायेत् काम' बन्ध कसबिभन् । ज्वलल्कालानलप्रख्यं तडिकोटिसमप्रभम् इति ॥ ८ ॥ तस्येति । तस्य कामरानाख्य जातवेदस उपरि शिखारूपातिसूमा विद्युत्सहस्र- सनिमा चिद्रूपा या कला सा ब्रह्मति । केचित्तु विद्युत्सहस्रसन्निभा चिद्रूपात्म- कला निष्कला ध्येया इत्यनुषज्यते। परमहंसखरूपालानं तया कलया एकौशल्य चिन्तयेदिति ॥ ६॥ शक्तिरिति। क्या कलया या चिद्रूपा कला कुण्डलिनौशक्तिरिति कथिता पूर्वोत्तशिखामध्यगां परिभावयेत् । अन्तर्व्याप्य स्थितां ध्यायेदिव्यर्थः ॥ १० ॥ उक्तमर्थ संक्षिप्य दर्शयति इशारीति। हतारमा मन्त्रसहितेन, गुरूवाप्रका- ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । भित्त्वा लिङ्गत्रयमथ बुधो ब्रह्मनाये चोडम् गच्छन्तों तां कमलजपदात् प्रापयेदात्मशक्तिम् । व्योमाम्भोजप्रणयिपरमानन्दकन्दं विसर्ग: स्थानं चन्द्रोपरि परिगलट्रक्तपीयूषधारम् ॥ १३ ॥ पौत्वा कुलामृतरसं पुनरेव दिव्यम् मध्य विशेदपचनस्य समाहितात्मा। यायात् कुलादकुलमेव पुनश्च मात्रा- योगेन देशिकवरप्रतिपादितेन ॥ १३ ॥ सा शक्तिः सकलशरोरजीवभूतां प्राणोऽसाविति गदितान तन्त्रिमुख्यैः । उबात: स तु परिपठ्यते मुनीन्द्रैः प्राणोऽन्तः स्पृशति यदा क्रमेण नौतः ॥ १४ ॥ अमुं खाधारस्थं प्रतिदिवसमभ्यासनिरतः करोति श्रद्धावान् सततमवधूताखिलमलः । स मुक्तो दुःखौघेरपर्यतजराल शमरणो गुणग्रामोपेतः सुर इव चिरं जीवति भुवि ॥ १५ ॥ रेश तां कुण्डलिनी आधारवमल सुप्तोमुत्याप्य प्रबोध्य अनन्तरं तया परमया चैतन्धरूपया मिलितां कुण्डलिनी मायां कुलं मूलाधारः तवस्था शरीरस्य देवता चिन्तयेत्। अकुल शिव इयतः कुल शक्ति: प्रकीर्तिता। कौल' तेजी विकार मादिनि बितयनिर्णय इति ॥ ११॥ भिल्लेति। अग्रे कथितं लिङ्गवयं विभिद्यं ब्रहीनांद्या सुधुनया बाखः खाना- दूई को लडलिनी शक्तिम् आकाशाम्भोरुहप्रणयित्वम् धाकायामीजस्थपरमा- नन्दस्थविसर्गस्थान प्रापयेत् ध्यायेत् ॥ १२ ॥ पीया कुलारतरसमिति । एवं तां सहस्रारपर्यन्त नौवा ववस्थं दिबसुधारस पीत्वा तैनैव मार्गेण विरीहक्रमेण अपधनस्य मध्यं कुलाख्यं बोन्याचार प्रापयेत् प्ररीरमध्य' मूलाधारमित्यर्थः । कथं याहयेदित्याह मात्रायोगैन गुरुसमाचायोंग- ·चतुर्थः पटलः । चतुर्विधा या कथितेह सृष्टिः प्रवर्त्तते सा सकलापि यस्याम् । प्रलीयते चापि जगत् समस्तं कालाग्निरुद्रादिशिवान्तमेतत् सेयं मयोता खलु योनिमुद्रा बन्धस्तु देवैरपि दुर्लभः स्यात् । अनेन बन्धेन न साध्यते यत्रास्त्येव तत् साधकपुङ्गवस्य ॥१५॥ छित्त्वा रुद्धा: स्तम्भिताः कीलिता ये सुप्ता मत्ता मूर्छिता हीनवौर्याः । दग्धाः अस्ता: शत्रुपक्षस्थिता ये बाला वृद्धा गर्विता यौवनेन ॥ १८॥ ये निर्जीवा ये च सत्त्वेन होनाः षण्डीभूताश्चाङ्गमन्वैविहीनाः । एते मुद्राबन्धनेनापि येऽन्ये मन्त्राः सर्वे वीय्य वन्तो भवन्ति ॥१६॥ क्रमेण गतामतं विदधीत । माता तु-विन्दुनादतथा शक्ति वात्रयमुदाहृतमिति । तथा हि मावापदेन पौठवयं विधीयते। आज्ञास्थानगतो विन्दुः तत्त्वाज्ञा प्रका- शकस्वरूपं पूर्णाख्य पीठं तदुपरि ललाटमध्ये विन्दात्मकप्रकाशरूपस्य शिवात्मक- स्फुर पनादालकस्य नादाख्य हितौयं पीठ तदुपरि शिक्षा विश्वात्मिका शक्तिप मया उक्ता खेलु निश्ये अस्या मुद्राया बन्धनं देवैरपि दुर्लभञ्च । योनिमुद्राया अनेन बन्धनप्रकारण यन्न साध्यते तदा स्मरणम् तथा सर्वमेवामया मुद्या साध्यत दूत्यर्थः। इयं का इह जगति या चतुःप्रकारा सृष्टिरुक्ता यस्यां प्रवर्तते यती भवती- त्यर्थः । उहिदसरगुब्बाद्याः खेदजाः कमिदंशाद्याः जरायुजा मनुष्याद्या: अडजाः पक्षिसादयः । केचित्तु शब्दसृष्टि: शब्दार्थमृष्टिः प्रकृतिपुरुषसृष्टिरिति मन्यन्ते । अथवा नैयायिकमते पुरुषष्टिः सांख्यमते प्रकतिपुरुषयोगात् पातञ्जलमते कैवल- प्रकृते: मौमांसकमतेऽदृष्टादिति। चतुर्विधा सृष्टिः समस्तं जगदपि यस्यां कालाग्नि- कद्रादिरूपां यस्यामेव लयं याति पूर्वोक्तध्यानविशेष एव मुद्रा ॥ १३-१७ ॥ छित्त्वेति। युग्मकम् । एवं सर्वे मन्वा योनिमुद्राया ध्यानविशेषेण वीर्ययुक्ता भवन्ति । एतैरुच्छिन्ना मनीर्यस्यादिमध्यान्त खामिनं वीजमुच्यते । संयुक्त वारियुना वायुनाकान्त विधा पुनः । चतुधां पञ्चधा वाथ स मन्त्र श्छिन्नसंज्ञकः । आदिमध्याव- सानेषु भूवौज़हन्दलान्छितः । रुद्धमन्त्रः स वित्रे यी भुक्तिमुक्निविवर्जितः । ये च ।

·त्रिपुरासारसमुञ्चयः। गुरुतल्पनिषेवणञ्च पानं हिजहत्या मधुन: सुवर्णचौर्यम् । अमुना विलयं प्रयान्ति सम्यक् सकदप्याचरितेन बन्धनेन ॥३०॥ स तु मन्विवरः स एव योगी गुणसिद्धेः पदमास्थित: स एव । अमुना चरतीह बन्धनं यः सततं स्वोचितधर्मकर्मनिष्ठः ॥ २१ ॥ अमुना भवतीह देहभाजां सतताभ्यासकृतेन बन्धनेन । न जरा पिटराजवैजयन्ती न च मृत्युप्रतिपादिता च भौतिः ॥२२ फटकारः पञ्चकादियों । कौलिताः-श्रादिमध्यावसानेषु हंस: प्रासादवाग्भवौ। हकारी विन्दुवान् नीवी वाग्भवच चतुष्कल: । माया नमामि च पदं नास्ति यस्य स कौलितः। ये स्तम्भिताः। एक मध्ये खयं मूनि यस्मिन्निन्द्रपुरन्दरौ। न विद्यते स मन्त्रः स्यात् स्वम्भित: सिद्धिबोधनः। ये च सुप्ताः। त्रिवर्णी हसहीनो यः स सुप्तश्च उदाहृतः। ये च मत्ता: । मन्त्री वाप्यथवा विद्या सप्ताधिकदशाक्षरः । मदोन्मत्त उदौरितः । ये च मूर्छिताः । पञ्चधास्त्र स्थितां मध्ये यस्य मन्त्रः स मूर्छितः। ये हीनवीर्य्याः। विरामस्थानगं यस्य होनवीर्यः स कथ्यते । ये च दग्धाः । वह्निायुसमायुक्तो यस्य मन्त्रस्य मूर्धनि। सप्तधा दृश्यते तन्तु दग्ध' मन्त्री- तमन्ववित् । ये च अस्ताः । अस्त्र हाभ्यां विभि: षड् भिरष्टाभि श्यतेऽनरैः । स्तम्भ सोऽभिहितो मन्नः। ये च शत्रुपने स्थिताः । तारादिभिरननुकूलाः । ये च बाला । सप्ताोमनुबलिः । ये च वृद्धाः। विशवर्णश्चतु.षष्टिवर्णो मन्त्रः शताक्षरः। चतुः- शताक्षरचापि वृद्ध इत्यभिधीयते ॥ ये च युवानः । षोडशार्णी युवा पीतः । ये च जीवहीनाः। षष्ठाक्षरो जीवहीनः । ये च सत्त्वहीनाः । हिवर्णः सत्त्वहीनः स्यात् । ये अङ्गहीनाः। षड् विंशत्यक्षरी मन्त्रः षत्रिशबर्णकस्तथा। एकोनविंशइर्णी- वाप्यङ्गहीन उदाहृतः । इत्यादिदीषदृष्टा अपि मन्त्रा अनेन ध्यानेन विशुद्धा भवन्ती- त्यर्थः ॥ १८॥ १९॥ मुरुतल्प निषेवणमिति। सक्कदाचरितेनापि योनिमुद्राबन्धनेन पुरुषी महापात- कान्मुक्तो भवतीत्यर्थः । अमुना इति। देहिनाम् अमुना योनिमुद्राबन्धनेन सर्वदा कृतेन ध्रु वा भवति। कीदृशी पिटराजस्य यमस्य बन्धनस्य सतताभ्यासात् मनुष्यो- शिमाद्यष्ट विधगुणान् प्राप्नोति उत्तमा प्रतिपत्तिं ज्ञानच्च प्राप्रीति । योगाभ्यासच ·पञ्चमः पटेलंः। 'एतस्यैव हि बन्धनस्य मनुजः प्राप्नोति शश्वत् कता- दभ्यासादणिमादिसिद्धिमतुलां संवित्तिमप्यूजिताम् । योगचाप्रतिमं जयश्च मरुतः कालस्य वा वञ्चनम् तद्विष्णोः परमं पदन्तु सततं पश्यन्ति यत् सूरयः ॥ २३ ॥ इति श्रीनागभट्टविरचिते त्रिपुरासारसमुच्चये चतुर्थः पटलः । 'पञ्चमः पटलः। अथाधारपङ्केरुहाण्यत्र वक्ष्ये सुषुम्नान्तरस्थानि संक्षेपतोऽहम् । तदम्भोजपवस्थितांचापि देवांस्तदम्भोजवर्णान् षड़ाधारदेवीः ॥१॥ अजग्रन्थिपद्म पुरा यन्मयोक्तं तदाधारमाद्यं वदन्तीह शम्भुः । सुवर्णाभवणैश्चतुर्मि: समेतं दलैोगिगम्य महाश्चर्यभूतम् ॥२॥ योगाभ्यासच प्रायोति वायी विनयमाप्रीति कालस्य बा वचनं सकलख च प्ररणम् । वा स्थाब् विकस्योपमयोरेवार्थे च समुझये। वियोश्च तत्पदं स्थानं पश्यन्ति सूरयः।२०-२३॥ इति विपुरासारटौकायां पदार्थदर्शने चतुर्थः पटलः । - एवमधिकारिणामधुदयनि: श्रीयसप्राप्तुपायभूतां योनिमुद्रामुला अनन्तरं षडा- 'धारेषु योगविशेषान् व सुपक्रमते अधाधारपद्धेरहाणीत्यादि। सुषुम्नान्तरस्थानौति या पूर्वोक्ता सुषुखान्तरेऽवस्थिता या चित्रा नाड़ी तदन्तर्मूलाधारादिषट्पर्वाणि सन्ति तान्येव पड़ाधाराणौत्यर्थः । तेषामम्मोजानां पयवस्थितान् देवान् ब्रह्मादीन् अम्मी- नालौवर्षान् शुल्लादीन् अक्षराणि च आधारभूतान् बड़देवांश्च वक्ष्ये इति सम्बन्धः ॥१॥ अभीजानि कथयति बजेति। योनिमुद्रारक्षणप्रकारण यदुक चतुर्दलात्मक पानदेवाधारमाय ते योगिनः । देवौनिरुडान् नलायश्चिवर्णान् वशषसान् धूर्वा- दिक मेष न्यसेत् । अलेन्द्राग्निवायूनिति पाठ जल वकारः इन्द्राग्निरिन्द्रद्वितीय ·९३ त्रिपुरासारसमुश्चयः। चतुर्वनपत्रेषु देवौनिरुद्धान् जलायब्धिवर्णान् न्यसेत् केवलान् वा सविन्दूनमन्दप्रभावान् समिह- स्फु रज्जयोतिषो डाकिनी देवतात्र ॥ ३ ॥ मूलाधार सततं ध्यानयोगात् स्तम्भक्षोभावुत्लु ति र्दुरीव। भूमित्याग: खेचरत्वं क्रमेण नृणामेते षड्गुणाः सम्भवन्ति ॥ ४ ॥ कान्तिप्रकर्षों वपुषोऽपि नादव्यक्तिः प्रदीप्तिर्जठरानलस्य । लधुत्वमङ्गस्य निजेन्द्रियाणां पटुत्वमारोग्यमदीनता च ॥ ५ ॥ कृत्वा मनोनिश्चलमूलचक्रमध्ये नरा: केवलमादरेण । भूतं भवञ्चापि भविष्यदर्थं वदन्ति शास्त्राण्यपि चा श्रुतानि ॥६॥ शकारः । एवमग्ने तृतीय षकारमध्यवर्ण उक्तः । एवं वायीर्य कारस्य चतुर्थों दन्य- सकारः । तेन व श ष स इति वर्णान् प्रथमाद्यं वीज ततो क्कार: तव आयं वौजं एवं क्रमण चतुर्दलषु चत्वारी व न्यस्तव्या इत्यर्थः। केवलान् वा केवल' विन्दु- युक्त न्यसेत् । तव चतुर्दले डाकिनीरूपा देवी एतत्सकलप्रपञ्चमूलभूत्वात् मूला- धारमिति योगिनी वदन्ति । अस्मिन् मूलाधारे ध्यानाचरणात् पुंसः स्तम्भक्षीभौ भवतः । निष्क्रियत्व' भवति। उत्प्नु तिः उत्पदनं दाटुरी दर्दुरो मण्डूकस्तत्सम्ब- धिनौ प्ल तिरिति यावत्। भूमिन्यागश्च भवति तदनु खेचरत्न' भवति । आकाशेऽपि खच्छाविहारित्वं भवति क्रमेण एते षड गुणा भवन्ति ॥ २-४ ॥ अन्यान् गुणान् दर्शयति कान्तीति। शरीरस्य कान्त रुत्कर्षों भवति। नाद- व्यक्तिः नादी ध्वनिविशेषः। जठरानलस्य उद्दीपनः इन्द्रियाणां चक्षुरादौनामक- पटव भवति। योगिनी हि इन्द्रियासविष्टमप्यर्थं पश्यन्ति । नैरुज्यश्च भवति दुःखराहिल्यञ्च भवति एतत् सर्व वायीर्धारणाद् भवति ॥ ५ ॥ अन्यदपि प्रयोजनं दर्शयति कत्वे ति। अव मूलचकमध्ये पाधारकमले आद- देण मनः स्थिर कृत्वा भूतं वर्तमानं भविश्चदपि वदन्ति । अतीवानागतान वदन्ति । अनु तान्यनधीतान्यपि शास्त्राणि वदन्ति व्याख्यान्ति ॥ ६ ॥ ॥

·पञ्चमः पटलः। विहाय सद्यः कमलासनस्य वक्ताम्बुजं प्रौतितरङ्गसङ्गात्। सदीयक्ताम्बु रुहोदरान्तः सरखती नृत्यति दिव्यरूपिणी ॥७॥ अधिगम्ब रसेन्द्रमन्त्रसिद्धी अपि कालञ्च विजित्य दुर्निवारम् । अजरामरतामवाप्य चान्ते परमानन्दपदे मुदा रमन्ते ॥ ८॥ एकीभूतार्थवाः तमखिलजगत् पूर्वमासौदपूर्व- ज्योति तिस्तदन्तर्महितमहिमभूर्लिङ्गरूपी वभूव । घसिहाधिष्ठितात्मा सकलसुरनुतः षभिरास्यैरुपेतः षड्भिः कोषैश्च देवो भवभयतिमिरध्वंसहसो महेशः ॥५ आद्यं लिङ्गव तो भगवतो देवोहिरण्डोऽभव- हाली पूर्वमुखं शिवस्य तु महाकालस्तदू ननम् । वक्त्रं दक्षिणमाशशुक्षणिरसौ देवः पिनाको पुनः पाश्चात्यं छगलाण्ड एष भगवान् वामास्यमस्याभवत् ॥१०॥ प्रयोजनान्तरमाहं विहायेति। कमलासनस्य ब्रह्माणी मुखाम्बुजं प्रीतिरव तरङ्गस्तत्सम्बन्धात् त्यक्त्वा तदीयवशाम्बुरुहोदरान्तरे वायुधारणात् कर्तुमुंखाम्भोरहा- अन्तर दियरुपा संरखती नृत्यति अभिरमति ॥ ७॥ प्रयोजनान्तरमाह अधिगम्येति । रसेन्द्रमन्त्रसिद्धी अधिगम्य दुर्निवारञ्च काल निला अजरामरतामवाप्य अवसानकाले परमानन्दपदै मोक्षपदे रमन्ते । तस्मान् स्थानवीमात् जीवन्मुक्तो भवति । अवसाने परमात्मनि लौनी भवतीत्यर्थः ॥८॥ एकीभूतेति। पूर्वमखिलं जगत् एकीभूतं समुद्राम्भः तमासीत् । तस्या- भ्यन्तरे मेहेशी देवो लिङ्गरूपी वभूव कीदृशः अपूर्वज्योतिःवरूपः अपूर्वतेज एव लिङ्गरूपत्वेन परिणाममममदिव्यर्थः। कीदृशः षड्भिः सिद्धेहिरण्डादिभिरधिष्ठि- तात्मा तख लिङ्गवपुर्धनी भगवत पाद्यम् जई मुख हिरण्डनामा सिद्धपुरुषः पासीत् । पूर्वमुखं वाली नामा जाननम् प्रधाननमित्यर्थः । पिनाको पश्मिास्यं उत्तरं युगलगण्डः तथा आधारामा हिरण्डः खाधिष्ठानामा वाली मणिपूरात्मा महाकाल: अनाहतात्मा चह्नि: विशुद्धात्मा पिमाको आज्ञात्मा छगलण्डः। तलिङ्गम् एषु स्थानेषु चिन्तनीयम् ॥ ॥१०॥ दक्षिणं वायुः ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । खाधिष्ठानसमाह्वयं रसदलैमूले ध्वजस्थाम्बु जम् बालादित्यनिभं दलोपस्गितैः पृष्ठादितर्काक्षरैः। विन्टूशासितमस्तकैर्भगवतोलिङ्गात्मनः शूलिनः स्थानं योगिवरेण्यगोचरमिदं चास्याधिपा राकिणी ॥११॥ इह खाधिष्ठाने निहितनिजचेतो लयवशा- दमन्दानन्दौघस्तिमिलहृदयः साधकवरः । समेताङ्गोऽनङ्गः क्षितितलगलो वा मृगट्टशाम् स्मरस्मेरापाङ्ग रमयति गणं- कान्तिकलितम् ॥१२॥ इह वेत्ति निधाय मानसं स्वं विविधं चाश्रुतशास्त्रजालमुचैः । अवधूतजरामयः स मर्त्यः सुचिरं जीवति वीतमृत्यु भौतिः ॥१३॥ वपुषोशचिता जनस्य शखत् परमां शुद्धिमिहातनोति साम् । शरदम्बु जपेलवस्य देहे दृढ़रुडो धनताच शौतरश्मिः ॥१४॥ चलितं सहसा महारसेन्द्र कमलालोकनतो वियत्सरोजात् । इह ये विनिधारयन्ति सन्तो ननुः धीराः पुरुषोत्तमास्त एव:१५ खाधिष्ठानमिति। तदूझे रसदलैः स्वकुलैः पृष्ठादितर्काचरैः पृष्ठ वकारः तदादितः भयवलः एभिविन्दुभूषितमस्तकः सविन्दुकैय कबालादित्यनिभं प्रात:- कालीन मूर्यतुल्यम् अस्य चक्र स्थाधिपा राकिग्णौ ॥ ११ ॥ इह किल, समलक्ष्याणां नियमितमरुतां योगिनीकलार्तिशथं दर्शयति खाधिष्ठान इति। लयवशात् पद्मोदरनिवेशवशात् समेताङ्गोऽनङ्कः मृगशीगरणं रमयति। तथा स्वर घरापात भरण. मेरमत्यप्रकाशम् अपाङ्क नेवयीरन्त बस्त्र गणस्य तम् । तथा कान्त्या लावणेन कलितं संरचम् ॥ १२ ॥ विशेषफलमाह इति। विगतज़रामवः स मनीः इह पन खं,माननिधाय. अर्पयित्वा पशु तशास्त्रसमूह विविध नानाप्रकार वेति. वीतमृत्य भौतिः त्यतयम: अयः। अन्धपक्षस्य दर्शनात् अणचिता.जनस्य शरीरस्य नित्व प्रद्धि तनीति पुंस: शीतरचियः शुक्र: इट्बन्धः सन् धनवा: निकिता, यातीति शरदम्य रुवत् पेलवः, ·पञ्चमः पटलः । ४१ मदधौतकटो महागजेन्द्रो वशतामेति यथा शनैरुपायात् । बलवानिह वै सुधाकरोऽसौ क्रमरुद्धः खवंशो भवत्यवश्वम् ॥१६॥ एतस्मिन् कुलिशाजयोगनिरतादादौ लयो जायते रागादिन्द्रियदन्तिना लयवशात् संवित्तिरप्यूजिता । अन्तर्नीलमहारसद्रवजुषां नृणान्तु चेतो यदा आविर्भावमुपैत्यमन्दसहजानन्दच्छलेन्दूदयः ॥ १७ ॥ नाभिस्थं मणिपूरक दशदलैनोलाञ्जनाभैर्युतम् तड्डाद्यैश्च दशाक्षरैदलगतेविन्दूल्लसन्मस्तकैः । लाकिन्या समधिष्ठितञ्च सततं ध्यानैनराः केवलम् वश्याकर्षणनिर्विषीकरणपूरक्षोभादिकं कुर्वते ॥ १८ ॥ स्थानेऽस्मिन्निहितात्मनः सुकृतिन: पातालसिद्धि पराम् खङ्गस्याप्रतिमस्य साधनमपि स्यादीसित क्षिती। रूपं भूमिविसर्जनं परपुरे शताः प्रवेष्टुं जरा- हानिश्चाखिलदुःखरोगशमनं कालस्य वा वञ्चनम् ॥ १८ ॥ चलितद्विति। सहस्रदलाचलितं रसेन्द्रं शुक्रम् एतत्कमलालीकनती के विनिधारयन्ति ते पुरुषोत्तमाः। एतत्पद्मभावनयोगशताः ॥ १५ ॥ १६ ॥ एतस्मिन् कुलिशाले ति। तदैव योगः तस्मिन् रतात् रागादिन्द्रियदन्तिनां लयो भवति अतएव कुलिशत्वेन निरूपितम्। संवित्ति: ऊर्जिता। अन्तर्गौलमिति । अन्तर्नील बम्महाबलं शुक्र तदेव रसं तसवितानां नृणां चतो यदा आविर्भावं प्राप्नोति तदा अमन्दं महत् यत् सहजानन्दं वच्चलेन अविद्याध्वंसाधय दयात् इन्दुत्वेन निरूपितः ॥ १७ ॥ मणिपूरकमाह नाभिस्थमिति। नौलाञ्जनतुल्यैदेशदलैर्युतम् इष्ट ड ढ ण त थ द ध न प फ एतैदलगतैः विन्दूल्लं सन्मतः सविन्दुकयु त साकिन्या समधिष्ठि- तञ्च एतधयानात् वश्याकर्षणनिर्विषीकरणं परपुरक्षीभकरणं परपुरप्रवेश तिरस्करणी सुकौविद्या इति वस्य प्रसिद्धिः । ननु रत्नात् मणिपूरकमिति वचनात् कथं नौल- रवमिति चेत् नौलरवस्थापि रवत्वान्न दोषः । पातालसिद्धिः अधी विवरकर .

·त्रिपुरासारसमुच्चयः। हृदये रसेन्द्रगोपसन्ध्याधनसिन्दूरसुवर्णमनम् । यदनाहतमित्युपन्ति सन्तो रविसङ्खौरुपशोभितं दलैः ॥२०॥ क्रोधीशा_भैरवैर्भानुसंख्यैर्दण्डोपेतं मण्डितं चण्डवीर्यैः । तत् काकिन्याधिष्ठितं दिव्यशक्त्या देव्या हंसेनापि देवेन शश्वत् एतस्मिन् सततं निविष्टमनस: स्थाने विमानस्थिताः क्षुभ्यन्त्यद्भुतरूपकान्तिकलिता दिव्यस्त्रियो योगिनः । ज्ञानञ्चाप्रतिम त्रिकालविषयं क्षोभः पुरस्य श्रुति- दूरादेव च दर्शनञ्च खगतिः स्याद्योगिनां मेलनम् ॥२२॥ विशुद्धाख्य कण्ठे नलिनमथ धूमानलरुचि- युतं श्रीकण्ठादिखरपरिगतैः षोड़शदलैः। इह स्थाने शाकिन्यतुलनिजशक्तिभंगवती स्थिता नित्य देवौ शरणगमनार्तिप्रशमनी ॥ २३ ॥ अभ्यासयोगादिह सनिविष्टखान्तस्य शखबरपुङ्गवस्य । समर्थता स्यादनधीतशास्त्रसद्भावभावे वसुधातलेऽस्मिन् ॥ २४ ॥ मूकजरादिना खड्गसाधनमपि तान् ईक्षितसाधनं रूपञ्च केचित् परपुरे मृतशरीर प्रवेष्ट शक्तिमिति वदन्ति ॥ १८ ॥ १९ ॥ अनाहतचक्रमाह हृदय इति। इन्द्रगोपी रतवर्णकीटविशेषः क्रीघौशादी: सकाराद्यैः ठकारान्तैः क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ इति क्रोधीशहादश- भैरवसहितहादशाक्षरयुक्त हादशदलालकं कर्णिकान्तर्गत मूलमन्वशत्या काकिन्धा चाधिष्ठितं हंसेन चात्मना च दण्डोपेतैः सविन्दुभिर्मरिहतम् ॥ २० ॥ २१ ॥ एबस्मिन्निति। एतधिन् स्थाने निविष्टभमसी योगिनः। कर्तृभूताः विमानस्थिताः दिव्यस्त्रियः कर्मभूताः अतरूपकान्या कलितम् । अन्यच्च विकाल- विषयज्ञानञ्च अतुम दूरात् श्रवणं दर्शनञ्च योगिनां सम्मेलनञ्च ॥ २२ ॥ विशुद्धचक्रमाह विशुद्ध ति। श्रीकण्ठादिखरपरिणतः अकारादिखरै- ईलपरिगतैयु तं तद्यथा- आलू एएँ औं भी ·पञ्चमः पटल:। ४३ स्थानेऽत्र संसक्तमना मनुष्यस्त्रिकालदर्शी विगताधिरोगः। जित्वा जरामजननीलकेश: क्षितौ चिरं जीवति वीतमृत्युः ॥२५॥ इह स्थाने चित्तं सततमवधायात्तपवनी यदि क्रुद्धो योगी चलयतिं समस्तं त्रिभुवनम् । न च ब्रह्मा विष्णुर्न च हरिहरी नैव खमणि- स्तदीयं सामर्थ्य शमयितुमलं नापि गणपः ॥ २६ ॥ आज्ञानाम न युगमध्ये दलयुग्मो- पेतं पद्म शारदचन्द्रमयूखामम् । हाकिन्युतात्रापि च देवी दल युग्मे वर्णावन्त्यौ विन्दुयुतौ संस्मरणीयौ ॥ २७ ॥ ध्यानयोगनिरतस्य जायते पूर्वजन्मकतकर्मणां स्मृतिः । क्षेत्रविन्दुनिलये च दूरती दर्शनशवणयोः समर्थता ॥ २८ ॥ इह सविहितखचित्तहत्ति: प्रतिमाया: प्रतिजल्यनं करीति । गमनच पुरे परषां पुनरुत्थानमय हो मृतस्य ॥ २९ ॥ निरालम्बां मुद्रां निजगुरुमुखेनैव विदिता- मिह स्थाने कृत्वा स्थिरनिशितधीः साधकवरः । सदाभ्यासोऽपश्यत्यमरनिलयानन्तरखिला- नुडुश्श्रेणी विष्णोरपि पदमुनामपि पतिम् ॥ ३० ॥ में अः इति षोडशस्वरैयुंक्त धूमसमानव शाकिनौदेवताधिष्ठितं विशुद्धाश्य पद्म शरणगमनातिप्रशननी जन्ममरणदुःखप्रशमनी अनधीतशास्त्रसद्भाव सदावत्वं यह स्थाने चित्तमवावधाय अवधानं कृत्वा आंतपवनी टहीतपवनी योगी ॥२२-२६॥ पाज्ञाचक्रमाई आज्ञानामेति। दलयुग्मीपेतं विदलयुक्त' अन्त्यौ वौँ इकार- चकारौ एतदुक्त' भवति भुवीमध्ये सविन्दुकाभ्यां हकारक्षकाराभ्यां युक्तं हिदलात्मक शरदम्बुजसद्भाशं हाकिनीदेवताधिष्ठितम् माज्ञाकमलं सुवस्य पुनराहचिर्न विद्यते नन्माभावात् ।। २७-२८॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । ब्रह्माणं सुरवृन्दवन्दितपदहन्द मुकुन्दं तथा देवं देवनिकायनायकमपि प्रेताधिपं वारिपम् । अह्नां वह्निमपि प्रभुञ्च पवनं ताय॑ञ्च यक्षेवरम् गन्धर्वानपि किन्नरानपि गुणैः सिद्धान् प्रसिद्धानपि ॥३१॥ यक्षान् राक्षसपुङ्गवानपि मुनीन् दिव्यांश्च भव्यालती- नन्तःकान्तिकलाकलापकलितान् विद्याधरान् मालकाम् । रक्षोत्तुङ्गतरङ्गसङ्गतजला खर्लोककल्लोलिनीम् योगी पश्यति शश्वदञ्चितरुचिं तच्चापि हेमाचलम् ॥ ३२॥ उत्तुङ्गपोवरपयोधरभारनन्त्र- कनाङ्गमङ्गजमतङ्ग-जमन्दयातम् । उल्लासिचिल्लियुगलं चकितैणशाव- लोलेक्षणं विसरमशरसां तथैव ॥ ३३ ॥ समुत्तुङ्गः शृङ्खः स्थगितगगनाभोगककुंभो लसन्नानारत्नाकलितकटकान् भूधरवरान् । कुरङ्गैः सारङ्गरपि च रमणीयां वनभुवम् तथा गुर्वीसुर्वी महितविविधक्षेत्रसहिताम् ॥ ३४ ॥ तरङ्ग रुतुङ्ग रहिमकरमातङ्गनिकरैः करालानाभोरैरपि जलधरैर्भूधरवरैः । तथा पारावारानमलसरितो वारिभरिता: सहंसालीमालामपि च सरसां सारसजुषाम् ॥ ३५ ॥ निरालम्बामिति। इइ विन्दुनिलये आज्ञास्थाने निरालम्बा खेचरौं मुद्रा बहा अमरनिलयः खर्ग: तदूईम् अखिलाम् उडुशेणी नक्षत्रणीं पश्यति विणीः पदम् आकाशम् । अङ्गां प्रभु सूर्यम् उहासिचिल्लियुगलं भूयुगलम् । अप्सरस: विसरं समूहं पश्यति भूधरानपि पश्यति तान् कीदृशान् बहच्छुद्भः स्थगिन' गगन- मण्डवं दिक् च येस्तान्। कुरादिभौरमणीयां वनभुवञ्च पश्यति । मतभीडक ·पञ्चमः पटलः । लप्तमरालं वककोटिमालं तडित्करालान्तरवारिलौनम् । कलापिकान्त सधवानुकूल प्रवासिकालं नवमेघजालम् ॥३६ एतस्मिन् परमागुताव्यवमहानन्दैककन्दे पर स्थाने मानसमात्मनः स्थिरमतिः संयोजयेन्मुद्रया। योगी तन्मयतामुपैति शनकैतो निरालम्बया पश्चाजमहासुख लयवशादाविर्भवत्यन्तरम् ॥ ३७॥ लौने चेतसि तत्र विन्दुनिलये वरिवादी कला. दृश्यन्ते तदनन्तरञ्च विलसद्रूपाः प्रदीपाकुराः । बालस्येव दिवाकरस्थ बहलद्योतिस्ततो द्योतते यहा भूगगनान्तरालविलमज्जयोत्स्नासपन्न मन्ह ॥३८५ नित्यानन्द इति थियः पतिरिति श्रीवासुदेवः पुमान् भामेत्यच्य त इत्यचिन्त्यमहिमा यो गौवते योगभिः । r जखम्ती सरसां भातौं समूह मरावं रॉजहंसम् । बककौटि: वर्क इनि मयूर प्रियकालं प्रौतिजनकल्वात्। सधगः पतिसहिताः तासाम् अनुकूलं. प्रवासिकास प्रवासिनौनां कालं यमस्वरूपं नवमेघनालं नूतनमेघसमूहो यव तं बौदृशम् इति मड़ित्कराखान्तश्वारिलोनं तड़िता सौदामिया करालं भसामक बदन्तर्वारि तब सीनं मिमग्रम् ३०-३६. एतसिबितिः। परमम् पानम् पव्ययं मन्महामन्दं तस्यै ककन्दे मूलस्वरूप को खाने थामनी मानसं मुद्रया निसलम्क्या स्थापयेत् । तदा योगी तन्मयतां दधा- मथताम् उपैति । दाकारः समुच्चयः । इति निरालम्बया मुट्रया निजं महामुख ब्रह्मा- नन्दमुखम् अन्तर अन्तर्गतं खयवशादाविर्भवति प्रकाशते । पसिनः वैवासि लौने अति पादौ वः किरणस्था लिङ्गा दृश्यते । तदनन्तरच प्रदीपाडुरा: अपरख बालस्य सूर्यस्य उद्योतः प्रकाश तती द्योतते प्रकाशते। यहा तना हस्तेजः प्रकाशले भाविक -भवति. कौदृशम् श्राकाशमध्ये विलसत् यत् ज्योत्सारमयसत्तुल्यम्। अखिम् स्थान.पव्ययः परमेशरः साचाडातः साधिनरूपी भवति। ३७।२८। ला. एव.क इत्याह निब्यानन्द इत्यादि। यथा अम्बरान्तरगती रायन्ट्राकयो।

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । स्थानेऽस्मिन् परमेश एष भगवान् व्यतो भवत्यव्ययः साक्षी राहुरिवाम्बरान्तरगतश्चन्द्रार्कयो मण्डले ॥ ३८ ॥ विश्वस्यायतनं महद्भगवतः स्थानं तदेतत्परम् यनारोग्य समोरणं सुकतिनः प्राणप्रयाणे नराः । दीव्यन्तं परमं पुराणपुरुषं वेदान्तवेद्य कविम् विवाद्यं प्रविशन्ति सन्ततमहानन्दैककन्दं विभुम् ॥ ४० ॥ सहस्रारपद्म विसर्गादधस्तादधो वक्त्रमारतकिलल्कयुजम् । कुरङ्गरण हौनस्त्रिशृङ्गस्तदन्तःस्फुरश्मिजालः सुधांशुः समास्ते ४१ तदन्तर्गतं ब्रह्मरन्ध सुसूक्ष्म यदाधारभूतं सुषुम्नाख्यनाद्याः । तदेतत् पदं दिव्यंमत्यन्तगुह्यं सुरैरप्यगम्यं सुगोप्यं सुधनात् ॥४२॥ एतत् कैलाससंज्ञ परमकुलपदं विन्दुरूपी स्वरूपी यत्रास्ते देवदेवो भवभयतिमिरध्वंसहंसो महेशः। भूतानामादिदेवो रसविसरसिता सन्ततामन्तरले सौधों धारां विमुञ्चन्नभिमतफलदो योगिनां योगगम्यः ॥४३ । मण्डले इति दृष्टान्तलेन पिङ्गलायाश्चन्द्रसूात्मकत्वात् । ईडापिङ्गलयीमध्ये सुषुम्नाया भोक्त त्वात् सुषुम्ना राहुरिति प्रतिपादिता ॥ ३९ ॥ विश्वस्येति विश्वस्य प्रपञ्चखरूपस्थायतनं तदेव भगवतः स्थानं यव स्थान श्राज्ञास्थाने समोरणमारोग्य प्रापय्य सुक्तविनी नराः दीव्यन्त क्रीड़न्त पुरुषं अवि- शन्ति इति। अतएव पुरा मजरामर नरामृत्यु बिहीनं वेदान्तेन वैद्य विश्वाद्य विवादौ भवं जन्म यस्य तं प्रविशन्ति । महानन्दस्सै कमूलमभव विभुम् ॥ ४० ॥ सहस्रदलप.माह सहसारपद्ममिति । श्रावरणदल सहसंदलपइजमित्यर्थः । विसर्गस्थ रूपातीतस्य कुलादिपदस्यावाग्भव्यो इत्यर्थः । अधीमुखे भारतकिजस्क- पुळे यव रक्तकेशरमित्यर्थः । कुरङ्गेण होन: विनाशितकलङ्क: विएना युक्तः 'विकोणाकार: स्फु रश्मिजालः स्फुरत्प्रभासमूह: सुधांशुरमृतकरः समारले ॥४१॥ तदन्तर्गतमिति। तन्मध्ये ब्रह्मरन्ध सूमाकार' सुषुम्नाख्यनाद्या प्राधारभूतायाः सुषुम्नैव निष्कलचैतन्यात्मकपरमेश्वरस्योषाधिभूतचित्कली इन्टुमण्डलमध्य वर्तिनी बनरन्ध, माधारौलत्य देहमनुगतां इत्यर्थः। तथाचीत योगार्णवे-शक्तिर्यव सर्य

·पञ्चमः पटलः।
स्थानस्यास्य ज्ञानमात्रेण पुंसां संसारेऽस्मिन् सम्भवो नैव भूयः।
भूतग्राम सन्ततन्यासयोगात् कत्तुं हत्तुं स्याञ्च शक्तिः समग्रा ४४
स्थाने पर हंसनिवासभूते कैलासनानीह विधाय चेतः ।
योगी गतव्याधिरधःकताधिबाधश्चिरं जीवति मृत्युमुक्तः ॥ ४५ ॥
स्थानेऽस्मिन् क्षयवद्धिभावरहिता नियोदिताधीमुखी
बालादित्वनिमप्रभा शशभृतः सास्ते कला षोड़शी।
बालाग्रस्य विखण्डितस्य शतधा चैकेन भागेन या
सूच्मत्वात् सदृशी निरन्तरगलत्पीयूषधाराधरा ॥ ४६ ॥
एतस्याः परतः स्थिता भगवती भूताधिदेवाधिपा
निर्वाणाख्यकलाईचन्द्रकुटिला सा षोड़शान्तर्गता ।
बालाग्रस्य सहस्रधा विगलितस्यैकेन भागेन या
सूक्ष्मत्वात् सदृशी त्रिलोकजननी या हादशाकप्रभा ॥४७॥
यानि तदेवाधारमण्डल मिति । यदेतहिसर्गस्त्रिमङ्गलपद तदेव कैलासाव्य विन्दु-
रूपी पुम्प्रकत्वात्मकः विसर्गः। प्रकृतिमावा विन्दुसगालिका हंसः । वदात्मकमिदं
नगदिति। कीदृक् भूतानामादिभूतः आदिवरूपः। सौधौं धारा अन्तरङ्ग
अभ्यन्तरे मुञ्चन् । धारां कौडौं रसविसरसिता रसी द्रव्यविशेषः ।
तव सितां
शुक्ला योगगम्यो भगवान् योगिनामभिमतफलप्रदः। अव कैलासस्थाने नियमित-
मयुता इत्यु परतः । ४२ । ४३ ॥
अतिशयं दर्शयति स्थानस्यास्येति । इत्यादि सुगमम् । ४४ ॥
स्थाने परे इति । खस्य परमहंसस्य निवासभूते गता व्याधयो यस्य सः। अधःकता
बाधयोव्याधयश्च येन सः। बालादित्यसमप्रभा शशभृतचन्द्रख षोड़शी कला अति-
खूमा । शप्रभृतः कीदृशस्य बालाग्रस्य शतशो विखण्डितस्य एकै कभागेन सूक्ष्मत्वात् ।
कौशी निरन्तरगलत्पीयूषधाराधरेव भाति पीयूषधारा पीयूषवर्षमेघतुल्या ॥४५॥४६॥
एतस्या इति।
एतस्या: षोडशकलायाः परत: परस्मिन् भूतानामधिपी
महेश्वरस्तस्याधिपा भगवती स्थिता निर्माण संज्ञाकला निर्वाणषोड़शीकला तां मता।
कौशौ बालाग्रस्थ सइवधा विभक्तस्य दलिनस्व एकेन भागेन सूचमत्वात् सदशी
हादशार्कतुल्या प्रभा कान्तिर्यस्याः ॥ ४७ ॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः॥ 'निर्वाणाख्यकलापदोपरिगता निर्वाणशक्तिः परा कोव्यादित्यसमप्रभातिगहना बालाप्रभागस्य या। कोव्वंशेन समा समस्तजननी नित्योदिता निर्मखा नित्यानन्दपदस्थलोरुबिगलद्वारा निराखम्बना ॥४॥ एतस्याः परतः परात्परतरं निर्वाणशक्त पदम् शैवं शाश्वतमप्रमेयममलं नित्योदिवं निष्क्रियम् । तहिष्णोः पदमित्युशन्ति सुधियः केचित् पदं ब्रह्मणः केचिदंसपदं निरञ्जनपदं केचिबिरालम्बनम् ॥ ४६॥ आरोग्यारोप्य शक्ति कमलजनिलयादात्मना साकमेषु स्थानेष्वाज्ञावसानेष्ववहितहृदयश्चिन्तयित्वा क्रमेण । नौत्वा नादावसानं खमतकुलमहापद्मसमान्तरखाम् ध्यायेचैतन्यरूपामभिमतफलसम्माप्तये शक्तिमाद्याम् ॥५०॥ साचालाक्षारसाभं गगनगतमहापद्मसमस्थहंसाम् पौवा दिव्यामृतौघं पुनरपि च विशेन्मध्यदेशं कुलस्य । चक्रे चक्रे क्रमेणामृतरसविसरैस्तपैयद्देवतास्ता हाकिन्याद्याः समस्ताः कमलजपदगां तर्पयेत् कुण्डली ताम्॥५१ इति श्रीनागभट्टविरचिते त्रिपुरासारसमुच्चये पञ्चमः पटलः । निर्वाहेति। निर्वाणाख्यकलापदं स्थानं तस्योपरि अधोगता निर्वावशक्तिः खिता। कोयादित्यसमा प्रभा यस्याः सा अतएवातिगहना कीदृशी बालाग्रमामख शाभूतः कोशेन समा नित्यानन्दपदस्थानं शैवपदम्। बब इमहती विमल: द्वारा यस्याः निरालम्बना अवलम्बनरहिता ॥४८॥४९॥ पारोवेति । कमलजनिलयात् मूलाधारात् शक्तिम् श्रारोग्य आत्मना साका एषु स्थानेषु शक्ति चिन्तयित्वा क्रमेण नादावसानं नौलो अाकाशगतबद्ध मापन- मेव सद्म सहं तस्यान्तरस्थां चैतन्यरूपां ध्यायेत् ॥ ५० ॥ साचादिति। दिव्यामृतौधं पीबा गगनगतमहापास्थितहंसां कुलस्य शरीरस ·अष्ठः पटलः। ४४ षष्ठः पटलः। खयम्भुलिङ्ग निजयोनिमध्यवक्त्रान्तर हृत्सरसोरहान्तः । बालाह्वयं चेतरमन्तराले वदन्ति सन्तो गगनाम्बुजेऽन्ये । १६ यहौज वाग्भवाख्यं द्रुतकनकनिभं तत् स्वयम्भू तलिङ्गम् स्थाने ध्यात्वा हृदम्भोरुहकुहरगते वाणलिङ्गे द्वितीयम् । कामाख्य बन्धुजीवप्रसरसमरुचिं शारदेन्दुप्रभावम् तार्तीयौकन्तु वीज वितरपदमतं चिन्तयेच्छान्तरूपः ॥ २ ॥ प्राणान् योनिगतान् विधाय मनसा ध्यायन्ति तां भारतीम् वीजाख्यां निजयोनिरन्धुनिलयादानाभिरन्धोत्थिताम् । मध्यदेश मूलाधारं विशेत्। ततः प्रतिचक्र स्थिता डाकिन्याद्याः यदि समन्तादेव नतोऽमृतरससमूहैम्तयेत्। बत: कमलजपदगां मूलाधारस्थां कुण्डलिनीश तर्पयेत् ॥ ५१ ॥ इवि विपुरासारटीकायां पदार्थादर्श पञ्चमः पटलः । एवञ्चाधारषु योगविशेषानुवा मूलाधाराद्याधारिषु स्वयम्भुलिङ्गवालादिविशेषान् वक्तुमुपनमते खयम्भुलिङ्गमिति । योनिबनरन्ध अन्तरानिति साकार प्रागुता- स्थाने खयम्भुलिङ्ग याति लयं यत्र जपेदिति तल्लिङ्ग खिङ्गच्च चराचरमिति हत्- सरोजवान् लिङ्गमिति। दूतरं लिङ्ग परलिङ्गमित्यर्थः । अन्तरालय वीमध्ये इति। अन्धे तु इतरपदम् एवं वर्षयन्ति । अन्तराले विन्दौ स्थितं तदितरं लिङ्गम् अन्ये तु गगनाम्बुजे विसर्माख्य परविन्दुनिर्मलयदे इत्यर्थः ॥ १॥ श्रीमूलविद्यायास्त्रयाणां वीनानां स्वयम्भु वाणलिङ्गन्योानमाह। योज- मिति। यहाग्भवाय प्रथमवीज निर्मलकाञ्चनसङ्काशं मूलाधारे खयन्- लिङ्गात्मकं ध्यायेत्। यत्कामाख्य कुसुमसङ्काशं हृदयकमल- कर्णिकामध्ये वाचलिङ्ग तीयवीजं शारदेन्दुसद्भाशम् आज्ञास्थाने परलिङ्गाल ध्यायेदित्यर्थः ॥ २॥ मध्य वौज ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । बालार्कारुणतेजसी भगवती ये सिद्धलिङ्गाकृतिम् तेषामेव कवित्वसम्पदतुला पीयूषनिःस्यन्दिनौ ॥ ३ ॥ सिन्दूरारुणसुन्दरीभिरखिलं प्रोद्भासयन्तौं कुलम् हृत्पद्मान्तरगां प्रभाभिरनिशं ये वाणलिङ्गाकृतिम् । आविन्दोरुदितामनन्यमनसो ध्यायन्ति दिव्याङ्गना: कामार्ता विलपन्ति लोलमनसस्तेषां पदान्ते भुवि ॥ ४ ॥ ये गौरीमितराभिधां निजरुचा ध्यायन्ति लिङ्गाकतिम् बिन्दुस्थानगतां सुधाकरकरीहारिणोद्भाविताम् । अद्धेन्दुप्रतिमा विसर्गगमहापद्मश्रुतां विनतीम् धारां विद्रुमपाटलामृतमयों ते सम्पदामास्पदम् ॥ ५ ॥ बयाणां लिङ्गानामतिबहलतेजःश्रुतिजुषाम् त्रिषु स्थानेष्वेषु स्थिरनिहितधोः साधकवरः । नपेन्मन्त्रं लक्षं सरसकुसुमैब्रह्मतरजै- स्त्रिमध्वतोमं तदनु निशि चारण जुहुयात् ॥ ६ ॥ निःशङ्ख हरिणाझमम्बरतलात् पातालमूलं गतम् तत्रस्थेन दिवाकरण पुटितं कृत्वा समादाय च । एतेषां वीजत्रयाणां जपध्यानफलविशेषफलञ्चाइ प्राणान् योनिगतानित्यादि । सिन्दूरारुणसुन्दरीभिः प्रवाभि: अखिलं कुलं मूलाधारादिचनमित्यर्थः। आवि. न्दीरुदितां विन्दुस्थानपर्यन्तं सुधाकरीहारिणा महेशेन उद्भाविता। एवम्भ तां लिङ्गाकलिं ये ध्यायन्ति ते सम्पदा पदं स्थानमिति। लोकत्र येण साकल्येन अपता धानावशेषञ्चाह वाणां लिङ्गानामिति। अपेक्षक्षमिति। यल्लिङ्ग यहीजस्थानं तब तख लक्षपः। तेन त्रिवीज न लक्ष समुदायजपस्तु विलक्षमिति नियमः। ब्रह्मतहजैः पलाशकुसुमैः। निशि धारण ईडायां बायौ गते सति । ३-६ ॥ काम्यविशेषानाह नि:शङ्कमिति । हरिणाङ्कः इडानाड़ीस्थितवायुः काय कारणोपचारः। अम्बरतलात् नासास्थानात् प्रातालमूलं मूलाधारं ब्रह्मरन्धगतं जावस्थन दिवाकरेण पिङ्गलावायुना पुटितम् उभयवायोरक्य कृत्वा तं बाय-

·षष्ठः पटलः
राहोरोस्यगतं कपालिकरणप्रस्तावनापण्डितः
कुण्डे हस्तकरण्डकेन जुहुयाद्धोमोऽयमत्यद्भुतः ॥ ७ ॥
एक वत्सरमेवमेव शिवधौ मर्को जुहोतीह यः
सद्यो मृत्युमसौ विजित्य वपुषः पुष्टिं विशिष्टां दधत् ।
दपं दर्पकसन्निभो मृगट्टशां भञ्जन् सुभृङ्गाङ्गना-
श्रेणीश्रीमदरालकुन्तलचयो जीवेदनेकाः समाः ॥८॥
मादाय राहीरात्य गते कुण्डलीमुखे हस्त करण्डकेन इनरूपेण मनसा जुहुयात् ।
कपालिकरणग्रस्तावनापइितः कपालिकरणाख्यप्रक्रियायां प्राज्ञः जद्दीषःकर
विदुरित्यत्र पण्डित इत्यर्थः । गुप्तार्थन्तु किञ्चित् प्रकाश्यते। हरिशाइट्रव्य-
विशेषः स्थानविशेषः स्थानविशेषगतं स्थानविशेषस्थ दिवाकरण द्रव्यविशेषेण पुटितं
मिश्रितं हुत्वा गहोरास्यगते कुण्डे स्थानविशेषे हस्त करण्ड केन हस्तरूपश्रुदेय
नुहुयादिति। द्रव्यसंज्ञा अप्रकाया एतदर्थ कथने शिष्टोपहास इति तन्त्रचूड़ा-
मणिश्च राहुः शिरः शिरी वा ग्टहीत्वा क्षाडेन विशत् । सूर्यात्मकं समादातु
यदा तस्यां तिथौ युते। पातालगम्या देवश व्योमस्थानाद्दिवाकरम् । पतितं
राहुचक्रे तु बुधक्य प्रापवैततः । राहुबक्केण तत्कुण्ड होमं कुर्यात्तु नदिने ।
तव वच्चायते द्रव्यं तदेव कुण्ड्गीलकम् । कुण्ड शिवसहायेनं गोलकं शिवहंसतः ।
एतत्वयादांमध्ये तु स्वयम्भुकुसुमं महत् । क्वचिगन्धर्वराजेन लभ्यते वा न वा
विभी।। यदि तल्लभ्यते देवि । लाक्षारसंसमन्वितम् । कस्तूरीकुडुमाताञ्च वटी
अत्वा तु गोपयेत् । मन्त्रराजं समालिख्य प्रयोग तेन निर्वपेत् । तत्तिधिं समनु-
प्राप्य खयमुत्तिष्ठते कुलम् । अमृतच्चीनयोर्देव ! भोक्तु देवी न संशयः । मुप्तादि-
दीषदुष्टा ये मन्त्रा विद्याश्च कीलिताः । प्रबुद्धास्तत्प्रयोगेण यावत् सा पुनरामना।
द्वितीयाथां गते देवि ! दृश्या या सा कलावती। तिथिक्रमण सा देवी पौर्णमास्याः
फलप्रदा इति। एतदर्थप्रकाशन देवताशापी जायते इति। तत् कथं बहु-
भूचितमिति ॥ ७॥
कोणनियम फलञ्चाह एकमिति। दर्पः कन्दर्पः तत्ततः सन् मृगदृशां द
अनन् अनेकाः समा जीवेत् चिरजीवी भवेदिव्यधः । कोटक परालः कुटिनाकार:
कुन्तलचय: केशसमूहो यस्य सः । भृद्भाङ्गानाशीनां श्रीविद्यते यस्य पश्चात् भृङ्गा-
माश्रेणी श्रीमांश्चासौ अरालकुन्तलयेति कर्मधारयः ॥ ८॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । ततो देवीं ध्यायेत् परिणतशरच्चन्द्रसदृश- प्रसन्नस्मेरास्यामलिकलभसङ्काशकवरीम् । विराजन्ती नेविकचनवनीलोत्पलनिभै- स्त्रिभिदन्तश्रेणीरुचिविजितहारावलिरुचिम् ॥ ६ ॥ बन्धूकसाव्यधनबन्धुरकान्तिकान्तम् मन्दस्मितांश विशदोकतमुद्दहन्तीम् । दन्तच्छदं रुचिरकुण्डलमण्डलञ्च गण्डस्थलीयुगलखण्डसुधांशुपाण्डु ॥ १० ॥ उत्तुङ्गसङ्गतपयोधरभारनम्न- कम्ना वनम्नविलसचिवलीतरङ्गाम् । गम्भौरनाभिविवरां वररामरम्भा- स्तम्भोपमोरुयुगलामरुणाधिपद्माम् ॥ ११ ॥ कलां मौलाविन्दोगलदमलपीयूषविसराम् वहन्ती सन्तानप्रसवरचितं शेखरमपि। वसानां सहासोहिमकिरणनिर्मोकविशदम् महाविन्दारूढ़ां जठरशशभृशत्कोटिधवलाम् ॥ १२॥ हस्ताभ्यामक्षमालां स्फटिकमणिमयों ज्ञानमुद्राञ्च भद्राम विभ्राणां दक्षिणाभ्यां मणिमयमुकुटां पुस्तकच्चाभयञ्च । वामाभ्यां रत्नकाञ्चौपरिवृतजघनां रत्नकेयूरहाराम् दिव्यालङ्कारयुक्तां त्रिभुवनजननी दिव्यगन्धानुलिप्ताम् ॥१३॥ सती देवौं ध्यायेदिति सुगमम् ॥ ८॥ कोदशौं देवों दन्तच्छदं वहन्तौं कौदृशं वन्ध कपुष संध्यासम्बन्धि यरधनं तेषा यन्मनोहरकान्ति तहत् कान्त कमनीयम् । मन्दस्मितांशुना विशदीततम् । पुनः कौडौं उपयोधरभारनयकवावनमविलसत्विवलीतरङ्गाम् उत्तुङ्गो य: पयी- धरभारस्तेन नम' कम अनवलम्ब कमनीयमुदरं तब विवल्याकारस्तरङ्गी यस्या ·षष्ठः पटलः। समुगिरन्तीमपि शास्त्रजालं निरन्तरं कान्तिकलासमग्राम्। विनम्रदेवासुरबन्दमौलिमालारजोराजितपादपद्माम् ॥१४॥ ध्यात्वा वागीश्वरी तां गगनगतमहाविन्दुपीठादतीत- स्थानं चानीय तस्मादपि तदनु नयेदागतस्थानमनाम् । शान्तातीतन्तु तस्मादनुपममहिमा सूर्यचक्रन्तु तस्मा- गोमाम्भोज ततश्चाखिलभुवननुतामानयेत् प्रेतभूमिम् ॥१५॥ प्रेतस्थानादईचन्द्र ततस्तामारभ तु प्रापयेत् सेतुबन्धम् । तस्माच्चैवं व्योम तस्मादयस्थानप्राप्तां चिन्तयेदीश्वरस्य ॥१६॥ तस्माद्रुद्रस्यालयं रुद्रगेहादिष्णु स्थान प्रापयेद्देवदेवीम् । विष्णुस्थानाबमाणः स्थानमेनां ब्रह्मस्थानात् कुण्डलीगेहमध्यम् १७ सहस्रदलशोभिते रुचिरकर्णिकाकेशर लसन्महसि कुण्डलीभवनपङ्कजे तां स्थिताम् । विसर्गगखमाख्यविन्दुविलसत्सुधाधारया ततः समभिषेचयेदभगवतीमविच्छिन्नया ॥ १८ ॥ ताम्। उरुर्म हाम यो रामकदलीस्तम्भः स एव उपमा ययोः ऊर्वो: ताम् अरुणमद्धि पद्म वस्थाः ताम् । तथा इन्दीः कलां मौली वहन्ती कौशी कलां गलत्पीयूषसमू- हाम्। तदुत्प्रेचते सन्तानक प्रसवरचितं शेखरमिव कल्पबचपुप्परचितं शेखर- मिव किरीटमिव । हिमकरश्चन्द्रः निर्मों को मुक्त कञ्चक: तइदिशदं निर्मलं तथा सहासी वसाना तथा महाविन्दारूढां गगनीपरि विन्दुस्थानमाढ़ां तथा जठर- शशभृत्कीटिधवलां परिपूर्णकीटिचन्द्रतुलाम् ॥ १०-१४ ॥ एवं वागीश्वरौं ध्यात्वा विन्दुपीठात् विन्दुपौठऽ अतीते स्थान पानयेत् । तस्मादतीतस्थानात् आतपस्थानं तत आतपस्थानात् शान्तातीतं तन्माच्छान्तातीतात् सूर्यचक्रवती व्योमाम्भोज ततः प्रेवण्यानं शिवस्थानं प्रेवस्थानादवेचन्द्र तस्मादारम्भ ततः सेतुबन्ध ततः पुनोम तत आमयम् ईश्वरस्य तती रुद्रालयः रुद्रगेहाच्छति- स्थानम् ॥ १५॥ १६ ॥ वस्मात् कुण्डलिनीभवनं किमित्याह सहखेति। सहस्रदलशोभिते विसर्गगदी ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । अनेन शश्वविहितेन देवी- ध्यानेन नाशं समुपैति मृत्युः । याः सिद्धयो दिव्यगणाधिपस्य भवन्ति ता अप्यचिरेण पुंसाम् ॥ १८ ॥ आधारादुल्लसन्तोमकुलगतमहापद्मपर्यन्तमन्त- ध्यायन्ती ब्रह्मनाद्या स्फुरदमलरुचिप्रख्यरूपां भवानीम् । ये देवीं लिङ्गरूषां भुवि विमलधियो भावनामावगम्याम् निर्दू ताशेषपापा निखिलगुणयुता ज्ञानिनस्ते भवन्ति ॥२०॥ ये गोक्षौरतुषारहारधवलपोद्दामतेजश्छटा- च्छायोद्भासितरोमकूपविवराशेषाङ्कलिङ्गाकृतिम् । वागीशी धवलाम्बु जान्तरगलत्पीयूषधाराद्रवै- रासिञ्चन्ति समन्ततोऽखिलवपुर्म त्योश्च से मृत्यवः ॥२१॥ लिङ्गाकारधरां सुरासुरयुतां सौषुम्बनाड्यन्तरे देवीमञ्जनपुञ्जमेचकरुचिं सिञ्चन्ति शश्वद्भुवि । ये दिव्यामृतधारया प्रचुरया कालाग्रदूतौ नृणाम् रूपोन्मूलनदृष्टिपाटवधरा तेषां कुतो विस्रसा ॥ २२ ॥ लाक्षारसम्नपितमग्नमृणालनाल- तन्तूपमां स्मरति यस्त्रिपुरां कुलान्तः । तं विस्मरन्ति मितचारुदृशः स्मरार्ता वाम वो रतिपतिप्रतिमं स्मरन्ति ॥ २३ ॥ सिन्दूरपूरपरिपिञ्चरितामिव द्याम् বানিলিম্ব বিনিৰ্মৰম্ভলস্তু। बत्खगास्थविन्दुः तब विलसन्ती या सुधाधारा तया देवौं समभिपेचयेत् । ननु कुण्डलिनीगई मूलाधारं तत् कुरमुत्तमिदं सत्य' मूलादिब्रह्मरन्धान्तं कुण्डली ·षष्ठः पटलः। ध्यायन्ति ये रुचिचयैहरवल्लभाया लज्जां विहाय भुवि तानुपयान्ति कान्ताः ॥ २४ ॥ शक्ति हंसेन युक्तां कमलजनिलया ब्रह्मनाद्यन्तराले निष्यन्दचन्द्रविम्बान्तरगलितसुधाविन्दुसन्दोहपद्मम् । नोत्वा तत्रैव नित्य स्मरति खगगतामात्मना शक्तिमाद्याम् यस्तस्याजाण्डखण्डप्रलयमपवनं स्याद् धनं मृत्यु मृत्योः ॥२५॥ पीताभां स्तम्भनादौ शशधरधवला शान्तिकादी सुधम्रा- मुच्चाटादौ जवाभां त्रिभुवनजनताकर्षणे कामणे च। नित्यां नित्यं विशुद्धसाटिकमणिनिमा खेचरत्वादिसिद्धी मोचे साक्षादपताम्बुदगगननिभां भावयेद्भलिगम्याम् ॥२६॥ मार्गेऽस्मिन्नवलक्षमक्षयपदप्राप्ती ततो लक्षये- न्मन्त्राणामिह येन सिद्धिरतुला पञ्चप्रकारापि च । आधारध्वजनाभिदेशहृदये कण्ठे तथा लम्बिके मध्येऽपि च भूतनाथनिलये स्थाने नवान्तेऽपि च ॥२७॥ आधारे कनकप्रभां परिलसद्दीपाशतिं षण्म ख- स्थाने नूतनभानुकान्तिसदृशां नाभौ हृदम्भोरहे। भवन विदुः । आद्यमाच्छाद्य भवने ज्ञानगोप्वी विराजते। भाग्यादिशुपदं मत्वा राजते निजमन्दिरी। ज्ञानदा तव सा देवी कुण्डली परदेवता। अविद्याविद्ययी- दानाभवत्र प्रकाशिता। क्रीडी कृत्य जगत् मवें कारायारनिव स्वितेति । शक्ति- मिति शक्ति कुण्डलिनौं हंसेन युक्ताम् आमना सह इंसमन्त्रण मृलादिस्थानात् सइस दलपद्मनोवा यः स्मरति तस्यापद्धनं निवातं सवति ॥ १७-२५ कर्मविशेष ध्यानमाह पीताभामिति । कान्यजपमाह मार्गऽस्मिन्निति। अस्मिन् मामें सुषुम्नावसनि वक्ष्यमाणस्थानेषु अक्षयफलप्रातौ मोक्षफलप्राप्यौ लक्षयेत् ध्यायेत् । सिद्धिरतुला पञ्चप्रकारा चेति सिहयः । पातालगुटिकाञ्चनखनमुद्राया अधिका मन्त्रयोगात्मज्ञानाख्या चेति ॥ २६ ॥ २७ ॥ कुल किं रुपण ध्यात्वा जतव्यमित्याह आधार इति । बस खस्थाने पड़ धमीषरखाने ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । दीपाकारनिभा तथा खरकरोद्योतप्रभा भावयेत् कण्ठे दीपशिखातिं मणिगणोद्योता भ्र वोरन्तरे ॥२६॥ नवान्ते च ज्योतिर्भवभयतमोध्वंसकुशलम् तदेतदिन्डाख्य' निरतिशयशर्मोर्मिजनकम् । दुरापं पापैर्यत् त्रिभुवनधर पुरमिति प्रतीले तत्त्वानां यदुपरिगतं यच परमम् ॥ २६ ॥ इति त्रिपुरासारसमुच्चये षष्ठः पटलः । सप्तमः पटलः। प्रथामरेन्द्ररपि दानवेन्द्र तं प्रसिद्धैरपि सिद्धवर्गः । सौभाग्यसम्पत्तिगुणैकहेतुं यत्न पुरं तत् कथयामि मन्त्रम् ॥१॥ कपूरक्षोददिग्धाखिलतनुरमल: नानपूतो वसानः क्षौमं श्रीखण्डपस्फटरचितलसच्चित्रको नेत्रयुग्मम् । मन्त्री कृत्वाञ्जनाता मधुरसविरसप्राप्तहर्षप्रकर्ष- स्ताम्ब लग्रासपूर्णरुणमुखकुहरश्चालिखेन्मन्त्रराजम् ॥२॥ खाधिष्टाने इत्यर्थः । नूतनं प्रात:कालीनथ्यवर्णसदृशम् । खरकरद्योतः खरस्त्रीमूल- द्योतन यस्य तत्प्रभां ध्यायेत् । नादान्ते नादान्तपर्यन्तम् ऊई गच्छति यत् ज्योतिस्त- देव विन्दाव्यम् अतिशयानन्दजनक पापात्माभिन राग यत्रैश्वरं परमं महः । प्रगोतं ज्ञातव्य चतुर्विंशतितत्त्वानामुपरिगतञ्च ॥ २८ २॥ ६ ॥ इति त्रिपुरासारसमुच्चयटीकायां पदार्थादर्श षष्ठः पटलः । एवं मूलाधारस्थानेषु वाग्भवादियोजानां स्वयम्भुवाणलिङ्गात्मकल्वे ध्यानविशेषां- शीका अनन्तरं सौलाग्यलक्षणादि सर्वैश्वर्य पदं यन्त्रमाह अथामरेन्द्र रित्यादिना ॥१॥ कपूरक्षीददिम्धाखिलतनुः कर्पू रक्षोदेन भनक' रेण दिग्धा लिप्ता अखिल- तनुर्येन सः। अवनिन्द्रियमनीवत्तिरित्यर्थः। तोमं पट्टवस्त्र वसानः श्रीखण्ड- ·सप्तमः पटलः। २७ .. कस्तूरिकागुरुसुधाकरखण्डकुण्डे गोलोस्यजाङ्गलगुड़: सपटौरपसः । युक्तैः स्वयम्भु कुसुमेन विशालभूजे- पत्रे लिखेदविवर तपनीयसूच्या ॥ ३ ॥ लिखेड़ पपत्राणि वृत्तं तदन्त- वहिर्मासपत्राणि तबाह्यदेशे। पुनर्भू पत्त्राणि तेषां दलानाम् बहिर्दन्तपपत्राणि चारूणि धोरः ॥ ४ . ततः कर्णिकायां महायोनिमध्ये लिखेहाग्भवं कामवीजञ्च शक्तिम् । तयोरूर्द्धतः कारयेइंसदेवो- परिष्टाज्जगन्नायिकां षोड़शार ॥५॥ ततः षोडशेशवरान् हादशारे पुन: कामवीजं लिखेत्तत्र वीजम् । लिखेदासरशस्खरैभिबमेवम् विधायान्त्यवो परे षोड़शारे ॥ ६ ॥ पझेन स्कुटरचितं लसचिलकं पुण्डाकार येन स तथा! नेत्रयुम्मम् अञ्जनात कृत्वा मधुरसक्सि रपलीप्राप्तौ यो हर्षः तेन प्रकर्षः प्रकष्टः तवा ताम्बूलग्रासपूर्णा- दणमुखकुहरः समुदितान्तहतिः खरः खरूपवेशोऽम्बिकाया: पादाम्ब जभृङ्गाय- मानमानसः। खगुरुचरणप्रणामपुरःसरं यन्त्राणि विलिप्तत् इत्याह कपूरचीद- दिग्धाङ्ग इत्यादिना ॥२॥ यन्वलिखनद्रव्यायाह कस्तूरिकेत्यादि। सुधाकरखण्ड कपूरखण्ड पटौर रक्तचन्दनं कुण्ङगोलादिद्रव्य गुरुवक्त्रागम्य देवतानामपि दुर्लभत्वात् न प्रकाशितम् । बुहा जपत्र अविवरे अच्छिद्रे तपनीयतूच्या सुवर्णशलाकया ॥ ३ ॥ यन्नलिखनप्रकारमाइ लिखे पपवाणीत्यादिना । भूपा: पीडशसंख्यका राजानः । तथाहि मायः अम्बरीश: शशविन्टुः अङ्गः पृथुः अमरत्वान खरतः खाडाद्र: ..

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । कलाविन्दुनादैः शिरोदेशलग्न : परिचाजमानान् ककारादिवर्णान् । लिखेद्दन्तपत्रषु सर्वं तदेतदु भुवो मन्दिरस्योदरस्थं विदध्यात् ॥ ७ ॥ शुषिरेण वेष्टयेत् समन्तादथ मन्त्री महनीयमन्त्रराजम् । सुविशुद्धसुवर्णपट्टबद्ध विदधीतात्मकृतादिसिद्धमनम् ॥ ८॥ इयं रक्षा साक्षालिपुरमथनेनापि विभुना श्रिय: कान्त नापि निदशगुरुणा चापि हरिणा। धृता कन्दर्पणाप्यमृतकिरणेनापि विनता तनूजेनाप्येषा सततमपि शीततररुचा ॥८॥ गन्धर्वैरपि किरैरपिता यतैः सदा राचसैः सिद्धैः साध्यगणैश्च पन्नगवरैविद्याधरैगुह्यकैः। सौभाग्यार्थिभिरेव शुद्धहृदयैरम्य जगन्मङ्गलै- मङ्गल्या मनुजोत्तमैरपि पैश्यार्थिभिः कामिभिः ॥१०॥ बायो दिलीप: गिरिः रन्तिदेवः ययातिः श्रामभूः रघुः भगीरथः ते भूपचन्द्राः षोड़श कलामका: षोड़श पत्राणीत्यर्थः। तहिासपवाणि हा शपत्राणि तहहिः षोडशपत्राणि तबाहो पुनर्दन्तपत्राणि द्वात्रिंशत्यवाणि । ततः कर्णिकायां महायोनि- मध्ये षटकोणैर्वाग्भबं कामराजशक्तिकृटरमाविस्मयाहौजपत्रम् । एतवीर्वाम्भव- कामराजयीरुपरि हंसमन्वं तस्योपरि मूलविद्यां लिखेत् । षोडशदले घोड़शखरान् एकारान् षोडश खरानिति पाठः। षोडशखरलिखनं हादशारे पुनः कामवीनं बालाया द्वितीयवीज तत: पर षोडशारे वासरशम्बरबादशखरैरैकारैः सम्भिन्नम् औकारस्थाने श्रादेशीकृतं रजीवीज लिखत् । ४-६॥ ततः कलाविन्दुनादैः कलाख रूपैविन्दुनादैः शिरोदेशे लग्नः ककारादि- 'डात्रिंशहर्णैः हाविंशत्यनेषु लिखनम् । अन्धे तु अन्धथा वर्णयन्ति । कलावाग्भवं विन्दुः सनादी हकारः ऐकारसकारहकारभिन्नैः ककारादिवर्णरित्यर्थः। विन्दु- मादकलात्मिकामिति। भुवी मन्दिरं चतुरस्र भुवी मन्दरमिनि पाठ मन्दरं ·सप्तमः पटलः। ट इह बन्धुरगन्धसिन्धुरैर्मदधाराविनिलिप्तगण्डपिण्डेः । तुमुले युधि यन्त्रराजशत्या समवाप्नोति जयश्चियं नरेन्द्रः ॥११॥ नरपालग्टहे दुरोदरे व्यवहारऽपि च धारणादमुष्य । मनुजोऽपि च वादिभिर्विवादे जयमाप्नोति यन्त्रसत्तमस्य ॥१२॥ विपिनेषु लुलापचित्रकायहिपमल्ल ककुलाकुलेषु पुंसाम् । चरतां न चिराय विद्यते भौस्त्रिपुरायन्ववरस्य धारणेन ॥१३॥ नरनाथवरा भवन्ति वश्यास्तदधौनाः सचिवाश्च तत्तनूजाः । प्रमदाः समदा यौवनाव्याः स्तनभारनमिता: सलीलयाताः॥१४ विषमुग्रमपोह कालकूटप्रतिम मंहृतिकर्म कर्मठञ्च यत् । अमृतं भवति ध्रुवं तदेतद्दधतस्त्रपुरयन्त्रराजमनम् ॥१५॥ दहनस्तुहिनत्यसौ दवान्तर्विततो?कतभूरिलोलकोलः । धृतयन्त्रवरस्य देहभाजः पयसाचापि निधिः स्थलायतेऽयम् ॥१६॥ हृत्यय रुहकर्णिकोपरिदले मन्त्री तु यन्नाधिपम् ध्यात्वा शक्तिगमागमं प्रकुरुते धौरः सुषुम्नान्तरे। यस्तं शश्वदखण्डपुण्यनिलयं वाक् कामिनी गोमिनी सामानाधिकरण्वसम्पदतुला नोमुञ्चति मातले ॥१७ क्षकार: तन्मध्ये इत्यर्थः। तथाच-क्षकारी मन्दरः प्रोक्तः चकारी मेरुसंज्ञक इति। शिवेन इकारण वेष्टयेत् । श्रामकतादिसिद्धिप्राणप्रतिष्ठादिसम्पादि- तान्तम्। विभुना ब्रह्मणा स्त्रियः कान्तेन विष्णुना प्रसबगुरुणा ब्रहस्पतिना इयं रदाता॥७-१०॥ बन्ध र: अमजीरथः गन्धः येषां हसिनां महास्तिभिरित्यर्थः । नुमुखे रो दुरीदरै द्यूत व्यवहार लोकव्यवहरणे लुलापी महिषः चिवकावी व्याघ्रविशेषः दिपी हसी भल्ल को जन्तुविशेषः प्रसिद्धः। एतत् कुलाकुलेषु वलेषु सलीलयाबा सलीलं ममनं यत्वाः संहृतिकर्म संहतिकर्मणि मारण कर्मणि कर्मनिपुर्ण दहनोऽग्निः तुहिनति तुषारस्तुहिनं हिमं हिमवदाचरति । कीदृशी दहनः दवान्तर्विततो लतपरिलील- कौलः। ट्वीवनाग्निः तदन्तर्मध्ये विक्ता विस्तीर्णा जई कता च भूरिलोदा .

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । आदौ मन्मथकोष्ठकोदरगतं कामाधिराजं लिखेत् कन्दर्पहितयेन चाथ पुटितं कुर्यात्तदेतद्वयम् । धौरोथो मकरध्वजं परिलिखेत् कोणेषु षट् खादरा- न्मध्ये नाम मनोभवस्य सकुलं कुक्षौ तदेतत् क्षिपेत् ॥१८॥ यन्त्र पूर्वोक्तयन्वाधियसदृशमिदं चापि मौलौ गले वा वाहो वा यो विभर्ति त्रिभुवनमखिलं तहशे वर्त्तते च । कान्ताः कान्तालकान्ताः पृथुकठिनकुचा नम्बकम्माङ्गयध्यः कामेनोपद्रवन्त्याकुलितनिधियस्तं सदोल्लासिचित्तः ॥१८॥ ध्यात्वैवं मूलचक्रान्तरकमलकुटीकोटरे यवराजम् साध्यं सानन्दमन्द तरुणतरणिभाभाखराङ्गच तच्च । यन्वान्तः सुखसाध्यामलरुचिविलसच्चेतनामात्ररूपम् हृष्ठोऽवष्टभ्य मन्त्री मथनमथशरैराचरेदात्मशक्त्या ॥२०॥ भवत्यवश्य मथनेन वश्यः साध्यः सदा साधकपुङ्गवस्य। निःसप्तरात्रेण महानुभावो देवोऽपि मयं किमु मन्दवीर्यः २१ चञ्चला कौला ज्वाला येन सः। वनेहयोवाल कौला वर्चिहेतिः शिखास्त्रियामित्य- मरः। हृत्पद्म भूकर्णिकीपरि हृदय कसलकर्णिकामध्ये यन्त्रराजं ध्यात्वा मूल- विद्या जपन् मूलाधारात् कुण्ड् लिनौं चिण्मयों शक्तिमुल्याप्य ब्रह्मनाड्या हादशान्त नौत्वा तदन्तर्गतया सूबधारया अभिषिच्यमानं मूलाधारं नयेत् एवं पुनः पुनरभ्यासात् वाक् कामिनी सरस्वती गोमिनी लझौ: एकाधिकरणे सम्पत् यस्याः सा एवम्भूता तं पुरुषं न मुञ्चति ॥ ११-१७॥ यन्त्रान्तरमाइ श्रादाविदि। पादौ कामवीजस्यादौ विकीगामध्ये कामवीज होसारं लिखत्। तचिकीणं कान्दर्यान्वितेन घट्कोणाकारण बेष्टयेत् । षट्कोणेषु मकरध्वजाद्य व द्वारं लिखेत् । एतत् सर्व मनोभवाद्यन स्त्री कारण वेश्येत् । मनोमवस्य कुक्षौ मनोमववीजमध्ये साध्यसाधक नाम खिखेत् ॥ १८ ॥ १९ साध्यस्य मूलाधार कमलकर्णिकामध्ये इदं कामवीजयन्वं ध्यात्वा साध बमध्ये बाखदिवाकरसहाशम् आनन्दमन्द चेतनामावरूपं ध्यावा देशिकोपदेश- ·अष्टमः पटलः। कलापत्रोपेतं कमलमभिसंलिख्य सुमना. स्तदन्तः शृङ्गाटहितयमपि चान्योन्यपुटितम् । लिखेन्मध्ये देवौहृदयमथ कोणेषु मदनान् तदन्तः षट्स्वाख्यां समभिमतसाध्यस्य मतिमान् ॥२२॥ खरान् पत्रेवेतच्छुषिरजठरान्त: परिलिखे- ज्जगत्यस्मिन् यन्वं प्रथितमिह यन्त्रामृतमिति । जनस्यैतड्यन्वं वरकमलपट्टेषु विहितम् जगत् सर्व शञ्च भवति वशवर्तीह वहतः ॥ २३ ॥ इति त्रिपुरासारसमुच्चये सप्तमः पटल: अष्टमः पटलः। अथ त्रिलोकार्चितशासनाया वक्ष्यामि वाह्यार्चनमम्बिकायाः । यदर्चनौयत्वमुपैति कुर्वब्रुर्वीतले सर्वजनैर्मनुष्यः ॥ १ ॥ क्रमेण स्वशक्या मथनं कुर्यादित्याह ध्यात्व वमित्यादि। श्रात्मशक्त्या कुण्डलिन्या मथनवाघुसञ्चारयोगादमृतोत्प्लावनम् आचरेत् । दक्षिणवर्तीना इति केचित् । तच्चिन्त्यम् ॥ २०॥ २१॥ मन्त्रान्तरमाह। कलापवं षोड़शदलात्मकं पद्म विलिख्य तत्कर्णिकायां वाट- हितीयाख्यं षटकीणं विलिख्य तन्मध्य देवीहृदयं ओं ह्रौं नमः इति यन्त्र लिखित्। षट्कोणेषु पञ्चसु कामञ्च ह्रौं क्लौं ऐ वस्त्रौं इति विलिख्य अन्तिमकोणे आव्याम् अभिमतसाध्यनाम लिखेत् । षोडशदलषु वररूपान् षोडशखरान् सविन्दुकान् लिखेत्। ऋषिरजठरान्तः प्रविलिखेत् । शुधिरजठरे वृत्तीदरे क्षिपेत् । एतदयन्त्र वहती जनस्य जगहशवों भवति इह संसार । २२ ॥ २३ ॥ इति त्रिपुरासारटीकायां पदार्थादर्श सप्तमः पटलः । एवं यन्वरचनाकथनानन्तरं वाद्यपूजाविधानं वक्तुमुपक्रमते अथेति । यदिति ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । शुद्धे मनोज्ञ पशदृष्टिपातविवर्जिते भूमिग्टहे ग्रहे वा। पूर्वोक्तमार्गेण कृतात्मशुद्धिः स्थानस्य शुद्धि विदधीत पश्चात् ॥२॥ भगत: परमास्यपूर्वयुक्त गगनं सानलवामदृक् तथैव । कुशतोयसमुक्षणात् क्षमेयं मनुनानेन विशुध्यते समन्तात् ॥३॥ अकुलं सकुलादितकबीजं शिवपूर्वेण युतं सहेन्दुखण्डम् । अमुना मनुना समाहितात्मा तनुयाद् द्रव्यसमुक्षणं कुशाद्भिः ॥8 पुष्करं शिवमुखादिसंयुतं पात्रशुद्धिमनुरेष कौर्तितः । क्षालयेदमलवारिभिस्ततः पात्रजालममुनैव मानवः ॥ ५ ॥ विलिम्पत्तत: पीठमम्भोविधीतं स्वयम्भू तपुष्पेन्दुकस्तूरिकाभिः । सकाश्मौरगोरोचनाभिः समन्तालिखेदत्र यन्त्र' ततो वक्ष्यमाणम् त्रिकोणं बिलिख्यानुवृत्तं दलानाम् ततः पञ्चकं तदहिश्चापि वृत्तम् । यत् कुर्वन्नरः सर्वजनैरर्चनं यन्त्रमुपैति प्रथमं सानादिनात्मशुद्धि विधाय भूमिटाई पातालग्रह नौरन्ध रहे वा यथा उग्रीविकया केनापि लक्ष्यते ॥ १ ॥ एतादृश रहे यागमण्डल परिकल्पनानन्तरं जलगोमयाभ्यां शीधयेदियाइ शुद्ध इत्यादिना ॥२॥ भगतः भग एकारः । तत्पर ऐकार: आस्यं विसर्जनोयः । तत्पूर्वयुक्तम् अनुस्खार- युक्तम् । मगनं हकार: अनखो रेफ: वामदृक् जकारः तथैव पूर्वोकविन्दुरनुवृत्तः । तेन ऐं ह्रौं इति मन्त्रण कुशतीयममुक्षणादियं युग्मा पृथिवी अनेन मनुना शुध्यते ॥३॥ ट्रव्य शुद्धिमाह । अकुलं हकारः कुलं सकारः। तस्यादिताक्षरं नत्प्राति- स्लीम्येन षष्ठाक्षरं रेफः शिव उकारः तत्पूर्व ईकारः इन्दुखण्डोविन्दुः तेन ह्रौं इति. मन्त्रण ट्रव्यशुद्धिं कुर्यात् ॥ ४ ॥ पानशुचिमाह पुष्करमित्यादिना । पुष्करमाकाशं वही इकारः शिव उकारः मुख विसर्जनीयः । तदादिः विन्दुः । तेन हुमिति मनुना पावनदि कुर्यात् ॥ ५ ॥ स्वयम्भूतादिद्रव्यैर्लिप्ते पौठे यन्त्र लिखन् । खयम्भूतमित्याद्यनुपादेयत्वान्न लिखितं गुरुमुखादेव ज्ञातव्यम् । विकोणं विलिख्य तदाो बत्तं पञ्चदलानि तदहि, ·अष्टमः पटलः । पुनः षड्दलं वाह्यतचापि वृत्तम् लिखेदष्टपत्राणि तबाह्यदेशे ॥ ७॥ पीठस्योत्तरभारी गुरुपंक्तीः पूजयेविधिवत् । वायव्यदिग्भागादारभ्येशानपर्यन्तम् ॥ ८॥ आधारशक्तिमासनमूलेऽनन्तञ्च सम्पू ज्य कूर्मम् । तदुपरि पृथिवीमपि गन्धायैः समर्चयेन्मन्त्री ॥६ पौठस्याग्ने यादिषु चतुर्दा कोणेषु पूजयेत् क्रमश: । धर्मादीन् गन्धाद्यैश्चतुरोऽधर्मादिकांस्ततोदिक्षु ॥ १० ॥ पीठस्योपरि सत्वरजस्तमसां वितयञ्च सम्पूज्य । तदुपरि पद्म पद्म वसुरविशशिमण्डलानि यजेत् ॥१२॥ प्रतं त्रिकोणमध्यगं शशिमण्डलमध्यमे यजेत्तदनु । तदुपरि शङ्करदयितां हृदयाम्ब जगह्वरात् समावाह्य ॥१२॥ संस्थाप्य सबिरुध्य सविधाप्य च सम्पनिरुध्य प्रदर्शयेन्मुद्राम् । बत्तं तदहिः षड़दलं तहहिवतं तदाऽटदलं चतुहारीपेतं च कार्यमिति शेषः ॥७॥ अर्घ्य स्थापनादिप्रसिद्धत्वान्न लिखितं पीठस्यीत्तरभागे गुरुपंक्ती: खनामभिः पूज- येत् । वायव्यादौशानपर्यन्त प्रवादानन्दनाथ-सकलानन्दनाथ-कुमारानन्दनाथ- वशिष्ठानन्दनाथ-शुकानन्दनाथ-विमलानन्दनाथ-व्यालानन्दनाथ-श्रीपादुकां पूजया- मीति सर्वत्र योज्यम् ॥ ८॥ आसनमूल आधारशक्ति 'पूजयेत्। पीठस्य चतुष्कोणेषु अनौशाननिति- वायुषु धर्मादीन् धर्मज्ञानवैराग्यैश्वाणि दिक्षु पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरषु अधमादीन अधर्माज्ञानावराज्ञानेश्वर्यान् सत्त्वादित्रितयम् आदिवौजसहितमित्यर्थः । तद्- परि पद्म पद्म वसुरविशशिमण्डलानि प्रभववितयवीजयुक्तानीति अकारोकार- मकारवी जानौत्यर्थः। तदुपरि प्रेतं परमसदाशिवं मन्त्रस्तु हेसौः सदाशिवमहा- प्रेतपद्मासनाय नमः। तदुपरि हृदयानन्दभिवां शङ्करदयितां करस्थपुष्पाञ्जलौ विरेचान्तः संस्थापनमुद्रया संस्थाप्य सन्निधिकारिख्या मुद्रया सन्निधाप्य सनिरोधन- ·त्रिपुरासारसमुख्यः। गुह्याख्यामनुपूजामादि समाचरेविधिवत् ॥ १३ ॥ वाम त्रिकोणकोणे पाशाङ्गुशकरां तप्तहेमसङ्काशाम् । रतिमर्चयेन्मनोहरवेशां पश्चात् खवौजेन ॥ १४ ॥ प्रीतिं दक्षिणकोणे निजवीजनार्चयेच शङ्खनिभाम्। अङ्गुशहस्तां सुमुखीमुज्ज्वलवेशां सुगन्धाद्यैः ॥ १५ ॥ आसीनं कुसुमायुधमग्रे देव्याः समर्चयेन्मन्त्री। बन्धूककुसुमवणं करतकोदण्डशरम् ॥ १६ ॥ कामस्य कामवीजं वाम्भवं समुद्दिष्टं रतिवीजम् । सम्मोहनाख्यमन्त्य प्रोते वीजं तथा प्रोक्तम् । शरपञ्चकदेवताः स्वमन्तैरनुपूज्या दलपञ्चकेषु तेषु ॥ १७ ॥ शशिकाञ्चनसाव्यमेघनीलोत्पलमञ्जिष्ठनिभप्रभास्तरुण्यः । द्राविण्याद्याः क्रमश: सर्वाभरणशोभिताः समदाः । सव्यकरकलितवाणाः शेषकरैः कृतनमस्काराः ॥ १८ ॥ न्यासः । मुद्रया सन्निरुध्य अवगुण्ठनमुद्रधावगुण्डा शुद्धयाख्यां मुट्रां प्रदर्शयेत् । तती जीव- ततः सकलौकरणम् अग्नौशासुर-वायुकोणेषु पुरती नेत्रं दिक्षु चास्त्रञ्च पूर्वोक्तषडङ्गमन्त्रैः क्रमेणाभ्यर्थ षोड़शीपचारैः सम्प ज्य आवरणदेवता' सम्प ज. येत् ॥६-१३ ॥ तदेवाह वाम इति । देवीवामे प्रक्तवामभाग इत्यर्थः । तपहेमप्रभाम् अवि- रमणीयवेशां पाशाङ्गु शकरां रतिं वाग्भवबीजेनाभ्यर्चयेत् ॥ १४ ॥ दक्षिणाग्रेण शङ्खनिभामतिसुन्दरवेशां सुमुखीम् अङ्गु शकरा प्रौतिं दृतीय- वौजेनाभ्यर्च्य देव्या-अग्रेऽग्रकोणाग्रे बन्ध ककुसुमसङ्काशम् इषुचापधर कामवीजे- नाभ्यर्चयेत् ॥ १५ ॥ १६ ॥ एतेषां वीजमाह । कामस्य कामवीज वाग्भवं सम्मोहनवीजम् अन्य द्रावण- वाणादिपञ्चकान्त्वं स इति ॥ दलपञ्चकेषु शरान् पूर्वादिक्रमेण पूजयेत् ॥ १७ ॥ द्रां द्राविण्यै नमः। हौं क्षोभिण्यै नमः। ली वशीकरिण्यै नमः । व प्रका- कपूरकनकसाध्यमेघेन्द्रनौलमञ्जिष्ठाः तत्प्रभाः सव्य करकलित- वाणाः शेषकरकतनमस्काराः प्रमदा: क्रमेणाभ्याः ॥ १८ ॥ शिन्यै नमः।

·अष्टमः पटलः।
ततो भगाख्यां भगजितिकाञ्च देवी भगास्यां भगमालिनीञ्च ।
यजेद् भगाक्षीञ्च दलेषु षट्सु तथा भगाङ्क्षादिनिका क्रमेण ॥१॥
शरदम्बुदधूम्रसाध्यमेघफलिनौरात्रिसुवर्णवर्णतुल्याः ।
रुचिराभरणोज्ज्वलास्तरूण्यो मदिरानन्दितमानसा मनोज्ञाः ॥२
करैः खङ्गशूलाहिवेतालदण्डान्
सकुन्तान् निजैविधती खेटकञ्च।
पविस्मयं नुः कपालस्य खण्डम्
तनु दुन्दुभि नादविन्डाख्यमुद्रे ॥२१॥
कथयामि भगादिदेवतानामिह वीजान्यपि वाग्भवं सदण्डम् ।
वसुवामगिन्दुखण्डयुक्त कुलपूर्वानलगाम्बर क्रमेण ॥ २२ ॥
ब्रह्माणी हंसयानां द्रुतकनकनिभामधिवक्त्रां त्रिनेत्राम्
हस्ताजेब्रह्मकूचं कमलमपि लमत्कण्डमजाक्षमालाम् ।
बिधाणां चारवेशामथ हरिहयदिक्पत्रमूले यजेत्ताम्
गन्धायैबन्धुराङ्गों वहति वरजटाजूटभारं सदा या ॥ २३ ॥
तती भगादिदेवता: पजयेत् । श्री ह्रीं भगायै नमः। ऐं श्रीं ह्रीं भग-
जिहिकायै नमः । श्रीं ह्रीं भगाहादिन्यै नमः। यथोपदिषुः सायुध करा
भवनधराः पूर्वतवायव्यानेयपशुपतिवार गोषु क्रमेणान्यच्चाः ॥ १८ ॥
फलिनी प्रियङ्गः राविहरिद्रा क्रमेण क्रमेण हे हे अम्बे दधती प्रथमायाः शन-
खड़गौ द्वितीयाया अहिवेतालदण्डौ कुन्तखेटके तोमरविस्मयमुद्रे नरखण्डकपाल-
तनुदुन्दुभिनादविन्दुमुद्रे ॥ २० ॥ २१ ॥
एतासां वो नमाह। वाग्भव ऐकारमानं सदण्ड कुलपूर्वानलम: कुलं दकार:
तत्प्रातिलोम्येन अनलग' तौयमक्षरं शकारः। अम्बरं हकारः शकारहकारी
रेफेकारविन्दुयुक्तौ तिन ऐ' श्री ह्रौं वौजवयात्मकैन मन्त्रण भगादिदेवताः
पूजयेत् ॥ २२ ॥
ततो देवीपूर्वादिदनिषु ब्रह्माण्याद्यष्टशक्तयः पूज्या इत्याह ब्रह्माणौमित्यादि
ब्रह्मचम्। कुशमयब्राह्मण: हरिहयदिक्पवमूले पूर्वदले ॥ २३ ॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः ।
माहेशी तो कपालोज्ज्वलडमरुवराभौतिशूलोस्टकान्
बिभ्राणां वाहुदण्डैनिविड़हिमनिभामग्निदिक्पत्रमूले।
नरुद्भासमानां निभिररुणजटाकोटिबद्देन्दुखण्डाम्
गन्धाद्यैः पूजयेत्तां वृषभमुड़ानभं या समारुह्य याति ॥ २४ ॥
कौमारी यौवनाढ्यां सुरुचिरवदनां कुश्मामां सुशोभाम्
शक्ति पाशाङ्कशौ या वहति निजकरैर्दक्षिणे चाभयञ्च ।
हालालोलां विशालामलनयनयुगामर्चयेद् गन्धपुष्यैः
सर्वालङ्कारयुक्तां शिखिनि यमदिशां पत्रमूले निषणाम् ॥२५॥
रक्षोदिक्पवमूले सजलजलधरश्यामलाङ्गों मुकेशौम्
घण्टा कम्बु कपालं रथचरणमथो बिधती बाहुदण्डैः ।
आसीनां वैनतेये मणिमयमुकुटोद्भासितां वैष्णवी ताम्
गन्धाबैरर्चयेत्तां मधुमदमुदितां नित्यमालोलाष्टम् ॥ २६ ॥
वाराही खेटकास्युद्भहलमुषलान् बिश्चती पोत्रिवक्ताम्
पाश्चात्ये पत्रमूले मणिमयविलसत्कुण्डलोद्घष्टगण्डाम् ।
या शवहिवपूज्या गिरिशिखरखरा (धरा) भीमकोले निषसा
गन्धाद्यैरर्चयेतां सुरुचिरवदनां धूमधूचाङ्गकान्तिम् ॥ २७ ॥
इन्द्राणों चन्द्रविम्वप्रतिमनिजमुखौमिन्द्रनीलाभवणाम्
कर्णान्ताकान्तननां मणिमय मुकुटां वायुदिक्पत्रमूले।
अग्निदले माहशीं पूजयेत् । कीदृशी कपालीत्तमडमरुवराभीमशूली रुटकान्
कपालं नरशिरःखपरम् उत्तमम् उद्भट सडमरुवरं डमरुश्रेष्ठम् आभीमं भया-
नकं शूलम् उरु महत् टस: पाषाणदारणः । एतान् बिधाणां धारयन्तीम् ॥२४॥
याम्ये कौमारी शिखिनि मयूरे निषणाम् ॥ २५ ॥
नैऋत वैशावीम् ॥ २६॥
पश्चिमे वाराही कौशौं गिरिशिखर इव शिखरः स चासौ खरः प्रखर
भाभीमो भयानकश्च कोलः शूकरस्तस्मिन्निषसां धूम्रति अतिशयधूमवर्याम् ॥२०॥

·अष्टमः पटलः AIR चाप कम्बञ्च वजशरमपि दधतीं हस्तपद्मश्चतुर्भिः खर्मातङ्गे निषसां सुरवरविमुतामयेन्नित्यमत्ताम् ॥ २८ ॥ चामुण्डां चण्ड हासोटबिकटरदां भौमवक्त्रां त्रिनेत्राम् खङ्गं शूलं कपाल निजकरकमलेबिधतों खेटकञ्च । निमांसां रक्तनेत्रां त्रिभुवनभयदां सौम्यदिक्पवमूले कालों कङ्कालभूषां पिटवननिलयामर्चयेदूई केशाम् ॥ २८ ॥ पश्चादाश्चर्यरूपां सुरुचिरवदनां शुद्धजाम्ब नदाभाम् हस्तारक्षमूत्राभयकमललसन्मातुलुङ्गोफलानि। बिभ्राणामर्चयेत्तां त्रिभुवनजनताभ्यर्चितां लक्षणाढ्याम् लक्ष्मीमुत्तुङ्गपोनस्तनभरनमितामोशदिक्पनमूले ॥ ३० ॥ वोजान्यमूषामथ वच्म्यनन्तो दौ, नभोऽन्तं नयनान्तमिन्द्रः । प्रांशुई गन्तान्तपरं कुलान्तमनन्तस्ट्रेण ततः समेतम् ॥ ३१ ॥ तिथोथः सानन्तो भृगुरथ हरोऽनन्तसहितो वकान्तो भौतौशस्तदनु च वकोऽनन्तसहितः । बायौ इन्द्राणी वर्माता ऐरावते च युक्ताम् ॥ २८ ॥ कौवर चामुण्डां कीदृशी चण्डहासीभटविकटरदा चण्डहासन उभटा उग्रा विकटा भयङ्करा रदा दन्ता यस्याः तां पिटवनं श्मशानम् ॥ २६ ॥ ईशाने लक्ष्मौं पूजयेत् । जाम्ब महाभा सुवर्णवर्णाभामित्यर्थः ॥ ३० ॥ आसां वीजान्याह। अनन्त: आकारः नमी हकारः अन्तः क्षकार: सदीर्घम् श्राकारण युक्तं तेन हां हां इति ब्रह्माणीवीजइयम्। भघनान्तमीकारः इन्द्री लकारः प्रांश: आकारः तदयुक्त तेन ई लां माहेशीमनुः । टक् उकारः तत्परम् जकारः तत्परं मकारः। कुलं सकार: तदन्ती हकारः अनन्त न आकारण रुट्दा रफेण च समेतः तेन जहाँ कौमारीबीजमुखम् ॥ ३१ ॥ तिथीशः घटकारः सानन्तः साकारः भृगुः सकारः तेन ऋ सां वैवावीमन्त्रः । हरी हकारः वक: शकारः तदन्तः षः तेन हां षां वाराहीमन्त्रः । भौतीशः ऐकारः वकः शकारः अनन्तः आकार: वत्सहितः तेन ऐं शां इन्द्राणीमन्त्रः । को विन्दुः तत्पू ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । कपूर्व सूक्ष्मान्तान्वितमथ वनं चानु वदनम् शचीनाथोपेतं गगन मपि कान्तान्वितमथ ॥ ३२ ॥ अथासिताङ्गहरुचण्डसंज्ञौ क्रोधीशमुन्मत्तकपालिनी च । पलाशमध्येष्वपि भोषणाख्य संहारसंज्ञञ्च यजेत् क्रमेण ॥ ३३ ॥ दधतोऽञ्जनमेषयुञ्जवर्णानुरुवेतालकपालशूलदण्डान् । लघुदुन्दुभिमंयुतांस्त्रिनेत्रान् करदण्डः करिहस्तदण्डचण्डैः ॥३७॥ गजातत्तिजिवर्तितोत्तरीयान् सुकुटीसङ्घटितैर्ललाटपट्टैः। कुटिलालिकुलाभकुन्तला प्रान् मुदितान्तःकरणान् सुयौवनाव्यान् हरातृतीयं अगभूतसंयुतं कुलान्तमप्पित्तविलोचनान्तयुक् । निशाकराङ्कितमस्तकञ्च मयेह तेषामपि वीजमौरितम् ॥२६॥ यो हेतुको यस्त्रिपुरान्तकाख्यो यो वहिवेतालहुतागजिह्वी। कालः करालश्च तथैकपादो मोनाशतिर्थः खलु भीमसंज्ञः ॥३७॥ ततो नौलजोलूस सद्भाशवान् তুলন্ত অকিলা জল। औकार: जल वकारः सूच्या इकारः स एवान्ती यख आकारस्य तेन औं वां वीज चामुण्डामन्त्रः । वदनं विसर्जनीयन् । अ: अनुवदनम् आकार: शचीनाथोपेतं गगनम् इकारः कान्तान्वितम् अनुसारेण युक्तम् अ: हौं महालक्ष्मीमन्नः ॥ ३२ ॥ पत्रमध्ये अष्टौ भैरवाः सम्पूज्या इत्याह अथेति । असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोधीश उन्मत्तकपालिभीषणसंहाराः वेतालरापालललवुडमरुदुन्दुभिहस्तान् चतु- भुजान् ॥ ३३-३५ ॥ वीजमाह । हरात् तोयं ऐ अग पसार तत् भूताक्षरं पञ्चाक्षरम् अनुखारं तेन संयुतं तेन , कुली सकारस्तदन्ती हकारः पित्त: श्री अमिः रेफः । विलीचनम् ईकार. तदन्त जकार: निशाकराडो विन्दु स्तददितमस्तकं तेन ऐं ह्रौं एतेन वीज- हयेनासिताङ्गात् भैरवान् पूजयेत् । ऐं ह्रौं असिताङ्गाय भैरवाय नम इत्यादि ॥३६॥ ततोऽन्तकादौ पूजयेदित्वाह इति । ऐं हेतु काय नम इत्यादिप्रयोगः । हेतु- ·अष्टमः पटलः। त्रिशूलं कपालं स्फुरबागपाशम् तनु दुन्दुभिं बिनती बाहुदण्डैः ॥ ३८ ॥ दंष्ट्राभौमविशालवत्रकुहरान् नेवैस्विभिः प्रस्फर- हत्तीश्च च कुटोकरालवदनान् कादम्बरीलालसान् । ऊोभूतशिरोरुहान् नववयोयुक्तांश्च भीमावतीन भौतौशेन निशाकराईसहितेनाभ्यर्चयेत् साधकः ॥ ३८ ॥ प्रियङ्गश्यामाङ्ग परिकलितपाणिं मणिमयो- लसचूडापीड़ हिरदनवराधिष्ठिततनुम् । सहस्रं विनाणं नयनकमलानां हरिहयम् यजेत्त पूर्वस्यां दिशि कुसुमगन्धादिभिरथ ॥ ४० ॥ अथ विकसितकिंशुकाभमग्निं छगलपतं शिततियुक्तहस्तम्। मणिमयमुकुटं यजत् सुगन्धैः कुसुमवरेष्ट तरत्नकुण्डलञ्च ॥७१। अर्चयेत्तदनु दक्षिणभाग नौलनीरदनिभं पिटनाथम् । दण्डहस्तमरुणायतनेत्र सैरिभाङ्गगतमुज्ज्वलवैशम् ॥ ४२ ॥ नरारूढ़ां रक्षोदिशि विकटदंष्ट्रं सुनियतम् कृपाणं विचाणं सजलजलदश्यामलतनुम् यजेद्दालालं पलचपलमारतनयनम् विचित्रालङ्कारं तदनु विधिवद्राक्षसपतिम् ॥ ३३ ॥ शरदचशशाइनिभं वरुणं मकरस्थितमुज्ज्वलवेशधरम् । मणिकुण्डलमण्डितगण्डतलम् वरपाशकरञ्च यजेत खदिशि ॥४ वरसंवरसंशृणिशक्तिकरं शुचिकेतनधूमनिभाङ्गरुचिम् । कादित्रिपुरान्तः वह्निताल: हुताशजिह्वः कालः एकपाद: भीमः इत्यष्टौ एतान् चतुर्भुजान् कादम्बरीलाल सान् मदिरालालसान् तेषा मन्त्रमाह भौतीश नेति । भौतीश ऐकार: निशाकराईसहितेन माईचन्द्र ख तेन ऐ॥ ३७-३९ ॥ तहाह्य इन्द्रादयः पूज्या इत्याह प्रियङ्ग श्यामति । किरदनवराधिष्ठिततनु ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । निजदिश्य निलं विधिनाथ यजेत् कुसुमप्रमुखैमणिहारधरम् ४५ अथोर्णायौ देवं कनकसमवणं धनपतिम् समासोनं यः परिवृतमशेषैश्च निधिभिः । गदाहस्तं पिङ्गाक्षकमलयुगं तं सुकुसुमै- र्यजेद् गन्धैधू पैः खदिशि लसदाकल्पमपि च ॥ ४६ ॥ ऐशान्यां शशिखण्डमण्डितजटाजूटं त्रिनेत्रं हरम् सिन्दूरारुणविग्रहं दिशि यजच्छूलं कपालं सदा । बिचाणं सुभुजेश्चतुर्भिरपरां योगाख्यमुद्रां तथा भस्मोडूलितविग्रहं वृषगतिं गन्धादिभिः साधकः ॥ ४७ ॥ मस्तकादिजलराशिगं सकं मस्तकादनलगां वकान्तयुक् । सूक्ष्मपूर्वमुखपूर्वसंयुतं लोकपालमनुरेष कौत्तितः ॥ ४८ ॥ वटकगणपदुर्गाक्षेत्रपालान् स्ववोजे- रपि तदनु नमोऽन्तः साधकेन्द्रः क्रमेण । मलयजकुसुमाद्यैरचयेद् भक्तियुक्तो हुतवहपिशिताशाधौशवायोशदिक्षु ॥ ४६ ॥ किरदनबरीहस्तिवरः तमधिष्ठिता वनुर्येन पिटनाथं यमं संवरणं मृगं शुचिकेत- नोधूम. तहानभाङ्गरुचयो यस्य सम् जर्णायु र्मेषः तस्मिन् समासौनं पिङ्गञ्च तत् अक्षकमलयुग्मञ्च ॥ ४०-४७ ॥ लोकपालानां मन्त्र माह मलकादौति । मस्तकं विन्दुः अ तत्प्रातिलीयन चतुर्थमक्षरम् ऐकार सक सविन्दुक मस्त कं विन्दुः तस्मादनलगं तोयमक्षरं क कारः वकः शकारः तदन्तः षकारः तद्युक्तः ककारः सूक्ष्मा इकारः तत्पूर्वमाकारं मुख विसर्जनौयं तत्पूर्वं विन्दुः संयुतं सविन्द कमित्यर्थः । तेन लक्षां समुदायेन ऐं क्षा इति मन्त्रण इन्द्रादिलोकपाला: पूज्याः ||४८ ॥ ततो बटुकगणपतिदुर्गाक्षेत्रपालान् खखबीजे: अग्निनै तवायीशानदिप यूजयत्। वं वटुगणेभ्यो नमः म गणपतये नमः दुदुर्गायै नमः इति सम्य जयेत् । नव ऐन्ट्रवारुण्याभ्यसौम्यदिक्षु अष्टवसुभ्यो नमः । एकादशरुद्रव्यो .. नम

·नवमः पटलः ।
वसुभ्यो रुद्रेभ्यो दिनपरिभ्योऽपि च वलिम्
मभूर्तभ्यो दद्याद् यजनविधिरित्य निगदितः ।
अमुं कुर्वनुर्वीतलमधि बुधो नित्यमपि यः
स सम्प र्णान् कामान् गिरिश इव सस्याप्य रमते ॥ ५० ॥
इति श्रीत्रिपुरासारसमुच्चये सर्वतन्वोत्तमोत्तम अष्टमः पटलः ।
नवमः पटलः ।
अथाग्निकार्य कथयामि पूजारहस्य कुर्याद्दिशि वासवस्य ।
ईशस्य यदा दिशि वित्तपस्य विभावसोमण्डपमधिकोणम् ॥१॥
नवहस्तमात्रमथ शैलदोर्मितं यदि वा दृषौककरसम्मितं मतम् ।
रुचिरैश्चतुर्भिरपरन्धमुन्नतं कुशतोरणैः सितवितानशोभितम् ॥२॥
द्वादशादित्यभ्यो नमः इति क्रमणाभ्यर्थ ततः परमानन्दास्तसन्दीहस्यन्दनादखण्ड-
सवितस्वरूपिणी भजमानपारिजातलतिका परमरौं गन्धपुष्यधूपदीपनैवैद्यान्नैरुप-
चाररस्यय सकलभुवनोत्पत्तिविभूतिपरिभूतिसूलीभूतां “संहारमुद्रया मण्डलकुम-
मैनाघ्राय हृदयाविन्दमरबिन्द' नौत्वा तन्मयमात्मानं परिभाव्य तदनुरहौतप्रसादः
स्वयममतानन्दमयो भूत्वा वौचमुक्ती यथामुखं विहरीदिति शुभः ॥ ४६ ५० ।
इति श्रीविपुरासारसमुच्चयटौकायां पदार्थादर्भेष्टमः पटलः ।
एवमिहलो कसुखसाधदनभूतपरदेवतासमवधानकथनानन्तरं हीमविधानं वक्त -
मुपक्रमते अथाग्निकार्यमिति। नियमञ्चाइ पूजाग्राहस्व त्यादि। अयमर्थः वक्ष्य-
माणदीक्षामण्डपमध्यस्थवेदिकायाः पूर्वस्यादिशि ईशकोणे चासनमपि अनौ ईश
अचिरकोणं चतुरस्त्रात्मक मण्डलं कुर्य्यात् ॥ १ ॥
अथ दीक्षामण्डपलक्षणमाह नवहस्तमात्रमित्यादि । इन्द्र वारुणयाम्यसौम्यञ्च नव-
हस्त परिमितढावरणम्। चतुहारे तोरणोपशोभितं मण्डपं कुर्यादिति। ततः
शैलदीमितमिति शैलाश्च सप्त समाख्याताः सत्य हस्तपरिसितं हृषौकाणि इन्द्रियाशिल
तानि पञ्चहस्तपरिमितमित्यर्थः ॥ २॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः।
चतुर्दारयुक्त ततस्तस्य मध्ये त्रिधा तदिमागेन भागैकवेदीम् ।
अरनिप्रमाणोन्नतांदर्पणान्तर्निभां तां मनोहारिणीं चापि कुर्य्यात्
वेदास्रं योनिमोडुपनिभमनलास्रं च वृत्तं षड़स्रम्
पद्माकारं गजालं हरिहयहरिदारस्य तस्या विदध्यात् ।
मध्ये वृत्तञ्च गौरोपतिसुरपदिशोः पण्डिता केचिदाहु-
वायव्ये पञ्चकोणं दिशि मदनरिपोः सप्तकोणञ्च कुण्डम् ॥४॥
प्राक् सूत्र प्रथमं निधाय विदधीताईन तस्याङ्गितम्
मध्ये मत्ययुगं दिशोरमलधीः कौनाशवित्तेशयोः ।
ताभ्यां सूत्रमणिं प्रसायं चतुरः कोणांस्ततो लाञ्छयेत्
क्षेत्र स्याच्चतुरस्त्रमत्र रचयेदन्यानि कुण्डान्यपि ॥ ५॥
क्षेत्रे क्षिता वहिरिह पुरोभूतभाग शमेकम्
कोणादाई सुनिशितमति मियेत् सम्पराह्य ।
बदिकानिर्माख प्रकारमाह ततस्तस्य मध्य इत्यादिना तन्मण्डपविभागकन
भागेन वैदिकां कुर्यात् यथा प्राक् प्रत्ययसूचचतुष्टयेनासकान्या दक्षिणोत्तरा पच्च
तथैव चानयेत् एवं कृति तन्मण्डपं नवपदात्मक जायते तेषु मध्यपले वेदिकामरनि-
मात्रीन्नतां दर्पणान्तनिभा दर्पणमध्यवन्निर्मलीकुर्यात् ॥ ३॥
अवशिष्टषु पूर्वाद्यष्टदिक्पत्रेषु क्रमेण वेदास्त्रमित्यादि वक्ष्यमाणेन कुर्यात् ।
वेदान' चतुरस्र योनिम् अश्वत्थपत्राकारम् अझैडपनिभम् अईचन्द्राकारम् अनलास्त्र
त्रिकोणं वृत्तं षडखौं पद्माकारं गजासम् अष्टावं हरियहरिदारभ्य प्राचौं दिशमार-
भ्येत्यर्थः । शारदातिलके तु आचार्यकुण्ड मध्ये स्यादगौरीपतिमहेन्द्रयोरित्या-
चार्यवत्तं वर्तुलम् । अन्ये वेवसाहुः इन्ट्रेशानयोर्मध्यावृत्तं वायव्ये पञ्चकोणम् ईश-
कीर्ण मण्डलकोणं कुर्यात् ॥ ४ ॥
कुण्डप्रस्तारमाइ प्राक्सूवमित्यादिना । प्रथम प्राक् प्राच्यग्रसूत्रमास्फाल्य तन्मध्या-
हितं धृत्वा तन्मानेन दिशोदक्षिणोत्तरदिक्षु सूबचतुष्टयम् आस्फालयेत् । एवं कृते
चतुर्हस्तपादोपेतं समं चतुरस्र मण्डलं जायते । एतत् कुण्ड पूर्वदिग्गतं भवति
एतदेव चतुरस्त्रम् ॥ ५॥

·नवमः पटलः।
७३
यावत् कोणं परमपि तथा सूत्रयुग्मस्य पातम्
मध्यात् कुर्याद् भवति तदिदं मन्मथावासकुण्डम् ॥६॥
परित्यज्य भागइयं पतिभागी
कृतेऽत्रीपरिष्टादधस्ताच विहान् ।
परिमामयेत्तेन मानन सम्यम्
भवेदर्द्धचन्द्राह्वयं कुण्डमेतत् ॥ ७ ॥
शावेरीसाईभागौक्तक्षेत्रतः पाचयोन्यस्य भागहयं पण्डितः ।
तेन मानेन सूबइयं विन्यसेत् कुण्डमनभवेद्रुद्रनेत्रास्त्रम् ॥८॥
दिग्गजादधिकपंक्तिभागतः क्षेत्रतो निशितधीर्वहिन्यसेत् ।
भागमेककमनेन सर्वतो भ्रामयेद् भवति वृत्तमुत्तमम् ॥ ८ ॥
भूपांशेऽशयमिह वहिः पार्श्वयोन्यस्य मध्यात्
क्षेवव्यासे सुविमलमतिस्तेन मानेन कृत्वा ।
चतुरनञ्च कृत्वान्यानि वाखान्युरिदिन्याहुः क्षेत्रे क्षिति । कृतचतुरसे
आग्नेयमारुतनैऋतेशच मृदयम् आस्माल्य पुनश्चतुरखं पञ्चावितय एकम् अंश
बहिः क्षिवा कोणाईप्रमाणन सम्पूज्य धामयेत् कोणशब्देन कोणसूच' सद्यते।
तस्थाई कोणसूत्रइयमध्यसम्पातस्थानं तदई पश्चिमकोष्ठयुगले द्वितीयकोणसूत्रस्थान
तत्प्रमाणतः तत्स्थानात् कोणसंलग्न चामयित् एतद्योनिकुण्डम् अग्निदिग्गतम् ॥६॥
अर्द्धचन्द्रकुण्डमाह परित्यज्येति । चतुरस तं भूभागं दशधा विभज्य अध ऊर्ल्ड
भागदयम् ऊई एकम् अध एकं परित्यज्य अग्रे ज्यासूत्र खेख सप्रमाणं पातयित्वा
तेन मूले व्यासप्रमाणेन धामयेत् । सूचखण्डान्यन्यानि परिमार्जयेत्। एतदई-
चन्द्राह्वयं कुण्ड दक्षिणदिग्गतम् ॥ ७॥
अखकुण्डमाह शर्वरीति । साईभागीत इति प्रकृतं चतुरस क्षेवम् अष्टधा
विभव्य पार्श्वयोः तिय्य क् प्राचीसूबपाश्च योः प्रत्येक भागइयं वईयेत्। सूत्रसकलानि
परिमार्जयेत्। ऐन्द्र कोणकुण्ड नितिदिग्गतम् ॥ ८॥
वृत्तकुण्डमाह दिगिति। क्षेवतोऽष्टाधिकदशभान कृते एवं भाग चतुःपाने
बहिन्यख वृत्ताकारण मामयेत् । वृत्तखण्डान्यन्यानि परिवर्जयेत्। एतद्वत्तकुण्ड
पश्चिमदिग्गतम् ॥ ॥

·निपुरासारसमुच्चयः ।
पार्श्वबन्द भषयुगयुगं सूत्रषट्कोणपातम्
कुयात् कुण्डं भवति तदिदं तर्ककोणं मनोज्ञम् ॥१०॥
दशांशेऽत्र विन्यस्य वाोशमेकम्
परिधाग्य तेनैव वृत्तं दलानाम् ।
बहिर्मध्यमे कर्णिकाञ्चापि कुर्य्याद
भवेदष्टपत्रं बुधः पद्मकुण्डम् ॥ ११ ॥
ने क्षिपात्र वाह्ये दिशि दिशि मिहिरहन्दकांशेऽशमेकम्
कत्वाननाब्धिकोणं पुनरपि मतिमान् कोणतोऽई ग्रहीत्वा ।
तत्कोणाभ्यां विदध्यादिह खलु परितस्तेन मानेन चिह्ना-
नष्टासं स्यात् समन्तादपिच वितनुयादष्टसूत्रप्रयोगम् ॥ १२ ॥
हयांशऽत्र भागं वहिन्यस्य वृत्तं परिभास्य भूयो युगांशीकृतांशैः ।
त्रिभिः पदोघे भवेत् पञ्चसूत्र प्रयोगादिहानेन पञ्चास्त्रकुण्डम्
॥१२॥
षड़कुण्ड साह भूपति । क्षेत्र दृशां भूपांशीकृत्य षोड़शधा कृत्वा मध्यसूत्वात् ।
पार्थ मेवे कर्मक विन्यस्य पात्र हन्डे मल्यचतुष्क सतः षट्सूब पातयेत् ! तेन घट्-
कोणात्मकं कुण्ड भवेत् वहायव्यदिग्गतम् ॥ १० ॥
पद्मकुण्डमाइ दशांशेति। चतुरखौं क्षेत्रं दशांशीकृत्य वईयित्वा व लाकारण
मामयित्वा पुनरपि तेन मानेन धामयित्वा कुण्डात्मकमध्यवत्वेन कर्णिकाहितयत्तेन
केशराणि तीये चाष्टदलानि पद्मकुण्ड' कौबेरदिग्गतम् ॥ ११ ॥
अष्टास्त्रमाह क्षेत्र इति । चतुरस्त्र क्षेत्र' मिहिरहन्हांश चतुर्विशांश विधाय
दिशि दिशि एकमेकम् अलं शिक्षा वईयित्वा अब्धिकोणं कृत्वा तत: कोणती-
ऽ रहीत्वा अन्तश्चतुरखकोणााई ग्टहीत्वा कोणाभ्यां वाह्यचतुरखकोणाभ्यां
दिशि दिशि चिह्नानि कृत्वा अष्टरच पातेनाष्टास्त्र कुण्ड् ईशदिग्गतम् ॥ १२ ॥
पञ्चाखकुण्डमन्याचार्यमतमाह हयाशे इति चतुरस्र सप्तभाग विधाय एकम्
अंश' वहिवर्तुलन न वईयित्वा पुनरपि युगांशौकत्य चतुर्डी विभज्य विभिरंशेरायाम-
देय कृत्वा तञ्च सूत्रप्रयोग पञ्चकोणात्मकं कुण्ड वायुकोणगतम् ॥ १३ ॥

·नवमः पटलः। ७५ नेत्रव्यासे दशांशैवैहिरिह विनिधायैकमंशं सुवृत्तम् मानेनानेन कृत्वा पुनरपिच चतुःषष्टिभागोकतेऽत्र । पट्टायामप्रमाणं दृढ़मतिरमुना सत्रिकैस्त्रिंशदंशैः कुर्यात् सप्तास्रकुण्ड भवति हि तदिदं सप्तसूत्रप्रयोगात् ॥१४॥ यावन्मानं कुण्डविस्तारकस्य तावत् खातस्यापि मानं प्रदिष्टम् । कुण्डाकारं पण्डितो यादृशं तत् तादृपं मेखलाया निदध्यात् लिस्रः कुण्डे मेखलामेखले हे यहा चैकां मेखलां वापि कुयात् । कुऱ्यांदूच मेखलाया गजौष्ठाकारं योनिं चापि होतुर्दिशीह ॥१६ मुष्टिमाने तु ता मेखला हाङ्गुलैका- लाङ्गुिलोत्सेधताराः क्रमात् स्युः । रनिमात्र तु तास्त्रयङ्गुलद्दयङ्गुलैका- कुलोत्सेंधतारा भवेयुः पुनस्ताः ॥ १० ॥ युगाप्यित्तनेत्राङ्गुलोत्सेधतारा: स्युरेताः कमाइस्तमात्रेऽत्र कुण्डे । करबन्दमाने रसाम्भोधिवङ्गाङ्गुलोत्सेधतारा भवेयुः पुनस्ताः ॥१८ वेदकरऽस्मिन् सिन्धुरतर्काब्धाङ्गुलतारोत्सेधयुताः स्युः । षट्करमानेऽस्मिन् दशवस्तृत्वङ्गुलतारोत्सेधसमेताः ॥ १८ ॥ भास्करपंक्तिगजाङ्ग लतारोस धयुताः स्युरिमा वसुहस्ते । नाभिमिहाम्ब जवञ्च विदध्यादष्टदल सह कर्णिकयान्तः ॥२०॥ समान कुण्डमाह देवव्यास इति । अत्र व्यासप्रकृतं चतुरस्र दशधा विनय एकांशेन वहिवई चित्वा पुनस्तेनैव मानेन परिती वत्त मामयेत् । पुनरपि चतुरन' चतुःषष्टधा विभज्य तेवेकनिशदंशं परित्यज्य अवशिष्टेन वयस्त्रिंशटंशेन वृत्तरेखा सप्तधा प्रणीय सप्तचिह्नानि कृत्वा सप्तसूबाण्यास्फालयेत् । एवं सप्तकोणम् असद्ध चिताग्र कुयादिति ॥ १४ ॥ खातमानमाह यावदिति। युगं चत्वारि अर्पितं वाङ्गल नेत्र ङ्गलं मिन्धु - वाचौ तकाः षट् अध्धयश्च स्वारः। नाभिप्रसरमाह नाभिमिर्हति ॥ अन्तः कुण्ड मध्ये ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । मुष्टिमात्र रसाम्भोधिनेत्राङ्गुलायामतारोन्नतियोनिरुता बुधैः । नेत्रवेदाङ्ग लोत्सेधतारान्विता नाभिरप्यत्र योन्य ग्रमेका लम् २१ योन्यामिनगदितं रनिमात्रस्य कुण्डस्य । यन्मयोत तदेव खलु हस्तमात्रस्य ॥ २२ ॥ एकैकेनाङ्ग लोनामलनिशितमतिर्वईयदन्यकुण्ड- वनां योनिच्च नाभि खलु यवयुगलेनेह योन्यास्तथाअम् । कुर्य्यान्नाभिञ्च हन्ताकतिमपि यदि वा कुण्डरूपखरूपम् योन्याकारेऽत्र योनि सरसिजसदृशे नो विदध्याच नाभिम्॥२३॥ कुण्डस्यैके हस्तमात्रस्य योनि प्राहुभूतान्यङ्ग लायामताराम् । व्यासस्यैकांशकोत्सेधयुक्तां कुर्य्याद बोधिमाजपत्रानुरूपाम् ॥२४॥ नेत्रभूताङ्ग लोत्से घतारान्वितां नाभिमंशये तबलानि । व्यासवताशतोऽशन तत्कर्णिकां मध्यभागे विदध्यायुधः कुण्डतः२५ कुण्डस्यैककरस्य चारु परितो नेमिर्भवेदङ्गुले- नैकेनैव ततो विलोचनकरादारभ्य संवईयेत् । कुण्ड दिक्करकुण्डकावधि बुध: प्रत्येकमाङ्गलम् तहाझे खलु बेखलात्रितयकं कुर्य्यायथोताक्रमात् ॥ २६ ॥ योनिप्रकारमाह मुष्टौति । दैर्य रणविस्तारः नेतरः षट्चतुङ्ग लायाम. यथा- संख्यम् । नाभिमानमाह नेवति। योन्य ग्रमाह योन्यामिति योनिकुण्ड योनि पद्मकुण्ड नाभिञ्चाविहिते इत्याह इत्ये काङ्गुल इत्यादि विदध्याच्च नाभिमित्यन्तेन च। कुण्डस्येति एक आगमविदः हस्तपरिमितकुण्ड्स्य योनिमानम् अन्यथा वर्ण- यन्ति भूत-अब्धि-अङ्ग लायामताराम् । व्यासः आयामः तस्मिन् आयामे तां षट्- संख्यां षडङ्गला बोधिमाजपत्रानुरूपाम् अश्वत्थपत्राकाराम् एतदुक्त' भवति ! हम्तमावस्वषडङ्ग लविस्टतां ग्रङ्ग लीनतामश्वत्यपत्रवत् ॥ १५-२४ ॥ नेवेति । ग्रङ्ग लपञ्चाङ्ग लैरुत्सैधतारान्वितां कुर्यात् । भागद्दयेऽष्टदलानि च व्यासस्य विस्तारस्य वनाशभागेन टतोयभागेन मध्यकुण्ड कर्णिकां कुर्यात् । हस्तकुण्डस्य परितः सर्वत्र एकेन अंशन अनेन नेमिः एवं विलोचनात् दिकरादारभ्य एक- ·नवमः पटलः। शता होमे खलु मुष्टिमानमरनिमात्र शतहोमकुण्डम् । हस्तं सहस्रं त्वयुते विहस्तं लक्षे चतुर्हस्तमिदं प्रदिष्टम् ॥ २७ ॥ दशलक्षे रसहस्तं वसुहस्तं कोटिहोम स्यात् । कोव्य. चाष्टकर होमवागमविदो ब्रुवते ॥ २८॥ केचिइस्तं लक्ष्होमे दिहस्तं लक्षहन्दे वजितने त्रिहस्तम् । होने कुण्ड वेदलक्षेऽधिहस्तं प्राहुर्दीष्णां पञ्चकं पञ्चलले ॥२८॥ वसुलझे बसुहस्तं सप्तकरं सप्तल स्यात् । बकुहस्ते वसुलने नवलक्षे नवहस्तम् ॥ ३० ॥ दशहस्तं दशलक्ष दशकरमेवेह कोटिहोमेऽपि। दशहन्ता नहि कुण्डं परमस्ति महीतलेऽमुस्मिन् ॥ ३१ ॥ सर्वसिद्धिकरमधिकोणं पुत्रदं मनसिजालयमथोक्तम् । अधिचन्द्र महशं शुभदं स्यादग्निकोणमरिमर्दनहेतुः ॥ ३२ ॥ गन्तिकामणि भवेत् सुवत्तलं छेदमारणकरं पड़स्रकम् । पजलनिह युष्टिकारक रोगशान्तिकरमष्टकोणकम् ॥ ३३ ॥ चतुरस्त्रं विप्राणां राज्ञामिह वर्तुलं कुण्डम् । वपिजामईशशाङ्काकारं त्रानं तु शूद्राणाम् ॥ ३४ ॥ चतुरुनं सर्व प्रशस्तमिति केचिदाहुराचार्य: । वाञ्छितफलदं यज्ञकुण्ड इयमपि भुक्तिमुक्तिकरम् ॥ ३५ .. षट्कोणमईचन्द्राकारञ्चापि प्रजाकरकुण्डम् । बयित् । एवं दिक्करकुण्डावधि दशहस्तकुरडपर्यन्त प्रत्येकम् अहासन न बईन् । सहाहो खलु मेखलालित्यं कुयात् ॥ २५ ॥ २६ । होममख्यानुरूपकुडमाह शताति। दिहस्तमयुते विहात हन्तकुण्डकीण- परिनितं तथाच सूचप्रमाणेन बिहतकुण्ड सुद्धरीत् । एकहतस्य कुण्डस्य कर मृत- प्रमाणतः । दिहतसुद्धरेत् कुण्ड मेवं तन्त्रविदो विदुः ॥ २७-३१॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । मुक्ति कर पञ्चासं हयकोणञ्चेह राज्यदा योनिः॥ ३६ ॥ इति श्रीत्रिपुरासारसमुच्चये नवमः पटलः । दशमः पटलः । नित्ये नैमित्तिके च प्रविमलमतयः प्राहुरेकेऽब्धिकोणम् कुण्डं हस्तप्रमाणं स्मरग्रहसदृशं चाथ वृत्त प्रशस्तम् । षट्कोणं चाईदोषाकरसदृशमथ स्थण्डिलं रनिमात्रा- यामं चाङ्ग ठपर्वोन्वतमपि सुषमं निर्मितं वालुकाभिः ॥ १ ॥ चतुष्कोणमब्धाङ्ग लोत्से धमेके बुधा हस्तविस्तारयुक्त तदाहुः । तत: शोधनं क्षालनं चापि कुर्या- त्तथा प्लावनं चापि कुण्डस्य विहान् ॥ २॥ तिस्रस्तत्र लिखेदुदग्गतशिखारेखाहृदा वर्हिषा प्रागग्राश्च तथा चतुर्मुखयमश्यामाकरा देवताः । तासां वृत्ररिपोर्हरिट्गतशिखायामध्यसव्योत्तराः काम्यविशष कुण्डविशेषमाह सर्वसिद्धिकरमिति। मनसिजकरसंख्यातयोनि- कुण्ड जातिविशेषे कुण्डविशेषमाह चतुरसमिति ॥ ३२-३६ ॥ इति श्रीत्रिपुरासारसमुच्चयटोकायां पदार्थादर्श नवमः पटलः ॥ ६ ॥ एवं मण्डपकुण्डविधानानन्तरं स्थण्डिलविधानं होमविधानञ्च वक्तुमुपक्रमते नित्ये त्यादिना । नित्ये नैमित्तिकै हस्तप्रमाणं कुण्डमाचार्याः प्राहुः । वालुकानिर्मित- स्थण्डिल प्रमाणमाह स्थण्डिलमिति ॥१॥ कुण्डशीधनप्रकारमाह तत इति, कुण्डं स्थण्डिलं च क्वत्वा नख कैशलीष्ट्राश्मादीन् संशोध्य गोमयाम्भसा कुण्डमुपलिप्य स्थण्डिलं चायुक्ष्य वायुवीजन सशोध्य वरुणवीजेनामावनं कृत्वा हृदा हृदयमन्त्रेण नम इति मन्त्रेण वहिषा हिगु- णितकुशन दक्षिणाय पश्चिमादिपूर्वायकरण रेखावयं विलिख्य सासा दक्षिणा-

·देशसः पटलः ।
श्रीशादीशसुराधिपा इति तथा प्रागग्ररेखाधिपाः ॥ ३ ॥
अभ्युल्य मूलेनाम्भोभिर्गन्धादैस्तस्य मध्यमभ्यर्च
इह नोलनोरदाभां ध्यायेहागीश्वरीमृतुस्नाताम् ॥ ४ ॥
जातं मार्तण्डकान्ताडुतवहमरण: श्रोत्रियागारतो वा
क्षेत्राबिक्षिप्य पात्रे वरकनकमये तानपात्रेऽथवापि।
मृत्पात्रे वा निधायामलविपुलमतिर्वत्रिवोजेन मन्त्री
क्रव्यादांशं त्यजस्तत्तदनु च मनुना शोधयेदस्वकेण ॥ ५ ॥
कवचेन ततोऽवगुण्ठा पश्चाद् यतात्मा परिदय धनुमुद्राम् ।
अमृतीकरणं ततो विदध्याज्जन्लवौजन मविन्दुना कशानोः ॥६॥
प्रादक्षिण्यात्रि: पविचास्य सम्यग्-
वागीश्वव्या: कुण्डमध्ये स्थिताया: ।
योनावनं विन्यसेत् स्वाभिवलम्
पश्चादग्नि मूलमन्त्रेण मन्त्री ॥ ७ ॥
दुत्तराग्रेषु मध्यपश्चिमपूर्वभागगतानां क्रमेण ब्रह्मयमसोमाः पश्चिमादिपूर्वाग्रेषु मध्य-
दक्षिणोत्तराणां दिशः श्रीशसुराधिपादेवताः स्मरेत् ततो दक्षिणभागेन गन्धपुष्पा-
क्षतादीनि होमद्रव्याणि संस्थाप्य वामभागे पूवाग्रान् दानास्तौय्ये तदुपरि यथोक्त-
निपातान् तीर्थजलेनायूर्य पूर्वोत्तद्रव्यजातम् । पात्राणि च पूर्वोतमन्त्रण मम्प्रोक्ष्य
कुण्ड स्थण्डिलयोरन्यतम मध्ये गन्धादिभिरभ्वच ॥ २ ॥३॥
वागीश्वरीमतुस्नातां वागीश्वरेण संयुक्तां विभुजाम् उत्पलधारिणीमिति
ध्यात्वा ॥ ४ ॥
सूर्यकान्तसम्भवं अरणे: श्रीवियगेहाहा एकमग्निमानीय पङ्गिवीजन पावे
निधाय क्रव्यादने किञ्चिदारखण्ड' परित्यज्य अस्त्र ण सञ्चाद्य ॥ ५ ॥
कवचेनावगुण्ठा अन्तवीजन धनुमुद्रया अमृतीकृत्य उत्थाप्य प्रादक्षिण्यक्रमण
स्थण्डिलकुण्ड परिचाम्य वसम्मुखं चला। खवीजबुड्या कुण्डमध्ये देया योनौ
तत् समर्पयेत् ॥ ६॥ ७॥

·त्रिपुरासारसमुच्चयः । हृन्मन्त्रेण समाहितोऽथ जुहुयादाज्येन सप्ताहुती- गर्भाधानमिदं सितेतरगत: सम्यक् कृतं स्यादिह। एवं पुसवनं ततो वितनुयान्मन्त्री तु सीमन्तकम् तेनैवास्य तु जातकर्मविधिना वङ्गेर्विदध्यादिह ॥ ८ ॥ तत: सप्तहस्तं त्रिपादं विशीर्ष चतुभिविषाणैस्त्रिधाबहमिदम् । पिशङ्गेयुतं लोचनैस्तर्कसंख्यविनाशं रणन्त चतुःश्रोत्रमग्निम् ॥८॥ रताम्ब जास्यं परिसम्बितै कपादञ्च पृष्ठेन गतं वृषेन्द्रम् । स्वसम्मुखं दक्षिणगैश्चतुभिर्वामैस्विभिर्बाहुभिरप्युपेतम् ॥ १० ॥ शक्ति रन्ध सुक्खुवौ सव्यहस्तैर्वामहस्तैस्तोमरं तालबन्तम् । सपिः पूर्ण तप्तसौवर्णवणं पान स्वाञ्च सप्तजिह्वां दधानम् ॥११॥ या साहिरण्या कनका च रता हृष्टा च सव्याननगा रखना। या सुप्रभाख्या रसनातिरता वामाननस्था बहुरूपिका च ॥१२॥ तव योगपीठमभ्यं च पश्चाद्देवस्य देव्याश दद्यादाचमनादिकम् । ज्वालबन्धन- नानन तमग्निमय देशिकः । ओं चित् पिङ्गल हन हन दह दह पच पच सवा- गानि ज्ञापय स्वाहा। अग्नि प्रज्वलितं वन्दे जातवेदी हुताशनम् । सुवर्णवर्ण- ममल मुलिचे सर्वतो सुखम् । उपतिठेत विधिना मनुनानेन पावकम् । विन्ध- सदात्मनी देहे मन्त्र जिह्वाहविर्भुजः। लिङ्ग पायशिरोवववाण नेवेषु सर्वतः । वह्निरौशसंयुक्ताः सादिवर्णाः सविन्दवः । तेन स्यू झुंव, य्यु-ममन्त्राः सह- द्दिष्टा जिह्वाग्रेः सप्तदेशिकः । पूर्वोक्त हुन्मन्त्रण गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजाल- कर्मणां प्रत्येकं सप्ताहुतीः कृत्वा तत्र गायत्रानुष्टुववृहतीपंक्तित्रिष्टुवजगत छन्दोमय- सप्तधातुम् ॥८॥ गाहपल्याहवनीयदक्षिणाग्निमयं त्रिपादं यजमानं प्रत्यात्मकं दिशी चतुःसङ्गम। वेदचतुष्टयं चतुःस्कन्ध प्रातमध्याह्नसायमिति शवलत्रयबद्धशरीरं वेदालोकाय पञ्च- रावबौद्धा ईन् । हव्यस्यात्मकं विना पुंसवनवयेषु बग्यजुःसामाथवात्मकं चतुः- श्रोत्र जङ्गमदीप्यमानवपुषं वृषेन्द्र पृष्ठेन गतं वृषन्द्रस्य पृष्ठगतं तथालम्बितक पालम् , अधः दक्षिणभागैश्चतुर्भुजैः शक्तिं वौज मुक्नुवो। वामकरैस्त्रि भिस्तीमरतालहन्त तपूर्णपूसौवर्णपात्रञ्च दधाननित्यादि ॥६-११ ॥

·दशमः पटलः । सुतप्त चामौकरचारुवर्णा स्थिता हिरण्या दिशि शूलपाणः । वैदूर्य वर्णा कनकाभिधाना या सा निषमा दिशि वासवस्य । १३ या रता तणदिवाकराभवर्णा सा जिह्वा हरिति सुमंस्थिता कशानोः । या कपणा विकसितनीलनीरजामा मा रक्ष:परिढ़दिग्विभागलग्ना ॥ १४ ॥ पनरागसदृशप्रभोज्ज्वला सुप्रभा वादिश्ववस्थिता। या महारजतपुष्पमनिभा गन्धवाहदिशि मातिालिका १३ यथार्थमंज्ञा बहुरूपिका या जिवोत्तर दक्षिणतः स्थिता मा । कुण्डस्य मध्ये त्वथ सा प्रशप्ता जिह्वा हिवया भुवि काल- गादी॥ १६॥ -- स्तम्भनादिषु मता कानकाख्या हेपणादिषु मता रहन्न बताः । मारणे निगदिता भुवि कृष्णा सुप्रभा अधव रिङ्ग शाल्यान् ॥१६ उच्चाटनेऽतिरता या बडुकपोत्तर निधिम् । ऋद्धि दक्षिणत: सा तनुते मध्ये शुभानि मदा : १८ ॥ प्राहुब धाः सुप्रभाम् हवार: ककुभि स्थितां पिता क्षणां हिरण्यां पुनः । वारुण्यां बहुरूपिकां पुरभिदो बसामुदोच्यां श्रिता- माग्नय्यामतिरतिकाञ्च कनका कुवाडयमध्ये स्खिलाम् : १६ ॥ जिह्वान्तु हिरण्याख्यां शान्ति कर्मगि तथा कनकाख्याम् । रतां कामणकर्मणि कृष्णां क्षुद्रक्रियासु बुधः ॥ २० ॥ अन्ये वागमपारगामलधियः जातवेदसं ध्यात्वार्य पाद्यादिधूपदोपान्तकरचारैरभ्य च्ये ततः प्रागणे कदगग्रं द:- रकमेखलाकुण्ड मेखलाधम्तात्। हिमवन्त इयोर्मध्ये विमखत मेखलाया परि- तोयं यदि स्थण्डिल तदा दक्षिणोत्तरपश्चिमभाग बीन् परिधौन् विन्य स्य पविपिच्छ तती गर्भाधानं पुसवनं सीमन्तोन्नयनं पुनः। अनलर जातक में स्थानामकरण तथा;

·त्रिपुरासारसमुच्चयः। या सुप्रभेति गदिता तामाहुर्मोक्षकारिणीं जिह्वाम् । अतिरतामाकृष्टौ बहुरूपामखिलसिद्धिदां जिह्वाम् ॥ २१ ॥ सर्वालङ्करणान्वितां सर्वकर्मस्वेवं रूपं साधकश्चित्रभानुम् । सम्यग्ध्यायेत् सप्तजिह्वाभियुक्त ज्ञात्वा वाग्यतोत्तानवक्त्रम् ॥२२ कुन्मिन्त्री जातकर्मावसाने पाद्यार्थ्याधरर्चयित्वा यथावत् । हृन्मन्त्रणाज्याहुतीः सप्त कृत्वा श्रीमन्नामामुष्य धूमध्वजस्य ॥२३॥ प्रागरूदगः परिस्तरदथ कुणैः सम्यक् । एकमेखलकुण्डे निशितमतिर्मेखलाधस्तात् ॥ २४ ॥ परिस्तरेहिमेखले द्वितीयमेखलोपरि। विमेखले तु मध्यमेखलोपरि परिस्तरेत् ॥ २५ ॥ स्थण्डिल के सिकंतानामग्रे पार्खेऽथ विन्यसेत् परिधीन् । कुण्डस्य दक्षिणोत्तरपश्चिमभागेषु साधको मतिमान् ॥ २६ ॥ होतुः पूर्व पूर्वभागं प्रदिष्टं सव्यं भागं दक्षिणं भागमग्नः । वामं विद्यादुत्तरं भागमा प्रज्ञावद्भिः पश्चिम भागमुक्तम् ॥२७॥ ततो वामभागे परिस्तोर्य दर्भान् पुलोमात्मजावल्लभाशागताग्रान् । तदूर्द्ध न्यसेहन्दरूपेण पात्रा- ण्यथोऽधोगतास्यानि सर्वाणि धीमान् ॥ २८ ॥ सौवर्णाण्यपि राजतान्यपि तथा पात्राणि शोल्वानि वा मृत्पात्राण्यपि शान्तिकादिषु परं शस्तानि कर्मखिह । शेल्वक्षद्रुमशिग्रूभूरुहकतान्ये तानि विद्दषणो- बाटोच्छादनमारणादिषु भृशं शस्तानि पानास्यपि ॥ २६ ॥ उपनि कमणं पश्चादन्नप्राशनमीरितम् । चौडीपनयने भूयी महाननिमहाव्रत- मित्यादि । प्रयोगान्त मङ्गलनाम्नोऽग्नेर्गभाधानं करीमि नमः स्वाहा इत्यादि । तथाच शतं मङ्गलनामानं कुण्डऽग्निस्थापनं तथेति। उत्तरी सिद्धिमिति दक्षिणतः ·दशमः पटलः। अथोत्तानितेष्वं षु पात्रेषु विद्वान् जलेनैकमापूर्य तीर्थानि तत्र । सुसञ्चिन्त्य तैः प्रोक्षयेत् कूर्चदर्भ- स्तदा सव्यभागस्थितं द्रव्यजातम् ॥ ३० ॥ ततशुद्धिः प्रविमलबुद्धिजु हुयादाहुतिसप्तकमत्र । अन्नप्राशनमथचूड़ोपनयनयोरपि विदधीतत्यम् ॥ ३१ ॥ गोदानमङ्गलादिषु सर्वेषु सहृदयेन । तेनैव समावर्तनविवाहयोराहुतोर्जुहुयात् ॥ ३२ ॥ असूनिति सुसंस्कृत कशानो विधिना पूर्वसमौरितासनं तत् । परिकल्पा यथावदच्च येतां परिवारण सहाम्विकामधात्र ॥३३॥ परिवारस्यैकका देव्याश्च दशाहुतीजु हुयात् ! एवं भैरव्यग्निजनितः स्याद्धोममाचरेताथ ॥ ३४॥ पालाशैमधुरत्येण कुसुमैः सिक्त रशेषान्नरः कामांश्चम्पकपाटलाविचिकिलैः प्राप्नोति होमश्रियम् । राज्यं विल्वदलै: फलैरपि तथा सामान्यमम्भोरुहै वायुः शाइलपल्लवैः सह गुर्ड: शान्तिं सहान्न स्तिलैः ॥ ३५ ॥ अघोरेण द्रविणं विगदत्व प्राप्याच सिद्धार्थैः । प्रीतिं प्रियङ्ग पत्रः पुत्वान् सौख्यं फलैर्मनुजाः ॥ ३६ ।। लाजैः सौभाग्य धान्यहोमन होमात् पुष्प यक्षलोकाधिपत्यम् । मत्व पुन्नागैरतिविद्याधरत्वम् पुष्पर्मालत्याः सिद्धगन्धर्वलोकान् ॥ ३० ॥ स्थिता सा उत्तर मध्ये च ऋद्धि सिद्धिञ्च तनुते । श्रीमन्नामवि अमुच धम- ध्वजस्य वह्नः श्रीमन्नामासि मङ्गलनामासौति शारदातिल के राघवभट्टः । परिधी- निति प्रादेशदयपरिमितयज्ञीयकार शैलुः वृक्षविशेषः । शेलुः शेभातक: शोत, ·त्रिपुरासारसमुञ्चयः । आवष्टियक्षिणीनां त्रिमधुरसहितैरर्जुनैः सर्षपैः स्याद् वेश्या वश्या भवेयुहयरिपुकुसुमैः किंशुकैश्चापि होमात् । वश्याः स्युः कर्णिकारैरथ धरणिमुराः क्षत्रियाः कासमर्दै- वैश्यानां किङ्किरातैर्गण इह वशग: पाटलाभैश्च शूद्राः ॥३८॥ छागलाङ्गजजाङ्गलहोमात् परराष्ट्र खवशं भवेदशेषम् । अथवारिवलं पराभुख स्यान्मधुरातन महापललेन वापि ॥३८॥ कटुत्रयपत्रनिम्बकेशैः सगुड़नारपजान्वितेनिशासु । कटुतैलविमिश्रितैश्च होमादरास्वमुनिवामरान् नियन्ते ॥४०॥ नग्नजिदस्थ्यजरो हरिद्राकण्डनवा विहितः किल होमः । सप्तदिनात् प्रतिपचन्टपाणां स्तन्भगवत् प्रबलस्य बलस्य ॥४१॥ माषैमूकत्व कोद्रवेाधिबाधाम् आतङ्कार्तिः स्यात् कलायैस्तु होमात् । उन्मत्तः स्यादक्षजाभिः समिनि- मृत्युः सप्ताहाच्छालालोक्षजाभिः ॥ ४२ ॥ कपिलाकृतसंयुतैर्मनुष्यो यवगोधूमतिलैः षड़स्रकुण्डे । नियुतं खचरत्वमति हुत्वा निशि चारण समाहितान्तरात्मा ॥४३ पलाशस्य काछैः परिज्वाल्य हव्यासनं चन्दनाब क्षितर्बन्धुजीवैः। समस्तानि भूतानि वश्यानि होमाद्भवेयुः प्रियङ्गप्रसूतेश्च तहत् ॥४४॥ उद्दाली बहुवारकः इत्यमरः । क्षट्रमंशाता इति यस्य प्रसिद्धिः । हखशाखः शिफः क्षुप इत्यमरः । शिग्रुः शैलज इति ख्याते । विचिकिलः पुष्यविशेषः बन्धु जीव इति केचित् । कासमः कालकासुन्दापुष्प : । किञ्चिरातः पुष्पविशेषः छागलाङ्कजं छागमांसं जङ्गलो द्रव्यविशेष' पूर्ववत् । अथर्वति अरिवलं भत्रुपलं परामुख' स्यात् मधुराक्तन महापलल महामांसम् अतएव वैद्यीक्तशास्त्रे ब्राह्मण च तथा तैले मांसे चेत्यादिषु महच्छब्दी न दीयते, तथा, कटुतयनिम्बपत्रके शैर्नारपलान्वितैः ·८पू त्रिपुरासारसमुच्चयः। नरो भक्ष्यमोज्याजयानानि हुत्वा परां सम्पदां प्राप्नुयादव लोके। बटोडुम्बरायमुरे: स्वादुवर्गान्वितैः कल्यतां मल्लिकाभिर्यश: स्यात् । तुष्टिर्नीलाम्बु जोमात् स्यादचिरेण खशक्तिमुपेतुम् । वृताहुतिद्विगुणितषोड़शाङ्गुलोन्नतिर्वरा तत इह मध्यमाईतः ४६ गजानुलोन्नतिरधमा तिलोद्भवतवेव माविकमपि पञ्चगव्ययुक् । एकं वुल्लकं पयसो दधो रसमैक्षवञ्च तहत् ॥ ४७ ! एकैकापूपलिकापायसमक्षप्रमाणञ्च । कदलीफलमकैकं नागरङ्ग मातुलुङ्गञ्च ॥ ४८ ॥ पनसं दशखण्ड स्याद्गुणखण्ड स्यात् फलं वैल्वम् । कर्कटिकागुणखण्डात् दलपुष्यफलान्यखण्डानि ॥ ४ ॥ चतुरङ्गुष्ठसमानव्यञ्जनपिण्याककशराश्च । चुल्वकार्दा हि तिला: प्रसूतिमिताः शक्तवो गदिताः ॥ ५० ॥ लाजाः स्युर्मुष्टिमिताः कर्षाहः सर्षपाः प्रोक्ताः। कर्षप्रतिमा मुगा मापाच ब्रीहयो मुष्टिमिताः ॥५१॥ षोड़शनरंपतिमाषा गोधूमाश्च रक्ताशालयस्तहत् । सप्ताटो वाथ वा यवाः पञ्चशी भणिताः ॥ ५२॥ अर्द्धपलं गुड़मानं मुध्यई तण्डुलाः प्रोक्ताः । कुङ्कुमरगमदचन्दनधनसारश्चनकमात्राः स्युः ॥ ५३ ।। नरमांस होमात् अवयः विसप्तवास रात् एकविंशतिदिबसात् प्राक् मियन्ते । तथा नग्नजिदस्थि कार्पासवीजं केचिद्रुद्राक्षफलम् अजलोम हरिद्राखण्डनकैर्विहितो होमः सप्ताहात् प्रवि प्रतिपक्षपाणां स्तम्भनरुत् प्रबलस्य मांसहोमात् मुकरम् । अच- नावहडासमितिः निशिचारण इडायां वायो गते ॥ १२-४४॥ ट्रव्यपरिमाणमाह। दृताहुतिद्विगुणितपोड़शाङ्ग लोन्नतिः हात्रिंशदवलीनवि- तिधारा एवम्भूता आहुतिर्वरा श्रेष्ठा अर्द्धन मध्य तथा विलोडव' तैलं माचिक ·दशमः पटलः। वदरफलप्रमाणं पुरं विखण्ड कपित्थफलकम् । श्लेष्मातकं पिशाचतरु त्यत्वान्येभ्यः समाहरेत् समिधः ॥५४॥ गोपुच्छमीषिकांश्च त्यवान्यटणं परिस्तरणम् । एधांसि हिरण्यायां चरुमाघारांश्च कनकायाम् ॥ ५५॥ बहुरूपायां जुहुयात् सिद्धार्थवैणवांश्च रक्तायाम् । कृष्णायामिह लाजान् शक्तून् वैशुप्रभायाञ्च ॥ ५६ ॥ अतिरतायां तु तिलान् सर्वव्याणि कनकायां वरुः । कणे होमे व्याधिबाधा नेत्रेऽन्ध नासिकायाञ्च व्याधिः ॥ ५७ ॥ द्रव्यच्छेदो मस्तके स्यान्मुखान्तोमं कुर्य्यात्तेन नित्य विपश्चित्। ॥ ५८॥ भेरीवारणवारिदध्वनिनिभी वहूर्वनि: शोभनो- वर्णः स्वर्णनिभ: शुभोदयकर: सिन्दूरवर्णः समम् । उद्यभास्करसन्निभश्च घुसृणक्षीनेन्द्रगोपारुणो गन्धश्चम्पकपाटलाविचिकिलैराज्येन तुल्योऽपि च ॥५२॥ मधु पञ्चगव्य मूकत्वहरणे वथैव पूर्ववज्ज्ञ यम् । उदुम्बराग्रान् उडुम्बरसमिधः तथा एकमेकं जुहुयात्। व्यञ्जनं सूपादि पिण्याकमन्नं कशराखिलतण्डुलाः चतु- रङ्ग लसमानाः चतुःपूर्वपरौताः । कर्षाई इति अशीतिगुञ्जापरिमितशास्त्रीत- वोलकइयं कर्ष इति अतएव शुवलक्षणे कर्षााग्राहि तच्छिर इत्युक्त कर्षइयं शुक्तिः । षोड़शमाषकपरिमिता राजमाषाः। रेणुयवाः चूर्णयवाः पुरं गुग्गुलुः से मातकं पूर्वोक्तवक्षविशेषः । पिशाचतरुः वहेड़ा। गोपुरमीषिकान् तृणशेषान् त्वता अन्य- तृणपरिस्तरणम् एषांसि सप्तजिह्वायां पृथग् द्रव्येण होतव्यं तदेवाह हिरण्यावां चरु कनकायाम् आघारं तप्ततं दद्यात् । कर्णादिहोमे भूषणमाह वहे. रिति ॥ ४५-५६॥ वर्ध्वनिफलमाह मरौति। भरी वाद्यविशेषः वारणी हस्ती। वर्षफलमाह वर्य इति । अस्त्रण अस्त्रमन्त्रण चक्रपूजां दशदिग्बन्धनञ्च कुर्यात् । दोषशान्ती ·त्रिपुरासारसमुच्चयः । पुन्नागनागकेशरगुग्गुलुगन्धोपमश्च सिद्धिकरः । छत्राकारा तु शिखा शिखिन: शुभदाथ कल्पना च भवेत् ॥६०१ धूमोऽग्नेः कुन्दनिभः शुभफलदः काशकुसुमसङ्काशः । खरवायसरवसदृशो वह्नः शब्दो विनाशकरः ॥ ६१ ॥ कृष्णो हुतवहवर्णो यजमानं नाशयेदचिरात् । पिनो वहुरोगकरो रोप्याभो राष्ट्रहानिमपि तनुयात् ॥ ६२ ॥ विष्ठासदृशो गन्धो वर्दुःखानि विदधाति । मूत्रसमो बलहानि स्वेदजे शुभविनाशनं कुर्यात् ॥ ६३ ।। विच्छिन्नाग्ने म त्युं शिखा सुवृत्ता करोति बलहानिम्। शुकपिच्छाभो धूमो वॉर्वाहानिहाशु नाशयति ॥६४॥ कुर्य्यात् कपोतसदृश: कपोटयोनिर्गवां नाशम् । आवतः शुभफलदः प्रदक्षिणो वौतिहोत्रस्य ॥ ६५ ॥ विद्युत्पाते दर्दुरे विस्फूलिङ्ग आनयं स्याडोमकाले कशानोः । वामावर्तो विग्रहो हासयुक्तो होतु तिः सम्भवेद्भूतसङ्घात् ॥६॥ वखधिकं शतमाज्यै जुहुयात् शान्तिकामषु दोषेषु । अस्त्रेण साधकेन्द्रस्तव्यादथ चक्रपूजाञ्च ॥ ६७ ॥ वशो भवत्यवश्य भूमिपतिर्लक्षहोमेन । लक्षा.नामात्यः सामन्तो लक्षपादन ॥ ६८ ॥ षड्भिः सहस्र भूपतिपत्नयो वश्यास्तदीयपुत्वाश्च । एकसहस्रहोमात् सुभगा गणिकाच वश्याः स्युः ॥ ६८ ॥ नियुतैर्दशभिर्भवन्ति सर्वे वशा नाकसदः सुरेन्द्रमुख्याः । नियुतैस्त्रि भिरेव देवपत्नयो मुनयश्चापि अथान्यदेवता ॥ ७० ॥ गन्धर्वसिद्धचारणगणास्परसो हृषीकलक्षण । विंशतिलवंशगा भवन्ति विद्येवरा: सर्वे ॥ ७१ ॥ नपानन्तरं नित्यजपप्रकारमाह जन्मेति । जन्माधारग्टहीदरात् मूलाधारकोटरात् ·दशमः पटलः . नियुतैः शताईसंख्यैः सदाशिवाम्भोजनेत्रकमलभवाः । वश्या भवन्ति लक्ष कोटिभिराप्नोति शाखतं धाम ॥ ७२ ॥ पूर्णाहुतिमथ हुत्वा पुररिपुदयितां विसृज्य दृढभक्तिः । तदनु समाहितबुद्धिः स्वाहानाधं विसर्जयेन्मन्त्री ॥ ७३ ॥ सपरिस्तराननुहोमे नित्ये परिधीन दहेन्मतिमान् । नैमित्तिके तु होमे परिधीन् परिस्तरार दहेन्मन्त्री ॥ ७४ ॥ सुधाकर चायं समर्थ देवी नृत्यैश्च गौतेः स्तुतिभिः प्रणम्य । उहास्य मूलेन गुरूपदिष्टकादम्बरीभिर्जुहुयान्मनखी ॥ ७५ ॥ जन्माधारसहोदरादजमुखनासान्तमात्रान्तया वृत्त्या जल्पति शक्तितन्लनियतः सूत्राक्षमालायुतः । मन्त्रश्च स्ववशोहत: प्रतिपदं तत्प्रत्यगाशासुखम् लिङ्गञ्च स्थितमव्ययं विजयते नित्यो जपात् वैयपुरः ॥७॥ इति श्रीनागभट्टविरचिते त्रिपुरासारसमुच्चये होमविधानं नाम दशमः पटलः । अजमुखवासान्तमानान्तया अजमुख' मूलाधारस्थब्रह्मरन्ध, तदन्तर्गतं वास तदन्त- गैतमात्रया तेजोरूपसूक्ष्म शिखया आवृत्त्या पौन:पुन्चे स्वरशी मन्त्रः प्रतिपद प्रत्येक द्रव्य लिङ्गस्थितं लिङ्गवयोपरि यत्तेजः तस्योपरिस्थितं प्रत्यगांशामुख सर्वतोमुख तेजीविशेषणं जल्पति तबोधं करीति कीदृक्मन्त्रः शक्तितन्त्रनिहितः कुशलः तया सूवाक्षमालायुक्त: सूत्ररूपाकारा अकारादिक्षकारान्तवर्णमालायुक्तः। एवं चिन्तनं नित्यजपरूपी भवति ॥ ५०-७६ ॥ इति श्रीगोविन्दाचार्यविरचितायां त्रिपुरासारसमुच्चयटोकायां पदार्था- दर्श दशमः पटलः ।

·No text on this page.