·Sarasvati Viharı Series
EDITED BY
Raghu Vira, M. A., Ph. D., D. Litt. et Phil
DIRECTOR, INTERNATIONAL ACADEMY OF
INDIAN CULTURE, LAHORE
IN COLLABORATION WITH
OTHER SOHOLARS
Woluure
RĀMĀYANA OF VALMIKI
I. 1-6
Rupees 10/-
Shillings 15/-
July, 1938
Published by the Director
for
The Suteruational Acadewy of Judixu Culture,
Layore, Yudix
Printed by Mr. Sadhu Ram, M. A., at the Academy's
own printing works, the Arya Bhažāti Press
- LAHORE

·सरस्वती-बिहार-ग्रन्थाः
Avvvvvvvvvvvvv
महर्षि वाल्मीकि-विरचितम्
आदि-काव्यं
रामायणम्
आदि-काण्डे सर्गाः १.६
आचार्य रघुवीरेण परिष्कृतम्
मूल्य-कष्याणां दश
विक्रमाब्दाः १९९५
प्रकाशिता-सरस्वती-विहार, लवपुरम्
एतत् काव्यं सरस्वती-विहार आर्यभारत्य-अभिषे मुद्रण-गृहे मुद्रितम्

·No text on this page.

·OUR MANUSCRIPTS F1 Lalchand Library, Lahore, No. 4848. Folios 75. Generally 16 lines to a page and 32 syllables to a line. Size 281 x 183 cm. Written space 21 x 12 cm. Devanāgari script. Neatly written, clean margins, no variae lectiones, no interlinear notes, few corrections. Red ink generally used for section colophons. Yellow pigment used for deletion. Stanzas are numbered for every sarga separately. Sargas not numbered. No date. There is a beautiful painting on the first page. Glazed paper. Provenance, Lahore. The manuscript has been transcribed from a ſāradā original. There are scores of corruptions due to mislection of Sāradā ligatures, e. g. frestferyfa for rent Hº, Hout for सहुणो', सूर्येन्मु for सूर्येन्दु', सभ्य for सत्य', ममभ्य for स सत्य, नक्षस् for रक्षस्, The MS. contains the complete Bālakāņda. म. Lalchand Library, Lahore, No. 2959, Folios 64. Generally 12 lines to a page and 52 syllables to a line. Size 37 x 15 cm. Written space 30 x 10 cm. Devanāgarī script. Variants, additions and corrections are frequent on the margins. Nothing interlinear. Red ochre rubbed over colophons. Yellow pigment for deletion is common. Stanzas are not numbered, but the sargas are. No date. Unglazed paper. Some of the folios are coloured yellow. Provenance, Bharatpur. Complete Bālakāņda. The last sarga is numbered 57. 2 Lalchand Library, Lahore, No. 1773. Folios 58, the first six damaged at the centre. 11-18 lines to a page and 32-50 syllables to a line. Size 34 x 18 cm. Written space 24 x 11 to 28 x 13 cm. The writing in the earlier part is bolder. Gradually it becomes finer and the number of lines in a page as well as syllables in a line increases; the written space also widens. Devanāgarī script. Cursive hand. Variants, additions and corrections on margins, Colophons and dandas in red ink. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas are occasionally numbered. Dated Vikrama Samvat 1783 (Rūma, Vasu, Naga, Indu), Märgašīrsa, Sita-pakşa, Dasami, Bhrgu-vāsara. Unglazed paper. Provenance, Jullundur City. has usurped the entire sphere of Complete Bălakāņda. The last sarga is numbered 50.

·2 RĀMAYANA Lalchand Library, Lahore, No. 6167. Folios 38. Generally 21 lines to a page and 40-60 syllables to a line. Size 29 x 15 cm. Written space 22 x 10 cm. Devanāgarī script. Cursive hand. Occasional marginal corrections and additions. No interlinear notes. Red ink used for dandas on folio 27. Yellow pigment used for deletion. Red ochre has been rubbed over colophons. Stanzas are not numbered, though the sargas generally are. Dated Vikrama Sainvat 1878, Pausa, Áudi, Trtīyā. Unglazed paper. Provenance not known. Complete Bālakāņda. According to the last colophon it contains 52 sargas. a has replaced altogether. IA Lalchand Library, Lahore, No. 2961. Folios 90. Lines 13, 14 to a page and 35 syllables to a line. Size 39 x 17 cm. Written space 31 x 11 cm. Devanāgarī script. Carefully written. Marginal and interlinear additions, corrections and variations are entered by a late hand. Dandas and colophons in red ink. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas are occasionally numbered. No date. Unglazed paper. Provenance, Alwar State. Complete Balakanda. The last sarga is numbered 77. HIS Lalchand Library, Lahore, No. 1772. Folios 81. Generally 15 lines to a page and 32 syllables to a line. Size 33 x 17 cm. Written space 221 x 11 cm. Devanāgari script. The scribe has taken pains to write beautifully. Clean margins. No interlinear matter. Colophons and dandas in red ink. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas occasionally numbered. No date. Unglazed paper. Provenace, Amritsar. Complete Bālakāņda. There are two sets of numbers in the colophon at the end : (i) 64 sargas, 2850 stanzas, (ii) 80 sargas, 4170 stanzas. Lalchand:Library, Lahore, No. 2972. Folios 80. Generally 14 lines to a page and 36 syllables to a line. Size 34 x 20 cm. Written space 23 x 13 cm. Devanāgari script. Very neat hand. Clean margins. The MS. has never been revised or compared. The ink is very gummy and hence the folios show a tendency to stick together. No red ink. No yellow pigment. Red ochre rubbed over colophons. Stanzas are not numbered, while the sargas generally are. No date. Unglazed paper. Provenance not known. Complete Balakanda. The last sarga is numbered 78.

·RAMAYANA 3 Lalchand Library, Lahore, No. 5942. Folios 64. Generally 15 lines to a page and 38 syllables to a line. Size 33 x 16 cm. Written space 271 123 cm. Devanagarī script. Cursive hand. Margins generally clean. A few corrections. Nothing interlinear. Red ink not used. Yellow pigment used for deletion. Red ochre has been rubbed over colophons. Stanzas and sargas are occasionally numbered. Dated Vikrana Sanivat 1860, Mágha, Sudi 5. Unglazed paper. has replaced y altogether. Provenance not known. Complete Bălakāņda. The last sarga is numbered 78. H8 Lalchand Library, Lahore, No. 2970. Folios 70. Generally 13 lines to a page and 36 syllables to a line. Size 32 x 14 cm. Written space 27 x 103 cm. Devanāgarī script. Cursive hand. Margins generally clean. A few corrections. No interlinear notes. Red ink not used. Yellow pigment used for deletion. Red ochre rubbed over colophons. Stanzas and sargas are occasionally numbered. Date Vikrama Sainvat 1846 (rasa, bhuja, vasu, bhūmi), Bhüdrapada, Arka-ghasre, Girisadlava-tithau. Unglazed paper. Provenance not known. ç has replaced altogether. Complete Bālakāņda. Lalchand Library, Lahore, No. 2973. Folios 111. Generally 10 lines to a page and 36 syllables to a line. Size 34 x 15 cm. Written space 24 x 93 cm. Devanāgari script. Very neatly written. Clean margins and interlinear spaccs. A few corrections. Stanzas are not numbered, though the sargas are. Dandas and colophons in red ink. Yellow pigment used for deletion. No date. Unglazed paper. Provenance Rāma-mandira temple at Pañcavați, Nasik. Complete Bālakāņda. According to the last colophon it contains 78 sargas. H10 Lalchand Library, Lahore, No 2969. Folios 54. Generally 16 lines to a page and 48 syllables to a line. Size 34 x 19 cm. Written space 27 x 13 cm. Devanāgari script. Neat hand. Marginal additions, corrections and variants in a late hand. Rod ink not used. Yellow pigment used for deletion. Red ochre rubbed over colophons. Stanzas are not numbered, while the sargas occasionally are. No date.

·4 RAMAYANA Unglazed paper. The leaves have grown brittle. Provenance, Kaithal (in Kuruksetra). y has invariably been used for a. Complete Bālakāņda, the last sarga is numbered 78. H11 Lalchand Library, Lahore, No. 2971. Folios 1-3 (1st sarga) and 1-85 (from the second sarga up to the end). The first three leaves measure 243 x 13 cm. Written space 23 x 113 cm. There are 18 lines to a page and 40 syllables to a line. The rest incasure 30 x 16 cm. Written space 25 x 12 cm. There are 13 lines to a page and 32 syllables to a line. Devanāgarī script. Careless hand. Additions, corrections and variants are noted on the margins. Red ink used only for dandas. Red ochre rubbed over colophons and beginnings of sections. Yellow pigment used for deletion. No date. Unglazed paper. Provenance not known. The first sarga belongs to the Kashmirian recension. The last threc folios contain the earlier portion of Ayodhyākāņda. The MS, has been copicd by some student, who has analysed every line into separate words by superior vertical strokes. He has also put numbers on words to indicate their sequence in prose. The last sarga is numbered 78. #12 Lalchand Library, Lahore, No. 6155. Folios 54. Generally 16 lines to a page and 43 syllables to a line. Size 34 x 19 cm. Written space 251 x 13 cm. Devanāgarī script. Neat hand. Margins clean. A few corrections in a late hand. Red ink not used. Yellow pigment used for deletion. Red ochre rubbed over stanza numbers and colophons. Stanzas and sargas are numbered. No date. Unglazed paper. Provenance, Lahore. Complete Bālakanda. The colophon at the end records sargas 46 (sic!) and stanzas (granthas) 1850. 18 Lalchand Library, Lahore, No. 4702. Folios 74. Generally 12 lines to a page and 40 syllables to a line. Size 331 * 153 cm. Written space 253 x 103 cm. Devanāgari script. Careful hand. Margins clean. A few corrections. Dandas and colophons in red ink. Yellow pigment used for deletion. Date Vikrama Samvat 1890, J yestha, Sudi 2, Bhauma-väsara. Unglazed paper. Provenance not known, Complete Bälakānda. The last sarga is numbered 57. Dacca University Library, No. 593A. Folios 104. Generally 7 lines to a page and 60 syllables to a line. Size 53 x 121 cm. Written space 38 x 51 cm. Bengali script. Careful hand. Additions, corrections and variants are noted on margins. Nothing interlinear.

·RĀMÄYANA 5 Red ink not used. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas are not numbered. Date Śaka Samvat 1725. Old Bengali unglazed paper. Provenance, Rangpur. Complete Balakānda. The last sarga is numbered 54. Dacca University Library, No. 4777. Folios 72. Generally 8 lines to a page and 52 syllables to a line. Size 52 x 115 cm. Written space 40 x 5 cm. Bengali script. Cursive hand. Additions, corrections and variations noted on margins. Nothing interlinear. Red ink not used. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas are not numbered. Dated Śaka Samvat 1698. Old Bengali unglazed paper. Provenance not known. Complete Bālakāņda. Dacca University Library, No. 510. Folios 98. Generally 7 lines to a page and 64 syllables to a line. Size 51 x 10 cm. Written space 40 x 45 cm. Bengali script. Careful hand. Additions, corrections and variants are noted on margins. Nothing interlinear. Red ink not used. Yellow pigment used for deletion. Old Bengali unglazed paper. Date Saka Samvat 1687. Provenance, Malatinagar, Bogra District. Complete Balakāņda. TA Dacca University Library, No. 2087. Folios 4-38 (the first 3 folios missing), 40-205. Generally 6 lines to a page and 35 syllables to a line. Size 44 x 11 cm. Written space 33 x 5 cm. Bengali script. Careful hand. Clean margins. Nothing interlinear. Red ink and yellow pigment not used. Some of the folios are coloured yellow. Date Šaka Samvat 1705. Vaišākha 15. Old Bengali unglazed paper. The leaves have grown brittle. Provenance, Bagiya, District Faridpur, Complete Bālakānda. Lalchand Library, Lahore, No. 5885. Bālakāņda ends on leaf 29. First seven leaves damaged. Generally 12 lines to a page and 100 syallables to a line. Size 48 x 5 cm. Written space 43 x 5 cm, Telugu script. Careful hand. No marginal and interlinear notes. Stanzas are not numbered, the sargas are. No date. Palm leaf, old and brittle. Provenance not known. The last sarga is numbered 77. The colophon at the end gives the number of stanzas to be 2280, and of syllables 72960.

·RAMAYANA 6 6 Lalchand Library, Lahore, No. 6328. Bālakāņıla ends on leaf 103. 5-8 loves to id purge and 32-48 syllables to a line. Size 48 x 41 cm. Written spice 13.3 in. Grantha script. Careful hand. Margins and interlinear suces clan. Stanzas are not numbered, the sargas arc. No date. Palm-leaf. Provenance not known. The last sarga is numbered 77. 3 Lalchand Library, Lahore, No. 6329. Bālakāņda ens on leaf 87. 7-10 lines te in page and 50 syllables to a line. Size 371 * 37 cm. Written space 33 x 3 cm. Grantha script. Cursive hand. No marginal and interlinear notes. Stanzas are not numbered, the sargas arc. No date. Palm-leaf. Provenance not known. The last sarga is numbered 77. Lalchand Library, Lahore, No. 6210. Balakanda ends on leaf 93. Generally 9 lines to a page and 44 syllables to a line. Size 321 × 31 cm. Written space 28.1 * 25 . Grantha script. Careful hand. No marginal and interlinear nutus. Stanzas are not numbered, the sargas arc. No date. Palm-leaf. Provenance not known. The last sarga is numbered 77. International Academy of Indian Culture, Lahore, No. Malayalam 1. Balakanda ends on leaf 34. Generally 9 lines to a page and 128 syllables to a line, Size 70 x 5 cm. \Vritten space 66 x 37 cm. Malayalam script. Careful hand. Careful hand. No marginal and interlinear notes. Stanzas are not numbered, the sargas are. No date. Palm-leaf, very old. Provenance not known. The last sarga is numbered 77. द. International Academy of Indian Culture, Lahore, No. Malayalam 2. Balakānda ends on leaf 41. The first 6 leaves containing the first six sargas are missing. Generally 9 lines to a page and 100 syllables to a line. Size 70x 51 cm. Written space 64 x 45 cm. Malayalam script. Careful hand. No marginal and interlinear notes. Stanzas are not numbered, the sargas are. No date. Palm-leaf, very old and brittle. Provenance not known. - The last sárga is numbered 77.

·RĂMAYANA 7 Lalchand Library, Lahore, No. 2974. Folios 46. 14-20 lines to a page and 48 syllables to a line. Size 374 x 164 cm. Written space 30 x 10 cm. Devanāgarī script. Careful hand. No marginal and interlinear notes. Dandas and colophons in red ink. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas numbered occasionally. Date Vikrama Samvat 1897. Pauşa, Krsņu 3, Bhrguvusara, Vrajendra-valavantasiņıhasya rūjye. Unglazed paper. Provenance not known. Bālakāņda complete. Lalchand Library, Lahore, No. 6900. Folios 104. Generally 16 lines to a page and 48 syllables to a line. Size 42 x 151 cm. Written space 33 x 12 cm. Devanāgarī script. Cursive hand. Additions, corrections and variants are noted on margins. Nothing interlinear. Red ink used for marginal notes. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas are numbered. Date Vikrama Samvat 1890. Unglazed paper. has replaced q altogether. Provenance, Bharatpur. Complete Balakāņda with Tilaka commentary, The last colophon reads : अन्धसंख्या २२५० । व्याख्या २८०० ॥ द Lalchand Library, Lahore, No. 4030. Folios 67. Generally 14 lines to a page and 40 syllables to a line. Size 35 x 17 cm. Written space 22 x 12 cm. Devanāgarī script. Careful hand. Margins and interlinear spaces clean. Dandas and colophons in red ink. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas are numbered. Date Vikrama Samvat 1846. Mārgasirşa, Krşņa-paksa 2, Vudha. Unglazed paper. has replaced altogether. Provenance, Bharatpur, Complete Bālakānda. The last sarga is numbered 77. 10 Lalchand Library, Lahore, No. 2977. Folios 130. Generally 16 lines to a page and 32 syllables to a line. Size 32 x 183 cm. Written space 241 x 163 cm. Devanāgarī script. Neat hand. Margins and interlinear spaces clean. Dandas and colophons in red ink. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas are numbered. Date Vikrama Samvat 1850. Unglazed paper. Provenance, Bharatpur. Complete Bālakāņda, with a commentary by Maheśvaratīrtha. The last sarga is numbered 77.

·8 RĀMĀYANA Lalchand Library, Lahore, No. 2976. Folios 126. Generally lines to it plagg and 35 syllables to a line. Size 32 x 134 cm. Written space 26x8 cm. few Devanagarī script. Careful hand. Margins and interliner Spees clean. corrections. Rulchre rubla aver candles Red ink not used. Yellow pigment used for deletion. and colophons. Stanzas and sargas are numbered. Date Vikrama Samvat 1915, Māgha, Rrsnů 13, Ravi-Cisaru, Unglazed paper. Provenance, Allahabad. The MS. was acquired at Mathuril. Complete Balakānda. The colophon at the end reads: URTET TERETETA faltan I 12 Lalchand Library, Lahore, No. 1217. Folios 60. Generally 13 lines to al judge and 51 syllables to a line. Size 36 x 16 cm. Written space 281 * 11. cm. Devanāgari script. Careful hand. Folios 2, 3 are by il late hand. Margins and interlinear spaces clean. A few corrections, Daņdas and colophons in red ink. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas are numbered. Date Vikrama Samvat 1895. Unglazed paper. Provenance, Bharatpur. Complete Bălakāņda. The last sarga is numbered 77. At the end it is my pleasant duty to thank most cordially Pt. Viśvabandhu of the D. A. V. College, Lalchand Library, Lahore, and Prof. Sushil Kumar De of the Dacca University. They have been most liberal in the loan of their MSS. The Rāmāyana collection of the Lalchand Library is particularly good. It was made at great pains by the previous Director of the Library, Pt. Bhagavad Datta.

·अथ
वाल्मीकीये रामायणे
बाल-काण्डम्

·No text on this page.

·१.१.१ ] बाल-काण्डम् [ ३ .. •~ अस्माकं हस्त-लेखेषु मङ्गलादि-पारम्भ-वचनानि- क ओं नमो नारायणाय ॥ ओं नमः कमल-दल-विपुल-नयनाभिरामाय श्रीराम-चन्द्राय नमः ॥ ओं॥ १ जयति रघु-वंश-सिलकः कौसल्या-हृदय-नन्दनो रामः । दश-वदन-निधन-कारी दाशरथिः पुण्डरीकाक्षः ॥ २ नमस् तस्मै मुनीशाय श्री-युताय तपस्विने । सर्व-ज्ञान-निवासाय वाल्मीकि-मुनये नमः ॥ ३ कूजन्तं राम रामेति मधुरं मधुराक्षरम् । आरुह्या कवितां शाखां वन्दे वाल्मीकि कोकिलम् ॥ ५ वाल्मीकेर मुनि-सिंहस्य कविता-बन-चारिणः । शृण्वन् राम-कथा-नादं को न याति परां गतिम् ॥ ५ यः पिबन् सततं लोके रामायण-कथामृतम् । ब-तृप्तम् तं मुनि वन्दे प्रचेता-सम-विक्रमम् ॥ ६ गोष्पदी-कृत-वारीशं मशकी-कृत-राक्षसम् । रामायण-महा-माला-रखं वन्दे ऽनिलास्मजम् ॥ मा श्रीमाणेशाय नमः ॥ भों। इह द्वितीयः श्लोकः (पाठान्तर ३ ज्ञानाधिवासाय) श्री-जानकी-वल्लभाय नमः ॥ श्री-रघु-नाथाय नमः ॥ ७ जितं भगवता तेन हरिणा लोक-धारिणा । अ-जेन विश्व-रूपेण निर्-गुणेन गुणात्मना । इह प्रथमः श्लोकः ใน ओं श्री-गणेशाय नमः ॥ श्री-गुरु-चरण-कमकाभ्यो नमः ॥ मों नमः सरस्वत्यै ॥ओं नमः शिवाय ॥ ओं नमः कमल-दल-विपुल-नयनाभिरामाय श्रीराम चन्द्राय नमः ॥ ओं नमो नारायणाय ॥ ओं॥ इह १-६ श्लोकाः (पाठान्सराणि ३ कविता-शाख ४ बाल्मीकि-मुनि-भास्य ५' प्रान्ते राम-चरितामृत-सागरं) मानी-नन्दनं वन्दे जानकी-शोक-नाशनम् ॥

·। १९५---- ४ ] वाल्मीकीये रामायणे [ १.१.१ मा श्रीगणेशाय नमः । श्री-रामाय नमः ॥ यह १.६ श्लोकाः ( पाठान्तराणि २३ ज्ञानाधिवासाय ५- यः पिबन् सततं राम- चरितामृत-सागरं ५ प्राचेतः-सम-कल्मषं ) अञ्जनी-नन्दनं धन्दे जानकी-शोक-नाशनम् ।। मर श्री-रामाय नमः ॥ ओं॥ इह १.६ श्लोकाः ( पाठान्तराणि २ 'ज्ञानाधिवासाय ३ कविता- ५ प्राचेत- सम-कल्मषं) ८ अञ्जनी-नन्दनं वीरं जानकी-शोक-नाशनम् । कपीशम् अक्ष हन्तारं धन्दे लक्षा-भयं-करम् ॥ ९ चरितं रधु-नाथस्य शत-कोटि-प्रविस्तरम् । एकैकम् अक्षरं पुंसां महा-पातक-नाशनम् ॥ १० उएलच्य सिन्धौ सलिलं सलील यः शोक-वहिं जनकात्मजायाः । आदाय तेनैव ददाह लवां नमामि सं प्राञ्जलिर् आञ्जनेयम् ॥ ११ मनोजवं मारुत-तुल्य-वेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् । वातात्मजं वानर-यूथ-मुख्यं श्री-राम दूतं मनसा स्मरामि ॥ १२ रामाय राम-भद्राय राम-चन्द्राय घेधसे । रघु-नाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः ॥ यह सप्तमः श्लोकः ( पाठान्तरं 'महात्मना) अत्र गायत्रीत् इति ॥ भों स्वस्ति श्री गणेशाय नमः । श्री-राम-चन्द्राय नमः । श्री-गुरवे नमः॥ओं ॥ इछ १-६, ८, ९, ७ श्लोकाः (पाठान्तराणि २३ ज्ञानाधिवासाय कविता- ५ प्राचेत- सम-कश्मषं ४' लोकाभयंकरं १ अक्षरं प्रोक्त) म ओं स्वस्ति प्रजाभ्यः । श्री-गणेशाय नमः । ओं श्रीराम-चन्द्राय नमो नमः ॥ ओं नमः सरस्वत्यै ॥ भो॥ इह १-६ श्लोकाः ( पाठान्तरे ३ कविता-शाखं वाल्मीकिर मुनि-भृङ्गस्य) मल श्री गणेशाय नमः । ओं नमः श्री-राम-चन्द्राय ।। इछ १,७, २ इलोकाः ·'. १.१.१ ] बाल-काण्डम् [ ५ । - - म . ( पाठान्तर २३. सर्व-ज्ञानाधिवासाय तस्मै वाल्मीकये नमः ) १३ येनाकारि शिला-बधूर जल-निधौ येनोपलास तारिताः । केनान्येन पुनः स्वकीय-नगरी वैकुण्ठम् आसादिता ॥ १४ प्राणान्ते ऽपि च कस्य नाम शरणं संसारिणां प्राणिनाम् । कारुण्यैक-पते सुधा-रघु-पते किं किं न लोकोत्तरम् ॥ इह ३-४ श्लोको ( पाठान्तरं ३ कविता-) मा ओं श्रीगणेशाय नमः ॥ श्री-शारदायै नमः ॥ ओं नमः परमात्मने ॥ भों नमः कमल-दल-विपुल-नयनाभिरामाय श्री-राम-चन्द्राय ॥ओं ॥ शह १-६, ८, ९, ७ श्लोकाः ( पाठान्तराणि ३ कविता- 'मुनि-मृगस्य ५ प्राचेत-सम- कल्मषं ७ विष्णु-रूपेण कपीश-मद-हतार लोकाभयं-करं) मा भों नमो श्री-गणेशाय नमः ॥ १५ नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत् ॥ इह १-६,८,९ श्लोकाः ( पाठान्तराणि २ ज्ञानाधिवासाय ३ कविता- ५-७ यः पिबन् सततं राम-चरितामृत-सागरं ५" प्राचेत-सम-कल्मषं कपीश-रक्षे-हन्तारं १ अक्षरं प्रोक्त) 46 xx ओं नमो विन्न-हने श्री-गणेशाय नमः । श्री-गुरवे नमः ॥ ओं नमः सरस्वत्यै ॥ ओं नमो भगवते वासुदेवाय स X X रूपाय नमः॥ों॥ इइ १.६, ८, ९, ७ श्लोकाः (पाठान्तराणि २ प्रयताय कविता- मुनि-मुंगस्प विष्णु-रूपेण लोकाभयं-करं १ भक्षरं प्रोक्तं) - म मो नमो नारायणाय ॥ ओं नमः कमल-दल-विपुल-नयनाभिरामाय श्री-राम-चन्द्राय नमः ॥ भों। इह १-६ श्लोकाः (पाठान्तरं । वाल्मीकिन् मुनि-भूमस्य) म प्रथम पत्र लुप्तम् ॥

·वाल्मीकीय रामायण [ १.१.१ ६ ] मा *. 1 श्रीमते रामानुजाय नमः । श्री गणेशाय नमः ॥ इह दिनी: ( पाठान्तरं "ज्ञानाशिवामाय । १६ अ-विरल-मद-जल-नित्र भ्रमर-कुण्डलानं कवि-पारम् । अभिमत-फल-दातारं कामेशं गणपति बन्। १७ या कुन्देन्दु-सुपार-हार-धवला या शुभ-वस्त्राथना । या वीणा वर-दण्ड-मण्डितकरा या वंत-पधामना । १८ या ब्रह्माच्युन-शंकर-प्रभृतिभिर देवः सदा वनिता। सा मां पातु सरस्वती भगवती निशंप-जाण्यापहा ।। १९ विरमति महा-कल्पनाभीयर्थक-निकतानः | नि-भुवन-पुनः-शिल्पी? यस्य प्रतिक्षणम् आग्म-मः ॥ २० किम्-अधिकरणा कीटक कस्य व्यवस्थितिर इति। भला उदरम् अविशद द्रष्टुं नस्मै जगन-निधये नमः || इ. नीय: लोक २१ जयति भृगु-वंश-तिलकः प्रथम-कविर द्विज-वरः म वामीकिः । मृदु-ललित-पद-निबद्धं कृतम् इह रामायणं येन ॥ वह प्रथमः इलाका २२ अत्रैव धर्म-विधिर् अत्र पति-बवत्वं सौनानम् अत्र निखिला गुरु-मकिर अत्र । वाल्मीकिना कवि-वृष-प्रवरेण गीते रामायणे वदत के न गुणा न सन्ति । वह सप्तमः श्लोक वा मो नमो गणेशाय॥ भों नमो भगवते वासुदेवाय । १४ १५, १,७, २ का (पाठान्तराणि १५ सरस्वती व कोषम्या-मन्दि-बनो रामः २३." सर्व-शानाधिवासाय वाल्मीकाय नमो नमा) वा ओं नमो गणेशाय । ओं नमो राम-चन्द्राय ॥ ह द्वितीयः खोका ( पाठान्तरं ३.४ सर्व-शामाधिवासाय वाल्मीकाय महात्मने) २१ नीलेन्दीवर-नील-निर्मित-वपुः पचायतोदीक्षणो धन्वी बाहु-बलावलेप-दलित-प्रख्यात-करियरः । क्षीरोदार्णव-सेतु-बन्धन-करस् वीणाव-वंशोजको वैदेही-बदनारविन्द-मधुपः श्री-राघवः पातु धा।

·... -- -- -- -- 30 १.१.१ ] बाल-काण्डम् [ ७ इह तृतीयः श्लोकः ( पाठान्तरे र राम रामेति कूजन्तं ' आरूढ-कविता-शाखं) २४ राम-रस्नम् अहं वन्दे चिन्नकूटक-पेटके। कौशल्या-शुक्ति-संभूतं जानकी-कण्ठ-भूषणम् ॥ इह प्रथमः इलोकः (पाठान्तर कौशल्या-नन्दि-वर्धनो रामः) वर ओं नमः श्री-राम-चन्द्राय ॥ इह १, २ श्लोको - ( पाठान्तरे १ कौशल्या-नन्दि-वर्धनो रामः २३- सर्व-ज्ञानाधि- वासाय वाल्मीकाय नमो नमः) वर प्रथमानि श्रीणि पन्नाणि लुप्तानि ।। २१ श्रीमामाय परम-गुरवे नमः ॥ शुभम् अस्तु ४ x x शान्तये॥ रह ३-५,११ श्लोकाः ( पाठान्तराणि ३ कविता-५-५ यः पिबन् सततं राम-चरितामृतं सागरं ५ प्राचेत-सम-कल्मषं ११ शिरसा नमामि) हरिः ओं द. शक्तिः सुषुमता नाडी वीजम् ॥ इडा शक्तिः ॥ मध्यवर्ति सरस्वती कीलकं ॥ मम चतुर्-विधं पुरुषार्थ-सबूध xxx गः ॥ धर्मात्मा हृदयाय नमः। सत्य-सन्धश् च शिरसे स्वाहा ॥ रामो दाशरथिर यदि शिखायै वौषट् ॥ पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वः कवचाय हुम् ॥ तं जहि नेत्राभ्यो वौषट् ॥ रावणिम् अस्त्राय फट् ॥ भूर भुवः स्वर ओम् इति दिक्-बन्धः ॥ ध्यानम् ॥ २५ धर्मात्मा सत्य-सन्धर च रामो दाशरथिर यदि । पौरुषे चाप्रतिद्वन्दस् तं जहि जहि रावणिम् ॥ २६ सहस्त्रादित्य-संकाशं सर्व-शस्त्र-निबहणम् । राम शक्तिमयं ध्यायेद् राघवं सायकम् ॥ २७ अभीप्सितार्थ सिद्ध-अर्थ पूजितो या स्वरैर् अपि । सर्व-वित्र-छिदे तस्मै गणाधिपतये नमः ॥ इह ३.५, ६, ८ श्लोकाः (पागन्तराणि ३ कविता- ५'राम-चरितामृत-सागरं ५ प्राचेत-सम-कल्मषं) २८ भामिषी-कृत-मार्तण्दं गोष्पदी-कृत-सागरम् । तृणी-कृत-दशमीवम् आअनेयं नमाम्य अहम् ॥

·. वाल्मीकीय रामायण . २९ आञ्जनेयम् अति-पाटलानन काशनाद्रि कमनीय-विग्रहम् । पारिजान-तरु-मूल-वासिन भावयामि पवमान-नन्दनम् ॥ ", ११ - (११'पा शिरमा नमामि । ३० रामम् इन्दीवर-श्यामं राजीवायत-लोचनम् । x x अझणः स्थानं ब्रह्मणा पूज्यत सदा ।। ३१ वाल्मीकि-गिरि-संभूना राम मागर-गामिनी । पुनाति भुवनं पुण्या रामायण-महा-नदी ॥ ३२ यः कर्णाञ्जलि-संपुटेर् अहर् अहम् पिबत्य् भादगम् । वाल्मीकेर् वदनारविन्द-गलितं रामायणाख्यं मधु ॥ ३३ जन्म-व्याधि-जरा-विपत्ति-मरणर् अत्यन्त-योपद्रवम् । संसारं स विहाय गच्छति पुमान् विष्णोः पदं शाश्वतम् ।। ३४ नमोऽस्तु रामाय स-लक्ष्मणाय देव्यै च तस्य जनकात्मजाय नमो ऽस्तु रुद्रेन्द्र-यमानिलेभ्यो नमो ऽस्तु चन्द्रार्क-मन्द-गणेभ्यः ।। ३५ तद्-उपगत-समास-सन्धि-योग सम-मधुरोपनतार्थ-वाक्य-बछम् । रघु-वर-चरित मुनि-प्रणीतं दशशिरसर्च वधं निशामयध्वम् ।। इह नवमः श्लोक ( पाठान्तरं 'अक्षरं प्रोक ३६ यत्र यत्र रघु-नाथ-कीर्तनं तन तत्र कृत-मम्मकालिम् । वाष्प-वारि-परिपूर्ण-लोचनं मारुति नमत राक्षसान्तकम् ॥ ३७ रामं रामानुजं सीता भरतानुजं सुग्रीवं वायु-सूनुं च प्रणमामि पुन: [ पुनः ] ॥ कौशल्या-नयनेन्दुम् ४ ४ x x x तमानसईस रामं राजीव-लोचनं वन्दे ॥ A xx ३८ शुक्लाम्बर-धरं विष्णु-शशि-वर्ण चतुर-भुजम् । प्रसा-वदनं ध्यायेत् सर्व-विघ्नोपशान्तये ॥ श्री-रामाय नमः ॥ श्री-शुरुभ्यो नमः ।। १६३-६, ८, २८ इलोकाः (पासन्तराणि कविता- ५'राम-चरितामृत-सागरं ५ प्रावेत- सम-कल्मषं अंजना) इह १०, ११, २१ श्लोकाः ३९ वेद-वेये परे पुंसि जाते दशरथात्मजे। वेदः प्राचेतसादासीत् ? साक्षाद् रामायणात्मना । इह ३ श्लोक ५० भृण्वन् रामायणं स भवस्याथ पारं पदम् एष वा। स याति ब्रह्मणः स्थान ब्रह्मणा पूज्यते सदा ॥ - ·SA- . -- १.११ ] बाल-काण्ड مه --- इह ३५ श्लोकः । ! । m . द इह २७, ३८, ३-६, ८, २८, १०, ११ श्लोकाः ( पाठान्तराणि २७ सुरैर् अपि २७° श्री-गणाधिपतये नमः ३ कविता- ५.' यः पिबन् सततं राम-चरितामृत-सागरं ५ प्राचेतः-सम-कल्मषं) ४१ श्री-राघव दशरथात्मजम् अप्रमेयं सीता-पति रघु-कुलान्वय-रब-दीपम् । आ-जानु-बाहुम् अरविन्द-दलायताक्षं रामं निशाचर-विनाश-करं नमामि ॥ ६६ ३४, ३१ श्लोको ४२ श्लोक-सार-समाकीणं सर्ग-कल्लोल-संकुलम् । काण्ड-ग्राह-महा-मीनं वन्दे रामायणार्णवम् ॥ बह ३९, ३२, ३३ श्लोकाः ४३ दण्डकारण्य-पाषाणे भतुर् वक्षसि कौस्तुभे । समान-स्खलनौ वन्दे वैदेयाः पाद-पल्लवी ॥ ०, ३५ श्लोकाः (पाठान्तरे ९ अक्षरं प्रोक्तं ४० यः पादं-अथ पारं) श्रीमते राम-चन्द्राय नमः रघुनन्दनाय । मुखम् ॥ इह ९,४०, द५ प्रथमं पत्रं लुप्तम् द प्रथमानि पञ्च पत्राणि लुमानि श्री-महा-गणाधिपतये नमः ॥ श्रीमद्-राम-चन्द्राय नमः ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ श्री-शारदायै नमः ॥ ३६ १, ३-६, ३६, ७ श्लोकाः ( पाठान्तराणि ११ स जयति ३. कविता- ५-५ यः पिबन् सततं राम-चरितामृत-सागरं ५ प्राचेत-सम-कल्मषं) दर ओं श्रीगणेशाय नमः ॥ द. श्रीनाणेशाय नमः॥ श्रीमते रामानुजाय नमः॥ भों ॥ इए १, ३-६, ८, १०-१२, ७ श्लोकाः ( पाठान्सराणि ।' कविता- ५॥ यः पिवन सततं राम- चरितामृत-सागरं ५ प्राचेत-सम-कल्मषं ११ शिरसा नमामि)

·१०]
वाल्मीकीये रामायणे
[ १.१.१
.
१.
दर
श्रीराम-चन्द्राय नमः ॥
३६ ३७, ३९, ३-६, ८, १०-१२, ७ श्लोकाः
(पाठान्तराणि ३ कविता- ५.२ यः पिबन सततं राम-चरिता-
मृत-मागरं ५ प्राचेत-सम-कलम ७३ विष्णु-रूपेण )
श्री-गणेशाय नमः ॥ श्रीराम-चन्द्राय नमः ॥
दा
श्रीमाणाधिपतये नमः ॥
३६ १, ३, ५, ६, ३६, ७ (प्रान्वे) छोका:
(पाठान्तराणि ११ स जयति ३३ कविता. ५२.यः पिबन् सततं
राम-चरितामृत-सागरं ५४ प्राचेत-सम-कल्मषं)
-
३

·१.१.४ ] बाल काण्डम् [११ वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः " 'निरतस् * * वरः * मुनि-पुंगवम् * न्व् * सांप्रतं * गुणवान् कशू च वीर्यवान् . तपा-स्वाध्याय-निरतं तपस्वी वाग्-विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर मुनि-सत्तमः ॥ १॥ को ह्य् अस्मिन् प्रथितो लोके सद्गुणैर् गुणवत्तरः । धर्म-ज्ञशू च कृत-ज्ञश च सत्य-वाक्यो दृढ-व्रतः ॥२॥ उदाराचार-संपन्नः सर्व-भूत-हितश् च का। वीर्यवांश च वदान्य च कशू चापि प्रिय-दर्शनः ॥३॥ जित-क्रोधो महान् का च धृतिमान् को ऽन्-असूयकः । म., प्रथमं पत्रं लुप्तम् ॥ चारित्रेण च को युक्तः सर्व-भूतेषु को हितः विद्वान् कः कः समर्थश च * चैक- * आत्मवान् को जित-क्रोधो द्युतिमान् * * द, प्रथमे । पत्रे लुप्ते ॥ ६. प्रथमानि पञ्च पत्राणि लुप्तानि ॥ प्रथमानि त्रीणि पत्राणि लुप्तानि ॥ ११ <म,.५.८.१०.१२ "निरतस् >, व. <म> संयुक्तस्. वरः> <म...५.८.१०.१३ म..५.८.१० तेजस्वी-तपस्वी. सर्व-शास्त्र-विशारद. काम,.६.११ " <म... मुनि सत्तम> २२ व... व... ऽस्त्य्-. व, विदितो प्रथितो. (म. सांप्रतं> ६.११ वगुण-सत्तमः. ४ २२. २. क, म सद्गुणो~ सद्-गुणैर्. म, गुणवत्तरं, म गुणवत्तमः. म नास्ति ।। म सु-शीला ~ कृत-ज्ञश. २ मा सर्व-ज्ञश् च, मा. सत्य-वाक् सु- । काम २.६.११ सत्य-वाक्यो. का सद्-आचार-संपन्नः म. संयुक्तः - संपन्न: १४.५.४०८.१०.१३<>'हिते रतः, द, चारित्रेणैव चारित्रेण च. को. . म वारित॥ ३१ व, नास्ति ॥ व. १ नास्ति। ३' कम... वीर्यवान् बलबांश चापि. ४-६.. सदा चल कर चापि. मा.१३ वदान्य-महान् करा. का 'r.११कृत-शश चा- धृतिमान् को.

·१२] वाल्मीकीय रामायणे [१.१.७ बजा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.७ १.१.१० ve. air" NAVImranwwwd 17. nohanN... कस्य बिभ्यति देवाश च जात रोषस्य संयुगे परं कौतूहलं हि मे महर्षे * * * संजात-रोषात् कस्माच् च देवता अपि बिभ्यति ॥४॥ एतद् इच्छाम्य अहं श्रोतुं त्वत्तो नारद तत्वतः। देवर्षे त्वं समर्थों सि ज्ञातुम् एवं-विधं नरम् ॥५॥ काल-त्रय-ज्ञस् तच् छुत्वा वाल्मीकेर् नारदो वचः। श्रयताम् इत्य् उपामन्त्र्य तम् ऋर्षि प्रत्यभाषत ॥६॥ बहवो दुर्-लभाश चैव श्रुत्वा चैतत् त्रि-काल-ज्ञो * इति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यम् अब्रवीद -.--..----..-- ४ अधिपाउ क उदारः समर्थशू च त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे । का प्रजानुप्रह-रतः को निधिर् गुण-संपदाम् ॥१॥ ('म... <r,>'कर~ रत.. 'म, ऽवधिर् ~ निधिर् . मा. संयुतः "संपदा) सममा रूपिणी लक्ष्मी कम् एकं संश्रिता नरम् । मनिलानल-सूर्येन्दु-शकोपेन्द्र-समा चकः ॥२२॥ (क, म..., एका~ एकं. वर-नरं. "म, सर्व-काम ~ शक्रोपेन्द्र) भत उत्तरं चारित्रेण च संयुक्तः सर्व-भूतेषु को हितः। को विद्रा च समर्थपूर कर व प्रिय-दर्शनः ॥ ('म को युक्तः संयुका, 'म.. अप्य भास्मवान् को ऽतिथि-प्रियः) म.. म५.५.८-१० अतोऽप्य् उत्तरं म५.८ मात्मवान् को जित-कोचो एतिमान् को ऽन्-अस्पक: 100 " <म, श्रुत्वा चैतत् त्रि-लोक-झो> - त्रि-लोक-झो, कम लोम् - तम. म.१..... मुनिऋषि. * ·. । १.१.८] बाल-काण्डम् [१३ - h वन-विशेषाः १.१.१२ दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.८ १.१.१३ । त्वयैते कीर्तिता गुणाः। श्रयतां तु गुणैर् एभिर् यो युक्तो नर-चन्द्रमाः ॥७॥ ये त्वया * * मुने वक्ष्याम्य अहं बुवा तैर् युक्तः श्रयतां नरः इक्ष्वाकु-वंश-प्रभवो * जनैः श्रुतः रामो नाम गुणाकरः। संयतात्मा महात्मा च धृतिमान् द्युतिमान् वशी ॥८॥ नियतात्मा महा-वीर्यो द्युतिमान् धृतिमान् * •* म... स्वयैव ~ स्वयैते. अधिपाठः उ एकस्मिन् हि न-लोके ऽस्मिन् गुणा एते मु-दुर-लभाः। देवेष्व् अपि न पश्यामि कंचिद् एभिर् गुणैर् युतम् ॥५॥ ('व, एतस्मिन् - एकस्मिन्) (क, म, एकोस्मिन्, म... एकत्र, म..... <> एकेन. का मह. नि-लोके. कम 'लमं म.... एवं एभिर) मा उत्तरं व किंतु वक्ष्याम्य अहं तुम्यं भविष्यति महा-यशाः। एतैर् भप्य मधिकै चैव गुणैर् युको महा-मनाः ॥६॥ १८.९.१२ सुनेर् ~ मुने. म...५.१.१० चन्द्रमाः श-प्रभवो इति द्वितीय-पत्र- म प्रारम्भः॥ म, राम- . मधिपाठः उ एतैर् अभ्यधिकष चैव गुणैर् पुक्तो महा-युतिः । (क, एभिर् - एतैर् . (म... एतेर चाम्मधिक. व अप्य्-अम्ब) का म.. महा-मतिः पुतिः) * म.५.९.१. प्रयुतिमान् महात्मा ४' <. धतिमान् घुविमान । म..५.८-१० गुणवान् युतिमान कर अनुमान् ~ पुतिमान.

·१४ ] बाल्मीकीये रामायणे [१.१.१२ वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः ११.१७ . var.mrAA NrFINr INVM wrwwIRANI rArAA Aw. बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्मी श्रीमान् शत्रु-निवडूणः। विपुलांसो महा-बाहुः महोरस्को महेष्वासो सु-ललाटः सु-विक्रमः पीन-चक्षा विशालाक्षो कम्बु-ग्रीवो महा-हनुः ॥९॥ महेष्वासो महा-तेजा गूढ-जत्रुर अरिंदमः। आ-जानु-बाहुः सु-शिरा बलवान् सत्य-विक्रमः॥१०॥ समः सम-विभक्ताङ्गः स्निग्ध-वर्णः प्रतापवान् । विशालाक्षः पीन-वक्षा लक्ष्मीवान् शुभ-लक्षणः॥११॥ धर्म-ज्ञः सत्य-सन्ध’ च जित-क्रोधो जितेन्द्रियः। मनस्वी ज्ञान-संपन्नः शुचिर वीर्य-समन्वितः ॥१२॥ क्षति दीति नीति. ९' म..५.२.१० धीमान् ~ श्रीमान् . <> विपुलांगो, म, विपुलाक्षो,म.... विशालाक्षो. प्रजानां च हिते रतः यशस्वी * * वश्यः समाधिमान् ९१ क, म५.११ प्रीति', म. म ९५ काम..२.६. .११.२ १.१० १.२ , गूढ-जानु १.म. व, (प्रान्त ) ब>सु-मुखो- सु-शिरा. 10, सिंह-विक्रमः "म, विपुलाक्षः~विशालाक्षः . <म.५.८.१०.१२ पीन-प्रक्षा विशा. लाक्षो> * म..५.४.१० कुल-नन्दनः शुभ- १२ म, जितात्मा च ~ जितक्रोधो, चाम्वितः, १२ अधिपाद <म.> प्रजापति-समः श्रीमान् धाता रिपु-निषूदनः ॥८॥ (व, विधाता रिपु-सूदनः, ·14 १.१.१५] बाल-काण्डम् [ १५ 7 वन-विशेषाः १.१.१९ दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.१६ JUL * जीव-लोकस्य वेद वेद-चेदाग-तत्त्व-ज्ञो धनुर्-वेदे च निष्ठितः रक्षिता सर्व-लोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता। सर्व-वेदाङ्ग-विच चैव सर्व-शास्त्र-विशारदः ॥१३॥ सर्व-लोक-प्रियः साधुर अदीनात्मा बहु-श्रुतः। सर्वदानुगतः सन्दिः समुद्र इव सिन्धुभिः ॥१४॥ स सत्यः स समः सौम्यः * विचक्षणः सर्वदाभिगतः * आर्यः सर्व-समशू चैव ---- <म, निसूदनः >) (अतः पर म. ७-१२ <म..३ रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्व-जनस्य च रक्षिता 1९1> 'लोकानां म... (म, प्रान्ते) रंजिता ~ रक्षिता, व, परिपालिता ~ रक्षिता (प्रान्ते म, रंजिता~ रक्षिता. 'रक्षिता) १३ अधिपाद <म-> रक्षिता स्वस्य वित्तस्य त्रैलोक्यस्यापि रक्षिता11001 (<म.., रंजिता ~रक्षिता. म... वृत्तस्य वितस्प> द. धर्मस्य-वित्तस्य. रंजिता रक्षिता> 4.-१२ स्व-जनस्य च रक्षिता) ।' <म. वेद ~ सर्व"> म, वेदान्त', म... 'वेदार्थ ~ व, चापि ~ चैव. 'वेदान १३" अधिपाठः म..५.९.१० वर्ष सर्वत्र (म. घेद-वेदाङ्ग-तत्त्व-शो धनुर्-वे च निष्ठित:) सर्व-शास्त्रार्थ-वरव-शो मतिमान् प्रतिभानवान् । ('म.....<ब, > नीतिमान (प... <> स्मृतिमान् - ~मतिमान् . मतिमान्) म.., प्रतिभावितःप्रति') ब, सोजः (प्रान्ते सौम्यः), प, शूरः कम स शूर ममरा सोम्या:. सौम्या म. समून्य-मस्सरः यूर. म४.५.१.१. स सम्यश् (म.. सस्यश्) पसमक्ष वैव. मस शून्य-समरा सौम्यः ससभ्य व समा स्तुत्या। . म.

·१६ ]] वाघमीकी रामायणे [१.१.१७ बा-विशेषाः- १.१.२१ दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.१९ १.१.२२ viANAMAN MAMM marw NAV C. 4 thư RAJAANAVANAVRAN सदैव प्रिय-दर्शनः स चैक-प्रिय-दर्शनः। रामः सर्व-गुणोपेतः कौसल्यानन्द-वधनः ॥१५॥ सच नन्दि० समुद्र इव गाम्भीर्य धैर्येण ** स्थैर्ये च हिमवान् इव । विष्णुना सहशो वीर्य सोमवत् प्रिय-दर्शनः ॥१६॥ कालाग्नि-सदृशः क्रोघे क्षमया पृथिवी-समः। धन-देन समस् त्यागे सत्येऽप्य् अन् उपमः सदा॥१७॥ *धर्म इवापरः १५. <द, स चैक-> क, म,.२.४.७.५ स चैकः, म... १३.. सदैक- सदा च, म५.८.१०.१२ सौम्यश् च. १५ म.५.८.१०.१२ सौम्यः द, वै. <म, सच राम:> १ सर ७.१०.१२ १४. १५" <क, म,, मन्दि'> १६ क, म., इह-इव. उक्या तुझ्यो दास्पतिः क, म... ध ध मघवान् इव, धैर्ये चानुपम: सदा. १७१ क, म, क्रोधो, म. कोपे मदनदास्य, म... धन-दस्य. म.५.... चार्थे-त्यागे. ब, सत्यल्सस्ये ऽप्यू. म... (म. प्रान्ते ) मत्येव. सत्येच सत्ये ऽप्यू. म.५.८.१०.१० मन्-उपम-पुतिः. १७'अविषाम रक्षयामास स्व-गुणैर् उदारर् य इमाः प्रजाः ।।२।। (क, रायत्य एव - स्यामास. पासव. म... स्व-गुणै रजयामास. ब, रमयामास (प्रान्ते रजयामास ) स मुमैर् . पर~4) म१.४.५.७-१०.१२ म.

·१.१.२०] बाल-काण्डम् [ १७ बा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषा १.१.२५ १.१.२५ ANM UNR-. . .v A १ "" H. प्रियं ** ऐच्छत् प्रीत्या मही-पतिः संभारान् * भार्याथ कैकयी * * देवी व तम् एवं-गुण-संपन्न रामं सत्य-पराक्रमम् । ज्येष्ठ श्रेष्ठ-गुणैर युक्तं पिता दशरथः सुतम् ॥ १८॥ यौवराज्येन संयोक्तुम् इयेष स महा-द्युतिः। तस्याभिषेक-संभारं दृष्ट्वा केकय-वंश-जा ॥१९॥ पूर्व दत्त-चरा राज्ञा * एतम् * वरम् एनम् अयाचत । अतः परं म. म.-५०८-१०.१२ यस्माद् अतो राम इति नामैतत् तस्य विश्रुतम् ॥१३॥ ('व, ततो-भतो. म. नाम तत् ~ नामैतत् . म.-४१ भस्यतस्य. म... विश्रुतः) क नास्ति ।। एकं एवं. क, म.२.३.६.९.११.१३ राम-ज्येष्ठ , सर्व-गुणोपेवं ~ श्रेष्ठ-गुणैर् युक्तं. कम., अग्रेर् गुणेर्, म... आर्य- भग्रे (म माये ) गुणैर्, म..१३ (म, प्रान्ते ) सार्थ-गुणैर् , श्रेश्वर गुणैर . १८* मर, राजापिता. म.६.८.११.१२ स्वयं-सुतं. म. ६.११ १४. म... व, गुणैर, म.. मरस . १८ अधिपाठः द<म> प्रकृतीनां हितैर् युक्त प्रकृति-प्रिव-काम्यया ॥१४॥ १९१ क, मा, संयुक्काम् , म, संयुक्तम् ~ संयोक्तुम् . १९२ क, म, मिहाभूतिः - महा-युतिः. म..५.९ <4.> मति: 'युतिः , व' पति: पुतिः (प्रान्ते युतिः) १९३ <म. 'संभारान् > कैकेय', म.५ ५९ क, म....६.७.१.११.१३ कैकय'. द, भायोपि. २. व, राज्ञो राज्ञा.

·१८] वाल्मीकीये रामाषणे [१.१.२४ वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.२८ ११.२९ १.१.२९ vw.viruvawwwvvvwir.vom. ~~~... ON. Vvvvv vanvuArAviyiwww. AIN vran. . विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥२०॥ स सत्य-वचनाद् राजा धर्म-पाशेन संयतः। विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥२१॥ स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् । पितुर बचन-निर्देशात कैकेय्याः प्रिय-कारणात् ॥२२॥ तं यान्तम् अनुजो धीमान् भ्रातरं रामम् अग्रजम् । लक्ष्मणो नाम विनयाद् अनुवबाज वीर्यवान् ॥२३॥ सर्व लक्षण-संपन्ना भार्या चैनम् अनुव्रता। अनुवबाज वैदेही सीता नाम शुभ-व्रता ॥२४॥ २॥ महसत्य-पाशेन. कम <द......> , म..५.९.१. यंत्रितः . २।' म५.८-१०... <व. द.>राजारामं. २२ म, <a.> कैकय्याः. २३ म... माता मावरम् * तं वजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणो ऽनुजगाम है। स्नेहा विनय-संपन्नः सुमित्रानन्द-चर्धनः॥ नारीणाम् उत्तमा वधूः सीताप्य् अनुगता रामं १ .८.११-१३ संयुतः, म४.५.९.६० दर सुप्रियं. कैकेयी.. ६१३ २३२ म.१२ राम-नाम. २३ अधिपाठ: द<म.> भ्रातरं दयितो भातुः सौभाग्नम् भनुदर्शयन् ॥ रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राण-समा हिता। जनकस्य कुले जावा देव-मायेव निर्मिता ॥१५॥ <च, प्रान्ते नारीणाम् उत्तमा सती> २४ क, चैतम् ~ चैनम्. (च, प्रान्ते) पति-मता. म.रामनाम. म सीता प्राण-समा हिता> ७ ·2 ५ +7 १.१.२७] बाल-काण्डम् १९ . . वन-विशेषाः ११.३४ V दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.३ १.१.३२ VAMr.N VAN Wv. Arvin rvw. . शशिनं रोहिणी यथा रूप-यौवन-माधुर्य- शीलाचार-समन्विता। बभौ सानुगता राम निशा-करम् इव प्रभा ॥२५॥ पौरैर अनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च । भृङ्गवेर-पुरे सूतं गङ्गा-कूले न्यसर्जयत् ॥२६॥ सो ऽतीत्य वन-दुर्गाणि सरितश् च सरांसि च । चित्रकूटं ययौ शैलं भरद्वाजस्य शासनात् ॥२७॥ ते वनेन वनं गत्वा नदीस् तीत्वा बहूदकाः * अनुप्राप्य २५ व, गुणान्विता-समन्विता. २५ कर म द, रंगिबेर'. निशाकर-शिवा प्रभा. २६१ क, म,, भनुगतं. २६ क, मह...१.११.१२ भंगवीर. म. सूतो~सूतं. २६ म... (4,> सीरे - 'कूले म <द...> विसर्जयेत् . म.<.> ग्यसर्जयन्. २६ मषिपाठः द<म (पञ्चस्व अपि २७ पूर्वार्धात् परं, प्रान्ते, इतर-हस्तश् च) व (प, प्रान्ते, इतर-हस्तश् च)> म... गुहम् भासाथ धमारमा निषादाधिपति प्रियम् । गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया ॥१९॥ (म... स-~ध) (अतः परं म ते बनेन वनं गत्वा नदी तीवो बहूदका: ।> १६* परं व (व, प्रान्ते, इतर-हस्तश् च) उत्ततार ततो गङ्गा धनं चैव विवेश ह11७1 ('व, सर्व-पाप-प्रनाशिनीम्) ·२०] वाल्मीकीये रामायणे [१.१.३० . पग-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.३३ १.१.३५ NhvOPANNA vụ lưu ưu và JANAANAV. Luvvvv~~uri. . . ** कृत्वा . रममाणा वने त्रयः रम्यम् आवसथं तत्र कृत्वा रामः स-लक्ष्मणः। उवास सीतया सार्थ वल्कलाजिन-संवृतः ॥२८॥ श्रीमद्भिस् तैस् त्रिभिः सार्ध चित्रकूटो रराज सः। अधिष्ठितो यथा मेरुः श्री-वैश्रवण-शंकरैः ॥२९॥ चित्रकूटं गते रामे पुत्र-शोकादितस् तदा। राजा दशरथः स्वर्गम् अगमद् विलपन् सुतम् ॥३०॥ देव-गन्धर्व-संकाशास् तत्र ते न्यवसन् सुखम् पुत्र-शोकातुरस् * जगाम ** २७ अधिपाठ: म (म....प्रान्ते, इतर-इस्तश् च) १६॥ १२.४.१०.१३ २७ म..२.४.६-१.११.१३ २४ व, चित्रम् - रम्यम्. भारद्वाजस्य-भ. <म.. कृस्वा> २४. <म. रममाणा वन प्रयः> व, चतुर्थ-पत्र-प्रारम्मः ॥ व, उवाच-उवास. साध क, म. सातकं, म, साकं (म, प्रान्ते साई) संयुतः संवृतः, २६ मत ८.१०.१० २८ अधिपाठः व,. (व, प्रान्ते, इतर-हस्तश् च) वास्तु-पूजां च तत्रैव चकुस ते सु-समाहिताः। देव-गन्धर्व-संकाशा म्यवसन् प्रथम त्रयः ॥१८॥ ('व... ततश् चक्रे ~ च तत्रैव. ...असुमैः चकुस से) २९१ ब, बता त्रिभिः. २९ म.६ ३० म.. श्री-मुकुन्द-महेश्वरैः. ३०१ म, रव,>चित्रकूटे. म... ( व्यस्यासेन ३०') राजा दश- रथः स्वर्गम् . <द, शोकार्दितः > (व्यत्यासेन ३०१) पुत्र-शोका- दतथा तदा. मर.. दिवस तदा .

·१.१.३२] बाल काण्डम् [२१ . वन-विशेषाः १.१.४० दक्षिणापथ-विशेषाः - . , .. ShVm NJR . Mv u * तु तस्मिन् * गते तस्मिस् तु भरतो वसिष्ठ-प्रमुखैर् द्विजैः। प्रचोदितोऽपि राज्याय नैच्छद् राज्यं महा-यशाः ॥३१॥ नियुज्यमानो. ** महा-बल: स जगाम वनं वीरो राम-पाद-प्रसादकः। गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्य-पराक्रमम् ॥ अयाचद् भ्रातरं रामम् IA .. राजत्वे स पुरस्कृतः आर्य-भाव-पुरस्कृतः। मृते पितरि धर्मात्मा राज्य-राष्ट्र-पुरस्कृतः। राज्य-लोमं परित्यज्य रामं द्रष्टुम् उपागतः ॥३२॥ त्वम् एव राजा धर्म-ज्ञ इति रामं वचो ऽब्रवीत् ॥ रामो ऽपि परमोदारः सु-मुखः सु-महा-यशाः। न चैच्छन् पितुर आदेशाद् राज्यं रामो महा-बलः ॥ ३. अधिपाठः व (ब, प्रान्ते, इतर- इस्तश् च) राम-प्रवासनं श्रुत्वा पितुश् च निधनं तथा । भरतो विललापातों बहु ।।१९॥ मातृकाद् भागतो ३१ म, च~तु. ६. .11.१२ मृते लगते. <म.-६.८-१०.१२ तु तस्मिन् > ३१२ म, प्रमोदितो प्रचोदितो. ३. क, म... महा-यशः म. भरतश् च महा-यशाः. ३६...... सु-~स. ३२ <म....१०.१३ राजस्वे स पुरस्कृतः> व, सु परिस्कृतः (प्रान्ते स पुर) ३२* अधिपाठ व अयाचद् प्रातरं रामम् आर्य-भाव-पुरस्कृतः। गृहाण राज्यं धमस्मिन्न् इति रामं वचो प्रवीत् ॥ प्रसाधमानो ऽपि यदा नैच्छद् राज्यं महा-यशाः ।२१ (व.. नास्ति ॥ 'व, पुरस्कृत) ३२ अधिपाठः म स जगाम इत्यादयस् प्रयोऽपि दक्षिणापथ-श्लोकाः॥ ३२ अधिपाठः म अयाचद् प्रावरं रामम् आर्य-भाव-पुरस्कृतम्। न चैच्छत् परम-प्रहो राम मोक्तुं महा-यशा: ॥२.* ॥

·२२] पासमीकीय रामायणे [ १.१.३७ वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.४२ . vaviaamwMMARAM NAAM AN a A AnnnnnvNMAMAnhynAmAAMANA पादुके चास्य राज्याय न्यासं दवा पुनः पुनः । निवर्तयामास तदा भरतं भरताग्रजः॥३३॥ * ततो स कामम् अन्-अवाप्यैव राम-पादाव् उपस्पृशन् रामस तु पुनर् आलक्ष्य नागरस्य जनस्य च। तत्रागमनम् एकाग्रो दण्डकान् प्रविवेश ह॥ गृहीत्वा राम-पादुके। नान्द-प्रामे ऽकरोद् राज्यं रामागमन-काझ्या ॥३४॥ आसङ्कमानश् च पुनः पौर-जानपदागमम् । रामो ऽपि हित्वा तं शैलं प्रययौ दण्डकं वनम् ॥३५॥ विराधं राक्षसं हत्वा शर-भङ्गं ददर्श ह। सुतीक्ष्णं चाप्य अगस्त्यं च अगस्त्य-भ्रातरं तथा ॥३६॥ अगस्त्य-वचनाच् चैव जग्राहैन्द्रं धनुस् तदा। आलभ्य परम-प्रीवस् तूणौ चाक्षय-सायको ॥३७॥ लब्ध्वा स* * शरासनम् खङ्गं च* तूणी ३३ <द...१.१ तदा> ३४. मधिपाठः व गते भरते रामो धर्म-पाशेन यन्त्रितः ॥२२॥ ३४ अधिपाठद गते तु भरते श्रीमान् सत्य-सन्धो जितेन्द्रियः । २३ । ३५" म, भगमद् ~ प्रययौ. ३५" भषिपाठः द <a> प्रविश्य तु महारण्य रामो राजीव-लोचनः । २३ । ३६ म.... चाप्यच. <म... कण्वा च (म.स)> ३. अधिपाठः ब (कान्ने, प, सर्व प्रान्त)<म.> असील बार-भर च अगलच महा-मुनिम्।

·------- . १.१.४०] बाक-काणम् [२३ -- वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः २.१.४६ wrwornwww vehrv. wwvi~~ tư v 1 vụ v ; ५H ......v Ann Avvvvv vv M.AruinonvN । 47 वसतस् तस्य रामस्य वने वन-चरैः सह। रक्षोभ्यः काम-रूपिम्य ऋषयोऽभ्यागमन् भयात् ॥३८॥ रामं कमल-पत्राक्षं शरण्यं शरणौषिणः। महेन्द्रम् इव दुर्-वर्ष बाण-खड्ग-धनुर-धरम् ॥३९॥ ऋषयो ऽभ्यागमन् सर्वे वधायासुरतक्षसाम् स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तथा वने। प्रतिज्ञातश् च रामेण वधः संयति रक्षसाम् । ऋषीणाम् अग्नि-कल्पानां दण्डकारण्य-वासिनाम् ॥ * तत्रैव वसता तेन तत्र सह भ्रात्रा जनस्थान-निवासिनी । विरूपिता शूर्पनखा राक्षसी काम-रूपिणी ॥४०॥ सो ऽभिवाय ययौ श्रीमान् अनसूयां च सु-अवाम् ॥ देशः पचवटी नाम तत्र वासम् अकल्पयत् ।२५०/ ('व, देश पत्रावट, व, प्रान्ते देशः पवटी) ३४ म.. ३८.१व, नास्ति ॥ ३४ क, म... <a> तस्य, काम-रूपेश्य, ३४ म, प्यागमन्. ३९२ म, शरणैषिणा, म...१२ शरणार्थिनः, ३९१ म, वारि-धेर् इव दुर्-धरम्. द..... तदा, द, सपो-~ तथा. <३९' अधिपाठः व.. स तेषां प्रतिभाव राक्षसानां तदा बने। प्रतिज्ञातस् तु रामेण वधः संयति रक्षसाम् ॥२६॥ ('व, निधनं श्रुस्वा~प्रतिशुश्शाय)> ५ १०' म५.४.८.९.१२.१३ 'निवासिना, १४०२ द. विरूपिता इति तृतीय-पत्र- प्रारम्मः ॥ केचिद् प्रन्थेषु शूर्पणखा । एवम् उत्तरत्रापि ॥ द... शूर्पणखी.

·वाल्मीकीये रामायणे २४] [१.१.४४ OM पन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.५० १.१.५५ १.१.५० . V NIV wwvan vvvuyY.... novrww उधुक्तान् * * त्रिशिरसं* दूषणं चैव राक्षसम् * रणे रामस् तेषां चैव पदानुगान् रक्षसां निहतान्य आसन् एकस् ** ततः शूर्पनखा-वाक्याद् आगतान् सर्व-राक्षसान् । खरं च दूषणं चैव रक्षस् त्रिशिर एव च ॥४१॥ निजघान बने रामो घोरांस् तान् सर्व-राक्षसान् । तेषाम् अनुबलं चैव सहस्राणि चतुर-दश ॥४२॥ ततो ज्ञाति-वधं श्रुत्वा रावणः क्रोध-मूर्छितः। सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम् ॥४॥ वार्यमाणो ऽपि बहुशो मारीचेन स रावणः । ४१-४२२ क वार्यमाणः सु-बहुशो नास्ति । sa त्रिशिरसं तथा निशिर एवं च. ४३१ <... वने> <म,-...रणे> द, वीरांस् - रामस्. ४२ <म-1...१३ एकर > <व, घोरांस ४२२ अधिपाठः द बने तस्मिन् निवसता जनस्थान-निवासिना ।२७॥ ('द.१२ निवासिना) काम. ४३१ अधिपाठ: उ रक्षस् त्रैलोक्य-विश्रुतम् । नामतो रावणो नाम काम-रूपो महा-बकः ॥ राक्षसाधिपतिः शूरो।२४ ('म-१. वा. विश्रुतः, व., विक्रमम् . 11-३०७.११.१३ व काम-रूपी) ५३५ म... साहाय्ये,म...४.१.१०.१२ सहाय्ये सहायं. ४३' मा काम-रूपी महा-बला, ४३. अधिपाठः भ. रावणो रक्षा श्रेष्ठ मारीचं सु-महाबलम् ।२९॥ .

·L १.१.४९]] बाल-काण्डम् [ २५ वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.५५ प.. १.१.५५ - "M HAN JULOP Arr UMA ॥ -- तस्याश्रम-पदं तदा * नृपात्मजो गृधं हत्वा * * श्रुत्वा * मैथिलीम् न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ॥४४॥ अन्-आदृत्य तु तद्-वाक्यं * काल-देशितः रावणः काल-चोदितः। जगाम सह-मारीचो रामाश्रम-पदं ततः॥४५॥ तेन मायाविना दूरम् अपवाह्य नृपात्मजम्। जहार भार्यां रामस्य हत्या गृधं जटायुषम् ॥४६॥ गृधं च निहतं दृष्ट्वा हृता भार्यां च दुर्-लभाम् । राघवः शोक-संतप्तो विललापाकुलेन्द्रियः ॥४७॥ ततः स तत्र काकुत्स्थो दग्ध्वा गृधं जटायुषम् । कबन्धं दो भूयो दनोः पुत्रं महा-बलम् ॥४८॥ तं स तेनैव कोपेन कबन्धं घोर-दर्शनम् । ४४ क, म., राक्षसो राषण तेन ते. काल-देशितः > क, म,, काल-शंदिता, म४.५.८.१०.१२ क्रोध-मूर्छिता. भपसार्य अपवाधा ४६ मधिपाठः उ रावणो ऽन्तरम् भासाथ सीता सुरसुतोपमाम् ॥३०॥ ४६ <... हत्वा गृ_> कम, <-> ~च. ४७. म. सु... घल्लभाम् दुर-लभाम्. विकलाप सु-दुःखितः. ४९ म. घृतम् ~ स. शरेणैव .स वेनैव. १९' म., बन्धो यम-दर्शनम्. * तेनैव शोकेन गृधं दग्ध्वा * मार्गमाणो वने सीता रावसं संददर्श ह। कबन्धं नाम रूपेण विकृत घोर-दर्शनम् ॥ १५ <म,-३.५.१३ द.... काल-नोदितः. ४६ म.-६.८.१०.१२ < म... व, नूपात्मजौ > मा १. मा... म ·KO-ASE-- धामीकीये रामायणे [१.१.५२ Arvi" U Inve." LA वा-विशेषाः १.१.६५ दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.५९ १.१.५८ ANJNNNNNNNN Vvvvvhunm. unnamniwanNNIMANAwarni. तं निहत्य महा-बाहुर सच** निहत्य काष्ठेर अदहत् सोऽभूद् दिव्य-चपुस् तदा ॥४९॥ कथयामास रामस्य श्रमणां शबरी ततः। तस्यैव वचनाद् रामो लक्ष्मणेन सहानधः। शबरी धर्म-निपुणाम् अभ्यगच्छद् रघूद्वहः ॥५०॥ शबर्या पूजितः सम्यम् रामो दशरथात्मजः। पम्पा-तीरे हनुमता संगतो वानरेण ह ॥५१॥ ददाह स्वर गतश् च सः। स चास्य कथयामास शबरी धर्म-चारिणीम् । श्रमणी धर्म-निपुणाम् अभिगच्छेति राधव। सो ऽभिगच्छन् महा-तेजाः शबरी शत्रु-सूदनः॥ हनुमद्-वचनाच् चैव १९ म ४९ <म..........सच> , ५०२५ काष्ठेन दहत् . म तथासदा. ५०१ म.-६.८.१०.१२ रामाय-रामस्थ. ५० म... श्रावणा, म... प्रमाणां,म. <व...>अवां. ५०६ एतयोः लोकायोर् व्यत्यासा क, म....११.१३॥ म, तस्य सद्-~तस्यैव. ५. म महा-रघुः, म. सहायवान् ~ सहानता म. धर्म-निरताम्, ५०६ द....ऽभ्यगछन्,६३.१० ऽपि गच्छन्. अभिगड रघुबह . ५० (अधिपाठः क, म. क, म, 3.७.९.१.१७ अभ्यगच्छन् महा-तेजाः शबरीं शत्रु-सूदनः ॥३॥ ('क, म., भम्यगमछ, म, सोऽभि- गच्छन् , म भभिगच्छन्. म, महाबाहुः शांभरी)> . 'क, म ५११ क, म. म.-३.९.१४ वानरेण स संगता, म. ‘क, म, नास्ति । ५ बागरेण स साहिताव, वानरेन्द्रेण संगा. द, संगतो वानरैः सह . <> वानरेण समागतः ·१.१.५५] वाल-कापडम् [२७ - वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः d ११.६२ untuk M. M . N १ 0 Arm Marrrrr - . सुग्रीवाय * * * शंसद् रामो * सुग्रीवश चापि तत सर्व * रामस्य वानरः ततो* सुग्रीवेण समागतः। सुग्रीवस्य च तत् सर्व रामो ऽशंसन् महा-बलः ॥५२॥ सुग्रीवस् तस्य रामस्य श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः। चक्रे वानर-राजेन वैरानुकथनं महत् ॥५३॥ रामे निवेदितं सर्व प्रणयाद् दुःखितेन च । बालिनश च बलं तत्र कथयामास वानरः॥५४|| प्रतिज्ञाते तु रामेण तदा बालि-चधं प्रति । * प्रति रामायावेदितं * प्रतिज्ञातं च रामेण तदा बालि-वधं प्रति। बालिनश च बलं तत्र कथयामास वानरः॥ ५२' म... च संगतः, म <> द, समाहित:~ समागतः. समागमः. ५२१ क, म. रामः पृष्टो~रामोशंसन् . ५२ अधिपाठः द आदितश् च यथा-वृत्तं सीतायाशूच विशेषतः ॥३२॥ (द.... तद्च) तन-तस्य. द, चैव चापि. भाषित ५५. म, महा-बलः ६.१ वानरः ५३. अधिपाठः द <म...........२ चकार सख्यं रामेण प्रीत चैवामि-साक्षिकम् ॥३॥ <म.-५.८-१...२ सतो-चके> ५३' म.......... राज्येन ~ राजेन, प्रसवेनदु:खितेन. मर... <a...>हि, म..६-८.२ <५४ उत्तरार्ध-५५पूर्वार्धयोर् व्यस्थासः ५. मा. बालिनः स बलं चैव. ५५. म.<ष,> चतु. ततो ५५ कमरा ·२८] वाल्मीकीये रामायणे [ १.१.५८ धा-विशेषाः १.१.७१ दक्षिणापथ-विशेषाः N ANVI MA Wom Arnnrn.vvvvww. राघवे बालि-वीर्येण सुग्रीवः शक्तिोऽभवत् ॥५५॥ ** दृष्ट्या रामः संप्रत्ययं कर्तुं सुग्रीवे वानराधिपे। पादेन दुन्दुभेः कार्य चिक्षेप शत-योजनम् ॥५६॥ सुग्रीवः शङ्कित चासीन नित्यं वीर्येण राघवे। राघव-प्रत्ययार्थ तु दुन्दुभेः कायम् उत्तमम् । दर्शयामास सुग्रीवो महा-पर्वत-संनिभम् ॥ उत्स्मयित्वा महा-बाहुः प्रेक्ष्य चास्थि महा-बलः। पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप संपूर्ण दश-योजनम् ॥ * च पुनः सालान् सप्तैकेन महेषुणा बिभेद सप्त तालांशु च शरेणानत-पर्वणा। गिरिं रसातलं चैव जनयंस् तस्य विस्मयम् ॥५७॥ ततः प्रीत-मनास् तस्य कर्मणा तेन सोऽभवत् । जनयन् प्रत्ययं तदा ** तेन विश्वस्तः स महा-कपिः ५५" <म... सुप्रीवः शतिश चासीत् तद्-वधं प्रति राघवे> अष्टो पादाः । आधाश् चस्वारश् चरमौ च दो यथा द, मध्यस्थी तु यथा ५६ <म. ५६. <क, म........ <व, कर्तृ> ५७१ १३.७.१ .७.९.११.१२ तालाम् सालान् शरेणकेन राघवः म...शिर गिरि, ५७ मा प्रत्ययम् - विस्मयम्. ५४ <म.-४.८.१०.२ तेन> ५४ म५.४.८.१०.१५ तस्यतेन. ५८३ अधिपाठः सुप्रीवो वानर-श्रेष्ठः परं हर्षम् अवाप च ॥ ततो वानर-राजेन कृत्वा सख्यं महा-बलः । प्रत्यय जनयामास तान्योऽन्यस्य 2 मिथः ॥ समयं तसा वा नर-बानर-एंगवी ('व, महामना~म) (म... प्रणय-प्रत्ययं, ततो सदा. 'मा समपस) ·.. १.१.६०] बाल-काण्डम् [२९ वा-विशेषाः ११.७५ दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.७० १.१.६९ vvvvwwwvr Arnommen winmonowis * राम-सहितो जगाम च** * हेम-पिङ्गलः * शब्देन * किष्किन्धा राम-सुग्रीवौ जग्मतुस् तौ गुहां तदा ॥५॥ ततोऽगर्जद् घरि-वरः सुग्रीवो मेघ-निःस्वनः। तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः ॥५९॥ ततः सुग्रीव-वचनाद् धत्वा बालिनम् आहवे । मुग्रीवायैव तद्-राज्य राघवः प्रत्यपादयत् ॥६॥ १८ क, म५.६.१..., किष्किन्दा. 'सुग्रीवौ> सुग्रीवम् एव तद्-राज्ये <द....१ ५८ क, म.... तातो. म.-६.१. बालि-रक्षिता, म, बालि- पालितां तो गुहां तदा. ५९.. (व, प्रान्ते) श्रेष्ठः 'वरः. मेघ-नि:स्वनः व, हरि-पिकला म.१० भीमा-मेघ. ५९२ अधिपाठः व... नर्दन्न् इव स सुग्रीवः पूरयामास रोदसी ३५॥ (व, पूजयामास, व, प्रान्ते पूर) ५१' भषिपाठः द <म. ब...> भनुमान्य तदा तारा सुप्रीवेण समागतः। मिजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघवः ॥३६॥ (व ततस्तदा. व... नास्ति) म...... १०१ ६०२ म. वचसा. सुग्रीवाय प सद् पायं. ६.' अधिपाठः म........ व (व... व (व... प्रान्ते) भानुभातम् तु रामेण किष्किन्धा प्रविवेश ह। चतुरो धार्षिकान मासान् उपास समयेन सः ॥३७॥ किष्किन्दा चत्वारो. वरपिस्वावास. म.व तुल्सः) (म.१० मा-४.१० 'म....८.१२ ·३०] वाल्मीकीये रामायणे [१.१.६५ . In-v वा-विशेषाः १.१.८१ दक्षिणापथ-विशेषाः wwmuvvvww vụ tượng MARNAMAMMAMA AAOV. .MA.MAANAAm. स च सर्वान् समानाय्य * * * समानीय वानरान् वानरर्षभः । ** बली * लवणार्णवम् तत्र** दिशः प्रस्थापयामास दिक्षुर् जनकात्मजाम् ॥६१॥ ततो गृध्रस्य वचनात् संपातेर हनुमान् कपिः। शत-योजन-विस्तीर्ण पुप्लुवे मकरालयम् ॥६२॥ ततो लङ्कां समासाद्य पुरी रावण-पालिताम् । ददर्श सीतां ध्यायन्तीम् अशोक-चनिकां गताम् ।।६३॥ निवेद्य चाप्य अभिज्ञानं प्रवृत्ति विनिवेद्य च। गृहीत्वा प्रत्यभिज्ञानं मर्दयामास नैतान् ॥६॥ पञ्च मन्त्रि-सुतान् हत्वा पञ्च सेनाप्रगान् अपि । निवेदयित्वाभिज्ञानं समाश्वास्य च वैदेही • तोरणम् * सेनाग्रगान सप्त मन्त्रि-सुतान् * कुमारम् अक्षं निष्पिष्य शूरम् * च* ग्रहणं समुपागमत् ॥६५॥ ६ घ, ततः-सच. <म, समानीय> ६. म. बलवान् - वानरान्. * म.......... विचेतुंदिक्षुर्, १२ म.१० ६२ म... पप्लुवे, म...12.18 पुप्लवे. म५-४.१.१. मकराकरम् . ३-६४* म...६.८.१२ नास्ति ॥ 'वनिका. धनिकां ६४१ क, म, अविज्ञान. ६४ क म नारित ॥ ६ क, म... द.-५.१२ च निवेध-विनिवेय. १४ क, म., नैर्ऋतम्, १५ मनिक्षिय-निस्पिष्य. द, निष्पीव्य. ६५ व. समुपागतः ·- - - - - - - ระยะเวน SSE १.१.७०] बाल-काण्डम् [ ३१ वन-विशेषाः १.१.८६ दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.८० १.१.८० nuvv .ANI ..MAIN N" 1111... ..... AAMV..." MAnnA... ... ..-Nivir.vonnow अस्त्रेणोन्मुक्तम् आत्मानं * पैतामहाद् वरात् * राक्षसान् * Arrar- यन्त्रिणस् तान् * ते सीतां * * रामाय प्रियम् आख्यातुं अस्त्राद् उन्मोच्य चात्मानं ज्ञात्वा पैतामहान् वरान् । ममर्ष रक्षसां वीरो यन्त्रणां तां यहच्छया ॥६६॥ ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्का पुनर् दृष्ट्वा च मैथिलीम् । समाश्वास्य च वैदेही पुनर् आयान महा-कपिः ॥६७॥ सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् । निवेदयामास तदा दृष्टा सीता मयेति वै ॥६॥ ततः सुत्रीव-साहितो गत्वा तीरं महोदधेः। समुद्रं क्षोभयामास शरैर आदित्य-संनिमः ॥९॥ दर्शयामास चात्मानं समुद्रो राघवस्य च । विमोच्य. न्यवेदयद् अमेयात्मा * सीतेति तत्वतः समुद्रः सरितां पतिः काम..२.११.१३ ६६ व... विमोच्य (व, प्रान्ते प्रमोच्य). प, (प्रान्त) नास्त्रान् मोच्यदू आत्मानं, अस्त्रान् नोन्मुध्य चारमानं, व. अस्त्रात् प्रमोच्य चारमानं. मर्षयन्. <म यन्त्रिणम् तान् > ६६२ क, म... श्रुवा, म,.१३<> स्मृत्वा (व,प्रान्ते ज्ञात्वा) ६६२ म...... ममर्ष यन्त्रणां तत्र १६ म... यन्त्रस ततो, म..... राक्ष- साना-यन्त्रणां तां. ६७ कम.... दग्धा पुरी लहर. म...पुनर् पुरी म. पुनर एटा च मैथिली. ६७२ ब, हिस्या सीता तु मैथिली. ६७-६८ क,म. नास्ति। ६७२ व, भार्या दृष्ट्वा तु रामस्य. ६. ब, शीघ्रम् पुनर. नास्ति ॥ ६९ म..९.१० म. 'वर्चसै संनिर्भः मा......हि, म......EN.

·३२] पाल्मीकीये रामायणे [१.१.७३ वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.८३ WinnNAAMNAurunosunnAmAAMANMAA MANMVirn rn.1 NA. NAAMIN AIAnnnnurinaram नलं ** * रावणम् आहवे अभिषिच्य च * समुद्र-वचनाच् चैव नलः सेतुम् अकारयत् ।।७०॥ तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा तं राक्षसेश्वरम् । अभ्यसिञ्चत् स लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ॥७१॥ ताम् उवाच ततो रामः परुषं जन-संसदि। अ-मृष्यमाणा तत् सीता विवेश ज्वलनं ततः ॥७२॥ स चाग्नि-वचनात् सीतां ज्ञात्वा विगत-कल्मषाम् ॥७३॥ * सीतापि *सा* * * सती ततोऽमि * म ७१. का.म.नास्ति ॥ ७१ अधिपाठ: द रामः सीताम् अनुप्राप्य परां ग्रीडाम् उपागमत् ।३८॥ ७१उत्तरार्ध ७५पूर्वार्धात् परं द ॥ ४१उत्तरार्धात परै ७४-७५ वा...। भत उत्तरं ४१ व ॥ ७२ म.-....२ . ततः. ७२ क, म११.१३ <.> नास्ति (व, प्रान्ते, इतर-हस्तश्च) सीताम् उचे ~ ताम् उवाच. .२' च, तस्य जन- म.<>त जन- ४२ सीता तु, <म... सीतापि> ७२ मा प्रति ७२३लोकस्य ७४पूर्षिस्य च व्यत्वासः म, म..... ७२' अधिपाठः म १०१ व (व, प्रान्ते) सतो वायुः प्रादुर आसीद् वाग् उवाचाशरीरिणी। देव-दुन्दुभयो नेदुः पुष्प-वृष्टिः पपात च ॥३९४॥ ('व, उच्चा, प, वहि: वायुः, म, ततो सदा वायुर भासीत्, म, नवोत्तमो वायुर आसीत्. 'व, ह~च) ७१ म., विशनात् वचनातू. ४ ७३. अधिपाठ: द.१५ अग्रही म-मको रामो वचनाच् च गुरोस् वदा111 ·१.१.७६] बाल-काण्डम् [३३ वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.८६ winnNuvuvNVOLVINonVHANA Marwomanmovsn. .MITv VWmnWVvinvoivinhvws कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं स-चराचरम् "गणं तुष्ट देवा इन्द्र-पुरोगमाः। स-देवर्षि-गणास् तुष्टा राघवं ते ऽभ्यपूजयन् ॥७४॥ राघवस्य महात्मनः तथा परम-संतुष्टैः बभौ रामः संप्रहृष्टः पूजितः सर्व-दैवतैः। कृत-कृत्यस् तदा रामो वि-ज्वरः समपद्यत ॥७५॥ * प्रमुमोद ह देवेभ्यः स वरान् प्राप्य देवताभ्यो वरं * रामः सीताम् अवाप्य च । समुत्थाप्य च वानरान् पुष्पकं च समालय * तत् * नन्दि-ग्रामम् उपागतः ॥७६॥ 'ग्रामं ययौ तदा ७४-७५२ क्रमो यथा प्राकन-पृष्ठ-गतेषु ७१-७२-लोक-टिप्पणेषु ७४३ क, म, तेन, म... तृप्ता~ तुष्टा. ७४० म. म-...१.१२ प्रत्य- ते ऽभ्य.. ७५ अधिपाठः व.. ततः सीतां समादाय राघवाय प्रदत्तवान् ।। प्रान्ते सीतां समानयामास रामो ऽशोक-धनात् ततः) ७५३ क, म..३.११.१४ तथा तदा. ७६१ म... वनात् - वरान्. ७६ मत, राज्यं स्वं पुनर् भासवान्, ७६ अधिपाठ: द भयोध्या प्रस्थितो रामः पुष्पकेन सुहद्-वृतः। भरद्वाजाममं गया रामः सत्य-पराक्रमः॥ भरवस्यान्तिकं रामो हनुमन्तं व्यसञ्जयत् । पुनर् माझ्यायिका अल्पन् सुप्रीव-साहितसवदा ॥१२॥ (प... भरतस्यान्तिके. द, पूर्तरामो) ७६-७७* म, नास्ति ॥ .६ म...... समासाच समारण. ब..पागमद व ·३४] बाल्मीकीये रामायणे [ १.१.८० . ...HMMC ......... धा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.९२ १.१.९९ wwwvvv wviaNNAM ANNAMANG NAVvvwww.MAN जटां छित्त्वा * जटां* * सहितोऽनधः प्रहृष्ट-मुदितो* * वि-शोक दुर्-भिक्षापाय-वर्जितः नन्दि-ग्रामे जटा हित्वा भ्रातृभिः सह राघवः। रामः सीताम् अनुप्राप्य राज्यं पुनर् अवाप्तवान् ॥७७॥ हृष्टः प्रमुदितो लोकस तुष्टः पुष्टः सु-धार्मिकः । निर्-आमयो नि-रोगशू च दुर्-भिवायास-वर्जितः ॥७॥ न पुत्र-मरण केचित् पश्यन्ति स्म नराः क्वचित् । नार्यश चाविधवा नित्यं पति-शुश्रूषणे रताः ॥७९॥ न वात-जं भयं किंचिन् नाप्सु मञ्जन्ति जन्तवः। * ा अ-रोगशू* दुर्-भिक्ष-भय-वर्जितः द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः * भविष्यन्ति पति-व्रताः * चाग्नि-जं* ७७१ <म...७.१... म.-.-११ लिवा> अटी. का ७७१ ममवाप्याथ- भवाप्याथ-मनुप्राज्य. ७७' भषिपाठ मा व '१-3.७.१.१३ ईजेच विविधैर् यर् हत्वा तं लोक-कण्टकम् ।।३।। ('म. देव-~कोक-) मतः परं क, (क, लुप्तं ) म, ३.७.१.१३ व, ७७° पर म..........(म., झुप्तं) सीवया सहितः श्रीमान् रेमे च मुदितः सुखी । पालयामास चैवेमाः पितृवन् मुदिताः प्रजाः। भयोध्याधिपतिः श्रीमान् राजा दशरथात्मजः ॥७॥ ('म..५. सुखितामुदितः, 'म, रामो~राजा) महा~ष्टा म..५.१.१. लोकस. ७८ म., क्लिष्टा - मुष्ट:. ४ बनि-बाधारो वि-शोकर प. म.-...<.> ऽभिरामधु- <म :पि-कोकम>. नि-रोग. ७४ <दु-मिक्षायास'> ६... प्रष्टो मुदितो. ७९१ प., किंचित् केचित BR* म..... भर्तु ~पति', ·. [ ३५ वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १ A . Inv mMNov. NhIN AAN ८०.२ म नास्ति ।। १.१.८३ ]] बाल-काण्डम् १.१.१०२ न चाग्नि-जं भयं किंचिद् यथा कृत-युगे तथा ॥८॥ नैवान्धस् * * न तस्य राष्ट्र विधवा ना-नाथस् तत्र ना-बुधः। न दुर-गतो न कृपणो न व्याध्य्-आतॊ ऽभवन् नरः ॥८१॥ अश्वमेध-शतैर इष्ट्या तथा बहु-सुवर्णकैः। गवां शत-सहस्राणि बहूनि स हि दास्यति ॥८२॥ बहून् वर्षांश च राज्यं स राघवो वै करिष्यति । ८० घ, सत्य-युगे. मर-६.८.९.१२.१४ 'युगं . राज्ये बधिरो. * वात-जं** नापि ज्वर-कृतं तथा न चापि क्षुद्-भयं तत्र न तस्कर-भयं तथा। नगराणि च राष्ट्राणि धन-धान्य-युतानि च । नित्यं प्रमुदिताः सर्वे यथा कृत-युगे तथा॥ * कोटय्-अयुतं दत्त्वा ब्रह्म-लोकं प्रयास्यति अ-संख्येयं धनं दवा ब्राह्मणेभ्यो महा-यशाः। राज-वंश्यान् शत-गुणान् स्थापयिष्यति राघवः ॥ द..... ज्वर-भयं. ११ म.१.१२ नैवान्धम् > १२ <म-१.१३ ८१२ अधिपाठः व... न जडो नैव बधिरो नैवान्धः प्रिय-साहसः ॥१५॥ ८११ म...६.८.१०.२ दुःखितो, म, <a, प्रान्त> दुर-मना दुर-गतो. ८१' म... भवेन् ~ ऽभवन् . ५६६० नास्ति। नास्ति। ८३ ... ८२२ म... 'सुवर्णकं. ८२ म...हि. १५..... गमिष्यति. व.... विद्वन्यो विधि-पूर्वकम् ३६, राज-वंशात्, द, राज-वंश-छत- गुणान्, द... राज-वंशाश् छत-. म ८३१ क, म, वंश्यांच, म, स्व-वश्यान् ~वर्षांपूच. का राजस्म, म..३.१३ राज्ञ च, म... राज्य च~राज्यं स. हि विधास्यति वै करिष्यति. ८३. मर-.-..१३ ·३६ ] वाल्मीकीय रामायणे [ १.१.८६ . ..... .. 44 वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.९९ १.१.९९ JUN Prvun RAN... INDuvvvwwww स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति चातुर्वर्ण्य च लोके ऽस्मिन् स्व-धर्म स्थापयिष्यति ॥८॥ दश वर्ष-सहस्राणि दश वर्ष-शतानि च। रामो राज्यम् उपास्यासौ विष्णु-लोकं गमिष्यति ॥४॥ इदम् आख्यानम् आयुष्यं यशस्य बल-वर्धनम् । यः पठेद् राम-चरितं सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥८५॥ इदं पठन् सदाध्यायं पुण्य-श्रवण-कीर्तनम् । स-पुत्र-पौत्र-स्वजनो नरः कृच्छ्राद् विमुच्यते ॥८६॥ * * उपासित्वा ब्रह्म-लोकं * * पवित्रं पाप-नं पुण्यं वेदैश् च समितम् एतद् आख्यानम् आयुष्यं पठन् रामायणं नरः । स-पुत्र-पौत्रः स-गणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ ८३" व धर्म सं-स्व-धमें. ८४३ <म, उपासिस्वा> ८४' <व, ब्रह्म-लोकं> प्रयास्यति गमिष्यति. व.-११ * अधिपाठ: उ<द.. चरमा पक्तिर् एव > स सर्व-गुण-संपन्नः श्रीमान् अर्जित-शासनः। यन् मां पृच्छसि पाल्मीके राम एभिर् गुणैर् युतः ॥ भारदस्य वचः श्रुत्वा वाल्मीकिर् इदम् भब्रवीत् । देवर्षे ये स्वया प्रोक्ता गुणाः पुरुष-दुर-लमाः । तेषां सु समवायस तं सांप्रतं रामम् भाश्रितः ॥४६॥ (म, वृतः युतः . 'क, मुनिर इदम् . म.१०.१२<...> एव समावायस् ~ तु समवापसतं. म.. समवायं तु ~ समवायसतं. क, म., माश्रितं) ८६ म.नास्ति ।। ४६५ व..< म...>इमद. 'प्रवरो- 'स्वजनो. ब... प्रमुच्यते. ८६ मधिपाठ। उ रामायणम् भ-शेष च तेनैव भावितं भवेत् । म इदं विदुषां मध्ये पठे छूदा-समन्वितः ॥१४॥ ८६३ मर ·१.१.८७ ] बाल-काण्डम् [ ३७ वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.१०० R Vvvvv, nxn.vuAANA var.VivorVAN, ANIM". स्यात् क्षत्रियो ** पठन् द्विजो वाग्-ऋषमत्वम् ईयात् क्षत्रान्वयो भूमि-पतित्वम् ईयात् । वणिग्-जनः पण्य-फलत्वम् ईयाच् मृण्वंशूच शूद्रोऽपि महत्त्वम् ईयात् जनशू * * * ॥८७॥ इत्य् आर्षे रामायण आदि-काण्डे प्रथमः सर्गः॥१॥ -------------- (म.,रामायण-विशेष. व, अ-शेषेण ~ अ-शेष च. तेन वै, म०.१३ क, म..३.११ व तेन च, मह.. तेन सं-- तेनैव. म भजेत् - भजेत् ~ भवेत्. म.६.८ १. इमं ~ इद) म. ६५ पण्य-पतिस्वम् 'फलस्वम् । क्षत्रात्मजो. ४७३ क, म.-...<...>पुण्य ~पण्य. ८७° क, म....... हि हि-च. भवसान-वचनम् ॥ Ra संग्रहणाध्यायः, व, महर्षि वाल्मीकीये आदि-काम्ये चतु- विंशति-साहस्यां सहितायाम् आदि- काण्डे नारद-वाक्यं प्रथमः सर्गः, व. वाल्मीकीये भादि-काव्ये भादि-काण्डे नारद-वाक्यं नाम प्रथमः सर्गः, व मादि-काग्य चतुर्विशति-साहरुया संहितायाम् भावि-काटे नारद-वाक्यं नाम संग्रहाध्यायः, व, <म.> महर्षि-वाल्मीकीये आदि-काम्ये चतु- विशति-साहल्या संहितायाम् श्रादि- काण्डे नारव-वाक्यं नाम संग्रहो ऽयं सर्गः-आदि-काडे प्रथमः सर्गः. , द, त्रुटितम् ॥ श्री-वाल्मीकि-विरचिते. भाषे. १३.३.५..<म.व.> श्रीरामायणे, प, श्रीमामायणे- रामायणे. द, आदि-कान्ये श्रीमद्-बाल-काणे श्रीमतो श्रीराम-वाक्ये श्री-वाल-क्रीडे श्री-संक्षेपो नाम, द, आदि-काव्ये वाल्मीकीये नारद-वाक्ये श्रीमद्-वाल- कापडे श्री-संक्षेपो नाम, दा वाल्मीकीये (द, नास्ति) भादि- काव्ये नारद-वाक्ये संक्षेपो नाम, प, भादि-काव्ये श्रीमद्-बाल-काण्डे श्री. संक्षेपो नाम, द. वाल्मीकीये बाल- काण्डे, द, आदि-काव्ये वाल्मीकीये नारद-वाक्ये संक्षेपो नाम, द,, बाल- काडे नारद-वाक्ये संक्षेप-वर्णनो नाम मादि-काण्डे. क, म,, मादि-कामे नारख-वाक्यं नाम म, भादि-काण्डे नारद-वाक्यं नाम संग्रहणः सर्गः, म... आदि-काम्ये नारद-बाक्यं नाम प्रथमः (म, प्रथमः सर्गः), म...... बाल-काण्ड मादि-काण्ड-पर्याय नारद- वाक्ये (म.. 'वाक्य-) संग्रहणं नाम प्रथमः ( म. प्रथम- ) सर्गः, म.....१२ भादि-काण्डे नारद-वाक्य- (म... वाक्ये) संग्रहणं नाम प्रथमः (म. प्रथमः नास्ति) सर्गः, म, वाल-काण्डे पाल्मीकि-विरचितायां नारद-वाय नाम प्रथमः सर्गः भादि-काडे प्रथमः सर्गः.

·4 ३८] वाल्मीकीये रामायणे [ १.२.३ वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.३ १.२.४ vvvvyan N vvvNVR Aw..vm." ..vnNum.v~- नारदस्याथ ** पूजयामास धर्मात्मा सह-शिष्यो महा-मुनिः * * तदा नारदस्य तु तद् वाक्य श्रुत्वा वाक्य-विशारदः। वाल्मीकिः शिष्य-सहितो नारदं प्रत्यपूजयत् ॥१॥ यथावत् पूजितस् तेन देवर्षि नारदस् ततः। तम् आपृच्छयाभ्यनुज्ञातो जगाम त्रिदशालयम् ॥२॥ स मुहूर्त गते तस्मिन् देव-लोकाय नारदे। जगाम तमसा-तीरं वाल्मीकिर् मुनि-सत्तमः ॥३॥ आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम् देव-लोकं मुनिस् तदा जाहव्यास् त्व अ-विदूरतः <म.-३.५-८.१०.१० म नारवस्याथ> क, तथा-तु तद्. म... चतु. २ मतिमतां वरः वाक्य-विशारदः १ अधिपाठः विस्मयं परमं ययौ। मनसैव च रामाय पूजां चके महा-मुनिः । संचापि शिष्य-सहितो | ('म........., महा-मतिः.) १-२ क, नास्ति ॥ " म यथावन् मुनि-सत्तमः १ मधिपाठः म पूजयामास धर्मात्मा देवर्षि नारदं तवः ॥१९॥ म व, देवर्षिर् अथ नारदः. यथा च यथावत् मा स मुनि ~ देवर्षि. म... <...> तथा ततः. <म..१०.११.१ तदा> द...<म,,> भापुच्छयैवा', <म भापृष्टा चाम्य'> ३ कम-३.७ <a.>त्रिदिवालयम् . । म,<> मुहू. ३ म, समसा-तीरे. * म, रुखा परम् इतिः श्रुतिः .

·४० ] वाल्मीकीये रामायणे [१.२.१० .१VN V -riv... बा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १२.१० Varul~ INMAtiwww.anvIANWwvIANM vn MAAVM -~~MrvVAN MInIWAMAN एवम् उक्तो भरद्वाजो । क वाल्मीकेन महात्मना । प्रायच्छत गुरोस् तस्य वल्कलं नियतो गुरोः॥ स गुरोर वचनाच छीघ्रम् आगम्य पुनर् आश्रमात् । आनीय वल्कलं तस्मै गुरवे प्रत्यपादयत् ॥७॥ स शिष्य-हस्ताद् आदाय परिधाय च वल्कलम् । निरीक्षमाणो व्यचरत् सर्वतस् तमसा-चनम् ॥८॥ ततः स यमसा-तीरे विचरन्तम् अ-भीतवत् । ददर्श क्रौञ्चयोस् तत्र मिथुनं चारु-दर्शनम् ॥९॥ तस्माच् च मिथुनाद् एकम् आगत्यान्- उपलक्षितः। *क, म...<.> पुनर भागम्य (क, आगस्य) धाश्रमात्. वल्कलं नियतेन्द्रियः। विचचार ह पश्यंस् तर * विपुलं वनम् तस्याभ्याशे तु मिथुन चरन्तम् अन्-अपायिनम् । * भगवांस् तत्र क्रौञ्चयोश चार निःस्वनम् ॥ * तु ** पुमांस पाप-निश्चयः म. भागल्य. म द वल्कला. क, म...७.१३ प.. वल्कलान. चास्मै तस्मै. * म......... गुरुवे. प्रत्यवेदयत् म. सहस. * मा लात्वा स च महा-मुनिः, १२ अधिपाठः अवगाम जलं स्नास्था अपवा जप्यं च वाग-पतः। वयित्वा च विधिवत् तोयेन पितृ-देवताः ॥ (१२म, नास्ति ॥ जहे. अजाप प्रम-जप्स्वा अप्प) निरीक्ष्यमाणो. म, ग्यचरन् , म... विचरन् व्यचरद. * म... तत् तीर्थ तमसोच ताम् (म, तमसा-वृतम्) विचरद तद्विचरन्तम् उपललिता उपलक्षितः रम च जलं, म म.. क, म.-१२ म.-१.११.१५ म. . <म...... मांस (म... जगृहे) पाप-निबया> .

·१.२.६ ] बाल-काण्डम् [ ३९ V... वा-विशेषाः १.२.८ दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.६ १.२.८ vNE *VN vaaunuwv. wwnwww "i ArtAwarrrrrow-MAVRArnwww. vvvvv vvvvvvvvv स तु तीरं समासाद्य तमसाया मुनिस् तदा अकर्दमम् * * P भरद्वाज* रमणीयं प्रसन्नाम्बु स च तत् तीर्थम् आसाथ तमसायां महा-सुनिः। शिष्यम् आह स्थित पावें दृष्ट्वा तीर्थम् अ-कर्दमम् ॥४॥ निः-शर्करम् इदं तीर्थ भारद्वाज निशामय। पुण्यं चैव प्रसन्नं च सज्जनानां यथा मनः ॥५॥ इदं तीर्थ-वर सौम्य सु-जलं सूक्ष्म-वालुकम् । अस्मिन्न् एवावगाहिये तीर्थे ऽहं तमसा-जलम् । वल्कलं त्वम् इहादाय शीघ्रम् एरा आश्रमात् पुनः ॥६॥ क, म... वरं च तत्. सन्-मनुष्य-मनो यथा * तीर्थ सम* न्यस्यतां कलशस् तात दीयतां वल्कलं मम । इदम् एवावगाहिये तमसा-तीर्थम् उत्तमम् ॥ स व, पूतं च तत्. <म..१५ वा.. च (म, ३) तीरं समासाग> .' <क, म,......, तमसाया> प, वीर्यकम् उत्तमम् . नीरं-तीर्थ. म...-११ म-कल्मषम् -अ-कर्दमम्, ५' <द... भारद्वाज म, मन इदम्-यथा सन: क, म, भरद्वाज> . म नास्ति॥ "<. मा... वीर्य समं> म. सोम्यं. म, स-जलं, म, सु-जन. ६" परं) ६. अधिपाठः म, व... (व... पल्यतां कलशस् ताव दीयता वल्कलं मम । (म., तावन् नीयतांतात दीयता)> ३३" <म,, यथा द> " भ... <> तमसा-अके. मषिपा बचा कालावदोन स्वाद तथा साधु विधीयताम् ।५०। ('म... विमाहवाम् ~ विधीवताम् ) अतः परं <म. इदम् एवावगाहिन्ये तमसा-तीर्थम् उत्तमम् । एवम् उको भारद्वाजो वास्मीकेन महात्मना।> rate ·[४१ दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.१४ AAVAT UV1 ANN nww vy ~~work,NIRNA vvvv * वैर-निलयो *तस्य पश्यतः ११' अधिपाठः म --SNSE १.२.१३ ] बाल-काण्डम् वन-विशेषाः १.२.१६ १.२१६ * बद्धानुशयो जघान कश्चिद् धानुको निषादो मुनि-संनिधौ ॥१०॥ तं शोणित-परीताङ्गं चेष्टमानं मही-तले। दृष्ट्वा क्रौञ्ची रुरोदार्ता करुण खे-परिभ्रमा ॥११॥ तं तथा निहतं दृष्ट्वा निषादेनाण्ड-जं वने । मुनेः शिष्य-सहायस्य कारुण्यं समजायत ॥१२॥ ततः करुण-वेदित्वाद् धर्मात्मा स द्विजोत्तमः। .. <म... बदानुशयो> तं स रुधिर-दिग्धाङ्गं वेपमान महा-मनाः म..८-१२ वीष्टमानं. कृपणं करुणं. म, खे पराभ्रमत्, म,.....ख- परिभ्रमा. म... विलापान कुर्वती तदा, विललापातया गिरा. तथा विलपमानां तां क्रौनी पाप-कृतं तथा ।५२५॥ भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् तथा तु तं द्वि-जं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ऋषेर् धर्मात्मनस् तस्य *समपद्यत अ-धर्मो ऽयम् इति द्वि-जः <म..३.१० वैर-(म, तीर-)नियो> १०' <म... तस्य पश्यतः> १११ म वेष्टमानं, म १३ <म..३.१३ भार्या तु निहतं दृष्ट्वा> १४' म.-६.८-१२ द... सरोद राव. म. ११" अधिपाठः द<म.> वियुक्ता पतिना तेन द्वि-जेन सह-चारिणा। ताम्र-शीण मत्तेन पस्त्रिणा सह तेन वै ॥५३॥ (द, सहितेन ~ सह तेन) १२१९<म.. यथा द> तथा-विधं ~ तथा तु तं. दर भार्या तथा. १२१ म <> ततस तं तं तथा. द. १२३ म, दृष्ट्वा मुनेः, १२ म, मुनेः कारुण्यम् भागमत्. ' म, करुणा करुण १३. <म, इदं वचनम अब्रवीत् > ·में ४.५.९-११ प्र-त. ४२] वाल्मीकीये रानायणे [ १.२.१६ वन-विशेषाः १.२.१९ दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.१७ AMAAwrvinAV... vmr win.ram Ninnnnny minninnnnom man रुदन्तीं * * * # रुदतीं* इदं वचनम अब्रवीत निशम्य करुणं क्रौञ्ची क्रन्दन्तीं तां जगाव् इदम् ॥१३॥ मा निषाद प्रतिष्ठां त्वम् अगमः शाश्वतीः समाः। यद् क्रौञ्च-मिथुनाद् एकम् अवधीः काम-मोहितम् ॥१४॥ तस्येदम् उक्त्वा वचनं चिन्ताभूत् तद्-अनन्तरम् । शकुनं शोचता छ् एवं किम् इदं व्याहृतं मया ॥१५॥ मुहूर्तम् इव च घ्यावा तद् वाक्यं प्रविमृश्य च । शिष्यम् आह स्थितं पायें भारद्वाजम् इदं वचः ॥१६॥ तस्यैवं युवतश् चिन्ता बभूव हदि वीक्षतः शोकातेनास्य शकुनेः चिन्तयन् स महा-प्राज्ञ चकार मतिमान् मतिम् । । शिष्यं चैवाब्रवीद् वाक्यम् इदं स मुनि-पुंगवः॥ १३' अधिपाठः मा अहो वत नुशंसेन निषादेनाल्प-बुद्धिना। असंशयं कृतम् इदं लोके कर्म विगर्हितम् ॥५४॥ ।' व खन्ती च जगाम तम्. ३' <म, रुदती> <म पुनर् वचनम अब्रवीत् > १४ द. अवधीत्. <म, यथा व> <म, शोकातेनैव शकुनेः> १५ म... शकुनि, म.-६.८.९.११.१२ शकुन्त क, एवं, म... <a,> एतद् म भाषितं व्याहृतं. <अतः परं द १६" अधिपाठत्वेन म, १६ ब, अमिइव. निहितम् > क, म..<>तच. १६' क, म. वाक्यं तत्. म उवाच शिष्यं भगवान. ११ मा भरद्वाजम्.

·१.२.१९ ] 'बाल-काण्डम् [४३ वडा-विशेषाः १.२.२२ दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.२० १.२.२२ rammarwANAnnive MAAVANAGA NAAMMinwr wnAwnNirw numar पाद-बद्धो ऽक्षर-समस् पादेश चतुर्भिः संयुक्तम् इदं वाक्यं समाक्षरैः। तन्त्री-लय-समन्वितः । शोचतोक्तं मया यस्मात् शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे तस्माच् छ्लोको भवत्व् इति ॥१७॥ | श्लोको भवतु नान्यथा ॥ शिष्यो ऽथ तस्य तच् छुत्वा शिष्यस् तु तस्य अवतो मुनेर् वाक्यम् अन्-उत्तमम् । तथेति प्रतिजग्राइ प्रतिजग्राह संहृष्टस् गुरोः प्रीतिं प्रदर्शयन् ॥१८॥ तस्य तुष्टो ऽभवद् गुरुः संभाषमाण एवाथ सोऽभिषेकं ततः कृत्वा शिष्येण सहितस् तदा। तीर्थे तस्मिन् यथा-विधि तम् एव चिन्तयन्न अर्थम् आश्रमाय न्यवर्तत ॥१९॥ उपावर्तत वै मुनिः समायाद् आश्रमं मुनिः १७ म..४.२-१३ सहितम् ~ संयुक्तम् . <म, पाद-बद्धः समश् चैव> १७५ <म यथा द> १७ <a.> समाक्षरं. १७१ क, भवद्युतः, म.-६.८.१२ भविष्यति ~ भवस्व इति. मर प्रन्ये अतः परं ६ १७ भषिपाठवेन निहितम् > <म, अवतो> म. शिष्यस तु, म, स शिष्यम्- शिष्यो ऽथ. १४' <म., प्रतिजग्राह संह:> १४ का पटमुनिः :-गुरु. व., निदर्शयन्. <म, प्रीतो ऽभूत् स जगद्गुरु> प्रति-~प्रीति. क, विदर्शयत्, म... <a...> ग्यदर्शयन् , म ददर्शयन्. विदर्शयन् , म..३ १८' अधिपाठः <म, सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीथें नयां यथा-क्रमम् ।> १९१ क, म... <> स भाष', म... स भाष्य', (व, संभाष्य'> १९९२१२व.. नास्ति ।। १९ व, श्लोकम् ~ अर्थम्। १९ व, उपायाव- समायाद्. मा पर्व एव.

·४४] बाल्मीकीये रामायणे [१.२.२३ पा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.२४ १.२.२६ १.२.२६ wwN NWAANI. .5 10 10. n 4 1AN- A ...MMAWINM तम् अन्वयाद् विनीतात्मा भरद्वाजस् ततः शिष्यो * महा-मुनिम् विनीतः श्रुतवान् मुनिः। कलशं पूर्णम् आदाय पृष्ठतो ऽनुजगाम ह॥ * कथाश् चान्या चकार ** भारद्वाजो महा-मतिः। पूर्ण कलशम् आदाय शिष्यः परम-संमतः ॥२०॥ स प्रविश्याश्रम-पदं शिष्येण सह धर्म-वित् । उपविष्टस् ततस् तस्मिन् बभूव ध्यानम् आस्थितः ॥२१॥ आजगाम ततो ब्रह्मा लोक-कर्ता स्वयं प्रभुः। तत्र स्वयं-भूर भगवान् द्रष्टुं तम् ऋषि-सत्तमम् ॥२२॥ वाल्मीकिर् अपि तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्-यतः। प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा तस्थौ परम-विस्मितः ॥२३॥ स्वयं ** चतुर-मुखो महा-तेजा ** मुनि-पुंगवम् * अथ** म.१२ म... अन्वियात्. भर', म.-....-१२ पय:- २०२ पूर्ण. <म,-३.७.१३ ९. गुरोः~मुनिः. यथा द> <म.-१... यथा द> <क, म, पृष्ठतो मुनि-सत्तमः> २० १ २१' क, म., संपविश्या'. २॥"क, म. उपविश्यासने पूष्णी ध्यानम् एवाम्वपचत. २३१ म, स्वयं-सतो. क, म. भाजगामाममम् भयो, म, अथाजगाम भगवान्. २२२ क, म. प्रमा लोक-पितामहः, महासता स्वयं. २२५ <क, म... स्वयं> २२" म...., मुनि ऋषि'. म... "पुंगवम् <म... चतुर-मुखो महा-मा> पषि-मुनि'. २३' (व, अथ> २३ म....<.......> प्रयतो प्रणतो.

·१.२.२८ ] बाल-काण्डम् [४५ -~~-~~~- .. v.WA....... VE -...-. -~-~~-~Jul वन-विशेषाः १.२.३१ दक्षिणापथ-विशेषा vwwww..wIVvMANAYAM.AND. . 17. ...AAAAA. niwwwin Nirview . पूजयामास चैवैनं * तं देवं पाद्याासन-वन्दनैः। प्रणतो विधिवच चेनं पृष्ट्वान्-आमयम् अ-व्ययम् ॥२४॥ प्रणम्य ** अथोपविश्य भगवान् * च तस्मिंस्तु आसने परमार्चिते। वाल्मीकये ऽप्य् आसनं स * महर्षये दिदेशान्-अन्तरं ततः ॥२५॥ संदिदेशासनं. उपविष्टे ततस् तस्मिन् 2 तदा साक्षाल् लोक-पितामहे । तद्-गतेनैव मनसा वाल्मीकिर ध्यानम् आस्थितः ॥२६॥ शोचन्न् इव स तां क्रौञ्ची पापात्मना कृतं कष्ट ततः श्लोकम् इमं पुनः। वैर-प्रहण-बुद्धिना। जगादान्तर्गत-मना यस् तादृशं चारवं भूत्वा शोक-परायणः ॥२७॥ क्रौञ्चं हन्याद् अ-कारणात् ॥ कृतं पापात्मना कष्टं शोचन्न एव मुहुः क्रौञ्चीम् व्याधेनानात्म-बुद्धिना। उपश्लोकम् इमं पुनः। यत् सुचारु-स्वनं क्रौञ्चम् जगाव अन्तर्गत-मना अवधीद् आत्म-कारणात् ॥२८॥ भूत्वा शोक-परायणः॥ २३ मधिपाठामा ऋषिणाभ्यर्चितः सम्यग् आसोचके वरासने ५४॥ २४ क, म... पाचा_सन'. 'चन्दनः वन्दनः पायास सु निवन्दनः २४ व चैवं, द,. चैव-चैनं. २४ ६.१ मा व्याघनानाप्त-पुद्धिना * सु-चार-रवं. स चैव निर-मामयम् तनो-भयो'. २५३ म, च~स. rera २५ मधिपाद ब्रह्मणा समनुज्ञाता सो ऽप्य् उपाविशद् भासने ।५५॥ २६ <म.- तस्मिन उ> 1438 ·४६ ] वाक्मीकीये रामायणे [ १.२.३१ वा-विशेषाः १२.३४ दक्षिणापथ-विशेषाः २.२.३४ N wowww.anirmwar.vi..." V... in N" unwar NAAM तम् उवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन मुनि-सत्तमम् । श्लोक एवास्त्व अयं बद्धस् तव वाक्यस्य शोचतः ॥२९॥ स्व-च्छन्दाद् एव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती। रामस्य चरितं कृत्स्नं कुरु त्वम् ऋषि-सत्तम ॥३०॥ * मुनि-पुंगवम् * एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा मच्-छन्दाद् * * * मच्-छन्दाद् * * * धर्मात्मनो गुणवतो व, यतासत. म, कौमद <म एव-इव. क, म.५.१३ व... मुहुः, म, मुनि:~स तां> २७ म४.९ शोकम् ~ इलोकम् . म. <>इदं इमं. म, तम् एवार्थ पुनः पुनः २७ क, तकृत'. अगादामना (म... जगादान्तमना) भूत्वा २७* म..५...११.१२ दुःख-~भूत्वा. क, श्लोक-शोक'. द.... जगौ~पुनः. "द... पुनर् ~ जगाव. म.-५.८.१.११.१२ २८ मा यथा द॥ म कष्टं कृतं पापवता. निषादेनाल्प-धुद्धिना. क, स कामातुरं~सु-चारु-स्वन. म१३ २० <म सु-धार-वं> प...<म> स चादरवं. २४ प. भारम-कारणम्. क, म... अवधीत् तम् भ-कारणम् . "व..., अ-कारणम्. २८ (अतः परं मन प्रन्थे निहितम् > द २८ अधिपाठवेन २९२ म..३.१० 'सत्तमः Ra..<i>प्रहस्य मुनि-पंगवम्. २९ मधिपाः महर्षे यद् मयं प्रोकस स्वमा कोश-वधाश्रयः ॥५६॥ २९ म.-....- स चास्य- एवास्थ. २९ म., तस्य तव. म... प्रवृसेव. १.. १.कुरुष्य-कुरु स्वम् । म... मुनि पि.

·Reace-SALIKA १.२.३४ ] बाल-काण्डमू [४७ .... . Cu... वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.३५ १ १.२.३९ van.iN NuvvvvIA. ANAMOwanNAMANANAMANMAA vwww .wwwww * कथय धीरस्य * सह-सौमित्रे लोके रामस्य धीमतः। वृत्तं प्रथय रामस्य यथा ते नारदाच् छूतम् ॥३१॥ रहस्यं च प्रकाशं च यद् वृत्तं तस्य धीमतः। रामस्य स-सहायस्य राक्षसानां च सर्वशः ॥३२॥ वैदेह्याशू चैव यद् वृत्त प्रकाशं यदि वा रहा। तच् चाप्य अ-वितथं सर्व विदितं ते भविष्यति ॥३३॥ न ते वाग् अन्-ऋता काचिद् अत्र काव्ये भविष्यति । ३.२ म.....११.१२ <च,...> लोकारामस्य, म, लोकाकामस्य. ** अ-विदितं. **** काव्ये काचिद् अत्र * वीरस्य. ३ म... तन्ते. ३३१ क, स्व-प्रकाश्यं च प्रकाशं. प्रकाश्यं. म ३९.११.१२ ३२ (म... सह-सौमिने> म ३३३ <म....१२.२.४ भ-विदितं> म..१२ ३३१ क, वात तो यद् वृसं. अपि-चैव. नास्ति । म.३.८.१०.१२ तथाप्यतचाप्यू. किंचित् - सर्व ३३' म......वेदित. ३३५ अधिपाठः उ स-राष्ट्रेण स-दारेण राज्ञा दशरथेन यत् । भासितं भाषितं चैव गतं य चाप्य अनुष्ठितम् । यच् चाप्य अ-विदितं किंचिद् विदितं ते भविष्यति ॥५७॥ (म....१२ नास्ति ॥ 'क, म..२.१३ व... स-वारेण स-राष्ट्रेण, व, स-दारेण स-राष्ट्रेण, व, स-दारेण स-पुत्रेण. 'म 'च, ब, तु ~ यत्. म, भणितं भाषितं. "क, म.-3 मतं, म.सत् तुपातं. म कृतं चाप्य भनुतिष्ठित्तम्. 'म, तम् ~ यच् , भ-विततं भ-विदितं. म., व, सर्व सर्व किंचिद. म... वेदित - विदितं) ·४८] वाक्मीकीये रामायणे [ १.२.३८ या-विशेषाः १.२.४३ दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.३९ १.२.४३ ~~urwANAMAVAvvvv .nn mom ram * रामायण-कथा कुरु राम-कथा पुण्यां श्लोक-बद्धां मनो-रमाम् ॥३४॥ यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितशू च मही-तले। तावद् रामायण-कथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥३५॥ यावद् रामस्य च कथा त्वत्-कृता प्रचरिष्यति । तावद् ऊर्ध्वम् अधश च त्वं मल्-लोकेषु निवत्स्यसि ॥३६॥ इत्य उक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्रैवान्तर्-अधीयत । ततः स-शिष्यो वाल्मीकिर विस्मयं परमं ययौ ॥३७॥ तस्य शिष्यास् ततः सर्वे जगुः इलोकम् इमं तदा। * * भगवान् मुनिर विस्मयम् आययौ * * * पुनः <द यथा उ> तेन.न. <म.. यथा द> ३४ म ३४२ व.... <i>दिन्या पुण्या. द.... त्वत्-कृता~लोकेषु. १२ ३५० म.-.-1, विचरिष्यति. म....१३ (च. द....> नास्ति ॥ ३॥ म,-.(व. द.> यावच् च रामस्य कथा. में, स-राष्ट्रेण स-दारेण. मा.५ खत्-कथा. ३६५ म, चैव च स्वं. <म, व, रामायण-कथा> १६ व, <म,> लोकेषु स्व-कृता. द..१२ अर्ध्व-गतिश् <म... 'गति> ~अर्ध्वम् अधश्. ३६ म.......... मल-लोके विचरिष्यसि. <.....१२ वाल्मीकिर> ३० व, ततः स शिष्य-सहितो. घ, वाश्मीकिर विस्मयं ययौ. ६.१.१३<म.......>निवत्स्थति. म विस्मये. १३ म... गता ययो. मतता तस्य, तस्य-ततः चवे 'ततः म.-..-१ गुरोः जगुः. हित इमं. म. तथाल्दा. ३८ घ... -इम, ·१.२.४१] बाल-काण्डम् [४९ वन-विशेषाः १.२.४५ १.२.४५ दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.४२ WNowww. vvvv MarvAvMAva Annnr vvvwinwww imrN ** महर्षिणा ** इयं जाता * भावितात्मनः ** काव्यम् * मनो-रमैस ३९२ म मुहुर मुहुः प्रीयमाणाः पाहुशू च भूश-विस्मिताः ॥३८॥ समाक्षरैश चतुर्भिर् यः पादैर् गीतो महात्मना। सो ऽनुव्याहरणाद् भूयः शोका श्लोकत्वम् आगतः ॥३९॥ तस्य बुद्धिर् अभूत् तत्र वाल्मीकेर् अथ धीमतः। कृत्स्नं रामायणं श्लोकैर ईदृशः करवाण्य् अहम् ॥४०॥ उदार-वृत्तार्थ-पदै मनो-हरेस पदैर. की म..१२ महात्मना, म, महा- मना: ३९३ म..ऽनुध्याहरणाद. ३९* म...<>शोक:-शोका. क, मर.५.८.९.११.१२ भागमतू. ततो-तस्य, तस्यतन. एवं अथ. ४० अधिपाठः म.. कृत्स्नं रामायण कान्यम् एष वै प्रकरोम्य अहम् । जगौ स भगवान् कृत्स्नम् एतद् बीजं निशम्य वै ॥१८॥ ४० क मा करवाम्यू. ४०' अधिपाठः धर्म-कामार्थ-संबद्धं बहु-चित्रार्थ-विस्तरम् । समुत्रम् इव रखाव्यं लोक-श्रुति-परायणम् ॥५९॥ (म.., सर्व धर्म. व... (व, प्रान्ते) धर्मार्थ-काम. म. घ... 'संयुक्त संबई. म, अपि ~ इव. क, म......, रम्यार्थ, म., रक्षार्थ ~ रसायं. "क, म... लोके श्रुति-रसायणम्, म, लोकेष्व् अति-रसायणम्, म, सोकैः श्रुति-रसायणम् , म, श्लोके वृत्ति-रसायणम्, व रसायणम्) ..' म, <> उदार-वृत्तान्त'. ४०१ म १०. कर ४ | <म.-1.2-13 मनो-रमैस> ·५०] वाल्मीकीये रामायण [ १.२.४१ 4. वा-विशेषाः १.२.४७ दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.४२ १.१.४७ MNNNN AM ततः स रामस्य चकार कीर्तिमान् । तद् अस्य * * * समाक्षरैः श्लोक-शतैर् यशस्विनी यशस्-करं काव्यम् उदार-धीर मुनिः ॥४१॥ इत्य् आर्षे रामायण आदि-काण्डे द्वितीयः सर्गः ॥२॥ ४१ व. कीर्तिम् कीर्तिमान् . म, कीर्तनम्, म. <व, द.> वीर्यवान् । कीर्तिमान्. म.. हारैस् तद् अर्थस्य धकार कीर्तिमान्. श्लोक-पदैर, १५ मा क, यशस्विने. * व, उदार-धीः परम् इति. म.-६.८-१२ उदारम् भम्य-धीः, म, उदार-धी मति. १३ ४१ अधिपाठ: द तद् उपगत-समास-संधि-योगं सम-मधुरोपनतार्थ-वाक्य-बद्धम् । रघुवर-चरितं मुनि-प्रणीतं दशशिरस च वधं निशामयध्वम् ॥६०ily अवसान-वचनम् ॥ १ व, प्रमागमनं द्वितीयः सर्गः, ध... बझागमनं-द्वितीयः सर्गः. व, ब्रह्मागमनं नाम सर्ग: श्रादि- कापडे द्वितीया सर्गः. क, ब्रह्माभिगमनं, म, अशागमन नाम सर्गः, म, ब्रह्मागमनं नाम द्वितीय-सर्गः, म, ब्रह्मागमनं द्वितीयः सर्गः. म., बाल-काण्डे ब्रह्मागमनं नाम, म, चारमीकीये आदि-काणे २४ साहरुयां संहितायां बाल-काण्हे ब्रह्मा- नाम, मब्रह्मागमनं नाम- आदि-काण्डे. Tere१६ इस्य भार्षे (म...., नास्ति) व, श्रीमद्-रामायणे बाल-काण्डे श्रीमद्-आदि-काव्ये, द... इति श्री- मद्-रामायणे बाल-काण्डे इत्यू भाषे रामायण आदि-काण्ड ६५.७.१२ बाल-काण्डे, द वाक्ष्मी- कीये बाल-काण्डे- आदि-काण्डे. गमनं नाम, म. रामायणे (म.१०.११ '४.१०.११ श्री-रामायणे) धामीकीये आदि-काग्मे (म, नास्ति मार काण्डे) २४ साहरूया संहितायां आदि-काण्डे (म, काव्य) मझागमनं नाम (म.. नास्ति) द्वितीयः (म नास्ति ) सर्ग:.

·बाल-काण्डम् [ ५१ v ... द्वितीयस्मात् सर्गात् परम् उत्तरापथ-इस्तलेखेषु सर्वत्राधिपाठः प्राप्त-राज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर भगवान् ऋषिः । चकार चरितं चित्र विचित्र-पदम् अर्थवत् ॥१॥ पवित्रं वैष्णवं दिव्यम् इदम् माख्यानम् उत्तमम् । वेदैश् चतुर्भिः समितम् इतिहासं पुरातनम् ॥२॥ श्रावयामास वै विप्रान् सु-व्रतान् नियतेन्द्रियान् । धौम्य-माण्डव्य-कुशिकान् सर्टिषेणान् स-कोहलान् ॥३॥ वौ चैवक्ष्वाकु-दायादौ मुनि-वेशौ कुशीलवौ। धन्यं यशस्यम् आयुष्यं स्वयं स्वस्त्य्-अयनं महत् ॥४॥ कृतां च तत्वतः कीर्ति राघवस्य महात्मनः । इहैवार्थश् च धर्मश् च निखिलेनोपपधते ॥५॥ दण्ड-नीतिश् च विपुला यी वातां च कृत्स्नशः । य इदं शृणुयान नित्यं यश् चेदं परिकीर्तयेत् ॥६॥ इह भोगान् वरान् प्राप्य देवैर् गच्छति तुल्यताम् । इक्ष्वाकूणाम् इदं चैव जनकस्य च धीमतः ॥७॥ पुलस्त्यस्य च देवर्षेः कीर्तन समुदाहृतम् । अश्वमेधावसाने च राधवस्य महात्मनः ॥८॥ कथितं पुष्टि-अननम् इदम् आख्यानम् आदितः । अन्न धर्मार्थ-संयुक्तं पापानां नाशनं शुभम् ॥९॥ २ क, आध्यानम्. म, उत्तमः, 'म.....व, सहितम् समितम्. " म,-.. सार्टिषेणान् , म..७.२-११ सर्टिसेनान, म. सृष्टि व साणिसेनान्, व,.... स-कोसलान् , व, स-गोतमान. क, भाववैक्ष्वाकु. म.-६.८-१२ तु चेक्ष्वाकु. म. कुशेलवी. 'म, धान्यं, 'म..... परं~ स्वयं, म... सौख्यायनं. ५' क, म. कृता, म... कृतं, म, कृत्वा . कृता. म.-६.११.१२ तन्वता, म, तद्वता, म, नन्दता ~ तस्वतः. 'म, कामश ~ धर्मश्. क, म, नोपलभ्यते, म... 'नोपगम्यते. म, दण्ड-नीतिश् च वर्तते. ६ म...यच्-- यश. व.४ चापि ~ चेदं. क, परिकीर्तितम्, म. परिकल्पयेत्. व, श्रेष्ठान - भोगान्. आदि-काण्डम् इदं प्रोकं विस्तरश् चास्य कथ्यते । प्रथमं नारद-प्रश्नो नदी-गमनम् एव च ॥१०॥ ब्रह्मणो दर्शन चैव वर-प्राप्तिश् च पुष्कला । पुत्रार्थ च नरेन्द्रस्य मन्त्रणं समुदाहृतम् ॥१३॥ अश्वमेध-क्रिया चैव वर-प्राप्तिश् च पुष्कला । भागार्थिनां च देवानाम् भागमः परिकीर्तितः । रावणस्य वधोपाये मन्त्रो ऽथ परिकीर्तितः ॥१२॥ दिव्या च पायसोत्पत्तिः पुत्र-जन्म नृपस्य च । अंशावतरणं चैव सुराणां समुदाहृतम् ॥१३॥ कौसख्यायां च रामस्य कैकेय्यां भरवस्य च । यमयोश् च सुमित्रायां संभवः समुदाहृतः । वानराणां च सर्वेषाम् उत्पत्तिः परिकीर्तिता ॥१४॥ राज्ञो दशरथस्येह विश्वामित्रेण संगमः । प्रदानं चैव रामस्य रक्षणार्थ महा-ऋतो: ॥१५॥ लक्ष्मणानुगमश् चैव विधा-प्राप्तिश च पुष्कला । अनाश्रम-वासश च ताडका-वन-दर्शनम् ॥१६॥ ताडकायाश च निधनम् अस्त्र-लाभशू च कीस्य॑ते । सिद्धाश्रम-निवासश च सस्त्र-रक्षणम् एव च ॥१७॥ श्लोकानां परिमाणं च यत्रैतत् परिकीयते। अयोध्या-वर्णनं चैव राज्ञो दशरथस्य च । अमास्य-वर्णन चैव कौसल्यायाश च वर्णनम् ॥ (व, परिकीर्तितः, व... परिकीर्तितम्, “म३.३.१० 'दर्शन - वर्णन) म... ~च. 'म. म.४.१-११.१३ १२ व, प्रान्ते, इतर-रस्तश् च । क, तुच. कार्यार्थानां-भागार्थिना. "क, म, समुदाहतः, म. समुदाहृतं - परिकीर्तितः. पक, मन्त्रणं समुदाहृतम्, म५.६.८.१२ मन्त्रश च समुदाहृतः १३.म... नास्ति । १.१ १३ पूर्वोत्तरार्धयोर् व्यत्यासः ॥ कैकीच्या. '... (व, प्रान्त) समुदाहृता परि- कीर्तिता. तवो~राज्ञो. 'म.. रक्षणार्थे, म.... म गवगम वाटका',क.व.तारका. ११ क, तारकायाश्, म ताटकाया. ताबका-निधनं चैव, 'म, कीर्तनम्, म, कीर्ततम्, म. ११ मन्त्रण,म..... सत्रेण. ३ 'कम...व, वधोपायं. म.१.१.११ नास्ति । कम-3.७ वर १ म५.५.१० ऽस्यच. १२ म१.१० रक्षणंच. भत्र 'कम... म:-६.९-११ १५ १६ व, नास्ति ॥ - . क, म..तुष्टि ~ पुष्टि', 'क, म. प... यत्र, म, यथ् च, म.. जय व पावनं- नाशनं. म. व महत् शुभम् . क, म... इह ~ इदं. 'म.....विस्तारश्. "व, 'तरणम्. 'मवरप्राप्तेश् च वर्णनम् (म, दर्शनम् ) ११. अधिपाठः क, म, ३.७.१०.११ १ मा... ब (म.११ प्रान्ते) ·५२ ] चाल्मीकीये रामायणे सुबाहोर् निधनं चात्र मारीचस्य च भर्सनम् । विश्वामिन्नस्य चैवर्षेः स्व-वंश-परिकीर्तनम् ॥१८॥ गङ्गायाः प्रभवश् चैव पवित्रः परिकीर्तितः । दिव्य-गर्भावपतनं कार्तिकेयस्य संभवः ॥१९॥ विशालस्य च राजर्षे वंशस्य परिकीर्तनम् । अहल्या-शाप-मोक्ष च मिथिलायाश च दर्शनम् ॥२०॥ दर्शनं यज्ञ-वाटस्य मैथिलस्य च दर्शनम् । चरितं चैव कास्न्येन कौशिकस्य महात्मनः ॥२१॥ कथितं धात्र रामस्य शतानन्देन धीमता। धनुषो भेदनं चैव कन्यायाशू च निवेदनम् ॥२२॥ राज्ञो दशरथस्येह अनकस्य च संगमः । सीतादीनां च कन्यानां विषाहः समुदाहृतः ॥२३॥ वधूर गृहीखा तृपतेर् थानं दशरथस्य च । समागमशूच रामस्य जामदग्न्येन धीमता ॥२॥ जामदग्न्यस्य लोकानां वधश चानानुकीर्तितः । अयोध्या-संप्रवेशशू च प्रवासी भरतस्य च ॥२५॥ अयोध्या-बासिनां चैव प्रमोदः परिकीस्यते । इत्य् एतत् प्रथमं काण्डम् भादि-काण्डम् होच्यते ॥२६॥ सर्गाश चैव चतुःषष्टिः श्लोकानां चैव कीयते । द्वे सहने शतान्य अष्टौ श्लोकाः पञ्चाशद् एव तु ॥२०॥ बाल-चर्या हि यत्रोक्ता राघवस्य महात्मनः । अतः परं द्वितीयं तु अयोध्या काण्ड-संज्ञितम् ॥२८॥ यत्राभिषेक-संकल्पो व्याघातशू चैव कीर्यते । कैकेय्य्-अनुनयश चैव शोको दशरथस्य च ॥२९॥ वन-प्रयाणं रामस्य लक्ष्मणानुगमसू तथा । विषादः प्रकृतीनां च तथैव च विसर्जनम् ॥३०॥ निषादाधिप-संवाद सूतस्य च विसर्जनम् । गङ्गायाशु चाभिसंतारो भरद्वाजस्य दर्शनम् ॥३॥ वास्तु-कर्म-निवेशश च चित्रकूटे महा-गिरौ । उपावृत्ते सुमन्त्रे च राज्ञो मोहागमः परः ॥३२॥ स्व-शाप-कथनं चैव स्वर्ग-प्राप्तिर नृपस्य च । भरतागमनं पूर्ण तथा राज-गृहाद् अपि ॥३३॥ राम-प्रसादनार्थ च भरतस्य महात्मनः । गमन कीयते वासो भरद्वाजस्य चाश्रमे ॥३४॥ दर्शनं चैव रामस्य पितुश च सलिल-क्रिया । प्रसादनं च रामस्य बहुशः परिकीर्तितम् ॥३५॥ जाबाले यन्न वाक्यानि वामदेवस्य चोभयोः । इक्ष्वाकूणां च वंशस्य कीर्तनं समुदाहृतम् ॥३६॥ तंत्र २९१ मा १२ मह..१०.१.१३ तदा - ३१. म. 'म..१... संवासः. भार- म ४.६.. नास्ति॥ कीर्तिते. 'क, मन्त्र, म... १८ व. नास्ति ॥ 'म....१, मरणं निधनं. क, म...४१ देवर्षेः. १९ म, प्रान्ते ॥ (म.....१३ संभव, व, गर्भावतरणं, २. व, विशालस्यापि. 'म...-११ धर्मस्प ~ वंशस्य. व, वंशश च परिकीर्तितः, 'म..... अहिल्या'. म. अहिल्यायाः शाप-मोक्षो. म...... निमोक्षो~ मोक्षश घ. 'म..... मैथिलस्य. प्रान्ते ॥ म.व, मिथिलस्य. 'म.. दर्शन परिसं. २२ म, प्रान्ते व, राघवस्यान चात्र रामस्य. १३१ भ, प्रान्ते ॥ 'क, म. क, म, संभव:- संगमः दीरितः, व, परिकीर्तितः २४ म, प्रान्ते ॥ म... समागमं. २५ व रोभर्वधर. म.....११. च परिकीर्तितः 'म... प्रवेशो-प्रवासो. २१ क, म... भयोध्या-घासनं. 'क, म, परिकीर्तितः, २० म.प, चान ~ चैव. । व, कथ्यते. "क, म.-.. पच-पशेव तु. मारव, चतु. म म, या प्रोक्ताल्पत्रोका. ॥ म..७.१२.१४ व तद्-तु. संघातो. संकल्पो. म....१० वयेते ~ कोयते. 16--४.४.७.९-१ कैकेय्यानुनयर (म, कैक०) ३० क, म, लक्ष्मणानुगतिम् . तथा. व. नास्ति ॥ १.३ क, नास्ति ॥ म.., निषादाधिप-संवादः (३१५ पुनर्- उक्तिः) घ, चापि ~ चामि, काम.-५.७-१३ द्वाजस्य. ३१ अधिपाठः क, म..३.. वा.३.४ भारद्वाजस्य चैवाज्ञा चित्रकूटस्य दर्शनम् । महात्मनः म..... तु.च. पुना, म. ततः परः. ११ मा पूर्वपूर्ण. १४ भ... नास्ति। प्रसादनं चाथ, म५.६.८.१२ 'प्रसादनार्थे च. म, भरतागमन तथा. नास्ति । चैव वासो. 'क म.-३.१०.१२.१३ नास्ति ॥ 'म., परिकीय॑ते. ३६' क, म, राम-देवस्म. म. वंशस्य कथनं तथा. क समु. १२ म.. "मा-१.१४ महा-गिरौ.. ३ १ म..९.११ म म.-..-१२ १ . १ .

·ए बाल-काण्डम् [५३ पादुकाहरणं चैव प्रतिज्ञा चैव रामस्य गमने कोसलान् प्रति । भरतस्य विसर्जनम् ॥३७॥ नन्दि-ग्राम-प्रवेशश च मातॄणां च विसर्जनम् । भयोध्या-संप्रवेशशू च शत्रुनस्य महात्मनः ॥३०॥ काण्डं द्वितीयम् इत्य उक्तम् अयोध्या-काण्ड-संज्ञितम् । अशीतिः संख्यया सर्गाः श्लोकानां चान कीत्यते ॥३९॥ श्रीणि श्लोक-सहस्राणि नव श्लोक-शतानि च । श्लोकानां द्वे शते चैव भूयः श्लोकाशू च सक्षतिः ॥४०॥ अतः परं तृतीयं तु आरण्यकम् इति स्मृतम् । यन्न रामो महा-बाहुर दण्डकं प्राविशद् वनम् ॥११॥ अनसूया-समस्या च धङ्ग-राजस्य चार्पणम् । विराध-दर्शनं चैव वधश् च समुदाहृतः ॥४२॥ ऋषीणां दर्शनं चैव मैथिल्याश चैव सान्त्वनम् । शारभाश्रम-प्राप्तिर् महेन्द्रस्य च दर्शनम् ॥१३॥ सुतीक्ष्णाश्रम-संप्राप्तिः संवादः सह सीतया । मन्दकर्णेन कथितं शक्रस्य च विसर्जनम् ॥४॥ इल्बलस्य च संवादः कीर्तनं च दुरात्मनः । अगस्याश्रम-वासश्च तथा संपरिकीर्तितः ॥१५॥ दर्शनं पन्चवट्यास तु जटायोश् चैव दर्शनम् । व अ-प्रतिज्ञा च (व चात्र)~ प्रतिज्ञा चैव. का धर्मस्य '~ रामस्य. म, चापि. 'म.. भरतस्यागमः पुनः. म. नास्ति ॥ ३८२ नास्ति । नन्दि-मामे. ३७ का क, म, ४.७.१ जनस्थान-निवासधू च शिशिरस्य च वर्णनम् ॥४६॥ स्मरणं भरतस्याथ कैकेय्याश चैव गईणम् । संवादः शूर्पनखया विरूप-करणं तथा ॥४॥ खरस्य च वधो धोरो दूषण-निशिरो-वधः । लका-प्रवेशो राक्षस्याः शूर्पनख्याः प्रकीर्तितः ॥१८॥ सीताया लोभनं चैव रावणस्यानुशब्दितम् । मारीचाश्रम-संप्राप्ती रावणस्य दुरात्मनः ॥४९॥ मारीचशू च मृगो भूत्वा वैदेहीं समलोभयत् । लोभयिस्वा च वैदेही राघवस्यापकर्षणम् ॥५०॥ मारीचस्थ वधश चैव लक्ष्मणस्य विगहणम् । सीताया हरणं चैव संकरश च महात्मनः ॥५१॥ हृतां च जानकी मत्वा विलापो राघवस्य च । जटायोर् दर्शनं चैव सत्कारश् च महात्मनः ॥५२॥ गृध्र-राजस्य रामेण कृता चैव जल-क्रिया। कबन्धस्य वधः प्रोक्त स्वर्ग-प्रातिशू च पुष्कला ॥५३॥ कबन्धस्य च वाक्येन सुग्रीवान्वेषणं परम् । शबरी-दर्शनं चैव पम्पायां परिदेवनम् ॥५४॥ इति काण्ड तृतीयं तु आरण्यकम् इति स्मृतम् । सर्गाणां तु शतं चैव सर्गाश चैव चतुर-दश ॥५५॥ म, कैकय्याश. चाथ ~ चैव. क, म...व, शूर्पन- ख्याश च, म, ख्याश च, मह.४.११-१४ व... शूर्पणखया, म.....१२ खर-दूषणयोश चैव वधस निशिरस तथा। परिकीर्तितम्, .., रावणस्थाथ शब्दितम्, म, वर्णिनम्, राघवस्यापि कर्षणम् , म... राघवस्यामि . ५१५२म, नास्ति ॥ 'म... दुराष्मताम्, म,, अपगईणम्, म, व च गईणम्. म, नास्ति ॥ म... मारीचस्य संवादो राघवेण महात्मनः म..७.१०.१३ व सौमित्रा चान (व, चानु- चात्र) संगमः. अधिपाठः जटायुषो वधश चान सीतायाश् च प्रदेशनम् । लक्ष्मणस्य संवादे राघवेण महात्मनः ॥ ('व प्रवेशनम् . "व, महा-वने ~ महात्मनः) ५२ म. नास्ति ॥ नास्ति ॥ "क, संकर - सत्कारश. म.६.१२ व खग-राजस्य. क, प्रोक्तोः, म... प्रातिः. क, म..... मग..१२ ततः, ततः, म, प,.४ (व प्रान्ते) सदा, ब, स्मृतम् परम्. "वेदनम् ~ देवनम् . म...11.१२ पम्पायाश चैव दर्शनम् . ५५१ म., इई ~ इति. म. चा. 'म.....१२ व चतु. मा-3 ४५ म.१० १ E म. ३९२ अधिपाठः का १९ मा 4... म म.-६.१.१.११.१२ "म म.७.१० प्रसादनं च रामस्य बहुशः परिकीर्तितः । व, चानु- चान. म. कीर्तनम्, व, कथ्यते. पुन:भूयः. क, म... व काण्ड परं. 'व, श्रुतम् ~ स्मृतम् । दण्डकान्- ४२' म, अनुसूया. म... अनुसूयाश्रमे चापि. कम..४-४-९.१० चाप्यच. ४२-४३ नास्ति ॥ ४३१ व, चापि ~ चैव. 'म, वैदेखाश ~ मैथिल्या. क, चापिल चैव. नास्ति ॥ क, म... सुतीक्ष्णस्यानम-प्राप्तिः, 'म... संवासः. व मन्दकर्णेशू च. "क, म... यन्त्र शत्रु-,म.३.११ वयन शक्र-शक्रस्य च. १५२ म... इलुलस्य, म. बललस्य. 'संवासस घासच. व चतु. म म.-३.७ व,.२.४ ४४ मत ३ ४ ५४९ ४ म..१.११ १६१ क म.-३.५-७.५.१२ 'व, चापि-चैव.

·५४] म. नास्ति ॥ मह वाल्मीकीये रामायणे चत्वारीह सहस्राणि श्लोकानां कीर्तितानि च । हनुमत्-प्रभृतीनां च विन्ध्य-पर्वत-लहनम् ॥६६॥ शतं चैवान विज्ञेयं श्लोकाः पञ्चाशद् एव तु ॥५६॥ स्वयंप्रमा-गुहायाश च प्रवेश इह कीर्तितः । अतः काण्डं चतुर्थ तु कैष्किन्धिकम् इति स्मृतम् । अ-प्रवृत्तौ च वैदेया विषाद-गमनं महत् ॥६॥ ऋष्यमूक-गिरि-प्राप्ती राघवस्य महात्मनः ॥५७॥ प्रायोपवेशनं चात्र वानराणां महात्मनाम् । हनुमद्-दर्शनं चैव संवाद चान कार्यते । दर्शनं चात्र संपातेर् गृध्र-राजस्य धीमतः ॥१८॥ भारोहणं च शैलस्य ऋष्यमूकस्य कीर्तितम् ॥५४॥ निवेदनं च लङ्काया गृध्र-राजेन धीमता। राम-सुग्रीव-सख्यं च बालि-पौरुष-कीर्तनम् । चतुर्थम् एतत् काण्ड तु कैष्किन्ध्यम् इति संज्ञितम् ॥१९॥ सप्त-ताल-विभेद च प्रत्ययोत्पादन तथा ॥१९॥ सर्गाश चैवान विज्ञेयाश चतुःषष्टिस तु संख्यया । बालि-सुग्रीव-युद्धं च बालिनो वध एव च । श्लोकानां वे सहने च अष्टौ श्लोक-शतानि च ॥७॥ अन्तःपुर-विलापश् च तारा-कारण्यम् एव च ॥१०॥ श्लोकानां शतं शेयं पञ्च-विंशतिर् एव च । सुग्रीवस्याभिषेकशू च करणं चाश्रमस्य च । अतः परं प्रवक्ष्यामि काण्डं सुन्दर-संज्ञितम् ॥७॥ विलापो राघवस्यान लक्ष्मणेन च सावनम् ॥११॥ हनुमत्-प्लवनं यत्र सुरसायाश च दर्शनम् । प्रावृड्-विलापशू चैवान शरद्-वर्णनम् एव च । मैनाकस्य गिरेश चैव दर्शनं परिकीर्तितम् ॥७२॥ विलापशू चैव शरदि समयस्य च लहानम् ॥१२॥ निधन सिंहिकायाश च लङ्का-दर्शनम् एव च । सुग्रीवं प्रति रामस्य कोपो यत्र च कीर्तितः । प्रवेशश चैव लङ्काया वर्णनं विचयस् तथा ॥७३॥ रामस्य कोपं विज्ञाय लक्ष्मणस्य च संभ्रमः ॥६॥ मार्गणं चैव वैदेखा रावणान्तःपुरे शुभे । प्रशमो लक्ष्मणस्याथ दौत्येन गमनं तथा। दर्शनं पुष्पकस्येह रक्षसां प्रमदा-वनम् ॥७॥ सुग्रीवस्य यथा चात्र गमनं राधवाश्रमे ॥६॥ दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य दुरात्मनः । प्रसादनं च रामस्य वानराणां च संग्रहः । विचयः पुष्पकस्यह जानक्याश चैव मार्गणम् ॥७५॥ पृथिव्या वर्णनं चैव सुग्रीवेण महात्मना ॥६५॥ भ-दर्शने च वैदेयाः शोकोपगमनं तथा । प्रस्थापनं वानराणाम् अङ्गुलीयस्य चार्पणम् प्रविश्याशोक-बनिकां वैदेयाश चैव दर्शनम् ॥७६॥ चत्वारि च, म, चस्वारार्ध.. प्रस्थानं वानराणां च. व अङ्गुरीयस्य. कथितानि वै (म, च). म. विशेयः. ' म संशिवम् प्रवेशः परिकीर्तिता. एव तु. मा नास्ति ॥'व तथा महत्. म... व... परं. काण्ड. म.,.६.८ व, दर्शन चैव. प्रवक्ष्यामि . चतुर्थ तु. क, चतु. क, म, कैष्किन्दिा, व... कैष्किन्भ्यम्, म..... किष्किंधाम् , म, कीर्तितम् ~ धीमता. "म..६.७.९-११.१७ स्मृतम्, म१२ कैकिपम्. म... काण्ड - इति. म५.६-- व... संक्षितम्. कीर्तितम्. नास्ति। ७० क, म.-५.६.२ संज्ञया~संख्यया. म. व, सहने तु, म.३.३.७ वर.४ चैव म.... सहस्त्रेण. ५९२ प... सप्त-साल', म. व. प्रभेदन. "म, हरे तथा. ७२१ क, म... "लंघन, म..."क्रमणं, म१३ 1. म. विलापं, म, विनाशर, ब... 'निवास, चैव यत्र. सिंहिकाया 'भिषेकस्य ~ "भिषेकर च. घ, यौवराज्यं नास्ति । नास्ति । 'म.. विजयस च तस्यात्र. 'म... नास्ति ॥ ॥ व लक्ष्मणस्य. म, विषयस , म चिन्तयस्. म, वर्णनम् - लखनम् . मार्गणश्. शुभे. व, अन्न यत्र. म. व प्रकीर्वितः, व आपानस्य च वर्णनम् . नास्ति ॥ श्रमम. विजय, म.. दर्शनं विवया. ६५ मप्रसादेन. संगमः. सर्व व. अ-दर्शनन. ५६ म... क.म.१.१०.११ ६६ वह १७' म५.६.१२ 'म... अल्पवृत्ती. म नास्ति ॥ म... ४ १ ~ म चाना 'सवनं. म५.६.८.१२ ब.. 'म५.६.८.१२ ६ म ३४ म५.६.८.१२ " व, तथा ३ ६३१ मर ६९ म.. नास्ति ॥ नास्ति । प्रेषणं प्रशमो. म५-१६ ( म.4३४ व तथा. म.,.६.११.१२ नास्ति ॥'क ७४ म५.६.८.१२ 'म...३.७.१३ ७५ क म... ४ म. 'म५.६.२-११.१३ प्रवेशो~ दर्शनं. म. ३ कमर.१.११ ७६ क, म..९ नास्ति । म प्रान्त ॥ स५.६.१२ व ·बाल-काण्डम् [ ५५ यन्त्र रामो निवेदनं च दूतस्य प्रवेशो रावणस्येह रक्षसः प्रमदा-बनम् । प्रलोभनं च सीताया रावणस्य च भर्सनम् ॥७७॥ तर्जनं राक्षसीनां च हनुमद्-दर्शनं तथा । चूडा-मणि-प्रदान च प्रतिसंदेश एव च ॥७॥ वन-प्रभङ्गः क्रूराणां राक्षसानां च गर्जनम् । किराणां वधश् चैव मन्त्रि-पुत्र-वधस तथा ॥७९॥ कीर्तितं इन्द्र-युद्धं च हनुमन्-मेघनादयोः । ब्रह्मास्त्रेण च बन्धो वै मारुतेः परमाद्भुतः ॥८॥ भसनं च हनूमतः। लागूलोहीपनं चैव लङ्का-दाहस तथैव च ॥८॥ सीताया दर्शनं भूयः प्रत्यागमनम् एव च । जाम्बवत्-प्रमुखश् चैव हरिभिः सह संगमः ॥४२॥ तथा मधुवन-प्राप्तिर् मधूनां च विलोपनम् । दर्शनं देव-मार्गस्य भङ्गो मधु-वनस्य च ॥४३॥ अमद-प्रमुखानां च हरीणां राम-दर्शनम् । हनुमतः परिष्वङ्गो राघवेण महात्मनः ॥८॥ प्रवृत्तिश् चैव सीताया मणि-दानं तथैव च । लाया दर्शनं चैव दर्शन रावणस्य च ॥४५॥ सीताया दर्शन चैव प्रतिसंदेश एव च । दुर्ग-कर्म-विधानं च राक्षसानां विचेष्टितम् ॥८६॥ अशोक-धनिका-भङ्गं दुर्गस्य च विनाशनम् । यत्रैवत् कथयामास हनुमान् राघवाय वै ॥८७॥ यत्र सुग्रीव-सहितो राघवः सह-लक्ष्मणः । म नास्ति ॥ क, म, नास्ति ॥ 'म... राक्षसेन्द्रस्य. "धने, व वैदेसा- सीताया. ७४ म, व, तार्जितं, व, गर्जितं. महता हरि-सैन्येन प्रययौ दक्षिणा-मुखः ॥८॥ सर्वे च सहिता यन्त्र निविष्टाः सागरं प्रति । इत्य् एतत् सुन्दरकाण्ड पञ्चमं परिकीर्तितम् ॥८९॥ सर्गाणाम् अत्र संख्या च कापडे सुन्दर-संशिते । चत्वारिंशत् अयशू चैव साश् च समुदाहृताः ॥१०॥ श्लोकानां वे सहने च चत्वारिंशच् च पञ्च च । अतः परं तु षष्ठं च युद-काण्डम् इति स्मृतम् ॥११॥ महा-बाहुः सागरं समुपस्थितः। यत्र लकां जिगमिषुर मन्त्रयामास राघवः ॥१२॥ प्राप्तं च राघवं श्रुत्वा मन्त्रयामास रावणः । शमार्थी यन्त्र रामेण ज्येष्ठम् आह विभीषणः ॥१३॥ मुध्यता मैथिली राजन् स्वस्त्य् अस्तु नगरस्य नः। एतद् धि परमं श्रेयो विपरीतो ऽनयो भवेत् ॥९॥ एवम् उक्तो दशग्रीवः क्रोध-संरक्त-लोचनः । जधान यन्त्र पादेन भ्रातरं वै विभीषणम् ॥१५॥ रावणं च परित्यज्य चतुर्भिः सचिवः सह । आगच्छद् राघवाभ्याशं गदा-पाणिर विभीषणः ॥९॥ अभिषिक्त च रामेण लक्का-राज्ये विभीषणः। सागरात् तोयम् आदाय प्रयतेन महात्मना ॥१७॥ यत्र रामस्य संरम्भः समुद्रस्य च दर्शनम्। नल-सेतु-क्रिया चैव सागरानुमते तथा ॥१८॥ तरणं चैव घोरस्य सागरस्य महात्मनः। सुवेलासादनं चैव चार-प्रणिधिर् एव च ॥१९॥ ८७१ व भङ्गो. 'व, निवेशनम् . य 'यत्र ८९१ म... वर्ष-समाहिता यन्त्र, सर्वे च समा- हितास तत्र. व पञ्चमं काण्ड सुन्दरं. व... नाम परि. क, म... व..३.४ यत्र ~ मन्न. 'क, संज्ञके. सौः सम्यग् उदाहृताः ९. म,.७.१५ व..~. ९२२ म..... समर ~ सागर जानकी. 'म, चलनः. 'म, ...... विपरीते. ९५ व... कोप'. 'व, तं, व, च.वै. ९६१ क, व, तु, म, सं-~च. 'क, 'भ्यासं. क, म.४.१.१२ काले-ला. मासाथ आदाय. "मा.५-७.१२ व.४ प्रयलेन. महाद्भुतम्. 'साधरं सादनं. "म, तथा लंकावरोधनं. म... (म.प्रान्ते) वान-प्रणिधिर एव च. म५.७.१२ म.११.१२ १ २ १.३.४ ४ मा....१२ अधिपाः म.-3.६.१२ व मा २.३.५-७.८.१२ अभिज्ञान-प्रदानं च सीता-संभाषणं तथा । ७२ क, म..९.१७ राक्षसीनां. म.- तर्जनम्, म .५.७.१२ व भर्सनम्. 'क, म... किंकरीणां, व.. ९०१ चानच. अधिपाठ: म. १.६.१२ सेनापति-वधश् चान अक्षस्य च वधस् तथा (म... चैव चान) ९४ म...१२ ४२१ क, म..९.१० म न्याशे, म-३.५.७ 13.นาง मास्ति ॥ ८०१ क, म..... दुर्ग - द्वन्द्र हर्षण- दर्शनं. मात्र चैव भूयः। जाम्बूवत् जाम्बवत्. जाम्बवत्'. 'म, चैव.. सह. ८३२ व विलुंठनम् , म, विलेपनम्. व... देव- मार्गाभिरोहश् च. ८४ मा नास्ति ॥ 'म... नाम-राम'. ८५३ ध, चापि चैव. कर नास्ति ॥ म म५.१२ ५.७.१२ ९९ म५.६.१२ "क, म... सको. म.९ मा.४.९.११ ·RECE -- वाल्मीकीये रामायणे ५६ ] शुक-सारण-वाक्यं च वानरानीक-दर्शनम् । मन्त्रणं राक्षसेन्द्रस्य माया-राम-शिरस-क्रिया ॥१०॥ वाक्यानि सरमायाश् च सीताश्वासनम् एव च । यन्त्र माल्यवतो वाक्यं लाया गुप्तिर एव च ॥१०॥ मन्त्रणं राघव-बले चराणां च प्रवेशनम् । सुवेलारोहणं चैव तथा लक्कावरोधनम् ॥१०२॥ समारम्भश च युद्धस्य द्वन्द-युद्ध-प्रवर्तनम् । सुसर-यज्ञकोपादि-वधो यत्रानुशब्दितः ॥१०३॥ रात्रि-युद्ध-विधानं च शर-बन्धस तथैव च । सुपर्ण-दर्शनं चैव अस्त्र-बन्धस्य मोक्षणम् ॥३०॥ धूम्राक्षस्य वधश् चैव तथैवाकम्पनस्य च । प्रहस्तस्य वधश् चैव प्रभङ्गो रावणस्य च ॥१०५॥ दुर्ग-कर्म-विधानं च कुम्भकर्ण-प्रबोधनम् । दर्शनं कुम्भकर्णस्य संप्रश्नो रावणस्य च ॥१०॥ निर्याणं कुम्भकर्णस्य वानराणां च संभ्रमः । सुग्रीव-ग्रहणं चैव मोक्षशू चात्र कीमते ॥१०॥ वधश् च कुम्भकर्णस्य राघवात् समुदाहतः। नरान्तक-वधश् चान देवान्तक-वधस् तथा ॥१०८॥ महापाई-वधर चात्र अतिकाय-वध तथा । १०० म... वानराणां च, म... वानरानेक-, क, म, मन्त्राणां वर नास्ति । 'म. संग्रामः शिरस: क्रिया. म.व. तथाक्रिया. नास्ति ॥ १०२क, म........ चाराणा, म... वानराणां, व. बलानां. 'म..६.१२ आरम्भश् चैव युद्धस्य. 'म... इन्द-युद्धं प्रवर्तते. क, म.... सप्तम, म, सुथुन (प्रान्वे सुसन ) "क, म..५.१० यत्राश शब्दिता, व, यत्र विशन्दित:. २०४-१०६ व नास्ति । १०१९ म., राम-रात्रि. 'म५.८.१३ सर'. सपर्ण सुपर्ण. मेघनादास्त्र-मोहश् च स-सैन्ये राघवे तथा ॥१०९॥ ओषध्य्-आनयनाच् चापि प्रबोधशू च हनूमता। उक्तं मिहार-युद्धं च वधः कुम्भ-निकुम्भयोः ॥१०॥ मकराक्ष-वधश चात्र निर्गमो रावणेः पुनः । माया-सीता-वधश चान मेघनाद-वधस तथा ॥११॥ क्रोधशू च राक्षसेन्द्रस्य तथा निष्टानकं महत् । रावणस्य च नियोणं विरूपाक्ष-वधस तथा ॥११॥ मत्तस्यापि वधशू चात्र उन्मत्त-वध एव च। राघवस्य च वाक्यानि भासनं रावणस्य च ॥११॥ राम-रावणयोश चैव अस्त्र-युद्ध महात्मनोः । लक्ष्मणस्य वधशू चैव विलापो राघवस्य च ॥१॥ भोषध्य्-मानयनं चैव लक्ष्मणोत्थानम् एव च । प्रदान देव-राजेन रथस्य च महात्मना ॥११५॥ मातलेर दर्शनं चैव शक्र-वाक्य-निवेदनम् । संग्रामे राक्षसेन्द्रस्य प्रभङ्गो रावणस्य च ॥१६॥ सारथेर् भत्र्सनं चैव रावणेन दुरात्मना । देवानां विग्रह चैव गगने दानवैः सह ॥१७॥ द्वैरथं च महा-घोरं सप्लाई क्षिति-कम्पनम् । वध च राक्षसेन्द्रस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥११॥ ११० म... अवध्य्-आनयनं, म... औषध्य्-आनयनश, म. औपध्य्-आनयनं,म, मोषध्य्-आनयण. म, चैव ~ चापि, 'म....११ संप्रबोधो~ प्रबोधश च. म, व, उस्कामि- हरणं युद्ध (व, चैच), म.., उल्कासिहरिणं युद्ध, म५.६.१०.१२ उल्का-नीहार-युद्धं, म. उल्कासिहरणं चैव, ब, उल्काभिहार-युद्धं. चैव चैव चात्र. उन्मत्तमवध एवं च. ११२ म... नास्ति ॥ म५.६.१२ व, वि.च. ११३१.२ म, नास्ति ॥ १म, चैव ~ चात्र. 'व... चोन्मत्र ~ उन्मत्त, म... रावणस्य. 'म राघवस्य. शस्त्र, व... द्वन्दु अस्त्र. म. महात्मना. 'व, चापि चैव. ११५म, औषध्य. मन्त्रणं. ३५ २.३ १ १०१ वर - १०३१२ क, म.... नास्ति ।। 'चात्रा व निहतो निर्गमो. म. १२.५.६.१२ म५.६.१२ रावणस्थ च. ३मा व 446 १०५१ मा ४ नास्ति । १४म,.५-७.१० 10* म... राघवस्य ~ रावणस्य. 100महरणं ग्रहणं. 10d4, वधस् त्रिशिरसश चैव. क, म,, नरकान्त - नरान्तक. म......१२ चव चात्र. काम...७.२-१५.१३ अधिपाठः म५.६.१०.१२ 'अधिपाठः म,-६.६-७.१२ ११.३०४ 11.3. मन्दोदयास तथा केशाकर्षणं चागवेन च । "राज्येन. 'क, म...... महात्मनः ११६ व... संग्रामो. विग्रहं. म, गहने, म. गमने-गगने. ११८ म... ३. म रथे, म. १०१ मा महोदर-बधश चान वधस् त्रिशिरसस तथा । वैव चान. 'म, अतिपाइर्व - प्रति- काय'.", नास्ति ॥ 'म.... मोक्षपू- मोहन. पचैव । ११३ म म.. रस्य. म,.६.१३ भूमि, ·- SAREEWS बाक-काण्डम् [५७ : इति षष्ठम् इदं काण्डं युद्ध-काण्डम् इति स्मृतम् । सर्गाणां तु शतं ज्ञेयं पञ्च सर्गास तथैव च ॥१९॥ काण्डे छ अस्मिंस तथा संख्या श्लोकानां चात्र शब्द्यते । चत्वार्य एव सहस्त्राणि पश्च श्लोक-शतानि च ॥१२० ॥ अतस् त्व अभ्युदयं नाम सोत्तरं संप्रचक्षते । यन्न रावण-दाराणां विलापः समुदाहृतः ॥१२॥ विभीषणाभिषेकश च सत्कारो रावणस्य च । हनुमत-संप्रवेशश् च मैथिल्याश् चैव दर्शनम् ॥१२२॥ सीताया निर्गमशू चैव रामेण च समागमः । भर्त्सनं चैव सीताया राघवेण महात्मना ॥१२३॥ परित्याग चैव वैदेयास तथा चाग्नि-प्रवेशनम् । अग्नि-प्रवेशे च तदा अ-दाहं परमाद्भुतम् ॥१२॥ अक्षादीनां च सर्वेषां देवानाम् इह दर्शनम् । वृष-ध्वजस्य देवस्य दर्शनं चात्र कीयते ॥१२५॥ पितामहाद् वरशू चापि पितुर दर्शनम् एव च । कैकेय्याः शाप-नाशशू चतुःषष्टिर् दशरथस्य च ॥१२६॥ शक्राद् वरस्य संप्राप्तिर हरीणां प्रतिजीवनम् । रलानां संविभागच राक्षसेन्द्रस्य धीमता ॥१२७॥ पुष्करारोहणं चैव राधवस्य महात्मनः । वानराणां च सर्वेषां राक्षसाना तथैव च ॥१२॥ म. भूत, व, भू-प्रकम्पनम् . "म...विश्रुतम्. व, उदाहृतम् इति स्मृतम् म... व. चतु. 'म... वर- वैव- वापियिष्यते ~चान शब्द्यते. 'क, मा.१.११ अन्न एव. म. पञ्च सर्गास तथैव च. १२१ क, चक्ष्यते, म... च, वक्ष्यते. ३क, 'नारीणां ~°दाराणां. १२२ क, म, संकरो, म... व, संस्कारो (म, प्रान्ते), म५.४.१२ न्यक्कारो. 'च, चापि ~ चैव. १२३ व... चान चैव. राघवेण~ रामेण च, का महात्मना. परित्यागश. 'म..४.१२ व, तथा तदा. 'म..३.५-७.१२ अ-दाहः. म..३.५-७.१३ परमाद्भुता १२५१ विष्ण-आदीना. म चास्य चात्र, १२६ क, म, पितामह-. म... चशू-परशू. क, म.-३.. व..४ चान~ चापि. व... वर-प्राप्तिः, 'म. पितृ-पितुर. व... मोक्षशनाशश् . १२७१ देवेभ्यो वर-~शकाद् चरस्य. 'म... जीवनं प्रतियानं च कथितं विस्तरेण महात्मनः। भरद्वाजाश्रम-प्राप्तिर ऋषेर् दर्शनम् एव च ॥१२९॥ नन्दि-प्राम-प्रवेशश च गुरूणां चैव दर्शनम् । अयोध्यायां प्रवेशच व्रतस्य च समापनम् ॥१३०॥ अभिषेकशूच रामस्य प्रमोदो नगरस्य च । यौवराज्य-प्रदानं च भरतस्य महात्मनः ॥१३॥ मुनीनाम् इह संप्राप्तिर् उत्पत्ति चैव रक्षसाम् । त्रैलोक्य विजयाख्यानम् महल्या-कीर्तनं तथा ॥१३२॥ सीता-विवासनं चैव लक्ष्मणेन महात्मना । वाल्मीक्य-आश्रम-संप्रातिर मैथिल्याश चात्र कीर्यते॥१३॥ कुशीलव-समुत्पत्तिर् इक्ष्वाकु-कुल-वृद्धये । लवणस्य वधश चात्र शत्रनेन प्रकीर्तितः ॥१३॥ शंबुकस्य वधशू चान कुम्भयोनि-समागमः । अलंकारस्य संप्राप्तिः श्वेतोपाख्यानम् एव च ॥१३५॥ अश्वमेध-समारम्भो गीत-श्रवणम् एव च । काम्यस्य चान्ते विज्ञाय स्व-पुत्रौ तौ कुशीलवौ ॥१६॥ वाल्मीकेश चैव वाक्यानि विलायो राघवस्य च । रसातल-प्रवेशशू च वैदेशाः परमाद्भुतः ॥१३७॥ राघवस्य च संरम्भो दर्शनं परमेष्ठिनः। काल-दुर्वाससोः प्राप्तिः संत्यागो लक्ष्मणस्य च ॥१३८॥ तथा. म... अविभाग नास्ति ॥ नास्ति ॥ 'म... महात्मनाम् . भ....५ व भार. १३० म.व "निवेशश. भयोध्या- संप्रवेश. प्रसादो, व, प्रसीद, व, प्रमोदी. १३२म, चैव-इहं. क, राक्षस, मराक्षसः. "म... महिल्या. म. तदा तथा. १३३ व, निवासनं. म. 14-३.५ व वाल्मीकाश्रम', 'म...४.१-११ चानु- चान्न, व... कथ्यते. १३४मवा, चैव ~ चान. * क, म... नास्ति ॥ व, महात्मना. नास्ति । म, महंकारस्य. १३६ म... नास्ति ।। क, रागे, म. क, म...-११ विज्ञेयो सु-~ विज्ञाय स्व-. 'म... वंश-प्रभवैश च तैः. म... पुत्रौ. १३७, चापि चैव. भ..६.१२ वाक्यांत. ११९ म, व, श्रुतम् . १२८ म...२ १२९५ म५.६.१२ ११.१५ नास्ति ॥ 'म.. चान. मा. मर चापि, म५.६.१२ म. नास्ति ॥ 'म...२ २.३ ३क, म.१०.११ १३ क, म४.५ क, म५.१ १ १२४ म३.५.६.१२ तथैवाग्नि'. 'म..८.१५ १३५ म..नास्ति। क, म..१ २.8 गानं, म.४.१-११ गाने, म, कांते चान्ते. तो स्व. म५.६.१२ अषिपाठव... सीतानयनम् अत्रैव सर्व-लोक-समीहितम् । मर..

·ST... re ...+TROPHE ५८] वाल्मीकीये रामायणे 1 भ सुहृदां चैव पौराणां वानराणां महात्मनाम् । चतुर्विंशति-साहस्रं सर्व-पाप-भयापहम् । महा-प्रस्थान-गमनं स्वर्ग-प्राप्तिशू च पुष्कला ॥१३९॥ आख्यानं वैष्णवं दिव्यं कृतं वाल्मीकिना स्वयम् । इत्य् आभ्युदयिकं काण्ड स-भविष्यं सहोत्तरम् । धन्यं यास्यम् आयुष्यं पुत्रीयं पुष्टि-वर्धनम् ॥१३॥ नवतिः संख्यया सौः श्लोकानां चात्र कीर्यते ॥१४॥ पठेद् इमां पर्वणि यः समाहितः श्रीणि लोक-सहस्राणि नव श्लोक-शतानि च । कथां शुचिर् दाशरथेर् महात्मनः । षष्टिः श्लोकास तथा ज्ञेयाः काण्डे ऽस्मिन् परिसंख्यया॥१४॥ विमुच्यते ऽसौ कलुषेण मानवः सर्गाणां घट् शवानीह विंशतिशू चैव संख्यया । सुखं स गच्छेच् च मृतोऽपि सद्-गतिम् ॥१४॥ इत्य् एतद् राम-संबद्धम् आख्यानम् ऋषि-संयतम् ॥१४२॥ इत्यू आर्षे रामायण भादि-कापढे तृतीयः सर्गः ॥ "म. सीतायाः वैदेखा. १३९ म, सुहृदो, म सुहदम्। म..७.१.१०.१३ घोराणां. 'म...१२ व-५ राघवाणां-वानराणां. १२व, सुहृदां चैव सर्वेषां पौराणां च महात्मनाम् . "क, म...... तुच. १४० म. एतद् इति. 'म, सहोन्नतम् ~ सहो. 'म..४.८.४१ शब्यवेकीय॑ते. १४१ म.,.... सावंत्य् एव - नव श्लोक-. 'म... कीर्तिताः संख्यथा. १४२ म... षट् शतानां हि. 'व, कीर्तिता संख्यया. संस्थतम्, म... संस्कृतम्, म...४.११.१२ सत्तमः~ संयतम् . १४३म, पञ्चविंशति'. प्रणाशनम् - भयापहम्. म५.१२ रुचिरं वैष्णवं. "क, म, प्रजीय, म, पूजीयं, म५.६.१२ मार पूज्येयं. १४४ म५.६.१२ मा शुचे शुचिर. म..५.१०. सुखं च. क म. संगतिम् . ६.१.१३ व. सुखेन, ८ भर अवसान-वचनम् ॥ अक्सान-वचनं म अन्ये नास्ति ।। श्री-महा-रामायणे-रामायणे. क, म.... भादि-काण्डे अनुक्रमणिकाध्याये (म.... अनुक्रमणिका नाम) तृतीयः सर्गः, म, अनुक्रमणिका, म, प, भनुक्रमणिका नाम सर्गः, म..५.१२ अनुक्रमणिकाध्यायः (म,.१२ ध्याये) तृतीय: सर्गः, म..-११ आदि-काण्डे अनुक्रमणिकाध्यायः, म, बाल-काले वाल्मीकिना विरचिते यनमो नाम सर्गः, व... आदि-काण्डे अनुक्रमणिका तृतीयः सर्गः (व, समासा सर्गः)-आदि-काण्डे तृतीयः सर्गः. व, इत्य् आदि-काण्डे अनुक्रमणिका नाम सर्गः. समाता-तृतीयः ·१.३.२] बाल-काण्डम् [५९ दक्षिणापथ-विशेषाः वा-विशेषाः १.४.३ MANruun. vuAKARAvmw wwwvNA/. * पूर्व * श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद् धर्मात्मा धर्म-संहितम् । व्यक्तम् अन्वेषते भूयो यद् वृत्तं तस्य धीमतः॥ श्रुत्वा पूर्ण काव्य-बीज देवर्षे नारदाद् ऋषिः। लोकाद् अन्विष्य भूयशू च चरितं चरित-व्रतः ॥१॥ उपस्पृश्योदकं सम्यङ् मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः। प्राचीनानेषु दर्भेषु काव्यस्यान्वेपयन् गतिम् । तपो-बलेन चान्विष्य चरितं भूरि-तेजसः ॥२॥ काव्यस्यान्वेषते * धर्मेणान्वेषते गतिम् १ <म- पूर्व> १२ क, म५.१. ८.१२.१३ मुनिः~ऋषि:. लोकम् . विस्तरं चरितं ततः २२ म... स्थिस्वा चैव-मुनिः स्थित्वा. २३"म. १३ कर श्लोकम् , म५.६.८.११ १ मा नास्ति ।। २.४.९-११ ३ (व, धर्मेणान्विष्य धाग-यतः> २६ कर म.६.८.१२ चरितेन च तेजसा. २० अधिपाठ: द राम-लक्ष्मण-सीताभी राज्ञा दशरथेन च। स-भार्येण स-राष्ट्रेण यत् प्राप्तं तत्र तस्वतः॥ हसितं भाषितं चैव गतिर या यच् च चेष्टितम् । तत् सर्व धर्म-वीर्येण यथावत् संप्रपश्यति ॥ स्त्री-तृतीयेन च तदा यत् प्रारं चरता बने। सत्य-सन्धेन रामेण तत्सर्व चान्यवेक्षत तता पश्यति धर्मात्मा तत् सर्व योगम् भास्थितः। पुरा यत् तत्र निवृत्त पाणाव भामलकं यथा वत् सर्व तत्वतोप्या धर्मेण स महा-युतिः।

·...............
६०]
वाल्मीकीये रामायणे
[१.३.५
वा-विशेषाः
दक्षिणापथ-विशेषाः
.
१.४.५
१.४.५
ANANANAA ALAM
.
.
vAvNUA ....
जन्म रामस्य सु-महद्
वीर्य सर्वानुकूलताम् ।
लोकस्य प्रियतां शान्ति
सौम्यतां सत्य-वाक्यताम् ॥३॥
मिथिला-गमनं चैव
धनुषश चैव भेदनम् ।
राम-राम-विचादं च
भयं दशरथस्य च ॥४॥
नाना चित्राः कथाश् चान्या
विश्वामित्र-महामुनेः।
* सत्य-शीलताम्
नाना चित्राः कथाशू चान्या
विश्वामित्र-समागमे ।
जानक्याशू च विवाहं च
धनुषश् च विभेदनम् ॥
राम-राम-विवादं च
गुणान् दाशरथेस तथा।
अभिरामस्य रामस्थ
चरितं कर्तुम् उग्रतः॥
कामार्थ-गुण-संयुक्तं
धर्मार्थ-गुण-विस्तरम् ।
समुद्रम् इव रत्नाक्ष्य
सर्व-श्रुति-मनोहरम् ॥
स यथा कथितं पूर्व
नारदेन महर्षिणा।
रघु-वंशस्य चरित
चकार भगवान् ऋषिः ॥६॥
समवेक्षितं, द, चाम्व-
वैक्षितम् .
१५ द. महा-मतिः,द....
महार्थ-वित,
(१८-१२
-
द., महा-मुनिः.
द..११ तत् सर्व-चरितं.
६.७.११
संपन्न - संयुक्तं.
महात्मना. महर्षिणा.
मुनि: ऋषिः)
सर्वां.
क, म५.६.८.१२
चैवा - सर्वा.
द
जन्मा~
म, सत्वानुरूपताम् - 'कूलताम् .
कान्ति शान्ति.
म... शान्ति ~ सत्य.
३" अधिपाठवा
विश्वामित्रस्य चरितं
मन्त्रालम्भ तथैव च।
सासकायाप निधन
यज्ञबाट-निदर्शनम् ॥१२॥

·Sa5%ATI १.३.६] बाल-काण्डम् [६१ वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषा १.४.६ NMnviro.... . . .. NA1 VIN. navin "Wwww तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्ट-भावताम् ॥५॥ व्याघातं चाभिषेकस्य राघवस्य विवासनम् । राज्ञः शोकं विलापं च विघातं * रामस्य च * १ म..३.७.१.१०.१२ मिथिला जनकेन विवाहं च. चापि चैव. म १. म १६.. "सहासने, द... सहायने, द, सहायता. विवाहे. ४३ क म... ३६.१० "विवादश. म. राम-रामस्य व्यवरं. ४ म, वाक्यं, म... नृणां, मह...१. गुणं, म. व्यवरं भयं. चित्र-. ५ व, पुण्या, व... (व, प्रान्ते) चर्या चान्या. म. <म. विश्वामिन-सहायनं> तदा तथा. ५३ द.१२ ५' म, <द.१५ > भावनां, 'भावनम् , भाविता. म.-४.६.१०.११ ५" अधिपाठ: म अयोध्या-वासिनां चैव प्रमोदः परिकीत्यते। इत्य् एतत् प्रथमं कापहम् . भादि-काण्डम् इहोच्यते ॥ सर्गाश् चात्र चतुःषष्टिः श्लोकानां चात्र कीयते । द्वे सहने शवान्य भष्टौ इलोकाः पंचाशद् एव तु ॥ बाल-चर्या च मनोका राघवस्य महात्मनः। श्लोका २०१० सर्गाः ६॥ मतः परं द्वितीयं तु अयोध्याकाण्ड-संहितम् ॥१३॥ ६. म.-४.१०.११ मापात. म.६.१३ महात्मनः। रामस्य च (म...पु.) <मदव, रामस्वच> ·"..- [ १.३.८ दक्षिणापथ-विशेषाः १.३.१५ . vn. Ivanant . "".. vvrani.. MovWuvvvvvvvv vivivowvvv.ua पर-लोकस्य चाश्रयम् प्रकृतीनां * सूतोपावर्तनं तथा * चापि * --- RECENE म.१.१०.१२ भारद्वाजस्य. म. शासनम् । म....<> नास्ति ॥ ६२] वाल्मीकीये रामायणे वन-विशेषाः १.४.८ मोहं मरणम् एव च ॥६॥ प्रकृतीनां विषादंच तथैव च विसर्जनम् । निषादाधिप-संवादं * * विसर्जनम् सूतस्य च निवर्तनम् ॥७॥ गङ्गायाशू चैव संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् । भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच म:-द,> शोक- विषाद, म, विवाद, म. विषादाश्~ विलापं. ६१ म, यत्राभिषेक-संकल्पो व्याघातश् चैव कीस्यते । कैकेयानुनयशू चैव म, विषावश्. म. विषादः प्रकृतीनां च. रामस्य गमनं तथा, च, प्रान्ते तथैव च विसर्जनम्. अधिपाठाव तमसायां निवासंच प्रजानां च विसर्जनम् ॥६॥ भजवेर-पुरे वास सूतस्य च विसर्जनम् ॥१५॥ (म...... विसर्जनम् > रव, निवर्तनम् > व, गङ्गा-कूले महात्मनः म नास्ति ॥ म, तारं च ~संतारं. दर्शनम्. काम ६" <म,, पर-लोकस्य चाप्रिये> शोको दशरथस्य च ॥ १ अतः परं व ७२.४ म.. नास्ति ॥ <म, चाभि-> म. भा'. मा. भरद्वाजाभ्यनुज्ञां च, म, भरद्वाज- स्थानुज्ञानाच, म.....भ्यनुज्ञानं.

·-..., १.३.१०] बाल-काण्डम् [ ६३ बा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.१० ~~NNNIM-1 4.".. . ~...- WW चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥८॥ वास्तु-कर्म-निवेशं च भरतागमनं तथा । प्रसादनं च रामस्य पितुशु च सलिल-क्रियाम् ॥९॥ पादुकास्व अभिषेकं च नन्दि-ग्राम-निवेशनम् । दण्डकारण्य-गमनं पादुकापयाभिषेक * 'निवासनम् अधिपाठ: म. ९' म....निवेशशू, म, कर्मणि वेश. ९ म. चित्रकूटे महा-गिरौ. ९ अधिपाठः उपावृत्ते सुमन्ने च राज्ञो मोहागमस ततः। स्व-शाप-कथनं चैव स्वर्ग-प्राप्तिर् नृपस्य च ॥ भरतागमनं पूर्ण तथा राज-गृहाद् अपि । राम-प्रसादनार्थे च भरतागमनं तथा ॥१६॥ क, म..५.६.१२ आश्वासनं (म, प्रान्त दर्शन चैव प्रसादनं. "क्रिया. - ९ प्रसादन), म. मा.-१.११-१३ अधिपाठ: मट १० व, पादुका अभिषेकं च. प्रसादनं च रामस्य बहुशः परिकीर्तितः। जाबालेर यन्त्र वाक्यानि वंशस्य कथनं तथा ॥ प्रतिज्ञा चैव रामस्य गमने कोसलान् प्रति ॥६७ म... पादुकायाश चामिहरणं, म, पादुकस्याभिषेकं च. 'प्रवेशनम्, रामेण गमनं. १० म. पादुकाहरणं चैव भरतस्य विसर्जनम् ॥ क, म५.६.१२ ·SIKisit: पाल्मीकीये रामायणे [ १.३.१२ ६४] घन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.३.१९ १.४.१२ M ५ Nivrut ~inwww.vvvww. विराधस्य वधं तथा ॥ दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् । सुतीक्ष्णेन समागमम् ॥१०॥ अनसूया-समस्यां च अङ्ग-रागस्य चार्पणम् । शरभङ्गाश्रमे वासं वासवस्य च दर्शनम् ॥११॥ अगस्त्याश्रम-वासंच अगस्त्याच् च विसर्जनम् । समागमं विराधेन वासं पञ्चवटे तथा ॥१२॥ अनसूया-समस्यां च अङ्ग-रागस्य चार्पणम् ॥ दर्शनं चाप्य् अगस्त्यस्य धनुषो ग्रहणं तथा। नन्दि-ग्राम-निवेशशूच मातृणां च विसर्जनम् । अयोध्या-संप्रवेश च शत्रुघ्नस्थ महात्मनः ॥ काण्वं द्वितीयम् इत्य उक्तम् अयोध्या-काण्ड-संज्ञितम् । अशीतिः संख्यया सणाः ८० लोकानां चान कीर्तनम् ॥ श्रीणि श्लोक-सहमाणि नव श्लोक-शतानि च । लोकानां द्वे शते चैव पुनः श्लोकाच सततिः ११७०॥ अतः परं तृतीयं तु आरण्यकम् इति स्मृतम् । यत्र रामो महा-वाहुर दण्डकान् प्राविशद् वनम् ॥१८॥ समासंगम्. 'समीप,द, सहास्यं समस्या. द, समापत्तिम् ~ समस्यां च. 'द. क, म४.११.१२ मा 11 मा.७.१३ <द.> अनुसूया. "समस्या. समासाथ~समस्यांच. म. अनुसूयया तु सीतायै. म, शरमानमाभ्याशे, म, शरभङ्गा- श्रम-संवासं, म....११.१३ शरमका- श्रमाभ्या. म. शक्रेण सह संगमः. १२ क, म.........वासा. १२* म..... भगस्त्यस्य ~ अगस्त्याच् च. दर अगस्त्य-दर्शनं चैव शूर्पणख्याश च दर्शनम्.

·१.३.१६ ] बाल-काण्डम् वा-विशेषा: १.४.१६ दक्षिणापथ-विशेषाः .. .INuwwvvvANN RAJanvr जटायुषो वधश् * कबन्ध-ग्रहणं * हासं शूर्पनखायाशु च शूर्पणख्याशु च संवाद विरूप-करणं तथा। वधं खर-त्रिशिरसोः कथनं रावणस्य च ॥१३॥ उत्थानं * * मारीचस्य विनाशं च * वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा । जटायोर निधनं चैव राघवस्य विलापं च विलापं राघवस्य च ॥१४॥ गृध्र-राज-निबर्हणम् कबन्ध-दर्शनं चैव कबन्धस्य वधं तथा। पम्पायाश चापि दर्शनम् शबर्या दर्शनं चैव पम्पाया दर्शनं तथा ॥१५॥ विलापं चैव पम्पायां राघवस्य महात्मनः। १२ क, म....१२ कबन्धेन, म विबन्धन विराधेन. १३३ हस्त-लेखेषु शूर्पनखा-शब्दे वापि नकारः कापि णकारः ॥ म... हास्यं. म, शूर्पणखा-प्रहारे घ. हनुमद्-** नास्ति (म,, प्रान्त इतर-हस्तेन १४ म...॥ लिखितम्) क,म५.६.८ मारीचिप-, म 11 मा मारीचप्र- रावणस्य मारीचस्य. <द, विनाशं च> १४१ क, म... वैदेही.. <, प्रान्ते जटायु-निधनश> १४ <म, जटायुषो वधश > व, लक्ष्मणानुगमनं चैव. १४ व... राघवस्य विलापनम्, १५ <म, १.......... ग्रहणं> म.. <ag>विलापो. १५. व.......... वैव~ चापि. १५३५६६, नास्ति ॥ फल-मूलाशन तथा. <मदनुमद्-> प्रलापं. १५१-१० शवरी-१... १५१ घ... चैव दर्शनम् दर्शनं तथा. द..११ १६ म...<> पम्पाया. १६२ अधिपाठ म इति का तृतीयं तु भारण्यकम् इति स्मृतम् । सर्गाणां च शतं चैव ·६६ ] वाल्मीकीये रामायण [ १.३.१९ .... बा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.३.२६ १.४.२० १४.१९ 1 ANNA AALNA ww Min NA ऋष्यमूकस्य गमनं * चैव तारा-विलाप समयं ऋष्यमूकाभिगमनं सुग्रीवेण समागमम् ॥१६॥ प्रत्ययोत्पादन सख्यं बालि-सुग्रीव-विग्रहम् । बालि-प्रमथनं राज्ये सुग्रीव प्रतिपादनम् ।।१७॥ तारा-बिलाप-शमन वर्षा-रात्रि-निवासनम् । कोपं राघव-सिंहस्य बलानाम् उपसंग्रहम् ॥१८॥ दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याशू च निवेदनम् । अङ्गुलीय-प्रदानं च तथैव बिल-दर्शनम् ॥१९॥ सर्गाश चैव चतुर-दश ॥ चत्वारार्ध-सहनागि श्लोकानां कीर्तितानि च। शतं चैवान विज्ञेयं श्लोकाः पञ्चाशद् एव तु ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि किष्किन्धा-काण्ड-संजितम् ॥१९॥ १७१ म. प्रत्ययो दर्शनं ~ प्रत्ययोत्पादन, अङ्गुलीयक-दानं * ऋक्षस्य * चैव सख्यं. म४.९-११ १७३ मा म. राष्ट्रे ~ राज्ये. १८६१ "विलापनं चैव, <म... व... विलाप-समय,म........ 'विलाप-समये, म विलाप-संपन्न> <म> , १८ व, विधासनम् . काम..१३ <द...> रात्र द वर्ष-रात्रि, द..९.११ वर्ष-रान. म , १८ १८ द,, उपसंगमम्. कोपो, म, कोपाद्. म.६.८.९.१३ बालानाम् . १९ क, म,... दिक्षु, म <> दिशा. म<द,> चापि ~ चैव, १९ <म, प, भङ्गुलीयक-दानं> वलिबिल. म तथा बिल-विदर्शनम् .

·. UNN www लङ्कायां मा २० मधिपाठः मत २०. <६.६.१२ व> २० द सागरस्यापि. १.३.२१] बाल काण्डम् [ ६७ वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.२२ १.४.२१ १.३.२८ प्रायोपवेशनं चैव * चापि संपातेश चैव दर्शनम् । * चापि * पर्वतारोहणं चैव * चापि सागरस्य च लङ्घनम् ॥२०॥ सिंहिका-दर्शनं चैव सिंहिकायाश च निधनं लङ्का-निलय-दर्शनम् । मलय रात्रि- ** रात्रौ प्रवेशं * लङ्का-प्रवेशं च २० व, प्रान्ते इतर-हस्तश् च ॥ व, प्रायोपदर्शनं. प्रायोपवेशं शोकं च. २०'द, चार-चापि. निवेदनं च लङ्कायां गृध्र-राजेन कीर्तितम् । चतुर्थम् एतत् कापडं वै किष्किन्धाम् इति संज्ञितम् ।। सर्गाश चैवात्र विज्ञेयाश चतुःषष्टिस् तु संख्यया। श्लोकानां च शतं ज्ञेयं पन्न-विंशतिर एव च ॥ भतः परं प्रवक्ष्यामि काण्ड-सुन्दर-संज्ञितम् । सिंहिकाया च दर्शनम् ॥७०*॥ म, मैनाकस्य गिरेश चैव दर्शन परिकीर्तितम् । २. अधिपाठ: द (उत्तरार्ध द. १.... नास्ति) समुद्र-वचनाच चैव मैनाकस्य च दर्शनम् । राक्षसी-तर्जन चैव छाया-माहस्य दर्शनम् ॥01.2 नास्ति । २॥ (मनिधनं सिंहिकायाधू च> २॥' म..३.१. लका-लय-निदर्शनम् . म. लका-दर्शनम् एव च. २. <म, ४..... रात्रि-> २१३"म, प्रवेशे राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य दुर-आत्मनः । <द१२ २.१.२११ मह.१२ नास्ति ॥ हनुमत्-प्लवनं चैव २१११म१.४.१.१३ म, प्रवेशो.

·ܨܒܢ ܝܐ ८ . वाल्मीकीये रामायणे [ १.३.२३ ६८] दक्षिणापथ-विशेषाः वन-विशेषाः १.४.२३ ~vvvv १.४.२४ vv :v :vvv 1 Vvvvv" Firmwvvvvvvvvvvvww.vivo.doanliwww.uvvnawwmvr .uvv एकस्यापि विचिन्तनम् चिन्तां हनुमतस् तथा ॥२१॥ आपान-भूमि-गमनम् अवरोधस्य दर्शनम् । अशोक-वनिका-यानं सीतायाशू चापि दर्शनम् ॥२२॥ राक्षसी-जनं चापि रावणस्य च दर्शनम् । संभाषणं च मैथिल्या अभिज्ञानस्य चार्पणम् ॥२३॥ कम चिन्ता. चिन्ता हनुमतस्य च. २१ अधिपाठ म, विचयः पुष्पकस्यह जानक्याश चैव मार्गणम् । भ-दर्शनेन वैदेना अशोकोपगमनं तथा ॥७२॥ २२"म, नास्ति ॥ २२ म...-१, भापार्नु त्रिजटा-स्वम-दर्शनम् अभिज्ञान-प्रदानं च रावणस्य च दर्शनम् २१" . म भूमौ. २२२ अधिपाठः द दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् ॥७३॥ ('द... पुष्पकस्यापि) २२"क, म११.५३ नास्ति ॥ 'बनिकाय च. २२३ म५.६.१२ म.प्रविश्याशोक-वनिकां. २२ म, वैदेशाश-सीताया. म.-८.१२ (व...द.> चैव चापि, २३ म५.१३ नास्ति ।। २३ म,-४.९-११ द 'दर्शनं, <द, भर्सनं>~तर्जनं. <> चैव. म. प्रवेशो रावणस्येह. म.१.७.१.११ घ, राक्षसी-दर्शनं चैव (प्रान्ते राक्षसी- वर्जन चापि) २१ म राम प्रमदा-वनमू. म.नास्ति। २३ व वैदेसा- मैथिल्या.

·, user. - S .. san...... १.३.२६ ] बाल-काण्डम् 4~ ~ दक्षिणापथ-विशेषाः वन-विशेषाः १.४.२७ १.४.२७ vvv.Wat NvM vvvv Mu वृक्ष * * वृक्ष ** मणि-प्रदानं सीताया वन-भङ्गं तथैव च। राक्षसी-विद्रवं चैव किंकराणां निवर्हणम् ॥२४॥ ग्रहणं वानरेन्द्रस्य लङ्का-दाहाभिमर्दनम् । प्रतिप्रयाणम् एवापि मधूनां भक्षणं तथा ॥२५॥ राघवाश्वासनं चापि मणि-निर्यातनं तथा । * वायु-सूनोश च 'भिगर्जनम् प्रतिप्लवनम् एवाथ * हरणं * *चैव --- २३१ ६०-११ सीताया चापि भाषणं. २४ घ, दानं च~ प्रदानं. 1१-४.७.९-१३ २४२ <म. वृक्ष> <व, द. वन > . मर.३.१३ २४३ च. रक्षसां राक्षसी. मा "विमर्व विद्वं. २४ क, म५.६.१६ वधं तथा ~ निवहणम्. २४" अधिपाठः उ अमात्य-पुत्र-निधन सेनापति-वधं तथा । अक्षस्य निधनं चापि निर्याणेन्द्रजितसू तथा [७१५॥ (व, प्रान्ते मृत्युर् निधनम् एव च. (म... वधस्. क,म५.४.१० निर्याते। "व, मेघनादस्य निर्गमम् ) म... याणनि ~ नियाणे'. म, निर्माण मेध-नादितः) २५ मत नास्ति । २५ म, (व. > भिमर्शनम्. २५२ म. नास्ति ॥ १B २५३ व, प्रतिपूरणम्. १६१५ म समुद्र-तरणं चैव २६. भधिपाठः 4, ततः समुद्र-गमनं समुद्रस्य च दर्शनम् । विभीषणागमं चैव भभिषेक तथैव च ॥७५४॥ राघवस्य च चिन्तनम् । २६* म, नियांणेन्द्रजितम् तथा. २६ अधिपाठ। म यन्त्र सुग्रीव-सहिको राघवः सह-रुक्ष्मणा। महता हरि-सैन्येन प्रययौ दक्षिणा-मुख सर्वे च सहितास् तन्त्र निविष्टः सागरं प्रति।

·७० ] वाल्मीकीय रामायणे [१.३.२८ वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.२५ . wwwwwvvve Vvvv.. " mur Arrivoirvanvr * * समुद्रण प्रतारं च* रात्रौ लङ्कावरोधनम् * निधनं मेघनाद-निबर्हणम् * अरेः पुरे संगमं च समुद्रस्य नल-सेतोश् च बन्धनम् ॥२६॥ प्रतारणं समुद्रस्य रौद्रं लकोपरोधनम् । विभीषणेन संसर्ग वधोपाय-निवेदनम् ॥२७॥ कुम्भकर्णस्य च वधं मेघनाद-वधं तथा। रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिं तथैव च ॥२८॥ इत्य् एतत् पञ्चमं काण्ड सुन्दरं परिकीर्तितम् ॥ सगाणाम् अत्र संख्या च काण्डे सुन्दर-संज्ञिते । चत्वारिंशत् अयश चैव सर्गास सम्यग् उदाहृताः ॥ लोकानां वे सहने च चत्वारिंशच् च पञ्च च । सर्गाः १३ । श्लोकाः २४५ ॥ अतः परं च षष्ठं च युद्ध-काण्डम् इति स्मृतम् । यन्त्र रामो महा-बाहुः सागरं समुपस्थितः ॥७६॥ २६३ म, संग्राम संगम. २६-२७१ . ७. की म५ नास्ति । नास्ति ।। २७१२ <म. प्रतारं च> २७ मा.८.११ मर्दनम् . म४.९.१० २७ म.. नास्ति ।। २७१ म. १.४.८.१-११ तरणं च,म... प्रभाव च~प्रतारणं.म... यानं वानरेन्द्रस्य. रौद्र-~ रौद्रं. क, लंकोप- रौद्र-लोको (म, लोके )परोधनम् . २७३ २४ म. वधो. म... म... राक्षसानां वधं चैव. 'वधस. म.. मेघनाद-निपा- तितम् . म, प्राप्तिस, म...... वाप्तिसू. म, ४.९.१, संसर्गः २८ म..३ ·557Shor - - -SL SASS ICCS १.३.३०] बाल-कापबम् [७१ vS वन-विशेषाः १.४.३१ दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.३१ VNV~~ v. , . urvA Wwwwwvonvurvum पुष्पकस्य च दर्शनम् विभीषणाभिषेकं च पुष्पकारोहणं तथा । अयोध्यायाश च गमनं भरतेन समागमम् ।।२९॥ रामाभिषेकाभ्युदयं २८ अधिपाठ: म द्वैरथं च महा-धोरं सप्ताहं भूमि-कम्पनम् । वधशू च राक्षसेन्द्रस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ इति षष्ठम् इदं का युद्ध-काण्डम् इति स्मृतम् । सणां च शतं शेयं पज्ञ सांस तथैव च। १०५ साँ। चवार्य एव सहस्राणि पञ्च श्लोक-शतानि च । पुनस दूर्व-सहनाणि युद्ध-काण्टे निदर्शिताः ४५००॥ अतस व अभ्युदयं नाम सोत्तरं संप्रचक्ष्यते । यत्र रावण-दाराणां विलापः समुदाइत: १७७#1 'भिषेकर २९१ मा २९ <म., पुष्पकस्य च दर्शनम् > २९ मधिपाठः ६.<म.> प्रमादि-देवागमन सीतायाः प्रत्ययं प्रति 1001 २९१ क, मर-६.८.१०.१२ अयोध्यायां. <... २९ द... भरद्वाज-समागमम्. २९१ अधिपाठः द..॥ प्रेषणं वायु-पुत्रस्य भरतन समागमम् ।७९१ म.१२ नास्ति ॥ २०.कम... भ्युदयः ·F ७२ ] वाल्मीकीये रामायणे [ १.३.३० वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः . Vevwww.vouvvww.wwwwvvvww vvvvvvvv.nl JNIN Vvvwww www सर्व-सैन्य-विसर्जनम् । स्व-राष्ट्र-रञ्जनं चैव वैदेह्याश च विसर्जनम् हरिपक्षो-विसर्जनम् । सीतायाश च परित्यागं प्रकृतीनां च रञ्जनम् । अन्-आगतं च यत् किंचित् रामस्य वसुधा-तले ॥३०॥ इत्य् आर्षे रामायण आदि-काण्डे तृतीयः सर्गः ॥३॥ -- ३०२ अधिपाठः क, म५.७.८.११.१३ १६.२.४ अगस्त्य-प्रमुखानां च महर्षीणां समागमम् ।८०* ('व, अगस्स्य-अमृतीना) अतः परं व....४ राक्षसानां समुत्पति रावणस्य जयं तथा ३०"म, नास्ति । परित्यागः. ३०" क, म..... रजनं प्रकृतेस तथा. ३० म... ३०५ अधिपाठःद तथ् चकारोत्तरे काम्ये वाल्मीकिर भगवान् ऋषिः ।।२। अवसान-वचनम् ॥ उत्तरापथ-ग्रन्थेषु नात्र सर्ग-समाप्तिः ॥ रामायणे, द. द, आर्षे वाल्मीकि-रामायणे, ६३.. श्रीमद्-रामायणे बाल-काण्डे, द, श्रीमद्-रामायणे, द. भार्षे श्रीमद्- आर्षे रामायणे बाल- काण्ड, द.... पार्षे रामायणे वाल्मी- कीये बाल-काण्डे (द, बाल-काण्डे नाम), द, आर्षे वाल्मीकीये रामा- यणे बाल-काण्डे, द. भार्षे रामायणे आर्षे रामायणे आदि-काण्डे. ~ ·. . ............. [ ७३ १.४.३] बाल काण्डम् N .... वन-विशेषाः १.४.४० दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.३९ N An. ... MUNIWirmwwe SNNINNI M प्राप्त-राज्यस्य रामस्य चरितं यच् च धीमतः। श्रुति-व-चयाकीर्ण काव्य-सागरम् अद्भुतम् ॥१॥ कृत्वा चेदम् अ-शेषेण काव्यं रामायणावयम्। चिन्तयामास क इदं लोकेऽस्मिन् प्रथयिष्यति ॥२॥ अथ चिन्तयतस् तस्य महर्षे भावितात्मनः। तदा जगृहतुः पादौ वाल्मीकिर भगवान् ऋषिः। चकार चरितं कृत्व विचित्र-पदम् आत्मवान् ॥ कृत्वापि तन् महा-प्राज्ञः स-भविष्यं सहोत्तरम् । चिन्तयामास को न्व् एतत् प्रयुञ्जीयाद् इति प्रभुः॥ तस्य चिन्तयमानस्य अगृह्णीतां ततः मा ३ अतः पर अन्थो न प्रयुक्तः ॥ "क, म... वस्य ~ यच्च १२ अधिपाठः क, म५-८.१२ ८२॥ १-४,९-१३ (पाठान्तरं कापडे काव्ये) अतः परं क, म....१२, १२ परं म, अभ्यागमम् ऋषीणां च शत्रुघ्नस्य विसर्जनम् । बने प्रसूति सीवाया लवणस्य रणे वधम् ॥ काल-दुर्वाससोः प्राक्षि लक्ष्मणस्य विसर्जनम् । स्थापयित्वा सुतान् राज्ये यथा रामो दिवं गतः ॥ त्रैलोक्य-दर्शी तत् सर्व तपो-योग-बलेन च । ददर्श चैव प्रत्यक्ष पाणाव आमलकं यथा ॥ दृष्ट्वा चान्-अन्तरं चके रामस्य चरितं महत् । धर्म-कामार्थ-संयुक्त पुण्य-श्रवण-कीर्तनम् ॥८६॥ (व. राम-~ प्राप्तिर. "म.., सुतं, म. सुतौ. म... राष्ट्रे. 'म,...४.१ व त्रैकाल्य. व... तनचैव. रव, तन्द्री-पाश-धरौ बने. "क, म५.४.८.१२ धर्म-कर्मार्थ) मयाकीर्ण. वने. म २.३ धर्मार्थकाम, म... मर.१-११ १" अधिपाद चतुर्विशत्-सहस्राणि श्लोकानाम् उक्तवान् ऋषिः। तया सर्ग-शतान् पर षट् काण्डानि तयोचरम् ॥ ३" , प्रथयेद् इति.

·SATERESEARink ७४ ] वाल्मीकीये रामायणे [ १.४.८ बा-विशेषाः १.४.४५ दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.८ १४.४४ wNVANI MWWW.INnVww.aur vvvvvvn vvvvvvvvvvvvvvvv V.UN MAL vvv 1AVM । मुनि-पौ कुशीलवौ मुनि-वेष-धरौ वने ॥३॥ वाल्मीकि-शिष्यौ तरुणी रूपौदार्य-गुणान्वितौ। कुशीलवाव् इति ख्याती सीता-रामाङ्ग-संभवौ ॥४॥ स तौ मूर्धन्य उपाघ्राय वाल्मीकिर भगवान् ऋषिः। उवाचेदं तदा वाक्यं प्रणताव अग्रतः स्थितौ ॥५॥ आर्ष रामायणं काव्यम् इदं तावन् मया कृतम् । गृहीतं मन्-नियोगेन पुण्य-श्रवण-कीर्तनम् ॥६॥ पौलस्त्य-वध-संयुक्तं धर्म-कामार्थ-संहितम् । पाठे गेये च मधुरं प्रमाणैस् त्रिभिर अन्वितम् ॥७॥ तन्त्री-गीतैश् च मधुरैर् अन्वितं सप्तभिः स्वरैः । जातिभिः सप्तभिर् युक्तं श्रोत्र-श्रुति-मनोहरम् ॥८॥ कुशीलवौ तु धर्म-ज्ञो राज-पुत्रौ यशस्विनौ । भ्रातरौ स्वर-संपन्नौ ददर्शाश्रम-वासिनौ ॥ स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ। वेदोपबृंहणार्थाय तान् अग्राहयत प्रभुः॥ काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश् चरितं महत् । पौलस्त्य-वधम् इत्य एव चकार चरित-व्रतः॥ पाठ्ये * * * जातिभिः सप्तभिर् बद्धं तन्त्री-लय-समन्वितम् व. तदावने. म. घ १.३.४ तया. तदा, क, म...३ ६. म... ~तदा. क, म... तु तौ~बने. म...१० मुनिः. उवाचेमौ. ततो धाव्यं आर्ष. ६' म..१.२.११ गृह्यता. क, म..५.१. सन्मन् म मन्त्र-योगेन. म, संविधम् . >, म... वाल्ये. म३.४.९.११ उज्वलम्, म अचितम् ~ अन्वितम्. व.....<म.> "संयुतम् . <द..... पाठे>, म..३ ब, वाक्ये,<व... पाव्ये> व... <म..४.६.१> तन्त्र म... तन्त्रैर.

·ܝܕܢܪܥܟܝܺܝܕ݁ܰܝܺ १.४.११ ] बाल-काण्डम् [ ७५ . । वा-विशेषाः १.४.५० दक्षिणापथ-विशेषाः १.४,४८ wvaLuvVAAI munvwrimonom. M शृङ्गार-चीर-बीमत्स- रौद्र-हास्य-भयानकैः। करुणाद्भुत-शान्तै च युक्तं काव्य-रसैर् अपि ॥९॥ वाग्-विधेयं ततस् ताभ्यां कृतं तच् च विशेषतः। राजर्षीणां पुण्य-कृता साधूनां च समागमे ॥१॥ गुरुणैवम् अनुज्ञातौ ततस तो देव रूपिणौ। हास्य-शृङ्गार-कारुण्य- वीर-ौद्र-भयानकैः। बीभत्सादि-सैर युक्तं काव्यम् एतद् अगायताम् ॥ वाचो विधेयं तत सर्व कृत्वा काव्यम् अ-निन्दितौ। ऋषीणां च द्वि-जातीनां * यदा # यथोपदेशं तत्व-हौ जगतुम तौ समाहितौ। 1 द... युकंबद्धं. ------ १३.८-१०.१३ र हास्य-. ४' क, श्रोतुः, म,... श्रोत'. ९१ म. करुणा बीभत्स". म, शृङ्गार-बीभत्स-औद्र ९ म, हास्य-शैन. . <म> हास्य-वीर- १ द...-१०.१२ भयानक.. म. , बीभत्साद्भुत'. द, वीरादिभी रसैर. ६२.९.१. वीरादिभिश च संयुक्त. द, वाक्यम्-काव्यम्. ९' म, कान्य. १५ अधिपाठः द ९. अधिपाठः उ एवम् उक्त्वा तु तौ बालौ भगवान् ऋषि-सत्तमः । सम्यग् अध्यापयामास कायं राम-कथाश्रयम् ॥८५५॥ (क, म५.६.८.१२ १३ १ ३ व वीरौ~ बालो. क, म. क, म....१२ मुनि. म. रामायणाश्रयम् तौ तु गान्धर्व-तत्व-ज्ञो मूर्छना-स्थान-कोविदी। भ्रातरौ स्वर-संपन्नौ गन्धर्वान् इव रूपिणी ॥ रूप-लक्षण-संपन्नौ मधुर-स्वर-भाषिणौ। बिम्बाद् इवोद्धृतौ बिम्बो राम-देहात् तथापरौ ॥ तौ राज-पुत्रौ कास्न्येन धर्म्यम् भाख्यानम् उत्तमम् ।८६१ ('. मश्विनाए गन्धवार) क, म,.६.१.१२ तदा ततः व यथायदा. <म,यदा > १०. अभिपाठः उ (म, वर्ज) पुण्यं रामायणं कायं तदा सौ मुनिर अप्रवीत् । गीयताम् इदम् भाख्यान- भवद्भ्याम् ऋषि-संसदि ।।८७॥

·. 50-9SAL ७६ ] वाल्मीकीये रामायणे [१४.१३ वा-विशेषाः १४.५६ दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.५४ N Vvv ~~~~~~~" VuiVuMy Mytvvvv * देव-रूपिणी * * मध्ये तौ कदाचित समेतानाम् ऋषीणां चैव संनिधौ। काव्यं रामायणं नाम सहिताव अभ्यगायताम् ॥११॥ भृण्वतां तु तदा काव्यम् अषीणां हर्ष-संभवः। सहसाभून महा-शब्दः साधु साध्व् इति शंसताम् ॥१२॥ सु-प्रीत-मनसशू चैव मुनयो धर्म-वत्सलाः। * भावितात्मनाम् आसीनानां समीपस्था इदं काव्यम् अगायताम् । तच् छुत्वा मुनयः सर्वे वाष्प-पर्याकुलेक्षणाः ॥ साधु साध्व् इति ताव ऊचुः परं विस्मयम् आगताः। ते प्रीत-मनसः सर्वे १११ अधिपाठः द महारमानौ महा-भागौ सर्व-लक्षण-लक्षिती।८९॥ व, इवोद्वती. "मा.४.१-११ ११ मधिपाठः कुशीलबौ राज-पुत्रौ प्रकृत्या मधुर-स्वरौ । रूपानुरूपौ रामस्य विम्बाद् बिम्बम् इवोद्धृतौ । वेद-वेदाङ्गेतिहास-शास्त्रेषु परिनिष्ठितौ। जगतुम तौ तदा काव्यं मधुरं मधुर-स्वरौ ॥ यथोपदिष्टम् ऋषीणां संनिधौ ब्रह्म-वादिनाम् । तयोर् ब्राह्माभवत् प्रीतः सेन्द्राश च सुर-सत्तमाः । गन्धर्वाः पन्नमाशू चैव पतङ्गाशू च महर्षयः ॥८ (३८ म. नास्ति ॥ क, म... अनुरूपौ च, म अनुरूपस्य, व ततः तदा. व, वाक्यं-काव्यं. 'क, म...... स्वनौ, म... व, स्वरैः. 'क, म, अयो'. प अषिणा. बझा भवेत्. म, गन्धर्वाप्सरसशू. म व पतङ्काल पगार. " म... व पञ्चगाश~ पतझार. म, ४.१.१. व-: महर्षिभिः) .." <म......१, देव-रूपिणी, म... दिग्प-रूपिणी> !' <म,-५....... मध्ये> १४ अषिपाठः व, राज-धानीषु राज्ञां च समीपेष्व् अभ्यगायताम् १९० १२ ब, वच् वृण्वतां शृण्वतां तु. เห็น . द..१० मध्ये सभा- आसीनाना. १२. म... संघशो सहसा. म... महान् शब्दः. १३ म. भण्वताम्, म, शंसिताम्, नास्ति ।। १३" म.

·[ ७७ -------- - दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.१९ NI" HNNN ४.tv NA Vvvvv * प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ * सहितौ मधुर रक्तं संपन्नं * म..तुल्तन. अहो गीतस्य माधुर्य श्लोकानां च विशेषतः। चिर-निवृत्तम् अप्य . ९२ परम२.३.९-११, १३पर कर क. म..६.८.१२ भाव, म... ----- १.४.१३ ] बाल-काण्डम् वङ्ग-विशेषाः १.४,६० शशंसुर भ्रातरौ तत्र * तत् गायन्तौ तौ कुशीलवौ। संरक्तं चापि रक्तं च परया स्वर-संपदा ॥१३॥ १३ <म,.१.९-१० तत् > १३" अधिपाठः क, म.-...१२ वर्ज सर्वत्र अहो भावानुगं काम्यम् अहो गीतम् अ-विस्वरम् । अहो भगवता सम्यग रामस्य चरितं महत् । चिर-वृत्तम् इव श एतत् प्रत्यक्षम् इव दर्शितम् ॥११॥ (च... <म > संगीतम् - काव्यम्, (म... अतो. अहो. व, अहो भावानुसंगीतम् . म, अहो भावानुसंगेयम् . 'व, महा-काव्यं महा-स्वरम् . अतो-अहो. "व, प्रान्ते कृतं~ महत्. भतो अहो. व <म...> दृश्यते) विनिवृतम् . अपि इव) ९१* परं म..३.१-११ संस्कृतं मधुरं चैव समाक्षर-पद-क्रमम् । प्रयोक्ताराव इमौ चापि सम्यग् अस्य कुशीलवौ ॥१२॥ म.., समाजन ~समावर चास्य ~ चापि) कुमारी देव-गर्भाभी तरुणौ मधुर-स्वरौ । अहो श्राव्यम् अहो स्वायम् अहो गीतम् अ-विस्वरम् ॥ युक्तं च मधुरं चैव परया स्वर-संपदा । पद-संधि-समायुकं ताल-तान-समन्वितम् ॥९॥ ('व, गीतम्, व, साधु, व शाध्यम् 'म... मधुर-स्वनौ. स्वायम्. 'म....नव्यम् भाग्यम् . "व, अहो स्वायम् अहो स्वरम्) वृत्तसंधि. <a..x> तार तान) ४५ व, संयुक्त सरकं. 4 ห้อง ใน ५A มีเสียง १.२.७ ९१ परंद प्रविश्य वा उभौ सुष्टु तदा भावम् भगायताम् ॥१३॥ ('द, तथा. द गेयम् भावम्) (म३.३ म.-११ (म.. म५.६.८.१२ सु-विस्तरम् - अ-वि. "म, ४.९-११ म. संवक्तुं संरक. म. <a.r> चातिचापि. या विरकचापि रक्त. म ....... संपन्नी.

·PLEASE SHRSSISTER . ७८ ] वाल्मीकीये रामायणे [ १.४.१५ वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.६२ vonourna muvihimnv Novvv । VIVOL.NI VIVASNA.MAUL -V.. avvvvv . * * साधु एवं प्रशस्यमानौ तो श्लाघ्यमानौ महर्षिभिः। भूयो रक्ततर स्वादु मधुरं चाप्य अगायताम् ॥१४॥ ताभ्यां प्रीतो मुनिः कश्चित् पानीय-कलशं ददौ । कश्चिद् वन-फलं स्वादु वल्कलं कश्चिद् ईप्सितम् ॥१५॥ तपा-श्लाघ्यैर् महात्मभिः संरक्ततरम् अत्यर्थ * ताव * प्रीतः कश्चिन् मुनिस् ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ । प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद् ददौ ताभ्यां महा-यशाः॥ १४१ व, प्रकाश्यमानौ. १४ म. श्राव्यमानौ. <६८-११ महर्षिभिः> १४ व बहुरक. ..साधु> म.९.११ रक्तांतरं. <म, १-३.७.९.१० १४ म.. चाथ चापि. १५. यन्य-फलं. १५५ अधिपाठः २५.८-११ अन्यः कृष्णाजिनं प्रादाद् यज्ञ-सूत्र तथापरः । कश्चित् कमण्डलु प्रादान् मौलीम् अन्यो महा-मुनिः। वाससी द्वे ददाव् अन्यः कुठारम् अपरो मुनिः। काषायम् अपरो वस्त्रं चीरम् भन्यो ददौ मुनिः ॥ जटा-बन्धनम् अन्यस् तु काष्ठ-रज्जु मुदान्वितः। यज्ञ-भाण्डम् ऋषिः कश्चित् काष्ठ-भारं तथापरः॥ औदुम्बरी वृषीम् भन्यः स्वस्ति केचित् तथावदन् । आयुष्यम् अपरे प्रोचुर् मुदा तत्र महर्षयः॥ ददुर एवं वरं प्रीता भाषयः सत्य-वादिनः ॥१५॥ ('द, अन्यः कृतात्माजिनम् भदाद्. द.... अथापर:.. ५६. ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः ·१७ द..१ ददुर चवं वरान् सर्व) ~~.. .... ruWNino. १५., . - 71 rr vLMuvM. .vowwvv द.. श्रुवाम, द.. खीम् वृषीम्, १.४.१८ ] बाल-काण्डम् [७९ वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.६५ १.४.२९ एवं पूर्वम् इदं काव्यं आश्चर्यम् इदम् आख्यान मुनिभिः प्रतिपूजितम् । मुनिना संप्रकीर्तितम् । बीज-भूतं मनुष्याणां परं कवीनाम् आधार कवीनाम् उपजीवनम् ॥१६॥ समाप्तं च यथा-क्रमम् ॥ * * एवं प्रशस्यमानौ ताव एतौ कदाचिद् देव-रूपिणौ। राज-धानीषु राज्ञां च समीपे अभ्यगायताम् ॥१७॥ ददर्श भरताग्रजः ॥ अथाश्वमेधे रामो ऽपि स्व-वेश्म चानीय ततो वाव् उपश्रुत्य गायनौ । भ्रातरौ स कुशीलवौ। सत्कृत्यानाययामास सत्कृत्यैवानयामास पुरुपैर् आस-कारिभिः ॥१८॥ वृषीम् भन्यस् तदा प्रादाद कौपीनम् अपरो मुनिः ॥१६॥ ('द, निसीम् वृषीम् ) 'द, जटि-बन्धनम्, * आर्षम् अद्भुतम् * सर्वत्र * तत्र गायको रथ्यासु राज-मार्गेषु पूजयामास पूजाहौं रामः शत्रु-निबर्हणः॥ भतः परं द.. "द, तदा तथा. १५६... माहुर्~प्रोचुर्. - १६ म... पूर्व ~ एवं, एवं पूर्व. म. <a.> कान्य ~ पूर्व, पूर्व- काव्य. म, वाक्यं काव्यम्. 'बीज'. १६ क, कवीनां मतम् अद्भुतम्. जीव १६ म.७.९-११ १६ अधिपाठद अभिगीतम् इदं गीतं सर्व-गीतेषु कोविदौ । आयुष्यं पुष्टि-जननं सर्व-श्रुति-मनोहरम् ॥९७१ व, प्रणम्यमानौ. १ १८२ क, म..६.१२ सस्कृताव मा, म, सस्कृस्यौ चा, म., सद्-वृत्ताव मा, म.<... (व, प्रान्ते)> संस्कृस्य घा - सस्कृस्यैवा.

·+" - diarasvo-H-3-2-SLEEne ८० ] बास्मीकीये रामायणे [ १.४.२१ - वन-विशेषाः १.४.७१ दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.३२ १.४.७० रामस् तत्रासने शुभे स्पास्तरण-संवृते । उपविश्य तु शुश्राव तद् आत्म-चरितं महत् ॥१९॥ आसीनः काश्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः। उपोपविष्टः सचिवैर भातृभिश च परं-तपः॥ दृष्ट्वा तु विनीतौ भ्रातराव उभौ दृष्ट्वाथ रूप-संपन्नी शत्रुघ्नं भरतं तथा * * विनीती * तात् उभौ गायनौ तदा। उवाच लक्ष्मणं रामः सर्वांश चैव सभासदः ॥२०॥ श्रूयताम् इदम् आख्यानम् अनयोर देव-वर्चसोः। १४" अधिपाः व पूजयामास पूतास्मा सस्कारैस दौ स्व-अलंकृतौ १९८॥ १८ अभिपाठः, उ (९८५ परं व) तात् इदं जगतुम् तन्न काव्यं राम-प्रचोदिन । कर्मान्तरेषु विप्राणां राम-लक्ष्मण-संनिधौ ॥ शत्रुघ्न-भरतादीनाम् अन्येषां च महीक्षिताम् । वसिष्ठात्रि-पुरोगानां संनिधौ ब्रह्म-वादिनाम् ॥९९० ॥ ('च, प्रान्ते नृप-भूप-महीक्षितः) १९१ शुद्ध. म. रामम् तत्राथमे शुभे. म... मृदा, म..१.१॥ शुद्धा स्पथ्यो. व, संवृतः (प्रान्ते संवृते) क, म..... संयुते - संवृते. व... १९ १९ अधिपाठः उ भाष रामायणं सार्ध मातृभिर् भरतादिभिः । पौर-जानपदेश चैव वृतः शत-सहस्रशः ॥१००n (छ, काग्यं ( प्रान्ते मार्ष) 'प, प्रान्ते श्रुतः~ वृतः, म... "सहनशैः) अतः परंप, शुस्वा रामस् तदोवाच सर्वास वत्र सभासदः |100 २०१ अथ. २. व, बालकौ - विनीती, घ. विनीतौ ता उमौ, ताव उमौ -विनीती. मतु म, भातरौ ता उभी. म, प्रीडितो-गायनो. दष्ट्रवारम- ६.वासु.. ब......१२ साव उभौ नियतस तदा. २.म एतयोर् ~अनयोर.

·. . . . -------- F255 १.४.२३] बाल-काण्डम् [८ घा-विशेपाः १.४.७३ दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.३६ १.४.७२ JINALUMAAVALIV. NI.IM. ५... विचित्रार्थ-पदं सम्यग गायतोर मधुर स्वरम् ॥२१॥ *प्रगास्यतः गायिनौ ताव् अचोदयत् ॥ इमौ हि बालौ नृप-लक्षणान्वितो इमौ मुनी पार्थिव-लक्षणान्वितो कुशीलवौ चैव तपो-वनाश्रयौ। * * महा-तपस्विनौ। ममेति-वृत्तं किल गेयम् अद्भुतं ममापि तद् भूति-करं प्रवक्ष्यते महर्षि वाल्मीकि-कृतं प्रगायतः ॥२२॥ महानुभावं चरितं निबोधत ॥ ततस तु तौ राघव-संप्रचोदिता * * * राम-वचः-प्रचोदिता अगायतां काव्यम् इदं यथा-क्रमम् । * मार्ग-विधान-संपदा । स चापि रामः सहितः सभा-गतो *** परिषद्-गतः शनैर् बभूव तत्रार्पित-चेतनस् तदा ॥२३॥ बुभूषया सक्त-मना बभूव ह ॥ इत्य् आर्षे रामायण आदि-काण्डे चतुर्थः सर्गः ॥४॥ . * * * * समागतैर् द-१..१२ क, स्वपम्, म, स्वनम् ~ स्वरम्. २१ द, गायताम् इत्य् अचोदयत्, गायको समचोदयत्, द, गायमाना अचोदयत्. २ अधिपाठः तौ चापि मधुरं रक्तं संचितायत-निःस्वनम् । तन्त्री-लयवद् अस्यर्थ विश्रुतार्यम् अगायताम् ॥ हादयत् सर्व-गात्राणि मनांसि हृदयानि च । श्रोत्राश्रय-सुखं गेयं तद् बभौ जन-संसदि ॥१०॥ (द..... वीरौ ~ चापि. द..१२ 'निःस्वनी.५द द, चाति-, द..१० चापि-चैव. 10.-१०.१३ हाइपन्) चैव. १ २२ प... तपो-धना', व, प्रान्ते तपो-वना', व... कुशो लवशू. म... एव~ २३ क म.-८.१२ २२३ म. गानम् ~ गेयम्. प्रगास्यता, म, प्रगा- यती, म., प्रयाससा~प्रगायत:. २३' क, म....१२ प्रगायता. २३' <म..४.९.१० द, परिषज-जनैः सहित: समाहितः> व, सहितैः, व, सभा-गते. ६... नास्ति. २३ म... सथा-तदा.

·500-7 SIK ८२] वाल्मीकीय रामायणे [ १.४.२३ वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः 7 vvvv Ouvvvhv ~ -LINovvvv anvolvAvM wwA -vvv VV VVN. 4NNNNNA .. . r- अवसान-वचनम् ॥ व, नात्र सर्ग-समाप्तिः॥ व, वृत्तान्त-संग्रहा, प, काम्योपसंक्षेपः चतुर्थः सर्गः व, इत्य् आदि-काण्डे काम्योपसंक्षेपः चतुर्थः सर्गः, क, म,...बाल-काण्डे काव्य-संक्षेपः, म.-४.७.१.१, आदि-काण्डे कथा-संक्षेपः (म..... काग्योपसंक्षेपः, म४.९.११ काग्य-संक्षेपः) ~ आदि-कापहे. चतुर्थः. म... चतुर्थ: सर्गः नास्ति ॥ म, इति कान्य-संक्षेपः चतुर्थः सर्गः, म..रामायणे आदि-काण्डे काव्य- संक्षेप:- इत्य्...सा. द,...१२ आर्षे रामायणे घाल-काण्डे, द, श्रीमद्-रामायणे बाल-काण्डे, द३.५ श्रीमद्-बाल-काण्डे, इ.श्रीमद्- बाल-काण्डे रामायणे, द,श्री-रामायणे बाल काण्डे, द.. भार्षे रामायणे वाल्मीकीये बाल-काण्डे (द.. अधिपाठः नाम)~ आर्षे रामायण आदि-काण्डे. मा नाम ·.... १.५.४ ] बाल काण्डम् [८३ Aur वन-विशेषाः १.५.४ दक्षिणापथ-विशेषाः r-v4. . . LIV urvivah vvviwwwwwwwwwwwwwwwm सागरान्ता मही येषाम् आसीद् बीजिंता किल । आ मनोः पुण्य-कीतीनां राज्ञाम् अमित-तेजसाम् ॥१॥ सगरः पूर्व-जो येषां सागरो येन खानितः। पष्टिः पुत्र-सहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतो ऽन्वयुः ॥२॥ सर्वा पूर्वम् इयं येषाम् आसीत् कृत्स्ना वसुं-धरा। प्रजापतिम् उपादाय नृपाणां जय-शालिनाम् ॥ येषां स सगरो नाम * * पर्यवारयन् इक्ष्वाकूणाम् इदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् महद् उत्पन्नम् आख्यानं वंशे कीर्चि-विवर्धनम् । निबद्धं पुण्य-कीर्तीनां रामायणम् इति श्रुतम् ॥३॥ तद् इदं श्रूयताम् आर्ष पुण्यं पाप-भयापहम् । धर्म-कामार्थ-संयुक्तं श्रुति-स्मृत्य्-उपबृहितम् ।।४॥ * * वर्तयिष्यामि सर्व निखिलम् आदितः। धर्मार्थ-काम-सहित श्रोतव्यम् अन्-असूयया ।। १ प्राक्पाठः क, म...-....) ततस तौ स्वर-संपन्नो कुमारी तन्त्र संसदि। अगायतां नवं काव्यं रामायणम् इति स्मृतम् ॥१.३॥ (क, म... सुर- स्वर. "म,, स्मृता, म, स्मृतौ) १ ११.२१ म नास्ति। क, म....११ आमाना, म...... मात्मनः, म, भास्तानामा मनो.. २च, षष्टिषष्टिः २१.३६, १६, नास्ति ॥ व, वंश-~वंशे. ३' व, इदं इति. २ म... ययुान्वयु. म. यश: -वशे. क, म... <> स्मृतम् ४. म, <a.> आपार्ष. . ४. व. < म.> काम-धर्मार्थ, <..... धर्म-कामा"> '<a, सर्व> <क, म. धर्मार्थ-काम'> अनू-असूयता.

·پت مرسي هه ناسته سه مه ريزد، مدہ تر ئه مه د سیاست
८४]
वाल्मीकीये रामायणे
[ १.५.७ .
।
वा-विशेषः
दक्षिणापथ-विशेषाः
१.५.८
-
१.५.८
~~~~~~~~~
NJUR ~~
Marwwwww
www.wwwvvivunavvvvvvvvvwww
।
--
.
कोसलो नाम मुदितः
स्फीतो जन-पदो महान् ।
निविष्टः सरयू-तीरे
पशु-धान्य-धनर्द्धिमान् ॥५॥
अयोध्या नाम तत्रासीन
नगरी लोक-विश्रुता।
प्रभूत-धन-धान्यवान्
* * नगरी
तत्रासील *
मनुना मानवेन्द्रेण
या पुरी निर्मिता स्वयम्
पुरैव परिनिर्मिता ॥६॥
आयता दश च द्वे च
योजनानि महा-पुरी।
श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा
सु-विभक्त-महा-पथा।
शोभिता राज-मार्गेण
राज-मार्गेण महता
सु-विभक्तेन शोभिता।
मुक्त-पुष्पावकीर्णेन
जल-सिक्तेन नित्यशः॥
जल-संसिक्त रेणुना ॥७॥
म.
महत्-महान्
पर - पशु
म.-४.१-१॥ <4.> समृद्धिमान.
६ म..<ax> मनु-नामा नरेन्द्रण.
" म१-४.९.१९ <>पलेन ~ पुरैव.
द..९.१०.१२
योजनानां.
७९
क, म५.६,८.११.१९ चाति-~श्रीणि.
(क, म५.६.८.१२
वर
परि-त्रीणि.
७३ अधिपाठ: 3
नाना-संस्थान-शोभिता सु-विभक्तान्तर-द्वार। 1101
रत्न', म. व नव - नाना', म... नाना-स्थान-
सुशोभिता. 'म, प... सु-विभकान्त-विपणा, व, सु-विभक्कापणा पुण्या)
'व, सु-विस्तीर्ण (प्रान्ते सु-विभक्त )
व सु-विभक्ता.
प, संक्रान्त - संसिक
७६ अधिपा
नाना-वणिग-जनोपेता नाना-नन-विभूषिता ।
महा-मालान्विता दुर्गा उपान-प्रवरैर युता ॥
दुर्गनगम्भीर-परिखा नानायुध-समन्विता ।
कपाट-तोरण-युता उपेता धन्विभिः सदा ॥१०५४॥

·REATER - - • +10.. ------<< :- १.५.१० ] बाल-काण्डम् [८५ ।। दक्षिणापथ-विशेषाः वा-विशेषाः १.५.१३ १.५.१३ wwwwwwwwwwwmvaruwwwwwnmviraim. rd Hue ~y vvvwwww MANuviaN...... तां तु राजा दशरथो महान् राष्ट्र-विवर्धनः। पुरीम् आवासयामास दिवं देव-पतिर् यथा ॥ कपाट-तोरणवती राजा दशरथो नाम महात्मा राष्ट्र-वर्धनः। तां पुरी पालयामास स्व-पुरी मधवान् इव ॥८॥ दृढ-द्वार-प्रतोलीको सु-विमतान्तरापणाम्। नाना-यन्त्रायुधवीं नाना-शिल्प-गणान्विताम् ॥९॥ शतघ्नी-परिखोपेताम् उच्छ्रित-ध्वज-तोरणाम् । (म, वर्ण ~ रन'. 'क, म५.७. <a..१.४ (व, प्रान्ते)> महा-शाला- वृता, म... महा-रवान्विता. "क, म५.६.८.१२ उद्यानास्तरणान्विता (म, 'वृता), म, उद्यामानपरायुता. "क, म५.१.८.११.१.<>कवाट'. म.., 'तोरण-प्रभा. "म तदा-सदा) सर्च-यन्त्रायुधवतीम् उपेतां सर्व-शिल्पिभिः॥ उच्चाटाल-ध्वजवती शतघ्नी-शत-संकुलाम् । .७.12 ('व,... उद्यानान-वनायुता (व, "वनान्विता), घ, उपान-प्रणवायुता (प्रान्ते भ्रमवायुता). "प, गभीर'. 'व, समेवा उपेता) म. राज्ञा. क, म... धर्मामा, म १२ म. व , १. परं व ९. अधिपाठ: द सूत-मागध-संबाधा श्रीमतीम् अतुल-प्रभाम् । १०७) धर्मिष्टो. व, सु-विमतान्तरालयाम्. क, म.प.६.८.१२ सु-विभक्तवरापणाम्. ११ म....... शिलि. व. गुणान्विताम् . 'गणायुताम्, म.१-११ गणैर् युताम् - गणान्विताम्. ९' अषिपाठः क, म.....(म, प्रान्ते), १० परं हस्त्य्-अश्वस्थ-संपूर्णा नाना-यान-समाकुलाम् । नाना-पार्थिव-भूस्येशू च वणिग्भिy चोपशोभिताम् ||१०६ ॥ (व... पार्थिव-दूतैश, व, पथिक ('म... 'पथिक-भूतेश) दूतैशव, नानास्त्रशू चोपशोभिताम्, (व, प्रान्ते) पणिम्भि चोपजीविताम् ) अतः परं म... व..३.४११पर क, म.८.१५ निधान-शत-संबाधां सर्वेधून विमवैर् थुताम् || (व... विधान, प, वितान) १० क, म.६.८.१३ नास्ति । 1. म......... परिधों, परिवों ... म, उच्छ्रिता. व .

·storror-e-00-AS-ICLEARE- 0 KALI ; ८६ ] वाल्मीकीये रामायणे [ १.५.१३ बा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः - म १.५.१६ www ११ .00 LyrAh .... -~- ~~ MAVA MAh MarwmvvvvuAM उद्यानाम्र-वनोपेतां नाना-रत्न-चयाकीर्णा धन-धान्य-समन्विताम् ॥१०॥ देवतायतनैशू चैव विमानैर् इव शोभिताम् । सभोद्यान-प्रपाभिशू च रुचिराभिर् अलंकृताम् ॥११॥ प्रविभक्त-महा-वेश्मा नर-नारी-गणान्विताम् । विद्वच्-झार्य-पुरुषैर आकीर्णाम् अमरोपमैः ॥१२॥ महतीं साल-मेखलाम् । दुर्ग-गम्भीर-परिघां दुर्-गाम् अन्यैर् दुर्-आसदाम् ॥ वाजि-वारण-संपूर्णा गोभिर उष्ट्रैः खरैस तथा । सामन्त-राज-सङ्घश च बलि-कर्मभिर् आवृताम् ॥ नाना-देश-निवासश्च वणिम्भिर उपशोभिताम् । प्रासादै रत्न-विकृतः पर्वतैर् उपशोभिताम् ॥ महा-प्रासाद-शिखरैः शैलायैर् इव शोभिताम् । १.२ अधिपाठःद বন্ধুৱক-য় ত্ব संयुक्तां सर्वतः पुरीम् ।१०९ १० अधिपाठः व महा-शालान्वितां दुरगाम् उद्यानाम्य-वनैर् युताम् ॥११०॥ ११ पूर्वोत्तरार्धयोर् व्यत्यासः क, म५.६.८.१२ ॥ ११ वर अति-- --इव. क, म... <> उप-म, अमि- द....... परिखा. क, म... प्रभाभिश, म... 'प्रजाभिश, मर प्रभिभिश. व, खरैर युताम्. १२ म..३.४.१-११ <a...>हम्या~ वेश्मा. १२२ म, समाकुलाम् ~ गणान्विताम्. १२ व, विद्वद्भिर् आर्य-पुरुषैर. क, म... ह. वि. १२ मषिपाठः उ भारोहम् इव रस्नानां प्रतिधानम् इव श्रियः।१११॥ ('व, अभिधानम् ~ प्रतिष्ठानम्) (म, प्रमोहम्, म... प्ररोहम्. 'म, श्रियम् ) १३१ क, प्रसादक, मह...<a.> औलामम् . <. इव शोभिताम> उप-इ.

·- AER-PRE Kno १.५.१६ ] बाल-काण्डम् [८७ घा-विशेषाः १.५.२१ दक्षिणापथ-विशेषाः १.५.१९ . CVNAL MVVN ANuu. . . Muvvvvvvvvvvvww.www कूटागारेशू च संपूर्णाम् विमान-चय-संबाधाम् इन्द्रस्येवामरावतीम् ॥१३॥ अष्टापद-पदालेख्यै रम्याम् आलिखिताम् इव । नानारत्न-चयैश चित्रां हृष्ट-पुष्ट जनायुताम् ॥१४॥ अ-विच्छिन्नान्तर-गृहां सम-भूमि-निवेशनाम् । मृदङ्ग-वेणु-वीणानां रम्यैः शब्दर विनादिताम् ॥१५॥ ब्रह्म-घोष-स्वनवतीं धनुः-स्वन-निनादिताम् । वरान्न-पान-सलिलो शालि-तण्डल-भोजनाम् । धूप-माल्य-हविर-गन्धैर् हृद्येशू चाप्य् अधिवासिताम् ॥१६॥ चित्राम् अष्टापदाकारां वर-नारी-गणैर् युताम् । सर्व-रत्न-समाफीर्णा विमान-गृह-शोभिताम् ।। गृह-गाढाम् अ-विच्छिद्रां सम-भूमौ निवेशिताम् । शालि-तण्डुल-संपूर्णाम् इक्षु-काण्ड-रसोदकाम् ॥ दुन्दुभीभिर् मृदङ्गश च वीणाभिः पणवैस् तथा । नादिता भृशम् अत्यर्थ पृथिव्यां ताम् अन्-उत्तमाम् ॥ विमानम् इव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि । कलिला १३ व...शत ~°चय. १४. मा. लेखै, म, लिविं. 'द... 'गणावृता, द..., गणायुता. १४-१५ म, नास्ति ॥ म.१.१० छन्न-चित्रां. क, म.,... 'जनैर् युताम्. १५ क, म...<a,> गुहां, म, गुही. म... 'निवेशनम्, म.... निवेशिताम्. 'वीराणां. अविच्छिनां. - व, निवेशिनीम्. १५ म... "द....., तन्दुल. १५' म... <a,..> निनादिताम्, १५ अधिपाठः उ (म.... व., वर्ज) नित्योत्सव-समाजाव्यो नित्य-हष्ट-जनायुताम् ॥१२॥ ('क, म.... पुष्ट-अनैर् युसाम्, व, जनाकुलाम्) १६ काम,.६.१३ 'शब्दवती. <a.r>विनादिताम्. । <म,....., कलिला>व, कलिता. <व, सलिला> च, 'कुल्यै गन्धैर. १६ व, अप्य् ~ चाप्य. चैव चापि. १६ मा-४.१० म.१.१ ·८८] वाल्मीकी रामायणे [ १.५.१९ . बन-विशेषाः १.५.२४ दक्षिणापथ-विशेषाः १.५.२४ " ANANVA. hevr "" - -- . . लोकपालोपमैः शरैः सर्व-शास्त्रार्थ-पारगैः। गुप्तां योध-शतैश चापि नागैर भोगवतीम् इव ॥१७॥ स्वयं चैवेन्द्र-कल्पेन पुरी देव-पुरोपमा । सु-गुप्तेक्ष्वाकु-नाथन राजा दशरथेन सा ॥१८॥ .. सु-निवेशित-वेश्मान्तां नरोत्तम-समावृताम् ॥ ये च बाणैर न विध्यन्ति विविक्तम् अपरापरम् । शब्द-वेध्यं च वितंत लघु-हस्ता विशारदाः॥ सिंह-व्याघ्र-वराहाणां मत्तानां नदतां वने । इन्तारो निशितैः शस्त्रैर् बलाद् बाहु-बलाद् अपि ॥ तादृशानां सहस्रेस् ताम् अभिपूर्णा महा-रथैः। पुरीम् आवासयामास राजा दशरथस् तदा। ताम् अग्निमद्भिर् गुणवद्भिर् आवृताम् वराग्निवद्भिर् * * सहस्र-दैः * वराग्निमद्भिर गुणवद्भिर् अन्विता द्विजोत्तमैर् वेद-पड्-अङ्ग-पारगैः । सहस्रशैः सत्य-तपो-दयान्वितैर् महर्षि-कल्पैर यतिभिर यतात्मभिः ॥१९॥ क, म५.६.८.१२ सर्व-शास्त्र-विशारदः. सहस्रदैः सत्य-रतैर् महात्मभिर् * ऋषिभिश च केवलैः॥ १७. १७२ च, योध-बरेश ३.... वध्यन्ते ~ विभ्यन्ति. 'द, अवरावरम् , द. अपरावरम. नर्दतां, द, मदता-नदा. ....१२ बाहु-बलैर् ८- क, म५.६.१३ १४२ मार भोगै नागैर्. भगवती यथा. म,-३,९-११<.> पुरी देव-पुरो- पमाम्, १८ म-४.७.९-११<> गुसाम् ~ सु-गुप्ता. १४' म.-४.९-१<a.> च~सा. <व, घरामिमहिर> म.-४.९-११> अन्विताम्, १९१ क, वेदाज घड्-आग, म..६.८.१२ 'तद्-अङ्ग १९ क, म५-८.१३ <य, द..> सहवशः, १९ <म १-४.९-११ वरामिवहिर > द.१० 'पाठक पारंगै:. <म सहन-दैः> म... संतुष्ट-दै. म. ४.४.५ <a...> दमान्वितैर, ·sonsksikhani १.५.१९] बाल-काण्डम् [८९ -~-- वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः wwwvvww wwwNorwWINMoonr M इत्य् आर्षे रामायण मादि-काण्डे पञ्चमः सर्गः ॥५॥ ११ क, म५.६.१२ महात्मभिः यतास्मभिः. व, अयोध्या-वर्णनं नाम सर्गः (प. चतुर्थः सर्गः)~ पञ्चमः सर्गः. घ, इत्यू भादि-काण्डे अयोध्या-वर्णनम् . रामायणे, ६०.११ अवसान-बचनम् ॥ श्री-रामायणे- भार्षे रामायणे. म. <द.> श्री-रामायणे-रामा- यणे. अयोध्या-वर्णनं नाम अयोध्या-वर्णन नाम (म. नास्ति) पञ्चमः (म.-११ नास्ति) सर्गः (म, नास्ति), म, अयोध्या-वर्णनं 'पञ्चमः सर्गः. ६१.३- श्रीमद्-द, श्रीमद्-वाल्मीकि- आर्षे रामायणे वाल्मीकये मार्षे रामायणे. द< म...... > बाल-काण्डे (द, बाल-काण्ड नाम) मादि-काण्डे. १० क. म.६.१० सर्गः, म३.४.५.४.९-१२ ।

·"> STEREOVERS -- ها به سخره .] वाल्मीकीये रामायणे [ १.६.५ है वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.३.५ पुर्या तस्याम् अयोध्यायां वेद-वेदाङ्ग-पारगः। दीर्घ-दर्शी महा-तेजाः पौर-जानपद-प्रियः ॥१॥ वेद-विव सर्व-संग्रहः इक्ष्वाकूणाम् अतिरथो बलवान् विजितामित्रो * नियतेन्द्रियः धन-धान्यर्द्धि-विभवः यज्वा धर्म-भृतां वरः। * धर्म-रतो वशी महर्षि-कल्पो राजर्षिस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥२॥ * निहतामित्रो नीतिमान् विजितेन्द्रियः। मित्रवान् * धन-धान्यैश च विभवैः धनैश च संचयैश चान्यैः शक्र वैश्रवणोपमः ॥३॥ आदि-राजो मनुर् इव यथा मनुर् महा-तेजा प्रजानां परिरक्षिता। लोकस्य * राजा दशरथो नाम तथा दशरथो राजा बभूव त्रिदशोपमः ॥४॥ वसन् जगद् अपालयत् तेन सत्याभिसन्धेन त्रि-वर्गम् अनुपश्यता। * अनुतिष्ठता पालिताभूत पुरी श्रेष्ठा पालिता सा * * शक्रेणेवामरावती ॥५॥ इन्द्रेणे क, म..४.१२ भमोधायां-अयोध्यायां. द.-१२ तस्यां पुर्याम् ** साथ " ब, पुरी~ पुर्या. २ व... ६..१.१० सर्व वेद . "वित्तमः, व, प्रान्ते पारगः. जित-क्रोध:~ महा-तेजाः व.. यज्ञ-कर्म-विदां वरः द.-१३ धर्म-परो. ३' < म........ नियतेन्द्रियः> म.<प,>मात्यो मित्रो. म, निर्जितेन्द्रियः. <व, प्रान्ते विजितेन्द्रियः> म४.९-११ विविधैः 'विभवः. क. म५.६.८.१२ धन-धान्यादि-विभवः, <व, धन-धान्यैश च विभवैः> ३ काम..१२ वैश्नवणोपमैः * द... लोकस्य परिरक्षिता. ५९ . निवर्ग-प्राधि-कर्मणा, व, प्रान्ते त्रि-वर्गम् भनुपश्यता. ५. <क, नाथ, म..८.१२साथ > ·१.६.९ ] बाल-काण्डम् [ ९१ दक्षिणापथ-विशेषाः वा-विशेषाः १.६.१० . vwww.www Wh +UM wwviowww vvvv WH NAMAV... www.a~ h तस्मिन् पुर-चरे हृष्टा धर्मात्मानो बहु-श्रुताः। पर हृष्ट-पुष्ट-जने तस्मिन् पुरे नैवा-बहु-श्रुतः। कश्चिद् आसीन् नरो नापि कश्चिद् अन्याय-वृत्तिमान् ॥६॥ न चाल्प-विभवः कश्चिद् आसीत् तत्र पुरे नरः। न चाप्य् आसीद् अ-संतुष्टः कुटुम्बी तत्र कश्चन ॥७॥ न कदर्यः कश्चिद् आसीन् नान्-ऋती न शठो ऽपि वा। न मानी न च संरम्भी न नृ-शंसो न कुत्सितः ॥८॥ नराः स्व-दार-निरता नार्यश् चासन् पति-व्रताः। सु-व्रता वृत्तिमन्तशू च नरा आसंस् तथा स्त्रियः ॥९॥ नरास् तुष्टा धनैः स्वैः स्वैर् अ-लुब्धाः सत्य-चादिनः॥ नाल्प-संनिचयः * आसीत् तस्मिन् पुरोत्तमे । कुटुम्बी यो छ् अ-सिद्धार्थों जगवाश्व-धन-धान्यवान् ॥ कामी वा न कदर्यो वा नृ-शंसः पुरुषः क्वचित् । द्रष्टुं शक्यम् अयोध्यायां ना-विद्वान् न च नास्तिकः॥ सर्वे नराश च नार्य च धर्म-शीलाः सु-संयताः । मुदिताः शील-वृत्ताभ्यां महर्षय इवा-मलाः॥ *** कत्थन: * धृतिमन्त * ६ चैषा- साथ. व राज्ञा दशरथेन च. घ, कश्चिन् नासीन् नरो वापि. व, निलयः, व, प्रान्ते 'विभवः, व, 'नियमा, व, मरः पुरे, व... पुरेजना. . ૧ <म.४.२ १...न चाल्प-निचया> म. २. नाम, म...वापि नापि. म , न रोगात: नरो नापि. म, नावाल्पातिवयः म.-४...<> जनः पुरे. क, नावती, म, नानृते. ४' क, न-शंसे म, न-शंसी. काकुत्सना, १ <म..... कस्थनः> ८' अधिपाठा उ (म... वर्न) ना-महात्मा न पिशुनो न पर-स्वोपजीवकः । मचा-वर्ष-सहस्रायुर् न दीनो ना-बहु-श्रुतः ॥१३॥ ('व, न रोगी न च दुर्-वृतो, प. ('क, म,, परं वोपजीवका, म... प्रान्ते न वा-वर्ष-सहसायुर्. "जीविकः, म जीविका.. "क <म.......>नामयीनदीनो) म...८.११.१२ <व.... (ब, प्रान्ते)>ना-बहु-प्रजा~मा-बहु-श्रुतः) <म, धृतिमन्त> 'व १ म नराव चासंस्.

·भएर RE ९२] वाल्मीकीये रामायणे [ १.६.११ لی کا دل वा-विशेषाः १.६.१२ दक्षिणापथ-विशेषाः १.३.११ १.६.१२ Avvvvw MVW NNNN ~ RAIN Ans- न च कु-प्रावृतो वासीद ना-कुण्डली ना-मुकुटी ना-स्रग्वी ना-विलेपनी। * नाल्प-भोगवान् । रक्त-वस्त्रावृतो नासीद् ना-मृष्टो नानुलिप्ताङ्गो दरिद्रो वा पुरोत्तमे ॥१०॥ ना-सुगन्धश् च विद्यते ॥ ना-मृष्ट-भूषण-धरो ना-मृष्ट-भोजी ना-दाता न चाप्य् आसीद् अ-निष्क-धृक् । नाप्य अन्-अङ्गद-निष्क-धृक् । ना-हस्ताभरणोपेतो ना-हस्ताभरणो वापि नान्-ऋती न च नास्तिकः ॥११॥ दृश्यते नाप्य् अन्-आत्मवान् ।। नान्-ऋजुर * * * १ ६.न न-लिप्साङ्गो. . १०१ म.<a,> मुकुटो (व, प्रान्त मुकुटी) १.व, ना-स्निग्धो (प्रान्ते ना-बग्वी) क, म५.६.८.१२ ना-मायो ग्वी, १०चतुवा कम नाभूलनासीद. व, वनच. म१४.८.११ तत्र दुष-प्रकृतिर् (म,.. कु-प्रकृतिर) नासीद् . <व,> नासीद् . १० द... सुगंधित १। कम..नवाप्य , म३.३.५.१२ न वाप्य नचाप्य. क, म५.६.८.१२ आसीच् च निष्ठुरः. म..."धकः, म... छत् 'एक्. . <क, म... नान्-अजर> ११ अधिपाठः क, म......१२ वर्ज सर्वत्र नान्-आहितामिर नान्यज्वा विप्रो नाप्य अ-सहस-दः। न क्षुद्रो वा न तस्करः। कश्चिन् नासीद् अयोध्यायां सद्-वृत्त-नहितो जनः ॥ न च निर्वृत्त-संकरः॥ स्व-कर्म-निरता चासन् सर्वे तत्र द्वि-जातयः। बामणा विजितेन्द्रियाः । यज्ञाध्ययन-निहाच दानाध्ययन-शीलाशूध विरताशूच प्रतिमहात् ॥ संयता प्रतियो॥ न नास्तिको नान-तवार न नास्तिको नान्-ऋतको न कश्चित् क्रोधनो नरः। न कश्चिद् अ-बहु-श्रुतः। न सूचको न चा-शक्तो नास्थको न चाशको ना-शुचिस तत्र चाप्य् अमूत् ॥११॥ ना-विद्वान् विद्यते तदा ॥ ( <म........>आसीद् - (दन चा-निर्वृत्त-संगरः, द भासी . (म...., सु ~ स्व. न चा-वृत्तो न संकरः. 'इ.....१०.११ 'व, सु-वृत्त-रहितो नरः. 'मःनिरता निष्ठा परिग्रहे. 'द, ना-कृतिको, < 4. *नित्यं ·BIRT १.६.१३ ] वाल-काण्डम् [९३ बा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः wwwvvvvvvvvv vunt vnny ArvinvwsM. MUNNI "VLWWWvANu-M- न दीनः क्षिप्त-चिचो वा व्यथितो वापि कश्चन । न दीनो नापि चोद्विग्नो नातुरो न भयाकुलः । द्रष्टुं शक्यो छु अयोध्यायां नापि राजन्य अ-भक्तिमान् ॥१२॥ वर्ण-श्रेष्ठान् पूजयन्तः पितॄन् देवातिथींस तथा । * शक्यम् अयोध्यायां . पित- * * वर्णेष्व् अश्य-चतुर्थेषु देवतातिथि-पूजकाः। नान्-ऋतको > द.., नास्तिको • वि, सत्ये चैव द्वि-जावयः. <म...> 'नित्याशू- 'निष्ठाशू .'व, निरताश~ विरताशू. जन: - नरः) 'म... विमुखाश ~विरताय. 'म.....॥ नास्तिक-वाछ, म...... नान्-मतवान् . ११म, सूयको. म, वा-शक्तो. "म... वाप्य ~ चाप्य ) नान्-ऋतो वापि. १ 'द... तथा, द... कचित् तदा) व अतः परं म,-४.७.९-११ व अतः परं द....४.५.७.५.१०.१२ ना-षड्-मन-विद् अबासीन् ना-व्रतो ना-सहस्त्र-दः ॥१६॥ (द.... ना-वृत्तो. द... ना-सहनवान्) ना-मृष्ट-मुरून चा-दाता ना-नग-गन्धो न चान्-ऋजुः।११५ (म.. ना-मिष्ट, वा-दाता. 'व ना-सुगन्धो. म, व, वान्-ऋजुः) अतः परं म, ४.७.१-१, व, ११४* परं क, म...... न दुःखी पुरुषः कश्चिन् न चासीद् अन्-अलंकृतः ॥ रूप चातुर्य-माधुर्य-शीलाचार-गुणान्विताः । नार्यशू चासन्न अयोध्यायां मृष्टाभरण-वाससः ॥ मान्-आत्मवान् न च करो न विरूपो न चालसः। कश्चिद् आसीद् अयोध्यायां ना-श्रीमान् ना-महाशनः ॥११७॥ ('व, चापल:~ चालसा. ('म ., वासीद्. "व, ना-महाशयः, म.-४.७.१-१२ चार-रूप. ना-महाशनः, व, ना-महा-धना, व, व...> गुणान्वितः -ना-महा-मनमः) 'क, म........ भूषिता:- वाससः. नास्ति । न वालिशा,म...न वालसन चालसः) १२ क, म... वोबिनो. १३२ म, न क्रूरो, म, नांतोनातुरो. भयान्वितः म...<.. > भयातुरः. व, प्रान्त म. ३.४.७-१२ wrम क, म...८ द....निदितःलन दीनः व.. . १२' अधिपाठःद कमिन नरो वा नारी वा ना-श्रीमान् नाप्य अ-रूपवान् 191601 १२ क, म..३ शको क्यो. १३१ क, म,.......> वर्ण-ज्येष्ठान्, म. पूरयन्तः पूजयन्तः १३' <च, पितृद>. म, अपि तथा. . पर पूजवा ·امه می . ९४] वाल्मीकीये रामायणे [ १.६.१६ 5 1 पा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.६.२२ - rovnou vinurr nanam verunreunon Morvvvvv vvvvv vvornniww एवम् इक्ष्वाकु-नाथेन आसन् दीर्घायुषस् तत्र दीर्घायुषो नराः सर्वे नराः सत्य-परायणाः ॥१३॥ धर्म सत्यं च संश्रिताः॥ सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पालिता साभवत् पुरी। पुरी सु-परिरक्षिता । यथा पुरस्तान् मनुना मानवेन्द्रेण भूर् इयम् ॥१४॥ * धीमता योधानाम् अग्नि-कल्पानां संयुगेष्व् अ-निवर्तिनाम् । पेशलानाम् अ-मर्षिणाम् । गुप्ता पुरी सहः सा संपूर्णा कृत-विद्याना सिंहैर इव गिरेर गुहा ॥१५॥ गुहा केसरिणाम् इव ॥ काम्बोजदेश-जैश चैव काम्बोज-विषये जातैर् * वानायु-जैस् तथा हयैर् हरि-हयोपमैः। वाह्रीकैश च योत्तमैः । १३२ अधिपाठद कृत-ज्ञाश च वदान्याच शूरा विक्रम-संयुताः ॥१९॥ १३. अधिपाठःद सहिताः पुत्र-पौत्रैश च नित्यं स्त्रीभिः पुरोत्तमे ।।२०। १३' अधिपाठः क, म..४.१.१२ व... वर्ज सर्वत्र (व, प्रान्ते, १२०* परं द) ब्रह्म पर्यचरत् क्षत्रं भन्नं ब्रह्म-मुखं चासीद् वैश्याः क्षत्रम् अनुव्रताः। शूवाश चैवापि वर्णास श्रीन् शुदाः स्व-धर्म-निरतास शुश्रूषन्तो ऽन्-असूयवः ॥१२१॥ श्रीन् वर्णान् उपचारिणः ॥ (व. प्रमचर्य चरत्. व क्षेत्रम्) (व..., कर्म - 'धर्म') १३ अधिपाठः क, म......१२ 4. १४.७.१-११ व... भासीत् क्षत्रं ब्रह्म-मुखं विट्-शुद्ध राज-भक्तिमत् । न योनि-संकर चापि तन नाचार-संकरः ॥१२२॥ ('व, क्षेत्रं. "व, न तन्त्राचार-संकरः) ("म.. नास्ति ॥ म. भान्नं. म, <a.> "मुल्यं) व, मुनिना, व, प्रान्त मनुना. १५१ मन्त्रि भग्नि. १५ व, संयोगेष्व, व, प्रान्ते संयुगेष्ट. द, मनस्विना, ६.....॥ महर्षिणां. १६ <म, बानायु-जैस तथा> बलाकैच बनायु-जै. १६ भत्रिपाठः ब<म...> १३५ अधिपाठः ६ नदी-जैर् वाहिजै चापि बनायु-जैर् नदी-जैसूच कोणा हरिहयोपमः ॥२३॥ पूर्णा हरिहयोत्तमः ॥१२॥ पर २.३ ११२१ * परं म. ॥ 18 द.-११ १६ म.....-११ चापि, म, इव~ चैन. म ·१.६.१६ ] बाल-काण्डम् [ ९५ पा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.६.२६ १.६.२८ १.६.२८ Wwu वर्ज सर्वत्र, १२३* परं म..3.. । १६. परं क, म ६.८.१२ व १.४.७.१-११ आ योजनाद् वा भूयो वा सा योजने च द्वे भूयः साति-धामा व्यकाशत ॥१६॥ सत्य-नामा प्रकाशते ॥ व...<म...>वाहिकैशू. व....! (दा, सपूर्णा सा हयोत्तमः) <म...> चैव. <म> चाव.. चापि. <म...>हयैर् --कीर्णा. १६. अधिपाठः क, म........ व, १२४५ परंद विन्ध्य-पर्वत-जैसू चापि विन्ध्य-पर्वत-जैर् गजैर हैमवतैस् तथा । मतः पूर्णा हैमवतैर् अपि। सव-बीर-गुणोपेतैः मदान्वितैर् अति-बलैर् शुरैर् ग्याल-चेष्टितः। मातः पर्वतोपमैः। पभाजन-कुलोद्भूतैर् ऐरावत-कुलीनै च भद्र-मन्द्र-मृगान्वयैः ॥१२५॥ महापन-कुलैस तथा ॥ (' व चैव ~ चापि. (३.* म... नास्ति । (द, ऐरावत-कुलैश चैव 'व <म.....> नागैर् गजैर्. म... 'कुलोपेतैर् ~ "कुलोद्भूतैर.) पुण्डरीक-कुलैस तथा) व<म.....१.१५> वीर्य ~ वीर ५५, 'कुलोत्पबैर् ~ कुलोद्भूतैर) १२५* परंम अतः परं द सा पुरी बहुभिः कीर्णा तथासीद् गन्ध-हस्तिमिः ॥१२६॥ भानाद् अपि निष्पन्नर ('म, पुरी बहुभिर् भाकीर्णा, वामना मपि च द्विपः। 'म..४.७.१-१॥ वदावया) भर मन्त्रैर मुगए चैव भद्र-मन्त्र-मृगैस तथा॥ भद्र-मन्त्रैर् भन्न-मृगैर् मृग-मन्त्रैश च सा पुरी। निस्य-मः सदा पूर्णा नागैर् अचल-संनिभैः ॥१२॥ (व... निष्क्रान्तर्-निष्पन्नर) १६ म, सा योजने के नु भूता, म.-14 सा योजन-द्वयं भूमेः * म........ सत्य-नामा प्रकाशते, म...सस्था नाम प्रकाशते. १६ अधिपाठः क, म...... बजे सर्वत्र सा पुरी यत्र राजासीत् पुरा दशरथो ऽन्-अधः ।।२४॥ यस्यां दशरथो राजा वसन् जगद्ञपालयत् । (प राजाभूत, व, प्रान्ते राजासीत) ('म...... राजा~पुरा. (एक तस्यां यस्यां) म, दशरयो नु-प.) भता परंद at पुरी महा-तेजा राजा दशरथो महान।

·वाल्मीकीये समायणे [ १.६.१७ UJJuv पा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.६.२८ १.६.२९ -~u.www unwarunmun ANAANIMAmrum www. Avvvvvv MVIvarwww तो सव-पथा वै रद्ध-तोरणाकुला महर्द्धिभिर् वेश्म-शतैर् अलंकृताम्। पुरीं सभोद्यानवतीम् अन् उत्तमा स कोसलेन्द्रो नृ-पतिर् व्यपालयत् ॥१७॥ इत्य् आर्षे रामायण आदि-काण्डे षष्ठः सर्गः ॥६॥ * सत्य-नामां दृढ-तोरणार्गला गृहेर विचित्रैर् उपशोभितां शिवाम् । पुरीम् अयोध्यां नृ-सहस्र-संकुलां शशास वै शक्र-समो महीपतिः॥ शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥१२९ ॥ <म-४... व, तोरणार्गलाम् , ब, प्रान्ते तोरणाकुला> 10 ब, सत्य-कामां, व... सत्य-धाम्नी. म.-३.. <a.४ (व, प्रान्ते )> सत्य-वादी १ १ सत्य-नाम्नी, मा सत्-पथां कै. म, समाकुलाम् अलंकृताम् . व, प्रान्ते सहोद्यान ~ सभोद्यान'. न्यपालयत् . द...१२ नृप-सिंह-संकुलाम् . क, म५.११.१२५व्य. SITE अवसान-वचनम् ॥ ब, राज्य-वर्णनं पञ्चमः सर्गः, ज, आदि-कापडे राज-वर्णना, व, राज-वर्णना नाम सर्गः भादि-काण्डे षटः सर्गः व, इत्य् आदि-काण्डे राज-वर्णना. क, म. बाल-काण्डे अयोध्यायां दशरथ-सौराज्य-वर्णनं नाम (म, नाम षष्ठः) सर्गः, म म.-४.१.११ मादि-काण्डे राज-वर्णनं नाम (म... नाम षष्ठः) सर्गः, म, महर्षि वाल्मीकि-विरचिते राज-वर्णनं नाम षष्टमः सर्गः, म, बाल-काण्डे x x x पठः सर्गः, म.. दशरथ-सौराज्य-वर्णनं नाम सर्गः, म., बालकाण्टे दशरथ-वर्णनं नाम पहः सर्ग:~ मादि-काण्डे पडः सर्गः, ६५-३५ श्रीमद्-~आर्षे. वश्री-रामायणे, ५... श्रीमद्- वाल्मीकि,६. रामायणे पाल्मीकिये रामायणे. द. ५.४-१.११.१२ बाल-काण्डे, द. बाल काण्ड नाम~ भादि-काण्डे. १ --

·No text on this page.

·No text on this page.