·प्रस्तावना दुय्यम शाळातील चौथ्या इयत्तेकरिता 'संस्कृतभाषाप्रदीप-पुस्तक १ लें' गेल्या मे महिन्यामध्ये प्रसिद्ध केल्यानतर, पांचव्या इयत्तेकरिता दुसरे पुस्तक वेळेवर प्रसिद्ध करणे क्रमप्राप्तच होते त्याप्रमाणे हे दुसरे पुस्तक योग्य वेळी प्रसिद्ध करण्यात येत आहे. या पुस्तकाची रचना पहिल्या पुस्तकाच्या धर्तीवरच तीन भागात केलेली आहे, व विषयाची माडणीहि आधुनिक अध्यापनशास्त्राच्या तत्त्वानुसार केलेली आहे. १ व्याकरणविभाग:--प्रवेशपरीक्षेच्या नव्या सम्वृत्त अभ्यासक्रमानमाणे दुरया शारातील चौथी ते महावी इयत्तापर्यंत सस्कृत व्याकरएर हान सामान्य पणे देणे आवश्यक आहे म्हणून पाचव्या इयत्तेच्या या पुस्तकामध्ये सर्वनामें च द्वितीयगणसमूहाचे धातु याशिवाय स्वरान्त व व्यजनान्त नामें सख्याविशेषणे, तरतमवाचक रू] व मुख्य मुख्य रामारा यासनी पाठ दिलेले आहेत. त्यामुळे पाचवीचा सस्कृत पाकरणविषय, शिकणारास व शिकविणाराम, नेहमीप्रमाणे रूक्ष वाटणार नाही या विभागात एकदर व्याकरणपाठ १५ आहेत, परंतु पहिल्या पुस्तकातील शेवटचे व्यसनान्त नामाचे ४ पाठ चोध्या इयत्तेत पुरे न झाल्यास ते पाचव्या इयत्तेत प्रथम घेऊन नतर हे १५ घेता येतील, व हे सर्व पाठ साधारणपणे एक वर्षात पुरे करता येतील पाचव्या इयत्तेचा व्याकरणविषय घराब अपवादात्मक असल्यामुळे कियापदें व नामें वगैरेंची सर्व में प्रथम देऊन नतर त्याची फोड करून दाखपिलेली आहे, व रूपसिद्धीसाय आवश्यक अस- णा-या नियमाचा उमेख कसात करून ते नियम पुस्तकाच्या आरभी 'प्रास्ताविक माहिती' म्हणून दिलेले आहेत. वाजयातील उदाहरणावरून व्याकरण शिक विण्याची पहिल्या पुस्तकातील पद्धति या पुस्तकातहि अवलक्लेिली आहे. त्याच. प्रमाणे सामान्य व हुपार अशा दोन्ही त हेच्या विद्यार्थ्यांची सोय व्हावी म्हणून व्याकरणविभागाला दोन परिशिष्ट जोडलेली आहेत एकात १ ते १० गणाचे अनियमित धातु दिलेले आहेत व दुसन्यात जे थातु एकाहून अधिक गणाचे आहेत त्यातील मुख्य मुख्य दिलेले आहेत शिवाय प्रत्येक पाठावर आधुनिक ·४ त हचे प्रश्न देऊन त्यात शक्य तितकी विविधता आणलेली आहे यामुळे विद्याथ्यांना गृहपाठ नेमून देणे मुल्म होईल २ वाडमयधिभागः-यातील पाठाची निवड मुत्यत महाभारत, रामायण, यथासरित्सागर, भोजप्रवप, मुभापितसग्रह, रत्नायली व पचतन अशा सर्वमान्य प्रथातून केलेली आहे पद्य पाठ मूळ प्रथातून जसेच्या तसेच पेतलेले आहेत व गन्य-पाटामध्ये मूळची भाषा शक्य तितकी कायम ठेचिलेरी आहे शिवाय नाग्यप्रथातील रावादात्मक भाषेचा परिचय करावा म्हणून वेणीसहार, महावीर चरित व मध्यमव्यायोग या नाटकातील सोपे सोपे उतारे दिलेले आहेत प्रत्येक पाटावर अर्थवोधक टीपा व विविध तहेचे प्रश्न दिरेले असल्यामुळे विद्यार्थ्यांचे व्याकरणविषयक व वाक्यरचनाविषयक ज्ञान दृढ होण्यास मदत होईल विद्यार्थ्यांस स्वावलयनाने अर्थ लावा गावा म्हणून शेवटी विस्तृत शब्दकोश हिरेरा आहे. या भागाची विशिष्ट गोष्ट म्हणजे प्रत्येक पाठयचे शवटी त्या त्या पाठाला उपयुक्त असे अमरकोशांतील श्लोक पाठ करण्याकरिता दिलेले आहेत. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचा शब्दसंग्रह वाढण्यास मदत होइल ३ तिसरा विभाग. यामध्ये मराठी सस्कृत भाषान्तर करण्या सवींच्या उपयुक्त सूचना दिलेल्या असून त्याचा अवलय करण्यास सधि मिळाची म्हणून २५ मराठी पाठ सस्कृत भाषान्नराकरिता सटाप दिलेले याहेत सस्कृत. भापान्तरामध्ये वाक्यातील शब्दाचे सन्धि करणे आवश्यक असते, म्हणून योग्य ते सन्विनियम परिशिष्टामध्ये एकर दिलेले आहेत. अशा रीतीनें सब प्रकारच्या विद्यार्याच्या स्वतन बुद्धीला वाव मिळावा व त्याच्यात प्राचीन सस्पन प्रयाच्या वाचनायल आवड उत्पन्न व्हावा या हेतूने पुस्तकातील विषयाची माडणा शक्य तितकी मुबोध व आकर्षक वेलेली आहे पहिल्या पुस्तकाप्रमाणे या पुस्तकातील पाटहि विद्यार्थ्यांस प्रथम स्वगत वाचावयास सागून नतर शिक्षकानी त्याचे विवरण केयास विद्यार्थ्यांमध्ये आतताविश्वारा व स्वावलबन उत्पन होईल प्रस्तुत पुस्तक लिहिताना विद्यमान सस्कृत व्याकरणग्रयाचा व वाध्ययप्रयाचा मला जो उपयोग झाला त्याबद्दल त्या सर्व प्रथवरयांचा मी पार भणी आहे याचप्रमाणे गु पो पोकील व इतर सत्सतमान मित्र यानी पहिल्या पुस्ता

·बदल अनुकूल अभिप्राय देशन प्रस्तुत दुसरे पुस्तक लिहिण्यास प्रोत्साहन दिल
त्याबद्दल मी त्याचा पर आभारी आहे. त्याचप्रमाणे श्री ग. र, दामोतार
बी.ए., बी.टी.
, व श्री. मी नामालेगाव एमए, बी.टी यानी आपुलकीने की
मदत देलो व उपयुक्त सूचना केल्या त्याबद्दल त्यांचे आभार मानून ही लावलेली
प्रस्तावना पुरी करतो.
विवारी १९३५

·संस्कृतभाषाप्रदीप-पुस्तक २ रें. अनुक्रमणिका भाग-व्याकरण-पाठ ... १ ... A द्वितीयगणसमूह- ... .. ... ... ... ८ " " ... प्रास्ताविक माहिती-रूपसिद्धीला उपयुक्त सन्धिनियम १, सर्वनामें (यद्, अदस् ) व इतर सार्वनामिक विदोपणे ---पचम गण अमन-माया का भी स. का. सा.वि. ४ स्वरान्त नामें (अनियमित) १७ ५ नवम गण व नवम गणाच्या धातूंची वर्त. घा. सा. वि. ६ व्यंजनान्त शब्द (अनियमित ) द्वितीय गण (आकारान्त, शी, इ, अधि+इ, जाय, स्तु, नु, वू, सू) १२ (अद्, अस्, आम्, स्ट् वगैरे, हुन्, ईश्) ९ (अ) रभवाचक संख्याविशेषणे (१-१९), (आ) तरतमवाचक रूपे १. द्वितीय गा (द्विप, शाम्, विन, गृङ्, दुह) व वर्ग, मा. सा.वि. ११ समास (द्वन्द, अव्ययीभाव, तमुस्य, मंधारय व बहुमोहि) १२ मप्तम गण व वर्त. घा. सा. विशेषण १३ तृतीय गण व यन. पा. सा. विगेरणे ६७ १४ यतरि भूतयारवाचक धातुमाधित विशेषणे १५ द्विकर्मक क्रियापदें मणि प्रयोग परिसिर--(अ) १४ १० गणांचे आगमी काही धानु --(आ) निरनिराळ्या गणाचे अमगारे काही धानु -(३) कोही व्यापरणविषयक संता ... ... ... ... ... ... ... ८४ " ...

·८ . ४ ७ . ८ ९ भाग २-सस्कृत पाठ (गय व पय) मङ्गलपद्यानि । १९ शिविपराक्षा। १३० १ चम्प्यूहभद् । ९५ ० दारिद्यदोपा । पद्य १३२ पार्थप्रतिता। ९८ २१ उपाय चिन्तय प्राता ह्य ३ प्रतितापूर्ति । १०० पायमपि चितयत्। १३३ भगारपवरप्रदानम्। पथ १०२ २२ रामस्य वनगमनम् । नाट्य १३६ ५ नमुचिस्था । १०४ २३ निशया ६ स्पनातिदुरतिरुमा। १०५ (प्रथमो विमाग ) । १३९ पञ्चवगनिवासाश्रम पद्य १०७ २४ (द्वितीया विभाग)1 १४१ वज्रनिर्मिति । १०१, २५ मदाविनावणनम् । पद्य १४३ पतिव्रताप्रभाव । १११ | २६ सुदापसुन्दी। १४५ १० मारते रावण प्रयुपदश । आमायाक्तय पिद्य १४८ पश ११११२८ एश्लदत्य कथा। १४१ गृरामृत्यस्य । ११५ २९ वर्षासमय 1 पद १५१ १२ सातावियुक्तस्य रामस्य ३० किरातार्जुनीय युद्धम् विलाप । पद्य ११६ १३ अश्वत्थामा पितृमरण (पूवभाग )। १५३ वाती शुणाति नाट्य ११८३१ (उत्तरभाग)। १५५ १४ मघान्योक्तय । पद्य १२१ ३२ शरद्वर्णनम् । पथ १५७ १५ कालिदासस्य चातुयम्। १२२ ३३ वृद्धव्रायणघटोत्कच- १६ सजनप्रशसा पद्य १२४ सवाद । नारय १५९ शठ प्रति शाट्यम्। सामान्य का । पद्य १८ दमय त्यात्मनो उत्तम ३५ रत्नावलीस्था। पिभ्य क्थयति। पद्य १२८ शब्दसमूह -सस्कृत-मराठा १६७ भाग ३–मराठी पाठ (संस्कृत भापान्तराकरिता) १ सस्कृत भाषातराकरिता सूचना १८० मराठा बास्यसमूह व उतारे १८८ ३ विस्तृत टीपा २०० परिशिष्ट-वाक्यातीर शब्द नोण्यास उपयुक्त सविनियम । १२६३४ २ ·९ प्रास्ताविक माहिती १ रूपसिद्धीला उपयुक्त सन्यिनियम एकाद्या रूपाच्या शेवगै एकाहून आधिक व्यनने आल्यास, पहिले कायम ठेवतात व इतराचा शेप करतात जसे--महन्+स-मस्त् (प्रथमा ए व ) अपवाद-क,,, २ रूपाच्या शेवटाल अनुनासिकाशिवाय इतर वर्गव्यतनाबद्दल त्याच वर्गाच प्रथम किंवा तृतीय व्यतन येते जम-महन्-द्, वार-ग. ३ प्रत्ययाच्या आद्य स्वर, अघस्वर किंचा अनुनामि यापूर्वी शब्दावें अन्य मूळ व्यान रायम राहाते जरों-दाशिन्+अस्-शशिन , +२ - प्रस्याच्या आय कठोर व्यसनापूर्वी मागील अनुनामिकाशिवाय इतर पर्गव्यसनावद्दल त्याच वर्गाचे प्रपन व्यतन येते जसे-समिथ्+मु- समिरम प्रत्ययाच्या आद्य मृदु व्यसनापूर्वी मागील अनुनामिकाशिवाय इतर वर्गव्यननाबद्दल त्याच वर्गाचें तृतीय व्यतन येते. समिध+भ्याम्- समिभ्याम् प्रत्यपध्या आरभी अर्पस्वर व थानामि याशिवाय इतर व्याने अग ल्यास अथवा कोणताहि प्रत्यय पुढे नमस्याय (पहिल्या नियमानुसार लोप पायाकारणाने) धातूच्या अथवा नामाच्या गणाध्या अन्त्य घ्यननाचा पुढे लिहिल्याप्रमाणे परव होतो अन्त्य क,म्, ग, घ, ३, २, र यचा व होतो ट् . त्, थ्,८५ त् . ७ " " . " " ·१ तवर्ग किंवा स् आणि वर्ग किंवा याचा सन्धि करताना तवगाच्या व्यजनाबद्दल अनुक्रमे दवर्गाची व्यसन येतात व स बद्दल ए येतो से- मृत्+त-मृप्त (अ)-मृप्+ट । १२ अन्त्य ह चा, लोपन होणाऱ्या व म्हा आय वर्ण असणा-या प्रत्ययापूर्वी, २ होतो व इतर ठिकाणी अथवा नामम यापूर्वी होतो, मात्र शब्दाचा आद्य वर्ण द पाहिने व इतर आद्य वण असेल तर द् होतो जस-~-दुह+ सि-दोक+सि । दुह्नति-दो+ति। लिह+सि-स्त्र + मि । लिह+ ति-रे+ति। १३ अन्त्य , धु, म पुढे त् किंधा य् हे आय व अमरेले प्रत्यय आले तर त्याचा ग्, द व व् होतो, आणि तू किंवा त्याचा ५ होतो में--- दोष+ति - दोग + घि। रणभ्+ति-रण+धि । १४ अन्य ट् पुढे त्-थ्-५ यापैकी वर्ण प्रययाच्या आरभी आल्यास द चा लोप होतो व शिवाय मागाल इतर स्वर दाब हातो, आणि त-य-ध चाद होतो जसे-ले- +नि-रेट +ठि-रेटि १५ शल्दाच्या आरभी य, ग, २ व अन्त्य व १, द्, ५, म किंवा ह् असेल आणि जेव्हा पुढे कोणताहि वर्ण नसेल किंवा स्- हे प्रययाचे आय वण असताल, तर साध , ग्, द्याचे फरर अनुस्मे भ्, च्, असे होतात भ+दोह+स्-अदो + म-अधोर-ग् (२) १६ प भूतकाळाच्या स्वत्या प्रत्ययाचा नि १प्रमाणे लोष केला ममता अंगाध्या अन्त्य ,य,६,५व म् वह द्विपु एक्वचनात तन्द किंवा स् येतो ६१ पु एकायनात त् विवाद येतो अवेर+स्-अव - त्-२ । अवेदतु-अवन्-। १५ धातूच्या अन्य 'म्'चा, द्वि पुरुषी 'घ' में आरम हाणाया प्रयय पूर्वी शेप होता आ[+ 'वे-शाम्य । ए, ऐ, यो पो यापुढे स्वर मारा तर त्यांचे अनुभमें अर, भाग, अय म भार असे परक होतात अहो+अम्-अनुहद् +अम् ।

·१२
११ मूळ धातूच्या अन्त्य इ-ई पूर्वी जर संयुक्त व्यसन असेल तर अपिन
अपादि प्रत्ययापूर्वी 'इब्' असा फरक होतो हा-नि:- अति-जिहिय्न
अति-जिहियति।
२० मूळ धातूच्या अन्य उ ऊ चा अपित् अनादि प्रत्ययापूर्वी 'उम्' होता
नु+अन्ति-नुवन्ति ।

·पाठ सर्वनामें व सार्वनामिक विशेपणे. (अ) १ यस्य नास्ति स्वयं प्रक्षा शास्त्रं नस्य करोति किम् । २ इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः । ३ ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । ४ यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः। ५ असी प्रसन्ना वाग्देवी कवयो महयन्ति याम् । ६ हेतोरमुष्य जीवस्य न कुर्यात्पातकं नरः। ७ अमुना भक्तिमार्गेण नरो भवति मोक्षभाक् । ८ अमूनि धर्मकार्याणि नरः कुर्यादतन्द्रितः। वरील वाफ्यात यद् व अदस् या सर्वनामाची रूपे योजलेली आहेत. यद् (जो-जी-में ) ह्याचा उपयोग मित्र वाक्यात होतो व याचे साहाय्याने गौण वाक्य मुख्य वाक्याशी जोडले जाते, आणि त्याचा पूर्वगामी शब्द (नाम किंवा सर्वनाम ) हा मुख्य वाक्यांत योजला जातो यद् याचे रूप गौण वाक्यारा आवश्यक असणाऱ्या विभक्तीचें योजले जाते व पूर्वगामी शब्दाचे रूप मुख्य वाश्याला आवश्यक असणाऱ्या विभक्तीत योजले जाते. मात्र लिंग व वचन यामध्ये यद् व पूर्वगामी शब्द यामध्ये ऐक्य असलेच पाहिजे. विभक्तीत (१ ल्या वाक्याप्रमाणे ) असेल किंवा (इतर वास्याप्रमाणे ) नसेल, अदस् ( तो-ती-तें, हा-ही-हे) या दर्शन सर्वनामाची रूपे तीन्ही लिंगा- मध्ये केली जातात व ती रूमें क्या नामाशी त्याचा सबंध असेल त्याच्याशी लिंग, विभक्ति व वचन यामध्ये जुळणारी असतात. टीप-'एतद' हे मग जवळच्या वस्तूबद्दल, 'इदम्' हे त्याहून योग्य दूर असणान्या वस्तूबद्दल, मस्या दूरच्या दृश्य वस्तुबद्दल आशिक' दृष्टीपाद यसणा-या वस्तूबद्दल पोजतात.

·२ पु य यद् ये यानि यम " " . १ यस्य-(पु ए व पटी) तस्य-(पु. ए. क. पी) २ येपाम्-(पुव व पष्ठी) तै-(पु ब. व. तृतीया) ३ ये-(पुव व प्रथमा) तान्-पु व. व द्वितीया ) ५ याम्-(स्त्री ए व द्वितीया ) असौ-(स्त्री ए व प्रथमा) असौ । रूप वाग्देवी याप्रमाणे, अमुष्य हे जीवस्य याप्रमाणे, अमुना है भक्तिमार्गेण याप्रमाणे आणि अमूनि हें धमकार्याणि याप्रमाणे लिंग, विभक्ति व वचन यामध्ये आहे यद् याची रूपें तद् च्या रूपाप्रमाणे करावी, मान प्र. ए. व (पु)-यः व (नी) या असें करावें. यद् स्त्री. यो ये यान् द्वि. याम् ये या येन तू. यया याभ्याम् याभि तृ० ते स० पर्यंत यस्मै येभ्य च. यस्यै याभ्य पुलिंगाप्रमाणे यस्मात् पं. यस्या यस्य ययो येषाम् प. ययो यस्मिन् येषु स. यस्याम् यामु अदस् स्त्री असी यमू अमी भयो अमू अमू. अमुम् अमून अमुना अमूभ्याम् अमीनि ४. थमुया अमभ्याम् अभूमि भमुष्मै भीभ्य अमुष्य अमूभ्य अमुप्मान भमुप्य समुयो अमीषाम् प. अमुप्या यमुयो अमूपाम् अमुष्मिन् अभीषु स. अमुष्याम् थम्पु याभ्याम् ये " " " " " " यासाम् " " द्वि. अमूम् " " .. " " " " "

·३
न.प्र.द्वि.-अदा अमू अनि. इतर पुंलिंगाप्रमाणे,
टीप:-विशेष माहिती सं. वाक्यरचना पाठ २९ मध्ये पहा.
(आ) १ यावञ्चित्तस्य शुद्धत्वं लभ्यते ज्ञानिभिः खलु ।
तावती मनसः शुदिर्नेतरेषां कदाचन ॥
२ पतापद्भिः प्रयत्नैश्च लभते ना परं यशः ।
३ इयतापि प्रयत्नेन मोक्षप्रातिः सुदुर्लभा ।
४ सागरे कति रत्नानि कति जीवाश्च शुक्तयः।
अन्धेः सम्पदपारास्ति सा हि शातुं न शक्यते ॥
५ कियन्तस्ते सन्तो जगति विदिताः स्वार्थविमुखाः।
वरील वाक्यात यावत्, तावत्, एतावद, इयत् च कियत् ही यद,
तद्, एतद् , इदम् व किम् या सर्वनामाना 'वत्' किंवा ' यत्' हा प्रत्यय
लावून होणारी परिमाणदर्शक विशेषणे योजलेली आहेत. त्याचप्रमाणे 'कति' हे
संख्यावाचक प्रश्नार्थक विशेषण योजलेलें आहे.
'वत्' व 'यत् ' प्रत्यय लावून झालेल्या विशेषणाची स्पें 'गुणवत्' प्रमाणे
तीन्ही लिंगामध्ये होतात.
जसें-'.-यावान् पावन्ती यावन्तः इ.
स्त्री.यावती यावत्यौ यावत्य. 'गुणवत्' प्रमाणे
न. यावत् यावती यावन्ति इ.
'कति' याची रूपे तीन्ही लिंगाची सारखीच होतात, व त्याचा उपयोग
बहुवचनातच होतो.
प्र.द्वि. सं.-कति, तृ-तिमि , च, पं.-पतिभ्यः, प.-कृतीनाम् ,
स.-कतिपु.
१ अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः। (कृष्णस्य)
२ नायं लोकोऽस्ति न परोन सुसं संशयात्मनः।
३ कृत्वा क्ल्याणमन्येषां हितं स्वस्य करोति ना।
४ स्वे वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।
.

·४ ५ मनस्यन्यद्वचस्यन्यत्कार्यमन्यदुरात्मनाम् । ६ एके यतन्ते द्युम्नाय परे ज्ञानार्थमेव च। एकेपा दृश्यते स्वार्थोऽपरेपा तूत्तमा गतिः ॥ ७ यसन्मनि कृतं पूर्वे तदैवमिति कथ्यते। वरील वास्यात एक, पर, पूर्व, अपर, अन्य व स्व याची रूपें योनलेली आहेत ही सार्वनामिक विशेषणे होत, कारण याची रूपें सर्वनामाप्रमाणे होतात यातील अन्य ५ इतर ही पूर्णपणे 'यद्' प्रमाणे चालतात पूर्व, पर, अपर, उत्तर, दक्षिण व स्व हे 'स्थल, काल, दिशा व मनुष्य' याचा सबंध दर्शविणारे शब्द सवनामाप्रमाणे चालतात मात्र पुलिंगी प्रयव, प ए व व स ए व यामध्ये 'देव' प्रमाणेहि चालतात 'एक' हा यहुपचनात (काही- कियेफ या अर्थी) सर्वनामाप्रमाणे चालवितात पूर्व-प्रय च पूर्व-पूवा प ए प पूधात्-पूर्वस्मार, स एव पूर्व-पूर्वस्मिन् पर- परात्-परस्मात्, परे-परस्मिन् स्व- स्व स्वा, स्वात्-स्वस्मात्, स्वे-स्वस्मिन् टीप-'विश्व सई' हा शब्दहि सर्वनामाप्रमाणे चालतो जसे-विषे देवा । "विश्वम्- जा' हा शब्दादि सर्वनामाप्रमाणे चारतो . परे-परा, " . " नवीन शब्द अतन्द्रित (वि) प्र+पद् (४ मा प)- संसिद्धि. (स्त्री)-यश निराळशी, उत्साहयुक्त शरण जाणे सर्ग-(जन्ममरणरूपी) अब्धि (पु) समुद्र भिपज् (पु)-वैद्य स्वाभाविक स्थिति दुरात्मन् (पु)-दुष्ट रिफ्थम्-वडिरोपार्जित सम्+मन् (प्रयोजक) मनुष्य गुम्नम्-धन विमर-ऐश्वर्य, सम्पत्ति हालाहलम्-समुद्र निरामय (वि)-निरोगा विवस्वत् (पु)-सूय मथनाचे वेळी निधारने प्रज्ञा (ना)-शहाणपण, वीणा (खा )-एक वाद्य धुद्धि शुति (स्त्री)-शिंपरा धन सत्कार करणे ·५ १ सास्वत्यै नम । ४ १ २ ३ प्रश्न १ पुढील वाक्यात रिकाम्या जागा सार्वनामिक रूपें योगा साहाय्येन रामेण लय लय तान् कपीन् स सममानयत् । उद्योग नर करोति तावान् लाभ भवति तस्य । ३ यस्या हस्त वाणा अलन्दियते एव मे विभव भवन्त सेदितुम् । ५ कालेन मित्र निरामय भवत् इति राम भिपनम् अपृच्छन् । २ सवधी सर्वनामयुक्त गौण वाक्ये योजा तन शिवन हालाहल पातम् । स सुग्रीव विविन्धाराज्ये स्थापित । तया दमयन्त्या सइटानि अनुभूतानि । तानि एव सन्मिनाणि। ५ तावता एव धनेन नर धर्मकार्य कुर्यात् । ३ पुढील वाक्यात सात दिलेल्या शब्दाची योग्य रूप योजा १ (अदरा) क्षुद्राणा प्राणाना कृते नर असत्य न वदेत् । २ सायकाले (एक) समुद्रतीर गच्छन्ति (अन्य) उद्यान (अपर) च गृहे एव तिष्ठन्ति । ३ नर (अन्य) घन न लुभ्येत् । (स्व) एव धनेन स तुष्येत् । ४ (पूर्व) तन्मनि करा कर्म (इदम् ) तन्मनि फ्लम् आवहति । ५ (पर) ब्रह्मणि 'नेति नेति' इति वर्णनम् उपयुज्यते । ६ (कति ) (माग ) मोक्ष लभ्यते । (अदम ) (मार्ग) क मुलभ । ७ रिक्यस्य (वियत् ) अश ज्येष्ठस्य पुनस्य (अन्य) च इति स्मृतिषु निर्दश्यते । ८ (एतावत् ) शति आ मन रक्षणाय न अलम् । ९ (कति अभियानानि श्रीविष्णो । (कति ) प्रकारे तस्य पूता नियते । १० ( यद् ) पाण्डवा निता ते कोरवा राज्यमुसम् अन्वभवन् ।

·पाठ २
द्वितीयगणसमूह-पंचम गण.
१ पुप्पात्पुप्पं भ्रमन्भृगश्चिनोति लवशो मधु ।
२ सन्मार्गेण हि गन्तारः प्राप्नुवन्ति शियां गतिम् ।
३ सन्तर्पणाय देवानां सोमं च सुनुमो वयम् ।
४ शृणोषि न हितं सम्यक् सर्वनाशं च गच्छसि ।
५ अन्वेषणाय सीतायाः सुग्रीवः प्राहिणोत् कपीन् ।
६ सञ्चिनोतु नरः पुण्यं सदाचारेण धार्मिकः।
७ कामक्रोयौ रिपू नित्यं दुनुतो मानवान्खलु ।
८ नाश्नुते मनसः शान्ति पापकर्मरतो नरः।
वरील वाक्यात चिनोति, प्र+आनुवन्ति, सुनुमः, शृणोपि,
प्र+अहिनोत्, सम्+चिनोतु, हुनुतः व अश्नुते ही क्रियापदें योजलेली
आहेत. ही १-४-६ किंवा १० गणाध्या धातूंच्या रूपासारखी दिसत नाहीत.
त्याचप्रमाणे धातु व प्रत्यय यामध्ये शाही ठिकाणी 'नो' व काही ठिकाणी 'नु'
भालेला आहे. ज्या प्रत्ययापूर्वी 'नो' झालेला आहे ते 'पित् किंवा
विकारक' प्रत्यय व ज्यापूर्वी 'नु' आहे ते 'अपित् किंवा अविकारक'
प्रत्यय होत. 'नु' हे पंचम गणाचे विकरण आहे. वरील सर्व क्रियापदें पंचम
गणाची आहेत.
टीप.-थानूला विवरण जोडून प्रत्यय लावण्यापूर्वी में रूप तयार होते त्याला 'भंग'
म्हणतात. १-४-६-२० गणाच्या धातूच्या अगाच्या शेवटी 'अ' असतो, म्हणून या चार
गणाचा प्रथमगणसमूह केलेला आहे. जसे-नम, मृत्य, विश, क्यय,२,३,५,७,८५९
या गणाच्या पााची 'अंगें' निरनिराळी होतात. न या सहा गणाचा नितीयगणसमूह
केलेला आहे. द्वितीयगणममुहाचे प्रत्यय प्रथमगणसमूहाच्या प्रत्ययाहून काही ठिकाणी मिन्न
बादेत. ते पुढे दिले मादेत.

·७ वर्तमानकाळ प्र. भूतकाळ परस्मैपद आत्मनेपद परस्मैपद आत्मनेपद मि वस् मस् ए बहे महे अम् व म इ वहि महि सि थस् य से आथे ध्ये स् तम्त थास्आयाम् ध्वम् ति तस् अन्ति ते आते अते त् ताम् अन् त आताम् अत आज्ञार्थ आ. पद [प.पद विध्यर्थ आ.पद आनि आवआम ऐ आवहै आमहै याम् याव याम ईय ईवहि ईमहि हि व आयाम् ध्वम् या यातम् यात ईथा ईयाथाम् ईध्वम् तु ताम् अन्तु ।ताम् आताम् अताम् यात् याताम् यु ईत ईयाताम् ईन् वरील प्रत्ययातील जाड अक्षरातील प्रत्यय हे 'पित्' व इतर अपित्' बाहेत. प्रथमगणसमूक्षाचे प्रत्यय व वरील प्रत्यय यामध्ये पुढील भेद आहे. १ परस्मैपदामध्ये विध्यर्थी प्रत्यय सर्व निराळे बाहेत, आणि आज्ञार्थ द्वि. पु. ए. वचनी प्रत्यय 'हि' आहे. २ आत्मनेपदाध्ये तृ.पु. व. पचनी प्रत्ययामधील अनुनासिकाचा लोप झाला आहे, व द्वितीय आणि तृतीयपुरपी द्विवचनी प्रत्ययाच्या आरमी 'इ' नसून 'आ' आहे. वर्त. प्रथम पु. ए. वचनी प्रत्यय ए आहे. वि (५ उ. प.) वर्तमानकाळ परस्मैपद आत्मनेपद चिनोमि चिनुव व. चिनुमन्म चिन्ने चिनुबई-बहे चिनुमहेन्महे चिनोपि चिनुथ. चिनुथ चिनुपे चिन्वाथे चिनुध्वे चिनोति चिनुतः चिन्वन्ति चिनुते चिन्याते चिन्वते धर्तमानकाळ आप (५ प. प.) अश् (५ आ प.) आप्नोमि आमुव आमुम अनुवे अदनुवहे अनुमहे आरोपि आप्नुय आमुथ अनुपे अदनुवाये अनुवे आयोति आनुतः आमुनन्ति अनुते अनुवाते सदनुवते चिनोमि-चिक्नु+मि-विनो+मि आशोमि-आप+न+मि-आप्नो+मि ·८ नियम:-पित् प्रत्ययापूर्वी भगातील अन्त्य 'उ' चा 'ओ' (गुण) होतो चिनुयहे-विहे -चि+न+वहे-चि+न् + वहे । चिनुमा-मा-चि+ नु+म -चि+न् + म परतु आमुम.-आप् + नु +म । अनुमहे--अश् + नु+महे नियम:--म् ने आरभ होगा या प्रथमपुरुषा अपित् प्रत्ययापूर्वी स्परान्त धातूच्या अगाच्या अन्त्य 'उ'चा विकल्पाने लोप होतो चिन्वन्ति-चि+नु +अन्ति-चि+नव + अन्ति । आमुवन्ति -आप्+ नु+ अन्ति-आप्+नुव् + अन्ति । नियम - स्वरादि अपित् प्रत्ययापूर्वी स्वरान्त घातृया अगाच्या 'उ' चा 'ध्' होतो, आणि व्यागान्त धातूच्या अगाच्या अन्त्य 'उ' चा 'उत्' होतो वरील नियमास अनुसरून व इतर सामान्य सधिनियमाचा उपयोग करून चि, आप् व अश् याची इतर कानाचा रूपे पुढालप्रमाणे होतात चि (५ उ प )प्रथम भूतकाळ प पद आ पद अचिनवम् अचिनुव व अचिनुमन्म | अचिन्वि अचिनुवहि न्वहि चिनु महि-महि अचिनो अचिनुतम् अचिनुत अचिनुथा अचिन्वाथाम् अचिनुध्वम् सचिनोत् अचिनुताम् अचिन्वन् अचिनुत अचिवाताम् अचिन्वत प्रथम भूतकाळ पपद-आप आ पद-अश् आमवम् भाव आमुम | आदनुवि आश्नुवहि माइनुमाहि भामृतम् आमुत आइनुथा आशुवाचाम् आरनुप्वम् आनोत् आमुताम् भागवन् आश्नुत आश्वाताम् भाश्नुवत আহ্বায় चि (५प प) चि. (५ मा प) चिनवानि चिनवाद चिनवाम चिन चिनवावहै चिनवामहै चिनु चिनुतम् चिनुत चिनुष्य चित्राथाम् चिनुध्वम् चिनोतु चिनुताम् चिन्व तु । चिनुताम् चिन्वाताम् चिन्वताम् आफ्नो ·१ आज्ञार्थ आप् (५१ अश् (५ आ प) आप्रवानि आमवाव मामवाम | अन अरनवावहै अदनवामहे आमुहि भाभुताम् आमृत अनुष्य अश्नुवाथाम् अनुष्यम् आनोतु आमुताम् आनुवन्तु | अनुताम् अदनुवाताम् अश्नुवत्ताम् विध्यर्थ चि (५ ५ ५) चि (५ आ प) चिनुयाम् चिनुमान चिनुयाम इ चिन्वीय चिन्वावहि चिन्तीमहि । आप् (५ प प ) आप्नुयाम् आप्नुयाव इ अश् (५ आ प ) अनुवीय अनुवावीह इ टीप - स्वरान्त परस्मैपदा धानना याशी द्वि पु ए वचनामध्ये प्रत्यय लागत नाही पनम गणाचे स्वरान्त धातु 'चि' प्रमाणे चालवावे आणि व्यवनान्त धातु परस्मैपदामध्ये 'आप' प्रमाणे चारवाचे आत्मनेपदा व्यनगान्त पातु फक्त 'भरा' हाच आहे जहर तेथें विवरणातील 'न् 'चा'ण' करावा पंचमगणाचे धातु अश् (आप)-व्यापणे, मिळविणे, वि (उ ५)-नमविणे, शोधणे उपभोगणे दु (पप)-पाडा देणे, दुस देणे वि -व्यापणे धुघ (उप) हालवणे आप् (प प ) मिळणे, मिळविणे अब, वि,, -अपमान करणे -पोचणे, मिळणे धूप ( प प )-धीर करणे, आव्हान वि -व्यापणे देणे -सपविणे गथ् (प )-मिदीस नेणे, प्रार्थना चि ( १ )-जमविणे करणे, मारणे -कमी होणे आ-अनु (प )-प्रार्थना करणे, अब, उद्, प्र, सम्, समुद्- जमविणे, एकत्र करणे अप -इसा करणे, मारणे उप (अप)-वारवणे वृ (उ प.)-निवडणे, आच्छादणे, निस् -निधय करणे " " अप" मनुष्ट करणे " " ·" अप+आ (उ प)-उघडणे आ , -लपविणे, निग्रह करणे परि -वेढणे -पाधरणे, वापरणे वि -उघडणे, स्पष्ट करणे सम् लपविणे, झाकणे शक (पप) समर्थ असणे साधु (प.प)-साध्य करणे, तडीस नेणे सु (उ.प रस काढणे, पिळणे स्तु (उ.प)-झारणे, पसरणे आ, उप, परि, प्र, वि-, हि (म प.)-पाठवणे, जाणे प्र+आ» D प्र " नवीन शब्द अन्वेषणम्-शोध अर्थ:-द्रव्यम्, धनम् कदर्य:-कृपण दुर्गः म्-किला नाक:-स्वर्ग निरागस् (वि)-निरपराधी प्रासादः-राजवाडा सन्तर्पणम्-सन्तोप, समाधान सर्वात्मना ( तृतीया ए व ) पूर्ण उत्साहानें, मन लावून सोम.वेदकालीन एका वर्णचे नाव शिव (वि) शुभ, कल्याणकारक प्रक्ष १ कसाताल शब्दाची योग्य रूप योजून पुढील वाक्ये पुरी करा १ सीताया (भर्तृ ) अर्पयितु शबरी फलानि (प्रचि )। २ वाला गुरूणाम् उपदेशम् (श्रु) कल्याण च (साध्) (आज्ञार्थ )। ३ नाकम् अधिवसता मुराणा कृते (नविन ) सोम (गु- भू. का )। ४ नर (निरागस्) प्राणिन पारणात् ऋते न (दु-विष्यर्थ )। ५ केचिन् नरा (दुष्क्मन् ) फलम् अस्मिन् एव लोके (अश्)। ६ शिवस्य (धनुस् ) मत कर्तुं राम (शर)। 'वस् धातूला अधि, अतु, आ व उप उपसर्ग जोडले म्हणजे स्थग्दाचक शब्दाची तिीया योगात ·७ सैनिका दुर्गस्य द्वारम् ( अपा+2) दुर्गाधिकारिणं च युद्धे (प्)। ८ रामस्य सहायेन मुग्रीवण आदिष्टा वानरा सीता सर्वत्र (विवि)। ९ निशागमे तम सर्वा (दिश्) (वि+आप्)। १० जना (पप्) रिपूणा प्रतिकार (निस्+चि-विध्यर्थ ) । २ पुढील ह ओखून ती पाश्यात योता साप्नुवन्ति । शृण्वन्तु । अशक्नोत् । धुनोति । प्रहिणु। ३ (ब) पित् व अपिन् प्रत्यय म्हणने काय हे सागून सर्व पित् प्रत्यय लिहा (आ) पचम गणाचे विवरण सागून प्रश्न २ मधील रूपें सिद्ध करा ४ पुढील वाक्यातील धातूना योग्य उपसर्ग जोडून ती पुरी करा ---- १ आचायी शास्त्राणाम् अर्थम् । २ क्दये सर्वात्मना अर्थम् चि । ३ रानी सेवा प्रासादस्य द्वारम् । ४ दशरथ राम बनम् ५ अर्जुन जयद्रयवधम् ६ अर्जुन भाष्म शरै पाठ ३ अष्टमगण. (अ) खाण्डववनदाहाद्रक्षितो मयोऽर्जुनमयदर । उपतोऽस्मि भवता । किं करवाणि भवत. रुत इति । तदा स्ष्णेनोपदिष्टोऽ- र्जुनः प्रत्यभाषत। दिव्यरूपा सभा फुरुम्वति । तथेत्युक्त्वाऽ- चिरादेव सभामझरोन्मयः । तत्र मातृभिः सार्धमुपविष्ट युधि- ष्ठिरं नारदोऽपृच्छत् । किं त्वं राजस्यं यक्षं न तनोपि । सत्वरं तनुप्व यागम् । एवं त्वं जगति कीर्ति चितनुया इति । तच्छुत्या कृष्णस्योपदेशेनैयाहं यशं तनुयामित्यमनुत युधिष्ठिर । अतः ·स कृष्णमपृच्छत् । अप्यहं यशं तनवानि । किं त्वं मनुप इति। श्रीकृष्णाः प्रत्यभापत । जरासन्धादते न कोऽप्यन्यस्तव यझे विघ्नं कुर्यात् । तस्य वध आवश्यक इति । अतो भीमो जरासन्धं गदयाऽक्षिणोदमारयञ्च । पश्चाद्युधिष्ठिर अपि- भिर्यान्धवै राजभिश्च समेतो यज्ञमतनोत् । तदा श्रीकृष्णस्य पूजा शिशुपालस्य न सम्मता। स श्रीकृष्णं युद्धायायत । श्रीकृष्णस्तं चक्रेणाक्षणोत्तस्य च बघमकरोत् । एवं राजसूय. यज्ञो निर्विघ्नं समाप्तः । वरील उताऱ्यातील अधोरेखित रूपें तन् , क्षण , क्षिण, मन् , व कृ या अष्टम गणाच्या धातूची आहेत त्यातील 'कृ' शिवाय इतर धातूची रूपे पचम गणाच्या 'चि' धातूच्या रूपासारखी दिसतात. अपित् प्रत्यययुक्त पृथकरण पित् प्रत्यययुक्त अतनोत्-अ+तन्+3 (ओ)+त् तनुप्व-तन् +3+ स्व (प्व) तशाच अक्षणोत्-अक्षिणोत् अमनुत-अ + मन् + उ +त तनवानि-तन् +उ (ओ-अन् )+आनि मनुपे-मन् +उ+से (पे) तनोपि-तन्+उ (ओ+मि (पि); | तनुयाम्-तन् +उ+याम् यावरून असे दिसून येईल वीं अष्टमगणाच्या धातूंना 'उ' हे विश्रण प्रत्ययापूर्वी जोडलेले आहे, व त्याची तनु, मनु, क्षणु व क्षिणु अशी बनें झाला आहेत ही अगे पचमगणाच्या स्वरान्त धातच्या अगाप्रमाणे असल्यामु त्याची रूपे 'चि' धातूच्या रूपाप्रमाणेच होतात. वर्त. तन् (८ उ. प.) परस्मैमद आत्मनेपद तनामि तनुमन्म तन्वे तनुवहे-म्बई तनुमटेन्मद्दे तनोमि तनुधः तनुथ तनुषे तन्वाथे तनुषे तनोति तनुत तन्वन्ति तनुते तन्वाते तन्वते ·प्र. भूतकाळ भतनवम् अदनुवन्द अतनुमन्म अतन्धि अतनुवहि-न्यहि अतनुमहि- न्महि अतनो अतनुतम् अतनुत अतनुथा अतन्वाथाम् अतनुध्वम् अतनोत अतनुताम् अतन्वन् थतनुत अवन्वाताम् बतन्वत জান্ধা तनवानि तनवाद तनवाम तनवै तनवावहै तनवामहै तनु तनुतम् तनुत तनुष तन्वाथाम् तनुध्वम् तनोतु तनुताम् तन्वन्तु तनुताम् तन्वाताम् तन्वताम् विभ्यर्थ तनुयाम् तनुयाव तनुयाम तिन्वाय तन्वीनाहि तन्वीमहि द. क ( ८ उ प.) परस्मैपदी रूप प्रथम पुस्तकात दिली आहेत वर्तमानकाळ आत्मनेपदी प्रभूतकाळ कुर्वहे कुर्महे (अयुर्वि अकुर्वहि अकुमहि पुरुष पुरुष्वे अपुल्या अपुर्वायाम् अकुरुत्वम् कुरते कुर्यात कुर्वते अपुरत अकुर्वाताम् अकुर्वत भामार्थ विध्यर्थ कर करवावहै करवामहै कुवीय कुविहि मुवीमहि कुरुष्व कुर्वाथाम् दुरध्वम् कुरुताम् पुर्वाताम् दुर्वताम् परील रूपावरून असे दिसून येईल की, 'कृ' चे अनादि पित् प्रत्ययापूर्वी 'करो-कर' असें रूप होते, व हरादि पित् प्रत्ययापूर्वी करो' असे होते '-' में आरग शालेय अफित् प्रत्ययापूर्वी 'कुर' असे होते, इतर हलादि अपित् प्रत्ययांपूर्वी 'कुर ' असे होते व अनादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'कु' असे होते. कुर्षे पुवाये ·१४ ५-८ गणाच्या धातूंची वर्त धातु विशेषणे (आ) यत्न कुर्वाणो नर सम्पद लभते । यज्ञास्त-वानान्देवानपीडयन् राक्षसा । पुष्पाण्यवचिन्वाना दासी राश्याऽऽहृता । राज्य वितन्वता नुपेण शरवो निर्जिता । राज्यं कुर्षति रामे प्रजास्व कालमृत्यु भवत् । विजयं साध्नुवन्त चीर जना सहर्षमभ्य नन्दन् । वरील वारयात कुर्वाण । तन्वानान्, अवचिन्वाना, वितन्वता, कुर्वति व साध्नुवन्तम् ही क, तन्, चि व साधू या धातूची वर्त धातु विशेषणे योरलेली आहत कुर्वाण - कुवते - अत + आन । चिन्यान - विवत -- अत + आन । कुर्चत् - कुर्वन्ति - अति + अत् । साध्नुवत्-साध्नुवरित - अन्ति +अत् । तन्यान- तन्वते -अते + आन। तन्यत्-तब त जति+अत् । वरील पृथकरणावरून असे दिसून येईल की ५-८ गणाच्या धातूची वर्त धातु विशेषणे करण्याची राति १-४-६-१० गणाच्या धातूच्या रूपाप्रमाणेच आहे मान आत्मनेपदी धातूना 'मान' बद्दल आन हा प्रत्यय जोडावा लागतो युर्वत्-पु कुवन् कुर्वन्ती कुवत इ न कुर्वत् कुवता कुर्वन्ति । स्वी दुर्वता व यो कुर्व य इ परस्मैपदी रुपं गच्छत् ' प्रमाणे पुलिंगामध्ये 'जगत्' प्रमाण नपुसक लिंगामध्ये नपु प्रयमा द्विवचनी रूप मूळ शब्द समजून 'नदी' प्रमाणे स्त्रीलिंगामध्ये केली जातात आमनेपदी रूमें अकारात विपणाप्रमाणे पु मध्ये व न मध्ये अनुभमें 'देव व धन' प्रमाण 'आ'ताइन ना मध्ये मा प्रमाणे केली जातात टीप-हतं धातु विशेषणाच्या पयागाकरिता स भाषाप्रतीप-पुस्तष १पाठ २४ याणि स-वाक्यरचना पाठ २६ पहा रीप-दिलाय गणमूहातील भारमनेरी थापूर्वी धर्न थातु विशेष माना प्रत्यय जोडून केली जात ·अष्टमगणाचे धातु कृ (उ. प.)-करणे, तयार करणे प्रति-प्रतिकार करणे,भरपाई करणे अशी-उरी-स्वी-स्वीकारणे वि+प्र-त्रास देणे अधि-आधिकार देणे सम् (सस्करोति)-सस्तार करणे, शुद्ध करणे 'अनु (प प.)-अनुकरण करणे क्षण-क्षिण (उ प )-इना करणे, मारणे अलम्-मुशोभित करणे तन् (उ प)-पसरणे, तयार करणे, आविस्-प्रादुस्-उघड करणे आचरणे उप-उपकार करणे आ-प्र-वि- तिरस्-धिर-तिरस्कार करणे मन् (आ प )-जाणणे, विचार करणे नमस्-नमस्कार करणे विन् (आ प-याचना करणे, मागणे . " " पहिला भाग दुपार नतरचे ऋतु. (3)-यक्ष नवीन शब्द आपराज्ञिक (वि)- जरासन्ध, चेदि व मगध पूर्वात-दिवसाचा देशाचा राता कृष्णाचाशन दुरुतम्-अपशब्द मञ्ज (वि)-गोड साण्डवयनम्-इन्द्राचे पात्रम्-योग्य मनुष्य राजसूयः-यज्ञाचे नाव आवडतें रन परतात 'मनु याचा टप्योग व्यायें अनुकरण रावमा ग्याची पठी स्दिा दितीया योन 1 उपाह याचा उपयोग ज्यावर उपार करावयाचा लाची पछी योडून यरला पातु याना निर्मको

·१ कसातील धातूची योग्य ती रूमें योजून पुढाल वाक्य पुरी करा.
१ वसिष्टेन आदिष्ट दशरथ पुनप्राप्तये यज्ञम् (तन् ।
२ पानभ्य दान नरस्य कार्ति (वि + तन्)।
३ जयद्रथ पादप्रहारेण अभिम युम् (क्षिण) ।
४ नर मित्राणा हृदयानि दुरुक्त न (क्षण-विध्ययं ) ।
५ वर्षामु चाता श्यामान मेघान् नल (
(वन्)।
६ दरिद्र नर मिक्षा (वन् ) गृहात् गृह भ्रमति ।
७ कायस्य आरम्भ () नरेण परिणाम विचारणाय ।
८ जावाले भात्रमे मुनय पुण्या कथा (श्रु) न्यपादन् ।
९ व्याघ सगाना ग्रहणाय भूमौ ताल (वि + तन् )।
१. श्व कार्यम् भद्य (कृ-विध्यय) पूर्वाह्न च आपराह्निकम् ।
२ पुढील धातूची वर्त धातु विशपणे तयार करून त्याची योग्य रूर्षे
पुढाल वाक्यात योजा -
उप + क सम् + चि आविम् + वि+
१ मधु
मघुरा मञ्जु गुषन्ति ।
२ नन्यस्य दोषान् एप
नरस्य लघुव दृश्यते।
३ शास्त्रार्थ सम्पर
आचायान् गम्मानयन्ति छाना ।
नराणा चित्त शदित वर्तते ।
५ दानानाम्
ने पुण्य लभ्यते।
३ 'कृ' धानृत्य निरनिराळे पाच उपसम रावून वाक्यात उपयोग परा
४ पाप

·पाठ ४ स्वरान्त नाम ( अनियमित ). (अ) यदा यदा भू राक्षसः पीडिताऽभवत्तदा तदा सा गोरूपेण यां गत्वा थियो मार विष्णुं राक्षससंहारं प्रार्थयत । विष्णुरपि विविधै रूपैर्योरखातरद् भुवं दुष्टानां दण्डनाय । एवं रामरूपेण स रावणस्यान्येषां च राक्षसानां संहाराय भुपि रघुकुले जातः । राज्यनिया भुवो भर्ता रामो गर्वितो नाभयत् । स प्रजानां हितायैव प्रायर्तत । प्रजाभिरनुभूतं सुसं धन्यपि दुर्लभम् । वरील उताऱ्यात श्री, भू, गोव धो या नामाची निरनिराळी रूपें योनलेली आहेत हे शब्द चालविताना व्यसनान्त नामाना लागणारे प्रत्ययच बहुधा योनले जातात परतु यांची काही रूपें अनियमित आहेत म्हणून त्याची सर्व रूपें खाली दिली आहेत टीप -प्रत्यय - श्री अस् प्र , अन् गो अम् नि, या भ्याम् भिस् तृ, ए भ्याम् भ्यस् च , अस् भ्याम् भ्यस् प , अस बोस् जाम् प , इ थोम् सुस,-ली सस श्री (स्त्री)-लक्ष्मी, सम्पत्ति, सौन्दर्य भू (स्त्री)-पृथ्वा श्री त्रियी प्र.सं.भू त्रियम् दि. भुवम् प्रिया श्रीभ्याम् श्रीभि भूभ्याम् भूमि प्रिये-त्रिय श्रीभ्य भूभ्य निय-मिया पं. भुष-वा त्रियाम्-श्रीणाम् प. भुको भुवाम् शूनाम् त्रियि-याम् श्रीषु स. भुवि-वाम् धी-बुद्धि, ही-सात, भी-भीति हे 'श्री'प्रमाणे वभ्रू (भुवइ) हा 'भू' प्रमाणे चालवावा , , मुवी भुव त्रिय " " " भुवा भुवे- "" " " " " त्रियो " " , " ·१८ " " " युभ्याम् " " " " " " " धुपु घो (स्त्री.)-आकाश, स्वर्ग दिव (स्त्री.)-आकाश, स्वर्ग द्यौः द्यावी द्यावः प्र.सं. दौः दिवौ दिवः द्याम् द्या: द्वि. दिवम् दवा द्योभ्याम् घोभि दिवा द्युभिः धवे द्योभ्या दिवे द्युभ्यः दिव. द्यवो. ग्रवाम् दिवोः दिवाम् यदि घोषु स. दिवि गो (प.)-बैल व (स्त्री.)-गाय, पृथ्वी, इन्द्रिय हा शब्द 'द्यो' प्रमाणे चालवावा. (आ) भुवः पत्युः श्रीरामस्य भार्या सीता स्त्रीपु रत्नमासीत् । सा लङ्कायाः पत्या रावणेनापहृता । अतो रामेणात्मनः स्त्रिया अन्वेपणाय सुग्रीवेण सह सख्यं शतम् । रामस्य सखा सुनाव- स्तस्य साहाय्यमकरोत् । रावण हत्या सीतां च गृहीत्या रामः पुष्पकविमानेन सर्वैः सखिभिर्यान्धवैश्च सहायोध्यां निवृत्तः । पश्चाद् भुवः पतिः श्रीरामो नयेन राज्यं कृत्वा स्त्रीणां श्रेष्ठया सीतया सह सुसमन्वभवत् । वर्गल उतान्यात पति, सखि व स्त्री या नामाची रूपें अालेली आहेत. त्याची रूपे पुढीलप्रमाणे होतात. पतिः (पं.)-नवरा, स्वामी स्त्री (स्त्री.) पतिः पती स्त्री त्रियो निय पतीन् द्वि. त्रियम्-नीम् निय-श्री पतिभ्याम् पनिमि निया स्त्रीभ्याम् स्त्रीमि पत्ये पतिभ्यः च. निये स्त्रीभ्यः पत्यु पं. निया: पत्यो पतीनाम् प. नियो प्रीणाम् पत्यौ पतिपु नीपु पते पठी पतयः नि नियो नियः पतयः पतिम् " " पत्या " " " " " . " नियाम् " ·सखि (5)-मित्र या शब्दाची प्रथमा, द्वितीया व सवोधन मंत्री रूप ससा ससायी सपाय प्र । ससायम् मखायौ सीन् द्वि । ससे सखायौ सखाय. स । अशी होतात व इतर विभक्तीची 'पति' प्रमाणे होतात. सखा (मा)-मैत्रीण हा शब्द 'नदी' प्रमाणे चारवावा. टीप -'पति'शा समासात शेवरी आला तर तो 'कवि' प्रमाणे चालवावा. जसे मूपति, अधिपति सा लयापारीना रावणेनापहना। (इ) जरया जरमा पाऽऽकान्तस्य नरस्याक्षिणी मन्दे भवतः। केचिन्नरा एकेनयाझ्या द्रष्टुं समर्थाः सन्ति । जययां-जरसि वा नराणां गागाणि विक्लानि भवन्ति । अक्षणोस्तेजसा नरस्य चातुर्य शायते । वरील वाक्यात जरा व आक्षि या शब्दाची रूपे आली आहेन. जरा (स्त्री)-म्हातारपण, पार्घश्य जरा जरे-भरसी जरा जरस प्र. जराया -जरस जराभ्याम् जराभ्य पं. जराम्-नरसम् दि. जरयो -जरसो जराणाम् जरसाम् प. जरया-जरसा जराभ्याम् जरामि त. जरायाम्-जरसि जरासु जराये-जरसे जराभ्य च.जरे बरे-जरसी जराजरस सं. "जरा' शब्द 'माला' प्रमाणे चालवतात, मात्र स्परारमी प्रत्ययापूर्वी 'जरस' असा समजून 'चन्दमम् ' प्रमाण रू केली जातात 'निर्जरः ()-देव' हा शब्द मुदा 'देव'प्रमाणे चालवून शिवाय स्वरारमा प्रत्यापूर्वी 'निर्भरम् ' समजून सरें देसी जातात 'अजर (वि.)- म्हातारपण नसलेला' हा पदहि वरीलप्रमाणे विकल्पानें रूपं करून घालवतात. अक्षि (न.)-ढोटा अक्षि अमिती मशीणि प्र. अक्षय अविभ्याम् अक्षिभ्य पं. द्वि. अक्ष्णो अक्षणाम् प. मणा अजिभ्याम् असिमि त. अगि-अक्षणि अक्षिषु स. अणे असिभ्य च. अक्षे-आधि अक्षिणी अणि सं. दधि (न)-दही, अस्थि (न.)-ड, सस्थि (न.)-मादी हे शन्द अक्षि प्रमाणे पारवतात. " " " . " "

·२०
नवीन शब्द
अन्तरालम् पृथ्वी व स्वर्ग यामधील नय -नीति
जामा फलोदय.-फलाचा लाभ
अवनत (अवनम् चे मणि भू | ययाति. चन्द्रवशाताल राना
था वि )-वाकलेला वि+एज् (६ प
प)-सोडणे,
अवस्थानम्-राहाणे
पाठविणे
उद्भूत ( उद्+भू में कर्म भू धा विस्ट (वि+सृज् चे क भ पा
वि )-उत्पन झालेला
वि)-सोडलेला
किमुत (अव्यय)-क्तिी ज्यास्त- घेणु. (५)-पावा, याम्यूची पाटी
कमी घेतरणी-पाताराताल नदाचे नाव
तृणविन्दुः (पु) कपाचे नाय
निशकु (पु )-सूयवशातील राना सहोदर.-सरमा भाऊ
१ गवाम्, अनागि, खापु भुवि व जरायाम् ही स्पं ओळजून रमाचा
पापयात उपयोग करा
२ पुढील पाण्यात धमाती शब्दाची योग्य रूप योजा.
१ येणु नादया (गो) रावदा परिएन अमवत् ।
२५.प्य ना) नाम अपि वपरिचित । विमुत दशनस्य ।
३ एपदा चित् मयपपिन (अस्यि ) गाय छ ।
४ (दपि) युक्तम् अन्न प्रवासका बतान उपयुक्त भी।
५ यथा पुश्रण तया (पति) वियाग न माना (म्रो)।
६ नरस्य (भूभ मनग शाम मुश्यने ।
७ पुरा नाना (भू) मुरादर मना ।
८ निशा (यो) न गट किंतु श्र तुगा पिन ।
९ मग (चर) भवितव्यम नी ययाने उठा।
१. रमागरान उनाया (श्री ) गद्दोदाम्य गुट दिता ।

·३ पुढील वाक्यांतील जाड अक्षरांतील शब्दांबद्दल या घड्यातील शब्द योजा:-- १ कपिझलः अवदत् मित्र पुण्डरीक न एतद् युक्तं ज्ञानिनः तव । २ रावन देवाः अपि स्वप्रासादे दासत्व नीताः । ३ सूर्यः सहस्रण नयनः पृथ्वी प्रभाशयति । ४ तृणविन्दो भयेन शक हरिणों नाम सुराङ्गनां तस्य तपस. भङ्गाय व्यसृजत् । ५ यथा नारीणां तथा वाचा साधुत्वे दुर्जनः जनः । ६ बुद्धेः प्रापः महते फलोदयाय करपते । ७ अर्जुनः रणादणे मित्राणि बान्धवान्गुरूनच युद्धाय उद्यवान् अपश्यत् । ८ जनाः धेनूनां प्रदानं कुर्वन्ति वैतरण्याः पारं गन्तुम् । ९ साहसं विना सम्पद: लाभः अशक्यः इति केचित् मन्यन्ते । १० लजया आक्रान्तस्य नरस्य मुखम् अवनतं भवति । पाठ ५ नवम गण (अ) आसीत्कस्यापि वणिज्ञोऽश्वविपणिहयग्रामे। सोऽश्वान व्यफ्री- पांत कुटुम्ब चापण्णात् । वयो जना अभ्यानकीणस्तस्मा- द्विपणिकात् । एकदा स सुलक्षणाढ्यं यं विक्रयार्थमापणं नीत्वा तं स्तम्भेऽवानात् । तदैव प्रातस्तत्र कोऽपि राज- कुमारः सोऽश्याना लक्षणानि सम्यगजानात् । अश्वस्यरूपेणा- रुष्टः स तमघदत् । मो वणिक फ्रोणामि हयमिममहम् । क्रिमस्य मूल्यमिति । तदा स वणिगवदत् । परीक्ष्यैव कोणातु भवानिति । तदा स पसपुत्रो जानाम्यहमश्वपरीक्षा रश्मीन्द ·२२ गृह्णामि पश्चात्तमारोहामीत्युक्त्या रश्मीनगृह्मादारोहच । एतद् दृष्ट्या सोऽश्वविक्रय्यमन्यत । अयं सम्यग्जानात्यश्वपरीक्षाम् । विक्रोणीयेमंसुवर्णशतेनेति।अत्रान्तरेराजपुत्रोऽपृच्छत् कियता *मूल्येन विक्रीणीपे त्वमिमं हयम् । बहु रोचतेऽयं मह्यमिति । तदा स वणिगवदत्सुवर्णशतेनेति । स राजपुत्रो मूल्यं दत्त्वा यमक्रीणात्प्रासादं च न्यवर्तत। वरील उतान्यांतील अधोरेखित क्रियापदाचे पुढीलप्रमाणे पृथकरण करता येईल. "पित्' प्रत्यययुक्त 'अपित्' प्रत्यययुक्त अपुष्णात्-+ पुष्+ना (णा) +त् विक्रीणीपे-वि+की+ना (नी-णी) क्रोणामि-फ्री+ना (णा)+मि अवघ्नात्-अ+बन्ध (यध्) + ना विक्रीणीय-वि+की+ना (न-ग्) +त् +ईय कीणातु-फ्री+ना (णा)+तु व्यत्रीणीत-वि+अ+फ्री+ना (नी -गी)+त अफ्रीणन् - +फ्री+ना (न-')+ अन् यावरून असे दिसून येईल की 'ना' हे नवम गणाचे विकरण आहे. पित् प्रत्ययापूर्वी 'ना'च राहिला आहे. हलादि अपित् प्रत्ययांपूर्वी 'ना'चे नी' अगें रूपांतर झाले आहे व अजादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'ना' चे 'न्' भरों रूपांतर झाले आहे. जरूर तेथें 'न' चा 'ण' केलेला आहे. फ्री (उ. प.) धर्तमानकाळ परस्मैपद आत्मनेपद मीणामि फ्रीणीवः कीणीमः फ्रीणे कीणीवहे फ्रीणीमहे मीणासि क्रीणीयः फ्रीणीय फ्रीणीपे कीणाधे फ्रीणीचे फ्रीणाति फ्रीणीतः प्रीति फ्रीणीते मीणाते फ्रीणते "वि+की' हा पातु माननी आहे. या दिमतीला विकावयाचे अथवा विका ध्यावया तो किंमतवाचा शमन्तीय योज्दात.

·२३ कोणीय प्र. भूतकाळ परस्मैपद आत्मनेपद अक्रीणाम् अाणीव अक्रोम अफ्रीणि भकोणीयहि अफ्रीणीमहि अक्राणा भक्रीणीतम् मीणात अत्रीणीया मीणायाम् अक्रीणीध्वम् अक्रोणात् अनरीणीताम् अक्रीणन् अत्रीणीत अमीणाताम् अत्रीणत आशार्थ সাল कोणाव कीणाम कोणे कीणावहै कोणामहै পাধি দাবিদ গীলীর कोणीच श्रीणाथाम् त्रीणीयम् कोणातु झीणीताम् फ्रीणन्तु कीणीलाम् क्रीणाताम् फ्रीणताम् विध्यर्थ कीणीयाम् कीणीयाव इ. कौणीवहि इ. वरील रूपाकरिता 'फ्री' धातूची पुढीलप्रमाणे अंगे होतात पित् प्रत्यया- पूर्वी-क्रीणा, हलादि अपित् प्रत्ययापूर्वी-कोणी व अजादि अपित् प्रत्ययापूर्वी-क्रीण. यावरून कोणत्याहि नवम गणाच्या धातूची वरीलप्रमाणे तीन भगें वमवली म्हणजे रूपं करता येतील. झा (जा)-जाना-जानी-जान् । पुष-पुष्णा-पुष्णी-पुष्ण । मह (गृह)-गृहा-गृही-गृड्। यन्य (म्)-ना-यध्नी-बध्न् । नवम गणाच्या धातूंचे तीन प्रकार होतात - १ फरक न होणारे अश् (प. प.)-नाणे, प्र+अश्-पिणे क्षुम् (प. प.) - प्रधुल होणे, नव- फ्री (उ. प.)-विकत घेणे तारणे परि+फ्री (आ. प.)-वेतन देऊन घेणे, फेडणे पुर (५. प.)-पोसणे वि+की (आ. प.)-विक्णे प्री (उ.प)-संतुष्ट करणे निस्+क्री ( निषाद, प.)- पैसे मुप् (प. प.)- चोरणे देऊन सोडवणे | मृद (प.)-चेंगरणे, चुरा करणे टीप:-शुभ याची अंगे पुला-दुम्नी-धुन् मचि होत. 'न्'चा '' होत माहों ·२४ " २ अन्त्य दीर्घ स्वर ह्रस्व होणारे कृ (उ प.) टार मारणे, इजा करणे | प्र+ली-एकरूप होणे (प )-वृद्ध होणे, क्षय होणे वि+ली वितळणे (वि प ५.)-फाडणे, फोडणें लू (उ प)-तोडणे, खुटणे वि, प्र+लू- धू (उ प)-हालगे, हालवणे पू (उ प)-पपिन करणे (उ प )-निवडणे पू(प प)-भरणे, रक्षण करणे T (वि-प प)-तुरडे करणे, उभे फाउणे ली (प प)-वितळणे, चिक्टणे स्तृ (उ ५.)-आच्छादणे, पसरणे ३ अनियमित फरक होणारे ग्रन्थ (प्रथ्-प 4)-जोडणे, ओवणे अनु-परवानगा देणे ग्रह (गृह-उ. प.)-घेणे, पकडणे आभि, मत्यभि-ओळपणे, जाणाणे अनु-अनुग्रह करणे अय-अपमान करणे उद्-उचलणे प्रति-प्रतिज्ञा करणे, क्वूल करणे नि-नियमन करणे वन्ध् (य-प. प)-याधणे प्रति-स्वामारणे, घेणे अनु-आग्रह धरणे, अनुसरणे वि-गाणे निर्-आग्रह धरणे सम्-जमविणे नि-पट वाधणे, रचणे मन्य (मथ्-प प)-घुमटणें स्तरम् (स्तम्-५.५)-आधार देणे, शा (जा-उप)-जाणणे अडविणे, गर्विष्ठ होणे टीप -आशा दितीयपुरुषी एकवचनी प्रत्यय परस्मैपदी व्यजना-न पाना भान' असा राकात व ताराकाना 'ना' विवरण जोडी नाही मात्र जरूर रोई 'चा 'रावा . मर-अक्षान,हिश-शिशान, यन्थ्-प्रथान, बन्धू-बधान, मन्थ्-मयान, मुष-मुवाग, पुष्-पुषाण, रूगमू-स्तभान, मर-मृदान • 'प्रीश' या थाचा उपयोग ज्याच्या जवळ प्रतिश वरावयाची साची चतुर्यो योजन करतात ·(आ) ईशतत्व जानन्ता-जानाना या नराः संसारभावेभ्यः चिरकाः भवन्ति। स्वप्रभया राज्ञां मनांसिचभूपिचमुष्णती दमयन्तीरडं प्रविष्टा। क्षीरसागरं मनद्भिः सुरासुरैः चतुर्दश रत्नानि लब्धानि । पाप्मनः पुनाना भागीरथी भक्तैः स्तूयते । वरील वाक्यात अधोरेखित शब्द वत. काल पातु विशेषणे आहेत. जानन्तः, मुप्पती व मनन्दिः ही परस्मैपदी आणि जानानाः व पुनाना ही आत्मनेपदी धातूची आहेत. ती बनविण्याची व चारविण्याची त हा पंचम किंवा अष्टम गणाध्या वर्त धानु विशेषणासारखीच आहे. झा-जानन्ति-अन्ति+अन् -जानत् पु प्र व. २-जानन्त: मन्य-मग्नन्ति -अन्ति+मत-मथ्नस् पु त. व, वै.-मथ्नद्भिः मुप-मुष्णन्ति - अन्ति+अत्-मुष्णत् स्त्री. प्र ए व.-मुष्णती ज्ञा-जानने -अते+मान -जानान पु.प्र व प.-जानानाः पू-पुनते-आते + आन-पुनान श्री. प्र. ए. व.-पुनाना नवीन शब्द अगुलीयकम्-आगटी दधि (न)-दही रङ्ग-सभामण्डप अध्वगःप्रवासी, वाटमधीवरः-पोळी रन्ध्रम् - कमीपणा, दोष अश्यविपणिः ()-नवनीतम्-लेणी रदिमः ()रगाम घोडे विकण्याचे दुकान निष्का-फम्सोन्याचे चणिज् ()-वाणी না आख्य (वि)-सपन, युज रिएणिका-दुकानदार परोक्षम् (म)ीआड आपण:-म्-बाजार, पाप्मन् ()-पापामनुष्य विमृश्यमारिन् (वि.)- दुकान विचारकटन वागणारा प्रमअन: -सोमायाचा केसर:-आयाळ स्तम्मः-खाव बारा ·२६ १ पुढील वाक्यात कसातील शब्दाची योग्य ती रूपें योगा १ (अनु + ज्ञा) मा तात गमनाय इति चन्द्रापीड पितर (प्र+अर्थ )। २ घीवरेण आनीतम् अङ्गुलीयक दुष्यन्त (अभि+ज्ञा) शकुन्तलाया' ३ दधि (मन्य ) गोपीना परोक्ष नवनात (मा) कृष्ण । [अस्मात् । ४ कालिदास शकुन्तलाम् उद्दिश्य नाटक (नि+बन्ध )। ५ शनी रन्ध्राणि (ज्ञा) नृपण विजय लब्ध । ६ प्राप्माले सूर्यातपेन तप्त हिम (वि+ला )। ७ प्रभजन तुझान् दृक्षान् अपि (५) उन्मूलयति च । ८ विष्णो नामस्मरण पापिन () (पू)। ९ अरण्ये व्याघ्रा मार्गेण गच्छत अध्वगान (वि+दृ) । (वृ) हि विमृश्यकारिण गुणलब्धा स्वयमेव सम्पद । २ पुढील रूपें ओळखून त्याचे पृथकरण करा व ती वाक्यात योजा. व्यकीगत । बधान । अप्रीणन् । आभात् । निगृहन्तु । पुनात । ३ पुढील वाक्यात साताल धातूना योग्य ते उपसर्ग जोडून त्याची रुपें याजा- परस्पर (ग्रह) । २ स्वामी निष्क्दशकेन (फ्री)। ३ बाल अनुशा लन्धु मातरम (पन्ध्)। ४ पुन पिता कृतम् (का)। ५ गूपक सिंहस्य केसर (c)। ६ साधव दीनान् - (ग्रह)। ४ पुढील वाश्यातील ल्यान्त अव्ययाबद्दल क्रियापदाची रूपें योगा वृक्षस्य शासा आल्य काष्टिव गृह गध्यतु । मालाकार माला प्रथित्वा स्वामिने अयच्छत् । जना क्रोध निगृह्य स्वास्थ्य लभेरन् । योधा शद्वान् पूत्वा युद्धमारभ ताम् । व्याध तण्डुलानाम् उपरि जाल विस्तार्य दूरे एव स्थित । • 'स्ट (शोक्पूर्ण) भाठवण होणे' या अर्थी ज्याची आरक्षण विषयाची त्या अर्थाच्या शब्दाची षष्टी योनतात १राक्षसा मृय फूण- ·२७ पाठ ६ व्यंजनान्त शब्द (अनियमित ). . (अ) १ पुंसामसमर्थानामुपद्रवायात्मनो भवेत्कोपः। २ सहते क्लेशबाहुल्यं सर्वदा धैर्यवान्पुमान् । ३ सन्तीर्यते सुखेनैव धोरैः पुम्भिर्भवोदधिः। ४ धयं पन्थानमुत्सृज्य नरो भवति दुश्खभाक् । ५ आपदा कथितः पन्था इन्द्रियाणामसयमः। ६ व्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः। ७ सम्पूज्यते जनः श्वाऽपि धनिकस्य गृहे स्थितः। ८ मकरः प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभूयते । ९ व्याधी विध्यति वाणेन श्यभिः परिवृतं मृगम् । घरील वाक्यात पुंस् , पथिन् व श्यन् या शब्दाची निरनिराळी रूपें माली आहेत त्याची सर्व रू0 पुढे दिली आहेत. पुंस् ()-पुरुष पुमान् पुमांसी पुमास पुगासम् पुस द्वि. पुरो पुसाम् पुंसा पुम्भ्याम् पुम्भि पुंसे पुम्भ्या एमन् वरील रूपवरून व्यजनान्त नामांच्या रूपाचे तीन विभाग करता येतात. १ प्रथमा, सम्मोचन ५ द्वितीया ए. य. आणि द्विस, २ द्वि बहुवचनारासून पुढील स्वरारभी प्रत्यय, ३ म्यजनारंभी प्रत्यय. म्हणून कोणत्याहि शब्दादी प्रथमेची सर्व रूपे, द्वितीया व सोधन एववचन, द्वितीयेचे बहुवचन, तृतीयेचे द्विवचन व सप्तमी पहुश्वन एवंडी से दिरी म्हमने इतर र सद्दन तयार करता येतील. प्र. " "" स. " पुमासो पुमास ·२८ च " प्र स " " पथिन् (पु)-माग पन्या पन्यानो पन्थान प्र.सं. पथ पथिभ्याम् पथिभ्य प पन्यानम् पथ द्वि. पथ पथो पथाम् पथा पथिभ्याम् पथिमि त पथि पथो पथिषु पथे पथिभ्य च. 'पथिन्' प्रमाणे मथिन् (पु)-'घुसळण्याची रवी' हा शब्द चालवावा कभुक्षिन् (पु)–इन्द हा शब्दहि 'पथिन् ' प्रमाणे चालवावा मान प्रथमा, सबोधन आणि द्वितीया एक्वचन व द्विवचन यामध्ये अनुनासिक नसते कभुक्षा भुक्षाणौ ऋगुक्षाण ऋभुक्षा ऋभुक्षाणम् ऋभुक्षाणी ऋभुक्ष द्वि वन् ()-कुवा श्वा श्वानी वान शुन श्वभ्याम् श्वभ्य श्वानम् द्वि गुनो सुनाम् शुना 'वभ्याम् विभि तु गुनि गुनो वसु स गुने श्वभ्याम् श्वभ्य श्वन् श्वानी श्वान सं श्वन् 'प्रमाणे युवन् (पु)-वरुण मनुप्य व मघवन् (पु)-इन्द्र हे शब्द चालवावे मान द्वितायाबहुवचनापासून स्वरारभी प्रययापूर्वी यून घ मघोन अशी रूपें होतात यून +अस्-यून , मघोन + अस् - मघान ध्वन् चे स्त्रीलिंगा रूप शुनी, युवन् याचें यूनी व मघवन् याचें मघोनी अशी होऊन 'नदा प्रमाणे चालविली जातात 'युवन्' याची युवति. व युवती अशीहि होतात परतु युवति हैं ज्यास्त प्रचारात आहे (आ) १ दुर्योधनेन सैन्यस्य को धुरि नियोजित । २ न भवन्ति हि साधूना कदाप्यवितथा गिर । ३ देशान्तरं प्रतिष्ठेर मेऽहनि सदा नर । ४ अहानि नय रामस्य प्रियते जननोत्सव । गुन प .

·" " " " ५ रसोहमप्सु कौन्तेय ममाऽस्मि शशिसूर्ययोः । ६ सृष्टिनिर्माणयेलायामप आदायसूजाविधिः । वरील शाम्यात धुर्, गिर्, अहन व अप् या व्यंजनान्त शब्दाची रूपं योजलेली आहेत. त्याची रू पुढीलप्रमाणे होतान, धुर् (त्री.), जोखड, जबाबदारी (समासात) धुर प्र. सं. धुरे धूभ्याम् धूभ्य: च. घुरि घुरोः पूर्पस. धुरम् ॥ द्वि. . धुरा धूाम् धूमि त. धुरोः धुराम् प. गिर (श्री.) वाणी, शब्द व पुर (प्री)-हर हे मन्द धुर प्रमाणे चालवावे. प्र. ए. व.-गी, पू । .द्वि. व.-गीभ्याम् , पूम्याम् । स. य. व.- गी', पूर्प. अहन् (न.)-दिवप्त बदः भही-अहनी भहानि प्र.द्वि.सं. अहा अहोभ्याम् अहोमि तृ. अह. अहो अहाम् प. अहे अहोभ्य च. अहि-अहनि अहमु स. अह. पं. अप (1)~-पाणी-बहुवचनात चालविरा जातो. आप-प्र.सं., अप-दि, अद्धि-तु, अदभ्यः-च. पं., अपाम्-१., अम्मु-म. (१) १ अष्टामु दिक्षु तिष्ठन्ति लोकपालाश्च धारणाः। २ उदपेन रयः प्रातः पूषा दिक सलु शोमते । ३ या यदि क्रियते राजा समिनामात्युपानहम् । ४ एतादृशः सुपुण्यस्य फलं मयति शाश्वतम् । ५ याशी (यादशं) भायनां कुर्याद सिद्धिमंगति तारती। ६ स्यदेशे पूज्यते राजा विद्वान सर्वत्र पूज्यते । ७ आर्थयमि निमेय विषय यायः प्रयलो महान् । " " ·. " . परील पाक्यात दिर, उपानह व एतादृश् , यादृश् असे सर्वनामाना 'दृश् ' प्रत्यय लावून झालेले शब्द आणि विद्वस् हे योजलेले आहेत. त्याची रूप पुढे लिहिल्याप्रमाणे होतात. दिश् (सी.)-दिशा दिक्- दिशी दिश. प्र.सं. दिशः दिग्भ्याम् दिग्भ्यः पं. दिशम् द्वि. दिशोः दिशाम् प. दिशा दिग्भ्याम् दिग्भि तृ. दिशि दिक्षु स. दिशे दिग्भ्य. च. 'दिश्' प्रमाणे दृदा (मो.)दृष्टि, डोळा व एतादश् , तादृश , यादश् , कीदृश् , ईदृश् , मादृश् व त्यादृश् वगैरे ‘याच्यासारखा, त्याच्यासारखा' अशा अर्थाची विशेषणे पु. व स्त्री. मध्ये चालवावी. ही सार्वनामिक विशेषणे नपु. मध्ये तादृक्-ग तादृशी तादंशि' अशी प्र.वि. व सं. यामध्ये चालतात व इतर विभक्तीत पुलिंगाप्रमाणे चालतात. घिद्वस् (पु.)-पण्डित, विद्वान् मनुष्य विद्वान् विद्वासी विद्वास. प्र. विदुष विद्वद्भ्याम् विद्भ्य पं. विद्वासम् विदुप द्वि. विदुषोः विदुपाम् प. विदुषा विद्वद्भ्याम् विद्वद्भिः तु. विदुपि विद्वत्सु स. विदुषे विद्वद्भ्य घ. विद्वन् विद्वासी विद्वास सं. स्त्रीलिंगामध्ये विद्वम्' या विशेषणावें विदुषी असें रूप करून नंतर ते 'नदी' प्रमाणे चारवाने. नपुं, मध्में 'विद्वन् विदुपी विद्वासि' प्र. वि. व सं. इतर रूपें पु. प्रमाणे, " . " नवीन शब्द अपमान करणे अवितथ (वि.)-सत्य च्युतः (च्यु १ आ. प. परि+भू (१ प.प.)- असंयमः-ताया नसणे वर्मणि भू धा. वि.)- उद्+सृज् (१ प.प.) भ्रष्ट, पडलेला वारण:-हत्ती सोडणें तमस्विनी (वि.) विधिः (पं.)-ब्रह्मदेव उपद्रवः-त्रास, पीडा शाळोखी मृज् (१ प.प.)-उत्पन्न नक:-मगर, मुसर करणे

·प्रश्न
१ पुढील पे ओळखून त्यांचा वाक्यात उपयोग करा:-
दिशाम्, पुम्भ्यः, धुरि, शुनि, युवभिः, अभ्यः ।
२ पुढील वाक्यात दिलेल्या शब्दाची योग्य ती रूपें योजा:--
१ (पुस्) श्रेष्ठ. अर्जुन: कृष्णस्य ( सखि) आसीत् ।
२ राज्यस्य (धुर्) पुत्र निक्षिप्य रघु. अरण्यं गतः ।
३ परमात्मानं (गिर) वर्णयितुं मनुजाः न (शा)।
४ (न्) चण्डाले च पण्डिताः ममदर्शिन: सन्ति ।
५ मृगयाया (धन) व्याधानां साहाय्यं कुर्वन्ति ।
६ विचारवान् पाणिनिः (श्वन) (युवन्) (मपवन्) च एफसूत्रे
(प्रन्थ्)।
• अस्मिन् (जगत् ) विश्वासार्हाः (पुर ) विरलाः ।
(दुर्वासस्) हरिश्चन्द्रम् अवदत् (त्वादा ) सत्त्वशीलः नृपः पृष्न्याः
भूपणम् इति।
९ अभिमन्योः पराक्रमं दृष्ट्वा वीराः अवदन् (एतादृश्) पौरुषम्
अर्जुनस्य अपि अशक्यम् इति ।
१० (अप) वर्पण नद्यः पूरिताः भवन्ति ।
३ पुढील वाक्यातील जाड अक्षरांतील शब्दाबद्दल या धड्यातील शब्द
योजा:-
१ उद्योगिनं पुरुपं लक्ष्मीः आश्रयति । २ सारमेयाणां भपणेन चोराः
पलायन्ते । ३ इन्द्रस्य रामायां गन्धवाः गायन्ति । ४ बहूनि दिनानि मित्र
न दृष्टम् । ५ मोक्षस्य प्राप्तिः विविध मार्गः भवति । ६ तमस्विन्या रात्री
दृष्टयान किमपि यते।
८

·૨૨ पाठ ७ द्वितीय गण. (आगरान्त, शी, इ, अघि+इ, जागू, स्तु-नु, ब्रू-म.) -oarana- (अ) दुनोति स्म पुरा पौलस्त्य इन्द्रादीन्सर्वान्देवान् । अतस्ते पर स्परमब्रवन् । यो विष्णुः सागरे शेते तमेव वयमधुना यामेति। पच विचिन्त्योदन्यन्तमयुस्ते सर्वे । आदिपुरुषो विष्णु. शेष मध्यशेत तदा।तेपामागमनेन प्रयुद्धो भूत्वा स शेपे न्यपीदत् । लक्ष्मीरपि स्याङ्के विष्णुचरणो गृहीत्वा पद्मे न्यपीदत् तत्रेय । अतो देवा प्रवुद्धस्य विष्णो. समीपमयानर्थ्याभिश्च स्तुतिमि स्तमस्तुवन् । स्तुतिमि मीतो विष्णुस्तानत्रयीत् । किमर्थं यूय भा स्तुथ । त्वं च आगमनप्रयोजनमिति । तदा ते प्रत्यवत । वयं गयणेनातीव पीडिता. । त्वते न कोऽप्य स्माक प्राता । अतो वय त्या शरणमयामेति। एतच्छ्रुत्वा विष्णु- स्तेभ्योऽभया प्रत्यशुणोत्तेच सन्तुष्टा निरयान स्वं स्वं स्थानम्। घरील उतायाताल अधोरेसित शब्द द्वितीय गणाची क्रियापदे आहेत अब्रुवन्-अ+ + अन् । अस्तुवन् - अ+स्तु+अन् । शेते- शी+त । आस्त-आ+आस्+त । ध्वम्-घू+ध्वम् । याम-या+आम । • अधि+शी, अधि+ आस्, अधि+ स्था' याचा उपयोग स्थलवाचक शब्दाची दिलीया योजून करितात 'प्रति-क्षा+ध्रु' याचा उपयोग ज्याला वचन द्यावयाचे त्याची चतुर्थी योजून परितात ·यामः अयाम याथ. ग्राथ यावरून असे दिसून येईल की द्वितीय गणाच्या धातूंना प्रत्ययापूर्वी विकरण लागत नाही. वरील उताऱ्यात आलेल्या निरनिराळ्या क्रियापदाची रूपें पुढे दिली आहेत. या (२ प. प.)-जाणे वर्तमानकाळ प्र. भूतकाळ यामि ययाम् अयाव यासि अया. अयातम् अयात याति यात. यान्ति अयात् अयाताम् अयान्-अयुः आज्ञार्थ-यानि याव याम । याहि यातम् यात । यालु याताम् यान्तु । विध्यर्थ-यायाम् यायाव यायाम इ. वरील स्पें 'या' धातूला सन्धिनियमानुसार प्रत्यय जोडून केलेली आहेत. भार प्र. भूत. तू. पु. व. वचनाव 'अन् व उस्' असे दोन प्रत्यय जोडून दोन रूपं होतात. 'उस्' पूर्वी मागील 'आ' चा लोप होतो. अ+या+ उस्- स+र+उम् - अयु.। द्वितीय गणाचे आकारान्त धातु 'या' प्रमाणे चालवावे. ते सर्व परस्मैपदी आहेत. ख्या-सागणे, दा-कापणे, पा-रक्षण करणे, मा प्रकाशणे, वाटणे, मा-मोजणे, रा-देणे, ला-घेणे, वितळणे, वा-वाहाणे, ना-स्नान करणे. शी (आ. प.)-पडून असणे, निजणे पर्तमानकाळ प्र. भूतकाळ आचार्य शये शेवहे शेमहे अशयि अशेवदि अरोमहि रायै शयावहै शयामह शेपे याथे शेषे अशेया:मरायाधाम् अरोध्यम् शेष शयाथाम् सेभ्यम् शेते दायाते शेरते अशेत अदायाताम् अोरत शेताम् शयाताम् दोरखाम् विध्यर्थशयीय दायापहि शयीमहि इ. शये-शी+ए-शे+ए-शय् + ए । शेते-धी+ते-शे+ते । शय-शी+ऐ+ऐ-गम् + ऐ औरते-शी+मते-शे+अते-शेर +अते।

·३४ १ 'सा' याच्या अन्त्य स्वराचा सर्व प्रत्ययापूर्वी 'ए' झाला आइ २. स्वरारभा प्रत्ययापूर्वी श चा 'शय याला आहे ३ विध्यशिवाय इतर काळाचे तृ पु २ वचना रूप 'शे' व प्रयय यामध्ये र याजन केललें आह स्तु (२ उ प) स्तुति करणे वर्तमानकाळ--परस्मैपद स्वीमि-स्वामि स्तुप स्तुवीच तुम -स्तुवाम स्तौपि स्तवापि स्तुथ स्तुपाथ स्तुथ लुवाथ स्तीति स्तवाति स्तुत-स्तुवात स्तुवन्ति आ प स्तुदे स्तुवहे-स्तुवावह स्तुमहे-स्तुवामहे स्तुपे-स्तुबाये स्तुवाथ स्तुवे-स्तुवाध्ये स्तुत-स्तुवात स्तुवात स्तुवते प्रथमभूतथाळ-परस्मैपद अस्तवम् अस्तुव अस्तुपाव अस्तुम-अस्तुवाम अस्ती-अस्तवा अस्तुतम् अस्तुवातम् स्तुत-अस्तुत अस्तीत्-अस्तवीत् अस्तुताम्-अस्तुवातम् अस्तुवन आ प-अस्तुति अतुयहि अस्तुवीवहि अस्नुमहि-अस्तुवीमहि अस्तुथा-मस्तुवाथा अस्तुवाचाम् स्तु वम् अस्तुधीध्वम् अस्तुरा-अस्तुपान अस्तुवादाम् मतपत घरील रूपावरून असे दिसून यदर की- १ हलादि पिन् प्र ययापूर्वी भगाचे रूप--स्नी (यदि)क्विा स्तवी (गुण+इ) २ अनादि -स्ता-स्तव (गुण) ३ हादि अपित् -स्तु दिवा स्तुवा (उ+६) ४ अनादि -स्नु (उच्) आशार्थ-पप-स्तवानि स्तवाच स्लवाम । स्तुहि स्तुवाहे स्तुतम्-- स्तुवातम् स्तुन-सुवीत । स्तोतु-लवीतु सुताम् स्तुवीताम् स्तुवन्तु । ,

·३५
आ.प.- स्तवै स्तवावहै स्तवामहै। स्तुष्व-स्तुवीप्य स्तुवाथाम् स्तुध्वम्-
लुपीध्वम् । तुताम्-स्तुचीताम् स्तुवाताम् स्तुवताम् ।
विध्यर्थ-प. प. स्तुयाम-स्नुवीयम् स्तुयाव-तुदीयाव इ
आ. प. स्तुवीय स्तुबीवहि सुवीमहि इ.
रु (२ प ५) हा 'स्तु' प्रमाणे चालवावा
तु (२ प. प.)-तुति करणे
वर्तनीमि नुव नुम । नापि नुथ नुथ । नीति नुत नुवन्ति ।
प्र.भू.अनवम् अनुव भनुम । अनी अनुतम् अनुत । अनौत् अनुताम्
अनुवन् ।
आशार्थ-नवानि नवाव नवाम ! नहि जुवम् नुत । नीनु मुताम् नुवन्तु ।
विध्यर्थ-~-नुयाम् नुयाय नुयाम ।
यु १२ प ५)-जोडणे हा नु प्रमाणे चालवावा हु ( २ भा.प)-
लपविणे हा स्तु (भा.५ ) प्रमाणे चालवावा.
यू (२३. य.)-बोलणे
धर्त. प. प. प्रवीमि चूद भूम । प्रवीपि दूर म । प्रीति वृत अवन्ति ।
आ. प. दुधे बहे शूमहे । यो अवार्थ बज्थे । मूने मुयाने भुते ।
प्र. भूतकाळ
आ.प.
अनवम् भद अयूम अनुवि अपूवहि अवमहि
अपनी
अभूतम् अभूत थथा अवाधाम् अम्वम्
अगदी अमूताम् अनुक्न् । यस्त अमुवाताम् अमुक्त
आशार्थ-प. प. पानि अपार प्रवाम । यहि यूतम् मून । प्रवद भूताम्
अवलु।
आ.प.-प्रा प्रयावह अवामहे । र मुनाषाम् मूवम् । नाम् मुबादाम्
सुषताम् ।

·. विध्यर्थ-प, प. ब्रूयाम् ब्रूयाव ग्रूयाम इ. आ. प. पूर्वीय त्रुवीवहि ब्रुवीमहि इ. १ हलादि पित् प्रत्ययापूर्वी ''ची व्रवी (गुण+ई), २ अनादि पित् प्रत्ययापूर्वी प्रब ( गुण ब्रो-व्र ) व ३ अजादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'ब्रु' अशी रूपे होतात. टीप:--परस्मैपदी प्र गू. दि पु. व तृ- पु. एक्वरनामध्ये प्रत्ययापूर्वी ' हा आगम येतो. परस्मैपदी दतं. वि. पु. द्विवचन व बहुवचन आणि तृ. पु. यामध्ये विकल्पाने आइयु' याइ । माइ आतु: आहुः । अशाहि रूप जोडली जातात. सू (२ आ. प. जन्म देणें ) थाची रूपें ''च्या आत्मनेपदी रूपाप्रमाणे होतात; मान आझार्थ प्रथमपुरुषी रूपे 'सुवै मुवावहै सुवामहै ' अशी गुण न करता तयार केली जातात. (आ)१ या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी। २ ये स्वकल्याणमिच्छन्ति ते जाग्रतु दिया निशि । ३ धियुक्तं प्रयाऽधीरं नोपयन्ति नर श्रियः । (उप+यन्ति ) ४ राममन्वैन्मुदा सीताऽरण्यं कण्टकसंयुतम् । ( अनु + ऐत् ) ५ प्राप्नुवन्ति यशश्छापा ये स्याध्यायमधीयते । ( अधीयते) ६ अधीवशास्त्राणि लभस्य शानं पुरष्य भर्तिच गुरावनन्याम्। वरील वाक्यात जागृ (२ प. प.)-जागे असणे, इ (२ प. प.)-जाणे, व अधि+ ( २ आ. प.)-शिवणे, या धातूंची पित् ५ अपित् प्रत्यययुग योजलेली आहेत. त्याची रूपे पुढीलप्रमाणे होतात, जागृ (प. प.) वर्तमानकाळ प्र. भूतकाळ জার্ম अजागरम् अजागृव जागर्षि अजागृतम् जागति जापति अजागृताम् आचार्य-जागराणि जागराव जागराम । जागृहि जागृतम् जायत । जागर्नु जायजाम् जाग्रतु। जागृव जाराम जागृथ अजागः नारायः जागृत. अजागृम अजागृत अजागर ·३७ प्र. मूत. विध्यर्थ --आरयाम् जारयाव जागृयाम. जागर्मि-जाग+मि-जागर + मिाजामति-जाग+अति- -जाम् +अति। अनाग -अ+ जाय+स्-त्-अ+जागर+स्-त्-अजागर(१)-अनाग । अजागर --अ+जागृ+ उस्-अ+जागर +उम् - अनागर । अनादि भपिन् प्रत्ययापूर्वी 'जाट' में 'जाम्' असें रूप होते व पिन् प्रत्ययापूर्वी व 'उस्' पूर्वी 'जाय ' 'जागर' असे रूप होते. टीप-वतं., मूत. व आशायें पाये या धारचे प्रत्यय अनुक्ने अति, उस व अनु' असे आहेत. । (२५. प.)-जाणे घर्त. आशार्थ एमि इव• इम आयम् ऐ ऐम अयानि ययाव अयाम एपि ऐतम् ऐत एति यन्ति ऐ ऐताम् आयन् । एतु इताम् यन्तु विध्यर्थदयाम् इयाव इयाम इ. एमि-इ+मि-ए (गुग)+मि। ययानि-+मानि-ए(अय्)+आनि । यन्ति-+अन्ति-य्+अन्तिाधायन -आ+६+भन्-आ++अन् । भारम् -या+६+अम्-आ+ए(थय् }+अम् । ऐ-आ+६+म्-भा +ए+म्। दादि पित् प्रत्ययापूर्वी '' चा 'ए' होतो, भादि पिन् प्रत्ययापूरी 'अस्' होतो व अनादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'य' होतो, अधि+ (२ था.प.) पर्तमान सपाये अधीमई अध्याय अवार अपमादि भपी अधीया अपये अभ्या- भाषाम् भनम् अभी भवाते भधीयाममा यथ्यानाम् या आमाध-अप अप्पा अध्ययामह। अभीष असा अधीपम् । मधीलाम् समानाम् मयाम् । प्र. भूतकाळ अर्थव ·३८ विध्यर्थ-अपीयीय अधीयीवहि अघीयीमहि इ. अघीयते-अधि++अते-अधि+ इय् + अते । अध्ययि--अवि+आ+६+इ-अधि+आ+इय्+इ-अधि+ ऐय् + इ । अध्ययै--अधि+है+ऐ-अधि+ ए (अय्)+ऐ। अजादि पित् प्रत्ययापूर्वी 'अवि+इ' याचे 'अधि+ अय्' असे रूप होते. अजादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'अवि+' याचे अधि+इय् ' असें रूप होते. नवीन शब्द पौलस्त्यः लावण अभयम्-रक्षणाचे पचन | जावालिः (ई.)-ऋपीचें नांव अर्थ्य (वि.)-अर्थपूर्ण जाल्म:-नीच मनुष्य अविरतम् (अ.)-एकसारखा दुकूलम्-रेशमी वन इ (१ प.प.)-जागे नलिनासन:-ब्रह्मदेव आ-येणे निजोपयोगिता-आपली उपयुक्तता अव-जाणणे | निशि (निश्-सप्तमी ए. व.)-रात्रों अप-दूर जाणे पर्वन् (न.)-शुभ दिवस अनु-अनुसरण अधि-विवार करणे प्रति+थु (५५. प.)--वचन देणे उद्-उगवणे प्रति+( २ उ. प.)-उत्तर देणे उप-जवळ येणे प्रति-विश्वास ठेवणे शेपः-नागाचे नाव उप-जवळ येणे सवित्री (वि. स्री.)---देणारी सम्-एकत्र येणे स्तु (२ उ. प.)-स्तुति करणे इ (अधि-२ आ.प.)-शिकणे उदन्यत् (.)-समुद्र प्र-आरंभ करणे जनुगृहम्-लासे घर सम्-परिचय होणे जाग(प.प.)-जागे राहाणे,दक्ष असणे हर:-र रणशिक्षा-युद्धमान अभि- "" "

·प्रश्न
१ फंसातील शब्दांची योग्य रूपं योजून वाक्य पुरी करा:---
१ पाण्डवा. कुन्त्या सह जतुगृहात सुरक्षितं (निर+या)।
२ (शरशय्या) (अधि+शी) इति भीष्मेण इच्छा प्रदर्शिता ।
३ उत्तिष्ठत (जाग) प्राप्य वरान् निबोधत ।
४ (अनु+या) साधुपदवी सेवस्व विद्वननम् इति गुरो: उपदेशः ।
५ सैनिकाः समरामणं गच्यन्त सेनापतिम् (अनु +इ)।
६ मुनय जावालिम् अन्य नलिनासनम् इव (स्तु)।
७ रामलक्ष्मी विश्वामित्रान रणशिक्षाम् (अधि+:)
८ () हि फलेन साधवः न तु कण्ठेन निजोपयोगिताम् ।
९ सयं (यू) (स्तु) च सबनम् इति स्मृतिः ।
१० मुर्ग शेपे (सी) हरिः अविरत च नृत्यतु हरः यदि कामाना सविनी
गदा जगति (जाट)
२ पुनील रूपं ओळगून त्याचा पुढील पाश्यांत उपयोग करा:-
शान्ति, मासून, अधीयरिन्, तुवन्तु, इयुः, अयु , जागः, अपेहि ।
१ यस्य शुक्राक्षे नवम्या कौसल्या मुतं
२ निन्दन्नु नतिनिपुणाः अयवा -----
३ पर्वणि धार्मिकाः जनाः गगाजले
रपो: जन्मकाले मुगाः मस्तः
५ बाला: द
नियुपान् च पाटान्
रे जाम भपका पलार यानि मारवामि।
७ द्वारपाट. अगिटां रात्रिम्
मार्थम् ।
-
-
६

·४० पाठ ८ द्वितीय गण (अद्, अस्, आस्, रुद्, हन्, (अ) नादन्ति सस्यं खलु बारिवाहाः । परोपकाराय सतां विभूतयः । (न अदन्ति) अत्ति यः साचिकाहारं स जीपति निरामयः । वरील वाश्यात 'अद्' (प प) धातूची रूपें योजलेली आहेत त्याची पुढील स्पं आहेत चत.-आधि अद्व अन । अरिस अत्य अत्य । अत्ति अत अदन्ति । प्रभू.-आदम् आव आम। आद आत्तम् आत्त । भादत् आत्ताम् आदन। आशार्य-अदानि अदाव अदाम । अदि अत्तम् अत्त । अतु अत्ताम् अदन्तु । विध्यर्य-अद्याम् अद्याव अद्याम र १ अद्रा प्रत्यय जोडताना नियम ४ प्रमाणे सन्धि झाले आहे. अस्सि, - अध्य । २ प्रभू द्वि पु वन पु एक्वचनांत प्रत्ययापूर्वी 'अ' हा स्वर आला आहे आ+अद्+म्-आ अद्+अम् आद ।आ+अद्+त्-आ+अद्+अत्-आदत । रोप -अम् २१ प या पार्चा रूपे पदिया पुस्तकात दिलेली आहेत करताना पुढील नियम योजरेले आहेत १ अपिन् प्रयपापूर्वी आप 'अ' चारोप होतो-रव , रन, साम् २ 'क' में आरम होणा-या श्ययापूस मूळच्या 'म' चा शोप होतो-स ३ प्रभूताठ र पुरष एकवचनार प्रत्ययावी भगन येतो-आरती , यासीत् ४ आनयाँ दिए पचनी मा ''मनियास्त भारे मेदामध्ये 'आप' ची आत्मनेपदी रूपौडि येत हा रील नियमानुमारच होत, मात्र प्र पु एकवचनी वर्तमानाटी पहे' अमें साई (आ) उपास्स्स त्वं मुनिश्रेष्ठं मोक्षलाम यग्छसि । (उप + आरम्य) अध्यासते धनं नित्यं मुनया नियतयता. (अधि+आमने)

·वरील वाक्यात 'आर २ मा. प
।
या धातूची में योनलेली आहेत.
या धातूची सर्व रूपें सामान्य सन्धिनियमानुसार होतात. ( नि ४ व १५).
वर्त. आसे आस्वहे आस्महे । आस्सेआसाथै आध्ये । आस्ते आसाले आसते ।
प्र.मू-आसि आस्वहि आस्महि । आस्था आसाथाम् आध्वम् । आस्त
आसाताम् आसत।
आमार्थ-आसै आसावह आसामहे । आस्व आसाथाम् आध्वम् । आस्ताम्
आसाताम् आसताम् ।
विध्यर्थ-आसीय आसीवहि आसीमहि इ.
'आस्' प्रमाणे 'आ+शास् (२ आ प.)-इच्छिणे, आशीर्वाद देणें' व
'यस् (२ आ. सगे, परिधान करने या धातूची में होतात.
(इ) रोदित्यनायवद्वाली विसृष्टो विजने बने। (रोदिति )
वियुक्तः सीतया रामोऽरोदीत्प्राकृतवच्छुचा । ( अरोदीत )
रुद् (२ प प ) धातूची रूपे वरील वाश्यात योनलेली आहेत.
रुद् (२ प ५)
वर्तमानकाळ
प्र. भूतकाळ
रोदिमि रुदिव रदिम अरोदम् अरुदिव अफदिम
रोदिपि रूदिय रुदिथ अरोद दी अरुदितम् अदित
रोदिति
रुदित रुदन्ति अरोदत्-दौत् अदिवाम् अपदन
आज्ञार्थ-रोदानि रोदाव रोदाम | विध्यर्थ-रुयाम् स्यात् स्याम इ
रदिहि रुदिवम् रुदित
रोदितु रुदिताम् रुदन्तु
रोदिमि - रुद् + मि-रोद् (गुग) इमि । रुदिम - रद्+म - रुद+इम ।
मरोद - दी - अ+न्द्+स्-भ+रोद् (गुण)+अस्-ईस् ।
१ पित् प्रत्ययापूर्वी उपान्त्य 'उ' चा गुण होतो २ य' शिवाय इतर
पित् व अपित् हलादि प्रत्ययापूर्वी 'इ' हा आगम येतो. ३ प्रथमभूत द्विवत

·४२ पुरुष एकवचनाच्या प्रत्ययापूर्वी 'अ' आणि 'ई' असा आगम होतो. 'स्टू' प्रमाणे स्वप् (२ प ५), अन् (प्र+अन्- प्राण २ प.प.), श्वस् (२ प.प) व जक्ष् (१ प.प.) या धातूची रूपें वरील २ व ३ हे फरक करून केली जातात. टीप:--- धात्वा वर्त, प्रभूत. व आशार्थ . पु. बहुवचनी रूपे अनुक्रमें जक्षति, अजा व सक्षनु अशी होतात. "प्र+अन्' याची प्र. भूत. रूपें-प्राणम् प्राणिव प्राणिम । प्राण -णी: प्राणितम् प्राणित । प्राणत्-गीत् प्राणिताम् प्राणन् । अशी होतात. (ई) अपहन्ति य आलस्यं स प्राप्नोति ध्रुवं सुखम् । (अप+हन्ति) रणेऽननभिमन्यु ये तेऽर्जुनेन निपूदिताः । (अनन्) वरील वाषयात हुन् - २५.प.' या धातूची रूपें योजलेली आहेत. हन् (१ प.प.) याची सर्व हमें वर्त:--हन्मि हन्य. हन्म । हसि हय हय । हन्ति हत प्रन्ति । प्र.भू.-अहनम् अहन्व अन्म । महन् महतम् अहत । अहन महताम् अनन्। आशार्थ-हनानि हनाव हनाम । जहि हतम् हत । हान हताम् मन्तु । विध्यर्थ-हन्याम् हन्याव हन्याम : हथ -हेन्+य -ह+थ मन्ति-हन्+ अन्ति-न्+अन्ति-धन्+मन्ति। अहन्-अ+ हन् + स्-ब+ हन् (1)। अहन्-अ+ हन् +त्-4+इन् (१) १ 'य' शिवाय इतर हलादि अपिन् प्रत्ययापूर्वी अन्त्य 'न् 'यारोप होतो. २ अजादि अपित् प्रत्ययापूर्वी 'हन् ' यातील उपान्त्य 'अ' चा शेप होतो व'' चा ५ होतो. ३ आशार्थी द्वि.पु ए. वचनी हप अनियमित आहे. (उ) अथांनामोशिप त्वं वयमपि च गिरामाश्महे वाघदर्यम् (इशिप, ईमहे) ·. प्र. भूत. ईटां महा नृपः श्रीमान्सुनीत्या वोपयन्प्रजाः । 'वरील वाक्यात 'ईश-२ मा. प.' या धातूची में योजलेली आहेत. ईश (२ आ. प.) ईमहे ऐशि ऐवहि ऐदमाह इशिप इंगाथे . ईशिध्ये ऐशाथाम् ऐश्वम् ईटे ईशाते ईशते ऐशाताम् ऐशत आचार्य-ईश ईमावद ईशामहै । ईशिष्व ईशापार शिवम् । ईधाम देगानाम् ईदाताम् । विध्यर्थ-ईशीय ईशीवहि ईशीमहि द. ईशिपे-ई+से-ईश् +इथे (5)। ईश्+ते-ई+ते (६)- ईष् +टे {११) ऐठा:-- :-आ + ईश+था:-आन-इंग्+याः(६)-आईए + ठा: (११)- ऐटा । ऐड्ड्वम्-आ+ ईश्+यम् - आ+ ई+ध्वम् (६)-ऐड्+ध्वम् (१.६)-ऐड् +यम् (११) टीप-स-'ने मारभ होणान्या वत. व आचार्थ यांच्या दिनीयपुग्यो प्रत्ययापूर्वी 'हा मागम येतो. द्वितीय गणाचे धातु अद् (प.प.)-ग्वाणे रुट (प. प.)-रटणे अन् (प्र.प.प.)-श्वासोच्छ्वारा करणे, यस् ( प. प.)-वासोच्छ्याम करणे जिवंत असणे आ-धीर धरणे, उद्यास घेणे आस् (आ. प.) यसणे वि-विश्वास टेवगें, सम्+आ- अधि-यसमें शात राहा उद्-उदागीन असगे स्यप (प. प.)-झोपणे उप-मेश परणे, भत्र इन् (प. प.)-टार मारणे, प्रहार करने (आ. प.)-सत्ता चाटनगे आ (मा. प.)-आघात करणे जश् (प.प.)-मागे प्रति (प. प.)-नाहीसे वर "' भाषा उपयोग ध्याच्यार सदा चाम्यावयाची रवाची पाटी पौवन करतात. , ·नवीन शब्द अनन्य (वि)-अपूर्व मुद् (ना)-आनद् कण्टक.-काटा यावदर्थम् (अव्यय)-सर्व अर्थामध्ये त्रिविष्टपम्-स्वर्ग वासस् (न)-बन्न प्राकृतवत् (अव्यय)- सामान्य मनुष्या | शुच् (ना)-शोक प्रमाणे संयमिन् (पु)-यति बुध (नि-१५ प)-जाणणे | संयुत (क भू धा वि)-युक्त महाई (वि)-मूल्यवान् सौदामिनी (खा)-वीन प्रश्न - १ पुढाल वाक्य क्साताल शब्दाची योग्य र योजून पुरी करा - १ वृक्षान् उन्मूल्य वानरा राक्षसान् ( हन् )। २ सौदामिन्या प्रकाश चक्षुषा तेत (प्रति + हन्) । ३ अहंसामतम् आचरन्त जना न धुद्रान् अपि प्राणिन (हन्)। ४ रामान (वसुधा ) (ई) इद्रातु (निविष्टप)। ५ श्रावणस्य वधेन तस्य पितरी दुसन (द)। ६ यस्य स्वाभिमान न विद्यते स नर स्था (प्र+अन्) ७ भापदि साहाय्य कुवाणे मिने नर (विश्वम्)। ८ नृपस्य पश्चात् राजपुन सिंहासनम् (धि + आम्) । ९ सीते क्मिन्यद् (आ+ शास ) वयम् । येवल वीर (सू) इति गुरव अवदन। १. महाहाणि वासासि (वस्) राजसभा च (या)। २ पुडाल रूप भोळवून ती पुढाल वाक्यात योग्य दिशाणी योगा अध्यारत । उक्षतु । जहि । स्वपत्ति । विश्वस्यु । १ मा मा इति मूषण सिह मार्थित 1 २ श्रान्ता पान्या अरण्ये वक्षस्य सायायाम् ।

·४६ . ४ चैत्रमासे शुल्लपक्षे नवभ्यां तिथी श्रीरामः जातः, श्रीकृष्णः तु श्रावणस्य कृष्णपक्षे अष्टम्याम् । आश्चिनस्य शुक्लपक्षे नवम्या दुर्गोत्सवः समातः भवति दशम्यां च सीमोलधनं क्रियते। वरील उदाहरणात १ ते १० पर्यंतची क्रमवाचक सरयाविशेषणे योजलेली आहेत. ती पुढीलप्रमाणे होतात प्रथम (मा), द्वितीय (या), तृतीय ( या ), चतुर्थ (थी), पञ्चम (मी), पष्ठ (छी), सतम (गी), अष्टम (मा), नवम (मी), दशम (मी) याची रूपे पु व न यामध्ये 'देव व वन' याप्रमाणे होतात व सात दर्शविल्याप्रमाणे फरक करून स्त्रीलिंगामध्ये 'माला क्विा नदी' प्रमाणे होतात. टीप -प्रथम याबद्दल अग्रिम (मा), आदिम (मा) आणि चतुर्थ याबद्दल तुर्य (ो), तुरीय (या) अश रूपैहि होनात 'द्वितीय व तृतीय' याची चतुर्थी ए व ते सहमी एव यामध्ये सर्वनानाप्रमाणेहि रूपं होतात द्वितीय (पुन ) द्वितीयाय-यस्मै (च ), द्वितीयात्-यस्मात् (प), द्वितीये-यस्मिन् ( स ) द्वितीय (स्त्री -द्वितीयायै-यस्यै (च), द्वितीयाया - यस्या (प प ), द्वितायायाम्-यस्याम् (स ) (२) पोडश. पाठः । अष्टादशः अध्याय । चतुर्दशी तिथि. । द्वादशं दिनम् । प्रयोदशम् अक्षरम् । एकादशी तिथिः। एकादशन् ते नवदशन् याची क्रमवाचक स्पै अन्त्य 'न्' चा रोप परून करतात हे शब्द पु वन मध्ये 'देव व वन' याप्रमाणे आणि अन्त्य 'अ' बद्दल 'ई' जोड्न स्रीलिंगामध्ये 'नदी'प्रमाणे चारयतात (३) १ सत्पटितमीश्वरस्य नाम पापं नाशयति । सप्ताहस्य पञ्चरत्वो वयं संस्कृतं पठामः । दिवसस्य पिनरः सन्ध्या वन्दनं कुर्यात्। २ विष्णुस्त्रेधा पदानि न्यतिपत् । तस्य नरस्य घनं चतुर्थी कृतम् । पोडशधा भवा ईश्वरं पूजयन्ति ।

·. , . ३ याला मागंण एकैकशो गच्छन्ति । कदाचित् ते द्विशस्त्रि- शश्चतु शोऽपि गच्छन्ति । वाला दशश परीक्षिताः । वरील वाक्यात निरनिराळ्या प्रशरचा सख्यावाचक क्रियाविशेषणे योजलेली आहेत १ मध्ये 'किता पैठा' या अयाची, २ मध्ये 'किता प्रकारानी' या अांची प ३ मध्ये 'एकेक, दोन दोन, दहा दहा' या अर्थाचा रूमें योजलेली आहेत १ सकृत्-एकदा, द्वि, , चतु, पनल, पटल , सप्तकल २ एकधा, द्वि-द्वेधा, नि-नया चतुर्धा, पञ्चधा, पधा-योडा, सप्तथा ३ एश , द्विश , विश , चतु श , पचश, पटी, सप्तश टीप -श्यम्-गियर भयम्-क्रियम् , चाकम्, परम्, पटकम्, सप्तमम् अशा समुदायवाचक नपुसकलिंगा नामें योजण्यात येतात (आ) तारतम्याचक रूपें (१) मोक्षस्य ज्ञानमार्गात् कर्ममार्ग. सुलभतर । सर्वपा सर्वेषु च भक्तिमार्ग सुलमतम. । २ भारतवर्षे यमुनाया ब्रह्मपुत्रा दीर्घतरा ! सर्वासा नदीना सर्वासु नदीपु भागीरथी दीर्घ तमा । ३ तडागात् सरी विशालतरम् । सपु जलाशयेषु सागपे विशालतम । ४ वारस्य जरादुग्धमभिमततरम् । सर्वेषु वस्तुपु जगति प्राणिना जीवितमभिमततमम् । वरील उदाहरणावरून असे दिसून येईल की, दोन वस्तर अथवा प्राण्यात तुलना करावयाची असल्यास तुलनादर्शक शब्द 'तर' हा प्रत्यय सवून तयार करतात व दोशेहून अधिक वस्तूसा विवा प्राण्याची तुलना करावयाचा असल्यास तम' प्रत्यय रावून तुलनादशक शब्द बनवितात हे 'तर-तम'प्रययान्त शब्द अपरामा विशेषणाप्रमाणे पु वन मध्ये 'देव व वन' याप्रमाणेच 'भा' जोडून स्त्री मध्ये 'माला' प्रमाणे बालवितात 'तर'प्रत्ययान्त शब्द योरताना ज्याध्याहून अधिक असा अथ दशवावयाचा असेल त्या शब्दाचा पचमी विमति 'तम'ययान्त शब्द योलताना स्या- .

·मध्ये श्रेष्ठ असा अर्थ दशवावयाचा असेल त्या शब्दाचा पष्ठा किंवा सप्तमा विभत्ति
योनतात जसें ज्ञानमार्गात् , जलात् , यमुनाया व तडागात् , सर्वेपु-सर्वेपाम्
सवासा सर्वामु इत्यादि.
यलिन् (वि)-यलितर बलितम, महत् (वि )-महत्तर-महत्तम, लघु
(वि) लघुतर-लघुतम, शुचि (वि)-गुचितर-शुचितम पाचक-पाचकतर--
पाचक्तम दातृ-दातृतर-दातृतम, समत-समततर-समततम
टीप -'तरतम प्रयय जोडताना शब्दाचे तीया द्विवचनी प्रययापूर्वी देणारे
रूप ध्या
(२) दुर्वचनं नरस्य हृदयमग्नेरपि दहतितराम् । कदाचिनिदाघे
सूर्यस्तपतितमाम् ।
मेघा उच्चस्तमा गर्जन्ति । पण्डित शास्त्राणि सुतमा
जानाति ।
क्रियापदाची किंवा क्रियाविशेषणाची तुलनात्मक रूपे करताना तराम व
तमाम् हे प्रयय नोडतात
टीप --'तर-तम'प्रत्ययान्त शब्द कांची तीव्रता दर्शविण्याकरता हि योजतात तुलना
स्मक अर्थ पाहिजेच असे नाही
नवीन शब्द
अयस् (न)-साखड
उष्ट-उट
पिपीलिका-मुगी
खद्योत-कावा
मलूक -आवर
तानम् तारें
नारिक्ल -नारळाचें याड
पतस-फणसाचे झाड
मशक-माशा
रूप्यम्-रूपे
हर्म्यम्-वाडा मोटें घर

·४९ प्रश्न १ पुढील वाक्यात कसातील शब्दाबद्दल योग्य सस्कृत शब्द योना १ तेन नरेण ( १६ व्या)दिने अन्न भक्षितम् । मया तु ( ६ व्या)। २ बिभीषण रावण (तानदा) उपादिशत् । स तस्य उपदेश (एकदाहि) न अन्वसरत् । ३ अस्य प्रश्नत्य उत्तर (६ प्रकारांनी) दातु शक्यम् । ४ बालवीरा (आठ आठ) मार्मेण अचलन् । अन्ये छाना (चार चार)। ५ (पहिल्या) इयत्ताया बहर छात्रा सन्ति । (सातवींत) तेपा सड्या क्षीयते । ६ मम मित्रस्य ज्वर (चौदाव्या) रानौ अशाम्यत् । ७ मासस्य (चार वेळा) गुरव अस्मान् परीक्षन्ते । ८ (केशव) नारायण (चतुर)। (सर्व) तु गोपाल (चतुर)। ९ (सर्व) (पाण्डव) भीम (प्रबल) सामर्थेन । ९० गीताया (१८ व्या) अभ्याये अजुनस्य मोह नष्ट इति ज्ञायते । २ रास्तृतमध्ये लिहा १६ च्या वर्षी, वपातन १५ वेळा, अधिक जवळच्या वाटेनें, ९ प्रकारानी, सर्वात शीध्र गतीने, तिसरी पद्धति, सहाव्या अध्यायाचा ३ क्सातील शब्दावरोवर दिलेल्या विशेषणाची तुलनात्मक रूप योजन वाक्य बनवा- १ (सर्वे जन्तव , पिपीलिका) पुर। ६ (सर्वे धातव , मुवर्णम्) मूल्यवत् । २ (नारिकेल , पनरा ) तुझा (अयस् , सुवर्णम् ) उपयुत्त । ३ (उष्ट्र , अश्व) चिरूप । ८ (कारिदास , भवभूति ) विख्यात । (सर्वे पर्वता , हिमालय ) उच्च । ९ (सर्वे पशव , सिंह) गर्नति । ५ (सर्वाणि वासगृहाणि, मासाद)|10 (सूय , दोप) प्रकाशते। ७ ४ भव्य।

·पाठ १०
द्वितीय गण.
(द्विप् , शास् , विद्, मृज् , दुइ ) व २ गणाच्या धातूची
वर्त, धा सा, नि.
(अ) १ यो न शोचति न द्वेष्टि स भवेदीश्वरप्रियः।
२ मा द्विपन्तु नरा कञ्चिदाचरन्तं विपक्षवत् ।
द्विप् (२ उ. प ) या धातूची द्वेष्टि हे पित् प्रत्यययुक्त व द्विपन्तु हे
अपित् प्रत्यययुक्त अशा रूपे वराल वाक्यात आहेत
वर्त प प-देमि द्विष्व द्विप्म । द्वाक्षि द्विष्ठ द्विष्ठ । द्वष्टि विष्ट द्विपन्ति ।
आ प -द्विषे शिवह द्विष्महे । द्विले द्विपाथै विट्व । द्विष्टे द्विपाते द्विपते।
प्र. भू. प प-अद्वपम् अद्विष्व अद्विष्म । अद्वद् द् अद्विष्टम् अद्विष्ट ।
अद्वैट ड अद्वियाम् अद्विपन पु
आ प--अद्विपि अद्विप्वहि अद्विष्महि । अविष्ठा अद्विपाथाम् अद्वि-
इट्वम् । अद्विष्ट अद्विपाताम् अद्विषत ।
आशार्थ प पदेपाणि द्वेषाव द्वेषाम । द्विडि द्विम् विष्ट । रेष्टु द्विष्टाम्
द्विपन्तु ।
आ प-द्वेष द्वेषावहे देपामहे । द्विव द्विपायाम् द्विद्वम् । द्विष्टाम्
द्विपाताम् द्विपताम् ।
विध्यर्थ प प-द्विप्याम् दिप्याव इ । आ . द्विपाय द्विपावहिइ ।
देषि-दिप +ाम-दे (गुण)+मि । देश-दिष्+मि-देष (गुण)+मि--
देक+मि (१०)-दे+पि (९)। दिवे-
दिवे-दिह+ध्वे (१०)।
विर+ो (११) ।न्दि-प+वि-दू+पि (१०१) E+8 (११)।
अद-+लिए+स्-अ+दषु (गुण)+स्-अ+देश (१०१)()।

·टीप:-~-या थाना माशायी प. प. प्रत्यय धिवप्र.म.तृ. पु. द. व. प्रत्यय अन्
पाणि उत आहे.
(आ) १ प्रजास्तस्मै न द्रुह्यन्ति सम्यग् यः शास्ति ता नृपः ।
२ कर्ममार्गमशात्कृष्णो जिष्णुं तूष्णी स्थितं रणे।
३ अनुशिप्यात् प्रियांश्डागुरुः शास्त्रं यथाविधि।
वरील वाक्यात शास् (२ प. प.) या धातूची पित् व अपित् प्रत्यययुक्त
र आहेत.
घर्त. शास्मि शिष्व. शिधा । गागि शिष्ठ- शिष्ठ । शास्ति शिष्ट
शासति।
प्र.भू-शासम् अशिष्व अशिष्म । अशा:---द् अशिष्टम् अशिष्ट ।
अशात्-द् अशिष्टाम् अशान ।
आशार्थ-शासानि शासाव शासाम । शाधि शिटम् शिष्ट । शास्तु शिष्टाम्
शासना
विध्यर्थ-शिष्याम् शिम्याव शिष्याम इ.
१ आवायाँ द्वि. पु. एकवचनी रूपाशिवाय इतर हादि अपिन् प्रत्ययापूर्वी
शाम् चे शिष् असे रूप होतें. २ आज्ञार्थ द्वि. पु. एक्वचनी प्रत्यय वि आहे.
३ वर्त.. प्र. भू. व आज्ञार्थ याचे त. पु. बहुवचनी प्रत्यय अनुक में अति, उम्
व अनु असे आदेत
शिवः-शास्+५.-शिष्+4.-शिषु +2 (1)शाधि-शाम+पि-का+
पि (सू चा लोर)। AT:-त्-द-अ+शास्+स्- अशिाम् (१)- अशा:-
शार-शाद (१६) | मझा-द-शास+-+भास (१)-+शा-
शाद (१६)
(घ) १ यो वेत्ति सर्वशास्त्राणि स संबैरिह पूज्यते ।
२ तद् (मान) विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्न सेवया ।
३ येऽविदुः परमं ब्रह्म तर्णिस्तैभवसागरः। (अविटु )
वरील वाक्यात (चिद् २५. प.) या धातूची पित् १ अपित् प्रत्ययुक्त
रूपे आहेत.

·। चर्त.-वेभि विद्व- विद्म । वेत्मि वित्य. वित्य । वैत्ति वित्तः विदन्ति । प्र. भू.-अवेदम् अविद अविद्म । अवे त् द् अवित्तम् अवित्त । अवेन्द अवित्ताम् अविदु । आशार्थ वेदानि वेदाव वेदाम । विद्धि वित्तम् वित्त । वेत्तु वित्ताम् विदनु। विध्यर्थ-विद्याम् विद्याच विद्याम इ. १ पित् प्रत्ययापूर्वी उपान्त्य हव इ चा गुण होतो. २. प्र. भू. तृ पु व वचनी प्रत्यय उस् आहे व आज्ञार्थी द्वि. पु ए वचनी प्रत्यय वि आहे. अवे -त्-८-अ+विद्+स्-अ++स् – अ+पेद् (१)- A+2-६-६ (१६) । अवेन्द्-- +विद् +त्-अ+के+अ+वेद् (१)--+-(१६) । विय-विद्+य.-दिन+५ (४) टीप:-विद् धातूची वर्ग व आशार्थ यामध्ये पुढील रूहि होताल वर्त-वेद विद विध । वेत्थ विदयु विद । वेद विदतु विदु । आज्ञार्थ-विदाकरवाणि । विदाकरवाव । विदावरवाम इ. कृ धातूर्वी आशार्थी प.प. रूपे विदाम् याराजेइन तयार केली जातात (उ) १ धवलयति समनं चन्द्रमा जीवलोकं किमिति निजकलत नात्मसंस्थं प्रमार्टि। २ प्रमृज्युरयशो वीरा जित्वा शत्रु सुदुर्जयम् । वरील वाफ्यात प्र+मृज् ( २ प. प ) या धातूची पित् व अपित् प्रत्यय- गुक्त रूपें योजलेली आहेत पित् प्रत्ययापूर्वी मृज् बद्दल मा असा फरक होतो तृ पु. बहुवचनी प्रत्ययापूर्वी (विध्याशिवाय ) मृज् २ मार्च अशी दोन्ही रूमें होतात. वर्त.-माश्मि मृज्य मृज्म । माक्षि मृष्ठ- मृष्ट माटि मृष्ट मृजन्ति- मार्जन्ति। प्र. भू.-अमार्जम् अमृज्व अमृज्म । अमा समृष्टम् अमृष्ट । अमाई अमृष्टाम अमृजन-अमार्जन् । आशार्थ-मार्जानि मार्जाच मार्जाम । मृढि मृष्टम् मृष्ट । माष्टुं मृष्टाम् मजन्तु मार्जन्तु ।

·विध्यर्थ-मृज्याम् मृज्याव मृज्याम इ.
माटिं-मृति-माई+ति-मा+ी (६अ)-भाई+टि (११)
मृष्ट-- मन+य:- मृ+4 (६२)-मृष+7 (११)
अमाई, -म+म+सू---+मा+स-त-अमा+-1 (६ अ)- अमा
मृटि-मृत्+धि-मृत+पि (६ अ)-मृइ-+धि (१० इ)-+-6ि (११)
(क) १ यावद्दुग्धमधोडनाता तावत्कृष्णोऽपिवन्मुदा । अयोक्)
२ परोपकाराय वहन्ति नद्यः परोपकाराय दुहन्ति गावः।
दुह् ( २ उ. प.) या धातूची पित् व अपित् प्रत्यययुक्त रूपें वरील वाक्यात
योजलेली आहेत.
प. प.
वर्त. दो िदुह दुह्म । धोलि दुग्य: दुग्ध । दोन्धि दुग्ध दुहन्ति ।
प्र.भू. भदोहम् अटुह अह्म । अधीर न अदुग्धम् अदुग्ध । अधोक्ता
अदुग्धाम् अदुहन् ।
आ. दोहानि दोहाव दोहाम । दुग्यि दुग्धम् दुग्ध । दोग्धु दुग्धाम् दुहन्तु ।
कि. दुह्याम् दुयान दुह्याम है
।
वर्त:-दुहे दुहहे दुह्महे । धुक्षे दुहाये धुरष्ये । दुग्धे दुहाते दुहते।
प्र.भू. अहि अदुहहि अदुह्महि । अदुग्धा अदुद्दाथाम् अधुग्ध्वम् । अदुग्ध
अदुद्दाताम् अदुहत।
आ. दोहे दोहावह दोहामहै । धुत्व दुद्दायाम् धुरध्वम् । दुग्धाम् दुहाताम्
दुहताम् ।
वि. दुहीय दुद्दीवधि दुहीमहि इ.
देधि-दुर+-दो (गुण)+A-दो + ति (१२)-दो + 1ि (१३),
धुझे -दुर+से- दुष्+से (१२ /- पु+से (२५)-युर् +से (४)-gr+
(९) - दुइ + - दुप् + 2 (१३)-पु+पे (१५)-पुग+थे (५)।
भयो-7-ख+दु: + 8-1-3दो (गुण) + -- अदे+स-तु
(१२) अयोग् + स-१(१५)- पोर (१)- मोर-म(२)

·वर्तमानकालनाचक धातुसाधित विशेषणे . (क) १ एतान्न हन्तुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन। (अर्जुनः कृष्णं वदति) २ रामे राज्य शासति प्रजास्यकालमृत्यु चरत् । ३.धेनूर्दुग्धं दुहाना गोपालाः श्रीकृष्णाय तदार्पयन् । ४ प्रतिदिनं राजानं स्तुवाना नराः वैतालिका इति वर्ण्यन्ते । वरील वाध्यात प्रत्, शासत्, दुहान व स्तुवान अशी वर्त. काल. धातु, विशेषणे योजलेली आहेत. हन्–(प्रन्ति-अन्ति + अत्)-नत् । शास्-(शासति-अति+अत्) -शासत् । दुह्-(दुइते - अते + आन )- दुहान । स्तु-(स्तुवते-भते+आन) -स्तुवान। यापस्न असे दिसून येईल की वर्त धातु. विशेषणे वनविण्याची द्वितीय गणाध्या धातूंची पद्धति इतर गणाप्रमाणेच आहे. त्यातील प. पदी रूपे चालविण्याची पद्धति पुढीलप्रमाणे आहे. १ यात्-स्नान् व इतर आवारान्त धातूंची-पाठ गणाच्या धर्त.धा.वि. प्रमाणे. २ जाग्रत्-शासत्-नक्षत्-मु. मथे सम्पद् प्रमाणे, नपुं. मध्ये प्र. वि. सं.- शासत् शासती शासति-शासन्ति । इतर रु पुं. प्रमाणे. स्त्री. मध्ये- 'शासती' मूळ रूप समजून नदीप्रमाणे, ३ स्तुवन्-सत्-दत्-यत्-विदत् इ. पुं. मध्ये गच्छत् प्रमाणे, नपुं. मध्ये जगत् प्रमाणे व स्त्री. मध्ये 'ई' जोडून नदीप्रमाणे, भा. पदी-पु. व न. मध्ये देव व वन प्रमाणे आणि आ जोड्न खी. मध्ये माराप्रमाणे. रीप:-शीचे शयान भाणि भास् आसीन अशी अनियमित रू माहेत.

·नवीन शब्द -संमाररूपी समुद्र पुसून टाकणे अकालमृत्युः (ई.)--अवेळी मरण प्रपन्न--(भ+पद् क. भू, धा.वि.) अयशस् (न.)-अपकीर्दि शरण आलेला आत्मसंस्थ (वि.)-स्वतःवर अस- भवसागर:- लेला मालिन्यम् - मलिनपणा जिष्णुः (पं.)-अर्जुनाचे नांव मू-~-( २ प. प.)-पालवणे, तिमिरा-म्-कालोस तूपणीम् (व.)-स्तन्ध, गप्प परि-नाहीसे करणे दुह् ( १ उ. प.)--धार काडणे, दूध विद ( २ प. प.)-~आणणे, रामजणे सम्साहन साफ करणे सम् (बा, प.)-ओळसणे द्विप ( २ उ. प.)-ट्रेप करणे विपक्षवत् (अ.)-शत्रूप्रमाणे धवलयति-(धवलपासून सम वैतालिका स्तुतिपाठक, भाट धातु)-शुभ करतो शास् ( २ प.प.)--शिकविणे, उप- निरुपमावन्--(.)-कगाचा दगड देश करणे, राज्य करणे पथ्यम्-हिताची गोष्ट प्र-अनु-टपदेश करणे, राज्य करणे परिप्रक्षा-सूक्ष्म प्रश्न समान (वि.)-सर्व, पूर्ण प्रक्ष १ सांतील शब्दांची योग्य ती रूपे योजाः-- १ शिष्य: ते अहं (शास् ) मा वा प्रपन्न । २ चन्द्रमाः तिमिरेः कृतं मालिन्य (मृञ् )। ३ दुर्योधनः भीमं जन्मनः प्रमृति (द्विप्)। ४ उद्यमशीलः नरः (विद्) अभ्युदयस्य मार्गम् । ५ राजानः वसुधां नयेन (शास् आज्ञार्थ ) धर्मे स्थिताः सर्वदा । ६ सइटं धैर्यस्य निकपमावा इति जनाः (विद् आशाय)। ७ साधू (उप+आम्) नराः विरक्ताः भवन्ति ।

·५६
-
८ सजना (द्विप् ) नरान् अपि न *अभिव्यन्ति ।
९ परोपकारिण एष यथार्थत जीवन्ति अन्ये केवल (उत्+श्वस्) ।
१० सावधानम् (अधि+३) बालन गुरु सम्यक् (शार )।
२ पुढील रूपें ओळसा च दिलेल्या वाक्यात त्याचा उपयोग करा -
सम्माष्टुं । परिमृज्यु । वि। विदु । दुहन्तु ।
१ सन्ध्याकाल सपात । गोपाला अघुना गा
• अय वसन्तोत्सव । सेवक गृह परित भूमि
३ भेकानाम् आरटनेन जना उपागम
५ पाप्मान तीर्थ गत्वा स्वपाप
५मा
अप्रियस्थ अपि पथ्यस्य वक्तारम् ।
३ पुढाल धातूची वर्त धातु विशेषणे लिहून त्याची तीन्ही लिंगाची
प्रथमेची ह द्या --
स्तु, इ, विद्, आस्, वस्, विश्वम, मृत्
"टीप-अभि+ह' याचा उपयोग द्वितीयबरोबर करतात दूह'चा चतुर्थीबरोबर
बरतात
।
.
पाठ १९
समास.
(अ) रामलक्ष्मणौ ( राम लक्ष्मण च ) सीतया सह धनं प्रस्थिती ।
तदा सरला नरनार्यो (नरा नार्य च) दु पिता अभवन् ।
रामस्याशया लक्ष्मण उटजं व्यरचयत् । प्रतिदिन (दिने दिने)
कन्दमूलफलानि (कन्दान् मूलानि फलानि च) तेऽभक्षयन् ।
अरण्ये मुनयो यथाविधि ( यया विधि आसीन् तया किंवा विपिम्
अनतिकम्ग) यज्ञानकुर्वन् । अतस्ते साहाय्य लन्धुमुपरामम्
(रामस्य समीपम् ) अगच्छन् । रामस्तेषां साहाय्यमकरोत् ।

·वरील उताऱ्यात सामासिक शब्द त्याच्या विग्रहासह योनलेले आहेत, त्याचे दोन भाग होतील १ रामलक्ष्मणौ, नरनार्यः, कन्दमूलफलानि. २ प्रति- दिनम् , यथाविधि, उपरामम् १ विग्रहातील पदें 'च'ने जोडलेली आहेत व सर्व पर्दै समान महत्वाची आहेत. समासाचे लिंग अन्त्यपदाच्या लिंगाप्रमाणे झाले आहे व वचन सर्व पदाचे मिलन झाले आहे जसे-रामलक्ष्मणौ (पु.प. द्वि. व.), नरनार्य (स्त्री. म. व प.) व कन्दमूल्फलानि (न. वि. व घ.). या समासाना द्वन्द्ध समारा म्हणतात. हा उभयपदप्रधान असतो. २ रामायातील प्रथमपद अव्यय आहे, असे प्रति, यथा व उप. स रामासाचा उपयोग अव्ययासारखा वेरेला आहे म्हणून समासाचे रूप मपु. द्वि ए. बचना. प्रमाणे झालेले आहे. या समासाना अव्ययीभाव म्हणतात, टीप-समासाचा विग्रह करणे म्हणजे समासाचा अर्थ धाक पदानोंच स्पष्ट करणे. अव्ययीमान समासाशिशय इतर समासाचा विपद वाताना सनासाचे प्रथमान्त रूप घेऊन विपद धरावा. (आ) बसिष्टाशया (वसिष्ठस्य आशया) विश्वामित्रेण सह दशरथो रामलक्ष्मणो यशरक्षणाय ( यज्ञस्य रक्षणाय) प्राहिणोत् । यशकुण्डे (यज्ञस्य कुण्डे ) अग्निज्वालाः (अग्ने ज्वाला ) ऋत्विरप्रसिवेन (लिग्मि प्रसिक्तेन ) घृतेनीदगच्छन् । घृतत्त (मृतेन तृप्तम् ) प्रज्वलितमग्नि दृष्ट्या मुनयः सन्तुष्ट अभवन् । वरील उताऱ्यात वसिष्ठावा, यज्ञरक्षणम्, यज्ञकुण्डम्, अग्निज्वालाः, ऋत्विप्रसितम्, घृतवृतः हे सामासिक शब्द योजलेले आहेत. याच्या कसातील विग्रहाकडे पाहिल्यास अस दिसून येईल की १ द्वितीय पद मुत्य आहे वर प्रयम पद प्रथमेशिवाय इतर विभकीत असून ते द्वितीय पदाचा अर्थ मर्यादित परतें, जसे वसिष्ठाता यातील अशा हे पद मुख्य आहे पस्तुती आशा कोणाची तरी नव्हे तर वसिष्ठाची असा प्रथम पदानें अर्थ मर्यादित झालेला आहे ३ समासाचा अर्थ पूर्ण आहे व ४ समासाचा उपयोग अन्त्यपदाच्या जातीप्रमाणे केला जातो, जसे यतिष्ठाझा याताल अन्त्य पद नाम आहे म्हणून त्याचा नामासारसा उपयोग केलेला आहे व ऋत्विप्रसिनम् यातील अन्त्य पद विशेषण ·असल्यामुळे समासाचा उपयोग 'घृतम्' या नामाध्या विशेषणाप्रमाणे केलेला आहे. अशा समासाना तत्पुरुष समास म्हणतात व प्रथम पद विग्रहात ज्या विभजीत योजता येते त्या विभक्तीचा तत्पुरुष असें म्हणतात. (इ) १ मेघस्य गम्भीरनादं ( गम्भीर नाद त ) श्रुत्वा सिंहस्त प्रार्थयते । गम्भीरनाद (गम्भौर नाद यस्य त) मेघं दृष्ट्या चातका दृष्यन्ति। २ राक्षसानां घोरदर्शनेन (घेर दर्शन तेन) मुनीनां मनसि भीविरुत्पन्ना । घोरदर्शनान् (पौर दर्शन येपा तान्) राक्षसान् दृष्ट्या मुनयो भीता। ३ चन्द्रस्य धवलप्रकाशेन (धवल प्राश तेन ) भूतलं शोभते । धवलप्रकाशं (घवल प्रमाश यस्य त) चन्द्रं दृष्ट्वा जना मोदन्ते । वरील वाक्यात गम्भीरनाद, घोरदर्शन व धवलप्रकाश हे समास दोन निरनिराळ्या अर्थी योनरेले आहेत हे सातील विग्रहावरून ध्यानात येईल त्यातील पहिल्या प्रकारामध्ये अय पूर्ण आहे व दुस या प्रकारात समासातील पदामध्ये अर्थ पूर्ण होत नसून सर समामाचा तृतीय नामाकडे सग्ध आहे व समास त्या तृतीय नामाचे विशेषण आहे जसें गम्भीरनाद (मेघम् ), पोरदर्श नान् (राक्षसान्) धवर प्रकाश (चन्द्रम् ) पहिल्या प्रकारातील समामाना कर्मधारय क्यिा समानाधिकरण तापुरुष म्हणतात, कारण (1) समासातील द्वितीय पदाचा अर्थ प्रथम पद मर्यादित परतें, (२) सगासात अर्थ पूर्ण आहे व (३) समासांतील पदें प्रयमा विभक्तीतच विग्रहात योगता येतात दुराया प्रकारातील समायाना घटुमाहि म्हणतात, कारण (१) समासाच्या पदामध्येच समासाचा अर्थ पूर्ण नाही, (२) समासाच्या धयांचा सध विशेषण रूपाने तृतीय नामाकडे असतो य (३) त्यामुळे निग्रहात य, या सवधी सर्वनामाचे योग्य त्या विभवी स योगा रागते व त्या रपानुरूप समासारा द्वितीया ते सप्तमी बहुनादि अशी नावे दिली जातात अमें-प्राप्तम् उदा य-प्राप्तोदरः (प्राम ) द्वि ब नि निश्चय येन म पुतनिधय (राम तृ. य । दत्तम् आसन यस्ने स दत्तासन (मुनि) च. य । नि सारिता ·अरसानम्-दशेवट चोराः मरमान् सः नि:सारितचोर: (ग्राम.) पं. व. । बढ्न. पर्वता: यस्मिन् सः बहुपर्वतः (देश:) स. च.. नवीन शब्द भूमिका-सोंग आढ्य (वि.)-संपन्न, युक्त महिप:-रेडा उन्मीलनम्-उघडणे घराहः-डकर कुमुदम्-चन्द्रविकासी कमल शशक:-ससा कारा (खी.)-तुरुंग सारङ्ग: :-ठिपके असलेला हरिण त्रस्त (क.भू. पा.वि.)-भ्यालेला समय:-ठराव निकर:-समुदाय, रास हिरण्यम्-सोने १ पुढील समासाचा विग्रह वहन नावें सागा व त्याचा वाक्यात उपयोग करा:- स्वामिसेरौ, आदित्यचन्द्रौ, यथाकारम्, प्रतिस्थलम् , पारङ्गवरामहिप- शशसः, यथावलम् , हिरण्यधान्यरत्नानि, आदिमध्यावसाभानि, उपविष्णु, राजपुना, मंगतिः, मयनस्ता, न्यायप्रयत्त , मदान्ध, वालवानिकरः, गन्धा- व्यम् , वत्तिः, कमलजुमुदोन्मीलनम्, बारामुक्काः, परोपरार:, कृतप्रतित्र , विशाललोचनः, चतुर्मुस , दशाननः, दत्तपारितोपिका, शीतोदकम् , स्थिर- चित्तम्, दीर्घप्रवास , दनिश्चयः । २ पुढील वाफ्यात अधोरेखित शब्दाबद्दल समारा योजून नावे सोग'.- १ यस्य कीर्ति घवला स नृप प्रजाना हिताय प्रवर्तते । १ यस्य योप: शनि- स दुर्वासा: वप्वस्य दुहितर शकुन्तलाम् अशपत् । ३ मतिम् अनुमृत्य अहं शास्त्राणाम् अर्थ विणोमि इति थाधार्य उसम् । पाने पाने भूमिकाना विभाग. कर्तव्यः सूत्रधारेण प्रयत्नतः । ५ धर्म अर्थ: काम: मोक्षः च चत्वारः पुरुषार्था; सन्ति ।

·६० ६ सताम् उपदेशन नर राकटात् रक्षित भवति । ७ वर्षे वर्षे यानिका पवित्राणि तीर्थानि गच्छन्ति । ८ यथा समय वर्तते तथा यस्य वचन सत्य स व्यवहरति । ९ कृष्णस्य समीपे गोपाना समूह अतिछन् । १० येन धन लब्ध स हर्पण युक्त दृश्यते । पाठ १२ सप्सम गण. deare- २ १ रामोपदिष्टो भरतो राज्य न्यासमियाभुना । ( अभुनक्) भुञ्जते ते त्वयं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् । तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्या शत्रून्भुडक्ष्य राज्य समृद्धम्। तृष्णा छिन्द्धि भज क्षमा जहि मदम् । छिनत्ति सशयं शास्त्रे शिष्याणा सर्वदा गुरु.। नैन छिन्दन्ति शस्त्राणि मैनं दहाते पावफ. । (एनम्- आरमानम्) ३ अभितो दुर्ग स्थित्या शतं सन्धन्ति सैनिश । तृणमिव लघु रश्मीनैव तान मरुणद्धि । (तान्-क्वीन ) परील पाक्यात भुज् (उ प) छिद् (उ ५) व रुथ् (उ प) या सप्तम गणाच्या पातून पित् व भपिन् प्र यययुत कर्प योजती आहेत पित् प्रयय युक्त-अभुना, छिनत्ति, रणद्धि व थपित् प्रत्ययुक्त-भुअते, भुडक्ष्य, छिन्द्धि, न्यन्ति, छिन्दन्ति यावरुन असे दिसून येईल की 'पिन्' प्रत्ययापूर्वी धातूचे अन्त्य व्यसन व उपान्त्य स्वर यामध्ये 'न' घातला जातो ·मुडको " भुनजे व 'भपित् ' प्रत्ययापूर्वी 'न्' घातला जातो. 'न्'चे पुढील व्यंजनाच्या वर्गाच्या अनुनासिकात रूपान्तर होते व ऊष्म वर्षापूर्वी अनुस्वार होतो. टोप.-भाजूच्या मूळ अनुनासिकाचा लोप होतो. भुज (ट ५.) (१) प. पद आ. पद धर्त. भुनजिम भुज्य भुन्धमा भुजे भुञ्चहे भुज्महे भुनक्षि भुइक्य भुइक्य भुजाथे भुग्वे भुनक्ति भुक्तः भुषन्ति भुनाते भुते प्र.भू. अमुनजम् अभुव अभुज्म अभुमि अभुज्यहि अमुमहि भभुनर- अमुइतम् अमुक अभुइस्था. अभुजाधाम् अमुग्ध्वम् समुहकाम् अभुनन् | अमुक अमुजाताम् अगुक्षत आशा. भुनजानि शुनजाव भुनजाम भुनजावहे भुनजामहे भुग्धि भुकम् भुक्त सुजाधाम् भुग्ध्वम् भुना भुक्ताम् भुजन्तु मुद्दकाम् भुधाताम् भुञ्जताम् वि. भुज्याम् भुळ्याच इ. भुञ्जीय मुजीवहि इ. मित् प्रत्ययापूर्वी भग- मुनज् - अपिन् प्रत्ययापूर्वी - मुन मुनक्षि-मुन+सि - मुनर + सि (६)-भुनक् +पि (९) मुनकि +ति-मुन+ति (६)-मुनक्ति मुले-मुन्+ध्ये- मुझम् + (६) - मुग् + (1) (२) छिन्-पित् प्रत्ययापूर्वी अंग-छिन । अपित् प्रत्ययापूर्वी - छिन् । पत. प प.-हिनदि हिन्द छिन् । छिनलि छिन्त्य: छिन्त्य । दिनत्ति छिन्त- छिन्दन्ति । आ. प.-छिन्दै हिन्दूहे हिन्ग्रहै । छिन्त्से छिन्दाये हिन्दधे । छिन्ते छिन्दाते छिन्दते। प्र. भू, प, प-यच्छिनदम् अच्छिन्द्र अधिन्छ । अच्छिन -त्-द अन्तिम् मच्छिन्त । अच्छिनत-द् अच्छिन्ताम् अष्टिन्दन् । "

·।
मा प-अच्छिन्दि अच्छिन्द्रहि अच्छिन्ग्रहि । सच्छिन्त्या अच्छिन्दा.
थाम् अच्छिन्दध्वम् । अच्छिन्त अच्छिन्दाताम् अच्छिदत ।
आशार्थ प प -छिनदानि छिनदाव छिनदाम । हिन्द्धि छिन्तम्
छिन्त । छिनत्तु छित्ताम् छिन्दन्तु ।
आ प--छिनदै छिनदावहै छिनदामहै । छिन्स्व छिन्दाथाम् छिन्द्ध्वम् ।
छिन्ताम् छिन्दाताम् छिन्दताम् ।
विध्यर्थ प प —छिन्याम् छिन्याव इ । आ छिन्दीय छिन्दीवहिर
छिन + छिन्त्+ति (४)
अच्छिन -हद-म + छिन +स् भ+दिन - त दु (१६) (१)
(३) रुधू (उ ५)-पिन् प्रत्ययापूर्वी अग - रुण - अपित् प्रत्ययापूर्वी-
रुन्ध् । वर्त प प -रुणमि स्व सन्ध्म । रणति रुद्ध रुन्छ ।
रुणद्धिन्द्ध रुन्धन्ति ।
आ प---रन्थे रु ध्वहे रन्धमहे । छन्त्से रन्धाथे रुन्द्ध्वे । रन्दे रन्धाते
स्न्धते ।
प्र. भू.प प-अरुणधम् अरब अरु-म । अरुण -त् द् अर दम्
अरुन्द । अरुन्द अरु वाताम् अरु वत ।
आ प-अरन्धि अरनवहि अरमहि । अरक्षा अधाथाम्
अरुन्ध्वम् । अरुद्ध अरु धाताम् अग्न्धत ।
आशार्थ प प-रणयानि रुणधाव रुणधाम । सद्धि सन्दम् रद्ध।
रुणझुरन्याम् रुन्वतु।
आ पणय रुणधाव रुगधामहै । रुत्स्व धायाम् एवम् ।
रुन्ताम् हन्धाताम् धताम् ।
विध्यर्थ-पप रुन्भ्याम् र भ्यावद । आप धीय एल्धीवहिन
रणा स - रुणा+सि - रुण+सि (४)
रुणदि-रण+ति-रण+वि (१३)
भरण --- रणनम् - अरण -९६ (१६) (१)
टीप-माधी दिपु एकवचनीय प्रयय पि' आहे

·६३
भुन् प्रमाणे--अ (प. प. अनन्-अश्), पृच् ( प. प. पृणाच्-पृच्),
भज् (प. प. भनज-भ), युज् (उ. ५ युनज-युञ्), रिच (उ. प.
रिणच्-रिश्च), धृञ् (प. प. पृगज-यञ्) हे चालवावे. छिद् प्रमाणे-क्षुद्
(उ. प. क्षुणद्-भुन्द्), खिद् ( आ. प. सिनद्-खिन्द), मिद् (उ. प.
मिन-भिन्द्), विद् (आ. प. विनद्-विन्द्) हे चालवावे.
रुध्र प्रमाणे-इन्ध (आ. प.-इन-इन्थ् ) चालवावा.
४ हिनस्ति दुष्कृतं नित्यं सूनृता वागसंशयम् । ( नाहीसे करते )
पीडितोऽपि दयालुर्ना न हिंस्यात्प्राणिनं कचित् । (आर मारू नये)
५ सदाचारादुराचार विशिष्यादेव मानवः । ( फरक धरावा)
असिद्धिरीसितार्थस्य विशिष्टि मनोव्यथाम् । (वाढवते)
वरील वाक्यात हिस् (प. प हिनस्-हिम्) व वि+शिप् (प. प.
सिनम्-शिप् ) या धातूची "पित् च भपित् ' प्रत्यययुक्त रूपें योजलेली आहेत.
(४) हिम् (प, प.)-वर्त:-हिनस्मि हिस्व हिंस्म । हिनस्सि हिस्थ.
हिंस्थ । हिनस्ति हिस्त हिमन्ति ।
म. भू-अहिनसम् अहिंस्व अहिंस्म । अहिन -त्-द्भहिस्तम्
अस्ति । अहिनन् - आहिस्ताम् अहिंसन् ।
आज्ञार्थ-हिनसानि हिनसाव हिनसाम । हिन्धि हिस्तम् हिस्त ।
हिनस्तु हिस्ताम् हिंसन्तु।
विध्यर्थ-हिंस्याम् हिस्याच इ.
अहिन --द-म+हिनस् +स्-अहिन् द् (१६) (१)। हिन्धि-हिस्+धि-
हिन्+पि (१७)-हि अहिनाद-हिनम् +- अहिनन्द (१६) ११)।
(५) शिप् (प.प.)-धर्त:-शिनणि शिव; शिष्म । शिनक्षि शिष्ट शिंठ ।
शिनधि शिर शिंपन्ति।
प्र.भू.अशिनपम् अशिष्य अशिष्म । मशिन- अष्टिम् अधि ।
अशिनट ड् अशिधधम् अशिंपन् ।

·आशार्थ-शिनपाणि शिनपाव शिनपाम । शिण्ड्डि शिष्टम् शिंष्ट । शिनष्टु
शिंष्टाम् शिंपन्तु ।
विध्यर्थ--शिष्याम् शिष्याव शिष्याम इ
शिनक्षि-शिनप्+सि-शिनर +सि (१० छ)-शिनक+पि (९) शिनष्ट-शिन +
ति-शिनष् + (११) । अशिनर-द-म+शिनष् + स्-त्- अशिनर-इ. (१०३)(१) ।
शिष्ठ - शिष+य - शिप् +ठ (११) । शिष्ट-शिंप्+धि-शिण्ड्+पि (१० ३)--
शिण्ड+ढि (११)
पिप (प प पिनप्-पिम् ) हा "शिष्' प्रमाणे चालवावा.
वर्तमानकालवाचक धातुसाधित विशेपणे
६ जालस्य पाशांश्छिन्दता भूपकराजेन कपोतराजः उपकृतः।
परस्वं भुञ्जाना नरा मनःस्वास्थ्यं न लभन्ते ।
राजधानी रन्धता-रन्धानाना सैनिकानामुपरि राशः सेना
शरवर्षमवाफिरत्।
वरील वाक्यात छिन्दतः, रन्धताम् ही प. पदी व भुजानाः व
कन्धानानां ही आ पदी वर्त धा. विशेषणाची रूपें योजलेली आहेत.
ती पुढील त हेर्ने तयार केलेली आहेत.
रुध्-इन्धन्ति -अन्ति + अत्-रुन्धत् ।
छिद्-छिन्दन्ति-अन्ति+अत्-छिन्दत् ।
रुध्-रुन्धते - अते +आन-उन्धान ।
भुज्-मुअते-अते+आन-भुजान ।
स्न्यत् व छिन्दत् ही प पदी रूपे अटभ, पञ्चम, किंवा नवम गणाच्या
वर्तमान का. या स्पाप्रमाणे तीन्ही लिंगात चालवितात. रन्धान व भुभान ही
आ. पदा रूपं आरान्त विशेषणाप्रमाणे पुलिंग व नपुराकलिंग यामध्ये देव व
वन' याप्रमाणे आणि श्रीलिंगात 'आ' जोडून 'मारा'प्रमाणे चारवितात
पन्धत् -पु रन्धन रुन्धन्ती रन्धन्त इ, न. स्वत् रुन्धती धन्ति , स्त्री.
रुन्धती रून्यत्यो स्यत्य इ.

·६५ करणे रुन्धान -पुं. रन्धान रुन्धानौ रुन्धाना इ., न. रन्धानम् न्धाने रुन्धानानि इ, खी. रन्धाना रुन्याने इन्धाना इ. सप्तम गणाचे धातु अङ्ग् (प. प.)-रेप देणे, स्पष्ट करणे अनु (भा.प.)-विचारणे, परीक्षा -स्पट करणे घेणे इन्ध (आ. प.)-पेटवणे नि ( , )-नेमणे, जोडणे उन्द् (प. प.}-भिजवणे वि (,)-विमागणे, सोडून देणे क्षुद् (उ. प.)-फुटणे, चुरडणे सम् ( उ. प.)-जोडणे खिद् (आ. प.)-खेद होणे, नारा र (उ. प.)-अडथळा करणे, वेटणे होणे रथ् (अनु-उ.प.) अनुसरणे, याचना छिद् (उ. प.)- कापणे, नाश करणे नि-याबवणे रिच् (प. प.)-रिवा करणे प्रति वि-अटकाव करणे अति पिए (प. प)-दळणे, पूड करणे विच् (वि-उ. प.)-विभागणे, वेगळा करणे पृच् (सम् प. प)-मिसळणे, सगत | विज् (उद्-प. प.)-भिणे, त्रासणे धरणे भङ्ग (उ. प.)-फोडणे वृज् (प. प.)-टाळणे भुज् (५.१)-रक्षण करणे, राज्य शिप् (प. प.)-भेद जाणणे करणें (था. प.)-पाणे, उपभोगणें वि (प, प.)- वाढवणे युज् (उ. प.)-जोडणे | हिंस् (प. प.)-ठार मारणे - ज्यास्त असणे " नवीन शब्द निन्दा अयम्-पाप कुण्डम्-यसाण्ड अमोघ (वि) सफल, परिणामकारक न्यासः-येय अध+कृ(६प.प.)-फेरणे, मारा करणे | परस्यम्-दुसन्याचे धन अशरीरिणी घार (स्त्री.)-आठश- व्याजस्तुतिः (स्त्री.)-सोटी स्तुति, वाणी इप्सितार्थ:- :- मिळविण्याची इच्छा |सूनृता वार (म्री.)-गभ्य शब्द, केल्ती गोट विनयशील गोड बोलणे मिरिथ्यो'कगि पर मयं पारविश्यात रिता योमात.

·६७
पाठ १३
तृतीय गण.
(अ) १ अपकोतर्जगत्यस्मिन् रिमति सुजनः सलु।
२ बिजहाति सदा कामान् यतिनियतमानसः ।
३ हारान् विनति कण्ठेपु मनुजा भूपणनियाः।
४ यो ददाति दरिद्रेभ्यो धनं पुण्यं स विन्दते ।
५ रणामावजुहोदेहं देशवाणाय भूपतिः ।
६ विनणां प्रलये पृथ्वी निर्मिमाते पुनर्विधिः ।
७ सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् ।
८ धनलोमं जहाहि त्वं मनःशान्ति यदीच्छसि।
वरील वाक्यातील विमति, चिजहाति, विनति, ददाति, अजुहोत्,
निमिमीते, विदधीत य जहाहि ही भी, हा भृ, दा, हु, मा, था पहा
या तृतीय गणाच्या पातूची रू आहेत. त्यांचे सूक्ष्म निरीक्षण घेल्यास असें
दिसून येईल की धातूतील आद्य व्यनन व स्वर यांचे द्वित्त्व केलेले आहे.
यालाच सस्पृत च्यापरणात 'अभ्यास' असेंहि म्हणतात. तृतीय गणाची हार
विशिष्ट सून आहे.
तृतीय गणांतील धातूंना अभ्यास करण्याचे नियम --
५ भी-भीमा-भिभी-विमी।धा--पाधा-यधा-दया। हा (प. प.)-
हाहा-६६-जहा।
अभ्यासात चतुर्थ वर्गव्यानाबद्दल तृतीय व्यतन येव'' पद्दल ''
येतो व दीप सर हव होतो.
२ मा~मामा-ममा-मिमा । हा (मा प.)-~दाहा-दहा-दा-तिदा ।
'मारा (ar.५)श धामा अन्य 'अ' यद्दत' असा रखर
देतो व अनुनामिया अन्याया पल होत नाही

·६८ ३ हु-हुहु-जुहु । निन्-निनिन् । अभ्यासात हस्व स्वर बदलत नाहा ४ हा-हाहा-हिहा-जिही । अभ्यासात जोडाक्षराताल पहिल्या व्यसनाचे द्वित्त्व होतें ५ भू-भृमृ-वृभृ-बिन । पृ- पृष्टप-पिट पृ। परंतु इन- इयु । अभ्यासात मुळानाल '' बद्दल 'इ'हा स्वर यतो व "न या धातूच्या अभ्यासात त्याचा 'इय' हातो भृ (उ प ) वर्तमानकाळ पप आप विभर्मि बिसव विभूम विभृवहे विझमहे विभर्षि बिमृथ विमृथ द्विपु विभूपे विभ्राथे विमृध्ये विभर्ति विभूत तृपु विभुते विधाते विघ्रत विभ्रति प्र भूतकाळ पप आप अयिभरम् अविभूव अविम्म म पु अवित्रि अबिवहि अविमृगहि अधिम अनितम् अधिमृत द्वि पु अविभृथा अचित्राथाम् अपिभूध्वम् अबिभृताम् अयिभर तु पु अविमृत अविभ्राताम् अविभ्रत आशार्थ आप बिमराणि विभराव विमराम प्र पु विमर विमरावद विमरामहे विमृद्धि विमृतम् विमृत द्विपु विमृप्य विभ्राधाम् विमृध्वम् विभतु विभृताम् विधनु तु पु विमृताम् विभ्राताम् वित्रताम् विध्यर्थ-विभ्याम् विमयाव इ विधीय विधीवदि वरील रूपाने रक्ष दिल्याम पुढील गाटी कटन येती। १ धर्त प्र भूत व यामाथ याचे प पदा त पु बहुवचनी प्रणय पनि उम्, द अनु असे आहेत उम् पूर्वी अन्य स्वराचा गुण होतो ·२ मामार्य वि. पु. एकवचनी प. पदी प्रत्यय स्तरान्त धातूंचा 'हि' आहे. ३ पातूंचीं पित् व अपिन् प्रत्ययांपूर्वीची अंगे तयार केल्याने हमें करणे सोपे होते. असे-विमृ-विमर् (पिन् प्रत्ययांवौं ), विन (हलादि अपिद प्रत्ययापूर्वी) व विध् (अजादि मपित् प्रत्ययापूर्वी ). १५ (प.प.)-पिधु-पिपर (पिन् प्र. पूर्वी), पिट (हादि अपिन् प्र. पूर्वी व पिम् (सजादि यपिन् प्र. पूर्वी ). २दा (उ. प.)-ददा (पित् प्र. पूर्वी), दद् (अपिन् प्र. पूर्वी), चर्त.--प. प.- ददामि ददः दाः । ददासि दत्यः दत्य । ददाति दत्तः ददति । मा.प.--ददे दवहे दद्महे । दत्से ददाय । दत्तै ददाते ददते । प्र.मू.-प. प. सददाम् अदद अदा । अददाः अदत्तम् अदत । अददात् अदताम् अददुः । था. प.-अददि अवह अदमहि । अदत्या: अददाथाम् अदध्वम् । अदत्त यददाताम् अददः । आमार्य-प. प. ददानि ददाद ददाम । देहि दत्तम् दत्त । ददातु दत्ताम् ददतु । सा. प.-ददै ददावहे ददामहे । दरस्व ददायाम् दद्ध्वम् । दत्ताम् ददाताम् ददताम् । विध्ययं प. प.--पद्याम् दद्याव , आ. प. दीय ददीवहि इ. टीप:-आजादी पि. एरवचनी ५, पीस''नियनित आहे. ३ धा (उ. प.)-दधा (पिन् प्र. पूर्वी), ६८ (अपित प्र. पूर्वी अनादि घर-प ने थारंभ होणारे)-पद् (इनर हलादि अपिन् प्र. पूर्वी ). घत. प. प.--दधामि दप्वः दमः । दयामि घत्यः पत्य । पाति धन- पनि । आ. ५.दथे दवहे दमहे । यत्मे दधा पाये। यते दवाते दबने। म.-.ए.-अदयाम् अदव अस्थम । यदया. अयतन अयत्त । अधार अपनान् सदः । आ. प.-अषि अदनाहि भदप्महि । अपत्या: अश्यायाम् अपम्पम् । अधात सरगम् सधन । आना-प. प.-दशानि धार धाम । धेहि पतन पना पार - ·७० धत्ताम् दधतु । आ. प--दधै धावहै दधामहै । धत्स्व दयायाम् धदम् । पत्ताम् दधाताम् दधत्ताम् । विध्यर्थ-प. ५-दभ्याम् दध्याय इ , भा. प, दधीय दधीवहि इ, टीप:-'भेदि' हे आशी दि.पु एक्वचनी प. पदी रूप अनियमित आहे. ४ भी (प.प )-विभी-विभे (हलादि पित् प्रत्ययापूर्वी )-विभय (अजादि पित् प्र. व उस् पूर्वी) बिभि व विभी ( हलादि अपित् प्र. पूर्वी)- विभ्य (अजादि अपित् प्र पूर्वी). वर्त.-विभमि विभिव -बिभीव बिभिमा-विभीम । विभेपि विभिय - विभीय- विमिथ-बिभीथ । विमेति विमित -बिभीत विभ्यति । प्र. भू-अभिभयम् अविभिव-अविभीव अविभिम-अपिभीम। अधि: भविमितम्-अविभीतम् अविभित-अबिभीत । अबिभेत् अविभिताम्- अविभीताम् अपिभयुः। आझार्थ-विभयानि मिभयाय विभयाम । विभिहि-विभीहि विभितम् - बिमीतम् विमित-विभीत । विभेतु विभिताम्-विभीताम् विभ्यतु । विध्यर्थ-विभियाम् विभीयाम् विभियाव-विभीयाच इ. ५ डी (प.प.)-जिही-जिहे ( हलादि पित् प्र. पूर्वी ), जिहय् (अजादि पित् प्र. व उस् पूर्वी ), विही ( हलादि अपित् न. पूर्वी) व निहिये (अनादि अपित् प्रत्ययापूर्वी ). घर्त:-जिहेमि जिहीव- बिहीम । जिपि जिहीथ जिहीथ । मिति जिहीत जिहियति । प्र. भू. अजियम् अजिहीच अजिहीम । अनि अजिहीतम् अनिहीत । भजिहेत् अजिहीताम् भनिन्यु । आशार्थ-जिहयाणि नियाव रियाम । जिहीहि निहीतम् जिहीत । निहेतु निीताम् निहियतु । विध्यर्थ-जिहीयान् जिहीयाव इ. ६ हु (प.प.)-जुहु-जुहो (हदि पित् प्र पूर्वी ), जुहळू (अजादि पिन् प्र. व उस् पूर्वी), उह ( हलादि थपिन् प्र. पूर्वी), जुद् (अजादि अपित् प्र. पूर्वी ).

·७१
चर्त.-जुहोमि जुहुवः जुहुम. 1 जुहोपि जुहुथः जुहुय । जुहोति
जुहुतः जुद्दति ।
प्र.भू.अजुवम् अनुहुव अजुहुम । अजुहो. अजुहुतम् अनुहुत ।
अजुहोत् अजुहुताम् अजुद्दयु, ।
आशार्थ-जुहवानि शुदवाव शुद्दयाम । गुहुधि' जुहुतम् जुहुरा । जुहोतु
हुताम् जुनु।
विध्यर्थ-जुहुयाम् जुहुयाव इ.
v मा (आ.प.)-मिमा (पित् प्र. पूर्वी), मिमी (हलादि थपित्
प्र. पूर्वी ) व मिम् (अनादि अपित् प्र. पूर्वी ).
घर्त.-मिमे मिमीवहे मिमीमहे । मिमीषे मिमाथे मिमीध्ये। मिमीते
मिमाते मिमते।
प्र. भू-अमिमि अमिमीवहि अमिमीमहि । अमिमीया. अमिमायाम्
अनिमीप्यम् । अमिमीत अमिमाताम् अमिमत।
आज्ञार्थ-मिमै मिमावहै मिमामहे । मिमीप्य मिमाथाम् मिमीध्वम् ।
मिमीताम् मिमाताम् मिमताम् ।
विध्यर्थ-मिमीय मिमीयहि मिमीमहि इ.
८ हा (आ. प.)-जिहा (पिन् प्र. पूर्वी), विही (अपित हलादि
प्र. पूर्वी) व जिह् (अनादि अपिन् प्र. पूर्वी). या धातूची रूमें
'मा'प्रमाणे करावी.
रहा (प. प.)---जहा (पिन् म. पूर्वी), जहि-ही ('य'शिवाय हरादि
अपि प्र.पूर्वी) प नह (अनादि अपिन् प यनें आग्न झालेले
विध्या प्रत्यय)
घर्त.-जहामि जहिय.-जहीव. जाहिम:-जहाँमः । उहामि जहिय:-
जहीय. जहिय-जहोय । जहाति जहित.-नहीत. जहति ।
प्र. भू-अजहाम् अजदिय-अजबीर भजहिम-अनाम । अजहाः
अजदितम्-अजही म् मनहित-अनहीत । अहान् बहिनाम्-
अजहीताम् भरहु.1
अनियनितल.'रिस'Rयय.

·७२ आशार्थ-जहानि जहाव जहाम । *जहाहि-जहिहि-जहीहि जहितम्- जहीतम् जहित-जीत । जहातु जहिताम्-जहीताम् जहतु । विध्यर्थ-जह्याम् जह्याव जह्याम इ वर्तमानकालवाचक धातुसाधित विशेपणे (आ) १ सावित्र्या आशीर्वादं ददता यमेन परिणामो न लक्षितः। २ दधिमाण्डानि विभ्रत्यो गोप्य कृष्णेन प्रतिरद्धा मार्गे। ३ जटामारे गङ्गा विभ्राणं पतिं दृष्ट्वा पार्वती तिमभिनुन्दा । ४ वर्णानामाचारं विद्धतीना स्मृतीनां विचारः सर्वेपा मावश्यक.। वरील वाक्यात ‘ददता, विभ्रत्य., विभ्राणं व विदधतीनाम्' ही दा, भृ व धा या धातूची वर्त धातु विशेषणे योजलेली आहेत त्यावरून असे दिसून येइल की ५, ७, ८ व ९ या गणाच्या वर्त. धातु रूपाप्रमाणेच ही यनविलेला आहेत. भृ--प.प विनति-अति + अत्-विभ्रन् । आ. प. विव्रते-अते + आन- विभ्राण। दा–प प ददति-अति +अत्-ददन् । आ. प. ददते-असे+आन-ददान । भी-पप बिभ्यति अति + अत्-विभ्यन् । प. प पुलिंगा रूपें-विभ्रत् विनती विभ्रत इ (तकारान्त पु नामाप्रमाणे ) नपु रूपे-विघ्न् विभ्रती विभ्रनि-विभ्रन्ति (प्र द्वि स इतर विभक्ति पु प्रमाणे) ना रूप-विनती दिनत्या विभ्राय इ (नदीप्रमाण) मूळ का नपु प्रथमा द्विवचनाप्रमाणे समनायें •नियमित रूप * व ' याना उपमर्ग जोडला असता त्याचा उपयोग द्वितीयान्त मायरोए ·७३ श्रद्-विश्वास टेवणे सम्-जोडणे " आ प. पुलिंगी रूपें-ददान ददानों ददाना (देव म), न. ---- -ददान ददाने ददानानि (वन प्र} स्त्री. रू.--ददाना ददाने ददाना. ( माला प्र.), तृतीय गणाचे धातु ऋ(प. प.)-जाणे वि-करणे, अमलात आणणे दा (उ. प.)-देणे आ(आ.प.)-घेणे प्र (उ. प.)-देऊ करणे -(प. प.)-भरणे, रक्षण करणे प्रति -परत फेड करणें भी (६. प.)-निर्ण व्या(प. प.)-उपरणे भृ (द.१) धारण करणे, रक्षण करणे. धा (उ. प.) - धारण करणे, ठेवणे, मा (आ. प )- मौनणे बाळगणे अनु-तर्क करणे अमिसं-अतिसं-पसरणे उप- उपमा देणे, तुलना करणे अपि पि-यद दरणे निर - निर्माण करणे अमि-बोरों हा (प.पसोडणे, टाकणे अव-लक्ष देणे अप, परि.वि,प्र-, अन्तर्-तिरस्-ल्पयों हा (आ.प.)-जाणे तिरस् (आ प.)-अदृश्य होणे नि-टेवणे हु (प.प.)-रक्ष यरणे, आहुति देणे परि-नेसणे ट्ठी (प. प.)-राज थाटणे नवीन शब्द अध्वर्युः ()-मुन्य उपाध्याय घरवलम्-सालीचे वग्न अर्थिन् (9.)-याचक विधिः (१) प्रादेव उपायनम्-यभास, नराण सरत् (म.)-कदा योऽपि (.)-अवनीय (इबिल (म.)-आहुति नियत (क भू. पा.वि.नि+यम्)- हुतमुन् (प)-अमि. साम्मत देविला " उद्-वर जाणे 1

·७४
१ पुढील वाक्ये कसातील शब्दाची योग्य ती रूपें योजून पुरी करा
१ अध्वर्यव यथाशास्त्र (हुतमुन्) हवींवि (हु)।
२ अन्यस्नै सकृत् दत्त वस्तु न पुन (आ + दा) नर ।
३ मृगयामा रत नृप सचिवेषु (नि + धा) सफल राज्यभारम् ।
४ यथा सुजन लोकापवादात (भी) तथा (मृत्यु) अपि न ।
५ मय पाण्डवाना कृते दिव्या सभा (निर् + मा)।
६ कापि गृद्धा स्ना मत्तगतान (भी) वालक च बरण्ये (हा )।
७ नभसि ( उद् + हा) धूम ( यज्ञवर्मन् ) वाती सर्वन (वि+तन्)।
८ आपदत साधु आत्मन गुणान् न कदापि (वि + हा)।
९ रणाणे पोधा (P) आयुधानि हस्तेषु ।
१० पुनस्य जन्ममहोत्सवे तारापीड भृत्येभ्य उपायनानि (दा)।
२ पुढील वाक्यात क्सात दिलेल्या पातूना योग्य उपसर्ग जोडून त्याची
हमें लिहा -
१ अजुन जयद्रय हन्तु धनीप अमोघ वाण (धा)।
२ क्यिान् अर्थ त्वया इप्यते इति रघु अधिनम् (युन्)।
३ आन्तर कोऽपि देतु इह प्राणिन (युत)।
४ नर अन्येन कृतम् उपकार युक्तेन मार्गेण (दा)।
५ पुरा अरण्यवासिन जना वल्वानि (घा)।
३ तृतीय गणाच्या पुढील धातूची अभ्यासयुक्त अगे देऊन पित् व अपित
प्रत्ययापूर्वी काय फरक होतो तो सोदाहरण दाखवा
मा, हा (उ.प.), फ, भू, धा.
४ पुढाल रूपे ओळवून वाक्यात योना
न्यदधु । विभायात् । जुहुधि । पिप्रति । जद्दति ।

·पाठ १४
कतरिभूतकालवाचक धातुसाशित विशेषणे.
२ सम्यगृही बादशयार्षिक सत्रं व्यतनोत्-बिततवान् ।
माता बालरस्य रक्षणमकरोत्-तयती ।
नृपस्स सैन्यं शत्रुमहन्-हतयत् ।
वरील वामन्यात वितत, त व हत या कर्मणि भू. पा. विशेषणाना
चन् प्रत्यय रावून होणारी कठीी भू. पा विशेषणे प्रथमभूतवारी करि
क्रियापदाबद्दल योजलेली आहेत. त्यामुळे यापयाची रचना कर्तरि प्रयोगाप्रमाणेच
झाली आहे. ही सई रूपे सकर्मक धातूची आहेत.
अप्पर:-पु. ५. ए. प.-विततवान् -पु. प्र. ए. च.
माता-स्त्री. प्र. ए.व.-तवती-घी, प्रा.प.
सेन्य-न. १. ए. व ~ तयत् - न, .. व.
यावरून असे दिसून येते की, १ रिम था. विशेषणाची रूपे कर्तृपदा-
प्रमाणे रिंग, विमति य वचन यामध्ये होतात, ? यांची रूपे वन्-प्रत्ययान्त
स्वायदर्शक विशेषगाप्रमाणे केली जातात.

·७६ भूत. धा विशेषण व वत्-प्रत्ययान्त स्तरि भू धा, विशेपणे योजलेली आहेत, (३) त्याची रूपें लिंग, विभक्ति व वचन यामध्ये कर्तृपदाप्रमाणे झालेली आहेत टीप -गत्यर्थक व अकर्मव धातूचीं यत् प्रत्ययान्त तरि भू धा विशेपणे बहुधा उपयोगात आणीत नाहीत कारण त्याचे कार्य वर्मणि भू मा विशेषणे करू शकतात ३ रावणं हतवन्तं रामं प्रजा अभ्यनन्दन् । नष्टं पुत्रं चिरादृष्टवती माता हर्षेणोन्मत्ताभवत् । पारितोषिकं लयवन्तं छात्रं गुरु. प्राशंसत् । वरील वाक्यात क्तार भ. धा विशेषणे सामान्य विशेषणाप्रमाणे नामापूर्वी योपलेली आहेत टीप-विशेष माहितीसाठी स वाक्यरचना पाठ २७ पहा वरील सत विवरणावरून हे कट्टन येइल की धातूचे क्मणिभूतमारवाचक धातुसाधित विशेषण माहीत असले की त्याला घत् प्रत्यय लावून तरिभूत धा विशेषणे तयार करता येतात २, ३, ५, ७, ८ व ९ या गणाच्या वाहा महत्त्वाच्या धातूची (१) धर्मणि- भू घा विशेषणे, (२) त्यवन्त अव्ययें, (३) नुवा अव्ययें व (४) तव्य प्रत्ययान्त क्सणि विध्यर्थर या विशेषणे अनुमाने दिलेली आहेत सरान्त धातु धातु गण पद क्मणि ल्यान्त अव्यय तुवन्त अव्यय वर्मणि भू धा वि विधावि दा (२ पप) दात दावा (अवदाय) दातव्य स्या, पा, भा, या, रा, ला, व मा या २ गण प १ धातूची रूपे वरीलप्रमाणे होतात दा (३ उ प) दत्त दत्त्वा (प्रदाय) दातुम् घा (३ उ प) हित धातव्य मा (३.२ आ मित मानुम् मातव्य ज्ञा (उप) ज्ञात ज्ञात्वा (अभिज्ञाय) ज्ञातुम् ६ (१ प.प) इत्वा (ठपेत्य) एतव्य अधि+३(२ आ प.) अधीत अधीत्य थध्यनुम् अध्येतन्य दातुम् दातथ्य हित्या (निपाय) मिया (निमाय) धातुम् हातव्य ·७७ भू घा.वि. री (९ प. प.) यातु गण-पद कर्मनि यवन्त अन्यय तुबन्त अध्यय वि. घा, वि. चि, हि (५ उ.प.) चित, हित चिला,हित्वा(सचित्यो चेतुर, हेतुम् चेतव्य, हेतब्य (प्रहित्य) की (९ उ. प.) भीत क्रीत्वा (वित्रीय) केतुम केतन्य पी (९८५), भी (३५ ५) श्री प्रमाणे लीन सीत्वा (चिलीय-विराय) लातुम्-रेतुम् लातव्य-लेतव्य भा. ५.) शयित भयित्वा (अधिशय्य) शयितुम् शयितव्य ही (१ प.प.) होत म धीत्वा (प्रदीय) हेतव्य नु (१ प.प) नुत नुत्वा (प्रणुत्य) नवितुम् नवितव्य थु (२ ५. ५.), र(२ ५.५),नु प्रमाणे स्तु (२२. प.) स्तुत्वा (अभिटत्य) स्तोतुम् स्तोतव्य धु (५ उ. प.) घुत धुत्वा (विधुन्य) धोतुम् घोतव्य ६ (५ उ.प.), सु(५१.प.), हु (३ प. प.), सू (२ आ. प) सूवा (प्रसूय) सौतुम् सवितुम् सोतव्य-सवि- घु प्रमाणे सूप्रमाणे तव्य वृत धू (५ उ.प.), धू (९ ३. प.) घून धूला (अवधूय) धोतुम् धचितुम् धोतव्य-नि. छ ( उ. प.), धू (९ उ.प.) प्रमाणे ऋ (१ प.प.) त श्रवा (समृत्य) अतुम् अर्तव्य कृ (८ उ प.), म् (३ उ. प.) ४ (३ प. प.) स्तु (५ उ.प.) र प्रमाणे (५ उ. प.) वृत्वा (सत्य) वरि-रीतुम् परि-वल्य जाय (१ प.प.) जागरित जागरिका (प्रजागर्य) जागरितम् जागरितव्य का (६ प. प.) परिलीचा (विकीय) करि-रीतुम् परि-रातव्य (९१.प.) कीवी दु(९ प. प.). स्तृ(९ उ.प), ९ गणा प्रमाणे, (५प प.). ' (९ प प.) क६गणाप्रमाणे (३,९५.प.) पूर्ण पूची (प्रपूर्व) परि-रीतुम् परि-रीतव्य १(१ उ. प.), पृ प्रमाणे. ५ (२२.प.) याची घरील धातुमाधित रूपे होत नाहीत. " " ·व्यंजनान्त धातु तुबन्त अव्यय कर्मणि चि. था.' शक्कर भत्तव्य . भिन्न भेतव्य राप्रमाणे धातु-गण-पद कमणि ल्यबन्त अव्यय भू, घा.वि. शक (५ प. प.) शक्त्वा (संशस्य) शक्तुम् वच् (२ पु. प.) उकरवा (प्रोच्य) वक्तुम् भज् (७ प. प.) भम भक्त्वा भड्क्त्वा भक्तुम् (विभज्य ) भुन (५ उ. प.) भुषत्वा (उपभुज्य) मोकुम् भोत्तव्य युन् ( . उ. प.), रिच (उ.प.), भुजप्रमाण मिद् (७ प. प.) भित्त्वा (विभिद्य) भेत्तुम् क्षुद् (७ उ. प.), खिद्(आ.प.)छिद् (५ उ. प.), भिद् प्रमाणे रुध् (. उ. प.) रुद्ध्वा (निष्भ्य) रोद्धम् रोद्धन्य राध (५ प. प.) राद रावा (आराध्य) राद्भुम् राव्य साथ् (५ प. प) इन (२ प. प.) हला (विहत्य) हन्तव्य तर (८ उ. प.) तत तत्वा-तनित्वा तनितुम् (पितत्य) मन् (८ आ. प.), वन (८आ.प.) क्षण (८ प. प.) तन् प्रमाणे पन्थ् (९ प. प.) बद्ध पद्ध्वा (उदय) चन्द्रव्य इन्छ ( आ. प.) इद्ध इन्धित्वा (समिय) इन्धितुम् इन्धितम्य विद् (२ प. प.) विदित विदिरवा (संविद्य) वेत्तुम् वेत्तव्य बाप (५ प. प.) याप्त थाप्या (प्राप्य) आप्तन्य अश् (५ आ. प.) अष्ट अगित्वा-अष्ट्वा (य्यदय) अशितुम्-अष्टम् अशितव्य अन्य (१ प.प.) अशित अभिनुम् थशितथ्य आस् (२ आ. प.) बासिन आगित्वा (उपास्य) आसितुम् सासितव्य दिस् (७ प. प.) हिमित्या (विहिंस्य) हिंसितम् हिमितन्य पिप् (. प. प.) पेटुम् पेटन्य शिष् (५ प. प.), द्विप् (२उ.प.)पि प्रमाणे तनितव्य भातम् " अशिदा (प्राय) पिटवा (सम्भिप्य) ·जग्ध घातु-गण-पद कर्मणि त्यवन्त अव्यय तुवन्त अव्यय कर्मणि भू, था. वि. वि.धा. वि. मृज (२ प. प.) मृष्ट मृथ्वा-मार्जित्वा माटुंम्-मार्ति- माटव्य-मानि. (प्रमृज्य) तव्य शासितव्य शिष्ट्वा-दासित्वा शामितुम् शास् (१ प.प.) शिष्ट (आशास्य) ग्रह (९ उ. प.) गृहीत गृहीत्वा (अनुगृह्य) ग्रहीतुम् प्रहीतव्य दिङ् (२ २. प) दिग्य दिग्वा (सन्दिय) देवम् देग्यव्य दुइ ( ० उ. प.) दिह प्रमाणे प्रथि-ग्रन्यित्वा प्रधितुम् ग्रथितव्य मन्य् (१ प.प.) ग्रथित (सड्ग्रन्थ्य) मन्य (९ प. प.) ग्रन्य प्रमाणे अद् (१ प.प.) जग्वा (प्रनग्थ्य) अतुम् अत्तव्य मम् (७ प. प.) अधित्वा-अकवा- अनुम्- अफ्तष्य- अक्त्वा (व्यज्य) अधितुम् अजितव्य शुम् (१ प.प) शुन्य, क्षुमित क्षुभित्वा-सोभित्वा क्षोभितुम् क्षोभितन्य क्षोभित (प्रशुभ्य) ई (२ आ. प.) ईशित इशित्वा (समीक्ष्य) ईशितुम् इंशितव्य किम् (९ प प) किस-शिशित मिशित्वा-विश्वा लेशिनुम्-यम ग्लेशितव्य- (मड्डिय) वेष्टय मुप् (प.) मुषित मुपिला (सम्मुष्य) मोपितुम् मोपितव्य नवीन शब्द अटवी (ना) अरण्य उन्मत्त (उर+मद् याचे व भू दैन्यम् गरियो था वि)-वेडा झारेरा' वासन्ती-वनदेवतेचे नाव विलोमनम्-भुरविणे ताडरा-राक्षसाचे नर सत्रम्-मोटा यज्ञ अक तस्करः-चोर कम्यगृहा-रुषांचे नांव

·८०
प्रश्न
१ पुढील वाक्यात क्रियापदापद्दल कर्मणि भू. पा. विशेषणे योजा
१ रक्ष्मण रामाज्ञया ताडकाया शिर अच्छिनत् ।
२ तस्करसमूह प्रत्यरुणत् यात्रिकान् अटव्याम् ।
३ पुरा भारतवर्षे मुनय वहृन् क्रतून् अतन्वन् ।
४ राजपुरुषा अपराधिन अवघ्नन् कारागृहे ।
५ थाल प्रह्लाद हिरण्यकशिपो न अविभेत् ।
२ वरील प्रश्न १ मधील वाक्यात ‘वत् ' प्रत्ययान्त तरि भू धा.वि.
योजा.
३ पुढील शब्दाची योग्य ती रूपें योजन वाक्ये वनवा -
१ नारद, शेषशायिन्, विष्णु, स्तुत। २ स्वकुश, पराम्म, वासन्ती,
ज्ञातवत् ।
३ दुर्गत, मिथुक,
आत्मन्, दैन्य, आविष्कृत ।
४ ऋपि, धम, तत्त्व, स्मृति, विहितवन । ५ ब्रह्मान्,
मेनका,
विश्वामित्र, विलोमन, निर्मित ।
४ पुटील धातुसाधित शब्द काय आहेत हे ओळवून पाण्यात योजा
शिष्ट, उपास्य, सत्य, रोदुम् , अत्तुम् , गृहीत्वा, दीर्ण, मड्यतुम् ।
५ पुढील वाक्यात सति सप्तम्यन्त वाक्यरचना योजा
१ यावत् राम वसुधाया ऐट तावत् प्रजा मुखमाज आसन् ।
२ यदा राम शिवधनु अमनर तदा परशुराम पद अभवत् ।
३ यावत् रक्षक जागति तावत् चोर न आगच्छति ।
४ यावन् मुरामुरा सागरम् अमृतम् अमनन् ताव महान् क्षोभ समात ।

·पाट १५ द्विकर्मक क्रियापदें व कर्मणिमयोग, (अ) आचार्या शिष्यान् धर्म ब्रुवन्ति-शासति । देवासुराः क्षीरसागरममृतममशन-मथितवन्तः। दिलीपो नन्दिनी नाम धेनुं पयोऽधोक्-दुग्धवान् । वरील वाक्याल ब्रू, शास् , मन्थ् व दुह् या क्रियापदाचा विवर्मन त में उपयोग केलेला आहे. पहिल्या पुस्तकात पाठ १५-नि. ३ मध्ये याच, प्रच्छ व नी याचा द्विशर्मक तहेनें उपयोग करता येतो असे सागितलेलें आहे वरील वाफ्यातील शिष्यान, क्षीरसागरम् व धेनुम् ही द्विवीयान्त पदें लिहिणान्याध्या मर्जीनुरूप चतुर्थी किंवा पचमी या विभत्तीतहि योजता येतील. म्हणून त्याना अकथित किंवा गौण कर्मपदे म्हणतात. धर्मम्, अमृतम् | पयः ही द्वितायान्त पदें अन्य विभागात योजता येणार नाहीत, म्हणून ती कथित किंवा मुख्य फर्मपदें समजावी, (आ) आचार्यः शिष्याः धर्मम् उच्यन्ते-शिष्यन्ते। देवासुरी क्षीरसागरः अमृतम् अमथ्यत-मथितः। दिलीपैन नन्दिनी नाम धेनुः पयः अदुहात-दुग्धा । वरील नाक्य कर्मणि प्रयोगात योजलेरी आहेत हे वनेवरून दिसून येईल, त्यामध्ये गौण फर्मपदें प्रथमा विभक्तीत योजून त्याना अनुरूप अशी रियापदार्ची पगि त हेची स्वे योजलेला आहेत पुन्य क्भपदे द्विायतच आहेत. कर्तृपदाची सामान्य नियमानुसार तृतीया विभक्ति योजरेली आहे रियापदाची रूपे कर्मणि त हेची 'र' में युक्त अशी योजलेली आहेत. दुह-याव-पर-दाइ-रुषि-प्रच्छि-वि-पू-सासु-शि-मन्य -मुराम् । मयुर स्यादथित तथा स्थान्नी-ह-ए-हाम् ।। घरील पारित द्विरमक पातु दिलेले आहेत. त्यातील पच्, दण्ट, रुम्, ·चि, मुप् वह, कृष्, वह हे सामान्यपणे द्विकर्मफ त हेर्ने उपयोगात येत नाहीत. पहिल्या भोळीताल धातु व इतर समानार्थक धातु याची अकथित किंवा गौण कर्मपदं कर्मणि प्रयोगात प्रथमेत योजतात व दुसऱ्या ओळीतील धातूनी मुख्य कर्मपदें कर्मणि प्रयोगात प्रथमंत गोजतात. २,३,५,७,८ व ९ या गणांतील धातूंची कर्मणि रूपं १ 'दा' व इतर 'मा' शिवाय द्वितीय गणाचे आकारान्त धातु, ज्ञा, हा (१ मा प.) याची रूपें दायते, शायते, हायते अशा 'च' पूर्वी काही फरक न होता तयार होतात परतु मा (२प प, आ.प), दा ( ३ उ. प. था ( ३ उ प ), हा ( ३ प १ ) याच्या 'आ' चा 'य' पूर्वी 'ई' होतो-मीयते, दीयते, धीयते, हीयते. २ इ (२ ५ प.)-ईयते, अधि+इ-अधीयते, चि-चीयते, हि-हीयते, नु-न्यते, स्तु-स्तूयते, र-रूयते, यु-यूयते, हु-हृयते, धु-धूयते, सु-सूयते, भू-यूयते, दु-दयते –अन्त्य 'इ-उ' याचा 'य' पूर्वी 'ई-ऊ' होतो ३ कु-क्रियते भृ-प्रियते, य-नियते, पृ-प्रियते, परंतु ऋ-अर्यते, स्तयते, नाय-जागयो-अन्त्य हस्त्र 'ऋ' पूर्वी एफेरी व्यजन असल्यास सामान्यत 'क' चा रि' होतो परतु बड, स्तू व जाग याच्या 'फ,'चा 'अर्' होतो ४ -भीर्यते, जु-मार्यते, स्तु-स्तीर्यते, ग-गीर्यते, द-दीर्यते परतु प-पूर्यते, वृ-पूर्यते--अन्त्य 'क' चा 'इ' होतो, परंतु ''ऋ' पूर्वी 'पवर्ग- व्यजन' किंवा 'व' असेल तर 'कर' होतो ५ फ्री-क्रीयते, भी-मीयते, ही-हीयते, धू-धूयते, लू-लस्ते, परंतु शी- शय्यते-अन्य 'ईय ऊ' यामध्ये 'य' पूर्वी बदल होत नाही मान 'शी' याचे दायते होते. '' रुप होत नाही. त्याबद्दल 'ब' चें उच्यते हैं योजतात. ६ यन्ध-वध्यते, मन्य-मथ्यते, प्रन्य्-अभ्यते, इन्ध्-इभ्यते, अा-अज्यते, भञ्-भज्यने या धातूच्या अनुनासिकाचा 'य' पूर्वी लोप होतो.

·८३
प्रह-गृह्यते, वच्-उच्यते, वश्- उदयते या धातूंना संप्रसारण होते.
८ तन्-तन्यते-तायते.
९ अस् धातूची कर्मणि रूपें होत नाहीत. त्याच्याबद्दल 'भू' ची योजतात.
नवीन शब्द
गुणत्वम्-दोरपणा, दोरीची स्थिति । मत्तदन्तिन (बु.) माउलेला हत्ती
विट्ट (९ प. प.)-फाडणे
पयस् (न.)-दूध
नखर:-नख
प्रश्न
१ पुढील वाक्यात योग्य ती क्रियापदें योजा व त्या वाक्याचा प्रयोग बदला.
१ गोप्यः दयि नवनीतम्
२ वाल्मीकिः कुशलया
वेदार्थम् ३ मघवा या पर्जन्यम्
स्तेनाः धनिकं धनं-1
५ मृत्याः भायः मार
२ पुढील वाक्याचा प्रयोग बदला:-
१ युद्ध क्षताः पीरा: रणभूमिम् अध्यशेरत । २ पदं हि सर्वत्र गुणः
निधीयते । ३ बलविन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः । ४ व्याघ्रः हरिणं
नसरः व्यदणात् । ५ तृणैः गुगत्वम् आपन बध्यन्ते मत्तदन्तिनः ।
३ पुढील धातूचा कर्मणि प्रयोगाची रूपं वाक्यांत योजा:-
ग्रह, वि+पा, दि+हा, आ+स, निस्+चि, अनि+स्तु.
४ व्यकीयत, निरमायाः, विक्रीयताम् , इध्येत, निधीयरन ही रूसे ओळखून
त्याचे पारण करा.

·परिशिष्ट (अ) १ ते ४ गणांतील काही अधिक धातूंची रूपें १ प्रथम गण:-गुप् (प. प.)-रक्षण करणे-गोपायति । धूर (प. प.)- उष्णता देणे-धूपायति । पण् , पन् (प. प.)-स्तुति करणें-पणायति- पनायति । पण् (आ. प.)-पणाला लावणे-पणते । गुह् (उ. प.)- लपविणे-गृहति ते । कम् (आ. प )-इच्छा करणे-कामयते । आ+चम् (प. प.) आचमन करणे, पिणे-आचामति । ऋत् (प. प.)-निन्दा करणे- ऋतीयति । ना (प. प.)-विचार करणे मनति । दंग (प. १)-चावणे- दशति । सञ् (प. प.)-चिक्टणे-मजति । स्वस् (आ. प.)-आलिंगन देणे-स्वजते । रज् (उ. प.)--रंगवणे-रजाति-ते । जम् (आ. प.)- जाभई देणे-जम्मते। लहन ( आ प.)-लाजणे-लजते । सहन (प. प.)- तयार होणे-सम्नति । २ प्रथम गणः-कित् ( उ. प.)-औषध देणे-चिक्त्सिति-ते । गुप (आ. प.)-निन्दा करणे-जुगुप्सते । तिज् (. प.)-सहन करणे-तितिक्षाने । वध् (आ. प.) तिरस्कार करणें-बीभत्सते । दान् (उ. प.)-सरळ करणें- दीदासति-ते । मान् (आ. प ) विचार करणे-मीमासते। या १ ल्या गणाध्या धातूंची रूपे वरील अर्थ असताना इच्छार्थक रूपाप्रमाणे होतात. ३ चतुर्थ गणः-शो (प. प.)-धार रावणे-श्यति । छो (प. प.)- कापणे-छ्यति । सो (प. ५)-शेवट करणें-स्यति । दो (प. प.) थापणें-यति । दिन् (प. प.)-जुगार खेळण-दीव्यति । सिव (प. प.) शिवणे-सीव्यति । टिव् (प. प.)-भुषणे-तीव्पति । रङ्ग (रज्यति-ते)। ४ पष्ट गणः-खिद् (प. प.)-दुस सोसणे-सिन्दति । ग (प. प.)- गिळणे-गिरति-गिलति । भ्रस्ञ् (उ.प.)-भाजणें-- भृजति-ते । मस्ज् (प प.)-बुडणें-मवति । प्रच् (प. प.)- कापणे-घुश्चति । विछ् (प. प.)-जाणे-विश्छायति । ।

·५ दशम गण:--क्थ् (साग), क्षप् (कणे), गण (मोजणे), ध्वन
(आवान करणे), प्रथ् (प्रसिद्ध करणे), मह (मान देण), रच रचणे), रह
(सोडून देणे), क्ल् (मोजणे), स्वर् (आवात करणे), स्मृह् (इच्छा करणे),
मृग् (शोधणे), वर् (निवदणे, शोधणे) या दशम गणाच्या धातूच्या
स्वरामध्ये पिकरणापूर्वी बदल होत नाहीं
६ दशम गपा:--अर्थ (प्रार्थना करणे, इच्छा करण), चिन् (शुरु असणे,
विचार करणे), तन्न् (ताबा चालवणे), मन्त्र (मसलत करणे), तत्-भत्स्
(धमकावणे), विद् (जाणणे), मृग् (शोधणे), दश (चावणे ) ही दशम
गणाची क्रियापदें पक आत्मनेपदामध्येच योजतात
इतर गणांतील काही अधिक धातूंची रूपे
द्वितीय गण.
-ईड् (वा. प-स्तुति करणे
७ वर्त. इंडे हेड्वहे ईमहे । ईडिये ईडाथे इंडिये । ईहे इंडाते इंडते।
प्र. भू.-ऐडि ऐड्वदि ऐड्महि । ऐटा ऐडाथाम् ऐड्वम् ।
ऐ ऐदाताम् ऐडत ।
आक्षार्थ-दै ईटावह ईडामह । ईडिप्व ईडाधाम् इडिध्वम् । ईनाम्
ईडाताम् ईडताम् ।
विध्यर्थ-इडीय ईडविहि ईडामहि .
चमस् (प )-प्रमाणे, चकचवणे
चत. यास्मि चकास्त्र चशस्म । चकास्ति चास्य चकास्य ।
चास्ति काल मसति।
प्र भू-अचमासम् अचवाव सरकारमा सचका -त्-द.अचास्तम्
अचास्त । अचात् अचास्ताम् अचमु
आमार्थ-~वासानि चव चकासाम । पक्राषि-दि चकास्तम्
चास्त । चकारनु चकास्ताम् चशमनु ।
विध्यर्थचकास्याम् चास्याव चवास्यामइ

·चक्ष (आ प)-बोलणे वि+आ+ चश्-स्पष्ट करणे
वर्त-चक्षे चक्ष्वहे चक्ष्महे । चक्षे चक्षाये चट्वे । चटे चक्षाते चक्षते ।
प्र. भू.-अचक्षि अचवहि अचक्ष्महि । अचठा
अचक्षाधाम्
अनड्ढवम् । अचष्ट अचक्षाताम् अचक्षत।
आज्ञार्थ-च: चक्षावहै चक्षामहै। चक्ष्व चक्षायाम् चढ्वम् । चटाम्
चक्षाताम् चक्षताम्।
विध्यर्थ-चक्षीय चक्षीवहि चक्षीमहि इ
दरिदा (प प)-रीव होणे
वर्त-दरिद्रामि दरिद्रिव दरिदिम । दरिद्रासि दरिदिध दरिद्रिय ।
दरिद्राति दरिदित दरिदति ।
म. भू-अदरिद्राम् अद्रिद्रिय अदरिदिग । अदरिद्रा अदरिदितम्
अदरिद्रित । अदरिद्रात् अदरिद्रिताम् अदरिदु ।
आशार्थ-दरिद्राणि दरिद्राय दरिदाम । दरिट्रिहि दरिदितम् दरिद्रित ।
दरिद्रातु परिदिताम् दरिदतु ।
विध्यर्थ-दरिद्रियाम् इ
लिह (उ.प)-चाटणे प. पद
चर्त.-रेनि लिहू लिय । लेक्षि राद राद। लेढिरीढ लिहन्ति ।
प्र. भू-अलहम् अरित अलिम । अरेद्द् अगढम् अरीठ ।
अलेट र अरीदाम् अल्हिन् ।
आमार्थ-रेहानि लेहाव लेवाम । हीदि सीढम् साह । रेतु रीढाम्
रिहतु।
विध्यर्थ-रियाम् लिखाव लिलाम इ
या पद
वर्त.--लिदे लिहे रिग्रहे । रिस लिहाथे लीट्वे । लौटे रिहाते लिहते ।
प्र. भू-अलिहि अरिहहि अरिहि । असोडा धरिहाथाम्
अरीट्वम् । अलीट अलिहाताम् परिहत ।

·८७ आज्ञार्थ---लेहै लेहावहै लेहामहै। लिक्ष्व लिहाथाम् लीट्यम् । रीढाम् लिहाताम् लिहताम् । विध्यर्थ-लिहीय लिहावहि लिहीमहि इ. वश् (प.)-इच्छिणे वर्त.-पदिम उद उदम । दक्षि उछ उष्ट । वष्टि उष्ट उशन्ति । प्र. भू.-अवशम् मोक्ष भीम । अवद-इ यौहम् औछ । अक्ट- औटाम् औशन् । आज्ञार्थ-~-वशानि वशाव वशाम । उडि उएम् 12 । वष्ट उयाम् उशन्तु । विध्यर्थ --उदयाम् उश्याव उश्याम इ. दिह (उ. प.)-रेप देणे, पाहवणे याची रुपें दुच्या रूपाप्रमाणेच फरक करून करावी. सम् +दिर - संशय धरणे, अनिश्चित असणे वच् (प. प) वर्त.-वच्मि वच्च वच्म । दक्षि वश्य वस्य । वक्ति वक्त --- प्र. भू-अवधम् अवच्च अवच्म । अवग अवचम् अरक्त । अवक- अवताम् अवचन् । मा.ववानि बचाव पचाम ) बग्धि वनम् वक्त । वक्तु वताम् वचन्तु। चि.वच्याम् बच्या वच्याम इ टोप-वत् धातूला व तु पु च वचनी रूप नाही कु (प. ९) गुगगुगाणे, शु (प प)-शिकणे, खोरणे, क्ष्णु (प प-धार लावणे, स्तु (प )-पिरपणे, पाहाणे हे धातु 'नु' प्रमाणे चालवावे पाठ ७ पहा. पृच् (आ प)-स्पर्श करणे, वृज (आ १)-टाळणे, त्याग करणे, निङ्ग् (था, प)-धुणे हे धातु आत्मनपदी प्रत्यय जोडून व योग्य ते सन्धि कम्न चालवावे. ।

·८८ तृतीय गण ८ (१) निज् (उ. प.)-धुणे वर्तमान काळ प.प. आ.प. नेनेज्मि नेनिज्वः नेनिज्मः नेनिजे नेनिज्वहे नेनिज्महे नेनेक्षि नेनिक्थः नेनिक्थ नेनिक्षे नेनिजाथै नेनिग्वे नेनेक्ति नेनिजति मेनिक्के नेनिजाते नेनिजते प्रथम भूतकाळ प. प. आ.प. अनेनिनम् अनेनिज्व बनेनिज्म अनेनिजि अनेनिज्यहि अनेनिज्महि अनेनेक्-ग् अनेनिकम् अनेनिक्त । अनेनिक्थाः अनेनिजाथाम् अनेनिग्ध्वम् अनेनिक्ताम् अनेनिजु | अनेनित अनेनिजाताम् अनेनिजत आशार्थ प.प. आ.प. नेनिजानि नेनिजाव नेनिजाम | नेनिन नेनिजावहै नेनिजामहे नेनिधि नेनितम् नेनित नेनिजाथाम् नेनिग्ध्वम् नेनेत नेनिक्ताम् नेनिजतु नेनिक्ताम् । नेनिजाताम् नेनिजताम् विध्यर्थ आ.प. नेनिज्याम् नेनिज्याव | निजीय नेनिजीवहि ३. (२) (प. प.)-जाणे चत. इयमि इयः इयूमः । इयपि इसृथः इयूथ । दयति इनः इररति । प्र. भू.-ऐयरम् ऐयव ऐयम । ऐयः ऐवृतम् ऐयत । ऐया ऐयूनाम् " नेनिश्व ऐयह । आ. इयराणि इयराव इयराम। इहि झ्मृतम् इमृत। इयर्नु श्यताम् इस्तु । वि.-दयाम् इट्टयाव इय्याम इ.

·१९
सप्तम गण
९ तृह (प. प.)-मारणे
वर्त.--तृणेहि तूह; यः तृणेक्षि तृष्ट तृप्ट । राणेहि तृण्ट हन्ति ।
प्र.भू.-अतृणहम् अतृह अहा । अतृणेट्-ड् अतृण्टम् अतृण्ट ।
अतृणेट-इ अतृण्टाम् अहम् ।
आ.--तृणहानि तृगाहाव तृणहाम । तृप्ति तृण्डम् तुपन्दु । तृणेदु
तृण्टाम् हन्तु।
वि.-तृधाम तूंद्याव ट्रॅह्याम इ.
परिशिष्ट (आ)
निरनिराळ्या गणांचे असणारे कांही धातु
टीप:-पुढील धातूची महत्वाची रूपे आड अक्षरांत दिली आहेत.
अश् (५आ.प)-(अमृते) व्यापणे, मिळवणे, (१ प.प.)-[अनाति)-
खाणे
भस् (१ उ. प.)-(असति ते)-प्रकाराणे, जाणे, (२ प. प.)-(अस्ति)-
शसणे, (४ प. प.)-(अस्यति)--फेवणे
६ (१ प.प.)-(अयति)-जाणे, (२ ५. प.)-(पति)-जाणे
इस् (१ प.प.) (इस्यति)-जाणे (प्र, अनु), (६५ प.)-(इच्छति)-
इच्छा करणे
ई (१५.प.)-(अयतिजाणे, (२ प. प.)-(एति)-जाणे, (४आ.प)-
(इयते)-जाणे
ऋ (१ प. 4)-(ऋच्छति)-जाणे, (१ प. प)-(श्यति)-जाणे
कृ (५ उ.प)-(कृणोति कृणुते)- मारणे, (८२.प.)-(कपति-कुरते)--
करणे

·९० कृप् (१ प.प.)-(कर्पति)-ओढणे, भागरणे, (६ उ. प)-(कृपति-ते)- नागरण कृ (६ प. प.) (फिरति)-परारणे, (९ उ. प.)-(कृणाति-कृणीते)-चार मारणे क्षम् (१ आ. प.) क्षमते) क्षमा करणे, योग्य असणे, (४ प. प.)- (क्षाम्यति)--क्षमा करणे क्षि (१५.प)-(क्षयति)-कमी होणे, (५ प.प.)-(क्षिणोति)-नाश करणे खिद् (४ आ. प.)-(खियते) त्रास होणे, (६ प. प.)-(खिन्दति)- प्रास होणे, (७ आ. प.)-(खिन्ते) त्रास होणे गुप् (१ प.प.)-(गोपायति)- )--रक्षण करणे, (१ आ. प.)-(जुगुप्सते)- निन्दणे, (४ प.५) (गुप्यति)-गोंधळणे, (१० उ.प.)-(गोपयति-ते)- बोलणे, लपविणे गृ(६५.५ )-(गिरति गिलति)-गिळणे, (९प.प.)-(गृणाति)-बोलणे चि (उ.५)-(चिनोति चिनुते)-जमविणे, (१० उ.प.)-(चपयति ते, चययवि-रो)-जमविणे १ (४ प.प.)-(जीयति) युद्ध होणे, (१ प. प)-(जरति)–युद्ध होणे, (९ प प.)-(जुणाति)-मृद्ध होपों, (१० उ. प.)-(जारयति ते)- वृद्ध होणे तप् (१ प.प.)-(तपति)-तापणे, तप करणे, (४ आ प.)-(तप्यते)- तप करणे, (१० उ. प.)-(तापयति-ते)-तापविणे तृप् (१ प.प) (कृप्यति)-सतुट होणे, (५ प. प.)-(तृप्नोति)-स्तुर करणे, (६ प प.)-(तृपति)-मनुट करणे, (१० उ.प.)-(तर्पयति. ते)-पेटवण, सतुष्ट करणे प्रम् (१ प.प.)-(प्रसवि)-भिणे, कापणे, (४ प.प.)-(प्रस्यति)-भिणे, कापणे, (१० उ.प.)-(भासयति ते) विरोध करणे त्रुट (४ प ५)-(टपति) तोडणे, तुटणे, (६ प. प)-(पुरति)- तोडणे, दुरणे, (१० आ. प.)-(प्रोटयने)-तोडणे ·दा (१ प. प.)-(यच्छति)-देणे, ( २ प. प.)-(दाति) कापणे; (३ उ.प.)-(ददाति-दत्ते)-देणे धू(१ उ. प.)-(धवति-ते)- हालणे, हालवणे, (५ उ.प.)-(धूनौति- धूनुते)-हारणे, हारवणे; (६ प. प.)-(घुवति)-हालणे, हालवणे; (९ उ. प.)-(घुनाति-धुनीवे) हारणे, हालवणे, (१० उ. प.)-(धून- यति-ते)-हाल्में, हाल्व ४ (१ उ. प)-(धरति ते)-घरणे; (६ आ. प.) (ध्रियते)-जिवंत असणे, (१० उ. प.)-(धारयति-ते)-घरणे पा (१ प. प.)-(पिवति)-पिणे, (२ प. प.)-(पाति)-रक्षण करणे पुष् (१ प. प)-(पोपति)-पोसणे, (४ प. प.)-(पुष्यति)-पोसणे; (९ प. प)-पुष्णाति)-पोसणे, (१० उ. प.)-(पोपयति-ते)- पोसणे पृच् (२ आ. प.)-(पृक्ते)-संघटन होणे, (. प. प.)-(पृणक्ति)- संघटन होणे; (१० उ. प.)-(पर्चयति-ते)- -सघटन होणे पृ(३ प. प.)-(पिपर्ति-भरणे, (१ प.प.)-(पृणाति)-भरणे, (१० उ. प.)-(पारयति ते)-भरणे, रावण श्री (४ वा. प.)-(प्रीयते)-संतुष्ट होणे-करणे, (९ उ, प)-(प्रीणाति- प्रोणीते)-संतुष्ट होणे करणे, (१० उ. प.)-(प्रीणयति ते)-सतुष्ट होणे-करणे धुम् (१ उ. प.)-(बोधति-ते)-जागणे, (४ आ. प.)-(बुध्यते)-नागें होणे मुञ् (६ प. प.)-भुजति)-वाश्वणे, (५प.प.)-(भुनक्ति)-रक्षण करणे, ( आ. प.)-(भुङ्क्ते)-खाणे, उपभोगों म (१ उ. प)-(भरति-ते) --आधार देणे; (३ उ. प.)-विमति- विभृते)-आधार देणे भ्रम् (१ प. प.)-(भ्रमति)-हिंडणे, (४ प. प.)-(भ्रम्यति त्राम्यनि)- हिंडणें

·९२
मन् (४ था. प.)-(मन्यते)-विचार करणे, (८ आ. प.)-(मनु)-
विचार करणे, (१० आ. प.)-(मानयते)-गर्विष्ठ होणे
मृन्(१ प.प.)-(मार्जति)-स्वच्छ करणे,(२५ प)-(माप्टिं)-स्वच्छ करणे
युन् (१ प. प.)-(योजति)--जोडणे, (४ आ.
प.)-(युज्यते)-ध्यान करणे,
(७उ प.)-(युनक्ति-युक्ते) जोडणे, (१० उ.प)-(योजयति ते)
जोडणे
ली (१ प. प)-(लयति)-वितळणे, (. प. प.)-(लिनाति)-वितळणे,
(४ आ. ५)-(लीयते)-विरपळणे
लुप् (४ प. प.)-(लुप्यति)-गोंधळणे, (६ उ.प)-(लम्पति-ते)-तोडणे
वस् (१ प प.)-(वसति)-राहाणे, (२ भ. प.)-(वस्त)-पापरणे,
(१० उ. प)-(वसयति-ते)- राहाणे
विम् (३ उ. प.)-(वेवेक्ति वेविक्त)-वेगळे करणे, (६ आ. प.)-(विजते)-
कापणे, (७ प. प)-(विनक्ति)-कापणे
विद् (२ प. प.)-(वेत्ति)-जाणणे, (४ श्रा, प.)-(विद्यते) असणे,
(६ उ. प.)-(विन्दति ते)-मिळविणे, (५ आ. प.)-(विन्त)--
विचार करणे, (१० आ. ५)-वेदयते)- सागणे
(५ प.)-(वृणोति घृणुते )-आच्छादणे, (१० उ. प.)-
(चरयति ते) निवडणे
रन् (१ प. प.)-(वर्जति)-टाकणे, टाळणे, (२ आ. प.)-(पृक्ते)-टावणे,
टाळणे, (७ प ५)-(वृणति)-रारणे, राळणे, (१० उ. प.)--
(वर्जयति-ते) टाकणे, टाळणे
शत् (४ उ. प.)-(शक्यति-ते)- समर्थ असणे, ( प.प.)-(शफ्नोति)-
समर्थ असणे
सिघ् (१ प प (सधति)-अथळा करणे, (४ प.प) (सिध्यति)---
तडीस जाण
मु (१ प.प)-(सवति)-जन्मारा घालणे, (५उ प.)-(मुनोति मुनुते)-
मोमरस काढणे

·सू (२, ४ आ. प.-(सूते सूयते)-जन्म देणे; (६ प. प.)-(सुवति)- हाकवणे हा (१ प. प.)-(जहाति)-टाकणे; (३ आ. प.)-(जिहीते)-जाणे परिशिष्ट (इ) कांही व्याकरणविषयक संज्ञा " 1 " " प्रथमा-Nominative Case | सप्तम गण (रुधादिगण:) Seventh द्वितीया-Accusative Conj. तृतीया-Instrumental " अष्ठम गण (तनादिगण:) Eightlh चतुर्थी-Dative Conj. पंचमी-Ablative नवम गण (म्यादिगण:) Ninth पछी-Genitive Conj. सप्तमी-Locative द्वन्द्व समास Copulative Com. संवोधन-Vocative pound पित् प्रत्यय-(विकारक प्र.) Strong | तत्पुरुष समास Determinative थापित् ,,-(अविकारक) Weak Compound सुवन्तम्-A nominal base वर्मधारय समास Appositional तिङन्तम्-A verbal base Compound द्वितीय गण (यदादिगण:) Second बहुव्रीही समास Attributive Conj. Compound तृतीय गण (जुहोत्यादिगण:) Third अव्ययीभाव समास Adverbial Conj. Compound पंचम गण (स्वादिगण.) Fifth विग्रह Dissolution Conj.

·भाग २-संस्कृत-पाठ. मङ्गलपद्यानि । ब्रह्मा दक्षः कुवेरो यमवरुणमरुद्वतिचन्द्रेन्द्रदाः शैला नद्यः समुद्रा ग्रहगणमनुजा दैत्यगन्धर्थनागाः । द्वीपा नक्षत्रतापरविषमुमुनयो व्योम भूरश्विनौ चे संलीना यस्य सः यपि स भगवान् पातु वो विश्वरूपः॥१॥ येनोत्थाप्य समूलमन्दरगिरिश्छवीकृतो गोकुले राहुर्येन महाबलः सुररिपुः कार्यादशेपीरुतः। वृत्या प्रीणि पदानि येन घसुधा पद्धो बलिलीलया सोऽयं पातु युगे युगे युगपतिस्त्रैलोक्यनाथो हरिः॥२॥ कल्याणानां निधानं कलिमलमयनं पावनं पावनानाम् पाधेयं यन्मुमुक्षोः सपदि परपदप्राप्तये प्रस्थितस्य । विधामस्थानमेकं कवियरवचसां जीवनं सजनानाम् वीजं धर्मद्रुमस्य प्रभवतु भवतां भूतये रामनाम ॥ ३ ॥ स पातु यो यस्य जटाकलापे स्थितः शशाङ्कः स्फुटहारगौरः। नीलोत्पलानामिव नालपुले निद्रायमाणः शरदीय हंसः॥४॥ फरवद्रसदशमखिलं भुवनतलं यत्प्रसादतः कवयः। पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरस्वती देवी ॥५॥ टीपा उत्पाप्य-(उद्+स्था याच्या प्रयोगका ख्यवन रूप)-उचलून- छवीकृतः-(त्र या नामापासून 'च्चिस)-वीसारसा उपयोग करेला, ·(नाम, विशेषग बरे गुब्दाच्या अन्त्य स्वरामध्ये बदल करून त्याला 'कृवम् ' याची रूप जोडून मूळ शब्दाच्या अर्थासारखी स्थिति होणे या अर्थी आ रूपें नननात साना 'वि' म्हणतात). छशेषीकृत - (अशेष या विशेषणापासून 'च्चि रूप')-पूर्णपणे नाश पेला निदायमाण - [न्दिा' या प क्रियापदाचे वर्त भानु कर्मणि वि ) झोपणारा. १ ईश्वराच्या विश्वरूपामध्ये कोणकोणाचा अन्तर्भाव होतो तें स्पष्ट करा. २ विष्णूची कोणकोणती कृत्ये दुसन्या भोकात वर्णिलेली आहेत. ३ रामनामाचा महिमा काय आहे हे स्पष्ट करा ४ चौम्या ग्लोषातील उपमेवें स्पटीकरण करा ५ पाचव्या म्होरात पवि व जरा याचा कोणता सवय दर्शविला आहे' पाठ १ चक्रव्यूहभेदः । भारतीययुद्धस्य दशमे दिने कोरवाणां सेनापतिभाप्मो इतः। अतो द्रोणाचार्यस्तपदे नियुक्तो दुर्योधनेन । दुर्योधनं समाधातुं द्रोणन प्रतिमा स्ता यबहमभेयं वक्रव्यूह रचयित्वा श्यः कमपि महारयं शत्रु विगतमार्ण क्पीति । अपरामहति प्रत्यूपेऽर्जुन आहूतः संशयुद्धाय । अतः स ते सह योढुं गतः। द्रोणेन रचितं चमव्यूह मेत्तुमर्जुनं विना न कोऽपि पाण्डवः समः। अर्जुन त्वसन्निहितं दृष्ट्वा युधिष्टिरश्चिन्ताकुलोऽभवत् । चिन्तातुरं धर्मराजमुपगम्याभिमन्युरवदत् । आर्य का चिन्ता चप्रन्यूहभेदने । अहं जानामि ता युपिमिति । प्रथममयं विचारो न सम्मती युधि- ठिरस्य । किन्तु चरव्यूहभेदस्यावश्यकता दृष्ट्वा सोऽनुशातो ·पाठ २ पार्थप्रतिज्ञा। अभिमन्युवधं श्रुत्या धर्मप्रमुखाः सर्वे पाण्डवीराः शोरुममा भूत्वावदन् । मातुलो यस्य गोविन्दः पिता यस्य धनञ्जयः । सोऽभिमन्युईतो युद्धे कालो हि दुरतिक्रमः ॥ इति । युधिष्ठिर आत्मानमेवानिन्दद्यतस्तेनैव तस्मै चक्रव्यूह भेत्तुमनुज्ञा दत्ता । कथमहमर्जुनं सुभद्रां द्रौपदीमुत्तमं च सान्त्वयामीति तस्य चित्तं व्याकुलमभवत् । अत्रान्तरे संशतकान् पराजित्य निवृत्तोऽर्जुनः सर्वत्र स्तब्धतामपश्यत् । कृष्णकथितामभिमन्युवधस्य याती श्रुत्वा स परं विषादमगच्छत् । अर्जुनस्य शोकावेगो यदा प्रशान्तस्तदा स कथमापतितमिदमिति सर्व वृत्तमपृच्छत् । तत्सर्वं कथयित्वा जयद्रथ एचान मूलकारणमित्यसूचय युधिष्ठिरः । यतो व्यूहद्वारे जयद्रथेन निरद्धानां तेपामभिमन्युसाहाय्यार्थ गमनमशक्यं जातम्। पतच्छत्वा पार्थेन प्रतिज्ञातं यदि जयद्रथः कौरवपक्षं न त्यजेत्तर्दि श्वः सूर्यास्तात्मा स निहतो भवेन्मया । तथा च यथाप्रति स मया न हन्येत तहिं मयापि हुतभुक्प्रवेशः क्रियतेति । एवं प्रतिश सत्वा सोऽभ्रामयत्स्वचापं गाण्डीयमितस्ततोऽयमश स्वशझं देव दत्तम् । स भोरणो नादःप्रसृतः सर्वत्र । इमा प्रतिज्ञां श्रुत्वा श्रीकृष्णोऽवदत् । हे पार्थ त्वया कोऽप्यविचारः कृत इति मे भाति । यतो यदैनां वार्ता दुर्योधनः थोप्यति तदा सप कौरवा जयद्रथरक्षणार्थ यथाशक्ति प्रयत्नान् करिष्यन्ति तव जीवितं च वृथा नड्क्ष्यतीति । कृष्णवचनं श्रुत्वा घोरसरयोऽनोऽभापत का कथा कोरवीराणाम् । अहं तान सर्वाङ्गतुं समर्थ इति । एवं श्रीकृष्णानुनी तां रात्रि नानयतां मुखेन । कौरववीरा अपि जयद्रथः ·रक्षणविचारमूढा नालमन्त निद्राम् । पाण्डवीराः कथमर्जुनः प्रतिझासागरं यशस्थितया तरिष्यतीति विन्तयोग्निद्रा आसन् । टीपा में मान-मग वा. 'भा-वार' २१.प. याचा उपयोग ज्याला वाटते त्याची ची योन करत. 'प्रोष्यति, परिम्पनि, नदयात, रिभ्यते'-अ, १, नर व याची मश्यियात्री में. 'प्रतिज्ञामागर:शिान साग:-प्रचिली समुर. का कर्मधारय समास भावे. प्रथम पद ज्याला उपना धादयाची लो शब्द व दिलीय पद ब्याची उपमा पावयाची तो शब्द, याना 'उपमेयोपमान' वारय म्हणतात. 'मुसका विक्सति'-मुखम् पद रमतम् । अशा समामात उपमानामगर प्राधान्य दिले असेल तर दोन पदोमध्य एवान घानून विपररात प्रश्न १ युधिष्ठिरस्य रितं किमर्थ व्याकुलमभवन् । पार्थेन किं प्रनितम् । प्रतिमा सुवा श्रीकृष्ण. किमवदन् । पाण्डवीरा केन कारणेनोमिदा आसन् । २विपद रम्न नाचे मागा: ययापनिझम् । क्यानिधि। शोतमामरः । कृष्णमपिता । हुतभुवप्रवेशः। ३ पुडीत पाश्यान त्वन्त अन्यय योजाः-पाचारा- पोरममा समवन- वछ। सर्जुनो गाडवमभ्रामयदयमच स्वाइन् । पुस्ल पपनस्थयन्तांबद्दल क्रियापदें दोना:--पंगतान् पराजित्या- सुनो निमः । प्रतिज्ञा प्रत्या धीय गोऽवदत् । सर्व वृत्तानं करिया युधिधिरोशूपयदिदम् । ४ भेनुन, नित, परित्यजेन्, अनुन् । मरें पोस्टमन सपा नवान वास्यांत उपयोग करा. पट करा -अभिप्रानरो परिवानिहोलो घनप्रयः । परियोनिःस्नी जातवेदास्तानूनपान् । रोहनाची वायुमग: शिरावानापतिः । हिप्परेका हुनगुग्दरतो हम्मानः।

·१०० पाठ ३ प्रतिज्ञापूर्तिः । WOHow- अर्जुनप्रतिज्ञां श्रुत्वा जयद्रथो दुर्योधनमवदत्। अहं स्वप्राणरक्षार्थ स्वदेशं गच्छाम्यथवा मम रक्षण युप्माभिरेव कर्तव्यमिति । तदा दुर्योधनेन तस्मै रक्षण प्रतिश्रुतम्। द्रोणाचार्योऽपिरक्षणार्थ प्रार्थितः। अर्जुन. श्रीकृष्णेन सह कौरवसेनासंमुखोऽतिष्ठत् । दोणाचार्येण जयद्रथरक्षणार्थ शकटव्यूहो रचिता जयद्रथश्च सर्वेषां योधाना पृष्ठत स्थापित । अर्जुनो देवदत्तमाध्माय घोडुं प्रारभत । द्रोप दुःशासनो पराजित्य कोरवसेनाव्यूहं भित्त्वान्तः प्रविष्टोऽर्जुन । क्रमश. कौरववीरान् यमसदनं प्रेष्य यन जयद्रथः स्थितस्तत्र प्राप्तोऽर्जुनः । तदा दुर्योधनप्रमुखा बीप अर्जुनं सममेवाभ्यद्रवन् । तुमुलं घोरं चाभवत्तद्यद्धम् । एवं युद्धे प्रवर्तमाने सूर्यास्तसमय आसन्नप्रायो जातः । अस्ताव लमवरोहन्तं सूर्य दृष्ट्वा श्रीकृष्णोऽर्जुनमयदत् । त्वरस्य रेऽर्जुन । एतान् धनुर्धरानजित्वा जयद्रथं न पश्यसि । अहं तापदाच्छादयामि मायया सूर्यविम्यम् । तथा कृते जयद्रथः स्वयमेव यहिरागच्छति स्वं च ते जहीति । एवमुक्त्वा श्रीकृप्पोन सर्वघान्धकार पारितः । ते दृया सूर्यास्त. सात इति कौरया अमन्यन्त । पाण्डववीरा अन्य जुनस्याग्निप्रवेश आवश्यको जात इति विचार्य विषण्णा अभयन् । कथमर्जुन आत्मानमग्नी क्षेप्स्याते तद् द्रष्टु जयद्रथस्तथावान्ये यौरववीरा पुरत आगता । अर्जुनस्तेपु तथा वाणानक्षिपघथा स चौरा जयद्रथमेकाक्निं विहाय पलायिताः अस्मिन्नेव क्षणे धीरणे मान्धयारो नि सारितोऽर्जुनेन च जयद्थे याणः प्रक्षिप्तः । तेन वाणेन रिद्धो जयद्रय. पञ्चत्य गतः। एव कृष्णसाहाय्येन तीर्ण प्रतिमासागरोर्जुनन।

·१०१
टीपा
'प्रति, मा+--वचन देणे' याचा पयोग त्याला वचन द्यावयाचे त्यांचा चतुर्थी
योजून करतात
आसन्नप्राय बहुतेक वळ आला' बहुनाशी क्रिया घडली असा अर्थ दर्शविण्या-
करिता मर्मणि भू धा विशेषाला 'प्राय' हा शब्द वाटतात
'हि-ठार पर ' हे हन् (२६ ५) धातू आवार्थी द्वि पु एक्वचनी रूप आहे
प्रश्न
१ कृष्णेन का युक्ति वृता । कयमजुनेन प्रतिज्ञोत्ताणा ।
२ 'प्राय' शब्दयुक्त मणि था पिशपणे पुढाल वाश्यात योगा
अजुनन उत्तरया सह अभिमन्या विवाह
-1 एपा दुवाता
नपेण । क्याकारेण ध्रुवारयान
आसात् मध्यराने।
३ 'अ-अन्' हा आगम नोडल्ली ल्यवन्त अन्यये पुढील वाक्यात
योना-
-बाल
समयम
पाय प्रयत्न ---- नर धन न लभते । पित्रे
बहिर गत । उद्यमस्य फल नर सन्तुष्ट न भवति ।
चकन्यूह
प्रवेश अराश्य ।
४ पुढाल वाक्ये पुरी करा-
अभिमन्यु तथा शर यथा--- कृष्ण
यथा । यद्रय अनुनस्य वाण तथा विद् यथा --
५ प्रतिश्रुतम्, प्राधित सघात , विषण्णा ही रूप आळवून यातील धातूची
प्र भूतभळी तृ पुरपी रूमें लिहा -
पाट करा--अनुन फागुनो निष्णु क्रीिटा श्वेतवाहन ।
याभ मुर्वितया कृष्ण सव्यसाची धनपय ।
.

·१०२
पाठ ४
भगीरथवरप्रदानम् ।
भगीरथस्तु राजर्पिर्धार्मिको रघुनन्दन ।
अनपत्यो महातेजाः प्रजाकामः स चाप्रजाः॥१॥
मन्त्रिप्वाधाय तदाज्यं गङ्गावतरणे रतः।
स तपो दीर्घमातिष्ठद्गोकर्णे रघुनन्दन ॥ २॥
तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः।
सुप्रीतो भगवान्त्रमा प्रजानां प्रभुरीश्वरः॥३॥
ततः सुरगणैः सार्धमुपगम्य पितामहः ।
भगीरथ महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत् ॥४॥ (अवदत् )
भगीरथ महाभाग प्रीतस्तेऽहं जनेश्वर।
तपसा च सुततेन वरं वरय सुव्रत ॥५॥
तमुवाच महातेजाः सर्वलोकपितामहम् । (अवदत् )
भगीरथो महाबाहुः कृतालिपुटः स्थितः ॥६॥
यदि मे भगवान् प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् ।
सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिलमाप्नुयुः ॥७॥
गद्गायाः सलिलहिने भरमन्येषां महात्मनाम् ।
स्वर्ग गच्डेयुरत्यन्तं सर्वे ते प्रपितामहाः ॥८॥
देया च सन्ततिर्देव नायसीदेत् कुलं च नः।
इक्ष्वाकृणां धुले देव एप मेऽस्तु बरः परः॥ ९ ॥
उक्तवाक्यं च राजानं सर्वलोमपितामहः ।
प्रत्युवाच शुभा पाणी मधुरांमधुराक्षराम् ॥१०॥ (प्रत्यवदन)
मनोरथो महानेप भगीरथ महारथ ।
एवं मयतु भद्रं त इक्ष्वाकुकुलवर्धन ॥११॥

·२०३ इयं हैमवती ज्येष्ठा गङ्गा हिमवतः सुता। तां वै धारयितुं गजशियो देवः प्रसाद्यताम् ॥ १२ ॥ गङ्गायाः पतन धीर पृथिवी न सहिप्यते। तस्या धारयितारं च नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥१३॥ तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गांचाभाष्य लोकछत् । जगाम त्रिदिवं देवैः सर्वेः सह मरुद्राणैः ॥ १४ ॥ (अगच्छत्) टीपा सगराचे ६०००० पुत्र पातालात दम्य झाले होते त्याचा उद्धार करण्याकरिता गगेला स्वर्गातून पाटालात नेण्यासाठी भगीरथ रातार्ने तपश्चर्या देगे त्याला ह्मदेव प्रसन्न झाला व त्याने त्याला काय वर दिला हे या शोकात सागितलेले आहे, 'अनात्य --- विद्यते अपत्य यस्य समान विद्यने प्रश यस्य स.' अशा नीचे नामाला म विना अन् गोट्टन नर बहुव्रीहि समास करता येतात. १ भगीरथाला उद्देशून काय काय विशेपणे योजलेली आहेत त्याचा अर्थ स्पष्ट करा. २ वरील लोकातील सति सप्तम्यन्त रचना दर्शवून त्याबद्दल 'यदा-तदा' ही अध्यये योजून वाक्य लिहा. ३ काही विशेपणाची द्विरुक्ति झाली आहे. ती दाखवा. ४ ब्रह्मदेवासवळ भगीरयाने वाय मागणी केली ते सत च्या शब्दात सस्कृतमध्ये लिहा. ५ ब्रह्मदेवाने भगोरयाला शयर प्रसन्न झारा पाहिजे असे का सागितलें। ६ समामा विग्रह कान नावे सागा महातेता । गदावतरणम् । महा- बाहु । सलिलकिन । महात्मन् । मधुराक्षरा । पाठ करा-गङ्गा विष्णुपदी जतनया मुनिन्नगा। भागीरथी विषयगा निलोता भीमसूरपि ।।

·१०४ पाठ ५ नमुचिकथा । निवसति स्म पुरा नमुचिर्नाम दानयसत्तमः । अहितायापि किञ्चिददेयं नासीद्दानप्रसक्तस्य तस्य । अर्थिप्रार्थना न कदापि विफलीरुता तेन । स दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा विरिचालो. हाश्मकाष्ठावध्यत्वं प्राप्नोत् । तेन विजित इन्द्रः स्वस्थानाच्युतो भूत्या यत्रकुत्रापि गतः। पश्चाद्देवासुराणां सन्धिर्जातः कश्यपः प्रयत्नात् । अथ विधान्तवेरास्ते क्षाराम्भोनिधि मन्दाद्रिणामान । समुद्रमथनादुद्भूतेभ्यो रत्नेभ्यो नमुचिना गृहीत उच्चैःश्रवा हयः । मन्यपर्यन्ते लब्धममृतं हृतं विदशेः । अतः पुनः सुरासुराणां वैरमजायत । देवासुररणे यो योऽमुरो हतस्तं तमाघ्रायोच्चैःश्रवा अजीवयत् । अतो दानवानजेयान्दृष्ट्या घृहस्पतिः शक्रमवदत् । एकस्तवानोपायोऽस्ति तं कुरप्वामिलम्तिम् । स्वयं याचस्स गया तं नमुचिं तं हयोत्तमम् ॥ इति । अतो महेन्द्रदिशः सह नमुचिं गत्वा हयोत्तममयाचत । चिर मर्जिता दातृत्वकीर्तिमया रक्षणीया यासपश्चार्थी विफलमनोरथो न पर्तव्य इति मत्वा स नमुचिरिन्द्रायो,श्रयसमयच्छत् । यायत्ते नाभ्यो दत्तस्तायदेव शकेण यज्रन्यस्तेन गानेन फेनेन लोहारमकाष्ट. रवध्यः स हतः । एतदद्दशा तस्य शोकार्ता माता दनुस्तपोबला दैच्छत् । अयमेव नमुचि. पुनमें पुत्रत्वमाप्नुयादिति । एव स एय नमुचिः पुन. सर्वदेवानामजेयःप्रालो नाम दनुतनयोऽमयत् । सोऽपि तपस्तप्त्या प्राणैरप्यर्थिनस्तोपयशातत्य इन्द्रमजयत् । अतो देघाः सम्मत्त्र्य तमुपेत्य तस्य देहमयाचन्त । स प्रवल आत्मनो देह तेभ्योऽयच्छत् । स प्रपलदानवो देवैः सण्डशः कृतः पुनः प्रभास घपुषा जातो लोरे। ।

·९०५
टीपा
'यो यार-दो को-स्यागदाग' मा बटन हासन्ना दोनदा योदिनी दाने
बड़ा होतो.
'विमान्त्ररा:-विधातरान्ते' हानीहि समान माहे.हानमात विसरमक
अपन अन्य पदनान आहे. मनमाचा दोन्ही समांत पुरा होत नन्न म सनाच्या
मयांचा संबंध नाम नानी मो.
प्रश्न
१ पुढील घटांच्या मर्याचे वरील मोटोतील शब्द लिहा:-
दानाटा, पचकः, विधिः, भ्रटः, देवः, गौत्रन्, इन्द्रः ।
२ समाचा विग्रह करन नावे मागाः-
अर्थिार्थना, देवामुरामान, पवन्यतेन, लोहाइसक, शोकाती।
३ रिकाम्या जागी समायोनाः-गृत:मन्या:---- -(सुगमुगः )।
हनम् अनृतं . ते (मुरा.) । दत्त देहः मन गः (प्रक्लः) । विफल
मनोरथः यस्य सः -----
४ वाक्य पुरी करा:-अपि नमुनिना अथः दस: व्यापि
बागः प्रमादाद
। इन्दः नार्थ गान फेनेन बन्
यतः
तः मुअमृतं इतन् मतः
पार करा.-अमुरा देवदेवपदनुजेन्दारिदारका ।
पुरशिप्पा दितिमुदाः पूर्वदेवाः मुरादरः ।
1
पाठ६
स्वजानिर्दुरनिक्रया।
---
फलिमपि तपोयने सालझायनो नाम तपोधनो जादयी सानाय
गतः। तस्य च पॉपासनां कुर्यतः काचिन्मूपिम दयनेन गृहीता।
ताशी तो सध्या फरादादयः स मुनिर्मुश मुझेने कुयांना

·१०६ स्तस्मिन्पापाणखण्डं प्राक्षिपत् । पापाणखण्डेन प्रहृतःस भूमी पतित- स्तन्मुखाच भ्रष्टा सा भूपिका । सा भयत्रस्ता कर्तव्यमजानती रक्ष रक्षेति जल्पन्ती मुनिचरणान्तिकमुपाविशत् । चेतना लन्ध्या श्येनो मुनिमवयीत् । भो मुने न युक्तमनुष्ठितं भवता यदहं पापाणेन ताडितः । अपि तवाधर्माद्भयं न विद्यते । तत्समर्पयेमां मूपिकां म इति। मुनिरवदत् । नाहं तुभ्यमिमां यच्छामि यतो रक्षणीयाः प्राणिनां प्राणा इति नीतिः । गच्छ त्वं स्वमार्गेण इति । अथ गते श्येने मूपिका तं मुनिमवदत् । स्वाश्रमं नयतु मां भवान् । नो चेन्यो दुष्टपक्षी मां व्यापादयेदिति । इदं यवनं श्रुत्वा स मुनिः स्वहस्तेन मूपिकानयनमयुक्तं हास्यास्पदं चेति मत्वा तां च कन्यकां सत्या तपःप्रभायात्स्थाश्रममनयत् । गच्छता कालेन सा कन्या यौवनोन्मुखी जाता । अतोऽस्या विवाहः कार्य इति विचिन्त्य तेन सूर्यो मेघो वायुः पर्वतश्च क्रमेणाहताः। किन्तु नैकोऽपि तेषां तस्यै पतित्वेऽरोचत । अतो मूषकमाहूय स ते तस्या अदर्शयत् । सापि तं दृष्ट्या स्वजातीयोऽयं साधुतमो बरो भवतीति मत्या मुनिमवदत् । तात मां भूपिका यात्यास्मै मूपकाय प्रयच्छ येन स्वजातिविहितं गृहस्थधर्ममनुभवामीति । तच्छुत्या स्त्रीधर्मविचक्षणेन तेन सा मूपिकाभावमापादिता तस्मै च मूपकाय प्रदत्ता। सूर्य भारमुत्सृज्य पर्जन्यं मारत गिरिम् । स्वजाति मूपिका प्राप्ता स्वजाति?रतिमा ॥ टीपा "अधर्मान् मयम्' भीतिवाचक दाद ज्याची भीति बाटो त्याची पंचमी योजून योजनात. "मावर यापादय-मावेन परिणामय'-स्थितीत नेणे. 'साथुमः-सुर्या चांगला'-विशेषणांना तन प्रत्यय बोटला म्हणजे सात 8 ममा छर्थ होतो. 'गच्छा कालेन-दिवस चालले समाना'

·१०७
१ किमर्थं श्येनो मुनिना ताडितः ? मुनिना श्येनाय मूषिका किं न प्रत्यर्पिता?
स्मिथं मूपिका कन्यामावमापादिता मुनिना ! केन कारणेन मूषक एवं
कन्यक्या चरो घृतः।
२ वरील गोष्टीतील सतः पठी व सति सप्तमी दर्शक-वाक्याशांबद्दल गौण
वाक्ये योगा.
३ रूपं आळसा व त्यांचा अर्थ सागा-अजानती, कुर्वाण , लम्बा, समर्पय,
विचिन्त्य, भारताः, दर्शित., व्यापादयेत् ।
अपय व भावमापादय याचा संस्कृत वाक्यात उपयोग करा.
पाठ करा-१ उन्दुरुमूपिशेऽप्यायुगिरिका बालमूपिका ।
२ धवः पति प्रियो भर्ता ।
३ तपस्वी वापस पारिकाक्षी वाचंयमो मुनिः ।
४ क्षिप् ,च ,
पाठ ७
पञ्चवटीनिवासाथमः।
श्रीरामो लक्ष्मण यतिः-
आगताः स्म यथोद्दिष्टममुं देशं महर्षिणा ।
अयं पञ्चदेशः सौम्य पुषितपादपः ॥१॥
सर्वतधार्यतां दृष्टिः फानने निपुणो हसि ।
आधमः यतरम्मिन्नो देशे मयति सम्मतः ॥२॥
घनरामण्य यत्र जलरामप्यकं तथा।
सनिरएं च यम स्यात्समिरपुष्पा शोदकम् ॥३॥
रमते या यैदेदो त्यमई चय लक्ष्मण।
तारतो दृश्यतां देशासभिटमलाशयः ॥४॥

·सतं रुचिरमाक्रम्य देशमाश्रमकमणि । हस्तं गृहीत्वा हस्तेन रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥५॥ अयं देशः समः श्रीमान्पुष्पितैस्तरुभिर्वृतः। इहाश्रमपदं सौम्य यथावत्कर्तुमर्हसि ॥६॥ इयमादित्यसङ्काशैः पञः सुरभिगन्धिभिः । अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्मशोभिता ॥७॥ हंसकारण्डवासी चक्रवाकोपशोभिता। इयं गोदावरी रम्या पुष्पितैस्तरभिर्वता ॥ ८ ॥ मयूरनादिता रम्याः प्रांशवो बहुकन्दराः । दृश्यन्ते गिरयः सोम्य फुल्लैस्तरभिरावृताः ॥९॥ एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा । अचिरेणाश्रमं भ्रातुश्चकार मुमहाबलः ॥१०॥(अरोत्) रामो दृष्ट्या कृतं सौम्यमाश्रमं सह सीतया । तस्मिन्देशे बहुफले न्यवसत्ससुखं सुखी ॥११॥ कञ्चित्कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च । अन्वास्थमानो व्यवसत्स्वर्गलोकं यथामरः ॥ १२॥ टीपा 'समिपुष्पादोश्वम्-मनिर पुष्पाले बुशा उस च एतेषा समाहार .' या समा साला समाहारद असे म्हणता समास दोन अथवा अधिक शम्दाचा समायवाचक र्याने ना रवचनी स्वरूपात योगा जो "परनीरदा'- परेपा वीरान पनि स परवीरा परवीरहन्) हा समास उपपद होय, पारण यातील शेवरील पद ''एक समासाच्या शेवरीच येऊ शव याच समासाचे दुसरे रूप 'परवीरमा' असहिदोईल. १ मायमरचनाय कीरश स्थलमानदयक तद्विस्तरेण वर्णयन । २ गोदावरी निरय पद्मिनी च के कंवरतुभिरशोमन्त सत्कथयन ।

·१०९ ३ 'रामो लक्ष्मणे वात्सल्येन व्यवाहरत्' इति काः लोकपड्तयो दर्शयन्ति । ४ समास सोडवून नावें सागा.--यथोद्दिष्टम् । पुष्पितपादपः । पद्मशोभिता । मयूरनादिता । बहुफल (देश)" पाठ करा -अव्यरण्यं विपिनं गहनं कानन वनम् । पाठ ८ वजनिर्मितिः। IN- वसन्ति स्म पुरा कृतयुगे घोरा युद्धदुर्मदाः कालकेया इति विख्याता राक्षसाः । वृत्रो नाम प्रलोऽसुरस्तेषां नायकः । समाश्रित्य नानाप्रहरणोद्यतास्ते दानया महेन्द्रप्रमुखासुरानभ्यधा- धनतीवादुन्वंश्च । महायनं कुर्वाणा अपि त्रिदशा नाशक्नुवन्नं हन्तुम् । अतः पुरन्दरं पुरस्कृत्य ते सर्व उपातिष्ठन् ब्रह्माणम् । ते तस्म चतुराननाय स्वभयकारणमख्यानात्मानं च सङ्कटान्मोचयितुं तं प्रार्थयन्त । ततः कृताञ्जलीस्तान्सर्वान् परमेष्टयवदत् । कथयामि सलु घ उपायं वृत्रं हन्तुम् । महानुदारधार्दधीची नाम विख्यात पिर्वर्तते । तं गत्या यूयं घरं धनुध्वम् । स धर्मात्मा सुप्रीतेना. न्तरात्मना घरं वृणीध्वमिति घूयात् । ततो जयाझाक्षिभिर्युप्मामि- रेवं वक्तव्यं यत् प्रैलोक्यस्य हिताय स्थान्यस्थीनि दीयन्तामिति । युग्मत्प्रार्थनांश्रुत्या स्वशरीरमुत्सृज्य स योऽस्थीनि दास्यति । तस्या- स्थिभिर्महाघोर मोमनि.स्वनं चनं निमीयतामिति वारं प्रार्थय- धम् । तेन वजेण युक्तः शतक्रतुवं हनिष्यतीति । एवमुक्तास्ते देवा पितामहमामय शक्रपुरःसराः शीघ्रमयुर्दधी- चाश्नमम् । स आश्रमो नानागुमलतावृतः सरस्वत्याः परे पारे स्थितः । तस्मिन्नाश्रमे दिवाकरसमद्युतिं दधीचमपश्यंस्ते देघाः ।

·तस्य पादावभिवाय परमेष्टिनोक्तं वरं ते तमवन्वत । तदा परमप्रीतः स दघीचो देवानववीत् । करोम्यहं यद्वो हितं स्यात्तथा चात्मनों देहमप्युत्सृजामीति । एवमुक्तवा स वशी स्वप्राणान्सहसैवाजहात् तदा तस्य परासोरस्थीनि गृहीत्वा ते यथोपदेशं त्वष्टारमायन् । तेषां कार्य ज्ञात्वा त्वष्टोग्ररूपं घोरं वनं कृत्वा शक्रमेवमवदत् । अनेन वज्रप्रवरेण देव भस्मीकुरुप्याद्य सुरारिमुग्रम् । ततो हतारित सगणः सुखं वै प्रशाधि कृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः॥ टीपा 'ख्या (२ प.प.)- सांगणे.' ज्याला सांगावयाचे त्याची चतुर्थी योजतात. 'भस्मीक-भस्म करणे ( भस्मन् + ).' काही शब्दाना 'कु व भू' यांची रूपं जोड- जात व त्या वेळी मागील शब्दाच्या अन्त्य 'न्' चा लोप करून उपान्त्य 'अ' चा" करतात. यांस 'चि' रूपै म्हणतात. या स्पांचा अर्थ मूळ शब्दाने दर्शविलेली स्थिति पहि- ल्याने तशी नसून मागाहून तशी होणे किंवा करणे असा होतो. प्रश्न १ इन्द्रो वृत्रवधकयां स्वयमेव कथयतीति विचिन्त्य पर्णयत । २ भवता स्वान्यस्थीनि दीयन्ताम् । यूयं दधीचं परं नुध्वम् । दानवाः मुरानदुन्वन् । या वाक्याचे प्रयोग पदला. ३ समाधिस्य, पुरस्कृत्य, उत्गृज्य, आमन्त्र्य ही रूप काय आहेत हे सांगून त्यातील धातूंची उपसर्गसहित प्रथमभूतकाळी तृ. पु. एकवचनी रूपे वाश्यांत योजा. ४ महेन्दप्रमुखाः (देवाः), चतुराननः (ब्रह्मा), भीमनिःस्वनः (पम्रः), उग्ररुपः (वा.) या ममासांचा विग्रह करून नावे सांगा. ५ दधीच व नमुचि यांच्यामध्ये कयामध्ये साम्य होते ते थोडक्यात लिहन स्वभाव हा पुस्मवर अथवा जातीवर अवलंबून भगतो की काय ते सांगा. पाट फराः-हादिनी पग्रमन्त्री स्यात्सुलिशं भिदुरं पतिः । दातकोटिः स्वः वो दम्भोलिरगनिद्वयोः ॥

·पाठ ९ पतिव्रताप्रभावः । अथैकदा राजा भोजो धारानगर एकाफी विचरन् कस्यविद् विप्रवरस्य गृहं गत्वा तत्र काञ्चन पतिवता स्वाङ्के शयानं भर्तार मुदहन्तीमपश्यत् । ततस्तस्या.शिशुः सुतोस्थितो ज्वालायाः समीप- मगच्छत् । इयं च पतिवता स्वपतेर्निद्रामङ्गो मा भत्यिति मत्या यही पतन्तं शिशुंन न्यवारयत् । राजा चाश्चर्यमालोक्य विस्मितः स्थितः । ततः सा पतिपरायणा वैश्वानरं प्रार्थयत । यज्ञेश्वर त्वं सर्वकर्मसाक्षी सर्वधर्माधानासि । मामपि शिशुं ग्रहीतुमक्षमा जानासि । अतो मदीयशिशुमनुगृह्य त्वं ते मा दहेति । ततः शिगुर्यझेश्वर प्रविश्यार्धघटिकापर्यन्तं तत्रैवातिष्ठत् । ततो नारोदीत् प्रसन्नमुसः शिशु. । सा च ध्यानपरातिष्ठत् । ततो यदृच्छया समुत्थिते भर्तरि साझटिति शिशुमुद्धरत् । तं च परमधर्ममालोक्य विस्मयाविटो नृपतिराह । अहो मम समं माम्यं कस्यास्ति यदीदृश्यः पुण्यत्रियोऽपि मनगरे वसन्तीति । ततः प्रातः सभामागत्य सिंहासन उपविष्टो राजा कालिदास प्राह । मुकचे महदाश्चर्य मया पूर्वयू रात्रौ दृष्टमस्तीत्युक्त्वा स रामा पति 'हुताशनश्चन्दन- पङ्कशीतल' इति । कालिदासस्ततश्चरणप्रयं झटिति पदति। सुतं पतन्तं प्रसमीक्ष्य पायके न योधयामास पति पतियता। तदामयत्तत्पतिमतिगौरवाछुताशनश्चन्दनपङ्कशीतलः ॥ इति कालिदासेन कृतं श्लोकं श्रुत्या राजा भोजस्तमस्तवीत्पारि- तोषिकदानेन च सममानयत् तम् ।

·टीपा
'मुमोथित आने मुप्त पश्चादा यत् -झोपून उठलेग -धर्मगारय समास दोन कर्माण
भूत धातु वो एक्म जाडून हा समास करतात यातील पाहले धाव पूर्व चा किया
६ वर्ते व दुसरे नतरची त्रिया दना दर्ते
विवर -वि पु पर
वर श श्रष्ठ या अधीन माना पाडण्याचा प्रघात माह
तो समास सममी-तत्पुरुष होतो
सम यापूर्ति –जावत या एका चरणारा जुळेल असा दुसरा चरण सान कविता पुरी
परणे याला समस्यापूर्ति अस म्हणता या पाठात ल गेवरचा शक तसा आहे
प्रथ
१ वराठ गोटातील वर्तमानकालवाचक घातुस पित विशपणे ओळखून त्याचा
उपयगस्ट करा
२ पतिव्रताप्रभावमुद्दिश्य कामप्यन्या क्था सडक्षपेण रिखत ।
३ अय पद 'घर असणार समास पुढाक नामापुढ रिकाम्या जागी लिहा
नल
| अजुन
गहा
हिमालय
४ पुटात समामाचा विग्रह कस्न नाव सांगा-
विस्मया वेष्ट पुण्यत्रिय प्रमसमुप , निद्रामाङ्ग चन्दनपवशीतल ।
पाठ करा--१ या सवोऽध्वरो याग सप्ततन्तुर्मस ऋतु ।
२ पुरधी मुचरिना तु सता साची पतित्रता ।
-
पाठ १०
मारुते रापण प्रत्युपदेशः ।
राजा दशरथो नाम रथवर गाजिमान् ।
पितेव बन्धुरोषस्य सुरेयरसमद्युति ॥ १ ॥

·ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुरानना या रद्रस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरान्तको था।
इन्द्रो महेन्द्र सुरनायको वा त्रातु न शला युधि रामवध्यम् १५
टीपा
'धर्म्य -धन नपेत धर्म अर्थ व याय याना 'न सोला' या अर्थी 'य' प्रत्यय
लावून बिशपणे केली जातात जसे--अर्य, न्याय्य
'यधुलोष दधुजन - या वाचा समूह शेर व जन है द समासाच्या शेवरी
आले असता प्रथम पार्ने दादिरे या गोष्टींचा समूह असा अर्थ होता जस, राजदोव :
तपस्विक-जन
प्रय
१ स ताहरणपय त मारार्थ रामाथा सइक्षपण गद्यरूपण वगयन ।
२ हनुमान ितमनारन रावण किं सूचयति ? तमयं गन्दा दशयति ।
३ १५ व्या गेवरात काय विट गोष्ट दिमने ।
४ हरिराग्यम महार पतिपरायणा यक्षा याचा विग्रह पन्न
नाव मागा
५ पुढील शब्दायरल समाग यात्रा -पितु निदेश । मिरा भाया । मीताया
परिमागम् । त्रिपुर । पम्य पथा ।
६ 'पपिन् शब्दार्च मव परिहा
पाठ रा -गमुन्धिाकूषार पारावार मपी ।
दद वादावि मिशु मरम्बान् गागरागर ।
रनाकरो नरनिरियाद पतिरपापनि ।।

·पाठ ११ मूर्सभृत्यस्य । आसीत्पुरा महाधनो नाम चणिग्यसुग्रामे । स विविधानि वस्तूनि विक्रपार्थमानेतुं नामान्तरं गतः । तेन सह गतो भृत्यस्तस्य साहा. य्यार्थमुप्रश्च वस्रभारं चोदुम् । ग्रामं गत्वा सोऽमीणाद्वहनि वस्त्राणि । तानि वस्त्राणि चर्मावृतासु पेटासु स्थापयित्वा ताश्चोष्ट्रपृष्ठे निधायोभी तो प्रातिष्टेतां सनगरम् । मार्गमध्ये स करभोऽयसन्नोऽभवदुरणा भारेण । अतः स पणिग्भृत्यमयदयाचदहं कचिदन्यमुष्टमानयामि तायत्यमावहितो भव । वर्षति पर्जन्ये यथाम्भो चपेटास्वेतासु चर्मापि न स्पृशेत्तथा त्वया पर्तव्यमिति। करमान्तरं ऋतुं गते तस्मिन्याणिजि प्रारभन्त मेघा धर्षितुम् । अतः स्यामिवचनं भृत्येन सर्वभावेनानुष्ठातव्यमिति मनसि कृत्वा स आज्ञाधारको भृत्यः सत्वरं पेटाभ्यो नाण्याशष्य हैः स ताश्चर्मावृताः पेटाः समा- वृणोवथा पर्जन्यचारिणा तानि चर्माणि न नश्येयुः । यावत्स उएं फ्रीत्या प्रत्यागतस्तारत्तेन सर्वाण्यात्मनो बहुमूल्यानि वस्त्राणि जलसिनानि दृष्टानि । अतः फुद्धतां गतः स वणिक्तमपच्छ- त्तारस्वेरणा किमेतत्तं त्वया। वरनाशंस्थिरचित्तेन पश्यन् फर्थन जसे त्यामिति । मयं मन्यतां सामी। मयातु भरनिदेशो यथाक्षर. मनुष्ठितः। वर्षजलाधर्मवेष्टिताना पेटानां रक्षणं कार्यमिति मयता कथितम् । न च तदन्त स्थितानां यत्राणाम् । अतो मया तत्सम्यगेय एनं न येति पश्यतु स्वामी । एतत्तस्य मूर्सस्य पचनं श्रुत्या स्थ निन्दस्तानि पराणि पुनरपि पेटिकामु स्थापयित्वा ताश्च परमपृष्ट आरोष्य स्यगृहं प्रतिनिवृत्तः । अतः सल्पिदमुच्यते । पपममातहदा मूसा रत्या विपर्ययम् । उपहास्याः परेषां च शोच्या: स्वेषां भवन्ति चा ·टीपा 'पश्यन्कथ न लजसे-पाहात राहाताना तुला कशा लाज वागत नाही ? लस्ज व त्याच अर्याची क्रियापदै योजताना जी गोष्ट करण्याची लाज वाटते त्याबद्दल वर्तमानकालवाचक धातुसाधित याजतात 'आरोप्य' है 'आ+रुह' या धातूच्या प्रयोजक रूपाचे ल्यबन्त अव्यय आहे अर्थ-ठेवून १ मृत्येन वणिगादेश कय यथाक्षरमनुष्ठितस्तद्वर्णयत । २ चारता, स्वामिवचनम् , बहुमूल्यानि, भवनिदेश यांचा विग्रह करून नावें सागा ३ या गोष्टातील राति सप्तम्यन्त रचना दर्शवून त्याच्याबद्दल 'यदा-तदा, यावत्-तावत्' अशी अव्ययें असला वाक्ये लिहा ४ आरोप्य, अवसान, प्रतिनित, अनुपातव्यम् ही रूपे पूर्णपणे ओळखून त्याचा नात्यात उपयाग करा ५ 'मया भवनिदेशो यथाक्षरमाठन : वणिता यक्षाणि जसलिनानि रष्टानि । स यद्दनि वस्नाण्यकोणात् । स वणिक् त तारस्वरेणापृच्छत् ।' या पाण्याचा प्रयोग बाला पाठ करा-१ वस्नमाच्छादन वासथत वसनमगुरम् । २ वैदहक मार्यवाहो नैगमो वणिजो वणिम् । पण्यानीचोद्यापणिक प्रयविक्रायश्च स ॥ पाठ १२ सीतारियुक्तस्य रामस्य पिलरापः । स लक्ष्मणं शोकशाभिपन्नं शो निमग्नो विपुले तु रामः। उवाच चास्य व्यसनानुरूपमुष्णं विनि ध्यस्य रदन सशोकम् ॥ १॥ (अवदत् ) ·राज्यप्रणाश स्वजनैषियोगः पितुर्विनाशो जननीषियोगः । सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकयेगमापूरयन्ति प्रविविन्तितानि ॥२॥ सर्व तु दुःसं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे चनमेत्य शून्यम् । सीतावियोगात्पुनरप्युठीण काहरिधानिः सहसा प्रदीतः ॥ ३ ॥ मया विहीना विजने जने या रक्षोभिराहत्य विकृप्यमाणा। नूनं निनादं फुररीच दीना सा मुक्तवत्यायतकान्तनेता ॥४॥ अस्मिन् मया सार्धमुदारशाला शिलातले पूर्वमिहोपविष्टा । फान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा स्वामाह सीता यहुवाक्यजातम् ॥५॥ गोदावरीय सरितां वरिछा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम् । अन्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामिनैकापनी याति हि सा कदाचित् ॥ ६॥ पद्मानना पदाविशालनेवा पानि धानेतुमभिप्रयाता। तदप्ययुक्तं न हि सा कदाचिन्मया विना गच्छति पङ्कजानि ॥७॥ कामं स्विदं पुरिपतवृक्षपपडं नानाविधैः पक्षिगौरुपेतम् । धनं प्रयाता नु तदप्ययुक्तमेकाकिनी सातिविमति भीरुः ॥ ८॥ आदित्य भी लोकताकृतश लोकस्य सत्यान्तर्मसाक्षिन् । मम प्रिया साफगताता या शंसस्व मे शोकपशरा सत्यम् ॥९॥ लोकेषु संषु च नास्ति विविधत्ते न नित्यं विदितं भरेचद । शंप्तस्य यायो पुलशालिनी तां हता मृता या पधि वर्तते चा॥१०॥ अतीव तं शोकविधेयदेहं राम विसं विलपन्तमेवम् । उयाच सौमित्रिरदीनसत्यो न्याय स्थितःकालहितं च याश्यम् ॥१२॥ शोक यिमुश्वार्य धृति मजस्य सोत्माहता वास्तु निमार्गणेऽस्याः। उत्साहयन्तो हि नरान लोगे सीदन्ति कर्मस्थतिदुष्करेषु ॥ १२ ॥ टीपा 'गुमा-भर मायांचा समा. नानाध्या पुरेसा मोकामा सामाबिकापुपर शुखमा .

·'स्वजनेवियोग'-वियोगवाचर शन्दाबरोबर ज्याच्यापासून वियोग दर्शवावयाचा असेल
स्या अर्थाच्या शब्दाची तृतीया योजतात.
शसस्व'-शम् धातु परस्मैपदी आहे. आत्मनेपदी रूप अपवाशामक समनार्वे.
'नु'हे अव्यय का रिवा तर्क दर्शविणारे आहे.
१ रामस्य शोक के के कारणैर्वधित ?
२ सीतामुद्दिश्य कानि विशेषणानि रामेण प्रयुक्तानि सन्ति ?
३ वरील श्लोकातील उपमाचे स्पष्टीकरण करून त्याची सार्थता दाखवा.
४ ४, ६ व ७ या श्लोकातील शब्दरचनेमध्ये काय वैशिष्टय दिसून येते ?
५ ९ व १० या श्लोगत आदित्य व वायु याच्याबद्दल पाय माहिती मिळते ?
६ समास सोडवून नावें सागा व्यसनानुरूपम् ,
जननीदियोगः, उदारवीला,
कान्तस्मिता, पद्मानना, पलिगणा ।
पाठ करा ---अनुलापो मुहुर्भापा विलाप परिदेवनम् ।
विप्रलापो विरोधोफि. सलापो भापणं मिथ. ।।
पाठ १३
अश्वत्थामा पितृमरणवार्ता शृणोति ।
(नेपथ्ये ) कुतोऽचापि ते तातः।
अश्वत्थामा-(धृत्वा ) किं चूध-कुतोऽद्यापि ते तात इति ।
(सरोपम् ) आः क्षुदाः समरमारवः कथमेवं प्रलपतां यः सहस्रधा'
दीर्णमनया जिह्वया ।
(ततः प्रविशति राम्भ्रान्च सप्रहार सूत )
सूतः-परिवायतां परिनायतां कुमारः। (इति पादयो पतति)

·अश्वत्यामा-(विलाश्य) अये कथं तातस्य सारयिरवसेनः । आर्य ननु त्रैलोक्यत्राणक्षमस्य तातस्य साथिलि । किं मत्तः परित्राणमिच्छसि। सूतः -(उत्थाय सररुणम्) कुतोऽद्यापि ते तातः। अश्वत्थामा-(सावेगम्) किंतात पय नास्ति। सूतः-अथ किम्। अश्वत्थामा-हा तात। ( इति मोहमुपगत ) सूतः- कुमार समाश्यसिदि, समाश्वसिहि । अश्यत्यामा-लन्धसन सासम् ) हा तात हा सुतवत्सल हा लोक- प्रयकधनुर्धर कासि।प्रयच्छ मे प्रतिवचनम् । सूतः--युमार अलमत्यत्तशोकाधेगेन । वीरपुरुपोचितां विपत्ति. मुपगते पितरि त्यमपि तदनुरूपेणय घायण शोकसागरमुत्तीय सुसी भय। अश्वत्थामा--(भूणि सिमुच्य) आर्य कथय कथय कथं साह. ग्भुजवीर्यसागरस्तातोऽपि नामास्तमुपगतः । कि भीमाद्गुरदक्षिणां गुरुगदानीमप्रियः प्रातवान् । सूतः--शान्तं पापम् । शान्तं पापम् । अश्वत्थामा- अन्तेवासियालुमन्झितनयेनासादितो जिष्णुना ।। सूतः-फयमेवं भविष्यति' अध्यात्यामा- गोपिन्देन मुदर्शनस्य नियतं धारापर्य प्रापितः । सूतः-पतदपि नास्ति। अभ्यत्यामा- रा नापदमन्यतः सलु गुगरेभ्यधातुर्यादहम् ।।

·१२०
एतेऽपि तस्य कुपितस्य महानपाणेः
किं धूर्जटेरिव तुलामुपयान्ति सङ्ख्ये ।
शोकापरद्धहृदयेन यदा तु शस्त्रम्
त्यक्तं तदास्य विहितं रिपुणातिघोरम् ।।
अश्वत्थामा-किं पुनः कारणं शोकस्यास्त्रपरित्यागस्य वा ।
सूता-मनु कुमार एय कारणम् ।
अश्वत्थामा-कथमहमेय नाम ।
सूत.-श्रूयताम् । (अधूणि विमुच्य )
अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पयमुत्तथा
स्वैर शेपे गज इति किल व्याहत सत्यवाचा।
तच्छुत्याप्तो दयिततनय प्रत्ययात्तस्य राशः
शस्त्राण्याजी नयनसलिलं चापि तुत्यं मुमोच ।। ( अमुञ्चत् )
अश्वत्थामा-हा तात हा सुतवत्सल हा वृथा मदर्थत्यक्तजीवित
हा सोयराशे हा शिप्यप्रिय हा युधिष्ठिरपक्षपातिन् । ( इति रोदिति )
सूत. -कुमार अलमत्यन्तपरिदेवनकार्पण्येन ।
टीपा
नेपथ्ये-पडपात.'
'धापय -बाराया पया - तलवाराच्या धारेचा मार्ग' 'पथिन् ' शब्दार्च त पुरुष म
कर्मधारय समासाचे शेवरी' पथ' असे रूप हाने
• सप्तधा-नारीप्राराना' सरयावाचक शब्दाना 'धा' हा प्रत्यय जोडा म्हणजे
'त्या सस्येने निति प्रकारानी' असा अर्थ दर्शविग जातो
प्रश्न
१ एप सवाद कुमार टयितव्य ।
२ द्रोणवध केन कृतो भवेदिति चिन्तयतोऽरयाम्नो विचारान्विस्तरनी
वर्णय।।
३ सानिधान विग्रह रिग्यत-समरभीरव, सप्रहार , शोक्मागर . गुरुगद ,
अन्तवासियाउ, दमिततनय , शिप्यमिय ।
-

·(२०
४ अन्नत्यामा पितरमुदिस्य शानि शनि विशेषणानि प्रयोनयति ।
५ द्रोणस्य मृत्यो कारणमधत्यमा रुथ नात
থাঃ কয়- গলা যুনুন্সয়ালুয়া নিয়ন্তা মুগ্ধ।
२ अन्तो नाशो द्वयोमृत्युमरण निधनाऽवियाम्॥

·श्यक्ताकडेच असतो या अलकारास 'अप्रस्तुत प्रशसा' बसेंहि नाव देतात वरील टोकात मेपाला उद्देशून वर्णन केलेले आहे असे दिसते परंतु त्याचा उद्देश मेधासारख्या वर्तनाच्या मनुष्याचे वर्णन करण्याचा माह “वि+तु दणे याचा उपयोग चतुर्दान्त किंवा सप्तम्यन्त नामाबरोबर करात मेघ व चातक पक्षी यासवर्षी पुढील कविकल्पना आइ चाटक पक्षी मेघबिदूवर निवत राहातो असा समज आहे प्रश्न १ वराल लायाचा अर्थ काणत्या तहेच्या मनुष्यास लागू पडतो हे सविस्तर सांगा २ सपत्ति क्षणिक व चञ्चल आह हे कोणत्या श्लोकायांत दर्शविले आहे ते स्पष्ट करा ३ चौथ्या लोकामध्ये पहिल्या चरणाताल बन्याच शब्दाचा पहिला वर्ण सारसा आहे. या शब्दालकाराला 'अनुमास' असे म्हणतात अशा तहेची अनुप्रासाची इतर उदाहरणे सागा पुनील शब्दाचे अथाला अनुरूप अस दोन समूह करा- चातक, वारियर ऊपर विवर, क्ल्पटम, क्षेत्रसामा, महोपरम् । पाट करा -अभ्र मेघो वारिवाह स्तनयि नुबलाहक । धाराधरो जरधरस्तडि वान्यारिदाऽम्युऋत् ॥ पाठ १५ पालिदासस्य चातुर्यम् । अथ कदाचिद्भाजेन बिलासार्थ नूतनगृहान्तरं निर्मितम् । तस्मिन् गृहातरे गृहप्रवेशात्पूर्वमेर पश्चिद्रह्मराक्षस प्रविष्ट । स च रानी ये तन वसन्ति तान् मक्षयति । ततो मान्त्रियानाहय तदु ·१२३ । चाटनाय राजा यतते स्म । स चागच्छन्नेव माविमान भक्षयति। किंच स्वयं कवित्वादिकं पूर्वाभ्यस्तमेव पठस्तिष्ठति । एवं स्थिते तवैव रक्षास राजा कयमस्य निवृत्तिरिति व्यचिन्तयत् । तदा कालिदासः प्राह । देव नूनमयं राक्षसः सकलशालप्रवाणः सुकविश्व भाति । अतस्तमेव तोपयित्वा कार्य साधयामि । मान्विास्तिष्ठन्तु । मम मन्त्रं पश्यैत्युतघा स्वयं तत्र रात्री गत्वा शेते स्म । ततः प्रथमयामे ब्रह्मराक्षसः समागतः । स च पूर्व पुरपं दृष्ट्वा प्रतियाम- मेकैका समस्यां पठति । येनोत्तरं हृदयगतमुकं न भवति न स ब्राह्मण इति विचार्य स वं हन्ति ! तदानीमपि पूर्ववढयमपूर्वः पुरुषोऽतो मया समस्या पठनीया । न चेद्वक्ति सदृशमुत्तरं तस्या- स्तदा हन्तव्य इति निश्चित्य पठति 'सर्वस्य द्वे' इति । तदा कालिदासः प्राह 'सुमतिकुमती सम्पदापत्तिहेतू' इति । ततः स गतः। पुनरपि द्वितीययामे समागत्य परति 'वृद्धो यूना' इति । तदा कवियह सह परिचयात्यज्यते कामिनीमिः' इति । तृतीये यामे स राक्षसः पुनस्तमागत्य पठति 'एको गोने' इति । ततः कविराह 'प्रमयाते पुमान् यः कुटुम्मं निमार्त' इति । ततश्चतुर्थयाम आगत्य स राक्षसः पठति स्त्रीपुंपञ्च' इति । तदा कविराह 'प्रभवति यदा तद्धि गेहं विनष्टम्' इति । ततः स राक्षसो यामचतुष्टयेऽपि तुष्टः प्रभातसमये समागस्य तमाश्लिष्य प्राह । मुमते तुष्टोऽस्मि किं तधामोष्टमिति । कालिदासः माह भगवन्नेतद् गृहं रिहायान्यत्र गन्तव्यमिति । सोऽपि तथेत्युक्त्या गतः। अनन्तरं तुष्टो भोजः कवि यदु मानितवान्। दीपा 'पुक्र-पुरुषासारखी.''त्यय नामाना 'सारसा' या अर्थी रावला असता त्या शम्य अश्ययात रूपान्तर होत. 'पठन् विति-हात राहत असे.' मानशलवाचक धानुमाग्निाचा 'आम् व स्था' या प्रियापदारोर उपयोग केला म्हणजे निया पुष्पक के बाद माई चा किया करण्याची सवय आहे असा अर्थ होतो. कुमान्तिवाद-फार मान देश झाला. बहु-क्रियाविशेषासरखें योरले अरे.

·१२४
मानितवान् मन् च्या प्रयोजक रूपाचे कर्तरि भूत धा विषण पु प्र एव विभर्ति-
पोषण वरतो' भृ (३ उ ५) धातूचे वर्त तु पु एक्वचनी प पदी रूप
प्रश्न
१ राक्षसस्य का व्यवहारकम आसात्प्रतिरानम् ? कालिदासस्य ब्राह्मणत्वस्य
निश्चयो राक्षसेन क्थ कृत 'कालिदासन राक्षस क्य तोपित ?
२ गृहान्तरम् प्रतियामम्, सम्पदापत्तिहेतू, सकलशास्त्रप्रवाण या समासाचा
विग्रह करून नावें सागा
३ 'पुम व युवन् या शब्दाची सर्व रूप लिहा
४ शाहय विहाय तोषयित्वा आश्लिष्य व समागय ही रूमें पूर्णपणे
आळखून त्याच अथाची दुमन्या धातूची ल्यवात अव्यय लिहा
पाठ करा -गृह गेहोदयसित वरम सा निकेतनम् ।
निशातपस्त्यसदन भवनागारमन्दिरम् ।।
पाठ १६
सन्ननप्रशंसा।
छिनोऽपि रोहति तरुश्चन्द्र क्षीणोऽपि वर्धते लोके ।
इति विमृशन्त सन्त सन्तप्यन्त न रोकेऽस्मिन् । १॥
पदन प्रसादसदन सदय हदय सुधामुचा वाच ।
करण परापररण येषा केया न ते चन्द्या ॥
मुजनो न याति पैर परहितनिरतो विनाशकालेऽपि ।
छदेऽपि चन्दनतर सुरमयति मुख युटारस्य । ३॥

·१२५ शरदिन वर्षति गर्जति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः। नीचो वदति न कुरते न वदति सुजनः करोत्येव ॥४॥ यदमी दशन्ति दशना रसना तत्स्वादमनुभवति । प्रकृतिरियं विमलानां क्लिश्यन्ति यदन्यकार्येषु ॥५॥ अमृतं किरति हिमांशुर्विपमेव फणी समुद्भिरति । गुणमेव वकि साधुयॊपमसाधुः प्रकाशयति ॥ ६॥ टीपा 'मुरभयति-मुवासिक करतो 'मुरभि या विशेषणापासूरा होणाऱ्या नामधातू रूप. 'सधामुच -सुधा मुन्ति ते ' समासाच्या शेवगै एकाधा प्रियापदापासून होणारे रूप आले व ते स्वतत्रपणे उपयोगात येत नसले तर त्या समासाला 'उपपद' समास म्हणतात . - 1 प्रश्न १ पहिल्या लोकातील 'वृक्ष व नन्द' या उदाहरणाचे समर्पकत्व सिद्ध करा, २ सजन कोणत्या गुणानी वन्दनीय होतात हे सस्कृतमध्ये लिहा. ३ पुढील वाक्य पुरी करा- यथा हिमाशु अमृत किरति तथा । यथा फणी विपम् उद्विरति तथा -विमला स्वय शिवयन्ति यथा यथा निस्वन मेघ वर्षति तथा ४ पुढील शब्दाच्या जोडीचे वरील लोगातील तुलनात्मक पद रिक्षा । मुरभयति । विषम् --- । समुद्रिरति यपति ५ वर्णयोजनेच्या एटीन कोणते र चागले दिसात सांगा. पाठ फरा-महाकुरकुरीनामभयमबनमाधव । निद्वार विपधिरोपा मन्सुधी पोषितो युध । धीरो मनी प्रासापावान् पण्टिा परि । धौभाग पर ती संरपर्यो विया ॥ पिणी अमृत ·पाठ १७ शठं प्रति शाठ्यम् । अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने जीर्णधनो नाम वणिपुत्रः। स च द्रव्यक्षयादेशान्तरगमनमना व्यचिन्तयत् । यत्र देशेऽथवा स्थाने भोगान् भुक्त्या स्वार्यतः। तस्मिन् विभयहीनो यो यसेत् स पुरुपाधमः॥ तस्य गृहे लोहघटिता पूर्वपुरुषोपार्जिता तुलाऽऽसीत् । तां च कस्यचिणिजो गृहे निक्षेपभूता कृत्या देशान्तरं प्रस्थितः। ततः सुचिरं काल देशान्तरं भ्रान्त्या पुनस्तदेव स्वपुरमागत्य तं श्रेटिन मवदत् । भोः श्रेष्ठिन् दीयतां मे सा निक्षेपतुलति । स आह । भो नास्ति सा त्वदीया तुला । मूषिकैमेक्षिता । जीर्णधन आह । भोः श्रेष्ठिन्नास्ति दोपस्ते यदि मूपिफमेक्षितान किञ्चिद शाश्वतमस्ति । परमहं नयां स्नानाथ गमिष्यामि । तत्त्वमात्मीयं शिशुमेतं मया सह सानोपकरणहस्तं पयति । सोऽपि चौर्यभयात्तस्य शङ्कितः स्यपुत्र- मवदत् । वत्स पितृव्योऽयं तव नानाथ नदीं गच्छति । तद्गम्यता. मनेन साध स्नानोपरणमादायेति । अयासी पणिपिशशुः स्नानोपकरणमादाय प्रहृष्टमनास्तेनाभ्याग: तेन सह प्रस्थितः । तथानुष्टिते वणिक मात्वा तं शिY नदीगृहायां प्रक्षिप्य तद्द्वारं पृहच्छिलयाऽऽच्छाद्य सत्वरं गृहमागतः । पृटश्च तेन घणिजा भो अभ्यागत तत्थ्यतां कुत्र मे शिशुर्यस्त्वया सह नदी गत इति । स आह । नदीतटास श्येनेन हृत इति । श्रेष्ठयाह मिथ्यावादिन् कि छचिच्च्येनो वालं ह शपनाति । तत्समय में सुतमन्यथा राजकुले निवेदयामीति । स आह । मोः सत्यवादिन यथा येनो थालं न नयति तथा मूपिया अपि लोहमारघटितां तुलान ·१२७ मक्षयन्ति । तदर्पय मे तुला यदि दारकेण प्रयोजनम् । एवं विचदमानी द्वावपि राजकुलं गती। ततः श्रेष्ठी तारस्वरेणामापत । भो अब्रहाण्य- मब्रह्मण्यम् । मम शिगुरनेन चौरेणापहतः। अथ धर्माधिकारिणस्त- मनुवन् । भोः समर्म्यतां श्रेष्ठिपुनः । स आह । किं करोमि पश्यतोऽपि मे श्येनेनापहृतः शिशुरिति । तच्छुत्वा तेऽवदन् । भो न सत्यमभिहितं भवता । किं श्येनः शिशुहर्तुं समयों भवतीति । स आह । भो भोः श्रूयतां मद्वचः। तुलां लोहसहनस्य यत्र सदन्ति भूपिकाः। रास्तत्र हरेच्छ्येनो चालक नात्र संशयः ॥ इति । ततस्तेऽपृच्छन् । कथमेतदिति । ततः स सभ्यानामादितः सर्प वृचान्तमस्यात् । ततस्तैर्विहस्य द्वायपि तो परस्परं सम्बोध्य तुलाशिगुदानेन सन्तापिती। टीपा 'एश्यत: अपि मे'-सत पष्ठी रचना-अनारकाचय. 'मी पाहात असताना मुदा.' 'सभ्यानाम् अख्यात'--'ख्या' विपापदाचा उपयोग चतुर्थीबरोबर धरतात. येथे पष्ठी अपवाद समनानी. संस्कृतमध्ये पटीचा उपयोग कर विभत्तस्विनी वरण्याचा ध्यान आहे. "तस्य शमित:'-रयाग भ्यालेला. पंचमीबद्दल पधी योजलेली आहे. लानोपकरणान:-सानस्य उपकरणाने ले यस्य सः' बाबीहि. या विग्रहामध्ये पेयी पदाच्या विभक्ति मित्र आहेत. दणून यारा 'स्पपिधरण बाजोरि' भय म्हणतात. "वि+वद्'-माणे, पार्थिवाद करणे या मी आमनेपदी असतो. पुरपाम'-अनशद नगरपाध्या शेवटी येतो. . । प्रश्न १ पेन कारणेन जीर्णफ्नो सामान्तर स्थित अस्या कमायो कद धने ? तपाईप्रति जीधनेन शाम् कथं प्रदर्शितम् । २ भो. हिन्दीयता मे शा निक्षेपतुला भो मात पन्यतामनेन साथ सानोपररणमादाय । कृप्या भी अभ्यागन पुत्र भे शिशु स्थापितर वा। मो जानधन समप्यता प्रेटियुतः । या बारा प्रयोग यदा.

·पाठ १९ शिविपरीक्षा। पुरोशीनरो नाम राजा यमुनायास्तीरे यसमतनोत् । तेन यज्ञेन स पासवादप्यत्यरिच्यत । अतस्तनैतामभिरिन्द्रश्च तस्य माहात्म्य भातु प्रवर्तमाने यज्ञे । इन्द्र श्येनरूपमधारयत् तथाचाग्नि कपोत रूपम् । श्येनभयाच्छरणार्थी कपोतो भयपाडित आ:मान प्रातु राज्ञ अरु प्राप्य तन निलीनोऽभवत् । तद् दृष्टया श्येनो राजानमचदत् । हे राजन् अस्य कपोतस्य रक्षण हत्या किमर्थ त्य धर्मविरद्ध कर्माचरसि । एप कपोतो क्षुधा पीड्यमानस्य मे भक्षण भवतीति । तदा राजा प्रत्यवदत् । अय द्विज सन्त्रस्तरूपत्राणार्थी त्वत्तो भात प्राणगृभुरभयार्थ मत्समीप प्राप्त । अतोऽस्थामयार्थिनो रक्षण ममावश्यकर्तव्यतामापतीति । एतच्छ्रुत्वा श्येन आह । हे विशापते अस्मानश्याद्विलोपितस्य मम प्राणा नश्यन्ति । मयि नष्टे मत्कुटुम्म मपि नश्येत् । एव स्पमेकस्य प्राणान् रक्षित्वा बहुप्राणघात करोपि । अन्येतद् धय॑ भवेदिति । एतद्वचन निशम्य राजाऽभापत । हे विहगोत्तम व बहुकल्याण सयुक्त मापसे। किन्तु कथ त्य शरणाथिपरित्याग साध्विति मन्यसे। भवतु नाह तव भक्ष्यविलोप करोमि। यविञ्चिदन्यद् भक्ष्य वाञ्छसि तवाह तुभ्य दद्यामिति । नाह कपोतादन्यत्किञ्चिदच काझे । यतो में दैवविहित भक्ष्य कपोतोऽस्तीति श्येनेनाभिहितम् । तदा राजावदत् कपोतप्राणान् विना यदन्यत्त्व कामयसे तत्सर्वमह तुभ्य ददानि न तु कथञ्चिदपि कपोतमिति । तदा श्येनाऽधदत् । भवतु हे नृपोत्तम कपोतेन सम तव मास त्वया प्रदेयम् । तेन में तुप्टिमपदिति । एतदुत्तर श्रुत्वा शिवी राजा स्वमासमुहय कपोतेन सममतोलयत् । किन्तु क्यिानपि तस्य मासमाग कपातन समो नामवत् । अत स राजा स्ययमेव तुरामारोहत् । एतद् दृष्ट्वा श्येनाऽवदत् ।

·इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम् ।
जिज्ञासमानो धर्म त्वां यशवाटमुपांगतौ ॥
यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिप्यन्ति पार्थिव ।
तावर्निश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तप शाश्वताः ॥ इति ।
एतदुत्त्या तुष्टमानसौ ता इन्द्राग्नी त्रियिष्टपं गतौ । उशीनरोऽपि
विभ्राजमानो वपुपा त्रिविष्टपमारोहत् ।
टीपा
'अनि+रिन्-वरचढ असणे' या क्रियापदाचा उपयोग ज्याच्याहून बरचद असा अर्थ
दर्शवावयाचा असेल त्याची पचमी विभक्ति योग्न पतात.
"अवश्यकर्तव्यतान् कान्'-निकडीचें पर्तव्य असते
'जिशासमानो-जाणण्याची इच्छा करणारे (दोघे)का धातूचे इच्छार्थक न. धानु.
विशेषा, धु.प्र.दिवचन.
प्रक्ष
१ इन्द्र स्वत शिविपरीक्षेची गोष्ट सांगत आहे असे कल्पून ही गोष्ट
सस्कृतमध्ये सागा
२ पीयमानस्य, उत्कृत्य, प्रदेयम्, विधानमान ही रूपें पूर्णपणे ओळखून
त्याचा वाक्यात उपयोग करा.
३ भयपीटित , मश्यावलोप , देवविहितम् , तुटमानमी, इन्द्रामी, श्येनभयम्
हे समास सोडवून त्याची नावें सगा.
४ जसे शरणम् अर्थयो असी शरणार्थिन्, तसेंच
प्राणार्थिन्,
अभयापिन् रिकाम्या जागी योग्य
दरिहा,
५ उर्वशी (लक्ष्मी) अत्यरिष्यत सौन्दग । सत्यं (याकर्मन् ) अतिरिष्यने ।
स्मातील शब्दांची योग्य रूपं योना,
पाठरा-वरव्यय स्वर्गनाइदिवनिदशारया।
गुरोको चोदियौ देत्रियां गाये विविरपम् ।।

·पाठ २० दारियदोपाः। एको हि दोपो गुणसन्निपाते निमजतीन्दोः किरणेवियाङ्कः। उक्तं न सम्यकदिना हि तेन दारिदोषो गुणराशिनाशी ॥ १ ॥ धनैविमुक्तस्य नरस्य लोके किं जीवितेनादित एव तावत् । यस्य प्रतीकारनिरर्थकत्वात् कोपप्रसादा विफलीभवन्ति ॥२॥ अहो नु कष्ट सततप्रयासस्ततोऽतिकष्टः परगेहवासः। कष्टाधिका नीचजनस्य सेवा ततोऽतिवष्टा धनहीनता च ॥३॥ घरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं दुमालयः पत्रफलाम्वुभोजनम् । तृणानि शय्या वसनंच वल्कलॅनयन्धुमध्ये धनहीनजीवितम्॥४॥ यदा तु भाग्यक्षयपीडितां दशां नरः कृतान्तोपहितां प्रपद्यते । तदास्य मित्राण्यपि यान्स्यमित्रतां चिरानुरक्तोऽपि विरज्यते जन.५ दारिद्यान्मरणाद्वा मरणं मे रोचते न दारिद्यम् । अल्पल्लेशं मरणं दारियमनन्तकं दुःखम् ॥ ६ ॥ टीपा वर-न' (ही गेष्ट) पुरवली, (पणती) नो-जी गोष्ट पसत असते त्या अर्थाच्या वाक्यारोपर 'परम्' अव्यय योजना व जी गोष्ट नवोत्या यांच्या वाक्यावरोदर ‘न-तु' अपर्य योजतात 'यर वन' वाशी सवध असणारे शब्द प्रयत असावे नादातर वाक्य असावा, नुवन्त रूपै यो नयेत १ प्रथमोके प्रयुकागुपमा स्पष्टीकुरुत । २ निधनाना कोपप्रमादा निरर्थशा: केन कारणंन भवन्ति ?

·१३३ ३ यानि कानि वस्तूनि नरस्य क्यारमाणि भवन्ति ? ४ वनवासगृत्ति कीदृशी भवति तणयत । ५ दारिद्यस्य दोपान्मययत । ६ केन कारणेन दारिद्यान्मरण वरम् । पाट कग -नि स्वानु दुर्विधो दीनो दरिद्री दुर्गतोऽपि स । पाठ २१ "उपायं चिन्तयन् प्रातो ह्यपायमपि चिन्तयेत्" । कस्मिंश्चिद्देशे धर्मयुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्र प्रतियसतः। अथ कदाचित्पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तायन्मूसरों दरिद्रश्च । तदेन धर्मयुद्धिमादाय देशान्तरं गत्यास्याश्रयेणार्थोपार्जनां प्रत्नमपिञ्च- यित्या सुखी भवामीति । अथान्यस्मिन्नहनि पापघुद्धिधर्मयुद्धिमाह । भो मित्र शास्त्रेप धर्णितं यद् येन देशान्तरेषु बहुविधभागयेषादि न ज्ञातं तस्य जन्म घरणीपोटे निरर्थकम् । अत आपा देशान्तरं गच्छायेति । अथ तद्वचनमारण्यं प्रष्टमनास्तेनर सह गुरुजनानु- शातः गुमेहनि धर्मधुद्धिा प्रस्थितः। तत्र च धर्मधुद्धिप्रमाण ममता पापयुदिना मभूततरं वित्तमासादितम् । ततश्च को हायपि प्रभूतोपार्जित वित्ती प्रहधी स्मगृहं प्रत्यानुफ्येन प्रस्थिती। अय स्वस्थानसमीपतिना पापपुछिना धर्मयुधिरामिहितः । मदन समेतसूनं गृहं प्रति नेतुं युज्यते यतः पुद्यायनो यात्भयाध तत्मायेरन् । तत्रैय पनगहने पाप भूमी निक्षिप्य निश्चिन्मान- मादाय गृहं भपिशायो भूयोऽपि प्रयोजने सजाते तन्माप्रमसात् स्थानाप्रयय । उकंच- ·न वित्तं दर्शयेत्प्राज्ञ कस्यचित्स्वल्पमप्यहो। मुनेरपि यतस्तस्य दर्शनाञ्चलते मन. ॥ यथामिपं जले मस्यभक्ष्यते श्वापदे यि । आकाशे पक्षिमिश्चेव तथा सर्वत्र वित्तवान् । तदाकर्ण्य धर्मवुद्धिगह । भद्र एवं क्रियतामिति । तथानुष्टिते द्वायपि स्वगृहं गत्या सुखेन स्थितो। किन्तु पापबुद्धिनिशीथे तत्रागत्य सर्व वित्तमादाय गता पूरयित्वा स्यभयनमयात् । अथा न्येधुर्धर्मयुद्धि समेत्याग्रवीत् । सखे पहुकुटुम्या वयं वित्ताभावात् सीदामः । तद्गत्वा तत. स्थानालिञ्चिद्वित्तमानयाध इति । सोऽब्रवीत् । भद्र एवं क्रियतामिति । अथ द्वावपि गत्वा यावरस्थान खनतस्तावद्रिक्तभाण्डं दृष्टयन्तौ । अत्रान्तरे पापबुद्धि. शिरस्ताड- यन्नभापत । भी धर्मवुद्ध त्वया हृतमेतद्धन नान्येन यतो भूयोऽपि गर्तापूरणं शतम् । तत्प्रयच्छ मे तस्यामिति । स आह भो दुरात्मन् मैच बद । धर्मवाद्ध. सल्यहम् । नैतच्चारकर्म क्रोमीति । एव तो विवदमानौ धर्माधिकारिण गत्वा तस्मे सरल वृत्त न्यवेद्यताम् । अथ धर्माधिकरणाधिष्ठितपुर पर्यावत्ती दिव्याय नियोजितो तावत् पापबुद्धिराह । अहो न सम्यग्दृष्या न्यायः । उतं च- विद्यादेऽन्विप्यते पर पनाभावे तु साक्षिण, 1 साक्ष्यभावात्ततो दिव्य प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ अन विपये वृक्षदेवता मम साक्षिभूता सन्ति । तत्ता एनाययो रेक्तरं चौरं साधु वा सनिश्चय घोषयन्तीति । अथ ते सधैरमिहितम्। भो युक्तमुक्त भरता। तदस्मारमप्यत्र विषय कौतूहलमस्ति । तत्प्रत्यूपसमये द्वाभ्यामस्माभिः सह वनोद्देश गन्तव्यमिति । अथ पापयुद्धि. स्वगृहं गत्वा स्वजनम्मवदत् । तात प्रभूनोऽय मयार्थो धर्मयुद्धेश्चोरित. 1 अतो यदि भवास्तहक्षमटर- मधिष्ठाय वृक्षदेवतावदाचरेत्तहाँतहव्यं रक्षितं भवेत् । अन्यथा तन्मम प्राण, सह नाशं गच्छेदिति । तस्य धनलुध पिता तथा ·कर्तुमन्वमन्यत । अतो रानावेव धन गत्वा स तस्य वृक्षस्य कोटर मध्यास्त । प्रत्यूष पापवुद्धि स्नात्वा धर्मगुद्धिपुर सरों राजपुरपे सह त वृक्षमभ्येत्य तारस्वरेणाह- आदित्यचन्द्रावनिलोऽनरश्च द्याभूमिरापो हृदय यमश्च । अहश्च रानिश्च उभेच सन्ध्ये धोऽपि जानाति नरस्य वृत्तम् । तत्कययत्त वनदेवता आवयोर्यश्चार इति । अथ पापवुद्धिपिता शमीकोटरस्थोऽवदत् । भो धर्मनुद्धिना हृतमेतद्धनमिति । तदारुपये सब रामपुरमा विस्मयोपुललोचना यावद्धर्मयुद्धवित्तहरणोचित निग्रह शास्त्रदृष्ट्यावलोक्यन्ति तायद्धर्मबुद्धिना तत्वोटर वहिमोज्य व्यै परिनार्य वह्निना सन्दीपितम् । अथ मलति तस्मिन् कोटरेऽ र्धदग्धशरीर पापपुद्धिपिता करण परिघयन् यहिनिकान्त । ततस्तै पृ सर्व पापबुद्धिचरित न्यवेदयत् । अय ते रानपुरुषा पापपुद्धि दृद्ध बद्ध्वा कारागृहे न्यधिपन् । टीपा बडावधभाषवेपाल भाषा र वेषा च भाषापा । बहुविधा भाषापा बहुविष भाषावेषा । बहावामापापा आ यस्य बहुविधभातविपाति। बहुना 'चरते हेच या १५ पी धानूचे आमनेष रूप अपवाामा समजावे 'स्था-आस् याचा उपयोग करताना स्थनवाचक शनाची लिया योन्मान . १ अस्या क्याया अभियान रथ साथ वर्तते तत्कथयन । २ घमबुद्धिना क्थ चातुर्य दर्गित तसट कुस्त । ३ विग्रह करून नाव सागा शान्तरम् प्रभूतोपार्जितावती यम घि करणाधिरितपुरष धनदुध स्मियोत्पुलेचना, बधदम्बार । ४प आळसा --भासादितम् दृटयन्ती अधिष्ठाय अभ्येय परिवाय निपान्द । .

·१३६
५ पहिल्या पाच ओळी संघि सोडवून लिहा.
६ या पाठांतील अव्ययें सागून त्यांचा अर्थ सागा.
पाट करा:--द्रव्य वित्तं स्वापतेयं रिस्थगत्थं धनं वसु ।
हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमयरविभवा अपि ॥
पाठ २२
रामस्य वनगमनम् ।
।
पमः-घरस लक्ष्मण फिमाशापयति मध्यमा मातानेन कार्यलेखेन।
लक्ष्मण:--आर्य चाचयामि तमहम् ।
अस्येऊन घरेण यत्स भरतो मात्ताधिराज्यस्य मे
यात्वन्येन विहाय फालहरणं रामा धनं दण्डयाम् ।
तस्यां चीरघरचतुर्दशनमास्तिष्टायनी तं
पुनः
सीतालक्ष्मणमात्रकात् परिजनादन्यो न चानुग्रजेत् ॥
गमः- आदो प्रसादोत्कर्षः।
तय गमनादेशी यत्र पर्युन्मुशं मनः ।
न चेटपिरहो जातः मध यन्मोऽनुजोज्नुगः॥
लक्ष्मणः-दिष्टयानमोदितोऽहमायण । धिटमार्यया नीतयापि
गन्तव्यम । अपे युधाजिदार्यमगतगहचरग्नात.
मुपसर्पनि।
(सुगनिदरा प्रमा)
युधाजित्-रामम अक्षम्य पादपरिचारकमरपानुगतं मग्नम्।
रामः-नन्यस्पापि पाश्रमरक्षणे गुनियोगः ।
भरतः-समस्यामम्य चा तभवतु।

·१३७ -फिमन कस्यचित्स्यरुविः। भरतः--एतावत्येव मे स्वरचिः। :-शक्यं नाम मयि तिष्ठति त्वयान्येन या पितृनियुक्त मुल्लड्ययितुम्। मरत:-- हा कथं परित्यक्तोऽस्मि मन्दभाग्यः । युधाजित्-वत्स समाश्यसिदि, समाश्वसिहि । भरतः-मातुल उद्धर माम्। युधाजित्-वत्स एवं तावत् (इति भरतस्य वर्णे क्यरित्वा)। रामभद्र एवमयं विज्ञापयति-यदतद्भगयता शर- भङ्गेण प्रेपितं तपनीयोपानयुगलं तदार्यः प्रसादी- करोत्विति । रामः-(तदुन्मुध्य) गृहाणैतद्वत्स । भरत:-(शिरस्यारोप्य) हा आर्य। रामा--(परिष्वज्य) वत्स मत्पादस्पृष्टिकया प्रतिनिवर्तस्व । भरत:-अयमहमिदानीम् नन्दिग्रामे जटा विम्रदमिपिच्यार्यपादुके । पालयिष्यामि पृथिवीं यावदार्यो निवर्तते । (इति सीतारामी प्रदक्षिणीकरोति) युधाजिद - यत्स राममद अनुगच्छाम्यहं यः। रामा-मातुल मातुल प्रतिनियतस्य । अयं च यो हस्ते भरतः। युधाजिद-वत्स अनुरुध्यस्व मामनुगच्छन्तम्। रामः-शान्तं पापं शान्तं पापम् । गुरयो हि यूपमनुगन्तव्या नानुगन्तारः आत्मनातृतीयेन मयागन्तव्यमित्यम्बादेशः। युधाजित्-विमहमेकोऽनुगच्छामि । अपि तु सगलवृद्धाः प्रकृतयः । किन पश्यासि।

·१३८
रामः-मातुल मातुल गुरुभिरेव शिशवो धर्मलोपारपालयितव्याः।
तत्प्रसीद नः । प्रतिनिवर्त्यतामयं महाजनः। (इति प्रणमति)
युधाजित्-वत्स उत्तिष्ठोत्तिष्ट । बोधयित्वा प्रजाः कापि
मन्दभाग्यो गच्छामि।
त्यां लक्ष्मण महायाहो त्वां च वैदेहनन्दिनि ।
आमन्त्रये निवृत्तोऽस्मि पापः कल्याणमस्तु वाम् ॥
(इति सर्वं निष्कामन्ति)
टीपा
हा उतारा भवभूतीच्या महावीरचरित नाटकातील आहे. कैकेयीला दशरथ राजाने दोन वर
पावयाचे होते. ते वर तिने मागून एका वराने रामाला बनवास व्हावा व दुस-याने भरताला
राज्याभिषेक न्हावा असे दशरथाकडून कबूल करवून घेतले. पनवासाला निघण्याच्या
वेळचा हा वृत्तान्त आहे. 'मध्यमा माता' कोयीला उद्देशून म्हटलेले आहे. म्हणन २६मण
भरताला 'आर्य भरत' असे म्हणतो.
'ननु-परोसर' या अन्ययाचा वाक्यारंभा उपयोग केला म्हणजे वाक्याला जोर येतो
किंवा प्रसार्थक स्वरूप येते.
'आत्मनागीय:--
असमास. कारण प्रथम पदाचा विमत्ति प्रत्यय यायम राहिला आहे.
"विन' हे (३ उ. प.) धातूचे द. पा. विशेषा. (प. प.)
'पालयितव्याः-(पा-प्रयोजय-पालयति) वर्मणि विध्यर्थी था. विशेषण.
'समाः'-को. हा शब्द बहुवचनात चालो. 'प्री:-प्रकाशमाह बहुवचनां ।
योजतात.
प्रश्न
१ एप मंवादो वालनारथितव्यः ।
२कय्या: कार्यरो यशिखितमासीत्तद्वर्णयन । रामो भरतस्य मन भात्मानमनु
वनगमनारस्थं निवर्नयति ?
३ 'यूयमनुगन्तय्या नानुगन्ताः' या याश्याचा सार्थ सागा व पुटील
थापासून वरील प्रकाराची र बनवा:-
अनु+मन्, अनि+ा, परित्या , अनु+प्रह, अनु + स्था.
.

·४ या उतायातील वर्तमानकारवाचक धानु विशेषणे दर्शवून त्याचा प्रत्येक
ठिकाणी कसा उपयोग देय आहे हे स्पष्ट करा.
५ समास मोदवून नावे द्या --गुरुनियोग , पितृनियुक्तम्, मन्दभाग्य ,
सवारद्धा, अम्बादेश ।
पाठ करा--समानाद्यसोदसगर्यसहना समा ।
सगोत्रवान्धवज्ञातिवन्धुस्वस्वाना समा ॥
पाठ २३
त्रिशङ्कुकथा (प्रमो भाग )।
सत्यवादी जितेन्द्रिय इक्ष्वाकुकुलयर्धनस्त्रिागुरिति विख्यातो
राजामन्यत देवताना पप गति स्वशरिण यायामिति । अतःस
न्यवेदयत्स्यमनोरयं कुलगुरवे वसिष्ठाय । किन्तु घसिष्ठेन तदशस्य
मित्युपादिष्टम् । अत. स पसिष्टपुत्रान् गत्वा तानप्रवीत् ।
गुरपुरानहं सर्वानमस्कृत्य प्रसादये।
शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् ।
ते मां मवन्तः सिद्धयर्थ याजयन्तु समाहिताः।
सशरीरो ययाहं चै देवलोकमवामुयाम् ॥
प्रत्यास्यातो वसिष्टेन गतिमन्यां तपोयता।
गुरपुनानृते सन्निाहं पश्यामि कञ्चन ॥ इति ।
एतस्विशङ्को. मोधसमन्वितं वचः श्रुत्वा ते घसिष्टपुत्रा अनुवन् ।
यत्पुरोधसा पसिष्टेनाशस्यमिति कथित तलयं वयं सापयितुं
शानुयाम । अत इमं वालिशं विचारं विहाय स्वपुरं पुनर्गम्यता.
मिति । अनेन प्रतिवचनेन प्रयस्त्रिशरवदत् । अन्यां गति

·१४० गच्छामि स्वस्ति योऽस्तु तपोधना इति । एतद्वाक्यं श्रुत्वा सक्रुद्धा ऋषिपुत्रास्तं चण्डालो भावप्यसीत्यशपन् । तेन शापेन चण्डालता गतः स राजा । तस्य तादृशीमवस्थां दृष्ट्वा सर्वेऽनुसायिनस्तमजहुः! अत एक एव स विश्वामित्रं तपोधनमयात् । चण्डालरूपिणं तं दृष्ट्या स मुनिस्तस्यादयत किमागमनकार्य त इत्यन्ययुक्त । तदा स त्रिशड्कुरेचमनचीत्। प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च । अनचाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः ।। सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शन । मया चेटं ऋतुशतं तच्च नावाप्यते फलम् ॥ धर्मे प्रयतमानस्य यशं चाहर्तुमिच्छतः । परितोपं न गच्छन्ति गुरघो मुनिपुङ्गय ॥ तस्य मे परमार्तस्य प्रसादममिकाक्षतः। पर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः॥ नान्यां गति प्रपश्यामि नान्यच्छरणमस्ति थे। दैवं पुरपकारेण निवर्तयितुमर्हसि ॥ इति । पतनिशम्य कुशिकात्मजश्चण्डालतां गताय राशे स्वागतं व्याह- त्याग्रवीत् । अह तेऽभयं ददामि । अहं पुण्यकर्मणः सर्वानृपानाहय त्वां याजयामि येन सशरीरस्त्यं स्वर्ग गच्छसीति । टीपा 'अनुभमजन्' (१३ प ) पान प्र भून न पुत्रका 'दय (१ आ प)-दया परणे' याचा उपयोग ध्याच्यावर दया करावयाची रसाची षष्ठी यो न पर 'गुरपुवा को-को-शिवाय' या अभ्ययाचा उपयोग बहुग पधम्यन नानायग्रेचर घातात पाच द्वितीयान्त नामाचाहि उपयोग करतात 'स्वस्ति-कत्याग असो'-या अभ्ययाचा उपयोग चतुष्प्या नामाबरोबर करतात ·१४१ - प्रश्न १ किमयमृपिपुवानिशकुमरापन् । विश्वामित्र क्मिय तस्मै स्वागत व्याइरत् २ मह सवान् प्रमादये । मवन्तो मा यातयन्तु । भवान् दैव पुरुषकारेण निवर्वस्तु । या प्रयोता वाक्याची मूळ वाक्ये सागा. जसे-'सेनापति सैनिकान् स्थापयति ' याचे 'सैनिकास्तियन्ति । ३ यायाम, अवामुयाम् , अनुवन्, शानुयाम, सन्चयुत ही रूपे पूर्णपणे सोळखून त्यातील धातूंची प्र. भूत माळी व माज्ञायी रूपं सागा. ४ अनुचर, अभीष्टन्, मुनि विना, त्याचा, लगच्छन्, अपृष्छन्, यातम् या शब्दाना वरील पायातील समानार्थक शब्द सागा. ५ ममामाचा विग्रह कम्न नावे सागा --सत्यवादी, निवेन्द्रिय, देवोपहत- वर्मा, पुण्यकर्माण , सशरीर । पार करा-देवं दिए भागधेय मारय स्त्री नियतिर्विदिः । , पाठ २४ त्रिगडकया (द्विनीयो भाग )। विश्वामियः स्वपुप्रानाहयानचीत् । ममाया सयासिष्टान सघा. नृपीनानयत यामिति । अतस्ले पुत्राःसर्यानृपीग्निमध्य न्यवर्तन्त। ते पितरमनुयन समहोदयान्यासिष्ठान्दिना सर्य आयान्ति । समहो- दर्यवासिष्ट्रपतम्। क्षत्रियो याजयो यस्य चाण्डालस्य विशेषता पय सदसि मोवाय पिम्नस्य सुरभ्यः ॥ इति । एतद्वचः श्रुत्या धामिष्टा. यमासनियतादारा विरता मयन्तु महोदयस्य निगदत्यं यात्यिस्यसपदिश्वामियः । पश्चान्नहातेजा ·विश्वामित्रः सर्वेभ्य ऋपिश्यस्त्रिशकोरिच्छां न्यवेदयत् । भवद्भिर्मया सह यज्ञः प्रवर्यतामित्याह । अयं भगवान्विश्वामिनोऽग्निकरपः शपेदिति भयेन तेऽवदन् । क्रियतां च तथा यत्नः सशरीरो यथा दियम् । गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ॥ इति । एवं सर्वसम्भारसम्भृतो यज्ञः प्रवृत्तः। महातेजा विश्वामित्रो याजक आसीत् । सर्व ऋत्विजो यथाकल्पं यथाविधि सर्याणि कर्माण्यकुर्वन् । किन्तु यदा देवता हविर्भागार्थमाहतास्तदा ता नागच्छन् । अतः कोपसमाविष्टो विश्वामित्रः सुवमुद्यम्य विशड्कु- मत्रचीत्पश्य में तपसो वीर्य स्वार्जितस्य नरेश्वर । स्वशरीरेण च दुष्प्रापं स्वर्ग गच्छेति। एवमुक्तयति तस्मिन्पश्यतां मुनीनां विरा- दिवमारोहत् । तं स्वर्ग प्रविशन्तं दृष्ट्या संवैः सुरगणैः सह मघयोक्तवान् । त्रिशको गच्छ भूयत्वं नासि स्वर्गसतालयः। गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमयाशियः॥ अतः पुनस्त्रिशङ्कुरधः पतन्पाहि मामिति विश्वामित्रं प्रार्थयत । तवचनं श्रुत्वा समन्चो विश्यामित्रस्तं तिष्ठ तिष्ठत्यनचीत् । स्वयं चापयं सृष्टि निर्मातुमुपाक्रमत । ततः परमसम्भ्रान्ताः सर्विसधाः सुरासुराः सानुनयमवदन् गुरशापपरिक्षतोऽयं सशरीरो दियं यातुं नाइति । तदा विश्वामित्रोऽप्रयोदस्य निराकारारोहणं मया प्रति- क्षातम् । तदन्यथा भवितुं नार्हति । स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशकोरस्य शाध्यतः। नक्षत्राणि च सर्वाणि मामानि ध्रुवाण्यथ ॥ याचल्लोश धरिप्यन्ति तिष्टन्त्वंतानि सर्वशः। मत्तानि मुराः सय तदनुज्ञातुमर्हथ ।। एतच्छुत्या सर्वदेवेन्लथास्त्वियुक्तम् । एवं भ्यानरस्य पी यहिरवाशिरास्त्रिशङ्करमरसनिमो दिपि स्थितः ।

·टीपा
'अग्निमय-सीमारसा. 'शब्द'सार'या की नामाला गाय
देश विदोषाहोगे.
'भवाई यन प्रवर्यताम् ' (प्रयोता का प्रयोग)। भवन यस प्रदयातु (प्रयादक
वर्तरि प्रयोग)। यार (मळकती प्रयोग)
.
१ किमर्थवामिठा विवामिनस्य यनाथ नागता अन्य उपय केन कारणेन यस
कर्तुमुद्यता अभवन् । दृषिप्रणाय देवा स्मियं नागच्छन् : अध पद्यन्त
निरा घट्या विश्वामित्रेण किं कृतम् । किन विशरन्तराल एप स्थित ।
२ समास सोडपून नावे साग-समहोदया , यथावल्पम्, स्वहितात्य ,
अवाक्सिरा, सपिसता, अमरसनिम ।
३ दिवि, पथ , वम्, मयदा हो रूमें ओटानून हे शब्द पूर्णपणे चालक
४ या पाटात एवाय वारयात 'मत साहनी' व 'सन पटरी' या दोन्ही
रचना आल्या आहेत. ते वाक्य दर्शवून त्याचा उपयोग सर करा.
पाट करा -अध्ययुगातृहोतारो यत सामग्विद मार।
आमीमाया पनवासी कवितो यारा ते॥
पाठ २५
मन्दामिनीवर्णनम् ।
चित्रायादिनिमम्य मथिरी फामरेश्वरः । (राम)
अदर्शयतुमरा रम्या मन्दाग्निी नदीम् ॥ १ ॥
जावीर परारोहा चापयन्द्रनिभाननाम् ।
घिदेदासस्य सुना गमो राजीयसाचनः॥२॥

·१४४ नानाविधैस्तीररहेतां पुष्पफलद्रुमैः । यजन्ती राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः॥३॥ (कुवरस्य) विचित्र पुलिना रम्यां हंससारससेविताम् । कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनी नदीम् ॥४॥ मृगयूधनिपीतानि कलुपाम्भांसि साम्प्रतम् । तीर्थानि रमणीयानि मैथिलि प्रतिभान्ति मे ॥५॥ जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः। ऋपयस्त्ववगाहन्ते नदी मन्दाकिनी प्रिये ॥६॥ आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियतमूलवाहवः । पते परे विशालाक्षि मुनयः शंसितम्रताः ॥७॥ कचिन्मणिनिकाशीदा कचित्पुलिनशालिनीम् । काचित्तिजनाकी पश्य मन्दाकिनी नदीम् ।। ८॥ सखीवञ्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनी नदीम् । कमलान्यपमअन्ती पुष्कराणि च भामिनि ॥९॥ उपस्पृशंस्निपचनं मधुमूलफलाशनः। (मानं कुर्वन् ) (निःसन्थ्यम्) नायोध्याय न राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह ॥ १० ॥ इयं हि रम्या मृगयूथशालिनी निपीततीया गजसिंहयानरः । मुपुष्पितः पुष्पधरेलमृता नसोऽस्तियःस्यान गतल्लमःसुखी ॥ दीपा 'मणिति माशोश-मणिना निकाश उदकं यस्याः सा', 'उ' शमा समासाचे शेवटी 'उद्' असें रूप होते. 'चारुचन्द्रनिमानना-चार: चन्द्रः तेन निमम् आननं यस्याः सा-मुन्दर चन्द्राप्रमाणे जिचे तोंड आहे अशी. 'विराज-देहाना राजा'देशाची नावें लोकांच्या नावापासून घेतली असल्यास हुवचनांत योजनात. 'राजन् र तत्पुरुष समासाच्या शेव 'राज' होतो.

·'कति कति'-कीरहे-दुसरवटे या यी 'कचिन' सारद पुन्हा पुन्दा योजला जातो. 'अमजन्नी-पाली पाण्यात बुडक्यारी-दावणारी. मुळ धानु 'भव+मस्.' सं. पानु. विशेषाचा उपयोग प्रयोजशाच्या अर्थी केलेला आहे. "विश्वनन्-प्रयाग सदनानां समाहार:-तीन संधिवाताच्या टी. हिंग समास अन्यथायी. 'विशालाक्षी-विशाले अक्षिणी यस्याः सा.' 'अक्षि'शमा बाबीहि समासाच्या शेवटी ' छक्ष' मसें रूप हो वसाला ''जोन तीलिंगी रूप हो. प्रा १ मन्दाकिनीमुद्दिश्य प्रयुक्तानि विशेषगानि लिखित्वा तेषामय विशदीकुस्त। २ अपोलिवितानां विशेषमानरम विदं पुस्तः-- राजीवलोचनः । कयाहवः सिद्धजनाकोणी पदपान्नामि। कोमलेयरः। पुलिनशालिनी । सितारताः। ३ मन्दाकिनीवर्णनं कुरुत । मन्दाकिनीजलम्य का परिणामो भवति मनसि ! बनेन वर्णनवाचनेन पटिनुचित्तातिः कीदृशी भवति! पाठ करा:-मन्दाविना विपद्मा स्वर्गदी मुरदीपिका । पाठ २६ मुन्दोपमुन्दी। हिरण्यकशिपोनिचुम्मा नामामयदलयान पुरः । तस्य व पुरी देन्येन्द्री सुन्दौपादनामानी नित्यमयततां सममुपासोम्यं पितुं निधित्य पिपरापर्यंत गत्या तप्तं ताभ्यामुसं तपः। ती अटायलयलधारिणा मान्ममांसानि जता दीर्घकाट पृतमा स्थिती।

·स पितामह तयोस्तपःप्रभावेण चिरं प्रतापितो विभ्योऽमुश्चमम् । तयोस्तपो दृष्ट्वा भयं गता देवास्तपोभङ्गाय विविधानुपायानकुर्वन् । किन्तु तो प्रतमङ्गं न कृतवन्तौ । एतद् दृष्ट्वा सर्वलोकहितः पितामहः साक्षादसुरौ गत्वावदत् । वरं वृणाथामिति । तदा ताभ्यामेष वरः प्रार्थितः । त्रिलोक्यामन्योन्यं पिना कस्मादपि यां मयं नास्त्यिति । इमं वरं दत्वा पितामहस्तौ तपसो निवयं ब्रह्मलोकंगतः। लब्धवरौ तौ यथेच्छं मुखमन्वभयताम्। तयोःपुरे भक्ष्यतां भुज्यतां दीयतां रम्यतां गीयतां पीयतां चेति शब्द आसीद्गृहे गृहे । गच्छता कालेन तो सफलां महीं जेतुमारब्धौ । द्विजानां यज्ञा उत्सादिताः। सर्व प्राणिनोऽपि पीडितास्ताभ्याम् । अतः शून्यमेवासीजगत्तदा । सर्ने देवर्पयः पितामहस्य भवनं गताः शरणार्थम् । तेणितं सुन्दी- पायुन्दयोः सर्व कर्म श्रुत्वा पितामहः कर्तव्यं निश्वित्य विश्वकर्माण माहयदादिशच सृज्यतां प्रार्थनीयका प्रमदेति । नमस्कृत्य पुनः पुनश्चिन्तयित्या दिव्यां योपितं निरमिमीत । सा रत्नानां तिलं तिलं समानीय विनिर्मिता । अतः पितामहस्तस्या नाम तिलोत्तमैत्यकरोत् । किं मया कार्य हे भूतेशेति सा ब्रह्माण• मन्धयुड्का । सुन्दोपसुन्दो दानवी गत्वा तयोरन्योन्येन यथा विरोधः स्यात्तथा क्रियतामिति ब्रह्मणोपदिष्टम् । अतः सा तिलोत्तमा बने पुष्पाणि चिन्वती यत्र तौ महासुरा आस्तां तत्र शनैर्गता। तां घट्वा सुन्दस्तां दक्षिणेन पाणिनागृहादुपसुन्दस्तु चामेन पाणिना। सुरोपानमत्तो ती मम भार्या भव मम भार्या भयेति सममेवाकथय- ताम् । ताभ्यां विस्मृतोऽन्योन्यनेहः । कलहायमानी तो गदे गृहीत्या प्राहरतामन्योन्यम् । अन्ते गदामिहतो ती नभश्च्युता अर्का इध धरणीतले मृतपत्पतिती। एतदृष्ट्वा प्रीतः पितामहस्तिलोत्तमा मभ्यनन्दत् ।आदित्यचरितालोकोन्धिचरेति तस्ये वरं दत्त्वा पितामहो ब्रह्मलोकं गतः। टीपा 'गुन्दोपसुन्दनामानी-मुन्दः उपमुन्द च मुन्गेषमुन्दी (इन्द्र)। मुन्दशेपमुन्दी नामनी ययोः सो मुन्दोपसुन्दनामानी (बहुव्रीड़ि)।

·'वामात् मय नास्तु'-मय, भीति, भी है व याच अर्थाचे इतर शब्द योननाना मयोपादक वस्तूची किंवा प्राण्याची पचमी योजतात 'रिलोकी-त्रयागा टोकाना समाहार (दिगु)'-त्रिलोकी एव वेलोक्यम् । वर्मधारय समासाचे प्रथम पद सख्यावाचा रद असेल द सर्व समासाचा उपयोग समुदायवाचक मथाने करावयाचा असेल तर 'दिगु समास योनात दग्नेय द्विगु समामाचे रूप नपु. नामाप्रमाणे असते मथवा दीध ईकारान्त असते १ मुनय स्वयमेवमा क्या क्ययन्तीति तकीयेत्वा स्यां लिखत । २ या पाठातील वर्तमानमालवाचक धातु विशेषणे रिहून ता कशी तयार झाली हे मागा त्याचप्रमाण त्याची प्रथमा ते तृतीया या विभकाची सर्व रिंगांची रूपं द्या ३ सममुराद सो, तरतौ, तपोभा , यथेच्छम्, देवर्षय , मुरापानमत्ती या समामाचा विग्रह कान नावें सागा ४ ताभ्यां विस्मृतोऽन्योन्यन्नेह । विधर्ना दिव्या योपित निगमिमीत । त्वया गुज्यतां प्रार्थनीया प्रमदा। ताभ्यामंच पर प्राथित । या वाक्याचा प्रयोग यदरा ५ भक्ष्यता, मुग्यता, दीयताम् इत्यादि मणि रूप बद्दर फार द्वि पु. एक्सचनी पेयोना. पाठ गरा-त्री योपिया योषा नारी समन्तिनी पधू । प्रमदा मानिनी वान्ता रम्ना वामरोचना ॥

·१४८ पाठ २७ आनान्योक्तयः । यद्यपि दिशि दिशि तरवः परिमलरहुलाश्च पारिजाताधा। तदपि रसालोऽप्येकः कोफिलहृदये सदा वसति ॥ १॥ कुन्दे कदम्र कुमुदेऽरविन्दे यथाकथञ्चित्समयं नयन्ति । प्राते वसन्ते पुनरत्तरगा रसाल जानीहि तवेव भृगाः॥२॥ भूरिशोऽपि च घसन्ति कानने शाखिनः फलविशेषशालिनः । कोकिलस्य तदपीह मानसं नो रसालमपहाय तुप्यति ॥ ३॥ आन यद्यपि गता दिवसास्ते पुष्पसौरभफलमचुरा ये। हन्त सम्प्रति तथापि जनाना छाययैव दलयस्यतितापम् ॥ ४॥ दिमण्डलं परिमलैः सुरभीपरोपि सौन्दर्यमावहसि लोचनलोभनीयम् । हं हो रसाल फलवर्य तथापि दूये यद्भन्थिलं च कठिनं हृदयं विभर्पि ॥५॥ यदेकस्मिन्च न फलति रसालस्तररयं पिफः किं काफेष्टं फलितमपि विम्यं ब्रजति किम् । व्रजन् म्लानि ग्लानि न वदति च कस्यापि पुरतः स्मरन् वारं घारं पुनरपि रसालं मृगयते ॥६॥ टीपा फलविशेषशालिन-पलाना विशेषा फर विशेषा । फलविशे शालते ते (उपपदस) १ एता आम्रान्योक्तय कीदृशावरानुद्दिश्य लिसिता ? २ रसाल सर्वेषु वरुघु कथ श्रेष्ठस्तर्णयत ।

·शरानस्यन्त त नेपादिमपश्यन् । तमनभिज्ञाय ते को भवान् कस्य घेत्यन्धयुआत । तदा सोऽवदत् । निपादाधिपतेवीरा हिरण्यधनुपः मुतम् । द्रोणशिष्यं च मा चित्त धनुचेंदकृतश्रमम् ॥ पतच्छुत्या ते पाण्डवा द्रोणाय सर्वमख्यन् । अर्जुनस्तु तमेक लव्यमनुस्मरन् रहसि द्रोणं प्रणयादनधीत् । कथं भवद्वचनमनादृत्य मद्विशिष्टोऽन्यो भवतः शिष्यो वर्तत इति । तदा मुहूर्तमिव चिन्त- यित्वा द्रोणः सव्यसाचिनमादाय नेपादि प्रति गतः। तन चैकलव्यं धनुष्पाणिमनिशं शरानस्यन्तं सोऽपश्यत् । गुरं दृष्ट्वेकलव्यः शिरसा प्रणम्य सादरं च पूजयित्वा प्राञ्जलिः स्थितः । ततो द्रोणोऽत्रवीत् । यदि त्वं मे शिष्योऽसि तर्हि घेतनं दीयतामिति । एतच्छत्वा स दृष्टः किं प्रयच्छानि भगवान्मामानापयत्वित्यवदत् । तदा दक्षिणोऽङ्गुष्ठो दीयतामिति द्रोणोऽवदत् । इदं दारणं योऽपि श्रुत्वाऽदीनमानसः स आत्मनोऽगुष्ट छित्त्या दोणायार्पयत् । अहो गुरुनिष्ठेकलव्यस्य । टीपा 'गृहा-घर गृह हा शब्द पुरिगामध्ये बहुवचनात यो तात मात्र अर्थ एक्वचनी असू शकतो 'मृन्मय मागीचा केलेला' मय हा प्रयय बनविल्रा क्विा भरलेला या अर्थी नामाना जोडतात जसें, सुवर्णमय -सोन्याचा लेरा, जलमय -पाण्याने भरलेला स्त्रीलिंगी रूप 'ममी' गरों दाते 'प्राजहि-प्रवद अजलि यनस' (बहु) प्रश्न १ पुढाल वास्य पुरा करा -अनुनमंशलेन ग्रीतो दोगस्त तथाध्यापयन् यथा ..... । द्रोण एकलव्य शिष्यत्वेन न प्रत्यगृहात् यत .. एकरव्य दृष्ट्वा वा भपापरोऽभवन् यत ...... दोण एवलव्य दक्षिणमङ्गुष्टमर्पयेत्याशापयत् यत - ·१५२ धारानिपातेरभिहन्यमानाः कदम्वशाखासविलम्बमानाः । क्षणार्जितं पुष्परसायगादं शनैर्मदं पदचरणास्त्यजन्ति ॥ ६॥ मुक्तासकाशं सलिलं पतडे सुनिर्मलं पनपुटेषु लग्नम् । हृष्टा विवर्णच्छदना विहङ्गाः सुरेन्द्रदत्तं तृपिताः पिबन्ति ॥७॥ मता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा बनेपु विश्रान्ततरा मृगेन्द्राः। रम्या नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्राः प्रमीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः॥८॥ वर्षप्रवेगा विपुलाः पतन्ति प्रयान्ति घाताः समुदीर्णधोपाः । प्रनष्टकृलाः प्रवहन्ति शीघ्र नद्यो जलैर्विप्रतिपन्नमार्गाः ॥९॥ नरेनरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्राः सुरेन्द्रदत्तः पवनोपनीतेः । घनाम्बुकुम्नैर्धरणी विस्मा तमोविलिप्तान दिशः प्रकारा॥१०॥ महान्ति कूटानि महीधराणां धाराभिधौतान्यधिकं विभान्ति । महाप्रमाणैर्विपुलैः प्रपातैर्मुक्ताकलापेरिव लम्बमानैः ॥ ११ ॥ वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति मृत्यन्ति समाश्वसन्ति । नधोधनामत्तगजा वनान्ताःप्रियाधिहीना:शिखिन. प्लवङ्गाः॥१२॥ टोपा 'जलागम (काल)-जलस्य आगम यस्मिन् स (1) १२ व्या शोवरात प्रथमार्धात ज्या क्रमाने क्रियापदें योजली आहेत त्याच प्रमाने उत्तरार्धात कपदे योजलेली आहेत या अलकाराला 'यथासख्य' असे म्हणतात प्रश्न १ वर्षाकालातील आकाशाला उद्देशून जी जी विशेषणे योजलेरी आहेत त्याचा अर्थ स्पष्ट करा २ वरील श्लोकातील उपमाचे स्पष्टीकरण करा. ३ शब्दसादृयामुळे कोणता श्लोक तुम्हारा आवडतो ते सकारण सांगा. ४ चौथ्या लोपामध्ये सट रीतीने उपमा योजलेली नाही ती प्रच्छन्न आहे ती स्पष्ट करा.

·नाहं मन्य उपपन्नं कालमिमं ते. सह विग्रहार्थम् । अनेन प्रतिवचने नामर्पणोऽपि भीमसेन. शान्तियुत्तोऽभवत् । तदेवागतो व्यासो युधिष्ठिरमेयमुपादिशत् । यद्यर्जुनो महेन्द्रं रद्रं वरणं कुबेर यमं चास्त्रहतोगत्वा तान्याप्नुयातहिं सोऽजेयो भवेदिति। एवमुमत्या व्यासोऽन्तरदधात् । पश्चाच्यासवचनं स्मृत्वा धर्मोड र्जुनाय रहसि तदकथयत् । अस्त्रमाप्त्यर्थं देवाना प्रसाद त्व यथाकाल प्रतिपालयोग्रेण च तपसाऽऽत्मान योजय । अतो धनुष्मान खड्गी कवची मुनिव्रते स्थितस्त्वमुत्तरा दिश गच्छ। पश्चाच्छक्रमेव प्रपद्यस्त्र स तेऽस्त्राणि यच्छतोति। एवं धर्मराजस्य निदेशात् पुरन्दरं द्रष्टुमामो विरं धनुर्ग्रहीत्वोदीची दिश प्रातिष्ठत । हिमवन्त तथाच गन्ध मादनमतिकम्य धनञ्जय इन्द्रकीले पडहोरात्रानतिष्ठत् । तत्र चोग्रं तप आचरत् । तस्य तपसा तुष्ट शक्रो द्विजरूपेण तन प्राप्य 'वर वृणीच भद्र ते शकोऽहमरिसूदन' इत्यवदत् । पचमुक्तो धनञ्जय प्रालि. प्रणतो भूत्वाबद्भवतोऽस्त्राणि प्रार्थय इति । इन्द्रोऽवदवदा त्य भूतेशं यक्षं शूलधर शिष पश्येस्तदाह तुभ्य दिव्यास्त्राणि दद्या मिति । अतोऽर्जुनो हिमवत. पृष्ठेऽत्युग्रं घोर तपस्तनमारमत । टीपा 'अन्तरि-गिरे 1 पवनाच्या दरीत-अव्ययामाव समार 'शग्यामपिसते --अपि+शा या नियापदाचा उपयोग रथनवाचर शनाची तीया योजन करितात 'उदीची स्'ि-पत्तर दिशा, 'अवाची दिर-दक्षिण दिश, 'माची दिर'-पूर्व निशा, 'फ्रीपो दिन'-पश्चिम दिशा 'अहोरात्र -अह चरात्रि च अोरात्र (1) 't --माणि अभागि थरय रा (ब) अर' राग यमाह सनासाचे २वटा अप अमें म्प होते प्रश्न १ वनवासिना पाण्डवानामवस्था वणयत । व्यामन युरिष्टिराय कि पवितम् । शशेऽर्जुन कि तुमुपादिशन् ।

·विजीषितः कृतो यमसदनं च नीतः। अतो न त्वं मां दोपपक्षे स्थापयितुमर्हसि । भव त्वं सिद्धो मम नाराचावपातं सोदुमिति । अतः प्रवृत्तं महाघोर युद्धं तयोः । तौ परस्परमविध्यता वाणेः । अन्ते किरातवाणैः पीडितोऽर्जुनो मोहमापन्नो भूमौ न्यपतत्। मुहर्तादनन्तरं लब्धचेतनोऽर्जुनो भृशं दुःखितो रुधिरलिन्न उत्थाय शरण्यं पिनाकिनं शरणं गत्वा मृन्मयं स्थाण्डलं कृत्वा माल्येन भयमपूजयत् । तन्माल्य क्षणेनैव किरातशिरसि स्थितं दृष्टा भृश प्रमुदितो भूत्वा किरातपादयोरपतत् । भवश्च प्रीतो भूत्वावधीत् । भो भोः फाल्गुन तुष्टोऽस्मि कर्मणाऽप्रतिमेन ते। शौर्येणानेन धृत्या च क्षत्रियो नास्ति ते समः ॥ इति । पश्चादर्जुनोऽर्थ्याभिः स्तुतिमिः शियमस्तीत्। तदा हृष्टो हरो गृहाण वरमस्मत्तः काशितमित्यवदत् । तदार्जुनोऽवदत् । घरं ददासि चेन्मह्य कामं प्रीत्या वृपध्वज । कामये दिव्यमस्त्रं तद् घोरं पाशुपतं प्रभो। अतो भयस्तदस्त्रं पार्थायाददासमन्त्रकम् । एवं समातं किराता- र्जुनयोर्युद्धम्। टीपा महाभारतातील या क्थेला अनुल भून भारवि क्वीन 'रािार्जुनीयम्' या नावाचे काव्य लिहिले आहे 'दोपपक्ष स्थापय कमपि-दोष कस्मिन्नपि निक्षिप्' कोणावर तरी दोष ठेवणे. 'बिनोषित -गित जोषित यस्य म (बहु)' उपसर्गसहित पााचे वर्मणि भू था. विपण पर बा समासाचे प्रथम पद असेल तर समासात उपसर्ग रेवढाच प्रथम पद म्हणून रेकितात, याला 'प्रादि हुवादि' असं म्हणतात ॥ प्रय १ सर्वे महर्षय शिव शरणार्थ गता यन: मास्याय शिषोऽर्जुनस्य समीप प्राप्त यत । रातवेप- । अर्जुनः

·१५७
किरातवाणप्रहारमधर्मममन्यत यन.
। अर्जुन शिव
मपूजयत् यत. --
ही याप्ये पुरी करा.
२ भवस्तदत्रं पार्यायाददासमन्त्रम्। अर्जुन शिवमाभि. स्तुतिभिरस्तात् ।
गोदगापमोऽर्जुनो भूमौ न्यपतत् । असी भवता निवार्यताम् । अर्जुनेन
शरी निक्षिप्ता ! या वाक्याचा प्रयोग बदला.
३ श्रीगणपरिवृतः। नाराचावपात:। समानवेषा.। लम्बचेतनः । रुधिरासिनः।
या समासाचा विग्रह करन नावें सागा,
पाठ करा:-उमा कात्यायनी गौरी काली हमवतीश्वरा ।
शिवा भवानी दाणी शर्वाणी सर्वमङ्गला।
अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिा ॥
पाठ ३२
शरद्वर्णनम् ।
शापामु सतच्छदपादपानां प्रभासु तारा निशाकराणाम् ।
लीलामु चैवोत्तमवारणानां श्रियं विभज्याच शरत् प्रवृत्ता ॥२॥
मत्तमगल्भेषु च धारणेपु गवां समूहषु च दर्पितेषु ।
मसन्नतोयामु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीप्रदुधा विमता ॥ २ ॥
त्यनं नमः शमविधीतयण राप्रवाहाणि नदीजलानि ।
पहारशीताः पवनाः प्रयान्ति तमोयिमुनाच दिशः प्रायः ॥ ३॥
त्यमा यराण्यामविभूषणानि यहाणि तारोपगता नदीनाम् ।
निर्मस्पंमाना य सारसीघः प्रयान्ति दीना विमदा मयाः ॥ ४॥
अनेकवर्णाः मुधिनिएकाया नयोदितेप्यायुधोपु नष्टाः ।
सुधादिता घोरपिपा पिलभ्यधिरोपिता विसरन्ति सपाः॥५॥

·रात्रि शशाङ्कोदितसाम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारनेत्रा । ज्योत्स्नाशुकप्रावरणा विभाति नारीव शुक्लागुकसवृताङ्गी ॥ ६ ॥ सुतेरहस कुसुमैरपेत महाहदस्थ सलिल विभाति । घनर्षिमुक्त निशि पूर्णचन्द्र तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥ ७॥ जल प्रसन्न कुलमप्रहास क्रौञ्चस्वन शालिवन सुपक्कम् । मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्र शसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥ ८ ॥ लोक सुवृष्टया परितोषयित्वा नदीतटाकानि च पूरयित्वा । निष्पन्नसस्या वसुधा च कृत्वा त्यक्त्या नभस्तोयधरा प्रनष्टा ॥९॥ टीपा परितापायवा –परिताष्य असे पाने हे रूप अपवाद म्हणून ममनायें प्रश्न १ कानि कानि रयणानि वर्षाकारस्य निगम सूचयति ? २ भारद भारम्भ ३५ प्रार प्रदायने । ३ 'रानि व महादस्य सपिलम् याना दिलच्या उपनाचे स्पष्टीकरण करा ४ नभ नदा गनि पवना व दिश याचे स्वरूप शरद् ऋतुन बसे नसते ? ७ शरद्वणनातीर काकापी तुम्हाम कोणता गाभाव तो तें सवारण म गा ६ मत्तप्रमाभा निम्नगा तारामनिशाकरा, चिराषिता, सुधादिता, निप्पन्नमस्या तमोविमुत्ता या ममाम'चा विग्रह कम्न नाव गागा पाठ रा-हिमागुथमाथदर मुवाच । विधु सुधागु गुरोपी निपनि ॥ बनो वातृा सामोशीमगाद वानिपि । द्वितरान गारो नया क्षपार ।

·पाठ ३३ ब्राह्मणघटोत्कचसंवादः। wor- (पत्नीमुतत्रयपरिकृतो ब्राह्मण प्रविशति तश्च घटोत्कन ) घ:-भो ब्राह्मण तिष्ट तिष्ट । न गन्तव्यं पदात्पदमपि । ग्रा:-ब्राह्मणि न भेतव्यम् । न भेतव्यं मम पुत्रकाः । के नानातिदूरेण पाण्डवाश्रमेण भवितव्यम् । प्र. पुत्र:-मोस्तात न तत्र पाण्डवा इति मन्ये । वृद्धः--पुन कथं त्वं जानीये। प्रथमा-श्रुतं मया तस्मादाश्रमादागतेन केनचिय़ाह्मणेन शत- कुम्भ नाम यज्ञमनुभवितुं महोम्यस्याश्रमं गता इति । वृद्ध.-हन्त हताः समः। प्रथमः-तात न तु सर्व एव । आश्रमपरिपालनार्थमिह स्थापितः किल मध्यमः । भवतु मार्थयिष्ये तावदेनम् । भोः पुरुष अस्त्यस्माकं मोक्षः। '-मोक्षोऽस्ति समयतः। वृद्ध.--का समय.. घ.-अस्ति मे तत्रभवती जननी तयाहमाशता-पुत्र ममोपवास- निसर्गार्थमस्मिन्चनप्रदेशे पश्चिमानुप परिमृग्यातव्य इति । ततो मयासादितो भवान् । पल्या चारिश्पशालिन्या द्विपुत्रो मोक्षमिच्छसि। बलापलं परिभाय पुत्रमे विसर्जय" वृद्धः-ग्राहाणि एप एव में निश्चयः। कृतकृत्यं शरीरं में परिणामन जर्जरम् । राक्षसानी सुतापेक्षी होप्यामि विधिसंस्तम् ।।

·ब्राह्मणी-आर्य मा भेवम् । पतिमात्रधर्मिणी पतिव्रतेति नाम।
गृहीतफलेनैतेन शरीरेणार्य कुलं च रक्षितुमिच्छामि ।
घ--न खलु स्त्रीजनोऽभिमतस्तत्रभवत्या । निवर्तयितव्यं
युग्मामि ।
वृद् -अहमनुगमिष्यामि भवन्तम् ।
घ-ह वृद्धस्त्वमपसर ।
प्रथम-भोस्तात वचोमि खलु तावत्किञ्चित् ।
वृद्ध -पुन कथय।
प्रथम--
मम प्राणेगुरुप्राणानिच्छामि परिरक्षितुम् ।
रक्षणार्थ कुलस्यास्य मोतुमर्हति मा भवान् ।
तृतीय --आर्य मा मैवम् ।
ज्येष्ठो भ्राता पितृसम पथितो ब्रह्मयादिभि ।
ततोऽह कर्तुमस्यों गुरूणा प्राणरक्षणम् ॥
वृद्ध -येष्ठमिष्टतम न शमामि परित्यनम् ।
ब्राह्मणी-यथार्यो ज्येष्ठमिन्टति तथाहमपि कनिष्टमिच्छामि ।
द्वितीय -पित्रोरनिष्ट क्स्येदानी प्रिय ।
घ-अह प्रीतोऽस्मि शीघ्रमागच्छ।
द्वितीय
धन्योस्मि यद् गुरुप्राणा सबै प्राण परिरक्षिता ।
वन्धुस्नेहाद्धि महत कारस्नेहस्तु दुर्लभ ।
घ- अहो स्वजनवासत्यमस्य वटो ।
द्वितीय-भोस्तात अभिवादये। मो अम्र अभिवादये।
उमी-जात चिर जीवन
द्वितीप-अनुगृहीतोऽसि । मो पुरष प्रवीमि विञ्चित् ।
घ--ब्रूहि हि शीघ्रम् ।
द्वितीय-पतस्मिन्चनातरे जलाशय इव दृश्यते । तन मे
प्रकरिपतपरलारस्य पिपासामतिमार थरिप्यामि।

·घ-हदव्ययसायिन् गम्यताम् । अतिधामति मातुराहारकार. ।
शीघमागच्छ।
द्वितीय -मोस्तात पप गच्छामि । (निभान्त )
(एक राई तव प्रत्यागमन मनोभमाणास्तिष्ठन्ति ।)
टीपा
हा उबारा मुमसिद्ध भाम रच्या 'मध्यन यायोग' नावाच्या नाकातून केला
अ पान्टव वनवासात अमाना हिंडिवावतानवळ आरमात राहात ते भीमाग
यानमा रमण करण्यास सानते व धौम्य ऋषीच्या अभनाइन गेले हाते ब्याग
रानान र वृद्ध मादन मापली पनी व तान मुन्गे यासद मित्राकडे वन होता वयातच
रिदिनने वाली त्याप्रमाणे उपसा परत देण्यात या पुत्र घरोवच एका
मालयाच्या शोधात होता, याने याना पाहिले व त्याच्याकी वाची मागणी
रया शालेसबादील उता-यान आलेश भरे
"दोया-पीला अर्थग परन'८(३१ ) धादि यविष्यकालाधी र पुरी
एकवचनी रूप
'पार पानि'-या (२५ प ) पार्षेनि मनिष पुरपी एसपचनी रूम सच
'यरियानि'-''
भकी-मवन्', सर्वनान व याना या व्यवस्या तिा
बोन कट समाधासमा 'अ' या अभ्ययाय जोहन रिलि व दूर अमेर
भवारन यासर्थी '' या अन्यायकोनात
१ पोत्कच किमर्थ मानुषा वैषगपर अस 1 पारवा पुत्र गता 12.
समय यो पा रचत्य र मदम पुत्र वन कारन सम्बनी पोवस्त्र
०का पाटान तिव्य'-प्ररपरान्त कमी विध्ययी धातु विशेष मागून
स्वामा पाक्यात उपयोग कग
३ सयप, माहारगर , स्वननधनाचम्, रामरा, महान
परम् या मनाम या विषद नरेगा
४ मी. (आप). सर, प्रा. सभापूर्वी वामान
काजी, अपमभूमीपभामा
६

·१६२
पाठ ३४
सामान्यश्लोकाः।
राष्ट्रस्य वित्तं कृपणस्य वित्तं मनोरथं दुर्जनमानुषाणाम् ।
स्त्रियाश्चरित्रं पुरुषस्य भाग्यं देवो न जानाति युत्तो मनुष्यः॥१॥
न कस्यचित्कश्चिदिह स्वभावाद्यत्युदारोऽभिमतः खलो वा।
लोके गुरुत्वं विपरीतता या स्वचेष्टिवान्येव नरं नयन्ति ॥ २॥
त्यजेत्क्षुधार्ता महिलां सपुत्रां खादे धार्ता भुजगी स्वमण्डम् ।
क्षीणा नरा निष्फरणा भवन्ति बुभुक्षितः किन करोति पापम् ॥३॥
एफस्य दुःसस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य ।
ताहितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेवना यहुलीभवन्ति ॥ ४॥
श्रुतिविभिन्ना स्मृतयश्च भिसा नैरो मुनिर्यस्य वचः प्रमाणम् ।
धर्मस्य तचं निहितं गुहायां महामनो येन गतः स पन्थाः॥५॥
किम्मिष्टमन्नं खरसूकराणां कि रत्नहारो मृगपक्षिणां च ।
अन्धस्य दीपो पधिरस्य गीतं मूर्खस्य किं शारप्रकथाप्रसङ्गः॥६॥
अनन्तपारं पिल शन्दशास्त्रं स्वरपं तथायुर्वहवश्व विनाः ।
सारं ततो ग्राहामपास्य फला हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात्॥७॥
यथा विहगास्तरमाश्रयन्ति नयो यथा सागरमाश्रयन्ति ।
यया तरुण्यः पतिमाश्रयन्ति संचें गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ॥८॥
जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रों विनयादवाप्यते ।
गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रमया हि सम्पदः ॥९॥
पुराणमित्येव न साधु सर्व न चापि या यं नवमित्यवचम् ।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरगजन्ते मूदः परप्रत्ययनेयधुडिः ॥ १० ॥

·टीपा
अबहुला बहुला सम्पचनो तथा भवन्ति (विरूप)
.
बहुलीमवन्ति-पुथळ पाहतात
प्रक्ष
१५ व ७ या श्लोकात जो उपदेश केलेला आहे तो गयरूपाने संस्कृतमध्ये
लिहा.
२लिमयरलोकात कवाला काय सांगावयाचे आहे.
३ जगात महत्त्व क्सान प्राप्त होते.
४ रचनेच्या दृष्टाने तुम्हास कोणता लोक आवडतो ते सकारण सागा,
५ पुढील रामायाचा विप्रद करून नावे सागा-परप्रत्ययनेयबुद्धि , गुणाधिक,
सरसूकरा,अनन्तपारम्, जनानुरागप्रमवा ।
पाठ ३५
रत्नावली-क्या।
(प्रथमो विभाग)
अस्तीह मारते व कौशाम्या नाम नगरी । तनोदयनो नाम
पत्सदेशस्य राजाऽऽसीत् । तस्य च सधियो योगन्यपणो
नामातीय चतुर । तस्मिन् राशि मही शासति देनचिन्सिद्धे.
नादिएम् । यथा सिंहले भ्यरस्य दुहितर रत्नावली य परिणवत्स
सामामो भगेदिति । ततस्तत्मत्ययाचेन मन्त्रिणा पत्से परस्पायें
पारा सिंहले घर. प्रार्थित.। सिंदलेयरस्तु घन्सभ्यरस्य महिप्या
पासवदत्तापाः सम्यन्धित्या रसापली परसराजाप मदातुंमच्छत् ।
सदा सहसोत्पनेन यहिना यासयचा दग्घेति प्रसिसिमुत्पाप

·. यौगन्धगयण सिंहलेश्वरान्तिकं बाभ्रव्यं कञ्चुकिनं रत्नावली पुनः प्रार्थयितुं प्राहिणोत् । एव पुनः प्रार्शितेन सिंहलेश्वरेण चिन्तितम् 'वत्सेश्वरेणा सहास्माकं सम्बन्धलोपोमा भवतु' इति । ततस्तेन दत्ता रत्नावली वन्लेश्वराय प्रतिपादयितुं सिंहलेभ्यरामात्येन चसुभूतिना यानव्येण चानीयमाना समुद्र यानमगानिमना । निमग्नया तथा रिमपि फरममासादितम् । सिंहलेभ्यः प्रत्यागच्छता नचिकोशाीयेन वणिजा तदयस्था सा घणा । रत्नमालाचिट्ठाया स्तस्या. प्रत्यभिज्ञानात्मशाबा च प्रापिता । तदा योगन्धरायण इयं दारिका सागरतो लब्धति मत्वा सागरिकैति तस्या नाम हत्या ता लगारवं देवोहस्ते न्यक्षिपत्। एकदा वसन्तोत्सये प्रवृत्ते यासवदत्तया राजा मकरन्दोद्याने मदनपूजा निर्तियितुमाहृतः । यदा स तघागनस्तदा स परिजनमध्यगतया सागरिक्या दृष्ट। वत्स तस्मिन्यद्धमनोभाया साभवत् । नृपोऽपि ता दृश तदारपदयोऽभवत् । सागरियापि त वत्सगजमेव चिन्तयन्ती स्वसख्या मुसद्गतया सह क्थमपि कालमनयत् । (द्वितीयो विभाग ) गच्छति काले राजानमस्त्रस्य दृशा तम्य ययस्यो वसन्तर सुसद्गतामेान्ते प्राह । मुसङ्गते न हि सागरियां वायित्या प्रियवयस्यस्पान्यविमप्यस्यस्थताया. कारणम् । तत्र प्रतीगगार- श्चिन्त्यतामिति । तत. सुसह्नतया प्रतिमातम्। आर्य विरचित- भट्टिनीवेषां सागरिका गृहीत्वा देव्याचट्या. कानमाराया वेषधारिण्या मया प्रदापे माधर्यालनामण्डप भतुमनारथा. सागरिका समागमेनावश्यं पूरयितच्या इति । इममुदन्तमुपलभ्य देवी ना स्वयमेव काशनमारया सह एनाय पाढीपत। तर सागरिका प्रतिपारयन्ती स्थिती गजा धम्मलयश्च । तयोरागमनं हा काञ्चनमालासहिता सागरिकागति मन्यमानी राजोपमृत्य सागरिराधिया ता प्रणयमधुरैपचामिरनुनेतुं प्रसादयितुं च ·मायतत । तानि वांसि श्रुत्वा वासवदत्ता सरोपमयगुण्ठन- मपनीयात्मानं दर्शयामास । तां दृष्ट्वा विलक्षो राजा तत्प्रसादनपरोऽ मवत् । सा त्वत्वैव प्रसादं गता। गतायां तस्यां वासवदत्ता- पेपधारिणी सागरिका तमेवोद्देशं प्राता । सा सागरिकति निश्चित्य राजा तस्याः समीपं गत्याचदत् । मम परा प्रतिस्त्वय्येवेति । यावत्स एवं वदति तावदेवानुशयपती वासवदत्ता भर्तारमनुनेतुं पुनः माता । ता पुनरागता दृष्टा तस्याः प्रसादनमशक्यमिति मत्या देवि वेपसादृश्येन चञ्चिता वयम् । तरक्षम्यतामित्युपाया तस्याः पादयोरपतत् । ततः सागरिकामग्रतः कृत्वा वासवदत्ता गता । सागरिका तया कुत्र नातेति न जातं केनापि । अतः स नप उत्कण्ठितचंता आसीत्। (तृतीया विभाग) पतस्मिन्नेवान्तरे सम्बरसिद्धिर्नाम फश्चिदेन्द्रजालियो यौगन्ध- रायणप्रयुक्त आगत्य देव मम खेलनं द्रष्टव्यमिति प्रार्थयत । रामानुसातः स पिच्छिमा भ्रमयन् ग्रहाणमिन्दं विष्णुं च क्षणेना. दर्शयत् । तद् दृष्ट्या रामो वयस्यो बसन्तकोऽप्रवीत् । अरे ययमुना परितुष्टेन पार्य नहिं दर्शय सागरियामिति । अत्रान्तरे सिंहलेश्वरेण महिती पाउभूतियत्सस्य पञ्चुदिना याद्रव्येण सह एमागतः। सतो विम्यतामिदानामिति निर्दिष्ट ऐन्द्रजालिकः विच्छिन भ्रमयिया दर्शनीयं मे खेलनमेषमयदयामिनि सम्प्राथ्यं निरगच्छत् । घसुभूतिना रनायली यानभगात्समुद्र निमति पधितम् । सहयाच्याप्तेषु सर्वेयन्तापुरेऽग्निमस्थित इति महान्कोलादल उदभवतातता पासवदत्ता निघृणया मया निगदमयमितासागरिग पिपपते तत्परिवायत्तामार्यपुत्र इत्युचामोशत् । प्रत्येतद् पसेयरः पतात्तिभूपानि प्राविशत् । तमन्यगच्छहामयदत्ता । ततः सऽपि जना अभिप्रशमपुर्यन् । यदा ना मागरिमा यहिरानीता तदा यतिः माशाम्पत् । नतः शिनु पल्पिदमिन्द्रज्ञालमिति सरेंड ·शङ्कत । यदा सागरिका बहिरानीता तदा सा प्रत्यभिज्ञाता वसुमतियाभ्रव्याभ्याम् । या सागरिका सेव रत्नावली स्वभगिनीति शात्या पासवदत्ता तस्या बन्धनान्यपानाययत् । यदा सर्वे मुखमुप विष्टास्तदा योगन्धरायणस्तत्र प्राप्त । स्वामिनोऽभ्युदयार्थ यत्सर्व तेन परोक्षं कृत तत्सर्व सोऽकथयत् । ततो वासवदत्ता स्वकीय राभरणेरलकृत्य सागरिका हस्ते गृहीत्वा देवीशब्दभाज च ता कृत्या स्वीकरोत्यार्यपुन इमा रत्नावलीमित्युक्त्वा ता तस्मै समर्पितयती । टीपा 'रनावली सटिका श्रीहनि लिहिली त्या नाटिकेचे आधाराने वरील गेष्ट लिहिलेली आद अपानाययत दूर परविली, काढवली 'अ+नी' याच्या प्रयोजकाचें प्रभू तृ पुरुषी एक्वचनी रूप 'परोक्षम् ( अन्यय )-न करत अक्षणो परम् ( अ ययीभाव समास ) 'समर्पितवनी-अपण करती झाली (सम् + क याच्या प्रयोजराया वर्तरि भूत था विशेषणाचे स्त्री एकवचनी रूप) सस्कृतमध्ये 'आर्यपुर हा शब्द लिया नवन्याला उद्देशून योनतात प्रथ १ रलावल्या नाम सागरिरेति जातम् । २ सागरिकाया निवासस्यल ज्ञातु का युक्ति पृना योग धरायणेन ? ३ या उताऱ्यातील सव सति सप्तम्यन्त रचना शोधून काढा व त्याचा उपयोग स्पष्ट करा ४ समाम सोडवून नावे सांगा ---यहमनोभावा रस्नमाराचह्ना, सरोपम्, प्रणयमधुराणि मत्थाव्याता । ५ पें योळवुन वाक्यात योना-आमादितम्, परित्रायताम्, सम्माम्य, प्रतिपाल्यन्ती, निवर्तयितुम् ।

·१६७ शब्दसङ्ग्रह (संस्कृत-मराठी) चाल करणे वर्त घा दि}-सवा केला जाणारा अप+अस् (४प ५) वाकून देणे अशुकम्-वन्न अपरेा (भ)-दुसरे दिवशी अनिरल्प (वि)-अनीसारखा अपाय-या नुकसान अनिमय -वाणाचे नाव अप्रतिम (वि)-अतुल ज्याला अङ्गु ---आगटा तोड नाही असें अनिनम्-कातडे अब्रह्मण्यम्-बामणावर सकट अजेय (न त)-निकण्यास अशक्य अभि+ना (९ आ प ) भोळसणे अदान (वि)-धाराचा, उत्साह्यक अभि+दु (१ प प ) दृष्या करणे, अधिष्ठानम्-शहर अनार्य (वि)-भुद नाच दुष्ट अमिपन्न ( अभि+पद्-कर्म भू पा अनिशम् (अ)--एक्मारखें सतत विस्थित प्रत गेलेला अनुग-अनुयायी सेवक अभिवाद् (१० मा )नम अनुयायिन् (प)-पाठामागून यगारा स्तार कर अनु + युत (७ आ प)-विचारणे, अभिवाद्य (अमियाद्-ल्यपन्त)- चौकशा करणे नमस्कार करून अनु+रुम् (४ आ ५)अनुसरणे अमाटम् --इच्छा पारने अभ्यननम्-पूता अनुन (अनुत्या कमाणि भू धा अभ्यागत-पाहुणा लियाचरलेला कृतीत आणलेला अमर -दव अन्तर+धा ( ३३ प )--सोपणे, अमर्षण (वि/-uiz अमुन (अ) परतीकात अन्तिाम् (अ }--जवळ सन्तेदासिन (पु)-विष्य अयुधम् अयोग्य गोष्ट अवास्यमान (अनु+माग् कमणि अरविन्दम्- कमल भहत्य होणे अवघर -मेघ ·अरिमदन -शका मारणारा आ परिहा (अरिहन् )-शनला मारणारा अर्व -सूर्य आकाण (आ+-+ भू धा वि)- पसाल्ले अजित (अन्-वर्म भू धा वि )- आ छद् (१० प प आच्छादयति)- मिळविलल अर्थिन् (पु)-याचक आच्छादणे स्पविणे अर्थ्य (वि) अयपूर्ण साथ आनि (पु स्वा) रढाइ यव + इक्ष (१ आ प)काळनी आदित्य -सूर्य घणे लक्ष दणे आननम्-तोंड अवाहित (अव+धा-कम भू था आपतित (आ+पत्-क भू था वि)- घडलले पि.) लक्ष असल्ला अवमत (अव + मन्-वर्म भू था आ+पूर (१० उ ५)-भरण वारपणे वि) अपमान केला | आ+मन (१० आ प)-निरोप घेणे अवगाढ ( अव + गार-कम भू भा | आयत (वि)-लाब वि ) युद्धलेला, तरवन झालला भालय-राहाण्याचा जागा, घर अव + गाह् (१ आ प )-नान आसादित (भागद् (प्र) क भू धा करणे शिरण वि)-मिळावल्लें अणव-समुद्र | मायमरर्मन् (न)-अरश्नमाचे काम अवद्य (वि)-निर्दोष आस्यम्-तोंड अवाशिरस् (प)-साला डोके पालला आहर्तृ (पु)-करणारा, नेणारा अविरम्तिम् (अ)-विरम्ब न आय (आ+ह चे रिबन्त अ)- नेऊन लावता अवध्य वम्-ठार करण्यास अयोग्य स्थिति अग्मन् (पु-दगड इनारमू-जादू, नरबदा अस्थि (न }-हाड इष्टम् (इप क भू धा वि)- अश्विन (पु द्विवचन)-देवाचे पंद्य इच्चिर अधिनारमार दश (वि) अशा प्रकारचे ·उ । उपरथ् (७ उ, प)-अटवणे उपास्या (१ प.प)-जवळ जाणे उचाटनम्-हारविणे, धारवून देणे उपहित (उपाधा-क भू था. वि)- उथै अवम् ()-इन्द्राच्या घोड्याचे ठेवलेलें, जोडलेले नाव उमित (उज्झ्-क. भू पा वि.)- उपानित (उप+भ- भू धा दि.) उपानह (नी)-जोडा मोडून दिलेले -मिळविलेले उद्+कृत (६ प. प.)--तुकडे करणे, पापणे उपेत्य (उप +इ-त्यपन्त)-जवळ जाऊन उतरवासस् (न.)-पाघरण्याचे वन उगीनर -एका रानाचे नाव-शिथि उत्तरग (वि.)-उड्या मारणारा, राना उत्तष्टित उद् + सट् (१ आ प)-धीर होगें, धरणे ऊपर-म्-नापीक-ओसाड जमीन उत्पादित (उद् सद्-प्र-क. भू था. | का ()-मारी वि.) नाश केलेला उत्पग्य (उद्मन्-ल्ययन्य अ.- सोहन ऋम-अस्वल उदारपी (१)-उदार युद्धीचा उदासीन (वि)-तटस्थ, सभ न देणारा एकारिन (वि)-एक्टा उदीयो (वि स्त्री.)-उत्सर (दिशा) ऐन्दनारिक-नागार उदाणं (इक-य भू. पा. घि)- औ भीरस (वि.)-स्वत चा (मुलगा) उद्+(1१ प.) उचलगें, घर घेणे उपत (वि) तयार उद (वि)--शोप न मारेले पदम्य-क्षाचे नाव उपा-माधन उपगम् (१ मा प}-मारगरणे गम् (1.1. भा.प. समतो)-प्रेम उपम (उपसर-क, म.पा.) गणे, सिन कार-पिनगर ·१७० क्वचिन् (वि)-चिलरात घातलेला वृतान्त-यम करणम्-साधन कृतास्त्र (वि)-ज्याने अनाचे अध्ययन करभ-उट केलें आहे असा कल्लप (वि)-गहळ, रागारलेला | कृत्स्नम् (वि)—सर्व कहारम्-पाढरें कमळ | वृष्णाजिनम्-हरिणाचे कातडे वाक्ष (१ आ प.)--इच्छिणे क (१ प. प. किरति)-पसरणे काननमू-अरण्य | कोटर -म्--झाडाची ढोली कान्त (वि)-आवडणारे, मुन्दर सोसल --देशाचें नाच यामिनी (स्त्री)-मुदर स्त्री ऋतु (पु)-यज्ञ काय -देह की (९ उ. प.)-विक्त में कारण्डव-थदक किन (क्लिद्-क भू धा, वि)- कार्पण्यम्-दैन्य, क्षुद्रपणा भिनलेला कार्यम्-पारीपणा | हिश् (१ प.प)-त्रास होणे कालरेया (पु)-राक्षसाचे नाव किरतभ्यतामूढ (वि.) काय करावे हे क्षीण (वि.)-थकलेला, कमी झारल क्षम (वि.) योग्य, समर्थ न समसणारा कियत (वि)-किती क्षाराम्भोनिधि (3)-क्षीरसागर विरात-रानदा मनुष्य किमलय-म्-अकुर, कोंब कुघर-हत्ती | सर (वि)-तीन, (ना.)-गाढव. फुटार-पु हाड | ख्या (२ प ५) सागणे बुन्द -म्-बाईसारखें फुर झाड | ख्यात (ख्या- भू धा.वि.)-प्रसिद्ध पुमुदमू-चन्द्रविकासी कमल | गतक्कम (वि)-अमपरिहार झालेला गवेन्द्र-उत्तम बल कुम्ग-पाण्याचे भाडे, गण्डस्थल पर्ता (नी.)-सश युरी-एक हिंघ पक्षीण महनम्-दाट झाडी, दाट अरण्य कूटम्-टोंक, वरचा कोपरा, शिसर गाल (वि)-नेचा कूलम्-तीर, काठ गाण्डीवम्-अर्जुनाच्या धनुष्याचे नाव कृताञ्जलि (पु)-हात जोडलेले | गुरु (वि)-जद, महत्वाया आहेत असा गुरुलम्-मोटेपणा ख ·१७१ गृप्नु (वि.)-लोभी गेहम्-घर झटिति (अ.)-जलद, एक्दम गोप्त (पुं.)-रक्षण करणारा गौरवम्-मोठेपणा प्रन्थिल (वि.)--गाठीळ, गाठ असलेलें । तपनीयम्-सोने घटित (घट १ आ. प.-क. भू. पा. तपोधनः-मुनि, यति वि.) जोडलेले, वनाविलेलें तारस्वर:-उंच आवाज तिल--तीळ, लहान भाग तुल् (१० उ. प.)--तोलणे, वजन चकवाक-पक्ष्याचे नाव करणे चतुरानन:-ब्रह्मदेव तुला- तराजू, बरोबरी, पराचा चर्मन् (न.)-चामडे निमुळता वासा चार (वि.)-मुंदर चार्यताम् (चर-प्र. कर्मणि आ. ४. पु. स्वर् (१ आ. प.)-घाई करणे | ४ (१ प. प.) वस्न जाणे, तरगों एकव.)-फिरविली जावो वट (ई.)-देवाचा कारागीर चीरघर:-झाडाच्या साली पाधरणारा अस्त (प्रस्-क.म.भा.पि.)-याले। प्राणम्-रक्षण चेरितम्-कृत्य, हालचाल निदशा-(पुं.प्रथमा य.च.)-देव त्रिदिवम्-स्वर्ग, आकाश ज्दनम्-पर निविष्टपम्-स्वर्ग, आकाश छिसम्भोंक, व्यंग ध्यक्षः-दांकर, तीन डोळे अमलेग टिम (सिद्-१. भू.पा.पि.)--तोडलेला द दंर (१ प. प.)-यापणे, दंश करणे जराशय---तराव, पायाया साटा दनु- (सी.) दयाच्या कन्येचे नांच किनारामान: (शा-टायंकावतं. पा. दधीच -ऋषीचे नाव वि.) लागण्याची दया करारा दम् (१ था. प.)दमा करने जितु (पु.)-अन ददित (पि.)-त्रिय; ()-नयरा विमा (वि.)-यांका दवानुर (वि.)-दावामन पायाने स्पोत्ना-परात वालेटा चेतना-शुद्धि, ज्ञान ·१७२ दल (१प प)-उमलणे, उघडणें, द्विजाति (पु)-ब्राह्मण पुटणे द्रुम -यक्ष, झाड दशन-दात घ दानव ----राक्षस दायाद -दाईज, भाऊबद धनुर्धर --योद्धा दारक-मुलगा धरणी-पुम्वी दारा (पु प्रब ब)-बायको धर्म-स्थिति, गुण दारुण (वि)-भयर धामन् (न)-ठिकाण, तेज दिग्ध (दिड्-क भू धा वि)-लेप | धारापथ -तलवारीच्या पारेचा मार्ग दिलेला, सारवलेला, भिनलेला धृत (ध-क भू धा पि)-रक्षण केलेलें दिशु (दृश्-इच्छार्थक उकारान्त नाम) घीत (वि)-शुत्र, धुतलेश -पाहाण्याची इच्छा करणारा घ्मा (१५.प.धमति)-फुणे, वागवणे दिच् (४५ प दीव्यति)-जुगार खेळणे न दिवाकर -सूर्य नय -नीवि, न्याय दिविष्ठ (वि)-स्वर्गात राहणारा नलिनी (स्त्रा)-कमळानी युक्त रा दिव्य (वि) स्वर्गीय नन्दिग्राम-भरताच्या मामाचे गाव दिष्ट्या (अ)-मुदैवाने नाना (अ)-विविध प्रकारानी (समा दु (५५ ५)-नारा देणे, पाटा देणे साच्या आरभी विशेषणासारखा दुरतिक्रम(वि) बदलता न येण्यासारखें उपयोग होतो) दुराधर्ष (बि) जवळ जाण्यास ठाण, नामास्त-नावाचा लोप पराभव करण्यास कठीण नाराच-बाण दुर्मद (वि)-उन्मत्त झालेला, निकाश (वि)-सारखा देय (दा-कर्मणि वि धा. वि.)-- | निकृति (स्त्री) अपमान देण्यास योग्य निक्षेप-टेव देवदत्त-अर्जुनाध्या शसाचे नाव निगड -डम्-बिडी, साखण्ड देवनम्-धून, शोक निग्रह -अटकाव, ताच्यात ठेवणे देवरान-इन्द्र निन् (नि+ हन्-वर्त धा. वि)- द्युति (ना)-तेज मारीत, मारणारा द्विन -ब्राह्मण, पक्षी निदाघ-उन्हाळा ·प युक्रुतलें निदेश-सूचना, हुकूम | नेपादि-निपादाचा मुलगा निपीत (नि+पा-कर्म भू धा वि) नैसर्गिक (वि खो-२) स्वाभाविक पूर्णपणे प्यालेरा नो चेत् (अव्यय)-नाही तर निम (वि)-सारखा (हा शब्द समा न्यस्त (नि+अस्-क भू धा वि)-- साच्या शक्ती येतो) ठेवलेला निमृत (वि)-गुप्त, लपलेरा नियुक्त (नि+ युर-क भू धा वि)- नेमलेला पक्षपातिन् (वि)-बानू घेणारा. अनुकूल निम्रगा-नदी, सखल प्रदेशाकडे जाणारी पड़-चिखल नियर --ओटा पडनम्---कमळ निर्दयम् (अ)-निर्दयपणे परपुरम्-पानाचा दोण पदाति-पायानी चालणारा नि+भत्र (१० आ प)-निंदा करण | पद्मिनी--कमळाची वेल, कमलानी निर्+मा (३ आ प)-निर्माण करणे, घाघणे परपुरपय -श्रेष्ठ योद्धा निल न (नि+ली-क भू धा वि)- परमेष्टिन् (पु)-ब्रह्मदेव | पराउ (वि)-प्राण गेलेला निशम्य (नि+शम् चै ल्यबन्त)-ऐकून परिग्रह --स्वीकार निशाथ-मध्यरान परिदेवनम्-शेक निपादान - रानटा लोराचा राजा परिदेव (१०५ प)-शोक करणें निष्कान्त (निस्+ कम्-क भू धाविका परिचाय (परि+धा-ल्यबन्त) आगा 1-निघून गेलेला निष्पन्न (निस्+पद्-क भू धा वि) परिमल ---मुगध -ठरलेला, झालेला परिमागणम्-शोध निस्वन-मोटा आवास परिवार्य (परि+य प्र ल्यवन्त)- निहत (नि+हन्-क भू पा वि)- वेरून टार केलेला प्रयुत्युक (वि)-उत्कण्ठित नेपध्ये--पध्द्योत (नेपथ्य शब्दाचा पाथेयम्-मार्गावरील तरतूद सप्तमी ए व) पायोद-मेष लपरेला वर घेऊन ·१७४ पार्थादधि: (पं.) -समुद्र प्रकीर्ण (प्र+कृ-क. म. धा. वि.)- पादपः-वृक्ष,झाड पसरलेला पारः-रम्-पलीकडील तीर, पूर्णत्व प्रणयः-प्रेम, विनंति, मैनी पावक:-अग्नि प्रतापितः (प्र+तप्-प्र.-क. भू. था. पाशुपत (वि.)--शंकराचें वि.)-तापविलेला पापाग:-दगड | प्रतापिन् (पुं.)--पराक्रमी पिक:-मोर प्रतिपालय (प्रति+पा-प्र.)-बाट पिच्छिका-मोराच्या पिसाची जुडी पाहाणे पितामह -भीष्म, ब्रह्मदेव प्रतिमयम्-संकट (वि. भयंकर) पितृव्यः--चुलता प्रतियामम्--(अव्ययीभाव समास)- पिनाकिन (ई.)-शंकर रात्रीच्या प्रत्येक चीच्या भागांत पिपासित-(पा. इच्छार्थक क. भू. धा. प्रत्ययः-विश्वास, खात्री वि.)--पिण्याची इच्छा केलेला, प्रत्याख्यात (प्रति +आ+त्या-क, भू. तहानेलेला था. वि.)-नाकारलेला, टारलेला पुंवत् (अव्यय)-पुरुषाप्रमाणे प्रत्यागतः (प्रति +आ+गम्-क. भू. पुरुपकार:-पराक्रम धा. वि.)-परतलेला पुरोधम् (पं.)-पुरोहित मत्यूपे (अ.)-अगदी सकाळी पूर्तिः (स्त्री)-पुरी करणे प्रपद् (४ आ. प.)-शरण जाणे, पूर्वाभ्यस्त (वि.)-पूर्वीचा परिचय प्राप्त होणे असलेला | प्रपन्न (प्र+पद्-क. भू. पा. पि.)- पूर्वेयुः (मव्यय)-पूर्वीच्या दिवशी शरण आलेला, स्थितीत गेलेला प्रपातः-धबधवा पुलिन.-नम्यारवंद प्रवर (वि.) श्रेष्ठ पुष्पघर: (पुं)-फुललेला (वृक्ष) पोतक:--वासरूं, बच्चा प्र+शास् (२ प. प.)-उपदेश करणे, सत्ता चालवणे मकर्षः-आधिक्य, श्रेष्ठपणा अमक्त (I+स-क. भू, धा. वि.)--- प्रकाश (वि.) स्वच्छ गटलेला प्राशय (प्र+कार-प्र.) तेजस्वी प्रसन्न (प्र+ सद्-क. भू. पा. वि.)- करणे, उघड करणे स्वच्छ, संतुष्ट ·प्रमोदात्म्य-पार मोठी या यदुटीम् (चिर)-पुपळ होगें मारगम्-उन्न पारिग वि.)-पौरफट, गूगंगा प्राग-या, सोमा पृदा (पि.)-मोटा पृहस्पति-देवांचा गुर प्रालि (पि.)-हात बोरले आहेत योधय (पु-प्र]-जा करने, देश करण मापा (I+भाप् -प्र-य. या माम्य (वि)-ग्रामीना हिर, R)-पास पिला पार्मिा +भयं (१. आ. प.)-पाराग पर, प्राधना पर भरमीय (MR)-गान करने अनाप-दगियोग्य मम् (प्रयोग)-किरि राति परम्-मापादन, पथ मात्र प्रेम (+P-7)-पायों मन-मार मम--(वि.)- नपा-गाना भीम (11)-भिया अपना-नि गानोर,दाग गुबगी--Trir पान (पु.) 1-77" पर पग (1.)-famin Tri (1)- द काम- R-THe rism 4 (1)- ·रहस्-गुप्त गोग महारथ -१०००० योद्धद्यावरोवर लढणारा वार सनयुलम्-राजाची न्यायसभा महोपरम्-माठ वावट राजपम-श्रेष्ठ राना मातुल --मामा रानावम्-मळ माया-कपट रामण्यम्-सौन्दय मिथ्यावादिन् (वि)-खोटे बोलणारा ! रिक्त (रिच-क भू धा वि)-रिकामा मिष्ट (वि)-रुचकर | रुचिर (वि)-गुन्दर, तेतरवा मुक्षा- मोती रुधिरम्-रक्त मुमुक्ष (3)-मोक्षाची इच्छा करणारा ल मृग् (१० आ प)-पारध भरणे, হীঘর্গ लक्ष्यम्-नेम धरलेला गोष्ट मृग-पगु हरिण | लम (लग्-क भू पा वि)-अडर- लेलें, नाडलेलें मृधम्-युद्ध ल्युत्वम्-पीपणा वक्त्रम्-तोंड लीला सोपेपणा यशवाट-यक्षाची राखून ठेवलेली जागा लेहम्-सड यझेश्वर --यज्ञाचा अधिपति यदृच्छया (अव्यय)-सहनगल्या व यमराादनम्--यमाचें घर यातक-यश करविणारा | वणिन् (पु)-वाणी, व्यापारी याना--स्वारी वत्सल (वि)-प्रेमळ याज्ञसेनी-द्रौपदी वन् (८ आ प)-याचना करणे युगपद (अव्यय)-एक्दम वनात -रानाचा हद्दीपदचा भाग यूथम्प । वनोद्देश ---रानाचा एक भाग योपित् (स्त्री)-ग्री | वर (वि) श्रेष्ट वराराहा (वि)-गुदर माझ्या अस र रात्रा रणशिक्षा-युद्धाचे शिक्षण | वरिष्ठ (वि)-श्रेष्ठ रसाल-आम्रवृक्ष वल्वरम्-झाडाची साल च चम्न ·१७७ वासब-इन्द्र वासिष्ट-वसिष्याचा मुलगा विपद-भाटण करणे विदिर (पं.) शत्रु पशिन्-वशी-यति विलोपित (पिलिप-प्र.-क. भू. पा. वसनम्-वन वि.)-नाश केलेली. वाजिन् (पुं.)-घोडा विरिश्च नामदेव विलम्बनम् --विरंच, सोटवा | विश्वरर्मन (पं.)--देवाचा कारागीर विष्यमाण (वि+कृप-कर्मणि वर्त.या. | विशापति (ई.)-राजा वि.)-ओढला जाणारा | विषण्ण (वि+ सद्-रु.भू था.पि.)- सिन विचक्षण, राहागा मनुष्य, विद्वान् सिंह (वि.)-येशुद्ध विभीवित (वि.)-जीव गेलेला,मेलेरा विमप्त (पि + सुप्-क. भू. पा. वि.)- पि+7 (१ प. प.)-देणे, हवारी पसरलेला विहाय (वि + हा-स्यरन्त अन्यय)- राहून, सोइन विधीत (वि.) स्वच्छ, धुतलेला वीपि. (६. स्त्री.)-राट विशत्ति (श्री.)-संग्ट, मृत्यु वीर्यम्-पराम, शौर्य विपरीतताउलट स्थिति यो (म्री.)---वेल पृशोदर.-भीम विप्रतिपत्र (वि + प्रति+पद्-कभ.पा. वृत (प-क.भू. पा, पि.)-निवडलेला, पि.)-गोपटलेला, परस्परविरुद्ध । वेलेला विमक.-ऐभर्य, संपति, मरमराट यत्ति (घी.)--उपजीविका विमान् (१ आ. प.)-चकारणे, पत्र-राक्षसाचें नाप पृश्यत:-र विमागणम्--शोध येननम्री पि+ गम् (१ प.प.)-पिचार करणे, विवानर:-अमि वाटणे धोनुम् (पार-तुरन्त अन्य)-भारण विपरम्भीक, गा दरम्याकरिता, उररवाया पिन (प.)-फिट रंगाया मनीन (पि+अप+मी-भ, पा. वि+४(१३. पारने, वि.)-गीमा फैसला, रमेश प्रागो 'प्रग विषयः यदल शोमने ·१७८ श्रेष्ठिन् ()- व्यापारी, वाणी व्यसनम्-संकट व्याहत (वि+आ+ह-क, भू, धा, वि) बोललेला व्योमन् (न.) -आकाश पट्चरणः-भुंगा पण्ड:-ण्डम्-समूह, समुदाय एकरूप झालेला आहुति देणे शंसित (शंस्-क. भू धा. वि)- सागितलेला, स्तुति केलेला सरत (सम् +2-क भू धा. वि.)- शङ्कित (शङ्-क. भू घा वि.)-- सलीन (सम् +ली-क भू धा.वि.)- आच्छादिलेला, झाक्लेश भ्यालेला शक-इन्द्र शठ - लबाड, धूर्त मनुष्य सम्+हु (३ प प)-अर्पण करणें, शतकृत्व (अव्यय)-शभर वेळा सशप्तक-मागें न परतणारा योद्धा शतक्रतु (यु)-इन्द सहाय (वि)-सारणा शरणम्-रक्षण, आसरा शरण्य (वि) रक्षण करण्यारा योग्य, सहयम्- युद्ध आश्रयास योग्य समामा-युद्ध शरद् (नी)-शरदऋतु, पावसाळा सत्तम (वि.)-अत्युतम शशाई-चन्द्र शासिन् (पु)-वृक्ष सत्यवाच् (वि.)-सरे बोलणारा शाळ्यम्-रेवाडी, टक्याजी सत्यसन्ध (वि)-वचन पाळणारा शार्दूल –दाघ सव्यसाचिन् (3)-अर्जुनाचे नाव शालिवनम्-शाली धान्याचे शेत भद् (१ प. प.)-गळून जाणे, धीर सचणे शिवास्तम्-वोल्हेकुई सदस् (न)-ममा शिखिन् (पु)मोर, अग्नि मन्त्रस्त (सम् + नम्-क. भू. पा. वि) शिथि (पु)-राजाचे नाव भ्यालेला गुज (वि)-शुभ्र सन्दीपित (सम् +दीप-क.भू, धा.वि.) येन -बहिरी ससाणा पेटविलेरा श्रीमन् (वि.)-सौन्दर्ययुक्त, संपत्तियुज । सम् + धा (३ उ. प.)-जोडणे सत्वम्-सामर्थ्य ·१७९ उन्धि (पु.)-तह रानम (वि.)--सदृश सपन-नु उन्धानम्-जोडणे समुद्+7 (६ प.प)-पाहेर टाकणे सम्बोध्य (सम् + युध्-प्र.- ल्ययन्त सनिकृष्ट (सम् +नि+कृप-क. भू, धा. अव्यय)-उपदेश करून -जवळ असलेरा सम्भार-तयारी सनपात --एक न होणे, समुदाय सम्भ्रान्त (सम्प्रम्-क. भू, धा. पि.) -~-गोपन्लेरा, पावरलेरा सन्निहित (सम् +नि+पा- भू था. सम् +मन्ट (१० आ. 4) एका वि)-जवळ ठेवलेला विचार करणे सर्वभाव-एकचित्तता सरित (बी)नदी सप्तपदा-एर प्रारचा मृभ अन्य (वि.)-सभेत यमरेश, (पु.)- सत्यम्-धान्य सरिरम्-पाणी न्यायातील मदतनीस सन (वि.)-सारखा, न्यायी सहिम (वि)-पटीने युक सममेर (भव्यय)-एकदमच साक्षात् (अव्यय)-प्रत्यक्ष सासिन (3)-पाहाणारा, साभ देणारा मगरम-पुर मनस्यारोनचा चरण (भोक पुग सादनम्-घर करण्याकरिता दिटेरा) । साथ् (५५. ५) साध्य करणे, मिपिणे समा (श्री. पवचन)-य रामा+घा (३ द. ५) जोडगे, साम्बाम (लव्यय)- ही, (वि)- गमापान करणे, एकाम करने सार-म्-तत्त्व, माम रामा+1 (५ उ. ५.)भारणे, सारस-गटा मालम् (पम्पय)-अशुदोसाल समा+पम् (१ प.प.)-पार घर ! गोमन् (1)ीमा, मयंदा रामाटिल (गम्+मा+पा-२ मा मुवन चला मनुष्य पि)-परेला गुपवार(क)मा स्वरा गया (I+I+II-द.म.पा. गुर र -TH पर पाय : (त्-प.म.मि.)- ग(T++- भ. पा. भावरम्यान 4) या । आधादर्भ

·८०
सौम्य (वि.)-शान्त स्वभावाचा
ह
हुन् (२ प. प.)-ठार मारणे
हय -घोडा
हव्यवाह (ई.)-अमि
हरि--विष्णु, इन्द्र, वानर, सिंह
हा (३ प. प.)-सोडणे,
करणे
त्याग
स्पृष्टिका-पर्श
स्फुट (मि.)--शुत्र, शुद्ध
सन-आवाज
स्वाद-चिचव
स्वरम्--(अव्यय)-हा,
(स्त्री)-यांतील पी
यथेच्छपणे
हिमाशु (पु)-चन्द्र
हुतभुज् (पु.)--अप्ति

·भाग तिसरा-मराठी पाठ
(संस्कृत भाषान्तराकरिता)
१--संस्कृत भाषान्तराकरितां सूचना
पहिल्या पुस्तकामध्ये साध्या वाक्यातील शब्दाची रचना कशी असली पाहिजे
हे सोदाहरण दर्शविलेले आहे. त्याचप्रमाणे दोन साधी वाक्ये च-वा या उभया-
न्वयी अव्ययानों पशी जोडता येतात हेहि दासविलेले आहे. आता संयुक्त व
समिश्र वाक्याची रचना कशी करतात हे पाह
मी घरी गेलों कारण मला बरे नव्हते-अहं गृहम् अगच्छम् यतः
अहम् अस्वस्थः आसम् । किंचा अहं गृहम् अगन्छम् । अहं
हि अस्वस्थः आसम् । किंवा अहम् अस्वस्थः आसम् । अतः
अहं गृहम् अगच्छम् ।
राम हुषार आहे परंतु तो अभ्यास करीत नाही-रामः चतुरः वर्तते
किन्तु-परं-परन्तु सः अध्ययनं न करोति । विधा रामः चतुरः
अस्ति । स तु अध्ययनं न करोति।
वरील वाक्याच्या भाषान्तरावरून 'यत.हि-अत 'व"चिन्तु-पर-परन्तु-
तु' या उभयान्वयी अव्ययांचा संयुक्त वाक्ये जोडण्याकरिता उपयोग होतो हे
दिसून येईल.
२ रामा तू १४ वर्षे वनात राहा असें दशरथ रामाला म्हणाला---
हे राम त्वं चतुर्दश घर्षाणि वने वस इति दशरथः रामाय
अकथयत्।
मुलानी आईबापाची आज्ञा पाळादी हैं योग्य माहे-यालाः पितरौ
अनुरुध्येरन् इति युक्तं भवति । दिवा एतद् युक्तं यद् यालाः
पितरी अनुरुध्येरन् ।

·मनुष्य निघाला--- एकमेकावरोवर भाण्डू नका असा उपदेश करून म्हाताऱ्याने प्राण सोडला-परस्परेण सह मा विवध्यम् इति उपदिश्य वृद्धः प्राणान् अत्यजत्। आता आपण बागेत जावे असा विचार करून तो अधुना उद्यानं गच्छेयम् इति विचार्य सः नरः प्रस्थितः। वरील वाक्यातील मनात आणलेल्या विचारदर्शव वाक्यानतर अथवा तोंडाने उचारलेल्या वाफ्यागतर 'इति' हे अध्यय योजलेलें आहे याच अर्थी उचारलेल्या वाक्याच्या जारभी 'यद् ' हि योजतात ३ ज्या मिनायरोयर मी पुष्कळ दिवस राहिलं तो हा~-येन सह अहं चिरं न्यवसम् तद् एव इदं मित्रम्-स. पय अयं धयस्यः । ज्याच्या मदतीने अजुनाला जय मिारा तो Zण यादवाचा प्रमुख होता-यस्य साहाय्येन अर्जुन. जयम् अलभत सः कृष्णः यादवाना प्रमुखः। ज्या देवीच्या प्रसादाने कवि काव्य करतात त्या सरस्वतीला नमस्कार असो-यस्या. कृपया कषय. काव्यानि रचयन्ति तस्यै सरस्वत्यै नमः। परील समिश्र वाक्यातील गौण याक्यात 'यद्' या पधी सर्वनामाचें छावश्यक विभफीचे रूप यो लेलें आहे व मुरय याक्यात त्याचा पूर्वगामा शब्द जरूर त्या विभचीत योतरेला भादे रारधी सर्वनाम व पूर्वगामी शब्द यामध्ये गरिंग य बचन' यामध्ये ऐक्य भरारेंच पाहिने, विभकोत असेल अथवा नसेल ४ जेव्हा मी घरी गेले तेव्हा मित्राला भेटलों-यदा अई गृहम् अगच्छम् तदा अहं मित्रम् अपश्यम् । जोपर्यंत देहांत मामयं आहे तोपर्यंत मनुष्याने पैसा मिरवावा-याय शरीरे शक्तिः विद्यते तावत् पय नरः यनं चिन्देत । जर तुम्ही माथे म्हणणे ऐकाल तर तुमचे कल्याण होत-यदि यूप मम वचनं शुणुयात तहिं युप्मायं कल्याणं भवेत् । जरी त्याने पुप्पट अभ्यास केश तरी त्यारा स मिळाले नाही-

·यद्यपि सः बहु अध्ययनम् अकरोत् तथापि तेन यशः न
मातम्।
ज्या रीतीने तुम्ही माझ्याशी वागाल तसे मी तुमचे रक्षण करीन-यथा
यूयं मयि व्यवहरेत तथा अहं युष्माकं रक्षणं कुर्याम् ।
वरील मिश्र वाक्यातील गौण वाक्यात 'यदा, यावत् , यदि, यद्यपि व यथा'
या सबंधी क्रियाविशेषण अव्ययाचा उपयोग केलेला आहे व मुख्य वाश्यांत
याच्याच जोडीच्या 'तदा, तावत्, तर्हि, तथापि ३ तया' या अव्ययाचा
उपयोग केलेला आहे.
५
तो मनुष्य या वेळी घरी गेला असेल-अनेन समयेन सः नरः गृह
गतः भवेत्-भविष्यति।
आता त्याने घरी गेलेच पाहिजे-अधुना तेन गृहं गन्तव्यम् एव ।
तो मनुष्य बहिरा असावा-असलाच पाहिजे तेन नरेण धिरेण
भवितव्यम्-भाव्यम्।
त्याला गाता येते.-सः गातुं शक्नोति-समर्थः ।
तो रक्षण करण्याला योग्य आहे-सः रक्षणाय अलम-योग्यः ।
अर्जुनाला कुणाच्या
मदतीनेच जयद्रथाला मारता आले--
याप्णस्य साहाय्येन एव अर्जुनः जयद्रथं हन्तुं शक्तः अभवत्।
तो कधीहि खोटे बोलणार नाही-सः न कदापि असत्यं पत्-
घूयात् ।
तो मुलगा जाण्याच्या येतात होता-सा बालः गन्तुम् उद्यत:-
गन्तुमनाः-गन्तुकाम:-मनोत्सुका वा आसीत् ।
वरील मराठी वाक्यामध्ये निरनिराळ्या काळातील निरनिराळ्या त हेची
विधेये आलेली आहेत. त्याचे भाषान्तर पर दर्शविलेल्या पद्धतीप्रमाणे
वेलें पाहिजे.
६ (अ) रानाला नमस्कार करन व शत्रूकडील बातमी सागून हैर स्तब्ध
राहिला-राजानं प्रणम्य शनुवाती च तस्मै निवेध चारः
तृष्णी स्थितः।
सर्व लकेमा सीतेचा शोध करन थान जाऊन माइति चित्रकूट

·पर्वतावर विश्रान्ति घेता झाला-अखिलायां लङ्कायां सीताम्
अन्विप्य श्रान्तः च भूत्वा भारतिः चित्रकुटे व्यनान्यत्।
(आ) वडिलाना न सागता मुलगा खेळावयास गेला-जनकाय अकथ.
यित्वा चाल. फ्रीडितुं गत।
कोणालाहि न विचारता त्या मुलाने वाट शोधून काढली-कमपि
अपृष्ट्वा स. वाल मार्गम् अन्वेप्यत् ।
(इ) त्या मुलाला धडा वाचताना मी पाहिले-पाठं पठन्तं तं वालम्
अहम् अपश्यम्।
तो मनुष्य फिरत फिरत मुबईत आला-इतस्ततः सञ्चरन् एव
स. नरः मुम्मापुरीम् आगत ।
सजनाच स्वरूप यथार्थपणे न ओळसल्यामुळे दुष्ट त्याचा छळ करतात--
सता यथार्थ स्यरूपम् अजानन्तः खला. तान् पीडयन्ति ।
"अ' मध्ये एकाच कर्तृपदाशी जोडलेल्या शेवटच्या नियेशिवाय अन्य निया
बद्दल ल्यबन्त अव्ययें जोडलली आहेत 'आ'मध्ये ल्यवन्त अव्ययाची
नकारार्थी रूपें त्याना पूर्वी 'अ' जोड्न तयार केलेली योजलेली आहेत व
'' मध्ये वर्तमानकालवाचक धातुसाधिताचा वसा उपयोग करता येतो हे
दासविले आहे
७ (अ) पाटेंत रान झाल्यामुळे वाटसरू देवळात राहिले-मागें एव
सक्षाताया राज्या प्रचासिन. देवालये अवसन् !
(आ) अशा रीतीने विचार करता करता सव दिवस निघून गेला-पचं
विचारयत नरस्य-एव विचारयति नरेअखिला दिनाघधि.
ध्यतीतः।
(इ) रसवालदार पाहात असताना मुद्धा चोरानी राजवाध्यात प्रवेश
बेल-पश्यत. अपि रक्षरस्य चौरा. प्रासादं प्रा
(३) ते दोन इस कासवाला आकाशातून नेत असताना रोकानी ओरड
क्ली-हंसाभ्याम् आकाशमार्गेण नीयमाने में जनेः
महान्योलाहलः कृतः।

·(3) हरिणाला घरण्याकरिता राम गेला असता रावणाने सीतेरा पळवितरी- मृगग्रहणाय गते रामे रावणः सोताम् अपाहरत् । (क) झोपड्या जळत्यामुळे शेतकरी निराधार झाले---दग्धेषु उटजेपु कृपीवला: अनाथाः अभवन् । परील वाक्यामध्ये दोन दोन पिया आहेत व त्यातील पहिली प्रिया दुसऱ्या क्रियेचा वेळ दर्शविते व त्या दोन्ही कियाची कर्तृपदें मिन आहेत. म्हणून गीण प्रियेबद्दल 'यदा-यावत्' या अध्ययानी युक्त वाक्य न योजता 'सति सप्तमी दिया सत पष्टी' योजून भाषान्तर केले पाहिजे विशेष माहिती स. वाक्यरचना पाठ ३१ मध्य पहा. ८(अ) मुस व दु स यांकडे रक्ष न देता मनुष्याने कर्तव्य करावे-मुख- दुःसे अगणयित्वा नरः कर्तव्यम् आचरेत् । देव, यक्ष व विनर यानी श्रीरामावर पुष्पटि केली-देवयक्षकिरा: श्रीरामे पुष्पवृष्टिम् अकुर्वन् । (भा) मरणाच्या भीतीने मनुष्याने रणाक्षणातून पढ्न जाऊं नये-मृत्यु- भयेन नरः रणानणात् न पलायेत । अर्जुनासारमा योदा विरळा-अर्जुनसमः योधः विरलः। पिंतयात अहाविरेच्या पोपटाला स्यातनभ्य प्रिय अस-पचर- नियद्धस्य शुक्स्य स्यावन्ध्यं प्रियं भवति । विवामिनाध्या तपश्चर्यची इन्द्राला माति यारी-इन्द्रः विश्या- मिग्रतपसः भीतः। (३) पर्याप्रमाणे शुभ्र पगळे आमाशात टटान-हिमशुत्राः पलायाः आवाशे उयन्ते। अमृताप्रमाणे मधुर वार में सर्वांना आवडते-अमृतस्यादु पचनं सम्पः रोचते। रिया परमम्मी कमी भर पूजा हरिद-विप्न परपरमले भताः पूजयन्ति । पारा, स्व पीमधुर पटे का प्रयासमा प्रमार ·होतो-शीतपवनः निर्मलजलं मधुरफलानि च पथिक्श्रम परिहरन्ति । (३) रावणाला मारून अयोध्येला आलेल्या रामा प्रनेने स्वागत केलें- अयोध्यां निवृत्तं हतरायणं रामं किंवा रावणं हत्वा अयोध्यां निवृत्तं रामं प्रजाः अभ्यनन्दन् । पुत्राच्या पधाची वार्ता ऐकून श्रावणाच्या मातापित्यानी शोक वेरा- श्रुतपुत्रवधयाती-पुरवधवाती श्रुत्वा श्रावणस्य पितरौ पलपताम्। मुलाला बरोबर घेऊन बाप बागेत गेरा-सपुनः जनकः किंवा पुत्रेण सह जनक. उद्यानं गतः। रस मुरलेले पळ कोणी खात नाही-शुप्फरसं फलं न कोऽपि भक्षयति। तपश्चयारूपा धन ज्याच्याजवळ आहे त्याना विषयापासून त्रास होत नाही-तपोधनान् नरान् विपयाः न पीडयन्ति । (3) रामायळ मारुति उभा राहिला-मारुति उपरामम् स्थित । शास्त्रानुमार ईश्वराची पूजा करावा-यथाशास्त्रं नर. देवं पूजयेत् । दर दिवशी मनुष्याने स्लान करावे-प्रतिदिनं नर. स्नायात् । घरील अ मध्ये द्वन्द्व समास, आ मध्ये तत्पुरुष समास, इ मध्ये कर्मधारय रामास, ई मध्ये बहुचीहि समास व उ मध्ये अव्ययीभाव समास थोरलेले आहेत. संस्कृत भापान्तरामध्ये याग्य ठिकाणी समास से योजावे हे परील उदाहरणावरून समजून येईल ज्यास्त माहिताकरिता स वाक्यरचना पाठ ३२ ते ३४ व स. भाषाप्रदीप पु २ पाठ ११ पहा- ९ (१) तो मनुष्य श्रीमान् आहे एवढेच नव्हे तर तो बुद्धिमानन्हि आहे-- न वेचलं सः नरः धनिस धर्तते अपि तु बुद्धिमान् अस्ति । (२) दरिद्रा मनुष्याचा सगत पुरवली परतु दुष्टाची नसे-घर दरिद्रण नरेण सङ्गतिः न पुन. खलेन ।

·(३) शिवाजीचा एकेक योद्धा शत्रूचा पराभव करी, तर मग सर्वजण मिळून किती ज्यास्त करीत असतील बरें ?-शिवनृपस्य एकः अपि योधः शत्रु पराजयत किमुत-किं पुनः-किमङ्ग-किमु- योधसमूहः। (v) आपण विद्वान् आहां है कबूल परंतु तरीसुद्धा आपल्याला विनयाने वागले पाहिजे-कामं भवान् विद्यावान् तथापि भवता विनयेन एव व्यवहर्तव्यम्। (५) वारा इतका जोराने वाहात होता की पुष्कळ झाडे उपटली गेली- वायुः तथा वेगेन अवहत् यथा यहवः वृक्षाः उन्मूलिताः। वरील पांच वाक्यांमध्ये न केवल अपि तु, परं-न, किमु-किमुत-किं पुन:- किमा, कामम्-तथापि, तथा-यथा' या अव्ययांचा त्या त्या वाक्यात अर्थानुरूप उपयोग केलेला आहे. वरील वाक्यांसारख्या रचनेच्या वाक्यांचे भाषान्तर करतांना योग्य त्या अव्ययाचा उपयोग करावा लागतो. संस्कृत भाषान्तराला उपयुक्त अशा सामान्य सूचना वर दिलेल्या आहेत. निरनिराळ्या कारकांचा, काळांचा व धानुसाधितांचा संस्कृत भाषान्तरामध्ये कसा उपयोग करता येईल हे सं. वाक्यरचना या पुस्तकांत त्या त्या विवक्षित पाठांत दाखविलेले आहे.

·२-मराठी वाक्यसमूह व उतारे or १ रामाने रावणाला मारिल कारण त्याने सीतेचा अपहार केला. २ मुग्रीवाने यानराना गीतेच्या शोधार्य पाटविलें कारण त्याने रामाजवळ तसा ठराव वेला होता. ३ स शिपाई रणाझणातून मागे परतले कारण सेनापति कोहि ४ रामाने सीतेचा त्याग केला परंतु प्रजेला हे आवडले नाही. ५ माझा मित्र मला वाटेंत भेटला परतु तो मजजवळ ही बातमी वोल्ला नाही. कैकेयीने रामाला वनात पाटविले परंतु भरताला हे आवडले नाही. ७ मनुष्याने कोणताहि धंदा कराया परंतु सचोटी सोई नथे, ८ वाटसरु पडाच्या सावलीत वसले कारण लाव प्रयासाने ते थकले होते. दिसेना. २ १ प्रसूतिमालापर्यंत शकुन्तला माझेकडे राह दे असे पुरोहिताने दुप्यन्ताला सागितले. २ मनुष्याने साटाचे वेळी आपल्या बान्धवास साहाय्य करावे हा मनुष्यधर्म आहे. ३ उद्या सकाळी माझी तुरुगातून सुटका होईल असे कैद्याला वाटले. ४ पुढच्या क्षणी काय घडेल हे कोणालाहि सागता येत नाही. ५ दुर्जनानी सनगाया द्रोह बरावा हा त्याचा स्वभावच आहे. आपण बागेत हवा साण्याकरिता जाऊ या असे मुलें वापाला म्हणाली. ७ आजपासून धेळेवर शाळेत ये असे गुरुजी म्हणाले. ८ उच्च शिक्षणाकरिता इंग्लंडला जावे असे हाही पुपळ लोकाना वाटते. ३ १ ज्या लोकांना शत्रूचा पराभव केला त्यांना राजाने बक्षिसे दिली. २ज्या नरसिंहाने हिरण्यरशिपूना वध केला त्याला नमस्कार असो. ३ ज्या ·८ ९ ४ ज्या शाळेत परमेश्वरान हा दृष्टि निर्माण केला त्याची शक्ति अगाध आहे पागले शिक्षण मिळ त्याव शान पुपळ हुपार विद्यार्थी जातात ५ जो स्वत वर ताबा ठेवात नाही तो उपहासारा पान होतो ६ जो मनुष्य दुमन्याच्या दव्याचा हार घरतो त्याला मनाचें स्वास्थ्य मिळत नाही देवा ताल रोक उद्योगा असतात तो देश गात प्रसिद्धास येतो ८ ज्या मुराता बक्षीस मिळालें तोच हा हुपार मुलगा ४ श नमतात १ जेहा राम अयाध्यस परलला तेव्हा सर रोकांना अनद याग २ जेव्हा दशात पुष्प पाऊग पर तेव्हा सगळीकड मुवत्ता हाइल ३ जोपर्यंत शनु नवळ आरा नाम तोपर्यंत आपण लण्यास तयार पाल पाहत सॉपर्यंत मनुष्यावळ पैमा जमना नॉपर्यंत त्याचे सभावना ५ जर कदाचित् सूर्य पश्चिमला उगवेल तरच समनाचे वालों बदरेल ६ जर मनुष्य पार करणार नाही तर राला क्शाहि भय वारगर नाही ७ मनुष्याला कामात अपयश मिळाले तरी त्याने प्रयन साह नय जरी तू मग सोडून गेलास तरी मानुरा पाहि विमरणार नाही ७ मनुष्य जसा प्रयत्न करतो तसें त्यारा फ्ट मिटते १. ज्या रीतीन नला धन मिळाले त्या रीतीने सर्वांना मिळणार नाही १ पल योलण्याच्या येतात होते म्हणून मुरा गप्प राहिला २ मुश्रीवास्या मदतव रामारा निवता आरी ३ तो मनुष्य चोर असावा असे वाटते ४ गात दुपारी आफ्चारा अभ्यास पाच पाहिजे ५ गया हों या येटेवा मी का.रा गेला होता को निविभागवार मा परी परतणार नाही अमें मुशा हमारा रिहिता धारता यते अनौकराने मान्य 4 सोनार भगत मिन्दाले पादिगि पाटन ७ मरा ·९ ० ६ १ हात पाय धुऊन व इश्वराला नमस्कार करून मनुष्याने जेवायें २ राजवाड्यातून निधून व अरण्यात जाऊन ध्रुपाने ईश्वराचे प्यान क्लें ३ मुलावर न रागावता यापाने त्याला क्षमा फ्ली ४ वाटेत नथावता यात्रेकरू द्वारकेला गेले ५ राना घरात शिरताना शिपायाने चोराला पकडले ६ पाडाना पाणा घालताना दुप्य वान शकुन्तलेला पाहिले ७ गोष्ट ऐक्ता ऐकता मुले झापी गेली ८ वानराच्या मदताने रामाने लका जिंफली, रावणाला मारले, बिभीषणारा राज्यावर बसविले व पुष्पक विमानात बसून अयोध्येस परतला ७ १ जीवित क्षणमगुर असल्यामुळे मनुष्याने पुण्य मिळवावें २ सूर्य अस्ताचलावर उतरला तेव्हा सव लाक घरी परतले ३ सूर्य प्रकाशत असताना दिवा निरुपय गा असतो ४ वृक्ष तोडला असता वेलींनी कोणाचा आश्रय करावा 2 ५ युद्ध चालू असता सव लोक चिन्तातुर असतात ६ हत्ती विकल्यानतर अशावद्दल वाद क्शाला' दिसेनासा झाल्यायरोवर शिपाइ सैरावैरा धावू लागले ८ परीक्षा सपल्या घर मुलें रोळू लागली ७ सेनापति ८ १ जयापजयाची पवा न धरतां अजुनाने युद्ध के • ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैदय व शूद्र याची वर्तव्ये मनुस्मृतीत वर्णन केली आहेत ३ झाडावर पिग्लेली फळे मधासारखी गोड रागतात ४ मनुष्यरूपी पशु गवः खात नाही हे पशूचे माग्य होय ५ कारागृहान शालेल्या चोराने आपली मुटका करवा ६ हातात तलवार घेतलेल्या वीराने शत्रूचे गार उडविले ७ कमळासारखे डोळे असलेल्या मुगरा पाडून सर्वास थानद शार फाल्या मेघामुळे आशश मयश्र रूप धारण करतें ९ ईशाराची ·ज्याला मदत आहे तो कोणालाहि भीत नाही, १० रस्त्याजवळ एक विष्णूचं मुंदर देऊळ होते. ११ दररोज सकाळी मुलानी क्रमानुसार वडील माणसास नमस्कार करावा. १ मनुष्याने दुसऱ्यास व्ययं नाम देऊ नये इतकेच नव्हे तर त्याला मदतहि बारावी, २ एक सद्गुणी मुलगा पुष्कळ निर्गुणी मुलांहून बरा. ३ रामाच्या धनुष्याच्या हुकाराने सुद्धा विने नाहीशी होत असत, मग बाणाच्या वर्षावाने किती ज्यास्त होत असतील घरे? ४ आपण शूर आहा है क्यूल, परंतु युटीशिवाय मनुचा परामय होणार नाही. ५ आळसात दिवम घालविष्यापेक्षा उद्योग करणे बर. : अर्जुनाने एकमारखे असे वाण सोडले की शत्रूचे सैन्य त्वनी झाकून गेले. ७ एरा मनुष्यानेहि हे काम होणे शधय आहे, मग दहा असन्यावर काय विचारावें ! ८ परमेश्वर भवाला मदत करतो एवढंच नव्हे तर त्याच्यासाठी काहि सोसतो.

·११ ग्राचीन कारी अदाकन नावाचा एक नाकर आपल्या धन्याच्या घरातून पगला कारण त्याचा वना त्याला फार क्रूरतने वागवा रानात बराच वेळ तो हिंडला व यम्ल्यामुळे एका रिकाम्या गुहमध्य यापला काही बळाने त्याने एका सिंहाचा गतना ऐक्ला त्यास आपल मृयुच नवळ आरा असे वाटले म्हणून वो फार भ्याला इतक्यात ता सिंह दु खाने ओरडत हळु हलु येताना दिसरा ता त्याच्याजवळ आला व आपठा उनवा पाय घर घरून उभा राहिला अदाक्लिनान त्या प यात एक काटा पाहिला म्हणून त्याने ता मोहन पाटा तेव्हा तो सिंह आनदान नाचू ल गरा ता सिंह अमोतिरारा मिन यना पुढे अद्रोलिजाला साधणाऱ्या शिपायानी त्याला पक्दले व त्यला सिंहाच्या पिंन यात सारण्यात आल परतु सिंहाने त्याच्यावर पडप घातली नाही व तो त्याच्या नवळ स्वस्थ उभा राहिला अदलिनाहि या सिंहाला आळखले हा चमत्कार पाहुन अदाक्लिजाल माळ करण्यात आले व नतर तो सिंहाला घेऊन दूर निघून गला १२ धारा नगरात सिधुल नावाचा राता राज्य करीत होता त्याला म्हातारपणी गोन नावाचा मुलगा झाल ज०हो तो पाच वर्षांचा झाला तेव्हा त्या युद्ध रावान आपल राज्य मुन नावाच्या आपल्या भावाला दिले व त्यास मुराचे रक्षण करण्यास सामितले पुढे राना वारल्यावर मुजान मुत्य प्रधानारा दूर करून दुम यारा त्याच्या नागी नेमल पुढे एक ब्राह्मण राजसभेत येऊन म्हणाल की मी ज्योति शास्त्रपारगत आहे तव्हा राराने त्याची पसभा करण्यावरिता स्यास आपले पूर्वचरित्र वणन करण्यास मागितले त्या ब्रामणाने मा गाटी बराबर सागितल्या राजा रातुष्ट झाला व त्याने रामपुर भोत याचे भाग्य वणन करण्यास त्यास सांगितले ते हा ब्राह्मण म्हणारा की भान हा स्वकरच राजा होत न पुपर वर्षे राज्य करील हे ऐकून मुनाला विषाद वाटग व याने भोजाला मारण्याचा प्रयत्न केला परतु माया प्रय नानें तो वाचा पुढे मुजाला पचात्ताप द्वारा व त्याने भावारा रा यावर बसविले व आपण दपश्चर्येकरिता बरण्यात निघून गरा ·१३ पूर्वी सुकेतु नावाचा प्रसिद्ध महायक्ष होता. त्याचे आचरण शुद्ध होते. त्याला मूल नव्हते म्हणून त्याने मोठे तप केलें. तपश्चर्येने सतुष्ट होऊन ब्रह्मदेवाने त्याला ताटका नावाची मुलगी दिली. तिला हजार नागाचे बळ होते. तारुण्यावस्थेत प्रवेश केल्यावर त्याने तिचा विवाह जम्भुपुत सुन्द याच्याशी लावला. तिला पुढे मरीच नावाचा मुलगा झाला सुन्द मेल्यानतर ताटका आपल्या मुलासह आस्ति पीना खाण्याकरिता त्याच्यावर चाल करून गेली तेव्हा अगस्त्य योनी मारीचाला राक्षस हो असा शाप दिरा, त्याचप्रमाणे ताटवेलाहि तू मनुष्य साणारी व बेडव स्वरूपाची स्रीक्षे असा शाप दिरा, तेव्हा ताटका रायसी होऊन अगस्त्याच्या आधमाल' फार नास देऊ लागली म्हणून विश्वा मिनाच्या सूचनेप्रमाणे रामानें ताटकेला मारली. १४ एके दिवशी नरेंद्र आपल्या सोबत्यासह ध्यान करण्याचा खेळ खेळत होता पोड्याच वेळात तो डोळे मिटून व श्वास बोडून ईश्वराचे ध्यान करू लगला. इतक्यात एक नाग पूकार करीत त्याचेनवळ आला. त्यामुळे ती मुलें भ्याली त्यानी आपापल्या जागा सोडून 'साप, साप' म्हणत पळ पाढा. परतु नद मात्र आपल्या जागेवरून हाल्ला नाही घरातील मंडळीस ही हकीकत समतली देन्हा सर्व माणसें धावत तेथें आली. पाहातात तो नरेंद्राचे मस्तकावर फडा काहन उभा असलेला साप दिसला नरेंद्र डोळे मिटून तसाच घराला होता. नरेगाचे मूळ नाव शकर असे होते व तो या वेळी खरोखरच शंकरासारखा शोभत होता साप मोठा होता म्हणून त्याचे वळ नाण्यास कोणाहि धरला नाही. योड्याच वेळात नरेंद्राचे ध्यान सपलें व तो साप तेथून निघून गेला अशा रीतीने नौदाचा प्राण दवावला तेव्हा हा मुलगा सामान्य मुलगा नसून ईश्वराचा आवडता आहे अस सर्व लोकास वाटले हाच नरेंद्र पुढे विवेकानन्द या नावाने प्रसिद्धीस आला U ·१५ कृष्णाची भार्या सक्मिणी हिने शकराच्या प्रसादाने प्रद्युम्नाला जन्म दिला. शम्बर नावाच्या राक्षसाला समनले की हा प्रशुम्न आपल्याला ठार मारणार, म्हणून त्याने जन्मानतर सातव्या दिवशीच त्यारा पळविलें परतु त्याचा आहाद- दायक चेहरा पाहून त्याने त्याला मारले नाही, व काय होईल तें होती या विचाराने त्यान त्याला समुद्रात टााल समुद्रातील एका मोठ्या माशाने त्याल गिळलें दुरान्या दिवशी कोळ्यानी मासे पकडले त्यात तो मासाहि होता त्या कोल्यानीं तो माठा मासा शम्बराला नजर केला जेव्हा त्या माशाचे पोट फाडले तेव्हा त्याच्या पोट तून सूयासारसा तेजस्वी मुलगा बाहेर आला. तेव्हा शम्बराने त्याला आपल्या स्त्राच्या स्वाधीन घेल व मुलाप्रमाणे त्याचे पोषण करावयास सागितले पुढे मोठा झाल्यावर प्रद्युम्नाने शम्पराला इन्द्रयुद्धाला बोलाविलें व त्याच्याशी बराच वेळ लहन त्याचे शिर उडविलें नतर तो आपल्या आईबापाकडे परत गेला गोकुळाजवळ यमुनेच्या डोहात कालिया नावाचा एक महाविषारी सर्प होता त्याच्या विषारी श्वासाच्या स्पर्शानेच प्राणी भरत! तेव्हा काहीतरी कारणाने कालियाचा नाश व्हावा म्हणून श्रीकृष्णान एक युक्ति योजली. आपल्या सवगड्याना घेऊन डोहानवळच तो चैइनें सेळू लागला. एकानें तो चेंडू इतक्या जोराने फेंक्ला की तो डोहात पडला तेव्हा सर्वांचा विरस झारा श्रीकृष्णाने सागितले की पावर नका, डोहातला चेंडू मी आणता व नतर आपण पुन्हा सेल या. असे बोलन सर्व सवगडी नको नको म्हणत असताना कृष्णानें डोहात बुद्धा मारला तेव्हा पाण्याच्या सळवळीने कालियाने डोके वर काढले व कृष्णाला जोराने वेढले ही बातमी नद, यशोदा व इतर सर्व यादवाना वळली ते ते सर्व पार शोक करू रागले श्रीकृष्णाने आपले शरीर पुगविण्यास सुरुवात केला तेव्हा ते सहन न होऊन कालियाने कृष्णा मोक्छे कैलें कृष्णाने चटक्न त्याचे डोक्यावर उडी मारली व तो नाचू लागरा.

·१९५ त्यामुळे कालिया मरणोन्मुख झाला व त्याने कृष्णाची भमा मागितली कृष्णाने त्याला जीवदान देऊन ते ठिराण सोडून जाण्यास सागितले १७ विवेकानन्दानों वैदिक धर्माच महत्त्व सर्व जगभर प्रस्थापित केले व नतर ते जन्मभूमीस परतले याच वेळी हिंदुस्थानात फार मोठा दुष्काळ पडला, गरीरच नव्हे तर सधन लोक सुद्धा पटापट मरू लागले मनुष्य हा परमेश्वराचे स्वरूपच होय ही भावना ज्याच्या मनात दृढ होती त्या विवेकानन्दानी एक साहायसमा स्थापिली त्यानी लोकशावळ पैसे मागितले व अशा रातीने सेवा करण्यास सुरुवात देली काम करात असताना त्याची प्रकृति खारावली परतु ते अहोरान श्रम करीत ते म्हणत 'श्वर हा प्राणिमाताचे ठिकाणी भरला आहे तेव्हा मला त्या परमेश्वराचाच सेवा करण्याची सधि मिळारी आहे ती मी का गमावू ?' अशा रीतीने त्यानी पुष्पळ परोपकार केला व हजारों लोकाचे प्राण वाचविले ते आपल्या शिष्यास असा उपदेश करीत की तुम्ही कोणत्याहि प्रकारची अपेक्षा न धरता परोपकार करीत राहा. हाच मोक्षाचा मुलम मार्ग आहे १८ गारतीय युद्ध सपल्यावर युविष्ठिरारा वाटले की युद्धात बान्धवांना मास्न आपण पार पाप केले म्हणून पापाचे परिमार्जन करण्याकरिता व्यास व कृष्ण यानी त्यास अश्वमेध करण्यास सागितले. तेव्हा रिकामा खजिना द्रव्याने पूर्ण करण्याकरिता पाण्डव धन आणण्यारा निघाले महादेवाच्या कृपेने ते जेथे सणीत तेथे त्याना अगणित सपत्ति मिळे अशा रीतीने पुप्पळ सपत्ति जमवून पाण्डव परत फिरले इकडे अभिमन्यूची बायको उत्तरा ही गरोदर होती ती योग्य वेळी प्रसूत झाला परतु जन्मलेग मुलगा उपजतच गेलेला होता है पाहून मुमद्रा, कुन्ती व इतर निया शोक करू लागल्या ते पाहून श्रीकृष्णाने आपल्या परीकिक सामर्थ्याने त्या मृत मुलास तिवत पेलें । हाच मुलगा पुढे ·परीक्षित् म्हणून प्रसिद्ध झाला पाण्डव द्रव्याध्या राशि घेऊन परत येतात तोच त्याना पराक्षिताच्या जन्माची हाक्त समजरा तेव्हा त्याचा आनद पोटात मायेनासा झाला व त्यानी अश्वमधाची जोराने तयारी केली पाण्डव अज्ञातवासात असताना त्याना आळसून काढण्याकरिता कौरवानी हेर पाठविल होते परतु काणाराहि त्याचा पत्ता लागेना तेव्हा भाष्म द्राण व विदुर याच्याशिवाय इतराना त मेल असाव असे वाटले विराटाचा शन व कौरवाचा मिन मुशर्मा याने असा विचार क्ला की पाचक मारला गेला आहे, तेव्हा विराटाचे धन व गाइ चोस्न आणण्यास हा वळ बरा आहे म्हणून त्याने कौरवाचे साहाय्याने विराटावर स्वारा की दोन्हा पक्षाचे मोठे युद्ध होऊन विराट राना शत्रूच हाती सापडला हे पाहून कृतघ्नतेचा दाप राळण्याकरिता युधिष्ठिराच्या सूचनेवरून भाम पुढे झाला व त्याने शत्रूचा पराभव करून विराटाचा सुटका केली इकडे असे चालले असता दुर्योधनाने विराटाच्या गाई पळविल्या तव्हा रानपुन उत्तर शबरोबर स्तुण्यास निघाला तव्हा बृहनडच्या चपात असलेल्या अजुनाने त्याचा सारया होऊन कौरवाचा पराभव केला २० मिराबाई हा मारवाडच्या रानाचा मुलगा हिचे स्म मवाटचा राना कुम्भ याच्याशी याल हा विष्णूची एकनिष्ठ भक्त होती तिच्या सासूला हे आवडत नसे म्हणून तिन तिला राजवाड्यातून हाकवून दिल ती निघाला तेव्हा तिच्या नवन्याने तिला काही द्रव्य दिले होते तिने ते सप गोरगरिबाना देऊन टाक्ल, आणि स्वत भिकारणाप्रमाणे राहू लागली तिच सौ दय अप्रतिम होते तिचा आवाज मधुर होता त्यामुळे तिचे भान एकून पुष्पळ लाक कृष्णाचे भजन करू लागले अशा रातानें वृदावनापासून द्वारकपर्यंत ती भजन करीत हिंडली तिची हा अलौलिक भक्ति व सद्वर्तन पाहून तिचा पति राणा कुम्भ याच गन पारटले व त्यान तिला परत घरी आणविल तिचें मन प्रसन्न व्हाव म्हणून त्याने ·१९७ अन्त पुरात श्रीकृष्णाची मूर्ति स्थापन केली एक्दा बापाकडून आलेला विपाचा पेला तो प्याल. परंतु त्यामुळे ती न मरता कृष्णाची मूर्ति काळी पडली. हा चमत्कार पाहून तिच्या बापाला पश्चात्ताप झाला पूर्वी प्राग्ज्योतिए नावाच्या देशावर नरक नावाचा पूर राना राज्य करीत होता. त्याने सर्व देवाना नास दिला तेव्हा त्यानी नरकासुराची दुष्ट कृत्ये कृष्णास सागितली तेव्हा श्रीकृष्ण सत्यभामेसह प्राग्ज्योतिपास गेला तेथील सर्व किले पोड्न श्रीकृष्णाने पाञ्चजन्य शख वाचविला त्या आवाजाने नरकासुराचा प्रधान मुर नावाचा राक्षस जागा झाला व त्रिशूल घेऊन कृष्णाबरोबर लढण्यास आला न्दा कृष्णाने गदेने त्रिशूल मोडून त्याला ठार केले म्हणून कृष्णारा मुरारि किंवा मुरभिद् असे म्हणतात नतर नरकासुराच्या इतर सेनापताना त्याने यमसदनास पाठविले तेव्हा स्वत नरकासुर हत्तीवर बसून लढण्यास आला गरुडाने नरकासुराच्या हत्तीचा व सैन्याचा पराभव केला तेव्हा सवलेल्या नरकासुराने निरनिराळी आयुधे कृष्णावर फेकली, पण ती सर्व कृष्णागे मोडली व सुदर्शन चक्राने नरकाचे शिर उडविलें नतर त्याच्या मुलाश सिहासनावर बसवून कारागृहात ठेवलेल्या १६... त्रियाना कृष्णाने सोडविलें २२ विदर्भ देशच्या भीमक राजाची मुलगी रुक्मिणी ही फार सुदर व सद्गुणी होती यौवनावस्थेत जेव्हा तिर्ने प्रवेश केला तेव्हा भीमकाने श्रीकृष्णाशी तिचा विवाह करण्याचे ठरविले परंतु विष्णूचा द्वेष करणाऱ्या तिच्या भावाला ते आवडले नाही त्यान चेदि देशचा राजा शिशुपाल शाला तिला देण्याचे ठरविलें कारण तो कृष्णद्वेष्टा होता हे पाहून भयभीत थालेल्या रुक्मिणीने श्रीकृष्णारा एक पन पाटविले तेव्हा श्रीकृष्ण सूर्योदयापूर्वी बुण्डिनपुरास आश तो येतो त्यापूर्वीच सर्व शहर प्वज, पताका व तोरणे यानी सुशोभित झाले होते व चेदि देशचा राता शिशुपाल तेथे आलेला होता भीष्मकाने श्रीकृष्णारा राहाण्याकरिता नगरा- ·चाहेर एका यात जागा दिली. थोड्याच वेळात रुक्मिणी व तिच्या मैत्रिणी तेथेच अन्यिकेच्या दर्शनारा आत्या. देवीची पूजा करून रुक्मिणीने इडे तिकडे नजर फेली तेव्हा तिचा हेतु ओळखून श्रीकृष्णाने तिला एक्दम पळविली २३ विदर्भ देशात सत्यरथ नावाचा राता राहात असे त्याचे राज्य बळकविम्या- करिता साल्व देशचा राता दुर्धर्ष याने युण्डिनपुराल वेटा दिला. सात आठ दिवस लढल्यानतर सत्यरथ मारला गेला तेव्हा साल्व राजाचे शिपाई राजवाड्यात शिरले राजवाड्यातील सब उत्तम अल्कार व ने त्यानी चोरून नेली राणी शीरपती गरोदर होता ती दाट फाळोखात घरातून बाहेर पडली व रानभर अरण्यात फिरत राहिली समाळी तहानने व्याकूळ होऊन ती एका स्वच्छ तळ्यातील पाणा प्याली तितक्यातच ती प्रसूत झाली तिने मुलाला एका फरशीवर निजविलें व ती वस्त्र धुण्याकरिता तळ्यात उतरली. इतक्यात एका सुसरीने तिचे पाय पडले व तिला पाण्यात ओढले त्यामुळे ती मेली तें मूल रडू लागले, तेव्हा जवळच असलेल्या ऋषींच्या आश्रमातून एक तापसी आरी व तिने त्या मुलाला उचलून आश्रमात नेले अशा रीतीने ते मूल वाचलें. २४ दुष्यन्त नावाचा फार शर राजा होऊन गेला. तो शिकारीसाठी अरण्यांत गेला होता तो एका हरणापर याण मारण्याच्या वेतांत होता परतु ते हरीण कण्व ऋषींच्या तपोषनातील होते. म्हणून कण्व ऋषींच्या शिष्याने मोठ्याने ओरहन विनति केली की " हे आश्रमाताल हरीण आहे, त्याला मारु नका, आपले बाख्न निरपराध्याना मारण्याकरिता नाही तर पीडिताचे रक्षण करण्या करिता आहे" हे बोलणे ऐकून दुष्यन्ताने बाण सोडला नाही तो रथातून खाली उतरला व ऋपीना भेटण्याकरिता आश्रमाकडे निपाला, त्या वेळी राय ऋषि माध्याह मानाकरिता मालिनी नदीवर गेले होते म्हणून त्याच्या मानलेल्या कन्येनें, शकुन्तलेने, दुष्यन्ताचे स्वागत केले तिचे अप्रतिम सौंदर्य पाहून राजाला मानद ·झाला. तेव्हा त्याने तिच्या मैत्रिणींना तिचें जन्नत्त विचारिलें. तिचा जन्म क्षत्रियकुलात झाला आहे हे ऐकून त्याने तिच्याशी गान्धर्व विधीने विवाह केला. २५ सीतास्वयंवराचे वेळी रामाने शंकराचे धनुष्य में डले. म्हणून परशुरामाला राग आला, विवाहविधि आटपून दशरय राजा सर्वासह अयोध्येरा जात असता वाटॅन त्यारा जमदनीचा पुन परशुराम याने अडविले. त्याने रामारा म्हटले, 'रामा, तूं शंकराचे धनुष्य मोहन फार मोटी कीर्ति मिळविरीस व सर्वानी तुझी स्तुति ऐली. आता तूं या दुसऱ्या विष्णुधनुष्याला बाण जोड, म्हणजे नतर मी तत्याशी द्वन्द्वयुद्ध करीन.' हे ऐकून दशरथ राजा शोकाकुल होऊन हात जोडून म्हणाला, 'हे परशुरामा, माझ्या मुलाना अभय दे.' परतु परशुरामाने ऐक्लेिं नाही. तेव्हा रामाने वणव धनुष्याला बाण जोडला व तो म्हणारा, 'हे बामदान्या, हा माझा वाण व्यर्थ जाणार नाही. आपण ब्राह्मण आहे म्हणून भआपल्यास मारता येत नाही. परंतु आपले सामर्थ्य व आपण मिळविलेले उत्तम शोक याचा मी नाश करतो.' तेव्हां परशुराम म्हणारा, 'गुरूच्या साक्षेप्रमाणे भी महेन्द्र पर्वतावर निघून जातो. तेव्हा तूं आतां बाण सोड.' रामाने त्याप्रमाणे केल्यावर परशुराम महेन्द्र पर्वतावर निघून गेला.

·३-विस्तृत टोपा
१ शोधार्थ--अन्वेष्टुम् अन्वेषणाय । ठराव-समयः । मागे परतणे-
नि+मृत् (१ आ. ५) । कोहि दिसेना-अदृश्यः अभवत् ।
सचोटी-ऋजुता, सत्यता। वाटसरु-पान्यः, पथिकः, अध्यगः।
थकले होते-धान्ताः अभवन् ।
२ तुरुग-कारागृहम् । कैदी–चन्दिन् (पु.)। पुटच्या क्षणी-
क्षणान्तरे । घडणे-आ+पत् (१ प.प.)। झोह करणे-छह
(४ ५ ५.) । या खाणे-घातम् आसेट (१ आ. ५)।
३ ताबा ठेवणे-नि+यम् (१ प. प. नियच्छति) । शव धरणे-लुभ्
(४ प.प)।
४ मुवत्ता-मुभिक्षम् । आपण तयार असले पाहिजे-अस्माभिः सः
भवितव्यम् । बदलणे-चल् (१ प. प.)।
गप्प स्तब्ध (वि) । धनी-स्वामिन् ()।
६ ध्यान करणें--ध्यै (१ प. प.), चिन्त् (१० उ. प)। थावणे-
विरम् (१ प. प.) । पाणी घालणे-जलं वि+तु (१ प. प.),
सिच् (६ उ. प. सिञ्चति-ते) । झोपी गेली-गुप्ता, अस्वपन् ,
निद्रिताः।
क्षणभगुर-क्षणिक, चञ्चल, नवघर (पि.) । उतरणें-अय+g
(१ प.प.)। दिवा निरुपयोगी असतो-दीपेन न किमपि प्रयो-
जनम् । तोडला-छिन्न, लून ( भू धा. वि.) । सैरावैरा-
इतस्ततः । पळू लागले-प्राद्रवन् , पलायन्त ।
८ रस्त्याजवळ-~-उपमार्गम् , उपरथ्यम् (अव्ययीभाव स)
२ किती ज्यास्त -किमुत, किंपुनः । एकसारखे-अविरतम् (अव्यय)।
१० फिरावयास आणे-व्यायामार्थ चर् (१ प.प.) । दीनवाणा-दीन,
आर्त (वि) 1 निघाले होते-उद्भूत (क. म. धा. वि.) 1 नजर पॅकणे

·२०१
--दृष्टिं क्षिप् (६ उ. प.) । वुडत असलेली स्त्री-(जले) निमजन्ती
स्त्री। नावाप्रमाणे यथाभिधानम्। पोहणें-- (१ आ. प.), तु
(१ प. प.) । कपडे काढणे-वासांसि दूरीक । मी फार आमारी
आहे-भृशम् अनुगृहीता अस्मि। घसरणे-स्खल् (१ प.प.)।
१९ त्याला फूरतेने वागदी-तस्मिन् क्रूरतया व्यवाहरत् । सिामी
गुहा-रिक्ता अन्याता गुहा काटा-कण्टकः । झडप घारणे---
आभि+गु-धाय् (१ प प) । पिंजरा--पक्षरः । ओळराणें-
अमि+शा (९ उ.प.)।
१२ पाच वर्षांचा-पञ्चवर्षदेशीयः (दि) । दूर करून दूरीकृत्य ।
पश्चात्ताप झाला-अनुशयान्चितः अभवत् , अनुततः जातः।
१३ नाग--गजः । तिचा विवाह सावल-तेन तां पर्यणाययत् । बाल
करून जाणे-अमि+दु। वेढध स्वरूपाची--विस्पाकृतिः । नास
देणे-पीड् (१० उ. प
उ.प)।
१४ सोबती-वयस्यः । ध्यान करण्याचा खेळ खेळणे-समाधिफ्रीडया
फीड (१ प.प.) । थोड्याच वेळात अचिरात् एच, अल्पेन
एव कालेन । मिटणे-नि+मील् (१ प.प.) । कोडणे--नि+र
(७ उ प.)। फणा काढून उभा असरेश-उद्धृतफणः (सर्प )।
धमणे-धृप् (५१ प.)
१५ जन्म देणें-प्र+सू (२ आ. प.), जन् (प्र.) 1 काय होईल ते होयो-
यनायि तद् भवतु । गिळणे-ग्रस् (१ प.प) । नार करणें-
उपायनम् इच अर्पय । स्वाधीन करणे हस्ते नि+क्षिप् (६ र.
प.), हस्ते समय । द्वन्द्वयुद्धाला बोलाविल-द्वन्दाय आहयत ।
१६ ओह-जलाशयः, हदः। महाविपरीतीविषः (सर्प)। विरस
होणे-खिन्नतांगम्, निम्त्माहतांगम् (१ प.प.)। बुडी मारणें-
मात्मानं क्षिप् (६ इ. ५)। सय्यळ-क्षोमः, पिलोडनम् ।
पेडणें-परि+ (५ उ.५), परि र (७३ प.)। पुगविणे-
आमा (१ प.प), आ+प्य (१ आ. प. प्रयोजक-आप्पाययति)।
-

·२०२ मरणोन्मुरा-आसन्नमृत्युः (वि), मुमूर्षुः (वि) । जीवदान देणे- सजावं मुच् (६ उ प) १७ दुष्काळ-दुर्भिक्षम् । खालावणे-अव+सद् (१ प प.) । प्राणिमात्र सर्व प्राणिनः । सन्धि–समयः । गमावणे-- हा (३ प प)। अपेक्षा न करिता--अनपेक्ष्य, निष्कामतया । १८ परिमार्जन करणें-प्र+मृज् (२ प प), क्षल (१० उ प)। रिकामा खनिना-रिक्तः कोप, । सणणे-खन् (१५ प )। गरोदर- आपन्नसत्त्या, गर्भिणी । उपततच–जन्मत. एघ । आनद पोटात मानेनासा झाला-ग्रहर्ष आत्मनि न प्राभवत् । तयारी करणे- सम्भारान् कृ (८ उ }-चि (५ उ प)। जोराने सोत्साहम् । १९ ओळसणे-अभि+झा (९ उ. ५)। हेर-चार.। पत्ता लागणें-- निवासस्थलं झा (९ उ प)। वेळ बरी आहे-युक्तोऽयं समयः, अनुकूलोऽयं कालः । स्वारी करणें-अभि+गम् (१ प प)। टाळणे--परि+ह (१ प.प)। पुरे होणे-पुरतः भू, भू(१ प प)। २० सासू-श्यधू. (१) । हाकविणे-निः+र (प्र)। गोरगरीच- दीन, अनाथ, दरिद (वि) । देऊन टाकणे-वि+7 (१ प.प) । भिकारीण-भिक्षुकी दरिदा, अविञ्चना । भजन-शस्तुतिः । गतन करू लागणे-भक्तिम् आ+रम् (१ आ प)। ईश्वरनामस्मरण करीत हिंडली-ईशनामस्मरण कुर्वती अभ्रमत् । पालटणे- परि+वृत् (आ पप्र)। याणवणें-आ+नी (१ प प प्र)। वाळी पडणें-श्यामत्वं गम् (१५ प)। पश्चात्ताप होणे-अनुशयान्वितः भू (१५ प)। २१ राज्य करणें-शास् (२५ प), ईश् (रा प)। विणण-दुर्गम् । पोडणे-भिद् (७ प प) । वाजविणे-ध्मा (१ प.प) । जागा होणें-प्र+युथ् (४ मा प) । पाटवणे-प्र+इप (१ प.प.प्र), प्र+हि (५ प. प) 1 सवळरेस-प्रक्षुब्ध (वि)।

·२०३ २२ तिने यौवनावस्थेत प्रवेश केला--सा यौवनावस्थाम् अस्पृशत् । देणे-4+दा (३ उ. प.) ( पळविणे-अप+ह. (१ प. प.) । २३ पळकायणे-बलात् ग्रह (६ उ. प.) । वेढा देणे-परि+ (५ उ. प.), परि+रुध् (७ उ. प.) । फरशी-शिला । निजविणे-- स्वप् (१ प. प. प्रयोजक)। उतरणें-प्र+विश् (६ प. प.) 1 मुसर नेकः, मकरः । ओढगे-आ+रूप् (१ प.प.)। २४ शिशार--मृगया । याण मारण्याच्या बेतात होता.शर प्रक्षेतुम् उद्यतः-शरं प्रक्षेतुमनाः आसीत् । विनंति करणे-म+अ, (१० भा. ५) । निरपराधी-निरागस् , निरपराध (वि.) । मारणे -प्र+ह (१ प.प.) । पीडित-आर्त (पि.)। २५ मोडणे-मझ (५ प. प.) ! आटपून-समाप्य। अविणें-प्रति+ रुथ् ( उ. प.)। धनुष्याला वाण जोडणें-धनुपि याणं सन्धा (३ उ. प.) । अभय देणें--रक्ष (१ प. प.) (१ आ. प.)। ऐवणे - अनु+मन (४ आ..)। व्यर्ध जाणे-निष्फलतां गम्(१५.प.)।

·२०६
'य आणि व्' ही पुढाल स्वरात मिळून त्याचे पूर्णाक्षर होते किंवा त्याचा
लेप होतो
मोदामहै आनन्देन-मोदामहायानन्देन-मोदामहा आनन्दन ।
क्लो इति-क्लाचिति-कला इति ।
व्यंजनसन्धि
११ अन्य म्' पुढे स्वर माल्यास दोहोंचें मिदन पूर्णाक्षर हातें
रामम् अपश्यत् राममपश्यत् ।
१२ अन्त्य 'म् पुढे काणतेंहि वर्गव्यतन आल्यास 'म्' चा अनुस्वार होतो
किंवा 'म् बद्दल पुढाल व्यसनाच्या वगाचे अनुनासिक येते
पुष्पम् पश्याते-पुष्प पश्यति-पुष्पम्पश्यति ।
यत्नम् कराति–यत्न कराति-यत्नकरोति ।
१३ अन्त्य 'म्' पुड श , रा, र वह हे वण आले तर त्याचा मनुस्वार होतो
वय, , ल् ही व्यनन आला तर त्याचा अनुस्वार तो किंवा
अनुनासिकयुक्त य , व् , ल हाता
मिनम् शसति-मित्र शसति ।
मितम् लोचनाभ्याम् --मित्र लाचनाभ्याम्-मिलोचनाभ्याम् ।
सप वाक्याच्या शेवटी येणाऱ्या 'म् चा अनुस्वार वरूनय 'म्'च लिहावा
१४ अव्य न्' पुढे स्वर आल्याम व पूर्वी वाघ स्वर असल्यास दोहोंचें
पूणाक्षर हातें व पूर्वी हस्व स्वर असल्यास 'न् ' चे द्विव होते
वृक्षान् उदकेन-वृक्षानुदकन परंतु
एतस्मिन् उद्यान-एतस्मिनुयाने।
१५ अन्त्य 'न् पुढे च्, छ् ट , त् व य् ही व्यपने आली तर
'न' या अनुस्वार व विमग हाता व विसगाचा 'च, छ' पूर्वी र होतो,
'ट,,' पूर्वी प होता 'त् , य्' पूर्वी म् होतो
प्रामान् चरति-ग्रामा चली-ग्रामाश्चरति ।
१, अत्यन्' पुढे ल् आल्यास 'न्' चा 'अनुनामिक्युक्त ' होतो
अवदन् लोग -अवदल्लोका ।

·१७ अन्त्य 'न्' पुढेज,व हे तालव्य वर्ण आले तर 'न्' या 'न्' होतो. देशान् जयति-देशालयति । १८ शब्दाच्या शेवटीं अनुनासिकावाचून इतर वर्गव्यंजन असून त्याचे पुढे स्वर स्यिा मृदु व्यंजन आले तर अन्त्य व्यंजनाबद्दल त्याच वर्गाचे तृतीय व्यंजन येते. वनात् आगच्छतिवनादागच्छति । नगरात् यहि:-नगराहिः । १९ शब्दाच्या शेवटी अनुनामिमाशिवाय इतर वर्गव्यंजन असून त्याचे पुई अनुनापिकाने आरंभ झालेला शब्द भाला तर अन्त्य व्यंबनाबद्दल त्याच वर्गाचे तृतीय व्यंजन रिंका अनुनासिक येते. मात्र तो पुढील अनुनासिक युच शब्द प्रत्यय असल्यास अनुनागिरुष होते. अपश्यत् मण्डल-अपश्यमण्डलं किंवा अपश्यामण्डलम् । परंतु मद्+मयः (घट.) मृन्मयः (घटः) २. 'त-वर्गाची व्यंजने आणि स्' याचा आणि 'च-वर्गाचा व्यंजने आणि म्' याचा संधि होताना त् पहल द्, दबद्दल ज्, ध् यद्दल म्, न पहल ज् आणि स् बद्दल र असे फरक होतात. प्रामादात् जनप्रासादादू जन-प्रामादाजनम् । अस्मिन् शनी-अलिन्दशनी । २१ ''ने आरंभ होणा-या सम्दापूर्वी कोरत्याहि धर्माचे अनुनासिकाशिवाय इनर प्यंजन भाल्यास आगि ' पुढे स्वर, सन्त.प वर्ग, अनुनासिक गिरारान्यास '1'चा विकमाने 'छ'होती. तस्मात् शो:--Tोरिया रास्मारयोः । महात्-ध्यः (या गदाच्यः । २२ 'स- मजन आग्य धरि मनन भागि' साध्यामा मपि नात्यादया. ५थान या यम पाय भर पानी भात साठ-गाइने। २१ र २ मामलेगा नाममा 'रोगे, तू सोचनासम्-लोपनारम् ।

·२०८
२४ कोणत्याहि वर्गाच्या अनुनासिकाशिवाय इतर व्यसनापुढे कठोर व्यतन
आल्यास, भागील व्यननाबद्दल त्याच वर्गाचे पहिले व्यजन येते
विपद् पीडयति-विपत्पीडयति ।
२५ 'ह' में आरम होणाया दाब्दापूर्वी अनुनासिकाशिवाय इतर वर्गव्यसन
आल्यास 'ह' बद्दल विकल्पाने मागाल व्यजनाच्या वर्गाचे चौथे अक्षर येते
धनियात् हरति-धनिनाद हरति क्विा धनिसद्धरति ।
२६ 'छ्' च्या पाठामागें हस्व स्वर, 'मा' हे निपधार्थी अव्यय आणि 'आ
हा उपसग आल्यास छ् ला 'च' हे व्यजन नाइतात, आणि 'छ्'
च्या पूर्वी इतर दाघ स्वर जसल्यास 'च् पिरल्पाने नाडतात
वृक्ष+छाया- रक्षच्छाया । मा+छेदय - माच्छेश्य । आ+
छादयति आच्छादयति । परतु लक्ष्मी+छाया - लक्ष्मीछाया किंवा
लक्ष्माच्छाया ।
विसर्गसन्धि
२७ विसापूर्वी कोणताहि स्वर असून पुड , ख्, प्व ही कठोर व्यगनें
आली तर विसगाचा बदल हात साही
वृक्ष फलति । राम पयति । शनै.खनति ।
२८ विसगापूर्वी कोणताहि स्वर असून पुढे र-छ, ट ट व त्-थ् ही कठोर
व्यजने आरा तर विसर्गाचा मनुस्में श, प्वस होतो
पान्थ चरति-पाथश्चलति । नाविका तरन्ति-नारिसास्तरन्ति ।
२९ विसगापूर्वी कोणताहि स्वर असून पुढ श् , ५ व सू ही बटार व्याने
आली तर विसगाचा बदल होत नाही अथवा अनुकने छ , प्वर होतो
राम शसति--राम शसति क्विा रामशासति ।
३. विमगापूर्वी 'अ असून पुढे किंवा मृदु व्यतन' भाले तर विसर्गाचा
'उ' होतो व तो मागाल 'अ' मध्ये मिळून त्याचा 'ओ' हातो, व
पुढाल 'अ' चा नियम ८ प्रमाण अपग्रह होतो
राम अस्ति-राम + अस्ति-रामोऽस्ति ।
राम गच्छति-राम + गच्छति-रामो गष्ठति ।
।

·१८ अन्त्य 'र'पु योणतहि कटोर व्यान आल्यास अथवा कोणताहिक
२०९
}} विसापूर्वी 'अ' असून पुढे 'अ' शिवाय स्वर आला तर विमर्गाचा
लोप होतो.
रामः इच्छति--राम इच्छति ।
३. 'रा व एप ' याच्या विसर्गापुढे 'अ' शिवाय अन्य वर्ण आन्यास
विसर्गाचा लेप होतो. 'अ' आल्यास नि. ३० प्रमाणे सन्धि होतो.
सः-एपः अस्ति--सोऽस्ति-एपोऽस्ति । परंतु
स:-एपः गच्छति-इच्छति--स-एप गच्छति-इच्छति ।
१३ विसापूर्वी 'आ' असून पुढे कोणवाहि स्वर अथवा मृदु व्यंजन आले तर
विसर्गाचा लोप होतो.
वालाः गच्छन्ति-इच्छन्ति-वाला गच्छन्ति-इच्छन्ति ।
३४ विसर्गापूर्वी 'अ-आ' शिवाय स्वर असून पुढे स्वर अथवा मृदु व्यतन
बालें तर विसीचा 'र' होतो
वाणैः अरिम्-बाणैर अरिम्-वाणैररिम् ।
गुरुः गच्छति-गुरुर् गच्छति-गुरुर्गच्छति ।
३५ विसर्गाबद्दल आलेग'' अथवा मूळचा 'र' याच्यापुढे 'र' ने आरंभ
मालेला शब्द आला तर मागील 'र' चा लोप होतो म पूर्वीचा स्वर हस्व
असल्यास दीर्घ होतो.
हरिः रक्षति-हरिर रक्षनि-हरी रक्षति । हरेः रथ -हरेर् रथः--
हरे रथ ।
पातर रमते-प्राता रमते । पुनर् पना--पुना रानी।
१६ 'मोस्' या अव्ययापुढे सा किंवा मृदु व्यंजन आले तर 'म्' यदल
आलेल्या विसर्गाचा रोप होतो.
भोःइह---मो इह । मौः गच्चत-भो गच्छन ।
३५ अन्त्य स्' पुढे कोणतेहि अक्षर येवो वा न येवो तरी त्याचा विमा होतो.
गण्टामस्-~
-छामः।
न आल्यास 'र'चा विसर्ग होतो
प्रातर् काल प्रातःकाल । पुनर-पुनः।