·TEXT DARK WITHIN THE BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184063
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OUP-48-30-1-71-5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
Call No. SARAN
Accession No. 52316
Author
वासुदेवयास्त्रि
Trite-धर्मत निर्णयपरिशिष्टम
કે સી)
This book should be returned on or before the date last marked below.
1435.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । वे. शा० सं० रा. महामहोपाध्यायायंकरो- पाहवासुदेवशास्त्रिप्रणीतम् । तदिदं । वे. शा. सं० रा. मारुलकरोपाहरजन्नाथभट्टात्मज- शंकरशास्तिभिः संशोधितम् । एतत्पुतकं बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येते पुण्याख्यपत्तने श्रीमन् ' महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरमुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाब्दाः १८५७ । खिस्ताब्दाः १९३५ । (अस्य सर्वेऽधिकारी राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )। मूल्यं त्रयोदशाऽऽणकाः (१३)।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·प्रास्ताविकं किंचित् । पायादपापाज्जगदीघरी पा। . - विदिमस्त्येवैतत्तत्रभवतां विपचितां धर्मकपवणचेतसाम् । यदिन्दिषु- वसुभूमिते( १८५१) काडू म. म. अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्न्यु. पनं धर्मतत्त्वनिर्णयाभिख्यो निबन्ध आनन्दाश्रममुद्रणालये स्वात्मान- म.सादितवानिति । तत्मास्ताविकगता मद्विवप्तिमनुसृत्य न कोऽपि तत्र शास्त्र नुसारिण आक्षेपान्ग्रहीतुमुत्सहते स्म । किंत्वकृतशास्त्रपरिश्र- माणामपि व्यवहारसरणिनिपुणानां केषांचित्पलापान् ‘धर्मस्याय व जाते. परिवर्तनाहत्वं, तच पुनः शास्त्रसिद्धम्, आवश्यकं च सांपतं परिस्थिस्य नुमारेण तत्परिवर्तनम् ' इत्येवमादिकान्समाकर्ण्य कलिकाल- पशाच्छास्त्रतत्त्वानवगाहिपतित्वाच्च संभ्रान्तस्वानोरस्माभिरेव पुनपत्र. पयिषत शास्त्रपवेधकनिपुणमंतया पण्डितवरबासुदेवशास्त्रिणः केषु. चिद्विषयेषु । तमेतद्धनवनिर्णयपरिशिष्टमुदगान् । एतेन धर्मस्व- निर्णयप्रणयने यहीजं तदेवास्यापि निर्मिनावित्युक्तं भवति । अस्याऽ:- विर्भावे सति सहस्त्रभानु ये घनतमस्काण्डमिकाकाण्डताण्डवं निरर्गलसं. गिरणनिपुणानां विलीय कापि गच्छति तम जायते । वदेवदिशदी- कर्तु शास्त्रानुसारी धर्मपरिवर्तनजातिपरिवर्तनयोर्विचारः पस्तूयते - तादी धर्म घर, तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् , वेदोऽखि को धर्ममूलम् ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु प्रयुक्तस्य धर्मशम्दस्य कोऽर्थ इति जिज्ञासायां भगवान्सुगृहीतनामा जमिनिमहर्षिरित्थं सूत्रयांबभूव-चो- दनालक्षणोऽर्थो धर्मः' (पू. मी. ११.२) इति । अनेन सूत्रेण धर्म- लक्षणं तस्मामाण्यं च प्रदर्शितम् । चोदनेति प्रवर्तकः कः। तदुक्तं भाष्यकारेण शषरस्वामिना-चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं पचनमाहु।' इति । लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणम् । तथा च वेदनदविरुद्धस्मृतिसदाचारा दिघोषितेष्टसाधनस्वरूपोऽयों धर्म इति सूत्राशया। एतस्त्राक्षरानुगुण्ये. नेवालौकिक श्रेयासाघनत्वेन विहिवत्वं (विहितक्रियावं वा ) धर्मत्व. मिति धर्मलक्षणं भावानुयायिनो मनमो स्म । एतद्विधिनालौकिकानि- साधनत्वेन विहितस्वधर्मत्वमित्येवमधर्मलक्षणमपि प्रतिपादिवं भवति ।

·[२] - तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नअर्शः षट् प्रकीर्तिताः ।। इति नअर्थस्य विरोधित्वेनाभिधानात् ' नाश्चैवं भावो यत्स. ममिव्याहतपदार्थविरोधिवे धकत्वम् ' इत्यर्थसंग्रहोक्तशाधर्मस्य धर्ष- विरोधित्वात् । स च धर्मों द्विविधः । प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्तिलक्षणश्च द्विविधस्यापि तस्य लक्षणमुक्कं महाभारते- 'प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिनिवृत्तिः परमा गतिः' इति पुनरावृत्तिः पुनर्जन्म संसारप्रवृत्तिरित्यर्थः । निवृत्तिरपुनर्जन्म सं- सारनिवृत्तिर्मोक्ष इति यावत् । तत्फलमपि द्विविधम् । तदुक्तम्- प्रवृत्तिलक्षणे धर्मे फलमभ्युदयो मतः । निवृत्तिलक्षणे धर्मे फलं नि.श्रेयसं मनम् ॥ इति । भविष्यपुराणेऽपि- अस्य सम्यगनुष्ठानात्स्वर्गों मोक्षश्च जायते । इह लोके सुखैश्वर्यमतुलं च खगाधिप ।। इति च । एमादिभिः परःशर्वचोमिहिका मुमिकाखिलातु लैश्वर्यादिसम- पस्थितिहेतुत्वेन श्रुतिस्मृत्याद्यनुमहिनो धर्म एव सिद्वान्ततो दरी. दृश्यते । सत्यमित्थं महाभागः सनाननो भगवान्पैदिको धर्ष इति नात्र विश- यले शोऽपि । सोऽयं धर्पश्चातुर्वर्ण्यचातुराश्रम्यादिविभागव्यवस्थयाऽनेक- भैदामिनोऽपि व्यवस्थित एव शास्त्रेषु दृश्यते । अव्यवस्थितत्वे · एष सेतुर्विधरणा' इति श्रुत्युक्तविधरणासंभवेन धर्मत्वस्यैवानापत्तः । सत्यप्येवं कचिकलिकालकलुषितमतयो दुराचारपेव सदाचारं मन्य- माना दुनिग्रहाविष्टा इव शास्त्राण्यवधीरयन्त उन्मत्ता इवायुक्ताला- पिना संजातभ्रमा इव भगवान सुखोदमपि धर्म कष्टपायं दुःखमयं च जानाना दौर्भाग्यवशादद्याप्य समाप्त नष्टचर्या इव च सर्वानहेतुमपि “धर्मविपर्ययं रत्नशङ्कया खदिरागारं जिघृक्षन्तीत्य हो जितं व्यामोह- विलासेन ।

·३] यद्यपि धर्मः क्षरति कीर्तनादित्यादौ वैशेषिकनये च क्रियाजन्या. दृष्टे धर्माधर्मशब्दः प्रयुक्तो दृश्यते । तथाऽपि धर्म: स्वनुष्ठिनः पुंसामि- त्यादी तज्जनकविहितनिषिद्धक्रियादावपि सच्छब्दप्रयोगस्य बहुधा दृषुत्वादलौकिकश्रेयासाधनस्वेन विहितक्रियारूपमर्थमुपादायैतहि परि. वर्तन चर्चा प्रवृत्ता संलक्ष्यते । अतस्तमेव धर्मशब्दार्थमधिकृत्य तत्परि. वर्ननविचारः प्रवर्यते- कराल कलिकालसमुपजनित दुरवस्थाप्सरण्याऽवनतिततिसोपानम- घोऽधोऽवतरतोऽस्य धर्मस्य परिवर्तनं कीदृशमभिपेय ते भवता । अन्या. नुष्ठेयस्य तस्यान्यानुष्ठेरत्वकल्पनामिनि चेत्- अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचपिन्द्रियनिग्रहः । दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वे धर्मसाधनम् ॥ इति याज्ञवल्क्योक्तः सर्वसाधारणो धर्मो मनुष्यमात्रेणानुष्ठात योग्य. त्वाद्विपरिवर्तितोऽपि 'सरसो विपरीतोऽपि सरसत्वं न मुञ्चति' इति न्यायान विपरितृत्ततां भजते । अथ ब्राह्मणत्वावच्छिन्नेनानुष्ठरस्य तस्य क्षत्रियत्वावच्छि भेनानु. छेपत्वं नदिति चेत्- ब्राह्मणत्वावच्छिन्नेनानुष्ठातुं योग्यानां स्वाध्यायाध्ययनयजनदानानां क्षत्रियत्वावच्छिन्नानुष्ठानस्य योग्यत्वान तान्यपि परिवर्तितानि भवन्ति । यदि तु ब्राह्मणत्वाधवच्छिनोदश्यतानिरूपितविधेयताविशिष्टस्य तस्योद्देश्यतावच्छेदकाभावसमानाधिकरण ब्राह्मणत्वाचवच्छिन्ने नानुष्ठेय. त्वं तदिति गन्यथास्तदपि त्वया वक्तुपशक्यम् । यतो ब्राह्मणत्वमयुक्तस्य स्वाध्यायाध्ययनादेरग्निहोत्रादेरग्निसाध्यस्य कर्मणः संस्कारम्योपनयनादेश्च पा ह वा एतच्छाशानं यच्छूद्रस्तस्मा- च्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम् ' ' तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवक्लप्मः' । ''शूदश्चतुर्थों वर्ण एकजाति:' 'न च संस्कारमर्हति इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिः शूद्रानु- छेयत्वस्य स्पष्टं प्रतिषिद्धन्वात् । क्षत्रिधर्माणां राजसूयादीनां वेश्य- धर्माणां वैश्यस्तोमादीनां च ब्राह्मणत्वावच्छिमानुष्ठेयत्वानवगपाश्च ।

·[४] पदि पुननिरुक्तरीत्या धर्मपरिवर्तनममी; स्यालाई ताहचनिषेध. बोधकभुतिस्मृत्यादीनां नैष्फरयरूपमप्रामाण्यमापयेत । ततश्च प्रामाण्या. न्यवानुपपया धर्मपरिवर्तनं न शास्त्रसमसमित्यवगम्यते । नहि सह- स्रोशरिष स्वतासिदं भगवतो वेदरा भामाण्यमन्यथायितुं कोप प्रभवति । नहि पराशतान्यपि पचनानि घटाम्पटयितुं पटांश्च वा घटयितुं शक्नुवन्ति । नहि वा परासहस्रा अपि कौशिकघटा भगवन्न. मंशुमालिनमप्रमाणीकर्तुमीशते । एवं च कलिकालवशाद्विकृतमतिमिः कम्चिदाधुनिश्चिापित धर्मपरिवर्तनं नैव संभवति । अथ नास्तिकसया भगवति वेदे नो विश्वसिषि तवं अष्टष्योऽसि । निरुक्तधर्मपरिवर्तनेन कोऽयस्वा प्रायते । उत्तरोत्तरं होनाना क्षषिगदीनां निरतिशयश्रेष्ठयपयोजिका ब्राह्मण्य- माप्तिरिति चतिक सतः । हीनोस्कएभावापगमनेन सर्वेषां समीकरणमि- ति चेत् । तुल्यन्यायास्पूर्व पूर्व श्रेष्ठानां वैश्यादीनां ब्राह्मणपर्यन्तानां निर. तिशयहीनत्वपयोजिका एकजातित्वमाप्तिरनिष्ठाऽऽपततीवि निकृष्ट पत्कृष्टता गत उत्कृष्टय निकृष्टता गव इति केवलं व्यत्यस्य पूर्ववत्सम- पस्थित एक हीनोत्कृष्टभावः । किंच चतुर्णा वर्णानां मध्ये सर्वतः पयमे भूदेवे यच्छ्रेष्ठत्वपयोजक ब्रामणत्वं जगति विश्रुतं तरिक धर्माचरणमूलकं मन्यसेऽथवा वाश- कुलजन्ममूलकम् नाऽऽयः । चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षषियवैश्यशूद्रास्तेषां पूर्वः पूर्वो जन्मतः श्रेयान् ' इति सस्याषाढहिरण्यकेशिधर्मसूत्र उज्ज्वलाव्याख्या- कुता अत्र जन्मत इति वचनात्स दृत्तादपि शूद्रायब्रुवोऽपि श्रेयान् । एवं वैश्यात्क्षधिया। क्षत्रियाहामणः' इन्युक्तत्वेन श्रेष्ठत्वप्रयोजक ब्राह्मणत्वे धर्माचरणमूल कस्वनिरासपूर्वकं ताहमकुळलब्धजन्मनिबन्ध नस्वस्थ स्पष्टुं प्रतिपादितत्वात् । अन्त्ये धर्माचरणामयुक्तस्य तस्य सुतरां धर्मानुष्ठानलभ्यत्वाभाषा। अयत्वं महापाश्मिशाल्यमविहतमभावोवेदिको धर्मः स किं खलसङ्गा- हिमलि, अथवा खलेषु कुण्ठिनसापयों भवति । यतस्वैरनुष्ठविमानो ·न वानवनतिपङ्कादादिधर्षति । नहि श्रीमांश्चण्डभास्करचण्डालगृहाप स्पृशति न वा प्रकाशयति । न तावता स स्वयमपवित्रतामुपयाति । कोऽयं पक्षपातस्तत्रभवतो वैदिकधर्मस्य द्विजातिषु यत्तानेवाभिनीषते नैकजातीन् । घुपणिसपश्चिन्तापणियंत्र कापि संकरावकीर्णे प्रदेशे लुठतु न कदाऽपि तेजोहानि समनुभवति । प्रत्युत स्वतेजस्वितामाविर्मावयत्येव स्वसंसर्गिषु, इत्यादीन्बालसंमोहनपरानज्ञानविला सान्समुल्लासयसि चे- नौवं तुष्य तुदुर्जनन्यायावसरः । तथा च स्वीकृतेऽपि तादृशधर्माचर- णस्य ब्राह्मण्यप्रयोजकत्वे नेषदपीष्टलाभस्तव यतो विध्यङ्गभूनाधिका- रिसमवेतधर्माचरणस्यैव फलसाधनत्वं नानधिकारिंगतधर्माचरणस्येति श्रुतिस्मृतिभ्यो नियमावगमात् । नाने काङ्गुरजननसमर्थमपि वीजमूषर. भूमिमङ्कुरिणी करोति । स हि क्षेत्रस्यैव दोषो न वीजस्य, यदन्य. त्रानेकाकुराञ्जन यदप्यूपरभूमौ नाङ्कुरमासादयतीति । तदुक्तं मनुना- ' यथेरिणे बीजमुप्त्वा न वप्ता फलप्रश्नुते' इति । न वा स्वातीसलिलं मुक्तास्फोटेभ्योऽन्यत्र पनि मौक्तिक संपद्यने' इति । तथा च तादृशधर्माचरणस्याधिकारिसमवेतत्वसंपत्त्यर्थं धर्मानुष्ठा- नात्पूर्वमेव ब्राह्मण्यस्य सिद्धत्वेनापेक्षणान ब्राह्मण्यं ब्राह्मणधर्मानुष्ठान- मूलकम् । न केवलं विपर्ययेणानुष्ठितो धर्म। फलाय न कल्पत इत्येव किंवधःपतनकरोऽपि । तदुक्तम्- विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाचेन्द्रियाणां नः पतनमृच्छति ॥ गीतायामप्युक्तम्-' परधर्मो भयावहः' इति । तस्मात्फलामावाद- यावहत्वाच्च दुरन्तोऽयं संरम्भो यद्धर्मपरिवर्तनं नाम । किंच ब्राह्मण्यस्य ब्राह्मणधर्माचरणजन्यत्वे सति दुरुद्धरोऽन्योन्या- श्रयप्रसङ्गः । तथा हि-सति हि ब्राह्मण्ये ब्राह्मणधर्माचरणं, सवि च तादृशधर्माचरणे ब्राह्मण्यमिति मियोऽपेक्षितत्वेन धर्माचरणानिष्पादाचव मते ब्राह्मणत्वस्य शशशृङ्गायमाणत्वापत्तेः । एतेन ब्राह्मणानां धर्म: शुद्रेणाऽऽचरितश्चेत्स शूद्रस्तत्कालं ब्रामणो भवतीत्यनुसंदधानाः केचिदद्रदर्शिन आधुनिका निरुक्तलक्षणधर्म- परिवर्वनं चिकीर्षवः परास्ता वेदिनव्याः । - ·- यत्तूच्यते-समुद्रपात्रास्वीकारः कमण्डलुविधारणम् । द्विजानामसवर्णामु कन्यास्पयमस्तथा ।। देवरायः मुतोत्पत्तिर्मधुपर्फे एशोर्वधः । मांसदानं तथा श्राद्धे वानप्रस्थाश्रमस्तथा । इत्याद्युक्त्वा ' इमान् धर्मान् कलियूगे वानाहुर्मनीषिणः ' इति कलि- वर्षीप्रकरणे स्मृतिषु पुराणेषु च विहितानामपि केषांचित्कर्मणां निगे- धस्य प्रतिपादनाद्धर्मः परिवर्तनशील इत्यनुपीयते । यदि पुनधमा परिव तनशीलो न भवेत्ताहि तनिषेधकरणमनुपपनं स्यात् । तस्यायं भावः-- असवर्णकन्योपयमादिः कुनादियुगत्रये पुण्यजनकलेन धर्म आपीत् । स एव चैषमः कलियुगे पापजनकत्वेनाधर्मः संपन्न इति तन्निधः कृतः । तथा च धर्मस्वरूपं परिवर्तनशीलमिाते स्पष्टमेव प्रतीयने । तत्तुल्यन्याया- पूर्वस्मिन्युगान्तरे पापजनकत्वेनाधर्मभुनानाम पृश्यस्पर्शमन्दिरपवे शादी- नामस्मिन्कलियुगे बहुभिर्जनरिष्यमाणत्वात्पुण्यजनकत्वेन धर्मत्वं भवितुं युक्तमिति । तदेतद्वालसंमोहनमात्रम् । यतः परिवर्तनं नाम द्वयोनिनिमयः । स च मियो विरुद्धस्वरूपयोयोरन्योन्यस्वरूपापत्तिरूपः। तथा च धर्मस्याधर- स्वरूपापत्तिरधर्मस्य च धर्मस्वरूपापत्तिरित्यंशद्वयात्मक परिवर्तनं भवति । यथा स्वर्णपिण्डस्य पिण्डाकारतामुपमृय तत्र कुण्डलाकारता निष्पः- चते कुण्डलाकारतां चोपमृद्य तत्र पिण्डाकारता संपाद्यते । तद्वद्धर्भ धर्म- स्वरूपं पुण्यजनकत्वमपगमय्य तत्राधर्मस्वरूपं पापजनकत्वं संपाद्यनेऽ- धर्म चाधर्मस्वरूपं पापजनकत्वमपगमय्य तत्र धर्मस्वरूपं पुण्यजनकत्वं यनिष्पाद्यते तद्धर्मपरिवर्तनम् । एवं च पूर्वयुगान्तरे यः कर्मविशेषः पुण्यजनकत या धर्म आसीत्सोऽस्मिन्युगे पापजनकतय'ऽधर्म इत्यनुसं- धीयते । तथा यः कर्मविशेष एतावत्कालपर्यन्तं पापजनकतयाऽधर्म आसीत्स इदानीं पुण्यजनकनया धर्म इत्यनुसंधीयते चेत्तदैव धर्मपरिव- तनं भवेन्न विहितप्रतिषेधमात्रेण | सत्येवं यदि पुनर्धी परिवर्तनशील: स्यात्तदा पूर्व ये धर्मा ग्राह्या आसंस्तेषां मध्ये चित्कलियुगानुमारे णाग्राधा इत्यनुसंधाय तेषां निषेधा स्मृन्यादिषु प्रदर्शितस्तथा पूर्व येऽ धर्मा इत्यग्राह्या आसंस्तेषां मध्ये केचि कलियुगानुसारेण ग्र ह्या भवेयु- रिति तेषां संग्रहः प्रदर्शितः स्यात् । यथा च धर्मनिवन्धकारे। कलिवर्जपक- ·-- [७] रणं कृतं तथा कलिसंग्राह्यप्रकरणमपि कृतं स्यादित्यर्थः । यतश्च काल- संग्राह्यपकरणं न कृतं , नैतावदेव किंतु तादृशो नैकोऽपि विषयो धर्म- सूत्रकारः समृत्यादिषु संगृहीतततो धर्मस्यापरिवर्तन लत्वमेव वद. संग्रहणं बोधयति । का तर्हि निषेधस्य गतिरिति चेत्परिशिष्टे द्वात्रि- शत्तमे पृष्ठेऽवलोकनीया । अन्यच्च यावदपतितं तत्सर्व तत्र सयुक्तिकं सपमाणं च विस्तर शो मीमांमितमिति तत एवावधार्यम् । तस्माद्विहित प्रतिषेधमात्रं परिवर्तनमेव न भवतीति तावता धर्मस्य परिवर्तनशील. त्वमनुपापरन्तः सुरां भ्रान्ना एवेति बोधगम् । किंच धर्म परिवर्तनशीलो नैव भवतीत्येतद्भगवदुक्त्याऽपि सष्टं भवति । तथा हि- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवनि भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ इत्यर्जुनं प्रति भगवद्वाक्यम् । नत्र पुण्य जनक विहिनं कर्म धर्मः। तादृशधर्मानुष्ठाने बहुजन समाजस्यापत्तिधर्मग्लानिः । तथा पापजनकं निषिद्ध कर्माधर्मः । तादृशाधर्माचरणे बहुजनप्रवृत्तिरधर्माभ्युत्थानम् । वायमेव धमों नायं, तयाऽगमेवाधर्मो नायमित्येवं धर्माधर्मयोः सरूा. मपरिवर्तनीयं किंचिनिश्चितं भवेत्तर धर्माधर्षयोर्वहुजनसमाजापवृत्ति. प्रवृत्तिभ्यां धर्मग्लायर्याभ्युत्थाने वक्तुं संभवेता नान्यथा । परिवर्त- नवादिना त्वया बहुजनसमाजस्य यत्र यदा प्रवृत्तिर्लक्ष्यते स तदा धर्म इति प्रवृत्त्यनुसारण भिन्न भिन्न धर्मस्वरूपमङ्गी क्रियत इति न कदाऽपि कथमपि धर्मग्लानिरधर्माभ्युत्थान का वक्तुं शक्या। यां हि बहुजनसमाज. स्याम्पृश्यस्पर्शादी प्रवृत्तिं वीक्ष्य धर्मग्लानिधि भ्युत्थानं वा वक्तव्यं. साशप्रवृत्तिविषयः सोऽस्पृश्यस्पर्शस्तव मते धर्म इति कथमिवेदमधर्षाः भ्युत्थानमियं धर्मग्लानिरिति त्वया वक्तुं युज्येत । तस्माद्धर्भपरिवर्त- नशीलत्वकल्पनायाः श्रुत्यादिविरुद्धवं बोधयन्तीयं भगवदुक्तिधर्म- स्थापरिवर्तनशील त्वमेव दृदयति । एवं च धर्मपरिवर्तनं नैव भवितु. महतीति सिद्धम् । अत्र नव्यशिक्षाविकृतहृदगा काचित्पाणिश्रेणी जातिपरिवर्तनवा. दिनी जाति गुणकर्मकृतामभिमन्यने । उपढोकयति च तत्र प्रमाणवेन गीवास्थं वचनम्- ·- [८] 'चातुर्वर्ण मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ' ( भ. गी० ४।१३ ) गुणकर्मणोर्यो विभागस्तमवलम्ब्य मयेश्वरेण ब्राह्मणादयश्चत्वारो वर्णा निर्मिता इति तदर्थादीश्वरकर्तृकचातुर्वण्र्यसृटी गुमर्पविभागस्य हेतु- त्वेनान्वयमभिपैति । नतु ब्राह्मणा एवंगुणविशिष्टा एवं कर्माणश्व स्युः । इत्येवं रीत्या जन्मसहभूब्राह्मणत्वादिजातिमासु तेषु गुण. कर्मणी उपदिश्यते । तथा चैवं पर्यवस्यति-यत्र पाश्चभौतिके स्थूले मानवशरीरे स्वभावसिद्धं ब्राह्मणकर्म परिदृश्यते स शूद्रकुलोत्पन्नोऽपि ब्राह्मणः । एवं यत्र देहे नैसर्गिक शूद्रकर्म भवति स द्विजकुलोत्पन्नोऽये शूद्रः । इत्येवरीत्या जाते. कर्मनिष्पाद्यत्वेन तत्परिवर्तनं सुलभम् । अन एवं श्रीमद्भागवते सप्तमस्कन्धे- यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्ज कम् यदन्यत्रापि दृश्यत तत्तेनैव विनिर्दिशत् ।। इत्युक्तं संगच्छते । ब्राह्मणलक्षणं यदि शूद्रे समन्वियात्तदा तं शूद मामण इति ब्यादिति हि तदर्थः। यदि च जन्मनैव ब्राह्मणत्वा- दिनातिमन्सु तेषु गुणकर्मविभागोपदेशः स्यात्तहिं सरपि ग्रामणे- रव्यभिचारेण- 'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जनमेव च । ज्ञान विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ।। इति भगवद्गीतोक्त स्वभावजब्रह्मकर्मवद्भिर्भवितव्यम् । तथा-'परि. चर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्' इत्युक्तद्विजातिशुश्रूषात्मकस्वा- भाविककर्मपरैः सः शूर्भाव्यम् । किंतु न सर्व सर्वत्र तथा भवन्ति, तस्मात्स्वाभाविक तपाशीचादिक ब्राह्मणकर्म यत्र विद्यते स एव प्रामणः । एवमेव क्षत्रियादयोऽपि बोद्धव्याः । जन्मजातब्राह्मणत्वा- दिकं त्वाधुनिकसनातनियन्ये रुत्पेक्षितमिमी। सत्यमुच्यते-चातुर्वर्ण्यसृष्टौ गुणकर्षविभागस्य हेतुत्वेन याऽन्वय- विवक्षा सा किं हेतुत्वाकविभक्ति श्रवणपूर्विकोत स्वतन्त्रा । यद्यायः पलस्तहि गुणकर्मविभागपदोत्तरं हेतुत्वद्योतकवि भक्तरश्रुतिस्तावत्स्पष्टच । अथ द्वितीयस्तदा स्वातन्त्रण गुणकर्मविभागस्य हेतुत्वं कल्प्यत इति घेदश्रदेयमेतत् । को हि नाम भगवदुक्तार्य संशय्य पापरजनकल्पिते वारशेड विश्वस्यात् ।

·- [९] किंचैवं कल्पितेऽपि वा हेतुत्वे गुणकर्पविभागपदोत्तरं श्रुतस्य शस्पत्य- यस्य कारकविभक्त्यन्ताद्विधीयमानस्यानुपपत्तिः । हेतुत्वस्य द्रव्यगुण- क्रियात्मककार्यत्रयनिरूपिनले सति निर्यापारसव्यापारवृत्तित्वेनोपपद- विभक्ति प्रयोजकार्थत्वेऽपि कारकविभक्तिमयोजकार्यवाभावात् । स्वमिवाहमपि गुणकर्मविभागस्य हेतु वाभावं कल्पयामीति कस्तत्र मां निवारयितेति त्वमेव विचारयेथाः । तस्मान्मयेश्वरेण चातुर्य सृष्टं तस्य च गुणकर्मविभागोऽपि सृष्ट इत्येव तदर्थ इति चातुर्वर्ण्यस्येव गुणकर्मविभागस्यापि सृष्टौ कर्मत्वं प्रतीयते । अत एवैतच्छ्लोकस्थांकरभाष्यव्याख्यानावसर आनन्द- गिरिभिः । तेनैव वर्णादेस्तव्यापारस्प च मृष्टत्वात् ' ' चातुर्वर्णादे. स्तकर्मणश्च यद्यपि कर्ताऽहम् ' इत्युक्त्या श्वासृष्टौ गुणकर्षविभागस्य कर्पत्वं प्रत्याययित संगच्छो । संगच्छते च गुणकर्मविभागस्य सर्जन- क्रियापति कर्पत्वेन 'संख्यकवचनाच्च वी सायाम् (पा० सू०५।४ ४१) इति कारकाद्विहितस्य शसः श्रमणम् । अय गुणकर्मविभागपदोत्तरं श्रुतस्य शसः सामञ्जस्याय गुणकर्म- विभागस्य सर्जनक्रिया प्रति करणत्वं स्त्री क्रियते चेत्करणस्वस्य क्रियामाप्रजनकत्वसमानाधिकरणब्यापारववृत्तित्वनियमात्तत्र व्यापा- रापेक्षायां 'सवणेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः' इत्युक्तदिशोप- तिरूपव्यापारस्य गले पतितत्वेन स्वमतप्रच्युतो भवति जातिपरिवर्तन- पादिना गुणकर्मकृतजातिवादः। तथा च न केवलगुणकर्मभ्यां जातिरात्मानमासादयेतिकतूत्पत्तिव्या- पारे सत्येवेनि भगवद्वाक्यादवसीयत इति जन्मनैव जातिनिष्पयते न केवलगुणकर्मभ्याम् । गुणकर्मणी तु ब्राह्मणत्वादिजातिपयोज्ये सती जन्मकृतस्प जातिसामान्यस्य समुत्कर्षाधायके । जन्मसिद्धा जातिर्गुण- कर्मभ्यां समुज्ज्वलिता सती परिपूर्णतया चकास्तीत्यर्थः । यजनयाज- माध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहाः षट् कर्माणि, सत्यं दानमथाद्रोह आनृ- शंस्यं प्रपा घृणा, इत्यादयो गुणाश्च ब्राह्मणस्य । एवं क्षषियादेरपि गुणकर्मणी शास्त्रतो बोद्धव्ये । अयपेवाः स्पष्टपभिहिता सौप्तिकपणि तृतीयाध्याये- .

·[१०] प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय च। वणे वणे समाधत्त ह्यकैकं गुणभाग्गुणम् । ब्राह्मणे वेदम्र तु क्षत्रिये तेज उत्तमम् । दाक्ष्यं वेश्ये च शद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम् ।। अदान्तो ब्रह्मणोऽसाधुनिस्तेजाः क्षत्रियोऽधपः । अदक्षो निन्द्यते वैश्यः शूद्रश्च प्रतिकूल वान् ।। इति । अनेन हि प्रथमतो वर्णान् सृष्ट्वा तदनन्तरं तेषु गुणकर्मणार्विभा- गेनावस्थापनं कृतमिति व्यक्तमेवावगम्यते । अवगम्यते च गुणहीनानां ब्राह्मणादीनां निन्दिनत्वं न तु तेषां ब्राह्मणेतरत्वमपि । किंच यदि गुणकर्मकृतपेव चातुर्वण्य न जन्मजातमिति मन्यसे तदा ' चातुर्वर्ण समभवद् गुणकर्मविभागशः' इत्येव सामन्जस्य 'मया सृष्टम् ' इत्येवं चातुर्वण्र्पस्येश्वरकर्तृकत्वमतिपादनस्वारस्य भङ्गापत्तिः । तथा चानितरसाधारणपुरुषकतत्व सत्येव चातुर्वर्थस्य गुगकर्मजन्यस्वं संभवेन्नतु साधारणपुरुषकर्तृ वे सनि तस्य तत्कृतत्व. मिति सूचितम् । चातु० मष्टावीश्वरस्यैव सापथ्यं न तु फेवल गुण- कर्मणोरिति तत्तात तात्पर्यम् । अपि च- धर्मवबाह्मणस्य स्याद्राज्ञो रक्षासमन्धितम् । वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य पेय संयुतम् ।। इत्यत्र ब्रमणादिपदस्यासिद्धार्थत या तत्र नामकरणविध्युवेश्यत्वा- सिद्धिप्रसङ्गः । जन्मजात ब्राह्मणत्वादीनां गुणकर्षकृत जाविवादिना स्वयाऽनङ्गीकरण त् । नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वाऽपि कारयेत् । इति मन्वादिस्मृत्युक्ते नामकरणस्य मुरुपकाले ब्राह्मणत्वायनुमा- पकगुगकर्ष फरणासंभवात्तकर्कशधिषणेनापि तदानी शिौ जातेर- नुमातुमशक्यत्वाच । किंच गुगकर्मभ्यो समुत्सयमानं ब्राह्मणत्वादिसामान्य तरिकपत्य- नवासदेवोत्पद्यत इत्यायुष्मतेष्यत आहोस्वित्सदेव ? नाऽऽद्यः । सिक- तासीलोत्पत्त्यदर्शनात् । षण्ढादीनां पुंरत्वाद्युत्पत्तिसङ्गाच्च । पय- स्नपरिमार्दतं...( प्रयत्ने वाळूचे कण रगडि तेल हि गळे ) इत्यादि तु प्रयत्नप्रशंसायमिति स्पष्टमेव । नान्त्यः । गुणकर्मस्फुरणोत्तरकालं ·तदुत्पत्तेस्त्वयाऽङ्गीकरणेन तत्पूर्व तत्सत्त्वस्य सुतरां वक्तुमशक्य. स्वात् । अथ तु · त्रीणि मातृतस्त्रीणि पितृनः' इत्युक्तेः पादकौशिक स्थूलशरीरे मातापित्रवयवानामनुस्यूतेः श्रूयमाणस्वेन तदनुसारं ब्राम- णत्वादिसामान्यं शिशुशरीरेऽनुवर्तत इति षे चेदागतोऽस्युन्मार्गान्म- दीयं पन्थानम् । यतस्तदेवाऽऽस्माकीनं जन्मजातं ब्राह्मणत्वादिसामः- म्यमिति किंकृतोऽयं जात्युत्पत्तिवाद इति मनः समाधाय त्वमेव निश्चिनु । एतत्सर्वपनुसंधायैव जातिविवेकपकरणारम्भे याज्ञवल्क्येनोक्तम्- सवणेभ्यः सवर्णासु जायनो हि सजातयः । इति । अत्र · विन्नास्वेष विधिः स्मृतः' इति सर्व शेषन्वेनोपसंहाराद्विनामु सवर्णास्विति संबध्यते । विनाशब्दस्य संवनियशब्दत्वाद्वेत्तृभ्यः सब. णेभ्य इति लभ्यते । तथा चायमर्थः संपन्न -परिणयविधिनोढायां ब्राह्मणीपभूनिसरयां चोदुः सवर्णद्राह्मणादेशप नास्तत्सजानीया मातापितृममान जानीया ब्राह्मणादय एव भवतीति । लौकिकन्यायानुगनं च दम् । यो यज्जातीयाय जातीयायापुत्पन्नास तज्जातीय एव भवति । यथा 'गोर्ग वे गौरवाडि मायामश्वः' इति ब्राह्मणाड्राह्मण्यामुत्पन्नो ब्राह्मण इति सिद्धम् । एवमेव क्षस्त्रियादयोऽपि ज्ञातव्यः । न चैवं न्यायेनैव सिद्धाविदं वचनं नापूर्वमिति वाच्यम् । यत्र प्रत्य- क्षगम्या जातिर्भवति तत्र स न्यायः । यथोदाहनं गोवि गौरित्यादि। ब्राह्मणत्वादिजातिम्तु स्मृतिलक्षणा। यथा स्मरणं भवति । यथा समा. नेऽपि ब्राह्मण्ये कुण्डिनो वसिष्ठोऽत्रिगौतम इति स्मरणलक्षणं गोत्रं तया मनुष्यत्वे समानेऽपि ब्राह्मणत्वादिजातिः स्मरणलक्षणा वाचनिकीति तदर्थपावश्य कमिदं वचनम् । मातापित्रोश्चैतदेव जातिलक्षणम् । न चैवं सन्मातापित्रोस्तन्मातापित्रोस्तन्मातापित्रोचैतदेव जातिलक्षणमित्येवर- नवस्था प्रसज्येव । किंच सृष्ट्यारम्भकाले प्रथमोत्पन्नेऽव्याप्तमिदं लक्ष णम् । तत्र ब्राह्मणवादिनातिविशिष्टमातापितृजन्यत्वाभावादिति वा- च्यम् । बीजाकुरन्यायेनानादित्वात्संसारस्पति याज्ञवल्क्यस्मृतिटी- कायां मिताक्षरायां विज्ञानेश्वरैरेव समाहितत्वात् । तस्यायं भाव: --बीजादङ्कुरोत्पत्तेरङ्कु)द्धीजोत्पत्तेष दर्शनाद ·[१२] बीजाकुरयोर्द्वषोरुत्पत्ती सस्यामप्युत्पत्ती प्राथम्यं कस्येति नावधार्यते । मतोऽगत्या प्रवाहानादित्वमङ्गीकार्यम् । प्रवाहानादित्वं च नोत्पश्य. भावः । किंतूत्पत्तिकालानवधारणम् । उत्पत्तिकालानवधारणं च विवि. धम् । कचित्कालसत्त्वेऽपि तज्ज्ञानाभावात् । कचित्तु कालामावादेव बदज्ञानात् । तत्राऽऽधं बीजाकुरविषये । द्वितीयं तु ब्रह्मशक्तिपरि गामवेऽध्यक्तादिविषये । अव्यक्तमहदहंकारोत्पत्त्यनन्तरमेव दिका. छादिविशेषवस्तुत्पत्तेरित्यद्वैतामोदे स्पष्टम् । प्रकृतस्थले वीजाङ्करस्था. नापभयोयोाह्मणयोर्मध्य उत्पत्तावन्यतरस्य प्राथम्यं नावधारयितुं शक्यत इत्यतः संसारस्यानायत्या प्रवाहानादित्वं स्वीकार्य भवति । स्वीकृते च संसारस्यानादित्वे ब्राह्मणत्वाकान्तमातापितृजन्ये देवदत्ते ब्राह्मणत्वलक्षणसमन्वयाब्राह्मण्यसिद्धिः । देवदतीयमातापित्रोरपि साशमातापित्रन्तरजन्यत्वेन, मातापित्रन्तरयोरपि तादृशान्यमातापित्र न्तरजन्यत्वनेत्येवं लक्षणसमन्वयात्सर्वेषां ब्राह्मणत्वसिदौ नानवस्था नाप्यव्याप्तिरिति बोध्यम् । एतासंसारानादित्वमनुसंधायैवोक्तं निर्ण यसिन्धौ-'सप्तानामृषीणामगस्त्याष्टमानां यदपत्यं तद्गोत्रम् ' इति गोत्र- लक्षणमुक्त्वा ' यद्यपि वसिष्ठादीनां न गोत्रत्वं युक्तम् , तेषां सप्त- पिस्वेन तदपत्यत्वाभावात् । तथाऽपि तत्पूर्वभाविवासिष्ठाद्यपत्यत्वेन गोत्रस्वं युक्तम् । अत एव पूर्वेषां परेषां चैतद्गोत्रम्' इति । एवं चानाय- विच्छिमपरम्परामाप्तवैदिकमन्त्रकरणकनिषकादिश्पशानान्तक्रियावत्व समानाधिकरणानाक्षिप्तब्राह्मणपदव्यवहार्यत्वविशिष्टमातापितजन्यत्वं ब्रामणत्वमिति निष्कृष्टं ब्राह्मणलक्षणं पर्यवसम्मम् । एवं क्षत्रियादेरपि लक्षणं सुधीभिरुह्यम् । तन्वेतल्लक्षणमयोनिजानामगस्त्यादीनां देवतादिप्रसादापामभा- वाद्वा ब्राह्मण्यं प्राप्तानी वीति हव्यहारीसमौदल्यादीनां क्षत्रियतनयानां न संभवति । तेषु ब्राह्मणजातीयमातापितृसंबन्धामावादिति चेन्मैवं वादी। ब्रामणजातीयमातापितृसंभूतशरीरगतस्यैव ब्राह्मण्यस्य प्रतिपादकमिदं वचनम् । यत्र तु न ब्राह्मणजातीयमातापितृशरीरसंबन्धस्तत्रापि सर्च ब्राममिदं जगत् ' इत्युक्तस्तपासाम नाब्राह्मणादीनामपि ब्राह्मणत्व- प्राप्तः पुराणेषु वर्णितत्वेन च ब्रह्मसंकल्पदेवताप्रसादतपप्रभावादि- समाहृतम्राह्मणशरीरोपादानसंबन्धस्य सत्त्वांज्जन्मजातब्राह्मणत्वमेव । .

·[१३] यथा सिद्धपुरुषशापाद्वा स्वकृतदोषादा क्षत्रियवंश्वानामपि ब्रामणत्वं ब्राह्मणवंश्यानामपि च क्षत्रियत्वं भवति यतोऽपूर्वदेहसंबन्धस्यैव जन्म- तयाऽत्रापि जन्मजात ब्राह्मणत्वक्षत्रियत्वादिसिद्धान्तो न व्यभिचरति । तस्मादपूर्वदेहमंबन्धरूपजन्मैव जातिब्राह्मणत्वादिषयोजकम् । न तु गुणकर्मणी। यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यदन्यत्रापि दृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ इति भागवतवचनं तु केवलजन्मनातम्राह्मणत्वायपेक्षया सरप दानं क्षमेत्यादि स्वाभाविककर्मयुक्तानां तेषां प्रशंसार्थम् । नतु जन्मजातब्राह्मणत्वादीनां निरासार्थम् । तथा सति जात्या ब्रा- मणत्वादियुक्तानामनभ्युपगमाहाह्मणादिपदस्यासिदार्यतया ब्रामणा- दिपदायें शर्मवद् ब्राह्मणस्य स्यात् इत्यादिस्मृतिबोषित- नामकरणविध्युदेश्यत्वासिद्धिप्रसङ्ग इत्युक्तमेव । तस्माचातुर्वर्ण्य मया सृष्टं गुणकर्मविभागश इनि गीतोक्तिश्चातुर्वर्ण्यसृष्टेरीश्वरकृतत्वं प्रतिपा. दयन्ती चातुर्वर्ण्यसृष्टधनन्तरं तेषु गुणकर्मणोविभागेन व्यवस्थापनमेव समर्थयते । न तु गुणकर्मविभागानुसारेण वर्णसृष्टिं व्यवस्थापयति । एतेन ब्राह्मणत्वादिजावेरेव परिवर्तने यस्य यज्जातिमुद्दिश्य विहितयो. विधिनिषेधयोः स्वीकार इष्टः स्यात्तेन सा जाति: स्वीकार्या । तथा सति नापि शास्त्रं कदर्यितं नैव वा स्वष्टं हापितं भवतीति प्रलपन्त: परास्ता।। । यदि चात्र कश्चन शङ्काशङ्कुर्भन स्तोदकर उद्भवेत्तविश्यं धर्मतत्त्व. निर्णयतस्परिशिष्टे अवलोकनीय इति साग्रहा मेऽभ्यर्थना न विस्मृति नेतव्या प्रणयवद्भिः। तेन मनःस्वास्थ्यं परमवाप्स्ययोति दृढो मे विश्वासा। एवं च धर्मपरिवर्तनं जातिपरिवर्तनं वा नैव भवितुमईतीति यावबुद्धि बलं विविच्य प्रस्थापितं सिद्धान्तद्वयं श्रीसच्चिदानन्दचरणद्वषे कुसुम. रूपेण सपर्य स्वलेखनीमघोऽवस्थापयति- पुण्यपत्चने चैत्र शुक्लपश्चम्या-5 मारूल करोपाहः शंकरशास्त्री-भारद्वाजः। मिन्दुवासरे शके १८५७ +c

·No text on this page.

·अथ धर्मतत्त्वनिर्णयस्थविषयानुक्रमणिका । .... .... ४ .... or .... विषयाः। पृष्ठाङ्कः। विषयाः। पृष्ठाङ्कनः। धर्मस्वरूपविचारः अम्पृश्यस्पर्शः सर्वथा वर्जनीया २५ तन्त्र प्रमाणपतिविचारद्वारा तीर्थादो स्पृष्टास्पृष्टिन विद्यत तत्परिवर्ननाशक्यत्वकथनम् इत्यस्यार्थः २७ कन्याविवाहकाळविचारः २ चाण्डालादीनां कर्मानाधिकार अभिनवस्मृतिविरचनविचार: एव दुष्कृतफलोपभोगः ३० धर्मपरिवर्तनासंभवः ३ लोकविद्विष्टाचारपरित्यागवि- रजोदर्शनोत्तरं विवाहनिषेधा... चारः ३२ रजोदर्शनात्यागेव विवाह ६ अशास्त्रीयाक्षेपनिरासः ३३ चतुर्याकर्मविचारः ७ लोकपिद्विष्टस्वरूपर रजोदर्शनोत्तरं विवाहे वरस्य श्रुतिविहितानां कलौ निपेधेऽपि प्रायश्चित्तकालः न श्रुतिविरोधः ... ३४ प्रायश्चित्तेन कन्याया वृषली- कलिवयंप्रकरणाभिमायः स्वनिरास: १० संवत्सरेश्चतुर्भिश्च तद्भावमधिग- प्रायश्चित्तेन दुष्कृतनाशा ११ च्छतीत्यस्य वात्पर्यम् ३५ शानाज्ञानपूर्वककर्षणोविशेषः .... , प्रायश्चित्तानाचरणे पापवृद्धिस्व- प्रायश्चित्तोत्तरं कर्माधिकारः रूपम् ३८ अज्ञानकृतमित्यस्यार्थः १२ पतितसंततेश्चतुर्थपुरुषपर्यन्तमेव विहिताननु छानात्यापोत्पत्तिः ... १४ पूर्वजाविश्वेशः ३९ पतितसंततेः प्रायश्चित्तेन शुद्धिः १५ व्रात्य स्वरूपम् पतिततत्संतत्योः प्रायश्चिनोप म्लेच्छस्पर्शस्य नान्त्यजस्पर्श- देशे विशेषः साधकत्वम् समुद्रोल्लङ्नप्रायश्चित्तम् १७ परिस्थितेर्विकल्प एवोपयोगः ४१ जातिपरिवर्तनासंभवा.. १८ धर्मज्ञाने प्रमाणत्वेन धृतस्य ब्राह्मगत्वावान्तरजातीनां वि लोकसंग्रहस्य स्वरूपम् ४२ बाहे विचारः २० धर्म जिज्ञासमानानामिति भार- परशाखीये स्वशाखीयत्वातिदेशः २२ तवचना। विवाहादौ सूत्रज्ञानिकुलोचित तिथिस्वरूपविचारः संवन्ध विचार २३ अन्तरलक्षणम् ... .... ... .... ४४ .... ....

·[२]
४७
विषया
पृष्ठाङ्काः। विषयाः।
पृष्ठाङ्काः ।
कलालक्षणम्
" | कलावृदिस्वरूपम्
चन्द्रगतो शैध्यमान्योपपत्तिः बाणवृद्धिरसक्षयवादोपपत्तिः
अन्तरलक्षणकल लक्षणयोपैदः ४६ कल लक्षणैव वियिः कर्पोपयोगिनी,
तिथीनां वृद्धिक्षयगामित्वोपपत्तिः तत्र प्रमाणवचनानि
४९
....
....
समाप्नेयं धर्मतत्वनिर्णयस्थविषयाणामनुक्रमणिका ।

·अथ धर्मतत्त्वनिर्णये प्रसङ्गगदुद्धृतानां श्रुत्यादीनां सूचीपत्रम् । पृष्ठाया। २५ २० .. .... .... ७ .... .... श्रुत्यादयः। अक्षरमम्ब भग्निस्वाहे मतः परं नास्ति अथ तत्पूर्वक ... अथ य इह कपू अथर्ववेदिनं वैश्व, अध्वर्युगातृ अनन्यपूर्षिको.... अनवातरजा अनिग्रहाचे पृष्ठाङ्काः। श्रुत्यादया। ५ एतानि लोकगु ७. एवे. स्वजाति ३६ । एवं प्रतिदिनं ... १ कर्णावतंसा २९ कर्तृकरणे २१ कामतो व्यव ... २० कार्यो अनुग्रहः ६ क्रियापरा अपि ६ गृहीतो यो बला १४ गोवालव्यज .... .... ... .... १७ १२ १०, १३ २५ .... १० .... ३५ .... ... .... अन्न वस २५ गौणमापदि १३ १ ग्रहणादि परी... ४८ .... ७ ... ७ .... .... अभिनिवेश अमादिपौर्णमा अयं कार्तयुगो... अलौकिकश्रेयः अध्यञ्जनकुचा अस्वग्र्य लोक.... ४५ ... २७।२८।२९।३२ १ अहरहः संध्या १८ ... ४५ चतुर्या तो ३४ चतुतेषु ३ चन्द्रमा: स्यात्त ६ चाण्ड लं पतित ३२ चोदनालक्षणो ४३ ज्ञान विज्ञान २२, २४ ज्योतिष्टोमेन स ४५ तच्छरीरपरि २३ वता सिंहोऽभव ४१ तत्पाज माहिषं २१ तयाऽधर्मस २१ तदिह धर्म ... .... .... आचरम्परशा आदित्याद्विप . उच्चैत्रचा उत्सवेषु च सर्वे ऋग्वेदयजु ऋग्वेदिनं च वि ऋवो भार्या १९ १९ १९ ३५ .... .... ... .... ६ / तदूर्ध्वं तत्सम.... ३५ ·५ .... .... श्रुत्यादयः। तदेव शस्त्रं घहरम तन्यते कलया याऽसौ .... .... तत्यन्त कलया ५ .... ... .... ... .... .... .... .... .... ... .... ६ .... .... .... तस्मादव्यञ्जन चस्मादुद्दाहये तस्मानजनमि तस्य तावति तिथयस्ताः समा तार्य विवाहे दम्पती रोहिणी दशादिविंशति दाक्षायणी यजे दारसंग्रहान दीक्षितो न द .. देवतानां पाप्मानं देवयात्राविवाहेषु देश कालं वयः द्विजस्याब्धी तु द्वितीयं धर्मशास्त्र धर्म जिज्ञासमा धर्म प्राप्य सुखो नगरग्रामदा पृष्ठाङ्काः। श्रुत्यादया। पृष्ठाङ्काः। ४४ न स्त्रियमु २९ न हिस्यात्सर्वा... १६ ४८ नानृतं वदे ४५ नान्तरिक्ष ७ नामुक्त क्षीयते.... ११ ६७ नित्ये विधौ निषेधे ४१ ३१ निर्विशेषं न २३ २२ निवर्तितानि विद्ध ३५ ... ४५ नोपभुक्ता तु २७ पञ्चमे सप्तमे १० ७ पथि शूद्र १० ३५ पयोधरेषु ७/ परित्यजेदर्थ ३२ ४ पूजयेता महा ३४ प्रपितामहे साम २१ ३१ प्रसवकारित ४१ प्राजापत्यद्वयं ३६ २६ प्रायः पाप १० ११.१७ प्रायश्चित्तं प्रक... २६ ४२ प्रायश्चित्तं ययो २५ ४२ प्रायश्चित्तरपैत्ये ...१०।१२,१३ ३२ बहल्पं वा स्वगृ २२ २७ बाणवृद्धी रस... २२।२४ ब्राह्मणो न सुरां १६ ५ भुञ्जीतव्य ५ मधुपर्को वर २२ ५।४३ मनाकृतं कृतं ११ ७ .... .... .... .... .... १३ .... .... ... ... .... .... .... .... न जातु परशाखो .... ... न बाहुभ्यां नवृक्षमा .... न सुरां पि ·[३] पृष्ठानः। ३५ ४८ ... १५ .... ... २८ १८ ... ४४ .... .... .... श्रुत्यादयः। मा दिवा स्वा ... मासमात्रौषिता ग्लेच्छः सहोषितः यच्छरीरविनि यजुर्वेदेनानि यत्रास्ति योनि यघदाचरवि थे यन्त्रधादिना रनाम्नातं स्वशा रजःकाले तु रजसा शुध्य रोमकाले तु लोकसंग्रहमेवा वर्षाणि शुद्धि बलिवर्णाग विद्भिस्तद विवाहे सोम विशिष्टस्य वैशि विहितपर्मजन्यो ८ पृष्ठाङ्काः। श्रुत्पादयः। ५ विहितस्याननु ३६ विहितान्यपि व ३६ वृदिक्षयो स्तः १९ व्यञ्जनेष्वय २१ व्यत्यये कर्मणा २१ ब्रीहीनवह ४४ शमो दमस्त ४८ शस्त्रं न खलु २३ ७ संनिधानादि ५ संवत्सरैश्चतु ७ स त्रिभिर्वेद २६.४४ स यत्प्रमाणं ६ सर्वान्बलका ७ सर्वैरग्निष्टो २३ सिद्धे प्रयोगे वक्तु २० सोमो भुङ्क्ते २६ सौर्य व्यवहा १ स्वकर्मणा तम षडब्दमध्ये .... १७ ३५/३७ - .... ४४ १३ ... २१।२४ ४४ .... ८ ... ४१ १९ समाप्तमिदं धर्मतत्त्वनिर्णयस्थश्रुत्यादीनां सूचीपत्रम् ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·अथ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्ट स्थानां विषयाणामनुक्रमणिका । विषयाः। . थनम् .... " चूडापा- " ... मिति कथनम् ... पृष्ठाकाः विषयाः। पृष्ठाङ्कः। परिशिष्टपवृत्तिकारणम् भिन्डादिभिषेति 'विकल्पो दत्तकस्य' विवाहोपयोगिगोत्र है: संगतिः ... निर्णयः तत्रत्यजातमात्रपदस्य तात्पर्यक- दत्तकस्य त्रैविध्यम् त्रिविधेष्वपि दत्तकेषु प्रतिग्रही- प्रथमदत्तके द्वयामुष्यायणत्वानु- तृगोत्रसंबन्धस्योपपादनम् पपत्तिमाशङ्कय तभिराकरणम् ॥ प्रथमदत्तके जनकगोत्रसंबन्धकथ- पितुर्गोत्रणेतिवचनस्य नियामक- नम् स्वकथनम् . नियमाकारपदर्शनेन दशामुष्यायणत्वनिर्वचनम् नित्यद्वथामुष्पायणस्वरूपम् ग्भाविसंस्कारबाधाभिधानम् केवलदत्तकस्यापि विवाहे जनक- नित्यदयामुष्यायणस्य पुत्रपौत्रा- गोत्रपरिपालनावश्यकत्वे :- दिसंततेरपि गोत्रद्वयमागित्व- माणमदर्शनम् केवलदत्तकपुत्रेणापि विचाहे स्वसा- द्वितीयदत्त के जनकगोत्रसंबन्यो- क्षाजनकपितृगोत्रं वर्जनीयम पपादनद्वारा द्वयामुष्यायण- यामुष्यायणकस्य वेत्यादिधर्म- स्वकपनम् प्रतिवचनस्थाने दृश्यमानस्य प्रथमट्यामुष्यायणाद्वितीय- प ठान्तरस्यापपाठत्वकथनम् ६ द्वयामुष्यायणस्य विशेषः.... वाशस्थापि पाठ नगरस्य प्रका- द्वितीयद्वयामुष्यायणसंततः पति- रानारेण योजना ... ग्रहीनेकगोत्रत्वमिति कयनम् , सर्वेषां वचनानामेकवाक तया तृतीयदत्तकस्य प्रतिग्रहीतृमात्र- पर्यवसितार्थस्य निष्कर्षः ... गोत्रभागित्वम् असगोत्रा च या पितुरित्यत्रापरे- जावायनप्राशनान्तसंस्कारी सं. षां मतस्योपपादनम् स्कृत्य पश्चादत्ते यामुष्या तत्र साधकत्वेन निर्णयसिन्धु- यणत्वमाशङ्कय तन्निरसनम् ४ टीकाया उपन्यासः अत्रस्थाभिसंधिकथनम् तत्रयोदाहरणपिन्यासः केवलदत्तकलक्षणे जातकर्मादि असगोत्रा च या पितुरित्यत्र . ३ ७ ९ ·[२] .... .... .... .... .... विषया। पृष्ठानः । विषयाः पृष्ठाङ्कार पितृपदेन साक्षाजनकस्यैव अन्वारम्भणशब्दा: .. प्राणयषवा पितृपितामहादी वस्तुतोऽम्बारम्भणशब्दार्थनिरू. नामपि ग्रहणमेचमारमके करप पणम् द्वये विशेषपदर्शनम् ११ अन्वारम्भणशावास्यसंबन्धोऽ. नेकविधः . पितृपदेन पितामहादीनामग्रहणे अस्पृश्यताविचारः दोषपदर्शनम् याजे कर्मणि वेद्यामृविग्यानपा- पितृपदेम साक्षाजनकपितुरेव नादिपतिरिक्तस्य प्रवेश- ग्रहणपितिपक्षावकाशसद- विषये निषेधः १८ অন १२ वेद्यामन्यस्य प्रवेशे का हानि: विवाहितस्य दत्तकत्वेन ग्रहण. कथं च सा भवति तनिरूपण- कालेऽपि गोत्रपरिपालनावश्यक द्वाराऽस्पृश्यतायाः श्रुविसं स्वदनम् मतत्ववर्णनम् प्रसङ्गाछुद्धिस्वछत्योर्षि चारः १३ अपूर्वप्रतिष धः कथं भवति त- शास्त्रीया लौशिकी च शुद्धिक कथनम्... बेति बदनामास्वमिति कय. पापस्य पुण्यस्य वा संक्रमे तत्संबन्धमा निमित्तं नतु नम् १४ शुद्धपशुखधोनानाविषस्वम् कर्मकर्तृत्व १९ शास्त्रीयाशुद्धपदार्थसंबन्धन- ... अस्पृश्यतायाश्चातुर्वण्यपतिपा- दकश्रत्यभिवताविक- जने लौकिकदृष्टान्तमदर्शनम् , रेण वर्णनम् २० कौकिकदृष्टान्तेन शास्त्रीयाशुद्धप- हिन्दुधर्मेऽस्पृश्यता कलङ्क य- दार्थसंयोगे दोषोत्पत्त्यभि- मानेति युवती मतं संख- धानम् ण्डय से पायेष कलङ्कामा अशुदायसंगोमतगतदोषसंकम नत्ववर्णन २२ योाप्त्यभावमा त सत्कर्मको धर्मस्मभ्युपपन्छ विराकरणम् १५ मवेन रित्यनैमितिक- दोषसंक्रमणपकासनिरूपणम् गोरप्यस्पृश्यस्पर्शस्य र मंत्रमपदार्थः १६ तिबन्धात्वनिरूपणम् २३ पुण्यायोगोषः संकपा सामयिकर्मस्य राजकत्वस्य .... ... ...

·पृष्ठान।। .... ... मिति कयणम् विषयाः। विषयाः। शविविधकर्मभ्योऽपृथरमा- सेनापोदितस्य विषयश्व कपनम् ॥ वाईतेति कथनम् परम्परया चाण्डासविस्पर्श निजधर्माविरोधेनेतियाज्ञर- स्यैव निषधकं तमतु सा- ल्क्यवचनार्यनिरूपणम् ... क्षादिति कथनम् ३. चाण्डालं ध्वस्पृश्यता न मन्त- मष्टाम्पृष्टिरित्यत्र चतस्रो विवाह स्येवं समाजेन राजा वा प्रदर्य नियमे कृतेऽपि चाण्डालाप- कीरशं धर्मपदार्थमादाय प्र. दोषोऽस्तीति प्रत्यायायितुं चलना परिवर्तनच र श्यते तत्कयनम्.... याज्ञवल्क्यवचसो निष्कृष्ट- थप्रदर्शनम् परिवर्तनशब्दार्थविच ॥ २५ धर्मस्य परिवर्तनशीलत्वे धर्मश- अधुनातनाना चाण्डालजाती- यत्वेन प्रसिद्धानां चाण्डा- ब्दार्यानुपपातिः ३२ प्राचीन व धर्मपरिवर्तन कुस- दलक्षणानाकान्तत्वान्न - रस्पर्श दोष इत्युच्छास्त्रीय धर्मपरिवर्तने स्मृतिकाराणां सा- ब्रुरता मतमनूध तत्खण्डनम् २६ र्याभावकथनम् मृत्युक्तस्पृष्ट स्पृष्टिशन्दार्थ :- पूर्वऋषिभिः कुवस्य धर्मशि- दर्य स्पृष्टास्पृष्टिन विद्या दाचरणस्य साहसत्वकथ- इतिवचनार्थनिरूपणम् २८ नम् ३३ स्पृष्टास्पृष्टि न विद्यते इति पर धर्मसाहसस्योपपत्ति उसमर्थनपूर्वकं सदाशयस्य वाऽऽपस्नम्बसूत्र प्रमाणम् विस्तरेण निरूपणम् २९ धर्मपरिवर्तनाभावे भगस्तुति चाण्डालादिगताशुचित्तस्वरूप रपि साधिकेति कपनम्.... ३४ कथनम् धर्मग्लानिकारका अवाभ्यु- अचिवस्था कार्यत्रयम् त्यानकारकाश्च पुरुषाः - अस्पृश्यस्पर्षवर्जनवचनस्य स्प त्येक विविधा इलिकपनम् ३५ टास्पृष्टिर्नेति वचनमपवाद बर्मपरिवर्तनामाके सास्कमद- इत्ययं भ्रम इति निरूपण निम् * चाखलादिषु तदर- धर्मपरिवनामा साधकान्त- वृत्तिकपनम् रवर्णनम् ३६ . ....

·[४] .... ...1 विषयाः। पृष्ठाङ्काः। विषयाः। पृष्ठाना। अपरं प्रकारान्तरम् । धराजेन पृष्टे तदुत्तरार्थ अत्रानुसंधेयकथनम् ... .... विधवाभिः केशवपनं कार्य धर्मविरुद्धं मजल्पतामश्रदेय- मिति श्रीकृष्णस्य वचनम् ॥ त्वम् विधवानो केशवपनविषये मन्त्रः विधवास्त्रीणां केशवपनमीमांसा ३८ लिङ्ग-मदर्शनम् ... मातुः पितुर्वा मरणे पुत्रदेहस्या आथर्वणसंहितामन्त्रगतविके शुचित्वप्रतिपादकवचनार्य शीति पदस्य विगतकेशी- स्य युक्तियुक्तत्वकथनम्.... ३९ त्यर्थकरणे मन्त्रान्तरस्थं मातापितमरणे च्यपत्यदेहे भाष्यं प्रतिबन्धकम् शुचित्वाभावकथनम् .... ४० प्रतिबन्धकनिरासपूर्वकं विके पितृमरणे मावापुत्रयोराशीचे शीत्यस्य विगतके शीत्ये छपने च साम्यप्रदर्शनेन वार्थ इति प्रदर्शनम् विधवायाः केशवपनमाव. प्रतिघ्नानति मन्त्रे विकेशीत्यस्य श्यकमिति निरूपणम् प्रसिद्धार्थपरित्यागेन विधवाया: केशवपनाभावे... विकीर्णकेशीत्यर्थग्रहणे ४२ बीजपदर्शनम् विधवाकेशवपन विधायकवच. सांपतं दृश्यमानानां बद्धकेशी- नानि प्रक्षिप्तानीति वदता ना मृतभर्तृकाणां स्त्रीणां दै. माधुनिकानां खण्डनम् बपिठ्यकर्मानाधिकारः विधवया केशधारणे सर्वकर्म गतभर्तृकाणां केशवानं श्रुनिवि- स्वनधिकारः रुद्धमिति प्रलपतापज्ञानि आक्षेपखण्डनम् न खण्डनम् विधवाकेशवपन विषये धुती.... इयं दुहिनति मन्त्रे लिङ्गविषः स्पष्टो विधिर्नास्तीत्याक्षेप यकाक्षेपस्य निरसनम् ... ४६ स्य निरसनम् इयं दुहितेति मन्त्री विधवाके त्रैवर्णिकीनां विधवास्त्रीणां केश- शव्यपगमसूचको भवत्ये- चपने मात्स्यवचनं प्रमाण. ४३ विधवाकेशव्यपगमविषयेऽनु- भारतीययुद्ध मृतानां वीराणां मितश्रुतेः प्रमाणत्वम् स्त्रीभिः कयं वर्वितव्यमिति विधवायाः केशवपने दोष इति दोषप्रदर्शनम् ४५ .... ... 3 वेति कथनम् मिति कथनम् ·[५] " .... ५० .... विषयाः। पृष्ठाङ्काः। विषयाः। पृष्ठाङ्काः। शङ्काया निराकरणम् निस्वैच्छिकेत्युभयपिंधापवाद- घ्यावहारिकाणि कानिचित्का स्वरूपनिरूपणम् . ५२ रणानि प्रदर्य वपनं न मुमुक्षुः पसिना हनिति प्रकृतव. कार्यमित्युक्तेः शिष्टपरिगृ चस्वैच्छिकापवादत्वाति हीतत्त्वाभावकथनम् ५९ कथनम् घरनं शास्त्रनिषिद्ध मिति वदतः ऐच्छिकापवादेन दीयमानायाः प्रति निर्णयसिंधुकारधृतार्ष स्वविषय उत्सर्गानुष्ठाना- बचनानां प्रमाणत्वेन प्रद भ्यनुज्ञाया व्यवस्थापनेन निम् मुमुक्षोरपि विधवाया औ- सन्केिशानितिपराशरवचन- सगिर्क केशवपनं सिद्धमि- व्याख्यायापपि माधवाचा- ति सिद्धान्त स्थापनम् ... ". यक्तिरपि तत्राऽऽनुकूलत्वेन विधवाकेशधारणप्रशस्तताप्रति- प्रदर्शनम् पादकवचनानां वैष्णव्या- अत्रानुसंधेयार्थप्रकाशनम् दिविधवाविशेषपरत्वव्यव- पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्रीति म- स्थापनम् नुवचनस्यार्थः .... सामान्यतो विधवावधन निषेध- मुमुक्षोविधवायाः केशधारणे बोधकवचसा मध्ये केषां- दोषाभावं वदतां वृद्धमनुः चिदपपाठत्वेन केषांचिनि- नाऽन्यत्र केशसंधारणे दो वन्धाधृतत्वेन च प्रामाण्य- पः सूचित इति कथनम्... ५१ मुमुक्षुः पतिनति वचनस्य निय. प्रामाण्याग्रहे तु वाकान्तरसं- मपरत्वान्मुमुक्षोर्मुमुक्षुः प. वादादिभिर्युक्तपाठकल्पना- तिना हीनेतिवचनस्यापन र्थान्तरयोजनादिद्वारा तद. दत्वे नित्य ऐच्छिको वाऽप थतापर्यनिर्णय... वाद इति विकल्प्य नित्याप बुद्धिपुरःसरमन्यथा पाठं विर- वादस्थल उत्सर्गानुसरणं चय्य कानिचितचनानि व- दोषायेति कथनम् .... पननिषेधबोधकत्वेनोल्लि- ऐच्छिकापवादस्थल उत्सर्गानुः खितानीति तेषां ताशकप- सरणेऽपि दोषामात्र इति ट चरणस्याऽऽविष्करणम् कथनम् .. ॥ अत्रानुसंधयार्यस्य पदर्शनम् संदेह इति कथनम् ५५ ·पृष्ठाङ्काः। .... .... ... .... ... .... . सिपा विषयाः। पृष्ठावा। केशधारणविधिनिषेपयोर्यव- केशवपननिषेधकं प्रत्युत स्थापनम् विधवाकेशवपनसापकमेवे- चपनं नैव नारीणामिति पर ति निरूपणम् शरवचनम्यवस्था ५५ विधवाया मुमुक्षोः परिशीलन- जन्मरोमाणि या नारीतिवचे- प्रकार नव्यवस्था पापस्य केशाश्रयत्व आपस्तम्ब- पराशरस्पनान्तर्गतैवकारार्थ- स्मृतिवचनं प्रमाणम् ५९ विचार... शंभुवचनं विधवाकेशवपनसा- आनन्दिता यति चने नारी धकमेवेत्युपपादनम् शन्देन सुवासिनीनामेव ग्र यच्च वपननिषेधकं मनुवचनं इणम् ५६ तद्रोग्णामेव वपनस्य निषे- सीकेशानिवि पराशरवचने ध नतु केशानामिति क- नारीकुमार्योः पृथग्रहणेन थनम् ६० विधवा केशवपनमगी भर्तृहीनेतिमनुवचने भर्तृहीने- त्यपपाठ इति निरूपणम् । प्रकारान्तरेण विषयाकेशवपना अपरं चात्रेत्यमुच्यते ६१ ङ्गीकारकथनम् ५७ लोकरूढयनुसारेण स्मृतयो वि. मुण्डनं मधुपर्के चेनिशाडिल्यव- रचिना इत्याक्षेपखण्डनम् । चने मुण्डनस्स्यिपपाठ इति सर्ववाक्याविरोधेन सिदस्य वि- कथनम् घवावपननिर्णयस्य संग्रहः ६२ खगेश्वरसंहितास्यं वचनं न अन्थोपसंहारः समाप्तयं धर्मसत्त्वनिर्णयपरिशिष्टस्थविषयानुक्रमणिका । .. कृतमिति कथनम् .... ....

·* तत्सहमणे नमः। धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । सांप कोकव्यवहारे प्रचलिता ये विषया वादग्रस्ताव ये विषयास्तेषु केषांचिनिर्णयो धर्मतननिर्णये प्रदर्शितः। अवशिष्टा ये विषयास्तेऽत्र संगृ. अन् । पानिर्दिष्टेष्वपि च विषयेषु केचिद्दहमतिपत्ययमत्रा पुनरनुसंघीयन्ते । विमेव विषयाः प्राचीननिबन्धकाररनिर्णीवा येनात्र तद्विषये प्रयत्यत पति देव । अत्यते-न खलु धर्मशास्त्रीयाः केऽपि विषयाः प्राचीननिबन्धका- रैनिीता भवन्ति । किंतु विषयाणां महत्त्वं महत्तरत्वं च यथायथमवलोक्य केविनिर्णयः स्पष्टमेष शब्देन प्रतिपादितः । केषांचित्तु सूचितः । सर्वथा न कोऽपि तारको विषयो यो निबन्धकारैनिर्णयत्वेनास्पृष्टः । किंतु सपितं जनानामबानबाहुल्येन निर्णीता अपि केचिद्विषया अनिर्णीता इव पविभासन्वे । अतस्तदर्थमयमारम्भः । अज्ञानमपि वरं न त्वज्ञानस्याज्ञानम् । को खलु बदिदानी पण्डितमन्यः कश्चित्स्वकीयानानमप्यबानत्वेनामानानः कदा नीवव धर्मस्तम जाने । विषमोऽयं कालः । अस्मिथ काले मनो- जवस्वान्यतया समुपस्थित प्रवति तस्कर्तव्यमित्येवा मे मतिः । 'परिणामस्वाश्चराधीनः । असश्च श्रीभगवान्परमेश्वरस्वया जनानां मनः रक्त क्या वे माधर्म धर्म मन्दीरन् । एवं श्रीपरमेश्वरं संपायंदानी धर्म परवमिर्णवपरिशिष्टं किरूयते- (अथ दचकस्य विषाहोपयोगिगोपनिर्णयः) धर्मसिन्धौ ( १२५ पृष्ठे ) 'विवाहे तु सर्वदचकेन जनकपालकयोरुभ- योरपि पित्रोगात्रप्रपरसंबन्धिनी कन्या वर्जनीया । नाम सामपुरुष पाश- पुरुषमित्येवं पुरुषंनियम उपलभ्यते ' इत्युक्तम् । तत्र सर्वपदोपादानात्क स दत्तका इस्याकाल्सायो भिरासायाऽऽदो सत्स्वरूपं निर्दिश्यते- दत्तकत्रिविधः । नित्यन्यामुण्यायणोऽनित्यव्यामुषायणः केवलश्चेति । तवं नित्यन्यामध्यायणो नाम-आवयोरयं पुत्र इति संकल्प्य जातमात्र एष जनकेन प्रविग्रहीत्रे दत्तः । अनित्यव्यामुच्यायणो नाम-यश्चूडान्तः प्रसंस्थानिकेतः संस्कृत्य पचासः । केवलस्तु (जातमा पुर्व परिणत प्रति. बहीवा जातकर्मायाखिलैः संस्कारेश्बूदादिसंकारी संस्कृवः । अब निषि- - - ·. - धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । घेवपि दत्तकेषु दत्तकविधिशास्त्रबलादेव प्रतिग्रहीतृगोत्रसंबन्धो भवति । वरदानी लोके विवाहोत्तरमपि पुत्रोत्पत्युत्तरमपि वा दत्तको दृश्यतेऽसाव निस्यब्यामुष्यायणेऽन्तर्भूत इति तस्यापि प्रतिग्रहीतृगोत्रसंबन्धो दानविधि- पहादेव सिद्धः । अनेनैवाऽऽशयेनोक्तं बृहन्मनुना- दचक्रीवादिपुत्राणां बीजवस्तुः सपिण्डता । पश्चमी सप्तमी तद्वद्रोत्रं तत्पालकस्य च ॥ इति । पालकगोत्र, दत्तकस्य गोत्रं भवतीति बोध्यमिति तदर्थः। प्रथमदत्तके जनकगोत्रसंबन्धस्तु-आवयोरयमिति संकल्पबलादाने न ममेति त्यागाभावा- देकवस्तुनि संकल्पबलादुमयस्वत्वस्य लोकत एव सिद्धेश्च जनकपितृस्वत्वनि- रक्तमशक्यत्वासिद्ध एव । तथा च गोत्रद्वयसंवन्धादस्य व्यामुष्यायण. स्पेन व्यवहारः सिध्यति । गोत्रद्वयमागित्वं हि व्यामुष्यायणत्वम् । युज्यते पता । नडादित्वाद्वोत्रापत्यार्य फसत्ययेन ब्यामुप्यायणशब्दः सिद्धः दचकवायं जनकपालकयोयोः साक्षादपत्थं भवति न तु गोत्रापत्यम् । गोत्रापत्यं तु तद्गोत्रभूतयोयोगोत्रापत्यम् । तथा च तत्रादाशब्देन विभ- कष्टस्यापि जनकपालकपितृगोत्रभूवयोहणम् । अदसस्तु विकष्टमित्पषि- युक्तोकत्त्वाच । एवं च गोत्रभूवयोपोर्गोत्रापत्यमित्यर्थन गोत्रद्वयसंबन्धा- भिषानमिति गोत्रदयसंबन्धभागित्वं व्यामुष्याषणत्वमिति पर्यवस्यति । विषस्य च जातमात्रस्यैव परिग्रहः । अत एवास्य प्रविग्रहीतृगोत्रण भावकर्मादिकाः स संस्काराः भवन्ति । एवं चास्य जन्मत आर व गोबट्यसंबन्धः सिद्धो भवति । एतदभिप्रायेण वास्य नित्यन्यामुष्यायण. स्पेन पाने व्यवहारो दृश्यते । युक्त तत् । तथा हि-नित्य शब्द: कालनै- रवयं बसे । तच्चात्र प्रत्यासत्या व्यामुष्यायणोत्पत्त्यधिकरणीभूवक्षण- मारभ्य तत्तिरोभवनाधिकरणीभूतक्षणपर्यन्तम् । वथा चोत्पत्तिमारभ्य पावदवसानं गोत्रदयसंबन्धभागित्वं नित्यव्यामुष्यायणत्वमिति फलति । तत्तदोषेण संस्कारस्य तत्तद्गोत्रसंबधायोजकत्वे तु तत्तद्गोत्रेण संस्कारोत्तरं वनदोषसंबन्धस्तसगोत्रसंबन्धोत्तरं च तत्तद्द्वोत्रेण संस्कार इत्यन्योन्याश्र. पापस्या गोत्रसंबन्धानुपपतिः । गिध( सांकल्पिक )स्य च व्यामुष्यायणस्य पुत्रपौत्रादिसंततेरपि गोत्रदयमागित्वम् । तदुक्तं धर्मप्रवृत्ती-आचार्य:- ·३ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । च्यापुष्यायणकस्यैव नोद्वाहो गोत्रयोदयोः । तदपत्यस्य तज्जन्मगोत्रमेव विदुर्बुधाः ॥ इति । तत्-यामुष्यायणस्य गोत्रद्वयं, तत्संततेर्जन्मगोत्रमेव बुषा बिदु. रिति तदर्थात् । इदं च प्रथमदथामुष्यायणविषयम् । 'तावदेव नोत्तरसंवतो' इति सत्यापाढेन द्वितीयद्वयामुष्यायणसंततेगोत्रद्वयसंबन्धनिषेधपतिपादनाद । एवं च प्रथमट्यामुष्यायणस्य पुत्रपौत्रादिवंशपरम्परया गोत्रदयभागित्वं सिध्यतीति बोध्यम् । द्वितीयद्वयामुष्यायणदत्तकम्थले तु-उक्तसंकल्पाभावेन न ममेति स्वागेन दानान्तर्गतस्य स्वस्वत्वस्य निवृत्तिदर्शनाज्जनकगोत्रसंबन्धो यद्यपि दुर्घट. स्तथापि कतिपयसंस्कारोत्तरमेव दानात्तदशंभूतेन न ममेति त्यागेन जात- संस्काराणां भुक्तवन्तमिति न्यायेन बाधायोगाज्जन्मतः सिदस्य समाति संस्कारैरभिव्यक्तीकृतस्य जनकगोत्रसंबन्धस्य सर्वथा निवृत्तेर्युक्त्यसहस्पेन मन्दप्रवृत्तिकस्य तस्यास्त्येव तत्र सत्त्वमिति गोत्रद्वयसंबन्धमागित्वहर्ष यामुष्यायणत्वमस्यापि सिद्धम् । न चैवं सत्यस्य पूर्वस्मात्को विशेष इति वाच्यम् । गोत्रद्वयसंबन्धस्य समानत्वेऽपि संस्कारोत्तरमेव दानाचदुत्तरं पति- ग्रहीतगोत्रसंबन्धेऽपि तत्पूर्व तत्संबन्धाभावेन जन्मत आरभ्य गोत्रद्वपसंपन्धा- भावात् । अत एव चास्य न जातमात्रस्य परिग्रहः । एतदाशयेनेवायमानः त्यद्यामुष्यायणत्वेन शास्त्रवद्भिर्व्यवहृतः । अयमेव चास्य पूर्वस्माविशेषो बोध्यः । एवं दानमहिन्नेव प्रतिग्रहीतृगोत्रसंवन्धाद्विवाहोत्तरं पुत्रोत्परपुचर- मपि वा परिगृहीतस्यास्मिन्नन्तर्भावः सिध्यति । इरशे च दत्तके जनकगो. प्रसंवन्धसत्त्वेऽपि तत्संबन्धस्य मन्दप्रवृत्तिकत्वं तत एव चोत्तरत्र वत्संवती नोत्सहते प्रवर्तितुं स संबन्धः । एतदभिप्रायेणेवोक्तं सत्यापाटमुनिना- 'तावदेव नोचरसंततौ ' इति । तावदेव दत्तकपर्यन्तमेव जनकगोत्रमनु- वर्तते नोत्तरत्र तत्संतताविति तदर्थात् । इदं चानित्यद्वयामुध्यायणविष. यमेव । तदुपक्रमेण तत्मवृत्तेः । तथा चैतत्संततेः प्रतिग्रहीत्रेकगोत्रत्वमेवेति पुत्रपौत्रादिवंशपरम्परपाऽस्य गोत्रद्यसंवन्धाभाव इत्ययमपि पूर्वस्माविशेष कपः। . तृतीयदत्तकविषये तु-उक्तसंकल्पाभावेन जनकगोत्रीयसंस्कारविशेषामा. बेन च, न ममेति त्यागेन दानान्तर्गतस्य जनकपितृस्वत्वस्य सर्पपा निर. तैनात्पतिग्रहीकगोत्रत्वमेवैतस्य । तदुक्तम्- ·धर्मवस्पनिर्णयपरिविलम्। गोत्ररिक्ये जनवितुन भाषिका सुना। इति। वया चात्रैव यदि जनकगोत्रसंबन्धो नास्तिः सदा दुरापास्त एवं मावि तत्सतवी तसंबन्ध इति केंवकं प्रतिप्रशीतगोत्रसंपन्यारवाया स्पेन बास्त्रे व्यवहतः । तथा च पुत्रपौत्रादिशपरम्परवाऽपि पतिग्रहीनों प्रभागित्वं फलति। ननु यचडामाग्भाविजागधनपाशनान्तः संस्कारैर्जनकेन संस्कृत्य दत्तस्त- स्यापि ब्यामुष्यायणत्वं प्रसज्येत । जातसंस्काराणां बापायोगेन जनको. असंबन्धस्य सर्वयाऽनिवर्तनेन तस्य गोत्रद्वयसंवन्यसत्वादिति वाच्यम् । पितुगोत्रेण यः पुत्रा संस्कृतः पृथिवीपत्रे । आचूडान्तं न पुत्रः स पुत्रता वाति चान्यतः ॥ इति घचमेन प्रतिपाचूडावस्थस्यैवात्यनिरूपितासाधारणपुक्तानिसबर- गावप्रतिपमचूडावस्थस्यान्यनिरूपितासाधारणपुपतासंपत्तिमवीरममावा- ससंस्काराणां बाधकल्पनाद्वारा सत जनकगोत्रासंबन्धसूचनात् । अत्रायमभिसंधिः-आचूदान्तमित्यन्तग्रहणाच्चूढान्वायतककर्मसमदा- यानुष्ठाने जनकगोत्रेण सत्येव ब्यामुध्यायणत्वमासि सूच्यते । एवं व्यामुष्यायणत्वमाप्तो चूडासंस्कारस्य प्राधान्यं गम्यते । ततश्रूडामाग्माय- अप्राशनान्तसंस्काराणामप्राधान्यावगमादुर्बलस्वम् । दुर्वकष व पापाई- स्वायेन केनापि तबाघस्य लोकसिदत्यानाशसंस्कारवाया मुझम इति यदि च चूडापर्यन्तसंस्काराणां मध्ये कतिपयसंस्कारानुष्ठानेअप यामुन्या- यणताऽभीष्टा स्यात्तर्हि, आचूडमित्येवोक्तं स्यात् । अव एक केवलदलका- क्षणे जातकर्मादिभिभूडादिभिषेति विकल्पोक्किा संगच्छते । अन्यथा पाक- मात्रस्य परिग्रहे तत्र जातकर्माधमपाशनान्तसंस्कारानुष्ठानस्य नान्तरीका तथा चूढादिभिवेत्युक्तेरनुपपत्तिः । एवं च तत्र जातमात्रपरम्मतिपत्रमा घस्यपरामिति बोध्यम् । नन्वेवं जनकगोत्रकरणकचुदासंस्कारस्य ज्यामुपायणतासंपतितले प्रथमद सकस्य व्यामुष्यायणत्वं दुर्वचम् । जावमात्रस्व परिप्ररेण प्रतिमा जातफायखिलसंस्कारानुष्ठानात् । पदि च बामि पूजेष परि. प्रा इत्युच्यते सहि वा नित्यपदार्थविरोध इति चेदान्तोऽसि । मे कि गोत्रणेत्यादिषचनपपूर्वत्वेन ब्यासण्यायणकाचा विषायाम् । बस्या ·धर्मवत्पनिर्णयपरिषिय सोमाभिनिर्वस्वाद । किंतु तमियामकम् । नियमतमा नालासंस्कारोघरदसविषयमिदम् । तथा च कसिपमा संस्था चरं दक्षस्व न्यामुष्यावणता संपायते चेच्चडासंस्कारानुष्ठानोबर कामी वैति । एवं च चूडापारमाविसंस्काराणां स्पष्टमेव बापोऽभिहितः इति न काऽप्यनुपपचिः । इति त्रिविधदत्तकस्वरूपम् । ननु या केवलदत्तकस्तस्य विवाहे कुतो जनकगोत्रपरिपालनम् । वस्य सर्वथा जनकगोत्रासंबन्धादिति चेत्र । असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । सा प्रशस्ता विजातीनां दारकर्माणि मैथुने । प्रया मनुवचने, असगोश च याऽऽत्मन इति वक्तव्येऽसमोधर या पितरित्युक्त्या तविषेषात् । उक्तस्थले कन्याया परनिरूपितसगोहलप फेऽपि वरपितृनिरूपितसगोत्रत्वस्य विद्यमानत्वात् । एवदर्थग्रेजी 'असगोत्रा च या पितुः' इत्युक्तम् । पितुरिति पदस्याभावे, तु प्रत्यासमा परनिरूपितसगोत्रत्वाभावववीत्यर्थः स्यात्, इति जनकपितृगोत्रमा कन्याया दत्तकेन परिणयः स्यादित्यनिष्टमापयेत । असगोत्रा च या पितुरित्यत्रत्यापितृपदेन पितामहादयोऽपि खाये। पितापशादिपदासमभिव्याहतस्य पितृपदस्य साक्षात्परम्परासाधारको समाने सि निरूटत्वाद । पितरो यत्र पूज्यन्ते स्वकीयैः पितृभिः सह । यावन्तः पितृवर्गाः स्युरित्यायनेकस्मृतिवचनेषु तथा दर्शनाच । समाप केवलदत्तकपुत्रेणापि स्वपितामहस्य (स्वसाक्षापितृजनकस्य ) यद्रोध तद्वोत्रज्नया कन्यायाः परिवर्जनं कार्यमेव । अनित्यद्वषामुग्यायणस्य प. पुत्रस्तस्य तु साक्षास्पितगोत्रवर्जनेनैव सिद्धि।। अनित्ययामुण्यायणे जनक. पितृगोत्रसंबन्धसत्त्वात् । अनित्यद्वयामुष्यायणपुत्रस्यानिष्पयामुष्यायण- पदिगोत्रत्वं तु न । मापदेव नोत्तरसंतताविति सत्यापासूत्र उक्तत्वेना. निल्यापामुण्यायणस्य यः पुत्रस्तस्मिन्ननित्यद्वयामुध्यायणस्य यो जनकरसद मोसंपन्धस्वासत्त्वात् । अत एवाभिवादनादावनित्यद्यामुण्यायणपुरस्य न मोहानिर्देशः । नित्यद्वषामुष्यायणस्य त्वभिवादनादौ गोमानिदेश ·- धर्मतत्वनिर्णयपरिशिष्टम् । अत्रेदं षोध्यम्-यथा कन्याया घरनिरूपितसगोत्रत्वाभावो वरपितृनिरूपि. तसगोत्रस्वाभाववाऽऽवश्यकस्तथा वरस्थापि कन्यानिरूपितसगोत्रत्वाभाव: कन्यापितृनिकषितसगोत्रत्वाभावधाऽऽवश्यक पवति । पश्च पूर्वोक्त धर्मप्रवृत्तिवपने पाठान्तरं कचित् दृश्यते- चामुष्पावणकस्यैव नोदाहो गोत्रयोयोः । वसंततेस्तु तज्जन्मगोत्रमेव विदुर्बुधाः ॥ इति- बदं बकव्यम्-तज्जन्मगोत्रमिति पदं समस्तं व्यस्वं वा । आधे वस्पदेन तस्संतरित्यत्र तत्पदोक्तस्य यामुष्यायणस्य परामर्शोऽथवा संतते।। भाये यामुष्यायणस्य जन्मगोत्रं यामुष्यायणजनकस्य यद्गोत्रं तत् । वयदि यामुष्यायणसंततेः स्यात्तर्हि किं तवेष्टं साधितं स्यात् । प्रत्युतानि. ष्टमेव । संततः परामर्थे तु तज्जन्म यामुष्यायणाद्विगोत्राज्जातमिति गोत्र इयमातिारा । तत्पदवैयर्थं च । कश्वेदानीं तत्संततेस्तु, इति तुशब्दबोध्यः पूर्वाघोंपाचाविशेषः । बच्छब्देन द्वयामुध्यायणपालकस्य परामर्श तु तवेष्टं स्यात् । स तु सुतरां दुर्घट एव । तत्पालकस्य तत्राप्रकृतत्वात् । अथ तदिति व्यस्तं पदं, सच्च जन्मगोत्रमेवेत्येवशब्दबोधितविधेयत्वस्य जन्मगोत्रस्यो- देश्यसमर्पकम् । उद्देश्यविधेययोश्चात्र समानविभक्त्यन्तपदबोध्ययोः सा. मानाधिकरण्यमावश्यकम् । अतस्तच्छब्देन पूर्वार्धे गोत्रयोदयोरित्युक्तस्य गोत्रदयस्य परामर्शः । संततेगोत्रद्वयं जन्मगोत्रमेवेत्यर्थः स्यात् । तथाऽ- पि तवानिष्टमेव । तुशब्दास्वारस्यं च तदवस्थमेवेति । अतश्च सोऽपपाठ एव । समीचीनः पाठश्च प्रामदर्शित एव । लिखित पुस्तकेषु च बहुषु तथैव दृश्यते । एवं च तत्संततेस्तु, इत्यस्य स्थाने तदपत्यस्यति तुशब्दरहितः पाठस्तया यामुष्यायणकस्यैव, इत्यस्य स्थाने यामुष्यायणकस्येव, इवीवशम्दघटितश्च पाठः साधीयान् । किंच धर्मपत्तावेतद्वचनात्पूर्वम् यामुध्यायणका ये स्युर्दत्तकक्रीतकादयः । गोजयेऽपि नोद्वाखाः शुङ्गशिरयोर्यया ।। इस्युक्त्वा तत आचार्य इत्युक्त्वा तदुत्तरमिदं वचनं निर्दिष्टम् । तथा चात्र दुपामुन्यायणस्य गोत्रद्वयेऽनुद्वाहोक्तिः पुनरुक्तिः स्यात् । पूर्व श्लोकोक्तस्य 'रष्टान्तत्वेनोपन्यासस्तु युक्त एव । तज्जन्मगोत्रमित्यत्र तदिति च भिनं पदम् । तेन च गोत्रद्वयं परामृश्यते । तदपत्यस्येति मध्यमणिन्यानोभया.

·७ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । न्वयि । तथा चायमर्थः संपन्ना-यया यामुष्यावणकस्य गोत्रदयेऽपि नोद्वाहस्तथा तदपत्यस्य गोत्रयेऽपि नोद्वाहः । यतस्वदपस्यस्य तत्- गोत्रद्वयं जन्मगोत्रमेवेति । यदि च द्वयामुष्यायणकस्यैव नोद्वाहो गोत्रयोदयोः । तत्संततेस्तु तज्जन्मगोत्रमेव विदुर्घषाः ।। इति पाठोऽपि कथंचिद्योजनीय इत्याग्रहस्तहत्यिं योजनीयः । यामुण्यायणो हि जन्मत एकगोत्रः । दत्तविधानबलालब्धापरगोत्रः । एवमपि वस्यैव यदि गोत्रद्वये विवाहो न भवति किमुत जन्मत एवं द्विगोत्रस्य तदपत्थ. स्येति । तत्संततेस्तु, इत्यत्र तुशब्दो न कार्यवेलक्षण्यद्योतका, किंतु कारण. वैलक्षण्यद्योतकः । तुशब्दघटितवाक्ये कारणस्यैव निर्देशात् । विवाहामावा कार्यम् । गोत्रद्वयसत्त्वं कारणम् । तथा च द्वयामुण्यायणतदपत्ययोः कार्य सममेव । कारणं तु विलक्षणम् । द्वयामुष्यायणे जन्मत एक गोत्रं दचवि. धानादिना प्राप्तमपरम् । द्वयामुष्यायणस्यापत्ये तु जन्मत एव गोत्रद्वयामिति विशेषः । एवशब्देन च तादृशं कारणगतं वैलक्षण्यमेव व्यवच्छिद्यत इति । अत्रायं निष्कर्ष:--पूर्वोक्तत्रिविधदत्तकमध्ये, आयो हटानुवृत्तपूर्वगोषः। द्वितीयो मन्दानुवृत्तपूर्वगोत्रः । तृतीयस्त्वननुवृत्तपूर्वगोत्रः । वत्र प्रथमदतक- विषये दाने न ममेति त्यागो नास्ति । अतो जनकगोत्रानुवृति: स्थिरेव । एवंविधस्य च तस्य संततिर्जन्मत एव द्विगोत्रा। अवस्तस्य तस्संतोष संस्कारा अपि गोत्रद्वयनैव । द्वितीयदत्तकविषये तु जावसंस्कारवाषायोगा. पूर्वगोत्रानुवृत्तिर्यद्यपि संभवति तथाऽपि न ममेति त्यागेन जनकस्वस्वस्थ निवृत्तत्वाच्छिथिला भवति । शैथिल्यादेव च तदुचरसंततावमिसंबन्धुं न क्षमते । अत एव सत्यापाढेनोक्तम्-तावदेव नोत्तरसंतताविति । संवतेश्व संस्काराः प्रतिग्रहीतृगोत्रेणैव भवन्ति । तृतीयश्च जातमात्र एव दत्तः । अयं च प्रतिग्रहीतगोत्रेणैव संस्कृतः । एतदमिषायेणोक्तम्-गोपरिक्थे, इत्यादि । अत्र च दत्तकस्यैव यदि पूर्वगोत्रसंबन्धो नास्ति सहि तत्संतती पूर्वगोत्रसं- बन्धो दुरापास्त एव भवति । एतदुक्तं भवति । त्रिविषदचकमध्ये प्रथमो यो नित्ययामुष्यायणो दत्तकस्तत्र जनकेन पित्रा स्वकीयस्वत्वनिवरकर. णाचसामानाधिकरण्यैनैव च दत्तविधानबलेन पालकस्वस्वोत्पादनात्तत्रैक. स्मिञ्शरीरे गोत्रद्वयसंबन्धः। स च तारशदत्तकस्य पुत्रपौत्रादिसंबवावतु. स्यूत एव भवति न तु मध्ये पश्चमपुरुषान्ते सप्तमपुरुषान्ते भवान्वेऽपि वा ·धर्मवस्वनिर्णयपरिविष्टम् । निरपति । कापि बिरामे प्रमाणाभावात् । यथा गोत्रमयरनिर्णये हिगोत्रीण ये मसिदारवेषां संततिरपापि दिगोत्रैव तद्वत् । अनिस्यद्यामुष्यायणदवक- स्थळे तु जनकेन पित्रा चूडान्तः संस्कारैः संस्कृतोऽत एव च संघासनमक- गोत्रस्वारशजनकगोत्रविशिष्ट एव च तेन दानकर्मीकृत इति दानविधिवला. संबध्यमानं प्रतिग्रहीतगोत्रं जनकगोत्रविशिष्टे संबध्यत इत्यतोऽत्र विषिष्टे पैषिष्टयं न तु प्रथमदतकवदेकत्र द्वयम् । तत्र च पालकगोत्राश्रयस्वरूपान्त:- भविष्ट जनकगोणमिति तदप्रधानम् । विशिष्टे विद्यमानं च पालक- गोग “वाममित्यतोऽग्रे तत्संततो पालकगोत्रमेकमेवानुवर्तते । जनक- नीलसंपन्यस्तु दत्तकपर्यन्तमेव । एतदेवोक्तं सूत्रकारेण-तावदेव नोचरसंव- 'सीविति । कक्कदचकस्त्वकतचूडासंस्कारोऽत एवासंबदजनकगोत्र इस्पेक. पालको तस्य । अतस्तत्संततेगोत्रयशङ्काऽपि नोदेवीति । अत्रायन कान वरपुत्रपौत्रादिना च, द्वितीयदत्तकेन चामिवादनादादो गोवप. लिदा कार्यः। द्वितीयदत्तकस्य पुत्रपौत्रादिना, तृतीयदत्तकेन तत्पुत्र- पौत्रादिना चाभिवादमश्रादादी गोत्रद्वयनिर्देशो न कार्य: । गोत्रमा- मातापिपिरग्यतेविवाहे गोत्रद्वयपरिपालनं कार्यमेव । असमानायोत्र- जामिति निषेधात् । आधस्य द्वितीयस्य च दसकस्य गोत्रदयसंबन्धाद । जास्प संतु जन्मन एव द्विगोत्रत्वात् । तदुक्तं धर्मप्रवृत्ती- पासपायणकस्येव नोद्वाह गोगायोर्द्वयोः । सदपत्थस्य बज्जन्मगोत्रमेव विदुर्घषाः ।। इति । दिसायदत्तकस्य पुत्रपौत्रादिना, तृतीयदत्तकेन सत्पुत्रपौत्रादिना चीभिवादनादादी प्रविग्रहीतगोत्रेणैव निर्देशः कार्यः । विवाह तु 'गोयपरिपालनं कार्यमेव । यद्यपि परस्य प्रतिग्रहीतृमात्रगोत्रत्वाजनक- गोत्रमा कन्याऽसमानार्षगोत्रना भवति तयाऽपि । असगोत्रा च या पितुः रवि मनुषचनेन तत्र निषेधस्य दुर्वास्त्वात् । सम् शिवीयदचकपुषस्य तृतीयदत्तकस्य च जनकगोत्रजा पा पिता 'सगोवा भवेत् । द्वितीयदत्तकपोत्रादेस्तृतीयदत्तकपुत्रपौत्रादेश्च दचकजनकगो. मना कन्या कयं पितुः सगोत्रा भवेत्, इति चेत्-अत्र बदन्ति । असगोत्रा अध्यापिइस्वप्रत्यपितृपदेन पितामहादेरपि ग्रहणात् । एतत्सर्वमनुसंधा- बोकम् विपाहे तु सर्वदत्तकेनेति । नात्र साप्त पुरुषमित्यादि च । मानेति । पितृगोषपर्जने । तथा च परगोत्रीपदत्तकालजेन अवतमेनापि - ·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । दत्तकजनकगोत्रजायाः कन्यायाः परिवर्जनमेव कार्यम् । यदि तस्यास्मत्कुलेs. मुकपूर्वजः परगोत्रीयदत्तक आसीदिति विज्ञानं स्यात् । तदुक्तं संस्काररत्म. मालायाम्-द्विगोत्रस्य जनकपितृगोत्रवर्जनावः क्वचिदपीदानीमनुपलम्भा- द्यावद्विज्ञानं वर्जनम् ( पृ० ४५३-६० ५ ) इति । विवाहप्रकरणे धर्मसिन्धावप्युक्तम्-नात्र पुरुषसंख्या । तेन शत पुरुषोत्तरमपि विगोत्रस्य नापति (पृ० १८० पं० २९) इति । अत्र द्विगोत्रस्वमित्यस्व प्रकरणानुरोधाद्विवाहमतिबन्धकीभूतं द्विगोत्रत्वमित्यर्थः । नत्र गोत्रयमध्य एकं वरस्य स्वस्यैव । अपरं तु दत्तकस्य जनको यः पिता तस्य । तच्च पितृ. गोत्रत्वाद्विवाहमतिबन्धकमिति बोध्यम् । अत्रापर इत्यं संगिरन्ते । असगोत्रा च या पितुरीत्यत्र पितृपदेन पूर्वेषां पितामहादीनां ग्रहणे प्रमाणं न पश्यामः । 'पितरो यत्र पूज्यन्ते' इत्यत्र तु बहुवचनबलादाद्यर्यावगतिरिवि तत्र पितृपितामहादीनां ग्रहणं युक्तम् । एवं स्वकीयः पितृभिः सहेत्यत्रापि बोध्यम् । यावन्तः पितृवर्गाः स्युरित्या तु वर्गग्रहणात्पूर्वेषां ग्रहणम् । तथा च नित्यद्वयामुष्यायणसंततौ शतधमे नापि तदधिकेनापि वा पुरुषेण विवाहे गोत्रद्वयपरिपालन कार्यमिति युक्तम् । अनित्पद्व्यामुष्यायणदत्तकस्थले तु तेन दत्तकेन साक्षात्तदपत्येन च विवाहे गोत्रद्वयपरिपालनं कार्यम् । तस्य दत्तकस्य स्वतो द्विगोत्रत्वात् । चूडान्त. संस्कारकरणेन जनकगोत्रसंबन्धस्य दानमहिम्ना पालकगोत्रसंबन्धस्य च सत्त्वात् । तत्पुत्रस्य तु पालकैकगोत्रमात्रसंबन्धेऽपि पितुरसगोत्र या सहव विवाहसंस्कारस्य कर्तव्यत्वेन गोत्रद्वयपरिपालनस्याऽऽवश्यकत्वात् । तादृशा. नित्यद्यामुष्यायणस्य यः पौत्रस्वेन तदपत्यादिभिश्च गोत्रदयपरिपालने न किंचिद्धीजम् । केवलदत्तकस्थले च चूडान्वसंस्काराणामपि पालकगोत्रणव जातत्वाज्जनकगोत्रस्यासंबन्ध इति तस्यैकगोत्रत्वेऽपि तेन गोत्रद्वयपरिपाल- नं-विवाहे कार्यमेव । जनकपितृगोत्रजायाः कन्यायाः पितुरसगोत्रस्वाभा- बातू । तादृशकेवलदत्तकस्य यः पुत्रस्वेन वदपत्यादिभिश्न गोत्रद्वयपरिपा: लने न किंचिद्वीजामिति । एतदभिमायेण निर्णयसिन्धुटीकायामा कृतायां दत्तकमकस्मो (मधे १८२-१८३ ) · संपादितपतिग्रहीतगोत्रसापिण्डयादिः सनिहत्तजनकगोत्र. सापिण्डयादिः केवळदत्तकः ' इति केवलदत्तकस्वरूपमुक्त्वा ततः 'न चास्य ननकगोत्रसापिण्डयाद्यभावे जनकसगोत्रसपिण्डाविवाहप्रसङ्ग इति वाच्यम्।। असगोत्रा च या पितुरिति निषेधात् । ' चकारेणासपिण्डा प्रसवे ' मावि ·। धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । चोक्त्वा तत: 'न चैवं तत्पुत्रस्य दत्तकजनककन्यया विवाहः स्यादिवि पाध्यम् । तस्याः पितृष्वसृत्वात् । तत्र च पितुः स्वसारमित्यादियाज्ञवल्क्य- बचनेन निषेधात् । सत्पौत्रस्य च जनकपीच्या विवाहो भवत्येव । बाधका. भावात् ' इत्युक्तम् । यदि चासगोत्रा च या पितुरित्यत्र पितामहादीनामपि प्राणं स्यात्तवद्विरुध्यते । यतः केवलदत्तकस्य तत्संततेश्च जनकगोत्रसं. पन्धाभावेन दचकजनकस्य देवस्य या पौत्री कान्तिा सा यद्यपि केवलद. सकपात्रस्य विष्णोरसगोत्रा भवति तथा तत्पितुरपि च भैत्रस्य तत्पितामहः स्यापि च चैत्रस्यासगोत्रा भवति तथाऽपि तत्पपितामहो यो देवस्तस्यासगोत्रा म मपति । कान्तदेवगौप्रजातत्त्वात् । अतोऽसगोत्रा च या पितुरित्यत्र पितृ. पदेन पितामहमपितामहादीनामपि ग्रहणे स निषेधस्तत्रे दुर्वारः स्यात् । पितृपदेन सासाजनकस्यैव ग्रहणे तु केवलदत्त पौत्रो यो विष्णुर्यश्च तस्व सामाजनक: पिता मैत्रस्तदुभयनिरूपितस्य सपिण्डत्वस्य सगोत्रत्वस्य च देवपोच्यां कान्तावभावेन विष्णुकान्त्योर्विवाहो निर्बाधो भवति । एवं पासगोत्रा च या पितुरित्यत्र पितृपदेन पितामहादीनां ग्रहणमयुक्तमिति । अत्रोदाहरणविन्यासो यथा- देवदतः पालक पिता जनकपिना देवः त्रा चैत्रः कान्ति विष्णुः जामदग्न्यगोत्रोत्पलो देवनामा मूळपुरुषः । तस्य पुत्रौ द्वौ चैत्रहरना- मानो । चैत्रा कोशिकगोत्रोत्पन्नाय देवदत्ताय कस्मैचिइत्तः । अयं च चूडादिसंस्कारापाग्बाल्यावस्थायामेव दत्त इत्यतः केवलदत्तकोऽयम् । विधानवलाच नास्य जामदग्न्यगोत्रसंबन्धः । तस्य च चैत्रस्य पुत्रो मैत्रः । मैत्रस्य पुत्रो विष्णुः । केवलदत्तकस्य चैत्रस्य तत्संततेश्च मंत्रादेरेकमेव गोत्र कौशिकम् । मूलपुरुषस्य द्वितीयः पुत्रो यो हरनामा स जामदग्न्यगोत्र एप । तत्र गोत्रपरिवर्तने कारणामावाद । तारशहरस्य कन्या कान्तिा । साप जामदग्न्यगोत्रोत्पमेव ।

·- धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । प्रदर्शितमैतस्कल्पद्वयमसगोत्रा च या पितुरिस्यत्र पितृपदेन पितृपितामह प्रपितामहादीनां ग्रहणमित्येकः कल्पः । तत्रत्यपितृपदेन साक्षासाजनकस्प पितुरेव ग्रहणामत्यपरः । इदानीमनयोः कल्पयो। क लक्षण्यं सत्पदयात्र नित्यव्यामुष्यायणदत्तकः, तन्पुत्रपौत्रादयः, अनित्यव्यामुष्यायणदतका तत्पुत्रः केवलदत्तकश्चत्यतरुक्तकल्पद्वयेऽपि विवाहे गोत्रद्वयपारपारनं कार्य. मेव भवति । आनत्यव्यामुष्यायणदत्तकस्य ये पौत्रादयो ये च केवळदनकरण पुत्रपौत्रादयस्तैः प्रथमे कल्पे विवाहे गोत्रदयपरिपालन कार्यम् द्वितीये कलेत गोत्रष्ट्यपरिपालनं न तेषामावश्यकामिति । अस्मिश्च विकल्पे ययाचारं पर स्येति केचित् । वयं तु प्रतीमः । वरेण स्वस्यासगोत्रापि काचिस्कन्या स्वजन. कपितुः सगोत्रा चेन्नैव सा विवाहति निरुक्तकल्पदयेऽपि निर्विवादमेव । तब च किं बीजं स्यादिति समालोचनायो द्वयोरवधूशरीरयोर्मलपुरुषकशरीरा- षयघान्वयस्तत्र बाधकः संदृश्यते । कस्यचिन्मूलपुरुषस्य यदेकं शरीरं तस्व येऽवयवास्तेषु केषांचिदवयवानां पुमपत्यद्वारा वरशरीरेऽन्वमस्तथा वस्या. नामेव केषांचिदवयवानां पुमपत्यद्वारा वधूशरीरेऽन्वयश्चेत्तयोर्दापत्यभाषो नेष्यते । अत एव सगोत्रापरिणयो निषिद्धः । तत्र हि गोत्रप्रवर्तक ऋषिः कश्यपादिलपुरुष एकः । तस्यानेके पुत्रास्तेषां च प्रत्येकानेके पुषास्तेषा- मपि पुनस्तथेति यथासंभवं कश्यपगोत्रसंबद्धानि सामवमनेकामि कुलानि संदृश्यन्ते । तत्र कस्मिंश्चिदेकस्मिन्कुले समुत्पन्नो वरः । अपरस्मिश्च करिमाध. स्कुले समुत्पन्ना कन्या । वरचायं मूलपुरुषात्कश्यपाच्छततमः सहस्रतमो वेति न ज्ञायते । कन्याऽप्येवमेव । केवलं मलपुरुषेकशरीरावयवान्वयस्य पुंसंतवि. द्वारा वरशरीरे कन्याशरीरे च सत्वात्तयोमिथो विवाहो न भवति । दत्तकस्यले च दानविधिबलाजनकपितृगोत्रस्य निवृक्षावपि न जनकपि- तृशरीरावयवान्वयो निवर्तते । अतः स्वस्यासगोत्राऽपि जनकपिता सगोत्रा कन्या निषिद्धा । एवं स्थिते यद्यसगोत्रा च या पितरित्यत्र पितृ- पदेन पिगमहादयो न गृह्यन्ते वर्हि सोदरयोदेवदत्तपत्रदत्तयोमध्ये कस्यचि. स्पुत्रः कस्यचित्कन्या । देवदत्तो यज्ञदत्तो वा तयोरन्यतरः परगोने केवलद. चकवेत्तावता वदपत्योर्मियो विवाहप्रसङ्गः। असपिण्डेत्यनेन तु न निर्वाहः । निवृत्तजनकगोत्रसापिण्डयादिः केवलदत्तक इति केवलदत्तकलक्षणस्य वैरेनो- तत्वात् । इष्टापत्तिरित्युक्तिस्तु न युक्तिसहा । एवं चासगोत्रा च या पितुरि- त्यत्र यद्धीजं तदेव तत्र पितृपदेन पितामहादीनापपि ग्रहणे प्रमाणमिति युक्तमुत्पश्यागा।

·१२ धर्मनस्वनिर्णयपरिशिष्टम् । नन्येवं वर्षसगोत्रा च या पितुरित्या पितृपदं साक्षाजनकपितृपरमिति पक्षो निरवकाश एव स्यादिति चेत्-अस्तु नाम तस्यावकाश आपकाले । पदि केनचिरेण स्वस्प स्वजनपितुश्चासगोत्रा केवलं स्वपितामहादेः सगोत्रा कन्या काचिदज्ञानेन विवाहिता, पश्चाच्चेयं पितामहस्य सगोत्रेत्येवं सत्य वरस्य ज्ञानमभूत्तर्हि तत्रोकं पक्षं प्रमाणीकृत्य तत्र सगोत्राविवाहपा. यवि न कल्प्यमिति । एवं दत्तकसंततौ कचिभिर्वाहेऽपि साक्षादत्तकवि. पये नेप किंचिदीदृशं प्रमाणम् । सर्वथा दत्तकेन गोत्रद्वयपरिपालनमवश्यं कार्यमेव न तत्र लेशतोऽपि विमतिरिति सिद्धम् । एवं स्थिवे सांप्रतं कचि. माशंपन्यानां यदाचरणं दृश्यते यद्विवाहकाले विवाहपतिबन्धक गोत्रद्वयं परिस्फुरितं चेत्सद्य एव दत्तविधानेन जनकगोत्रत्यागं संकप्प विवाह कारपन्तीति तत्सुतरामपमाणमवेति सुधीभिराकलनीयम् । यथा च दत्तकस्य विवाहकाले गोत्रद्वयपरिपालनं कर्तव्यं भवति तथा विवाहितस्य दत्तविधानकालेऽपि गोत्रपरिपालनं कर्तव्यं भवति । तद्यथा- ग्रहींचा कश्चित्पुरुषः परगोत्र विवाहितं च कंचित्पुत्रस्वेन जिघृ. क्षति चेत्तर्हि तस्य ग्रहीतुरसमानगोत्रा कन्या येनोढा तमेव गृह्णीयानान्यम् । अत्रोदाहरणं यथा-कौशिकगोत्रोत्पनो देवदत्तो नाम कश्चित्पुरुषः काश्य- पगोत्रोत्पन्नस्य यज्ञदत्तस्य पुत्रं चैत्रं विवाहित दत्तकपुत्रत्वेन ग्रहीतुमिच्छति । परंतु यदि तेन चैत्रेण ग्रहीतुरसमानगोत्रा तथैवासमानप्रवरा च कन्या परि. गीता स्यात्स ग्राह्यो भवेत् । यदि तु तेन चैत्रेण कौशिकगोत्रोत्पन्ना तेन समानप्रवरा वा कन्या परिणीता स्याच्चैन्न स देवदत्तेन ग्राह्यो भवति । अथ किमत्र निषेधे बीजमिति चेत-उच्यते । सगोत्रापरिणयनिषेधे यदीज वदेवात्र वीजमिति गृहाण । वथा हि-पुमपत्यद्वारकमूलपुरुषशरीरावयवतोः स्त्रीपुंसयोर्मियः संबन्धेन जायमाना संततिहि दुष्टा भवति । स च मूलपुरुपः शततमो वा सहस्रतमो वाऽप्यस्तु । एतदेव हि सगोत्रापरिणयनिषेधे चीजम् । प्रकवेऽपि च कौशिकगोत्रजायां कन्यायां कौशिकगोत्रप्रवर्तकमूळपुरुषैक- शरीरान्बयोऽस्त्येव । तत्पतिश्च चैत्रः कौशिकगोत्रोत्नेन देवदत्तेन दत्तको गृहीतश्चेत्तत्र दत्तविधानकालिकमन्त्रबलात्कौशिकगोत्रप्रवर्तकमूलपुरुषकशरी. रान्वयो भावित एवेति तयोः संबन्धेन जायमाना संततिर्दुष्टा स्यात् । अत एव च जामाता श्वशुरस्य दत्तको न भवति । अन्यथा श्वशुरेण तद्भाधा- दिना वा यदि जामाता दत्तको जिघृक्षिनश्चेत्तं निवर्तयितुं कः कथं प्रभवेत् । अथ भवतु जागावा इत्तकः, इष्टापचिरेवेति वैयात्येन ब्रूषे चेत्सा तवेष्टापचिः ·धर्मवसनिर्णयपरिषिष्टयः। पूर्वप्रदर्शितसगोत्रापरिणयनिषेषवीजसाम्यपराहतति सुधियो विभावयन्तु । अथ यदि दत्तको वाऽन्यो वा समोत्रापरिणयं कुर्यात्तर्हि सब एक तेन प्रायश्चित्तं विधेयम् । अन्यथा यावत्मायश्चिसं नाऽऽचरति तावत्तस्याशुद्धि कर्मानधिकारप्रयोजिका स्यात् । यद्यपि शरीरं बहिनिमलं स्यात्परिस्तिानि वस्त्राणि च धौतानि निर्मलानि स्पुस्तथाऽप्यन्तरशुद्धिः शास्त्रमात्रगम्यावर विष्ठेतैव प्रायश्चित्तात्पूर्वम् । तदर्थ प्रायश्चित्तं विधेयमेव भवति । (शुद्धिस्वच्छताविचारः)- अथ प्रसङ्गादत्र शुद्धिविचारः क्रियते । शुद्धिः स्वच्छता च भिक मतु तयोरक्यम् । शुद्धिः शास्त्रीया स्वच्छता तु लौकिकी । एवमशुदिरस्वच्छता च भिन्नैव नतु तयोरक्यम् । शुद्धिरशुद्धिश्च शास्त्रमात्रगम्या नतु कथमपि लौकिकैः प्रमाणः शास्त्रपाहाय्यरहितः साऽनगम्यते । स्वच्छता सथाs- स्वच्छता चेत्येतद्वयं तु केवलैलौकिक प्रमाणैरप्यवगम्यते । तत्राशुद्धिा शास्त्रीयाऽऽन्तरा बाह्या चेति द्विविधा । तत्राऽऽतरा दशाहत्यहादिपरिपिता नियतकालिकी वादकालावसाननिवां सूक्ष्मदेहनिष्ठा, बाबा त्वद्धि शास्त्रीया क्षणिकी सानादिनिवां स्थूल देहनिष्ठा । अत्रेदं बोध्यम् । या चाशुद्धिरान्तरा सूक्ष्मदेहनिष्ठा तस्यां विधमानार्थ तादृशाशुद्धसूक्ष्मदेहसंयोगेन स्थूले देहे प्यशुद्धिर्वाह्या विद्यत एव । तस्याब वाह्याया अशुद्धः स्नाननिवर्त्यत्वात्स्नाने कृते तेन निवृत्ताऽपि पुनरशुद्ध सूक्ष्मदेहसंयोगस्य विद्यमानत्वात्सा स्नानाव्यवहितोत्तरक्षण एवोत्पद्यत इत्ये. वमनिवृत्तपायैव सा भवति यावत्सूक्ष्मदेहस्याशुद्धिः । एकादशाहे च यद्यपि प्रातः सूर्योदयकाल एवाऽऽन्तराऽशुदिनियतकाळा- वसानक्षणे स्वयमेव निवर्तते तथाऽपि तन्निवत्तेः प्राक् तादृशाशुद्धमूक्ष्मदेह- संयोगेन स्थूले देहे समुत्पन्ना वाद्याऽशुद्धिर्वत एवेति तभित्तये स्नान, मपेक्ष्यते । यथा चतुर्थेऽहनि स्नानापागशुद्धया रजस्वलया स्पृष्टो देवदचो. शुद्धोऽभूत्पश्चाच्च तस्यां स्नानेन शुद्धायामपि न तावता देवदत्तस्प शुद्धि भवति, किंतु तस्य शुद्धयर्थ स्नानमपेक्ष्यत एव तद्वदेवात्र बोध्यम् । निक्त. कालावसानोत्तरं च स्नानपर्यन्तमशुद्धिमात्रं रजस्वलादिस्पृष्टस्येव न तु तदानीमाशौचम् । अत एव तस्मिन्कालेऽन्यस्याऽऽशौचस्य प्राप्तावपि नाss- शौचसंपातः। तेन तादृशमन्यदाशौचं संपूर्णमेव धार्य भवति । यद्यप्पशुदि. रेवाऽऽशौचं न तु वतो भिन्नं तथाऽपि न सर्व विधायाग दावाशीवपदरत्र रूदिः । विशुद्धिविशेषे शास्त्रीय एवेति ।

·१५ धर्मत स्वनिर्णयपरिषितम् । माऽऽधुनिकाः केचिदाहुः-शास्त्रीया लौकिकी च शुदिरेकर, वथा. शुद्धिरपि शास्त्रीया लौकिकी चैकैव, न तु योर्भेद इति । वदवानविकसि. तम् । परस्परष्यभिचारेण तयोर्भेदस्थाऽऽवश्यकत्वात् । कचिच्च सपोरेका सामानाधिकरण्येऽपि न क्षविः । नतु बना कपपपि तयोरेक्यमिति भ्रमित. व्यम् । दशाहमूतकादौ लौकिक्यां स्वच्छतायामपि शास्त्रीयशुदयमापात् । मेजकधीतवस्त्रादावपि तथैव । तथा स्नानेन शास्त्रीयायां शुदो संपादिवा कषिद्बणे रक्तपूपादिखावशेषे लौकिकी स्वच्छता न दृश्यते । तथा मानेन रजस्वलायाः स्त्रियः शास्त्रीयायां शुद्धी संपादितायामपि कस्याश्चित्सावाषि- क्ये लौकिकी स्वच्छता नास्तीति प्रसिद्धमैव । यद्यपि सदाला नैवेद्यवेध. देवयोग्यपाकादौ नाधिकारस्तथाऽपि सामान्यतः पाकेऽधिकारोऽस्त्येति तत्र शास्त्रीया शुद्धिः सर्वथा नास्त्येवेति न भ्रमितव्यम् । तथा नेत्रादी पळसं. चये न लौकिकी स्वच्छता, शास्त्रीया तु शुद्धिः स्नानजन्याऽस्त्येवेति । भत्रेदमवधेयम्-शुद्धिरशुद्धिश्च प्रत्येकं नानाविधा-स्वल्पतरा, स्वल्पा, सा- धारणी, अधिका, अधिकतरा चेति । इह जगति कचिदय शुद्धयशुदयो। साधारण्यम् । कचित्तु शुद्धिरधिका चेत्तत्राशुदिः स्वल्पा । कचिच्च शुद्धि- रधिकतरा चेचत्राशुद्धिः स्वल्पतरेति । न कोऽप्यर्थः केवलं सर्वथा शुदा सर्वयाऽशुद्धो बेह लोकेऽस्ति । लौकिकाशुद्धस्य चार्थस्य संवन्ध परिहरन्ति लोका: । सामान्यतोऽशुदि. श्वेत्तमर्थं न भक्षयन्ति । ततोऽधिकाऽशुद्धिश्चेत्तमय न स्पृशन्ति । ततोऽप्यषिs. काऽशुद्धिश्चेत्तमर्थ न जिघ्रन्ति । ततोऽप्य शुद्धिरधिका चेत्तपर्य न पश्यन्ति । ततोऽपशुद्धिरधिका चेत्तमर्थ न शृण्वन्ति । एवं ज्ञानेन्द्रियपश्चकद्वारा भायमामे पञ्चविधे संबन्धे पदार्थगताशुद्धितारतम्येन कचिदेकः संबन्धः परित्यज्यते कचिवयं कचित्रयं कचिच्चतुष्टयं, कचित्पश्चकमिति स्वयमूत्रम् । मशुदस्प चार्थस्य संबन्धो यदिन्द्रियद्वारा जायमानो दुःखावहस्तदिन्द्रि- बहारा जायमानं तदर्थसंबन्धं परिहरन्त्येव लोका लौकिक्यामशुदौ । शास्त्री. यायामशुद्धावपि वादृशाशुद्धपदार्थसंबन्धस्य सक्ष्मदोषावहत्वात्तत्संबन्धः परि- हियो शास्त्रे । अयमाशयः- अशुद्धपदार्थसंयुक्त पदार्थान्तरे ताशाशुद्धपदार्थगताना दोषाणां संक्रमणं भवति । महारोगग्रन्थिज्वरक्षयादिरोगेषु प्रसिदमेवैतत् । समा तल्लौकिक्यामशुद्धौ क्या शास्त्रीयायामशुदापि नेयम् । अशुद्धिसा- माया पाषकममाणाभावाच ।

·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । १५ मनु यत्राशुद्धार्ययसोगस्तत्र वारशाशुद्धार्थगतदोषसंक्रप इति न व्याप्तिः । रोगिसंयुक्तेऽपि कचिन्मनुष्ये रोगोत्पत्त्यदर्शनादिति चेत-भ्रान्तोऽ. सि । रोगोत्पतिहि दोषसंक्रमस्य कार्यम् । तस्या अदर्शनेऽपि तत्कारणी. भूवस्य दोषसंक्रमस्याभावः कथं निश्चितः । दोषसंक्रमस्य सूक्ष्मत्वात् । वया च तत्र दोषसंक्रमो जात एव स्यात् । तत्कार्य रोगोत्पत्तिरूपं परं महा. यामावान्न जातं स्यात् । नैतावता पूर्वोकाया व्याप्तव्यभिचारः । नयनि- व्याप्तं धूमं दृष्ट्वा तेनागौ साध्ये सति बत्रानेः सूक्ष्मत्वे तत्कार्यस्व संनिहि. तविषयप्रकाशस्याभावेऽपि तत्र धमेऽनेाप्तिर्षभिचरिता भवति । कित्त. व्यभिचरितव । अग्नेः सत्त्वं तत्राप्यनुमीयत एव । अनिसाध्यं संनिहितवि- जयप्रकाशनाख्यं कार्य परं तत्र नास्तीति चेतिक ततः । तथा प्रकते दोषसं. क्रमणमनुमीयत एव । दोषसंक्रमणस्य कार्य रोगोत्पत्तिः परं सत्र नास्तीति चेन्मा भूमाम । सहायाभावान कार्यमुत्प नमिति बोध्यम् । अप दोषसंक्रमणं कथं भवति तदुच्यते । ये दोषा वातपितकफादयो द्रव्यरूपास्ते सूक्ष्मण परमाणुरूपेण संनिहिते देहादी पदार्यान्तरे प्रविशन्ति । प्रविष्टाश्च वे स्वसंयोगेन मूलभूवानपरमाणनस्वसदृशान्दोषरूपान् कुर्वन्ति । स्वयं च मूलभूतपरमाणुसंयोगेन त इन जीवात्मभोगसाधनी भवन्ति । ये च दोषा दुर्गन्धकटुरसादयो धर्मरूपास्ते स्वाश्रयः परमाणुभिः सह संनिहित पदार्यान्वरे प्रविशन्ति । पविष्टानां च तेषां मूलपरमाणुभिः सह संकरा पूर्व- बदेव । यच्चामिसंयोगेन जलमुष्णं जायते तत्र कल्पद्वयम् । उष्णस्पर्शयुताः सूक्ष्मा अमिपरमाणवो जले प्रविशन्ति । तत्र मूलभूता जलपरमाणवः स्त्रीय शीतस्पर्श त्यक्त्वा संनिहिताग्निपरमाणुगतोष्णस्पर्शसदृशमुष्णस्पर्श गृहन्ति, इत्येक कल्पः । स्वीयं शीतस्पर्शमविमहत एवोष्णस्पर्श चागृहन्त एवं चावतिष्ठन्ते । फेवलं तत्र प्रविष्टामिपरमाणुगतोगस्पस्यौत्कटथेन वदीय. श्रीवस्पों न भासत इति द्वितीया कल्पः । अयं च द्वितीयः कल्प एव वेश पिकसंमतः। दोषसंक्रमेऽप्येवं द्वषं संभवति । किंतु ये 'दुष्टपदार्यान्तर्गतपरमाणूनो वसनिहिसादुष्टपदायें प्रवेशः' इत्येवं संक्रमं न मन्यन्ते किंतु ' दुष्टाः पर- माणवा पदार्थान्तरेऽप्रविश्यैव केवलं स्वसंयुक्तेष्वदुष्टपदार्थगतपरमाणुषु स्वीयदोषसाशं दोषमुत्पादयन्ति ' इति मन्यन्ते तन्मव उक्तकरुपये प्रथम एवं कल्पा संभवति न तु द्वितीया । दितीयकरपे जरूपरमाणुपूष्णस्पों .

·१६ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । स्पादनाभाव इव दुष्टसंयुक्तेऽपि पदायें दोपोत्पादनाभावात् । वस्तुतोऽसतः केवलं प्रतिभासमानस्य कार्यकारित्वाभावात् । नहि रज्जुसो दशति । एवमदृष्टाः पापस्वरूपा ये दोषास्तेषामप्येवं संक्रमः संभवति । किंतु तत्र न पूर्वोक्तद्वेषिध्यम् । अदृष्टस्य गुणरूपस्य स्वयं परमाणुस्वरूपाभावेनान्यत्र प्रवेशासंभवात् । नापि तदाश्रयीभूतानां परमानामन्यत्र प्रवेशः । अदृष्टस्य जीवात्मनिष्ठत्वेन परमाणुनिष्ठत्वाभावात् । अतस्तत्र संक्रपः केवलं पापाश्र- यीभूतात्मसंयुक्त आत्मान्तरे तादृशपापस पापोत्पादनरूपः । उक्तसंक्रम- भीत्येव महापातकिनामस्पृश्यता शास्त्रकारः कथिता । पुण्यवता सह संबन्धे पुण्यसक्रपोऽप्येवमेवोपपादनीयः। अयं भावा-एकत्रावस्थितस्य धर्मस्पान्यत्र संबन्धः संक्रमपदार्थः । यथा कस्तूरीगन्धादेः । पुण्यपापयोस्तु न तथा संक्रमः संभवति । तयोरेकैकमा. गिमात्रनिष्ठत्वात् । कित्वेकत्र पाणिन्यवस्थितं यत्पुण्यं पापं वा तादृशपुण्य- सदृशं पुण्यान्तरं पापसदृशं पापान्तरं च तादृशमाणिसंबद्ध प्राण्यन्तरे समु. स्पद्यते । अयं च गौणः संक्रमः । यत्र चानेकेषां सहाधिकारः, यथा कर्म- विशेषे पत्युः सहैव भार्याया, अग्यधिकारस्तत्र ताशकजन्यमपूर्व(पुण्य). मुत्पद्यपानं युगपदेवोत्पद्यते । न तत्र पत्युरदृष्टस्य भार्यायां गोणोऽपि संक्रमः। दंपत्योः सहाधिकारात् । अत एव भार्ययाऽन्वारन्धः( स्पृष्टः ) पतिस्वादृशं कर्म करोति । यदि तादृशं कर्भ भार्ययाऽमन्वारब्धः सन्कुर्या- पशवः कर्मवैगुण्यमिति न कृत्समदृष्टं तत्रोत्पयते । किंतु किचिन्यू. नम् । तदपि च युगपदेवोत्पद्यत इति तत्रापि न संक्रमः । एवमधिकारिणाऽ. वारब्धेऽनन्वारन्धे च कर्तरि फले विशेषः प्रदर्शितः । अधुना प्रसङ्गा- दनधिकारिणाऽन्वारब्धेऽनन्वारब्धे च कर्तरि यो विशेषः स प्रदर्यते- समामधिकारिणाऽनम्बारब्धे कर्तरि न कश्चिच्छङ्काया अप्यवसरः । अन- धिकारिणि कर्मजन्यादृष्टोत्पत्तेः सुतरामसंभवात् । अनधिकारिणाऽन्धार. धेऽपि करि कर्मजन्यमदृष्टमनधिकारिणि नैवात्पद्यते । प्रत्युनान्वारम्भणे. नाधिकारिकतेन कर्वर्थदृष्टोत्पादने लेमतो हानिः स्यात् । अथाम्बारम्भणशब्दस्य कोऽर्थः । यदि स्पर्शमात्रमर्थस्तहि पूर्वोक पुग्यो। यदि च स्वपं तत्कर्मण्यधिकारिणं मन्यमानेन कृतः स्पोऽपार- समाविकासियतमधारभण-नास्त्येव ।

·धर्मतत्वनिर्णयपरिषिष्टम् । १७ पस्तुतस्तु-अंशतस्तत्कर्षजन्यफल भागिनं स्वयंमन्यमानेन कुतः कर्मकर्म सह संबन्धोऽन्वारम्भणशब्दार्थः । अयं च संबन्धः कर्मकर्तुः साक्षात्पर्य, कर्मका सहकासनावस्थानं, तेन सहेका निवासो वेत्यादिरनेकविधा। अयं चाधिकारिकत इवानधिकारिकृतोऽपि संभवति । यद्यप्यधिकार्येव वकर्मफलभागी तथाऽपि तत्कनिधिकार्यपि तादृशकर्मकर्तृसहवासनांश तस्तत्कर्मफलभागिनं स्वयं मन्यते । अनधिकारी च द्विविधः । तत्कआई- स्वकर्मानहश्च । आयः सवर्णः । एकस्मिन्निो क्षत्रिये वा स्वस्त्रवर्णानु. सारेण किंचित्कर्म कुवि सवि तत्र वदन्यो विमा क्षत्रियो वा वादृशं कर्म कर्तुमहोऽपि तदानीं तत्र तत्कर्मण्यपवृत्तत्वात्स तत्रानधिकारीत्युच्यते । द्वितीयस्त्वसवर्णः । तस्य तादृशकहिताऽपि नास्ति । तत्र यदृच्छया जायमानं, हठात्क्रियमाणं चेवि द्विविधेऽन्वारभणेऽहोगा यदृच्छया जाय. मानमन्वारभणं न हानिकरम् । तत्काठिात्क्रियमाणं त्वपूर्वहानिकरम् । अनर्हाणामन्वारमणं तु यदृच्छया जायमानमपि कर्मकर्तुरपूर्वहानिकर भवति । अनहठात् क्रियमाणं तु कर्मकर्तुरपूर्वहानिकरं भवत्येवेति कि धक्तव्यम् । अतोऽनहींणां स्पर्श: प्रतिषिध्यते । अथान्यः कृतं कर्मकर्तुरन्वारम्भणं कथमपूर्वहानिकरं भवति सदुच्यते । तदर्थ चाऽदो सूविकारजस्वलासूतकिचाण्डालादीनामस्पृश्यता या पविषु कथ्यते सा मीमांस्यते- ( अस्पृश्यताविचारः) अस्पृश्यता च स्पृश्यताया अभावः । तत्र पस्तिज्जन्यो दोपश्चानेक विधः । स्प: साक्षात्परम्परया चेति द्विविधः । अन्त्योऽपि वस्त्रादिपदार्थ- द्वारा छायाद्वारेकाधिकरणद्वारेकगृहावस्थानद्वारा संभाषणश्रवणद्वारा समालो. चनद्वारा चेत्यनेकविधः । तदानी परिगृहीतवस्त्रद्वारा जायमान- पर्यस्तु साक्षादेव जात इति मन्तव्यम् । दोषोऽपि लघुतरो लघु. महान्महत्तरश्चेति तारतम्येनानेकविधा । यथा यथा च दोषाधिक्यं तथा सया दुष्टपदार्थस्य परम्परयाऽपि स्पर्को निषिध्यते । यतो महत्तरदोषस्य संक्रमा परम्परया संबद्धेऽप्यर्थे संजायते । शास्त्रकारैर्हि- स्पों विधीयते तत्र यत्र संक्रय इष्यते । स्पर्शो निषिध्यवे तत्र नेष्यते यत्र संक्रमः ।। गुणसंक्रम इष्टः स्यादनिष्ठो दोषसंक्रमा । - ·१८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । वत्र च यावता प्रमाणेन गुणसंक्रम इष्यते तदपेक्षयाऽधिकपमाणेन दोषसंक्रमो नेष्यते । यदि गुणोत्पत्चिर्यत्र न भवेत्तत्र सा कथंचित्सोढव्या भवेनतु कथमपि दोषोत्पतिः सोढव्या भवति । वरं हि गुणामावो नतु दोषः । अपदोषव विगुणस्य गुणः' इति न्यायात् । नतु तथा गुण. राहित्यं निर्दोषस्य दोषो भवति । कचित्तु गुणबाहुल्ये स्वल्पो दोषो मृष्यत इत्यन्यत् । प्रायोदर्शनन्यायेन तु दोषः सर्वथा त्याज्य एव भवति । यथा सुक्षेत्रे स्वल्पोऽप्युपरो भागस्त्याज्यो भवति । क्षारमृत्तिका हि निष्का. श्यान्यत्र पक्षिप्यते । अन्यथा सा स्वसंबन्धेनाखिलं तत्क्षेत्रं शनैः शनैर्दुष्टं जनयेत् । अत एव याने कर्मणि वेद्यामविग्यजमानतत्पनीभ्योऽन्यस्य प्रवेश प्रतिषिध्यते । ननु वान्यस्य प्रवेशे का हानिः । कथं च सा भवति । उच्यते । अ. भ्यश्च वाशकर्माहः केवलं तदानीमवृतो विमा, ताशकर्मानहश्च क्षत्रियादि- चातुर्वर्ण्यवहितो निषादादिश्च । त्रिविधा अप्यते तत्र प्रविष्टाः कर्मजन्य- मपूर्व न्यूनाधिकभावेन प्रतिबध्नन्ति । अथ प्रतिबन्धः कया विधया भवतीति चेत्-अत्र केचित् -कर्मानुसारेण तस्माज्जायमानं लघु महद्वाऽपूर्व कर्मस्थले समुत्पनं सत्तत्रत्यान्सर्वान्पदार्या संयुनक्ति । तत्र यया सूर्यपकाशः सर्वापदार्थास्पृशन्नपि, आदर्शजलमण्यादी सविशेष चकास्ति, अन्यत्र तु स्पर्शमात्रं, तथा तदपूर्व मञ्जिडानस्पृशदपि जीवात्मसु चकास्ति । तत्राप्यधिकारिषु कर्मकारिषु, अधिकारेण मळाप- सारणपूर्वकं प्रज्वलत्सु सविशेषं चकास्ति । इतरेषु जीवात्मसु तु जडेविव स्पर्शमात्रमेव । तत्राधिकारकृतमलापसारणस्थामावेन सुकृतग्रहणयोग्यताया अमावात् । तत्र स्पर्शस्य निरर्यकत्वेऽपि तावतांऽशेन हीनमधिकारिष्वव. शिष्यत इति वदन्ति । तदपरे न समन्ते । यथाऽपूर्वानुसारेण फलं ददाती. श्वरस्तथा कर्मानुसारेणापूर्वमुत्पादयितुं स एव प्रभवतीति सोऽधिकारिष्वेव जीवात्मस्वपूर्वमुत्पादयेनान्पत्रेति न तत्रांशेन हानतोक्तविषया सुवचा । कथं तापूर्वोत्पत्तो प्रतिबन्धोऽनधिकारिभ्यः सकाशाज्जायत इति चेदुच्यते । परमात्मा हि सूर्यापेक्षयाऽप्यधिकमकाश इति 'न तत्र सूर्यो भाति.' 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इत्यादिश्रुतिसिद्धमेव । तत्प्रकाशस्ययत्व नास्ति । वस्मात्परमात्मनः सकाशादपृथवर्तमाना अपि जीवात्मान उपाधिपरवन्त्रा उपाध्यातस्वरूपा इत्यतस्तेषां प्रकाशो मेघच्छ नसूर्यस्येव न स्पष्टमुपलभ्यते। .

·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । १९ तत्रापि च दिवा मेघाच्छादनेऽपि न रावाविव तमामसर इवि मेघच्छन- स्यापि मूर्यस्य सूक्ष्मः प्रकाशो यथा विद्यते तथा जीवात्मनां सूक्ष्मः प्रकाशो विद्यत एवेति, एकत्रानेकजीवसमवाये मियस्तेषामन्योन्यप्रकाशव्याप्तत्वात्प. रम्परोपरागेण मिथस्तेषां गुणदोषसंक्रमो दुर्निवार एव भवति । घटपटशरीरा- दयो जडाः पदार्यास्तत्र विद्यमाना अपि अयोग्या इत्यतो न तेषु गुणदोषसंक्र. मः। यथा जपाकुसुमोपरागेण स्फटके लौहित्य संक्रमो न तु जपाकुसुमस्फटि. कयोर्मध्ये वर्तमानेऽपि शिलापुत्रके तद्वत् । गुणेषु च मुख्यो गुणा पुण्यम् । इतरे गुणाश्च तन्मूलका एव । तथा दोषेषु मुख्यो दोषः पापम् । तन्मूलका एवेतरे दोषाः । एवं स्थिते याज्ञे कर्मणि यदि वेद्यामन्यः कश्चित्मविष्टः स्यात्तर्हि तद्नं पापं कर्मकर्तरि जीवात्मनि संक्रमेव । तेन च पापरूपेण मळेनाऽऽवृवे जीवात्मान वादृशकर्मजन्यसुकृतग्रहणयोग्यता समल आद» बिम्बग्रहणयोग्यतेवांशेन हीना भवेत् । यथा यथा पापमधिकं संक्रमेत्तथा तथा सा योग्यताऽप्यधिक विनश्येत् । विनष्टायां योग्यतायां सुकृतग्रहणं न संभवतीति कर्मवैफल्यम् । पापसंक्रमेण दुःख भोगचावर्जनीय एव । वैदिन- विष्टस्य पापं च वैदिप्रवेशनिषेधोल्लङ्घनेन जायमानम् । न केवलं तस्यैव संक्रमः किंतु पूर्वसंचितपापस्यापि । तेन वेदिवहि तस्यापि संभाषणाव- णादिनाऽवलोकनद्वारा चा संबन्धे तदीयपापस्य कर्मकर्तरि संक्रमो भवेदे- वेति तदपि निषिध्यते । पापं च दृढतरमधिकं चेत्तस्य दूरवोऽपि संभाषणा- दिना संबन्धे संक्रपो भवति । कचिच्च संभाषणावलोकनायभावेऽप्येकगृहा- वस्थानमात्रेणापि पापसंक्रमः संभवति । यथा चम्पकपुष्पस्य पपनसस्य मृतमूषकादेश्व गन्धस्तद्गृहं व्यामोति तद्वत् । अव एव चाण्डालादिना सहै- कत्रावस्थानं निषिध्यते । यथा च कर्मकाले कर्मकर्तरि पापसंक्रमस्तथा तद. करणकालेऽपि संक्रमो भवितुमर्हत्येव । तुल्यन्यायात् । न हि संक्रमे कर्म- कर्तृत्वं निमित्तम्, किंतु पापवता सह संबन्धमात्रम् । अत एव सर्वदेव चाण्डालादिस्पशों निषिध्यते । चाण्डालं पतितं चैव दूरतः परिवर्जयेत् , इति । पुण्यस्यापि संक्रम एवं संभवतीत्यतः पुण्यवता सह संबन्धो विधीयते । कर्माकरणकाले जायमानोअपि पापसंक्रमा पश्चात्कृतकर्मजन्यसुकृतग्रहण- योग्यतां दूरीकर्तुं प्रभवत्येव । आदर्थे हि पूर्वसंचितो मलो बिम्बग्र- हणयोग्यतां विरयत्येव । इयांस्तु विशेषः । यथा कर्मकाले कर्पकर्तु- र्जायमानोऽस्पृश्यस्पर्शजन्यो दोषसंक्रमस्तदानी क्रियमाणकर्मजन्यसुकृतग्रह .

·. १) धर्मत स्वनिर्णयपरिशिष्टम् । योग्यता प्रतिषध्नाति न तथा कर्मणः पूर्व तस्य जातोऽस्पृश्यस्पर्शजन्यो दोषसंक्रमः । यतः फारम्भकाले पुण्डरीकाक्षस्मरणादिना पायाभ्यन्वर- शुदि संपायैव पुरुषः कर्मणि प्रवृत्तो भवति । सा चैवं संपादिता शुदिस्त- दानी क्रियमाणस्य सुकृतोत्पादकस्य कर्मण उत्तेजिका भवतीत्यतः प्राक्- संक्रान्तं दोषं सुकृतोत्पादनयोग्यताप्रतिबन्धकं तावत्कालमपाकरोति । यदि तु पूर्वदुष्कृतकर्मजन्यदोषरूपः संक्रान्तो मलो बलवत्तरः कर्मारम्भकालिकी शुद्धिश्च स्वल्पेति न बळवचरमलापसारणसमर्था ततस्तया शुदया प्रतिबन्ध निवारणं न भवति । यथाऽऽहुः- प्रभातकाले हेमन्तेऽध्ययनपविबन्धिका । नापीयानस्य शैत्यार्तिः स्फुलिङ्गेनापसार्यते ॥ इति । एवं च पापसंक्रमभिया पापवता सह स्पषै निषिध्यत इति सिद्धम् । एवं चेषमस्पृश्यता श्रुतिसंमतेत्यर्थादेव सिद्धं भवति । चातुर्वर्ण्यमतिपा- दकश्रुत्वभिप्रेतोऽयमर्थः । तथा हि-श्रुतिर्हि न सर्वानान्साक्षाच्छन्देनामि- धत्ते किंतु काश्विदर्यास्पष्टं प्रतिपादयति काश्चिमकारान्तरेण सूचयति । यथा ' इङ्गिन्तेन चेष्टितेन निमिषिवेन महता च सूत्रप्रबन्धेनाऽऽचार्यानाम- भिमायो गम्यते' इत्येवमाचार्यसूत्रकारविषये महाभाष्यकारैरुच्यते । स च न्यायः श्रुतिविषयेऽपि समानः । श्रुत्या हि प्रमाणमूर्धन्यया न कश्चिदयों लेशतोऽप्यनुपपन्नः प्रतिपादितः। किंतु जिज्ञासोर्चुदिमान्धादिदोषात्कचिदनुः पपल व केवलमाभासते। सूक्ष्मतया मुहुर्विचारेण तज्जैविद्वद्भिः सह संवादेन पा साऽनुपपत्तिमूरतोऽपसारिता भवति। तदुक्तं सायणाचा: सर्वदर्शनसंग्रहे- 'नहिश्रुतिप्रतिपादितेऽर्थेऽनुपपन्ने वैदिकानां बुद्धिः खिद्यतेऽपि तु तदुपपादनमा- मेव विचारयति' इति । तथा च वेदभाष्यकारैरुपोद्घाते कचिच्छ्रुत्यर्थानुप- पति पदार्शता निवारिता च । अनुपपतिहिं कचिच्छ्रतिप्रतिपादितस्यार्यस्या- संभवित्वेन प्रतिभासते, यथा ' शृणोत ग्रावाणः' इत्यादौ । कचिच्च श्रुवि- प्रतिपादितस्यार्थस्य निष्प्रयोजनत्वेन प्रतिभासते, यथा 'विश्वनिता यजेत' इत्यादौ । अर्थवादवाक्यविषयेऽप्येवमेव । चातुर्वर्ण्य च श्रुतो स्पष्टमेव प्रति. पादितं दृश्यते । वसन्ते ब्राह्मणोऽमीनादधीत ( ) इत्यादिना वर्णभे- देनाऽन्यायाने कालविशेषदर्शनात् । ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्य: कव:( ) इत्यादौ, तथा ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभते ( इत्यादौ च चातुर्वर्यस्य निर्देशः स्पष्ट एच । किंतु तत्र वर्णमेदे भेदक . ) ·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिषिम् । २१ किमित्याकाक्षायां न तत्र नरनारीवन्मनुष्यपशुपतिबद्वाऽऽकारभेदो वर्णः भेदको दृश्यते । अतस्त्रायं ब्राह्मणोऽयं क्षत्रिय इत्येवं वर्णभेदनापकं कि स्यादिति चेत्- उच्यते । पितृपितामहादिक्रमागतायां सत्तयोनौ जन्मेव सत्तद्वर्णग्राहकं लिङ्गं भवति । ननु चैवं वर्णभेदो यद्यपि बातुं शक्यस्तथाऽपि किमेतेनेति चेत्-मैवम् । सति प्रयोजने तस्य वर्णभेदस्यावश्यमङ्गीकर्तव्य. त्वात् । प्रयोजनं तु कर्मविशेषेऽधिकारविशेषो ब्रामणस्य पदकर्मसु क्षत्रि- यस्य कर्मत्रय इत्यादिः । ननु मा भूदयं कर्मविशेषेऽधिकारविशेषः । अस्तु नाम सर्वेषु कर्मसु सर्वेषामधिकार इति चेत्-वथा सतीह जगत्यव्यवस्था महती स्यात् । यदि लोके राजा सर्वेषु द्रव्येषु सर्वेषां स्वामित्वं सममित्ये. धमुद्घोषितं स्याचेचौर्यशब्दोऽनवकाश एव स्यात् । भवतु क्या, किं नश्छि- भमिति षे चेचया सति व्यवस्था कीदृशी स्यादिति त्वमेव मनसि विभावय। उत्कर्षापर्षाभ्यां हि लोके व्यवस्था भवति । सर्वेषामुत्कर्षे सर्वेषा वाऽपकर्षे सा नैव भवतीति प्रसिद्धमेव । उत्कर्षापकर्षों हि सदसत्कर्षजन्यो। अनधिकारिकृतकर्मणश्वासत्त्वं प्रसिद्धमेव । ननु सर्वेषां सर्वत्राधिकारेऽनाधि. कारिकतत्वमूलकस्य कर्मण्यसत्त्वस्याभावेऽपि कङ्गिभूतपदार्यक्रमविपर्यः यमूलकस्य पदार्यवेकल्पमूलकस्य वा कर्मण्यसत्त्वस्य सुवचत्वमेवेचि चेत- यथा भवानमुकस्यैवाधिकार इत्येवमधिकारं न मन्यते तथा भवादशोऽन्यः कश्चन नियतं पदार्यक्रमं न मन्वीत । अपरश्च पदार्यवैकल्पमपि कर्मण्य. सत्त्वाधायकं न मन्वीत । स्वेच्छाचारे हि कः कस्य नियामक इत्येवं बहु- व्याकुली स्यादिति यत्किंचिदेतत् । इत्थं च नियततत्चत्कर्मविशेषाधिकारेण समयोजनत्वं चातुर्वर्यस्य प्रदर्शितं भवति । किंतु नैतावता 'चातुर्वये निष्पयोजनम् ' इत्याक्षेपः परिहृतो भवति । यतो मा भूदर्णभेदो मा भूच धर्मविशेषाधिकारः किं न केवलेन यावत्सुखविशेषो दाखविशेषनिवृचिर्वा पार्यन्तिकप्रयोजनत्वेन न प्रदर्यते तावद्व्यर्थ एव कर्मविशेषाधिकार इत्ये. वमाक्षेपस्तदवस्थित एव भवतीति चेव- उच्यते- सुखविशेषमाप्तिर्दुःखविशेषनिवृत्तिश्च मुख्य प्रयोजनामिति सत्यमेव । तद- धमेव हि सर्वेषां सर्वाः प्रवृत्तयो भवन्ति । कि त्वत्रापि कर्मविशेषेण कर्मा- नुसारेण पुण्यप्राप्तिद्वारा सुखविशेषमाप्तिर्भवत्येव । अथैवपि कर्मकर्तुः कमविशेषजन्यसुकृतग्रहणयोग्यता यावन संरक्षिता भवति वाववर्णमेदा - ·- धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । पुननियोजन एव भवति । यथा सुक्षेत्रे समुप्तं शालिबीजं गोमयकल्कादि. प्रक्षेपेण समीचीनाङरोत्पादनसमर्थ कृतम् । तत्र चोत्पमा अङ्करा यदि पशुभिर्भक्षिताः संमर्दिता वा स्युस्तर्हि ते शालयः कणिशग्रहणयोग्या न भवन्ति । अतस्तत्र ताशयोग्यतासंरक्षणाय तत्र पशूनाममवेशाय कण्टक- शाखावरणं कृषीवलस्यावश्यकर्तव्यता प्रतिपद्यते । इतरथा कृषीवलस्य पीजपक्षेपादिव्यापारो निष्पयोजन एव भवेत् । तथाऽत्र पापिना संबन्धेन संक्रान्तपापरूपमलस्य कर्मकर्तुः कर्मजन्यसुकृतग्रहणयोग्यता विनश्यदिति चातुर्वर्ण्य श्रुतिप्रतिपादितं पुनर्निष्प्रयोजनमेव स्यात् । तथा च चातुर्वर्य- प्रतिपादकश्रुत्युपपत्तयेऽवश्यमेव पापिभिः सह संसर्गः परिहार्यो भवति । पावता च विना श्रुत्यर्थानुपपत्तिस्तावनोऽशस्य कल्पना श्रुतिसंमता भव- स्येव । तथा च श्रुतिसूचिता श्रुतिसंमता चाण्डालादीनां पापिनामस्पृश्यता स्मृतिकारलोकानां स्पष्टतयाऽवघोधाय- चाण्डलं पतितं चैव दूरतः परिवर्जयेत् ' इत्येवं प्रतिपादिता । नहि श्रुत्यसंमतस्यार्थस्य विधाने स्वातन्त्र्येण स्मृति- काराः प्रभवन्ति कदाचिदपि । नापि श्रुत्यसंमतस्य निषेधस्य प्रतिपादने । तेषां स्वतः प्रमाणत्वाभावात् । तथा चास्पृश्यता श्रुतिसंमतेति सिद्धं भवति । एवेनास्पृश्यतायाः शास्त्रे न किंचित्पमाणपस्ति, अतः सा हिन्दुधर्षेऽस्मिन् कलङ्कायते । कैश्चिच्छिष्टैः स्वकपोलकल्पितेत्यतः सा शिष्टाचारे रूढाऽभूदिति परास्तम् । अस्पृश्यतायाः श्रुतिस्मृत्यादिप्रमाणसिद्धत्वस्यानुपदपेवोपपादित. स्वात् । तथा चास्पृश्यता नैव कलङ्कः किंतु तस्यां कलङ्कस्वमारोपयन्व एवास्मिन्हिन्दुधर्मे कलङ्कायन्ते । किंच तेषां पतेऽस्पृश्यतासामान्यं कलङ्क उत सदिशेषः । नाऽऽयः । तस्मान्म लवद्वाससा न संवदेत न सहासीव नास्या अनमद्यात् ' (ते० सं० २।५।१ । ५) इति श्रुत्यैव रजस्वलया सह संवादनिषेधस्य तया सहकासननिषेधस्य तदन्नग्रहणनिषेधस्य च स्पष्टमेव प्रतिपादनेन तत्रास्पृश्यतायाः श्रुतिसिद्धत्वात् । नहि धर्मप्रमाणेषु मूर्धन्य. भूता श्रुतिरैव धर्मे कलङ्कमुपस्थापयेत् । न द्वितीयः । अस्पृश्यतायाः स्वरूपे सर्वत्र समाने चाण्डालादिगताया एवास्पृश्यतायाः कलङ्कत्वे विशेषनियामकाभावात् । को ह्यस्यां विशेषो येनेयमेवेतराभ्यो निष्कृष्यते कलकत्वारोपे । न तावदाकारविशेषः । अस्पृश्यतायाः सर्वत्रैव शास्त्र. मात्रगम्यत्वेन मूर्त स्वरूपाभावात् । तथा च नैवास्पृश्यतायाः स्वरूपतो भेदो ·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । २३ वक्तुं शक्यः । आश्रय भेदाभेदस्त्वौपाधिकः । औपाधिको भेद इत्यस्योपा. विभिन्न इत्यत्र पर्यवसानमिति न तस्यां भेदः । किंच विनिगमनाविरहेण सूतकिषु कुनो नास्पृश्यतायाः कलङ्कत्वमापाद्यते । अथ दोषमूलकत्वेनास्पृश्य. तायाः कलङ्कत्वमिति चेत्सर्वत्रैवास्तु । रजस्वलायामपि हि दोषमूलिकेचा. स्पृश्यता । ये चोक्तश्रुती रजस्वल या सह संवादादयः प्रतिषिद्धास्तत्र कारणं ब्रह्महत्यादोष इति तत्र श्रुत्यैवोक्तम् । चाण्डालयोनौ जन्म च ब्रह्महत्यामू- लकमेवेति कर्मविपाक उक्तम् । तथा च रजस्वलायामिव चाण्डालेऽप्यस्पृ. श्यताऽऽवश्यक्येव भवति । लोकेऽपि हि कस्मिंश्चित्पतिषिद्ध एकस्मिन्कर्मण्य. नेकेषां प्रवृत्ति साधारण्ये तत्र केचिद्दण्डेन युज्यन्ते केचिन्नेवि विप्रतिषिद्धं दृश्यते शास्त्रेऽपि तद्वदेव बोध्यम् । एवम पृश्यता श्रुतिसंमतेति प्रदर्शितम् । अस्पृश्यस्पर्शश्च धर्ममाविबन्धक इति चोक्तम् । अस्पृश्यस्पर्शेन समल आत्मा सत्कर्मजन्यं सुकृतं धारयितुं न शक्नोति । अतो धर्मत्वं सुकृतस्य तज्जनक- कर्मणो वाऽस्तु । द्विधाऽप्यस्पृश्यस्पर्शस्य धर्मपतिबन्धकत्वं सिद्धम् । तत्र नैयायिकाः सुकृतस्य( पुण्यस्य ) धर्मत्वमिच्छन्ति गुणेषु च तस्य संग्रह कुर्वन्ति । तन्मतेऽस्पृश्यस्पर्श उक्तविधयाऽऽत्मनि तदुत्पत्तो प्रतिबन्धक इति स्पष्टमेव । ये तु चोदनालक्षणोऽयों धर्मः श्रेयासाधनीभूतोऽर्थो धर्मः, अभ्धु- दयनिःश्रेयसहेतुर्धर्मः, इत्येवं सतकर्मणो धर्मत्वं प्रतिपादयन्ति तेषां मते नित्य- नैमित्तिककाम्यरूपत्रिविध सत्कर्ममध्ये काम्पस्थ कर्मणः सुकवोत्पादकत्वेन तत्रास्पृश्यस्पर्शः प्रतिबन्धकोऽस्तु । नित्यस्य नैमित्तिकस्य च कर्मणः पाप. क्षयमात्रकरत्वेन तत्रास्पृश्यस्पर्शस्य कया विधया प्रतिबन्धकत्वं भवति । उच्यते-संचितं तत्कालोत्पनं वा पातकं सुकृतग्रहणयोग्यतां विनाशयतीति मागुक्तमेव । अतो नित्यस्य नैमित्तिकस्य च कर्मणः पुष्पोत्पचिप्रयोजकत्वं पापक्षयद्वारा तत्समर्याचरणेन बोध्यम् । यथा हेमन्ते प्रातरध्ययने प्रवृत्ताना बटूनां समीपावस्थितोऽनिः शत्यनिवृत्तिद्वाऽराध्ययनयोग्यतामापादयन्नध्यय- नसमर्याचरणेनाध्ययनप्रयोजको भवति कारीषोऽभिवटाध्यापयतीति वदत् । ये त्वेवं मन्यन्ते संध्याग्निहोत्रादिकं नित्यं कर्म पापक्षयकरमपि न भवति किंतु वदकरणे प्रत्यवाय इति तदनुत्पत्तये वदवश्य कर्तव्यवामापयत इति वेषामपि मते तत्कर्म पापानुत्पत्तये क्रियत इति पापपागभावस्थैर्य संपादनेन सुकृतग्रहणयोग्यतासंरक्षणद्वारा पुण्योत्पत्तिप्रयोजकत्वं तस्य कर्मणोऽस्त्येव । अथ या सामायिको धर्म, यश्च राजकतो धर्मस्वयोः किं काम्यकर्मण इस ·२४: धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । सुकतोत्पादकत्वमथवा नित्यनैमित्तिककर्मण इव पापक्षयकरत्वमिति । अत्राहुः-सामयिको राजको वा धो नोक्तत्रित यात्पृथग्भावमहति । किंतु वदन्तर्गत एव । यथा ग्रामस्थाग्रेमरपुरस्कृत योभिर्जनमिलित्वा यथे. घमुद्धोध्यते यदस्मिन्ग्रामे सांपतं नास्तिकाः समागतास्ते यद्यपि किंचिदुप- देश्यन्ति तथाऽपि न तथा केनापि वर्तितव्यम् । किंतु प्रत्यहं संध्याग्निहो- त्रादिकं कार्यमेवेति । ईशसमयानुसारेण क्रियमाणं नित्यकर्मव । तथा तैरेव यद्येवं समयः क्रियते यत्सांप्रतमस्मिन्ग्रामे ग्रन्यिकज्वरः समुत्पन्नः । नून. मा देवताप्रकोपेन भाव्यम् । अतो देवतामीतये बलिभदानसहिता शान्ति: कार्येति । तदनुसारेण क्रियमाणं कर्म नैमित्तिकं भवेत, तथा तेरेव मिलित्वा यद्येवं संकेत्यते यत्सांप्रतं ग्रामदेवताया देवालयं जीर्णमभूतदुद्धारार्थ यथा- शकिद्रव्यपदानेन सः साहाय्यं कार्यमिति । तदनुसारेणांशतो जीणों- द्वारजपुण्यमाप्तये साहाय्यं कुर्वतां कर्म काम्यं भवेदिति । राजस्वसमयवि. षयेऽप्येवमेव बोध्यम् । यस्य च सामयिकस्य राजकृतस्य वा समयस्यो. तत्रितयान्वर्मावो न भववि वत्समयमात्रमेव न तु तस्य कथमपि धर्मत्वम् । यथा ग्रामस्थैर्जनैर्यधेवं घोषणा क्रियते ग्रन्थिकज्वरस्य निवृत्तये सबैkषका: सहा इति, यथा वा राजा ययेवं घोषणा क्रियते त्रिंशद्वर्षात्लाङ्मृतभर्तृका. णां स्त्रीणां पुनर्विवाह कार्य इति, तथा प्रथमविवाहः कन्यायाः पञ्चदशवर्षा- नन्तरं कार्य इति । नहीशघोषणानुसारेण, मूषकान्विनाशथा पुनर्विवाहा- दिकं कुर्वतः स्वल्पेनाप्यंशेन पुण्यमुत्पत्स्यति पापं वा पूर्वसंचितं स्वल्पेनाप्यं. शेन पिनक्ष्यति । यच्च सामयिकस्य राजकवस्य वा धर्मत्वसिद्धये याज्ञवल्क्यवचनमुदा. हियदे- निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् । सोऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश्च यः ॥ इति । सदशामविजृम्भिवम् । न पस्मिन्वचने सामयिकस्य राजकृतस्य वा धर्मत्वं प्रतिपाद्यते। किंतु श्रुतिस्मृत्यादिसिद्धमेव धर्ममन्य तस्य सामयिकत्वं रामपुरस्कृतत्वं वा भवेच्चेयत्नेन संरक्षणीयत्वं विधीयते । अत्र ' यस्तु यश्च राजकयो धर्मः । इत्येवं यच्छन्दयोगिनस्वादशधर्मस्यो- देश्यत्वं प्रवीयते । 'सोऽपि संरक्ष्यः' इत्येवं तच्छन्दयोगेन संरक्षणीयत्वस्प विधेयत्वं प्रतीयते । तदुक्तम्- सामयिक ·-- जना धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । २५ यच्छब्दयोगः प्राथम्यमित्याधुद्देश्यलक्षणम् । तच्छब्द एवकारश्च स्यादुपादेयकक्षणम् ॥ इति । उद्देश्यसमर्पकश्च धर्मशब्दः प्रसिद्धार्थक एव । न तु तस्मादेव वचनबला. तस्यापूर्वः कश्चनाओं ग्रहीतुं शक्यते । एतेन राजकृतस्य धर्मत्वमस्माद्वचना. द्भवतीति प्रकल्प्य तेन धर्मस्य परिवर्तनीयत्वं साधयन्तः परास्ताः । यद्यप्य. यमों बालैरपि सुज्ञेयस्तथाऽपि-- अन्धस्येवान्धलग्नस्य विनिपातः पदे पदे । इतिन्यायेनाज्ञा मा भ्राम्युरित्येतदर्थमस्माभिः स्फुटीकृतः तदयं निर्गलितोऽय:-समाजेन राज्ञा वा पुरस्कृतो य उक्तत्रितयान्यतमो धर्मः स यत्नेन संरक्ष्य इति । यद्यपि नित्यनैमित्तिकादिकर्मणो धर्मशब्द- वाच्यस्य पापक्षयपुण्यसंग्रहरूपादृष्टपुरस्कारेण संरक्ष्पत्वमन्यत्रोक्तमेव तयाऽप्यत्र दृष्टपुरस्कारेणापि तस्य संरक्ष्यत्वबोधनायात्रोक्तम् । यदि समा. जेन राजा वा पुरस्कृतो धर्मो न संरक्ष्यते तादृष्टहानिः स्यादेव, किंतु तद. पेक्षयातिरिक्ता दृष्टहानिरत्र समाज कृतदण्डरूपा राजकृतदण्डरूपा च स्यात् । अतोऽत्र यत्नेन संरक्ष्य इत्युक्तम् । इदं च वचनं याज्ञवल्क्येन व्यवहाराध्याये ग्रथितम् । व्यवहाराध्यायश्च दृष्टप्रधान इत्यतो यत्नाधि क्यमत्रोक्तम् । तथा चोक्तेऽर्थे व्यवहाराध्यायसंगतिः सामीचीन्येनाऽऽल. क्ष्यते । राजकृत इत्यस्य राजपुरस्कृत इत्यर्थस्तु ' अप्यग्रीमन्त्रकतामू. पीणाम् ' इत्यत्रेव बोधः। तत्र हि मन्त्रकृतामित्यस्य मन्त्रपुरस्कर्तृगामि- त्यर्थः । न हि ते महात्मानोऽपि मन्त्रमुत्पादयन्ति न वा तदुत्पादने प्रभ- वन्ति । तथा समाजो राजा वा न कंचिदपूर्व धर्ममुत्पादयति न वा तद्- त्पादने प्रभवति । अतः समानेन राज्ञा वा कृतो यः समयः स प्रसिदध- मांनुबन्धी न चेत् समय इत्येव, न तु तस्य पुण्योत्पादकत्वं धर्मत्वं वा । एवं च सांप्रत । पञ्चदशवर्षात्माकन्याया विवाहो न कार्यः । इति राज- कीयं नियममुल्लय केनचित्ततः माकन्याया विवाहे कुवेऽपि न वादृश- नियमातिक्रमण पावकं भवति । तादृशनियमस्य धर्मस्वाभावात् । राजदण्ड- भिया कामं जनानां तथा प्रवृत्तिन भवतीत्यन्यदेतत् । तथा चाण्डालेष्वस्पृ. श्यता न मन्तव्येत्येवं समाजेन राज्ञा वा समये कृतेऽपि चाण्डालस्पर्शदोषोऽ. रत्येवेति सिद्धम् । ४ ·२६ धर्मनत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । तु अत्र कश्चिदाह-चाण्डाल स्पों दोषावह इति सत्यम् । किंतु विपायां शूद्राज्जातश्चाण्डाल इत्येवंलक्षणलक्षितानां सर्थो दोपावहो भवतु । अधुना ये चाण्डालजातीया इति प्रसिद्धास्ते तादृशलक्षगपुका न भवन्ति । अतस्तेषां स्पर्शेऽपि दोषो नास्तीति । तदेनदज्ञानविजृम्भितम् । नहि विपायां जातश्चाण्डाल इत्येव तल्लक्षणम् । किंतु चाण्डालनातीयोत्पत्ती मूल भूतबीज- कथनं तत् । तथा च तादृशो यः समुत्पन्नः स चाण्डालो भवत्येवेति तत्ता- त्पर्यम् । न तु तेन तदिनरत्र चाण्डालत्वं व्यवच्छियो । न हि जम्बूरसे पयो मिश्रितं चेत्तद्विषं भवतीत्युक्ते तद्विषस्य लक्षणं भवति । किंतक उत्पत्तिप्रकार स विषस्य । तथा च तदेव विषम् ' इति न तस्य सात्पर्यम् । किंतु तद्विषं भवत्येवेति । तेनाम्यस्य विषस्य नैव व्यावृत्ति पति । अत एव पनसफले ताम्बूलमिश्रणे विषं भवतीत्युच्यते । एवमन्येऽपि प्रकारा यथासंभवमन्यत्र स्वयमह्याः । तथा च यस्य चाण्डाल जातीयः पिता ताशी च माता स चाण्डालो भवत्येव । जातिहि जन्मतः प्राप्य एव । यत्र तु पुनर्मातुः पितुश्च नैकजातीयत्वं तत्रानुल मसंकरेण जातस्य मातृना- तीयत्वं मातृपितृजातिद्वयमध्यजातीयत्वं वा । विलोमसंकरे तु जात्यन्तरत्वम् । जात्यन्तरं च तत्र मातृपितृजातिद्वयापेक्षया जवपमित्यन्यत् । सर्वथा चातु. वय वा संकरजातिषु वा मातुः पितुचकनाती परवे संततेः सा जातिनि. बधैिव भवति । एवं च मातृपितृ नात्यनुसारेण तत्संततेनातिरिति सिद्धम् । मातुः पितुश्च मिनजातीयत्वेऽपि ताशजातिय संबन्धान पारिण्येव संबवे. जोतिर्भवति । तया हि-जातिद्वयसंबन्धो हि संतति शरीरान्तर्ग धातुद्वारा भा. ति। शरीरनिर्माणसपये हि गर्भावस्था सामान्तरं धातु यं पिसता प्राप्यो बाह्यं च धातु त्रयं मातृतः प्राप्यत इति श्रुतिसिद्धव । शरीरान्तरमा मातुपूतरोत्तर. मान्तरघातोबाह्यधात्वपक्षया वली समित्यतो बाबा गोरातरवावधीनत्व- म् । आन्तरघातोर्विकारश्वेतदुपरसगेग बाह्य बातोर्षिकार आवश्यक एन । एन. देपरीत्येन वागधातोषिकारश्चेत्तदुपरागेशान्तरवानोविकारों भवतीति नत्र नियमः । आन्तरघातुसत्ताया बाह्य वातु सत्ता नवीन वात् । एवं स्थित मातुः पितुश्च भिन्नजातीयत्वे यद्यनुलोमसंकरस्तर्हि पितृ: प्रामस्थानारयातुः अयस्य बाह्यधातुवयापेक्षया श्रेष्ठत्यम् । भातृता मावस्य बाह्य धातुत्रय. स्य जघन्यत्वम् । अनुलोमसंकरे यानारं श्रेठम् । वाह्यं जघन्यम् । तत्र श्रेष्ठाधीने जघन्ये श्रेष्ठोपरागेण परिणामश्वेइंशतस्तत्र जघन्ये सामीचीन्यमेव भवेत् । माता शूद्रा चेत्ततः प्राप्तस्य बाह्यधातु त्रयस्थ शूद्रत्वमेव । किंतु वत्राऽऽ. -- ·२७ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । न्तरोपरागेण सच्छूद्रत्वं स्यात् । एवं च संकरेऽपि संततिर्मातृपितृतन्त्रति सिद्धम् । विलोमसंकरे च पितृतः प्राप्तस्याऽऽन्तरधातुत्रयस्य बाह्यधातुत्रयापे. क्षया जघन्यत्वम् । मातृतः प्राप्तस्य बाह्यधातुत्रयस्याऽऽन्तरधातुत्रयापेक्षया श्रेष्ठत्वम् । मातृनात्यपेक्षया पितृजातेजघन्यत्व एव हि विलोमसंकरो भवति । तत्र जघन्याधीने श्रेष्ठे जघन्योपरामेण गुणः कश्चिन्नैव भवेत् । प्रत्युत श्रेष्ठे वस्तुसतो गुणस्य हानिरेव स्यात् । न केवलमेतावदेव, किंतु श्रेष्ठे दोषोऽ. प्यधिकः संजायते । यथा कश्चिद्धनिकः स्वकीयायां संस्थायां स्वयं किमपि कार्यमकुर्वस्तवान्यं नियोजयति । नियोजितं च तमयं स्वामी केवल मेवमेवं कु. विति समाज्ञापयति। तत्र नियोजितो यदि मन्दबुद्धिस्तहि तत्र स्वामी तीक्ष्णबु. द्धिपि नियोजितस्य मन्दबुद्धेः सामर्थं दृष्ट्वा तदनुसारेण प्रेरयति । तत्र च मन्दबुद्धिकृते कार्ये तीक्ष्णबुद्धिमेरणया लेशतो गुणाधानं संभवति । परं यदि स्वाम्येव मन्दबुद्धिस्तहि वेन नियोजितस्तीक्ष्णबुद्धिरपि सामीचीन्येन कार्य कर्तुं समर्थोऽपि स्वामिपारताव्यात्स्वेच्छया स्वातन्त्र्येण कर्तुं न शक्नो. ति । स्वामी तु यथा प्रेरयति तथाऽयं नेच्छति । यथा चायमिच्छति तथा स्वामी न प्रेरयति । अनिच्छन्नपि चायमगत्या यथाकथंचित्पवर्तते । तदानी कार्य च रथाकथंचिदेव भवति । यथाकथंचिच्च जायमानं कार्य सदोषमेव जायते । तदुक्तम् - मूर्खाविष्टस्योत्तमस्य समीचीना गतिः कुतः । पिकोऽपि हेमन्त ऋतौ काकर दृश्यते जनः ।। इति । तथा च मातुः पितुश्च मियो भिन्नजातीयत्वे तत्रानुलोमसंकरे विलोमसंकरे वा मातृपितृजातिद्वयमिश्रणानुमारिण्येव संततेातिः। तयोरेक. जातीयत्वे तु सुतरां सैव संततेातिः । एवं च जासिर्जन्मसिदैवेति सिद्ध- मित्यधुना ये चाण्डाल इति प्रसिद्धास्तेषां प्रतिस्वं विप्रायां शुद्राज्जायमा. नत्वाभावेऽपि जन्मत एव चाण्ड'लत्वं सिद्धमिति तेषां स्पों पूर्वोक्तश्रुत्यनु- सारिस्मृतिवचनेन दोपोऽस्येवेति सिद्धम् । सति च दोष तत्स्पृष्टस्याशु- चित्वेन कर्मानधिकारः स्यादित्यतस्तत्स्पर्टी निषिध्यत इति युक्तमेव । एव. मशुचिब्राह्मणस्य क्षत्रियविशूदाणां च व्यवहारे लौकिके स्पर्शस्यानिषि- दत्वेऽपि कर्मकाले कर्मकर्तुस्तादृशाशुचिब्राह्मणादिस्पशो निषिद्ध एव । तदेवं चाण्डालादीनां यानदेहं सूतकिरजस्वलादीनां नियतकालिकास्पृ.

·२८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्ठम् । । । यस्पृष्टानां स्नाननिवर्त्य चेत्यनेकविधमशुचित्वं स्वसामानाधिकरण्येना. स्पृश्यतामुत्पादयति । तत्रास्पृश्य स्पृष्टगतमस्पृश्यस्पर्शजन्यं स्नाननिवर्त्यमशु- चित्वं च कचिदस्पृश्यता नोत्पादयति । यथा जनसंमः यात्रादिष्वस्पृश्य. स्पर्श परिजिहीषोस्तदर्थ यावच्छक्यं प्रयतमानस्य च देवदत्तादे! कस्यचि- दस्पृश्यस्पर्शोऽभूत् । तत्र देवदत्तादिः स्पर्श परिजिहीपुः स्पर्शश्च तेन न कृत: किंतु जातोऽतस्तादृशरपर्टी दुर्बल इति तज्जन्यं देवदत्तादेर्यदशुचित्वं तत्स्वकार्यभूतां देवदत्तादेरस्पृश्यतां समुत्पादयितुं नाकम् । मूलौशिल्यात् । जनसंपर्दे चामतमपि किं न भवति । न श्रोतव्य इत्येवं निषिध्यमानोऽपि कश्चिच्छब्दः श्रुतिविषयता हठात्मातिपद्यते । नेक्षेतेत्येवं निषिध्यमानोऽपि कश्चि. दर्थो दृष्टिपथमागच्छति । अनिष्टोऽप्यस्पृश्यस्पर्शः सहसा जायते । अनास्वा. दितोऽपि च रसः सूक्ष्मपरमाणुद्वाराऽकस्मादास्त्रादिवो भवति । अनाघेयोऽपि च गन्धः सहसा घ्रातो भवति। कित्येतत्सर्वमगत्या जायत इत्यजायमानमिव स्वं स्वं च कार्यमंशत समुत्पादयदपि न कात्स्न्येनोत्पादयति । अत एवोक्तं स्मृतिकारैः- देवयात्राविवाहेषु यज्ञप्रकरणेषु च । उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टास्पृष्टिर्न विद्यते ।। ( अत्रिः २४९ ) इति । स्पृष्टास्पृष्टिशब्दार्यश्व स्मृतिकारेणैच प्रदर्शित:- पाप्यकारीन्द्रियं स्पृष्टमस्पृष्टि वितरेन्द्रियम् । तयोश्च विषयं प्राहुः स्पृष्टास्पृष्टयभिधानतः ॥ इति । प्राप्यकारि संयुक्तविषयग्राहकं घ्राणत्वासनात्मकमिन्द्रियत्रयं स्पृष्टपदे. नोच्यते । तदितरच्छ्रोत्रं चक्षुरिति द्वयं दूरस्थविषयग्राहकमस्पृष्टिशब्देनो- च्यते । त्योयों विषयो ज्ञानेन्द्रियपश्चकप्रायोऽर्थः स स्पृष्टास्पृष्टिशब्देनोच्यत इत्यर्थः । तथा च स्पृष्टास्पृष्टिर्न विद्यत इत्यत्र स्पृष्टास्पृष्टिशब्दपतिपाये ज्ञाने. न्द्रियगृह्यमाणे विषये न विद्यत इति नअर्थो निषेधो बाधितः संस्तद्विशेषणी. भूते ज्ञानेन्द्रियकरणकग्रहणे पर्यवस्यति । जनसंमदें केनापीन्द्रियेण यः कोऽपि गृह्यमाणो विषयोऽगृह्यमाणवज्जेय इत्यर्थः । नत्तात्पर्य च प्रागुक्तमेव । अग्रे च विस्तरेण प्रदर्शयिष्यामः ।

·- धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । २९ अत्र च स्पृष्ट्वास्पृष्टि न विद्यत इत्यपि पाठो दृश्यते । स्पृष्टास्पृष्टिशब्दस्या- र्थान्तरं च दृश्यते । तदगृहीत्वोच्यते- स्पृष्टास्पृष्टि न विद्यते' इति पाठे समाहारद्वंद्वः क्लीबत्वमेकत्वं च स्पृष्ट- शब्दे च भावे क इति स्पष्टमेव । स्पृष्टं स्पर्शा, अस्पृष्टिरस्पर्शः । यात्रादिज. नसंपर्दे चाण्डालादीनामस्पृश्यानां स्पर्शो देवदत्तस्य जातः । यज्ञदत्तस्य च न जातः । तयोः स्पर्शास्पर्शयो दो नास्ति । जनसंपर्दे जायमानोऽपि देव- दत्तस्य चाण्डालस्पों देवदत्तेऽशुचित्वमुत्पादयन्नप्पस्पृश्यतां नोत्पादयतीति यावत् । अयमाशय:-अशुचित्वं हि कश्चन दोषरूपोऽतिशयविशेषः। स चात्र चाण्डालादिषु जन्मान्तरीयकर्मजन्यो जीवदेहनिष्ठो यावदाश्रयभावी । अशु. चित्वस्य च कार्यत्रयम्--तत्र १ कर्मानधिकारः २ अस्पृश्यतोत्पादनं चेति कार्यद्वयं साक्षात् । तृतीयं च परम्परया । तच्चास्पृश्यतोत्पादनद्वारा वादृशा- स्पृश्यसंस्पृष्टेषु ३ अशुचित्वोत्पादनम् । यात्रादिषु जनसंपर्देऽपि नैवैतदपो. द्यते । अतस्तत्रापीतरत्रेव चाण्डालस्पृष्टेषु देवदत्तादिष्वशुचित्वमुत्पद्यत एव । अथ स्पृष्टास्पृष्टि न विद्यत इति प्रकृतवचनं तत्रापवाद इति चेत्-भ्रान्तोऽसि । तस्य वचनस्य चाण्डाले प्रवृत्त्यभावात् । स्पर्शास्पशी हि तत्मवृत्तौ लिङ्गम् । न तच्चाण्डाले दृश्यते किंतु तत्स्पृष्टेषु तदस्पृष्टेषु च । वक्ष्यमाणषष्ठीतत्पु. रुषपक्षेऽपि स्पृष्टत्वं लिङ्गं न चाण्डाले किंतु चाण्डाल पृष्टेषु देवदत्तादिष्विति स्पष्टमेव । तथा च स्पर्शास्पर्शयोमदो नास्तीत्यर्थबोधकस्य तस्य वचनस्य चा. ण्डालस्पृष्टेषु देवदत्तादिषु तदस्पृष्टेषु यज्ञदत्तादिषु च प्रवृत्तावपि चाण्डाले प्रवृत्ति नैव संभवति । किं तर्हि तेनापोदितमिति चेत्-उच्यते । यथा चाण्डालगतेना- शुचित्वेन कार्यत्रयमुत्पादिवं तथा तत्रत्येन तृतीयकार्यभूतेन चाण्डाळस्पृष्टदे- बदत्तादिगतेनाशुचित्वेनापि कार्यत्रयमुत्पादयितव्यम् । तत्र च चाण्डालस्पर्श- सत्त्वेनोक्तवचनप्रवृत्त्या निरुक्त कार्यत्रयमध्ये द्वितीयं कार्य देवदत्तादिष्वस्पृ. इयतोत्पादनमपोद्यते । तृतीयकार्यस्य च तत्संस्पृष्टे परत्राशुचित्वोत्पादनरू. पस्य द्वितीयाधीनत्वाद्वितीयस्याभावे तृतीयस्थाप्यर्थादेवाभावः। देवदचादि- दिष्वनुत्पन्ना ह्यस्पृश्यता कयं देवदत्तस्पृष्टे चैत्रेऽशुचित्वमुत्पादयितुं प्रभवेत् । चाण्डालस्पर्शजन्यस्य देवदत्तादिगताशुचित्वस्य प्रथमं कार्य कर्मानधिकाररूपं तु जायत एव । अतस्तदशुचित्वं देवदत्तादिभिः स्नानादिना निर्हरणीयमेव । एवं च साक्षाचाण्डालस्पर्श यात्रादिष्वपि देवदत्चादीनामशुचित्य विद्या ·~ ३० धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । एव । परम्परया स्पर्श तु देवदत्तस्पृष्टचत्रादीनां नाशुचित्वमिवि फलि. तम् । एतेन ' यात्रादिषु जनसंमदें चाण्डालस्पृष्टानां देवदत्तादीनां यदि नास्पृश्यत्वं तर्हि तत्र चाण्डालानामप्यर्थादेव नास्पृश्यत्वम् । चाण्डालगत. स्यास्पृश्यत्वस्याकिंचनकारित्वेन नष्टपाययात् । इत्यपास्तम् । चाण्डाल- गताशुचित्वेन तद्गनास्पृश्यत्वद्वारैव तत्स्टेषु देवदत्तादिष्वशुचित्वोत्पा. दनेन चाण्डालगतस्यास्पृश्यत्वस्याकिंचनकारित्वाभावात् । चाण्डालगत. स्यास्पृश्यत्वस्य जन्गसहथु वो गावदेहभाविनो देहविनाशं विना कारणा- न्तरेणाभावस्य दुर्वचत्वाच्च । वचनं तत्र प्रभवतीति चेन्न । वचनं हि स्व- विषयेषु चाण्डालस्पृष्टेषु देवदत्तादिष्वस्पृश्यतां नोत्पादयेत् । न तु स्वा. विषयेषु चाण्डाले पु जन्मसिद्धां निवर्तयेत् । जनसंमः चाण्डालादि- स्पशोऽवर्जनीय इत्यगत्या सत्राः पृश्यता निवार्या भवति । तां च चाण्डा- लादिगनामनिवार्य तत्स्पृष्टेषु ता निवर्तय स्मृतिकारोऽपि जन्मसिद्धाया अ. स्पृश्यताया अनिवार्यत्व मेवाभिपति अपरं चेदपत्रानुसंधेयम्- शौचं हि विविध प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा। मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिस्तथाऽऽन्तरम् ।। इति व्यासवचनेन शौचस्य द्विविधत्वेन तद्विरोधिभूतमशुचित्वमपि द्वि- विधम् । आभ्यन्तरं बाह्यं च । आभ्यन्तरं चित्तगतम् । बाह्यं देहादिगतम् । तच्च बाह्यं पुनर्द्विविधमाभ्यन्तराशुचित्वमूलकमशुचिस्पर्शादिकारणान्तरजन्य च । तत्राऽऽयं यावदाभ्यन्तरभावित्वाद्गुरुभूनम् । अशुचिस्पर्शादिकारणा. न्तरजन्यं स्नानादिनिवर्यत्वेन क्षणिकत्वाल्लघुभूतम् । एवमशुचित्वस्य द्वि. विधत्वात्तन्मूलिकाऽस्पृश्यताऽपि गुरुलघुभेदेन द्विविधा । जनसमर्दै चास्पृश्य- साऽगत्या निवारणीयेति तादृशं निवारणम् । अङ्गगुणविरोधे च तादाद' (जै० सू० १२।२।२५ ) इति न्यायेनाङ्गभूताया दीक्षणीयेष्टेरिव लव्या एवास्पृश्यताया उपपन्नतरं न तु प्रधानभूनाया। सुत्याया इव गुळ अस्पृश्यताया इति । स्पृष्टास्पृष्टिर्न विद्यते ' इति पाठे तु कल्पद्वयम् । समाहारद्वंद्वेऽप्यार्ष- स्वान्न क्लीवत्वमित्येकः कल्पः । अर्थस्तु पूर्ववदेव । षष्ठीतत्पुरुष इति द्वितीया कल्पः । स्पृष्टस्यास्पृष्टिरस्पृश्यना न विद्यत इत्यर्थः । चाण्डालादिना स्पृष्टस्य देवदत्तस्यास्पृश्यता न विद्यत इति पूर्ववदेवोदाहरणम् । किंत्वस्मिन्पोऽस्पृ: - ·- - धर्मतत्तनिर्णयपरिशिष्टम् । ष्टिशन्दे योग्यतार्थबोधकस्य कृत्यप्रत्ययस्याभावेऽपि तदर्यान्तर्भावेण वृत्तिः स्वीकार्योति क्लेशः । उद्देश्यबोधकस्य स्पृष्टशब्दस्य विधेयान्तर्गतास्पृष्टिशब्देन समासे विधेयाविमर्शदोषश्च । विशिष्टविधानाश्रयणं त्वगतिकगतिः। किंचै- वमपि नैव प्रागतिकानामभीप्सितार्थसिद्धिले शतोऽपि दृश्यते । तथा हि. स्पृष्ठ इत्यत्रामुकेन स्पृष्ट इत्येवं कर्ता न निर्दिष्टः । तथाऽमुकः स्पृष्ट इत्येवं कोपि न निर्दिष्टम् । आसत्र चतस्रो विधाः संभाव्यन्ते --स्पृश्येन स्पृष्टः स्पृश्य इत्येवं स्पृश्यस्यैव कर्तृवं कर्मत्वं चेत्येका । अस्पृश्येन स्पृष्टोऽस्पृश्य इत्येवमस्पृश्यस्यैव कर्तृत्वं कर्मत्वं चेति द्वितीया । योश्चानयोधियोरस्पृश्यता न विद्यत इति निषेधोऽनवकाश इति स्पटमेव । अस्पृशेन स्पृष्टः स्पृश्य इत्येवमस्पृश्यस्य कर्तृत्व स्पृश्यस्य कर्मत्वमिति तृतीया विधा । अस्यामेव च निषेधः समयोजनः । अस्पृश्पकर्तृको यः स्पृ३१स्प देवदत्तादेः स्पर्श- स्तेन समुद्भवन्ती या देवदत्तादावस्पृश्यता सा न विद्यत इत्यर्थ संगतः। स्पृश्येन स्पृष्टोऽस्पृश्य इत्येवं स्पृश्यस्य कर्तृत्वमस्पृश्यस्य कर्मत्वमिति चतुर्थी विधायां तु नैव निषेधस्यावसरः । स्पृश्यकतकपर्शनास्पृश्यतासमुद्भव स्यासंभवात् । ननु चण्डालादिनस्पृश्यता या जन्मसिद्धा सा जनसंमर्देऽपो. द्यत इति चेदहो महत्पाण्डित्यं प्रदानम् । स्पृटपइस्य सर्वथाऽऽनर्यक्रमस- ङ्गात् । 'अस्पृष्टिर्न विद्यते' इत्येतावनेव त्वदीप्सितार्थसिद्धेः। किंतु स्पृष्टपदं प्रयुज्यास्पृश्यताहेतुभूतमस्पृ३५ कम सुचवतः स्मृनिका रस्थाभितपय प- रित्यज्य चाण्डालादिवत्पृहातानिपेय वचन प्रकल्पयामाहशो निरङ्कुशः किंक न कुर्याद । धर्मशब्दः पुण्यरूपेऽर्थे प्रसिद्ध शेषिकन ये धर्मिसंस्काराचतु- पिचतिर्गुणा इत्यत्र । कनन्योऽधुपनिाथ सहेतुर पूर्णरूप आत्म- गुणो धर्म इति हरदत्तेनो कम् ( आप हात. १।१ । ४) मीमांसक- नये च पुण्यरूपेऽयं वाहन मन मा बारको च भसिद्धः । तत्र पुण्यजनकसदाचाररूपमर्थ गृहीत्या सांगां चर्चा प्रचलि ।। दृश्यते । अस्तमे- वार्य गृहीत्वा ब्रूमः। धर्मस्य परिवर्तनं भवति न वेति विचारे क्रियमाण आदी परिवर्तनस्वरूपं निर्णयं भवति । तत्र परिवर्तन परिवृत्तियोमियो विनिमयः । आचारश्च त्रिविधा । पुण्यजनकः पापजनकः पुण्यापाजन कश्यति। तत्र पुण्यजनक आचारो धर्मशब्देनोच्यते । पापजनक आचारोऽधर्मशब्देनोच्यते । पुण्यपापाजनकश्चाऽऽचार उदासीन इयुच्यते । तत्र य आचारविशेष एताव.

·३२ धर्मतत्वनिर्णयपरिशिष्टम् । कालपर्यन्तं धर्मशब्दवाच्य आसीत्स आचारविशेष इतःप्रभृत्युदासीनश- ब्देनाधर्मशब्देन वा याच्येत, तथा य आचारविशेष एतावत्कालपर्यन्त- मुदासीनशब्दवाच्योऽधर्मशब्दवाच्यो वाऽऽसीत्स आचारविशेष इतःप्रभृति धर्मशब्देन याच्येत तदा धर्मपरिवर्तनं भवेत् । किंतु यस्य शब्दस्य यस्मि- भये प्रवृत्तिरेतावत्कालपर्यन्तं न दृष्टा सेदानी किं तस्य शब्दस्यान्तरे शक्त्यन्तरं परिकल्प्य साध्यतेऽथवा तस्य शब्दस्य यत्पूर्वसिद्धं प्रतिनि. मित्तं तत्तत्रान्तिरे परिकल्प साध्यते । तत्राऽऽद्ये जलताडनपादविक्षेपादा. वुदासीन आचारे चौर्यादौ निन्दिते वाऽऽचार आधुनिकसंकेतेन धर्मशब्दः प्रयुज्यते चेदस्तु नाम न नः किंचिच्छिद्यते । आधुनिक संकेतश्च पुरुषतन्त्र स्तुण्डं च निरङ्कुशम् । धर्मेण पापमपनुद तीति श्रुतौ तदर्थग्रहणे प्रमाणाभाव एव । अथ पूर्वसिद्ध धर्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं तत्र प्रकल्प्यते नवर्यान्तर आधुनिकसंकेतः क्रियत इति चेदर्मशब्दस्प यत्ववृचिनिमित्तं पुण्यजनकत्वं तदुदासीने निन्दिवे वाऽऽचारे कथमवगत त्वया । तत्तदाचारविशेषस्य पुण्यजनकत्वं हि तत्तद्वस्तुतन्त्रं वस्तुस्वभावसिद्धम् । न तदन्यथा कर्तु युज्यत आधुनिकेन केनचित् । ननु विहित स्यापि कर्मणः कलिवर्यप्रकरणे स्मृतिषु पुराणादिपु कथं निषेध उक्त इति चक्किं ततः । नैव तद्धर्मपरिव. तनं तत्र कृतम् । नहि : पुण्यजनक कर्म कलो पापजनकमिति मस्सा निषिद्धम् । नापि च तैस्तादृशकर्मविधायकानि वचनान्यप्रमाणीकृनानि । किंतु पूर्वयुगे पुण्यजनक तत्कलावपि पुण्यजनकमेव । यानि च वचनानि पूर्वयुगे प्रमाणानि तानि कलावपि प्रमाणान्येव । किमय तर्हि कलौ निषेधः कृत इति चेत् - उच्यते । यस्मिन्पुण्यजन केऽपि कर्मण्यजितेन्द्रियाणां निषि. दकर्मसंभावना भूयसाऽशेन दृश्यते तान्येव निषिद्धानि । यतस्त्रेभ्यः पुण्य- माप्तिस्तु दूर एव प्रत्युत कामपरव शतया निषिद्धाचरणे जायमाने तस्मात्पात. कोत्पत्तिः स्यादिति । तथा च पातकं सर्वथा गहणीयमिति तदनुत्पाद्यमेव केनापि प्रकारेण तदर्थ केषांचित्कर्षणां वर्जनेऽपि न क्षातः । नित्यानां तु कर्मणां न वर्जनम् । अकरणे प्रत्यवायश्रवणाव । यदि स्मृतिकाराणां धर्मपरिवर्तने सामथ् स्यातर्हि यस्मिन्नित्ये कर्मविशेष कामपरवशानाम- जितेन्द्रियाणां निषिद्धकर्मसंभावना दृश्यते तस्य कर्मणः कली वर्जन कृतं स्यात् । प्रत्यवायजनकं यन्नित्यकर्माचरणं तन्नेव प्रत्यवायजनकमि- त्येवं धर्मपरिवर्तने तस्य नित्यस्यापि कर्मविशेषस्य वर्जनसंभवात् ।

·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ३३ तथा यदि स्मृतिकाराणां धर्मपरिवर्तने सामर्थ्य स्यावेत्तर्हि. यथा तेः कलि- घयंपकरणं कृतं तथा कलिग्राह्य करणं कृतं स्यात् । पूर्व ये ग्राह्या विषया आसंस्तेषु केचित्कलियुगानुसारेण वाः कृतास्तथा पूर्व ये वा विषया आसंस्तेषु कचित्कलियुगानुसारेण ग्राह्याः स्युः। यतश्च वारश एकोऽपि विषयो ग्राह्यतया तोंक्तस्ततस्तेषां धर्मपरिवर्तनासामर्थ्यमेव तदकरणं ढयति । अथ ' तदकरणं नासामर्थकृतं किंतु वाहशो नकोऽपि विषयस्वदानी वेषां दृष्टिपयमारूढोऽभूत् ' इति तु स्वान्तापुर एवं प्रणिगद्यमानं हयं भवेत् । कालविपर्ययेण जनानां प्रवृत्तिर्हि विहिताकरण इच निषिदाचरणेऽपि भूय: स्येव दृश्यते । तथा च यदि धर्मपरिवर्तने स्मृतिकाराणां सामय स्था- तैश्च तत्तत्कालानुरूपपरिस्थित्यनुसारेण धर्मपरिवर्तनं कृतं स्याचर्हि कलि- युगारम्भे निषिदाचरणे भूयसी जनानां प्रवृत्तिमालक्ष्क्ष कलिग्राह्यपकरण. मवश्यमेव कृतं स्यात् । तस्मात्स्मृतिकाराणामपि नैव धर्मपरिवर्तने सामर्थ्य मिति सिद्धम् । कथं तर्हि पूर्ऋषिभिर्देवैश्व कैश्विद्धर्मविरुद्धमाचरणं कृतम् । उतथ्यभर- द्वाजयोमियो भार्यागमनं वसिष्ठस्य चाण्डालीगपनं प्रजापतेश्च स्वदुहितृगमन. मिति चेव-नवतद्धर्मपरिवर्तनम् । नहि स्वादृशाचरणानुरूपो विषिः पतिः पादिवो दृश्यते । किंत्वयं धर्मव्यतिक्रमस्तेषाम् । ननु यदि नेदं धर्मपरिवर्तनं तर्हि धर्मप्रवर्तकानां तेषां कथं धर्षविरुद्धा- चरणे प्रवृत्तिरिति चेव-साहसमेवैतत्तेषाम् । साहसकर्मणि च प्रवृत्तिः केन. चिद्विशिष्टेन हेतुना जायमाना दृश्यते । येन हेतुविशेषेण तदानी स तस्य धर्मविरुदस्थापि कर्मणोऽवश्यकर्तव्यतां मन्यते । न तावन्मात्रेणेव तादृशाना तत्र प्रवृत्तिः । किंतु तादधर्मविरुद्धाचरणजन्पस्य संमविनो दुःखस्य परि- हारे सामर्थसत्त्व एव । आधुनिकानां तु तादृशभाविदुःखपरिहारसामा भावेऽपि तादृशदुःख सह्यमेवेति मत्वा प्रवृत्ति यत इत्यन्यद । वदेतदापस्त. बीयधर्मसूत्र उक्तम्-' दृष्टो धर्मव्यतिक्रमः साहसं च पूर्वेषाम् । तेषा वेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते । तदन्वीक्ष्य प्रयुञ्जाना सीदत्यवरः ( आप. धर्मसू. २ । ६ । १३ । ७, ८, ९) इति । वच्च तत्र वृत्ति कारण हरदत्चाचायण स्पष्टीकृचम्-"यदि पूर्ववत्पादिषु मैथुने दोषः कयं वहि ऋतु( उतथ्य )भरद्वाजौ व्यत्यस भा गच्छतुः । वसिष्ठश्चाण्डालीपक्षमा. काम्, प्रजापविश्व स्वां दुहिनरम् । तत्राऽऽह-इष्ट इत्पादि, सत्यं दृष्टोऽयमा - ·३५ धर्मतत्त्वनिर्भयपरिशिष्टम् । चारः पूर्वेषाम् । स तु धर्मव्यतिक्रमः । न धर्मः । गृखमाणकारणत्वात् । वदन्वीक्ष्येका वदिति नपुंसकमन सकेनेपेकोष एकवद्भावश्च । । ध्वतिक्रमं व वेषां साहसमन्वीक्ष्य दृष्टा स्वयमपि तथा प्रयुञ्जानोऽवर इदानींवना सीदवि प्रस्वति" इति । अत्र च साहसपदं प्रयुञ्जानेन सूत्र- कारणे सूचिम्-साहसं हि विषिष्टहेतुमन्तरण न भवति । अतस्तत्र ताहशो हेतुरेव प्रयोजकः । स एक मनुष्येण साहसं कर्म कारयति । तत्र प्रयोज्य: कर्ता मनुष्यस्तु निमिचमात्रम् । तथा च तत्र साहसं कर्म जायते साहस कर्म भवतीत्येतारणे वाक्यपयोग उचितो नतु साहसं कर्म तेन क्रियत इति साहसं कर्म स कुरुत इति वा । भवति क्रिया इत्यनयोरन्वरं तु मसिदमेव । 'न अकुप्यवि दुर्वासाः प्रसुप्तेनाऽऽहता पदा' इति न्यायात् । सुषुप्त्यव- स्थायां हि पादाघावो जायते न तु क्रियते । एवारशं च साहसं कर्म यत्र भवति वा विशिष्टहेतुनोपरक्त मनसि विवेकः सणं लुप्त इव भवतीत्यतो विवेकशीलानामपि पसिष्ठसहशानां साहसोपपचिः। एतेन हरदत्तकृतो पसिष्ठसरखाना बिकिना साहसोदाहरणत्वेन निर्देशो न संगच्छत इस्य. पास्तम् । 'बळकानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कति' इत्युक्तेः । एतावान्परं विशेषः । अविवेकी प्रतीकारसामर्थमविचार्यापि प्रवर्तते । बिदास्तुं विवेकी प्रतीकारसामर्थ्य राष्ट्रव प्रवर्तते । एतेन विवकिनामपि साहसं चेद्विवेको निष्फळ इति परास्तम् । तस्मादर्भपरिवर्तनमेवदित्याधुनिकाना भ्रम एवेति सिदा । वया धर्मस्प परिवर्तन नैव भरतीस्येतद्भगवदुक्याऽप्यनगम्यते- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य वदात्मानं सृजाम्यहम् (म. गी. ४७) । इति हि मगचनम् । पुष्पजनक विहितं कर्म धर्मशन्देनोच्यते । तत्र भूयसां जनानामभवविधर्मस्य ग्लानिः । वथा पापजनकं निषिद्धं कर्माधर्मः शन्देनोच्यते । तत्र भूषसां जनानां प्रचिरधर्मस्याभ्युत्थानम् । तर कर्म पुण्वजनकमित्येवं यदि तस्य कर्मणः स्वरूपं किंचिनिश्चित स्याचयेर कर्म पापजनकमित्येवं यदि तस्य कर्मणः स्वरूप किंचि. निषितं स्याचदेव सत्र कर्मणि भूयसां जनानां प्रवृत्तिरमवृत्तिर्वाड- पलोकयितुं शक्या भग्नान्यथा । धर्मपरिवर्तनवादिभिस्तु भूयसा जना. नो यत्र कर्मणि प्रातिश्यते तदेव कर्म तदानीं धर्म इति परिबातम्य- ·धर्मवम्बनिवपरिशिप । २५ मित्वं वचरकालानुसारेण मिममि सम्मपभ्युपेयो । सा व धर्म- ग्लानिरधर्माभ्युत्थानं च नैव तेरनुसंघात परयते । भूपांतो जसा मनुति- छन्ति स एव बदानीं धर्मधेष कदापि धर्मस्य ग्लानिरपर्मापुस्तान प्रति यदा यदा हि ' इति भमबचन विरुध्यते । अत्रेदमवयम्-धर्मग्लानियोगका अपर्याभ्युस्थानायोजकाय पुरता पस्येकं त्रिविधाः । ये चै जल्पन्ति-संध्यावश्चदेवामिहोत्रादिविहिवत्या. दर्म इति सत्यमेव । तया पोदविवाहचाण्डाकस्पर्शादिव निषिद्धवादधर्म इति सत्यमेव । किंतु किं कुर्मः सांपतं संध्यामिहोत्रादियोऽप्यनुष्ठातुं न शक्यते, तथा चाण्डालस्पर्शादिरपर्योऽपि परिहर्तुं न शक्यते का गतिरिति । एषा प्रथमा विधा । एवं च धर्म धर्मत्वेनाधर्म चाधर्मत्वेन जानन्दीत्येवदशेन स्वतन्त्रप्रज्ञाः किंतु विहिनाकरणादर्भग्लानिभयोजका निषिदपरिहाराकरणा- चाधर्माभ्युत्थानमयोजका इति जघन्या एव । ये च पुरुषाः को धर्मः कवाधर्म इत्येवं तयोः स्वरूपमवगन्तुं स्वयमसमर्याः परसम्मावास्योधर्मा. धर्मयोः स्वरूपावगपाप लोकधुरीणानपसम्बन्वे । लोकमहात्मत्वेन परि. गृहीता धुरीणाश्च संध्यामिहोत्रादिकं नाऽचरन्तीवि न स धर्षः, चाण्डाल- स्पर्शादिकं च न परिहरन्तीति स नाधर्म इत्येवं धर्माधर्मयोः स्वरूपं विप- रीतं भ्रान्त्या मन्यन्ते । एषा द्वितीया विधा । एते च विहिताकरणादर्म- ग्लानिप्रयोजका निषिद्धपरिहाराकरणाचाधर्माभ्युत्थानपयोजका इति जघन्या एव । किंतु धर्माधर्मस्वरूपस्य वैपरीत्येन बानापूर्वेभ्योऽपि जघन्यवरा । ये च पुरुषाः स्वतन्त्रप्रशंमन्या धर्मपरिवर्तनवादिन एवं जल्पन्ति-भूयोभि- जनरननुष्ठानासंध्यामिहोत्रादिर्न धर्मः, तथा भूयोपिनेरनुष्ठानाच प्रौढ- विवाहचाण्डालस्पर्शादि धर्ष इति । एवैध धर्म धर्मस्वपपनुत्य साधर्मस्व. स्थाऽऽरोपकरणादप चाधर्षस्वमपनुस्य वा धर्मस्पस्याऽऽरोपकरणादेवे जघन्यतमा ।धी च वेषां बुद्धिस्वापसीवि भगवा निन्दिवेष। बदुकम्- अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसावता । सन्धिपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ वापसी (म०पी०१८॥३२॥ इति । एवं च धर्मपरिवर्तन भगवदचनविरुदत्वाभगवतो नेव संमतमिवि स्थितम् । किंच को चतुष्पादः पादोनखेतायां तोऽपि पादेन न्यूनो दापरे ब्लो धैकपादेवेत्येवं युगभेदेन धर्मस्य हासः पुराणेपकने वर्मस्प परिवर्तनशी- ·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । लवे नैव संगच्छते । यस्मिन्कस्मिकपि युगे यदा बहुभिर्जनैर्ययाऽनुष्ठीयवे तदा स धर्म इत्थेवं सदा चतुष्पादेव धर्मः स्यात् । तत्र हासो नोपपद्यते । किंच । एवं पर्वमान उभी लोकावमिजयति' इति धर्मसूत्रम् । धर्मपकर. णादेवं वर्तमान इस्यस्य धर्मेण वर्षमान इत्यर्थः । धर्मेण वर्तमान परमा गतिमानोति' इति वैखानसभरद्वाजाभ्यामुक्तम् । 'धर्मः संसेवितः शुद्ध- स्वायते महतो भयात् ' इति प्रकृत्य तस्मादों यथाशक्ति यत्नात्सेन्यो नृभिर्बुधैः' इति च स्मृतिकाराः पठन्ति । एवमादीनि प्रमाणानि पश्यन्ध. मानुष्ठाने निःशङ्क प्रवर्तते पुरुषः । किंतु धर्मस्य परिवर्तनशीलत्वे तस्य पुरुषस्य मतिः संदिग्धा भवेत् । यथा ' मयेदानी यादृशं कर्म धर्म इत्यनु. छीयते सारशं कर्म यदि बहुभिर्जनैर्नानुष्ठितं भवेत्तर्हि तदनुसारेण धर्मस्य परिवर्तने मदनुष्ठितस्य कर्मणो धर्मत्वमपेयात्किमिति । एवं च धर्मस्य परि- पर्तनशीलत्वे निरुक्तसंशयस्य निराकरणं दासंपादं भवति । अन्यच्च परिवर्तनशीला येऽर्था लोके लक्ष्यन्ते पत्रपुष्पफलादयः शरीर. केशादयश्च तेषां परिवर्तनं स्वल्पेन महता वा नियतेन केनचित्कालेन जायमानं दृश्यते, तथा नियतेनैव केनचिद्रूपरसादिविशेषेण जायमानमाल- क्ष्यते, तथा धर्मस्य परिवर्तनं चेत्तदपि केनचिनियवेनैव कालेन नियतेनैव च केनचिद्रूपेण भवितव्यम् । तदनुसारेण च सांपतं विद्यमानो धर्मोऽग्रेऽमुकेन कानामुकेन च रूपेण परिवर्तितो भविष्यतीत्येवं परिवर्तनवादिभिर्वक्तव्यं तत्तु तेनैव वक्तुं शक्यते नैव च ज्ञायते । तस्मादर्भः परिवर्तनशीको नास्ती. त्येव सिदं भवति । अपरं च परिवर्तनशीलो यः पदार्थों लोके प्रसिद्धस्तत्र परिवर्तनात्माकन पचस्य पदार्थस्य स्वरूपं तथा परिवर्वनोत्तरकालिकं च यत्तस्य पदार्थस्य स्वरूपं तयोः सामान्यं किंचिदवश्यमास्येयं भवति यत्सा. मान्यं पुरस्कृत्य परिवर्तनाश्रयस्य वस्तुनो नाम्ना निर्देशः क्रियवे अमुकवस्तुना परिवर्तनम् । इति । यथाऽऽम्रफलं पकावस्थायां रूपेण परिवर्विवम् । तत्रापके पके चेत्यवस्थादयेऽपि 'इदमाम्रफलमू' इत्येवं प्रत्यभिज्ञा केनचित्सामान्य स्वरूपेण जायते । द्वयोरप्यवस्थयोः सामान्या- कारस्यैक्यात् । परिवर्तनं तु रूपेण। उक्तयोईयोरवस्थयोः सामान्याकारः कचिदवश्यमेवाऽऽस्थेयो भवति । फलत्वेन सामान्याकारस्तु नात्रोपयोगी । नहि भवति कदाचिदप्याम्रफलं परिवर्तनेन श्रीफलं जावमिति । तथा च .

·धर्मतत्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ३७ प्रकृते धर्मपरिवर्तनवादिभिः का सामान्याकार: को पा विशेषस्तत्रापि परि- वर्तनात्माको विशेषः परिवर्तनोत्तरं च करतत्सर्व प्रदर्शनीयं भवति । इदं चापरमत्रानुसंधेयं भवति-बाजादुत्पद्यमानोऽडरः प्रत्यक्षः । तस्मा- चाङ्कुरात्पुनरुत्पद्यमानं जिं प्रत्यक्षम् । किंतु तत्र तदुत्पादकस्योत्पत्ति समये कीडशो व्यापारस्तस्य नैव प्रत्यक्षम् । तदुक्तम्- उत्पद्यतेऽङ्गुरो बीजात्पुनजि तथाऽङ्कुरात् । किंतु तादात्विका स्रष्टुापारो नावषुध्यते ॥ इति । अतो व्यापारविशेषस्यानवगमानाङ्करस्य बीजस्य वा परिवर्तनं संभ. पति । एवं च वस्तुनः प्रत्यक्षेऽपि व्यापारस्याप्रत्यक्षत्वेनाबानायदि तम परिवर्तनं न भवति तर्हि किं वक्तव्यं वस्तुनोऽपि प्रत्यक्षामाने परिवर्तन न स्यादिति । सदाचारजन्यो धर्मस्तु नेव प्रत्यक्षः । तदुत्पादकस्य तात्का- लिको व्यापारस्तु सुतरां नैव प्रत्यक्षा । ननु सदाचारजन्यस्य पुण्यस्य धर्मत्वे धर्मस्यापत्यक्षत्वमस्तु नाम । यदि तु सदाचार एव धर्म इति मतं तदा धर्मस्य प्रत्यक्षं भवत्येवति चेकिं ततः । सावताऽपिव्यापारस्यापत्य- सत्वात्परिवर्तनं नैव परिवर्तनम् । किंच सदाचारोऽपि कालन्येन न प्रत्यक्षः। न केवलं बाह्य आचार एव सदाचारशब्देनोच्यते, किंतु सद्वासनापूर्वको यो बाधस्तादृश आचारा स एव सदाचारः । सदासनाया अप्रत्यक्षत्वादेव च दाम्भिकेषु सदाचारभ्रमो लोकानाम् । तदुक्तम्- असाधुवृत्तयोऽप्यन्तः साधारणजनान्वहिः । दर्शयन्ता सदाचारं वश्चयन्त्येव दाम्भिकाः ॥ इति । तत्र कोचिद्विवाहप्राविबन्धके सगोत्रत्वे विवाहकाले सपा समुद्भूते दत्त- विधानेन गोत्रनितिरिति भ्रममुत्पाद्य तमेव पूर्वनिश्चितं विवाहं साधयन्ति । अपरे च केचिदस्पृश्यस्पर्श कस्यचिज्जातमपि नायमधर्म्यः' इत्येवं भासयन्तस्तादृशमेव व लौकिके वैदिके च व्यवहारे निदोषत्वेन संग्राह. यन्ति । अपरे च केचन सांप्रतं सफेशाभिर्विधवामिः कृतं केशधारणं न विहितकर्मानधिकारपयोजकमिति मन्वानास्तथाविधामिरेव च वाभिः प्रसव विविधानि व्रतानि कारयन्ति । वदेवमन्यच्च सांप्रदायिकपारम्पर्यक्रमा. गतवर्मविरुद्ध बहुनर्गलं प्रजल्पतां वचो विषमिश्रितममृतमिवाऽऽपातरमणीय- मपि परिणामे हानिकरमेवेति मत्वा न श्रदेयम् । किंत्वनादरणीयमेव श्रेयो थिभिः । अत एवोक्तम्- - ·14 धर्यतस्वनिर्णयपरिशिवम् । दुराचारे सदाचारभ्रमं नोत्पादयेत्कचित् । गर्ने यस्पातयल्लोकानवसाने स्वयं पतेत् ॥ इति । बादासस्व विवाहकाले गोत्रद्वयपरिपालनमावश्यकमिति तथैवास्पृश्य. सब सवं परिहरणीय एवेति च पूर्व निर्णीतम् । अवशिष्टं च केशवपन- मिदानी मीमास्यते- तच चूडाकर्मण्युपनयने च तीर्थदर्शने बताङ्गन्दीक्षायां पित्रोपरणे भर्तृप- रणे च क्रियते । पावधि प प्राजापत्यान्यूने न क्रियते किंतु पूर्णे प्राजा. पस्थे सौरामिति वचनात्माजापत्ये तदपिके च प्रायश्चित्ते काब्वे तदङ्गत माऽऽदौ विधीयते । वपनस्य पापविचाङ्गत्वं कथमिति चेत्-सदीयफलसाप- नोपयोगित्वादिति गृहाण । प्रायश्चित्तं हि पापापनोदकम् ! प्रायः पापमिति भोक्तं विषं तस्य विशेषनमित्युक्तः । पापस्थ चाश्रयीभूना: केशा इति प्रथमवी पपनेन पापस्याऽऽधारं विनाश्य पश्चाभिराधारस्य तस्य संशोधन मुकरं भवति । तदनुसारेणैव च तत्र संकल्पो दृश्यते- यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति सस्मारकेशान्वपाम्यहम् ॥ इति । बमा मुढे अपरयो वीरो विनाशयितुं सुकरो भवति सदव । चूडाकर्मणि शिखात्वेन प्रस्थापिता मन्त्रपूता ये फेसास्तेषां मन्त्रपूत. स्वादेष न तान्या समाश्रयतीत्यतो वपनेऽपि न ते निष्काश्या भवन्ति । किंवन्य एव । पायविष्यतिरिक्तस्थळेऽपि तीर्थदर्शनादौ यत्र यत्र वपन विषिस्तत्र तत्र तीज तेषां पापाश्रयत्वमेव । पितृमरणे च पुत्रदेहस्याशुचिः स्वातत्र पापायीभूतकेशसंबन्धेन झटिति पापसंक्रमः स्यादिवि पितृपर- पश्रवणसमकालं सद्य एव शौरं पुषस्य विधीयते । योग्ये घधिकरणे समीपवस्तुगतधर्मसंक्रमः शीघ्रमेव जायते । पापस्य चाशुचिः पदार्थो योग्य एप । यपपि कस्यचिन्मरणे वत्सगोत्रसपिण्डानां सर्वेषामेव देहा दशाहम. अषयो पबन्ति, वाऽपि पुत्रदेहे न केवलं तदेवाशचित्वं विद्यते किवधि- त्पनामविस्वम् । लोकेऽपि शरीरे कचिद्वणादिना रक्तवादिनावे बस्सपीयस्वं परराषषवं जलादिना पुनः पुनः प्रक्षालय स्वच्छमवस्थापयन्ति । अपमानणादिगवदुष्टपदार्थसंबन्धेन झटित्येव स समीपस्था शरीरावयवो दुष्टः स्यात् । वथा च पितृपरणेन मातृमरणेन वाऽत्यन्ताची पुत्रदेो केवानि. .

·) धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । तानां पापानां बीघ्रवरं प्रसारा स्थादित्वतस्तत्रात्वन्तावश्यकतया मरणभव- समकाळमेव पुत्रस्य सौर विधीयते । अथ मातुः पितुर्वा मरणे पुत्रदेहस्यात्यन्ताशुचित्वं कर्य वत्मदर्यते- पपीती पितरौ यस्य देहस्तस्याशुचिर्भवेत् । न देवं नापि वा पित्र्यं यावत्पूर्णो न पत्सरः॥ तथा-पितुरन्दमिहाऽऽशौचं तदर्ध मातुरेव च । मासत्रयं तु मार्यायास्वदध भ्रातृपुत्रयोः । अन्येषां तु सपिण्डानामाशीचं माससमितम् ।। इति वचनानि । अस्वार्थ:-माता च पिता च पितरौ । वस्य मावा मना पिता वा मृतस्तस्य देहः संवत्सरपर्यन्तमशुचिः। तथा चानाधिकाराचदर. स्थायां देवं पित्र्यं वा कर्म तेन न कर्तव्यम् । संध्यादिकं नित्यं कर्म भवत्येव । एकादशाह आशौचनिवृत्तावपि संध्यादिनित्यकर्मव्यतिरिकं कर्म न कम्पमित्यर्थः । युक्तं चैवत् । ' त्रीणि मातृतस्त्रीणि पितृतः ।। इत्युक्तरीत्याऽपत्यशरीरे मातृशरीरस्य पितृभरीरस्य चान्वयोऽरत्येक । क्या चापत्यश्वरीरेऽपत्यत्वोपाधिविशिष्टस्य जीवस्य मातृत्वोपाधिविशिष्टस्य जी- वस्व पितृत्वोपाधिविशिष्टस्य जीवस्य चेत्येवं त्रयाणां जीवानां संबन्धः । तमापत्यजीवस्य प्राधान्येन संबन्धः । तेनैव साक्षाभोगसाक्नस्पेन परि- गृहीतत्वात् । मातृनीवस्य पितॄनीवस्य च संबन्धस्तत्रांशतो विधमानोऽम्व- प्रधानः । अतस्वच्छरीरमपत्यशरीरमिवि व्यवहिपवे नतु मादृशरीरमिति पितृश्रीरामिति वा । प्राधान्पेन व्यपदेशा भवन्तीति पायात् । अवय स्का मातृमरणे प्रेतीभूतं मातृशरीरं मातृत्वोपाधिविशिष्टजीवसंबन्धस्य विनत्वाद- शुचि भववि तथा तदेवापत्यशरीरमपि वशिवो विषमानस्य मातृस्योपाधि विशिष्टजीवसंपन्धस्व विनष्टत्वादशुचि प्रेततुल्यं भवतीति । एवं पितृप- रणेऽप्यूयम् । तत्रापत्यशरीरास्पितृजीवस्य मातृजीवस्य वा स्वपगमे अपि न तत्र प्रेतम्पपदेशः । तच्छरीरस्य सातादोगसापनत्वेन परिग्रहीतुस्वरसंपद. स्यापत्यजीवस्य मुख्यस्य वतो व्यपगमाभावात् । एतच्चाशुचिस्वमुत्तरो. तरं न्यूनमिव भवत्संवत्सरान्वे सर्वथा निवर्तवे । यो मृतस्य संवत्सरान्वे एव प्रेतत्वनिचिपूर्वकं पितृत्वमाप्तिमवति । सपिण्डीकरणोत्तरं हि पितृत्व प्रातिः । सपिण्डीकरणं च संवत्सरान्ते विहितम् । वृदयर्थमपकर्षगाग्दिाद- शाहादी सपिण्डीकरणेऽप्यशुचिस्वकारणस्य मातृपितृशरीरानवस्थाविनः ·४० धमतत्त्वानर्णयपारशिष्टम् । स्वादपत्यदेहेऽशुचित्वमस्त्येव । केवलं सपिण्डीकरणेन तदशुचित्वमाच्छाद्य कर्मानधिकारो व्यावर्त्यत इत्येव । अतस्तदवस्यायां वृदिबादाचरणं गौण. मेव । संवत्सरोज़ तु मुख्यमिति नेयम् । एतच्चापत्यशरीरे संवत्सरपर्यन्त यदशुचित्वमुक्तं तत्पुमत्यशरीर एव । न तु रूपपत्यदेहे । तथा हि-स्त्रीणामु. पनयनस्थाने विवाह इति बतः माक्तस्याः स्वभावसिद्ध एव कर्मानधिकारः। विवाहोत्तरं तस्याः कर्मण्यधिकारपामोति । स च न केवलायास्तस्याः किंतु भर्ना सहैव । दम्पत्योः सहाधिकारात् । सहाधिकारे च न द्वयोः सम. प्राधान्यम् । नापि पन्या। किंतु भर्तुरेव प्राधान्यम् । पत्नी तु भर्तुरभ्यन्व- रीभूय तदनुषङ्गणाधिकारिणी भवति । अभ्यन्तरीभावश्च पाणिग्रहणमन्त्र- बलाज्जायते । वधूशरीरं वरानुसंहितमन्त्रमयेन सूक्ष्मेणादृष्टेन शरीरेण कब- चेनेवाऽऽच्छादितं भवतीति यावत् । यच्च लोके तत्वत्कर्मकाले कर्ता पत्नीपाणि- स्पृष्टदक्षिणपाणिर्भवति तदभ्यन्तरीभावभावनायाचिह्नम् । यच्च काचिदेका- किनी कर्म करोतीति दृश्यते तत्रापि सा भर्तुरनुज्ञयैव करोति । तदा. नीमपि च सा पूर्वोतन मन्त्रमयेनादृष्टेन सूक्ष्मेण देहेनाऽऽच्छादिताऽ- स्त्येव । एवं स्थिते यदि कदाचित्पितृमरणेन पुमपत्यस्येव रूपप- त्यस्यापि देहे संवत्सरपर्यन्तमशुचित्वं स्याचदा तेन कयं कर्मानाधिकारः स्यात् । यतः सोऽशुचिर्दैहो मान्त्रिकवेष्टनेनान्तर्भूतः । तथा च यथाऽन्त: पुष्पवत्पपि नारी यावन बहिर्दश्यते रजस्तावनाशुचिस्तथैवेयमिति बोध्यम् । यथा चापत्यशरीरगतस्य पितृशरीरान्वयस्प पितृमरणोत्तरं संवत्सरपन्चम- शुचिस्वं क्या पत्नीशरीरावरणभूतस्य भनुसंहितमन्त्रमयस्यादृष्टशरीरस्य भ- ढमरणोत्तर संवत्सरपर्यन्तमशुचित्वम् । भर्तृशरीरादिव तादृशमन्त्रमयादृधरी. रादपि भर्तृमरणेन भर्तृजीवव्यपगमात् । प्रेवत्वनिवृत्तिश्च संवत्सरान्त इत्युक्त- भेव । अपत्यशरीरगतमशुचित्वं च संवत्सरान्त एकपद एव निवर्वते । यदि च क्रमशस्तन्नित्तिरिति पक्षस्तदा त्वेवं प्रतिभाति । अपत्यशरीरगतमान्तरं धातुत्रयं पितृतः, बाह्यं च धातुत्र मातृता प्राप्यते । त्वगमगादिधातूनां चोत्तरोत्तरं बलीयस्तया पितृमरणेन प्राप्वमान्तरधातुगतमशुचित्वं तत्सं. बन्धेन बाह्यधातुत्रयेऽपि संक्रामति। एकस्मिन् ऋतावेकस्य धातोः शुद्धिरिति पण्णां धातूनां शुद्धयर्थमृतु दकपरिमितस्य संवत्सरस्यापेक्षा भवति। किं स्वेवं शुद्धिर्मातृपरणे ऋतुत्र गैव स्यात् । तदानी मातृतः प्राप्त बाह्यं धातु. प्रयमेवाशुचि भवति । नतु वत्संबद्धमप्यान्वरम् । बलीपसि दुर्बल धर्म- संक्रमो न नियतः । न चात्र बाहधर्मसंक्रमे किंचित्यमाणमुपलभ्यते । तथा ·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ४१ च बाह्यधातु त्रयस्य शुद्धिर्ऋतुपयेणैवेति । एतदभिपायेण-पितुरन्दपिहाऽऽचौ. चं तदर्ध मातुरेव चेत्युच्यते । भार्या तु वैवाहिकमन्त्रबलेन भर्तुरेकत्वं गवे. त्येकत्वाभिमानाचन्मरणे भर्तृशरीरे सामान्यतोऽशुचित्वं समुत्पयते । तच्च मासत्रयेणापगच्छति । एतदुक्तं भवति । संबन्धस्य संबन्धिनौ द्वौ । वयोश्च कचित्कार्यविशेष समप्राधान्यं कचित्त्वन्यतरस्य । तच्च योग्यताबलादनुसंधेयं भवति । पतिपत्न्योर्दाम्पत्यसंबन्धेऽन्योन्यं स्वात्मत्वेन भावनायामविशिष्टा- यामपि पत्या मन्त्रानुसंधानपूर्वकं स्वाभ्यन्तरीकृता भवति पत्नी। ततस्त- दनुसारेण सा तदभ्यन्तरीभूता भवति । अवस्वादशसंबन्धे पत्युः माघान्य- मिति यथा पतिमरणे संवत्सरपर्यन पत्नीदेहस्थाशुचित्वं, न तथा पत्नी. मरणे पविदेहस्येति । एवं मातुः पितुर्वा पुत्रेण सह या संबन्धस्तत्र प्राधा. न्यं मातुः पितुश्च भवति । न तु भकृतविषये पुत्रस्य प्राधान्यम् । पुत्रशरीरे हि मातृपितृशरीरान्वयो नतु मातृशरीरे पितृशरीरे वा पुत्रशरीरान्वयः । अतः पुत्रमरणे मातुः पितुर्वा शरीरे न संवत्सरमशुचित्वं किंतु सामासपर्यन्त- मेव भवेत् । भ्रात्रोमिय: सहौदर्य संबन्धे संस्कारादिविषये ज्येष्ठस्य प्राधा- न्येऽपि प्रकृतविषये द्वयोः समपाधान्यम् । मातृद्वारा पितृद्वारा वा खयोर्मियः संबन्धसाम्यात् । अवस्वतान्योन्यस्य मरणेऽन्योन्यशरीरस्याऽऽशौचं सम. मेव । तच्च पूर्वापेक्षया न्यूनमिति सार्धमासपर्यन्तं करप्यते । एवमन्यत्रोह्यम् । तथा च यथा पितृपरणेनात्यन्ताशुचिभूवे पुत्रदेहे पापाश्रयीभूत केशसंबन्धे. नान्यत्र शीघ्रमेव पापसंक्रमः स्यादित्यतः पितृपरणे सद्य एव वपन विधीयते तथा भर्तृपरणेनास्यन्ताशुधिभूते मार्यादेहे पापाश्रवीभूतकेशसंबन्धनान्यत्र शीघ्रमेव पापसंक्रमः स्यादित्यतो भर्तृपरणे सद्य एव भार्याया वपनं विधीयते । तथा च यथा--आत्मा के पुत्रनामासीत्यु के पिता पुत्र स्वात्मभूतमेव भावयति तथा भर्ताऽपि सां भार्या वैवाहिकमन्त्रबलात्स्वात्मभूतामेव भाव. यति । आशौचमप्युभयोः समानमेव । यथा दशाहोचरं पितृपरणे ज्ञातेऽति- क्रान्ताशीचं पुत्रस्य दशाहमेव तथा भार्याया अपि अतिक्रान्ताशौचं दशाह- मेव । यथा चाऽऽशौच संपातेऽपि पितृमरणनिमित्तं पुत्रस्याऽऽशौचं न निवर्तते तयैव भर्तृपरणनिमित्तं भार्याया आशाचं न निवर्तते । एवं पुत्रभार्ययोः साम्यं चेत्पुत्रस्येव भार्याया अपि तुल्यपोगक्षेमत्वाद् भर्तृपरणे सद्यो वपनमावश्यक मेव भवति । तच वपनं पापाश्रयकेशीकरणेन यथा स्वशुदद्यर्थं भवति तथा मृतमप्युपकरोत्येव । अन्यथा दोषोक्तः । तदुक्तम् - ६ ·४२. धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । विधवाकवरीबन्धो भर्तृबन्धाय जायते । शिरसो वपनं तस्मात्कार्य विधवया सदा ॥ इति । यश्चायमाधुनिकानां केषांचित्पलाप एवाशि वचनानि प्रक्षिप्तानीति तत्रेत्य. मुच्यते-किं तत्र प्रक्षेपे बीजं श्रुतिविरोधो वा स्मृत्यन्तरविरोधो वा । उभ- यथाऽपि न संभवति । विधव या वपनं न कार्यमित्यर्थस्य श्रुतिस्मृतिष्यसंस्पर्शात् । ताहरवचनकर्तृणां विधवास द्वेषश्चेत्स कथं त्वयोनीतः। प्रत्युत तासु दयैव तेषाम् । पूर्वदुरितेने यमवस्थाऽऽसां संप्राप्ता पुनरीदृश्यवस्था जन्मान्तरे मा भूदिति मत्वैव हि ते पापदूरीकरणाय वाशि वचनानि पठन्ति । नहि राजाधिकारिभिश्वोरस्थ शिक्षायां कथितायां न तत्र तेषां देषो लोले प्रक- रूप्यते, प्रत्युत न्याय एव तद्वत् । प्रक्षेपे हेत्वन्तरं तु किंचित्कल्प्यमानं पार्य. न्तिकविचारे हेत्वामासरूपमेव भवेत् । तस्माद्विधवया वपनं कार्यमिति सिद्धम् । दूरस्था भार्या चेत्पविमरणश्रवणोत्तरं सद्यो वपनं कार्यमेव । केवलं केशानां भालसंयोजनं तत्र नास्ति । तत्र तीर्यादौ केशाः प्रक्षेप्तव्या। अमाप्तयौवना भार्या चेन्न भर्तमरणकाले तस्या वपन, किंतु चौवन याप्त्युत्तर- मेव । तत्रापि भालसंयोजनं नास्ति । वत्र च तया भर्तुमरणादारभ्याद्यया- वत्स्वेच्छालापमपिहरणभक्षण के शादिसौभाग्यचिह्नधारण जानतसकल दोपक्ष. पार्य प्रायश्चित्तं कृत्वा भत। श्राद्धं कार्यमिति । मृते भर्तरि या नारी आयवर्णत्रयोद्भवा । शिरोरुहान्दधात्येषा सर्वधर्मबहिष्कृता । इति स्मृतिसंग्रहधृतवचनेन धषु सर्वकर्मसु तस्या अधिकाराभा- वो बोध्यते । यच्च कैथिदुच्यते ब्राह्मणानामपि समितं ब्राह्मणत्वोचित. कर्मामावदर्शनात्तेषामप्यनधिकार एव देवपूजादिकर्मस्विति । तत्रोच्यते- यदि पावित्यापादकेन महापातकादिदुष्कर्मणा युक्तो लोकानां दृष्टिपथमा- गच्छेत्तर्हि सोऽपि सर्वधर्मबहिष्कृतः सन् विहिवे कर्मण्यनधिकृतो भवेदेव । यच क्षुद्रं पावकं पावित्यानापादकं न तेन स लोकहिष्कतो भवति, स च कर्मण्यनधिकृतो न भवति । किंतु तेनापि ताशपातकविनाशाय प्रायश्चित्तं कार्यमेव । सर्वथा विषवाभिा केशधारणं पारित्यापादकमित्यतः पतिपरणे सध एष केशवपन कार्यमिति सिद्धम् । अथ विधवाकेशवपनविषये स्पष्टो विषिः श्रुतो कापि न दृश्यत इति य उदोष आधुनिकानां केषांचिच्छ्रयते सप्रेत्यमुच्यते-कि सर्व एवार्या श्रुत्या स्पष्टं प्रतिपादयितयाः प्रतिपा.

·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ४३ दिवा एव वेति तवाभिमतम् । आचार्यपाणिनिविषये च महाभाष्यकारि. हेङ्गितेन चेष्टितेन निमिषितेन महता च मूत्रम्बन्धेनाऽऽचार्याणामभिप्रायोऽव. गम्यत इत्युक्तम् । तथा च ऋषिरपि न बोद्धव्यानखिलानर्थान् स्पष्टं प्रति. पादयति किंतु कांश्चिदादिशति कांश्चिच्च प्रकारान्तरेण सूचयति, किमुत श्रुतिविषये तथा स्यादिति वक्तव्यम् । आचमनविधिः, सद्विशेषाश्च कचि. देकवारं कचिद्विवारमित्यादयः । प्राणायामविधि , बहिर्जानु तनिषेधः- 'धौतवस्त्रधरः कुर्यात्सर्वकर्माणि संयतः। विकच्छोऽनुत्तरीयश्च नमश्वावस्त्र एव च । श्रोतं स्मार्च तथा कर्म नैव कुर्याद्विचक्षणः । नमो मलिनवस्त्रो जीर्णवस्त्रोऽनाच्छादितजानुश्च इत्येतादृशास्तत्तद्विशेषविधयो न श्रुतो सर्वे संदृश्यते । किंच यथा विधवा- वपनविधिः श्रुतौ साक्षान्न दृश्यते तया विधवावपननिषेषोऽपि श्रुतौ साक्षा- व दृश्यत इति कोऽयं तत्राभिनिवेशो भवतः, यब्राह्मणक्षत्रियविशा स्त्रीणां वपनमिष्यत इति मात्स्यवचनमप्रमाणी करोषि । प्रत्युत- विधिर्वा प्रतिषेधो वा श्रुनो यत्र न दृश्यते । तत्र संदिग्धचित्तानां स्मृतयो मार्गदर्शिकाः ।। इत्युक्तस्तथाविधे विषये वपनमेवाङ्गीकर्तव्यं भवति । भारतीययुद्धोत्तरं युद्धे मृताना पुरुषाणां स्त्रीभिः कथमाचरणं कार्यमि. त्येवं धर्मराजेन पृष्टस्य श्रीकृष्णस्योक्तिरियम्- ब्राह्मणक्षत्रियविशां स्त्रीणां वपनमिष्यते । शूद्राणामन्त्यजाद्यानां स्त्रीणां न वपनं भवेत् । अजातयौवनानां च तत्काले वपनं नहि ॥ इति । पतिमरणोत्तरं स्त्रीणां केशवपने मन्त्रलिङ्गमपि दृश्यते । आथर्वणसंहिता. याम्-'यदीयं दुहिता तव विकश्यरुदद्गृहे रोदेन कृण्वत्ययम् । अग्निष्ठा वस्मादेनसः सविता च प्रमुञ्चताम् ' ( अ. २ सू. २) इति । यदीयं तव दुहिता केशरहिता रोदनेन पातकं संचिन्वाना स्यात्तर्हि तस्मात्पातकादमि: सविता च त्वां प्रमुञ्चतामिति तस्यायः । अत्र विकेशीतिपदेन केशरहिता- घस्था सष्टमेव प्रतिपादिता भवति । न चात्र विकेशीयस्य व्यपगवकेशी- स्यों भाष्यकदिने प्रतिपादित इति चेचत्र तथाऽर्थो न ग्रांड इत्यपि भाष्य- ·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । कारैनैवोक्तमिति ते कुतो न घुद्धिमारोहति । अर्थश्व प्रसिद्ध इति भाष्य- कारास्तत्रोदासीना एव । यस्मिंश्च शब्दे श्रुते सद्य एव योऽर्थो बुद्धिमारोहति सोऽर्थस्तस्य शब्दस्य प्रसिद्धोऽर्थ इत्युच्यते । भवतोऽपि बुद्धौ विकेशीतिपद. श्रवणकाले विगतकेशीत्ययमेवार्थः प्रथमव उपस्थिवः स्यादेवेति स्वयमेव स्वान्ते विचारय । नन्वाथर्वणसहितायामन्यत्र प्रतिघ्नानाऽश्रुमुखी कधुकर्णी च क्रोशतु । विकेशी पुरुषे हते रदिते अर्बुदे सब ' ( अ० ५ सू० ११) इति मन्त्रे भाष्यकारैर्विकेशीत्यस्य विकीर्णशिरोरुहेत्यर्थः प्रतिपादितो दृश्यते । अर्बुदि: साभिमानिदेवता । साऽत्र प्रार्थते-हे अर्बुदे मम शत्रोः सैन्ये तव रदिते दन्तव्यापारे संचलिते तेन शत्रुभते पुरुषे हते मृते सति तदीया जाया प्रति. नाना प्रतिमुखं वक्षस्ताडयन्ती अश्रुमुखी बाष्पमुखी धुकर्णी कर्णाभरण- परित्यागेन हस्वकर्णी विकेशी विकीर्णशिरोरुहा च सती क्रोशतु रोदनं करोत्वित्यर्थः । तया चात्रापि विकेशीतिपदस्य विकीर्णकेशीत्यर्थः स्या- दिति चेत्-किं ततः । न हि दृष्टान्तमात्रेण कस्यचिदर्यस्य सिद्धिर्भवति । दृष्टान्तो हि साध्यार्यस्य दान्तिके संभवमात्रं साधयति न तु निर्णयम् । निर्णयस्तु प्रमाणान्तराधीन एव । यथाऽनिः शीतो द्रव्यत्वाज्जलवदित्युक्ते गुणकर्मादौ द्रव्यत्वाभावाच्छैत्यगुणस्यासंभव इति तादृशासंभवोऽग्नेव्य- त्वाज्जलदृष्टान्तेन निवर्त्यत इत्येव न तु तत्र दृष्टान्तेन शैत्यं साधितं भवति । अपरं चात्र दृष्टान्त एव तवापेक्ष्यते चेत् 'यस्वे मदोवकेशो विकेशो येनाभिहस्यं पुरुषं कृणोषि ' ( अ. ३ सू० ११ ) इति मन्त्रे भाष्यकारैवि. केशपदस्य केशविगमनहेतुरित्यर्थः प्रतिपादितस्तत्र निधेहि दृष्टिम् । अथ यदि दृष्टान्तेनात्र न निर्णयस्तत्रि विकशीशब्दार्थः कथं निर्णेयः । कुतो वा प्रतिघ्नानवि पूर्वोदाहृते मन्त्रे भाष्यकारैर्विकेशीपदस्यार्यों विकीर्ण- शिरोरुहेत्येवं गृहीत इति चेदुच्यते-विकेशीस्यस्य विकीर्णकेशा विगवकेशा चेत्यर्थद्वयम् । तत्र विकीर्णकेशावस्था बद्धकेशावस्थायाः प्रतिद्वंद्विभूता। विग- तकेशावस्था च सामान्यतः केशयुक्तावस्थायाः प्रतिद्वंद्विभूना । वत्र पूर्वप्रका- न्वेऽर्थे विशेषावस्थावगमश्चेत्तत्मातिद्वद्विभूतवावस्था तदुत्तरं निरूपणीया भवति । यदीयं दुहितेविमन्त्रात्पूर्वस्मिन् पापपमोचनार्थक एव मन्त्रे 'यदीमे केशिनो जनाः' इत्यत्र केशिन इति पदेन केशयुक्तावस्थोपस्थिताऽभूत् । अर्थादेव च तदुत्तरस्मिन् यदीयं दुहितवि मन्त्रे पूर्वोपस्थिवावस्थापतिद्वंद्विभूता विग- - ·धर्मतत्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ४५ वकेशावस्थैव ग्राह्या भवति । प्रसिद्धत्वाश्च विगतकेशेत्येवार्थों ग्राह्य इत्यु. कमेव । नन्येवं प्रतिघ्नानेति मन्त्रे प्रसिद्धार्थ परित्यज्य विकीर्णकेशेत्ययों गृहीतस्तत्र कि बीजमिति चेत्-शृणु । विकीर्णकेशावस्था हि भर्तृमरणकालिको सदनन्तरभाविनी च विगतकेशावस्था । प्रयोगकारैथवे विधवा- केशवपनप्रयोगे चेत्थं क्रमो दृश्यते । भर्तृमरणक्षणे स्वोरस्ताडनादिनैसर्गिक क्रियायुताऽऽक्रोशन्त्यश्रुमुखी केशबन्धं विश्लिष्य विस्तीर्णकेशावस्यैव सचैलं सशिर स्नात्वा स्नानेन चाऽऽ! केश कुङ्कुमं परिमृज्य माङ्गल्यसूत्रोटन च कृत्वा कर्णाभरणादीनिष्काश्य च केशान् वापयेत् । ततस्तान् सकुङ्कुमान् केशान् प्रेतभाले संयोज्य तेन सह भर्तृतदाहं कुर्यात् । एतद्भालसंयोजन संन्यस्ते पतिते वा भरि नास्ति । तत्र केशानां तीर्यादौ प्रक्षेप इति बोध्यमिति । तत्र प्रतिघ्नानति मन्त्रे पुरुषे हत इत्यनेन मरणकालिक्यवस्था प्रदयते । प्रतिघ्नानाऽश्रुमुखी कधुकीत्येतैश्च पदैः सैवावस्था परिचाय्यते । अतस्तात्कालिक्यवस्थापदर्शको विकीर्णकेशेत्यर्थस्तत्र विकेशीतिपदेन ग्राध इन्युचितम् । यदीयं दुहिनेति मन्त्रे तु भर्तृपरणक्षणिकावस्थापरिचायका- भावात्तदनन्तरमाव्यवस्थागतः केशविगमो विकशीतिपदेन बोध्यत इति युक्तरम् । सांप्रतं हि परिस्थिती दृश्यमानायां गतभर्तृकासु बह्वीषु काश्विदेव विगत- फेशा दृश्यन्ते । बह्वयन्तु न विगतकेशा नापि विस्तीर्णकेशाः किंतु बदकेश्य इति श्रुत्यभिप्रेतामवस्थामस्वीकुर्वन्तीनां तासां कयं देवे पिये च कर्मण्यः धिकारः स्यात् । तदुक्तं स्कान्दे- कबरीसहिता यत्र विश्वस्वा च वसेद्गृहे । हव्यं देवा न गृह्णन्ति कव्यं च पितरस्तथा ।। इति । यत्तु कैश्चिदाधुनिकैरभिनिवेशग्रहग्रस्तपदीयं दुहितेत्यत्रापि मन्त्रे विकेशी- त्यस्य विकीर्णकेशीत्येवार्थो न तु विगतकेशेत्यर्थ इति ब्रुवाणेरुत्पेक्षितं मृतभर्तृकाणां केशवपनं श्रुतिविरुदमिति तदनानविजृम्भितम् । तथा हि- अभीष्टचिन्तकेन वरपदानोद्यतेनाऽऽशी:प्रयोक्त्राऽन्येन वा यस्य यादवभीष्ट चिन्त्यते तस्य तावदीष्टापेक्षयाऽधिकमभीष्टं पूर्वकर्मानुसारेण प्राप्यते चेव तयवच्छेदे तात्पर्यमभीष्टचिन्तकस्य । अधिकाभीष्टमाप्तिर्भवतु मा वा भूदभीष्ट- चिन्तकस्तत्रोदासीन एव । तथानिष्टचिन्तकेन शापपदानोद्यवेनान्येन वा - ·'४६ धर्मतत्वनिर्णयपरिशिष्टम् । केनचिद्यस्य यावदनिष्टं चिन्त्यते तस्य तावदनिष्टापेक्षयाऽधिकमनिष्टं पूर्व कर्मानुसारेण पाप्यते चेन्नैव तद्वयवच्छेदे तात्पर्यमनिष्टचिन्तकस्य । अधि. कानिष्टमाप्तिर्भवतु मा वा भूदनिष्टचिन्तकस्तत्रोदासीन एव । नयष्टपुत्रा सौभाग्यवती भवेत्यस्या वाचस्तात्पर्य नवमपुत्रव्यवच्छेदे । न वा पौत्रवान् भवेत्यस्या वाचस्तात्पर्य प्रपौत्रजन्मव्यवच्छेदे । न चाप्यन्धो भविष्यसी. त्यस्था वाचस्तारपर्यं पङ्गुत्वव्यवच्छेदे केनापि कल्प्यते । तथा यदीयं दुहिवे. ति मन्त्रे विके शीत्यस्य विस्तीर्णकेशीत्यर्थ इति त्वन्मतानुसारेणाङ्गीकारेऽपि तदपेक्षयाऽधिकस्य केशविगमनस्य व्यवच्छेदे नैव विकेशीयुक्तेस्तात्पर्य. मिति श्रुतिविरोधोक्तिरत्र नैवावकाशं लभते । एवं च मृतभर्तृकाणां केश- वपनं नैव श्रुतिविरुद्धामति सहृदयराकलनीयम् । ननु नवोढा वधूः पितृगृहात्प्रथमत एवं भर्तृगृहं गच्छन्ती यदि गमन- समये रोदनेनापं कुर्यात्तदा तादृशरोदनजन्यादेनसः सवित्रादयो देवा मां मुञ्चन्विति प्रार्थ्यत इयं दुहितेति मन्त्रेण । इत एव लिङ्गाचतुर्थीहोमक- मणि प्रायश्चित्ते विनियुक्तोऽयं मन्त्रो भाष्यकारैः । तादृश्यां चावस्थायां केशविगमनस्यात्यन्तासंभवान्मन्त्रगतस्य विकेशीति पदस्य विगतकेधी- त्ययस्यात्यन्तानुचितत्वेन विकीर्णकेशीत्यर्थस्यैवोचितत्वेन न तत्केशव्यपग- गमै लिङ्ग भवतीति विफल एवायं पूर्वोक्तः सर्वः प्रयास इति चेत् । अत्रेदं योध्यम्-जपे स्वाध्याये पारायणे च मन्त्रोच्चारणमपूर्वोत्पाद- कम् । कर्मणि विनियुक्तस्य मन्त्रस्य कर्मकाल उच्चारणं तु तादृशकर्मजन्या. पूर्वविशेषोत्पादने साहाय्यकमाचरवि । उभयत्राप्यानुषङ्गिकतयाऽनुसंधा- नमावश्यकमेव । तदन्तरेणापूर्वविशेषोत्पादनासंभवात् । यत्र च मन्त्रस्य तद्घटकपदस्य वाऽर्थद्वयं संभवति तत्र कर्मकाले कर्मसंबद्ध एवार्थोऽनुसं- धेयः । जपादौ तु स एव नुसंधेय इति न नियमः। प्रसिद्धार्थोऽन्यश्चेत्सोऽपि सत्रानुसंधेयो भवति । अत एवैन्द्रया गाईपत्यमुपतिष्ठत इति श्रुत्या गाई. पत्योपस्थाने विनियुक्तायाः · कदाचनस्तरीरसि' (ले० सं० १।४।२२) इस्यैन्द्रया ऋचोऽर्थानुसंधाने मन्त्रगतस्येन्द्रपदस्य प्रसिद्धार्थ परित्यज्य इदि परमैश्चर्य इति धात्वनुसारेण परमैश्वर्यवान् इत्येवं यौगिकार्थानुसंधान भवति । अन्यथा गार्हपत्य इन्द्रेति संवेधनासंभवात् । जपादौ विन्द्रपदस्य प्रसिद्ध एवार्थोऽनुमंधेयो भवति । प्रसिद्धार्थपरित्यागे कारणाभा. वात् । एतेन यदीयं दुहितोत मन्त्रस्य चतुर्थीहोपकर्मगि प्रायश्चित्वे विनि.

·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । युक्तत्वेन तत्र विकेशीत्यस्य विगतकै शीत्यर्यस्यासंभवात्मतिघ्नानाऽश्रुमु. खीत्यत्रेव विकेशीत्यस्य विकीर्णकेशीत्येवार्य इति न तत्केशव्यपगमे लिङ्गमित्यपास्तम् । जपादौ केशव्यपगमरूपार्थस्य प्रसिद्धस्य ग्रहणे बाप काभावात् । विकेशपदस्य व्यपगतकेश इत्ययों मुख्यः, भाष्यकारैरन्यत्र गृहीतश्चेति प्रागुक्तमेव । किंच प्रतिघ्नानेत्यत्रेव यदीयं दुहितेत्यत्र विकेशी- त्यस्य विकीर्णकेशीत्यर्थो ग्राह्य इति वक्तुमशक्यमेव । विकरणं( विस्वा; रणं ) हि बन्धविमोचनपूर्वकमखिलानां के शानामितस्ततो विस्तारणम् । प्रतिघ्नानेत्यत्र हि भर्तृमरणकल्पनेन वन्धविमोचनं संभवति । यदीयं दुहि. तेत्यत्र तु पतिसंनिधानेन बन्धविमोचनस्यैवासंभवः । कस्तहि यदीयं दुहि. तेत्यत्र विकेशीत्यस्य तादृशमायश्चित्तकर्मण्योऽनुसंधेय इति चेत् -उच्यते दुहिता हि पितुहानिर्गच्छन्ती भाविपितृवियोगजन्यमनःक्षोभेण केशवध. संरक्षणे शिथिलपयत्नोति केचित्केशा वधाद्विसस्ता भवन्ति । तथा च विसस्तकेशीत्यर्थस्तत्र ग्राह्यो भवति । तया च प्रतिघ्मानेत्यत्राखिला केशा आहत्य वधं विमुच्य विस्तीर्णाः, यदीयं दुहितेत्यत्र तु केचिदेव केशा यदृच्छयैव च बन्धमविमुल्यैव च विसस्ता इति महान्विशेषः । कंच चतुर्थीकर्मणि प्रायविचे पिनियुक्तस्तदनुसारेण प्रकल्पितार्थकोऽ- प्ययं यदीयं दुहितेति मन्त्रा पणाड्या विधवाकेशव्यपगमसूचको भवत्येव । तया हि-तत्र हि पातकालमोकः पार्थते । पातकोत्पत्तौ च कारणतया रोदनं निर्दिश्यते । फेवलेन च रोदनेन या पातकोत्पत्तिस्तदपेक्षयाऽधिकपापो- पत्तिर्षिकेशीकृतरोदनेन जायत इति विकेशीपदेन द्योतते । निषिद्धसेवनाच्च पातकोत्पत्तिः । पतिसंनिधाने केषामपि केशानां बन्धाद्विषेसनं निषिदम् । एवं च तदवस्थायां सर्वेषां के शाना बन्धे प्रवेश आवश्यका । दूरस्थे तु पत्यो बन्धो निषिद्ध इति तदवस्थायां सर्वेषां केशानां वन्याद्विमोचनमाव. वश्यकमित्यर्थसिद्धमेव । क्रियाप्रबन्धादयम् ० ( रघु० ६। २३) इति कालिदासोक्तिरमनमगोरलयति । मृतभर्तृकायास्तु न संनिहितः पति- रित न केशबन्धः । न चापि दूरस्थः पतिर्विद्यत इति न बन्धविमुक्ताः केशाः । केशानां च शिरस्यवस्थानं बन्धेन बन्धविमोकेन वा न तु तृतीयः मकारस्वत्र विद्यते । यथाऽस्य पुरुषस्य न पुमपत्यं न च रूपपत्यमित्युक्तेऽ. देव स निरपत्यः सिद्धो भवति, तथा मृतभर्तृकाया उक्तपकारद्वयासंभ. बेनार्थादेव केशव्यपगमः सिद्धो भवतीति ।

·૪૮ धर्मतत्वनिर्णयपरिशिष्टम् । किंचानुमितश्रुविरष्यत्र प्रमाणम् । यथा नैयायिकर्पङ्गल बेदबोधितकर्न. व्यताकमलौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वाइर्शादिवदित्यनुमानं प्रदर्ष मङ्ग. कविधायिका श्रुतिरनुमिता तयाऽत्रापि पक्षभेदेन वक्तुं युज्यते । तत्र मङ्गलं पक्षः प्रकृते तु विधवाकेशवपनं पक्ष इति भेदः | साध्यं हेतुर्दृष्टान्तश्च स एव । न चात्रासिदो हेतुरिति भ्रमितव्यम् । तादृशाचारस्य निरूढ वरत्वात् । अत्र केचित् । विधवाकेशवपनस्य शिष्टाचारसंमतत्वेऽपि सांपतिकारि. स्थित्यनुसारेण वत्र केशधारणस्य विधिपनस्य निषेधो वा परिकल्पनीय इत्याहुः । त इत्थं प्रष्टव्याः । न वाङ्मात्रेण कश्चिदर्थः सिध्यति । योऽयं विधिनिषेधो वा परिकल्पनीय इत्युच्यते तत्र किं मूलम् । परिस्थितिरिति चेत्-परिस्थिविहि यादृच्छिकी लोकानां प्रवृत्तिः । विपिना निषेधेन च यादृच्छिक्या प्रवृत्तेरसन्मार्गानिवर्तनद्वारा सन्मार्गे संग्रहणं कार्य भवति । स च विधिरेव निषेध एव च यदि तादृशप्रवृत्त्यनुसारी स्यात्त किंचित्कर एवं सः । असन्मार्गप्रवृत्तस्य राजपुत्रस्य सन्मार्गे प्रवर्तनाय नियोजित शिक्षको पदि राजपुत्रमतिमवलम्बेत चेतिक तेन कृतं स्यात् । ननु प्रकृत्यैव यासां विधवानां केशधारणे प्रवृत्तिर्न तदर्थमयं विधिनि. षेधो वा प्रकल्प्यते, किंतु यासां केशवपने प्रवृत्तिस्तदर्थे केशधारणविधि. वपननिषेधो वा प्रकल्प्यत इति तथाविधासु तासु तदुपयोगः स्यादिति चेत-मैवं वादीः । केशवपने प्रवृता हि विधवा येन हेतुना प्रवृत्ता स हेतुर्या. वनोन्मूलितस्तावन्न किमपि त्वदभिमतेन प्रकल्पिोन विधिना निषेधेन वा साध्यं भवेत् । तासां चेतसि विद्यमानो हेतुस्तु मृते भर्तरि निरपवाद केशानां पापाश्रयत्वम् । न हि परिस्थितिमात्रमवलोकयता त्वया प्रकल्प तस्य विधवासु केशधारणविपननिषेधस्य वा वादशकेशाश्रितपापोन्मूलने सामर्थ्यमस्ति । येन स विधिनिषेधो वा तत्र चरितार्थः स्यात् । 'केशेषु पापं न विद्यते' इत्याधुनिकानामुक्तिस्तु न श्रदेया । केशानां पापाश्रयत्व. स्याऽऽपस्तम्बसूत्रकारेण स्पष्टमेवोकत्वात् । तस्माद्विधवानां केशवपनमावश्य. कमेवेति सिद्धम् । चिताशवपनस्यालौकिकाविगीतशिष्टाङ्गीकृताचारवि- षयत्वेन तद्विषये संदेह एव नास्ति । ये चाप्याधुनिकाः केचिद्वयावहारिकाण कानिचित्कारणानि प्रदर्थ वपनं न कार्यमिति ब्रुवन्ति । अपरे च केचन स्मृतिवचनान्यपि तत्र साधका- नीति मन्यमानाः प्रत्यवतिष्ठन्ते । तत्रेत्यमुच्यते- - ·- धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ४९ वपनस्य सशास्त्रत्वे सिद्धे तदभावसाधनाय लौकिकहतुपदर्शनमत्य- तानुचितम् । प्रातःस्नानस्य सशास्त्रत्वे सिद्धे शैत्यपीडादिदोषपुरस्कारेण प्रातःस्नानं नैव कार्यम् ' इति यदि केचन ब्रूयुस्तहि तद्वचनं शिष्टपरि- गृहीतं नैव भवति । अथ ये केचन वपनं शास्त्रनिपिदमिति वदन्ति तान् प्रत्युच्यते धर्म सिन्धौ-'पितृमरणे पुत्रागां कर्तृभिन्नानामपि सौर नित्यम् । एवं पत्न्या अपि प्रथमे दशमेऽह्नि वा क्षौरं नित्यम् ' 'मातापित्राचार्य पु मृतेषु नियमेन दशमेऽहनि मुण्डनम् । एवं भर्तरि मृते स्त्रिया अपि मुण्डननियमः' इत्युक्तम् । तथा तत्रैव विधवाधर्मेपु- विधवाकवरीवन्धो भर्तृवन्धाय जायते । शिरसो वपनं तस्मात्कार्य विधवया सदा ।। एकवारं सदा भुक्तिरुपवासव्रतानि च । पर्यशयना नारी विधवा पातयेत्पतिम् ।। नेवाङ्गोद्वर्तनं कार्य गन्धद्रव्यस्य सेवनम् । नाधिरोहेदनवाई प्राणः कण्ठगतैरपि ।। न कञ्चुकं परीदध्याद्वासो न विकृतं वसेत् । इत्युक्तम् । कवरीसहिता यत्र विश्वस्ता च वसेद्गृहे । तद्गृहं निन्दितं नित्यमलम्या पवनं परम् ।। हव्यं देवा न गृह गन्ति कव्यं च पितरः सदा । कृतं तबाफलं सर्व यत्र साऽफल का धंधा । इति वचनमप्यत्र प्रमाणमनुसंधेयम् । सर्वान्केशान् समुद्धृत्य च्छेदयदगुलिद्वयम् । एवं नारीकुमारीणां शिरसो मुण्डः स्मृतम् ॥ इति पराशरवचनव्याख्यायां माधवेनापुक्तम् -- नारीग्रहणेना कुमारी णामपि ग्रहणे सिद्धे पृथगुपादानं विधवासु वपनाङ्गीकारद्योतनार्थम् । नात्र नारीशब्दः स्त्रीमात्रवाची । किंतु समर्नुकस्त्रीवाची । कुमार्यतु विवा- हरहिताः । तथा च सभर्तृकाणां विवाह रहिनानां चैतदुक्तं भवति । ततो विधवाना सर्वात्मना माण्डयमङ्गीकृतं भवतीति । सविं हि नारीणामिति पाठेऽपि नारीशब्देन सुवासिनीनापेव ग्रहणपित्यनुप दमेव वक्ष्यते ।

·धमतत्वनिर्णयपरिशिष्टम् । अत्रेदमनुसंधेयम्- पिसा रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ इति मनुस्मृतिः । अब रक्षणं च न केवलमन्नवस्त्रादिनैव । किंतु स्त्रीणां यो मुख्यो धर्मः पातिव्रत्यं तदनुरूपाचरणेन । पातिव्रत्यं चानन्यभावेन पतिसेवन कमवणता । सा यथा स्त्रीणां मनस्यनायासेन पदमादध्यात्तथा बाल्ये समुपदेशः पित्रा यः क्रियते तत्तस्याः संरक्षणम् । न केवलमीदृश उपदेश एव किंतु तादृश- कन्यासंनिधी पित्रा स्वभार्ययाऽन्येन वा केनापि साकमनसूयादिकानां पति- बतानां स्त्रीणामाख्यानादिकरणम् । तादृशाख्यानादिश्रवणेन च कन्याया मनस्युपदेशश्रवणयोग्यता संपयते । अन्यथा तु पुत्रादिना क्रियमाणोऽ. प्युपदेशः कर्णकटुः स्यात्, इति स बुद्धि नाऽऽरोहेद । एवं पित्रा कृते. नोपदेशादिनाऽधिकारसंपन्ना यौवने भो तिष्ठति । भर्ता च- विशीला कामवृत्तो वा गुणैर्वा परिवर्जितः । उपचर्यः स्त्रिया साध्या सततं देववत्पतिः । नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोपितम् । पति शुश्रूषवे येन तेन स्वर्ग महीयते (मनु० अ० ५।१५४) ।। इति मनूक्त्या कीदृशोऽप्यस्तु तं सेवेतवेत्युच्यते । तेनापि च सा परि- रक्षणीयैव । तत्परिरक्षणं च न केवलमन्नवखादिनैव । किंतु स्वं सेवमाना • सेवाधर्मः परमगहनः इति कस्यचिदुक्तिमपैव । सुखद एव च सेवाधर्मः । इति यथा मन्येत तथा तया सेवां कारयेत् । तथा भर्तृमरणोत्तरं पुत्राः दिना परिरक्षणमपि च न केवल पन्नवस्त्रादिनैव । किंतु यस्मै दद्यापिता त्वेना भ्राता चानुमते पितुः । तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्वयेत् (मनु०५।१५१) ।। पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा। पतिलोकममीप्सन्ती नाऽऽचरेस्किचिदपियम् (मनु०५।१५६)। इति मन्क्त्यनुसारेण तस्या वर्तनं यथा भवेत्तथा प्रयांततव्यम् । एवं च स्त्रीणां पातिवन्यं मुख्यो धर्मः । तदर्थमेव चाऽऽनुषङ्गिकतया वाल्थे पित्रा संर- क्षणं मृते च भर्तरि पुत्रादिनेत्युच्यते । अत्र जीवतो वा मृतस्य वा. नाऽऽचरेस्किंचिदप्रियमिति यन्मनुस्मृतावुच्यते तस्यायमर्थ:-जीवदवस्थायाँ ·धर्मतत्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ५१ भर्तुर्यदप्रिय तत्त-मरणोत्तरमपि तया नानुष्ठेयमिति । भार्यायां पापसंक्रपश्च भर्तुरमिय एव । अतः स भार्यया भर्तृपरणोत्तरं यावच्छक्यं परिहरणीय एव । तदर्थं च पापाश्रयाणां केशानां वपनेन पापस्य निरालम्बनत्वसिद्धये भर्तु मरणोत्तरं सद्यो वपनमावश्यकम् । एवं वपनस्याऽऽवश्यकत्वे सिदेऽर्था- देव तदकणे दोषः समुद्भवति । अत एव मुमुक्षुः पतिना हीना या नारी केशधारिणी । तस्यास्तद्धारणे ब्रह्मन्दोषो नास्तीति मे मतिः' । इति वृद्धमनुवचनेन मुमुक्षोविधवायाः केशसंधारणे दोषाभावं वदता:- न्यत्र दोषः सूचितः । यदि च सामान्यतो विधवायाः केशसंधारणे दोषो न स्यात्तर्हि मोक्षेच्छायां दोषो नास्तीत्युक्ति रसंगता स्यात् । प्रतियोगिम- सञ्जनपूर्वकत्वानि पेधस्य । न च मुमुक्षुः पतिना हीनेत्यस्मिन्वचने मुमुक्षो- विधवायाः केशधारणे दोषाभावोक्त्या वस्थाः केशवपने दोषः सूचितः स्यादिति चेत्-भ्रान्तोऽसि । उक्तवचनस्य मुमुक्षोविधवायाः केशधारण एवं दोषाभावो नान्यत्रेत्येवं नियमपरत्वे सत्येव हि त्वदभिमतोऽर्थः सिध्येत् । नियमश्च स्वार्थस्यान्यतः सिद्धावेव स्यात् । स्वार्धश्च न कथंचनात्रान्यता सिद्धो भवति । नहि मुमुक्षोविधवायाः केशधारणे दोषो नास्तीत्यर्थः प्रमा. णान्तरेण सिद्धो भवति । किंचात्र नियमाकारस्त्वदभिमत एव कुतः । अन्यथापि संभवाद । विधवायाः केशधारणे दोषाभावश्वेन्मुमुक्षोरेवेति । इदं चात्रावधेयम्-विधयाकेशवपनश्य ह्येतद्वचनमपवादः । स चापवादः किमत्र नित्य ऐच्छिको वा । तथा हि- अपवादो द्विधा ज्ञेयो नित्यश्वैच्छिक एव च । तत्रोत्सर्गानुसरणं दोषायाऽऽद्ये न चान्तिमे ॥ यथा ' सर्वेषु धर्मकार्येषु पत्नी दक्षिणतः सदा ' इत्युत्सर्गः। तस्य च अभिषेके विप्रपादक्षालने वामतो भवेत् । इत्यपवादः । अयं चापवादो नित्यः । तत्रापवादस्थळ उत्सर्गानुसरणेन पत्नी दक्षिणतश्चेदोष एव स्यात् । यथाऽत्र · नानृतं वदेव' इत्युन्सर्गः । - तस्य च- प्राणात्यये विवाहे च नानृतेन प्रदुष्यति । इत्यपवादः । अयं चापवाद ऐच्छिकः । प्राणात्यये विवाहे चोत्सर्गानु- ·५२ धर्मतस्वनिर्णयपरिशिष्टम् । सरणेनानृतवदनाभावेऽपि दोपाभावात् । यथा च म्नाने सशिरस्कत्वमुत्सर्गः। अशक्तविषयेऽशिरस्कत्वमपवादः । अयमप्पैच्छिक एव । अशक्तेन सशिर- स्कम्नाने कृतेऽपि दोषाभावात् । तत्र विधिपत्ययसत्वे नित्यापवादो ज्ञेयः । यथा वामतो भवेदिनि । न दुष्यति न दोष इत्येतावन्मात्रोक्तो वैच्छिकाप- वादो ज्ञेयः । उत्सर्गाननुसरणे दोषाभावोक्ति घुन्सर्गानुसरणं नैव निषेधति । कचिच्च तथाविधापवादस्थल उत्सर्गसमुच्चायकोऽपिशब्दो दृश्यते । तत्र पया नित्यापवादः स्वविषय उत्सर्गसत्तां बाधत एव, न तथैच्छिकः । पछि कापवादस्तु स्वविषय उत्सर्गाननुष्ठानं चेत्तत्र केवलमनुज्ञा ददत्स्वविष येऽप्युत्सर्ग प्राधान्येन संग्राहयत्येव । मुमुक्षुः पतिना हीनति प्रकृतो वपना. पवादग्त्वच्छिकः । विधेरदर्शनात् । या भवेत्केशधारिणीति वाक्यस्य यच्छ . ब्द घटिनवेनानुवादरूपवान् । उत्सर्गाननुष्ठानस्यानुज्ञाबोधका दोपो नास्ती- ति लिङ्गच । तथा च मुमुक्षोविधवायाः कुत्तश्चित्कारणाजायमाने केवल मनुज्ञा ददात्ययमप नाद इति स केशवपने पापं सूचयतीति दुरापास्तमेवेति विभावनीयम् । अयात्रेदं विचार्यने-येगमच्छिकापवादन स्वविषय उत्सर्गाननुष्ठान समनुज्ञा दीयते साऽमुकस्थल एच ग्राह्येत्यत्र किं नियामकमस्ति न वा । अस्ति चेतुच्यताम् । नास्ति चेत्र कापि विवाहेऽनृतयाऽपि वाचा प्रकृत्यैवा- तरायं चिकीर्षवस्तदर्थं बद्धपरिकरा निष्कारणवैरिणः । शठा · विवाहेऽनृता वाङ न दोषाय ' इत्येवमेच्छिकापवाद समाकर्ण्य नर्तयेयुः । उच्यते--- चिकीषिते यदा कार्य उत्सर्गाद्विघ्नसंभवः । तदोत्सर्गपरित्यागसमनुझोपयुज्यताम् ।। तथा च नानृतं वदेदियुत्सर्गनुसरणेन विचाहे प्रयुक्ता सत्या वाङ् नैव दोपाय भवति । किंतु यदि कुतश्चित्कारणात्समुत्पन्नो विवाहान्तरायोऽनृ. तया वाचा विनश्येत चेत्तत्रोत्सर्गपरित्यागेनानृतवाक्मयोगस्यानुज्ञा दीयते । सत्यया वाचा विवाहान्तरायसंभवश्चेत्तत्र मौनमेवाऽऽस्थीयताम् । यत्रानृतां वाचमन्तरेण विवाहान्तरायविनाशासंभव स्तत्रैवानृनवागनुज्ञति सिद्धम् । अशक्तस्याशिरस्कस्तानविषयेऽप्येवमेव । स्नानं हि विहितकर्माधिकारसिद्धयर्थं क्रियते । यदि चाशक्तेन सशिरस्कस्नान कृते तज्जन्यपीडां सोढुमसमर्थन कर्मैव कर्तुं न शक्यते चेत्तस्याशिरस्कसानानुना । एवं प्रकृतेऽपि बोध्यम् । मुमुक्षुाई मोक्षार्थमहर्निशं प्रयतते । तादृशाश्च विधवाया अहर्निशं तदर्य प्रय. तमानाया यदीत्यं मतिः स्यात्केशवपनन प्रयत्ने विघ्नसंभव इति तादृश " Andama ·- धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ५३ संभवाभिमायण च यदि केशधारणे सा प्रवतेत तर्हि वपनपरित्यागो न दोपायेत्येवं समनुज्ञा नान्यति । एवं च मुमुक्षोरपि विधवाया औत्सर्गिक केशवपनं सिद्धपेवेति सुधीभिरूह्यम् । केशानां च पापाश्रयत्वेन केशधारणे पातकसंभावन या दोपकल्पनं युक्तं भ. वेन तु कथमप्यधारणे । अपि च मुमुक्षोरा पैराग्यसंपन्नायाः कर्मण्य भावाभावेन पातकसंभावनाया असत्त्वेन केशधारणेऽपि न दोष इति 'मुमुक्षुः पतिना हीना' इति वृद्धमनुवचनोपपत्ति या । एवमेव यस्पा दीक्षाऽस्ति वैष्णवी साऽजस्र नारायणाचनकवणतया कर्मान्तरेऽनासक्तनि तस्याः पातकसंभावनाया अभाव इत्यभिप्रायेण- स्त्रीणां तु भर्तृहीनानां वैष्णवीनां वसुंधरे । यावच्छरीरपातं हि प्रशस्तं केशधारणम् ॥ न कार्य के शवपनं वैष्णव्या भर्तृहीनया ।। इत्यादिवचनानि योजनीयानि । यानि च वचनानि वपननिषेध. वोधकानि सांपतं प्रदयन्त तानि ययाऽनुपा प्रदर्शितानि तयाऽऽनु. पा निवन्धग्रन्थेषु नोपलभ्यन्ते । अनस्तत्र प्रामाण्य संदेह एव भवति । कानिचित्तु पाठभेदं प्रकल्प्य प्रदर्शितानीव दृश्यन्ते, तानि च यथायथं प्रदर्शयिष्यामः । यत्तु --- सकच्छं वर्णितं भिखं विकच्छं गृहमेधिनम् । विकेश विधयां दृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत् ॥ इति वचनमुपन्यस्यते, तत्र — सकेशां' इत्येव पाठः। विकेशामित्यप. पाठः । विस्तीर्णकेशामित्यर्थेन वा योजनीयः । ' सकेश विधयां दृष्ट्वा सचैलं स्नानमाचरेत् । इत्यभियुक्तोक्तिसंवादश्च । सकेशाम् ' इति पाठपेवोरलयति । यदि च भिक्षोः कच्छनिषेधक गृहस्थाश्रमिणः कच्छावश्यकत्वबोधकं च वचनं यथोपलभ्यते तथा सामान्यतो विधवानां केशधारणविधायकं वचनमुपल. भ्येत तहि विगतके शामित्यर्थको विफेशामिति पाठः साधीयान्स्यात् । प्रपन्ना भर्तृहीना तु गुरूणामुपदेशतः । न धारयति या केशान्पाति सा नरकं ध्रुवम् ॥

·-- - ५४ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । इति पचने, पातीत्यस्य स्थाने यातीति पाठं प्रकल्प्यौपढौकितम् , तत्रेत्यमुच्यते-अनोत्तरार्धे केशधारणाभावो नरकमाप्तिहेतुत्वेनोक इति मतीयते । नत्र · गुरूणामुपदेशत: ' इत्यस्यान्वयो न संभवति । नहि नर. कप्राप्तिहेतोरुपदेशो गुरुभिः क्रियत इति युक्तिमत् । अतो यातीत्यपपाठ एव । पातीत्येव तत्र पाठः साधुः । पातीत्यस्य रक्षतीत्यर्थः । 'पा रक्षणे' इति पाणिनिस्मृतेः । नरकास्वं रक्षतीत्यर्थे नरकं पातीति प्रयोगो लोको. क्त्यनुवादः । यथा महाराष्ट्रभाषायां मार्जारेभ्यः पयासि रक्षितव्ये मान रान् रक्षेत्युच्यते तद्वत् । यथा वा कोमलकणिशादियुते क्षेत्रगते यावनालादि. सस्ये पक्षिभ्यः सकाशात्परिरक्षितव्ये 'पक्षिणो रक्ष' ( पाखरें राख) इत्युच्यते व्यवहर्तृभिः । प्रसिद्धश्चार्य व्यवहारः सर्वत्रेति । अयमः-भक्त्य- तिशयः प्रपत्तिः । सयुक्ताऽपि स्त्री भर्तृमरणे गुर्वनुन्नासारेण कृतवपना- चेत्सा नरकात्स्वमात्मानं रक्षतीत्यर्थः । अत्रेदमनुसंधेयम् - वपनं द्विविधम् । यादृच्छिकं विहितं च। तत्र यादृच्छिकं तपश्चर्यादी जटाधारणविधानेन सुवासिनीनां केशरञ्जनविधानेन च निषिध्यते । पूर्णे प्राजापत्ये क्षारमित्यादिस्मृतिभिः प्रायश्चित्तागतया विहितं च 'न स्त्रीणां केशवपनम्' इत्यादिना निषिध्यते । न च वपनरूपस्याङ्गस्य लोपादङ्गिनि प्रायश्चिते न्यूनता स्यादिति वाच्यम् । तादृशनिषेधसमीप एव वपनप्रतिनिधितया द्वयङ्गुलच्छेदविधानात् । सुवासिनीकृतकर्मजन्यस्य पातकस्य भूयसांऽशेन भर्तरि संक्रमणावशिष्टस्य स्वल्पस्य पातकस्य यङ्गुळच्छेदमात्रेण निरालम्बनस्वसिद्धिरिति — सर्वान्केशान्समुद्धृत्य छे. दयेदङ्गुलिद्वयम् ' इति पराशरवचनस्य तात्पर्यमवसेयम् । तथा केशसंरक्षणं द्विविधम् । यादृच्छिकं विहितं च । शिखारूपकैशधारणं तु विहितम् । तादृशविधिवलाच प्रायश्चित्ताङ्गे पितृमरणनिमित्त के च क्षौरेऽपि शिखाया वपनं न क्रियते। किंतु शिखातिरिक्तमेव । अतः प्रायश्चित्तादिषु नाङ्ग- वैकल्यम्। नापि शिखाधारणविधिविरधः । विषय भेदेन द्वयोश्चरितार्थ्यात् । विधेविषयः शिखा । तं विषयं परित्यज्यान्ये केशा वपनस्य विषय इति । अनेनैव न्यायेन वपेद्भुक्तवतः केशान् ' इत्याश्वलायनस्मृतौ ( १० । ३) उपनयने पूर्वाङ्गत्वेन विहितं वपनमपि शिखातिरिक्तविषयं वेदितव्यम् । यत्र तु हठाद्विहितमेव शिखावपनं तत्र तादृशविधेश्वारितार्थ्याय भवतु शिखाया अपि वपनम् । यथा गोवधप्रकरणे ' सशिखं तु निपातने ' इति । - ·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ५५ सुवासिनीनां केशरञ्जनविधानेन यत्केशसंरक्षणं जायते तदप्यानुपानि. कविधिबलाद्विहितमेव । किंतु तत्र शिखाया अविधानेन विषयभेदेन द्वयो- शारितार्थ्य दुर्वचम् । आनुमानिकविधेपनस्य च सर्वांशेन प्रवृत्तत्वात् । तथा च वपनविधेः केशरञ्जनविधेश्व समावेशासंभवाद्विकल्या स्वात् । विकल्पस्त्वव्यवस्थितः। तत्र च द्वयोरपि विध्योः पाक्षिको बाध: स्यात् । स चाष्टदोषग्रस्तत्वान्नेष्यते, अतोऽत्र केनापि प्रकारेण समावेशो वाच्यः । स च कथं कार्य इति चेदत्र पराशरः- वपनं नैव नारीणां नानुव्रज्या जपादिकम् । न गोष्ठे शयनं तासां न वसीरगवाजिनम् ।। सर्वान्केशान्तमुद्धृत्व च्छे इथे दङ्गु लद्वयम् ॥ इति । अत्र नारीणां सुवासिनीनां वपनं नैवेति वपननिषेधाङ्गीकारद्वारा केशरञ्जनविधेश्चारिता प्रदर्थ वपनप्रतिनिधित्वनाङ्गुलिदयच्छेदबोधने- नाङ्गिनोऽङ्गवैकल्यं परिहनम् । यत्र तु पादकृपायश्चित्तेऽङ्गरोममात्रवपन- मुक्तं पादेऽङ्गरोमवपनमिति तत्र स्त्रीणां वपननिषेधमात्रमेव शङ्ख स्मृतावुक्तम्- जन्मरोमाणि या नारी क्षौरं कर्म समाचरेत् । कन्या वा विधवा वाऽपि रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ इति । न त्वीदृशे विषपे रोमवपनप्रतिनिधित्वेनान्यत्किचित्प्रकल्प्यते । पात. कस्यातिक्षुद्रत्वेन प्रायश्चित्तमात्रेण तन्निराससंभवात् । अथात्रेदं विचार्यते-वपनं नैव नारीणामिति पराशरवचनान्तर्गत एव. कारः किं नियमं बोधयति परिसंख्यां वा । तदितरत्र विधौ निषधे वैवका- रस्यानपेक्षणाद । नियमे हि पाक्षिकस्य सार्वदिकत्वं बोध्यते । परिसंख्यायां तु सार्वत्रिकप्राप्तस्येतरव्याच्छेदतात्पर्यकत्वं कलप्यते । उक्तवचने चैवकारो नना संबद्ध इति नब्योत्यस्य वपननिषेधस्य पाक्षिकी सार्वत्रिकी वा प्राप्तिर्वक्तव्या भवति । तत्र सुवासिनीनां के शरञ्जनविधानेन नापाप्तत्वा- केशसंरक्षणस्य तादृशविधिबलप्रकल्पितो यादृच्छिकस्य वपनस्य निषेध प्रामोति । प्रायश्चित्तायङ्गव या वपनस्य विधानात्केशवपनपपि प्राप्नोति तत्र केशसंरक्षणस्य केशवपनस्य च समुच्चयासंभवाद्विकल्पो वक्तव्य इति वपननिषेधस्य पाक्षिकी प्राप्तिः संभवति न तु सार्वत्रिकीति नात्र परिसंख्या, किंतु नियम एव । एवं च पाक्षिकपाप्तस्य वपनानिषेधस्य ·- . ५६ धर्मनत्यनिर्णयपरिशिष्टम् । सार्वत्रिकत्वं बोधयतोऽस्य नियमस्य सुवासिनीप्येव प्रवृत्तिन निघवाम् । तत्र वपन निषेधस्य प्राप्त्यमावाद । तत्र केशरञ्जनविधानाभावेन वपन निषेध प्रकल्पकाभावात् । किंच नारीशब्देन विधवानां ग्रहणमेव न भवति । नारी- शब्दस्य स्वाभाविकी शक्तिः सुवासिन्यामेव न तु स्त्रीपात्रे । अत एव- जन्मरोमाणि या नारी क्षौरं कर्म समाचरेत् । कन्या वा विधवा वाऽपि रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ इति शवस्मृती नारीतः पार्यक्येन कन्यानां विधवानां चोल्लेखः संग च्छते । अत्र रोम्णां छेदो निषिध्यते न तु केशानामित्यन्यत् । नारीश. ब्दस्य निर्वचनेनापि सभर्तृका स्त्रीत्येवार्थो लभ्यते । नुर्नरस्य वा धा नारी । नृशब्दात् ' ऋनोऽञ् ' (पा० सू० ४। ४ । ४९ ) इत्यनेन तस्य धम्र्पमित्यर्थेऽसत्य यः । नरभाब्दात्तु तत्रत्यवार्तिकेन तस्मिन्नेवार्थेऽ. त्ययः । धर्मादनपेतं धर्मम् । धर्मोऽनुवृ त आचारः । तथा च या नरस्य सहधर्मचारिणी सा नारीत्युच्यते । नायं नारीशब्दः कुमार्या प्रवर्तते । नापि विधवायाम् । सहयर्मचारिस्वासं भवान् । उपलक्षणतया व्यारूपानं वन्यथानुपपत्तावेव ग्राह्यं भवति । 'आनन्दिता यत्र नार्यो रमन्ते तत्र देवताः' इत्यत्र सुवासिनीनामेव परिग्रहः सर्वसंमतः । एवं च पराशरवचने ' एवं नारीकुपारीणाम् ' इति पाठे नारीशब्दात्वृषककुमारीणामुलेख युक्त एव । तदुक्तं पराशरव्याख्यायां माधवाचार्य:-स्त्रीणां तु वपने विशेषमाह - सर्वान्केशान्तमुद्धृत्य च्छेदयेदलिद्वयम् । एवं नारीकुमारीणां शिरसो मुण्डनं स्मृतम् ॥ इति । नारीग्रहणेनैव कुमारीणापि ग्रहणे सिद्ध पृथगुपादानं विधवा वपनाङ्गीकारयोतनार्थम् । नात्र नारीशब्दः स्त्रीमात्रयाची । किंतु समक. स्त्रीवाची । कृपार्गस्तु विवाहरहिताः । तथा च सभर्तृकागा विवादरहिवानां चैतद्युक्तं भवतीति । अयमर्थः-नारीग्रहणेनेति । लक्षणमा नारीश. ब्दार्थी गृह्यते तर्हि कुमारीणां संग्रहः स्यात् । स च नेष्यते । अतोऽत्र नारी. शब्दः शक्यार्थपतिपादक एव ग्राह्यः । लक्षणातु जघन्यवृत्तिः । तदाह- नात्र नारीशब्द इत्यादि। युक्तं चैतव-विधवाभिः केशधारणे तासां प्रत्यहं स्नानमेव न भवति । अशिरास्नानं तु सुवासिनीनामेव विधीयते । न तु स्त्रीमात्रस्य । तदुक्तं स्मृत्यर्थ सारे- ·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ५७ यत्र पुंसः सचैलं स्यात्स्नानं तत्र सुवासिनी । कुर्वीतेवाशिरास्नानं शिरोरोगी जटी तथा ॥ इति । अत्र सुवासिनीतिवचनाविधवायाः सर्वदेव शिरास्नानमिति कम- लाकरः । अतो वपनमेव विषवानां युक्तम् । किंच नीलवस्त्रधारणमपि विष. घानां निषिद्धम् । तदुक्तमापस्तम्बेन- मृते भर्तरि या तु स्त्री नीलवस्त्रं विधारयेत् । तावद्भर्ना वसेत्तस्था नरके नात्र संशयः ॥ इति । अङ्गिरसाऽप्युक्तम्- मृते भर्तरि या नारी नीलीवस्त्रं प्रधारयेत् । भर्ता तु नरकं याति सा नारी वदनन्तरम् ॥ इति । यत्तु शाण्डिल्यवचनं भर्तुम॒तौ भार्याया वपन न कार्यमित्यंशे साधकतयो- पम्यस्तम्- मुण्डनं मधुपर्क च ताम्बूलं कुङ्कुमादिकम् । मैथुनं पुरुषाणां च भाषणं कुसुमादिकम् ॥ भर्तृहीना च या नारी ह्यापद्यपि विवर्जयेत् । इति । अत्रोच्यते-अन्तर्वन्या भार्यायां पुत्रजम्मादिशुभोदः कालेऽशुभावहा: पदार्थाः परित्याज्यत्वेन कथ्यन्ते- मुण्डनं पिण्डदानं च प्रेतकर्म च सर्वशः । न जीवरिपतृका कुर्याद्गुर्विणीपतिरेव वा ।। इति । अशुभावस्थायां शुभावहाः पदार्थाः परित्याज्यत्वेन कथ्यन्त उक्तशाण्डिल्यवचने । तत्र मधुपर्कताम्बूलादयः शुभावहा ये पदार्यास्त. सहभावनात्र मुण्डनोक्तिरसंगता । अतस्तत्र ' मण्डनं मधुपर्क च' इत्येव पाठ: साधीयान् । यत्तु खगेश्वरसंहितास्थं वचनं विधवावपननिषेधकमुपन्य- स्वम्- प्रयोजनान्तरसंसक्ता विधवा वापयेच्छिरः । मुमुक्षुर्यदि सा तस्या वपनं तु निषिष्यते ।। इति । नेदं वचनं सर्वसाधारणं विधवानां वपननिषेधकम् । किंतु मुमुक्षुर्या - - ·५८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । विधवा तस्या एव न त्वन्यासाम् । प्रत्युतान्यास वापयेदित्यनेन वपन. विधिरेव प्रतीयते । प्रयोजनान्तरेत्यत्रान्तरपदस्य प्रतियोग्याकाङ्क्षायां मुमु. क्षुपदादुपस्थितो मोक्ष एवं प्रतियोगित्वेन संबध्यते न त्वन्यः कश्चित् । उपस्थितं परित्यज्यानुपस्थितकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । ननु सांप्रत विद्यमानाः सर्वा विधवा मुमुक्षुत्र एवेति चेत्-किमियं मुमुक्षुपदान्तर्गतस- प्रत्ययप्रतिपाद्येच्छा केवलं मोक्षविषयकमिच्छामात्रमथवा लद्विशेषः कश्चित् । नाऽऽद्यः। तादृशेच्छामात्रस्यावर्जनीयत्वेन 'मुमुक्षुर्यदि सा तस्याः' इत्यत्र सं. भावनाद्योतकस्य यदीत्यस्याऽऽनर्थक्यापत्तेः । प्रयोजनान्तरेतिपूर्वार्धस्य निर्वि- षयत्वापत्तेश्च । द्वितीये तु स इच्छाविशेषः कीदृश इति वक्तव्यम् । इच्छाजन्यो य इच्छाकार्यभूतः प्रयत्नस्तदारम्भिका तथेति चेत्-क्षणं क्रियमाणं पुराण. श्रवणायपि तत्कार्यत्वेन परिगृह्येत । इष्टापत्तिरिवि तु न भ्रमितव्यम् । यत: पूर्वार्धे मोक्षव्यतिरिक्तमयोजनसंसक्तत्वमुद्देश्यतावच्छेदकनयोपादीयते । न तु तत्र मोक्षसंसक्तत्वं निषिध्यते । तथा च मोक्षसंसक्ता तदसंसक्ता वेति द्विविधाऽपि 'मोक्षव्यतिरिक्त प्रयोजनसंसक्ता पूर्वार्धे परिगृह्यते । अन्यथा मोक्षे- इछावती या प्रयोजनान्तरसंसक्ता वस्या असंग्रहेण न्यूनतापत्तेः । उत्तरार्धे तु मोक्षकपवणा परिगृह्यते । यदि च प्रयोजनान्तरसंसक्ताऽपि मुमुक्षुपदेनो- परार्धे परिगृह्यत तर्हि पुमुक्षुपतिद्वंद्वितया पूर्षि समुच्चारितस्य प्रयोजनान्तर- संसक्तेत्यस्यासंगतिः स्यात् । तथा च मोकावणैवात्रोचराधे मुमुक्षुपदेन परिग्रहीतव्या भवति । सा चेत्यं परिशीलनीया- यन्मुहूर्त क्षणं वाऽपि वासुदेवो न चिन्त्यते । सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रान्तिः सा च विक्रिया ॥ इत्यनुसंधाय- तचिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्पषोधनम् । एतदेकपरत्वं च ब्रह्माभ्यासं विदुर्बुधाः ॥ इत्युक्तदिशा वर्तमाना । तथा च सांपतं गृहकार्यनिमनानां विधवानां न कयमप्यत्र मुमुक्षुपदेन संग्रह इति सिद्धम् । अतस्तासां विधवानां सर्वासां स्त्रीणां प्रयोजनान्तरसंसक्ता विधवा वापयेच्छिरः । इति खगेश्वरसंहिसास्थवचनानुसारेण वपनमावश्षकमिति ज्ञेयम् । युक्तं चैवद्भार्यया कृतं पापजनकं यत्कर्म तद्भयसांऽशेन तद्भरि संक्रामति । यवो ·५९ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिषिष्टम् । भार्याया भर्तृपारतव्येण भार्याकृतस्य कर्मणः प्रयोजकोऽनुपन्ता च भर्ता भवत्येव । पापं च- 'यत्किंचिस्क्रियते पापं सर्व केशेषु तिष्ठति । इत्यापस्तम्बस्मृतिवचनानुसारेण केशानाश्रित्य तिष्ठनीत्याश्रयणीयम् । वप- नसंकल्पोऽप्येतदनुसाउँव- यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च । केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति तस्मात्केशान्वपाम्यहम् ॥ इति । पापं च सर्वदा निरसनीयमेव भवति । तत्र स्वकृतकर्मजन्यं विद्यमान यत्पापं तत् तन्मरणोत्तरं तादृशजीवात्मसंयुक्तं भवति । भार्यातकर्म- जन्यं यत्पापं प्रयोजकत्वेनानुमन्तृत्वेन च प्राप्तं तदप्यंशेन तादृशजीवात्म- संयुक्तं भवति । किवंशेन भार्यायां संक्रामति । तत्केशाश्रित- मिति केशवपनमावश्यकम् । एवमेव पितृमृतौ पुत्रस्य वपनमावश्यकम् । पापं च स्वल्पतरं स्वल्पं महन्महत्तरं चैत्यनेकविधम् । यथा च लोके दुर्गाश्रितः क्षुद्रो रिपुर्दुर्गविध्वंसनमात्रेण विनश्यति । बलवांश्चत्पथम- वस्तं दुर्गविध्वंसनेन निरालम्ब क्षीणबलं कृत्वा पश्चात्स शस्त्रादिनोच्छेद्यो भवति । तथा स्वल्पं क्षुद्रं पापं केशवपनेन निरालम्बं विनश्यति । बलीय. श्वेतपनेन निरालम्ब सत्प्रायश्चित्तादिना विनश्यति । तत्राबान कृतं विनश्पति, ज्ञानकृतं तु सुदूरमपैतीत्यन्यदेतत् । एतेन वपनेन पापनाशश्वेत्यायश्चित्तोप- देशो व्यर्थः । न चेतिक वपनेनेत्यपास्तम् । यच्च विधवावपननिषेधक शंभुवचनम् - भर्तुम॒तौ तु भार्या च प्रकुर्याद् वपनं विना । दाहादिपिण्डपर्यन्तं प्रेतकार्य यथाविधि । येषु केषु च कार्येषु न स्त्री क्षौरं समाचरेत् ॥ इति । तत्रोच्यते- वपनं विनेत्यनेन यो वपनस्य निषेध उच्यते तत्र नि- षेघस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात्तत्र वपनस्य प्राप्तिर्वक्तव्या । सा च किं याह. च्छिकी, विधिबललभ्या वा । नाऽऽद्यः । भर्तृमरणावस्थायां भार्याया यादृच्छिकवपनमाप्तेः सुतरां दुर्वचत्वात् । द्वितीये त्वया वपनविधायकव. चनानामपामाण्याङ्गीकारात् । मामाण्ये च विहितप्रतिषिद्धतया विकल्पो दुर्वारः । अथायं वपननिषेधो यत्र भार्यायाः मेतकार्यकर्तृत्वं तत्रैव । - ·६० धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम्। - - वपनं पिना दाहादिपिण्डकार्य प्रकुर्यादित्युक्तेः । षपनविधिस्तु यत्र पुत्रा- दिसत्वेन प्रेतकार्यकर्तृत्वाभावस्ववेत्येवं विषयभेदेन विधिनिषेधयोः सावकाशत्वमिति चेत्-एतदपि त्वया नेष्यते । नाप्येतदुपपचिपत् । प्रत्युत भर्तुः प्रेत कार्यकर्तृत्वे वपनमावश्यकमिति । अतोऽत्र- भर्तुम॒तौ तु भार्या च प्रकुर्याद्वपनं तथा इत्येव पाठः साधीयान् । भर्तुम॒तौ विति तुशब्दः प्रागवस्थाव्यवच्छेदे । भर्तरि जीवति प्रायश्चित्तादिविध्यतया प्राप्तमपि वपनं निषिद्धमिति ताह. श्यवस्था भर्तृपरणे तुशब्देन व्यवच्छियते । न चात्र प्रेतकार्यकर्तृत्वसह- भावेन वपनविधानात्पुत्रादिसत्त्वेन तस्कर्तृत्वाभावे वपनविधिनास्तीति भ्रमितव्यम् । यतोऽत्र वाक्यभेदेन वपनं प्रकुर्यादिति वपन विधीयते । न तु वपनं कृत्वा दाहादि कुर्यादित्येवमेकवाक्यतयाऽत्रोच्यते । विधवाकवरीबन्धो भर्तृबन्धाय जायते' इति स्कान्दस्मृते: सामान्येन प्रवृत्तिदर्शनाच्च । यच्च वपन निषेधकं मनुवचनमित्युदाहृतम् -- कन्या वा विधवा वाऽपि वपनं च समाचरेत् । कल्पकोटिसहस्राणि रौरवं नरकं व्रजेत् ।। भर्तृहीना तु या नारी मोहाद्वपनमाचरेत् । कुलद ये पितॄणां तु वको रोमाणि वास्यति ॥ इति । अत्र रोम्णामेव वपनं निषिध्यते, न तु केशानाम् । वपनाचरणे पितृणां वक्त्रे रोमाणि वास्यतीति रोमप्रवेशनदोषोक्तः । अत्र वचने विधवा वाऽपीत्यपिशब्देन सघवायाः परिग्रहः । तथा च त्रिविधानामपि स्त्रीणां रोमवपने नरकपातो दोष उक्तः। रोमवपनं च यादृच्छिकं वा पादपाय- चित्तादौ तदङ्गन्तया प्राप्तं वेवि द्विविधमपि निषिध्यते । तत्र भर्तृहीनायाम- धिको विशेषो वक्त्रे रोमप्रवेशदोष उक्तः । यद्यान्यन्मनुवचनमुक्तम्- भर्तृहीना तु या नारी मुण्डयित्वा समाचरेत् । श्रौतस्माानि कर्माणि रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ इति । एतच्च मनुवचनमिति न केनापि निबन्धकारेणोद्धृतम् । किंच स पाठः साधुरेव न भवति भर्तृयुक्ता तु इति वा पाठः स्यात् । ' भर्तृहीना - ·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिषिष्टम् । ६१ तु नारी पाऽमुण्डयित्वा । इति वा पाठ: स्यात् । अथवा 'नरकं व्रजेत् ' इति वाक्यस्यान्ययेत्यादिळ कल्प्या स्यात् । इतरथा तुशब्देन यस्या व्यव. छेदो वाच्यः सा भर्तृहीनापेक्षयाऽन्या कीदृशीति वक्तव्यम् । यया मुण्ड- यित्वा कवेऽपि कर्मणि नरकपातो न भवति । - अपरं चात्रेत्यमुच्यते-'रौरवं नरकं व्रजेत्' इत्यनेन निषेधो बोध्यत इति सर्वसंमतम् । निषेधवाक्ये च क्त्वापत्ययान्तपदोच्चारण उत्तरकालिक्या एव निषेधो न तु क्वापत्ययप्रकृतिभूतधातू पस्याप्याया अमुख्यायाः क्रियायाः । नापि तस्यास्तत्र विधिः । प्रमाणाभावात् । तस्याश्चामुख्यायाः क्रियाया वचनान्तरे विधिर्वा भवतु निषेधो वा भवत्वौदासीन्यं वा स्यादित्यन्यदेतत् । यथा-न भुक्त्वा न नक्तं प्रब्रूयाद्ब्रह्मराशिमित्यत्र केवलं भोजनोत्तरकालिकाक्षरसमाम्नायप्रवचननिषेधो घोध्यते । भोजनस्य त्वनेन वाक्येन न निषेधो नापि विधिः । यथा वा • आचार्याय पियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः' इत्यत्र गुरुदक्षिणामदानोत्तरका. लिकप्रजातन्तुव्यवच्छेदस्य निषेधो बोध्यते । गुरुदक्षिणामदानस्य त्वनेन वाक्येन न निषेधो नापि विधिः । अत्र गर्भित आयों विधिरेव भवतीति श्रुत्यर्थसंप्रदायवेदिनः । प्रकृते च मुण्डनोत्तरकालिकश्रौतस्मातकर्माचरण. निषेधो बोध्यते, न तु क्त्वाप्रत्ययप्रकृतिभूतधातूपस्थाप्याया मुण्डनक्रियायाः। प्रत्युत प्रियं धनमाहृत्येत्यादाविष मुण्डनक्रियाया आर्यों विघिरेवात्र प्रतीतः स्यादिति । एवं च तात्पर्यनिर्णायकषड्डिधलिङ्गानुसंधानेन साधक- बाधकसर्ववाक्यानां विचारे क्रियमाणे स्त्रीणां विधवानां वपनं सर्वथा शास्त्रविहितत्वादत्यावश्यकपिति सिध्यति । शिष्टाचारोऽप्यौवानुकूला। एतेन विधवावपनं न शास्त्रविहितं, प्रत्युत शास्त्रनिषिदमेवेत्यादि शास्त्र. विरुदं यदा तदा प्रलपन्तो नास्तिकमाया एवेति निरसनीया वेदितव्याः। नन्वेवं भवतु विधवावपनं शास्त्रविहितं, तथाऽपि न श्रीवं किंतु स्मृत्यु- तम् । स्मृतयश्च स्मृतिकाले तदा तदा तादात्विकी लोकरूढिमनुसृत्य स्मृति काविरचिता इवि नायत्वे प्रमाणं ता भवितुमर्हन्तीति चेत्-वाशकल्प- नायां प्रमाणाभावात् । यो अपमाणं ब्रूयाभादो गृझेन । अपमाणकल्पनायां ·६९ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । विपरीवस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । किंच तयात्वे स्मृतिरिवि शब्दोऽपि न संगच्छते । स्मरणात्स्मृतिरिति हि स्मृतिशब्दनिर्वचनम् । स्मरणं च श्रुत्य. यस्यैव । तच्च द्विविधम् । कचिच्छ्रत्यनुपूर्वीस्मरणपूर्वकं तदर्यस्मरणम् । कचिच्च श्रुत्यनुपूर्य स्मरणपूर्वक केवलमर्थस्मरणम् । किंच स्मृतीनां प्रामाण्यं प्रमाणाध्याये श्रुतिबलानिर्णीतम् । आचारस्य प्रामाण्यं तु श्रुतिस्मृत्येतदु- भयबलात् । तथा चाऽऽचारस्य प्रामाण्यमेव स्मृतिमूलकं चेत्तद्विरुद्धमाचार. मूलकत्वं स्मृतेः सुतरां न संभवति । अन्योन्याश्रयग्रस्तत्वादिवि बोध्यम् । सदेवं श्रुतिस्मृतिसदाचारैतत्प्रमाणत्रितयमूलकं विधवावपनमिति सिद्धम् । ततश्च सर्ववाक्याविरोधेन सिद्धस्य विषवावपननिर्णस्यायं संग्रह!-विधवाकवरी- बन्धो' इत्यादीनि स्मृतिवचनानि सुस्पष्टं विधवाकेशवपनविधायकानि । मुमुक्षुः पति हीना या' इत्यादीनि केशसंधारणानुज्ञाबोधकानि मुमुक्षवि. धवाविषयकाणि । सांप्रतं गृहस्थिती वर्तमानानां भर्तृविरहितानां स्त्रीणां मध्ये न कस्याश्चिदपि मुमुक्षुत्वसंभवोऽस्ति । केशरञ्जनविधायकानि, 'आनन्दिता यत्र नायों' इत्यादीनि च देवतारमणाधिकरणत्वबोधकानि सौभाग्ययुक्त. स्त्रीपराणि । अङ्गुलिद्वयपारीमत केशच्छेदविधायकानि तु कुमारीसुवा- सिनीत्येतदुभयपराणि । अन्यानि कानिचिद्वपननिषेधाभासयुकानि निव- न्धकारानुद्धतानि विपर्यस्तान्यर्थासांगत्यादिदोषग्रस्तानि । तत्रापि यानि खगेश्वरसंहितास्थवचनसदृशानि बहुशो वचनानि विधवावपननिषेपवि- षये नारायणास्त्राणीत्युल्लिखितानि तानि विधवानारीवपन विधावेव प्रत्युत हढान्यस्त्राणीत्यहो आन्ध्यं विधवावपनं शास्त्रनिषिद्धमिति वल्गनां कुर्वता केषांचिदज्ञानाम् । एवं च विधवावपनस्य दृढतरं शास्त्रानुसंहितत्वे स्थिते, तदभावे हव्यं देवा न गृह्णन्ति' इत्यर्थसिद्धमशुचित्वामति । तदेवं सगोत्रापरिणयोऽस्पृश्यस्पों विधवाकेशसंधारणं चेति अयं शास्त्रनिषिद्धमिति मत्वा तदनुसारेण सर्वदा वर्तितव्यं मनीषिभिः । श्रीपर- पेश्वरश्च सद्बुद्धिपदानेन ताननुगृह्णात्विति शिवम् ॥ इत्थं दत्तकगोत्रपालनविधावस्पृश्यसंस्पर्शने विश्वस्ताकचभारवापनविधौ वत्वं विजिज्ञासवः ॥

·धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् । ६३ श्रुत्यादिभवलपमाणनिचये बद्धादराः संततं ये च स्युः परिशिष्टलेखनविधिस्तेषां कृतेऽङ्गीकृतः ॥ १॥ धर्मतत्त्वमिदं गूढं निरणायि यथामति । सुधियामवबोधार्य तेन तुष्यतु शंकरः ॥ २ ॥ धर्मतत्त्वं स्वयं ज्ञात्वा सदाचरणवत्पराः । श्रद्धालवोऽनभ्यसूयाः परान्संबोधयन्त्विदम् ॥ ३ ॥ धर्मतत्त्वं परं भक्त्या समय गुरुपादयोः । वासुदेवः स्वजनुषः साफल्यं लब्धुमीहते ॥४॥ इति श्रीमन्महामहोपाध्यायाभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिविरचित धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टं समाप्तम् ।। ॥ श्रीः॥

·No text on this page.

·अथ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टे प्रसङ्गादुद्धृतानां श्रुत्या- दीनां सूचीपत्रम् । पृष्ठाडूनः। .... .... श्रुत्यादयः । अमिट्वा तस्मा अङ्गगुणविरो मजातयौवना ४९।५६ ४९ अदसस्तु विष .... ३ ३६ ४६ .... .... .... .... पृष्ठाङ्कः श्रुत्यादयः। ४३ एतदेकर ३० एवं नारी कु ४३ एवं पाया अपि २ एवं भर्तरि .. ३५ एवं वर्तमान उभी २५ ऐया गाई पत्य ३९ कदाचन स्तरी १८ कन्या वा विध ५१ | कबरी महिना.... २५ कर्पजन्योऽभ्युद ५१ कल्पकोटिस ३४ किंतु तादात्विक २३ कुषतिवाशिरः ५ कुलऽसि ... ३७ कृतं तत्राफलं ६१ केशानाश्रित्य .... ५५/५६।६० ४५५४९ ३१ .... ... .... अधर्म धर्म अन्धस्येवान्ध अन्येषां तु सपि अपदोषनेव वि अपनादो द्विधा अप्यग्रणीम .. अभिषेके विष अभ्युत्थानमष अभ्युदयनिःश्रे असपिण्डा च या मसाधुवृत्तयो भाचार्याय मिय बाचुडानन भात्मा व पुत्र भानन्दिता यत्र .... .... .... .... .... ३७ २७ .... .... .... .... .... .... .... ४९ ३८/५९ ४७ .... ४ .... किापबन्धा गत यत्पान ३८ .... .... .... इत्यं दत्तक ... ur .... हङ्गितेन ४१ ५६ गुणमंक्रम इष्टः ६२ गोत्रद्वयेऽपि .... २०४३ गोत्ररिक्ये जन ३७ चाण्डालं पतितं २८ चिकीर्षित यदा ५. चोदनालक्षणोऽयों ५१ जन्मरोमाणि... ४१ तं शुश्रूषेत ४ १९।२२ उत्पद्यतेऽङ्करो उत्सवेषु च स उपचर्यः स्त्रिया .... ऋतोऽब २३ ५५५९ .... एकवारं सदा ·[२] पृष्ठाङ्काः। .... .... ... .. ३६ ४३ .... ... ६३ ... .... .... ... .... .... .... .... श्रुत्यादयः। सचिननं तच्छब्द एक्का सत्र संदिग्ध.... सत्रोत्मगनु स सत्संततेस्तु . सदन्वीक्ष्य तदपत्यस्य तदोत्सर्गपरि सद्ग निन्दितं तयोश्च विषयं.... तस्माद्धी यथा तस्मान्मलबद्वास तस्य भासा स तस्यास्तद्धारणे वावदेव नोत्तर वावद्भर्ना बसे सेषां वेजो .... ५७ .... .... १८ ... .... .... ३९ ५३ ३४ .... .... .... पृष्ठाङ्काः। शून्यादगः। ५८ धर्मरत्वं स्व २५ घातत्त्वपि ४३ धर्मेण वर्तमानः ५१ धौलव स्वधः.... ६।७ न कञ्चुकं परि ३३ न कार्य कंश ३८ न गोष्ठे शयनं ५२ ननो मलिन ... ४९ न जीवति तक २८ न तत्र सू.... न देवं नापि... २२ न धारयति या १८ नपुंसकपन ५१ न प्रकुष्पनि दुर्वासाः ३५/७/८ न भुक्त्वा न न ५० न स्त्रीणां केश ३३ नाहि श्रुनिपति ३९ नाव पुरुष .. २ नाधिरोहेदन २७ नापीयानस्य ५९ नानूनं वो ३८ नारीग्रहणेनैव ३३ नास्ति स्त्रीणां पृथ २८ निजधर्माविरो ९ नेवाङ्गोननं ३.८ पञ्चमी सप्तमी ६७ पनि शुश्रूषते ६ पति लोकम ३६ पर्यकशयना ६३ पाणिग्राहस्य.... ६१ .... .... ५४ २० श्रीणि मातृत ९ .... दसकीतादि .... ४९ .... दर्शयन्तः सदा २० ... .... .... ५१।२ ४९५६ .... .... .... दाहादिपिण्ड दुराचारे सदा दृष्टो धर्मपति देवमात्राविवाहे द्विगोत्रस्य जन यामुष्यायणकस्येव २४ ... ... .... .... •. .... ... ४९ २ ५० .... ... .... द्वयामुष्यारण कस्यैव यामुष्यायणका ये... ४९ ... ... धर्म संसेवितः धर्मवत्त्वं परं ५० ...

·पृष्ठाना। श्रुत्यादयः। पा रक्षणे पिकोऽपि हेमन्त ...५११५३ पितरो यत्र पू ५७ ... २७ .... पिता रक्षति.... पितुरब्दमिहा पितुगोत्रण पितृपरणे .... ५७ ४२ ... पुत्रस्तु स्थाविरे पूर्णे प्राजापत्ये .... .... २५ .... :: ५७ ३४ .... .... .... সবিঘ্নানাস্থ अपना भर्तृ प्रभावकाले प्रमीतो पितरौ प्रयोजनान्तरा माणात्यये वि माप्यकारीन्द्रिय माय: पापपि बलवानिन्द्रि ... पृष्ठाङ्काः। श्रुत्यादयः। ५४ मुण्डनं मधुपर्क २७ मुमुक्षुः पति.... ... ५९ मुमुक्षुर्याद ५० मूर्खाविष्टस्यो ३९।४१ मृज्जलाभ्यां ४ मृते भर्तरि यातु ४९ मते भर्तरि या नारी आ ५० मृते भर्तरि या नारी नी ३८ मैथुनं पुरु ४४ यच्छब्दयोगः पा ५३ यत्किचिक्रियते २० स: सचे ३९ यदा यदाहि... .५७/५८ पदि पूर्ववत्या .... ५१ गदीमे केशिनो २८ पदीय दुहिता ३८ यन्महूर्व क्षणं ३४ यस्वे मदोवकेशो २० पस्मै दद्यापिता ४३ यस्या दीक्षा स्ति २० पानि कानि च ५७ यावच्छरीर ५९।६० यावन्तः पितृ ५७ येषु केषु च ६० वपन नव वपेद्भुतवता... ६ वसन्ते प्रामणो ४९ वासुदेवः स्व ३९ विकच्छोऽनुत्त ५७ विकेशां विधवा ४४ ४३ ५८ .... .... .... ... ४४ ब्रह्मणे ब्राह्मण ... ५० ब्राह्मणक्षत्रिय ... .... ३८।५९ .... ब्राह्मणोऽस्य मुख भर्ता तु नरक મતુત તું ... ५९ ५५ भर्तृहीना च भर्तृहीना तु या नारी मु भतृहीना तु या नारी भो मध्यमाण मातापित्रा ... " ५४ .... .... मासत्रयं तु .... ६३ ४३ ५३ मुण्डनं पिण्डदा ·[४] .... ५३ ५४ .... ५ .... श्रुत्यादयः। पृष्ठाङ्कः। श्रुत्यादयः । पृष्ठाङ्काः। विकेशी पुरुषे ४४ श्रौतस्पार्ता ६० विधवाकबरी ४२।४९.६० संपादितप्रतिग्र विषिर्वा प्रतिषे ४३ सकच्छ वर्णिनं विचाहे तु सर्व १ सकेश विधवां विशील काम ५० सर्वान्केशान्समु ४९।५४ ५५।५६ विश्वजिता य २० सर्वार्थाविप ३५ शिरसो वपन ...४२.४९ सशिखं तु शिरोरुहान्दधा ४२, सा प्रशस्ता द्वि शूद्राणामन्त्यजा ४३ सा हानिस्त ५. शृणोत ग्रावाणः २० सुधियाम १३ शौच हि द्विविध ३० सोऽपि यत्नेन २४ भद्धालवो ६३ स्त्रीणां तु भर्तृ ५३ श्रुत्यादिपबल स्पी निषिध्यने भेम.सापनीभू २३ स्पों विधीयते १७ मौत स्मार्त तथा ४३ हव्यं देवा न ४५/४९ समाप्तेयं धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्ट स्थानां श्रुत्यादीनां सूची । .... .... .... .... .... .... . .... .... .... --

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.