·॥ श्रीः॥ आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्त्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्वा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना ॥ रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥२॥ स्तवक:-१९६ १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतप्रन्यमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः . सीसकाक्षररुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तवको मुद्रायत्वा प्रकाश्यते । एकस्मिन स्तवके एक एव ग्रन्थो मुयते । २ प्राचीना दुर्लभाश्चामुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शनव्याकरणधर्मशालसाहित्यपुराणादिग्रन्था एवान सुपरिष्कृत्य मुयन्ते। १ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालाऽध्यापकाः पापडता अन्ये च. शानदृष्टयो विद्वांस एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । * भारतवर्षीयैः ब्रह्मदेशीयःसिंहलद्वी वासिभिले मुद्राः मानका ५ अन्यैदेयं प्रतिस्तव ६ प्रापणव्ययः पृथग नास्ति । १ " :- :- साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- सूत्रस्य यतीन्द्रश्रीमद्विज्ञानभिक्षुकृत व्य- (1) संस्काररत्नमाला ! गोपीनाथभट्टकृता ख्यानम् । सम्पूर्णम् । ( वेदान्तः । खएडे २ (९) स्याद्वादमञ्जरीमहिषेणनिर्मिता सम्पूर्शी (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृत: १० (१०) सिद्धित्रयम्-वि : (६) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री पार्थसारथिमिश्रकृतन्यायरत्नाकराख्यया- मुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्णम् वेदान्तः । व्याख्यया सहितम् । सम्पूर्णम् । १० (११) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दवो (1) भाष्योपवृहितं तत्त्वत्रयम् । विशिक्षा रकाचार्यसंगृहीतः । द्वैतदर्शनप्रकरणम् । श्रीमहोकाचार्यप्र. मुनिविरचितन्याख्योपेतः ( वेदान्तः) १ णीतम् । श्रीनारायणतीर्थविरचितभाह- (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयो न्यायानुसारित : भाषाप्रकाशसहित सम्पूर्णम् (वेदान्तः)२ सतविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म० (५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः । श्रीगिरिधरोपाध्यायावरचितः । (६) भारचिन्तामाणि: । महामहोपाध्यायग्री (न्यायः)... गागाभट्टविरचित्ता तर्कपाद मीमांसा)२ (१३) विधिरसायनम् । श्रीअप्पयदीक्षितक : () न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्रविर- म् । सम्पूर्णम् (मीमांसा) चित्ता संपूर्ण (मीमांसा) २ (१४) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका ) म: (८) ब्रह्मसूत्रभाष्यम्-बादरायणप्रणीतदान्त सोमेश्वरविरचिता । (मीर्मासा ) । ...

·श्रीगणेशाय नमः। श्रीसरस्वत्यै नमः। वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशः। --- TATITANA IINTVEpr:- कोपाटोपनटत्सटोद्भटमटद्भूभीषणभ्रूकुटि भ्राम्यद्धैरवदृष्टि निर्भरनमदर्वीकरोवीधरम् । गीर्वाणारिवपुर्विपाटविकटाभोगत्रुटद्धाटक- ब्रह्माण्डोरुकटाइकोटि नृहरेव्यादपूर्वं वपुः॥१॥ सटाग्रव्यग्रेन्दुस्रवदमृतबिन्दुप्रतिवलन्- महादैत्यारम्भस्फुरितगुरुसंरम्भरमसः। लिइन्नाशाचक्र हुतवहशिखावद्रसनया नृसिंहो रहोभिर्दमयतु मदंहो मदकलम् ॥.२ ।। संसारध्वंसिकंसप्रमुखसुररिपुमांशुवंशावतंस- भ्रंशी वंशीधरो कः प्रचुरयतु चिरं शं स राधारिरंसी । यच्चूडा रूढगूढस्मितमधुरमुखाम्भोजशोभा दिदृक्षु- गुञ्जाभिः सानुरागाऽलिकनिकटनटचन्द्रकव्यक्तचक्षुः ॥३॥ लीलाभ्रान्तिविसर्पदम्बरतया व्यग्रार्द्धकान्तं पद- न्यासन्यश्चदुदश्चदद्रिवसुधाभोगीन्द्रकमाधिपम् । फूत्कारस्फुरदुत्पतत्फणिकुलं रिजटाताडन- ध्मातव्योमगभारदुन्दुभि नटन्नव्यात्स वो धूर्जटिः ॥४॥ कुम्भोद्भ्रान्तमधुव्रतावलिवलज्झङ्कारकोलाहलैः शुण्डास्फाळनविहलैः स्तुत इव व्यालैर्वियत्प्लाविभिः । मज्जत्कुम्भमहावगाहनकृतारम्भो महाम्भोनिधौ

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
हेरम्बः कुरुतां कृताम्बरकरालम्बश्चिरं वः शिवम् ॥५॥
समन्तात्पश्यन्ती समसमयमेव त्रिभुवनं
त्रिभित्रैौर्भिद्देशभिरपि यान्ती दश दिशः।
दधाना पारीन्द्रोपरि चरणमेकं परपदा
हतारिवा हन्यान्महिषमथनी मोहमहिषम् ॥ ६ ॥
चामान भिन्दनवामान भुवमनु मुखयन् पूरयन्नार्थिकामान्
श्रीमान् भीमानुकारी बहलबलभरैर्मेदिनीमल्लनामा ।
आसीदाशीविषेन्द्रद्युतिधवलयशा भूपचक्रावतंसः
श्रीकाशीराजवंशे विधुरिव जलधौ सर्वभूसार्वभौमः ॥७॥
सङ्ग्रामग्रामकामो निरुपममहिमा सत्त्वविश्रामधाम
क्रामन्नेवारिचक्र मिहिर इव तमो विक्रमोरुक्रमेण
सारैरोरुदारैरपर इव गिरिर्मेदिनीमल्लनेन
प्रख्यातः क्षोणिचक्रे समजनि नृपतिर्मेदिनीमल्लनामा |८||
निर्यद्भिस्तजयद्भिर्विधुमित्र जगतीमर्जुनाभैर्यशोभिः
सम्पूर्यावार्यवीर्यो विशिखवितरणैरर्जुनो दुर्जनानाम् ।
साम्राज्योपार्जनश्रीरगाणितगुणभूरर्जुनप्रांशुवाहु-
नाम्नाऽभूदर्जुनोऽस्मान्नरपतिरतुलो मेदिनीमल्लभूपात्॥९॥
बुद्धिः शुद्धिमती क्षमा निरुपमा विद्याऽनवद्या मनो
गाम्भीर्यैकनिकेतनं वितरणं दीनातिनिर्दारणम् ।
आसीदर्जुनभूपतेर्विदधतो चिद्रावणं विद्विषां
भूमीनामवनं च कारणगुणात्कार्य यशोऽप्यर्जुनम् ॥१०॥
तस्मादाविरभूत्मभूतमहिमा भूमीपतेरर्जुनाद
सौजन्यैकनिधिर्गुणैरनवधिावण्यवारांनिधिः ।
भिन्दन् दुर्जनमजयन्वहु यशः प्रौढप्रतापोदयै-
दुर्जेयो मलखाननामनिखिलक्ष्मामण्डलाखण्डलः ॥ ११ ॥

·نع वंशवर्णनम् । यस्मिन् शासति नीतिभिः क्षितिमिमां निर्वैरमासीज्जगत् पारीन्द्रेण समं करीन्द्ररभसारम्भोऽपि सम्भावितः । श्येनः क्रीडति कौतुकी स्म विहगौश्चिक्रीड नऊषः किश्चान्यद्गहनेऽभवत्सह मृगैः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १२ ॥ हिमविशदयशोऽभिशोभिताशो महिमतिरोहितवारिधिस्वभावः । समजनि मलखानतः प्रतापै- स्त्रिजगति रुद्र इव प्रतापरुद्रः ।। १३ ।। शुचि धनमानि सहसा यशसा सममानने गुणो जगतः । पुत्रे भूरभिदधे चेतो रुद्रे प्रतापरुद्रेण ॥ १४ ॥ जातः प्रतापरुद्रात्ससमुद्री पालयनवनीम् । कृतरिपुकाननदाहो मधुकरसाहो महीपतिः शुशुभे ॥१५॥ पृथुः पुण्याभोगैर्विहितहितयोगैरनुदय- खलायोगर्योगैः कृतसुकृतियोगैरपि गुरुः । भुजस्तम्भालम्बालसशयितविश्वम्भरतया बभौ प्रौढोत्साहः स मधुकरसाहः क्षितिपतिः ॥ १६ ॥ प्रजागणरुजाऽपहो द्युतिमहोदयाविष्कृतः सुधांशुरिव मांसलो रसभरैः सभारञ्जनः । प्रदीशकुमुदावलिजिपतिश्च नक्षत्रपो नृपो जयति सत्कृपो मधुकरः कृतारित्रपः ॥ १७ ॥ विन्यस्य वीरसिंहे भूपतिसिंहे महीभारम् । ज्ञानानलमलदाहो मधुकरसाहो दिवं भेजे ।। १८ ।। अन्तर्गम्भीरताऽन्धृकृतसलिलनिधिलालिताशेषवन्धुः बुन्देलानन्दसिन्धुः सुललितललनालोचनेन्दीवरेन्दुः । भ्रूभङ्गीलेशभङ्गीकृतरिपुनिवहो नृत्यसङ्गीतरङ्गी ·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे . - सन्मातङ्गी तुरङ्गी धरणिपतिरभूदीरसिंहो नृसिंहः ।। १९ ॥ अमुष्य प्रस्थाने सति सपदि नानेभनिव है- रिहैकोऽपि द्वेपी न खलु रणरोपी समजनि । परं तस्थौ दुःस्थो गहनकुहरस्थो ऽपि भयतः क्षिपन्नु चैदिक्षु भ्रमितचकितं चक्षुरभितः ॥ २०॥ दानं कल्पमहीरुहोपरि यशः क्षीरोदनीरोपरि प्रज्ञा शक्रपुरोहितोपरि महासारोऽपि मेरूपरि । दावानेरुपरि प्रतापगरिमा कामोपरि श्रीरभू- सिहातिक्रमवीरसिंहनृपतेः किंकि न कस्योपरि ॥२१॥ दानैरथिनमर्थनाविरहिणं प्रत्यथिनं च क्षणा- कुर्वाणे सति वीरसिंहनिखिलक्ष्मामण्डलाखण्डले । काम चेतसि कामधेनुरतनोत्कल्पद्रुमः कल्पितं मोधीभूतजनिः समाश्रितखनिश्चिन्तां च चिन्तामणिः ॥२२॥ भ्रामभ्राममसम्भ्रमं त्रिजगतीचक्राणि चक्रे चिरा- चारं शीलितविष्णुपादपदवी ब्रह्माण्डमाण्डोपरि । ब्रह्माण्डं निजमण्डमण्डलमिवाच्छाद्यैव सैवाधुना विश्वेषामपि यस्त्र भास्वरयशोहंसी वसीयति ।। २३ ।। जलकणिकामिव जलधि कणमिव कनकाचलं मनुते । नृपसिंहवीरसिंहो वितरणरहो यदा तनुते ।। २४ ॥ यदा भवति कुण्डलीकृतमहाधनुर्मण्डल- स्तदा नयनताण्डवत्रुटितखाण्डवः पाण्डवः । मनो वितरणोत्सुकं वदति वीरसिंहो यदा तदा पुनरुदारधीरयमवर्णि कर्णो जनैः ॥ २५ ॥ शौर्योदार्यगभीरताधृतिदयादानादिनानागुणा- नुर्वीदुर्वहभारपत्यहिपतिस्पीलदो शालिनि । . 4 .

·. वंशवर्णनम् । संयोज्यैव जुहारसिंहधरणीधौरेयचूडामणौ मजन् ब्रह्मणि वीरसिंहसुकृती तस्थौ स्वयं निर्गुणः ॥२६॥ नद्यः स्वादुजला गुमाश्च मुफला भूरुर्वरा भूमुरा वेदध्वानविधूयमानदुरिता लोका विशोका बभुः। राजनीतिनिरीतिरीति पितरीवोवामिमां शासति श्रीमद्वीरजुहारसिंहनृपतौ भ्रूभङ्गभगतिषि ॥ २७ ॥ . सङ्कामोत्कटताण्डवोद्भटभटेरारब्धहेलाहठै- श्चण्डाडम्बरपूरिताम्बरतटक्षीराब्धिगोत्राऽवटैः। भूभृत्सिहजुहारसिंहधरणाजाने प्रयाणे रणे शौर्यौदार्यधनोऽपि को नु धरणीचक्रे न चक्रे भयम् ॥२८॥ तावद्वीरगभीरहुङ्कतिरवस्तावद्गजाडम्बर- स्तावत्तुङ्गतुरङ्गारिङ्गणचमत्कारश्चमूनामपि । तावत्तीयमहामहीमृदटवीदुर्गग्रहो विद्विषां यावन्नैव जुहारसिंहनृपतियुद्धाय बद्धोत्सवः ॥ २९ ॥ अयं यदि महामना वितरणाय धत्ते धियं भियं कनकभूपरोऽश्चति हियं च कर्णोऽटति । दधीचिरपचीयते बलिरलीकरूपायते तदाऽतिमलिनायते स किल कल्पभूमीरुहः॥ ३० ॥ प्रासादागतटागनागमणिभूदानादिनानातपः- प्रागल्भ्येन महेन्द्रचन्द्रवरुणब्रह्मेशविष्णुस्थली । प्राचण्ड्येन जिता मिता वसुमती कोदण्डदोर्दण्डयो- र्जागीति जुहारसिंहनृपतेः कुत्र प्रतापो न वा ॥ ३१ ॥ ब्रह्माऽभूचतुराननः स्मरहरः पञ्चाननः षण्मुखः स्कन्दो भूपजुहारसिंहयशसो गानोत्सवेऽत्युत्सुकः । तस्याभोगमुदीक्ष्य भूधरनभोनद्यस्त्रिलोकी दिशः ·६ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे सप्तद्वीपमयी महः च विधिना विशेन निर्वाहिताः ।। ३२॥ तुङ्गत्वादनवाप्य दैवततरोः पुष्पाणि सर्वाः समं श्रीमद्वीरजुहारसिंहनृपतेदानं समानं जगुः । ब्रीडादुर्वहभारनिर्भरनमद्रीवे तु देवद्रुमे श्लाघन्ते मुलभायमानकुमुमास्तं भूरि देवस्त्रियः ॥ ३३ ॥ भीमो यः सहदेव एव पृतनादुर्द्धर्षपाश्र्बो लस- च्छीभूमीनकुलः सदाऽर्जुनमहाख्यातिः क्षमामण्डले । कर्णश्रीकृतवर्मभीष्मघटनाशौटीर्यदुर्योधनो रोपादेष युधिष्ठिरो यदि भवेत्कः स्यादमुष्याग्रतः ॥ ३४ ॥ सत्कीर्तिग्रामदामाभरणभृतजगविक्रमादित्यनामा धाम्नो भूम्ना महिम्ना विघटितरिपुणा विक्रमोपक्रमेण । सुप्रांशुः पीवरांसः पृथुभुजपरिघस्तस्य वंशावतंसो विश्वोदश्चत्मशंसो गुणिगणहृदयाऽऽनन्दनो नन्दनोऽभूत् ३५ आशापूर्ति प्रकुर्वन् करवितरणतः पद्मिनाप्राणवन्धुः प्रोद्यदिव्याम्बरश्रीः स्फुटमहिमरुचिः सर्वदा ध्वस्तदोपः। जम्भारातेरिहोचैरचलसमुदयात्सुप्रभातप्रकाशी पुत्रो राज्ञः पवित्रोरचयति सुदिनं विक्रमादित्य एव ॥३६॥ सार्थीकुर्वन्निर कृतसुरविटपी चार्थिसाथै निजाथैः व्यर्थीभूतारिपृथ्वीपतिरमरगुरुस्पर्द्धिवर्द्धिष्णुवुद्धिः । मानैर्यानादिदानवहुविधगुणिभिर्गीयते यः सभायां प्रातर्जातः स भूपः सुकविकुलमुदे विक्रमादित्य एव ।।३७|| दानं दीनमनोरथावधि रणारम्भोऽरिनाशावधि क्रोधो वागवधि प्रतापयशसोः पन्था दिगन्तावधि । दाक्षिण्यं क्षितिरक्षणावधि हरौ भक्तिश्च जीवावधि व्यालुप्तावधि वारविक्रमरवेः श्रेयः परं बर्द्धते ॥ ३८॥ ..

·वंशवर्णनम् । हेमाद्रेः श्रियमन्यथैव कुरुते चक्रे च गौरी तनुं कैलाशोपरि शोभते पटयति स्पष्टं च दिमण्डलम् । भोगीन्द्रं न दधे श्रुतौ वत जटागूढां च गङ्गां व्यधा- ल्लोकानामयमीश्वरोऽस्य यशसस्त्वैश्वर्यमुज्जृम्भते ॥ ३९ ॥ श्रीगोपाचलमौलिमण्डलमणिः श्रीदरवारान्वये श्रीहंसोदयहंसपण्डित इति ख्यातो द्विजाधीश्वरः । यं लक्ष्मीश्च सरस्वती च विगतद्वन्द्वं चिरं भेजतु- भॊक्तारं रभसात्समानमुभयोः साम्नाऽपमायं गुणैः ॥४०॥ पटु दिक्षु विदिक्षु कुर्वतीनां नटलीला स्फुटकीर्तिनर्तकीनाम् । स्फुरदध्वरधूमधोरणीह च्युतवेणीति जनैरमानि यस्य ॥ ४१ ॥ ततोऽनल इवारणेरतुलधामभूर्भूभुजां शिरोमणिरुरोमणिधरणिनामवामध्रुवः । रणी बहुगुणी धनी भुवि वनीपकश्रीखनी रमारमणमिश्रणी परशुराममिश्रोऽजनि ॥ ४२ ॥ येनागत्य पुरा पुरारिनगरे विद्याऽनवद्याऽर्जिता श्रीचण्डीश्वरमग्निहोत्रितिलकं लब्ध्वा गरीयोगुरुम् । शुद्धा सैव महोद्यमेन बहुधा भान्ती भवन्ती स्थिरा तद्वंश्येषु कियन्न कल्पलतिकेवाचापि सूते फलम् ॥ ४३ ॥ आस्यारविन्दमनुपास्य गुरोरपास्य लास्यं चतुर्मुखमुखेषु सरस्वतीह । सालकृतिश्च सरसा च गुणान्विता च यस्यातनोति रसनोपरि ताण्डवानि ॥४४॥ अङ्के लोमलतेव सीमनि दृशोरेकेव रेखाऽऽञ्जनी

·a
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
.
.
कस्तूरीमकरीव भालफलके धारेव मूालकी ।
ऊर्ध्व भृक्परम्परेव कबरीसौरभ्यकोभाकुला
यस्यैवाध्वरधूमधोरणिरभूदाशाकुरङ्गीदृशः ॥ ४५ ॥
सुभासुरयशोनिधेः सुनिरषद्यविद्यानिधेः
सुचारुकावतानिधेः स्मृतिनिधेः श्रुतिश्रीनिधेः ।
अयं सुकृतंगौरवात्परशुरामामश्राद्गुणै-
रनूनगरिमा पितुर्जगति मित्रमिश्रोजनि ॥ ४६॥
धर्मार्थैकनिकेतनं विधिमयं कर्मावलीदर्शन
स्मृत्यम्भोजमहोदयं श्रुतिमयं श्रीवीरमित्रोदयम् ।
द्राकसिद्धीकृतशुद्धसिद्धिशतया श्रीवीरसिंहाज्ञया
तेने विश्वमुदे पुरे पुरभिदः श्रीमित्रमिश्रः कृती ॥४७॥
क्षितितिलकसुधीरवीरसिंह- .
प्रणयकृताऽऽग्रहधीरमित्रमिश्रः।
गुणिगणहृदयानुरागहेतुं
कलयति लक्षितलक्षणप्रकाशम् ॥ ४८।।
लक्षणस्य प्रकाशेऽस्मिन् परीक्षा चायुषः पुरः ।
उन्मानलक्षणं चाथो मानलक्षणमेव च ॥१॥
गतिसंहतिसाराणां लक्षणानि ततः परम् ।
वर्णस्नेहस्वराणां च ततः प्रकृतिसत्त्वयोः ॥ २॥
अनूकक्षेत्रयोश्चैव मृजागन्धासजा तथा ।
पादपादतलाङ्गुष्ठाङ्गुलीनां लक्षणं ततः ॥ ३ ॥
नखस्य पादपृष्ठस्य गुल्फस्याप्यथ लक्षणम् ।
पार्णिलक्षणमुक्त्वा तु जङ्घालक्षणजल्पनम् ॥ ४॥
अथोक्तं रोमजानूरुकटिस्फिग्गुदलक्षणम् ।
लक्षणं कृपणस्याथ प्रोक्तं लिङ्गस्य लक्षणम् ॥ ५॥

·। विषयानुक्रमः। लिङ्गाग्रलक्षणं चायो वार्णतं मूत्रलक्षणम् शुक्रस्य लक्षणं चाथ प्रोक्तं पुंस्त्वपरीक्षणम् ॥ ६॥ वस्तिलक्षणमुका च कथितं नाभिलक्षणम् । कुक्षिलक्षणमाख्यातं ततः पार्श्वस्य लक्षणम् ॥७॥ लक्षणं जठरस्याथ प्रोक्तं मध्यस्य लक्षणम् । त्रिवलीलक्षणं चाथ प्रोक्तं हृदयलक्षणम् ॥८॥ लक्षणं वक्षसः प्रोक्तं स्तनयोर्लक्षणं पुनः । लक्षणं चूचुकस्याथ कथितं जत्रुलक्षणम् ॥ ९ ॥ स्कन्धलक्षणमाख्यातं कक्षाबाहोश्च लक्षणम् । मणिबन्धस्य करयोः करपृष्ठस्य लक्षणम् ॥ १० ॥ करस्य च तलं रेखाङ्गुष्ठाङ्गुल्योनखास्तथा । पृष्ठं च लक्षितं पश्चाल्लक्षिताथ काटिका ॥ ११ ॥ ग्रीवाचिबुकयोरुक्तं लक्षणं हनुकूर्चयोः कपोलमुखयोरुक्तं लक्षणं चाधरोष्ठयोः ॥ १२॥ श्मश्रुणो दशनानां च रसनायाश्च लक्षणम् । घण्टिकालक्षणं चाथो तालुलक्षणमेव च ॥ १३ ॥ हासनासाक्षुतानां च नेत्रदृष्टयोश्च लक्षणम् । पक्ष्मणश्च निमेषस्य रुदितस्य भ्रुवोस्तथा ॥ १४ ॥ कर्णस्य च ललाटस्य शिरसश्चिकुरस्य च । लक्षणं मशकादेश्च पुंसामत्र निरूपितम् ॥ १५ ॥ अथ स्त्रीणां स्वभावस्य मिश्रकस्य च लक्षणम् । आवतलक्षणं गन्धच्छाययोर्लक्षणं ततः ॥ १६ ॥ सत्त्वस्वरगतीनां च लक्षणानि ततः परम् । ततः पुंसः स्त्रियाश्चैव कामशास्त्रोक्तलक्षणम् ॥ १७ ॥ पद्मिन्यादिमभेदाश्च स्त्रीणामथं निरूपिताः। ..

·F वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे राज्ञः पट्टमहिण्याश्च मन्त्रिणोऽय पुरोधसः ॥ १८ ॥ ज्योतिर्विदश्च वैद्यस्य सहायानां ततः परम् । मित्रस्य शत्रोः संभ्यानां लक्षणं च क्रमोदितम् ॥ १९ ॥ परिच्छदः पार्श्ववर्ची रक्षकस्तदनन्तरम् । ताम्बूलधारी कोशस्याध्यक्षः खड्गधरस्ततः ॥ २० ॥ ततश्चान्तःपुराध्यक्षस्ततः पुरगतश्चरः तदध्यक्षश्च सुदश्च क्रमेणैतेऽत्र लक्षिताः ॥ २१ ॥ धर्माध्यक्षो लेखकश्च लोकाहानकरस्तथा । दौवारिका प्रतीहारः शस्त्रगेहस्य रक्षकः ॥ २२ ॥ शस्त्राध्यक्षः स्थपतिश्च सारथित एव च । चारो नियोज्यस्तदनु सेवकोऽप्यथ लक्षितः ॥ २३ ॥ सन्धिविग्रहिको युद्धको सेनापतिस्तथा । व्यूह वासस्थलं दुर्ग तदध्यक्षश्च लक्षितः ॥ २४ ॥ ग्रामस्य राजगहस्य गवां च दृषभस्य च । छागकुक्कुरयोश्चैव लक्षणं समुदाहृतम् ॥ २५ ॥ कुक्कुटस्य चं कूर्मस्य मार्जनीशूर्पयोस्तथा । उलूखलस्य मुसलस्याथ लक्षणमीरितम् ॥ २६ ॥ जलद्रोणीजलाधारशय्यासननिरूपणम् । चामरच्छत्रपट्टानां रत्नानां लक्षणं ततः॥ २७॥ कस्तूरिकालक्षणतः पश्चादायुधलक्षणम् । तत्र चापि धनुर्वाणफलानां लक्षणं पुरः ॥ २८ ॥ फलस्य पायनं स्थानगुणमुष्टिरथोदिता । चापमुष्टिव्यापलक्षौ परतश्च श्रमक्रिया ।। २९ ।। विषिश्च लक्ष्यास्खलने शीघ्रसन्धानलक्षणम् । अयोक्तं दृरपातित्वं दृढभोदित्वमेव च ।। ३० ।। .

·विषयानुक्रमः । शराणां गतयः प्रोक्तास्तथा दृढचतुष्टयम् । अत्र चित्रविधीनुक्त्वा धावल्लक्ष्यमुदीरितम् ॥ ३१॥ शब्दवेधित्वमुक्त्वा च प्रशंसा धन्विनां स्मृता । निरूपणं च खड्गस्य विस्तरेण ततः परम् ॥ ३२ ॥ चक्रस्य परशोथैव तोमरस्याथ लक्षणम् । कुणपस्य च शक्तश्च चोत्थकस्य च लक्षणम् ॥ ३३ ॥ गदाकुन्तपताकानां भेया॑श्चाप्यथ लक्षणम् । सविशेषस्ततः प्रोक्तो गजलक्षणविस्तरः ।। ३४ ॥ गजायुलक्षणं दन्तिदोषनाशकलक्षणम् । गजस्य मानं क्षेत्राणि छाया वर्णश्च लक्षितः ॥ ३५ ॥ गन्धनिश्वासदृष्टीनां तदीयानां च लक्षणम् । गन्धहृद्गतिवेगानां बृंहितावर्तयोस्तथा ॥ ३६ ॥ पुष्पस्य च बलस्याथ सत्वानूकद्वयस्य च । वेदितक्रोधयोस्तद्गुणस्थित्योस्तदीययोः ॥ ३७॥ प्रशस्तदुष्टगजयोरथ लक्षणमीरितम् । समरार्थ नृपारोहयोग्यो हस्ती निरूपितः ॥ ३८ ॥ युद्धकाले जयादीनां सूचकं दन्तिचेष्टितम् । करिण्या लक्षणं मोच्य गजरक्षाधिकारिणः ॥ ३९ ॥ गजवैद्यगजामात्यो गजाध्यक्षो निरूपितः । अन्ते चेह महामात्रलक्षणं परिकीर्तितम् ॥ ४० ॥ अथाश्वलक्षणं तस्योत्पत्तिदेशाश्च कीर्तिताः । ततोऽश्वकुलभेदास्तु ततस्तस्यासंस्थितिः ॥ ४१ ॥ आयुर्वर्णौ च गतयस्तदीयाः परिकीर्तिताः । तुरङ्गवाहने प्रोक्तः प्रकारस्तदनन्तरम् ।। ४२॥ सरच्छायाङ्गन्धानां सत्त्वानूकद्वयस्य च ।

·१२ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे सारप्रकृत्योरश्वाङ्गमानस्यावयवस्य च ॥ ४३ ॥ पुष्पपुण्डूललाटानामावर्चस्य च लक्षणम् । महादोषास्तुरङ्गस्य लक्षितास्तदनन्तरम् ॥ ४४ ॥ राजयोग्यस्य चाश्वस्य परतो लक्षणं स्मृतम् । सङ्ग्रामावसरेऽश्वस्य शकुनानां निरूपणम् ॥ ४५ ॥ दशालक्षणमुका च वयसो ज्ञापकं स्मृतम् दन्तसङ्ख्या वाजिशाला तदध्यक्षाश्च लक्षिताः ॥ ४६ ॥ शालग्रामशिलाचक्रमृर्तीनां लक्षणान्यथ । .. अथ द्वारवतीजातशिलामूर्तिनिरूपणम् ॥४७॥ विस्तराच्छिवलिङ्गानां लक्षणानि ततः परम् । . शिवलिङ्गार्चनफलं विशेषेण निरूपितम् ॥ ४८ ॥ शिवलिङ्गस्य नैवेद्ये भक्ष्याभक्ष्यविवेचनम् । अथ प्रकीर्णके प्रोक्तं लक्षणं गुरुशिष्ययोः ।। ४९ ।। लक्षणं योगपट्टस्य कौपीनकटिसूत्रयोः । उपवीतोत्तरीये च लक्षिते तदनन्तरम् ।। ५० ।। रुद्राक्षलक्षणं प्रोक्तं तन्माहात्म्यसमन्वितम् । आसनादिवितानान्तपूजोपकरणान्यथ ॥ ५१ ।। एवं क्रमेण दुर्लक्ष्यलक्षणानां विचक्षणैः। मित्रमित्रैः प्रकाशेऽस्मिन् कृतं सम्यक परीक्षणम् ।। ५२॥ ननु किमर्थं लक्षणप्रकाशाऽऽरम्भः लक्षणानामनुपयोगा- दिति । उच्यते । अस्ति हि महानुपयोगः । तथाहिः अथ विवाहः । सलक्षणो वरो लक्षणवती कन्यामुपय- च्छेतेति। अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्हेत् । एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वरः ।।

·.. लक्षणप्रकाशस्यारभ्यत्वकथनम् । १३ इत्यादिवचनैः स्त्रीपुंससामुद्रिकलक्षणानां विवाहोपयोगात्। लाञ्छनैर्विविधाकारलाञ्छितं यच्च दृश्यते । चक्राङ्कितं हरेश्चापि शालग्रामस्य लक्षणम् ॥ यथायोग्यं विचार्यैव ग्रहीतव्यं प्रयत्नतः । इत्यादिवचनैः शालग्राममूर्तिलक्षणानां तत्पूर्वादावुपयोगात् । लिङ्ग सलक्षणं पूज्यं त्यजेल्लिङ्गमलक्षणम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन लिङ्गं कुर्यात्सलक्षणम् ॥ इत्यादिवचनैलिङ्गलक्षणानां तत्पूजादावुपयोगात् । आराधनोपकरणं तस्य लक्षणमेव च । उच्यते सम्पति ब्रह्मन् श्रूयतां तदशेषतः ॥ इत्युपक्रम्य सर्वपूजोपयुक्तघण्टाभिषेकादिपावलक्षणान्यभि- धाय- चतुष्कं हेमदण्डांश्च पूजार्थं परिकल्पयेत् । इत्युपसंहारवचनेन घण्टाधूपदीपाभिषेकादिपूजोपकरण- पात्रलक्षणानां देवपूजोपयोगात् । सूत्रखण्डैश्च पुष्पैश्च भूषितं दोषवर्जितम् । यथालाभोपपन्नं वा यः प्रयच्छति दन्तिनम् ।। यो जगन्निधये दानं प्रयच्छति महामतिः । भद्रजातिसमुद्भूतं पद्मनाभाय भक्तितः ॥ गजं तु लक्षणोपेतं दद्याद्विप्राय भक्तितः ॥ इति । अश्वं यस्तु प्रयच्छेदै हेमचित्रं सुलक्षणम् । स तेन कर्मणा चैव गान्धर्व लोकमश्नुते ॥ सर्वोपकरणोपेतं युवानं दोषवर्जितम् । योऽश्वं ददाति विप्राय स्वर्गलोके महीयते ॥ इत्यादिवचनैर्गजाश्वादिलक्षणानां तत्तदानोपयोगात् ।

·No text on this page.

·पुरुषलक्षणस्यादौ कथनीयत्वव्यवस्थापनम् । १५ लक्षणानि परीक्ष्यादौ ततः कन्यां समुद्हेत् । अतः सुलक्षणा योषा परिणेया विचक्षणैः ।। इत्यादिवचनोक्तसुलक्षणान्वितकन्योद्वाहस्य, वर्जयेत्सर्वथा भूष्णुरित्यादिवचनोक्तदुर्लक्षणान्वितस्त्रीवर्जनस्य च पुरुषा- धीनत्वेन तत्प्राधान्यमेव । नन्वेवं सति पाष्ठन्यायविरोध: स्या- त् । तथाहि-षष्ठे दर्शपूर्णमासादिषु स्त्रीणामधिकारोऽस्ति नं वेति संशय्य स्त्रीणामद्रव्यत्वात् कर्मणां च द्रव्यसाध्यत्वात् न तेषु स्त्रीणामधिकार इति पूर्वपतं कृत्वा सिद्धान्तितम् । फलार्थित्वात्तु स्वामित्वेनापि सम्बन्ध इति । तस्यायं भावः । स्त्रीपुंसयोरुभ- योरपि फलार्थित्वसाम्यात् कामश्रुतिवशादस्त्येव स्त्रीणामप्यधि- कारः ।नं च द्रव्याभावादनधिकार इति वाच्यम् । धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरितव्येत्यादिवचनैः पत्युपार्जितस्यापिद्रव्यस्यो- भयसाधारण्यावगमात् । तस्मादयित्वसाम्यात् द्रव्यवत्वसा- म्याच स्त्रीणामप्यस्त्येवाधिकार इति । तदनेन न्यायेन उभयोः साम्यावगमात् कथमंत्र पुरुषः प्राधान्येन व्यपदिश्यते । अत्रो- च्यते। न वयमनेन स्त्रीणामधिकारं कर्मफलस्वामित्वं वा वारया. मः । किन्तु स्त्रीणामस्वातन्त्र्यं ब्रूमः । स्वातन्त्र्यास्वातन्त्र्या- भ्यां च प्रधानाप्रधानत्वव्यपदेशो नाङ्गाङ्गिभावेन । दृष्टश्च लोके स्वतन्त्रे प्रधानशब्दव्यपदेशः। यथा इतरकारकेंषु समानव्यापारेषु आगतेष्वपि प्रधानभूतः पङ्क्तौ देवदत्तों नागत इति । तथा च तस्मिन्नेवाधिकरणे- भार्या पुत्रंश्च दोसश्च त्रय एवाधनाः स्मृताः। इत्तीर्य स्मृतिरितरस्मृतिविरोधादस्वातन्त्र्यपरतया व्याख्ये- येति वदन् पार्थसारंथिमित्रों स्त्रीणामस्वातन्त्र्यं स्पष्टमेवाचष्ट । यत्तु स्त्रीणां प्राधान्य लिङ्गमुक्तम् गृहिणी गृहमुच्यते इति । - ·१६ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे तदितरापेक्षया स्त्रीणां प्राधान्यं गमयति न भत्रपक्षयेति सर्व- मनवद्यम् । तस्मात्स्वातन्त्र्यात्, आदावेव प्रवक्ष्यामि पुरुषाणां तु लक्षणम् । इति विष्णुधर्मोत्तरवचनाच पुरुषलक्षणमेवादावुच्यत इति । तत्र तावल्लक्षणपरीक्षाकाल उक्तः- भविष्यपुराणे, शुभेऽहनि शुभे क्षेत्रे गृहे सौम्ये शुभे रवौ । पूर्वाह्ने मङ्गलैर्युक्तः परीक्षेत विचक्षणः ॥ इति । जगन्मोहनसमुद्रेऽपि, शोभने हस्तनक्षत्रे ग्रहे सौम्ये शुभे रवौ । पूर्वाह्ने ब्राह्मणैर्युक्तः परीक्षेत विचक्षणः ॥ इति । अत्र दक्षिणभागे पुंसां वामभागे स्त्रीणां लक्षणान्यवलो- कनीयानि । तदुक्तम्:- प्रयोगपारिजाते, वामभागे तु नारीणां दक्षिणे पुरुषस्य तु | निर्दिष्टं लक्षणं तज्ज्ञैः समुद्रवचनं यथा ॥ इति । लक्षणं शुभाशुभसूचकं चिह्नम् । स्कान्दे काशीखण्डेऽप्याह- नारदः, वैश्वानर समभ्येहि ममोत्सङ्गे निषीद भोः । लक्षणानि परीक्ष्येऽहं पाणिं दर्शय दक्षिणम् ॥ इति । विवेकविलासेऽपि, अकर्मकठिनः पाणिर्दक्षिणो वक्ष्यते नृणाम् । वामझुवां पुनर्वामो वीक्ष्यते चातिकोमलः ॥ इति । . अथायुःपरीक्षा। तत्र यद्यपि वक्ष्यमाणावयवादिलक्षणैः किश्चिदायुःपरि- ·. पुरुषलक्षणप्रकरणे आयुःपरीक्षा । माणं ज्ञास्यत एवेति तत्मसङ्गात्तत्रैव सकलायुलक्षणकथनं युक्तमिति आदौ तत्कथनानुपयोगः । तथापि- प्रमाणसंहतिच्छायागतिसर्वाङ्गलक्षणैः। दन्तकेशनखश्मश्रुगन्धवर्णस्वरादिभिः॥ पूर्वमायुः परीक्षेत पश्चाल्लक्षणमादिशेत् । क्षीणे त्यायुषि मर्त्यानां लक्षणैः किं प्रयोजनम् ॥ इति । भविष्यपुराणादिवचनैर्वक्ष्यमाणसर्वसामुद्रलक्षण- कथनस्यायुष्मतामेवोपयोगात्तज्ज्ञानस्य चायुर्ज्ञानाधीनत्वात्तदर्थ- मादौ सझेपादायुःपरीक्षा प्रस्तूयते । प्रमाणादीनां लक्षणमग्रे- ऽभिधास्यते । तत्रायुर्लेखा करभोत्थिता कनिष्ठागुलिमूलसमी- पस्था भैया । तथा च- गरुडपुराणे, कनिष्ठिको समाश्रित्य आयूरेखां समादिशेत् । इति । सा च यदि कनिष्ठिकामूलोत्था तर्जनीमान्तं गच्छति तदा शताब्दमायुर्जेयम् । तथा च- भविष्यपुराणे, यस्य पाणितले रेखा कनिष्ठामूलसम्भवा । गता प्रान्तं प्रदेशिन्याः स जीवेच्छरदां शतम् ॥ इति । गरुडपुराणे विशेषः। प्रदेशिनीगता रेखा कनिष्ठामूलसम्भवा । शतायुषं च कुरुते छिन्नया तु ततो भयम् ॥ इति । प्रदेशिनीगता प्रदशिनी व्याप्य स्थिता । सैव चेत्कनिष्ठापृ. ष्ठोत्था तर्जनीपृष्ठमविच्छिन्ना गच्छति तदा परमायुज्ञेयम् । तथा च स्कान्दे- काशीखण्डे, ३ ·१८ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे -- - अच्छिन्ना तर्जनी व्याप्य तथा रेखाऽस्य दृश्यते । कनिष्ठापृष्ठनिर्याता दीर्घायुष्यं यथाऽऽप्नुयात् ।। इति । दीर्घायुः परमायुः । तच्च विंशत्यधिकमब्दशतम् । तथा च समुद्रः, कनिष्ठातर्जनी यावत् रेखा भवति चाक्षता । विंशत्यन्दाधिकशतं नरो जीवत्यनामयम् ॥ इति । ननु शतायुर्वं पुरुष इतिश्रुत्या शतायुरेवोक्तम् , कथमत्राधि- कायुःकथनमिति । उच्यते । शताधिकस्यापि श्रवणात् । तथा च श्रुतिः, साग्रं वर्षशतं जीषेति । साग्रं सपादशतम् । पुराणादिष्वपि जीवेद्वर्षशतं साग्रमि- त्यादि । मध्यमाप्रान्तगतजीवितरेखया अशीत्यायुज्ञेयम् । तथा च प्रयोगपारिजाते- समुद्र, कनिष्ठागुलिदेशात्तु रेखा गच्छति मध्यमाम् । । अविच्छिन्ना तु रेखा स्यादशीत्यायुर्विनिर्दिशेत् ॥ इति । आयुर्लेखायाः अनामिकाप्रान्ताधिक्ये षष्टयायुज्ञेयम् । तथा च गरुडपुराणे, कनिष्ठिकां समाश्रित्य मध्यमायां बनागता । पष्टिवर्षायुषं कुर्यादायुलेखा तु मानवम् ॥ इति । .. वराहसंहितायाम, रेखाः प्रदेशिनीगाः शतायुषां कल्पनीयाः । न्यूनाभिः छिन्नाभिर्द्धमपतनमिति । रेखाः कनिष्ठामूलोत्थाः। प्रदोशनीगाः प्रदेशिनीप्रान्तगताः शतायुषां ज्ञेयाः । इतो न्यूनगाभिलेखाभिन्यूनमायुःकल्पनीयम् । तद्यथा, तर्जनीपान्तात्किञ्चिन्न्यूनत्वे नवत्यायुः, ततोऽपि कि- । , . .

·पुरुषलक्षणप्रकरणे आयुःपरीक्षा । १९ श्चिन्यूनत्वे अशीत्यायुः, मध्यमामान्ते मध्यमाप्रान्ते पञ्चसप्तत्यायुः, ततोऽपि किञ्चिन्न्यूनत्वे सप्तत्यायुरित्यादि कल्पनीयम् । तथा च विवेकविलासे, उल्लध्यन्ते च यावन्त्योऽगुल्यो जीवितरेखया । पञ्चविंशतयो ज्ञेयास्तावन्त्यः शरदां बुधैः ।। इति । पुराणाद्यविसंवाद्यतिविश्वसनीयम् । दुर्लभराजविरचित- सामुद्रतिलके, पुंसामायुर्भागं प्रत्येकं पञ्चविंशतिः शरदाम् । कल्प्या कनिष्ठिकागुलिमूलादिह तर्जनीपरतः ॥ इति । यस्य चायुलेखा अनामिकाङ्गुलिमूलादूर्वा याति स धर्म- रतो ज्ञेयः । तथा च- सामुद्रतिलके, आयुर्लेखानामङ्गुलिमूलान्तर्गता भवेदूर्वा । यस्य व्यक्ता रेखा स धर्मनिरतः सततम् ॥ इति । स्त्रीणां तु- भविष्यपुराणे यस्याः कनिष्ठिकामूलादेखा प्राप्ता प्रदेशिनीम् । शतमायुर्भवेत्तस्या हीनाया हीनता क्रमात् ॥ इति । प्रदोशनी प्राप्ता प्रदेशिनीमूलसमीपगता । हीनताक्रमस्तु पूर्ववदत्रापि कल्पनीयः। वराहसंहिताया, कनिष्ठिकामूलभवा गता या प्रदेशिनीयध्यमिकान्तरालम् । करोति रेखा परमायुरेषा प्रमाणहीना तु तदूनमायुः।। इति । परमायुर्व्याख्यातम् । उत्पले समुद्र, ·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे । कनिष्ठामूलसम्भूता गता मध्यामिकान्तरम् । प्रदेशिन्याश्च सा रेखा यस्याः सा दीर्घजीविनी ।। इति । अत्रायुलेखायां यावन्तः छेदास्तावन्तोऽपमृत्यवो ज्ञेयाः । तदुक्तम् सामुद्रतिलके, यावन्मात्राश्छेदा जीवितरेखास्थिता भवन्ति नृणाम् । अपमृत्यवोऽपि तावन्मात्रा नियतं परिक्षेयाः ।। पल्लवितायां क्लेशः छिन्नायां जीवितस्य सन्देहः । विषमायां धननाशः परुषायां कर्शनं तस्याम् ॥ इति । विषमा वक्रा । परुषा रूक्षा अत्रोपर्युपरिच्छेदे रोगः । अ- धश्छेदे शस्त्रभीतिः। तत्तच्छेदानुगुणो दशारिष्टवंदपमृत्युस्तरुपात: शस्त्रभीतिरूनां गता वा निर्देश्यति सम्पदायः। दशारिष्टं नाम ज्ञातायुष आयुलेखायाश्च दश भागाः कल्पनीयाः । तत्र यस्मिन् रेखाभागे रेखाच्छेदस्तदायुर्दशाभागे दुष्टं फलमिति कल्पनीयम्। अथायुर्ज्ञानोपायान्तरमुक्तम्- नारदीयसंहितायाम्, अनामिकापर्व यदा विलयते कनिष्ठिकाग्रेण शतं स जीवति । . समे त्वंशीति विषमे तु सप्ततिं पर्धिहीने खलु षष्टिमादिशेत् ।। इति । मध्यमम् । तथा च- गर्गसंहितायाम् , अनामिकान्तिमं पर्व समानीता कनिष्ठिका। आयामशुद्धपर्वाणि येषां ते चिरजीविनः ॥ इति । कनिष्ठिका अनामिकान्तिम पर्वसमानीता अन्तिमपर्वस्पृष्टा । अनामिकापर्व . 1

·पुरुषलक्षणप्रकरणे आयुःपरीक्षा। २१
आयामो दैर्घ्यम् । अथान्योऽप्यायुर्ज्ञानोपाय उक्तः
भविष्यपुराणे,
रेखाः पञ्च ललाटे तु स्त्रिया वा पुरुषस्य. वा ।
शतं जीवति'वर्षाणामैश्वर्यं चाधिगच्छति ॥
रेखाचतुष्टयेऽशीतिस्तिमृभिः सप्ततिस्तथा ।
द्वाभ्यां षष्टिस्तु रेखाभ्यां चत्वारिंशत्थैकया ।
अरेखेण ललाटेन विज्ञेया पञ्चविंशतिः ।
रेखाच्छेदैस्तु विज्ञेयाः पापकर्मरता नराः ॥
अल्पायुषस्तथाल्पाभिषिभिः परिपीडिताः । इति ।
वर्षाणां शतमशीतिरित्येवं प्रत्येक सम्बन्धः ।
वराहसंहितायाम्,
तिस्रो रेखाः शतजीविनां ललाटायताः स्थिता.यदि ताः।
चतसृभिरवनीशत्वं नवतिश्चायुः सपश्चाब्दा ।।
सपञ्चाब्दा नवतिरायुः पञ्चनवत्यायुरित्यर्थः ।
विच्छिन्नाभिश्चागम्यागामिनो नवतिरप्यरेखण ।
.... केशान्तोपगताभिलेखाभिरशीतिवर्षायुः ।।
केशान्तोपगताभिः केशान्तः केशोत्पत्तिस्थानम् तत्र गता-
भिः केशमध्यगताभिरित्यर्थः ।
पश्चभिरायुः सप्ततिरेकामावस्थिताभिरपि षष्टिः ।
एकाग्रावस्थिताभिः एकस्याः अग्रेणावस्थिताभिः विद्धा-
भिः विच्छिन्नाभिरित्यर्थः। अथ वा स्वमान्तमिलिताभिः ।
बहुरेखेण शताधैं चत्वारिंशत्तु वक्राभिः ।
त्रिंशत् भूलनाभिर्विशतिरपि वामवक्राभिः ।।
क्षुद्राभिः स्वल्पायुन्यूनाभिस्त्वन्तरे कल्प्यम् । इति ।
बहुरेखेणेत्यादि । रेखाबहुत्वे पञ्चाशदायुः। बहुत्वमुक्तरेखापे-

·२२ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे क्षया। तिर्यगायताभिश्चत्वारिंशदायुः।भ्रूसन्निहिताभिस्त्रिंशदायुः।- वामभागकुटिलाभिर्विशतिरायुः । तनुभिरल्पायुः । लेखाभिरिति प्रत्येक सम्बन्धः । विज्ञेयमिति शेषः । न्यूनाभिः. उक्तन्यूनाभि- लेखाभिभ्यामेकया च । तुशब्दात् स्वल्पायुरेव । अन्तरे मध्ये कल्पनीयम् । यथा रेखात्रये शतमायुः, रेखाचतुष्टये पञ्चनवत्या- युरित्युक्तं । तत्र साद्धरेखात्रये सादसतनवतिवर्षाण्यायरित्यादि कल्पनीयम् । अत्रोदाहृतभविष्यपुराणवराहसंहितावचनेषु. ल- लाटे एकत्र रेखापश्चके शतमायुरपरत्र, रेखात्रये, एकत्र तिसृभिः सप्तत्यायुरन्यत्र पञ्चभिलेखाभिः, एकत्र अरेखेण ललाटेन नवत्यायुरन्यत्र पञ्चविंशतिरित्येवं मिथोविरोधस्तत्प- रिहाराय वराहवचनानि व्याख्यायन्ते । तिस्रो रेखा इति । ललाटे आकान्तास्तिस्रो रेखाः शतायुषां ज्ञेयाः। तथाचोक्तम्- गरुडपुराणे, आकर्णान्तगता रेखास्तिस्रः स्युश्च शतायुषः। ललाटोपसृतास्तिमो रेखाः स्युः शतवर्षिणाम् ।। इति । चतसृभिरिति । अत्राऽऽयतपदानुषङ्गः । चतसृभिलेखाभिः पञ्चनवत्यायुरवनीशत्वं च । तदुक्तम्- गरुडपुराणे, नृपत्वं स्याच्चतमृभिरायुः पश्चनवत्यथ । इति । विच्छिन्नाभिरिति । छेदयुक्ताभिलेखाभिनवत्यायुरगम्या- गामित्वं च । अत्राप्यायतपदानुषङ्गः । अप्यरेखेणेत्यत्रापिशब्द- थार्थे । दीर्घाभिलेखाभिर्वजितेन ललाटेन नवतिवर्षाण्या- युरगम्यागमित्वं च । हस्तरेखायुक्तेन. . ललाटेनेत्यर्थः । तथा चोक्तम्- गरुडपुराणे, .

·पुरुषलक्षणप्रकरणे आयुःपरीक्षा । २३ ह्रस्वरेखाश्चिते भाले नवत्यायुश्च पुंश्चलः । इति । पुंश्चलो व्यभिचारी । अथ वा पुमांसं चलतीति व्युत्पत्त्या धात्वर्थानुसारेण पुंश्चलो व्यभिचारी पुरुषः प्रतीयते। केशान्तो- पगताभिरिति । दीर्घाभिः केशान्तोपगताभिलेखाभिरशीत्यब्द- मायुः । तदुक्तम्- सामुद्रतिलके, जीवति वर्षाशीतिः केशान्तोपगंतदीर्घरेखेण । इति । पञ्चभिरिति । एकाग्रावस्थिताभिलेखाभिः सप्तत्यायुः षष्टयायुश्च । रेखाः सप्ततिमायुः पञ्चैकाग्रस्थिताः पुनः षष्टिम् । इति सामुद्रतिलके उक्तत्वात् । अथ वा दीर्घाभिः पञ्चभि- लेखाभिः सप्तत्यायुः । एकाग्रावस्थिताभिश्च लेखाभिः षष्टयायुः। एकाग्रावस्थिताभिरपि पष्टिरित्यत्रापिशब्दश्चार्थे । बहुरेखेणे- त्यादिवचनानां तु पूर्वोक्त एवार्थों ग्राह्यः अविरुद्धत्वादिति । इत्यायुःपरीक्षाप्रकरणं समाप्तम् । अत्रादौ सर्वसामुद्रलक्षणोपयोगितया आयुःपरीक्षामभि- धायाधुना परीक्षाकर्तुः प्रथमकृत्यं प्रस्तूयते । वराहसंहितायाम्, उन्मानमानगतिसंहतिसारवर्ण- स्नेहस्वरमकृतिसत्त्वमनूकमादौ । क्षेत्र मृजां च विधिवत्कुशलोऽवलोक्य सामुद्रविद्वदति यातमनागतं च ॥ उन्मानं दैादि ।मानं तुलामेयं गुरुत्वादि । गतिर्गमनम् । संहतिरङ्गसंश्लेषः । सारो रक्तादिधात्वाधिक्यम् । वर्णः कृष्णा- दिः । स्नेहः स्निग्धता । स्वरः कण्ठोत्थो ध्वनिः । प्रकृतिः ·२४ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे स्वभावः । सत्त्वं चित्तधर्मों धैर्यादिः। अथ वा प्रकृतिरूपं सत्त्व- म् । अनूकम् अतीतजन्मसूचिका आकृतिः । क्षेत्रं शरीरम् । मृजा शरीरस्योज्ज्वलता । देहकान्तिरितियावत्। यातमततिम् । अनागतं भावि। अथैतेषां लक्षणानि विस्तरतो निरूप्यन्ते । तत्रोचं मान- मुन्मानम् । तथाचोत्पले- . कात्यायन, ऊर्ध्वमानं किलोन्मानं मानं तु तुलया धृतम् । इति । तिष्ठन्तं पुरुषमापादतलमस्तकं सूत्रेण मापयेत् । ततस्तदङ्गुलि- भिरेव तत्सूत्रमानं कार्यम् । तत्राष्टोत्तरशताङ्गुलपरिमाण उत्तमः शताङ्गुलो मध्यमो नवत्यङ्गुलो निकृष्ट इति । तथा च स्कान्दे- काशीखण्डे, आनीय कुङ्कुमारक्तं सूत्रं च त्रिगुणीकृतम् । स्मृत्वा शिवौ गणाध्यक्षमूलभूतमुदङ्मुखम् ॥ मुनिः परिममौ बालमापादतलमस्तकम् । तिर्यगूवं समा माने योऽष्टोत्तरशताङ्गुलः ॥ स भवेत्पृथिवीपालो बालोऽयं ते तथा द्विज । इति । तिर्यङ्मानं तु प्रसारितभुजमध्यमारद्वयान्तरं ज्ञेयम् । अङ्गु. लिमानं तु स्वमध्यमाङ्गुलिमध्यपर्वमितं ग्राह्यम् । निजाङ्गुलिपर्वसङ्ख्या नियतं तेषां विबोद्धव्या । इति सामुद्रतिलकोक्तेः । स्वाङ्गुष्ठोदरविस्तारपरिमितं ग्राह्य- मिति हेमाद्रिः। भविष्ये, जघन्यो नवतिः प्रोक्तो मध्यमस्तु शताङ्गुलः । अष्टोत्तरशतं यस्य उत्तमं तस्य लक्षणम् ॥ . . । ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे मानलक्षणम् । २५ प्रमाणलक्षणं प्रोक्तं समुद्रेण शुभाशुभम् । इति । वराहसहितायां तु विशेषः । अष्टशतं षण्णवतिः परिमाणं चतुरशीति वा पुंसाम् । 'उत्तमसमहीनानामङ्गुलिसख्या स्वमानेन । इति अत्रोत्तमध्यमहीनपुरुषेपूत्तममध्यमहीनं फलं कल्पनीयम् । इत्युन्मानलक्षणम् । अथ मानलक्षणम् । वराहसंहितायाम, भारार्द्धतनुः सुखभाक् तुलितो दुःखभाग्भवत्यूनः । भारोऽतीवाळ्यानामध्यर्धः सर्वधरणीशः ॥ इति भारलक्षणमुक्त हेमाद्रौ- निघण्टौ, ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् । तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्यादिशतिस्तुला ॥ इति ते पूर्वकृताः पञ्चगुञ्जाभिर्मापास्तैः षोडशमाषैः कर्षः चतुर्भिः कः पलम् पलानां शतेन तुला विंशतितौलिको भारः। पलसहस्रद्वयमित्यर्थः । यः पुरुषस्तुलायां तुलितो भारार्धतनुः सहस्रपलपरिमितशरीरः स मुखी । ऊनः अस्मान्न्यूनपरिमाणत- नुर्दुःखितः । भारप्रमाणतनुरतिधनी । अधिकमधैं यस्य सः सा- ? भारः पलसहस्रत्रयमिति यावत् । तत्परिमितवपुः सार्वभौ- मो राजा । विज्ञेय इति सर्वत्र सम्बध्यते । इति मानलक्षणम् । अत्रोन्मानमानपरीक्षाकाल उक्त:- वराहसंहितायाम्, विंशतिवर्षा नारी. पुरुषः खलु पञ्चविंशत्या । - ४ ·-- २६ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे अर्हति मानोन्माने जीवितभागे चतुर्थे वा ।। इति । जीवितचतुर्थभाग इति चायुर्वहुत्वाभिप्रायेण । यत्तु उत्पले- न अल्पायुषां जीवितचतुर्थभागे मानोन्माने कर्तव्ये इत्युक्तम् । तन्न युक्तम् । पञ्चविंशतित्रिंशदायल्पायुषश्चतुर्थभागे अवय- वपरमवृक्ष्यनिष्पत्तेर्गुरुत्वाभावेन मानासम्भवात् । अथ गतिलक्षणम् । भविष्ये, हंसभासशुकानां च तुल्या यस्य गतिर्भवेत् । स भवेत्पार्थिवश्रेष्ठः समुद्रवचनं यथा ।। भासो गृध्रः। :- .. अन्येषामपि शस्तानां पक्षिणां च शुभा गतिः ।।....... वृषसिंहगजेन्द्राणां गतिर्भाग्यविवर्धिनी ।। जलोमिसहशी. या च काकोलूकसमा च या । गतिव्यविहीनानां दुःखशोकभयङ्करी ॥ श्वानोष्ट्रमहिषाणां च खरशूकरयोस्तथा । गतिमषसमा येषां ते नरा भाग्यवर्जिताः॥ इति । वराहसंहितायाम्, शार्दूलसिंहसमदद्विपगोपतीनां तुल्या भवन्ति गतिभिः शिखिनां च भूपाः । येषां च शब्दरहितं स्तिमितं च यानं 'तेऽपीश्वरा द्रुतपरिप्लुतगा दरिद्राः ॥ इति । शार्दूलो व्याघ्रः । गोपतिषः । शिखिनामिति बहुवचनं प्रशस्तपक्ष्यभिप्रायम् । अत एव अन्येषामपि शस्तानां पक्षिणां च. शुभा गतिः । इत्युक्तं प्राक् । परिप्लुतं व्याकुलं मण्डूकवत् । . .

·पुरुषलक्षणप्रकरणे गतिसंहतिलक्षणे। २७
गर्गसंहितायाम,
हंसस्य भासस्य शुकस्य चैव
येषां समाना गतयः समानाः ।
ते धार्मिकाः सर्वगुणोपपन्ना
नराधिपत्यं चिरमाप्नुवन्ति ।।
समानाः नातिमन्दद्रुतगतयः । समाना इति पुरुषवि-
शेषणं वा।
सामुद्रतिलके,
गतिभिर्भवन्ति तुल्या ये समदद्विरदनकुलहंसानाम् ।
वृषभस्यापि नरास्ते सततं धर्मार्थकामपराः॥
गोमायुकरभरासभसैरिभककलासशशकभेकमृगैः।
येषां गतिः समाना ते गतसुखराजसंमानाः ।।
गोमायुः शृगालः । सैरिभो महिषः । कृकलाशः शरटः ।
इति गतिलक्षणम् ।
अथ संहतिलक्षणम् ।
वराहसहितायाम्,
सहततनुसुश्लिष्टसुसन्धयः मुखभुजो ज्ञेयाः । इति ।
सामुद्रतिलके,
मांसास्थिसन्धिबन्धः शिथिलो न कदापि लक्ष्यते यस्य ।
स च संहतिमान् धन्यो दीर्घायुर्जायते नियतम् ॥ इति ।
इति संहतिलक्षणम् ।
अथ सारलक्षणम् ।
वराहसंहितायाम् ,
सप्त भवन्ति च सारा मेदोमज्जात्वगस्थिशुक्राणि ।
रुधिरं मांसं चेति प्राणभृतां. तत्समासफलम् ।।

·२८ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे मेदः अस्थिमांसान्तर्गतः स्निग्धो मांसविशेषः । मज्जा अस्थ्यन्तर्गतः स्नेहभागः । तानाह- स एव, मज्जामेदःसाराः सुशरीराः पुत्रवित्तयुताः । स्निग्धत्वभिर्धनिनो मृदुभिः सुभगा विचक्षणास्तनुभिः ॥ स्थूलास्थिसारो बलवान् विद्यान्तगः मुरूपश्च । वहुगुरुशुक्राः सुभगा विद्वांसो रूपवन्तश्च ॥ ताल्वोष्ठदन्तपालीजिहानेत्रान्तपायुकरचरणैः । रक्तैस्तु रक्तसारा वहुमुखवनितार्थपुत्रयुताः ॥ दन्तपाली दन्तत्वक् ! उपचितदेहो विद्वान् धनी सुरूपश्च मांससारो यः । इति । एतेषां विशेषतः फलं तु हेमाद्रौ स्मर्यते । श्रीमान् स्थिरमतिर्वेद्यो मेदःसारो नरोत्तमः । नित्यं प्रहृष्टः सुभगो मन्दकोपो महाधनः ।। संहता यस्य दन्तभ्यो निपतन्ति मरीचयः । शुक्रं च गुणवद्यस्य मज्जासारः स तादृशः ।। अयत्नार्जितवित्तेशो वस्त्रभूषणभाक् सुखी। अलङ्करिष्णुर्मेधावी त्वक्सारः शीलकीर्तिमान्. ।। अवगुह्य परानेष वर्तते नावगृखते । अस्थिसारो नरः सौख्यं दीर्घमायुश्च विन्दति ॥ धनवान् पुत्रवान् शौण्डः प्राज्ञः साहसिकः सुखी । यौवनात्ययमृत्युः स्याद्रक्तसारो नरः शठः ।। इति । शौण्डश्चतुरः । साहसिकः साहसं मरणाङ्गीकारेण सम्भा- वितमरणहेतुकर्मकरणं तद्वान् । सम्पूर्णस्पर्शसुखभाक् संविभागी बहुमजः ।

·. पुरुषलक्षणप्रकरणे सारवर्णलक्षणे । २९ शतायुः स्वप्नशीलश्च मांससारोऽर्थभागृजः ॥ षट्सु सारेषु ये प्रोक्ताः सारतत्त्वार्थदर्शिभिः । गुणास्ते शुक्रसारस्य नरस्य समुदाहृताः ॥ इति । सामुद्रतिलके, प्रायेण सत्वसारः सर्वोत्कर्षास्पदं पुरुषः । इति । हेमाद्रिणा तु सत्वसंज्ञः सारोधिक उक्तः । स यथा, कृतज्ञो धर्मज्ञः शूरः शुचिरवस्थितमर्यादोऽविषादी विद्वान- नहङ्कारी ख्यातिमान् व्यवसायी सततमनिर्वेदी स्वल्पा- दपि दाता सप्रत्याशश्च कल्याणेषु । सत्वेन परिपूर्णेन युक्तो भवति भूमिपः । अन्यैरपि गुणहीनः सत्त्वेन स महागुणः ॥ इति । इति सारलक्षणम् । अथ वर्णलक्षणम् । वराहसंहितायाम्, द्युतिमान् वर्णः स्निग्धः क्षितिपानां मध्यमः सुतार्थवताम् । रूक्षो धनहीनानां शुद्धः शुभदो न सङ्कीर्णः ॥ इति । वर्णो गौरश्यामकृष्णभेदेन त्रिविधः । स स्निग्धादिभेदे- नोत्तममध्यमहीनो ज्ञेयः । तेषु यो दीप्तिमान् स्निग्ध उत्तमो राज्ञाम् । मध्यमः प्रकृतिस्थोऽस्निग्धरूक्षः पुत्रार्थिनाम् । रूक्षो दरिद्राणाम् । सङ्कीर्णो व्यामिश्रवर्णः कचित्स्निग्धः कचिद्रूक्षो न प्रशस्त इति । तथा च- सामुद्रतिलके, गौरः श्यामः कृष्णो वर्णः सम्भवति देहिनां त्रेधा। आद्यौ द्वावपि शस्तौ शुभोऽपि शस्तो न सङ्कीर्णः ।। - ---

·३० वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पङ्कजकिचल्कनिभी गौरः श्यामः प्रियङ्गुकुसुमसमः ।
कृष्णस्तु कज्जलाभः स्निग्धः शुद्धोऽपि नो शस्तः ॥ इति ।
इति वर्णलक्षणम् ।
अथ स्नेहलक्षणम् ।
वराहसंहितायाम्,
स्नेहः पञ्चसु लक्ष्यस्त्वग्जिहादन्तनेत्रनखसंस्थः ।
सुतधनसौभाग्ययुताः स्निग्धैस्तैर्निर्धना रूक्षैः ॥ इति ।
गर्गसंहितायाम्,
चक्षुःस्नेहेन सौभाग्यं दन्तस्नेहेन भोजनम् ।
त्वक्स्नेहेन परं सौख्यं नखस्नेहेऽधिकं धनम् ॥
त्वग्रोमनखकेशेषु दन्तोष्ठनयेनषु च ।
स्नेहो येषां तु दृश्येत कार्य तेषामकारणम् ॥ इति ।
अकारणम् अयत्नसिद्धं कार्यं भवतीत्याशयः । प्रयोगपा-
रिजाते तु विशेषः।
त्वचः स्नेहेन शय्या स्यात्पादनेहेन वाहनम् । इति ।
सामुद्रतिलके,
प्रियभाषित्वं रसनास्निग्धश्च सुभोजनं रदस्निग्धः ।
अतिसौख्यं त्वस्निग्धो नियतं भजते भुजिष्योऽपि ॥
भुजिष्यो दासः।
जनसौभाग्यं नयनस्निग्धः समधिकं धनं नखस्निग्धः ।
केशस्निग्धो बहुविधसुगन्धमाल्यं नरो लभते । इति
इति स्नेहलक्षणम् ।
अथ स्वरलक्षणम् ।
भविष्ये,
इंसस्वरा नरा धन्या मेघगम्भीरनिस्वनाः ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे स्वरलक्षणम् । क्रौश्चस्वराश्च राजानो भाग्यवन्तो महाधनाः॥ चक्रवाकस्वरा धन्या राजानो धर्मवत्सलाः । कुम्भस्वरो नरपतिदुन्दुभिस्वर एव च ॥ खरदीर्घस्वराः क्रूराः शिशूनां सदृशेन तु । पशूनामिति पाठान्तरम् । कुररस्वरसंयुक्ताः पुरुषाः क्लेशभागिनः ।। कुरर उत्क्रोशकः। चाषस्वराः काकरता भिन्नकांस्यस्वराश्च ये। भासरुता इति पागन्तरम् । क्षीणभिन्न स्वरा ये तु अधमास्ते प्रकीर्तिताः ॥ इति । वराहसंहितायाम्, करिषरथौघभेरीमृदङ्गासिंहाब्दनिस्वना भूपाः। गईभजर्जररूक्षस्वरास्तु धनसौख्यसन्त्यक्ताः ॥ इति । भेरी दुन्दुभिः । मृदङ्गो मुरजः । अब्दो जलदः । स चायं स्वरः पञ्चविधः प्रशस्तः । तद्यथा, गम्भीरो दुन्दुभिः स्निग्धो महाननुनादीति । तथा चोक्तम्- गर्गसंहितायाम्, गम्भीरो दुन्दुभिः स्निग्धो महांश्चैवानुनादवान् । इति स्वरगुणाः पश्च समुद्रः पाह. तत्त्ववित् ॥ इति । तत्रोदीरित एवादिमध्यावसानतुल्यो यः स गम्भीरः। स- र्वजनमनोऽभिप्रेतो यः स दुन्दुभिः । हर्षदैन्यभयव्याधिक्रोधादि- षु अविकृतः श्रोत्रसुखो यः स स्निग्धः । युगपद्धहूनां जल्पता- मुपेत्य योऽधिकं श्रूयते स महान् । दूरादपि शनैरुच्चार्यमाणो यः श्रोत्रपथमायाति सोऽनुनादीति । एतेषां फलमप्युक्तम्- तत्रैव, ·३२ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे एभिरायुर्यशो विद्या मानं सौख्यं धनागमः । वाहनानि सुता ना? राज्यं भोगागमो महान् ॥ ऐश्वर्य व्यवसायश्च त्रिभिर्मेधा सरस्वती। भोगानां चैव भोत्कृ त्वं दानं यज्ञागमस्तथा ॥ इति । अप्रशस्ता अपि स्वरास्तत्रैवोक्ताः। . ते च यथा, विस्वरोऽतिस्परो भग्नः क्षारो रूक्षस्तु भैरवः । अतिवृत्तस्तु परुषो विशीर्णः स्वल्प एव च ॥ निम्नो जर्जरितश्चैवानिमलो गद्गदः स्वरः । विस्वरो घर्षरः । अतिस्वरचण्डः । भग्नः खण्डितः।। स्खलितः। रूक्षः स्निग्धः। भैरवोऽतिभयानका अतिवृत्तः स्त ब्धः । परुषो निष्ठुरः। विशीर्णो गलिताक्षरः । स्वल्पः सूक्ष्मः। निम्नः कण्ठान्तर्गतः । जर्जरितो भिन्नकांस्यस्वरसदृशः । अनि- मेलः सनिष्ठावः। स्वरैरेतैः कलिः क्रोधो लोभमोहमनोरुजः। नैपुण्यमवमानश्च पारुष्यं शाठ्यमेव च ॥ इति । कलिः कलहः । शाठ्यं शठभावः । शठः स्वकार्यतत्परः प- रकार्यविमुखः । तथा चोक्तम्- वचसा मनसा यस्तु दृश्यते कार्यतत्परः। कर्मणा विपरीतश्च स शठः सद्भिरिष्यते ॥ इति । . सामुद्रतिलके, वृकवककाकोलूकप्लवगोष्ट्रकोष्टुरासभवराहैः। तुल्यः स्वरो न शस्तो विशेषतो विस्वरो दुष्टः । इति । वृकईहामृगः । मध्यदेशभापायां हुंडार इति प्रसिद्धः । क्रोष्टा जम्बुकः।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे प्रकृतिसत्त्वयोर्लक्षणम् । ३३ इति स्वरलक्षणम् । अथ प्रकृतिसत्वयोलक्षणम् । उन्मानमानगतिसंहतिसारवर्णस्नेहस्वरप्रकृतिसत्वमनूकमादौ। इति वचने प्रकृतिः स्वभावः । महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धः । त्यादिवक्ष्यमाणः। सत्त्वं गुणः । सत्चपदं सत्त्वरजस्तमसा त्र- भां गुणानामुपलक्षणार्थमित्येवं प्रकृतिसत्त्वभेदो यः प्रति- चतः। तस्य तु- भतद्धातुमहाभूतप्रकृतिद्युतिवर्णसत्त्वरूपायैः । १ इत्यादिना वराहाचार्येण गुणरूपसत्त्वस्य प्रकृतिभिन्नत्वे- न पञ्चमहापुरुषलक्षणे प्रतिपादितत्वात्तद्विषयत्वमेव । केचित्त्व- न्यथैवं पठन्ति । स्नेहस्वरप्रकृतयश्च ततो धनूकम् । इति । वस्तुतस्तु प्रकृतिरेव सत्त्वम् । अस्मिन्नेव प्रकरणे- एवं नराणां प्रकृतिः प्रदिष्टा यल्लक्षणज्ञाः प्रवदन्ति सत्त्वम्। इति वराहोक्ता प्रकृतिसत्त्वमित्यत्र प्रकृतिरूपं सत्त्वमिति कर्मधारयनकपर्य सम्पाद्य ततश्चान्मानादिसत्वान्तानां द्वन्दै- कवद्भावः । तत्र भूजलाग्न्यनिलाम्बरमुरनररक्षःपिशाचति- रश्वा प्रकृत्या युक्तो दशविधः पुरुषो भवति । तथा च- वराहसंहितायाम्, महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धः सम्भोगवान् सुश्वसनः स्थिरश्च। शुभपुष्पगन्धः पयाधुत्तमपुष्पशरीरगन्धः । सुश्वसनाम- खमुगन्धवायुः।। तोयस्वभावो बहुतोयपायी प्रियाभिभाषी रसभाजनश्च ॥ रसभाजनो मधुरादिरसप्रियः। - ५ ·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे अग्निप्रकृत्या चपलोऽतितीक्ष्णश्चण्डः क्षुधालुवहुभोजनश्च । चण्डः कोपनः। चायुस्वभावेन चलः कृशश्च क्षिप्रं च कोपस्य. वशं प्रयाति।। खप्रकृतिर्विगुणो विवृतास्यः शब्दगतौ कुशलः सुखिताङ्गः । विकृतास्यः ज्ञापनविवृतमुखः। शब्दगतौ गानविषये कुश- लः । सुखिताङ्गः सुकुमाराङ्गः । .. · त्यागयुतः पुरुषो मृदुकोपः स्नेहयुतश्च भवेत्सुरसत्त्वः ।। मर्त्यसत्त्वसंयुतो गीतभूषणप्रियः । संविभागशीलवानित्यमेव मानुषः।। तीक्ष्णप्रकोपः खलचेष्टितश्च पापश्च सत्त्वेन निशाचराणाम् । - पिशाचसत्वश्चपलो मलाक्तो बहुपलापी च समुल्बणाङ्गः ॥ समुल्षणाङ्गः स्थूलाङ्गः। अधिकाङ्ग इति वा । भीरुः क्षुधालुबहुभुक्च यः स्यात् ज्ञेयः स सत्त्वेन नरस्तिरश्चाम् । एवं नराणां प्रकृतिः प्रदिष्टा यल्लक्षणज्ञाः प्रवदन्ति सत्वम् ।। इति । गर्गसंहितायां तु अन्यदेवोक्तम् । ननु तत्सत्त्वमित्याहुर्यन्मौख्याच फलं भवेत् । गतं न धैर्यमापत्सु यस्य तत्सत्त्वमुच्यते ॥ इति । तत्पशंसा च तत्रैवोक्ता। गतेधन्यतरो वर्णो वर्णाद्धन्यतरः स्वरः । .. ...स्वराद्धन्यतरं सत्त्वं सर्व सत्त्वे प्रतिष्ठितम् ॥ अस्थिध्वर्थाः सुखं मांसे त्वचि भोगाः स्त्रियोऽक्षिषु । गतौ यानं स्वरे चाज्ञा सर्व सत्वे प्रतिष्ठितम् ।। इति । १ मुख्यस्य भावो मौख्यं तस्मात् । प्राधान्यादित्यर्थः ।

·. पुरुषलक्षणप्रकरणे अकलक्षणम् । विवेकविलासेऽपि, , गते प्रशस्यते वर्णस्ततः स्नेहस्ततः स्वरः। ततस्तेजस्ततः सत्वमिदं द्वात्रिंशतोऽधिकम् ।। इति । सामुद्रतिलकपि, एकमपि सत्त्वमेतैः सर्वैः शंसन्ति लक्षणैस्तुल्यम् । यस्मिन् सति मनुजानां न कदाचन दुर्लभा लक्ष्मीः ।। सौभाग्यमिव स्त्रीणां पुरुषाणां भवति भूषणं सत्त्वम् । तेन विहीना भुवने भजन्ति परिभवपदं प्रायः॥ वक्रानुगतं रूपं रूपानुगतं नृणां भवति चित्तम् । चित्तानुगतं सत्त्वं सत्त्वानुगता गुणाः प्रायः ॥ इह सत्त्वमेव मुख्यं निखिलेष्वपि लक्षणेषु मनुजानाम् । तदभावे तेऽपि पुनश्चिन्तास्वाम्यं समुपयान्ति ॥ ननु येषां न मनागपि मनो विकारं कथञ्चनाभ्येति । आपद्यपि सम्पद्यपि ते सत्त्वविभूषिताः पुरुषाः ।। शुभलक्षणमप्येकं बाह्यं न विलोक्यते स्फुटं यस्य । अथ दृश्यते पुनः श्रीस्तस्य तदस्ति ध्रुवं सत्त्वम् ॥ इति । इति प्रकृतिसत्त्वलक्षणम् । अथानूकलक्षणम् । सामुद्रतिलके, पूर्व भवे घनवरतं सत्त्वस्वररूपगतिभिरभ्यस्तम् । पुनरिह यदनुक्रियते तदनूकं कथ्यते सद्भिः॥ अनूकमनुकारः। स च वक्रादिसादृश्यात्कल्पनीयः। तथाच- वराहसंहितायाम्, साध्यमनूकं वकानगोषशार्दूलसिंहगरुडमुखाः । ‘अप्रतिहतमतापा जितरिपवो मानवेन्द्राश्च ।।

·: वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
वानरमहिषवराहाजतुल्यवदनाः सुतार्थसुखभाजः ।
गईभकरभप्रतिमैर्मुखैः शरीरैश्च निःस्वसुखाः ।। इति ।
देवदैत्यगन्धर्वयक्षराक्षसारगविद्याधरपिशाचनरमृगतिर्यक्-
सत्त्वास्तत्तुल्यचेष्टाभिर्जेयाः । तथाचोक्तम्-
गर्गसंहितायाम्,
पूर्वयोनिर्यथाकामो मानुषाणां प्रवर्तते ।
यथा पूर्वजन्म तथैव तदनुरूपोऽभिलाषो मानुषाणां भवति ।
देवदानवगन्धर्यक्षराक्षसपनगैः ।।
विद्याधरपिशाचैश्च मानुषैर्मगपक्षिभिः ।
च्युतिर्जन्मोपपत्तिश्च मानुषेषु प्रकीर्तिता ॥
: तानहं सम्प्रवक्ष्यामि सामुद्रवचनं यथा ।
येषां देवदैत्यगन्धर्वादिशरीरच्युतिपूर्वकं मानुषजन्मप्राप्ति-
स्तानहं सम्प्रवक्ष्यामीति सम्बन्धः ।
स्रग्वी सुवेषः सुयशाः प्रियस्नानानुलेपनः ।
धनी जयपरो दाता सत्यव्रतपरायणः ।।
शीलवान् क्षमया युक्तो घृणी मनास लज्जितः ।
घृणी दयालुः ।
देवसत्त्वो नरो यो गोब्राह्मणहिते रतः॥
थाभिमानस्त्वधिकक्रोधो लोभसमन्वितः ।
उद्युक्तो मृगयायुक्तस्त्वामुरो नर उच्यते ॥
सुशरीरो महाभागों दाता मानी प्रियंवदः ।
स्त्रीसङ्गतत्परो नूनं स्नानलास्यरतिर्नरः ।।
लास्यं नृत्यम् ।
गन्धगान्धर्वमाल्यानां शयनासनयोषिताम् ।।
१ निःस्वा निमुखाश्चेत्यर्थः ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे अनूकलक्षणम् ।
विविधानां चोपभोक्ता रतिमान् मित्रवत्सलः॥
गान्धर्व गानम् ।
तन्त्रीद्विमुखवादित्रयानोद्यानवनप्रियः ।
गन्धर्वसत्वो विज्ञेयो गजाश्वरथतत्परः ॥
तन्त्री वीणा । द्विमुखवादित्रं मुरजादि ।
उग्रकर्मा दुराधर्षों बली माल्यानुलेपनः ।।
दक्षधोर्वेणुवीणाभिः शङ्ख पणवडिण्डिमैः ।
वादित्रैइष्यते भोक्ता भक्ष्यमांसासवप्रियः ।
तेजस्वी निघृणः शूरो यक्षसत्वो नरः स्मृतः॥
निघृणो विकृतः शूरस्तेजस्वी शर्वरीमियः ।
उद्वसे वसते मांसभोक्ता पानपरायणः ॥
देवगोब्राह्मणद्वेषी वधबन्धननिश्चयः। .
निघृणश्च तथा स्त्रीषु राक्षसो नर उच्यते ॥
जलपांशुरतिः शुरः क्रोधनः शङ्कितः पाठः।
रतश्च रथमाल्येषु गतिको भूषणप्रियः॥
द्रव्यार्जनपरः स्रग्वी देवतानां च पूजका ।
भुजङ्गसचो विज्ञेयो जिह्मगो युवतिमियः ।।
'दान्तो महाधनः स्रग्वी देवायतनपूजकः ।
माल्यभोजनगन्धानां विद्यानां चाभिसाधकः ।।
रूपवान् सुभगः श्रीमान्नेता विद्याधरान्वयः।
कुरोऽपि विकृतो रूक्षो निघृणः पापतत्परः ।।
मलिनोऽप्यशुचिर्भातो गोब्राह्मणजुगुप्सका।
निषादसौनिकत्रीषु नीचपव्रजितासु च ।।
रज्यते विकृताहारो नरः पैशाच उच्यते ।
. १ विद्याधरसत्त्वः।
-

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे सौनिको हिंसाकर्ता। अक्षोभ्यः सुभगो दाता. मानी मधुरभाषणः । आचारयुक्तो मधुरः स्वकर्मनिरतः शुचिः ।। अक्षोभ्यों गम्भीरः। आस्तिकः श्रद्दधानश्च सन्तुष्टोऽमृत्युवत्सलः । अमृत्युवत्सलो मरणभीरुः। मनुष्यसत्त्वो विज्ञेयो गन्धमाल्यरतिप्रियः॥ पर्वतारामवादिननदीतीराश्रमेषु च । राजितैर्विविधैर्गीत(रुराक्रम्य उद्यतः ।। आक्रम्यः आक्रमितुं योग्यः । उद्यतः उद्योगी। न रतिं लभते जन्तुर्दुर्गन्धो मृगसत्वजः । चञ्चलोऽमुमना भीरुः सर्वसञ्चयनिश्चितः।। स्त्रीविजयो दुराचार इच्छावानन्नवत्सलः। तिर्यक्सत्त्वो नरो ज्ञेयः कृपणोऽवरयोनिजः ॥ इति । अवरयोनिजो नीचयोनिजः । एतेषु देवदैत्यनरंगन्ध- वॉरंगरक्षःसत्त्वा नराः श्रेष्ठाः पिशाचादिसत्त्वाः कनिष्ठा इति । तथा च हेमाद्रौ स्मर्यते । देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरंगरक्षसाम् । तुल्यचेष्टा नराः श्रेष्ठाः पिशाचानां नराधमाः ॥ इति पिशाचानामिति बहुवचनं तिर्यक्सत्त्वाद्यभिप्रायमिति । विवेकविलासे, सद्धर्मः सुभगो नीरुक् सुस्वप्नः सुनयः कविः । स्तवयत्यात्मनः श्रीमान् नरः स्वर्गगमागमौ ।। निर्दम्भस्सदयो दाता दान्तो दक्षः सदा ऋजुः। मर्त्ययोनेः समुद्भूतो भावी चात्र नरः पुनः ।। । - :

·. पुरुषलक्षणप्रकरणे क्षेत्रलक्षणम् । मायालोभक्षुधालस्यबहाहारादिचेष्टितैः । तिर्यग्योनिसमुत्पचिं ख्यापयत्यात्मनः पुमान् ।। सरोगः स्वजनद्वेषी कुटुम्बी मूर्खसकृत् । शास्ति स्वयं गतायातं नरो नरकवर्त्मनि ।। इति । इत्यनूकलक्षणम् । अथ क्षेत्रलक्षणम् । अत्र शरीरे दश क्षेत्राणि । तथा च- वराहसंहितायाम्, पादौ सगुल्फो प्रथम मदिष्टं जो द्वितीयं च सजानुचक्रे । मेट्रोरुमुष्काच ततस्तृतीयं नाभिः कटिश्चैव चतुर्थमाहुः । उदरं कथयन्ति पञ्चमं हृदयं षष्ठमतः स्तनान्वितम् अथ सप्तममंसजत्रुणी कथयन्त्यष्टममोष्ठकन्धरे ॥ जत्रुणी स्कघसन्धी। नवमं नयने च सभ्रुणी सललाटे दशमं शिरस्तथा । इति । एतेषु दशसु क्षेत्रेषु ज्ञातायुर्दशभागकल्पनया शुभाशुभ- फलं कल्पनीयमिति । एतदुक्तं भवति । उक्तायुःपरीक्षया ज्ञा- ताऽऽयुषो दश भागाः कल्पनीयाः । तत्र- यद्यगात्रं रूक्षं मांसविहीतं शिरावनद्धं च । तत्तदनिष्ट प्रोक्तं विपरीतमतः शुभं सर्वम् ।। इत्यादिवक्ष्यमाणप्रकारेण यदङ्गमशुभलक्षणोपेतं यत्क्षेत्रान्त- र्गतं तत्क्षेत्रसङ्ख्यया तदायुर्भागोऽशुभफलदः, यदङ्ग शुभं तदायुर्भागः शुभः, यन्मध्यमं तद्भागो मध्यम इति । तथाच- सामुदतिलके, क्षेत्रवशाज्जायन्ते मनुजानां जगति दश दशाः क्रमशः। क्षेत्रेध्वशुभेष्वशुभा दशा शुभेषु च शुभा प्रायः ॥

·४० वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे -- इति क्षेत्रलक्षणम् । अथ मृजालक्षणम् । शरीरकान्तिप॑जा छायेतियावत् । तथा च- वराहसंहितायाम्, छाया शुभाशुभफलानि निवेदयन्ती लक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणः। तेजोगुणान् बहिरपि प्रविकाशयन्ती दीपप्रभा स्फटिकरत्नघटास्थतेव ।। स्निग्धद्विजत्वङ्नखरोमकेशा छाया सुगन्धाचमहीसमुत्था। पुष्टयर्थलाभाभ्युदयान करोति धर्मस्य वाहिन्यहनि प्रवृद्धिम्।। स्निग्धा सिता च हरिता नयनाभिरामा सौभाग्यमाईवसुखाऽभ्युदयान् करोति । सर्वार्थसिद्धिजननी जननीव चान्या छाया फलं तनुभृतां शुभमादधाति ।। चग्डाऽधृष्या पद्महेमाग्निवर्णा युक्ता तेजोविक्रमैः समतापैः । आग्नेयीति माणिनां स्याज्जयाय क्षिप्रं सिद्धिं वाञ्छितार्थस्य पत्ते ।। अधृष्या अनभिभवनीयप्रभावा । मलिनपरुषकृष्णा पापगन्धाऽनिलोत्था जनयति वधशोकौ पुत्रनाशार्थनाशौ । स्फटिकसदृशरूपा-भाग्ययुक्ताप्युदारा निधिरिव गगनोत्था श्रेयसां स्वच्छवर्णा ॥ छायाः क्रमेण कुजलाग्न्यनिलाम्बरोत्थाः १ पुरुषेत्यपि पाठः। .

·पुरुषलक्षणप्रकरणे छायालक्षणम् ।
कोचिद्वदन्ति दश ताश्च यथानुपूा।
सूर्याञ्जनाभपुरुहूतयमोडुपानां..
तुल्यास्तु लक्षणफलैरिति तत्समासः ॥ इति ।
कुः पृथिवी । अञ्जनाभो विष्णुः । उडुपश्चन्द्रः । एवं पृथि-
व्यादिपञ्चमहाभूतच्छायाः।उक्ता इति शेषः। केचित्तु सूर्यविष्ण्वी-
न्द्रयमचन्द्रसम्बन्धिन्योऽन्याः पञ्च पूर्वोक्ताः पञ्च एवं दशविधा
छायेत्याहुः । तत्र सूर्यादिपञ्चच्छाया नोक्ता रूपसाम्यात् ।
साम्यं तु सौरी चाग्नेयी, वैष्णवी नाभसी, ऐन्द्री पार्थिवी,
याम्या वायवी, चान्द्री चाप्येति । फलं तु पूर्वोक्तानामेव ।
अतस्तत्समासः। तासां सझेपेण कथनमित्यर्थः । ,
गर्गसंहितायाम,
सूर्येन्दुमाणसङ्काशा विविधस्नेहसंयुता।
कान्ता दीप्ता प्रसन्ना च प्रभा नृणां प्रशस्यते ॥
विवर्णा परुषा रूक्षा भस्मवर्णा तथाऽऽकुला।
श्यामा दुग्धोल्मुकाभासा प्रभा नृणां न शस्यते ॥
भूम्यन्यम्बरवाय्वम्भःसम्भूताः पञ्च कीर्तिताः। :
छाया विष्ण्विन्द्रचन्द्रार्कयमानां च तथा परा ॥ इति ।
हेमाद्रावपि स्मयते।
रक्ता तेजोमवा छाया नभोनीला तु नाभसी ।
वैडूर्याभाम्भसी श्वेता छाया श्यामा च पार्थिवी ॥
भस्मामा बहुरूक्षा च वायवी सा न पूजिता ।
असमौरसकलं समग्रैः सकलं फलम् ॥
पूर्वोक्तैर्लक्षणैस्तेषां नृणां छायाः सुनिदिशेत् । इति ।
इति छायालक्षणम् ।
अथ गन्धलक्षणम् । :

·ર
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
गर्गसंहितायाम्,
आम्लो वा कटुको धन्यः पलाण्डुलशुनोपमः ।
मेदोरक्तवसामज्जाविण्मूत्राणां तथा खलु ।।
स्यागन्धः सहशो येषां न च शस्ताः कदाचन ।
नरा भयङ्करा नित्यं समुद्रेणातिनिन्दिताः ॥
वसा मांसस्नेहभागविशेषः।
शुद्धमांसभवः स्नेहो वसा सङ्घीयते बुधैः ।
इति वाग्भटेऽभिधानात् ।
कषायो मधुरो हृधः सुरभिः कुसुमाश्रयः ।
स्याद्गन्धः सदृशो येषां ते सौम्याः शुचयो नराः ॥
सत्यधर्मतपोयुक्ता दानव्रतपरायणाः । इति ।
सामुद्रतिलके,
गन्धो वपुषि नराणां प्रजायते नासिकेन्द्रियग्राह्यः ।
श्वासस्वेदादिभवो ज्ञेयः स शुभाशुभो द्विविधः ।।..
कर्परागरुमलयजमृगमदजातीतमालदलगन्धाः ।
द्विजमदनभूमिगन्धाः पुरुषाः स्युर्भोगिनः प्रायः ।।
मत्स्याण्डपूयशोणितनिम्बवसाकाकनीडबकगन्धाः।
दुर्गन्धाश्र नरास्ते दुर्भगतानिःस्वताभाजः ॥ इति ।
इति गन्धलक्षणम् ।
अथ रुधिरलक्षणम् ।
भविष्ये,
पद्मवर्ण भवेद्रक्तं स नरो धनवान् भवेत् ।
पनवर्ण रक्तोत्पलनिभम् ।
किञ्चिद्रक्तं तथा कृष्णं भवेद्यस्यं तु शोणितम् ।
अधमः स तु विज्ञेयः पापकर्मरतः सदा ।।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे. पादलक्षणम् । किश्चिद्रक्तं तथा पीतं भवेद्यस्य तु शोणितम् । मध्यमः स तु विज्ञेयः मुखदुःखस्य भाजनम् ।। प्रवालसदृशं स्निग्धं भवेद्यस्य च शोणितम् । राजानं तं विजानीयात्सप्तद्वीपाधिपं गुह ।। इति उत्पले समुद्र, अलक्तसदृशं रक्तं जायते यस्य शोणितम् । धनवान् भोगवांश्चैव स नरः परिकीर्तितः । पद्मपत्रनिभं यस्य देहे भवति शोणितम् । जनयेत् बहुधा कन्या दुःखितश्च सदा भवेत् ।। इति । पद्म सितोत्पलं नीलोत्पलं वा । इति रुधिरलक्षणम् । ' इह पुरुषसामान्यलक्षणान्यभिधाय अधुना प्रत्यङ्गविशेषल- क्षणानि पादादिक्रमेण वक्ष्यन्ते । ननु सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम् । . इत्यादिना सर्वावयवेषु शिरसःमाधान्यावगमात्तस्यैवादौ ल- क्षणं वक्तुं युक्तमिति कथं पादलक्षणस्य प्राथम्यमिति । उच्यते । अतः परं प्रवक्ष्यामि देहावयवलक्षणम् । इत्युपक्रम्य, पादौ समांसलौ स्निग्धौ रक्तौ सौम्यौ सुशोभनौ । इति भविष्ये पादलक्षणस्यैवादावुक्तत्वात्तत्पूर्वकमेव लक्ष- णकथनमिति । तत्र तावत् पादलक्षणमुक्तम्- भविष्यगरुडपुराणयोः पादौ समांसलौ स्निग्धौ रक्तौ सौम्यौ सुशोभनौ । अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदरसन्निभौ ।। श्लिष्टाङ्गुली च सुनखौ मुपाणी व्योमकेशज ।

·४४
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पाणिः पादमूलम् । पादपश्चाद्भाग इति यावत् ।
उष्णौ शिराविरहितो गूढगुल्फो च भीमज ।।
गूढगुल्फो समपादग्रन्थी।
कूर्मोन्नतौ च चरणौ प्रख्यातो पार्थिवस्य तु ।
यस्य पादतले रेखा साकुशेव प्रकाशते ।।
सततं हि सुखं तस्य पुरुषस्य न संशयः ।
शुर्पाकृती महावाहो श्वेतरूक्षनखौ तथा ।।
वक्रौ शिरासन्ततौ च संशुष्कौ विरलाङ्गुली ।
दारिद्यूदुःखदौ ज्ञेयौ चरणौ भीमनन्दन ।
ब्रह्मघ्नों देवशाईल पक्षमृत्सहशौ च तौ।
पीतावगम्यानिरतौ कृष्णौ यानरतौ सदा ।।
यानं गमनम् ।
अभक्ष्यभक्षणौ श्वेतो ज्ञेयो सेनाधिपोत्तम । इति ।
अभक्ष्यं लशुनपलाण्ड्वादि।
स्कान्दे काशीखण्डे,
पादौ समांसलौ रक्तौ समौ सूक्ष्मौ सुशोभनौ ।
समगुल्फों स्वेदहीनौ स्निग्धावैश्वर्यसूचकौ ॥ इति
इति पादलक्षणम् ।
अथ पादतललक्षणम् ।
गर्गसंहितायाम्,
पद्मरतोत्पलनिभैस्तथा क्षतजसन्निभैः ।
नृपाः पादतलैज्ञेया ये चान्ये सुखभागिनः ॥ इति ।
सामुद्र तिलके,
रेखाहीनं कठिनं रूक्षं दुःखाय विस्फुटितम् ।
तलमन्तःसंक्षिप्त स्वीकार्ये मृत्युमादिशति पुंसाम् ।। .

·. पुरुषलक्षणप्रकरणे पादतलाङ्गुष्ठलक्षणे । ४५. रोगाय विगतमांसं मार्गाय ज्ञेयमुत्कटकम् । उत्कटकमसकलभूमिस्पृक् । रेखाः शङ्खच्छन्त्राङ्कुशकुलिशासिध्वजादिसंस्थानाः । अच्छिन्ना गम्भीराः स्फुटास्तले भागधेयवताम् ॥ ध्वजादीत्यत्रादिपदेन पद्मधनु शरपताकादीनां ग्रहणम् । नन्द्यावर्तेन्दुपद्मशङ्खवज्राङ्कुशशरशक्तिध्वजपताकोरंगव्यजनचामर- शूर्पव्यक्तोरेखोपाचितौ चरणौ च राज्ञांधनधान्यवतां महात्मनां च ज्ञेयाविति हेमाद्रिणा उक्तत्वात् । ताः शङ्खाद्याकृतयः परिपूर्णा मध्यभेदिता येषाम् । स्त्रीभोगभाजनं ते जायन्ते पश्चिमे वयसि ।। सेधासरिभजम्बुकमूषकशुककाककङ्कसमाः। रेखाः स्युर्यस्य तले तस्य न दूरेऽस्ति दारित्र्यम् ॥ इति । सेधा श्वावित् । मध्यदेशभाषया साहीति प्रसिद्धा । जम्बुक: शृगालः । कङ्को लोहपृष्ठः । मध्यदेशभाषायां कुरकुंचि इति प्रसिद्धः। इति पादतललक्षणम् । अथागुष्ठलक्षणम् । इह यद्यप्यङ्गुलीनखादीनामवयवावयविनोरभेदोपचारेणा- न्तःपातित्वात्तल्लक्षणेनैव. गतार्थता । तथापि विशेषतः शुभा- शुभफलज्ञानार्थ तत्तल्लक्षणानि पृथक् निरूप्यन्ते । तत्राङ्गुष्ठळक्ष- णमुक्तम्- भविष्ये, वृत्तैस्ताम्रनखै रक्तैरङ्गुष्टै राज्यभागिनः । अङ्गुष्ठाः पृथुला. येषां ते नरा भाग्यवर्जिताः॥: :. क्लिश्यन्ते विकृताङ्गुष्ठास्ते नरा वनगामिनः । ,

·,
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे. ...:
चिपिटैक्षितैर्भग्नैरङ्गुष्ठरतिनिन्दिताः ॥
व, रूक्षस्तथा इस्वैरङ्गुष्ठैः क्लेशभागिनः । इति ।
सामुद्रतिलके,
वृत्तो भुजगफणाकृतिरुत्तुङ्गो मांसलः शुभोऽङ्गुष्टः।
सशिरो इस्वश्चिपिटो वक्रो विपुलः स पुनरशुभः ।। इति ।
इत्यङ्गुष्टलक्षणम् ।
अथालिलक्षणम् ।
भविष्ये,
मृदुवृत्तघनस्निग्धास्तूबतागुलयः समाः। .
येषां प्रदक्षिणावर्त्ता पार्थिवास्ते न संशयः॥
यस्य प्रदेशिनी दीर्घा अङ्गुष्टं समतिक्रमेत् ।
स्त्रीभोग लभते नित्यं पुरुषो नात्र संशयः ॥
कनिष्ठायां तु दीर्घायां सुवर्णस्य तु भागिनः ।
चिपिटा विरलाः शुष्का यस्याङ्गुल्यो भवन्ति वै ।
स भवेत् दुःखितो नित्यं धनहीनश्च जायते । इति ।
जगन्मोहने समुद्र,
यस्य प्रदेशिनी दीर्घा अङ्गुष्ठश्च व्यतिक्रमेत् ।
स्त्रीभोग लभते सोऽपि पुरुषो नात्र संशयः ॥
भार्या च म्रियते तस्य पुत्रो वा प्रथमोऽपि वा।
सा च इस्वा भवेद्यस्य तं विद्यात्कलहमियम् ।।...
मध्यमायां तु दीर्घायां विद्याभोगी भवेन्नरः।
सा च इस्वा भवेद्यस्य भार्याहानिमवाप्नुयात् ।।
अगुली मध्यमा. यस्य समा श्लिष्टा च शोभना ।
पुत्रांश्च जनयेत्सोऽपि अल्पायुश्चैव जायते ॥
अत्र दीर्घत्वं प्रदेशिन्यपेक्षया । इस्वत्वमनामिक्यपेक्षया ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे नखलक्षणम् ।
समत्वं प्रदेशिन्या सह । एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् ।
अनामिकायां दीर्घायां स्वर्णभागी भवेन्नरः ।
सा च इस्वा भवेद्यस्य तं विद्यात्परदारंगम् ।।
यस्य प्रदेशिनी स्थूला तथा चैव कनिष्ठका।
बाल्ये च म्रियते माता समुद्रवचनं यथा ।।
असक्ताभिईस्वाभिरालीभिस्तु मानवः ।
दासो वा दासकर्मा वा भवेन्मयो न संशयः ।।
इत्यङ्गुलिलक्षणम् ।
अथ नखलक्षणम् ।
भविष्ये,
इन्द्रगोपकसङ्काशै खैर्नृपतयः स्मृताः ।
शङ्कावर्त्तप्रतीकाशैनखैर्भवति पार्थिवः ।।
तार्नखैस्तथैश्वर्यं वन्याः पद्मनखा नराः।
श्लक्ष्णैनखैस्तथैश्वर्यं पुष्पितैः सुभगो भवेत् ॥
' पुष्पितैः पुष्पकमलाकारैरिति केचित् । शुभ्रबिन्दुयुतैरि-
.
त्यन्ये ।
सुक्ष्मैः कूर्मोन्नतैः स्निग्धैर्विमलैः सौख्यभार भवेत् ।
श्वेतैनखैर्विरूःश्च पुरुषा दुःखजीविनः ।।
कुशीकाः कुनखैज्ञेयाः कामभोगविवर्जिताः ।
विकृतैः स्फुटितैः स्थूलै खैदारिद्यभागिनः ।।
ब्रह्महत्यां च कुर्वन्ति पुरुषा-हरितैर्नखैः।
बन्धुभिर्विप्रयुज्यन्ते कुलक्षयकराश्च ते ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
स्थूलै खैर्विदीर्णैः शूर्पाकारैः खराश्वनखदीधैः ।
आसितैः सितैर्दरिद्रा भवन्ति तेजोमजारहितैः ॥ इति ।
.

·४८
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
इति नखलक्षणम् ।
अथ पादपृष्ठलक्षणम् ।
सामुद्रतिलके,
मांसोपचितं स्निग्धं गृढशिरं कोमलं चरणपृष्ठम् ।
रोमस्वेदविरहितं पृथुलं कमठोनतं शस्तम् ।। इति ।
कमठ: कच्छपः।
इति पादपृष्ठलक्षणम् ।
अथ गुल्फलक्षणम् ।
जगन्मोहने समुद्रः
नराः शूकरगुल्फास्तु नित्यं बन्धनभागिनः ।
समैर्भवन्ति गुल्फैस्तु पुरुषाः सुखभागिनः ।।
गुल्फैस्तु महिषाकारर्वधवन्धनभागिनः ।
वस्तु दु:खिता नित्यं रोमनिरपत्यता ॥ इति ।
इति गुल्फलक्षणम् ।
अथ पाणिलक्षणम् ।
जगन्मोहने समुद्रः,
महापाणिस्तु दीर्घायुः समै?ःखसुखानि च ।
अल्पपाणिरिद्रश्च मोनतैश्चैव दुर्जयः ।। इति ।
भवतीति शेषः।
इति पाणिलक्षणम् ।
अथ जवालक्षणम् ।
जङ्घा तु गुल्फजान्वोर्मध्यदेशः।
भविष्य,
वर्द्धन वाश्वजवानामैश्वर्यं चैव निर्दिशेत् ।
मगजाश्च राजानो.जायन्ते नात्र संशयः ॥

·. काकजङ्घा नरा ये तु ते वै दुःखस्य भागिनः । पुरुषलक्षणप्रकरणे.जनालक्षणम् । ४९ मीनजङ्घास्तथैश्वर्य प्राप्नुवन्ति न संशयः । सिंहव्याघ्रसमा जङ्घा धनिनः परिकीर्तिताः ।। रोमशैश्च तथा जबॅ१ःखदारिद्रयभागिनः । शृगालजवाः पुरुषा नित्यं भाग्यविवर्जिताः । दीर्घजङ्घाः स्थूलजङ्घा नित्यं भाग्यविवर्जिताः ।। इति । गारुडे, जका विरलरोमिका। मृदुरोमा समा जवा तथा करिकरप्रभा॥ इति । प्रशस्तेति शेषः । उत्पले समुद्र जङ्घाभिरतिवृसाभिरैश्वर्यमभिनिर्दिशेत् । शृगालजङ्घा दुःखार्ताः श्वजङ्घा नित्यमध्वगाः ॥ इति । सामुद्रतिलके, जङ्घा ऋतसदृक्षा वधबन्धौ निःस्वतां प्रायः । स्थूला दीर्घा मार्ग वितरत्युद्धपिण्डिका जङ्घा ।। ऋक्षो भल्लूकः। श्वशृगालकरभरासभवायसजङ्घोपमा त्वशुभा । इति । इति जङ्घालक्षणम् । अथ जङ्घालक्षणावसरे जका विरलरोमिका" मृदुः रोमा समा जङ्घा " इत्युक्तम् । तत्प्रसङ्गात् रोमलक्षणमुच्यते । तथा च- भविष्यगरुडपुराणयोः, पार्थिवानां भवेद्रोममेकैकं रोमकूपके । पण्डितश्रोत्रियाणां च द्वे द्वे शेये महामते ॥ ७

·वीरमित्रोदयस्य लंक्षणप्रकाशे
त्रिभित्रिभिस्तथा निःस्वा मानवा दुःखभागिनः ।
केशाश्चैवं महावाहो निन्दिताः पूजितास्तथा ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
ललितानि स्निग्धानि भ्रमरश्यामानि देहरोमाणि ।
जायन्ते भूमिभुजां मृदुनि विसतन्तुमूक्ष्माणि ॥
सुभगो रोमयुतः स्याद्विद्वान् घनरोमसंयुतो मनुजः ।
रोमैकै नृपतेर्दै द्वे श्रोत्रियधनान्यबुद्धिमताम् ।।
आदीन्येतानि पुनर्निर्विन्यात् मूर्द्धजेष्वेवम् ।
रोमरहितः परित्राट् स्यादधमः स्थूलरूक्षखररोमा ।
पापः पिङ्गलरोमा निस्वः स्फुटिताग्ररोमापि । इति ।
इति रोमलक्षणम् ।
अथ जानुलक्षणम् ।
जानुर्जबोरुमध्यग्रन्थिः।
भविष्ये,
निम्नैः सजानुम्रियते प्रवासे भीमनन्दन ।
सौभाग्यमल्पः कथितं दारिद्यं विकटस्तथा ।।
निम्नस्तु स्त्रीजिता ज्ञेयाः समांस राज्यभागिनः । इति
विकटैः विकरालैः।
.
उत्पले समुद्र
अतिस्थूलौश्चिरं कालं जीवेदेश्वर्यसंयुतः । इति
जानुभिरित्यनुपङ्गः ।
सामुद्रतिलके,
कुञ्जरजानुर्मनुजो भोगयुतः पीनजानुरवनीशः ।
संश्लिष्टसन्धिजातुर्वर्षशतायुर्भवेत्प्रायः ।।
कुम्भनिभं दुर्गततां तालफलाभं तु बहुदुःखम् ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे जरुकटिलक्षणे ।
५१
जानुद्वितयं हीनं यस्य सदा सेवते स वधवन्धौ ॥
इंदमेव यस्य विषमं स पुनः प्राप्नोति दारिश्यम् । इति ।
विषमम् एकत्र मांसलं महत् अन्यत्र कृशं स्वल्पमिति ।
इति जानुलक्षणम् ।
अथोरुलक्षणम् ।
जगमोहने समुद्रः,
वृत्तोरुईसितोरुश्च नरः सर्वगुणान्वितः।
अरुभ्यां विकटाभ्यां च स भवेत् स्त्रीषु वल्लभः ॥
स्थूलाग्रमध्यनिम्नेन ते नरोऽध्वनि गामिनः । इति ।
सामुद्रतिलके,
ऊरू यस्य समांसे रम्भास्तम्भभ्रमं वितन्वाते ।
कोमलतनुरोमचिते स जायते भूपतिः प्रायः ।।
स्निग्धावूरू मृदुलौ क्रमेणं पीनौ प्रयच्छतो लक्ष्मीम् ।
विकटौ स्त्रीवल्लभतां गुणवत्तां संहतौ वृत्तौ ॥
स्थूलाग्रे मध्यनते स्यातां मार्गानुसन्धिनी पुंसाम् ।
कठिने चिपिटे विपुले निर्मासे दुर्भगत्वाय ॥ इति ।
इत्यूरुलक्षणम् ।
अथ कटिलक्षणम् ।
वराहसंहितायाम्,
सिंहकटिर्मनुजेन्द्रः कपिकरभकटिर्धनैः परित्यक्तः । इति ।
जगन्मोहने समुद्रः,
सिंहव्याघ्रसमा येषां कटिस्ते .दंण्डनायकाः ।
ऋक्षवानरतुल्यामा कटिर्येषां न ते शुभाः ॥ इति ।
उत्पले समुद्र,
१ नृशब्दस्य बहुवचनम् ।
.

·५२ वीरामित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे :
सिंहतुल्या कटिर्यस्य स नरेन्द्रो न संशयः।
श्वशृगालगजेन्द्राणां तुल्यां यस्य स निर्धनः ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
यस्य कटिः स्यात् दीर्घा पीना पृथुला भवेत्स वित्तान्यः ।
रोमशकटिदरिद्रो इस्वकटिर्दुर्भगो मनुजः ॥ इति ॥
इति कटिलक्षणम् ।
अथ स्फिग़लक्षणम् ।
स्फिचौ कट्यधस्तनमांसपिण्डौं ।
भविष्यपुराणे,
स्थूलस्फिमण्डलो यश्च निःस्वो भवति मानवः ।
व्याघ्रस्फिमण्डलो राजा मण्डूकस्फिक् नराधिपः ।।
भूमण्डले महाबाहो सिंहस्फिक् सार्वभौमताम् ।
उष्ट्रवानरयोर्यस्य सदृशौ भवतः स्फिचौ
धनधान्यविहीनोऽसौ विज्ञेयो भीमनन्दन ।। इति ।
स्कान्दे,
विस्तीर्णौ मांसलौ स्निग्धौ स्फिचावस्य सुखोचितौ । इति ।
उत्पले समुद्र
अर्द्धस्फिङ्मनुजो यस्तु व्याघ्रान्तः स तु कीर्तितः । इति ।
व्याघादन्तो मृत्युर्यस्येति ।
इति स्फिगलक्षणम् ।
अथ गुदलक्षणम् ।
सामुद्रतिलके,
यतमांसो गम्भीरः सुकुमारः संवृतः समः शोणः ।
पायुः शुभो नराणां पुनरशुभो भवति विपरीतः ॥ इति ।
इलि गुदलक्षणम् ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे वृषणलिङ्गलक्षणे ।
५३
अथ वृषणलक्षणम् ।
भविष्य,
यस्त्वेकवृषणस्तात जले प्राणान् स मुश्चति ।
स्त्रीचञ्चलस्तु विषमैः समै राजा प्रशस्यते ॥
स्त्रीचञ्चलः परदारलम्पटः ।
उदृत्तैश्चापि इस्वायुः शतजीची प्रलम्बकैः।
मणिभिश्चापि रक्तस्तु धनवन्तो भवन्ति वै ।।
उदृत्तैरलम्बैः । मणिभिर्वर्तुलैः ।
सामुद्रतिलके,
शुष्काः स्वयं वा सततं जायन्ते सुप्रतिष्ठिता यस्य ।
स भवति भर्ता नूनं भूमेः सप्ताब्धिवलयायाः ॥
जलमरणमद्वितीयैर्मनुजानां कुलविनाशोऽपि ।
स्त्रीलोलत्वं विषमैः प्राक् पुत्रो दक्षिणोन्नतैषणैः ।।
वामोन्नतैश्च तैरपि दुःखेन समं भवति दुहिता ।
निस्वाः शुष्कस्थूलैरगम्यरमणीरतास्तुरङ्गसमैः ।।
पुनरोषणैर्भवन्ति न चिरायुषः पुरुषाः । इति ।
गुरुडपुराणे विशेषः।
प्रलम्बाभ्यां च धीमत्ता ।
उद्धाभ्यां बहुस्वामी । इति ।
हषणाभ्यां भवतीति, शेषः।
इति वृषणलक्षणम् ।
अथ लिङ्गलक्षणम् ।
भविष्ये,
दक्षिणावर्तलिङ्गस्तु नरो वै पुत्रवान् भवेत् ।
वामावर्ते तथा लिङ्गे नरः कन्यां प्रसूयते ।।
:

·५४ वीरमिन्त्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे : सिंहव्याघ्रसमो यस्य इस्वो भवति मेहनः। मेहनो लिङ्गम् । भोगवान् स तु विज्ञेयो नरो यो इस्वमेहनः ।। भूमौ पादोपविष्टस्य गुल्फो स्पृशति मेहनः । ईश्वरं तं विजानीयात्प्रमदानां च वल्लभम् ।। ऋजुभिर्वर्तुलाकारैः : पुरुषाः पुत्रभागिनः । स्थूलैः शिरालैर्विषमर्लिङ्गैदारिद्यमादिशेत् ।। निम्नपादोपविष्टस्य भूमि स्पृशति मेहनः । दुःखितं तं विजानीयात्पुरुष नात्र संशयः ॥ इति । स्कान्दे काशीखण्डे, लिङ्गेन कृशहस्वेन राजराजो भविष्यति । इति । वराहसंहितायाम्, लिङ्गेऽल्पे धनवानपत्यरहितः स्यूले विहीनो धन- मेंद्र वामनते सुतार्थरहितो वक्रेऽन्यथा पुत्रवान् । दारियं विनते त्वधोऽल्पतनयो लिङ्गे शिरासन्तते स्थूलग्रन्थियुते सुखी मृदु करोत्यन्तं प्रमेहादिभिः ।। अस्यार्थः । अल्पे लिङ्गे धनी सन्ततिहीनश्च | स्थूले धन- हीनः । वामभागविनते लिङ्गे पुत्रद्रव्यरहितः । अन्यथावक्रे दक्षिणभागविनते पुत्रवान् । अघोविनते दरिद्रः । शिराव्याप्ते स्वल्पपुत्रः । स्थूलग्रन्थियुक्त सुखी । लिङ्गे इति सर्वत्र सम्बन्धः। भवतीति, शेषः । मृदु कोमलं लिङ्ग प्रमेहादिरोगैर्मृत्युं करो- ति । प्रमेहाः धातुविकाराः ते च विंशतिः श्लेष्मोद्भूताः दश- पित्तोद्भूताः षट् वातोद्भूताश्चत्वार इति । तथाच- गरुडपुराणे, धन्वन्तरिरुवाच ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे लिङ्गलक्षणप्रसङ्गेन प्रमेहनिदानम् ॥५५
प्रमेहाणां निदानं ते वक्ष्येऽहं शृणु सुश्रुत ।
प्रमेहा विशतिस्तत्र श्लेष्मणो दश पित्ततः ।।
षद् चत्वारोऽनिलात्तेषां क्रमाद्वक्ष्यामि लक्षणम् ।
अच्छे बहुसितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ।।
मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् ।
आविलं कलुषम् ।
इक्षो रसमिवात्यर्थ मधुरं चक्षुरोहतः ॥
सान्द्रीभवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति ।
सुरामेही मुरातुल्यमुपर्यच्छमधोद्यतम् ।।.
सहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद् बहलं सितम् ।
पिष्टेन पिष्टमेहेन ।
शुक्राभं शुक्रमिकं वा शुक्रमेही प्रमेहति ॥
मूत्रयेत्सिकतामेही सिकतारूपिणोत्पलम् ।
शीतमेही मुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ॥
शनैः शनैः शनैर्मही मन्दं मन्दं ममेहति ।
लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ।।
गन्धवर्णरसस्पर्शः क्षारेण क्षारतोयवत् ।
नीलमेहेन नीलाभ कालमेही मषीनिभम् ।।
हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत् ।
विध माञ्जिष्टमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम् ।।
विश्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः ।
वसामेही वसामिश्रं वसामं मूत्रयन्मुहुः ॥
मज्जा मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः ।
कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेहं वदेवुधः ।।
हस्तिमस्तद्रवाजसंमूत्रं वेगविवर्जितम् ।

·m. वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे . सलसीकं विद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति । इति । प्रमेहादिभिरित्यत्रादिपदेन मूत्रकृच्छ्रादिगुह्यरोगग्रहणम् । कोशनिगूढैर्भूपा दीधैर्भग्नैश्च वित्तपरिहीनाः ।। ऋजुवृत्तशेफा लोलशिरालशिश्नाश्च धनवन्तः ।। इति । कोशो लिङ्गाच्छादनकी त्वक् । शेफो लिङ्गम् । सामुद्रतिलके, स्थूलशिरेण विशालच्छिद्रवता प्रजननेन दारिभ्यम् । इति । इति लिङ्गलक्षणम् । अथ लिङ्गाग्रलक्षणम् । भविष्ये, सुवर्णरजतप्रख्यैर्मणिमुक्तासमप्रभैः । प्रवालसदृशैः इलक्ष्णैर्मणिभिः पार्थिवो भवेत् ।। अनोत्तरो मणिशब्दो लिङ्गारवाचकः। पार्थिव इति जास्य- भिप्रायेणैकवचनम् । रत्नाकृतिमणिर्यस्य समः स्निग्धो विराजते । पार्थिवः स तु विज्ञेयः समुद्रवचनं यथा ॥ समैस्तथोन्नतश्चापि मुस्निग्धैर्मणिभिमुह । धनवन्तस्तथा स्त्रीणां भोक्तारस्ते भवन्ति वै ॥. सोल्वणैश्चापि धनिनो नरा वीरा भवन्ति ते । कर्कशैलिनै रूदीर्घः श्यामर्दिशो व्रजेत् ।। इति । वराहसंहितायाम्, रक्तैराढ्या मणिभिनिद्रव्याः पाण्डुरेमलिनैश्च । बहुपशुभाजो मध्योन्नतैश्च नात्युल्वणैनिनः ।। इति । गारुडे, ·५७ पुरुषलक्षणप्रकरणे मूत्रलक्षणम् । समैः खीरवैर्धनिनो मध्यनिम्नश्च कन्यका । इति । भवतीति, शेषः। सामुदतिलके, विद्महेमोपमया महामणौ रेखया नरो धनवान् । दौर्भाग्यवान् शबलया धूसरया जायते निःस्वः ।। इति । इति लिङ्गाग्रलक्षणम् । अथ मूत्रलक्षणम् । भविष्य, मूत्रधारा पतेदेका वलिता दक्षिणा यदि । स भवेत्पार्थिवः पृथ्व्यां समुद्रवचनं यथा ॥ द्वे धारे च तथा स्निग्धे स नरो भोगवान् स्मृतः । बहुधारास्तथा रूक्षाः सशब्दाः पुरुषाधमाः ॥ इति । इदमशुभं फलं सशब्दरूक्षसूत्रधारावहुत्वे ज्ञेयम् । सशब्द- मूत्रधाराल्पत्वे तु शुभं फलं वेदितव्यम् । तथा चोक्तम्- वराहेण, सुखिनः सशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च । इति । विशेषान्तरमप्युक्तं तेनैव । द्वित्रिचतुर्धाराभिः प्रदक्षिणावर्तवलितमूत्राभिः । पृथिवीपतयो ज्ञेया विकीर्णमृत्रा धनविहीनाः ॥ इति । यत्तु वराहसंहितावचनम्- एकैव मूत्रधारा वलिता दुःखमदा न सुनदात्री । इति । तदमादक्षिण्यवलितमूत्रैकधाराविषयम् । प्रादक्षिण्ये तु पू- वोदाहृतं भविष्यपुराणोक्तं शुभं फलं वेदितव्यामित्यविरोधः । अनान्यो.विशेप उक्तः- १ लिङ्गाप्रैः। , ·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे उत्पले समुद्रेण, द्विधारं पतते मूत्रं स्निग्ध शब्दविवर्जितम् । भोगवान् स तु विज्ञेयो गवान्यो नात्र संशयः ।। इति । इति मूत्रलक्षणम् । अथ शुक्रलक्षणम् भविष्ये, मीनगन्धं भवेद्रेतो धनवान् पुत्रवान् भवेत् । हविर्गन्धं भवेद्यस्य सर्वाधः श्रोत्रियः स्मृतः ।। मद्यगन्धिर्भवेद्यज्वा पनगन्धितृपः स्मृतः। लाक्षागन्धिर्भवेनिःस्वो बहुकन्या प्रजायते ॥ मधुगन्धिर्भवेदान्यो क्षारगन्धे दरिद्रता । मधु क्षौद्रं न मद्यम् । तत्फलस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् । तनुशुक्रः स्त्रीजनको मांसगन्धे च भोगवान् ।। शीघ्रमैथुनगामी यः स दीर्घायुरतोऽन्यथा । अल्पायुर्देवशाल विज्ञेयो नात्र शंसयः ।। इति । शीघ्रमैथुनगामी. मैथुने यस्य शीघ्रं रेतश्च्यवते, रेतोबहु- त्वात् । तथा च- सामुद्रतिलके, यस्य च्यवते रेतो लघु मैथुनगामिनो बहु स्निग्धम् । दीर्घायुः सम्पत्तिं पुत्रानपि विन्दते स पुमान् ॥ निपतति शुक्रं स्तोकं चिरमैथुनसङ्गतस्थायि ! दारेचं सोऽल्पायुवहुकन्याजनकतां भजते ॥ इति । शीघ्रमैथुनेच्छावानिति के चित् । वराहसंहितायाम्, कुसुमसमगन्धरका विज्ञातव्या महीपालाः । इतिः।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे शुक्रलक्षणपुंस्त्वपरीक्षे। ५९ सामुद्रतिलके, सुरभिद्रव्यसुगन्धे श्रियोऽन्यगन्धे तु दारिधम् । जम्बूवर्णेन सुखी दुग्धसवर्णेन रेतसा नृपतिः ॥ धूमेण दुःखसहितः स्यात् दुःस्थः श्यामवर्णेन । इति जगन्मोहने समुद्र, भीनगन्धन शुक्रेण धनवान् श्रोत्रियो भवेत् । इबिर्गन्धेन शुक्रेण गवाढ्यो जायते नरः ।। मधुगन्धेन शुक्रेण नरः स्त्रीजनवल्लभः । लाक्षागन्धों भवेभिःस्वो मांसगन्धेन तस्करः ।। व्यसनी च वसागन्धे मेदोगन्धेन दुःखितः । श्यामवर्णेन शुक्रेण देशभागी भवेवरः ॥ इति । इति शुक्रलक्षणम् । अथ प्रसङ्गात्पुंस्त्वपरीक्षा उच्यते । तत्राह मिताक्षराया- नारद, पस्याप्सु प्लवते वीर्य हादि मूत्रं च फेनिलम् । पुमान् स्याल्लक्षणैरतविपरीतस्तु षण्डकः ।। इति । एतदावश्यकत्वमप्याह- प्रयोगपारिजाते नारदः, अपत्यार्थ स्त्रियः सृष्टाः स्त्री क्षेत्रं बीजिनो नराः। क्षेत्र वीजवते देयं नावीजा क्षेत्रमर्हति ॥ इति । अर्थ वस्तिलक्षणम् । वसत्यस्मिन् मूत्रादिकमिति वस्तिलिंगोपरितनो ना- भेरधोभागः। भविष्ये, ..

·६०
वीरामित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
विस्तीर्णा मांसला स्निग्या वस्तिः पुंसां प्रशस्यते ।
निर्मामा विकटा रुक्षा वस्तिर्यपां न ते शुभाः ॥
गोमायोः सदृशा यस्य श्वानोष्ट्रमहिपस्य च.।
स भवत् दुःखितो नित्यं पुरुषो नात्र संशयः ॥ इति ।
बराहसहितायाम्,
परिशुष्कत्रस्तिशीर्या धनरहिता दुर्भगाश्च विज्ञेयाः ॥ इति ।
उत्पले समुद्र
गोमायोः सदृशा यस्य खरोष्ट्रमहिपस्य च ।
स भवेद् दुःखितो नित्यं धनहीनश्च मानवः ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
श्वशृगालकरभसारभतुल्या बस्तिनता भवति येषाम् ।
सङ्कीर्णा लिन्नास्ते धनहीनाः स्युनराः प्रायः ।। इति ।
इति वस्तिलक्षणम् ।
अध नाभिलक्षणम् ।
भविष्यगरुडपुराणयोः,
विस्तीर्णमण्डलाभिश्च प्रोन्नतामिश्च नामिभिः।
भवन्ति सुखिनो बीर नरा नान्यसमन्विताःत्रा
धनधान्यसमन्विता इति पामन्तरम् ।
निनाभिरय चाल्पाभिः क्लेशभानो भवन्ति ।।
बलिमध्यगता वीर विषमा च विशेषतः।
धनहानि तथा शुलं नित्यं जनयते विभो ।।
वामावर्चा सदा शाठ्यं करोतीति बिदुर्बुधाः ।
करोति मा दक्षिणतः सम्प्रत्ता मनीपिणम् ॥
मनीषा त्रुद्धिः सा चाष्टाङ्गगुणयुक्ता विवक्षिता तथा चोकम्-
गुथ्रपा श्रवणं चव ग्रहणं धारणं तया ।
..

·पुरुषलक्षणप्रकरणे नाभि-कुक्षिलक्षणे । ६१
ऊहापोहार्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ।। इति ।
श्रोतुमिच्छा शुश्रूषा।
पायता दीर्घमायुरैश्वर्य चोर्ध्वमायता।
गवाढ्यं तमधस्तात्तु करोतीति विदुर्बुधाः ।।
शतपत्रकार्णिकामा नाभिर्यस्य महामते ।
सूपतिं कुरुते सा तु पुरुष नात्र संशयः
वर्नुला यदि गम्भीरा नाभिः पुंसां प्रशस्यते ।
उत्ताना विरला नाभिः सर्वदा दुःखितो भवेत् ।। इति ।
यस्यति, शेषः ।
इति नाभिलक्षणम् ।
अथ कृक्षिलक्षगम् ।
उदरपार्श्वभागौ कुक्षी।
भविष्ये,
समकुक्षिभवद्भोगी निम्नकृतिर्थनापहः ।
मायावीभसमा कुतिस्तया कुद्दककुत्सदा ॥
कुदकं कपटम् ।
राना चोन्नतकुझिन्नु सार्वभौमो महाबलः । इति :
सामुद्रतिलके,
कुतिर्यस्य गभीरा विनिपात सलमत नरः प्रायः।
उचाना रस्य पुनर्नागइन जीवन मोडति ।। इति ।
इनि कुझिटक्षणन् ।
अय पावलदान
पासौ कमायोमागौ।
भविष्ये.
मांजनि पा राका साशन संशयः

·६२
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
गारुडे,.
धनिनो विपुलैः पाश्वैः निःस्वा वनव निम्नगैः ।
नृपः पाश्र्वैः समांसलैः॥
मृदुभिः सुसमैश्चैव दक्षिणावर्तरोमाभिः ।
विपरीतैः परमेष्या निद्रव्याः सुखवर्जिताः ।। इति ।
इति पावलक्षणम् ।
अथोदरलक्षणम्।
भविष्ये,
मृगोदरो नरो धन्यो मयूरोदर एव च ।
व्याघ्रोदरो नरपती राजा सिंहोदरो भवेत् ॥
मण्डूकंसदृशो यस्य पुरुषस्योदरो भवेत् ।
स भवेत्पार्थिवः पृथव्यां समुद्रवचनं यथा ।।
समोदरो भवेद्भोगी निःस्वः स्याद्वै घटोदरः। इति ।
वराहसंहितोयाम्,
समजठरा भोगयुता घटपिठरनिभोदरा निःस्वाः ।
सर्पोदरा दरिद्रा भवन्ति बहाशिनश्चैव ॥ इति ।
जठरमुदरम् । घटः प्रसिद्धः । पिठरः उषा, मृन्मयपात्रम् ।
मध्यदेशभाषायां इण्डीति प्रसिद्धा ।
सामुदतिलके,
जठरं यस्य समं स्यादभितः स पुमान्महान्यः ।
भेकांदरो नरपतिवृषभमयूरोदरो भोगी।
वृत्तचोदरः सुखी स्यान्मीनव्याघ्रोदरः सुभगः।
भुजगजठरो भुजिष्यो बहुभोजी जायते मनुजः ।
श्ववृकोदरो दरिद्रः शृगालतुल्योदरोपेतः ॥
पापः कृशोदरः स्यान्मृगशिशुसशोदरचौरः । इति ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे मध्य-बलि-हृदयलक्षणानि । ६३
इत्युदरलक्षणम् ।
अथ मध्यलक्षम्..
सामुद्रतिलके,
जायते यस्य मध्यं मुशलोदरसोदरं तनुत्वेन ।
स पुमान्नृपतियो विपर्यये भवति विपरीतः ॥ इति ।
इति मध्यलक्षणम् ।
अथ बलिलक्षणम् ।
वराहसंहितायाम्,
शास्त्रान्तं स्त्रीभोगिनमाचार्य बहुसुतं यथासङ्घयम् ।
:. . एकद्वित्रिचतुर्भिलिभिर्विघान्नृपत्वमबलीभिः॥ ..
विषमवलयो मनुष्या भवन्स्यगम्याभिगामिनः पापाः ।
ऋजुबलयः मुखभाजः परदारदेषिणश्चैव ॥ इति ।
,
उत्पले समुद्र,
अवलिस्तु नृपः प्रोक्तो यज्वा दानकतत्परः । इति ।
इति बलिलक्षणम् ।
अथ हृदयलक्षणम् ।
भविष्ये,
. समोमतं तु हृदयमकम्पं पृथुरेव हि ।. .
अरोमशं मांसलं च पार्थिवानां न संशयः॥
विस्तीर्ण हृदयं येषां मांसलोपचितं भृशम् ।
शतायुषो विजानीयाद्भाग्यवतो महीपतीन् ।
खररोमचितं वीर शिरालं च विशेषतः ।
अधमानां भवेदेवं हृदयं च षडानन ॥ इति ।
इति हृदयलक्षणम् ।
अथवक्षोलक्षणम् ।

·• वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
.
भविष्ये,
समवक्षसोऽर्थयुताः पीनैः शूराः स्मृता बुधैः ।
तनुभिर्द्रव्यहीनाः स्युरसमैश्चाप्यकिञ्चनाः ।।
वध्यन्ते चापि शस्त्रेण नात्र कार्या विचारणा । इति ।
गारुडे,
सुपुत्राः समवक्षोभिः पीनवक्षोभिरूजिताः । इति ।
सामुद्रतिलके,
पृथुलं भवत्युरःस्थलमचलशिलाकटिनमुन्नतं नृपतेः।
मृगनाभिपत्रलतासपानमुरो रोमराजिचितम् ।।
उरसा समेन धनवान् पीनेन भटस्तथाईरोम्णा स्यात् । इति ।
इति वक्षोलक्षणम् । :
अथ स्तनलक्षणम्
जगन्मोहने समुद्रः,
उन्नतोपचिता येषां घनाः स्निग्धाः पयोधराः।
पुरुपा धनिनः शूरा भोगवन्तश्च कर्मभिः ।। इति ।
सामुद्रतिलके,
वृत्ताः स्तनाः प्रशस्ताः सुस्निग्धाः कोमलाः समाः पुंसाम्।
विपमाः परुपा विकटाः प्रायो दुःखाय जायन्ते ।। इति ।
इति स्तनलक्षणम् ।
अथ चूचुकलक्षणम् ।
चूचुकं स्तनाग्रम् ।
भविष्ये,
उद्वद्धचूचुका ये तु मुभगास्ते प्रकीर्तिताः ।
निर्द्धना विपमघर्भवन्तीह मुवीरज ॥
पानरुपचिनिम्नरचूचुकदेवसत्तम ।
:

·पुरुषलक्षणप्रकरणे
जत्रु-स्कन्धलक्षणे।
६५
राजानः सुखिनश्चापि भवन्तीह न संशयः ॥ इति ।
गारुडे,
अनुद्धतैश्चूचुकैश्च भवन्ति सुभगा नराः । इति ।
इति चूचुकलक्षणम् ।
अथजत्रुलक्षणम् ।
जधुणी स्कन्धसम्धी।
भविष्ये,
जत्रुभिर्विषमैीर जातिहीनो भवेन्नरः ।
यस्योन्नतं भवेदङ्ग स भोगी नात्र संशयः ।।
निर्मासविषमैर्वीर निःस्वो निम्नैः प्रचक्ष्यते ।
धनवांश्च भवेत् हीनैः सुखभोगसमन्वितः ।। इति ।
गारुडे,
विषमैजत्रुभिनि:स्वा अस्थिवद्धैश्च मानवाः । इति ।
इति जत्रुलक्षणम् ।
अथ स्कन्धलक्षणम् ।
भविष्ये,
अव्युच्छिन्नौ तथा श्लिष्टौ विपुलौ च सुराधिप ।
शूराणमीशावंसौ नगजानन्दवर्द्धनः ।।
निर्मासौं रोमशौ भग्नावल्पौ वापि विशेषतः ।
निर्द्धनस्येदृशावंसौ प्रख्यातौ व्योमकेशज-॥ इति ।
जगन्मोहने समुद्र,
वृषस्कन्धा गजस्कन्धाः कोलस्कन्धाश्च ये नराः।
सर्वे ते पार्थिवा ज्ञेया महाभोगा महाधनाः ॥ इति ।
उत्पले समुद्रः
कदलीस्तम्भसङ्काशा अजस्कन्धाश्च ये नराः ।

·६६
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
राजामस्ते हि विज्ञेया महाकोशा महाबलाः ॥ इति ।
इति स्कन्धलक्षणम् ।
अथ कक्षालक्षणम् ।
पाहुमूले कक्षे ।
भविष्य,
अस्वेदनोन्नते वत्स तथा पीने षडानन ।
समरोमसुगन्धे च कक्षे नित्यं क्षमाभृताम् ॥ इति ।
गारुडे,
कक्षाऽश्चत्थदला श्रेष्ठा मुगन्धमूदुरोमिका ।
अन्यथा त्वर्थहीनानाम् । इति ।
समकक्षाश्च भोगाढ्या निम्नकक्षा धनोज्झिता।
नृपाश्चोन्नतकक्षाः स्युणिमा विषमकक्षकाः ।। इति ।
इति कक्षालक्षणम् ।
अथ बाहुलक्षणम् ।.
भविष्ये,
उद्बद्धवाहुर्यस्तु स्याद्वधवन्धमवाप्नुयात् ।
दीर्घवाहुर्भवेद्राजा समुद्रवचनं यथा ॥
प्रलम्बवाहुर्विज्ञेयो नरः सर्वगुणान्वितः ।
इस्ववाहुर्भवेदासः परमेष्यकरोऽपि वा ।।
समवृत्तभुजो यस्तु दीर्घपीनभुजाश्रयः ।
सम्पूर्णबाहू राजा स्यादित्याह स पयोनिधिः ।।
इभानसदृशौ वृत्तौ समौ पीनौ च सुत्रत ।
आजानुलम्बिनौ वाहू पार्थिवानां न संशयः॥
इभाङ्गं गजकरः।
दरिद्राणां रोमशौ इस्वौ बाहू यो सुरोत्तम ।

·।
पुरुषलक्षणप्रकरणे माणिवन्धलक्षणम् । ६७
तस्कराणां च विषमौ स्थूलो सूक्ष्मौ च सुव्रत ॥ इति ।
स्कान्दे
वामावत्तौं सुमलम्बी दोषौ दिनक्षणोचितौ । इति ।
दोषौ हस्तौ।
सामुद्रतिलके,
गोपुच्छाकृति पीनं हीनं खररोमभिर्दीर्घम् ।
निर्मग्नशिरासन्धि प्रशस्यते भुजयुगं पुंसाम् ।। इति ।
इति बाहुलक्षणम् ।
अथ मणिबन्धलक्षणम् ।
मणिबन्धः पाणिमूलम् ।
गारुडे.
मणिबन्धैनिगूढैश्च सुश्लिष्टैश्च सुसन्धिभिः ।
नृपा हीनः करच्छेदः सशब्दैनवार्जिताः ॥ इति ।
वराहसंहितायाम्,
मणिबन्धननिगूढैः सुश्लिष्टमुसन्धिभिर्भूपाः ।
हीनैहस्तच्छेदः श्लयैः सशब्दैश्च निद्रव्याः।। इति ।
सामुद्रतिलके,
रेखाभिः पूर्णाभिस्तिमृभिः करमूलमङ्कितं यस्य ।
धनकाञ्चनरत्नयुतं श्रीः पतिमिव भजति लुब्धं च ॥
त्रिपरिक्षेपा व्यक्ता यवमाला भवति यस्य मणिवन्धे ।
नियतं महार्थसहितः स सार्वभौयो नराधिपतिः॥
करमूले यवमाला द्विपरिक्षेपा मनोहारा यस्य ।
मनुजः स राजमन्त्री विपुलमतिर्जायते मतिमान् ॥
सुभगैकपरिक्षेपा यवमाला यस्य पाणिमूले स्यात् ।
भवति धनधान्ययुतः श्रेष्ठो जनपूजितो मनुजः ॥
.

·६८.
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
1.
यदि तिस्रो यवमालाः मणिवन्धादुभयतो विनिःसृत्य ।
परिवेष्टयन्ति पृष्ठं तदधिकमपीह फलं ज्ञेयम् ।। इति ।
विवेकविलासेऽपि,
मणिबन्धे यवश्रेण्यः तिस्रश्चेत्स नृपो भवेत्
यदि ताः पाणिपृष्ठेऽपि ततोऽधिकतरं फलम् ।।
द्वाभ्यां तु यवमालाभ्यां राजमन्त्री धनी बुधः।
एकया यवपक्त्या तु श्रेष्ठो बहुधनोचितः ।। इति ।
इंति मणिबन्धलक्षणम् ।
अथ करलक्षणम् ।
गारुडे,
कपितुल्यकरा भूपा व्याघ्रतुल्यकरा मलाः ॥ इति ।
मलाः पापिनः । स्कान्दे-
काशीखण्डे,
कमठीपृष्ठकठिनावकर्मकरणौ करौ ।
राज्यहेतू शिशोरस्य पादौ चाध्वनि कोमलौ ॥ इति ।
कमठ:.कच्छपः।
सामुद्रतिलके,
पाणी नृपतेः श्लक्ष्णौ निःस्वेदौ मांसलावपच्छिद्रौ ।
अरुणावकर्यकठिनावृष्णो दीर्घाङ्गुली स्निग्धौ ।।
विस्तीणों ताम्रनखौ स्यातां कपिवत्करौ धनाढ्यस्य ।
शार्दूलवंद्विरुक्षौ विकृतौ निःस्वस्य निर्मासौ ॥ इति ।
इति करलक्षणम् ।
अथ करपृष्ठलक्षणम् ।
सामुद्रतिलके,
अथ शस्तं करपृष्ठं विस्तीर्ण पीनमुन्नतं स्निग्धम् ।
.

·--
१९
पुरुषलक्षणप्रकाशे करतललक्षणम् ।
निगूढशिरं परितः क्षोणिपतेः फणिफणाकारम् ।।
मणिवन्धसमं निम्नं निर्मासं रोमसञ्चितं सशिरम् ।
करपृष्ठं निःस्वानां रूक्षं परुषं विवर्ण स्यात् ।। इति ।
विवेकविलासेऽपि,
करपृष्ठं तु विस्तीर्ण पीनं स्निग्धं समुन्नतम् ।
श्लाघ्यं गूढशिरं नृणां फणभृत्फणसन्निभम् ।।
विवर्ण परुषं रूक्षं रोमशं मांसवर्जितम् ।
मणिबन्धसमं निम्नं न श्रेष्ठं करपृष्ठकम् ॥ इति ।
इति करपृष्ठलक्षणम् ।
अथ करतललक्षणम् ।
भविष्ये,
निम्नं करतलं यस्य पितृवित्तं च तस्य वै ।
स भवेद्देवशाल तथा हीनश्च मानवः ।।
अतिवृत्तेन निम्नेन धनी करतलेन वै।
उत्तानकतलो दाता भवतीह न संशयः ॥
विषमा भवन्ति विषमैनि:स्वाश्चापि विशेषतः।
विषमाः क्रूराः।
करतलैर्देवशार्दूल लाक्षाभैरीश्वराः स्मृताः ॥
अगम्यागामिनः पीते रूक्षेनिर्द्धनता स्मृता ।
अपेपयानं कुर्वन्ति नीलकृष्णैस्तथैव च ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
बहुरेखापरिकलितं पाणितलं भवति यस्य मनुजस्य ।
यदि वा रेखाहीनं सोऽल्पायुर्दुखितो निःस्वः ॥ इति ।
विवेकविलासेऽपि,
पाणेस्तलेन शोणेन धनी नीलेन मयपः ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
.
पीतेनागम्यनारीगः कल्माषणावरेप्सितः ।।
दातोन्नते तळे पाणेनिम्ने पितृधनप्सितः ।
धनी संवृतनिम्ने स्याद्विषमे निर्धनः पुनः ॥ इति ।
इति करतललक्षणम् ।
अथ रेखालक्षणम् ।
भविष्यपुराणे,
निम्नस्निग्धा भवेन्नृणां रेखा करतले गुह ।
धनिनां न दरिद्राणामित्याह स पयोनिधिः ॥
यस्य मीनसमा रेखा कर्मासद्धिस्तु दृश्यते ।
धनवान् स तु विज्ञेयो बहुपुत्रध.मानवः ।।
तुला यस्य तु वै दीर्घा करमध्ये हि दृश्यते ।
वाणिज्यं सिध्यते तस्य पुरुषस्य न संशयः ॥
सूर्यः पाणितले. यस्य द्विजस्य तु विशेषतः ।
सोमः पाणितले यस्येति.पाठान्तरम् ।
यजयाजी भवेन्नित्यं बहुवित्तश्च मानवः ।।
औलो वाप्यथवा वृक्षः करमध्ये हि दृश्यते ।
अचला श्रियमाप्नोति बहुमृत्यसमन्वितः ।।
शक्तितोमरवाणासिरेखा चापोपमा भवेत् ।
यस्य हस्ते महाबाहो स जयेद्विग्रहे रिपून् ।
ध्वजो वाप्यथ:वा शङ्खः करमध्ये तु दृश्यते ।
समुद्रयायी स भवेद्वली च सततं गुह ॥
श्रीवत्समय वा पद्म वजं वा चक्रमेव वा।
रयो वाप्यय वा कुम्भो यस्य हस्ते प्रकाशते.॥
श्रीवत्सं चक्राकारो रेखाविशेषः । मदुरोमावर्तविशेषः
श्रीवत्समिति तु रायमुकुटे ।
.

·N
पुरुषलक्षणप्रकरणे करतलरेखालक्षणम् । ७१
राजानं तं विजानीयात्परसैन्यविमर्दनम् ।
दक्षिणे तु कराङ्गुष्ठे यवो यस्य तु दृश्यते ॥
सर्वविद्याभवक्ताऽसौ भवेदै नात्र संशयः। इति ।
वराहसंहितायाम,
अङ्गुष्ठयवैराळ्याः सुतवन्तोऽङ्गुष्ठमूलजैश्च यवैः ।
तिस्रो रेखा मणिबन्धनोत्थिताः करतलोपगा नृपतेः ।।
मीनयुगाड़ितपाणिनित्यं सत्रदो भवति ।
वज्राकारा धनिनां विद्याभाजां तु मीनपुच्छनिमा ।
शङ्खातपत्रशिविकागजाश्वपद्मोपमा नृपतेः ।
कलशमृणालपताकाङ्कुशोपमाभिर्भवन्ति भूपालाः ।।
दामनिर्भश्च गवाढ्याः स्वस्तिकरूपाभिरैश्वर्यम् ।
स्वस्तिकश्चतुष्कः।
चक्रासिपरशुतोमरशक्तिधनुःकुन्तसन्निभा रेखाः ।
कुर्वन्ति चमूनाथं यज्वानमुलूखलाकाराः ।।
मकरध्वजकोष्ठागारसाभिभाभिर्महाधनोपेताः ।
कोष्ठागारं कोशगृहम् ।
वेदीनिभेन चैवामिहोत्रिणो ब्रह्मतीर्थेन ।
अङ्गुष्ठमूळे ब्रह्मतीर्थम् । तचेत् यज्ञवेदीसदृशं तदाऽमिहोत्रि-
पो भवन्ति ।
वापीदेवकुलाढ्यै कुन्ति च त्रिकोणाभिः ।
देवकुलं देवमासादः । आदिपदेन सिंहासनरथहयादीनां
ग्रहणम् । त्रिकोणाः शृङ्गाटकामा इति यावत् ।
अङ्गुष्ठमूलरेखाः पुत्राः स्युर्दारिकाः सूक्ष्माः ॥ इति ।
गरुडपुराणे,
कुलरेखा तु प्रथमा अङ्गुष्ठादनुवर्तते ।

·७२
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
मध्यमा धनरेरवा तुं आयूरेखा ततः परम् ।।
यः सुमीनाङ्कितकरो भवेत्सत्रपदो नरः।
वज्राकारश्च धनिनां मत्स्यपुच्छोऽणिमा बुधः ॥
वज्राकारः वज्रसदृशरेखाङ्कितः । अणिमा ऐश्वर्यम् । बुधो
विद्वान् । भवतीति, शेषः । स्कान्दे-
काशीखण्डेऽपि,
श्रीवत्सवज्रचक्राब्जमत्स्यकोदण्डदण्डवान् ।
तथाऽस्य करगा रेखा यथा स्युस्त्रिदिवस्पतेः ॥ इति ।
जगन्मोहने समुद्रः,
कनिष्ठामूलसम्बद्धा आयुरेखा च कीर्तिता।
द्वितीया धनरेखा च तृतीया कुलवर्द्धिनी ।।
यदि पूर्णाश्च रेखाः स्युः पूर्ण तस्य सुलक्षणम् ।
त्यक्त्वाऽधो मणिवन्धं या रेखा स्यात्करगामिनी ।।
सुवर्णरत्नराज्यश्रीदायिका सा न संशयः ।
अङ्गुष्ठस्यापि मध्येऽपि ब्रूते नृपतिमुत्तमम् ।।
मध्ये तर्जन्यङ्गुष्ठान्तराले।
सैव तर्जनिकां प्राप्य दत्ते साम्राज्यमग्रिमम् ।
सेनापतिधनशो वा मध्यमागतरेखया ।।
अनामिका पुनः श्रेष्ठधनवान् सर्वदा नरः।
सुखिनं सुभगं वापि सम्पाप्ता सा कनिष्ठिकाम् ।।
करोति सत्यमेवैपा यद्यच्छिन्ना मुवर्णभाक् ।
भवतीति, शेषः।
यावन्त्यो मणिवन्धायुर्लेखयोरन्तरे स्थिताः ॥
रेखा इति, शेषः।
सहोदरगणस्तावान् विज्ञेयः पाणिपल्लवे ।
,

·.
पुरुषलक्षणप्रकरणे कररेखालक्षणम् ।
स्थिताश्चान्ते च या रेखाः कनिष्ठाजीवरेखयोः ।।
तावन्त्यो महिलास्तस्य स्त्रियास्तावन्मिता धवाः । इति ।
महिलाः स्त्रियः।
उत्पले समुद्रः,
.
रक्ते पाणितले यस्य द्विजस्य तु विशेषतः ।
यज्ञयाजी भवेन्नित्यं बहुवित्तश्च मानवः ॥
श्रीवत्समथ वा पगं वजं चामरमेव वा ।
यस्य हस्ते तु दृश्येत स भवेत्पृथिवीपतिः ॥ इति ।
हेमाद्रौ-
नारदीयसंहितायाम्,
पद्ममष्टदलाकारमच्छिन्नं पाणिपल्लवे ।
अपि हीनकुले जातः क्षितिपालो भवेन्नरः ।।
अभ्यन्तरमुखं मत्स्यं यस्य पाणितले भवेत् ।
स तु लक्ष्मीमवाप्नोति समुद्रस्य वचो यथा ॥
अमत्स्यस्य कुतो विद्या अयवस्य कुतो धनम् । इति ।
प्रयोगपारिजाते,
अङ्गुष्ठोदरमध्यस्थो यवो यस्य विराजते ।
उत्पन्नभक्ष्यभोजी तु स नरः मुखमेधते ॥
रेखाभिर्बहुभिः क्लेशं स्वल्पाभिर्धनहीनता ।
रक्ताभिः सुखमाप्नोति कृष्णाभिर्दुःखितो भवेत् ॥
अङ्कुशं कुण्डलं चक्रं यस्य पाणितले भवेत् ।
तस्य राज्यं विनिर्दिष्ट समुद्रवचनं यथा ॥
मत्स्ये शतं विजानीयान्मकरे तु सहस्रकम् ।
पझे कोर्टी विजानीयाच्छङ्के कोटिसहस्रकम् ।। इति ।
सामुद्रतिलके,
१०

·७४
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अधुना मीनाद्याकृतिरेखाणां लक्षणं स्फुटं वक्ष्ये ।
वामकर नारीणां दक्षिणपाणी नराणां तु ॥
जीवितमरणं लाभालाभं सुखदुःखमिह जगत्यखिलम् ।
कररेखाभिः प्रायः प्राप्नोति नरोऽथ नारी वा ॥
अन्तर्मुखन मीनद्वयेन पूर्णेन पाणितलमध्यम् ।
यस्याङ्कितं भवेदिह स धनी सत्रप्रदो मनुजः ॥
अच्छिन्ना गम्भीरा पूर्णा रक्ता जदलनिभा मृदुला ।
अन्तर्वृत्ता स्निग्धा कररेखा शस्यते पुंसाम् ।।
मधुपिङ्गाभिः सुखिनः शोणाभिस्त्यागिनो गभीराः स्युः ।
सूक्ष्माभिध(मन्तः समाप्तमूलाभिरथ सुभगाः ॥
पल्लविता विच्छिन्ना विषमाः परुषाः समाः स्फुटितरूक्षाः।
विक्षिप्ताश्च विवर्णा हरिताः कृष्णाश्च पुनरशुभाः ।।
आ पाणिमूलकरभानिःसृत्याङ्गुष्ठतर्जनीमध्ये ।
नूनं भवन्ति तिस्रो गोत्रद्रव्यायुषां रेखाः ॥
भिन्नाभिश्छिन्नाभिः स्वल्पाभिर्भवन्ति कुलधनायूंषि ।
रेखाभिर्दीर्घाभिर्विपरीताभिस्तु विपरीतम् ।।
मणिवन्धानिर्गच्छति रेखा यस्य प्रदेशिनीमूलम् ।
वहुवन्धुजनाकीर्णस्तस्य पुनर्जायतेऽभिजनः ॥
लघ्व्या पुनर्नराणां लघुरिह दी? दीर्घया वंशः ।
परिभिन्नो विज्ञेयः प्रभिन्नया छिन्नया छिन्नः ।।
न च्छिन्ना न स्फुटिता दीर्घतरा न पल्लवा पूर्णा ।
ऊर्ध्वा रेखा कुरुते सहस्रजनयोपमेकाऽपि ।
सा ब्राह्मणस्य रेखा वेदकरी क्षत्रियस्य राज्यकरी ।
वैश्यस्य महार्थकरी सौख्यकरी भवति शूद्रस्य ।।
आलिखितं काकपदं धनरेखायां तु दृश्यते यस्य ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे कररेखालक्षणम् । ७५
अर्जयति धनानि पुनस्तल्लक्षमपि स व्ययं कुरुते ॥
इह ताभिः पूर्णाभिः पूर्णां प्राप्नोति सम्पदं सदसि ।
मध्याभिर्वा मध्यां इस्वाभिर्वा पुमान् इस्वाम् ।।
यदि रेखा सर्वाङ्गुलिसमस्तपर्वान्तरे स्थिता व्यक्ता ।
स्पष्टो यवोऽपि पुंसां महीयसां तन्महाशत्वम् ।।
रेखाः कनिष्ठिकायुर्लेखामध्ये नरस्य यावत्यः ।
तावत्यो माहिलाः स्युमहिलायाः पुनरपि मनुष्याः ॥
रेखाभिर्विषमाभिविषमास्समाभिरथ सपशीलाः ।
हीनतरा हीनाभिधुवमधिकतराः समधिकामिः ।।
पुष्टाभिर्हि पुनः कन्या रेखाभिरथ सुदीर्घाभिः ।
सुभगा सूक्ष्माभिः स्यात्स्फुटिताभिर्दुभंगा नारी ।।
मूलेऽङ्गुष्ठस्य नृणां स्थूला रेखा भवन्ति यावत्यः ।
तावन्तः पुत्राः स्युः सूक्ष्माभिः पुत्रिकास्ताभिः ।।
यावत्यो मणिबन्धायुलेखान्तःमतिष्ठिताः स्थूलाः ।
तावत्सङ्ख्याकान् भ्रातॄन् वदन्ति सूक्ष्माः पुनर्भगिनीः ।।
रेखामिश्छिन्नाभिः सम्भावितमृत्यदो ज्ञेयाः ।
यावत्यस्ताः पूर्णा नियतं जीवन्ति तत्सङ्ख्याः ।।
मीनो मकरः शङ्खः पनो वाऽन्तर्मुखः सदा फलदः ।
पाणौ वहिर्मुखो यदि तस्य फलं पश्चिमे वयसि ।।
छिन्नैर्भिः स्फुटितरव्यक्तैः किमपि नास्ति फलमेतैः ।
जायन्ते पाणितले प्रायोऽमी सार्वभौमानाम् ।।
उडुपं वा नौका वा पोतो वा यस्य करतले पूर्णः ।
धनकाञ्चनरनानां पानं सांयात्रिकः स स्यात् ।।
सांयात्रिका पोतवणिक् ।
जायन्ते गोमन्तः मासादैामभिः स्फुटं मनुजाः ।

·७६
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
.
-
निधिनायकाः कमण्डलुकलशस्वस्तिकपताकाभिः ॥
यस्य सदण्डं छत्रं चामरयुग्मं प्रतिष्ठितं पाणौ ।
सोऽम्बुधिरसनावासा. भुनक्ति भूमि भुजिष्योऽपि ॥
विषस्य यस्य यूपो वेदिनिभं ब्रह्मतीर्थमपि हस्ते ।
विश्वाधिपतिनियतं स भवेदथ वाऽग्निहोत्रीशः ॥
भाग्येन भवन्ति यवाः पुंसामगुष्ठपर्वसु स्पष्टाः ।
योषाविशेषनिमितं कर्म कृशं यशस्तुरङ्गस्य ।
सुतवन्तः श्रुतवन्तो जायन्तेऽङ्गुष्ठमूलजैस्तु यवैः ।
मध्यगतैर्धनकाञ्चनरत्नाढ्या भोगिनः सततम् ।।
त्रिपरिक्षेपा मूलेऽङ्गुष्ठगता भवति यस्य यवमाला ।
द्विपसुसमिद्धः स पुमान् राजा वा राजसचिवो वा ।।
यस्य द्विपरिक्षेपा सैव नरो राजपूजितः स स्यात् ।
यस्यैकपरिक्षेपा यवमाला सोऽपि वित्ताढयः॥
अङ्गुष्ठस्याधस्तात्काकपदं भवति यस्य विस्पष्टम् ।
स नरः पश्चिमकाले शूलेन विपद्यते सद्यः॥
अव्यक्ताः स्युस्तनवः खण्डा रेखाः करे स्थिता यस्य ।
तिग्मांशोरिव रजनी श्रीस्तस्य पलायते सततम् ।। इति ।
विवेकविलासेऽपि,
सूक्ष्माः स्निग्धाश्च गम्भीराः प्रलम्बा मधुपिङ्गलाः ।
अव्यावृत्तगतिच्छेदाः करे रेखाः शुभा नृणाम् ।।
त्यागाय शोणगम्भीराः सुखाय मधुपिङ्गलाः ।
सूक्ष्माः श्रियै भवेयुस्ताः सौभाग्याय समूलकाः ।।
छिन्नाः सपल्लवा रूक्षा विपमाः स्थानकच्युताः ।
विवर्णाः स्फुटिताः कृष्णा नीलास्तन्व्यश्च नोत्तमाः ।।
क्लेशं सुपल्लवा रेखा छिन्ना जीवितसंशयम् ।
-

·७७
पुरुषलक्षणप्रकरणे कररेखालक्षणम् ।
कदन्नं परुषा द्रव्यविनाशं विषमार्पयेत् ।
मणिबन्धात् पितुलेखा करभात् विभवायुषोः ।
द्वे लेखे यान्ति तिम्रोऽपि तर्जन्यङ्गुष्ठकान्तरम् ।।
येषां रेखा इमास्तिस्त्रः सम्पूर्णा दोषवर्जिताः ।
तेषां गोत्रधनायूंषि सम्पूर्णान्यन्यथा न तु ॥
मणिबन्धोन्मुखा आयुर्लेखायां ये तु पल्लवाः ।
सम्पदे ते बहिर्ये ते विपदेऽगुलिसम्मुखाः ।।
गत्वा मिलियोः प्रान्ते द्रव्यपित्रोच रेखयोः ।
गृहबन्धो विनिर्देश्यो गृहभङ्गोऽन्यथा पुनः ।।
आयुर्लेखावसानाभिलेखाभिर्मणिबन्धतः ।
स्पष्टाभिर्धातरोऽस्पष्टतराभिर्जामयः पुनः ।।
जामयो भगिन्यः।
अस्पष्टाभिरदीर्घाभितजाम्यायुषस्त्रुटिः।
यवैरङ्गुष्ठमूलोत्यैस्तत्सङ्ख्याः सूनवो नृणाम् ॥
यवैरङ्गुष्ठमध्यस्थैविद्याख्यातिविभूतयः ।।
शुक्लपक्षे तदा जन्म दक्षिणाङ्गुष्ठजैश्च तैः ।
कृष्णपक्षे नृणां जन्म वामाङ्गुष्ठगतैर्यवैः ।
एकोऽप्यभिमुखस्तस्यावश्यं श्रीवृद्धिकारणम् ॥
सम्पूर्णौ किं पुनस्तौ द्वौ पाणिमूले स्थितौ नृणाम् ।
सिंहासनदिनेशाभ्यां नन्द्यावर्तेन्दुतोरणैः ॥
पाणिरेखास्थितैर्माः सार्वभौमा न संशयः।
आतपत्रं करे यस्य दण्डेन सहितं पुनः ॥
चामरद्वितयं चापि चक्रवर्ती स जायते ।
त्रिकोणरेखया सीरमुसलोलुखलादिना ।।
वस्तुना हस्तजातेन पुरुषः स्यात्कृषीवलः।

·७८ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे . गोमन्तः स्युनराः सौधैर्दामभिः पाणिसंस्थितैः ।। कमण्डलुध्वजौ कुम्भस्वस्तिको श्रीमदौ नृणाम् । अनामिकान्त्यपर्वस्था प्रतिरेखा प्रभुत्वकृत् ।। ऊर्ध्वा पुनस्तले तस्या धर्मरेखेयमुच्यते । रेखाभ्यां मध्यमास्थाभ्यामाभ्यां प्रोक्तविपर्ययः । तर्जनीगृहवन्धान्तलेखा स्यात्सुखमृत्युदा । अङ्गुष्टपितरेखान्तास्तिर्यग्रेखाः पदप्रदाः ॥ अङ्गुष्टस्य तले यस्य रेखा काकपदाकृतिः । तस्य स्यात्पश्चिमे काले विपत्तिः शूलरोगतः ।। अत्र हेमाद्रिणा आयुरेखामणिबन्धमध्ये प्रदेशिनी प्रापि- णीभिस्तिमृभिलेखाभिः शतमायुरित्युक्तम् । तच्चोदहृतबहुवचन- विरुद्धत्वान्मूलानुपलम्भाच्चोपेक्षणीयम् । इति कररेखालक्षणम् । अथाङ्गुष्टलक्षणम् । सामुद्रतिलके, ऋजुरङ्गुष्ठः स्निग्धस्तुङ्गो वृत्तः प्रदक्षिणावर्तः । अङ्गुष्टेऽपि धनवतां सुघनानि समानि पर्वाणि ॥ इति । इत्यङ्गुष्टलक्षणम् । अथाङ्गुलीलक्षणम् । भविष्य, विरलाङ्गुलयो ये तु तान् दरिद्रान् प्रचक्षते । धनिनस्तु महाबाहो ये घनाङ्गुलयो नराः ।। विरलाश्च तथा रूक्षा दृश्यन्तेऽङ्गुलयः करे । स भवेत् दुःखितो नित्यं नरो दारियभाजनम् ॥ इति । गारुडे, . ,

·पुरुषलक्षणप्रकरणे अङ्गुलिलक्षणम् । ७९
हस्ताङ्गुलय एव स्युरायुर्दावलिताः शुभाः।
मेधाविनां च सूक्ष्माः स्यु त्यानां चिपिटाः स्मृताः ॥
अवलिताः अवक्राः । आपत्वात्सन्धिः । मेधा अतीतानु-
स्मृतिः। तथा चोक्तम्-
'' अतीतानुस्मृतिर्मेधा तत्कालग्राहिणी मतिः ।
शुभाशुभविचारज्ञा प्रज्ञा धीरैरुदाहृता ॥ इति ।
स्थूलाङ्गुलीभिनिःस्वाः स्युनताभिः शस्त्रमृत्यवः ।
नताभिः बहिः, करपश्चाद्भागे इत्यर्थः । बहिर्नम्राभिरगु-
लीभिः शस्त्रघातेन मृत्युर्जायत इत्यर्थः । तथा चोक्तम्-
विवेकविलासे,
यच्छन्ति विरलाः शुष्काः स्थूला वक्रा दरिद्रताम् ।
शस्त्रघातं बहिर्नम्राश्चेटत्वं चिपिटाश्च ताः ॥ इति ।
अङ्गुष्ठमूलजैः पुत्री स्यादीर्घागुलिपर्वकः ।
दीर्घायुः सधनश्चैव निर्धनो विरलाङ्गुलिः ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
नियतं कनिष्ठिकाङ्गुलिरनामिकापर्वयुगलमुल्लङ्ग्य ।
यद्यधिकतरा पुंसां धनमधिकं जायते प्रायः ॥
दीर्घाभिरङ्गुलीभिः सौभाग्ययुतः सदीर्घपर्वाभिः ।
विरलाभिः कुटिलाभिः शुष्काभिर्भवति धनहीनः ।।
छिद्रं मिथः कनिष्ठाऽनामामध्यामदशिनीनां स्यात् ।
वृद्धत्वे तारुण्ये वाल्ये क्रमशो नरस्य सुखम् ॥ इति ।
विवेकविलासे,
अनामिकान्त्यरेखायाः कनिष्ठेह यदाधिका ।
धनवृद्धिस्तदा पुंसां मातृपक्षो बहुस्तथा ॥
मध्यमामान्तरेखाया अधिका यदि तर्जनी ।

·८०
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
प्रचुरस्तत्पितुः पक्षः श्रीश्च व्यत्ययतोऽन्यथा ॥
अङ्गुष्ठस्याङ्गुलीनां च यद्यूनाधिकता भवेत् ।
धनैर्धान्यैस्तथा हीनो नरः स्यादायुषाऽपि च ।।
तर्जनीमध्यमारन्धे मध्यमानामिकान्तरे।
अनामिकाकनिष्ठान्तश्छिद्रे सति यथाक्रमम् ।।
जन्मतः प्रथमे त्वंशे द्वितीयेऽथ तृतीयके ।
भोजनावसरे दुःखं केऽप्याहुः श्रीमतामपि ॥
आवर्ता दक्षिणाः शस्ताः साङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु । इति ।
इत्यङ्गुलीलक्षणम् ।
अथ नखलक्षणम्।
गरुडपुराणे,
तुषतुल्यनखाः क्लीबाः कुटिलैः स्फुटितैनराः ।
निःस्वाश्च कुनखैस्तद्वद्विवर्णैः परतर्ककाः ।।
तानै पा धनाढ्याश्च । इति ।
परतर्ककाः परोपजीविनः, अस्वतन्त्रा इति यावत् ।
गर्गसंहितायाम्,
शूर्पशुक्तीतुषनखा नैकवर्णा महावलाः ।
स्फुटिताधनखाश्चैव स्मृता द्रव्यविवर्जिताः ॥
निर्मलैलोहिताभैश्च नलैर्भवति पार्थिवः । इति ।
सामुद्रतिलके,
विद्रुमरुचयः श्लक्ष्णाः पाणिनखाः कच्छपोन्नताः स्निग्धाः।
सशिखाः क्रमेण विपुलाः पर्वार्धमिता महेशानाम् ।।
सशिखाँः साग्राः ।
दीर्घाः कुटिला रूक्षा शुक्तिनिभा यस्य करनखा विशिखाः।
तेजोमृजाविहीनाः स हीयते धान्यधनभोगैः ।।
• .

·पुरुषलक्षणप्रकरणे नखादिलक्षणानि । ८१ पुष्पयुतैर्दुःशीलाः श्वेतैः श्रवणास्तुषोपमैः क्लीवाः । पुष्पयुतैः श्वेतबिन्दुयुक्तैः । श्रवणाः परवा कर्णनतत्प- राः, सूचका इत्यर्थः। अपसव्यसव्यकरयोनखेषु सितविन्दवचरणयोर्वा । आगन्तवः प्रशस्ताः पुरुषाणां भोज़राजमतम् ॥ इति । विवेकविलासेऽपि, ताम्रस्निग्धोच्छिखोत्तुङ्गापर्वार्धोत्था नखाः शुभाः। श्वेतैर्यतित्वमस्थाननखैः पीतैः सरोगता ॥ पुष्पितैर्दुष्टशीलत्वं क्रौर्य व्याघ्रोपमैनखः । शुक्त्याभैः श्यामलैः स्थूलैः स्फुटितात्रैश्च नीलकैः । अधोतरूक्षवक्रश्च नखैः पातकिनोऽधमाः । तर्जन्यादिनर्भग्नैर्जातमात्रस्य तु क्रमात् ॥ अर्द्धव्यंशचतुर्थाशाष्टांशाः स्युः सहजायुषः । अङ्गुष्ठस्य नखे भग्ने धर्मतीर्थरतो नरः ॥ कूर्मोन्नतेऽङ्गुष्ठनखे नरः स्याद्भाग्यवर्जितः । इति । इति नखलक्षणम् । अथ पृष्ठलक्षणम् । भविष्ये, व्याघ्रपृष्ठो नरो यस्तु सेनायाश्चैव नायकः। सिंहपृष्ठो नरो यस्तु बन्धनं तस्य निर्दिशेत् ।। कूर्मपृष्ठास्तु राजानो धनसौभाग्यभोगिनः । भवेदरामशं पृष्ठं धनिनां रोमसंहतम् ॥ इति । रोमसंहतं रोमशम् दरिद्राणामिति शेषः । जगन्मोहने समुद्रः, अश्वव्याघ्रसमः. पृष्ठः स नरोऽवनिनायकः । इति । ११ .

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे खत्पले समुद्र, सुस्निग्धं मांसलं पृष्ठमभग्नं च अलोमशम् । सपनानां विपर्यस्तं निधनाना प्रकीर्तितम् ॥ इति । विपर्यस्तमुक्तलक्षणविपरीतम् । इति पृष्ठलक्षणम् । अथ कृकाटिकालक्षणम् । कुकाटिका अवटुः। सामुद्रातिलके, नियतं कृकाटिका रोमशिरासंयता नृणां सापि । कुरुते कुटिला विकटा विसकटा रोगदारिद्यम् ।। इति । इतिकृकाटिकालक्षणम् । अथ ग्रीवालक्षणम् । भविष्ये, चिपिटग्रीवो हि कशो मतो लोकस्य वै गुह । चिपिटग्रीवको निःस्वः शिरालग्रीव एव च इति पाठान्तरम् । शूरः स्यान्महिषग्रीवो मृगग्रीवो भयातुरः। इस्वग्रीवस्तु धनवान् स सुखी भोगवांस्तथा ॥ ग्रीवायां विरला यस्य कम्बुरेखाः समाहिताः। स भवेत्पार्थिवो भूमौ सर्वदुष्टनिवईणः ॥ दीर्घग्रावा: बकग्रीवाः शशविाश्च ये नराः । शुष्कग्रीवा कृशग्रीवाः सर्वे ते निर्दनाः स्मृताः । इति । कम्युग्रीवलक्षणं स्पष्टमेवाह- . . उत्पले समुद्र, वलित्रयचितग्रीवः कम्युग्रीवो हि कथ्यते । इति ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे ग्रीवादिलक्षणानि ।
८३
गरुडपुराणे,
निम्नश्चिपिटकण्ठः स्यात् शिराशुष्कगलः सुखी ।
निम्नो नीचः निकृष्ट इति यावत् । शिराशुष्कगलः शिरा-
शुष्कः शिरारहितः गलः कण्ठो यस्येति सः।
शुरः स्यान्महिषग्रीवः शस्त्रान्तो मृगकण्ठकः ।
कम्बुग्रीवोऽथ नृपतिर्लम्बकण्ठोऽतिभक्षणः ॥ इति ।
जगन्मोहने समुद्र,
श्रीवा स्यादर्जुला यस्य पूर्णकुम्भसमा भवेत् ।
सुधनं तं विजानीयादायुष्मन्तं. च मानवम् ॥ इति ।
उत्पले समुद्र,
शूरस्तु महिषग्रीवः शस्त्रान्तो वृषकन्धरः । इति ।
सामुद्रतिलके,
पिशुनो बक्रग्रीवः शस्त्रविनाशो मृगग्रीवः ।
रासभकरभग्रीवो दुःखी स्याहाम्भिको चकग्रीवः ।।
शुष्कशिरालग्रीवश्चिपिटग्रीवश्च धनविहीनः । इति ।
इति ग्रीवालक्षणम् ।
अथ चिवुकलक्षणम् ।
अधरादधः कण्ठोपरि चिबुकम् । तल्लक्षणमुक्तम्-
उत्पले समुद्रेण,
निमांसैश्चिबुकैर्दीनिद्रव्याश्चाध्ववासिनः ।
समांसलैर्धनोपेता बहुपुत्रसमन्विताः ॥ इति ।
सामुद्रतिल के,
पुण्यवतामिह चिबुकं वृत्तं मांसलमदीर्घलघुमृदुलम् ।
अतिकशदीर्घस्थूलं द्विधानभागं दरिद्राणाम् ॥ इति ।
इति चिवुकलक्षणम् ।

·८४
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाश
अथ हनुलक्षणम् ।
सामुद्रतिलके,
हनुयुगलं मुश्लिष्टं चिबुकोभयपास्थितं पुंसाम् ।
दीर्घ वक्रं शस्तं पुनरशुभं भवति विपरीतम् ॥ इति ।
इति हनुलक्षणम् ।
अथ कूर्चलक्षणम् ।
सामुद्रतिलके,
कूर्च प्रलम्वमुज्ज्वलमस्फुटिताग्रं निरन्तरं मृदुलम् ।
स्निग्धं पूर्ण सूक्ष्मं सुमेचकं विशिष्यते पुंसाम् ॥ इति ।
इति कूर्चलक्षणम् ।
अथ कपोललक्षणम् ।
भविष्य,
यस्य गण्डौ च सम्पूर्णौ पश्नपत्रसमप्रभौ ।
कृषिभोगी भवेन्नित्यं बहुवित्तश्च मानवः ।।
सिंहव्याघ्रगजेन्द्राणां कपोल: सदृशो यदि ।
महाभोगी स विज्ञेयः सेनायाश्चैव नायकः ॥ इति ।
गारुडे,
भोगी त्वनिम्नगण्डः स्यान्मन्त्री सम्पूर्णगण्डकः । इति ।
आनिम्नगण्ड उन्नतगण्डः ।
सामुद्रतिलके,
मुखिनः समुन्नतैः स्युः परिपूर्णभोगिनश्च मांसयुतैः।
सिंहद्विपेन्द्रतुल्यैर्गण्डैर्देशाधिपा धन्याः ॥
निम्नौ यस्य कपोलो निर्मासौ स्वल्पकूर्चरोमाणौ ।
पापास्ते दुःखजुपो भाग्यविहीनाः परप्रेष्याः ॥ इति ।
इति कपोल लक्षणम् ।

·पुरुषलक्षणंप्रकाशे मुखलक्षणम् । ८५. -- - अथ मुखलक्षणम् । तत्पशंसा च हेमाद्रौ स्मर्यते, अथ लक्षणसम्पन्नं शरीरं यस्य देहिनः । मुखं चेल्लक्षणोपेतं स सुखी मुखजैर्गुणैः ॥ इति । गर्गसंहितायां मुखमधिकृत्य- परमेतत् शरीरस्य प्राणायतनमुच्यते । मुखमालपनं श्रेष्ठं मुखं च पुरुषः स्मृतम् ॥ यन्मुखं मांसलं स्निग्धं सुप्रभं प्रियदर्शनम् । वर्णान्यं सन्धिविश्लिष्टमजस्रं मुखभोगिनाम् ।। इति । भविष्ये, वदनं मण्डलं यस्य धर्मशीलं तमादिशेत् । मण्डलं व लम् । महावक्रा नरा.ये तु दुर्भगास्ते न संशयः ।। हरिवका जिह्मवका विकृतास्यास्तथा नराः। हरिरश्वः । भगवत्राः करालास्याः सर्वे ते तस्कराः स्मृताः । सम्पूर्णवका राजानो गजसिंहाननास्तथा ।। छागवानरवक्राश्च निर्द्धनाः परिकीर्तिताः । वदनं तु समं श्लक्ष्णं सौम्यं संवृत्तमेव हि ।। पार्थिवानां महावाहो विपरीतं च दुःखिनाम् । स्त्रीमुखं पुत्रनाशाय मण्डलं सौम्यतां व्रजेत् ॥ द्रन्यनाशाय वै दीर्घ पापदं भयद तया । धूर्तानां चतुरनं स्यात्पुत्रदारहरं शृणु ।। निम्नं वक्रं तु देवेश पुत्रदारहरं भवेत् । इस्त्रं भवति नाशाय पूर्ण कान्तं च भोगिनाम् ।। इनि ।

·. ८६ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे गरुडपुराणे, महामुखं दुर्भगानां स्त्रीमुखं पुत्रमाप्नुयात् । भीरुवक्त्रं पापिनां स्याद् धूर्तानां चतुरस्रकम् ॥ निम्नं वक्त्रमपुत्राणां केपणानां च इस्वकम् । इति । स्त्रीमुखं मातमुखसदृशमुखं शेयम् । तस्य तु- जननीमुखानुरूपं मुखकमलं भवति यस्य मनुजस्य । पायो धन्यः स पुमानित्युक्तमिदं समुद्रेण ।। इति सामुद्रतिलके प्राशस्त्याभिधानात् । यत्तु पूर्वोदाहृतं भविष्यवचनम्- स्त्रीमुखं पुत्रनाशाय- इति, यदपि वराइवचनम्- स्त्रीमुखमनपत्यानां शाठ्यवां मण्डलं परिज्ञेयम् । इति, तदुभयमपि मातृव्यतिरिक्तस्त्रीसहशमुखविषयमित्य- विरोधः। जगन्मोहने समुद्र मगमूपकवक्त्राश्च ते नरा दुःखभागिनः । इति । - उत्पले समुद्र, कृपणानां तथा इस्वं चिपिटं परजीविनाम् । इति । सामुद्रतिलके, रासभकरभप्लवगव्याघ्रमुखा दुःखभागिनः पुरुषाः । जिह्ममुखा विकृतमुखाः शुष्कमुखा हयमुखानिःस्वाः॥इति। इति मुखलक्षणम् । अथाधरलक्षणम् । भविष्ये, रक्ताधरो नरपतिर्धनवान् कमलाधरः । इति ।

·पुरुषलक्षणप्रकरणे अधरादिलक्षणानि। .८७ गारुडे, सुस्निग्धैरधरैर्नृपाः। बिम्बोपमैश्च स्फुटितरोष्टै रूक्षैश्च खण्डितैः॥ विवर्णैर्धनहीनाश्च । इति । वराहोऽप्याह- बिम्बोपमैरवरधरैर्भूपास्तनुभिरस्वाः । इति । सामुद्रतिलके, बिम्बाधरो धनाढ्यः प्रज्ञावान् पटलाधरो भवति । प्राज्यं राज्यं लभते प्रवालवर्णाधरस्तु नरः ।। यस्याधरोत्तरोष्ठौ बङ्गुलमानौ सुकोमलौ महणौ । मृदुलसमममृणकोणौ स जायते प्रायशो धनवान् ॥ इति । इत्यधरलक्षणम् । अथोत्तरोष्ठलक्षणम् । वराहसंहितायाम्, ओष्ठैः स्फुटितविखण्डितविवर्णरूक्षैश्च धनपरित्यक्ताः। इति । उत्पले समुद्र, . उत्तरोष्ठ्ठोहितैश्च धनिनः सौख्यसंयुताः। इति । सामुद्रतिलके, पीनोष्ठः सुभगः स्याल्लघ्वोष्ठो भोगभाजनं मनुजः। : अतिविषमोष्ठो भीरुलध्वोष्ठो दुःखितो भवति ॥ इति । इत्युत्तरोष्ठलक्षणम् । अथ श्मश्रुलक्षणम्। भविष्ये, अस्फुटिताग्रं स्निग्धं श्लक्ष्णं तथा गुह । सम्पूर्ण च तथा कृष्णं श्मनु भूमिपतेर्गुह ।।

·'८८
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
रक्तैः स्वल्पैस्तथा रूक्षः श्मश्रुभिर्भीमनन्दन ।
नराश्चौरा भवन्तीह परदाररतास्तथा ।। इति । '
इति श्मश्रुलक्षणम् ।
अथ दन्तलक्षणंम् ।
भविष्ये,
कुन्दकुड्मलसङ्काशैः प्रकाशैर्दशनैर्नृपाः ।
ऋक्षवानरदन्ताश्च नित्यं क्षुत्परिपीडिताः ॥
हस्तिदन्ताः खरदन्ताः स्निग्धदन्ता गुणान्विताः ।
सर्वे ते धनिनो ज्ञेयाः समुद्रवचनं यथा ।
करालैर्विरलै रूक्षैर्दशनैर्दुःखभागिनः।
द्वात्रिंशदन्ता राजानः सैकत्रिंशश्च भोगवान् ॥
त्रिंशदन्ता नरा नित्यं सुखदुःखस्य भागिनः ।
ऊनत्रिशैश्च दशनैः पुरुषा दुःखभागिनः॥
गारुडे,
दन्ताः स्निग्पा धनाः शुभाः।
तीक्ष्णदंष्ट्राः समाः श्रेष्ठाः । इति ।
जगन्मोहने समुद्रः,
दक्षिणोन्नतदन्ताश्च महाभोगा महाबलाः। ..
स्तोकदन्ता अदन्ताश्च ये नराःश्यामदन्तकाः॥
मूषिकोपमदन्ताश्च ते पापाः परिकीर्तिताः । इति ।
मूषिका अल्पमूषकाः।
सामुद्रतिलके,
द्वात्रिंशता नरपतिर्दशनैस्तैरेकविरहितैर्भोगी।
स्यात्रिंशता तनुधनोऽष्टाविंशत्या सुखी पुरुषः ।।
दारिधदुःखभाजनमेकोनत्रिंशता सदा दशनैः ।
.

·--
-
.
पुरुषलक्षणप्रकरणे जिहांलक्षणम् ।
ऊर्ध्वमधः शस्तैरपि विहीनसङ्खौनरो दुःखी ॥
स्यातां द्विजावधः प्राक् द्वादशके मासि राजदन्वाल्यो ।
शस्तावूर्वं न शुभौ जन्मन्येवोद्गतौ तद्वत् ।।
सर्वे भवन्ति दशनाः पूर्णे वर्षद्वये जनिप्रभृति ।
आसप्तमदशमान्तं निपत्य पुनरुद्गमं यांन्ति ॥ इति ।
इति दन्तलक्षणम्।..
अथ जिहालक्षणम् ।
भविष्ये,
कृष्णजिह्वो भवेत्प्रेष्यः शवलया तु जिह्वया।
भवेत्पापस्य कर्ता वै स्थूलजिहश्च रूक्षकः ।।
प्रेष्यो दासः । रूक्षको रूविक्ता ।
पद्मपत्रसमा जिहा श्लक्ष्णा दीर्घा सुशोभना.।..
न स्थूला न च विस्तीर्णा येषां ते मनुज़ाधिपाः ॥
निम्ना स्निग्धा च इस्वा च रक्ताग्रा रसना यदि ।
सर्वविद्याप्रवक्तारो भवेयुर्नात्र संशयः ॥ इति ।
गारुडे,
जिहा रक्ता.समा शुभा । इति ।
उत्पले समुद्र,
श्वेतजिह्वा नरा ज्ञेयाः शौचाचारविवर्जिताः । इति ।
सामुद्रतिलके,
जिहा पीता स पुमान् मूल् दुःखाकुलः सततम् । इति ।
जगन्मोहने समुद्र,
कृष्णजितो भवेच्छेष्ठो रक्तजिवस्तु: नायकः ।
श्वेतजिहो नरो ज्ञेयः शौचाचारसमन्वितः ।।
अत्र कृष्णजिब ईषत्कृष्णनिहा, श्वेतजिह ईषत् .श्वेत्रजिह

·९०
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे;
:..
इति व्याख्येयम् ।
ईषत्कृष्णा तथा दीर्घा जिद्दा यस्य नृपो भवेत् ।
अतिश्वेतातिकृष्णा च गर्हिता रसना बुधैः ।।
इति समुद्रोक्तेः।
पद्मपत्रसमा जिहा अतिसूक्ष्मा च शोभना ।
सर्वविद्याप्रवक्तारस्ते भवन्ति नरोत्तमाः ।। इति ।
इति जिह्वालक्षणम् ।
अथ घण्टिकालक्षणम् । ..
घण्टिका गलच्छिद्रमध्यगता प्रसिद्धा ।
सामुद्रतिलके,
अरुणतला गुणयुक्ता तीक्ष्णाग्रा घण्टिका शुभा स्थूला।
लम्बा कृष्णा कठिना सूक्ष्मा चिपिटा नृणां न शभा॥इति।
इति घण्टिकालक्षणम् ।
अथ तालुलक्षणम् ।
भविष्ये,
कृष्णतालुनरो यस्तु स भवेत्कुलनाशकः ।
दुःखभागी च सततं धनक्षयकरस्तथा ।
सुखभागी च विज्ञेयः पीततालुनराधिपः ।
आरक्तं चैव पृथुलं शोभनं गुह तालुकम् ।।
विकृतं स्फुटितं रूक्ष तालुकं न प्रशस्यते ।
सिंहतालुनरपतिर्गजतालुस्तथैव च ।।
पद्मतालुर्भवेद्राजा श्वेततालुर्धनेश्वरः । इति ।
पद्मं रक्तोत्पलम् ।
सामुद्रतिलके,
रक्ताम्बुजतालुदलो भूमिपतिर्विक्रमी भवति मनुजः।
:

·.:
पुरुषलक्षणप्रकरणे ताल्वादिलक्षणानि । ९१.
वित्तादयः सिततालगंजतालुमण्डलाधीशः ॥
रूक्षं शबलं परुषं मलान्वितं न प्रशस्यते तालु।
कृष्णं कुलनाशकरं नीलं दुःखावहं पुंसाम् ॥ इति ।
इति तालुलक्षणम् ।
अथ हंसितलक्षणम् ।
भविष्ये,
अकम्पं शुभदं ज्ञेयं नराणां हसितं गुह ।
निमीलिताक्षं पापस्य हसितं हि सुरोत्तम ।। इति ।
वराहसंहितायाम्,
हसितं शुभदमकम्पं सम्मीलितलोचनं तु पापस्य ।
दुष्टस्य हसितमसकृत्सोन्मादस्यासकृत्प्रोक्तम् ।। इति ।
सामुद्रतिलके,
हसितमलक्षितदशन किञ्चिद्विकसितकपोलमतिमधुरम् ।
पुंसां धीरमकम्प प्रायेण स्यात्प्रधानानाम् ॥ इति ।
इति हसितलक्षणम् ।
अथ नासिकालक्षणम् ।
भविष्ये,
पार्थिवाः शुकनासाः स्युर्दीर्घनासास्तु भोगिनः ।
ऋजुनासा नरा ये तु धर्मशीलास्तु ते मताः ॥:
हस्त्यश्वसिंहनासाश्च सूचीनासास्तु ये नराः ।
वाणिज्यं सिध्यते तेषां हयानां चैव विक्रयः॥
विकृता नासिका यस्य स्थूलाग्रा रूपवर्जिताः।
पापकर्मा स विज्ञेयः समुद्रवचनं यथा ॥ इति ।
वराहसंहितायाम्,
सुखभाक् शुकसमनासश्चिरजीवी शुष्कनासश्च । .

·. . वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे छिन्नानुरूपयाऽगम्यगामिनो दीर्घया तु सौभाग्यम् ।। आकुञ्चितया चौराः स्त्रीमृत्युः स्याचिपिटनासः। .. धनिनोऽग्रवक्रनासा दक्षिणवक्राः प्रभक्षणाः क्रूरः॥ अग्रवक्रनासाः प्रान्तकुटिलनासाः। प्रभक्षणा:-बहाशिनः । अथ वा द्रव्याद्यसञ्चयशीला। ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा सुपुटा नासा मुभाग्यानाम् । इति । सामुद्रतिलके, तिलपुष्पतुल्यनासः शुकनासो भवतिः भूपतिर्मनुजः। क्रमविस्तीर्णसमुद्भूतवंशनासा महेशितुर्भवति ॥ द्वेषास्थिताग्रभागाऽतिदीर्घहस्वा च.नि:स्वस्य । इति । इति नासालक्षणम् । अथ क्षुल्लक्षणम् । वराहसंहितायाम्, धनिनां क्षुतं संकृत् द्वित्रिपिण्डितं हादि सानुनादं च । दीर्घायुषां प्रयुक्तं विज्ञेयं संहतं चैव ॥ इति । अस्यार्थः । धनिनामान्यानां क्षुतं सकृदेकवारमेव विज्ञेयम् । दीर्घायुषां तु द्वित्रिपिण्डितं हादि सानुनादं प्रयुक्तं संहतं च विशे- यम् । पिण्डितं गुणितं, द्विपिण्डितं द्विगुणितं द्विवारमित्यर्थमा त्रि- पिण्डितं त्रिगुणितं त्रिवारमित्यर्थः । तथा हादि शब्दान्तरयुक्त- म् । तथा सानुनादम् अनुनादिशब्दयुक्तम्। दूरादपि शनैरुच्चार्य- माणो यः श्रोत्रपथमायाति सोऽनुनादीति स्वरलक्षणे भागभि- हितमस्माभिः । तथा प्रयुक्तमतिदीर्घम् । तथा संहतं संहतशब्द- युक्तम् । तत्र उदीरित एवादिमध्यावसानतुल्यो यः स संहतः। उत्पले पराशरोऽपि, सकृत्तं भोगवतां द्वित्रि हादि चिरायुषाम् । ... ..

·पुरुषलक्षणप्रकरणे नेवलक्षणम् । ९३
चतुः स्याद्भोगनाशाय परमस्मान्न शोभनम् ॥ इति ।
सामुद्रतिलकेऽपि,
निहादि सानुनादं सकृतक्षुतं भोगवतां धनवतां द्वि ।
दीर्घायुषां प्रयुक्तं सुसंहतं त्रिभवेत्पुंसाम् ।।
स्खलितं लघु च नराणां क्षुतं चतुर्भवति भोगनाशाय ।
दोषदमतः परं स्यानिन्दितमनुनादसहितमपि ।। इति ।
इति क्षुल्लक्षणम् ।
अथ नेत्रलक्षणम् ।
भविष्ये,
दाडिमीपुष्पसङ्काशे भवेतां यस्य लोचने ।
भूपतिः स च विज्ञेयः सप्तद्वीपाधिपो गुह ।।
व्याघ्राक्षाः कोपना ज्ञेयाः कुक्कुटाक्षाः कलिप्रियाः ।
विडालनेचा हिंस्राश्च भवन्ति पुरुषाधमाः ॥
मयूरनकुलाक्षाश्च नरास्ते मध्यमाः स्मृताः।
-"..न श्रीस्त्यजति सर्वत्र पुरुषं मधुपिङ्गलम् ॥
आपिङ्गलाक्षा राजानः सर्वभोगसमन्विताः।
रोचनाहरितालाक्षा गजपिङ्गा धनेश्वराः॥
रोचना गोरोचना।
बलसर्वगुणोपेताः पृथिवीचक्रवर्तिनः । इति ।
गर्गसंहितायाम्-
मुखप्रशंसामुक्त्वा,
तत्र भ्रूनासिके श्रेष्ठे प्रोक्ते तत्रापि चक्षुषी ।
सये गोक्षीरवर्णाभे सुवृत्ते कृष्णतारिके।
प्रसने च विशाले च स्निग्धे चैवायते शुभे ।
व्याघ्राक्षाः कुक्कुटाक्षाश्च शशाक्षाश्चैव. ये नराः ।।
..

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
निघृणाः पापिनः क्रूरा दुरन्ताः कलहाप्रेयाः ।
शस्त्रवध्याश्च नयनैर्गाई मर्माहिषोरगैः॥
येषां चार्चिष्मती नेत्रे श्वेतशङ्कासमप्रभे ।
विद्युत्सूर्यमुवर्णाग्निमुक्तावैडूर्यवत्तथा ।।
मल्लिकाक्षौद्रवच्चापि लाजास्फटिकसनिभे। :
पाटलाक्षाश्च ये मास्ते धन्याः पुरुषाधमाः ।।
महद्भिनयनर्वाः स्त्रीजिताः पुरुषाः स्मृताः।
वामैः वः।
उष्ट्राभैयनैनूनं निघृणाः पापकारिणः ।
एतदेव तु श्रेष्ठं च नेत्रे स्यालक्षणं तृणाम् ॥
कर्णात्मभृति या रेखा नेत्रे नृणां प्रशस्यते ।
तया विरहिनं रूक्षं म्लानं निम्नं कृशं च यत् ।।
परुषं निष्पकाशं च सन्दिग्धं पुत्तिकानिभम् ।
चक्षुर्न शस्यते नृणां द्रव्यक्षयभयावहम् ।।
सन्दिग्धं झटिति विषयाग्राहकम् । पुत्तिका मधुमक्षिका-
विशेषः।
पिङ्गैरेतैः प्रशस्यन्ति नृणां नेत्रान्तरैस्तथा ।
अर्कमर्कटपिङ्गं च तारावद्यस्य पिङ्गलम् ॥
कृष्णं पर्यन्तरक्तं च मङ्गल्यं ब्रह्मवर्चसम् ।
श्वेतं नीलं च मङ्गल्यं शितिनीलं च यद्भवेत् ।।
रक्तैः सुनयनधर्मः कृष्णतारैः सुखैधिता ।
भोगवानथ मत्स्याक्षश्चकोराक्षो नराधिपः॥
वृपद१रक्रौञ्चाक्षाः कुरराक्षा नरेश्वराः।
दर्दुरो मण्डूकः।
स्निग्धै रक्तैश्च पिङ्गैश्च पक्षावद्भिः समैः स्थिरैः ।।
:

·९५
4
पुरुषलक्षणप्रकरणे नेवलक्षणम् ।
आयतैः पृथुभिस्तुजैः कृष्णशुलैः समङ्गलैः ।
रक्तहंसकरीराश्वनयनैः पार्थिवाः स्मृताः॥
करीरः पक्षिविशेषः।
प्रजापालनदक्षैश्च सौख्यप्रीतिकरैः शुभैः । इति ।
गरुडपुराणे,
क्रूराः केकरनेत्राश्च हरिणाक्षास्तु कल्मषाः ।
जिझैश्च लोचनैश्चौराः सेनान्यो गजलोचनाः ॥
केकरस्तिर्यग्दृष्टि।
गम्भीराक्षा ईश्वराः स्युर्मन्त्रिणः स्थूलचक्षुषः ।
नीलोत्पलाक्षा विद्वांसः सौभाग्यं श्यामचक्षुषाम् ॥ इति ।
वराहसंहितायाम्,
पद्मदलाभैनिनो रक्तान्तविलोचनाः श्रियोभाजः ।
अतिकृष्णतारकाणामक्षणामुत्पाटनं भवति ॥
मन्त्रित्वं स्थूलदृशां श्यामाक्षाणां भवति सौभाग्यम् । इति ।
महाभारते,
वरमन्धो न काणः स्यात्काणः स्यान तु केकरः ।
वरमन्धश्च काणश्च केकरो न तु पिङ्गलः ॥
एष दुर्योधनो राजा कर्कशो मधुपिङ्गलः ।
न केवलं कुलस्यान्तं क्षत्रस्यान्तं करिष्यति ।। इति ।
जगन्मोहने समुद्रः,
कुक्कुटाक्षः सदा द्वेषी मातृपुत्रैर्न संशयः ।
न श्रीस्त्यजति रक्ताक्षं पुरुषं मधुपिङ्गलम् ॥ इति ।
सामुद्रतिलके,
अधमा मण्डूकाक्षाः काकाक्षा. धूसराक्षाश्च ।
बहुवयसो धूम्राक्षाः समुन्नताक्षा भवन्ति तनुवयसः॥ इति ।

·"वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अत्र पुरुषाणामनेकदुर्लक्षणसद्भावे यदि नेत्रे उक्तलक्षणे
भवतस्तदा सर्वदुर्लक्षणनिरासो भवति । तदुक्तम्-
गर्गेण,
एकतो दुर्लक्षणशतं सौम्यं चक्षुस्तथैकतः ।
दुर्लक्षणशतं हन्यानरः सौम्येन चक्षुषा ।
तस्मान्नेत्रे प्रयनेन लक्ष्यं पश्येत कालवित् । इति ।
इति नेत्रलक्षणम् ।
अथ दृष्टिलक्षणम् ।
गर्गसंहितायाम्,
दृष्टिः पीता सिता धन्या दीना वै. निःस्वकारिका ।
गूढा महत्वतां कुर्यादान्याः स्युः स्निग्धदृष्टयः ॥
सर्पदृष्टिर्नरः क्रूरो दुःशीलः स्यात्तथैव च ।
अधोदृष्टिनरः क्रूरो विद्वानासाग्रमीक्षते ।।
कदम्बदृष्टिः सुभगो लक्षणैः परिकीर्तितः । इति ।
कदम्बदृष्टिः स्थूलदृष्टिः।
सामुद्रतिलके विशेषः।
श्यावशां सुभगत्वं स्निग्धदृशां भवति भूरिभोगित्वम् ।
स्थूलदृशां धीमत्त्वं दीनदृशां धनविहीनत्वम् ।।
ऋजु पश्यति सरलमनाः पश्यत्यूर्व सदैव पुण्याख्याः!
पश्यत्ययः स पापस्तिर्यक् पश्यति नरः क्रोधी -
दुष्टो दारुणदृष्टिः कुक्कुटदृष्टिः कलिपियो भवति ।
अहिदृष्टियोगी विडालदृष्टिः सदा पापः ।। इति ।
इति दृष्टिलक्षणम् ।
अथ पक्ष्मलक्षणम् ।
. सामुद्रतिलके,

·1 .. पुरुषलक्षणप्रकरणे पक्ष्मनिमेषादिलक्षणानि । ९७ सुदृढैः कृष्णैर्नयनच्छदस्थितैः पक्ष्मभिर्धनैः सूक्ष्मः । सौभाग्यं चिरमायुलभते मनुजो धनेशत्वम् ॥ पक्ष्मभिरधमा विरहिताः पुनरगम्यनारीरताः पापाः । इति पक्ष्मलक्षणम् । अथ निमेषलक्षणम् । सामुद्रतिलके, अनिमेषो धनरहितः पुरुषः स्यादेकमात्रनिमेपोऽपि । नियतं द्विमात्रनिमेषः परजनमाश्रित्य जीवति सः ॥ धनिनस्त्रिमात्रनिमेषास्तथा चतुर्मात्रनिमेपवन्तोऽपि । ननु पञ्चमात्रनिमेषाश्चिरायुषो भोगिनो धनिनः ।। इति । अत्र मात्राशब्देन अल्पः कालविशेष उपलक्ष्यते । तत्प- रमाणं च सामुद्रतिलके उक्तम्- तार्नु प्रदक्षिणीकृत्य यत् छोटिकां करो दत्ते । दिदमिह समयमानं मात्राशब्देन निर्गदितम् ।। इति । स्तेन जानुपादक्षिण्यन यच्छोटिकादानं तत्परिमितः कालो मात्रेत्यर्थः। भविष्ये,. . द्विमात्रोन्मेषिणो नित्यं जीवन्ति परमाश्रिताः । त्रिमात्रास्पन्दना ज्ञेयाः पुरुषाः सुखभागिनः ॥ चतुर्मात्रावशेषैश्च निमेषैरीश्वराः स्मृताः। दीर्घायुषो धर्मरताः पञ्चमात्रानिमेषिणः ॥ इति । इति निमेषलक्षणम् । अथ रुदितलक्षणम् । भविष्ये,.. शुभावह मनुष्याणां रोदनं स्यात्तथा शृणु।::

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अदीनमभुस्निग्धं च सस्मितं च विशेषतः ।।
साश्रु दीनं तथा रूक्षमस्निग्धं च तथा गुह ।
अशुभावई विज्ञेयं नराणां वारिधारणम् ।। इति ।
इति रुदितलक्षणम् ।
अथ भूलक्षणम् ।
भविष्ये,
ध्रुवौ वालेन्दुसदृशे धनिनामृषभोत्तम ।
दीर्घाभिर्धनिनो ज्ञेयाः संसक्ताभिश्च सुव्रतः ।।
खण्डाभ्यां त्वर्थहीनाः स्युनरा भ्रूभ्यां सुरोत्तम ।
मध्ये नते ध्रुवौ येषां परदाररतास्तु ते ॥ इति ।
घराहसंहितायाम्,
विषमभुवो दरिद्रा-बालेन्दुसमभुवः सधनाः । इति ।
सामुद्रतिलके,
बालेन्दुनते वृत्ते दीर्घ पृथुलोन्नते. सुखं श्यामे ।
नासावंशविनिर्गतदले इव भूदले दिशतः ।।
नृणामयुते स्निग्धे मृदुनतरोमान्विते ध्रुवौ शस्ते ।
हीने स्थूले सूक्ष्मे खरपिङ्गलरोमके न शुभे ।। इति ।
इति भूलक्षणम् ।
अथ कर्णलक्षणम् ।
वराहसंहितायाम्,
निर्मासैः कर्णैः पापमृत्यवश्चिपिटेः सुबहुभोगाः
कृपणाश्च इस्वकर्णाः शङ्कुश्रवणाश्च भूपतयः॥
रोमशकर्णा दीर्घायुषोऽथ धनभोगिनो विपुलकर्णाः।
क्रूराः शिरावनदैालम्बर्मांसलैः सुखिनः ॥ इति ।
भविष्य,
. .

·पुरुषलक्षणप्रकरणे कर्णललाटलक्षणानि। .९९
दीर्घायुषो दीर्घकर्णा लम्बकर्णास्तपस्विनः । इति ।
सामुद्रतिलके,
परिपूर्णकर्णपालीपिप्पलिकाद्यवयवाः सुसंस्थानाः ।
लघुविवरा विस्तीर्णाः कर्णाः मायेण भूमिभुजाम् ॥
आढ्यः प्रलम्बकर्णः मुखी शुभावर्त्तपीनमृदुकर्णः ।
मतिमान्मूषककर्णश्चमूपतिः शङ्कुकर्णः स्यात् ॥
येषां पृथुलच्छिद्राः कर्णाः स्युः कर्णशष्कुलीलीनाः ।
स्वल्पायुषो दरिद्रा विलोक्यमाना विरूपास्ते ।। इति ।
इति कर्णलक्षणम् ।
अथ ललाटलक्षणम् ।
भविष्ये,
ललाटेनार्धचन्द्रेण भवन्ति पृथिवीश्वराः ।
विपुलेन ललाटेन महानरपतिः स्मृतः ॥
इलक्ष्णेन तु ललाटेन नरो धर्मरतस्तथा ।
श्लक्ष्णं स्निग्धम् ।
त्रिशूलं पद्दिशं वापि ललाटे यस्य दृश्यते ।
ईश्वरं तं विजानीयाद्भोगिनं कीर्तिमाश्रितम् ।।
विपुलैरुन्नतैः शङ्खर्धन्याः स्युनर्नात्र संशयः ।
शलो ललाटास्थि ।
निम्नैः सुतार्थसन्त्यक्ता उन्नतैश्च नराधिपाः ।
विषमललाटा निःस्वाः सदा स्युर्देवसत्तम ।।
आचार्याः शुक्तिसदृशैनराः स्युनर्नात्र संशयः । इति ।
वराहसंहितायाम्,
शुक्तिविशालराचार्याः शिरासनतरधर्मरताः।
शुक्तिविशालैः शुक्तिवद्विस्तीर्णैः।

·१००... चीरामित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
.
उन्नतशिराभिराव्याः स्वस्तिकवत्संस्थिताभिश्च ।।
ललाटगताभिः शिराभिः स्वस्तिकाकाराभिः चशब्दाद्धनि-
नो ज्ञेया।
निम्नललाटा वधवन्धभागिनः क्रूरकर्मनिरताच ।
अभ्युनतैश्च भूपाः कृपणाः स्युः सङ्कटललाटाः ॥ इति ।
जगन्मोहने समुद्र
निःस्वा विषमभालेन दुःखिता ज्वरजर्जराः।
परकर्मकरा नित्यं प्राप्यन्ते वधबन्धनम् ॥
ज्वरजर्जराः ज्वरपीडिताः ।
अल्पेन तु ललाटेन अल्पायुस्तु भवेन्नरः । इति ।
सामुद्रतिलके विशेषः ।
श्रीवत्सकार्मुकाया यस्य शिरारोमभिः कृता भाले।
रेखाभिर्वा नृपतिर्भोगी वा जायते संपदि ॥ इति ।
इति ललाटलक्षणम् ।
अथ शिरोलक्षणम् ।
भविष्ये,
उचैरनिम्नं तु शिरः श्लक्ष्णं संहतमेव च ।
छत्राकारं नरेन्द्राणां गवाढ्यं मण्डलं स्मृतम् ।।
संहतं दृढम् ।
विषमं तु दरिद्राणां शिरोदैर्ये तु दुःखिताः ।
गजकुम्भनिभं सक्तं समं सर्वत्र भोगिनः ।।
चिपिटं तु शिरो यस्य हन्याद्धि पितरौ नरः ।
घटाकृति शिरोऽध्वानमसकृत्सेवते नरः॥
निम्नं शिरोऽनर्थदं स्यानराणामृषभोत्तम । इति ।
वराहोऽपि,
,

·... ६ ... ३ २ ... (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । प्रमेयरलार्णवच श्रीक्षेमराजविरचितचिसमेता(वेदान्तः)२ (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोम- (१६) मीमांसाबालप्रकाशः जैमिनीयद्वादशा: णिकृतदीधित्या जागदीशी टीका । १२ ध्यायार्थसंग्रहः श्रीभट्टनारायणात्मजभट्ट- (१०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्र- शङ्करविरचितः । (मीमांसा) मिश्रविरचितः परिभाषा-संस्कारप्रका- (१०) प्रकरणपश्चिका प्रभाकरमंतानुसारि-मी- शात्मकः। २० मांसादर्शनम् । महामहोपाध्यायत्रीशाले- | (३१) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायत्रीमि- कनाथमिश्रविरचितम् . श्रीशङ्करभट्टकृता प्रमिश्राविरचितः आहिकप्रकाशः मीमांसासारसंग्रहश्च सम्पूर्णः (मीमांसा)३ (३२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्वरविश्वम्भरत्रिपाठि- (१८) अद्वैतासीद्धसिद्धान्तसारः । पण्डितमवर संकलितः श्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्कृतव्याख्यास- (२३) वेदान्तरत्नमञ्जूषा । श्रीभगवत्पुरुषोत्त- मलङ्कृतः। (वेदान्तः) माचार्यकृता। (१९) कात्यायनश्रौतसूत्रम् .। महामहोपाध्याय- (१४) प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामिश्रीपुरुषोन- श्रीकर्काचार्यविरचितभाष्यसहितम् । १३ मजीमहाराजविरचित (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- (३५) वेदान्तपारिजातसौरभं नाम ब्रह्ममीमांसा- चितं असम्पूर्णम् (वेदान्तः) भाष्यं श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम्। १ (२१) श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखायम् । आ- | (६६) योगदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजकाचार्य- नन्दपूर्णविरचितया खएडनफक्किकावि नाराणतीर्थावरचित-योगसिद्धान्तचन्द्रि- भजनाख्यया व्याख्यया विद्यासागरीतिप्र- कासमाख्यया व्याख्यया संवलितम् । २ सिद्धया समेतम् । (वेदान्तः) १३ | (३०) वेदान्तदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजका- (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीमहमल्लविरचितार चार्यश्रीरामानन्दसरस्वतीस्वामिकृत ब्रह्मा- (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालबोधिनीव्याख्य ऽमृतवर्षिणीसमाख्यव्याख्यासंवलितम् ।। याऽवतरणिकया च साहितम् (१८) विश्वप्रकाशः । कोशः । विद्वद्वरश्रीम- (२४) ब्रह्मसूत्रवृत्तिः मरीचिका श्रीब्रजनाथभ- हेश्वरमूरिविरचितः। ट्टकृता (वेदान्तः) २ | (१९) श्रीमुबोधिनी | श्रीषलभाचार्यविनिर्मिता (२५) क्रोडपत्रसंग्रहः । अत्र श्रीकालीशङ्करसि श्रीमद्भागवतव्याख्या गोस्वामीश्रीविठ्ठलना- द्धान्तवागीशविरचितानि अनुमानजागदी थदीक्षितविरचितटिप्पणीसहिता। २ क्या: प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानु- (१०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमि- मानमाधुर्या व्युत्पत्निवादस्य शक्तिवादस्य अमिश्रविचितः पूजाप्रकाशः। मुक्तिवादस्य शब्दशक्तिप्रकाशिकायाः कु-(४१) वेदान्तसिद्धान्तसंग्रहः । श्रुतिसिद्धान्ताप- सुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि २ रनामकः । श्रीब्रह्मचारिवनमालिमिश्रविर- (२६) बझसूत्रम्, द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभ चितः। द्वैताद्वैतदर्शनानुगतः। २ ट्टरचितसिद्धान्तसेतुकाभधटीकासहि- (५२) स्वानुभवादर्शः। श्रीमत्परमहंसपरिबाज- तश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम्र काचार्यनारायणाश्रमाशिष्यमाधवाश्रमावरे- (२०) षड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्धनैयायिकका चितः । स्वकृतटीकाविभूषितश्च । १ पिलजैनवैशेषिकजैमिनीयदर्शनसंक्षेपः । (४३) याज्ञवल्कस्मृतिः । वालम्भट्टीसमाख्य- मणिभद्रकृतटीकया सहितः । हरिभद्मू व्याख्यासमलतमिताक्षरासहिता व्य- रिकृतः। वहाराध्याय (६८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डः प्रकाशव्याख्यासहितः। (४४) गादाधरी । श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रव- ८ २ ४ ।

·२
तिकृता । श्रीगने शोपाध्यायविरचिततत्त्व ध्यायोपनामक गीनागेशमविरचित
चिन्तामण्या श्रीरघुनाथतार्किकशिरोमणि श्रीमदुर्यलाचार्यविरचितकुञ्जिकाटीको
विचितदीधित्या च गर्भिता।
'श्रीमद्वालम्भट्टविरचितकलाटीका इति
(५५) शास्त्रदीपिका । श्रीपार्थसारथिमिश्र प्रणि टीकाव्यसंबलिता।
ता। रामकृष्णविरचितयुक्तिस्नेहप्रपुरण्या- (४७) व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधीः । पर्वतीय
ख्यव्याख्ययातथांसोमनाथकृतया मयुख विश्वेश्वरसूििवरचितः।
मालिकया च व्याख्यया संमलङ्कृता ।। | (१८) विरमित्रोदयः । लक्षणप्रकाशः ।
(१६) वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषा । श्रीमदुपा महामहोपाध्यायधीमित्रमित्रविरचितः।।
,
एत्त्रादिप्रेषणस्थानम्
हरिदासगुप्ता,
चौखम्बा बनारस सिटी।

·No text on this page.