·University of Mysore.
Oriental Library Publications.
SANSKRIT SERIES No. 73
आपस्तम्बशुल्बसूत्रम्
कपर्दिभाष्येण करविन्द-सुन्दरराजव्याख्याभ्यां च सहितम्
THE
ĀPASTAMBA-SULBASŪTRA
WITH THE COMMENTARIES OF
KAPARDISWAMIN, KARAYINDA AND SUNDARARAJA
EDITED BY
D. SRINIVASACHAR, M.A.,
Professor of Sanskrit, Maharaja's College, and
Curator, Government Oriental Library, Mysore
AND
VIDWAN S. NARASIMHACHAR,
Government Oriental Library, Mysore
MYSORE
PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS
1931
OT
Price Rs. 2-12-0

·No text on this page.

·University of Mysore.
Oriental Library Publications.
SANSKRIT SERIES No. 73
आपस्तम्बशुल्बसूत्रम्
कपर्दिभाष्येण करविन्द-सुन्दराजव्याख्याभ्यां च सहितम्
THE
ĀPASTAMBA-SULBASŪTRA
WITH THE COMMENTARIES OF
KAPARDISWAMIN, KARAVINDA AND SUNDARARAJA
EDITED BY
D. SRINIVASACHAR, M.A.,
Professor of Sanskrt, Maharaja's College, and
Curator, Gorernment Oriental Library, Dysore
AND
VIDWAN S. NARASIMHACHAR,
Gorernment Oriental Library, Mysore
MYSORE
PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS
1931

·No text on this page.

·PREFICE. THE Apasthamba-Sulba Sutra iorms the last* praśna of the Kalpa Sutra of Ipasthamba which is divided into thirty sections or prasnas. This work deals with principles of a technical chiracter applicable chiefly to the construction of altars for sacrifices and is an indispensable guide to students oi Vedic sacrificial rites. It consists of six patalas divided into twentyone khandas. Three commentaries oi this work are herein presented. The oldest of these was written by Kapardastrāmin. Kararindīya and Sundararājīya are the other two commentaries and they depend upon tie oldest commentary. Sundararāja mencions nis gorra and the name of his father. In the case of Kapardaswāmin, it may be stated that Sri Rāmānujāchārya who belongs to the 11th century A.D. inentions him by name. Kapardaswamin, who had become famous by the 11th century, may therefore be placed a few centuries before Sri Rāmānujāchārya. The work of editing the Sulba Sutra of Apasthamba, was begun by my predecessor, Mahāmahopadhyāya Dr. R. Shama Sastry, BA., PH.D , some years ago. He had prepared the press copy of the Kapardi Bhāshya himself. About half of the work was printed during his time. I continued the work after I took charge of the Oriental Library on his retirement. may mention here that Pandit Srinivasagopalachar of the Oriental Library prepared the press copy of a large portion of the commentary by Karavinda and corrected some of the proofs. * In the manuscript No. 15 described on the next page, the Sulba Sūtra is placed immediately after the Srauta Sūtra and the Dharma Sutra follows the Sulba Sütra. I ·im 1.5 eur is based upon the :0.10ring manu- Giro i mis..3: T2S :5 Sundararā;-ya T.C. -- - complete. IG Damesi 23.1'1507.00 Tais 13 Siddararājiya T... --:: comples ei 12:55:12 This is Sudarurājiya :: cortas Sütros ast 21 mei the com- I :: :s com'etu. Pleaf m2013072 T:,5 13 Suwardia Tals cop coata.ns Sutra: Sos. Cui en ce con- I..." is complete II-.- Puuman'iscri. T5:51. Sudur a : 2 con- I. 333 10. ins Sürris 2-1 ide correia.. Tais mi Timu pai er msnlscr.3: T.13 s S.L.dorurālisa Ser contain: ja! 1.02 connun.it Tills ?? T 15 ܒܝܝܐܢܐ Ttingu im-ieaf 20:?: T.. 152pardi T-C35 i- cnpiele in-1 princezi manu-13: I bus Kupardi B:-2:- In contun23 Sūtras in Tamil characters and the LE1. Teu characters. This cupy 13 compacto Divanizari paper manuscript This is Kravındıya carnesit las copi contains Sūtris and the commentary. T... 00- to womplete 4 Kannada paper manuscript I his is Karavindiya concitater This copy contains Sūtras 12 abbreviated form This cops is nicomplete 11. Telugu paper manuscript This l Kårivindiya comreler). This copy contains Sūtras in abreviated form TE: CO.! is complete. 12. Grantha palm leaf manuscript. This is Karayıudiya Cormelitary This corp is completc. I Grantha paim-leaf manuscript TL1S 13 Kararındıra Commentary. 'I his cop is complete. i Yararı palm-leaf manuscrit. This is Karavindiya Lou mentary This copy is inconiplete. 15. Grantha palm-leaf manuscript This is Apastambul Sulva Sūtra This copy does not wotain any commentary. This copy is complete. [Toe above manuscripts belong to the Government Oriental Library, Vysore) 10. A paper manuscript belonging to Mahadeva Dikshit Dandayati. WYSORE, Dated 20th December, 1930. D. SRINIVASACHAR.

·नमो यब्राय , इदमिदानी प्रकाशयाम. शुल्बसूत्रं नाम व्याख्यात्रयोपेतं सूत्रप्रवन्धरत्नम् । शुल्बशब्दश्च सनाहार्थकः । यदाह-श्रीतपदा- थनिर्वचने (सोमणापाह्वः) नागेश्वरशास्त्री (२५ पृ)- एतत् वर्हिस्सन्नहनं नाम गुल्वनामकम् ' 'इध्मबन्धनार्थ इध्मसंनहनं शुल्वनाम इति च (३६ पृ)। संनाहश्च सन्निवेशविशेषसंपा दनार्थी घटनविशेषः । इत्थं च वेद्याद्याकारविशेपनिप्पादकघटना- विशेपादिनिरूपणपरमिदं सूत्रमिति अन्वथैव शुल्बसूत्रमिति संज्ञा प्रथत ॥ वेदाङ्गेयु परिगण्यमानेषु कल्प इति प्रयोगसूत्राणां निदेशः। दर्शपूर्णमासादिप्रयोगविधिषु सूत्रेषु श्रौतसूत्राणीति व्यवहारस्तु श्रुत्या साक्षाद्विहितानां कर्मणां प्रयोगविधिपरत्वमादायः न तु तथैव तेषां नाम क्वचिन्थपूच्यते । 'हस्तौ कल्पान् प्रचनने' इति तपां कल्पपदेनैव व्यवहारात् । अत एव स्मार्तप्रयोगमत्राणामपि 'गृह्यकल्पः 'पितृमेधकल्पः' इति कल्पपदेनैव व्यवहारो दृश्यते। 'पुराणानि कल्पान्' इति श्रुतावपि कल्पशव्इं इत्यमेव व्याचक्षात भास्करमिश्रसायणाचायौं। 'कल्पा.-कल्पसूत्राणि प्रयोगप्रतिपाद- कानि इति । इहाऽपि शुल्बशब्दम्य स्थाने कल्पशब्दपाठः कपर्दि- भाष्ये दृश्यते (७ पृ. ४ पंख पु. पाठान्तरं.) इत्थंच परिभाषाश्रौत- शुल्बगृह्यपितृमेधरूपानेकभागवद्धषु कल्पेष्वेव शुल्बसूत्रमपि कश्चित् प्रश्नरूपो भागः। स च प्रवाहतः पूर्वपूर्वपरमर्षि परम्परागतमेव कल्प- सूत्रं स्वयमधीत्य स्वाभिमतं संक्षेपं विस्तारं अन्यं वा कंचन iii ·iv अवश्यापेक्षितं विशेषमादृत्य मुनिभिस्तथानथा कल्पसूत्र प्रणयद्भिः प्रवर्त्यमानोऽनुवर्ततः न तु आपस्तम्बापनमंब शुल्बसूत्रप्रवर्तनम् ॥ कालवशाच्च उपदेशधारणपाटव हासमुपयुषि परमर्षिसूत्राणी- तराांव इमान्यपि व्याख्यासापेक्षाण्यासन् । ततश्च तैस्तैः यज्ञ- प्रक्रियानिप्णानैः स्वंस्त्रं सदुपदेशमालम्व्य व्यत्रियन्त शुल्बसूत्राणि भाविभ्यो यनानुतिष्ठासुभ्यः ॥ नेषु च व्याख्यातृपु कपर्दिस्वामी करवि (न्दाधिपः)न्दस्वामी मुन्दरराजः इति मुगृहीतनामानः त्रयः प्रथन्त । तेषु कपर्दिस्वामी समग्रस्यैव आपस्तम्बकल्पसूत्रस्य व्याख्याता । (स च नास्माभि कालना देशता वा निर्णीत ! परंतु) इहैव मुद्रापितस्य कपर्दिभाप्य- युतस्य आपस्तम्बयनपरिभापासूत्रस्य प्रस्तावनातः श्रीमद्रामा- नुजाचार्य वेदव्याख्यातु कपर्दिस्वामिनः नामग्रहणं कृतमस्तीति श्रीमद्रामानुजाचार्यभ्योऽपि प्राचीनोयं सुप्रसिद्ध आसीदित्यव- गम्यते। द्वितीयतृतीयौ व्याख्यातारौ करविन्दसुन्दरराजौ च न कल्पसूत्रभागान्तरव्याख्यातृतया प्रसिद्धौ । नाप्येनयोर्देशः कालो वाऽस्माभिर्निर्णीतः। किंतु करविन्दः ग्रन्थारम्भे करविन्दाधि- पनति स्वं नाम निर्दिशति । यदि करविन्दाभिधेयेनेति' अत्रत्य. पाठभेदो नाद्रियेत तदा तन्नामनिर्देशस्थेनाधिपशब्देन सोऽयं कश्चिद्राजा स्यादिति संभावयितुं शक्येत । तृतीयव्याख्याकृत् सुन्दरराजस्तु कुशिककुलनिधेर्माधवार्यस्य यष्टुः । पुत्रः शुल्बप्रदीपं विवरणमधुना सुन्दरी निर्मिमीते ॥ इति स्वं नाम गोत्रं पितरं च केवलं निर्दिशति ॥ व्याख्यानां चैतासां मध्ये द्वितीय तृतीये एव नामतो निर्दिश्यते मातृकयोः 'शुल्बप्रदपिम्' इति 'शुल्बप्रदीपिका' इति च। कपर्दि- भाष्यस्य च नाम न ज्ञायते । अतः एकस्याः परं नाम्नाऽनिर्देश नात्युचितं भावयद्भिः तत्तन्नामपूर्वकव्याख्याशब्द एव तत्तद्वया- खयारम्भेषु परमस्माभिरादृतः॥

·एते च व्याख्यातारः प्रायो मूलार्थमुपपाद्य तत्र तत्र इष्टका-
करणादिविषय विमतिपरिहाराय स्वस्वपूर्वपुरुषपरम्परोपदेशा-
गताः कारिका उदाहरन्ति ॥
व्याख्यानवैशयं च सुन्दरराजकपर्दिस्वामिकरविन्दाधिपेधू-
त्तरोत्तरमातिशते । परं तु कपर्दिभाष्यमेव इतरयोाख्ययोरव -
लम्बनमिति तद्वचनादवावगम्यते-
करविन्दाधिपेनाद्य क्रियते भाग्यकृन्मते ।
इति-
भाष्यप्रभृतिषु कथितं विस्तृतं वीक्ष्य कृत्स्नम्।
इति च । सुन्दरराजस्तु विस्तारासहिष्णुजनोपकारायैव संक्षेपेण
व्याख्यदिति 'विस्तृतं वीक्ष्य' इति वदन् सूचयति ॥

·No text on this page.

·प्रकरणविभागः प्रतिपाद्यविभागश्च अस्मिन् आपस्तम्बीये शुल्वप्रश्ने पट पटलाः आहत्य एक- विंशतिः खण्डाश्च सन्ति ॥ तत्र प्रथमे पटले अस्ययानायामः इयान् विस्तरः एवं विहरणमस्य इति सामान्यता मानमभिधीयते ॥ द्वितीये पटले दर्शपूर्णमासादिषु विशिष्य तेऽभिधीयन्ते । इत्थं च प्रथमद्वितीयपटलाभ्यां हविर्यविहरणान्युच्यन्त ! तृती- यादिभिस्तु चतुर्भिः पटलैः सोमयागस्य साग्निचित्यऋतूनां च अग्निक्षेत्रमानं इष्टकानां करणानि उपधानविधिश्चीच्यन्ते ॥ अस्खलितावधानसंपादनीये आमुप्मिकश्रेयस्साधन यज्ञकर्मणि सुमहदेवोपकरोति शुल्बसूत्रम् ॥ अद्यावधि कुत्रापि मुद्रणप्रचाररहितस्य सव्याख्यस्य अस्य शुल्बसूत्रस्य यथाशक्ति संशोधनेन मुद्रणेन च प्रेक्षावतां अवश्य भाविनमुपकारमाकलयन्तः श्रमामिमं सफलयामः । प्रार्थयामश्च यनकनिष्टानां शिष्टानां सदाशिष इति शम् ॥ इत्यावेदयिता, सो. नरसिंहाचार्यः, प्राच्यकोशागारपण्डितः, मैसूरु.

·No text on this page.

·एतत्सूत्रव्यवहृताः व्याख्यासु तत्रतत्र विवृताः काश्चित् संज्ञाः दर्शयामः अक्ष्णयारजुः-सपाद आयामः ( अक्ष्णयेति निपातः कोणवाची) कोणगत- रजु–कर्णरचरीत्यर्थः. अy ( 5 ) का-अगूकशब्दः पुरुपचतुर्थस्य वाचक, अपायम्य-अपकृष्य ( अपमार्य) अभ्यसनम्-उपार और आधिक्यसम्पादकः क्षेपः). अरवि -पुरुषस्य पञ्चमी भाग (पञ्चमभागीया इत्यप्यस्यैव नाम), अरविः-लकनिष्ठिक करः आयामः-आयामशब्दो विस्तारप्रतियोगिवचनः. ऊर्वस्थि-पुरुषस्य षष्टा भाग. (षड्भागीया इत्यप्यस्यैव नाम). करणं-क्रियन्तेऽनेन्टका इति करणं दारुमयम् . तिर्यमानी-तिर्यगवस्थिता रजुः (पादोनायामः). त्सरु -सर्वस्याग्निक्षेत्रस्य दशमोऽशः. द्रोणः-अन्नाधारपात्रं (द्रोणशब्दो जलाधारस्य वाचकः दारुमयस्य सत्सरु- कस्य चतुरश्रस्य च). निमित्तं-क्षेत्रकोटिज्ञानहेतुश्शङ्कु. नियम्य-प्रतिमुच्य. प्रधिकं-गमनाय प्रधीयते इति प्रधिकं ; तच्च पार्श्वधनुः. पिशीलम्-मुष्टिकृतोऽरनिः इति केचित् . पिशीलम् -प्रादेशः इति केचित् . पिशीलम्- बाह्वोरन्तरालं इति केचित् . पुषिम्-जला मृत्. पुरुषः-पञ्चारनि. (दशवितस्तिः) विंशतिशताङ्गुलयः. पृष्ठम्-विमातव्यक्षेत्रम्य मध्यम् । तदवयवेषु शोण्यंसपार्श्वव्यपदेशात् । यथा श्रोण्यंसपार्थाना मध्यं पृष्ठं एवमिदमपि. पृष्ठया--पृष्ठे भवा रेखा पृष्ट्या. Ix b

·x
.
प्रउगुम्-शकटस्य मुखभागः (त्रिकोणभागः) शकटस्य पूर्वभागः.
प्रतिमा छाया ( प्रतिकृतिः।.
प्रादशः
-प्रसारिते
अङ्गुष्टप्रदशिन्यौ इति केचित् .
प्रादेशः--द्वादशाङ्गुलयोरेव वितस्तिप्रादेशयोः विधिभेदाच्छब्दभेदः इल्यन्ये.
लक्षणं-विमातव्यक्षेत्रस्य कोटिपरिज्ञानोपायभूतं चिह्नम् .
लखासमरः लेखासम्पातः;
विपथः -चरणरथः (चारणरथः).
विहरणम्-विमातव्यवेद्यादिक्षेत्रस्य श्रोण्यंसानां विविधसम्पादनावच्छेदः.
विहारयोगाः-अग्नयायतननिर्माणोपायमानरजादयः.
समाधिः-वेद्यादेस्सम्यगवस्थापनम् .
--

·अङ्गुलसझ्यापरिग्रहविशेषाः तिलः १४ अणवः ३२ तिलाः .... १२ अङ्गुला १३ .... " अङ्गुलः प्रादेशः वितस्तिः पदं अरात्ति: जानुः .. ३२ . शम्या " .... ३६ ८६ " १२० युगम् पुरुषः अक्षः " ४०० xi

·No text on this page.

·विषयानुक्रमः front .... 7 10 11 +9 51 65 " . 70 विहारयोगव्याख्यानप्रतिजा प्रमाणशदार्थनिर्णय. चतुरश्रक्षेत्रसाधनोपायः तदुपपनिश्च चतुरश्रावान्तरभेदाना साधनानि चतुर। मण्डलसाधनोपाय. मण्डले चतुरश्रसाधनोपायः दक्षिणाग्नयायतनविहारयोगः दार्शिकवेदिविहरणम् मैमिकवेदिविहरणम् महावेदिप्रमाणम् सौत्रामणीवेदिविधिः आश्वमेधिकवेदिविधिः निरूढपशुबन्धवेदिविधिः रथपारमाणविधिः सौमिकोत्तरवेदिविधिः पदादिमानार्थकशब्दषु प्रसिद्धयनुरोधविधिः सदोमानविधिः उपरवमानविधिः गाईपत्यचितेर्विधिः धिष्ण्यविधिश्च साग्निचित्येषु ऋतुषु विहारयोगविशेषा. 75 S3 83 " " SU 92 95 98 " . , . 101 .... 104 " 107 ” .... 115 • .. 125 xiii

·No text on this page.

·आपस्तम्बशुल्बसूत्रतद्वयाख्यापाठभेदाः पृ 2 तत्कलान्तरतो 5 समापयदित्येकम् .. . -- 3 7 8 1+ 15 " स्वात्योरन्तरण 10 तत्र जलन तं 11 रजा मूलं 1 भृतये 5 निधिर्माधवा 13 दाक्षिणाऽपसार्य 2 निरञ्छ ( अयंभेदः सर्वत्र ग्राह्यः) + प्रचीना निहिता भवति 7 येषा 9 भागेष्वतीतेषु 10 तेन 19 खल्विमां 19-20 न जहति तासां 20 सन्दर्शनेनानुमापयेदि(एवं बहुत्र) 23 समे शङ्कु 15 आगन्त्वर्धन चिह्नाय भागो नात्र 20 प्रमाणमभ्यस्य 3-5 रायतने चतुररानिमात्रे द्वयरत्रित्र्यरनिमात्रे च लक्षणमिति। व्याख्यातमिति " " G 16 20 21 ·प्र. 21 RI क 20 23 3+ 4. 35 7-10 इष्टायां समपृष्ठयायामागन्तुं रजमभ्यसेत् । अभ्यासार्थसमानाया यावन्तोंऽशास्सहाधिकाः॥ अभ्यासं तं चतुर्था संभुज्यकोनिते चिह्नं कुर्यात् । सकांशस्त्वायामः कर्णस्तियकत्रिरंश आयामः ॥ चतुग्धाच न परिगृह्यन्त । - सन्निदानम मानस्य तिलवर्गः-त्राणि 5 कृत्वापि 6 णांसः। पूर्वस्मात्पाशमुन्मु 3-4 समस्यति चात्रापि संवध्यते। समस्याद्विकरणी। 6 तस्याप्याविशेषं प्रमाण । । पुनरर्धमागमये 9 प्रतिमुच्य मध्यमलक्षणेन 12 तेनैवोदगपसार्य उत्तरां श्रोणिमायच्छेत् । 12 अन्त्यया 16 5 रजुःकरोति। 19 त्रिकरण्या 12 न्धिनं दीर्घचतु 17 पुरुषमात्रं दीर्घचतु 18 पष्टिद्विशताङ्गला 7 छिन्नया चतुरश्रे कृते s पञ्चतिलाधिकं चा पच्छि तथा स्वयमेव यथास्वमेव 12 रज्जुः करोति सा चतुष्क 15 चतुष्करणी छिन्ना 19-20 पार्श्वमानी इतरा पुरुषमात्री 20 यत् क्षेत्र पृथग्भूते 36 38 +1 12 +3 4 म " +5 ·XT11 पृ +5 44 19 50 51 12 53 5+ . " नाभ्यामागन्तुना 5 पार्श्वमानामितरां च पुरुषमात्रीमपच्छिद्य 10 समचतुरश्रः आगन्तुः 20 अवधार्य तत्र लक्षणम् । तत्र उत्तरं हित्वा तावदागन्तुं i० तावत्प्रायण पायप्वा 27-21 व्यासं समं पञ्चदशधा 9 सूत्रकाग्दर्शनेन 11 विष्कम्भावर्गितमेव 18 करण्यास्सार्धाश्चतस्रो ? पूर्वोक्तमानीतं वात्रिंशत्रिशतांशं 11 त्रिगुणाच्छतात्त्रयस्त्रिंशच्छतभागं स विष्कम्भः । 12 विंशत्तूिशतांशकं 10 चतुरश्रमादेशादन्यत् 12 न्युपरवादि। 17-19 विभिनव नवचतुरश्राणि भवन्ति । तथा त्रिभिःकृते नवचतुरश्राणि भवन्ति । तथा 12 पञ्चप्रमाणान् पञ्चसङ्खयायुक्तान् करोति । + सपादः। तेन तेन सपादौ डौ 6 पुरुषांसपादान् 19 द्विप्रमाणायामपादपूरणत्वात् 15-16 अतस्तामपाकर्तुमाह- अर्धस्य द्विप्रमाणादायामाः पाद 1 द्विप्रमाणं पुरुषमात्रं । तदानीय पादानां पूरणं यतः। 55 56 5" 57 59 " " " 60 " ·xviii प. पृ. 63 65 प्र म 66 ४ 67 70 8 मपारमिते (वा) 10-13 श्रृयत यावता वा चक्षुपा 3 प्रक्रमेष्विति + सार्ववर्णिकी श्रुतिः 7 दण्डादीनां प्रतिषेधः 8 द्वादशप्रक्रमेति 5 गार्हपत्यस्य पुरस्तात्तस्यैव 16-18 आगन्तुः। यदि पाढा तदा 19 आगन्तुना सह वितृतीये माभूदिति 3 तृतीयप्रक्रम विस्तारायामानि +-5 उत्तरस्यां आहवनीयमित्ये 9 दक्षिणाग्ने प्रयोग उच्यते 1 दक्षिणत आयतनम् । 3 धिप्णियान्मण्डलं 15 त्रिभागोना वा 2 तिर्यमान्यामप्येवं 3 प्रतिमुच्य लक्षणेन पश्चादप पुरस्ताञ्च पाशं नियम्य 4-5 मातव्यो। षोडशसु यश्शङ्कुरुक्तः तस्मिन् 18 लस्य वृद्धिः व्याख्याता । 18-19 अग्निचित्ये तु 4 शिन्यां तस्य 15 भिस्त्रिरभ्यस्ताभि 14 पञ्चदशिकया पश्चविंशिकया च 2 त्रिरभ्यस्ताभि 19 षट्त्रिंशिकादिभिः 12 छेदरहितान्येव भवन्ति । सच्छेदानि त्वन्यानि 19 पदप्रमाणानि प्रक्रमप्र 72 73 1 75 77 79 80 80 81 83 ·KIX पृ. S3 85 " " 1. 16 ” 88 15 1 . 22 निर्यगित्यरत्निमानं 2 दक्षिणस्मादन्ताहादशसु S-9 ( पतयाः स्थाने -चतुरश्रा भवीत तथा भूतायां गणयेत् । 12 पाशुकयो 19 अष्टदशिकति न्यौ। अष्टिकापुरस्तात्तिर्यमानी द्वाद 3 नियम्य पञ्चदशकेन दक्षिणापायम्य पञ्चकेन 9 निपात्य छदं विप पूर्ववत् । प्रपिते नवद्वा 8 त्रिकोणमञ्जसा 11 स्संवर्गेण कृते त्रिंशतो विषमवर्गः ग्रहणम् ॥ त्रिकरण्या+ 12 इति यदा निरूढः 8-9 आहुः। रथाक्षमात्री पश्चात्तिर्यमानी 11 त्यङ्गुलं वा॥ 17 पञ्चाङ्गुलमष्टार्धतिलाश्च 20 तृतीयमेव लक्षणमुच्यते। प्रक्रमं माभूदिति 21 वाह्यच्छिद्रपर्यन्तपक्षे 7 रथेषाप्रमाणमेतत् अष्टाशी 21 अन्ये तु युगं 3 पशुवन्धवदेवेयम् । 1+ दशारनिरज्जाः पाशो 16 केचिदिच्छन्ति । तन्नः आज्यं 13-14 शौल्बेन पश्चाच्छा 16 पशपदायाममेव मानं वेणुबत् । केचित् स्वतन्त्रं 89 92 93 94 94 95 97 98 १ 99 100 ·बृ. 101 103 17 2 g .. 105 " . 106 110 15 लक्षणेनोक्तन (मार्गण) वर्गण । एषु मानार्थेषु अहीयसी 7 पञ्चमयोः श्रीयंसान्नि 9-10 मातव्यमिति सदसदश्रुतिः । करणमुक्तम् । 15-17 निहन्यात् । सदस आयामः । 2-3 हविर्धानेन पञ्चमानं 4 ग्राह्य अपेक्षितत्वात् । 5 स्तारं दशायाम 7 गपसार्य दशप्रक्रमे 11-12 एवं त्रिशङ्कुना वा 24 प्रक्रमेण माने अष्टादशारनिः। 25 प्रयोगकाल एवोक्त 19 तत्काणाः पञ्चमानपु आग्नीध्रमार्जालीयो षष्ठे शङ्खौ हविर्धानं पञ्चके सद्विपञ्चमे॥ 11 शम्या सर्वत्र चात्वाला 2 घेव्य.यामन मण्डलं 17 चतुर्धा सम्भुज्य 7 भवति तथेतरत्रिभिस्त्र 14-15 संयोजयेत् । चतुरश्रे नवेष्टका 16 नव द्वादश एकविंशति 6 मण्डलायां मृदो देहान् 6 चतुरश्रार्धन सविशेषण 14 प्रध्यन्तं तु त्रिकोणम् । 15 षड्विंशतिक अष्टाविंशति तिलयोन 5-4 षडङ्गुलव्यासं नवतिलोन 16 सपञ्चतिलं तद्धनुरिव 17 लाशरः। मार्जा 22 111 111 1 114 115 " 116 125 " 127 ·घ 127 137 135 136 4, 140 . प 15 शाङ्गुलं धनुरित्र ६ चतुरश्राणि आन्मना मह । 12 करोति । उत्तरण या? उत्तरतश्चा 8 वितस्त्येच्छन् 5 प्रदिशेन वृद्धः पाक्षिकत्वमेव ! 6 यदतदिटकानामष्टा I? उद्गायताः पश्चादा । 13-14 ताभ्यामुत्तरदक्षिणेऽष्टक +-5 च्छानि सप्तविधवाक्पशेपत्वात्मतविधमानं प्र- कृत्य किमिति 20 सप्तविध सप्रस्वर्ध 15 इति कृत एतल्लभ्यते । 8 आकृतिविशेपस्याश्रत तित्वात 17 करोति । मध्य तृतीयं । तयोर्मध्ये। 21 चतुर्दशाङ्गुलयो दशतिलाधिकाः । 20 वेदेकादमृभिः पुरुष 10 अथवा यावन्ताऽन्ने पुरुषाः नर्द्विगुणैः पुरुपा- गुलर्हित्वा पञ्चदशभिर्विमन्य लब्धं पुरुषा- मुलयः । यथाऽर्धनबमपुरुषो सप्तदशभिर्हत्या पञ्चदशभिावभज्य लब्धं पूर्वोक्ता एवाङ्गुलय । षोडशसहस्राणि त्रीणि शतानि विशतिश्च ॥ तन्मूलम् । 17 चतुश्चत्वारिंशदङ्गुलय 7 क्वचिदेकैकस्मिन् पक्षे पुच्छे वा निधीयरन् : तदा । 10 पुरुषमात्रेण वेणुना 15-17 आन्तात्पूर्वाच्छङ्कुनिमित्ताच्चतुरश्रपूर्वान्तादिति यावत् । उन्मुच्य 6 लेखान्तयोरितरे 1-15 146 147 । " 148 " 149 ·Ixil व. 150 4. 152 153 .. 151 157 159 161 1-2 इत्यादि पूर्ववत् । 3-S त्युक्तम् । गतमेतत् । 12 पुरुष चतुरश्राक्ष्णया समं पष्टयातो वा 13 प्रतिमुच्य पूर्वस्मिन् 19 त्रिषु निर्यञ्च वेणुं प्रतिमुच्योन्मुच्य उत्तरा 16 वचनमकविधार्थम् 19 तत्क्षेत्र पूर्ववद्विभज्य सम 8-10 यमेन मूलम् सदा भवन्साप 14 कृत्वा चितैया यद्यक 19 अष्टाङ्गुलेन तावत्पञ्चमम् 15 पञ्च चौडानां च 16-17 प्रतीचीरुपदधाति 17-20 त्पात्रीः प्रतीचीः-प्रत्यगायताः। प्राची:-प्रागायताः 15 मात्रं सर्वतः परिगृहीतं नवधा विच्छिन्द्यात् । अतः प्रादेश उच्यते । 2 मध्ये द्वयमुपधाय 13 आत्मन्येव दशोत्तरतः 13 वचनात् न युज्यन्ते । 14-15 प्राची श्रोण्यंसयोः प्रतीचीः । 21 पञ्चमभागीयाभिः 2-3 प्रादेशक्षेत्रे प्रादेशपति 2-3 विशयाः पुच्छाप्यये 10 पुरस्तादधस्ताच्चोपधेयाः 163 21 161 2 167 178 183 181 188 ·xxiii प. 196 202 203 1 2017 1. 208 211 20-21 द्वितीयायां नित्यमेका त्रयोदशी। द्वादशी च चतुर्थी च । तेभ्यो 22 त्रयोदश्यारकादशी पादा। 21 तिलै ऊना अन्तरा चतुष्पुरुषा रज्जुः द्विस्तावती भूमिं करोति । तया रजा विहृत्य 9 शतं द्वादझ्यः । चतस्रो 11 पार्श्वमानीमध्ये च 17 त्रिसप्तकैस्तिलेस्सार्धेः + भूता इष्टकाः कारये 2-6 फलकं तक्षेत् नवत्रिंशदङ्गुलं 9 मेकं, द्वात्रिंशदङ्गलं 11 पञ्चाशदङ्गुलं चतुर्भि 13 पूर्ववच्छरप्रमाण 16 उपधानेऽवान्तरदेशान् 20 पड्डिंशत्यङ्गुलं 1 तस्याग्रतो वा मध्येऽर्धाः । 2 समूहन्निवेष्टका 21+ 217 219 225 226 233 2 व्याख्यातः। A 237 10-11 संपद्यते । तथा प्रादेशे ह्येताश्चाष्टौ प्रादेश 13 शिष्टे त्रिपुरुषे 3-+ पुरस्तात्सन्नाम: 6 शेषः। दक्षिणस्य पक्षस्यापरयोः कोट्योरपरयो. रन्तौ नियम्य पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन प्राग- पसार्य शङ्क निहन्यात् । एवं पुरस्तात्पूर्वयोः कोट्योरन्तौ नियम्येत्येवमादि। स निर्णामो- नमनं पक्षयोः। 14 तादृग्विधं चतुरश्र एवमुत्तरतश्चान्त्यम् । - 237 ·15-17 तात्र स्यात् तो चतुरश्री ची पार्श्वस्थौ । तावक्ष्णयाकरणे- णनालिखन् । यथाऽप्यय आत्मसन्धौ अर्धपुरुष- मात्रं कृतं पूर्वस्य भवति । स्रुच्यमिव दक्षिण- मंसमवमिवात्तरं । एवंकृतऽप्यूधे अर्धपुरुषमात्रं भवति । 17-15 शिरस्य+तयेत् शिरस्स्थानेऽर्धपुरुषप्रमाणन चतुरश्रं कृत्वा तस्या करण्या अर्धादारभ्य तावत्येवाधै मध्ये निपात- यत् । 'त्रिन्त्रः पारशिष्यन्ते' इन्युपरितने वक्ष्यति । तत्रापि त्रिनरिशर इत्युक्तम् ॥ + शिरस्यर्धयुरुपेण चतुरश्रं व्यासं पुरुयं प्रतीचीन 2 मपयुद्धबन् 15 श्रोयो चैव 16 चतुथ्योऽष्टी . स्थापि दक्षिण नौवव पुरुपमात्रस्य पोडश र्थाभ्यां द्विसत्तमाभ्याम् 21 दक्षिणत उत्तरतश्च 16 255 243 2+5 251 : I5 21 258 261 265 275 291 7 कथमानान ·सव्याख्यस्यापस्तम्बशुल्बसूत्रस्य संशोधनम् पृ. 6 7 कारष्यन् 3 आयामाध 5 बद्धा 15 16 2 यावदा+द्धिर्वा 21 एतानि 10 विहरणविधि 15 आगन्त्वर्धन 15 मपायतायां 19 लक्षणेषु च " 17 28 33 1+ रज्जाः प्रथमः खण्डः 34 39 43 19 50 51 6 कपदिभाष्यम् 2 उक्तस्समासः 5 नानाप्रमाणयोश्चतुरश्रयोस्समासः (सूत्रमिदम्) 21 रजुरिति 10 पार्श्वमान्यौ प्राच्यौ 5 साऽनित्या मण्डलं 12 कोट्यामक्ष्णया 8 वेदिर्मातव्या 15 तस्याग्नेमण्डली 8 समभ्यस्य 15 परस्परविरोधः 20 दक्षिणे पक्ष इत्यादिषु च 5 द्वाभ्यां+चत्वारि d. 52 53 54 " 57 XXV ·प्र .R ६. 62 . 03 65 65 6 त्रिभनव स्पष्टम्। 23 सपादौ 1 सपादो 11 अर्धप्र+यत (इदमस्थानपतितम्.) 6 तृतीयः खण्डः इदमस्थाने पतितम्) 15 एकमेकन 11 अथात्यन्तप्रादेशः इदं 6पं. योज्यम्। 11 यावता+कोट्यां । इति पाठ्यम् । 15 । अर्ध+णत्वात् । । इति पाठ्यम्। 19 तृतीयेन नवमी 20 योगविधिरुच्यते 8 चक्षुषा यावन्तं 2 विधानार्थमाह इत्याह- 3 धिष्णियान 15-16 अस्याः श्रुतेरथै विमानविधिनैव व्याचष्टे (73पृ. सूत्रान्प्रात् पाठ्यः) 10 थर्थात् 3 ण्यसयोरन्तौ 15 पाशौ कृत्वा मध्ये लक्षणं च कृत्वा 17 संयोज्य अन्तौ समस्य 5 नवापायम्य 5 प्रतिमुच्य प्रथमनिहते शङ्को त्रिकं साभ्यासं पञ्च 2 पात्रंशदङ्गुलेनै 21 इयंपङ्किरिहानुपयुक्ता 18 द्वादशिका+श्रोणी 10 अथ चतुर्थ विहरणमाह (इति योज्य) 21 पदेनैव मानार्थ S 12 76 80 81 83 ·EXril पृ. 83 85 89 91 92 98 103 104 114 116 125 1 127 129 23 तिर्यगिति 14 त्रिकरणी 19 अध्वारव। कुतः? 20 स्याध्वोर्वा 17 छिद्र तासः 16 इत्युक्तं भवति 34 कुण्डलित 2 पुरस्तादित्यस्य सहमण्डल 14-15 तावत्संख्याकानि तान्यवलिख्य 8 प्रधिकं त्रेधा विभजत् । 10 प्रधिमध्य प्रध्यन्तमिति (प्रथि इत्यपाठः। व्यासाः। अष्टकानां 11 चोदनानापि श्येनः 1 श्चित्य अन्ये स्थण्डिलार्ध एवं त्रीणि पक्ष 11 दक्षिणं पक्षं 6 इत्यरत्निप्रमाणेन सौमिकी वेदिरीरिता । 21 अर्थान्तरत्वात् 23 इष्टकाप्रमाणार्ध 12 पक्षाग्रयोर्मध्ये 15 अप्यययोश्च 15 तद्धितः 6 पक्षपुच्छात्मनां 4 भागीयाक्षेत्रे 10 सपक्षपुच्छत्वमेक 130 4 7 " 9 " 134 135 136 " 137 140 141 146 ·XITrii प 1+S 119 152 157 163 167 173 183 189 2 3 मकरणी विधाष्टमकरणीमिति । 5 तस्मिन 17 वणाश्छिद्रं प्रतिमुच्य 16 शङ्को पुरुषमात्रं प्रतिमुच्य io पुच्छ 12 पुरुपस्य पञ्चमो+तत्तृतीयम् । सूत्रमेतत् ) 12 मात्रार्धेटका 18 सर्वमग्निक्षेत्र 19 प्रत्यगायताश्च । + प्रागायताः (अधिकोशः) पुस्तकान्तरे 17-18 त्रिषाहन आत्मानं पडङ्गुल 10 पञ्चमभागीयास्सपादाः ऊनद्वयाधक 9 राल पञ्चम्यः 14 रणूको विस्खयरनिभिः। 19 त्रयोदशी पादरीतिः। तत एका 9-10 गुणफलासिद्धिर्नाग्नेः 11-12 गोदोहनादिवद्गुणफलान्येतानि । उभयतः प्रउगं 6 नित्योभयतः उभयतः प्र+कारयेत् (सूत्रमिदम्) 13 सार्धमीषाप्रमाणम् । 20 भिरुपध्यात् । 11 इति द्वादशः खण्डः (इदमस्थाने पतितम्) 9 रज्जा कृते 17 व्यक्तमुक्तं 3 त्सर्वग्रे 14 नवेष्टकाः 196 202 22 206 207 7 210 213 217 218 ·Xxix I. प. 219 : 221 . 249 256 251 258 259 5 भेदारस्युः तु श्मशान च 11 प्राच्यरस्युः 10 व्यत्य+प॑त् गतम् । इति पाट्यम् 10 द्वितीयचतुर्थ्यांश्च+मकैकाम् ( इदं सूत्रम्) 15-17 पुच्छदेशे + उदीचीश्च ( इदं व्याख्यावाक्यम् 13 व्यत्यासं+ पैत् सूत्रमिदम् । 10 पष्ठयश्चाटो 9 पक्ष चायामः प्रागायतां 5 नितोदात्प्राचीनं 6 तत्पक्षनमनम् । 12 भ्यापरान्तावालिखेत् 31 फलकैः 2 . 264

·No text on this page.

·श्री: आपस्तम्ब शुल्बसूत्रम् कपर्दिभाष्यसहितम् 1 उक्ता यज्ञाः । तेषां अग्नया यतनानि नियतप्रमाणानि नियतदेशानि । तेषामायामविस्तारान्वक्तुकाम आह-विहार योगानिति- विहारयोगान्व्याख्यास्यामः ॥१॥ विहियन्तेऽस्मिन्नमय इति विहाराः प्राग्वंशादयो माई- पत्यादयश्च । युज्यनेऽनेनेति योगः रज्जुविशेषः । विहाराणां योगो विहारयोगः । विहरणमेव वा विहारः। तेषां योगो विहारयोगः। तस्य कृत्स्नं प्रतिपादनमित्यर्थः । योगानिति बहुवचनं बहुभिः प्रकारैर्दशयितुम् । दर्शनं च प्रतिपत्त्यर्थम् । यथा रथादयो नियताऽङ्गप्रमाणा एकस्मिन्नङ्गे - पि मात्रया विहीयमाने सम्यक् न गच्छन्ति एवमग्न्यायत- नादीन्यपि मात्रया विहीयमानानि साधनभाव न गच्छान्ति तस्माद्यत्नेन सम्पादनीयानि. सर्वत्र विज्ञायत इति श्रुती- नामुपन्यासात्सर्वथा आयामादय उक्तैरेव मार्गेस्सम्यक्सम्पा दीयाः। आयतनानां भ्रषे च प्रायश्चित्तेन भवितव्यम् । । विहारसम्पादनार्थान् रज्जुर्विशेषान्व्याख्यास्यामः प्रतिपादयाम इत्यर्थ; प्राधान्य ·2 आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् -- अमुमेवार्थ प्रदर्शाय→ शुल्वान्तरे 'अथातः ' शब्दो प्रयुक्तो- 'अथाऽतो विहारयोगान्' इति । आदितस्तावदिशां ग्रहणं वक्तव्यमनेनाचार्येण नोक्तम् । तच्छुल्वान्तरतो ग्राह्यम् । कृत्तिकाः खल्विमाः प्राची दिशं न परिजहनि । नामां दर्शनेन मापयेदित्येकम् । श्रोणादर्श नेन मापयेदित्येकम् । चिवास्वात्योरन्तराळेनेत्यपरम् । " इति भगवता बोधायनेन प्राग्वंशमानमधिकृयोक्तम् । कृत्ति कादयो यत्र निलीयन्ते सा प्राची दिगिति चित्रास्वात्यो- मध्ये उदकमवस्थाप्य प्रतिविम्बं दृष्टा ग्राह्यम् । अथ वा यत्र देवयजनं, मृजलेन तं देशं समीकृत्य मध्ये शर्क निहत्य शङ्कप्रमाणया रजा मण्डलं पििलख्य शङ्कच्छा- यानं पूर्वा हे यत्र मण्डललेखां स्पृशति तत्र शङ्कु निहस निर्गमवेलायां चाऽपराह्ने । तौ पूर्वापरौ । सूक्ष्ममिच्छन् श्वोमूते- पूर्वाद्धे शङ्कुच्छायाग्ररेखायामेव लक्षणं कृत्वा शङ्कुलक्षणयोर- न्तरालं प्रतीच्यां दिशि यश्शङ्कः तं प्रसपसारयेत् उपक्रम- देशं प्रति । आपस्तम्बशुल्बसूत्रव्याख्या करविन्दीया ओमित्येकाक्षराख्येयं वन्दे वाङ्मनसातिगम् । पश्यन्ति कवयो यडि तद्विष्णोः परमं पदम् । लक्ष्मीसहायमतसीकुसुमच्छवि शाश्वतम् । ज्योतिर्मे हृदये भूयात्सदा राजीवलोचनम् ॥ 1 सूरयो.

·कर्गवन्द या व्याख्या 1 आपस्तम्बाय मुनये नमो वेदार्थभूमये । यत्मूत्रमतास्तिष्ठन्ने 'यज्ञश्रुनिकुमारिकाः। तन्मूत्रशुल्वव्याख्येयमक्षरार्थावबोधिनी। करविन्दाधिपेनाद्य क्रियते भाष्यकृन्मते ।। यज्ञव्याख्याप्रतिज्ञां कुर्वना भगवताऽऽपस्तम्बेन व्याख्येयतया हविर्यज्ञाः सोमयज्ञाः पाकयज्ञाश्च प्रतिज्ञाना व्याख्याताश्च । तत्र तावदैष्टिकसौमिकपाशुवन्धिकदा-होमिकाः समविषम धनुर्मण्डलचतुरश्रत्रयश्रनानाश्रयो गार्हपत्यायननप्रभृतिचित्येष्ट- कापर्यन्ता नियतपरिमाणदेशविशेषाम्तत्रतत्रोक्ताः, तेऽपि मात. व्या इति तद्विमानं प्रति साधनभूतर जादीनां साधनभ- तस्यैतावती रजरेतावनः क्षेत्रस्य करणीति स्वरूपमात्रेण ज्ञातुमशक्यत्वात्तत्मतिपादनमवश्यं कर्तव्यमिति यज्ञव्याख्याना. नन्तरं विहारयोगव्याख्या क्रियते-- विहारो विहरणम् । योगस्तत्माधनम् । विहाराणां योगाः विहारयोगास्तान्व्याख्यास्यामः प्रतिपादयिष्यामः । वि. पूर्वो हरतिः क्रीडाप्रज्वलनबन्धनसंचरणविमानाद्यनेकार्थकः । तक्रियाविशेषसम्बन्धादेव देशादिषु तत्रतत्रार्थे विहारव्य पदेशः । अत्र तु विमानवाची । युनिश्च द्विविधः-समा. धिवाची संबन्धवाची च । अत्र तु ममाधिवाची । वेद्यादे- स्सम्यगवस्थानं समाधिः, ‘स ममाविः' इत्यत्र वक्ष्यते । युज्यन्ते एभिरिति योगाः, विहरणोपायभूना रज्जादयः । 'पृष्ठयान्तयोः' इत्यादिना विमातव्यस्य वेद्यादिक्षेत्रस्य श्रो- 1 राजश्श्रुति. करविन्दाभिधेयेन (कारिन्दाधेिपनाभिधीयते).

·4 आपस्तम्बशुल्त्रसूत्रम् ण्यमानां विविधसंपादनावच्छेदो विहरणम् । तत्साधनभूना रज्जादयो विहारयोगाः, तान्वयाख्यास्यामः । व्याख्यानं नाम सनि मन्देहे वलवता हेतुनोपपाद्य विवरणं, यथा-'सम चतुरश्रा अनुपपदत्वाच्छब्दस्य मानार्थेषु यथाकामीशब्दार्थस्य विशयित्वाद, इत्येवमादिकम् । ननु कुतो विहारस्य भाववा चित्वं, कुतो वा तस्य विमानपर्यायत्वं, कुतो विहरणस्य वेद्यादिसंबन्धः, कुतो वा तत्र रज़ादीनां करणत्वं, कुतो वा युजेस्समाधिवचनता, कथं वा रज्जादीनां समाधिसाधनत्वं किमयों वा रज्जादिषु योगव्यवहारः? उच्यते-'उक्तं विहरणं 'व्याख्यातं विहरणम्' इति भावपत्ययनिर्देशात् भाववचनो विहारशब्दः 'तदेकरज्जा विहरणं' 'रज्जा वा विमाय' इति रजुकार्ये विमानविहरणयोरत्र दर्शनादुभयो. पर्याय त्वम् । एतावन्ति ज्ञेयानि वेदिविहरणानि भवन्ति' इत्यनेन विहरणस्य वेद्यादिसम्बन्धः । आगन्तुचतुर्थमायामश्चाक्ष्ण- यारज्जुः प्रमाणमात्री रज्जु' इति तत्र तत्र करणीषु रज्जु व्यपदेशित्ववशात् पार्धमानी तिर्यमानीति करण्यष्टादशकर णीति तत्रतत्र स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् रज्ज्वेति तृतीयाश्रुतेश्च रज्जूनां विहरणे साधनत्वं अत एवं हेतोरेतत्कर्म शुल्बमित्याचक्ष- ते । आचार्या एतं ग्रन्थराशैि ‘स समाधिः' 'अथाऽपरो योगः' इति वक्ष्यन्ति । तेन ज्ञायते युजेस्समाधिवचनता । युजेरर्थस्य समाविहरणसाध्यत्वात् । विहरणसाधनान्यपि योगसाधनानि भवन्तीति रज्जादयो योगा इत्युच्यन्ते । वि. . 1सा. मात्रयाऽपि ..

·करविन्द्रीया व्याख्या हारयोगपरतां ज्ञापयितुं विहरणमाधनेषु योगव्यवहारः। यो- गग्रहणं किमर्थं ? साधनत्वप्रनीसमित्युक्तम् । एवं नर्हि न वक्तव्यं दर्शपूर्णमासौ व्याख्यास्याम इत्यादिषु प्रतिज्ञानन्तरं साधनान्येव व्याख्येयतयाऽवगम्यन्ते । एवं नहि योगग्रहणं मानसाधनेषु प्राधान्यख्यापनार्थं । कि नत् प्राधान्यम् ? यद्यपि पदवेण्यादीनि मानसाधनानि सान्न, नथापि नर्विमाने बहु प्रय- नसाध्या सम्यग्वेद्यादिक्षेत्रसमाधिसिद्धिः, रज्जुमीरादिभिर्वि- माने 'तस्याः सिद्धिरीषत्करीत्येनदत्र प्राधान्यं ! नन रज्जादीनां विहरणसाधनत्वं लोकनोऽपि सेत्स्यति, किमर्थमिदमुच्यते विहार- योगान्वयाख्यास्याम इति? उच्यते-सत्यं मेत्स्यति । तथाऽ पि कालवद्देशस्याप्यङ्गत्वादुक्तप्रमाणस्य देशस्य -तिलमात्रप्र- माणादपि न्यूनाधिकभावे सत्यङ्गवैगुण्यं स्यादिति मन्यमान आचार्यों रज्जादीनामसन्दिग्धमीषत्करमुपायभावं स्वयमेव प्र- तिपादयितुमिदं ब्रूते । अतो न्यूनाधिकभावे परिहरणीये सति प्रमादादसामथयोद्वा यदि भेष उपजायते तत्रावश्यं पायाश्चत्तं कर्तव्यमित्येतदर्थमिदमुच्यते 'विहारयोगान्वयाख्या- स्यामः' इति । अथवा विहियन्त इति विहाराः इति व्यु- त्पत्त्या वेद्यादयो देशविशेषा विहाराः । योगाश्च तत्सं- पादनोपायभूतास्त एव रज्ज्वादयः । अत्र केचिन्नियतदि- संयोगादीनां वेद्यादीनामज्ञातदिग्विशेषैः पुरुषैर्विहरणं कर्तु- मशक्यमिति दिग्विशेषज्ञापनार्थमादावेव दिशं लक्षणीकुर्वन्ति । यथाऽऽह भगवान् कात्यायन:- - 1सा. 2 मात्रयाऽपि.

·आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् penat 'ममे शङ्क निग्वाय शङ्कममितया रजा मण्डलं परिलिख्य यत्र लेखयोःशङ्कग्रच्छाया निपतति सा प्राची । तत्र शङ्कं निखाय तदनन्तरं रजाऽभ्यस्य पाशो वृत्वा शङ्कोः पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य मध्यमशङ्कुरेवमुत्तरतस्सादीची इति । अस्यार्थ:-अथ यत्र शुचौ देशे देवयजनं कारष्यन् भवति तं देशं जलेन समीकृत्य मध्ये शङ्क निहस । शङ्कुसम्मितामेकतःपाशां रज्जं कृत्वा शङ्को प्रतिमुच्य तया मण्डलं परिलिख्य मण्डलरेखायां पूर्वा के यत्र शङ्क ग्रच्छाया निपतति तत्र बिन्दुं कुर्यात् । अपराह्ने च लेखायां यत्र सा निपतति तत्र बिन्दुं कुर्यात् तौ पूर्वपरौ बिन्दू सा च प्राची दिक् । बिन्द्वोईयोश्शत निखाय तदन्तर- द्विगणां रज्जुमुभयतःपाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं कृत्वा शङ्कोः पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य लक्षणे शकुं कुर्या- देवमुत्तरतोऽपि लक्षणेनापायम्य शङ्ख कुर्यात् । तौ शङ्क दक्षिणो- त्तरौ सा उदाची दिगिति । तथा ज्योतिर्माने । इष्टमण्डलमध्यस्थशङ्कुच्छायाग्रवृत्तयोः । योगाभ्यां कृतमत्स्येन ज्ञेये याम्योत्तरे दिशौं' इति । एवमन्यैरपि बहुप्रकारं दिशां ग्रहणं तत्र नत्रोक्तमिति प्रसिद्धत्वादेवाचार्येणेह नोक्तं । प्रमीयतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या पार्श्वमान्यादीनां प्रमाणले सिद्धे प्रमाणमिति परि- भाष्यते ॥

·आपस्तम्बशुल्बसूत्रव्याख्या, सुन्दरराजीया. आपस्तम्बन योऽयं व्यराचे भगवता शुल्वसंज्ञो गभीरः प्रश्नोऽथ तस्य भाष्यप्रभृतिषु कथितं विस्तृतं वीक्ष्य कृत्स्नम् । मंक्षिप्योदोधनार्थं कुशिककुलनिधेमांधवार्यस्य यष्टुः पुत्रश्शुल्वप्रदीपं विवरणमधुना मुन्दरो निर्मिमीते ॥ विहारो विहरणं, चतुरश्रादिरूपेण भूमेः करणम् । तस्य योगाः उपायाः । कपर्दिभाष्यम्. यावदायामं प्रमाणम् ॥ २ ॥ यावदायाममित्यव्ययीभावः । यावदवधारण इति । किमत्रावधार्यते? आयामः । आयाम एव प्रमाणमिति न, तिर्यमान्यक्ष्णया रज्जू । ताभ्यामाप विहरणस्य शक्यत्वात् । प्रमाणसंज्ञायाः प्रयोजनं 'प्रमाणं तृतीयेन वर्धयेदियायाम संप्रज्ञानार्थम् । करविन्दीया व्याख्या. याव+माणम. यावच्छब्दः परिमाणवाची, आयामशब्दो विस्तारप्रतियो- गिवचनः । ‘यावदवधारणे इनि समासः । यावानावामस्तावत् प्रमाणं भवति, किमत्रावधार्यते ? आयामपरिमाणमेव प्रमाण मिति । तदत्राऽऽयामस्य द्विगुणत्वात्तदाश्रयभूतरज्जादप्रमाण मिति । अस्य प्रमाणं तिर्यगादिषु प्रयोजनम्, ·आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् कपर्दिभाष्यम्. तदर्धमभ्यस्याऽपरस्मिस्तृतीये षड्भागोने ल क्षणं करोति ॥३॥ तदिति प्रमाणं परामृश्यते । तदर्ध अभ्यस्य प्रक्षि- प्य प्रमाणस्योपरि अपरस्मिस्तृतीये षड्भागोने लक्षणं क- रोति । अभ्याससहितं प्रमाणं उभयतः पाशौ कृत्वाऽपर- स्मिन् भागे तृतीये लक्षणं निरञ्जनं करोति । आयामम्य षड्भागोने लक्षणं कुर्यात् ।। पृष्ट्यान्तयोरन्तौ नियम्य लक्षणेन दक्षिणापा- यम्य निमित्तं करोति ॥४॥ पृष्ठे भवा पृष्ठया । तस्या अन्तयोश्शङ्क निहस नयोः पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमित्तं करोति, लक्षणेन दक्षिणा प्रसार्य यथा षड्भागोना तिर्य- मानी शिष्टाऽक्ष्णया रज्जुः एवमपसारयति । निमित्तं नि- हन्यात् ॥ करविन्दीया व्याख्या. तदर्ध+करोति. इदानी ताचदैष्टिकसौमिकपाशुबन्धिकानां प्रायेण दीर्घ चतुरश्रत्वात्तदनुरूपं विहरणमुच्यते- प्रमाणमित्येव तच्छब्देनायामभूतं प्रमाणं परामृश्यते । तस्याधं तदर्ष, अभ्यसनमुपरिक्षेपः, अपरस्मिन् पश्चाद्भावि- ·करविन्दीया व्याख्या 9 न्यागन्तौ. तृतीय प्रमाणाधीभ्यां मह तृतीये, षड्भागोने-षष्ठो भागप्पड्भागः नेन भागेन हीने नम्मिन्नेव तृतीये, लक्षणं- लक्ष्यते येन तल्लक्षणं विमानव्यक्षेत्रस्य कोटिपरिज्ञानोपायभूतं चिह्नं करोति कुर्यात्, पृष्ठयान्तयोः-विमानव्यक्षेत्रस्य मध्यं पृष्ठं, कुन एतदवगम्यते? तदवयवेषु तदवयवेषु ओण्यंसपार्श्वव्यप- देशाद्यथा श्रोण्यसदेशपावीनां मध्यं पृष्ठं एवमिदमपीति ! नत्र भवा रेखा पृष्ठया। तदन्नयोश्शकुं निखाय रज्ज्वन्तो पाशौ कृत्वा तयोर्नियम्य प्रतिमुच्य लक्षणेन चिह्नन दक्षि- णापायम्य-दक्षिणतोऽपकृष्य रखं तत्र निमित्तं क्षेत्रकोटि- ज्ञानहेतुं शङ्कु कुर्यात् । कपर्दिाप्यम्. एवमुत्तरतो विपर्यस्येतरतस्स समाधिः॥५॥ एवमुदगपसार्य पूर्ववत्कुर्यात् । विपर्यस्येतरतः पूर्वस्मा- च्छङ्कोः पाशमुन्मुच्यापरस्मिन् शङ्की प्रतिमुञ्चेत् । अपरस्मा- च्छङ्कोः पाशमुन्मुच्य पूर्वस्मिन्प्रतिमुञ्चेत् । स विपर्यासः । तं कृत्वेतरतः अंसौ तेनैव प्रथमकृतेन षड्भागोनेन लक्ष- णेन दक्षिणमंसं उदगपसार्योत्तरमंसमिति स समाधिः । उक्तेन मार्गविशेषेणापादिताः पार्श्वमान्यादय इति समाधिः । करविन्दीया व्याख्या. एवमुत्तरतोऽपि विकृष्य रज्जु निमित्तं कुर्यात्, विपर्यासो रज्ज्वन्तयोः पूर्व पाशं पाश्चमे शौ- SULBASUTRA 2 ·10 आपस्तम्बरबसूत्रम् पश्चिमं च पूर्वस्मिन् कृत्वा इतरनः कृतनिमित्तात् प्रदेशादन्य- त्र तत्र च दक्षिणत उत्तरनश्च विकृप्य निमित्ते कुर्यात् । एनदुक्तं भवति-अयामार्थ प्रमाणे प्रक्षिप्य प्रक्षिसं पोहा वि- भज्य तस्मिन् अन्तादारभ्य पञ्चमु भागेष्वतीतेषु लक्षणं विकर्षणार्थ वलवत्सूक्ष्मरज्ज्वादि बद्धवा माभ्यासस्य प्रमाण- स्यान्तौ पाशौ कृत्वा पृष्ठयान्नयोश्शङ्क निखाय तयोः प्रति- मुच्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य शङ्क कुर्यात्, उत्तरनोऽप्येव- मेव विकृष्य शङ्कं कुर्यात्, रज्जवन्तो विपर्यस्येतरास्मिन्नपि प्रदेशे शङ्कदयं कुर्यादिति, ननु अपरग्रहणं पूर्वतृतीये लक्षणव्यावृत्त्यर्थ किं न स्यात्, तत्रापि तस्याविरोधादेव न स्यात् । तार्ह मध्यमतृतीयं व्यावर्त्य पूर्वापरयोः प्रदर्शनार्थ भविष्यतीति चेन्नैतत्-यद्ये- वमिष्टमभविष्यत्तार्ह स्पष्टतरम्मध्यमे तृतीय इत्येवावक्ष्यत्, न चासौ तत्तथोक्तवान् । अथ मन्यसे ? तदर्थमभ्यस्यापरास्मि- नित्युक्तेऽभ्यासादन्यत्, प्रमाणमपरं प्रतीयते, सामर्थ्यात्तत्र तृतीये लक्षणं भवत्विति, नैतदपि युक्तं-यदयमागन्त्वा- यामाभ्यासः इति आगन्त्ववयवस्याक्ष्णयारज्जुशेषतां वक्ष्यति । 'महावेदिमाने च पत्रिंशिकायामष्टादशोपशमस्येत्यादौ पञ्च- दशिकनैवापायम्य श्रोण्यंसानां विहरणं वक्ष्यति, तेनात्रा- भ्यासागन्तुरेवापरः, तत्र षड्भागोने निरञ्जनमिति विज्ञा- यते । ननु यद्यागन्तुपरोऽपरशब्दः तर्हि षड्भागोने लक्षण- मित्येतावदेवालं, किमर्थः तृतीयशब्दः, नैवास्य प्रयोजन पश्यामः, उच्यते-अस्त्येवास्य प्रयोजनं, "किं तत्, अत्रोच्यमा- महावेदि विमाने. 2किं चित्.

·कविया व्याख्या there नविहरणम्य मर्वाभ्यामविषयवख्यापनार्थ, तत्कथं, नावदाचाण भवन बानुग्रहकारिणा प्रयुक्तम्याक्षरावय- वस्यापि नानर्थकना युता. किं पुनः पदस्य । अनो मुख्यया वृत्त्या यदि प्रयोजनं नोपलभामह तदा गोण्या लक्षणया वा वृत्त्या यथा शब्दोऽधैवान् भवति तथा व्या- ख्येयः। अत एवायं शब्द एवं व्याख्यायने-आगन्तुममा- नाधिकरणीभूननृतीयशब्दन्यावयवभूनात्रिशब्दवाच्येन वित्वेन साभ्यासस्य प्रमाणस्यागन्तुगरिमिना यावन्तो भागास्मंभव- न्ति तावतां भागानां सङ्ख्या लक्ष्यते, तथा-पड्भागश- ब्दावयवभूतपटछब्दवाच्येन च पट्त्वेन तदनुरूपत्वाय त्रित्व- लक्षितसङ्ख्याद्विगुणीभूनाभागसंख्या लक्ष्यते । एतेनायमर्थस्मंप- धने-सर्वप्वभ्यासेषु साभ्यामस्य प्रमाणम्यागन्तुपरिमिता यावन्तो भागास्सम्पयन्ने तावद्विगुणभागमागन्तुं कृत्वा तस्मिन् भागेनकैन हीने लक्षणकरणमिति । तद्यथा-अर्धाभ्यासे तावदर्धमेको भागः, प्रमाणन्तु तत्तुल्यौ भागौ, अतस्साभ्या- मस्य प्रमाणस्यागन्तुतुल्यास्त्रयो भागाः, आगन्तो तद्विगुण- च्छेदे तस्य पड्भागाः, तत्र भागेनैकेन हीने लक्षणम् , तथा आयामाभ्यासे आयाम एको भागः, एको भागः। तेन साभ्यामस्य प्रमाणस्य द्वौ भागों तद्वि- गुणच्छेदे अभ्यासे चत्वारो भागाः । तत्र चतुर्भागोने लक्षणम् । तथा-तृतीयाभ्यासे अभ्यास एको भागः, प्रमाणं तत्तुल्यास्त्रयो भागाः, द्विगुणच्छेदेऽभ्यासेऽष्टो भागाः, तत्राष्ट- भागोने लक्षणम्, एवमेव तुरीयाद्यभ्यासेषु प्रमाणस्याभ्यास. वशेनैव भागकल्पनम्, आगन्तो तद्विगुणसङ्ख्यया भागक , तत्सदृश ·12 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् ल्पनम्, भागोने लक्षणं च द्रष्टव्यम् । ननु यत्राभ्यासेऽ- भ्यासतुल्यता प्रमाणस्य न जम्नति कथं नत्र प्रमाणे चा- गन्तौ च भागकल्पनं लक्षणं च, यथाऽधिकाभ्यासे छेदनं न्यूनाभ्यसे च? उच्यते-तत्राप्ययमेव प्रकारः, किन्तु साभ्यामं प्रमाणमंशेन च सदृशच्छेदं कृत्वा आग- न्तुमपि छेदसङ्ख्याद्विगुणमवयया छेदं कृत्वा तत्र यावद्भि- रंशैहीनरेको भागो हीनो भवनि तावद्भिरंशैन्यूनेऽभ्यासे नि रञ्जनं कुर्यात् , अधिकाभ्यासे तावद्विगुणाभ्यामेऽभ्यास एको भागः, प्रमाणं भागार्थ, तत्रार्धेन च सदृशच्छेदे साभ्यामे प्रमाणे त्रयोऽर्धच्छेदाः, तत्मङ्ख्याद्विगुणच्छेदेऽभ्यासे तत्र पड- धच्छेदाः, तेषु द्वाभ्यामूनाभ्यामेको भागो हीयत इति तदूने लक्षणं स्यात् । त्रिगुणाभ्यासेऽभ्यास एको भागः, प्रमा- णं तु तृतीयांशकः, तत्सदृशा अभ्यासे त्रयस्तृतीयां- शकाः, तेन साभ्यासस्य प्रमाणस्य चत्वारस्तृतीयांशाः, तद्विगुणच्छेदे आगन्तावष्टौ तृतीयांशाः, तत्र त्रिभिरंशैरूने लक्षणम् । एवं चतुर्गुणाभ्यासेषु भागानुन्नीय तदनुरूपमा गन्तौ लक्षणं कुर्यात् । तथा त्रिपादाभ्यासेऽभ्यास एको भागः, प्रमाण तत्सदृश एको भागस्तृतीयांशश्च, अंशेन च सदृशच्छेदे साभ्यासप्रमाणे सप्त तृतीयांशा, तद्विगुणच्छेदे आगन्तौ चतुर्दश तृतीयांशाः, तैस्त्रिभिरूने तत्र लक्षणम् । एव मेवान्येष्वपि सांशच्छेदेषु भागकल्पनं लक्षणं च द्रष्टव्यम् । 'एतदपि न विस्मर्तव्यं-सर्वेप्वभ्यासेष्वागन्तुभागैक्यं तद्वशेन प्रमाणे भागक्यं भागानेकत्वं सांशत्वं केवलां शत्वं चेति, तत्सदृश एको भागः, त्रयस्ततीयांशका.. 3 केवलांशाङ्गत्वं. ठ एतदत्र न.

·करविन्दीया व्याख्या 13 एवमस्य विहरणम्य मर्वाभ्यासविषयत्वमवगन्तव्यम् । यद्येव- मुपपद्यने, कुनो ज्ञायते न्यायोऽङ्गीकृत इनि, उच्यते--- आगन्तुचनुर्थमायामश्चाश्णयारज्जुरिनि आयामाभ्यासोऽभ्या- सचतुर्थस्याक्ष्णयारज्जुविशेषन्वनिपादनादर्धाभ्यासायामाभ्यां मिद्धस्य पञ्चदशिकाष्टिकयोस्मतदशिकाक्ष्णयारज्जुरियादेविष- माभ्यामोपन्यासाच ज्ञायते न्यायोऽयमङ्गीकृन इत्यलमतिप्र. सङ्गेन । प्रकृतमनुमगमः । लक्षणकरगं किमर्थ, निरञ्जनाथै, तिर्यमान्यक्ष्णयारज्जुविवेकार्थ च, दक्षिणोत्तरग्रहणं किमर्थ, प्रदर्शनार्थं निरश्चयाः, इतरथा सदाप्रभृतिषु विरोधात् । अस्य विहरणस्यान्तेऽन्यस्य प्रतिपादनायाह-म ममाधिः । द्विपदामिदम् । तच्छब्देन विहरणमुच्यते, समाध्याभि- प्रायः पुंल्लिङ्गनिर्देशः, संशब्दः सम्यगर्थे समशब्दार्थे वा, आङ् समन्ततोभावे, दधातिः करोत्यर्थे, सम्यगन्यूनानतिरिक्त क्षेत्रं समन्तादापादयतीति समाधिः, यद्वा-समानानामाधिः ममाधिः । पार्श्वमान्यौ तिर्यमान्यौ अक्ष्णयारज्जुश्च परस्परम- न्योन्यसमास्संपादयनीति, चतुर्दिा समं क्षेत्रमापादयतीति समाधिः, अयमर्थः--विमीयमानक्षेत्रस्यान्यूनानतिरोकत्वेनाव- स्थानं समाधानम्, तच्च सम्यगुपायस्य विहरणस्य फलम् , तद्धेतुत्वाद्विहरणस्य, हेतुफलयोरभेदोपचारेण तदेव विहरणं समाधिरित्युच्यते, योग इति चेति, किमर्थमिदमुच्यते? श्रोतृणां प्रतिपत्तिप्ररोचनार्थ, यदेतदुक्तं विहरणं स समाधिः, समीचः श्रीण्यसान् संपादयति तस्मादिदं सुष्टुनममतो निस्संदिग्द- मनेन विहर्तव्यमिति ॥ 1 अर्थस्य विहरणस्य प्रांशस्य प्रतिपादनायाह । इति. पा। प्रवत्ति. 2 HamaA ·आपस्तम्बगुल्यसूत्रम् कपर्दिभाष्यम्. तन्निमिनो निहामो विवृद्धिर्वा ॥ ६ ॥ निमित्तं करणं प्रकृतिः इति पर्यायाः । तदेव निरञ्ज. नार्थ यस्य स नन्निमित्तः । निहासः तिर्यमान्याः। वृद्धि, नियमान्या एव । किमुक्तं भवति? उक्तेन मार्गेण प्रागा- यताः नियंगायतास्ममाश्चतुरश्राः कृता इसर्थः । करविन्दीया व्याख्या. (तन्निमि+वा) नदिनि समाधिहेतुर्विहरणमुच्यते-निमित्तं कारणं हे. तुरिनि पर्यायाः, निहाँसोऽपचयः, विवृद्धिरुपचयः, तौ त- निमित्तौ स्यातां, लाघवार्थमिदमुच्यते, महति चतुरश्रे विहृते तदेकदेशभूतं चतुरश्रं संपादयितुमिच्छन् महतश्चतुरश्रस्य श्रो- ण्यसादिसंस्थित शङ्कनुरूपमभिमत प्रदेशेषु शङ्कन्निहत्य शकुषु रजु प्रबद्धय यावदभिमनं प्रसार्य ताभिरल्पं चतुरश्रं स. म्पादयेत्, विवृद्धौ चतुरश्रपार्चमान्यादिभिर्यावदभिमता दी- घरजूः प्रबहाच तास्तत्कूटसंस्थितशङ्कनुरूपाः प्रसार्याभिमत- प्रदेशेषु शङ्क निहत्य तदन्तरं गृह्णीयात्, पृष्ठयायां करणीषु चाभिमतप्रदेशेषु शङ्क निहत्य तदनुरूपाणि निमित्तान्तराणि कृत्वा रजूः प्रसार्य क्षेत्रस्यापचयमुपचयं वा कुर्यादि. त्यर्थः । निहाँसोदाहरणं महावेधुत्तरवेदिविष्ण्यादयः। विवृ. दुचदाहरणं महावेद्यादयः । 1 तो निमित्तौ. (तस्मिन् निमित्तौ). शङ्कनुरूपमभितः वेद्यामुत्तर.

·मुन्दरराजीया 15 सुन्दरंराजीया. (तन्निमिवा) अभीष्टक्षेत्रायामसम्मिता रज्जः प्रमाणम् । सा मर्वमाने - भयतःपाशा प्राची । मा पूर्वापरयोश्शङ्को नियता भवति । सैव पृष्ठभवत्वात् पृष्ठयेयपि व्यपदिश्यते । तद्यावदायामं नाव- दायासे शुल्वान्तरे तस्यामिभ्यस्योपरि प्रक्षिप्य अन्तयोः पाशौ कुर्यात् । तत्र त्रीणि प्रमाणार्धानि भवन्ति । नेपा- मपरभागभावितृतीयमधं घोढा सम्भुज्य पाशादारभ्य पञ्चमु 'भागेप्विति तेषु लक्षणं कुर्यात् । अस्य शुल्बस्यान्तौ पृष्ठया- न्लयोनियम्य कृतेन लक्षणेन दक्षिणा प्रमार्य निमित्तं करोति शङ्ख निहन्ति । एवमुत्तरतः पाशो विपर्यस्य पूर्वान्तेऽप्येवं शङ्कुम् । स समाविः स एको विहारयोगः। अस्योदाहरणम्- 'पत्रिंशिकायामष्टादशे' त्यादि । एवं दृते यदि तिर्यमान्या निहाँसो विवृद्धिर्वेष्यते सोऽपि तनिमित्तः । ये दक्षिणोत्तरा निमित्तभूताश्शङ्कवः तानेव चिह्नीकृत्य कर्तव्याः। निहासस्योदाहरणम्-'पञ्चदशिकेनवाशयम्य द्वादशिके शङ्कुम्' इत्यादि । विवृद्धरपि ‘पञ्चदशिक वापायम्यान ततः' इत्यादि। प्राची तु सर्वत्र लोकत एवं ग्राह्या। तत्र बोधायनः 'कृत्तिकाः खल्विमाः प्राचीन जहति कदाचन । तासां सन्दर्शनेन मापयदित्येकम् । श्रोणासन्दर्शनेन मापये- दिखेकम् । चित्रास्वात्योरन्तराळेन मापयेदिसपरं' इति । एतनि लक्षणानि देशविशेषेषु व्यवतिष्ठन्ते, सर्वदेशसाधारणं लक्ष- णमाह कासायनः- ‘समे क्षेत्रे शकुं निखाय शङ्कुसम्मितया 1 निहता. तदर्ध. 3 त्रीणित्रीणि, 4 भागेषुलक्षणा. कृ, इत्यधिकम्. 5 ·आपस्तम्बशुवसूत्रन् रजा मण्डलं पगिलिख्य यत्र लेग्वयोशङ्कग्रच्छाया निपतति मा प्राची' । इति । लेग्वयोरिनि । मण्डलरेखयाः पूर्वापर भागयोरित्यर्थः कपर्दिभाष्यम् आयामं वाभ्यस्यागन्तुचतुर्थमायामस्याक्षणया रज्जुस्तिर्यमानीशेषः । व्याख्यातं विहरणम् ॥७॥ प्रमाणं वाभ्यस्य आयाममात्री रञ्जमायामे प्रक्षिप्य आगन्तोश्चतुर्थमभ्यस्तचतुर्थ भागं आयामे संयोज्य लक्षणं कृत्वा सपाद आयामोऽक्ष्णया रज्जुः। शेषः-पादोना- यामः। मा तिर्यमानी। व्याख्यातं विहराणं । विस्तरणवि- धिरुक्तः इयांस्तु विशेषः अंसौ पूर्व मापयितव्यों । विप- यस्य श्रोणी सममन्यत् । वाचोयुक्तिभेदेन विधानस्यैतत्प्र- योजनम्-~-आयामतृतीयमभ्यस्य पूर्वस्मिश्चतुर्थेऽष्टभागोने लक्ष- णमित्येवमादीनामुपसङ्गहार्थम् । तत्र श्लोक:- अगन्त्वर्धन चिह्नं यद्भागानत्र करोति च । ध्रुवं स यावदागन्तु कृत्वैकोने निरञ्जनम् ।। विकल्पविधिनोक्ते सिद्ध 'व्याख्यातं विहरणम्' इति किमर्थमुक्तम् ? शुल्वान्तरोक्तानां सप्तममण्डलादीनां गौरवप्र- तिपादनार्थमुक्तमेव विहरणं लघीय इति प्रतिपादयितुम् । करविन्दीया व्याख्या. अस्यैव विहरणस्यापातदर्शनायाभ्यासान्तरमाह-(आयामं शेषः) आयामप्रमाणं कृत्स्नमभ्यस्य किमतः कर्तव्यं, पूर्वोक्त किमथे. - ·करविन्दीया च्याख्या प्रकारेण लक्षणादि कुर्यादिसभिप्रायः । अयमर्थः--आयाम- मभ्यस्यापरस्मिन् द्वितीये चतुर्थभागोने लक्षणं कुर्यादिति । एवं कृते सत्यागन्तुचतुर्थमागन्तों चतुर्थ प्रतीकमायामश्चाक्षण- यारज्जुस्स्यात् । अक्ष्णयेति निपातो विभक्तिप्रतिरूपकः कोणवाची। कोणगता रज्जुरश्णयारजुः, कर्णरज्जुरित्यर्थः । शेषः अश्णयारज्जुभूतप्रतीकादन्यानि त्रीणि प्रतकिानि । तिर्यक् मीयते अनयेति तिर्यमानी, तिर्यगवस्थिना रज्जुः । रज. भिप्रायः स्त्रीलिङ्गनिर्देशः। वा शब्दोऽभ्यासान्तरसमुच्चयार्थः। आयाम वा द्विगुणं वा त्रिगुणं वा तृतीयं वा तुरीयं वेत्येवमाद्य- भ्यासविशेषार्थ वाग्रहणम् । अयमर्थः-यावती रज्जुः प्रमाणं तस्मात् न्यूना तदाधिका वा तत्समा वाऽभ्यस्यते तत्र तत्र पूर्वोक्तमकारेण तावतस्तावतो वर्गान् कृत्वा भागेनैकेन हीने लक्षणं कृत्वा पृष्टयान्तयोरन्तौ नियम्येसादिना प्रकारेण विहरोदिति । एषामुदाहरणान्युत्तरसूत्रे दर्शयिष्यन्ते । ननु च लक्षणनिमित्तार्थ रज्ज्वामपायातायां लक्षणपूर्वभाचिनः प्रमा- णादनन्तरस्य एकस्य भागस्याश्णयारज्जुता, भागान्तराणां तिर्यमानिता च स्पष्टैव, किमर्थमिदमुच्यते, आगन्तुचतुर्थमा- यामश्चाक्ष्णयारज्जुस्तिर्यमानी शेष इति । उच्यते-प्रथमभू- तेर्धाभ्यासे षड्भागोने लक्षणमिसेतावन्मात्रामित्याभि मतम्, तावतार्थ *ऊनभागः किमर्थः, किमभ्यासो मूलतो हीयते उतान्ततः, अन्ये च भागाः किमर्थ, ते च कुत इति न ज्ञायते, तत्र नियमहेतोरभावात् । अप्रवृत्तिरनियमो वा स्यादिहागन्तु- चतुर्थमायामश्चाक्ष्णयारज्जुः तिर्यमानी शेष इति अतस्स लक्षणेन. प्रमाणान्तरस्य. 3 हितम्. 4 पदूनो. I 1 2 SULBASUTRA 3 ·18 आपस्तम्बशुस्वमूत्रे एको भागोऽभ्याममूलनः, इतरे भागास्तदन्तन इतीह सिद्धं तत्रोपजीव्यत्वं नत्र सिद्धम् , नन्वेकस्य भागस्याक्ष्णयारज्जुत्वे भागान्तराणां निर्यमानित्वे च पृथग्भूताभ्यास एव वक्तव्ये कस्मात्तद्विपरीतं कृतं, उच्यते-अर्धाभ्यामार्धायामाभ्यासयो. रेकविहरणस्थविषयज्ञापने तृतीयाश्रुतिमामात्सूचितमभ्यास- न्यायमभ्यामविषये मूत्रावयवैडयितुं विपरीतं कृतम् । किं. चात्राभ्यासस्य पोढा विभागे चतुर्था विभागे च एकस्य भाग- स्याक्ष्णयारज्जुता भागान्नराणां सर्वेषां निर्यमानिता च प्रतिपद्यते । व्याख्यातं विहरणमित्यत्र व्याख्यानमेव विहरणं नान्यद्विहरणमित्ययमर्थः, आगन्ती न्यूनाधिकभावेन साभ्या- सस्य प्रमाणस्यागन्ती भागानामनेकविषयत्वेऽपि पूर्वोक्तमेव, विहरणं नान्यद्विहरणमिति । तत्र श्लोकाः- भागास्साभ्यासमानस्य यावन्तोऽभ्याससम्मिताः। द्विस्तावन्तस्स्युरागन्तौ तदेकोनेऽत्र लक्षणम् ॥ १ ॥ ते चेत् साभ्यासमानस्य सांशास्स्युस्सांशसंख्यया । छिन्दयाद्विगुणयाऽऽगन्तुं भागोनेऽत्रैव लक्षणम् ॥ २॥ ऊनेऽधिके वा त्वागन्तौ कथं साभ्यासमानके। भागानां परिक्लिप्तिस्स्यात् कथं वा स्याग्निरञ्जनम् ॥ ३ ॥ समता न्यूनताधिक्येऽप्या 'गन्तौ स्यात्सदैकता । तहशेन प्रमाणे स्युर्भागैक्याने कतांशता ॥ ४ ॥ आगन्तावधिके मानं केवलांशो भवेत्सदा । न्यूने भागैक्यनानात्वे स्यातां सांशे च केवले ॥५॥ - 2 3 1 जीविलम्. न तत्र. प्रथमभूता. 4 न तोऽन्य. । अत्रापि. 6 प्यागन्ती. वयाऽगन्ती. ७ देकतांगता. 9 केवलं यो.

·ऋगवन्दीया व्याख्या 19 त्रिपादोन तु मांशत्वम?ने म्या'निरञ्जनम् । समे भागेश्यमेव म्यादिवेवं भागकल्पना ॥ ३ ॥ सांशेऽशसशच्छेदं कृत्वा साभ्याममानकम् । तच्छेदसङ्ख्याद्विगुणच्छेदमागन्नुमप्यथ ॥ ७ ॥ यावद्भिरंशरुनेऽत्र भागेनैकेन हीयते । तावद्भिरंशैरूने स्यादागन्तो लक्षणक्रिया ॥ ८ ॥ यावतां पूरणेऽभ्यासो येन भागेन हीयते । लक्षणार्थ म भागस्तविस्तावद्भागपूरणम् ॥ २ ॥ तृतीयग्रहणं कुर्वन् पड्भागसहितं मुनिः । साभ्यासमानगान् भागान् द्विकाभ्यासेऽत्र मन्यते ॥१०॥ माभ्यासस्य प्रमाणस्य त्रेधाकरणपूर्वकम् । अभ्यासस्य तृतीयत्वमुक्त्वा षड्भागिनं मनम् ॥ ११ ॥ अङ्गीकृस तु तत्रैकभागोने लक्षणं व्यधात् । यदयं तेन साभ्यासमानभागस्थसङ्ख्यया ॥ १२॥ भिन्द्याद्विगुणयाऽऽगन्तुं भागोने स्थानिरञ्जनम् । अनन्तरं त्रिसङ्ख्यायां षट्सङ्खयां वदताऽमुना ॥ १३ ॥ साभ्यासमानभागीया सङ्ख्याऽऽगन्तौ द्विरिष्यते । तृतीयषड्भागोक्ते द्वे यतस्साभ्यासगोचरे ॥१४॥ साभ्यासमानादभ्यासं द्विगुणच्छेदमाहतुः। यद्वैकसङ्ख्यासंयुक्तमूनभागस्थसंङ्ख्यया ॥ १५ ॥ द्विगुणीकृतया या वादागन्तौ भागकल्पना । यहाऽभ्यासार्धसदृशभागं साभ्यासमानकम् ॥ १६ ॥ कृत्वा तत्संख्ययाऽऽगन्तुं छित्त्वैकोनेऽत्र लक्षणम् । तृतीयशब्दसामादयं न्याय उदीयते ॥ १७ ॥ स्यादितयिम्. 1 निरंशता.

·20 भ-पम्तम्बवन्त्र s पञ्चदशिकाष्टिकयोरित्याडेमक्तिरेव च । पञ्चदशिकाष्टिकयोनिति यत्माम्बमानकम् ॥ १८ ॥ द्वादाशिकपञ्चाशकयोगिति वा परम् । त्रिगुणागन्नुतत्पूर्वव्यंशाभ्या मथवान्वितं ॥ १९ ॥ परयुक्तं पञ्चमाभ्यां यद्वा पञ्चगुणान्वितम् । एते विहरणार्यायायामाभ्यामस्य गोचरे ॥ २० ॥ यतस्ते न भवेनां ने अभ्यासन्यायहेतुके । अर्धाभ्यासे तथाऽऽयामाभ्यासाय तु परस्परम् ॥ २१ ॥ सापेक्षाङ्गविधिस्तद्वन्नयायस्यास्य निवन्धनम् । नानाभूनेऽपि वाऽऽगन्तौ तद्भागे च तथाविधे ॥ २२ ॥ निरञ्जनं विधिः कस्माद्भागेनैकेन वर्जिते । अर्धाभ्यासे तु भागोने लक्षणं यतृतीयके ॥ २३ ॥ तद्दरीकृस चायामाभ्यासे तत्फलभागिनः । त्रिर्यमान्यक्ष्णयारज्जुविवेकस्यैकभागकम् ॥ २४ ॥ आश्रिस निर्णयं ब्रूते तेनैकोनेऽत्र लक्षणम् । मलमतिविस्तरेण ॥ सुन्दरराजीया. (आयामंवा+विहरणम्) अथ योगान्तरमाह- प्रमाणमात्रे शुल्वे (पमाणमेवाभ्यस्य तां रज्जु चतु- र्धा संभुज्य तृतीयचतुर्थयोर्मध्ये लक्षणं कृत्वा पूर्वापरयोः पाशौ प्रतिमुच्य चतुर्थमायामश्च) वितरणकालेऽक्ष्णयारज्जुः 2 यद्विधीयते. ३ कुण्डलितग्रन्थस्थाने-तस्यागन्तुचतुर्थमाया- मध। इति कोशान्तरे दृश्यते. 1 भ्यासमथा.

·सुन्दरनीया. कपर्दिमाध्यंच 21 कार्या। शेषः पादान आयामस्तिय मानीस्थानीयः एत. दुक्तः भवनि-आयाम द्विगुणं कृत्वाऽन्यतरस्मिन्नर्थे चतुर्थ- भागोने लक्षणमिति । यथा गाहपत्यचिनेरायनने चतुररत्नो चतुररात्रिमभ्यस्य त्रिष्वरनिषु लक्षणमिनि कृत्वा विहरेत् । व्याख्यानामति । पृष्टयान्नयोरन्लावित्यादिना !! अत्रेमावभी ष्टाभ्यासया रज्ज्वा विहरणार्थों श्लोको इष्टायां पृष्ठयायामिष्टामागन्तुरज्जुमभ्यस्येत् । अभ्यासाधसमाना यावन्तोऽशाम्सहाधिकायाम ॥१॥ अभ्यासं तावद्धा मंभुज्यैकोनितेऽत्र चिहं स्यात् । एकोऽशस्मायामः कर्णम्तियङ्गु शेषस्स्यात् ॥२॥ कपर्दिभाष्यम् दीर्घस्याक्षशयारज्जुः पार्श्वमानी तिर्यङ्मानी च यत्पृथग्भूते कुरुतस्तदुभयं करोति । दीर्घचतुरश्रस्येत्यर्थः। सममण्डलस्य पार्चमान्यादीना- मभावाद्विषमचतुरश्राचायामाः परिगृह्यन्ते । पाचमानी तिर्य- ध्यानी कुरुत इति निर्देशादक्ष्णयारज्जुरित्येकवचननिर्देशाच यस्य चतुरश्रस्य पार्थमान्येका तिर्यमान्यकैवाक्ष्णयारज्जु. स्सङ्गह्यते पार्थमान्या कृते चतुरश्रे यावत् क्षेत्रं भवति तिर्य- मान्या च, तदुभयमक्ष्णयारज्जुः करोति-पार्धमानीक्षेत्रं तिर्यङ्मान क्षेत्रं च करोतीत्यर्थः । वक्ष्यति च 'त्रिकचतु- कयोः' इत्यादिना । त्रिकस्य वर्गो नव (32==9); चतुष्कस्य वर्गः षोडश (42=16)। षोडशमु नवके क्षिप्ते (16+9 = 25) ·22 अपस्तम्बल्वपून पञ्चविंशतिः । पञ्चका वर्गाः पञ्चविंशतिः (क =125) एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । पृथग्रहणं संसर्गो मा भूदियेवमर्थम् । भूत- ग्रहणं किमर्थं ? पृथक्कुरुन इत्युच्यमाने संसर्गविशेषोऽपि स्यात् । भूनग्रहणे सत्येनदोषो न भवति । ताभिज्ञेयाभिरुक्तं विहरणम् ॥ ताभिरुक्ताभिस्तिमृभिरुक्तं विहरणम् । ज्ञेयाधिः ज्ञातुं शक्याभः मनसा पारकल्पिताभिः । उक्तेन मार्गेण विहरे- दित्यर्थः । प्रउगादिषु करणपरिज्ञानार्थमेतत्सूत्रमिहाप्युपक- रिष्यतीत्यत्रोक्तम् । करविन्दीया व्याख्या. एताद्वहरणं क्षेत्रसमाधानात् समाधिरित्युक्तम् । अस्य समाधिहेतुत्वं दर्शयन्नाह- (दीर्घस्य+विहरणम्) दीर्घस्य-दीर्घचतुरश्रस्य, समस्येति च सामर्थ्याल्ल- भ्यते, तवैवं व्याख्यास्यते-अश्णयारज्जुस्तियङ्मानी चो- ता, पार्थ यया मीयते सा पार्धमानी, यत् पृथग्भूते- नानाभूते, कुरुतः-संपादयतः तदुभयमुभयक्षेत्रपारमितं एक क्षेत्रं करोति-संपादयतीसर्यः, दीर्घस्य चतुरश्रस्य पार्श्व- मानी स्वयमेव पाश्चमानी तिर्यमानी च भूत्वा यत् क्षेत्रं करोति, तिर्यमानी स्वयमेव पार्धमानी तिर्यमानीच भू- त्वा यत्क्षेत्रं करोति अक्ष्णया रज्जुस्स्वयमेव पार्धमानी तिर्यहरू मानी च भूत्वा तदुभयक्षेत्रपारीमतं क्षेत्रं करोति । ताभितें- यामिरुक्तं विहरणं-या एवंभूताः पाश्चमानीतिर्यमान्य- क्ष्णयारजवः तामियाभिज्ञातुं शक्याभिः, उक्तप्रकारपा- - ·करविन्द्रीया व्याख्या 23 वमानीतिर्यमान्यक्ष्णयारज्जूनामन्यतरयोः परिमाणज्ञानेनान्य- नरा ज्ञातुं शक्यति ता ज्ञेयाः । तत्कथं, यथा इयत्करणी पार्श्वमानी इयत्करणी तियेइमानीति ज्ञातेऽश्णयारज्जुस्तदु- भयफलक्षेत्रकरणीति ज्ञायते । एवमियत्करणी पार्धमानी इयत्करण्यणयारज्जुरिति ज्ञानेऽणयारज्जुफलभूतक्षेत्रात् पा. श्वमानीफलभूनक्षेत्रे शोधिने शिष्टक्षेत्रस्य करणी तिर्यमा नीति ज्ञायने, नथेयत्करणी निर्यमानी इयत्करण्यश्णया- रज्जुरिति ज्ञानेऽणयारज्जुफलभूतक्षेत्रातिर्यङ्मानीफलभूतक्षेत्रे शोधिते शिष्टक्षेत्रस्य करणी पार्श्वमानीति ज्ञातुं शक्यते । एव- मेता ज्ञेयाः, ताभिज्ञेयाभिरुक्तं विहरणं-यदुक्तं विहरणं तत्ता- भिझेंयाभिर्नाज्ञयाभिरित्यर्थः, एवमुक्तस्य विहरणस्य समाधि- हेतुत्वमवगन्तव्यमित्यभिप्रायः । अथवा ज्ञेयाभिः मनास कल्पि- तुमुचिताभिः पूर्वोक्तं विहरणं कर्तव्यम् । अयमर्थः-पार्श्व- मानीतिर्यमान्यक्ष्णयारज्जनां प्रमाणं ज्ञात्वा तिर्यङ्मान्य- क्ष्णयारज्जूभयप्रमाणामेकां रज्जूं मीत्वा तिर्यमान्यन्ते लक्षणं कृत्वा तया पूर्वोक्तं विहरणं कर्तव्यमिति । पूर्वो- तानामर्धाभ्यासादीनां कानि चिदुदाहरणान्यत्रोच्यन्ते । अर्धा- भ्यासे यथा-द्वादशाङ्गुलप्रमाणे षडङ्गलमभ्यस्ते तदष्टादशा- गुलम् । तत्रागन्तुना षडङ्गुलेन प्रमाणे परिच्छिन्ने साभ्या- सख्य प्रमाणस्य षडङ्गुलाखयो भागाः । तत्र भागसमया- स्तिनः, ताभिस्तिमृभिः द्विगुणाभिषइभिरागन्तौ षडङ्गुले च्छिन्ने ·आपस्तम्ब शुल्बसूत्रे तस्यैको भाग एकैकमङ्गलं । नत्र षड्भागोने लक्षणे कुने भागेनकेन सहित आयामः त्रयोदशाङ्गुलं अश्णयारज्जुः शेषाः पञ्च भागाः । पञ्चाङ्गली नियंङ्मानी, तत्र द्वादशाङ्गलं प्रमाणम् , चतुरश्राणि चतुश्चत्वारिंशच्छतमङ्गलिक्षेत्राणि करोति। पञ्चाङ्गला तियङ्मानी पञ्चविंशतिमङ्गलिक्षेत्राणि करोति । तथा त्रयोदशाङ्गलाक्ष्णयारज्जुः, तदुभयपेकोनसप्तत्यधिकशत- मङ्गुलिक्षेत्राणि करोति । आयामाभ्यासे यथा-आयामो द्वाद- शाङ्गुलः । आगन्तुश्च नावानेव । साभ्यासस्य प्रमाणस्याग- न्तुपरिमिती द्वौ भागौ । तद्विगुणसक्ययाऽऽगन्तौ छिन्ने व्यङ्ग- लाश्चत्वार आगन्तौ भागाः। तत्रागन्तुचतुर्थमायामश्चाक्ष्णया. रज्जुः पञ्चदशाङ्कला, शेषतिर्यमानी नवाङ्गला, तत्र नवा- कलैकाशीतिमङ्गलिक्षेत्राणि करोति, आयामः पूर्ववदेव, पञ्च- दशाङ्गुला अक्ष्णयारज्जुः तदुभयं पञ्चविंशत्यधिकशतमङ्गलिखे- त्राणि करोति । आयामद्विगुणाभ्यासे यथा-'आयामो द्वादशाङ्गुलः, द्विगुणश्चतुर्विंशयङ्गलः, तत्राभ्यासेन प्रमाणे परिच्छिद्यमाने अभ्यास एको भागः, प्रमाणं तदर्ध, अर्धे- नैकस्मिन् परिच्छिद्यमाने त्रीण्य_नि तविणच्छेदाः, तत्रै- कैकमधं चतुरङ्गुलं द्वे अर्धे अष्टाङ्गुले एको भागः, तद्ने लक्षणं, तेन युक्तं प्रमाणं, विंशत्यङ्गुलमक्ष्णयारज्जुः, तदून आगन्तौ चतुरङ्गुलं पार्थचतुष्टयं षोडशाङ्गलं, सा तिर्यमानी .

·करविन्दीया सुन्दर जीया च व्याख्या 25 यहाऽभ्यास नत्र पोडशागला षट्पञ्चागच्छनद्यमलिनेवाण करोति, आयामी द्वादशाङ्गुलः, चतुश्चवारिंशञ्छनं तदुभयं 'चवारि- शच्छनानि विंगन्य१लाक्ष्णयारज्जुः करोति, एको भागः प्रमाणं तदधेमेकस्मिन् भाग द्विगुणे वे संख्ये, अर्धे द्विगुणिने द्वे अंधे। नत्रैका मंख्या त्रिसंख्ययाऽऽ- गन्नी चतुर्विशत्यङ्गले छिन्ने तस्यैकैको भागः अष्टाङ्गुलः, तेनेकेन सहित प्रमाणं, विंशत्यङ्गलाऽऽक्ष्णयारजुरित्यादि पू. क्तिमेव । तृतीयाभ्यामे यथा-प्रमाणं चतुर्विंशत्यङ्गलं, तस्य तृतीयमष्टाङ्गलं, तम्मिश्चतुर्विंशत्यङ्गले प्रक्षिप्ते माभ्यामं प्रमाणं द्वात्रिंशदङ्गुलं, नत्र साभ्यामस्य प्रमाणस्यागन्तुमहिनाश्चत्वारो भागाः, तद्विगुणच्छेदे आगन्तुरष्टभागाः, नत्रैको भाग एका- गुलं, तत्र भागनैकेन महिनं प्रमाणं पञ्चविंशयङ्गुलं, अक्ष्ण- यारज्जुः सप्ताङ्गुलानि तिर्यमानी सेकोनपञ्चाशत्करोति । चतु- विशत्यङ्गुलं प्रमाणषट्सप्ततिं पञ्चशतानि च करोति। तदु भयं पञ्चविंशसङ्गला पञ्चविंशतिः षट् शतानि च करोति एवमेवाभ्यासान्तरेष्वपि द्रष्टव्यम् । त्रिकचतुष्कयोरियादिना कानिीचदुदाहरणान्युत्तरत्र स्वयमेव वक्ष्यति । अलमति प्रसङ्गेन। सुन्दरराजीया. (दीर्घस्याक्ष्ण+विहरणम् ) अथ मनिदानमनेकप्रकारं विहरणमाह- दीर्घरुप चतुरश्रय पार्श्वमान्या समचतुरश्रे कृते यत् क्षेत्रं संपद्यते, यच्च तिर्यमान्या तदुभयं अक्ष्णयारज्ज्वा 1 चत्वारि शतानि, - तत्रैकैको, SULBASUTRA 4 ·26 आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् समचतुम्थे कुने संपने क्षेत्रं । त्रिकचनुष्कयोरित्याधुदा हरणम्। एवंचासां द्वयोज्ञानयोस्तृतीया ज्ञातुं शक्यते । यथा पाश्चमानीनियन्मान्योतियोः ते पृथग्वगयित्वा संयोज्य त. द्वर्गमूलमक्ष्णयारज्जुः । तथा पार्श्वमान्यक्ष्णयारज्ज्वोतियोः अक्ष्णयारजवर्गात्पा-मानीवर्ग विशोध्य (वि) शिष्टस्य मुलं निर्यमानी। एवं निर्यमानीवर्ग विशाध्य पार्श्वमानी । एवं भूनाभिज्ञेयाभिः पूर्वोक्तं विवरणम् । त्रिकचतुष्कयोरिसादीन्ये वोदाहरणानि । पूर्वयोगावप्यस्यैव प्रपञ्चौ ।। कपर्दिाष्यम्. चतुरश्रस्याक्षणयारज्जुर्दिस्तावती भूमिं करो ति। समस्य द्विकरणी ।प्रमाणं तृतीयेन वर्धयेत्त- चतुर्थेनात्मचतुस्विंशोनेन स विशेषः ॥ समस्य द्विकरणी । समस्य चतुरश्रस्य अक्ष्णयारज्जुः ममचतुरश्रस्य क्षेत्रं यावद्भवति तस्य द्विगुणं करोति । समस्य ग्रहणं किमर्थम्? दीर्घनिवृत्त्यर्थमिति चेन्न, उक्तार्थत्वात् । अक्ष्णयारज्जोरभावान्मण्डलस्याप्रसङ्गः । सर्वात्मना समस्य प्रतिपक्ष्यर्थमिति, तदप्यप्रयोजकम् । अक्ष्णयारज्जुरित्येक वचनानिर्देशात् । प्रमाणं तृतीयेन वर्धयेत्-प्रमाणं तृतीयं प्रक्षि 1 पार्श्वमानी तिर्यमानी चैका चेत्, अक्ष्णा= v2 अत: N2x2=2. . क्षत्रम्.

·कपाभाध्यम 27 पेन् । तच्चतुर्थन । नादति प्रक्षिप्ततृतीयं परामृश्यने । तृतीयं स्वचतुर्थेन वर्धयेदिति शेषः । आन्मचतुस्लिंगोनेन -एनन् चतुर्थस्य विशेषणम्, नञ्चतुर्थं चनुत्रिंशद्धा विभज्यक भाग- मुत्सृज्य शिष्टनेसर्थः । (1+1+1- =:4142156) - 1 3XX34 सविशेषः -मविशेष इति संज्ञा। एवं संवर्गितन्य सह विशेषेण वर्नन इति अन्वयर्थी संज्ञा । द्वादशे चत्वारि चतुर्पु एकं चतृन्त्रि द्धा विभज्य एकं भागमुन्मृज्य, एवं तिलोनसप्तदशाङ्गुलं भवति । द्वादशाङ्गलस्य निलवर्गः; एक नियुनं पडयुतानि षट् महस्राणि चत्वारि शतानि पष्टिः चत्वारीति (166464) तिलप्रमाणानि. सप्तदशाङ्गुलमानस्य तिलोनस्य तिलवर्ग:-त्रीणि नियुतानि त्रीण्ययुतानि दे सहस्र नव शतानि विंशतिनव च (332929) अकत्रिकयोश्शेषो न भवतीति वेणोस्तविशेषे गृह्यमाणे दशतिलक्षेत्राण्यतिरिक्तानि। तेन नीवारशूकार्धमात्रमप्यतिरिक्तं भवति । तस्माद्विशेष इति व्यवहारार्थमेव भविष्यतीति प्रगणय्य संज्ञा कृताचार्येण ॥ 1 द्वादशाजलप्रमाणे तृतीय, चतुरङ्गलं चतुर्थ तिलोनैकाजलं, एव तिलोन- सप्तदशाङ्गल भवति ॥ इति पाठान्तरम् ।। 2 अङ्गलमकं =34 तिलानि. अत: द्वादशाङ्गलानि =12x34=408. अस्य वर्ग:=408 - 408= 1,66,464. इत्यमेव सप्तदशाङ्गलस्य तिलानि 17x34=578. तिलोनमेतत्-577. 332929. एतच्च 2x166464 संख्यावास्तममेवेति. -- अस्य वर्ग

·28
आपस्तम्बशुल्बसूत्रम्
अथापग्म.
विहारं वक्ष्याम इति शेषः ।
प्रमाणमात्री रज्जुमुनयतःपाशां करोति ।
यत्प्रमाणं चतुरश्रं कर्तुमिच्छनि तावप्रमाणां रज्जुमु-
भयतःपाशां कृत्वा-
मध्ये लक्षणमर्धमध्यमयोश्च पृष्ठयायां रज्जु-
मायम्य पाशयोर्लक्षणेष्विति शङ्कु निहत्योपा-
त्ययोः पाशौ प्रतिमुव्य मध्यमेन लक्षणेन दक्षि-
णापायम्य डाइँ निमित्तं करोति । मध्यमे पाझौ
प्रतिमुच्य उपर्युपरि निमित्तं मध्यमेन लक्षणेन
दक्षिणापायम्य शङ्ख निहन्ति । तस्मिन्पाशं
प्रतिमुच्य पूर्वस्मिन्नितरं मध्यमेन लक्षणेन दक्षि-
णमंसमायच्छत् । उन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मि-
न्प्रतिमुच्य मध्यमेनैव लक्षणेन दक्षिणां श्रोणि-
मायच्छेत् । एवमुत्तरौ श्रोण्यंसौ ॥
प्रथमःखण्ड:
मध्ये लक्षणमर्धमध्यमयोश्च-पाशलक्षणयोर्मध्य इत्यर्थः ।
पाशयोर्लक्षणष्विति शकुं निहत्य, उपान्त्ययोतिीश्चतुर्थयोः

·कपामाध्यम, करविन्द या व्याख्या च 29 पाशी प्रतिमुच्य मध्यपेन लक्षणेन दक्षिणापमार्य. निमित्त साध्यनिमित्तं काकपदं कृत्वा. मध्यमे पानी प्रतिमुच्य, उप युपरि काकपदं तेनैव ब्लाणेन दक्षिणापमार्य, गर्ने निहत्य, तस्मिन्नेकतरं पाशं प्रतिमुच्य, पूर्वस्मिन् शङ्कावितरं पार्श तेनैव लक्षणेन दक्षिणमंसमायच्छेत् । तत्र शङ्क निहन्यान् । स दक्षिणांसः। एवमुत्तरतः पूर्वम्मात्पाशमुन्मुच्यापरस्मिन् प्रतिमुच्य, तेनैव लक्षणेन दक्षिणां श्रोणिमायच्छेन् । तत्र शङ्ख निहन्यात् । सा दक्षिणा श्रोणी। एवमुत्तरतः पक्षः । तत्र इयान्विशेषः-श्रोणी पूर्व पश्चादंमः । करविन्दीया व्याख्या. ननु चतुरश्रस्यति कथं लभ्यने? नत्करणीभूतपार्श्व- मान्यादिदर्शनात् । समस्येनि कथं ? कुरत इति द्विवचननि- देशात, अक्ष्णयारज्जरित्येकवचननिदेशाच्च । कुरुन इति द्विव- चननिर्देशे कृते सति एकप्रकारा पार्श्वमानी तिर्यमानी चेति गम्यते । तथाक्ष्णयारज्जुरिलेकवचनानिर्देशात् 'सा चाप्येकपकारोति ज्ञायते । विषमोऽपि दीर्घचतुरश्रो विद्यत एव । यस्याक्ष्णयारज्जू अन्योयं समे भवतः स निवर्त्यते । समस्यति लभ्यते । पृथग्ग्रहणं. किमर्थ? पार्श्वमानीतिर्यमा- न्योः संसर्गनिवृत्त्यर्थम् । भूतग्रहणं पृथग्ग्रहणस्य संसर्गवि- शेषणत्वनिवृत्त्यर्थम् । दीर्घचतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुरियत्करोती. त्युक्तं, समस्य सा कियत्करोतीत्यत आह- (चतुरश्र+करोति) समस्य चतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुविस्तावती-द्विगुणां । यस्या 16वा, ·30 आपस्तम्बशुल्वसूत्रम् - भूमेरियमश्णयारजुः तावद्विगृणां भूमि करोनि । द्विगुणाया भूमेः करणीभवतीत्यर्थः। द्रिस्तावनीति मयूरव्यंमकादिलक्षणस्ममामः ! नन्वश्णयारज्जुरिसेकवचननिर्देशात् समचतुरश्रा 'अनुपपदत्वा च्छब्दस्यनि' न्यायाच द्वितीयापि तादृश्येवेति विज्ञायते । तेन समस्येयं न विषमस्यति गम्यते । अतः किमर्थ 'सम- शब्दः? । उच्यते-एवं तर्हि मिश्रणार्थस्समशब्दः । समस्य- मिश्रीकृत्य एकीकृये त्यर्थः । ममचतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुः द्वि स्तावती भूमि युगपदेव एकीकृत्य करोतीति । उत्तरार्थों वा मम शब्दः । ननु पूर्वमूत्र एव दीर्घशब्दमपहाय चतुरश्र- स्येत्यस्तु तेनास्यापि सिद्धिर्भवत्येव, सत्यं-तथासत्युक्त न्यायेन समस्यैव तत्स्यान दीघस्य, तस्मात् पृथगेवमेव वक्त- न्यम् । प्रकृनोपजीवनेन संज्ञां विधातुमाह- (सविशेषः.) समस्य चतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुः सा द्विकरणसिंज्ञा भवति । अन्वर्थेषा संज्ञा, द्वयोः करणी द्विकरणीति । ननु पूर्वसूत्रेणैव द्विकरणीत्वे सिद्धे अयुक्ता संज्ञा, सत्यं, द्विकरणीत्वं सिद्धं तथापि दीर्घत्रिकोणादीनामपि द्विकरण्यस्सन्ति, तत्र द्विकरणी- त्युक्ते अस्या एव ग्रहणं यथा स्यादिखेवमर्थ संज्ञा । ननु सा द्विकरणीत्येव वक्तव्यं, समग्रहणं किमर्थ ? वक्ष्यमाणापि संज्ञा समद्विकरणीविषया यथा स्यादिति । “समग्रहणस्य पूर्वसूत्रविषयत्वे अत्र सामर्थ्याचत्सिद्धिः। द्विकरण्या एवं प्रकारान्तरमाह- समस्य, समस्य, 3 ति यावत् समस्य, ·कगविन्दम्या व्याख्या 31 . अत्र समचतुरश्रम्य प्रमाणमायाम तत्तृतीयेन वयवृद्धिं गमयेन् , नच्च तृतीयं स्वचतुर्थन नृतीयस्य चतुर्थभागेनेत्यर्थः । आत्म. चतुम्बिंशोनेन आत्मशब्देन चतुर्थो भागः परामृश्यते। वर्ध- येदियेव, म विशेयः-तस्य विशेष इति मंज्ञा । तृतीयादिना येन वृद्धं प्रमाणं तस्य विशेषलंज्ञा । यथा-द्वादशाङ्गलं प्रमाणं चतुरङ्गुलेन वर्धयेत् , नञ्चतुरङ्गुलमेकाङ्गलेन निलोनेन वर्धयेत् । चतुर्विंशत्तिलाः पृथुमंश्लिष्टा अङ्गलिरिनि प्रमाणविदो मन्यन्ते । वश्यति, 'अर्धे तद्विशेषमभ्यस्य वाद्यविशपाभ्यां परिगृहीयात्' इत्यादि । कथं, मध्यमे सविशेष प्रतिमुच्य चतुर्थेन. चतु- र्थसविशेषेणेसेवमादि । सह विशेषेण वर्तत इति म विशेषः । विशेषमाहितं प्रमाणमेव सविशेष इत्यवगन्तव्यम् । कि- मर्थ महती संज्ञा, अन्वर्थेषा यथा स्यादिति, तत्कथं विपूर्वश्शिपिरतिशयवाची, 'शिपिरसर्वोपादाने, विपूर्वोऽतिशये' इत्युपदेशात् । अश्णयारजुभूतहिकरण्याः प्रमाणातिरिक्ता- दंशात् किञ्चिद्विशिष्यते अतिरिच्यत इति विशेषः । यहा ततः किंचित् क्षेत्र विशेषयति अतिरेचयति मानकाल इति वा विशेषः। तथाहि-चतुस्विंशत्तिला अङ्गुलिरित्युक्तम् । द्वादशाङ्गलस्य तिलवर्गः-एकं नियुनं षडयुतानि षट सहस्राणि चत्वारि शतानि षष्टिश्चत्वारि च तिलप्रमाणानि चतुरश्रक्षेत्र- प्रमाणानि । तिलोनसप्तदशाङ्गलस्य तिलवर्ग:-त्रीणि नियु- तानि त्रीण्ययुतानि वे सहस्र नव शतानि विंशतिनव च 1मं स्वत्तीयेन. 2 चतुर्भागे. 3 चतुर्थस्यात्मा. *दित्यवमादीनि.

·32 आपस्तम्बरदसूत्रम् निलपमाणानि नतृरक्षेत्राणि ' अत्रक निलं चतुरश्रक्षेत्रद्वि- गुणाइनिरिच्यते । ननम्नस्य विशेष इति संज्ञा । वेणुना सवि- पेण नीयमानेऽनी प्रमीयमाने त्वात्मनि यत् क्षेत्रातरिच्यत तेन नीवारशूकमात्रमपि नर्वधातिरिक्तं न भवति तन्नने तनोऽल्पनरामिति द्विकरणीकार्ये सविशेषव्यवहारः । इदानीं प्रामङ्गिकमेकं विहरणं व्याख्याय विहरणान्तरमाह- (अथापरं + श्रोण्यंसौ) अथापरं विहरणं-व्याख्यास्याम इति शेप', प्रमाण- मात्री अयाममात्री रज्जु उभयतःपाशां आधन्तयोः पाश- युक्तां, मध्ये लक्षणं निरञ्जनाथै, अर्धमध्ययोः पूर्वार्धमध्ये अपरार्धेमध्ये च लक्षणद्वयं निरञ्जनं कृत्वा पृष्ठयायां मातव्यभूतलमध्यलेखायां रजुमायम्य-प्रसार्य पाशयोर्लक्ष- णेष्विनि पञ्च शङ्कनिहन्ति इतिशब्दश्चार्थे । उपान्त्ययोः अ- न्त्यसमीपस्थितयोः शङ्कोः पाशौ प्रतिमच्य मध्येन निरञ्जन- भूतेन दक्षिणापायम्य, निमित्तं-चिह्नं करोति । निमित्तं दिक्मंदर्शनार्थम् । मध्यमे शङ्को पाशौ प्रतिमुच्य, उपर्युपरि निमित्तं तस्योपरिष्टादासन्नतरं दक्षिणापायम्य, रज्जु तदन्ते शकुं निखाय, मध्यमाच्छकोः पाशावुन्युच्य, दक्षिणशङ्कावेक पाशं प्रतिमुच्य, पूर्वस्मिन् शङ्कावितरं पाशं प्रतिमुच्य, निरञ्जनेन दक्षिणमंसं प्रत्यायच्छेत् । रज्जं यथा दक्षिणांसस्सं- पद्यते तथाऽऽयच्छेत् । एवमेव दक्षिणां श्रोणिमायच्छेदित्येव- मादीनि उन्मुच्य, पूर्वस्मादित्यादीन्युत्तराणि सूत्राणि । पञ्च- शङ्कुरयं योगस्समचतुरश्रविषयः । इति प्रथमःखण्ड:. 1चिह. 2 पश्चानां.

·तुम्हार जीया, कनाध्यं च सुन्दरराजीया. (चतुरन करोति) चतुरश्रम्ये त्यविशेषान् ममायेचत्रापि संवथ्यने । अथवा उत्तरमूत्रगनं समस्येति पदमत्रापि संवध्यने । समस्य द्विकरणी। अनन्तरोक्ता मनस्य चतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुः दिकरणी संज्ञिका । नावनोईयोः क्षेत्रयोः करणात । तस्य ज्ञानोपायमाह- प्रमाणं+शोनेन.) यथा- द्वादशाङ्गुलस्य प्रमाणस्य तृतीयं चतुरङ्गुलं, तस्य चतुर्थनङ्गलिः अङ्गुलश्चतुत्रिंशो भागम्तिलमात्रम् । एवं द्वादशाङ्गुलस्याक्ष्णयारज्जुस्तिलोनसप्तदशाङ्गुला। नया अष्टाच- त्वारिंशदङ्गुलस्याश्णयार जुः चतुस्तिलोना अष्टपटयङ्गुले त्यादि। (सविशेषः.) सोऽगयारा ताणादतिरिक्तोंऽशः स विशेषसंज्ञः । 'अर्थे तद्विशेषमभ्यस्य' इत्याद्युदाहरणम् ।। अधापरं श्रोण्यंसौ) अर्धयोर्मध्ये अर्धमध्ये । उपान्सयोः-हितीयचतुर्थयो- शङ्कोः । निमित्तं-चिह्नम् । स्पष्टमन्यत् । एष योगस्समचतुर- श्रविपयः । एवमुत्तरतः ॥ कपर्दिभाष्यम्. अथापरोयोगः । विहरणाविशेषः इत्यर्थः ।। पृष्ठयान्तयोर्मध्ये च शङ्ख निहत्याऽ तद्विशे- षमभ्यस्य लक्षणं कृत्वार्धमागमयत् । अन्त्ययोः SULBASUTRA .. 5 ·31 आपस्तन्वन्त्रम् JanwarPadmaal । पाशौ कृत्वा मध्यमे सविशेष प्रतिमुच्य पूर्वस्मि- नितरं लक्षणेन दक्षिणमंसमायच्छेत् । उन्मुव्य पूर्वस्मादपरस्मिन्प्रतिमुच्य लक्षणेनैव दक्षिणां श्रोणिमायच्छेत् । एवमुत्तरौ श्रोण्यंसौ ॥ चतुरश्रप्रमाणान्नयोश्शङ्ख निइस तयोर्मध्ये च शङ्कु निहस अर्धे-प्रमाणार्थे, तद्विशेष-तस्यास्य विशेष, प्रमाण तृतीयेन वर्धयेदिनि न्यायेल लक्षणं कृत्वा पुनरागमयेत् पक्षिपेत् । अन्त्ययोः पाशों कृत्वा मध्यमे शङ्को सविशेष पाशं प्रतिमुच्य पूर्वस्मिन् शङ्को इनरं पाशं प्रतिमुच्य ल- क्षणेन दक्षिणेनापसार्य शकुं निहन्यान् । स दक्षिणांसः । पूर्वस्माच्छङ्कोः पाशमपरस्मिन् शङ्की प्रतिमुच्य तेनैव लक्ष णेन दक्षिणां श्रोणिमायच्छेत् । तेनैवोदगपसार्य उत्तरां श्रोणि विपर्यस्योत्तरमंसम् ॥ योगद्ववमिदं समचतुरश्रस्य सम्यक् ॥ करविन्दीया व्याख्या. (अथापरो+श्रोण्यसौ) प्रमाणमात्री रज्जुमिसेव, 'विहरणोपायो योग इत्युक्तं, पृष्ठयान्तयोः मध्ये च शङ्कु निहस । व्याख्यातमेतत् । 'अर्धे प्रमाणमात्रया रज्जा अर्धे तद्विशेषमभ्यस्य संयोज्य लक्षणं कृत्वा सूत्रसविशेषार्धान्ते अर्धे आगमयेत् शिष्टं यथा प्र- वहरणपर्यायो। 2 अर्धे तद्विशेषमभ्यस्य ।

·सुन्दरराजीया, कपर्दिमाघ्य च
35
माणं भवति तथाऽऽगमयेन् . अयमर्थः-अद्विकरणीमात्री
केवलार्धमात्री च एकां रज्जु मीत्वाहिकरणी मात्रे लक्षणं
कृत्वा रज्जन्तौ पाशो कृत्वा मव्यमे शङ्को सविशेषम
प्रतिमुच्य पूर्वस्मिन् शङ्को केवलमधैं प्रतिमुच्य लक्षणेन
दक्षिणमंममायच्छन्- कुर्यात् । उन्मुच्य पूर्वस्वादिनि स्पष्टार्थः ।
अयमपि योगस्ममचनृरअविषय एव । अर्धे तद्विशवमिति
प्रमाणसविशेषयोः प्रस्तुत वात् प्रमङ्गनोच्यते ।
सुन्दरराजीया.
अथापरी+श्रोग्यसो)
अर्धे-प्रमाणार्धमात्रे शुल्खे । तद्विशेष-अर्धस्यैव विशेष
अभ्यस्य तद्विशेषान्ते लक्षणं कृत्वा अन्यदर्थ निर्विशेषमा-
गमयेत् । यथा-गार्हपत्यचितेः पण्णवसङ्गलाया अन्तयोमध्ये
च शङ्कन्निहत्य अर्थेऽष्टाचत्वारिंशदङ्गले नविशेष चतुतिलोनं
विंशत्यङ्गलमभ्यस्य लक्षणं कृत्वान्यदधै अष्टाचत्वारिंशदङ्गुलं
संयोजयेत् । एवं चतुस्तिलोनषोडशकोत्तरदातामुलं शुस्वम् ।
अन्तयोरित्यादि स्पष्टम् ।
कपर्दिभाष्यम्.
प्रमाणं तिर्यग्दिकरण्यायामः तस्याक्ष्णयारज्जु-
स्त्रिकरणी॥
प्रमाणं-प्रक्रमादेस्तिर्यमानी। द्विकतणी-पार्थमानी
2 अर्धप्रपाणमात्रे. ३ अन्यदानर्विशेष,
I मात्र.

·36 आपस्तम्बाल्बसूत्रम् तम्यैव प्रक्रमादेः । तस्यैवंभृतस्य दीर्वचनुरश्रस्याक्ष्णयारजु- स्त्रिकरणी-त्रिगुणां भूमि करोति । तस्य निर्यमानीभू- तस्य । कथं ? प्रमःणमेकं करोति पावेमानी द्विकरणी सा द्वौ करोति । तदुभयनक्ष्णयारजुः करोति । तदुक्तं-. दीर्घस्याक्ष्णयारज्जुः। इनि--- तृतीयकरण्येतेन व्याख्याता विभागस्तु नवधा ॥ एनेनैव मार्गेण तृतीयकरणी व्याख्याला। अनयंत्र त्रिकरण्या तृतीयकरण्यप्यवगन्तुं शक्येत्यर्थः । दाथमिशाह- त्रिकरणीक्षेत्रं नवधा विभज्य एक भागं गृहीयान् । णतृतीयं भवति । त्रिकरण्याः तृतीयं करोति ! नत्र श्लोकः- अक्ष्णारज्जुस्विकृत्योक्ता प्रमाणमविशेषयोः । अस्या एवं तृतीयं तु तृतीयकरणी विदुः ।। करविन्दीया व्याख्या. प्रभा- (प्रमाणं+त्रिकरणी) प्रमाणढिकरण्यक्ष्णयारज्जव उक्ताः । यस्य चतुरश्रस्य प्रमाणं तिर्यमानी द्विकरणी पार्श्वमानी तस्य चतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जु: प्रमाणपार्धमानी तिर्यमानी क्षेत्रस्य त्रिकरणीभवति ।। तृतीयकरण्येतेन व्याख्याता । त्रिकरणीव्याख्याने तृतीयकरण्यपि व्याख्याता । कथं ? तृतीयं तियाग्द्रिकण्यायामः, तस्याक्ष्णयारज्जुस्तृतीयकरणी ।

·करविन्द या व्याख्या तृतीयकरण्यवगमायाह. (विभागस्तुनिवा; तृतीयकरण्यवगम इयांस्तु विशेषः । क्षेत्रस्य नवधा विभागः कार्य:, कम्य क्षेत्रस्य ? प्रमाणक्षेत्रस्य त्रिकरणीक्षेत्रस्य वा। अयमर्थः यस्य क्षेत्रस्य दुनीयकरणी माध्यत तत् क्षेत्र नवधा विभज्य नकस्य भागस्य पाश्वेमानी नियमानी कृत्वा नन्यव भागस्याश्णयार पावनानी कन्वा ताभ्यां चनुर) कृते नम्याक्ष्णयार जमादाय तया चतुरश्रे जुने क्षेत्रममाणं पार्श्वमा- नीनियेमान्य तृयिं भवति । यद्धा त्रिकरने चतुरश्र नवया विभक्त तत्रैकस्य भागम्य करपीप्रमागचतुरश्र- क्षेत्रस्य तृतीयकरणी भवानि । स च विभागः प्रमाणक्षेत्रनुनीय. मिति प्रदर्शनम् । एतेन चतुष्करणीचतुर्थकरणीमभृतीनामपि । तथादि-प्रमाणं तिर्यक् त्रिकरण्यायामस्तस्याश्णयारज्जुश्चनु. करणी। तथा प्रमाणं निर्यक् चनुकरण्यायामस्तस्याण- यारज्जुः पञ्चकाणी । तथा प्रमाणं तिर्यपञ्चकरण्याचराम- स्तस्याश्णयाजः पट्करणीत्यादि द्रष्टव्यम् । तथाहि-द्वि- करणी तिर्यमानी त्रिकरण्यायामः नस्यागयारज्जः पञ्च- करणी। तिर्ययानी दशकरण्यायामस्तस्याश्णयारज्जुः पञ्च- दशकरणीत्याद्यपि द्रष्टव्यम् । तथा तुरीयं निर्यक त्रिकरण्या- यामत स्याक्ष्णयारज्जुस्तुरीयकरणी । तथा पञ्चमं तिर्यक्चनु. करण्यायामस्तस्याक्ष्णयारज्जुः पञ्चमकरणीयादि द्रष्टव्यम् । त्रि- करणीतृतीयकरण्योस्सौत्रामग्यादावुपयोगः। ननु दीर्घस्याग- यारज्जुरित्यनेन त्रिकरणीतृतीयकरणीप्रभृतयः सिद्धाः। त- किमर्थ शिकरण्यादिकरणीविधिरारभ्यते । उच्यते--द्विप्र- ·38 आरम्तम्बशुल्बमूत्रम् काराः करण्यः, शुद्धमूला अशुद्धमूलाश्च । शुद्धं मूलं यासां ताश्शुद्धमूलाः । द्वाभ्यां चत्वारि, त्रिभिनवेसादिवक्ष्यमाणा- श्चनुप्करणीनवकरणीप्रभृतयः शुद्धमूलाः । पुन व कदाचि- न्मूलेन व्यपदेशाहोः । तासां तु सर्वदा हिकरणी त्रिकरणी पञ्चकरणीत्येव व्यपदेश इति मदर्शयितुमिदमुच्यते, द्वयोः करणी द्विकरणी, त्रयाणां करणी त्रिकरणी, चतुर्णी करणी चतुष्क- रणी, पञ्चानां करणी पञ्चकरणीनि । किञ्च दीर्घस्याश्णया- रज्जुरित्यनेन सामान्येन नाअसा त्रिकरणीप्रभृतीनामवगति- भवति । उक्त प्रकारेण संपन्नानां करणीनां तेन संवादमात्रं भवति । तद्युज्यत एवं दिकरण्यादिकरणीविशेषविध्यारम्भः । सुन्दरराजीया. अथ त्रिकरणीमाह. (प्रमाण+त्रिकरणी) यथा द्वादशाङ्गुला तिर्यमानी तद्विकरणी तिलोनसप्तद- शाङ्गुला पार्श्वमानी । एवं दीर्घचतुरश्रे कृते तस्याक्ष्णयारज्जुर्वि- शखगुलयस्सप्तविंशतितिलाश्च । सा त्रिकरणी प्रमाणपरिमितं क्षेत्रं त्रिगुणं करोति ॥ (तृतीयकरण्येतेन+नवधा) तृतीयकरण्या चतुरश्रे कृते नवधा विभागः कार्यः । तस्यैको भागः प्रमाणक्षेत्रस्य तृतीयं भवति । त्रिकरण्यास्तृतीयं तस्य करणी॥

·कवादभाष्यम, कविन्द्रीय व्याख्या च 39 कपर्दिभाष्यम् । तुल्ययोश्चतुरश्रयोरुक्तस्तमासः। नानाप्रमाण- योश्चतुरश्रयोस्तमासः ॥ ममास एकीकरणम् । चतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुगिति मूत्रेण स्पष्टः । नानाप्रमाणयोश्चतुरश्रयोस्समास उच्यत इति शुषः । दीघस्य समस्य चनुरश्रस्य समास एकीकरणम् । हसीयनः करण्या वीयसो वृडूमुल्लिखेत् । वृद्धस्याक्षणयारज्जुरुक्षे समस्यति । तदुक्तम् ॥ हमीयतः अल्पीयनः क्षेत्रस्य करण्या प्रमाणेन वीयसः वर्षीयसेत्यर्थः । वृद्धं दीघल्लिखेत् । यथाल्पीयमः करणी तिर्यभमानी वर्षीयसः करणी पार्थवानी, तथा दीर्घचतुरश्र- मुल्लिखेत् । वृहस्थाश्णयारजुरुभे समस्यति । उक्तं-दीर्घ- चतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुरिति । करविन्दीया व्याख्या. (तुल्ययोः+समासः) तुल्ययोरीति । समासो नाम समसनं मिश्रणं एकीकरणं करणीतुल्यप्रमाणयोस्समासः । करण्युक्ता चतुरश्रस्याश्णया- रज्जुर्दिस्तावती भूमि करोति समस्यति । उक्तमनुभाषणं वक्ष्य- माणार्थ, इदमत्र परिशिष्यते, ताददं वक्ष्यामीति । (नाना+तदुक्त) नानाप्रमाणोभिन्नप्रमाणयोस्समासः करण्युच्यते, हसी- यसः अल्पीयसश्चतुरश्रस्य करण्या-करणीप्रमाणेन, बर्षीयसः- ·40 अपस्तम्बशुन्बसूत्र महनश्चतुरश्रस्य, डूं-चिङ्कमेकादेशमुलिखेत् वृद्धस्याश्णयारज्जुरुभे नानाप्रमाणे चनुरश्रे समस्यति एकीकरोति । एतदुक्तं भवति- नानाप्रमाणे चतुरश्रे समस्य अल्सीयसश्चनुरश्रस्य करणीवमा. णेन महनश्चतृश्रस्य एकन्यां निर्यमान्यां परिच्छिन्द्यात् । तत आरभ्योबी लग्यां यथा परस्यां निर्यमान्यां तावति प्रदेशे निपनति तथा लिग्नन् । लेखाविभक्तस्याल्पीयसः कर- णीप्रमाणं नियमानी। कस्य? नहतः करणीप्रमाणपार्श्वमानीकम्य दीर्घचतुरश्रस्यागयारज्जुरुने नानाप्रमाणे चनुरश्रे समस्यनि । चतुरश्र इति वर्नमाने पुनश्चतुरश्रग्रहणं मण्डलयोरपि चतुरश्रं कृत्वैव समासम्झुकर इति ज्ञापयितुं । नदुक्तं-दीघस्ये सादिना । अस्योपयोगो विधाभ्यासादिपु । सुन्दरराजीया. तुल्ययो+समासः) द्विकरण्या यथा द्विपुरुषेऽनौ पुरुषढिकरण्या द्वयोः पुरु- षयोस्समास इत्यादि । त्रिकरण्या त्रयाणां पुरुषाणां समा. सस्याप्येतदुपलक्षगं भवति । 'दीर्घचतुरश्रयोस्तु समासे अयं विशेषः । तिर्यमान्या द्विकरणी तिर्यमानी, पार्श्वमान्याश्च द्विकरणी पाश्चमानीति । यथा द्विस्तावायामाश्वमेघवेद्यां षट्- त्रिंशिकायाः पृष्ठयाया विकरणी पृष्ठया । तिर्यमान्योस्त्रिं- शिकाचतुर्विशिकयोः द्विकरण्यौ तिर्यमान्यौ । एतदेव तत्र प्रकारान्तरेण वक्ष्यते । प्रक्रमस्य द्विकरणी प्रक्रमस्थानीया भव- तीति । एवं दीर्घचतुरश्राणां समासे तिर्यमान्यास्त्रिकरणी 1 दीर्घचतुरश्रयोः । पार्श्वमानी। एवं त्रयाणां दीर्घ 2 3 ·मुन्दराजीया, कपामाष्यं । 41 निर्यङ्मानीनि । पाश्चमान्याश्च पार्यमानी। यथा-त्रिस्तावेऽनौ पक्षयोः पुरुषमात्रयाः निर्यङ्मान्यास्त्रिकरणी अष्टाधिकशन- द्वयाङ्गुला पञ्चतिलोना तिर्यइमानी भवति । पार्श्वमान्याश्च पडरत्नेः त्रिकरणी पञ्चाशद्विशताङ्गुला विंशतितिलोना पाच- मानी भवति । पुच्छस्य पार्श्वमान्या एकादशप्रादेशायाः त्रि- करणी अष्टाविंशतिद्विशताङ्गुला सकविंशतितिला पार्धमानी । एवमन्यत्र । . नाना+समासः, उच्यत इति पः॥ इसोयस + तदुक्तं) हृमीयसः करणी तिर्यमानीं कृत्वा वर्षीयसस्संव- न्धिनं वृधं दीर्घचतुरश्रमल्लिखेत् , वर्षीयसः करण्येव पार्थमानी। एवं कृतस्य दीर्घचतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुस्समस्तयोः करणी भवति। तदुक्तं 'दीर्घम्याक्ष्णयारज्जुः' इत्यादिना । यथा पञ्चविधेऽग्नौ क्रियमाणे द्विपुरुषेण चतुरश्रे कृते चतुष्पुरुषो भवति । तत्र पुरुषमात्रश्चतुरश्रः प्रक्षेप्तव्यः । तत्र द्विपुरुषकरणिके चतुरश्रे तदायाम पुरुषव्यासं दीर्घचतुरश्रमुल्लिखेत् । तस्याक्ष्णयारज्जु- रष्टपाष्टेशताङ्गला सकादशतिला, सा पञ्चविधाग्नेः करणी भवति । कपर्दिभाष्यम् . चतुरश्राञ्चतुरश्रं निर्जिहीर्षन् यावनिर्जिहीर्षेत्त- स्य करण्या वृध्रमुल्लिखेत् । पूर्वस्माचतुरश्राच्चतुरश्रं निर्जिहीर्षन् चतुरश्रप्रमाणेन वृध्र- मुल्लिखेत् । SULBASUTRA 6 ·42 अ.पस्तम्बशुल्बसूत्रे वृध्रस्य पार्श्वमानीमक्ष्णयेतरत्पार्श्वमुपसंहरेत् ॥ संयोजयेत् । सा यत्र निपतेत्तदपच्छिन्द्यात् ।। मा पार्श्वमानी इतरस्मिन् पार्श्व यत्र निपतति स्पृशति तत्रापच्छिन्द्यात् ।। छिन्नया निरस्तम् । छिन्नया निरस्तीकृने ननिरस्तं भवति । करविन्दीया व्याख्या. चतुरश्रात्+छिन्नया निरस्तम् चतुरश्रादिति । इदमपि करणीविधानमेव । महतश्चतु. रश्रादल्पं चतुरश्रं निर्जिहीर्षन विहर्तुमिच्छन् यावत् प्रमाणं च- तुरश्रमपनेतुमिच्छति तस्याल्पस्य करण्या महतश्चतुरश्रस्यैक- देशं यथा छिन्नं भवति तथोल्लिखेत् । एवं कृते छिन्नं निरसि तव्यक्षेत्रप्रमाणतिर्यमानीकं महत्क्षेत्रपार्यमानीकं प्रमाणपार्थ मानीकं दीर्घचतुरभं भवति । अस्य क्षेत्रस्य पार्श्वमानीमक्ष्ण येतरत् पाश्चमुपसंहरेत् -गमयेत् , सा पार्श्वमान्यक्ष्णयोपसंहृता यत्रेतरस्याः पार्श्वमान्याः प्रदेशे निपतति तदपछिन्द्यात्-पार्श्व- मानीमपच्छिद्याधिकं त्यजेत् , छिन्नया निरस्तं-छिन्नं पार्श्वमा- नीनिरसितव्यक्षेत्रस्य करणी भवति । तया पार्श्वमान्या चतुरश्रे कृते निरसितव्यक्षेत्रं निरस्तं भवतीसर्थः ।

·सुन्दरराजीया, कपार्दैमाध्यं च 43 सुन्दरराजीया व्याख्या. चतुरश्रात् + छिन्नया निरस्तम् निहारी-निरसनम् । यथा त्रिविधेऽनौ क्रियमाणे द्विपुरु- षेण चतुरथे कृते चतुष्पुरुषो भवानि । तत्रैकपुरुषत्यागार्थ पुरुष- मात्रतिर्यमान्या वृधमुडिख्य तस्योत्तरां पार्यमानी दक्षिणां प्राचीमितरन्पाय गमयेत् । सः च नत्र हिपुरुषप्रमाणायां च- त्वारिंशच्छनद्वयाङ्गलप्रमाणायां पञ्चनिलोने अष्टशनद्वये निप्तति। ततः पुरस्तात् द्वात्रिंशदमुलं पञ्चतिलाश्चापच्छिन्द्यात् । पारशि- ट्रया करण्या चतुरश्रं कृते पुरुषो निरस्तो भवति । कपर्दिभाष्यम्. यथा स्वयमेव दर्शयनि- उपसंहृताऽक्षणयारज्जुस्सा चतुष्करणी छिन्ना चेतरा च यत्पृथग्भूते कुरुतः तदुभयं करोति ।। उपसंहृता पूर्व पार्यमानी । इदानीमश्णयारज्जुश्च रश्र- स्य सा चतुष्करणी द्विपुरुषात् छिन्ना पार्श्वमानी इतरा तिर्यमानी यत्पृथग्भूते कुरुतः नदुमयं द्विपुरुषाणयारज करोति । कथमिसाह- तिर्यमानी पुरुष शेषस्त्रीन् ॥ तिर्यमानी पुरुष करोति । शेषस्त्वष्णयारज्जुह्रौं । तदुभयं तस्याक्ष्णयारजुरिति त्रीन्करोति ॥

·+1 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् - तदुक्तम् ॥ तचाप्युक्तम् ॥ करविन्दीया व्याख्या. इमं प्रकारमुदाहरणमुग्वन स्पष्टीकरिष्यन्नाह- उपसंहृता+तदुक्तम् उपेति । सर्वनो द्विपुरुषप्रमाणं चतुष्पुरुपं चतुरश्रं विपरीकृ. त्योदाहरनि । एकस्य चतुरश्रस्यावयवभूने दीघचतुरश्रे या पार्श्वमान्यक्ष्णयोपसंहृता सा चतुष्करणी चतुष्पुरुषकरणीति प्रनिज्ञाता । अस्य निर्यमानी च पुरुषमात्रकरणीति । अस्य दीर्घचतुरश्रस्प छिन्ना पार्श्वमानी कियत्करणीति न ज्ञाता, सैवात्रावगन्तव्या । अत्र पुरुषप्रमाणं तिर्यमान्या पृथग्भूत्या यत्क्रियते छिन्नया पार्श्वमान्या पृथग्भूतया यत्क्रियते अक्षण- यारज्जुः तदुभयक्षेत्रकरणीति न्यायतोऽवगता। तत्राक्ष्णयार- जुफलभताच्चतुष्पुरुषाच्चतुरश्रादेकममाणं तिर्यश्चानीफले त्वेक- स्मिन्नपनीने त्रयः पुरुषाः परिशिष्यन्ते । छिन्ना तु पार्श्व- मानी तेपां करणीति पारिशेष्यात् सा त्रिपुरुषकरणीत्यब- गन्तव्या । अत इदमुक्तं तिर्यमानी पुरुषं करोति शेषः छिन्ना पार्श्वमानी । त्रीन् पुरुषान् इति पुल्लिङ्गनिर्देशः पु. रुषाभिमायः । पुरुषनिर्देशश्चाग्नौ पुरुषेण विमानं पुरुषाभ्या- सापचयो समासनिारयोः उदाहरणमिति । अयमर्थः-सर्व- तो द्विप्रमाणाच्चतुष्पुरुषाचतुरश्रादेकं पुरुषमपनीय त्रिपुरुष सम- चतुरभं कर्तुमिच्छन् तच्चतुरश्रं पुरुषप्रमाणया रज्जा मध्ये ..

·करविन्दीया सुन्दरगनीया च व्याया परिच्छिद्य द्विधा कृत्वा तदर्थस्यकां पार्श्वमानीमपरां पार्श्व- मानी प्रत्यक्ष्णयोपगमयित्वा तयोर्यत्र मंपानः नत्रावस्थितां पार्थमानी छित्त्वाऽवशिष्टं निरस्य शिष्टया पार्श्वमान्या मम- चतुरश्रे कुने नच्चतुग्धं त्रिपुरुपचनुग्धं भवति । तथा सर्व- तश्चनुप्पुरुषाचतुरधाचतुरः पुरुषानपनीय द्वादशपुरुषं समचतु- रथ कतमिच्छद्रिपुरुषामाणया तिर्यमान्या ममचनुरथं वि. भाज्या यकां पार्श्वमानीमन्यां प्रति गमयिन्या नयोम्मन्निपा. तेऽवस्थितां पार्थमानीमवच्छिद्य छेदं निरस्य शिष्टया पार्श्व- मान्या चतुरश्रे कृने नन् क्षेत्रं द्वादशपुरुषमलचतुरश्रं भवति । छिन्नशिष्टा पार्श्वमानी तत्करणी भवतीत्यर्थः । एवं प्रमाण- क्षेत्रे तृतीयढिकरणीमपनीय तृतीयकरणी ग्रहीतुमिच्छन् तृतीये द्विकरण्या वृध्रमुल्लिग्वेदिसादिकृने तृतीयकरणी भवति । एव- मेव सर्वत्र चतुष्करणीचतुर्थकरणीप्रभृतयः करण्योऽवगन्तव्याः । तदुक्तं 'दीर्यस्याक्ष्णयारज्जुरित्यनेन । अस्योपयोगो द्रोणादिषु, सुन्दरराजीया व्याख्या. नदेवोदाहरति- उपसंहृता+तदुक्तम् | अक्ष्णयोपसंहृता-एकीभूता रज्जुस्सा चतुष्करणी द्विपुरुषापच्छिन्ना पार्धमानी अपच्छिन्ना पञ्चतिलोनाऽष्टशत- याङ्गुला । इतरा-पुरुषमात्री तिर्यमानी च यत्पृथग्भूते कुरुत- स्तदुभयं करोति कर्णरज्जुत्वात् । तत्र तिर्यमानी स्पष्टमेव हि पुरुषमात्रं करोति । पारिशेष्यात्पार्धमानी त्रीन् पुरुषान् क रोतीति ज्ञातुं शक्यते । तदुक्तं 'दीर्घस्याक्ष्णयारज्जुः' इत्यादिना।

·16 आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् कपर्दिाप्यम्. दीर्घचतुरश्रं समचतुरश्रं चिकीर्षन् तिर्यङ्मा- न्याऽपच्छिद्य शेष विभज्योभयत उपदध्यात् ।। दीर्घचतुरनं समचतुरश्रं कर्तुमिच्छन् तिर्यमान्या तिर्य- मानीप्रमाणेनापच्छिय शेषं विभज्य-द्विधा कृत्वा तदुभयतः अग्रतः पाश्चतश्चापदध्यात्--निक्षिपेत् । खण्डमागन्तुना संपूरयेत् ॥ खण्डमागन्तुनाऽतिरिक्तेन पूरयेत् । पूरयित्वा तदतिरिक्त त्यजेत् । तस्य निर्वास उक्तः ॥ तस्य त्यागविधिरुतः। इति द्वितीय. खण्ड:. करविन्दीया व्याख्या. दीर्घचतुरश्रं+निहींस उक्तः दीति-सर्वतस्तुल्यप्रमाणं समचतुरनं एकत आया- मतोऽधिकं दीर्घचतुरनं समचतुरनं कुर्वन् तिर्यमान्या ति- यमानीप्रमाणया रज्जा परिमिते प्रदेशे मध्ये दक्षिणोत्तरमप च्छिद्य शेषं पूर्वभागं मध्ये तिर्यक् द्विधा विभज्य तयोः पश्चिम भाग तथैवावस्थाप्य पूर्वभागं प्रथमस्योत्तरतः प्राचीनमुपदध्यात् ।

·करविन्दीया, सुन्दरगजीया, कादिभाष्यं च 47 उत्तरपूर्वभागं शून्यभूतं खण्डमागन्तुना मपूर्य समचतुरश्रं संपाद्य अधिकमागन्तुभूतं खण्डं ततो निर्हरेत्-निर्गमयेत् । तस्य निहार उक्तः 'चतुरथाचतुरश्रं निर्जिहीर्षन् ' इति । तस्योपयोगी रथ- चकादिषु । इति द्वितीयः खण्ड . मुन्दरराजीया व्याख्या. दीर्घचतुरभं+ निर्हार उक्तः. तिर्यमानीप्रमाणेन पार्धमानीमपच्छिद्य समचतुरश्रं कृत्वा शेपं विभज्य पुरस्तादुत्तरनश्चोपदध्यात् , यथोत्तरपूर्वकोणे समचतुरभू आगन्तुः खण्डो भविष्यति । तस्य निर्हार उक्तः चतुरश्राच्चतुरश्रम्' इति । इति द्वितीय. खण्डः. कपर्दिभाष्यम्. समचतुरश्रं दीर्घचतुरश्रं चिकीर्षन् यावञ्चि- कीर्षेत् तावती पार्श्वमानी कृत्वा यदधिकं स्याद्य- थायोगमुपदध्यात् ॥ समचतुरश्रं दीर्घचतुरश्रं कर्तुमिच्छन् यावता दीर्घभूतेन प्रयोजनं तावत्पार्श्वमालिख्य यदधिकक्षेत्रं तद्यथायोगं यथा तत्क्षेत्रं युज्यते तथा क्षिपेत् । चतुरश्रं विभज्य उभयतः उगे विनियोगः, अवकीर्णिपशौ च ।

·45 आपत्तन्वमुच्चसूत्रम् करविन्दीया व्याख्या. समचनुग्ध विधा कृत्वा नस्यकस्मिन् भागे भागा. न्तरस्योपर्युपरि निहिने दीर्घचतुरभं भवतीति मन्वानस्तस्य प्रकारमाह- समचतुरश्र+उपध्यात्. समेति । तिर्यमान्या अपच्छिद्य शेषं विभजेदियेव । समचतुरथं दीर्घचतुरश्रं कर्तुमिच्छन् समचतुरनं त्रिभागहि- भागार्धादीनामन्यतमेनैकांशेन परिमिततिर्यप्रमाणं दीर्घवतुरश्रं कर्तुमिच्छनि तावत्या तिर्यमान्या समचतुरश्रमेकतोडा च्छय शेषस्य समचतुरश्रकरणीसमां पार्थमानी नावनीमुक्तया निर्य- ङ्मान्या समचतुरनं कृत्वा तत्र शेषं विभज्य यदधिकं स्या- त्तद्यथायोगमुपदध्यात् । अधिकस्य यथा विभागे कृते विभागा एकैकशो वा सर्वाः संहस वा भागान्तरस्योपरि निधीयमानास्तद्विस्तारं व्याप्यान्योन्यसंघटितास्तद्दीघे संपाद- यन्ति तथा विभज्य मर्व शेष भागान्तरस्योपरि निदध्यादिति । अयमर्थः-समचतुरभं दीर्घचतुरश्रं चिकीर्पन क्रियमाणस्य चि. कीर्षितविस्तारप्रमाणया तिर्यमान्या समचतुरश्रमेकतोऽवच्छिद्य शिष्टस्य च पार्धमानीं तावती कृत्वा तदधिमेकयाऽनेकया वा विभज्य ते सर्वे भागा दीर्घचतुरश्रं यथा संपादयन्ति तथा सर्वशेष भागान्तरस्योपर्युपरि निदध्यादिति । अत्राधिकृते शेष- शब्दे कर्मवाचिन्यपि सन्निधेस्सामर्थ्याच्च तस्य षष्ठ्यर्थोऽपि प्रतीयते । तावतीमित्यादिशब्दस्य शेषसंवन्धित्वे सामअस्या- द्यावचिकीर्षेदियपि दीर्घविस्तारविषयस्स्यात् । एक एव न्या यो दीर्घस्यापि दीर्घविधाववगन्तव्यः ।

·कविन्दीया, सुन्दरगजीचा. कपादभाध्यं च 19 तत्र श्लोकाः- चतुरश्रं समं द्वधं कृत्वा भागान्तरोपारे । क्षिप्ते भागान्तरे दीर्घचतुरश्रं तु नद्भवेत् ।। करिष्यमाणदीर्घस्य विस्तारममपार्श्वकम् । विभज्य शेषमधिकं यथायोग हि तत्क्रिया ॥ तावती पार्श्वमान्याश्च शेषस्याञ्जस्यभागतः । करिप्यमाणदीर्घस्य तिर्यग्यावच्चिकीर्पितम् ।। सुन्दरराजीया. (समचतुरश्रं+उपदध्यात्) अयमत्र प्रकार:-यावदिच्छं पार्श्वमान्या प्राच्यौ वर्ध- यित्वा उत्तरपूर्वी कर्णरज्जुमायच्छत्, सा दीर्घचतुरश्रमध्यस्थायां समचतुरश्रतिर्यमान्यां यत्र निपतति तत उत्तरं हित्वा दक्षि- णांशं तिर्यमानी कुर्यात् , तद्दीर्घचतुरभं भवति । दीर्घस्य दीर्घ करणेऽप्ययमेव प्रकारः ॥ कपर्दिभाष्यम्. चतुरश्रं मण्डलं चिकीर्षन् मध्यात्कोट्यां नि- पातयत् ॥ यच्चतुरथ मण्डलं कर्तुमिच्छेत् । रथचक्रचिदादौ विनि- योगः। मध्यात्कोव्यां निपातयेत्-मध्यमे शङ्कौ पाशं प्रतिमुच्य कोट्यामायच्छेत् कर्णेनाऽऽयच्छेत् । अपसार्य तत्र लक्षणं कृत्वा- पार्श्वतः परिकृष्यातिशयतृतीयेन सह मण्डलं परिलिखेत् । : SULBASUTRA ·आपस्तम्बशुन्चसूत्र नेनैव लक्षणन पाचनः आकर्येत् । परिकृष्टं यावच्च तुरश्रमनीत्य ने सोऽतिशयः। तस्यानिशयस्य तृतीयेन सह चतुरार्धन मण्डलं परिलिग्वे -सर्वनो लिम्वत् । सा नित्या मण्डलम् । सानिया मण्डलं करोति । अनित्या स्थूला ॥ यावधीयते तावदागन्तु । सक्तिषु यावद्धीयते तावत्पार्थे न गच्छति । एतच्च वचनमामन्नतरत्वख्यापनार्थम् । करविन्दीया व्याख्या. (चतुरथ मण्डलं+ तावदागन्तु) समचतुरश्रं मण्डलं चिकीर्षन् कर्तुमिच्छन् तस्य चतुर- श्रस्याक्ष्णयारज्वर्धप्रमाणात् किश्चिदधिकामेकत:पाशां रज्जं मीत्वा तत्पाशं चतुरश्रस्य मध्यमे शङ्कौ प्रतिमुच्य तामक्ष्ण याकोव्यां निपात्य तत्र लक्षणं कृत्वा पाचप्रदेशादतिरि- क्तलक्षणयोरन्तरालं त्रेधा विभज्य अन्ततो द्वौ भागावत्सृज्य भागेनकेन सहितायां चतुरश्राद्धप्रमाणया रज्ज्वा यथा भूमि- मण्डलं भवति तथा परितस्सर्वतो परितस्सर्वतो लिखेत् । एवं कृते सा निया मण्डलं-चतुरश्रक्षेत्रतुल्यक्षेत्रं भवति । सा नित्या-सा भूमिार्नया, यावत् चतुर) भूमिः मण्डलेऽपि सा भवती त्यर्थः । तत्र हेतुमाह-यावद्धीयते नावदागन्तु-यावत्प माणं क्षेत्रं हीयते हीयमानतया (इति) दृश्यते चतुरश्रम- क्तिपु तावन्मण्डलस्य पार्थेष्वागन्तु दृश्यते, तस्मानियति । 1 इति शब्दोऽयमधिक इति भाति.

·सुन्दरराजीया, कपर्दिभाध्वं च
51
तवदागन्तु
ननु विष्कम्भार्धन परिणाहामभ्यस्य फलावगतिरिखनेन
न्यायेन भूमः नात्यन्ततुल्यता, नन्कथं नियनि? उच्यते-
यद्यप्यनिया, तथाऽप्यन्येषामुपायान्नराणामनिस्थूलस्वादस्य चो
पायस्यासन्नत्वात् सम्यगुपायस्य बहुप्रयनसाध्यन्वेन अशक्य.
त्वाच्चैवं वदत आचार्यस्यायमेवोपायस्साधुरित्यभिप्रायः। या-
वदिह हीयते नावदागन्तु इति तयोरल्पवैषम्यात्तावदेवेति ।
प्रवृत्तिरोचनार्थमनिसाऽपि नित्येत्युक्त्वदोषः । अथवा या
रज्जुमण्डलं करोति सा रज्जुरिनि रज्ज्वभिप्रायोऽपि तच्छब्दः ।
सुन्दरराजीया व्याख्या.
चतुरथ मण्डलं+
चतुरश्रमध्ये शकं निहत्य नस्मिन् रज्जु प्रतिमुच्य
कोट्यामक्ष्णयां निपात्य चिह्नं कृत्वा पार्श्वे च परिकृष्य तस्मिन्
चिह्नं कृत्वा चिह्नयोरन्तरालं त्रेधा कृत्वा एकभागसहितेन
चतुरश्रार्धेन मण्डलं परिलिखेत्सा रज्जरनित्या मण्डलं करोति
यावद्धीयते कोटिषु तावत्प्रमाणं पावागच्छति ॥
कपर्दिभाष्यम् :
मण्डलं चतुरनं चिकीर्षन् विष्कम्भं पञ्चदश
भागान् कृत्वा डावुद्धरेत् । त्रयोदशावाशष्यन्ते ।
सानित्या
चतुरश्रं॥
मण्डलं चतुरश्रं कर्तुमिच्छन् मण्डलस्य विष्कम्भं व्यासं
पञ्चदशधा विभज्य द्वौ भागौ त्यजेत् । त्रयोदशभागाश्शिष्यन्ते ।

·52 आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् तैस्त्रयोदशभिर्मिता रन्जुः नावक्षेत्रं चतुरभं करोति । सा चानित्या स्थूलतरा । त्रयोदशावशिष्यन्त इति वचनं शुल्बा. न्तरोक्तादपि मानौ वरमिति ख्यापनार्थम् । तीव्रमुतसोमे विनियोगः। नत्र प्राच्येकादशिनी मातव्या । तत्राङ्गुलेन प्रादेश- मात्रं वेदिखण्डमुपादातव्यम् । यदि द्वादशाङ्गुला उपरवाः अर्धप्रादेशाङ्गलहीनां पत्रिंशत्प्रक्रमा प्राची वैदि विमाय यूपावटीयाच्छङ्कोर्दक्षिणतष्षडङ्गले शङ्ख निहत्य तावयास चतुस्त्रिंशत्प्रक्रमायामा प्राची वेदिमन्तव्या। दशानां क्षेत्रम् । मूत्रकारोपदेशेन पञ्चशतानि चत्वारिंशदधिकानि अङ्गलक्षेत्राणि । तदर्धाङ्गलं गृह्यते । तेन वेदिच्छेदोर्धमानेषु । पूर्वार्धानां वेदि. संस्कारो न क्रियते । अतिरिक्तक्षेत्रं निरस्तं भवति । वेदे- श्चावटेषु विच्छित्तिर्भवति- करविन्दीया व्याख्या. (मण्डलं चतुरश्रं चिकीर्षन् + चतुरश्रम्) मण्डलस्य विस्तारप्रमाणं विष्कम्भः । तत्पञ्चदशधा विभज्य द्वौ भागावपनयेत् । शिष्टास्त्रयोदश भागाश्चतुरश्रस्य करणी भवति। अत्रापि सा नियेत्यादि समानं। तावेव चोद्य- परिहारौ । सुन्दरराजीया व्याख्या. (मण्डलं चतुरश्रं चिकीर्षन् + चतुरश्रम्) त्रयोदश भागाः करणी चतुरश्रस्य अनित्या चतुरश्रं करोति । अनयोरनिसत्वं विज्ञायते गणितविरोधात्परस्परवि- ·सुन्दराजीया, कपर्दिभाध्यं च । रोधाच्च । नथाहि-सप्तविधस्य सारनिप्रादेशस्य रथचक्रचिता- वग्नेः क्षेत्र लक्षमष्टौ च सहस्राण्यङ्गलयः, तस्य चतुरश्रीकृतस्य करणी त्रीणि शतान्यष्टाविंशतिश्चाङ्गलयोऽर्धद्वाविंशाश्च निलाः। तस्मिन्नुक्तेन मार्गेण मण्डले कृते त्रीणि शतानि चतुस्सप्त- तिश्चाङ्गुलयो विष्कम्भो भवति । तस्य परिणाहस्सहस्रं पञ्च- सप्ततिशताङ्गलयः । यथाऽऽहुः- चतुरधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्टिस्तथा सहस्राणाम् । अयुतद्वयविष्कम्भस्यासन्नो वृत्तपरिणाहः ॥ इति । अस्य मण्डलस्य फलं लक्षं नवसहस्रमष्टौ शतानि पष्टिश्चाङ्गुलयो दृश्यन्ते उक्तं च- समपरिणाहस्याधं विष्कम्भाहितमेव वृत्तफलम् । इति । एवमग्निक्षेत्रे रथचक्रचिदादौ मण्डले कृते षष्टयधिकानि अष्टशतानि सहस्रं चाङ्गलयोऽतिरिच्यन्ते । तथा च परस्पर- विरोधः । अर्घद्वाविंशतितिलसहिताष्टाविंशतिशतत्रयाङ्गलकरणी- कस्याग्नेमण्डलीकृतस्य विष्कम्भः चतुस्सप्ततिशतत्रयाङ्गुल उक्तः। तस्यैव मण्डलस्योक्तेन मार्गेण चतुरश्रीकरणे त्रीणि शतानि चतुर्विंशतिश्चाङ्गलयोर्धपञ्चमाश्च तिलाः करणी भवतीति पूर्वोक्तायाः करण्यास्साष्टादशतिलाश्चतस्रोऽङ्गलयो हीयन्ते । तस्मात्सूक्ष्मामिच्छता चतुरश्रस्य मण्डलकरणे सूत्रोक्तादात- शयतृतीयभागसहिताद्विष्कम्भार्धादष्टादशशतांशस्त्याज्यः । एवं कृते रथचक्रचितौ विष्कम्भः षटतिलोनैकसप्ततिशतत्रयाङ्गुलो ·51 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् - भवति । परिणाहश्च पञ्चषष्टिशनमहस्राङ्गुलयः । तस्य मण्ड- लस्य समपरिणाहस्येत्यादिना पूर्वोक्तेन आनीतं फलं लक्ष- मष्टौ सहस्राणि भवन्ति । मण्डलस्यापि चतुरश्रकरणे सूत्रो क्ते विष्कम्भे स्वस्मात् त्रिगुणात् त्रयस्त्रिंशच्छतांशं युञ्जचात् । तत्र श्लोकाः चतुरश्रमण्डलकृतो त्यक्तव्योऽष्टादशशतांशः । मूत्रोक्ताद्वयासार्धाद्वयासार्ध मण्डलस्यैतत् ।। १ ॥ चतुरश्रव्यासे वा त्रिंशशतांशं समाभ्यस्य । पुनरष्टमं च युञ्जयाद्विष्कम्भो मण्डलस्यैषः ॥ २ ॥ मण्डलचतुरश्रकृतौ विष्कम्भे मूत्रचोदिते युञ्जयात् । त्रिगुणात्स्वकात्रयस्त्रिंशत्सातिशयान्मण्डलस्यैतत् ।। ३ ॥ मण्डलविष्कम्भावात्रिंशशतांशकं परित्यज्य । शिष्टान्नवमं जह्याच्चतुरश्रस्यैष विष्कम्भः ॥ ४ ॥ एवं कृते हि वहावेकशतविधेऽपि वृत्तविष्कम्भे । स तिलद्वितयविशेषो न च भवति परस्परविरोधः ॥५॥ कपर्दिभाष्यम्. प्रमाणेन प्रमाणं विधीयते ॥ चतुरश्रं प्रमीयते क्षेत्रमनेनेति प्रमाणं प्रक्रमादि । यत्र प्रमा- णेनैव चोदना तत्र तेनैव चतुरश्रं विधीयत इति प्रसेत- व्यम् । पुरुषं दक्षिणे पक्षः इत्यादिषु च सङ्ख्या विवक्षिता । करविन्दीया व्याख्या. द्विकरणीमभृतयः करण्य उक्ताः तासां फलावगमायाह- ·करविन्द्रीया मुन्दग्गजीया च व्याख्या प्रमाणेनेनि । प्रमाणेन प्रमाणं विधीयते। यत्र प्रमाणेनकेन विमानं तत्र सर्वनस्तनकेन परिमितं चतुरश्रं फलं भवति यथा पुरुषं दक्षिणे पक्षे' इत्यादि, सुन्दरराजीया व्याख्या. चतुरश्राणां फलक्षेत्रमाह- (प्रमाणेन प्रमाणं विधीयते) प्रमाणमात्रेण दण्डेन प्रमाणमात्रं क्षेत्र विधीयते-क्रियते । कपर्दिभाष्यम्, आदेशादन्यत् । आदिशतीत्यादेशो विधिः । विधेरन्यद्भवति--यत्र विधीयते तत्रान्यदपि भवति तेनैव प्रमाणेन गार्हपत्यचित्युपरवादिषु करविन्दीया व्याख्या. (चतुरश्रमादेशादन्यत्) आदिशतीत्यादेशः-उपदेशः । तेनान्यच्चतुरश्रात् प्रागादिफल- स्वमवगम्यते । अथवा आदिशतीत्यादेशो-गणितशास्त्रम् । ततो विषमादीनां फलमवगन्तव्यामिति । उक्तं च तत्र सर्वेषां क्षेत्राणां प्रसार्य पार्श्वफलं तदभ्यासे इति, अस्यार्थः- सर्वेषां विषमक्षेत्राणां पार्थे-पार्श्वमानीतिर्यमान्यौ प्रसार्य. संपाद्य । तदभ्यासे-तयोरन्यान्यगुणकाले फलमवगन्तव्यमिति ।

·56 आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् त्रिकं द्विधा प्रच्छिद्यान्यतरच्छेदमन्यत्रोपदध्यात्। तत्र सा दीर्घा चतुरश्रा। तथायुक्तां संचक्षते' वक्ष्यमाणेन न्यायेन फ- लावगमः, दीर्यचतुरश्रस्य पार्श्वमानीप्रमाणेन तिर्यमानीपमा- णमभ्यस्य फलावगमः । वृत्तस्य परिणाहान विष्कम्भा- धमभ्यस्य फलावगमः | शरार्धप्रमाणेन धनुरर्धमभ्यस्य धनुषः फलावगम इत्यादि गणितशास्त्रादवगन्तव्यमिति । प्रकृतमनु- सरामः ॥ सुन्दरराजीया. चतुरश्रमादेशादन्यत्) सर्वत्र चतुरश्रमेव क्रियते तद्विधानादेव मण्डलादि । कपर्दिभाष्यम्. द्वाभ्यां चत्वारि ॥ द्वाभ्यां प्रक्रमाभ्यां चतुरश्रे कृते चत्वारि पुरुषप्रमाणानि भवन्ति । मण्डलानां चतुरश्रकरणमुक्तम् । चतुरश्राणां मण्ड- लकरणमिदं नोकं इयत्या रज्जा इयत् क्षेत्रं भवतीति । अत इदमुच्यते त्रिभिनव। त्रिभिः प्रक्रमैः चतुरश्रे कृते नव पुरुषक्षेत्राणि भवन्ति । तथा भूमावालिख्य द्रष्टव्यम् । करविन्दीया व्याख्या. (द्वाभ्यां नव) उपलब्धिः यत्र द्वाभ्यां द्विगुणप्रमाणेन विमानं तत्र ·सुन्दरगनीया यात्रा का भाग्य कावन्न व्याख्या च 57 मवतो द्विप्रमाणे चतर) द्विधभाणपागमितानि चत्वारि चनु. रश्राणि फलं भवाते ! त्रिपमागे चर) त्रिप्रमाणपगिमिनानि नव चतुरश्राणि फलम् । मुन्दरगजीया व्याख्या. द्वाभ्या-नव, दिप्रमाणेन दण्डेन चत्वारि प्रमाणक्षेत्राणि भवन्ति । कपर्दिाप्यम् यावत्प्रमाणा रजुस्तावतस्तावतों वर्गान् करोति यावत्प्रमाणा-यावदायामा रन्जुः नावतो वर्गाकरोति- पतीः करोति- यावत्मरख्यायु प्रपाणं नावन्मख्यायुक्ताः पतीः करोति । पञ्चमानां पञ्चमग्न्यायुक्तान्वगान्करोति । एवं सर्वत्र योजनीयम् । तथोपलब्धिः भूमावालिख्य प्रेक्षित नथैवोपलभ्यने । द्याभ्यां कृते उभयतो लिखिते चत्वारि गृङ्गाण भवन्ति, पञ्चभिः कृते पञ्च- घा, उभयतो लिखिते पञ्चविंशतिशृङ्गाणि भवन्ति । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । करविन्दीया व्याख्या यावत्प्रमाणा+तथोपलब्धिः) यावन्ति प्रमाणानि यस्या रज्जाः सा रज्जुस्तावत- स्तावतः प्रमाणसंख्यायुक्तान् तावतः-तत्संख्यागुणितान्वर्गान् समचतुरश्रान् करोति । ‘वर्गसमचतुरश्रः' इति गणितशास्त्रेषु SULBASULLA ·आपस्तम्बशुल्बसूत्रे : व्यवहारः : नथा चतुःप्रमाणा रज्जुश्चतुर्भिर्गुणितांश्चतुरो व- र्गान् षोडश करोति । पञ्चप्रमाणा पञ्चभिर्गुणितान् पञ्च वर्गान् पञ्चविंशनि, षट्प्रमाणा एकोनपश्चाशनं, अष्टप्रमाणा चतु- प्पष्टिं. नवप्रमाणा एकाशीनिं, दशप्रमाणा शनं, एकादशम माणा एकविंशोत्तरशतं, द्वादप्रमाणा चतुश्चत्वारिंशच्छतमि त्यादि द्रष्टव्यम् । प्रमाणमाद-उपलब्धिस्नया-नथोपलभ्यते । उक्तेष्वर्थेषु प्रत्यक्ष प्रमाणमित्यर्थः । तथा द्विप्रमाणं चतुरश्रं द्विधाऽपच्छिद्य चत्वार्युपलभ्यन्ने । त्रिप्रमाणं त्रिधाऽपच्छिद्य नव, चतुष्प्रमाण चतुर्थोऽपच्छिद्य षोडश, एवं पञ्चप्रमाणादि ष्वपि । तथा दीर्घस्याक्ष्णयारज्जुरियादिषु तथातथोपलभ्यन्ते । द्वाभ्यामेकमभ्यस्य फले हे उपलभ्येने । त्रिभिट्टै अभ्यस्य पद । चतुभिर्ने अभ्यस्याष्टौ । तथाहि -द्विप्रमाणपार्चमानीकमेकममा. णतिर्यमानीयकं द्वियाऽपच्छिद्य द्वे उपलभ्यते । द्विप्रमाण- पार्श्वमानीकं त्रिमाणनिर्यमानीकं प्राविधादक त्रिधाऽपच्छिद्य षडुपलभ्यन्ते । एवमन्येष्वपि पार्श्वमानीप्रमाणसङ्ख्ययोदगव. च्छेदः तिर्यमानीप्रमाणमङ्ख्यया पागवच्छेद इति कृत्वा फला. सुन्दरराजीया व्याख्या. (यावत्प्रमाणा+तथोपलब्धिः) चतुर्भिष्षोडश पञ्चाभिः पञ्चविंशतिरित्यादि । अत्र प्रमाणम् - तथोपलब्धिः। कपर्दिभाष्यम्. अध्यर्धपुरुषा रज्जुद्वौं सवादौ करोति । वगमः।

·पार्दनाय 59 अधि-उपर्यधैं यस्यास्मा अव्यर्धा. तया कृने चतुरश्रेसवादी द्वा कराति (11 x 1 ==i) एकम्य वर्गः एकः (12=1) तस्याग्रतः पार्वतश्च द्वावों । पूर्वण मह द्रौ, अधन यच्चतुरश्रं कृतं, कोय्यां मपादम् । तेन सह पादौ द्वा करोति । एव- मेवोत्तरमूत्रं योजयितव्यम् ॥ अवतृतीयपुरुया पट् सपादान, अथात्यन्त प्रदेशः ॥ २० ॥ सार्वत्रिको विधिः यावता यावताऽधिकेन परिलिखति तत्पाव- योरुपदधाति । यच्च तेन चतुरश्रं क्रियते तत्को- व्याम्, अर्धप्रमाणेन पादप्रमाणं विधीयते ॥१०॥ यावता छेदेनाधिकेन परिलिखिनि नत्पार्श्वयोरग्रनश्चोपदधाति । यत्तेन चतुरथं क्रियते नत्कोव्यां-एवं विहितेन यच्चतुरश्रं कोट्यां तेनैव मह संख्या बोद्धव्येति । 'मण्डलपुरणे चैकेनै कं भवति । अर्धे चामिनि कस्यचिद्भान्निस्स्यात् अतस्तं प्रसाह- अर्धप्रमाणेन पादप्रमाणं विधीयते । प्रमाणस्याप्रमाणेन पादप्रमाणं विधीयते । अस्यैव कारणमाह- अर्धस्य द्विप्रमाणायाः पादपूरणत्वात् ॥२२॥ तृतीयेन नवमी कला ॥ २३ ॥ med 1 मण्डलद्रुद्विकरणे-A.

·5. PATRA अर्धम्य हिप्रमाणा पुरुषमात्री । पादानां पृरणं यनः ! नदुक्तं-- 'द्वाभ्यां चत्वारि उनि । तृतीयेन नबनी कला, प्रमाणतृतीयेन नवमी कला-नवमोऽन इन्यर्थः । तदप्युक्तं-त्रिभिनवेति. इत्यापस्तम्बस्त्रविवरणे कपर्दिभाष्ये शुल्बाख्यप्रश्ने प्रथम.पटल . तृतीय. स्वण्ड करविन्दीया व्याख्या. इदानीं सच्छेदप्रमाणमुच्यने-अध्यति । (अध्यर्धपुरुषा नवमी कला अध्यर्धपुरुषप्रमाणेनाध्यपुरुषमभ्यस्य फलं द्वौ सपादौ- पादमहितो द्वौपुरुषों करोनि । अर्थतनीयपुरुषा षट् सपादान् , अर्ध तृतीयं येषां ने अर्धतृयीया'. ते च प्रमाणं यस्याः साऽर्धतृतीयपुरुषा।सा येनाभ्यस्ताः फलं सपादान् पट् पुरुषान् करोति । उपलब्धिरापि नथा अध्यधेपुरुषचतुरश्रस्यान चैकेन चापच्छेदः प्राक्चोदक्च एकमे केन द्वावों पादश्च, एवमन्यदपि उभयतः सच्छेदे सपादरज्जु मध्यर्ध षोडशांशं करोति । चरथक्षेत्रविवृद्धौ बुद्धक्षेत्रपरिज्ञानप्रकारमाह --अ- न्तस्समीपं प्रकरणं तदतीत्य वर्तत इत्यत्यन्तः अत्यन्तः प्रदेशः विधिर्यस्य सोऽयन्तप्रदशा-सार्वत्रिक इत्यर्थः। समचतुरश्र. विषयोःयम् । यावता~यावत्प्रमाणेन, यावताऽधिकेन-याव- प्रमाणोनाधिकेन । एको यावच्छब्दः प्रमाणमात्रविषयः, अन्यो यावच्छब्द आगन्तुविषयः । यावता प्रमाणेन यावन्मा- त्राधिकेनेसर्थः । परिलिखति यचतुरश्रकरणाथै परिलिखति ·नत्र नन् अधिकमागन्नुमृलचर श्रोत्रं पाया प्राची चोडीची च क्षेत्रमुपदयानि-संयोजयनि । यच्च नेनाधिकमात्रण चतुग्धं क्रियते नक्षेत्र कोट्यां नंयोजयति । पनडुनं भवनि-सर्वत्र समचतुरश्रक्षेत्रविवृद्धी विवृद्धस्य चतग्अन्य च दक्षिणपश्चिम भागे मूलप्रमाणकुनचतुरश्रं परिकल्प्य नयनम्य पूर्वोत्तस्पार्थ- योस्तत्पाश्चैमिनपाश्चमानीकं प्रमाणाधिकमात्रनियमानीकं अत्रं परिकल्प्य यच्च तेनाधिकमात्रेण एकनकं दाभ्यां चत्वारि त्रिभि- नवेत्यादिफलकरणं चतुरथ क्रियने नत्क्षेत्रं नागदकोट्यां परिक- ल्पयेदिति । एवं सर्वत्र समचतुरश्रम्य क्षेत्रोत्रम्य परिगण- नं कुर्याडियर्थः । अर्धप्रमाणेन-प्रमाणार्धनापादप्रमाणं-पादोऽत्र चतुर्थो भागः, तन्प्रमाणं विधीयते मंपायने प्रमाणाधयिनं क्षेत्र प्रमेयम्य चतु भागो भवानि । कुतः ? अर्थम्य हिननाणायाः पादपूरणत्वात् अर्धस्य द्विप्रमाणकतया भूमेश्चतुर्भागः पूर्यते । तृतीयन नवमी कला---प्रमाणतृतीयन क्षेत्रस्य नवमोऽशः पूर्यते । उपलब्धिस्तथा । एकप्रमाणाया भूमेरर्धेन नाक्चोदक्चा- पच्छेदे कृतेऽर्धप्रमाणकृता भूमिरेकप्रमाणायाः पादो दृश्यते, तस्या एवं प्राक्चोदक्चापच्छेदे प्रमाणनायमिना भूमिरेकप्रमा- णाया नवमांशो दृश्यते । तथा चतुर्थेन पोडश कला, पञ्चमेन पञ्चविंशतिकला, पष्ठेन पत्रिंशोऽनः पूर्वत । एवमन्यान्यपि छेदफलानि द्रष्टव्यानि ।। इति श्रीकरविन्दस्वामिकृतायां शुल्बत्रदीपिकायां - प्रथमः पटल..

·62 आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् - नुन्दरराजीया व्याख्या. अथ मच्छेदानां फलमाह- अध्यर्थपुरुषा+पट सपादान् एवं अर्धचतुर्थपुरुपा द्वादश सपादान् , अर्धपञ्चमपुरुषा विंशतिं सपादानिन्वादि । सपादपुरुषा अध्यधै पोडशभागं चेत्यादि द्रष्टव्यम् । सार्वत्रिकाऽयं विधिः-कृत्स्नं चतुरश्रं वर्धयितुमिच्छन् यावना प्रमाणेन वायतृमिच्छनि नत्पुरस्तादुत्तरनश्चोपदधाति । अधिकप्रमाणेन यच्चतुरनं क्रियने नदुत्तरपूर्वस्या कोट्याम् । इदानीं तच्छेदानां फलमाह (अथात्यन्तप्रदेश) द्विप्रमाणाया रज्जाः अर्धस्य प्रमाणमात्रस्य पादपूरण त्वात् । द्विप्रमाणाया रज्जाः फलं चत्वारि । तस्य पाद एकम् , नन्य पूरगत्वादित्यर्थः ॥ तृतीये नवमी कला) कलाभागस्त्रिप्रमाणायास्तत्तृतीयस्य नवमपूणत्वादिति ग- म्यमानत्वान्नोक्तम् । चतुर्थेन षोडश, पञ्चमेन पञ्चविंशतिरि- त्यादि द्रष्टव्यम् ॥ इति सुन्दरराजीये आपस्तम्बशुल्बसुत्रव्याख्याने शुल्वप्रदीपे प्रथमः पटलः. कपर्दिभाष्यम् पूर्वमविशेषेण मानमुक्तम्, अस्येयानायामः इयान्वि- स्तर एवं च विहर्तव्यमिति । विशेषविधानार्थमाह-- ·कपर्दिनाध्य 13 आग्नयायिक विहारे गाहपत्याहवनीययोग्न्त- राले विज्ञायते ॥ गाईपत्याहवनीययोरन्नरालं यथा म्यान्नाहवन यदक्षि- णानयोः दक्षिणाग्निगाहेपन्ययोवा या भूदित्येवमर्थ गार्हपत्या- हवनीयग्रहणम् । विज्ञायत-श्रूयते । श्रुतिवेक्ष्यमाणा। अष्टामु प्रकमेपु ब्राह्मणोऽग्निमादधीत । एका- दशसु राजन्यः । द्वादशसु वैश्यः।। चतुर्विदात्यामपरिचिते यावता वा चक्षुपा म- न्यते तस्मानातिदूरमाधेय इति सर्वेषामविशेपेण श्रूयते ॥ प्रक्रमेण प्रमाणं वक्ष्यनि ! अष्टौ प्रक्रमाननीय गाईपसा- दाहवनीयं प्रतिष्ठापयति । एवमेकादशमु राजन्यस्य । वैश्यस्य- द्वादशसु । चतुर्विंशत्या वा परिमिते वा यावता वा चक्षुषा मन्यते । तस्मान्नातिदूरमाधेयः इति सर्वेषामविशेषेण श्रूयते । यावता वेति सर्वेषां विधिर्विकल्पेन । इयतान्तरालेन विहा- रसंपत्तिर्भवतीति मननम् । अतिदूरप्रतिषेधो व्यवायपरिहा- रार्थः। यद्यतिदूरमाधीयते तदा श्वादयो व्यवेयुः । करविन्दिया व्याख्या उक्तास्सामान्यतो विहाराः । इदानीं दर्शपूर्णमासादिषु विशेषविवक्षया प्रथमभूतानयाधेयविहारयागविधिरुच्यते । अग्नय ·स्तन्वन्धमूत्रन अधीचन्तेऽम्मिन कसंगीति नग्नथाधेयं । नव आग्नया धेयकः ; हिहियन्नपिन् अग्नय इति विहारः, देवयजनेदशः, नमधिकृत्य । गाईप घाइवनीययोरन्तराळे-गार्हपत्याहवनीय शब्दाभ्यां ननदायनने लक्षणा अन्तराळश्रुनिसामथ्योन्, अन्त- राळे अन्नराळं प्रस्तुत्य विज्ञायने श्रूयते । सर्वत्र विज्ञायत इत्यम्यायमेवार्थः गाहेप यावनीयग्रहणात्, नयोरेवान्तराळे । श्रुतिरेवं पठ्यत- .. , अष्टामु प्रक्रयेपू ब्राह्मणोऽग्नीनादधीतकादशमु राजन्यो द्वादशमु वैश्यः चतुर्विशयामपरिमिते यावता वा चक्षुषा मन्यते तस्मान्नातिदृरमाधेय इति ॥ मर्वेषामविशेषेण श्रूयते । प्रक्रम वस्यति विपदस्त्रि पदो वेति । अष्टप्रक्रमादयोऽन्तराळविशेषणं । अष्टामु प्रक्रमेष्वन्तराळे इत्यादि । अपरिमितसंख्यायां तच्चतु- विशतेः परनः तदानन्तर्यात्, अपरिमितं प्रमाणात् भूयः, इति कात्यायनः । यावता वा चक्षुषा मन्यने नावता प्रमाणेन चक्षुपा गृहीतेन मन्यते यथा इयांश्चतुर्विंशति प्रक्रम इति चक्षुषा मानं । यद्यपि चतुर्विंशतः परत एव पठ्यते तथाऽपि द्वादशसु वि- क्रमेष्वित्यारभ्य यं द्वादशसु विक्रामेषु इत्यादितैत्तिरीयकश्रुत्यनु- रोधादष्टप्रक्रमादीनामपि मर्वेषां ग्राह्य, तेन इयानष्टप्रक्रम इया- नेकदश इयान्द्वादशप्रक्रम इति संभवति । तस्माच्चतुर्विशतेरदूर- मतिरेनाधेयं । अनेनापारमितवचनप्राप्ताऽतिदूरता निषिध्यते । चतुर्विशतिविधानादेवेतः प्रागतिदूरा योगाः । चतुर्विशत्यादि विधिचतुष्टयं सर्वेषां ब्राह्मणादीनामविशेषेण भवति । द्वादशसु विक्रमेष्वित्यपि सर्वेषामविशेषण लभ्यते ॥

·सुन्दरगनीया आख्या. कपादिभाष्यं, करविन्द्रीयः व्याख्या च सुन्दरराजीया व्याख्या. आग्नयाधयिके +वश्यः. गाईपसस्य पुरस्तादनेषु प्रक्रमेष्वनी नेविनि विज्ञायने अध सावर्णिकी श्रुतिः । चनुर्विशन्या:श्रूयते ) अपरिमितं प्रमाणाय' इति कल्यान्तरम् । चक्षुपा मन्यत इति दण्डादिभाननिषेधः। 'इयानटो प्रक्रमाः, इया- नेकादश इयान् द्वादशेनि चक्षुक्षा यावन्नं देशं मन्यने तस्मान्नातिरं तम्यावधेसमीप आधयः । एतत्सर्व प्रयोग- काल एवोक्तमनूयते । कपर्दिभाष्यम् दक्षिणतः पुरस्तावितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य ने- दीयसि दक्षिणाग्नेर्विज्ञायते ।। दक्षिणतः पुरस्तात् दक्षिणाप्राक्कोणे देशे वितृतीय- देशे-ईघदूनतृनीयदेशे-कम्य वितृतीयदेशः-गाईपत्याइव- नीययोरन्तरालस्य नेदीयसि आमन्नतृतीयदेशे पार्थादित्यर्थः । तत्र दक्षिणाऽग्नेरायतनमिति श्रूयते । करविन्दीया व्याख्या. (दक्षिणतः+विज्ञायते) दक्षिणतः पुरस्तात् दक्षिणाप्राक्कोणदेशे तस्य गाई- पसस्य नेदीयसि सन्निकृष्टे तस्यैव वितृतीयदेशे विशब्दो हीन- वचनः किञ्चिद्दीनतृतीयदेशान्तराले दक्षिणामेरायननं श्रूयते ॥ इयमष्टप्रक्रमा इयमेकादशप्रक्रमा, इय द्वादश प्रक्रमा इति. - SULBASUTRA 9 ·60 आपस्तम्बशुम्वमूत्रम् मुन्दरराजीया व्याख्या. दक्षिणाग्रयायतनविधानाथमाह ! (दक्षिणतः + विज्ञायते) विनृतीयदेशे विकलतृतीयदेशे ईपदनतृतीयदेश इसर्थः । गार्हपत्यस्य दक्षिणतः पुरस्तात्तस्येव नेदीयसि वितृतीयदेशे दक्षिणाग्नेरायतनमिति ।। कपर्दिभाष्यम्. तत्कथं गृह्यत इसाय । गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालं पञ्चधा षड्धा वा संविभज्य पष्टं सप्तमं वा भागं आगन्तुमुपसमस्य समं त्रैधं विभज्यापरस्मिस्तृतीये लक्षणं कृत्वा गार्हपत्याहवनीययोरन्तौ नियम्य लक्षणेन दक्षि- णापायम्य निमित्तं करोति तदक्षिणानेरायतनम्। श्रुतिसामर्थ्यात् ॥४॥ गाईपत्याहवनीययोरन्तरालं पञ्चधा विभज्य षड्धा वा विभज्येत्यन्वयः । यदि पञ्चधा तदा षष्ठो भाग आगन्तुः षष्ठं सप्तमं वा भागं आगन्तुमुपसमस्य समं त्रैधं विभज्य । यदि षोढा तदा सप्तमो भागः आगन्तुः । तमुपसमस्य संयोज्य, समं त्रैधं विभज्य ; आगन्तुना सह विषमं माभूदिति समग्रह- णम् । अपरस्मिंस्तृतीये लक्षणं कृत्वा गार्हपत्यावहनीययो- रन्तौ नियम्य पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य शङ्क ·कपर्दिनाध्य । निहन्यात् । दक्षिणाग्निम्थानं श्रुतिमामथ्यो। मामथ्यमभिधा- नशक्तिः अस्याश्श्रुतेश्यमेवार्थ इनि । नेन गाईपत्याहवनीय योरन्तराळं, त्रिप्रथमविस्तारायामानि त्रीणि चतुरश्राणि कृन्वाड- परस्मिन् चतुर) उत्तरस्यां श्रोण्यां गार्हपत्यं दक्षिणेऽसे- दक्षिणाग्नचायतनं पूर्वस्मिन चतुरश्रे, उत्तरेस आहवनीयमित्ये- वमादयो निरस्ता भवन्ति । मर्वत्रानयायतनानि चतुरश्राणि मण्डलानि वा । इह नु मण्डलं गार्हपत्यमधमण्डलाकारमन्त्रा- हार्यपचनं । चतुरश्रमाहवनीयमिति स्मरन्ति मण्डल चनुरश्रया- रुक्तो विधिः । इदानीं दक्षिणाऽग्नेः धनुराकार उच्चने-पिशी- लद्विकरण्या चतुरश्रं कृत्वा पूर्वोक्तन विधानेन मण्डलं कुर्यात् । तस्य मण्डलस्य विष्कम्भचनुभांग दक्षिणाऽग्नेः पूर्वनिहताच्छङ्को- रुदगपसार्य शङ्कं निहत्य तस्मिन्पाशं प्रतिमुच्य विष्कम्भार्थन मण्डलं परिलिख्योत्तरमधैं त्यजेत् । तत्र श्लोको भवनः दक्षिणाग्नहनाच्छवोरुदक्छदेशाङ्गुले । एकादशतिलैरूने कार्यस्य धनुषा सनः ।। तस्मिन्पाशं प्रतिमुच्य विंशत्यायनया लिग्वे अनया तु द्वाविंशतितिलैरधैं त्यजेदुदक् ।। इति । करविन्दीया व्याख्या गार्हपत्याहवनीययोः श्रुतिसामर्थात्. एतस्य विहरणमाह- गार्हपत्याहवाययोरन्तराळमष्टपक्रमादिकं दश्चधा पोढा वा संभुज्य गुणयित्वा षष्ठं सप्तमं वा भागमागन्तुमुपसमस्य पञ्चधा गुणने षष्ठं पोढा गुणने सप्तमं भागमुमसमस्य सं- - ·68 आपस्तम्बशुल्बसूत्रे योज्यागन्तुना मह त्रैध त्रेधा विभज्यापरस्मिन् तृतीये गाई- पत्यमन्निहिने तृतीय लक्षणं निरञ्जनं कृत्वा गार्हपत्याहव- नीययोरन्लो नियम्य रजनी पाशौ गार्हपत्यस्य पूर्वशङ्की पश्चिमं पाशमाहवनीयस्य पश्चिमशङ्की पूर्व पाशं प्रतिमुच्य लक्ष- णेन दक्षिणापायम्य निमित्तं चित्रं नत्र कुर्यात् । तन्निमित्तं धनुराकृनदक्षिणाग्नेमध्यमं, विशेषाश्रवणात् । गाईपत्याहव- नीययोमध्यमशङ्कवोरन्नों नियम्येति केचित् । श्रुतिसामर्थ्यात् । 'दक्षिणतः पुरस्तान्' इत्यादि श्रुतिबलादित्यर्थः । अत्र पञ्च- धापक्षे गार्हपत्याहवनीययोरन्तगळस्य दक्षिणानयायतनमध्यो- पक्रान्तादक्षिणोत्तरलम्बात् पश्चिमो भाग एकत्रिंशदङ्गलयः त्रिभा- गोनसप्ततिलाश्च । पूर्वभागोऽष्टाविंशनिरङ्गलयः त्रिभागाधिक- सप्तविंशतितिलाश्च । लम्बकः पत्रिंशदङ्गलयः पादोनषोडश- तिलाश्च । षड्धापने द्वात्रिंशदङ्गुलयः सार्धसप्तविंशतितिला- श्च पूर्वभागः। लम्बकस्त्रिंशदङ्गल यः सप्ततिलाश्च । पादाष्टक- मितेऽन्तराळवत् प्रक्रमिते एकादशादिषु च भागयोलम्बकस्य प्रमाणमुन्नेयं, उन्नयनप्रकारं चात्रव वक्ष्यामः । अत्राप्यायतनानि पिशीलमात्रााण, अथवा अस्यैष धिष्ण्यो लीयत इति प्राज- हितस्यापि धिष्ण्यत्वदर्शनादायतनानां चतुरश्रमण्डलत्वयोरनि- यमेन प्राप्तयोरपि मण्डलमेव गार्हपत्यायतनं अग्नयो वै त्रयी विद्येत्यत्रानुवाकपर्याये तस्य पृथिवीस्तुतेः तदाकारत्वाच्च तस्याः अर्धमण्डलाकारं धनुराकारं दक्षिणानचायतनं, तत्रै- वान्तरिक्षस्तुतेः तदाकारत्वाञ्च नभसश्चतुरश्रमाहवनीयम्, तत्रैव धुलोकस्तुतेः चतुरश्रमैन्द्रस्थानमिति शास्त्रान्तरे दर्शनाच्च सभ्यावसथ्ययोरपि चतुरश्रमेव, तयोस्तविकारत्वात् । अत्र- ·करावन्दीया व्याख्या योगः गार्हपत्यायनने पिशीलमात्रं चतुरश्रं विहृत्य मण्डलं कुयी- दक्षिणाग्नेगपि वचनान्, पिशीलद्विकरण्या चतुग्ध विहृत्य मण्ड- लकृित्य मण्डलविष्कम्भचनुर्भागेन दक्षिणामयायतनं तन्निमि- त्तादुत्तरतश्शत निहत्य तत्र शङ्को तद्विष्कम्भमध्यं नियम्यान्नो समौ कृत्वा मण्डलं विलिख्य मण्डलमध्ये प्राची लेग्वां विलिग्थ्य उदगधै सजेन् । दक्षिणाध आयतनं गार्हपत्यम्य पुरस्ता- दष्टपक्रमादीनतीत्य पिशीलमात्र चनुरश्रमाहवनीयं कुर्यात् तन्पुरम्नात् मञ्चरमवशिष्य आहवनीयवत् मभ्यं तत्पुरस्ना- दावसथ्यमपि । नत् पिशीलप्रयाणं च । द्विप्रादेशं पिशीलम् । मुष्टिकृतोऽरनिः पिशीलमित्येके । बाहोरन्तराळं पिशीलमित्येक इति केचित् । प्रक्रम्यत इति पक्रम इनि पदस्थापि प्रक- मनामिच्छन्ति । तथाऽपि लभ्यते, अयमत्र विमानक्रमः-गाईपया- हवनीयधिष्णियो विमाय गाईपत्याहवनीययोरन्नराळमित्यादि दाक्षिणापायम्य नियम्य निमित्तं कृत्वा नेनैव लक्षणेनोत्तरतश्च निमित्तं विपर्यस्य दक्षिणत उत्तरतश्च निमित्तं कृत्वा पिशील- द्विकरणीचतुरश्रमण्डलविकम्मचतुर्थीशन दक्षिणयोनिमित्तयो- रुदक्कृतनिमित्तद्वयानुकूल्येन शङ्क निखनेन् । अनयोः पश्चिम- शङ्की पिशीलद्विकरणी चतुरश्रमण्डलविष्कम्भार्थेन मण्डलमा- लिख्य पूर्वशङ्क्वानुकूल्येन प्राची ज्ञात्वा मण्डलस्योत्तरार्धे त्यजेत् । दक्षिणा? दक्षिणाग्निधिणियो भवति । सुन्दरराजीया व्याख्या. गार्हपत्याहवनीययो + श्रुतिसामर्थात् तत्कथं ग्राह्यमित्यत आह समं सर्व, गार्हपसाहवनीययोः गार्हपत्यस्य पौरस्से शङ्को ·आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् आहवनीयस्य पाश्चाव सङ्की च दक्षिणानो दक्षिणाग्नयायतनम् । नदायननमध्यमियन्ये । तस्मिन् पक्षे गार्हपत्याहवनीययोगपि मध्ययोरेव ब्रहणम् । माण्येवाग्रयायतनानि पिशीलमात्राणि चतुरश्राणि परिमण्डलानि वा धिष्णियत्वान्मण्डलं गाहपयस्य । अर्धमण्डलं दक्षिणाग्नश्चतुरश्रमाहवनीयस्येन्यैतिहासिकास्सर्वाणि चायननानि क्षेत्रतस्तुत्यानीत्याहुः । तत्रोक्तो मण्डलविधिः आहवनीयस्याक्ष्णयारजा चतुरश्रं विद्वत्य विधानेन मण्डलं कृत्वा उत्तरार्ध जह्यात्तदक्षिणामयायतनम् ॥ कपर्दिभाष्यम् यजमानमात्री प्राच्यपरिमिता वा यथास- नानि हवींपि संभवेदेवं तिरश्चीप्राञ्चौ वेद्यसावुन- यति । प्रतीची श्रोणी पुरस्तादहीयसी पश्चात्प्रथी- यसी मध्ये सन्नततरैवमिव हि योषेति दाझिक्या वेदेविज्ञायते ॥ ५॥ यजमानमात्रीत्यादि दार्शिक्यावेदेश्श्रुतिः। अस्याश्श्रुते- रथ विमानविधिनैव व्याचष्टे । करविन्दिया व्याख्या आयतनविहरणानन्तरं प्रकृतिभूतयोर्दर्शपूर्णमासयोर्विहरणमुच्यते। (यजमानमात्री-वेदर्विज्ञायते.) यजमानमात्रीति ॥ यजमानमात्री षण्णवत्यङ्गुला प्राक्त्वेनापरि.

·0 करविन्द्रीया व्याख्या, सुन्दररानी या व्याख्या च मिना । तदधिका प्राची प्रामुग्वा. संभवी व्याप्ति', यथा हवींपि परस्परसंबन्धेन आसन्नानि भवन्नि तथा तिरश्ची निर्यमानी स्यात्, आयामस्य त्रिभागोना पश्चात्तिरची। 'आयामम्यान पुरम्नात्तिरश्ची' इति वोधायनः । पशुवन्ध च तथा दृश्यने, अरनिभिर्वा चनुभिः पश्चात् पड्डिः प्राची त्रिभिः पुरस्तादिति, विकृतिषु बहुद्दविप्पु वहृविस्ताग, अल्पद्दविषु प्रकृनिवन् । प्राञ्चों वेधंसावुन्नयनि प्राक्त्वेन पूर्वान्नमनीतावमौ कुर्यात् प्रतीची श्रोणी तथा पृथक्वेन श्रोण्याकुर्यात् अंडीयमी- तन्वी प्रथीयमी-विम्तीणी सन्नततरा अतिशयेन ननुः, एवमिव हि योषेति । एवमिवहीनि शब्दो निपातसमुदाय: प्रमिद्धवचनः । यथा-एवमिव हि पशुः एवमिव बन्नमद्यत इनि । एनदेव हि योषा माह-श्यमम्याः । यन्मध्ये कृशत्वं पृथ्वंमत्वं पृथुनरश्रोणीन्वं च । एतत् 'चतुश्शिवण्डा युव- निस्मुपेशा' इति मन्त्रवर्णाच लभ्येत, दाशिक्या वेदेः दश- पूर्णमासयोस्साधारणाऽपि वेदिः दर्श पूर्वेधुदृश्यनया दार्शि- कीत्युच्यते । यद्वा-दर्शपूर्णमासयोरेक शेष कृत्वा निर्देशः, सुन्दरराजीया व्याख्या. (यजमानमात्री+विज्ञायते.) यजमानमात्री चतुररनिः पञ्चारनिर्वा' यथाऽऽसन्नानि हवी षि संभवेत् संगृह्णीयात् । एवं तिरश्ची अर्धलक्षणं ति- यगित्यर्थः । उन्नयति दीर्घ नयति । प्रतीची प्रतीच्या यो- पासादृश्यं च 'चतुश्शिवण्डा' इति मन्त्रवर्णात् दार्शि- क्याः-दर्शपूर्णमासिक्याः। 1अधिका.

·72 आपस्तम्बदमूत्रम् कपर्दिाप्यम् अपरेणाहवनीयं यजमानमात्री दीर्घं चतुरश्रं विहत्य तावती रज्जुमायम्य मध्ये लक्षणं कृत्वा दक्षिणयोश्श्रोण्यसयोरन्तरा नियम्य लक्षणेन द- क्षिणापायम्य निमित्तं करोति । निमित्ते रज्जु नि- यम्यान्तौ समस्येत् । दक्षिणायाश्श्रोणेर्दक्षिणमं- समालिखेत् । एवमुत्तरतः। तिर्यङ्मानी द्विगुणां तथा कृत्वा पश्चात्पुरस्ताचोपलिखेत् । विमितायां पुरस्तात् पार्श्वमान्या उपसंहरेत् । श्रुतिसाम- र्थात् ॥ ६॥ इति चतुर्थखण्ड'. अपरेणाऽऽहवनीयं एकरज्जादिभिदीर्घ चतुरश्रं विहृत्य संपाद्य यजमानमात्री पाचमानी यथा सन्नानि हवींषि संभवेत् परस्परासंघटिनानि तिष्ठन्ति तथा तिर्यमानी । तस्यास्त्रि- भागोन वा निरश्चीति बोधायनीये शुल्वान्तरे प्रतिपादितम् । तावती रज्जुमभ्यस्य उभयतः पाशौ कृत्वा दक्षिणयोश्रोण्यं- सयोरन्तौ नियम्य पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमित्तं शङ्क निहत्य तस्मिन् शङ्कौ रज्जु संयोज्य पाशावुन्मु- च्य तेन हस्तेन गृहीत्वा दाक्षणां श्रोणिमारभ्य यावद्दक्षिणां- ·कपाभाग्यम् , कविन्द या व्याख्या च कपर्दिाप्यम. समालिखन् । एवमुत्तरपाश्वमालिवन । एतन्मन्नतन्वं वेदेः। निर्यमान्याप्येवं कुर्यात् । तिर्यमानाप्रमाणां रज्जुमभ्यम्य मध्ये लक्षणं कृत्वा श्रोण्योरन्ने पाशी प्रतिमुच्य पादपसार्य नत्र शङ्ख निहत्य नत्र रज्जु प्रबध्यान्नी म्मम्य दक्षिणां श्रोणि- मारभ्य यावदुत्तरा श्रोणी नावदाखिन् । एवं पुरस्तादपि करोति । एवमुन्नयनं श्रोण्यमा । एवंप्रकारा हि योषा। हिश. ब्दो रूपप्रसिद्धौ । प्राक्छिगम्स्त्री एवमेवत्यर्थः । विमिनाया मेवं चतुरश्रमापादितायां पुरम्नान्पाश्वमान्यापमंहगेत, मङ्को- चयेत् । श्रुतिमामान्–'पुरम्नादंहीयमी' इति यैषा श्रुतिः तस्यास्मामात् । इनरथा योषामादृश्यमपि न स्यात् ।। इति चतुर्थ खण्ड करविन्दीया व्याख्या. एताद्विहरणेन व्याचष्ट. अपरणाहवनीयं + एवमुत्तरतः. अपरेणेति। अपरेणाहवनीयं आहवनीयस्य पश्चात्समीपे । गाईपसावनीक्योर्यद्यपि महदन्तराळं तथाऽप्याहवनीयसमीप एव वेदिः। केचिद्विस्तारद्विगुणायाम दीर्घमिच्छन्ति । उक्त- प्रमाणं दीर्घचतुरश्रमाहवनीयमपरेण विहृत्य श्रोण्यंसेषु शङ्क- निहत्य यावदायामः नावती रज्जुमभ्यस्य आयामद्विगुणां रज्जु कृत्वा मध्ये लक्षणं निरञ्जनं कृत्वा दक्षिणयोश्श्रोण्यसयोरन्तो नियम्य निरञ्जनेन दक्षिणापायम्य शङ्क निहत्य तस्मिन् रज्जु SULBASUTRA 10 ·71 आप्स्तन्वायसूत्रम् भनिमुच्य पाशावकीकृन्य श्रोण्या आरभ्य यावदंसं वृत्तमार्गेणा- लिखेत् । उनपाचे उत्तरतोऽपायम्य एवमेव कुर्यात् ।। निर्यध्यानी द्विगुणां-लिखेत्) तिर्यमानीमिति । पूर्वी निर्यमानी पूर्ववद्विगुणां कृत्वा पुरनोऽपायम्य दक्षिणस्मादमात् प्रक्रम्य उत्तरमंसमालिखेत्, पश्चिमया निर्यमान्या पश्चादप्येवमेव कुर्यात्, वेदिप्राचीमितां रजु गाहपत्याहवनीययोरन्नराळमित्युक्तप्रकारेण वेद्या दक्षिणो- त्तरमायम्य पूर्ववद्वितृतीयदेशे लक्षणं कुर्यात् उदग्वाहिदेरुत्तरतः उत्तरार्थ लक्षणं च कृत्वा वेद्याः पश्चादप्येवमेव वितृतीये लक्षणं कुर्यात्. गार्हपत्याहवनीययोर्मध्ये-मध्यदेशः तत्र लक्षण कुर्यात् ।। विमितायां श्रुतिसामर्थ्यात्.) विमिनायामिनि । विमितायां चतुरश्रीकृतमात्रायां लेखा- करणान् प्रागेव पार्श्वमान्यौ पुरस्तात्पुरत उपसंहारेत्-संको- चयेत् । इति चतुर्थ स्वण्डः. - सुन्दरराजीया व्याख्या. ( अपरेण +श्रुतिसामर्थ्यात् ) नस्या विहरणमाह- निमित्ते 'रज्जु र जुमध्यं नियम्य प्रतिमुच्य दक्षिणायै दक्षिणस्याः श्रोणेरारभ्य दक्षिणमंसं प्रत्यालिखेत् । तिर्य- मान्योरपि मध्ये लक्षणं कृत्वा श्रोण्योरंसयोश्चान्तौ नियम्य रज्ज मध्ये नियम्य 1 ·सुन्दरराजीया व्याय. पानाध्यन 15 - पश्चात्पुरम्नाचापायम्यन्यादि दृष्टव्यम् । एनदेव श्रोग्यमयो- रुन्नयनम् । त्रिपितायां चनुरश्रीकृनायां मनमना पूर्वमत्र किश्चिदुपहरेन नादायमी ' इति श्रुतिमामथ्योन। अत्र बोधायनः 'यजमानमात्री प्राची, नस्या एवार्थ पुरस्तात्तिरची, त्रिभागोना पश्चात्तिरश्ची त्रिंशत्पदानि' इति ।। कपर्दिभाप्यं त्रिंशत्पदानि प्रकमा वा पश्चात्तिरश्ची भवति । पत्रिंशत्प्राची चतुर्विंशतिः पुरस्तात्तिरश्चीति सौ- मिक्या वेदेर्विज्ञायते। पट्त्रिंशिकायामष्टादशोपस- मस्य अपरस्मादन्तावादशनु लक्षणं पञ्चदशसु लक्षणं पृष्ट्यान्तयारन्तौ नियम्य पञ्चदशकेन द- क्षिणापायम्य शङ्ख निहन्त्येवमुत्तरतश्श्रोणी। वि- पर्यस्तयांसौ पञ्चदशकेनैवापायम्य द्वादशके शङ निहन्ति । एवमुत्तरतस्तावंसौ। पदानीयस्मदीया श्रुतिः । त्रिंशत्पदानि प्रक्रमा वा पश्चात्तिरश्वीति । तिर्यमानी भवति । षट्त्रिंशत्पृष्ठया प्राची चतुर्विंशतिः पुरस्तात् तिर्यद्यानी भवतीति सौमिक्या वेदेः सोमे श्रुतिः। षट्त्रिंशिकायां रज्जां अष्टादशोपसमस्य प्रक्षिप्या- न्तयोः पाशौ कृत्वाऽपरस्मादन्तावादशम् लक्षणं पञ्चदशसु लक्षणं निरजनं कृत्वा पृष्ठयान्तयोः प्राग्वंशस्य मध्यमाल्लाला- :

·आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् श्रोणी। टिकातीन्प्राचः प्रक्रमान् प्रक्रम्य अङ्क निहत्य तस्माच्च पुरस्तात् पत्रिंशत्यऋम भङ्क निहत्य नयोः पागा प्रतिमुच्य पञ्चदशकन दक्षिणापायम्य गई निहन्यात् । मा दक्षिणा एवमुत्तरतोऽपसार्य शङ्घ निहन्यात् । सोत्तरा श्रोणी। विपर्य- स्तयांमौ । पञ्चदशिनवोपायम्य द्वादशके शङ्क निहन्यैवमुत्तर- तस्तावंभौ । गकोः पाशावुन्मुच्य पूर्वपाशमपरस्मिन्प्रतिमुश्चेत् । अपरं पूर्वस्मिन्प्रतिमुञ्चन् ! स विपर्यासः । विपर्यस्तया-एवं कृ. तया रज्जांऽयौ मानव्यौ। नेनैव निरञ्जनेन दक्षिणाऽपसार्य द्वादशके शङ्क निहन्यात् । नेनैवोदगपसार्य द्वादशके शङ्कः । नावंसौ। महावेधा मानं किमिर्थमिदमुच्यते । यावता सिद्ध- मेतत् ? अनेकरज्जुविहरणविवक्षयोक्तमिति केचित्परिहरन्ति । आयामं वेत्यस्मिन् पक्षे द्वादशके लक्षणम् । पञ्चदशके लक्षणे च सप्तविंशतो निरञ्जनमिति लक्षणबाहुल्यप्रतिपादनार्थमित्य- परे । समचतुरश्राणां दीर्घचतुरश्राणां च विहरणमुक्तम् । इह तु दीर्घविषमचतुरश्रस्येत्यन्ये । तदेकरज्ज्वा विहरणम् । त्रिकचतुष्कयोः प- श्चिकाऽक्ष्णयारज्जुः॥३॥ ताभिस्त्रिरभ्यस्ताभिरंसौ । चतुरभ्यस्ताभि- इश्रोणी ॥४॥ यस्य चतुरश्रस्य त्रिका तिर्यमानी चतुष्का पार्श्वमानी तस्या अक्ष्णया रज्जुः पश्चिका । ताभिरंसौ मातव्यो। त्रिक त्रिरभ्यासयुक्तं द्वादश भवन्ति । चतुष्कं (षोडश पश्चिका) ·कपदिभाध्यम, करविदीया व्याख्या च विशतिः । यूपावटीयाच्छङ्काः पश्चात घोडशम गङ्क निहत्य तस्मिन् पश्चिकां माभ्यामं प्रतिमुच्य युवावटी माझ्यासं त्रिकं प्रतिमुच्यांमावायच्छेन् । चतुरभ्यस्तानिस्श्रोणी । नाभिरेव चतुरभ्यासयुक्ताभिः श्रोणी मानव्यौ । विशेष अङ्क निइस तस्मिन् पश्चिकां साभ्यासं पञ्चविंशनि प्रतिमुच्य पञ्चदशिकां प्रतिमुच्य ताभिश्श्रोणी विहरेन् !! करविन्दीया व्याख्या. दर्शपूर्णमामवेदिविहरणानन्तरं प्रकृनौ मौम्यवदिविमानमुच्यते । (त्रिंशत्पदानि प्रक्रमा वा-वेदेर्विज्ञायते त्रिंशदिति ॥ त्रिंशत्पदानि पश्चात्तिरची भवतीति नेत्ति- रीयकश्रुतिः । त्रिंशत्प्रक्रमेति शाखान्नरीया, अतो विकल्पः, यद्यपि कर्मोपदेशः प्रक्रमशब्देन प्राग्वंशस्य मध्यमाल्लालाटिका- श्रीन् प्राचः प्रक्रमानिति नत्रापि श्रुत्यौवैकल्पिकत्वेन प्रदर्शनार्थः प्रक्रमशब्दः। नत्र प्रक्रम्यत इति प्रक्रमशब्दः। पश्चात्तिरश्ची पश्चा- त्तिर्यमानी प्राची आयामः पुरस्तास्तिरश्ची निर्यमानी विमान- मुच्यते ॥ (त्रिंशि-वंसौ) षत्रिंशिकायामिति ॥ षत्रिंशिका षट्त्रिंशत्प्रमाणा रज्जुः, तस्यामष्टादशोपसमस्य संयोज्यापरस्मात् पश्चिमादन्ता- दारभ्य द्वादशसु लक्षणमंमार्थ, पञ्चदशमु लक्षणं श्रोण्यथै, प्राग्वं शस्य मध्यमाल्लालाटिकात्रीन् प्राचः प्रक्रमानतीत्य ततः पुर- स्तात् पत्रिंशत्ममाणां प्राची लेखामालिखेत् सा पृष्ठया तदन्तयोश्शङ्क निहत्य तयोः पाशौ पनिमुच्य पञ्चदशिकेन लक्षणेन ·75 आपस्तम्बगुवमूत्रम् दक्षिणापायम्य गर्नु निहन्ति मा दक्षिणा श्रोणी, एवमुत्तर नोऽपायम्य शकुः, मोत्तरा श्रोणी, विपर्यस्तयांमौ विपर्यस्तपा शयांऽशो मानव्या । पञ्चदशिकनेवापायम्य द्वादशिके शङ्खः, दक्षिणतः उत्तरनश्च नावंसौ। ननु तदर्थमभ्यस्यापरस्मिन् ' इत्य नेनैव विहरणेनास्मिन्विहरणे सिद्धे किमर्थमिह पुनर्वचनम्, उच्य. ते-सयापूर्वागमार्थमिति केचित्परिहरन्ति, अनेकरज्जुविवक्षया इत्यन्ये, आयामाभ्यासेषु द्वादशसु लक्षणं पञ्चदशसु लक्षणं स. साविंशत्यादौ निरञ्जनामिति लक्षणबाहुल्यप्रतिपादनार्थमित्यपरे । दीर्घचतुरश्राणां च नत्र विहरणमुक्तं । इह तु विषमदीर्घचतुर- श्रस्येसपरे ॥ (तदेकरज्ज्वा विहरणम्) तदिति ॥ एका चासौ रज्जुश्चेवेकरज्जुः, एकयैव रज्ज्वा ओण्यसानां विहरणं एकरज्जुविहरणं । द्विशङ्कुना त्रिशङ्कुना पञ्चशङ्कुना वा योगेन यहिहरणमुक्तं तदिदमित्युक्तमनुभाषते अनेकरज्जविधित्सया ॥ (त्रिकचतुम्कयोः--पश्चिकाऽक्ष्णयारज्जुः) त्रिकेति ॥ त्रिका त्रिप्राणा चतुष्का चतुष्प्रमाणा प- ञ्चिका पञ्चप्रमाणा) त्रिकचतुष्कयोरिति आयामाभ्यासप्राप्तम- नूयते, तदभ्यासेन श्रोण्यसविधानार्थ एवमुत्तरेष्वभ्यासेषु ।। (ताभिस्त्रिरभ्यस्ताभिरंसी) ताभिः पृथक्पृथकिरभ्यस्ताभिः त्रिरुपरि निक्षिप्ताभिः, त्रिका त्रिरभ्यस्ताव द्वादश, चतुष्कात्रिरभ्यस्तात् षोडश, प. श्वकात्तूिरभ्यस्तात् विंशतिः, ताभिरंसौ मातव्यौ ।।

·करविन्दीया सुन्दरराजीया चाव्या चनुग्भ्यम्ताभिश्श्रोणी त्रिकाचतुरभ्यन्नात् पञ्चदश. चनुष्कादिगतिः, पञ्च कात् पञ्चविंशतिः, नाभिश्रीया मातव्यो। यूपावटीयाच्छ कोः पश्चात् पोडशम गई निहन्य नम्मिनिरभ्यम्नां पश्चिकां चतुरभ्यम्नां प्रतिमुच्य यूपावटीये त्रिरभ्यम्नां त्रिका प्रनिमच्य ताभ्यामंमा मातव्या ! नथा पोडशम्थिनशङ्की पञ्जिकां चतु रभ्यस्ता प्रनिमच्य प्रथप्रनिहिन गौ चतुरभ्यम्नां त्रिकां- प्रनिमुच्य नाभ्यां धोण्यौ. आयामाभ्याममिद्धमिदम् । आया महिगुणाभ्याममिदं वा ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या. (त्रिंशत्पदानि प्रक्रमा वा वेदेर्विज्ञायते पदं च द्विविधमुक्तं वोधायनेन दशाङ्गुलं क्षुद्रपदं पदं पञ्चदशाङ्गुलम् ' इनि । द्वादशाङ्गुलमिति कात्यायनः । एनानि त्रिविधानि पदानि लौकिकेन पदेन विकल्प्यन्ने । नथा वक्ष्यति- पदे युगेऽरनौ' इत्यादि । एतान्येव चतुर्विधानि पदानि द्विगुणानि विगुणानि च प्रक्रमाः। ते च सप्तविधाः । तत्र माग्निचित्ये सोभे पदैर्विमानं न लभ्यते अग्निक्षेत्रासंभवात् । एवं सप्तविधेऽनौ विंशत्यङ्गलस्य निवृत्तियाख्याता, अनग्नि- चित्ये तु सर्वेषामेव प्रदप्रक्रमाणामिच्छ या विकला इति केचित् । अन्ये पुनरेवं व्यवस्थामिच्छन्ति-पदैश्चतुर्विधैर्विशत्यङ्गुलेन वा प्रक्रमेण मानमनग्निचित्ये । एकविधानौ विंशत्यङ्गलेन, द्विवि- धादिषु पञ्चविधपर्यन्तेषु चतुर्विशत्यङ्गलेन, पडिधादिषु द्वाद- ·80 आपस्तम्बाबमूत्रम् शविधपर्यन्नेषु विंशत्यङ्गलेन लौकिकेन वा द्विपढेन, त्रयो- दशावधादिषु षद् त्रिंशदङ्गुलेनेत्यादि । सर्वेषामपि पक्षे अग्नयः पञ्चचत्वारिंशद्र ङ्गुलेन क्रोग संभवन्ति । तत्राग्नयनुगुणा वेदे विवृद्धिः कतव्या । पैसादाशिन्यां न्यायस्य प्रदर्शितत्वात् । यथा-पञ्चागविधेऽनौ षटपञ्चाशदङ्गुलो दण्डः प्रक्रमस्थानीयः, एकशतविधे अशीत्यङ्गल इत्यादि । अथास्या वेदेविहरणमाह- षट्त्रिंशिकायां+विहरणम्) यावदायामं प्रमाणमित्युकस्य मानस्यायं प्रपश्चः । अथास्या एव वेदेरनेकरजा विहरणमाह- (त्रिकचतुष्कयोः+श्रोणी) त्रिकचतुष्कयोस्तिर्यपार्श्वमान्योः अभ्यस्ताभिः उपक्षि- प्लाभिः, यथा--त्रिका त्रिरभ्यस्ता द्वादशिका, चतुष्का त्रिर- भ्यस्ता षोडाका, पश्चिका त्रिरभ्यस्ता विंशतिका । एता- भिस्तिमृभिरभ्यस्ताभिरंसौ मातव्यो । एताभिरेव चतुरभ्यस्ता- भिः पञ्चदशिकया विशिकया च श्रोणी मातव्ये । द्विरभ्यस्ता- भिरप्येताभिरंसो मातुं शक्यते । सर्वत्र द्वादशिकांऽसयोः । तिर्यमानी पञ्चदगिका । श्रोण्योरितरा पृष्ठयायां पार्श्वमानी एवं षडभीरज्जुभिर्विहरणम् । एवमुत्तरत्र ।। कपर्दीया भाष्यम्. प्रथमनिहते शङ्को त्रिकं साभ्यासम् ।

·सुन्दरगजीय माल्या कृपाइभाष्य
कगविन्दाय धान्या व
हादशिकापश्चिमाञ्चयोदशिकाऽगयारज्जुः,
ताभिरंमो हिरभ्यम्ताभिश्रोणी ।।
पावटीयाच्छ कोः पश्चामश्चमु गर्ने निहत्य तस्मिन्
त्रयोदाशिकां प्रतिमुच्य पावटीये पश्चिको द्वादशिकां च
प्रनिमुच्य नाभिग्मो मानव्यों : दिग्भ्यम्नामिश्रोणी । यूपावटी-
ये त्रयोदसिकांनाभ्यामा पनिमुच्य नावामां द्वादनिकांच
प्रथमनिहने पश्चिका न सामान, नाभिः श्रोणी मातव्यौ ।
कविन्द्रीया व्याख्या.
द्वादाशकारः
स्पष्टार्थमिदम् ।।
ताकि:-श्राणी
यूपावटीयशङ्कोः पश्चात् पञ्चदशन गईं निहत्य तस्मिं-
स्त्रयोदशिकां प्रनिमुच्य यूपावटीये वादशिकां प्रतिमुच्य ताभ्या-
मंसौ । तथा प्रथमनिहनशङ्की द्विरभ्यम्नां पश्चिका प्रनिमुच्य
यूपावटीये द्विरभ्यस्ता त्रयोदशिकां प्रतिमुच्य ताभ्यां श्रोण्यौ ।
अर्धाभ्यासपाप्तमिदमायामचतुर्गणाभ्यासप्राप्तं वा ॥
सुन्दरराजीया व्याख्या.
द्वाददिशिका+श्रोणी)
द्विरभ्यस्ताभिः षडिंशिकादिभिः ।
कपर्दिाप्यम्.
पञ्चदशिकाऽष्टिकयोः सप्तदाशकाऽक्ष्णयारज्जुः।
ताभिश्रोणी॥
.
:
SULBASUTRA
11

·82 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् प्रथमनिहताच्छकोः पुरस्तादष्टमु शङ्क निहत्य तस्मिन् सप्तदशिकामष्टिकां च प्रनिमुच्य प्रथमनिहते पञ्चदशिकाम् । ताभिः श्रोणी ॥ द्वादशिकापञ्चत्रिंशिकयोस्सप्तत्रिंशिकाऽक्ष्णया- रज्जुः । ताभिरंसौ॥ P- प्रथमनिहताच्छकोः पुरस्तात्मक्रमे शङ्कं निहत्य तस्मिन् सप्तत्रिंशिकां पञ्चत्रिंशिकां च प्रतिमुच्य यूपावटीये द्वादशिकाम् । ताभिरंसौ मातव्यौ ॥ एतावन्ति ज्ञेयानि वेदिविहरणानि भवन्ति ॥ एतावन्त्येव शुद्धमूलानि ज्ञातुं शक्यानि वेदिविहरणानि भवन्ति । अन्ये शुद्धमूलाः कल्पयितुमशक्याः । तस्मादेताव. न्तीसवधायन्ते- करविन्दीया व्याख्या. (पञ्चदशिका+श्रोणी) प्रथमनिहतशङ्कौं पञ्चदशिका, ततः पुरस्तादष्टासु सप्त- दशिका, ताभ्यां श्रोण्यौ । आयामत्रिगुणाभ्यासमाप्तमिदं आ- यामतृतीयद्विकाभ्यासप्राप्तं वा ॥ (द्वादशिका+ताभिरंसौ) द्वादशिकोत । इदमपि गतार्थम् । यूपावटीये द्वाद- शिका, प्रथमनिहतशङ्कोः पुरस्तात्मक्रममात्रे शङ्कु निहत्य तस्मिन् सप्तत्रिंशिका, ताभ्यामसौ, पञ्चमद्वयाभ्यासप्राप्तमिदं, पञ्चगुणा- भ्यासप्ताप्तं वा।

·करावन्दीया व्याख्या, मुन्दराजीया व्याख्या कपर्दिभाध्यं च एतावन्ति भवन्ति एनावन्तीति ॥ शुद्धमूलतया ज्ञानुं शक्यानि एनावन्त्ये वेसवधारणा । एतावन्त्युक्तानि, अन्यान्यपि उन्नयानि, सच्छे- दाभिः रज्जुभिनिहसिवृद्धिभ्यां च वेदिविहरणानि भवन्त्येव, यद्यपि इदं विहरणमेकरज्जा द्विशयोगेनैव व्याख्यतम्, तथा त्रि. शङ्कुपञ्चशङ्कुभ्यामपि निमिवृद्धिभ्यां यथा योग विहर्तव्यः, इतरथा तयोविधानस्यादृष्टार्थत्वकल्पनाप्रमझान्, अतो निदर्शन- मेतत् मर्वविहरणानाम् । सुन्दरराजीया, (पञ्चदशिका+भवन्ति) छेदरहितान्येतावन्ति । सच्छेदान्यन्यान्यपि बहूनि सन्ति यथा- अर्घद्वादशिकायचतुर्थिकयोरर्धत्रयोदशिकाऽक्ष्णयारज्जुः, ताभिरंसौ । पञ्चदशिकासपादकादाशकयोः पादोनैकानविं- शिकाऽश्णयारज्जुः, ताभिश्श्रोणी इत्यादि । कपर्दिभाष्यम्. अष्टाविंशत्यूनं पदसहनं महावेदिः । नवशतानि द्विसप्ततिश्च (972) पदक्रमाणि प्रक्रमपमा णानि वा चतुरश्राणि महावेदेः। महदहणं किमर्थम् ? पद- प्रमितायां महावेद्यां सदोहविर्धानादीनामाप पदन मानार्थ, प्रक्रमामितायामरविप्रक्रमैरेव नवारविः तिर्यमानत्यिरात्निमानं सदसो विहितम् । नवारत्नि तिर्यगिति नियतप्रमाणविधानात् ·आपस्तम्बमुल्बसूत्रे अत्रिनन विधानमन्मीयते । तथा हविर्षानन्य जयरात्रि विस्तारं नकारनयायाममियनमीयते ! नत्कथं पदेन तयो मानं लभ्यते इत्युच्यते. चत्वारिंशदधिकानि पञ्चशनाङ्गल- प्रमाणानि पदविमिताया वेदेरायामः, पदं पञ्चदशाङ्गुलामति वचनात् । मदमः पश्चात् पञ्चचत्वारिंशदङ्गलं षोडशाधिक शतद्वयं सदोहविर्धानयोर्मध्यं पञ्चचत्वारिंशत्संचरः। हविर्धा- नस्य षोडशाधिकं शनद्वयम् । अवशिष्टमष्टादशाङ्गुलम् । तस्मा- दुत्तरवेदिमदोहविधानानां अन्तर्वेयसंभवात् वृद्धिः कल्पनीया। अरनवा हानः कल्पनीयः । तदुभयमचोदितं भवति । अतो येन वेदिमिना नव नेपा मानार्थ महद्भहणं स्थितम् । करविन्दीया व्याख्या. (अष्टाविंशत्यूनं+महावेदिः) द्विसप्ततिः नवशनानि च पदपरिमितानि क्षेत्राणि महा वोदः, प्रक्रममानेऽप्येवम् ! पदग्रहणं किमर्थ, उच्यते-पदग्रहण- महद्रहणाम्यामेतत् ज्ञायते-वेद्याः पदेन माने सदोहविर्धानयो रपि पढेन मानं नागनिभिः, उत्तरचेदिश्व युगमात्री न सर्वतो दशपदेति प्रक्रममितायां वेद्यामरनिविहितयोस्सदोहविर्धानयोस्स- र्वतो दशपदाया उत्तरवेदश्चासंभवात् पदेनैव सदोहविर्धान. योर्विमान युगमात्रोत्तरवैदिरिति सिद्धम् । संख्यानप्रयोजनम् बोदंतृतीये यजत इत्यादिषु। सुन्दरराजीया. अष्टाविंशत्यून+महावेदिः. पदग्रहणं प्रक्रमस्याप्युपलक्षणम् । + ·कपर्दिभाग्य सा दीर्घा कपर्दिभाप्यम दक्षिणस्मादमावाददासु इक्षिणस्यां श्रोण्यां निपातयेत् छदं विपर्यस्योत्तरत उपदध्यान । चतुरश्रा । तथा युक्तां मंचक्षीत ॥ दक्षिणम्मादसादारभ्य द्वादशस्वेव श्रोण्यां निपातयेन् । त्रीणि पदानि श्रोणिदेश, शिष्टानि विपर्यम्योत्तगम्मिन्नं मे मनसा म्थापयेत् । एवं कृने ममाविंशनिविस्नाग पट्त्रिंशदायता दीर्घ- चतुरश्रा भवति । नथाभूतां वेदि मनविंगनि षट्त्रिंशत्या गुणि ने मनि अष्टाविंशत्यूनपदमहस्रं भवति । सौमिक्या वेदेतितृतीयदेशे यजेतेति सौत्रा- मण्या वैदेर्विज्ञायते ॥ वेदितनीये यजेतेति दार्शिकपाशलकयोरसंभवात्सौमिकं लभ्यते । अतस्सौमिक्या इत्युक्तम् । प्रक्रमस्य द्विकरणी प्रक्रमस्थानीया भवति त्रिकरण्या वा॥ तृतीयकरणी प्रक्रमस्थाना, स्थानान्नाद्विभाषेति छम- त्ययः । तृतीयकरणी प्रक्रमं कृत्वा षट्विंशिकायामित्यादिना विहरेत् । तृतीयकरण्या वा वक्ष्यमाणेन विधिना । अष्टिका दशिकति तिर्यङ्मान्यौ। द्वादाशका पृष्ठया ॥

·९-1 आपस्तम्बाचनत्रे अरविनन विधानमन्मीयते । नया हविर्यानन्य जयरात्रि विम्नारं नवारत्रयायामनियन मीयने । तन्कथं पदेन नयो मानं लभ्यते इत्यच्यते. चत्वारिंशदधिकानि पञ्चशताङ्गल. प्रमाणानि पढविमिनाया बदेगयामः, पदं पञ्चदशाङ्गुलामति वचनात् । मदमः पश्चात् पञ्चचत्वारिंशदङ्गुलं षोडशाधिक शनद्वयं मदोदविधानयोर्मध्यं पञ्चचत्वारिंशत्संचरः। हविर्धा- नस्य घोडगाधिकं शनद्वयम् । अवशिष्टमष्टादशाङ्गुलम् । तस्मा- दत्तरवेदिमदाहविधानानां अन्नधसभवान वृद्धिः कल्पनीया । अग्नवा हात: कल्पनीयः । ननुभयमादितं भवति । अतो येन वेदिमि नेनैव नेपा मानार्थ महद्धरणं स्थितम् । करविन्दीया व्याख्या. (अष्टाविंशत्यूनं- महावेदिः दिसप्ततिः नवशनानि च पदपरिमितानि क्षेत्राणि महा वदिः, प्रक्रममानेऽप्यवम् ! पदग्रहणं किमर्थ, उच्यते-पदग्रहण- महद्रहणाम्यामनन् ज्ञायन-वद्याः पदेन माने सदोहविर्धानयो रपि पदेन मानं नागनिभिः, उत्तरवेदिश्च युगमात्री न सर्वतो दशपदेनि प्रक्रममितायां वेद्यामरनिविहितयोस्सदोहविर्धानयोस्स- तो दशपदाया उत्तरवेदेश्चासंभवात् पदेनैव सदोहविर्धान. योर्विमान युगमात्रोनरवैदिरिति सिद्धम् । संख्यानप्रयोजनम् वोदंतृतीये यजत इत्यादिषु । सुन्दरराजीया. अष्टाविंशत्यून+महावेदिः. पदग्रहणं प्रक्रमस्याप्युपलक्षणम् ।

·ऋपदिभाव 5 कपर्दिक्षाप्यम दक्षिणस्मादमावादासु दक्षिणस्यां श्रोण्यां निपातयेत् छेदं विपर्यस्योनरत उपदध्यात् । सा दीर्घा चतुरश्रा। तथा युक्तां मंचक्षीत ।। दक्षिणम्मादमादारभ्य द्वादशस्वेव श्रोश्यां निपातयेन् । त्रीणि पदानि श्रोणिदेशे, शिष्टानि विपर्यस्योत्तगम्मन्नं मे मनसा स्थापयेत् ! एवं कुने मनविंशतिविस्ताग पट्त्रिंशदायना दीर्घ- चतुरश्रा भवनि । नयाभूतां वेदि मनविंशनि षट्त्रिंशत्या गुणि ने मनि अष्टाविंशत्यूनपदहस्रं भवति । सौमिक्या वे दर्वितृतीयदेशे यजेतेति नौत्रा- मण्या वैदेर्विज्ञायते ॥ वेदितृतीये यजेतेति दार्शिकपाशलकयोरमभवात्सौपिक लभ्यते । अतस्मोमिक्या इत्युक्तम् । प्रकमस्य द्विकरणी प्रक्रमस्थानीया भवति त्रिकरण्या वा ॥ तृतीयकरणी प्रक्रमस्थाना, स्थानान्ताद्विभाषेति छप्र. त्ययः । तृतीयकरणी प्रक्रमं कृत्वा पत्रिंशिकायामित्यादिना विहरेत् । तृतीयकरण्या वा वक्ष्यमाणेन विधिना । अष्टिका दशिकति तिर्यमान्यौ! दादाशिका पृष्ठया ॥

·86 आपस्तम्बशुन्धमूत्रम् । अष्टिका पुरस्तात्तिर्यमानी । द्वादशिका पृष्ठया । द्वाद- शसु षडुपममस्यापरस्मादन्तात्पञ्चमु लक्षणं चतुर्ष लक्षणं कृत्वा पृष्ठयान्तयोरन्तौ नियम्य पञ्चकेन दक्षिणा पसार्य शङ्ख निह- न्यात् । एवमुत्तम्तस्ने श्रोणी । विपर्यस्तयांसों । पञ्चकेन दाक्ष- णापायम्य चतुर्पु शङ्कु निहन्यात् । एवमुत्तरनस्तावंसौ भवतः । त्रीणि चतुर्विंशानि पदशतानि सौत्रामणिकी वेदिः ॥ दक्षिणस्मादसादारभ्य चतुर्वेव दक्षिणस्यां श्रीण्यां निपात्य शेषं विपर्यस्येत्यादि पूर्ववत् । द्वादशपदविस्तारा द्वाद- शपदायामा भवति एवं मंचक्षीन । द्विस्तावा वेदिर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते ॥ कस्य द्विस्तावा ? सौमिक्याः प्रकृतत्वात्मकृतित्वाच्च । इति पञ्चमःखण्ड:. करविन्दीया व्याख्या. क्षेत्रतृतीयग्रहणं न प्रमाणमिति तृतीयग्रहणमिति कथं संख्यायत इत्यत आइ- दक्षिणस्मादंसा-संचक्षीत. वेद्या दक्षिणस्मादंसादारभ्य द्वादशसु दक्षिणस्यां श्रोण्यां लेखा निपातयेद्रज्जु वा तां निपात्य तदाहश्छिन्द्यात् । लेखाया बहिर्भूतं छेदं विपर्यस्य-विपर्यासं कृत्वा इतरतः-इतरस्मात् ·करविन्दीया व्याख्या . पार्थे स्थापयेवं मप्तविंशतिविस्तारा पत्रिंशदायता दीर्घचनु- रश्रा वेदिर्भवति, नथा युक्तां नथा भूतां गणयेन् । एतेन विषम- चतुरश्राणां संख्यानप्रकारो वेदितव्यः । वेदिप्रसङ्गाहिकारा उच्यन्ते - सौमित्या + विज्ञायते.. सुत्रामदैवत्या मात्रामणी, तस्या वेदिनीये यजेत इति श्रूयते । वेद्यास्तुनीयो देशः वेदितृतीयदेशः, स कस्याः, सौमि. क्याः, किमोदनं शालीनां मक्वाडकपारमितानामिति वत् ॥ (प्रक्रम-पृष्ठया.) प्रक्रमतृतीयकरणी व्याख्याता प्रक्रमस्थानीया भवति । 'स्थानान्नाद्विभाषा' इत्यादिना स्वार्थे छप्रत्ययः । तथा षट्त्रिं. शतिकायामित्यादिना सोमिकवाद्विमानं त्रिकरणी चोक्ता, अष्टिकादशिके तिर्यमान्या द्वादशिका पृष्ठया नत्पक्षे अष्टप्रमाणा पुरस्ताद तिर्यक, दशप्रमाणा पश्चात्तिर्यक् , द्वादशायामः द्वाद- शिकायां षडुपसमस्य चतसृषु पञ्चसु लक्षणं पञ्चमु श्रोण्या चतसृष्वंसौ । वेदितृतीयत्वं क्षेत्रत इत्याह- (त्रिणि चतुर्विशानि पदशतानि सौत्रामणिको वदिः.) चतुर्विशत्यधिकानि त्रीणि शतानि सौत्रामणिकी वेदिः । दक्षिणस्मादमादिसादि सौमिकवत् । प्रक्रमस्य तृतीयकरणीति दर्शनात्, अत्रापि पदप्रक्रमौ विकल्पितौ । प्रक्रमशब्देनोपक्रम्य पदशब्देनोपसंहारादन्यत्राप्यष्टासु प्रक्रमेष्वित्यादिषु पदेनापि विमानं लभ्यत इति सूचितम् । द्विस्तावा वेदिर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते.) प्रकृतत्वात् प्रकृतित्वाच्च सौमिक्या एवं द्विस्तावा-द्विगुणा वेदिरश्वमेधे भवति, पशुगणसंबन्धाधूपानां चोदकप्राप्तरथाक्ष- - ·SS आपस्तम्बभुल्बसूत्रम् । मात्रान्नराळना याविनाद्विम्नाववचनान वाध्यते । अतोऽत्र यथा संभवान्नराळा एव एकविंशतियूपाः ! त्रिस्तावान्नीत्वा त्रिप- दक्रमः द्विस्नावा ! यूपैकादागिनी पक्षे वेदिविवृद्धिर्भवतीत्येव । सुन्दराजीया व्याख्या. मङ्खयानोपायमाह- (दक्षिणस्माद+संचक्षीत. दक्षिणम्मादमादारभ्यापगन्ते पृष्ठयाया दक्षिणतो द्वाद- शमु रज्जुं निपानयेत् । नदक्षिणनग्छेदं दीर्घ त्रिकोणं मनसा विपर्यस्य उत्तरपाच उपदध्यात्, सा पत्रिंशित्प्राचिका सप्त- विंशतिव्यामा दीर्घचतुरश्रा भवति, तथाभूनां गणयेत् । सप्त विंशतिपद त्रिंश नास्मवर्ग कृत नव शतानि द्विसप्ततिश्च भवन्ति । सौमिक्या+भवति. प्रक्रमग्रहणं पदम्याप्युपलक्षणम्, एवं पदशतानीति पद ग्रहणं प्रक्रमस्यापलक्षणमिति शेषः ॥ त्रिकरण्या वापृष्ठया.) दशाङ्गुलपदस्य त्रिकरणी सप्तदशाङ्गुलयः एकादश ति- लाश्च अं १७ नि ११ द्वादशाङ्गुलम्य विंशत्यङ्गुलयः सप्तविंशति- तिलाश्च अं२० नि २७ पञ्चदशाङ्गुलस्य तिलोनषढुिंशतिरङ्गलयः। एवं प्रक्रमाणामपि द्रष्टव्यम् ।। त्रीणि सौत्रामणिकोवेदिः.) काठकानीनामध्येषा। द्विस्तावा वेदिर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते इति पञ्चमखण्डः .

·कपाटेनाचन काम इडा कपर्दिभाप्यम. प्रक्रमस्य दिकरणी प्रक्रमम्बानीया भवति । दिकरण्या त्रमाणतृतीयन वर्षदित्यादिना দ্বাধন तदेव विहरणम् । प्रक्रमो विपदस्त्रिपदी वा । प्रक्रमे याथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वात् ।। द्विपदविपदङ्गटः । त्रिपद. पञ्चचत्वारिंशदङ्गलः । पदं पञ्चदशा लामान वचनान । यथाकाम एव याथाकामी यथेच्छा । नथा गृहीयान् । प्रक्रमध्यर्धपक्रमो विप्र- कृष्टप्रक्रम इनि नवमन्वर्थमंज्ञा । पदाधिकम्य मानार्थम्य वाचको यथा यौगिकः तथा द्विपदं त्रिपदं वा वक्ति. कामत्यनेननि क्रमः । प्रकृष्टः क्रमः इति निरूढ., कल्पनाथद्रव्ये बचनात्पदाधिक प्रक्रम इति शब्दार्थस्य विशयित्वात् विशयित्वं कल्पनार्था- नामपि वाचकत्वादनेकवाचकन्वं, शब्दार्थाना विशयित्वं यतः, कस्य पदादयो ग्रहीतव्याः इसाह-- यजमानस्याध्वर्योा। एष हि चेष्टानां कर्ता भवति ॥ यजमानस्य पदं ग्राह्यं स्वामित्वात् । अध्वर्योर्वा-वाशब्दः पक्षव्यावृत्तौ । न यजमानस्य । अध्वर्युरेव कुनः ? चेष्टानां कर्ता भवति । चेष्टयन्त इति चेष्टाः कर्माणि । स कर्मणां कर्ता यतः । हिशब्दो हेतौ । तस्मादध्वर्योरेव न यजमानस्य । SULBASUTRA ? एष हि 12 ·आपनमूत्रन करविन्द्रीया व्याख्या. प्रऋनस्य ---भवान. हिनावायां क्या अब त्रस्य हिकरिणी प्रक्रम- स्थान भवति प्रमाणाडकरण्या विहरेन । प्रक्रमो--विद्यायित्वात् । पद पश्चदशाङ्गलम् . डिपदं त्रिंशदङ्गलम् त्रिपदं पञ्च चन्वारिंशदङ्गलम्. द्विपद त्रिपद च क्रमव्यवहागभयामिह ग्राद्यम् । अथवा प्रक्रमः पदविक्षेपवाची. पदादयोऽत्र मान माधनभूना गृद्यन्ने । अती न विशेषमात्रेग प्रयोजनम् । किन्तु नन्मबन्धिना केनचिद्रव्येण. अनः विक्षेपफलभूनसंयोग- विभागाभ्या मुशिनदेशान्तराळपरिमितरजादिना प्रयोजनम्, गच्छन् हि वा जनः एकं पदं विक्षिप्य निदधाति, तत्र निर्विकार मंगच्छन् मम पुरुष, स्थितनिधीयमानयोः पढयोरन्तगळं यथा पढपरिमितं भवति नया गच्छाने, अतो विक्षिप्तन पटेन पदद्वयं व्याप्तमिति द्विपदः प्रक्रमः, स्थितमपि पदं तत्महकागलि नाभ्यां रदत्रयव्याप्तेत्रिपदश्च भवति। प्रक्रमे याथाकामी-क.म इच्छा, नदननिक्रमो यथाकामम्, तस्य भावः यथाकाम्यम्, याथाकाम्यमेव याथाकामी-यथेष्टमित्यर्थः, विविध शेत इति विशय , उभयत्र प्रयोगो दृश्यत इसर्थः । ननु प्रक्र- मेषु वैषम्यमरि दृश्यते, यथा चतुरो विष्णुक्रमान् प्राचः क्रामत्युत्तरमुत्तरं ज्यायांसमिति । नायं दोषः, तस्य वचनस्योत्त. रोत्तरं ज्यायस्त्वविधिपरत्वात्, प्रक्रमे गृह्यमाणे द्विपदमेव त्रिप- ·करीब सुन्दरी मात्रा कगर्दैमाध्य, च । दमेव वा गृहीयान, न. मिश्रादया:, चतृग शिण मानिन्य. त्र वाचनिकबान क्रमपम्प न ऋषम्यानयोगः अना विशेपित क्रमविधा द्वित्रिपदमचायत गृहीयान्न मिश्रय. दित्यथैः . पादिमृत्र करमणः पदविकल्पनियनः प्रक्रम- योगपि विकल्पो भवनीन । यजमानस्य -- भवति यजमानाश्व प्रसिद्रा. हि शब्दो हनी, चष्टन्न इनि चेष्टाः कर्माण । अयमर्थ:-पदादयो यजमानस्य प्राद्याः स्वामि- वान. कुनः. याथाकामित्वान. नभ्य अध्वर्यो । वाशब्दो विक- ल्पार्थः यम्मादेषोऽश्वयुश्चेष्टानां कता भवति तम्मादस्य पदा- दयो ग्राह्या चेष्टाकर्तृवान्, यजमानस्य प्रमयर्थं वचनमध्व- योस्तु वाधकबाधनार्थमनो विकल्पः । सुन्दरराजीया व्याख्या. (प्रक्रमस्य-विशयित्वान् ।. शब्दार्थम्य - शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य विशयित्वं-अनेक- वृत्तित्वम् । इदं-प्रक्रमे याथाकाम्यं शब्दार्थस्य विशयित्वा- दुक्तमित्यर्थः । 'द्विपदः तक्रमः' इति बोधायनः । 'त्रिपदः प्रक्रमः' इति कात्यायनः । उभयमप्याचार्यम्यानुमतमिति विज्ञाय यजमान यध्वयाची पदेनाङ्गुलिभिर्वा प्रक्रमा ग्रायः स्वामित्वात् । कारणमाह- - एष हि भवति ·92 अपस्तम्बयान कपर्दिाप्यम्. रथमात्री निरूढ पशुबन्धस्य वेदिर्भवतीति वि- ज्ञायते । स्थत्रमाणा निरूढपशुवन्धम्य वैदिर्भवतीनि श्रुतिः । तस्य खल्वाहू ग्याक्षमात्री पञ्चात्तिर्यगीषया प्राची । विपथयुगेन पुरस्तात् । खलुशब्दोऽन्न कारे । नत्र नस्मिन्नर्थे रथप्रमाणविदो ग्यकारा आहुः । स्थानमात्री पश्चात् निर्यगीपया प्राची, विपथयुगेन पुगन्नात् रथाः.मात्री पश्चात्तियमानी। रथग्रहणं शकटनिवृत्त्यर्थम् । ईपामात्री पृष्ठचा । विपथयुगेन-व्याप्तः पन्था येन युगेन नद्रिपथयुगम् । अभ्यन्नरं युगाछद्रयोरन्त- रालम् । नन्यमाणं पुरम्नात्तिर्यमानी। यावता वा वाह्ये छिद्रे । यात्रता प्रमाणेन युगम्य वाद्ये छिद्रे भवतः तावद्वा पुरस्तात्तियेच्मानी वेदेः। करविन्दीया व्याख्या. रथमात्री-बाह्ये छिदे। रथमात्री-स्थप्रमाणा निरूढपशुवन्धस्य वेदिरिति श्रुतिः । श्रुत्युक्तमभियुक्तोक्तथा दर्शयति । खलुशब्दो वाक्यालङ्कारार्थः। नत्राहुरभियुक्ताः-रथाक्ष- मात्री रथप्रमाणा पश्चात्तिर्यक्तिरश्ची ईषया संमिता प्राची ।

·मुन्दनराजीचा व्य.. कपामाध्वं च 2 व्याप्तः पन्था यन म विपथः चाग्गग्य इवथः । विषयस्य युगो विपथगः । तेन मंमिना पुरस्नालेरशी । अवा यावना वा वाद्ये छिद्र यावता प्रमाणेन गृहीने बाये च्छिंद्र भवनः लावती वा पुरस्तात्तिर्यक् । मुन्दरराजीया व्याख्या. रथमात्री+वाह्य छिद्रे. इत्यादृगचार्याः-पश्चात्तिर्यमानी ग्थानमात्री, ईपामात्री प्राची, विषयगमात्री पुरस्तात्तियेमानी । विगतः पर यम्माचगान नद्विपथगम् । वाद्यच्छिद्र महिनं पडशीयङ्गलं युगम् । यावना वा वाह्य च्छिद्रे वाद्यछिद्रग्न्तरालमगी- सङ्गुलम् । कपर्दिभाष्यम् तदेकरज्जोक्तम् । पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धाक्षे- णार्धयुगेन श्रोण्यंलानिहरेत् । तदेकरजुरिन किं मौपिकी गृह्यने आहोस्विन्प्रथमसौ- मिकी गृह्यते! पञ्चदाशकेनेोने दर्शनात्, नत्र हि पञ्चदशिके लक्ष- णम्, नेतरत्र । ईपामात्री उपां षट्त्रिंशद्धा विभज्य एक भागं प्रक्रमस्थानीयं कृत्वा मौमिकवत्पञ्चदशिकेनायम्य अर्धा- क्षेण श्रोणी मिनुयात् । अर्धयुगेनांसी मिनुयादिति केचित् । अपरे पुनः प्रथमानेकरज्जं गृह्णन्ति । यदि सौमिकी गृह्यने अह- टकल्पना प्राप्नोति कथं पञ्चदशिकेनेति चेन्. लक्षणया षट्- त्रिंशिकायामं यत्पञ्चदशकं तदपि षड्भागोनमेव । तस्मात्पश्च. दशिकेनेति षड्भागोनां लक्षयितुं न शक्यते । तेनादृष्ट कल्पना- ·9-4 अचम्मचमूत्रन -- भवति । नन्वन्यत्रापि जागा पा तु ठोकिली. किं च माधारगवाच नत्रका रजल्माचारणी । म्नाच व ग्राह्या । एवमुत्तरत्रापि योजनीयम् । अयाने अयुगे च लक्षणं कन्या षड्भागोनेनापायम्य अर्थाने श्रोणी। अधैयुगे त्वमौ । करविन्दीया व्याख्या. तदेकरजवा-विहरेत् एनाहरणपेकर जुविहरगेन व्याख्यानम् । एकरजुरिति दित्रिपञ्चशङ्काजादीनां ग्रहणं, उनरथा उत्तरयोविधानम्यादृष्टा- थत्वकल्पनाप्रमादिति मोमियां व्याख्यातम् । तथा पञ्चदशि- केनोन पड्भाग ने अननगम्य ग्रहणम् । तच्च निरञ्जनमात्रप्रद- शनम् । इतग्था अदृष्टायवानादिनि नयोक्तम् , नत्रानेकरज्जु- भिरिदापि त्रिहरणमुक्तम् , तदिहाप्यविगेधात् गृह्यन एव । ईषा- मात्रा पत्रिंशद्भागं प्रक्रमं कृत्वा तेनैव विहरे ! मुन्दरराजीया व्याख्या. (तदेकरज्ज्वा+विहरेन्) 'पत्रिंशिकायामष्टादग्रोपममस्य' इत्यादिना एकरजा नन्मानमुक्तम् । षायाप्पत्रिंशो भागः पञ्चाङ्गुलमर्माष्टमनिलाश्च प्रक्रमस्थाने द्रष्टव्यम् । यद्वा एकरज्जुशब्देन यावदायाममिति विहरगमभिप्रेतम् ! अत्र पक्षे पञ्चदशकेनेति । भागोनतृतीयमे रोच्यते . गमे पञ्च: मलय पुत्तरत्रापि बाह्यच्छिद्रान्लगलप:। तदर्थ नाननिहरण । कपर्दिभाष्यम् अथाप्युदाहरन्ति । when ·कमायाम का या व्याख्याच अथवनस्समुच्चये । पर्व चादहरनिन ग्धप्रमाणविदो स्थकार:- अटाशीनिशमीपा नियंगमञ्चतुझ्यातम् । पडशीतियुगं चास्य ग्यश्चारण उच्यते । इति रथरिमाणम् । एवं ग्थपरिमाणं मर्वनो मानमुढाहरन्नि-त्रुवते । मामय मिद्धेश्चाङ्गालाद्यने । ग्यपाप्रमाणं अष्टाशीन्युत्तरमङ्गल शनम् । तिर्थक्छब्द पूरणार्थः । अयमाणं चतुरधिक शनम् । युगस्य प्रमाणं घडशीतिः । एवंलनगो यो स्थम्म चारणः, चरन्यनेनेति चारणः । चरण एव चारणः । चारणग्रहणं क्रीडादिरनिवृत्त्यर्थम् । अथवा अन्यशब्दम्य स्थाने यम्य. शब्दमध्याहृय योजनीयम् । वर्णव्यवासेन वा । अरनिभिर्वा चतुर्भिः पश्चात् पड्भिः प्राची त्रि- भिः पुरस्तात् । तदेकरज्जोक्तं पञ्चशिकेनैवापाय- म्य द्वाभ्यामध्यर्धेनेति श्रोण्यसानिहरेत् ॥ अरनिभिर्वा मातव्यमिति शेषः । चतुर्भिः पश्चात्तिर्य- मानी। षभिः प्राची पृष्ठया । त्रिभिः पुरस्तात्तिर्यमानी । तदेकरज्जोक्तमित्यादि-गतमेतत् । यजमानमात्री चतुस्रक्तिर्भवतीति पैतृक्या वेदे- विज्ञायते, तदेकरज्ज्वोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्या- र्धेन ततश्श्रोण्यंसान्निहरेत् ॥

·पस्तम्बचम्त्रम् पैतृक्या वे अनिः-यथा दिक्षु मनायो भवन्ति तथा मानव्या । तदेकरज्वनि गतार्थम् । करविन्दीया व्याख्या, वेढार्थावगमभ्य बहुविद्यान्तराश्रयत्वात् । नभशास्त्रे गाया गम्त्यादिभिरहालिमायाकं स्थपरिमाण श्लोकमुदा हरनि- अथाप्यु+प्रमाणम् अथापिशब्दो समुच्चये, उदाहरन्नि मुनयः. अष्टाशीतिश्च शतं चाष्टागीतिगतं. चत्वारि च शतं च चनुश्शनम्, षट्चा- शीनिश्च घडगीनि . आयोधनयुष्यनत्रचारणादिभेदेन रथस्या- नेकविधनामपन्य म अष्टाशीनिशतमित्यादि, अभ्यार्थः- अस्य बहुविधम्य मध्ये यस्य ईषा अष्टाशीनिशतमङ्गलयः, चतु- रधिकं शतमक्षः. युगं च पडशीतिः, एवंविधो रथश्चारण उच्यत इनि । एवं रथपरिमाणमुदाहरन्ति मुनयः । ननु अक्षम्य निर्यमानीत्वमुक्तम्, युगेषयोः का प्राची का निरश्चीनि न ज्ञायते : उच्यने-अक्षस्य तिर्यतविधानादेव- युगेषयोरपि या द्राधीयसी मा प्राची, या हृसीयसी सा तिरश्चीति सामर्थ्यादीषा प्राचीति गम्यत इति मन्यन्ते । छि- द्रान्तराळपक्षे पोडशाङ्गलहीना पुरस्तात्तिरश्ची । (अरनिभिर्वा पुरस्नान्) गतम् । (तदेकरज्ज्वा+निहरेत) इदमपि गतम् । अत्रारत्नावरनिद्वये च लक्षणम् । 1 लोकमुपानबध्नालाचार्यः, अगलप्रमाणं च तत्रोक्तमिह स्वीक्रियते.

·करविन्दीया व्याख्या यजमानमात्री+निहरेन् पितृणामियं वेदिः-पैतृकी महापितृयज्ञवेदिः। चोदकपा- मेऽपि यजमानमात्रे पुनवेचनं विस्तारम्यापि तथात्वा(य)न्। (आ. यामः) प्रतिदिशं समयः महादिशु कोणाः “मळ ह्यनुदिशः' इति दर्शनान, अत्र प्रयोगः-अंग्रेणान्वाहार्यपचनं किञ्चिदन्तस्सश्चरम. वशिष्य नम्य पुरम्नायजमानमात्रं दिकरण्या चतुरथ मंपाद्य नस्य करणीमध्येषु यथा सक्तयो भवेयु तथा पञ्चदशिकनेत्यादिना विहांधन ननः तम्य यजमानमात्रम्यान श्रीयंमान्निहरेत्तन्नि- मित्तो निहामी विवृद्धिर्वत्युक्तयोर्निहामः, महावद्यां पदश्च- शिकैनवापायम्य द्वादपिके शङ्कन्निहन्नीति विवृद्धिः, पुनरस्मिन् पञ्चदशिकेनैवापायम्य अवयजमानमात्रे शक् निहन्यात् दक्षि- णामाची वेदिः ॥ मुन्दरराजीया व्याख्या. अथाप्युदाहरन्ति रथपरिमाणम्) अङ्गुलयम्मख्ययाः। अङ्गुलिश्चोर्ध्ववाहोः पुरुषस्य विंश- तिशततमो भाग इति वक्ष्यने । 'पचारनि. पुरुषः, चतुर्विशत्य गुलयोऽरनिः इति । मा च चतुर्विंशत्तिलेसाचक्षते । यथोक्तं बोधायनेन- अङ्गुलिप्रमाणं चतुर्दशाणवः चतुविंशत्तिलाः पृथुसंश्लि- प्टा इत्यपरम्" इति चतुरधिकं शनं चतुश्शतं युगमिति विपथ- युगयुच्यने प्रस्तुतत्वात् । अन्यत्तु युगं शनाङ्गुलमिति तक्ष- शास्त्रविदः । षण्णवत्सङ्गलामियाचार्यपादीयाः। यथाऽऽदुः-- चतुईस्तो धनुर्दन्डो धनुर्धन्वन्तरं युगम् । सर्वस्मिन्ननुर्दिशः पितरः - ma- SULBASUTRA 13 ·98 आपस्तम्बायसूत्रम् । - इनि । 'हस्तश्चतुर्विंशनिरङ्गलयः 'इनि च । (अरनिभिवी + पुरस्तात् 'पशुबन्धवेदीले के। नदेकर ननिहरेत् द्वाभ्यां श्रोणी। अध्यर्धनांमा। (यजमानमात्री + विज्ञायते पञ्चारात्रिः । तदेकर - निहरेत्। तन इति षष्टयन्नात्तसिल । दक्षिणाप्राची पृष्ठया । महादिक्षु श्रोण्यमाः ! अव लघुपायमाह कात्यायन:- पैतृक्यां हि पुरुषं वनुग्धं कृत्वा करणामध्येषु शङ्कवस्म- समाधिः' इति । तत्र प्रकार:--पुरुषमात्रढिकरण्या दशानिलो- नया सप्तनिशताङ्गुलया ममचनुरश्रं कृत्वा करणीनां मध्येषु शकुन्निहत्य दशारत्रयो रञ्जोः पाशान पूर्वापरयोः प्रतिमुच्य तयोर्मध्ये दक्षिणोत्तरयोर्नियम्य पहिस्स्पन्दमपच्छिन्द्यात् । एता चतुररत्रीमपि केचिदिच्छन्ति । तत्र आज्यं पुरोडाशा आमा. दयितुं न शक्यन्ते। कपर्दिभाष्यम्. दशरदोत्तरा वेदिर्भवतीति सोमे विज्ञायते । तदेकरज्जोक्तं पञ्चदशिकेनैवापायम्यार्धेन ततश्श्रो- ण्यसान्निहरेत् ॥ 1 पशुवन्धवेदिरेवम्.

·कार्दिमाध्यम का वन्द या व्याख्य च पदग्रहणं प्रदशनार्थम् । प्रक्रमामनाया महावेयां दशपदोत्तर वेदिः सर्वतो दशपदा,'प्रमाणेन प्रमाणं विधीवत' इति वचनात् । क्षेत्रनो वा दशपदा । नदा एकपइविस्तारं त्रिपदायाम दीर्घ. चतुरश्रं कृत्वा नस्यागया रजं गृहीका चतुरनं कुर्यात् । प्रक्रमेऽप्येकाक्रमविस्तार त्रिपक्रमाया चनुग्धं विहृत्य तम्या- क्ष्णया रजं गृहीत्वा चतरथ कुयात् । नड़कर जोक्तं-अर्धन ननः-नस्येत्यर्थः पष्टचथ तमिल। तां युगेन यजमानस्य वा पर्विमाय झम्यया परिमिमीते ॥ युगेनोक्तरमाणन यजमानम्य वा पदैः । यजमानग्रह- णादवोंर्न लभ्यते ! यजमानग्रहणं प्रदर्शनार्थमिति केचित् । तस्मादेव वचनादुत्तरवेदियुगमात्री लभ्यते । मोमे पदमानायां महावेधां उनरवेदि युगेन वा पदैवी विमाय शौल्वेन मानेन पश्चाच्छम्यया मानमदृष्टार्थ कतव्यम् । गम्यया परिमिमीन इसेतद्वचनमदृष्टार्थ न प्रमाणविधिः इयुक्तं भवति । करविन्दीया व्याख्या. दशपदोत्त : विज्ञायते महाद्यां प्रथमनिहताच्छङ्कोः पुरस्तात्पञ्चविंशनिषु शई नि. हत्य तत्पुरस्तादशमु शङ्क निहस पञ्चदशिकेनेत्यादिना विहरेत्॥ (तदेकर+निहरेत् । नतोऽर्धेन पञ्चपदेनेत्यर्थः। 'सर्वतो दशपदा' इति शतपथब्रा- भणे श्रूयते 'प्रमाणेन प्रमाणं विधीयते शतुरश्रमिति तदनुरूपक्षे ·100 आपस्तम्बशुल्बमूत्रम् त्रनो दशपद इति कात्यायनः। अस्मिन् पक्षे पदविस्तारं त्रिपदा- याम दीर्घचतुरश्रं विहृत्य नम्याक्ष्णयारजुप्रमाणोत्तरवदिः । अ- स्मिन्नपि पक्षे एतत्करण्यर्धन श्रोण्यमानां विहरणम् ।। तां युगेन + परिमिमीने नामुत्तरवेदि युगप्रमाणेन । 'तदुक्तं 'षडशीतियुगम्' इति । नेन वा यजमानस्य वा पदैर्विमाय पश्चाददृष्टार्थ शम्बया सर्वनो मिमीन । शम्यापमाणं चोक्तं मूत्रान्तरे 'पत्रिंशच्छम्या' इति पशुबन्धे त्वन्यस्याभावात् परिमाणार्थमेव शम्याविधानम् । मात्रै वास्यै सेनि लिङ्गाच्च । अस्मादेव वचनात् सोमिक्युत्तरवेदि- युगमाध्यपि लभ्यने (भवति ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या. (दशपदोत्तर+निहरेन्। दशपदा-सर्वतः । क्षेत्रनश्शतपदा । (तां युगन+परिमिमीते) युगमपि दशपदाया एव मानसाधनं वेणुवन् । केचित् तस्य तन्त्रं प्रमाणमाहुः, नद्विचारणीयं मूरिभिः । यजमानग्रहणं अध्वर्युनिवृत्त्यर्थम् । शम्यया परिमाणमदृष्टार्थम् । कपर्दिभाष्यम्. पदे युगेऽरत्नावियति शम्यायां च मानार्थेषु यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वात् ॥ 1 युगप्रमाणमुक्रं पशुबन्धविमाने.

·कपर्दिभाध्य शम्या अक्षः पदादिषु मानार्थेषु यथाकामी-यथेच्छा नथा गृहीयान ! किमुक्तं भवति ॥ अणवश्चतुदश निलः चतुविंशतिलाः अलः पृथुतम्मस्पृष्टा इन्य परम् । हादशाङ्गुलः प्रादेशः त्रयोदशाङ्गुलः विनम्तिः पञ्चदशाङ्गलं पदम् चतुर्विंगत्यङ्गलयः अनिः ৪ার্নিাবন্ধু: जानु বসিঁহার षडशीत्यङ्गलं युगम चतुश्शनं विंशत्युत्तरं शनं पुरुषः इत्येवमादिशुल्वान्तरोक्तलक्षणमानार्थेषु गृह्ये- रन् । लक्षणे वर्गण विमाय तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विश- यित्वान् । पञ्चदशाङ्गुलं पदमपि भवति । यजमानपदमपि । नत्रान्यनग्दाद्यमित्याधान । इयवादशविक्रामा इनि। तत्र स्वसंवित्ति अपरसंवित्तिं लोकप्रमिद्धिं शास्त्रप्रसिद्धिं वा गृही- यादित्यर्थः । विमितायां पुरस्तात्पार्श्वमान्या उपसंहरेत् । श्रुतिसामर्थ्यात् ॥ एवं चतुरश्रे आपादिते पार्श्वमान्या पुरस्तादुपसंहरेन्, श्रु- तिसामर्थ्यात् चतुश्शिखण्डे युवती कनीने" तिमादृश्यानुवादः सामर्थ्यम् ।। इति षष्ठःखण्ड.. प्रमाणावयचा इति युच- ·आपस्तम्ब शुल्वमूत्रम् करविन्दीया व्याख्या. पदे युगे+विशायित्वात् पदे युगेरबावियनि प्रादेशे प्रक्रमे शम्यायां चेति हिरण्य- कशिशुल्वे बोधायनीयशुल्वे च । अथालीप्रमाणं चतुर्दशाणवः चविंशत्तिलाः पृथुमंश्लिष्टा इत्यपरम् । दशाङ्गलं श्रुद्रपदम् । द्वादश प्रादेशः । पृथोत्तरयुगे त्रयोदशिके प्रक्रामे च (पञ्च) दश। अष्टाशीतिगतमीषा | घडशीतियुगम् । द्वात्रिंशजानुः पत्रि- शच्छम्या, वाहुर्द्विपदः प्रकाम , द्रौ प्रादेशावरानिरिति। नथा पञ्चा रनि पुरुषश्चतृररनिर्वा याम इति च। नत्रैव इययग्रे जुहोनि, इयत्यग्रे हगति, इयन्नं गृहाति, इयन्नं करोति, इयद्भवतीत्यादि ब्राह्मणव्याख्यानावसर एवाचार्येण जानुदन्नादिभिः परिमा- गाग्व्यातः । नत्र पदादिषु मानमाधननया निर्दिष्टेषु याथा- कामी स्याद्यथेच्छा तथा कुर्यादिसर्थः । शब्दार्थम्य विशयित्वा- दिनि गतम्। अयमर्थः-पदादिषु यजमानस्याध्वर्योर्वाऽवयवभू- ताङ्गल्या परिकल्पितानि अणुतिलपरिकल्पिनाङ्गुल्या परिकल्पि नानि वा पदादीनि गृहीयात् । पदादिशब्दार्थस्योभयत्रापि प्रयुक्त- त्वादिति। अणवी धान्यविशेषा । ('आचार्यणेच निरूढपशौ रथ परिमाणज्ञानार्थं तक्षशास्त्रोक्तादष्टाशीतिशनमित्युदाहरणात, श्येने पञ्चारानः पृरुष इत्यादेः क्लप्तिशब्देन प्रमाणविदां समयानु- ननु अङ्गुलीन मणुमस्तिलैश्च परिमाणं ताभि पदादनिां प्रमाणं च शास्त्रा- सरोक्कं अष्टाशीतिशतमित्यादिश्लोक अथाप्युदाहरन्ति इति पठित्वा इति रथपरि- माणमित्युपसंहरति । यत् श्येने पश्चारत्निः पुरुष चतुरगलायाम चतुर्विशत्यगल- शेऽरलिस्तदर्धः प्रदेश इति क्लूप्तिारीत कालुप्तिशब्दन प्रनणविदां संप्रदाय ब्रूते तेन ·करभाष्य कथनान्न गावान्तरपरिगृहीनाङ्गालिपदादिपरिग्रहानयोगः । द्विप- दाविपदो वेति प्रक्रमप्रस्ताव यजमानम्याध्वयोवनि वचना न केवलमवयवादिविमिनाङ्गलिपरिच्छिन्नपदादिग्रहणम् । ।। प्रामाजिक परिममाप्य प्रस्तुतशेषं ने विमिता-मामर्थात् व्याख्यानमेनदार्शिक्याम् । इह तृ श्रीनमामथ्याने 'चतुशि- खण्डे युवती कनीने ' इ-यस्याः श्रुनेरहीयमी पुरम्नादियेक इत्यु- पसंहाराच विकल्पः कर्मोपदेश उक्तः । पष्ठ.खण्ड:. सुन्दरराजीया व्याख्या. पदयुगे-विशायित्वात्। पदचातुर्विध्यमुक्तम् । युगāविध्यं च पडशीतिषण्णव- तिशनामुलैः । अरनिर्द्विविधः-चतुर्विंशत्यङ्गलो हम्तश्चेनि । इयानिति प्रादेशोऽभिप्रेतः । म च द्विविधः-द्वादशाङ्गलः प्रमारिने अङ्गुष्ठप्रेदशिन्याविति । शम्या त्रिविधा-'चन्वारोऽ टद्वात्रिंशदङ्गुला शम्या' इति कात्यायनः । षट्त्रिंशच्छम्या' इति बोधायनः , लौकिकी तृतीया । एप मानेषु याथा काम्यं भवति, शब्दार्थस्यानेकत्र वृत्तः । ज्ञायतेऽत्रोक्तानामङ्गल्यादीनां शास्त्रान्तरोक्कं परिमाणं गृह्यत इति यद्यप्यवमिह तदेव पीरमाणं भवतु कुतो यजमानस्याध्वयोर्वाऽयवपरिकल्पिता अशल्पादयो धन्ते-उच्यत-या प्रक्रमो द्विपदानिषदो वेति प्रक्रम प्रस्तुले यजमानस्याध्वर्यो इति प्रमाणभेदं ब्रूते अतोऽवगम्यते न केवलमणुतिलपरिमिता एवाङ्गल्यो गृह्यन्ते किंतु परुषविशेषावयवपर्यन्ता इति तस्मात् सूक्तं मानमाधनभूतेषूभयेषु पदादिषु याथा. कामी शब्दार्थस्य विश येत्वादिति कुण्डलतग्रन्थस्थाने इदं पाठान्तरं किंस्मिाश्रकाश दृश्यते.

·104 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् विमितायां-सामर्थ्यात् अंहीयमी पुरस्तादिति अस्य वैकल्पिकत्वं प्रागेवोक्तम् ।। षष्ठ खण्डु कपर्दिभाष्यम्. नवारनि तिर्यक्सप्तविंशतिरुदगायतमिति सद- सो विज्ञायते। अष्ठादोत्येकेषां । तदेकरज्जाक्तं प- श्वदशिकेनैवापायम्याईपञ्चमैश्श्रोण्यंसान्निहरेत् ॥ नवारानः प्राची निर्यमानी. सप्तविंशनिरुदीची पार्थ- मानी। एवं मन्तव्यमिति सदमश्श्रुनिः। पदेन प्रक्रमेण वा मा- नव्यम् । करणमुक्तम् । प्रथमनिहनाच्छङ्कोर्दक्षिणतः प्रक्रमे शङ्क निहत्य नम्मिन् पाशं प्रतिमुच्य तम्य पुरस्तादोष्टमे पृष्ठयायां दक्षिणतः प्रक्रमशङ्कुः । तत्मदमो मध्यमोदुम्बरीस्थानम् । प्रयमनिहनाच्छकोः पृष्ठयायामेव पुरस्तादर्धाष्टमे शकं निहत्य तस्मिन् पाशं प्रतिमुच्योपर्युपरि शङ्कुमुदगपमार्याचतुर्दशे नवसु वा शङ्क निहन्यान् । पृष्ठयायां यश्शङ्कः नम्मिन् प्रतिमुच्यो- पर्युपर्योदुम्बरीस्थानीय दक्षिणापमाधिपञ्चदशे दशमु शकुं निहन्यात् । मदम आयामः । नस्सिन्नायामे तदर्भमभ्य- स्य यथामूत्रं विहरेत् । सप्तविंशतावर्धचतुर्दशमभ्यस्य दक्षिण- स्मादंसादेकादशसु पदेषु निरञ्जनमर्थपञ्चमे लक्षणं श्रोण्य सादर्धमष्टादशसु वा नव प्रक्षिप्यार्धाष्टमे निरञ्जनमर्धपञ्चमलक्षणं श्रोण्यंमार्धमायामयोरन्तौ नियम्य निरञ्जनम् । तेन पश्चा- ·कविन्दीया व्याख्या 105 शङ्क दपमाधिपञ्चमे :। पुरस्तादपसार्याधपञ्चमे शङ्कः । ते श्रोणी । मदसः विपर्यम्यांमौ । प्राग्वंगमानं हविर्धानम् । आग्नीध्रमानं चानेनाचार्येण नोक्तम् । अतश्शुल्वान्तरोक्तं ग्राह्यं वैकृतत्वात् । मदसः पुरस्तात्तिषु प्रक्रमेषु दशप्रक्रमवि- स्नारं द्वादशायाम हविर्धानं मिनुयात् । एकरजा पञ्चश- ङ्कना 'त्रिशङ्कना वा हविर्धानस्य पाश्चात्यमध्यमशङ्को पाशं प्रतिमुच्योदगपसार्य द्वादशप्रक्रमे शङ्कः । नदाग्नीध्रायननम् । तया रजा दक्षिणाऽपमार्य द्वादशमु मार्जालीयम् । पृष्ठयायां सदमः पौरस्त्यशङ्कों पाशं प्रनिमुच्योदगपमार्य पादोनैका- दशमु शक् निहत्य तस्माचोत्तरतः पटमु शङ्खः । नाभ्यां च पुरस्तात् षट्मु प्रक्रमेषु शर्ल्ड निहन्यात् । एवं पञ्चशङ्कुना वा समचतुरश्रं मिनुयात् । अष्टप्रक्रमाविस्तारं द्वादशायाम प्राग्वंशं मिनुयात् । द्वादशविस्तारं षोडशायाममियन्ये । करविन्दीया याख्या. (नवार+एकेषां) तिर्यमाना नवारनिः प्राग्भवति उदक्सप्तविंशतिरायतं । अष्टादशायतमिलेकेषां शाखिनाम् । (तदेक+निहरेत्। पदविमितायां वेद्यां सदोहविर्धानयोरपि पदेनैव मान- मित्युक्तं, प्रक्रममाने त्वरनिविमानमेव, हविर्धानस्यापरिमितं 1 अपेक्षितत्वात्. 3 Bकोश नास्ति. 4 तयोः. 2 दशायाम-A. SULBASUTRA 14 ·106 आपस्तम्बशल्बमूत्रम् 'वनि कर्मोपदेश उक्तः, अपरिमितं मप्तविंशतः परं सदोविमा- नमुच्यते, महादेः पश्चात्तिरश्चयाः पृष्ठयाया दक्षिणतो दशपदे- वारभ्य यावत्पुरस्तात् तिरश्चयाः नावनी लेखामालिखेत्, रज्जं वा पानयेन् , एवं पृष्टयाया उत्तरतोऽपि अटासु पदेषु पश्चिमान्नादारभ्य तयोरेव लेवियोः पूर्वपश्चिमेपु दक्षिणत आर- भ्य यावदुत्तरं उदीची लेखामालिखेत्, सा मदसः पृष्ठया भवति। अष्टादशिकायां नवोपसमस्यार्थपञ्चमेवर्धाष्टमेपु लक्षणं कृत्वा पृष्ठधान्तयोरियादिना विहृत्यार्थपञ्चमेष शङ्क निहन्यात्तत्सदो भवति ।*इविर्धानानीघ्रधाग्वंशपमाणानीहाचार्यणानुपदिष्टान्यपि शुल्वान्तरोपदिष्टानि ग्राह्याणि । हविर्धानं दशायाम, दशवि स्तारमानीध्र', षडायामविस्तारमधमन्तवैद्यर्धे बहिर्वेदिर्भवति । प्राग्वंशप्पोडशायामो द्वादशविस्तारः। द्वादशायामो नवविस्तारो वा। प्रथमनिहतात् शङ्कोः पुरस्तात्पश्चदशसु शङ्कः, तत्पुरस्तात् नवायामविस्तारं हविर्धानं दशपदं वा तद्विशङ्कुप्रभृतीनामन्यतमे न कुर्यात् ।। सुन्दरराजीया व्याख्या. नवार+एकेषां; उदगायतमित्येव । नवारनिरेव प्राची । तत्र विंशतिचतु विंशत्यङ्गुलपक्रमेण अष्टादशारनिः । उत्तरेषु ऋतुषु सप्तविंशत्य रात्रिः । देशस्तु प्रयोगकल्प एवोक्तः, 'अपरस्माढे धंसात् ' इत्यादिना। 4 पदान्यतीत्य. । तद्विष्कमप्र भूतिनायम्यान्यतमेन. 6 वेद्यन्तादिव्यादिना. * पदविमाने महावेद्या. सप्तवि . 1 वेदि. 2 द्वादशायाम. 3 ग्नीधीयम्. . नादष्टादशपद एवं सदस आयाम: ॥पा॥

·कपाभाष्यम् 107 (तदेकर निर्हरेत्) उदीची-पृष्टया । कपर्दिभाष्यम्. प्रादेशमुखाः प्रादेशान्तराला भवन्तीत्युपर- वाणां विज्ञायते। अरनिमात्रं चतुरश्रं विहृत्य सक्तिषु शङ्कनिहत्यार्थप्रादेशेन तं तं परिलिखेत् श्रुतिसामर्थ्यात् ।। उपरवमानमपि निगदव्याख्यातम् । अरनीति गतार्थम् । करविन्दीया व्याख्या. प्रादेश-विज्ञायते अभिषवकाले ग्रावाभिरेषामुपरि र(य)वन्त इत्युपरवाः । उपरा:- ग्रावविशेषाः, तेन तद्वन्त इति वा उपरवा अवटविशेषाः । (अरनि+मात्) दक्षिणस्य हविर्धानस्य दक्षिणस्यां श्रोण्यां द्विशङ्कादीनाम: न्यतमेनारनिप्रमाणं चतुरश्रं विहस कोणेषु 'शङ्कन् निहसार्ध. प्रादेशेन कर्कटेन रजा वा नान् शङ्कन् परितो लिखेत् । एवं प्रादेशमुखा अन्योन्यतः प्रादेशान्तराळा भवन्ति । एषा श्रुतिरेव- मर्थवती भवति । पदमानेन वेदिः ॥ अथ देवयजनदेशविमानभागा उच्यन्ते-पदमाने एक पञ्चाशत् प्राची त्रिंशत्तिरश्ची देवयजमानयोग्यां भूमिं कृत्वा चतुश्शङ्कन् षट्त्रिंशन्महावेदिःप्राची. 1 ·108 आपस्तम्बशुल्बसूत्रे नन्मध्ये तदायामां देवयजनयोग्यां भूमि कृत्वा न्नमध्ये तदायामां प्राची लेग्वामालिख्य रज्जु प्रमार्य तदन्नयोः शङ्कं निखाय प्राग्वं. शप्रभृनि तदनुरूपं नन्क्रनुकाले कुयात् , पश्चादन्ते प्राग्वंशं षोड- शायामं द्वादशविन्तारं द्वादशायाम नवविस्तारं वा निर्माय तस्य लालाटिकात्रीन् प्राच इत्यादि तत्व तच्छकोरारभ्य त्रिपदा वहिर्वेदिस्तदन्त शङ्कु. तनस्तत्पुरस्तात् पत्रिंशन्महादिः प्राची, विशन्पश्चात् तिरश्ची, चतुर्विंशतिः पुरस्तात्तिरश्ची, एवं महावेदि विमाय पश्चिमान्ने त्रिपदस्मञ्चरः, तत्पुरस्तात्माक्त्वेन नवपदमृदक्तेनाष्टादशपदं सदः, दक्षिणोत्तरमष्टादशायामं तन्मध्ये पृष्टगाया दक्षिणतः पदमात्रे भवति । तदादंबरीम्थानं, सदसः पूर्वार्धे पुरस्ताद) पदमानं संचरमवशिष्य तत्पश्चात्पृष्ठयायां होत्रीयमित्यादयो धिष्ण्या अरनिमात्राः पिशीलमात्रा वा। तेषां च तस्य तस्योत्तरतः विसस्थित संचरः सदसः पुरस्तात् त्रिपदस्संचरः। तत्पुरस्तात नवायामविस्तारं हविर्धानं, त्रयरनि- विस्तारं नवायाममिति मध्यमं मध्यमे छदिषि नूष्णीमितरे छदिषी. इति दर्शनात् । 'दशायामविस्तारं हविर्धानम्' इति बोधा- यनः। यूपावटीयाच्छङ्कोः पश्चात्पदमात्रस्संचरः । तत्पश्चाद्युग मात्रोत्तरबोदिः । उत्तरवेदिहविर्धानयोरन्तराळमन्तर्वोदः । पृष्ठया- या दक्षिणतो दक्षिणहविर्धानं, उत्तरत उत्तरं हविर्धानं, दक्षि- णहविर्धानत्य दक्षिणश्रोण्यामुपरवाः, हविर्धानस्य पश्चादानी- 1न पश्चिमशङ्कदिक्षिणतः पञ्चदशसु दक्षिणा श्रोणी, उत्तरतश्च पञ्चदशसु उत्तराश्रोणी । पुरस्थाच्छङ्कोर्दक्षिणत उत्तरतश्च द्वादशस्वंसौ ॥ पा ॥ तत्रायामाविस्तारयोर्मध्ये औदुवरीस्थानं औदुवर्या दक्षिणत उत्तरतश्च नवायाम । तत पृष्टयाया दक्षिणतोष्टापदं च भवति ॥ पा ॥ . 2 ·करविन्दीया व्याख्या तु धस्य (दाग्नीधीयश्च) बाहुसमं पृष्ट्याया दाक्षिणतो द्वादशम् माजी लीयः । तथैव तस्या एवोदक द्वादशम्याग्नीधीयः, मधिणियाः पिशीलमात्रा सदमोऽसादुनरतः पादोनत्रिपदे पदोननवपदे च शङ्कः । आनीधमण्टपस्य ने श्रोणी । हविधानपश्चिमान्नादारभ्य प्राक्रिपदेषु पृष्ठयाया उत्तरतः । पादोनेकादशमु पादानमप्तदशमु शङ्क, तावाग्नीध्रपण्टपस्यांसौ ! पविशिकायाः पश्चात पृष्टयायाः पूर्वान्ने अर्थमन्तवेद्यधु बहिर्वेदिः । त्रिपदाविष्कम्भत्रिपदपरीणाहो यूपावट इति बोधायनः । उत्तरम्माद्यमादुदक्मक्रमे चात्वाल उत्तरवेदिसंमिनः, चात्वालमध्यो वयंसनुल्यः । अर्थान्ते चात्वालाद पश्चाद्दादशसु तद्वहिर्वेद्युत्करः, वेद्यमोत्करयोर्मध्ये उत्तरतः षोडशसु शामित्रधिष्ण्यः । एतत्पदमाने। प्रक्रममाने सदोहविर्धानयोररनिमानमग्नरुत्तरवदेवो पश्चात्रीन् प्रनीचः प्रक्रमानतीत्य तिर्यगहविर्धानं नवारत्नीलादि यावत् । संभवा यामविस्तारं सदः । धिण्याः पिशीलमात्राः प्रक्रमणैव सर्वमानं पत्रिंशदङ्गलपरिमिता उत्तरवेदिस्तु दशपदा युगमात्री वा तत्स्थानेऽग्निर्वा। अन्यत्सर्व प्रक्रमकृनं। यूपैकादशिनीपेक्ष दशरथा- क्षामेकादशो(परां)परवां रज्जु मीत्वा तस्याश्चतुविशेन भागेन वेदि विमिमीते । प्रक्रमस्थानीया भवतीत्युक्त (क्तं प्राच्येकादशिन्यां) मेकादशिन्यां । प्राच्येकादशिनीपक्षे अर्थषष्ठानि पदान्यसौं यूपाधं वेदेः पुरस्तात् पदार्धमात्रमंसमपच्छिद्य नत्पुरस्तात् प्राचं निदध्यादिति बोधायनः । एकादशैकादशनीपक्षे अर्धषष्ठानि पदान्यसावपच्छिद्य तान्येकादशधा विभज्य पृष्ठयांता पृष्ठयादा दारभ्य एक विभाग मध्ये पाश्चनिध्यात् । तदाक्षिणतः उत्तरतश्च

·110
आपस्तम्बशुल्वमूत्रम्
पञ्चपञ्च विभागान् प्राञ्चो निदध्यान् । अग्निविपद्धौ महावेदि
विद्याद्धः, प्राग्वंशःप्राची चान्तराळबहुत्वे विवर्धते । अलमति
विस्तरेण ॥
सुन्दरराजीया,
प्रादेश-सामर्थ्यात् ।
देशस्नु दर्शित एवं 'दक्षिणस्य हविर्धानस्य' इत्या-
दिना । सर्वत्रापि प्रक्रमाने अपरस्माद्वेयन्तात् प्रक्रमत्रयमव.
शिष्य नवागन मदः । उत्तरवेदेः पश्चात्प्रक्रमत्रयमवशिष्य
नवाराने हविधानम् । पदमाने तूक्तप्रमाणानां सदोहविर्धा-
नोत्तरवेदीनामसंभवायनुगु गो निर्दासः कर्तव्यः । चात्वा-
लस्तु शम्यामात्र एत्र सर्वत्रापि । 'शम्यामात्रश्चात्वालः' इति
बोधायनवचनात् । अत्र श्लोकाः-
मीयते सौमिकी वेदिः प्रक्रमैह्निदशाङ्गलैः ।
आदौ त्रिषु नव द्वयेकचन्द्रदिशरभूद्विषु ॥ १ ॥
एकैकद्विशरैकेषु शङ्कयो दश पञ्च च ।
पदिशिका मानरज्जुः तस्या द्वयष्टमु लक्षणम् ॥ २॥
विमाने पाशयोर्मध्ये प्रक्रमा द्वादश स्मृताः ।
श्रोणी पञ्चदशस्वाये सदोऽनन्तरतुर्ययोः ॥ ३ ॥
तत्कोणः पञ्चमोनेषु भास्करेषु दशस्वपि ।
तृतीय द्वयन्तरा धिष्ण्यास्तेषां प्रादेशतो भ्रमः ॥४॥
रुद्रेषु सप्तदशमु शङ्क पादोनितीष्वह ।
आग्नीधं तत्पञ्चमे तु धिष्ण्यौ द्वादशसु स्मृतौ ॥ ५ ॥

·कपदभाध्य 111 षष्ठे स्यान्पञ्चके धानं पञ्चाशद्विनयान्विते । मप्तमे प्राग्वदाग्नीधं नवमे मनुपृत्करः ॥ ६ ॥ एकादशे इविधानं पाशी व्यसस्य पूर्ववत् । षोडशस्वर्धहीनेषु शामित्रो द्वादश भवेत् ।। ७ ।। "उत्तरार्धात्तृतीये नु त्रयोदशचतुर्दश । शङ्कोरुत्तरवेदिस्स्यावयास्सार्धमुपान्त्ययोः ॥ ८ ॥ अन्तिमे द्वादशम्बं मौ चात्वालो मादुदको । पुरः पश्चात्मदोधानात्त्यजेत्प्रक्रम पञ्चकम् ॥ ९ ॥ दक्षिणे नु हविर्धाने पश्चात्त्रीन् प्रक्रमामयजेन् । पार्शद्वये प्रक्रमो द्वौ अङ्गलद्रयसंयुतो ॥ १० ॥ अरनिमात्र मध्ये चोपरवाणां तु लक्षणम् । एवमेव विमान स्यात्पदैरपि चतुर्विधैः ॥ ११ ॥ पदं पञ्चमसंयुक्तं धिष्ण्यविष्कम्भ इष्यते । शम्यामात्रस्तु चात्वालो व्यक्तं वोधायनोऽब्रवीत् । अन्यथाऽनौ विरोधस्स्याद मानं चान्यन्न विद्यते ॥११॥ कपर्दिभाष्यम्. व्यायाममात्री भवतीति गार्हपत्यचितेर्विज्ञा- यते । चतुरश्रेत्येकेषाम्, परिमण्डलेत्येकेषाम्॥ चतुररनिर्व्यायामः । तत्प्रमाणं गाईपत्यचितेः । चतुर- श्रा गाईपत्यचितिरित्येकेषां शाखिनां मतम् । परिमण्डला गा. ईपत्याचतिरिसकेषां श्रुतिः ॥ स्यात्पश्चमे. 2 उत्तराधितृतीये तु. 3 पश्चनम्.

·112 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् .. करणं व्यायामस्य तृतीयायाम सप्तमव्यासं कारयेत् ॥ चतुरश्रायां करणमृच्यते । व्यायामतृतीया पार्श्वमानी व्यायामसप्तमी निर्यमानी । एवं करणं कारयेत् । कुर्यादिति वक्तव्ये कारयेदिति वचनादन्यैस्तक्षादिभिः प्रवीण ध्वर्युणेत्य- वगम्यते । क्रियन्नेऽनेनेष्टका इति करणं दारुमयम् । ता एकविंशतिर्भवन्ति ॥ नेन करणेन कुना इष्टकाः एकविंशतिः तस्यां गाईपस- चिनो भवन्तीति शेषः । करविन्दीया व्याख्या. (व्यायाम + विज्ञायते) व्यायामश्चतुररात्रिः ॥ चतुरश्रे+एकेषां) एकेषां शाखिनामुभयमपि भवति । करणं भवन्ति) क्रियन्तेऽनेनेष्टका इति करणम् , तच दारुमयं लोहमयं वा । द्वात्रिंशदङ्गुल आयामः, त्रयोदशाङ्गुलयश्चतुर्विंशतितिलाश्च व्यासः । उत्सेधश्च जानोः पञ्चमभागः । एकावंशतिरिति सङ्ख्यासपत्तिं ब्रूते।पञ्चचितीकमित्यादिषु समुदायसंख्यावगसथै ।। सुन्दरराजीया व्याख्या. अथाग्निचित्यायां- (व्यायाम + बिज्ञायते) चतुररावियायामः । - ·कपर्दिभाध्य रविन्द्रीया व्याख्या च 113 चतुर+कयां, नेत्र चतुरायाम्- करणं-भवन्ति तृतीय द्वात्रिंशदङ्गलम् । मममं दशनिलोनं चतुर्दशाङ्गु- लम् । ना एकावगीनभवन्स कम्मिन् प्रतारे । कपर्दिनाप्यम् प्रागायामाः प्रथमे प्रस्तारेऽपरस्मिन्नुदगायामाः॥ पागायामाः-पागायनाः प्रथमे प्रस्तारे । उदगाया- माः-उदगायनाः द्वितीये प्रस्तार । एवमुपहिने । भेदो न भवति । अनन ज्ञायते मर्वत्र भेदो वर्जनीय इति । श- ब्देनैवोक्तं भगवता बोधायनेन " सर्वत्र भदो वर्जनीयः" इति । अधरोत्तरयोः 'पर्श्वसंस्थानं भेद इत्युपदिशन्तीति । अने- नाचार्येणोक्तमेतत् 'व्यसामं चिनुयात्' इति । करविन्दीया व्याख्या. प्रागायमाः प्रथमे प्रस्तारे) उपधीयमाने प्रागायामाः स्युः। (अपरस्मिन्नुदगायामाः) अपरस्मिन् द्वितीय तु उदगायता भवेयुः भेदाभावाय । उक्तं च बोधायनेन 'मर्वत्र भेदान्वर्जयेत्' इति । सुन्दरराजीया व्याख्या (प्रागाया+गायामाः) इष्टका उपधेयाः । पार्श्वसंधानं. SULBASUTRA 1 च्छेदो. 15 ·11+ आपत्तन्वबसूत्रन कपर्दिभाष्यम मण्डलायां मृदो देहं कन्या मध्ये डाडु निह- त्याव्यायामेन स ह मण्डलं परिलिखेत् । यदि मण्डला गार्हपत्यचिनिः मृदो भृनिकायाः ह. इति निपातः अत्रेत्येनम्मिन्नर्थे । रल्लेबनं कृन्वेति देहविम्वं श्लक्ष्णीकृत्य नन्मध्ये शङ्ख निहाधिव्यायामेन मण्डलं परि- लिवेत् ! नव्यायाममा मण्डलं भवनि ! केचिदत्र महशब्द- श्रवगादतिशयतृतीयनेति वर्णयन्ति । क्षेत्रममन्वाय तदनी मितमिहाचार्यस्य अर्थव्यायामेनेनि वदतः । यदीप्सिन मभविष्यत् मृदो देहं कृत्वा मण्डलं कुयोदित्येवावन्यन । उक्तं त्वादेशादन्यदिति । नावती भूमिमिति वयनि च । कथं महेत्युच्यने ? यो मण्डलं चिकीत् स एवं कृत्वार्धव्यायामन परिलिग्वत् । ह इति निपानः । एवमध्याहृत्य योजनीयम् । अथवा अतिरेवेयमेवंभूना । तस्भिश्चतुरश्रमवदध्याद्यावरसम्भवेतनवधा व्य- वलिख्य त्रैधमेकैकं प्रधिकं विभजेत् ॥ नस्मिन्निति मण्डलं परामृश्यते । नम्मिन्मण्डले चतुरश्रं यावच्छेने तावच्चनुरथ लिखन् । ममपरिणाहं चतुर्धा विभज्य अवान्तरदिक्षु लक्षणं कृत्वा तेषु सक्तयो यथा भवन्ति तथा चतुरश्रमालिखे । दिक्षु चत्वारि 'धनुस्ममाः । तच्च रथ नवधा व्यवलिख्य एकस्य प्रमाणेन समचतुरश्रं करणं कार धनूंषि भवन्ति, 1 ·115 येन । वैधमककं प्रधिकं विना ! गमनाय प्रधीयत इति प्रधिकम् । तच पाश्चयन । वत्पनिकृतित्वात् मधिकमिन्युच्यने। एक प्रधिकं त्रिधा कृन्वा करणानि काग्येन् । चतुर्भिम्निल- रूनाषष्टयङ्गुलाश्चतुरश्रममाणम् । मण्डलमध्ये नस्य तृतीये- नैकं करणं अधिकमध्यं द्वाविंशतित्रयोदशाभ्यां कारयेत् । 'त्रिंशदङ्गुलेन त्वेकं तनयेत् ।। यथा धनुराकारं यथा ज्याफलक- योर्मध्ये तिलोनमङ्गलं भवनि नथानं त्रिभित्रयोदशाङ्गलमकं करणं अनिमात्र तिलाभ्यामेकं मप्तविंशयङ्गलमष्टभिम्तिल- रूनमकं नझेन । पूर्वमङ्गलयं अग्निफलकाभ्यां मह मध्ये यथा भवनि नथा नृतीयेन कग्णन विश्यम्यान्यमवमिष्टकाः कारयेत् । उपाधाने चतुरश्रस्यावान्तरदेशान्प्रति सक्ती- स्सम्पादयेत् । उपधानकाले प्रथम प्रनारे अवान्तरदेशान् कोणदेशान् प्रनि चतुरश्रस्य सक्तीस्मम्पादयन् संयोजयेत् । चतुरश्रे ना- धैष्टकाइशरते । चतुर) नवेष्टकाश्शेरने । प्रषिकेषु द्वादश । नवसु द्वादशनु च एकविंशनिर्भवन्ति । मध्यानीतरस्मिन्प्रस्तारे। द्वितीये प्रस्तार मध्यानि चतुर) मध्यानि अवान्तर- देशं प्रतिमम्पादयेत् । व्यत्यासं चिनुयायावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेत् । यावतः प्रस्तारान्कतमिच्छेत् तावड्य यासं चिनुयात् । यः प्रथमस्स तृतीयः । पञ्चमश्च यो द्वितीयम्स चतुर्थः । I B कोशे न दृश्यते. ।

·116 आपस्तम्बशुल्वमूत्रन पिशीलमात्रा भवन्तीति धिष्ण्यानां विज्ञायते। चतुरश्रा इत्येकेषां । परिमण्डला इत्येकेपाम्। वाहोरन्तरालं पिशीलमिति केचित् । मुष्टिकृतोऽरविः पिशीलमित्यन्ये । प्रादेशः पिशीलमित्यपरे । चतुरश्रा धिष्ण्या इसकेषां श्रुनिः । परिमण्डला इत्येकेषाम् । मृदो देहान्कृत्वाऽऽग्नीध्रीयं नवधा व्ववलिख्य एकस्यास्स्थानेऽइमानमुपपध्यात् । यथासङ्ख्यमितरा व्यवलिख्य यथायोगमु- पदयात् ॥ मृदो देहानिति प्रदर्शनं तस्मिन् चतुरश्रमित्यादेः । अश्मनवमा इति सिद्धेऽप्येकत्याः स्थान इति वचनं द्रव्येष्टकानाम- वटेषूपधानस्य ज्ञापनार्थम् । व्यक्तमुक्तं बोधायनेन । लोक- बाधानि द्रव्याण्यचटेषूपंधयानि । यथायोगमुपदध्या अग्निकल्पे यावत्सलयाका धिष्णिया आन्नानाः नावत्सयाका ता- व्यवलिख्य करणानि कृत्वा यथायोगं यथा युज्यते तथो- पदध्यात् ।। इति सप्तमःखण्ड:. इत्यापस्तम्बसूत्रविवरणे कपर्दिस्वामिभाग्ये शुल्बाल्यप्रश्ने द्वितीयः पटला.

·काबन्दीया व्याख्या 117 करविन्द्रीया व्याख्या, मण्डलायो गाहरल्यचित्यां करणं बहुप्रयासमाध्यमिनि प्र. कागन्तरेणेष्टकासम्पत्ति बेते ! मण्ड--लिखे समे शची कचिदतले व्यायाममात्राधिकविस्तारं जानुपभमो ध्वप्रमाणं संमनायव्यम्ममृष्टायाः संप्रकृष्टाया मृदो विम्वं कृत्वा नन्मध्ये व्यायापचनुग्थक्षेत्र मण्डलं कृन्वा नन्मध्ये गड़े निखाय अर्धव्यायामन मह अतिशयतृतीयेन मह मण्डलं परिलिग्वेत् ॥ तस्मिन् + भवेत -म्मिन्मण्डले यावत् प्रमाणं चतुरनं कर्नु शक्यं ताव- ल्लिखेत्. एवं कृने मण्डलमध्ये समचतुरथ एकं, तत्पाषेषु चत्वारि धनुगकागणि भवन्नि. नानि प्रधय इत्युच्यन्ने । प्रधिर्नाम रथचक्रावयवः । प्रधीयने प्रधाव्यने वाऽनेनेति प्रधिः । तत्सारूप्यात् मण्डलावयवा अपि प्रधय इत्युच्यन्ते ॥ तन्नवधा+विभजेत् नच्चतुरनं नवधा विभजेन् । विभागावलेखनन नवधा विभज्य प्रथिं त्वेकै के धं विभजेन् । चतुरनं नवेष्टकं चत्वारः प्रधय' त्रिधा विमता 'द्रादशमात्र्यः एकविंशतिरिष्टकाः। मण्डल- मध्ये चतुरश्रकरणोऽयं प्रयोगः । मण्डलमध्ये प्राच्युदीची सम्पाद्य मण्डललवाया परीणाई चतुर्थी संभुज्य संभोगेषु तत्र ल- क्षणानि कृत्वा लणाल्लक्षणं लिखेत् । एवं कृते मण्डलमध्ये चतु- रश्रं भवति। तत्र विष्कम्मा चतुःपञ्चदशाङ्गुलयोऽर्थद्वाविंशतिति- । द्वादशेष्टकाः.

·118 आपस्तम्ब गुरुवमूत्रम्. लाश्च मध्य चतुरश्रकरणी। (मतः ममनिरलयोऽतिलाश्च तस्या- स्य नृतीयो भागः । पञ्चविंशतिग्ङ्गलयः पञ्चविंशतितिलाश्च करणानि कुयोन, तान्युच्यन्ते-नर्वतः पञ्चविंशनिनिलसहित पञ्चविंशत्यङ्गुलमेकं करणं प्रधिषु । त्रीणि करणानि । प्रधिम- ध्याश्चनुभिः । तस्य पार्श्वे चतुर्दशाङ्गुलयः सप्तसप्तदश निलाश्च : पृष्ठं पञ्चविंशनिनिलसहितं पञ्चविंशत्यङ्गुलमुखम्।एकोनत्रिंशदङ्ग लं (पादोनत्रिशङ्गल) ने विष्कम्भाधेप्रमाणया रज्जा कर्कटेन वा विलिख्य नक्षयेन् । प्रध्यन्नयोस्तदेवपार्श्व पृष्टं च । मुखं तु षत्रिंगदलं. दक्षिणस्य दक्षिणं पार्श्व सव्यस्योत्तरम् । एतान्येव चतुर्णा प्रधीनां करणानि । एवं चतुष्करणी मण्डलचितिः ।। । उपधाने प्रस्तारे) मण्डलायामुपधानकाले प्रयमप्रस्तार चतुरश्रस्य सक्तीः कोटी: अबान्तरदेशान् कोणदिशः पनि संयोजयेत् । द्वितीये पस्तारे चतुरश्रस्य मध्यानि अवान्तरदेशान् प्रति संयोजयत् ! एवं भेदो न स्यात् । मेदो नाम प्रस्तारान्वयगतानामिष्टकानां पान्तेषु माम्य, तत्सर्वत्र परिहरणीयमिति तत्र तत्र व्याख्यान- वचनान् ज्ञायते । वचनमप्यस्नि सर्वत्र भेदान्वयेदिति ।। (व्यत्यामं चिनुयायावतः प्रस्तारान् चिकीर्षत् ) व्यत्यस्य व्यत्वस्येत्यर्थः । प्रम्नारा इष्टकारसंघातवि शेषाः । ते पञ्चचितीकं चिन्वीनति विहिना यावन्तस्स्युः तावन्तो व्यत्यस्य व्यत्वस्य चिनुयादिति अस्मादेवावधारणात् ज्ञायते, अग्निधर्मा इष्टकायतनोर्वप्रमाणादयोऽत्र प्राप्नुवन्तीति प्रस्तारेषु प्रथमतृतीयपञ्चमाम्पमाः । द्वितीयचतुर्थौ सौ , 1व्यत्यासवचनात् 2 'त्रिषु प्रथमवत्तृतीयः । द्वितीयवदेव द्वितीयः । एकस्मिन् प्रथमवदेव इत्यधिकं को शान्तरे। 1 .

·ननु कथं लभ्यते अति बनायनीत । उच्चने-मह शब्द सामच्चिनृम्श्रय मण्डलकर ग अनि यिनृतीचय करणी- शेषन्धविधानाचा विजयाननकम्मान मण्डलकरणम्। एतम्या एवं गाहेर पचिन बाश्रमण्डलनया प्राप्ने क्षेत्रम्य माम्ययभानमिति चतम्श्रमण्डलकरगन्यायोऽनुमनव्यः । चनु. रश्रपूर्वकन्वं चान्य मण्डलका गम्य दृश्यने । नतोऽपि स एवानु. मर्तव्यः । केचित्तु महेनि विरदं कृत्वा मायव्यायामेन सम्बन्धयन्ति । तेषामनयोः पदयोः प्रयोजनविशेषान्नव पश्यामः । तस्मान्मृतम- निशतृतीयन नहनि ॥ (पिशील+विज्ञायन, त्रिपदं पिभीर, मष्टीकृतोगनि पिशीलमित्येके । बाहारन्तराळं पिशीलमिनि बोधायनः ! धिष्ण्या अग्नयः यो वा अथ धिप्णियाः' इनि दर्शनात् , तच्छब्दन तढायतनानि लक्ष्यन्ते । अग्नीनामायतनभुवः पिशीलपात्राणि भवन्ति । अप- वादाभावे आकारभेदेऽपि क्षेत्रस्य माम्यं भवत्येव ॥ अग्न- . चतुरश्रा+ लेत्येकेषाम् ) गतमेतत । अत्र साग्निचित्ये ऋतौ विशेषमाह। 1 ‘ननु चतुरश्रपूके मण्डले अन्शियतृतीयस्थ करणाशेषत्वं न मण्डलमा- करणे, नैष दोष , एषा चतुरत्वं मण्डलव चोभय मह शिष्टम् , तेषां मण्डलत्वं चतुरश्रपूर्वकमेवति चतुरश्रुतेः प्रथमोपादानादवसीयते । मण्डलस्य चतुरश्रपूर्वकत्वं प्रयोजन चतुरश्रमण्डलयोः क्षेत्रसाम्यमेव, नान्यदृश्यते । इत्यधिक कोशान्तरे।

·120 आयस्तन्वगुलबान ता मृदी-दच्यात् । मृदो देहान् कृन्वा मुत्सम्बन्धिनो देहानुपचयान् विम्बा- नि कृत्या भाग्नीधीयमेकं नवधा प्राक्तनोदक्त्वन च त्रिधा व्यवलिख्य मध्यस्थमकमेकेनापना उपाध्यान् । अन्यांस्त. प्रमाणाभिरष्टकाभिारतरान् होत्रीयादीनां मृदो देहान् यथा मङ्ख्यं यस्ययस्य विष्णयानः याया सङ्ख्या द्वादश षोडश एकविंशनि चनुर्विशनिमित्याया नया मंख्यया नं नं व्यवलिख्य यथायोगं यत्रयत्र देश याया इष्टका युज्यते तत्रतत्र तां इष्टकामुपदध्यान । द्वादश षोडश एकविंशतिं चतु- विशनि वा होत्रीये, एकादश ब्राह्मणाच्छंसोये, षट् मार्जालीये, अष्टावष्टावन्येष धिष्णियेषूपदधानीति विज्ञायते इति । अन्यधि एण्याः प्रशास्त्रीयपात्रीयनष्ट्रीयाच्छावाकीयचात्वालशामित्रावभृ- थाः । करणानि वा कृत्वेष्टकाः कुर्यात् । चतुरश्रपक्षे सर्वतः प्रादेशाः होत्रीयस्य, द्वादशपले प्रादेशे हे नवाङ्गुले दे, षोडशपक्षे सर्वनो नवकानि, एकविंशतिपक्षे नवके द्वे सप्ताङ्गुलयः । सप्तति. लाश्च द्वे, तदेकं सर्वतः सप्ततिलास्सप्ताङ्गुलय एकं, अत्र चतुरश्र- मेकतः पञ्चधा विभज्य चतुरो भागान् प्रथमेन चतुर्धा विभ- जेन् । द्वितीयेनैकं पञ्चधा । चतुर्विंशतिपक्षेऽयेते एव करणे । तत्र पूर्ववत् पञ्चवा विभज्य चतुरो भागान् “सप्ततिल सप्ताङ्गलेन पञ्चधा विभजेत् । इतरणेकं चतुर्धा। ब्राह्मणाच्छंसीयस्याष्टो हो- त्रीये द्वादश्यः, तिस्र आग्नीधीयाः, मार्जाशीयस्स्यैकतः प्रादेशाः, अन्यतोऽध्यर्धाः षद् । अन्येषां पोत्रीयादीनां आनीधीयष्टकाः तन्मध्यस्थमेकं भागमपोह्य उपधान झाले तत्स्थाने तत्त्रमाणमश्मानमुपदश्यात् । * पश्चतिला:. 5 पश्चतिल. 2 नवाझुले. 3 पश्चाशतिलाश्च.

·विदीय दया 121 - घण्माजालीये अष्टके । मण्डपने करणवाहल्यप्रमझायवले. खनमेवाच्यते प्राग्नीधीयम्य प्राक्चीदक्व धा विभागः । होत्रीयम्य द्वादशपथे एकबिधा विभागोऽन्यतश्चतुधा । पो- इशपक्षे मर्वनश्वधा । एकविंटानिपले स्वेकतः पञ्चधा कृत्वा चतुगे भागांश्चतृषा विभज्य पञ्चमं पञ्चधा विभन्। चतुर्विंश निपक्षे न्वेकलः पञ्चधा विभज्य चतगे भागान पञ्चया कृत्वाऽन्यं भागं चतुर्धा विभजेन ! एकादगपक्षे वकनश्चतुर्धा विभज्य त्रीन त्राधा कृत्वा अन्यं द्विधा विभतापले त्वकतबिधा कृत्वाऽन्यनो द्विधा विभजेत् । अष्टपले चकत्रिधा विभज्य द्वौ भागौ त्रिधा कृन्वाऽन्यं द्विधा कुर्यान । विष्ण्यानामकचिनीकन्वात् मुकरत्वा चष एव 'प्रकारो वर्गमित्याचार्यो मन्यते । तत्र श्लोकः ।। व्यायाममात्रे चित्येऽना करणं दारवं भवन् । लौह वा तच्चतुर्भिस्यात् फलकाभिस्तदुच्यते ॥ द्वात्रिंशदलायाममङ्गल्यस्स्युस्त्रयोदश । चतुर्विंशनितिल विस्तारः * करणे भवेत् ॥ मण्डलात्मनि नत्र म्याकरणं च चतुर्विधम् । मध्यमेकं पृथो त्रीणि नान्युच्यन्ते यथाक्रमम् ॥ सपञ्चविंशतितिला अङ्गल्यः पञ्चविंशतिः। सर्वतः करणं त्वेकं मध्येऽने(ते)नेष्टकाकृतिः ।। प्रधिषु त्रीणि नानि स्युः प्रध्यन्ते करणं त्रिभिः । फलकैः प्रति(धि)मायं चतुर्भिः करणं भवेत् ।। पृष्ठं पञ्चतिलोपेता अङ्गल्यः पञ्चविंशतिः । सवलश्च । फलकस्तादहो। 3 विहारः। 4करणो। प्रध्यन्त करणे। 5 1 प्रकार इत्या। मध्यन्क:। SULBASUTRA. 16

·122
आपस्तम्बालबत्रन्
:
पार्थे चतुर्दशाङ्गल्यः निलमप्तदशान्विताः ।'
सपाटोननिलन्त्रि(त्रिंगदेकोनत्रिंशदङ्गलम् ।
मुखं स्यात्प्रधिमध्यीयकरणम्यानयारपि !!
पृष्ठपार्थेषु नत्रेम मुग्वं पटिंग दङ्गुलम् ।
अन्नयोयत्र यम्य म्यानपाव नान्यस्य तत्र तत् ॥
करणानां मुग्वान्यत्र विष्कम्भार्धप्रमाणया ।
आलिख्य नक्षयेद्रजा कर्कटेनाथवा लिग्वेन ।
षट्त्रिंशदङ्गुलायामा विष्णयान्मवनस्समाः ।
तत्रनत्र यथामङ्ख्यमुच्यन्ते करणान्यथ ।।
प्रादेशमेकनो यस्मादन्यतोऽष्टादशाङ्गुलम् ।
मार्जालीयेनेन कृता धिष्णिये षटम्युरिष्टकाः ॥
प्रादेशस्मर्वतो यस्यादाग्नीध्रीय तु तत्कृताः ।
द्वादशाङ्गुलमेकत्र यस्यान्यत्र नवाङ्गुलम् ॥
होत्रीये द्वादशोपेता तत्कृता हाद रोष्टकाः ।
नवाङ्गुलं सर्वनस्स्याहोत्रीये तेन पोडश ॥
तिलपञ्चकन्युक्तास्मप्ताङ्गुलय एकतः ।
नवामुलं चान्यतस्स्यान्करणं त्वेकविंशतौ (को)।
निलमप्त(पञ्च)कसंयुक्ता अङ्गल्यस्सप्त सर्वतः ।
इदमकविंशे स्याच्चतुर्विंशेऽप्युभे इमे ॥
प्रथमे चैकविंशे स्युः पोडशान्येन पञ्चकम् ।
चतुर्विशे द्वितीयेन विंशतिस्त्वन्यदन्यतः ।।
याःप्रादेशे (स)नवाङ्गल्यस्त्वष्टौ तास्तिस्र एव च ।
प्रादेशाब्राह्मणाच्छंसिधिष्णिये लेकयुग्दश ।
करणं स्यात्तयो। 2 सर्वतोयदो.

·123 प्रादाशा पट्पदाध्य देचे....त्यष्टके विधिः ! पोत्रियादी यथायोगमुपधान 7 मवेतः ॥ एकचित्याधिष्णियानां भेटण्यानवकाशनः । वैपम्यणव मड्डयानां करणानेकता भ(व)यात् ॥ व्यवलिय यथामयमपदध्यादिहष्टकाः । यथायोगमिनि त्वेवमाचार्यो मण्डले ब्रवीत् ।। अधिकांगेन कर्णम्य हुने कर्णयगे भुवा । हृते फलन फलाने) हीनाया यजी वा यद्भुवो दरम् ।। तस्य वर्गेऽम्य कर्णम्य वात्तु परिशोषिते । परिशिष्टम्य मूलं नु लम्बकं तद्विदो विदुः ।। बादप्राचीमितां रजुमन्नराळोक्तया वृता । दक्षिणोत्तग्मायम्य वेदेः पूर्वापरायोः । वि(द्वितृतीयों तु विजया प्रागृढदि रुत्कर:(त्तरम्)। मध्यदेशोत्रिमध्यं नु बढेः प्राच्यप्रतीच्ययोः ।। लक्षणेन निमित्तार्थ दि)विकृतीये त्वपायते । पश्चिमे चोत्तरत्रापि निमित्तं म्यादपायते ।। विपर्यम्य तु पूर्वत्र निमित्त दक्षिणोत्तरे । कृत्वा विष्कम्भ'पुर्ये - स्यादुभयस्यापि लक्षणम् ।। तयोर्लक्षणयोर्लेग्वां रज्जु वा प्राङ्निपातयेत् । लेखाया दक्षिणं ग्राह्य मण्डलार्थ त्यजेदुदक् ।। परिणाहे चतुर्था षट्मभुग्ने भुग्नलाञ्छने । अङ्कादङ्कगना रेखा चतुरश्रम्य साधिका ॥ विष्कम्भा(यवर्गस्य द्विगृणम्यैष मूलतः। तुल्यस्स्या. - दत्तपत्रापि चतुर्धातुसंभमे लांछि- 4 द्विगुणस्येह. 1 - इभयस्यापि. तेततः.

·124
अयस्तम्भ बनून
मण्डले चनुरश्रम्य करणी परिकल्पना (कल्पिता) ॥
यहा विष्कम्भमृलार्थ बगाधी मूलेन करणीकृतिः ।
मण्डले चतृश्रम्य यावन्संभवजन्मनः ॥
अश्णयावस्थितां रज्जु यावन्मभवजन्मनः
चतुरश्रम्य विष्कम्भं मण्डलस्य वदन्नि हि ।।
विष्कम्भस्यान्नग वर्ग विष्कम्भाधम्य वर्गतः ।
शोधित परिशिष्टम्य मूलं स्याद्दललक्षणम् ॥
विष्कम्भस्याहलयम्तचापज्याधम्य वर्गके ।
पूर्वज्यादलबर्गे तु विष्कम्भाधस्य वर्गनः ॥
शोधिने परिशिष्टम्य मृलं नद्धनुपश्शिरः ।
सज्यावर्गष्षडगुणेषु वर्गश्वापस्य वर्गकः ॥
शराहतस्तु कोदण्डो दलिनो धनुषः फलम् ॥
विष्कम्भ आत्मद्विगुणेन(ऽपि) योज्यः
स चात्मविंशेन स पञ्चमाख्याम् ।
सपञ्चविंशेन च तो समेतो
व्यासेन सैषा परिणाइप्तिः ।।
नेमिहिरेकादशवात्रकाये.
स्तद्भग एकश्च तथा द्विधा च ।
व्यासस्वरांशाः परिधेस्सह म्युः
भागांशतुर्येण म सप्तमेन ॥
इत्यापस्तम्बसूत्रविवरणे करविन्दीयभाष्ये शुल्बाख्यप्रश्ने
द्वितीयः पटलः.

·मुन्दरराजीया व्याख्या. मण्डलायां तु कग्णानां बवक्तव्यन्वान् नविनवेष्टको पायमाह मण्ड-विभजन देह~उपचय-पडङ्गालोन्मेषः । मनि निपाता वाक्यालं कारे । म इति वा च्छतः । अव्यायामन मण्डलं परि लिखेत् । इत्येव मयापाढः चनुग्ध मावशेषण विष्कम्भाधन चतुस्तिलोनेनाष्टषष्ट्यालेनावदध्यान् । चनृरश्रं नवधा कृत्वा प्रथिकान् त्रेधा विमलेन् । प्रधिरेव प्रथिकः । प्रधिश्चक्रपर्यन्तः । अथवा करणरेवेष्टकाः कुर्यात् । त्रीणि करणानि-ममचतुरश्रं प्रथिमध्यं प्रथ्यन्नामाने । अत्र समचतुरनं द्राविंशत्यङ्गुलं मक- विंशनिनिलम् ! प्रथिमध्यम्य पार्चमान्याः प्रमाणमेनदेव । तिर्य- मान्या दशनिलोनत्रये दशाङ्गुले एक पार्श्व फलकं धनुरा- कारं नक्षेत् । यथा अङ्गुलिः द्वादशतिलाश्च शग्यमाणं भवति । प्रथ्यन्नं तु प्रमाणम्। नम्यापि चतुरश्रवदकं पार्थ, त्रयोदशाङ्गलं दशतिलोनमपरं, पड़िशकं तिलद्वयोनमपरं, नद्धनुरिव तत्, यथा अङ्गुलिः सप्तविंशनिश्च तिलाश्शरो भवति । उपधाने-श्चिकीत् मण्डलचतुरश्रयोस्साधारणमिदं भेदपारहाराय, अनेनैव ज्ञायने सर्वत्र भेदो वर्जनीय इति । नशाच बोधायनः भेदान् वर्जयेदधरोचरयोः पार्श्वसंधानं भेद इत्याचक्षते, तदाद्यन्तेषु न विद्यते-इति । 1 चतुरश्रार्धेन.

·126 आरम्नन्भ सुबत्रम् पिशील+विज्ञायते पिशीलं पञ्चधा वयीन -चाहोरन्नरालमित्येकम् , कृतमु ष्टिमगनि कुनमुष्टिरनिः) द्वितीयम् : अकृनमुष्टिमरनिं तृतीयं, द्वात्रिंशनङ्गुलं चतुर्थे, षट् त्रिंगढ मुलं पञ्चममिनि । चतुरश्रा-कृत्वा नान् कर्यादिति शेषः । आग्नीधी-दध्यात् इतरान् चिनियान् यथासंख्यं व्यवलिख्य द्वादश पोडशत्यादि होत्रीय, एकादश ब्राह्मणाच्छंसीये. पण्माजीलीये, अष्टावष्टाव- न्येष्विनि । तेषां च यथासंभवं विभागा इनि केचिदाहु. । सम चतुरश्राणां विष्णयानां ममवतुरश्रा एवेष्टकाः कार्याः चतुरश्रमादेशादन्यादति । ननारनी विष्कम्भाणां घिष्णियाना मिष्टका अष्टाङ्गुला आग्नीधीयस्य । होत्रीयस्य द्वादशकम्य मध्ये चनस्रश्चनुरङ्गलाः। परितोऽष्टावकला । षोडशिके षडङ्गलाम्सर्वाः। एकविंशकस्य मध्ये नव चतुरङ्गुलाः, परिनो द्वादश पडङ्गुला । 'चतुर्विंशकस्य कोणेऽप्वष्टाङ्गुला, शेषा विंशतिश्चतुरङ्गुलाः। ब्राह्म णाच्छंमीये सप्त षडङ्गुला , चतस्रो नवाङ्गुलाः । मार्जालीये पञ्चाष्टाङ्गला . एका पाडशाङ्गुला । अष्टकानामेकाऽष्टादशाङ्गला, सप्त षडङ्गुलाः । अन्ये त्याहुः-यथामख्यमिनरानिति वचनात् सर्वा इष्टकास्तुल्यक्षेत्रा एक ! नत्र ममचतुरश्राणामेव कर्तुमश क्यत्वादीर्घचतुरश्रा आप क्रियान्निति । तन्मतेऽप्यानीधी यस्य पूर्ववत् । होत्रीयाय द्वादशकस्येष्टका अष्टाङ्गुलायामाः षडङ्गुलव्यामाः । षोडशकम्य पूर्ववदेव ! एकविंशकस्य तु अष्टाङ्गुलायामा अरनिस(स)मव्याना । (चतुर्विंशकस्य षडङ्गला यामाश्चतुरङ्गुलव्यासाः । मार्जालीयस्य पादेशायामा अष्टाङ्गालि 1 चतुर्विंशके मध्ये चतस्रोऽष्टाङ्गलाः, ·127 यासाः। अष्टकानां पादेशायामाप्पडगुलव्यामाः, । ब्राह्म णाच्छनीयम्य तु करणे अष्टाङ्ग लायाम मायादशतिलपडङ्गलव्या- ममेकं करणम् । नेन निम इष्टकाप्पडङ्गलव्यामा भवन्ति । नवानलीननवाङ्गुलायामम परभ । नन अष्टाविष्टकाः । अन्येषु पिशीलमात्रेवेनदनुमाणिष्टका इष्टव्याः । अथ परिमण्डलानां पत्रिंगदलविष्कम्भानां आग्नी- धीयम्य मध्वादेगव्या परिमण्डलमनानं निघाय परितोऽ ष्टाविष्टका नामां करणं. पार्थ द्वादशाङ्गले, चन्देशाङ्गुलमष्टनि- लोनमेकं निर्यक्फलकं. नहनुग्वि नक्षेन, यथा अङ्गुलि द्वादग तिलाश्च गगे भवनि । मविंगनिरिलं चतरङ्गुलमन्यत्तिर्यक्फ लकं, नच्च धनुरित्र तक्षेत. अन्नवकं तु बदनि यथा पञ्चदा तिलाश्शरः। एवमिष्टका अन्येषां विष्णयानां त्रीगि करणानि । मर्वेषां च द्रुढे फलके अष्टादशाङ्गुले । होत्रीयद द्वादशकस्य तृतीयं फलकं नवाङ्गुलं मैकादशनिलं, नदनुग्वि नक्षेत , यर्थक विंशतितिलाश्शरः एवं पोडशकादीनां च द्रष्टव्यम् । णाच्छंमीयस्य तृतीयं फलकं दशाङ्गुलं मपञ्चढानिलं, नद्धनृरिव तक्षेत , पञ्चविंशतिनिलाश्शरः, मप्ततिलमिति कचित् । मार्जा लीयस्य तृतीयमप्यष्टादशाङ्गुलं, नदर्धधनुरिव नक्षेत् , बुङ्गलं चतु- देशतिलाश्शरः। अष्टकानां तृतीयफलकं चतुर्दशाङ्गलमष्टतिलोनं, तद्धनुरिव नक्षेत्, अङ्गुलि दशतिलाश्च शरः। अन्येषां च पि. शीलानामेतदनुसारेण द्रष्टव्यम् ॥ ॥ इति सप्तमः खण्डः ॥ इति सुन्दरराजीये आपस्तम्बशुल्बसूत्रव्याख्याने शुल्बप्रदीपे द्वितीयः पटलः. ब्राह्म , ·कपर्दिभाष्यम् उक्तानि हविर्यज्ञानां विरमान : मौमिकानि च गिचित्यम्य ऋतानित्रमान सेटकानां करणानि उपधानवि विश्व नोक्तः । नद्रतकामः प्रजाति- भवतीब खलु वा एप योऽग्निं चिनुते इति विज्ञायत । वयमां वा एप प्रतिमया चीयत इत्यानिचोदनात् ॥१॥ प्रत्यक्षविधानाहा ॥२॥ यावदानानेन वेणुना चतुरश्रे आत्मनि पुरु- पानवमिमाते ॥३॥ प्रस्नावमात्रमनया श्रु या क्रियते न फलविधानं । विधि- विभक्तरभावान् । नित्याऽग्निरुत्तरवेदिवत् । 'अनिष्टोम उत्तर- वैदिरुत्तरेषु क्रतध्वग्निः' इति नित्यवचनात् ॥ याद प्रस्तावोऽ नया श्रुत्या म्वीक्रियते गाईपन्यचिने पूर्वमेव प्रस्तावो न कर्तव्यः। ससमेनन् । इह प्रस्ताववचनस्य प्रयोजनम्-वक्ष्यमाणानि धमाणि महानरेव यथा स्युरिनि । कााने पुनम्नानि ? जानुद- नादयो महानेरवानि कात्यायनीये शुल्व महामेरेवैते धर्मा इति स्पष्टमुक्तम् । 'किं चावहाग्निशब्दन निरुपपदेन चोदिता धर्मा यथा स्युरिति। यथा-'तं वा एतं यजमान एव चिन्वीत इति यजमानो महामेरेव को न गाईपत्यादेः। गाईपत्यधिष्णया- 1 किंचास्यैवाग्निशब्देन. - .

·कपदिभाष्यम् 1:29 नामध्वयुरेव का । पश्चादिधातव्यानां धिष्णियानां पूर्व विधानस्यनत्प्रयोजनम् । योऽग्नेश्चना म भवत्येव । यद्यपि वहतो भ्रातृव्या इनि क्रियतेऽनया श्रुत्या वयमां-पक्षिणां एषोऽग्निः प्रतिमया प्रकृत्या चेतव्य इति आकृतेमस्वरूपस्य विधानं क्रियते। स चोत्यनतां छाययेत्यर्थ इति बोधायनेनोक्तम् । वैशब्दो निश्चये | असावप्याचार्यों वक्ष्यनि 'वक्रपुच्छो व्यस्न पक्ष' इति । तम्माच्छयेनचिदेव प्रथमः । शुल्वान्तरे चोतं 'श्यन- चिदग्नीनां प्रथमोऽग्निः' इति । यदि श्येनो निसः कथं स्वर्ग- काम इति ? यूपद्रव्यवत् । यथा खादिरं स्वर्गकामन्येति खादिरस्य नित्यत्वं काम्यत्वं च । प्रसाविधानाद्यावदाम्रायन । वाशब्द: पक्षव्यावृत्तों । तेन नैषाऽकृनिचोदनाsपि श्येन प्रकृतिः । कुनः ? प्रसक्षविधानात् । प्रससमेवात्र विधीयते । पनीनव. तीसारभ्य पक्षपुच्छानामपि प्रमाणं विहिनम् । नेन विरोधात् । ननूक्तमाकृतिचोदनेति, नैषा चोदना; नापि विधिः, विधि विभक्तरभावात् । चीयन इनि निर्दिश्यते; न चिनुयाचेतव्य मिति वा । विध्यन्तरशेषभूतत्वाच्च पश्यामो न विधायिकेनि । 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति न्यङ्कग्निश्वेतव्या ३ उत्ताना : इत्यारभ्य प्राचीनमुत्तानं पुरूषशीर्षमुपदधाति इति पुरुषशिरमः उपधानं विधीयते । तस्य शेषभूतमिदं न विधायकम् । श्येनचिदग्नीनां प्रथम इति पिठकश्येनमधिकृत्यैतदुक्तं पुरुषमात्रपक्षपुच्छस्य समाख्या श्येन इति । तस्मादविरोधः । यावदानानं नाव- देव सारूप्यं । पक्षपुच्छवत्तथा सारूप्यं गृहीत्वा वयश्शन्दो वर्तते । तस्मात्पुरुषमात्रपक्षपुच्छवाननिरिति तामेव प्रकृति नि- SULBASUTRA. 17 ·1300 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् 1 - श्चिन्य अन्य 'आकृतिविशेषा 'वपक्षादयः काम्या इनि सिद्धम्। वक्ष्यति 'काम्या गुणविकारा' इति । वेणुना चतृरश्र आत्मनि पुरुषानवमिमीन-अग्निकल्प उक्तलक्षणेन वेणुना मिमीते-मिनोति स्थण्डुला क्षेत्रं वक्ष्यमाणेन मागेण सर्वतो द्विपुरुष आत्मा द्वाभ्यां चत्वारीति वचनाञ्चत्वारि च पुरुषक्षेत्राण्यात्मनि- पुरुषं दक्षिणे पक्षे पुरुष पुच्छे पुरुषमुत्तरे । पुरुषमेकं दक्षिणे पक्षे पुरुषं पुच्छे पुरुषमुत्तरे-विवं त्रीणि चतुरश्राणि पुरुषप्रमाणानि, आत्मना मह सप्त पुरुषक्षेत्राणि ॥ अरनिना दक्षिणतो दक्षिणं वक्षं वर्धयति । एव- मुत्तरत उत्तरम् । अरनिप्रमाणेन दक्षिणतः दक्षिणं वक्षं वर्धयति-दीर्घ करोति । उत्तरतश्चोत्तरं पक्षम् ॥ प्रादेशेन वितस्त्या वा पश्चात्पुच्छम् । द्वादशाङ्गलेन त्रयोदशाङ्गलेन वा पश्चात्पुच्छं वर्धयेदिति शेषः । एवमर्धाष्टमानि पुरुषक्षेत्राणि भवन्ति । करविन्दीया व्याख्या अग्नयाधेयप्रभृति मोमान्लानां केवलविहारा उक्ताः । इदानी माग्निचित्येषु तुषु विहारविशेषविधित्सयाऽग्नेश्चयनविधायिकां श्रुति पठति ॥ भवतीयते भवतिस्समृद्धयर्थे । इवखलुवैशब्दो निपातसमुदायो प्रकृति-B. कङ्कपक्षा..-A. ३ पुरुषं-B. 4 ब्रह्मवर्चसमित्या- दिषु. 1 2 ·करविन्दीया व्याख्या 131 3 वाक्यालङ्कारादौ वर्तते । 'रम इव ग्वलुवै 'नत योनि चि- नुते-अग्निं चयनेन संस्कगनि म ममृद्धो भवतीति विज्ञायने ।। ननु मन्त्रस्य विः स्नावकतयाऽर्थवादोऽयं । चिनुन इनि वर्तमा- ननिर्देशः। अनः कथमेषा अग्रिसंस्कारभूतस्य चयनस्य विधा- यिका श्रुतिः कल्प्यने । मत्यं, तैत्तिरीयके अस्या एव श्रुने- त्यत्वादप्राप्तार्थत्वनानुवादत्वासंभवाच्चयनमात्रम्य पा विधायिका श्रुतिः कल्प्यते । अकाममंवन्धान्नित्येनि च । ननु चयनवद्भव त्यर्थोऽपि विधेयः । न विधयः, कुन , चयनम्याग्निमंकारन्वेन तत्फलानुवादासंभवान् ।। वयसां+दना वयांसि-पक्षिणः श्येनादयः । प्रनिमा-प्रतिकृति. स्सादृश्यमाकृतिरूपं चोदयनीति चोदना विधीयका श्रुतिः । एषोऽग्निर्यथा 'श्येनाकृतिर्भवति तथा चेतव्य इत्यर्थः । शुल्बा- न्तरे च-श्येनचिदग्नीनां प्रथमोऽग्निरित्युतं । वक्ष्यति च श्येनं प्रकृत्य वक्रपक्षो व्यस्नपुच्छो भवतीति । तस्माक्रपक्षादिविशिष्ट- श्येनोऽग्निः प्रकृतित्वेन कार्यः। स नित्यः। यूपप्रकृतिभूतावादिरा. दिवत् स्वर्गकापस्यापि भविष्यति । प्रत्य+नेन वाशब्दः पशव्यावृत्तौ । नैतदस्ति वयसां वा एष प्रति- मया चायत इति एषा श्येनाद्याकृतिविशेषचोदनेनि । कुनः, प्रत्यक्षविधानात् । यतः पक्षी भवतीयादिना वाक्येन व्याया- ममात्रपक्षपुच्छवदाकृतिः प्रत्यक्षमेवाग्ने विधीयते । अतः वयमा वा 1 ब्रह्मवर्चसमित्यादिषु. 2 गतं. 3 ननु प्रकुर्वन्नावक्रामन इत्यादि । प्रकुर्वन् होत्यादि । 4 शेनसदृशाकृतिः । अग्नः ।

·132 आपस्तम्बाबमूत्रम् एष प्रतिमया चीयन इति वयस्सादृश्यमात्रमभिदधाति, नैषा श्यनानिचोदना भवितुमर्हति । किञ्च चीयत इति वर्तमानार्थ निर्देशादस्य वाक्यस्य पुरुषशीर्षापधानविधिवाक्यशेषत्वाच्च नैषा विधायिका । यत्रोक्तं शुल्वान्तरे-श्येनचिदग्निनां प्रथमोऽग्नि- रित्युतमिनि' नायं दोषः । तत्र हि व्यायाममात्रपक्षपुच्छोऽग्नि- रित्यपि येन इत्युच्यते । नस्मादाम्नानेन वेदेन व्यायाममात्रपक्ष- पृच्छवत्ताया यावत्सादृश्यं विहिनं तावदेव संपादयितव्यं । नम्मात्पुरुषमात्रपक्षपुच्छवानाग्निः प्रकृतिनियश्चेति स्थितम् । अ- म्याग्नेम्वरूपमाह । वेणुना+च्छं वन्यमाणप्रकारेण वेणुनाऽऽत्मनि चतुरः पुरुषानवमिमीते। अवमानमपि विमानमेव । इयनि 'शक्ष्यामीति त्वा अवमाय यजन्त इनि दर्शनान् । सर्वतो द्विपुरुष आत्मा ताभ्यां चत्वारि पुरुषक्षेत्राण्यात्मा भवति । एवं वक्षयोः पुच्छे च पुरुषसम्मितानि त्रीणि । एवं सप्त पुरुषक्षेत्राणि अरविना दक्षिणतो दक्षिणं पक्षं प्रवर्षयनि दक्षिणतो-दीर्घ कुर्यात् । एवमुत्तरत उत्तरमपि पक्षमुत्तरतो दीर्घ कुर्यात् । प्रादेशेन वितस्त्या वा पश्चात्पुच्छं । प्रादेशोङ्गुष्टप्रदेशिनीभ्यां परिमितः वितस्तिरङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां तयोरन्यनरेण पुच्छे प्रतीचीनं वर्धयेत् । एवमर्धाष्टमानि पुरुष- क्षेत्राण्यग्नेः क्षेत्रं भवति । सुन्दरराजीया व्याख्या. वेदेविमानं सौमिक्याः क्रमैद्विादशाङ्गुलैः । आदित्रिसप्तमु द्वित्रिचन्द्रद्वियुगभूमिषु ॥१॥ विक्ष्यामीति। द्वाभ्यां।

·सुन्दराजीया व्याल्या 133 1 भूत्रिभूद्विशरैकेषु शङ्कवो दश पञ्च च । सषनिलारनिषष्ठोनाष्टात्रिंशदरनिका ॥२॥ विमानरज्जुश्चिद्रं स्यात्तस्याम्मनदशस्वथ । पाशौ कार्यो नयोर्मध्ये प्रक्रमा द्वादश स्मृताः ॥३॥ षट्त्रिंशिका वा रजुस्स्याद्विमाने अष्टलक्षणा । श्रोणी पश्चदशस्त्राये सदोऽनन्तरतुर्ययोः ॥ ४ ॥ दशस्वष्टम् नत्कोणास्तृतीयेऽरनिमात्रकाः। विष्ण्याः प्रादेशान्तराला आग्नीधं तु तुरीयके ॥ ५ ॥ रुद्रेषु सप्तदशसु शङ्क पादोनितेविह। कार्यों हि पञ्चमेऽर्केषु मा लाग्नीध्रधिष्णियो ॥६॥ सप्तमे प्राग्वदाग्नीधं धानं सार्धचतुष्टये । उत्करो दशमे शङ्कौ मनुषूत्तरतः क्रमे ॥ ७॥ ऊवथ्यगोहखननस्थानमेकादशे पुनः । हविर्धानं प्राग्वदत्र पाशयोर्व्यत्ययोऽधिकः ॥ ८॥ षोडशस्वर्धहीनेषु शामित्रो द्वादशे भवेत् । शोरुत्तरवेदिस्याद्वयोस्सार्ध उपान्त्ययोः ॥ १॥ अन्तिमे द्वादशस्वंसौ 'चात्वालोऽसादुदक्कमे । पशुवन्धोऽस्तु चात्वालस्सोमेऽपीयवधार्यते ॥१०॥ मानान्तरमनुक्कैव व्याख्यात इति कीर्तनात् । शम्यामात्रस्तु सर्वत्र व्यक्तं बोधायनोऽब्रवीत् ॥११॥ अन्यथाऽनौ विरोधस्स्यान्मानं चान्यन्न विद्यते । उत्तरेऽसे महावद्यामास्तावः परिकीर्तितः ॥ १२।। दक्षिणे तु हविर्घाने पश्चात्तीन् प्रक्रमास्त्यजेत् । 1 विमानरज्जचिहं स्यात्तस्यां सप्त । 2 चत्वारोऽसादुदक्कमे ।

·13 आपस्तम्ब शुल्बसूत्रम् पाढोनविनयं पार्थेऽरन्नो तूपरवाम्स्मृताः ॥१३॥ अर्धप्रादेशतस्तेषां भ्रमणं कोणशङ्कषु । अग्रणोपरान्त्यक्ता पादोनप्रक्रमत्रयम् ।। १४॥ शम्यामात्रश्चनुम्म्रक्तिः खरश्लिष्टस्तु मञ्चरः । -औदुम्बरसदोमध्ये पृष्ठया दक्षिणतः क्रमे ॥ १५ ॥ भवतीव+चोदना प्रतिमया वयमा उत्पततां छायया । तथा च बोधायन:- वयसामुन्पनता छाययेत्यर्थः । इति । अनेन श्येनचितिनित्येति ज्ञायते । मन्त्रवर्णाश्च भवन्ति, मुपर्णोऽमि गरुन्मान्' इत्यादीनि । लिङ्गानि च पुच्छाच्छि रोऽधिकृषति शिरसि पक्षयोरित्यादीनि । न हि चतुरश्रे शिरो- - स्ति। प्रत्य+द्वा पक्षीभवति व्याममात्रौ पक्षौ च पुच्छं च भवतीत्यादि प्रत्यक्षविधानाहा आकृतिः प्रत्येनव्या। अनेन चतुरश्रेोऽग्निर्षि धीयते । स च सर्वाग्नीनां प्रकृतिरिति । तमेव तावदाह- याव+त्तरे यावदानानेन यथासमाम्नातेन पुरुषमात्रेण वक्ष्यमाणेन पञ्चारबिना । एवं केवलसप्तविधाग्नेर्मानमुक्तं, पक्षान्तरमाह अरनिना+च्छं वितस्तिदिशाङ्गला । यथोक्तं कात्यायनेन- S 'पश्चारनिदेशवितस्तिविंशतिशताङ्गलयः पुरुषः' 1 खरः शिष्टस्तु । 2 औदुवरी सदोमध्ये ।

·सन्दरग या दास्या 185 इनि । वितग्निद्रदिशाङ्गलेत्येव नैघन्टुकाः । प्रादेशने त्यस्य व्याख्यानं विनम्न्यति । प्रादेशशब्दार्थम्य विशयिवान वित- स्निरेवात्र प्रादेशशब्देन ग्राद्या. ननु प्रमाग्नेि अङ्गष्ठप्रदेशिन्या- वित्यर्थः। अथवा वाजमनेय के 'वितम्त्या पुच्छं' इति श्रुनत्वा द्वितस्तिशब्दस्यैव प्रमिद्धतरेण प्रादेशशब्देन व्याख्यानम् । वाशब्दो वाक्यार्थे वसंवध्यने । नेन मत्रमिदं विकल्प्यन । तथाहि-पुच्छवृद्धस्तावद्वैकल्पिकन्वयवगनम्, नैत्तिरीयके प्रवृ- हेरनुक्तवान् । व्यनक्ति च कायायनम्नथा 'पुच्छं विसन्येच्छन्' इनि । पक्षवृद्धरपि वैकल्पिकत्वम्, 'अरनिना पक्षों द्वाधीया- गॅमौ भवनः' इत्युक्ता इनि द्राधीयस्त्वमुक्ता 'व्याममावा पक्षी च पुच्छं च भवनि' इति पुरुषमात्रस्येव निगमनात् । म्पष्टयनि चतद्बोधायन:- पुरुषमात्रेण वेणुना सपक्षपुच्छमरविना वा पक्षी द्राधीयागसौ भवतः। इति । केचित्तु वितस्ति त्रयोदशाङ्गलां मन्वाना द्वादशाङ्गुलेन प्रादेशेन विकल्पयन्तः पक्षपुच्छानामरत्नचादिप्रवृद्धिं निखामाहुः । तेषामष्टविधप्रभृतीनां यदन्यत्मप्तभ्यः तत्सप्तधा विभज्य विधा- सप्तमकरणीमियादि न संगच्छने । तत्तयोदशाङ्गुलवितस्त्यभ्युप- गमे पुच्छे विंशतिशताङ्गलमात्र क्षेत्रमुपधातुं न शक्यते । तत्र कश्चिदाह-पुरीषेण पूर्यतामिति, तत्सूत्रकारो न सहते। यदाह- 'अर्धान्तरत्वात् पुरीषस्य' इति यत्पच्यमानानां प्रतिहसेत' इति च । किंच पुरीषेण चेत्सर्वस्य न्यूनस्य पूर्तिः, किमिति महता ग्रन्थेन 'इष्टकाप्रमाणार्धमधुना प्रयत्यते । तस्मान्न किंचि 1 इष्टकाकरणानि विधास्यन्ते । तस्मादरनिप्रादेशेन वृद्धः पाक्षिकत्वमेव , ·136 आपस्तम्ब मुल्बमूत्रम् देनत्रयोदशाङ्गुला विनस्तिरिति । अन्ये मन्यन्ते-द्वादशाङ्गुल योरेव विनम्तिप्रादेशयोः आमिक्षापयन्ययोरिव विधिभेदाच्छ. ब्दभेदः । तयोश्च परम्परं विकल्प इति। नेपामपि पूर्वोक्ताऽसंगतिः स्पष्टव । ब्राह्मणविरोधश्च । तैत्तिरीयके हि पुच्छस्य प्राद्धः पाक्षिकत्वेनापि नोक्ता । नम्मादरनिप्रादेशानां पाक्षिकत्वमेव ज्यायो मन्यामहे । किंच यदेवेष्टकानामष्टाङ्गलानां पञ्चमं करणं नदप्यस्मिन्नधै लिङ्ग कथम् ? नत्र हि प्रशमनीयकरणाभ्यामेव उपधाने शक्ये अन्यानि त्रीणि करणानि भेदपरिहारार्थानि । तत्र पञ्चमेन विनाऽप्यपधानं मुकरम् । अरनयादिपद्धौ नित्या. यां तत्यकारश्च दर्शिनो भगवना बोधायनेन- 'उपधाने पूर्वापरयोः पक्षपार्श्वयोः।' इत्यादि। अन्यश्च प्रकार:- आत्मनि पुरस्तात् दशाभ्रष्टकाः । उदगायनाः पञ्चदश। पक्षाग्रर्योमध्ये निलम्तिस्रः प्राच्यः । पुच्छ. पार्श्वयोः पञ्चपञ्च । पुच्छाग्रकोणयो। प्रादेशमाभ्यो ! ताभ्या- मध्यर्थेऽष्टके उदीच्यौ। पक्षाग्रकोणेवकका अध्यर्धा उदगा- यता। अप्ययोश्च पञ्चपञ्च यथामूत्रं । पुच्छाग्रमध्ये द्वे प्राच्यौ । शेषे पञ्चम्यः । एष द्विशन: प्रस्तारः । अपरस्मिस्तु पक्षपार्श्व- योषट्पडर्धेटका उदीच्यः । आत्मनि दक्षिणत उत्तरतश्च षट् षद प्राच्यः। श्रोण्यमेषु उद्रे अध्यर्थे उदीच्यौ । पुच्छाप्यये पञ्च मागायताः आत्मानमरनिनोपेताः। शेषे पञ्चम्यः। पुच्छा. ग्रेषु मध्यमामुद्धृत्य द्वे अर्धेऽष्टके उदीच्यौ । एष द्विशतः प्रस्तारः। एवं चतुर्मिः करणरुपधाने सिद्धे यत्पञ्चमं करणं तदरनिमा- देशाभावेऽपि भेदपरिहारेण द्विशतपूरणार्थम् । निरूपणीयं चैतत्सर्वं मूरिभिरित्युपरम्यते ॥

·कपाभाच्चन 137 कपर्दिाप्यम् एकविधः प्रथमोऽग्निििवधा द्वितीयत्रिविध- स्तृतीयः। त एवमेवोद्यन्न्यकातविधान् । एक: पुरुषो यस्मिन्निति एकविधः, एकपुरुषादेकोत्तरं चिन्वीतेति प्रथमानिक्रमे काग्णाभावादिनि प्रथम एकपुरुषविधा इष्टका अम्मिन्विधीयन्ते इनि अग्निक्षेत्रम् । 'आतश्चोपमर्गे 'इत्यह् । एका चासो विधा चेकविधा पुरुष इत्यर्थः । अधिकृतत्वात् पुरु- षस्य। एवं सर्वत्र लोचनीयम् । उद्यन्नि गच्छन्ति आ एकशन विधात् । अभिविधावाङ् । तदु ह वै सप्तविधमेव चिन्वीत । सप्तविधो वाव प्राकृतोऽग्निः । तत ऊर्ध्वमेकोत्तरानिति वि- .. ज्ञायते । निपातसमूहः पक्षव्यावृत्तौ । एकविधादयो न चेतव्या इति । वावेसवधारणे । मतविध एवं प्राकृतोऽग्निः-प्रकृतिरित्यर्थः। स्वार्थ एव नद्धिन । सप्तविधाज़ एकोत्तरानिनि वाजसने यिनां श्रुतिः । सप्ताधे एव प्रथमः प्रकृतिश्च पुरुषमात्रणेत्यारभ्य सप्तायस्य विधानादुपधानविधौ दक्षिणे पक्षे उपदधातीति श्रूयते । तत ऊर्ध्वमेकोत्तरानिति एकपुरुषाधिकाः परामिति, द्वितीये प्रयोगे अर्धनवमं, तृतीयेऽर्धदशममित्येवं द्रष्टव्यम् । करविन्दीया व्याख्या एकविधः प्र+तिविज्ञायते सप्तविधस्य प्रकृतित्वमाशङ्कय तेनैव प्रकृतित्वं प्रतिपादयितुमाह- SULBASUTRA. 18 ·138 आपस्तम्बगुल्बमूत्रन विधीयते मीयन इनि विधा अग्निविमानं. पुरुषमात्रेण वेणुना पुरुषक्षेत्राणि एकैकशोऽत्र मीयन्न इनि विवाशब्दः पुरुषक्षेत्रबाची। एका विधा यस्यानः म एकविधः। प्रथमानिकपे कारणाभावात् प्रथम एकविधम्स एव प्रकृतिः, इन विकुनयः, ते चाग्नय एवमे. कपुरुषद्धया उद्यन्ति अधिका भवन्नि-वर्धन्त इत्यर्थः । आ एकशतविधान् । आडनाभिविधौ। कथं विधाशब्दस्य विमा नपर्यायत्वं, उच्यने-विधानि कगेनीत्यर्थः । करणीव्या- पारेषु विमानेषु करोनिः नत्रतत्र दृश्यने । अतो विधाविमा नयोः पर्यायत्वम् । तम्मादेकविधः प्रथमः । स एकविधः प्रकृतिश्च । द्विविधादयम्लद्विकारा इनि । नदुहवै मतविधमेव चिन्वीन-नदुहवा इनि निपानसमुदायः पक्षव्यावृत्तौ । नैत- दस्त्येकविध. प्रथम इति । किं ? तस्मिन् सप्तविधमेव प्रथमं चि- न्वीतेति । कुन: ? मप्तविधो वाव प्राकृतोऽग्निः। वाव इत्यवधारणे। 'एष वाव सर्वतो राजा' इत्यादौ दर्शनात् । प्रकृतिरेव प्राकृतः स्वार्थे तद्धिनः, नस्मात्मप्तविध एव प्रकृनिभूनोऽग्निः।तस्मात्सप्तविध एव प्रथमं चेतव्यः, नेकविधः, नस्मिन्नेव पक्षपुच्छाधङ्गानामुपदे- शादियभिप्रायः । मप्सविध इत्यर्धाष्टम एवोच्यते । यावानग्निस्मार- त्रिपादेशत्सप्तविधम्मपद्यत इति वश्यमाणत्वात् । नत अर्च ततस्सप्तविधादृर्ध्वमेकोत्तगनेकेनाधिकानग्नीश्चिन्वीतेति श्रुतिः । अग्निर्वलोक्तं वाजसनेयकमिति । तस्माद्वितीयाद्याहारेषु सन- विधमेव चिन्वीतेत्येतदपि लभ्यते । एकोत्तरपक्षेऽष्टविधादौ द्वितीयेऽर्धनवमः तृतीयेऽर्धदशमः इत्येवमेकोत्तरविधत्त्वं एकशत- विधात् द्रष्टव्यम् ।

·सुन्दर जीया व्याख्या 139 . Ram RAMPION सुन्दराजीया व्याख्या. एकावधः-विधात् विधीयन इनि विधा-पुरुषमात्रं क्षेत्रम् । प्रथमाहारे एकविधः । एवं द्विविधादि । एकशनतम आहारे एकशनगुरुपः । नदुहवै विनायते पक्षान्तरमाह-प्रकृतिरेव प्राकृतः प्रज्ञाद्यण । सप्तवि- धादृर्वमेकोत्तगनेकशनविधात । मवेत्रानिप्रादेशानां न वृद्धि, विधानामेव वृद्धिवचनात् । एकविंश पुरुपाभ्यामो नारनिप्रादे शानाम्' इनि लिङ्गाच्च । व्यक्तोक्तमेतद्वोधायनेन -'अर्धाष्टमाः पुरुषाः प्रथमोऽग्निः अर्धनवमा द्विनीयोऽर्धदशमास्तृतीयः' इत्यादि । यस्त्वेकविधादिक्रमेणाहरने नम्य सप्तविधादिष्वप्यर त्रिपादेशानामभावः, एकोत्तरत्वविरोधान् मारनिप्रादेशे सप्तविध आहृते उत्तरेऽपि नारनिपादेशाः । कपर्दिाप्यम् वाजसनेयिकमिनि अग्निविकल्पविधानात् विकल्पं सप्तामपि द्वितीये विहारे चिन्वीतत्येतदपि लभ्यते । एकविधप्रभृतीनां न पक्षपुच्छानि भवन्ति । सप्तविधवाक्यशेषत्वाच्छुतिविप्रतिषेधाच्च ॥५॥ इतश्च पश्यामः सप्ताधविध एव चेतव्य इति । यस्मादे- कविधप्रभृतीनां षड्डिधपर्यन्तानां न पक्षपुच्छानि भवन्ति । किमुक्तं भवति? यतः पक्षपुच्छानि न भवन्ति तेषु न शेरत ·140 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् इत्यर्थः । कुन इत्याह-सप्तति । मप्तविधमग्निं प्रकृय विधीयन्त इत्यर्थः । रथन्तरं दक्षिणे पक्षे उपदधाति वृहदुत्तरपक्ष इत्येव- मादयो न वियुज्यन्ने । तम्मान्न चेनव्या एकविधादयः । सप्त- विध एव चेतव्यः । तेप्वव पक्षपुच्छानि किमिति न क्रियेन्नि- त्यत आह-श्रुतीनि ! विरोधो~-विप्रतिषेधः । यद्येकविधस्य- पक्षपुच्छात्मनां विभागः क्रियते; पक्षपुच्छन्मनां व्यायाममात्रता हीयते । अथैष दोषो न भवेदिति व्यायाममात्रता पक्षपुच्छा- मनां गृह्येत; नदेकविधवं हीयेत । तस्माद्विरोधः । अतश्च विरो धान कर्नव्या एकक्विादयः षट्विधपर्यन्ताः । कथमष्टविधादयो मानव्या इत्यत आह अष्टविधप्रभृतीनां यदन्यत्सप्तभ्यस्तत्सप्तधा वि- भज्य प्रतिपुरुषमावेशयेत् ॥६॥ अष्टविधप्रभृतीनां एकशतविधपर्यन्नानां यदन्यत्सप्तभ्य. सप्ताभ्यः तत्सप्तधा मप्ताधा यदन्यत्सप्तापेभ्यः प्रक्षेप्तव्य- मामीत् तत्सतार्धधा विभज्य - सप्तार्धेभ्य इति कुत एतल्लभ्यते ? सप्तविध इत्युक्तेर्धाष्टम एव गृह्यते । अरनिप्रादेशानां तदन्तर्गत- त्वात् । वक्ष्यति सप्तविध इनि। अष्टविय एकः प्रक्षेप्तव्यः नवविधे द्वौ! दशविधे त्रय इत्येवं द्रष्टव्यमेकशनविधात् पुरुषात् । पुरुष सप्ताधा विभक्तं कृत्वा प्रनिपुरुषमेको भागः क्षेप्तव्यः । मप्तस्वर्षपञ्चारविप्रादेशेषु पुरुषे त्रिंशत्पञ्चदशभागीयाः। अर्ध पुरुषे पञ्चदश । एवमेकस्मिन्पुरुषक्षेत्रे द्वे शत पञ्चविंशतिश्च पञ्च- इत्येव स्पष्टमेकशत, 1 ·कमाईमाध्यम 141 . दशभागीयाशरते । अष्टविध ना प्रोतव्याः । एकस्मिन्पुरुष. क्षेत्रे त्रिंशन्यञ्चदशभागीयाः। नाम प्रक्षिनाम पञ्चपञ्चागदाधिकशन. द्वयमापद्यते । घोडशानां वगै षट्पञ्चाशदधिकम् । नचतुरश्राचतु. रश्रमित्यनेन न्यायेन एकम्मिन्पञ्चदशभाईयक्षेत्रेऽपनीने या रञ्जः सा पुरुषस्थानीया। नम्याः पञ्चमो भागोऽरनिम्थानीयः । तेन मानेन कृने मर्वपुरुषक्षेत्रं लिप्तं भवति एवं नवविधादिषु द्रष्टव्यम् । आकृतिविकारम्याश्रुतत्वात 'पुरुषमात्रेण वि- मिमीते' वेणुना विमिमीते, इति विज्ञायते ॥७॥ यदि पुरुषक्षेत्रमेकत्र क्षिप्यते. विक्रियताकृतिः । न विद्यते श्रुनिर्यस्यास्सा अश्रुतिः । आकृतिविकारम्य श्रुतेरभावात् इयर्थः । पुरुषमात्रेणेति द्रव्यमपेक्षते । वेणुननि च मात्रामपेक्षते । तयोर्नष्टाश्वदग्धरधवत्मवन्धः । पुरुषमात्रेण वेणुना मिनोति । यावान्यजमान ऊर्ध्ववाहुस्तावदन्तराले वेणो- श्छिद्रे करोति मध्ये तृतीयम् ॥८॥ यजमानग्रहणादध्वर्युप्रमाणो वेणुर्न गृह्यते । छिद्रयोरन्त- रालं यजमानमानं यथा भवनि नथा छिद्रे करोति । तयोर्मध्ये वेणोश्छिद्रमेकं करोतीति शेषः । अपरेण यूपावटदेशमनुपृष्ठ्यं वेणुं निधाय छिद्रेषु शङ्कनिहत्य उन्मुच्यापराभ्यां दक्षिणाप्रा- परिलिखेदान्तात् ।।९।।

·142 पस्तम्ब शुल्वमुत्रम् मञ्चरम्य पश्चादनुपृष्टयं पृष्ट्या यथा नथा वेणुं निधाय त्रिषु छिद्रेषु शकुं निहत्य अपराभ्यां शङ्कभ्यामुन्मुच्य दक्षिणापाक सव्यं पगिलिग्वेदान्नान अग्निक्षेत्रान् । उन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मिन्प्रतिमुच्य दक्षिणा प्रत्यपरिलिखेदान्तात् ॥ पूर्वम्माच्छङ्कोः प्रतिमच्यापरस्मिन् प्रतिमुच्य दक्षिणापत्य- क्परिलिग्वेदान्तान् । अष्टमः खण्डः करविन्दीया व्याख्या सप्तविधोऽग्निः प्रकृतिः, अन्ये ऽग्नयो विकृतय इत्युक्तम्, तत्रैकविधादीनां षण्णां विशेषमाह- एकविधादीनां+भवन्ति न भवेयुः । कुतः? सप्तविधवाक्यशेषत्वाच्छ्रुतिविपति- घेधाच्च । पक्षीभवतीत्यादिपुच्छविधायकवाक्यस्य सप्तविध- प्रकरणपाठात्तच्छेषत्वावगतः । किंचकविधे पक्षादिविभाग- करणे व्यायाममात्रताहानिः व्यायाममात्रपक्षादिकरणकविधता- हानिरिति व्यायाममात्रपक्षपुच्छकविधत्वविधायकयोः श्रुयो- विरोधानकविधादीनां पक्षादयो भवेयुः । तेषां करणोप- धानादीनि एकविधप्रभृतीनामिसत्र वक्ष्यति । ननु सपक्ष- पुच्छेषु विधाभ्यासेऽपचये च विसप्तमकरणी पुरुषस्थानीयां कृत्वा विहरेदित्यष्टविधाधुपचयमते एकविधादौ अपचयेऽपि ।

·रविन्दीया व्याख्या 143 इतरथा - मप्तधा विभागं दर्शयति । नत्यक्षपृच्छविभागाथै । अपचयविषयेऽपचयम्य दृष्टार्थत्वप्रमझान । तेनैकविधानामपि भवतीति गम्यते । नन्कथं नेपां तानि न भवन्तीति । उच्यते- एकविधः प्रथमोऽग्नि., नदुह सप्तविधमेव चिन्वीनेत्येवमायोर्वि रुद्धार्थाभिधायिन्योऽश्रुत्योन्ममच्चयाभावाद्विकल्प एवावकल्पते । तस्मादकविधो वा प्रथमः मप्तविधी वा प्रथम' । नत्र यदै कविधः प्रथम प्रकृतिश्च ; नदा द्वितीयाद्याहारेषु एकोत्तरा एव द्विविधादय. प्रयोक्तव्याः । प्रकृतिभृतकविध पक्षपुच्छा नामनाम्नानादेकविधादीनां घण्णां पक्षपृच्छानि न भवन्ति । सप्तविधे तु विद्यन्त एव । एवमष्टविधादीनां तहिकारत्वा- त्तेषु च विद्यन्न एव । यदा सप्तविधः प्रकृतिः, इनरे नद्विकारा: तदैकविधादयोऽप्यष्टविधवन मपक्षपुच्छा एव भवेयुः, एवं विधापचयोक्तः मतविधविभागोऽर्थवान् भविष्यनि, तत्राति- रात्रवद्विकृतेरपि कदाचित् प्रथमनोऽनुष्ठानं एकविधस्य लभ्यत एव । अस्मिन्नपि पक्षे एकोत्तरनियमोऽस्त्येव । यदेकविधः प्रकृतिः प्रथममाहारः, तदाऽसावपक्षपुच्छ ।द्वितीयादिष्वाहारेषु द्विविधाद- यो यावत्सप्तविधमपक्षपुच्छा एव। सप्तविधादयस्सपक्षपुच्छा एव । यदैकविधी विकृतिः प्रथमाहारः, तदाऽमौ सपक्षपुच्छः । द्विती यादिप्वाहारेषु द्विविधादयम्मर्वे सपक्षपुच्छा एव । यदा सप्तविधः प्रकृतिर्वा विकृनिर्वा प्रथमः, तदा तत ऊर्ध्वमष्टविधादयस्सप्तविधा एव । तस्मादेकविधादीनां षण्णामपक्षपुच्छत्वं सपक्षपुन्छत्व- मुभयमप्यस्येवेति सर्वमुपपन्नम् । अष्टविधादिष्वकोत्तरेषु कथ- मतिरिक्तम्य विभाग इसत आह- ·141 आपस्तम्बगुल्वमूत्रम् अष्टवि+येत् अस्यार्थः-अष्टविधादिष्वोष्टमेभ्यो यदन्यदाधिकमागन्तु नत्मतधा मताधा विभज्य प्रनिपुरुष-पुरुष पुरुष भागमेकैकमा- वेशयेत् । अर्थमः यावानग्निम्मारविप्रादेशम्सप्तविध इति लिङ्गात्, कुतः? आकृतिविकारस्थाश्रुनत्वात्-श्रुतेरभावात् प्रमाणाभावा- दित्यर्थः । नत्रकस्मिन् पुरुषक्षेत्र पञ्चविंशति शने च पञ्चदश. भागीयाश्शेरते, आसां त्रिंशत्रिंशत्पञ्चदशभागीयाः पुरुषेपुरुष प्रक्षेप्तव्याः । अर्ध पञ्चदश, अयमर्थः-प्रक्षेप्तव्यं पञ्चदशधा विभ- ज्य तस्य द्विभाग. हिनं, पुरुषं ये करोति आकृतेरविकारत्वाय मा तम्य पुरुषस्य करणी ग्राह्या । नावान्वेणुर्भवतीत्यर्थः । इदानीं विमानमुच्यने- पुरु+यते . श्रुतिद्वयमिदम् । अत्रका श्रुनिद्रव्यापेक्षणी, अन्या पारे- माणापक्षणी। तयोः नष्टाश्वदग्धरथवत्संप्रयोगः । पुरुषमात्रेण वेणुनेसर्थः । यावान् यत्परिमाणो यजमान अर्वभूनबाहुः तत्प- रिमाणं यथा छिद्रयोरन्नगळं भवति तथा वेणुछिद्रे कुर्यात् । पञ्चारविः पुरुष इति वक्ष्यति । स चैनद्धेतुकः । यूपावटस्य पश्चात् मश्चरमवशिप्यानपृष्ठचं पृष्ठयायां वेणुं निधाय छिद्रेषु शकं निहसापराभ्यां शङ्कभ्यां वेणुमुन्मुच्यापरस्मिन् छिद्रे कीलं प्रतिक्षिप्य पूर्वम्मिन् शङ्को प्रतिमुच्य तेनैवापरशङ्खमूलादारम्य दक्षिणापागान्तात् परिलिखेत् । अन्नस्तस्याः स्तस्या दिशोऽन्तः वेणुनाऽऽरब्धा रखा यावद्दिगन्तराभिमुखी भवति तावत्परिलि- खेदित्यर्थः । उन्मुच्य पूर्वस्माच्छकोरपरस्मिन् शङ्को प्रतिमुच्य दक्षिणा प्रत्यक्पूर्ववत् परिलिखेत् ।

·मुन्दरराजीया व्याख्या 115 सुन्दरराजीया व्याख्या. एकविध श्रुनिविप्रतिषेधो व्याममात्रौ पक्षी च पुच्छं च भवतीति । चतुरश्रविपयं चैनन् । श्यनचिदादयस्तु सपक्षपृच्छा एव भवन्ति, तदातरेव विधेयन्वान् । अष्टविध-येत् यदधिकं मप्तभ्यः पुरुषक्षेत्राङ्गुलयश्च चनुर्दशमहस्राणि चत्वारि शतानि १४४०० । नास्मनभ्योऽधिकः पुरुषैर्हत्वा सप्तभिर्विभज्य लब्धं पुरुषक्षेत्राङ्गुलिषु संयोजयेन् । नास्तत्र पुरुष- क्षेत्राङ्गलयो ज्ञेयाः। यथा अष्टविधे पुरुषक्षेत्रालयः चतुर्दश महस्राणि चत्वारि नानि च मप्तभ्योऽधिकेनकेन पुरुषेण इत्वा सप्तभिर्विभज्य लब्धं वे सहस्रे सप्तपञ्चाशचाङ्गलयः पञ्चतिल- युक्ताः । एनाः पुरुषाङ्गुलिघु मंयोजयेत् । तास्तत्र पुरुषक्षेत्रा१- लयः षोडशसहस्राणि चत्वारि शतानि सप्तपञ्चाशचाङ्गुलयः पञ्चतिलाधिकाः १६४५७-ति ५. अस्य मूलं अष्टाविंशतिशनम- ङ्गलया, दशतिलाधिकाः १२८-ति १०.। एतत्पुरुषस्थानीयस्य वैणोः प्रमाणमिति हेतोः वक्ष्यते । विधासप्तमकरणी पुरुषस्था- नीयां कृत्वा विहरेदिति' । एवं नवविध पुरुषालीः १४४०० द्वाभ्यां हत्वा सप्तभिर्विभज्य लब्धं चत्वरि सहस्राणि शतं चतुर्दशाङ्गुलयः दशनिलाधिकाः । तद्युक्ताः पुरुषाङ्गुलयः अष्टा- दश सहस्राणि पञ्च शतानि चतुर्दश दशतिलाधिकाः १८५१४ ति १० तस्य मूलं षट्त्रिंशच्छतमङ्गुलयो द्वौ तिलौ १३६-ति २. एवं नवविधे पुरुषप्रमाणम् । एवमेव दशविधादिषु द्रष्टव्यम् । SULBASUTRA. 19 ·आस्तम्बान्वन्त्रन 1 तत्र अन्यः प्रकार:-यावन्नोऽग्नेः पुरुषाः नन्संख्यया पुरु- पाङ्गलीईन्वा सप्तभिर्विभन्ध लब्ध पुरुषाङ्गुलयः पूर्वोक्ता एवं षोडशमहस्राणि चत्वारि शनानि मापञ्चाशच पञ्चतिलाधिका: १६:४५७-ति । एवं नवविधादिषु । एकस्मिंश्चाङ्गलिक्षेत्रे तिलाप्पटपञ्चाशत् शतं महमं च ११५६ । एवमरनिप्रादेशरहि- तानां सपापुच्छानोनां पुरुषावेशः, पुरुषवेणुश्च । अत्र चतुर- श्राग्नेः प्रस्तावादेकविधानीनां चतराणां अपापुच्छत्वादष्टवि- यमभृतीनामिन्यूक्तम् । यदा नृ येनचिदादिविधेस्साधारण- त्वात् 'वयसां वा एष प्रनिमया चीयते' इत्याकृतिविधानाच श्येनायाकारत्वेन सपक्षपुच्छमेकविधादीनाम् । नदा यन्नयूनं मप्तभ्यस्नन्मप्तधा वि ज्य प्रनिपुरुषं जह्यादिनि द्रष्टव्यम् । व्यक्त एवं विगप्रकारः। तथा सति एकविघश्येन चिति हे सहस्रे सप्तपश्चाशच पञ्चतिलयुक्ताः पुरुषाङ्गुलयः २०५७-ति ५ । तन्मूलं पञ्चचत्वारिंशदङ्गुलयो द्वादश तिलाश्च । पुरुषद्विविधे तु पुरुषांगुलयश्चत्वारि सहस्राणि शतं चतुर्दश च त्रिंशत्तिल- संयुक्ताः । पुरुपवेणुस्तु चतुस्तिलाधिकाश्चतुष्पष्टिरङ्गुलयः । एवं त्रिविधादिषु द्रष्टव्यम् । यो यत्राग्नौ पुरुषस्थानीयः तत्र तस्य विंशतितमो भागो विहरणे इष्टंकानां चालिः कल्प्या । तिलाश्च तस्याश्चतुस्त्रिंशाः । तत्र श्लोकाः व्योमाकाशाब्धिवेदैकादमीटैः पुरुषैर्हतात् । हरेत सप्ताभर्भागं तन्मूलं पुरुपो भवेत् ॥ १ ॥ चतुरश्रश्येनचितोः प्रादेशारबिहीनयोः । तत्रतत्राङ्गुलिः कल्प्या तत्र विंशशतांशतः ॥२॥ तत्राप्युक्त। चतुर्दशाङ्गल्यो दशतिल।

·सुन्दर यामा
147
..
मारनिदेशे तु बोधायननोको विभाग:-
'यदन्यत्यकृतम्नत्यञ्चदशभागान् कृत्वा विधायां विधायां
द्वौढौ भागौ ममम्येन्, ताभिरर्धाष्टमाभिरनिं चिनुयात् ।।
इत्यादि । नत्र प्रकार: -अर्धाष्टमभ्योऽधिकैः पुरुषः पुरु
पाङ्गुलीश्चतुर्दशसहस्राणि चत्वारि च शतानि इन्वा पञ्चदशमि-
विभज्य लब्धं द्विगुणीकृत्य गुरुपाङ्गुलीषु मंयोजयेन् । नास्तत्र
पुरुषाङ्गुलयः। यथा अर्धनवमे पुरुषषु पुरुषाङ्गलीरेकैन हत्वा
पञ्चदशभिविभज्य लब्धं नव गनानि पष्टिश्चाङ्गलयः, ता द्विगुगाः
पुरुषाङ्गुलीषु संयोज्य दृष्टाः पुरुषाङ्गल्यः पोडशसहस्राणि त्रीणि
शतानि विंशतिश्च १६३२०. नन्मृलं तत्र पुरुषप्रमाणं पादो-
नाष्टविंशनिशतमङ्गलयः । एवमर्षदशपुरुष अष्टादश सहस्राणि
द्वे शते चत्वारिंशच्च पुरुषक्षेत्राङ्गलयः। पुरुषवेणुश्च पश्चत्रिंश-
च्छताङ्गलयः तिलद्वयाधिका इत्यादि द्रष्टव्यम् । ये त्वपक्षपुच्छाः
प्रउगाँचदादयः तेष्वरत्रिपादेशयक्तेषु वियुक्तेषु चैत्रमेव पुरुष-
मानीय तस्य विंशतिशतनमभागमङ्गलि प्रकल्प्य विहरणमिष्ट-
काश्च । यथा प्रउगचिति-१४४००. एकविधे एकं सहस्रं
चतुश्चत्वारिंशच्छनाङ्गलयः षट्तिलोनाः पुरुषः, तस्य विंशति-
शततमो भागः नत्राङ्गुलिरित्यादि । तत्र श्लोको-
खाकाशश्रुतिवेदैकात् पुरुषैदिगुणैर्हतात् ।
हरेत तिथिभिर्भागं तन्मूलं पुरुषो भवेत् ॥ १॥
चतुरश्रश्येनचितोः प्रादेशावियुक्तयोः ।
प्रउगादिषु चैवं स्यात्पुरुषालक्कुप्तये ॥ २ ॥

·14- आपस्तम्बमूल्वमूत्रन् ये त्वरनिप्रादेशद्धिं नित्यामाइः तेषामेतन्मृत्रे बोधायनेनोक्तेऽर्थे क्लेशेन योजयिनव्यं स्यान्-सतभ्यस्सार्धमतभ्य इनि, एवं सप्त- विधा अर्धाष्टमविशेति, एवमुत्तरत्र विधासप्तमकरणीमिति । अत्राधिकानां पुरुषाणां प्रतिपुरुषमावेशनमुक्तम् । तत्र हेतुमाह- आकृति + त्वात् प्रकृत्या अन्याकृतर्विकारस्य श्रुसभावान् । यदि त्वधिका: पुरुषाः कचिदेवकस्मिन् प्रदेशे आत्मनि पक्षे वा निधीयेरन् । प्रकृनियनयाकृतिविक्रियते । पुरुष यते पुरुषमात्रेण-यावान् पुरुष ऊर्ध्ववाहुस्तावता वेणुनाऽग्निं विमिमीत इति श्रुतिद्वयस्यार्थः । यावान्तीयम् बाह्यच्छिद्राभ्भां बहिस्सौकर्यार्थमुपाहियते छिद्रयोश्च वाह्यार्थे । अपरेण+दान्तात् अपरेण यूपावटदेर्श सञ्चरमवशिष्यैव वेणुनिधानम् । 'आ- न्तादर्वाक्चक्षुनिमिताचतुरश्रपूर्वान्तादुन्मुच्य पूर्वस्मादपरस्मिन् प्रतिमुच्य दक्षिणा प्रत्यक्परिलिखेदान्तात् । अष्टमः खण्डः. कपर्दिभाष्यम् उन्मुच्य वेणुं मध्यमे शङ्कावन्त्यं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्योपर्युपरिलेखासमरं दक्षिणा वेणुं निधा- अन्तात्पूर्वाच्छङ्कुनिमित्तात् ।

·करभाष्यम् यान्त्ये छिद्रे गड्डे निहन्य तस्मिन्मध्यमं वेणोश्छि- द्रं प्रतिमुच्य लेखान्तयोरितरे प्रतिष्ठाप्य छिद्रयो- शङ्कः निहन्ति ॥ एवं प्रदक्षिणं चतुर चतुर आत्मनि दक्षिणे शङ्को अन्यनरं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्योपर्युपरिलेखा- सम्भेदं दक्षिणाग्रं वेणुं निधाय अन्त्ये छिद्र शकं निहत्य नमिन् शङ्कौं मध्यमं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्य लेग्वान्तरयोरन्तरे छिद्रे प्रतिष्ठाप्य छिद्रयोर्लेग्वान्तयोरेव शङ्क निहन्ति । स पुरुषश्चतुरश्रः ॥ म चतुरश्रः पुरुषः ॥ पुरुषानवमिमीते एवं चत्वारि पुरुषक्षेत्राणि आत्मान यथा भवन्ति तथा प्रदक्षिणं मिनुयात् । पुरुषं दक्षिणे पक्षे । पुरुषं पुच्छे पुरुषमुत्तरे ॥ दक्षिणे पक्षे-दक्षिणे पार्थे । मध्यमेषु त्रिषु वेणुं प्रतिमुच्य अप- राभ्यामित्यादि पूर्ववचतुरश्रः पुरुषः । एवमुत्तरपक्षे उत्तरपार्थे, मध्यमेष्वेव त्रिषु प्रतिमुच्य उत्तरम् । पुच्छे तु पाश्चात्यमध्यम- शङ्को मध्यमं वेणोच्छिदं प्रतिमुच्य तिर्यग्वेणुं निधाय छिद्र- योश्शङ्क निहत्योन्मुच्योचराभ्यां प्रसव्यं परिलिखेत् । दक्षिण- स्मादुन्मुच्योत्तरस्मिन् पुरुषमात्रे शङ्को प्रतिमुच्यान्त्यच्छिद्रशङ्कु- प्रभृति प्रदक्षिणं परिलिखेत् । उन्मुच्य वेणुं मध्यमे प्रतिमुच्य उप- ·150 । युपरि लेम्बासम्भेदं पश्चाद्रेणू निधाय अन्त्य इयादि ममानं तत्पुच्छम् । अरनिना दक्षिणतो दक्षिणमित्युक्तम् । एवं विमिनस्य दक्षिणपक्षस्य दक्षिणतः उत्तरस्योत्तरतः अरविना वर्धयेन, पक्षयोस्नियमानी मारत्रिपुरुषमात्रा पार्श्व- मानी च पुरुपमात्रं, एवं पुच्छम्य पश्चादापि प्रादेशेन विनस्त्या वा वर्धयेन् , नत्तमुपाचमानी म प्रादेशः पुरुषः, पुरुषमात्रे तियमानी।। पृष्ठयातो वा पुरुषमात्रस्याक्ष्णया वेणुं निधाय पूर्वस्मिन्नितरम् । ताभ्यां दक्षिणं असं निर्हरेत् ।। सञ्चरमवशिष्य शङ्कु निहस नस्पात् पश्चात् पुरुषमात्रे शङ्घ निहत्य तस्मिन पुरुषचतुरश्रस्याक्ष्णयासमं वेणुं निधाय प्रतिमुच्य वा पूर्वस्मिन् शङ्की इतरं पुरुषमात्र वेणुं निधाय पति- मुच्य ताभ्यां दक्षिणमंमं निर्हरेत् । विपर्यस्य श्रोणी॥ अपरस्मिन् शङ्कौ पुरुषमात्र प्रतिमुच्य दक्षिणां श्रोणि उदगपसार्योत्तरामेव श्रोणि विहरेत् । पूर्ववदुत्तरमंसम् । गतमेतत् । करविन्दीया व्याख्या अपरस्मादु-मुच्य वेणुं मध्यमे शङ्कावन्यं वेणोश्छिद्रं प्रतिमुच्य उपर्युपरिलेखासमरं दक्षिणा वेणुं निधाय । लेखासमरः-लेखा- ·करविन्दीया अन्या 1-11 याम्मंपातः । तम्योपरिटान मनिकृष्ट निधायान्यछिद्र शङ्कनिहत्य नम्मिन् मध्यम वणोमिछद्रं प्रतिमुच्य लग्वान्तयोरिन छिद्र पति- टाप्य छिद्रयोग निहन्नि म चतुरः पुरुषसंज्ञा भवनि, एवं प्रदानणं चतुरः पुरुषानामान कुर्यात् । पश्चिमे शकावेवं वेणो- श्छिद्रं प्रतिमुच्य पश्चादनु पृष्टयं वेणुं निवाय पश्चिमयोरपि छिद्र. योरपि शङ्क निखाय पूर्ववहिनीयं पुरुष कुयाँदेवमृत्तरतोऽपि उत्त- रामयगृत्तरापाक्चालिन्य पुरुषद्वयं विमिमीते। अपरेण यूपावट- देशं मञ्चरमवशिष्य पृष्टयायां शङ्कं निहत्य नम्मिन् वेणोम्छिद्रं प्रतिमुच्य पृष्टयायां वेणुं निपास छिद्रयोडौं शङ्क । पश्चिमे शङ्को वेणोः छिद्रं प्रतिमुच्य पृष्ठयायामेव पश्चान्निपात्य हो अङ्क । एवं पञ्च शङ्कवः। मध्यमपूर्वयोशङ्कोः प्रतिमुच्य उल्लिख्य पूर्ववन्पुरुष. द्वयं कुर्यात् । दक्षिणन उपान्त्ययोः छिद्रं प्रतिमुच्य उल्लिख्य दक्षि- णपक्षे पुरुपं उत्तरन उपान्त्ययोः प्रनिमुत्त्य उत्तरपक्षे पुरुष पुच्छे तु पश्चिमे शङ्कौ वेगोर्मध्यमछिद्रं प्रतिमुच्य दक्षिणोत्तरं वेणुं निधाय छिद्रयोश्शकं निहत्य तयोश्छिद्रं प्रतिमुच्य पश्चि मोत्तरं पश्चिमदक्षिणं चालिख्य पुरुषं कुर्यात् । एवं कृत्वा आरविना दक्षिणतो दक्षिणं पक्षं प्रवर्धयति । उत्तरमपि पक्ष- मुत्तरतोऽरविनैव प्रादेशेन वितस्त्या वा पश्चात् पुच्छं प्रवर्धयति॥ पृष्ठया+मसं वा शब्दो विकल्पार्थः। एवमिह वेणुमानम् । द्वौं तावद्वेणू भवतः। तयोरकः पुरुषमात्रः। अन्यः पुरुषमात्रस्याक्ष्णया- रज्जुसमः । ताभ्यां विमानमपरेण युपावटदेशं सञ्चरमवशि- ष्यते । पृष्ठयायां शङ्कुः । ततः पश्चात् तावन्मात्रे शङ्कुः। मध्यमशङ्कावक्ष्णयामात्रं वेणुं प्रतिमुच्य पूर्वस्मिन् पुरुषमात्र प्रति.

·152 आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् - उन्मुच्य मुच्य नाभ्यां दक्षिणममं निहरेन् । पुरुषमात्र पूर्वस्मादुन्मुच्या- परस्मिन् प्रतिमुच्य नाभ्यामेवं श्रोण्यो ग्राह्यौ । पुरुषमा पश्चि- मादुन्मुच्य पूर्वस्मिन् प्रनिमुच्योत्तरममं दाक्षणोत्तरपश्चिममध्यम- शङ्कनां पार्श्वद्रयेष्वर्द्धपुरुषमात्रेघु शकुं निहस पक्षपुच्छपुरुषान- प्येवमेव कुर्यात् ॥ +निहन्ति समरः-मङ्गमः पूर्वापरे छिद्रे लेखयोयंत्र निपततस्तावेव लेखान्तों। सवमिमीते पृष्ठयायां पूर्वयोश्चतुरश्रयोः पाश्चात्यशङ्कः अपरयोः पौरस्सः । पुरुषं+पक्षे दाक्षिणात्यानां पञ्चानां शङ्कुनां मध्यमेषु त्रिषु वेणुप्रतिमुच्य अपराभ्यामित्यादि । पुरुष पच्छे पाश्चात्यानां त्रयाणां दक्षिणयोरन्ये छिद्रे प्रतिमुच्य मध्यमे छिद्रे शङ्कु निहन्यात् । एवमुत्तरयोरेवं स्थितानां पञ्चानां मध्ये मध्यमे त्रिषु वेणुं प्रतिमुच्योत्तराभ्यामियादि द्रष्टव्यम् । पुरुषमुत्तरे दक्षिणपक्षवत् । अरनिना+त्युक्तम् वेणोः पञ्चमे लक्षणं कृत्वा तेन पक्षौ प्रवर्धयेत्, एवं दशमे लक्षणं कृत्वा । पुच्छं प्रकारान्तरमाह- पृष्ठयान्तो+मंसं द्वावत्र वेणू उभयतश्छिद्रो, पुरुषमात्रस्सविशेषश्चापृष्ठयायां - ·कार्टिभाष्यम् पुरुपान्नगलान् त्रीन् शङ्कन्नित्य मध्यमे मविशेष प्रतिमुच्य पूर्वस्मिन्निन नबोरन्त्ये च्छिद्र यत्र मंपननम्म दक्षिणांमः । त्रिपन्य पुरुपमात्रं पाश्चात्य प्रनिमुच्य श्रीणी पूर्वव- दृत्तरांमः । एवं पापच्छेप्वपि । मविशेषा वणम्मानिगतमाह- लयो दशनिलोनाः। कपर्दिभाप्यम् रजा वा विमायोत्तरवदिन्यायेन वेणुना विमि- मीत । रजा वाऽन्यतरया विमायोत्तग्वेदिवटेणना पश्चाडिमि मीन अदृष्टार्थम् । सपक्षपुच्छेपु विधाभ्यामेऽपचये च विधासप्त- मकरणी पुरुषस्थानीयां कृत्वा विहरेत् ।। विधाभ्यासेऽष्टविधप्रभृतयः । विधापचये एकविधादयः । तेष्वेकविधादिपु विधामप्तमकरणी येन वेणुना विमिमीने नदी प्टमं भवति। म पुरुषस्थानीयः । एवं चतुरश्रं कृत्वा पूर्ववद्विभज्य बिहरेत् । सपक्षपुच्छेष्विति वचनमेकविधानार्थम् । एतेष्वेकविधा दिघु श्येनादिषु क्रियमाणेषु ययेकविधा तत्पञ्चदशधा विभज्य द्वौ भाग! समस्य चतुरश्रं कृत्वा तस्य मानेन वेणुना गृहीयात् । स पुरुषस्थानीयः । एवं सर्वत्र । यावद्विधं तत्क्षेत्रं ममचतुरश्रं कृत्वा तस्य प्रमाणं गृह्णीयात् ; यथा चत्वारि सहस्राण्यशीति - तिलाः (४०८०) पुरुषः। तेषां वर्गः-एका कोटिः पट्पष्टिनियुतानि चत्वार्ययुतानि षट्सहस्राणि चत्वारि शतानि (१६६४६४००) SULBASUTRs. -20 ·अरस्तन्वाल्वमूत्रन यद्यष्टविधः अष्टभिर्गुणयित्रा पृवाधै संयोज्य पञ्चदशलब्ध द्विगुणीकृत्य मूलं गृहीयान । म तम्य पुरुषो भवति । अपचये वर्धयांगो नाम्नि । अग्नप्रादेशाभावात् ! अन्यत्मर्वमुवचयेन दुल्यम् । अयतिलेन वा अनाधिके वा दोपो न भवनि विशेषा दर्शनान । नत्र श्लोकः- आकाशवम्बम्बग्वेद (४०८०) वर्ग मिष्टपद्धं तिथिभिर्विभक्तम् । लब्धम्य वृद्धन्य यमेन मुलं वृद्धों क्षये नत्पुरुषस्य मानम् ॥ मदा भवेत्सापचयेत्र वृद्धौ . इति । नन्वकविधादयः श्येनादयो चक्रपक्षपुच्छाः कर्तव्या इति प्रतिपादितम् । तम्मार्कि महना प्रयत्नेन हेतूनां दर्शनेन ? मत्यमेनन् : कर्नव्या एकविधादय इति कृत्वा कचित्तेषु यद्येक- विधादयः कर्नव्याः तदा त्वर्थकनयोपदीयन्ने । तदा येना- दय आकृतिविकाराः पुरुषात्मकाः सन्तः तद्विकृयाधिशयेरन् । यथा पुरुपमात्रनां विकृत्व पक्षपुच्छानां सप्तार्थविधे श्येनादयः प्रवर्नन्ने एवं पुरुषं विकृत्य एकविधादिषु निविशेरन् । तत्र यदा सपक्षपुच्छत्वमेकविधादीनां नदायं विधिरिति अष्टविधप्रभृती- नामपि मागोन्नरेण विधानाददोषः। सपक्षपुच्छप्विति विधा- नात् । प्रउगादिष्षेकविधादयो न सन्ति । अष्टविधादयश्चति केचित् । वश्यति च यावानग्निस्सारात्रिमादेश' इति । अपरे पुनरेकविधादिषु न सन्ति नापचयेष्विति वर्णयन्ति । सारात्रि- प्रादेश इति वचनात् ॥

·करविन्दीया व्याख्या करविन्दीया व्याख्या रज्ज्वा+मिमीन अथवा एकरजादीनामन्यनमया रज्ञाऽग्निं विमाय पश्चाददृष्टार्थ वेणुना विमिमीन । उत्तरवादिन्यायन योत्तवेदियुगनयन- मानम्य वा पदेविमाय शम्यया परिमिमीने अदृष्टार्थ ; एव- मत्रापि रजा विमाय वेणुना मानमदृष्टार्थ म्यान्. तथोत्तरवादि- विकारत्वादग्नेः रज्जा विमाय वेणुना नाम्यया चादृष्टार्थे विमान भवेदिति ॥ सपन-रेत् मपक्षपुच्छेषु प्रउगादिव्यतिरिक्तप्वग्निप्वभ्यानेऽविधा- दावपचये चकविधादौ विधाविधानं करणीनामुच्यते विधा- सप्तमकरणी पुरुषस्थानीयां कृत्वा विहरेन् ! याचन्योऽग्नेविधा- स्मन्ति नामां मप्तमं या कराति मा विधा नप्तप्रकरणी तां पुरुषस्थानीयां कृत्वा तयाऽऽमपापुच्छानि विहरोदिति । अयमर्थः-यद्यकविधोऽग्निः ; नमेकविध पञ्चदशधा विभन्न दौ भागौ समम्य समचतुरश्रं कृत्वा नम्य प्रमाणं पुरुषम्याने कृत्वा अनेनात्मपक्षपुच्छानि विहरेदिति । एवमेव द्विविधा- दिषु कुर्यात् । चत्वारि 'महस्राण्यशीतिश्च तिलाः पुरुषः । तेषां वर्ग एका कोटिः षट्प्रयुतानि पण्णियुतानि चत्वार्य- युतानि घट्सहस्राणि चत्वारि शतानि (१६६४६४००) यद्यष्ट- विधं पुरुषवर्गमष्टभिर्गुणित्वा पूर्वराश्यर्थेन च संयोज्य तत्पश्च- दशभिर्विभज्य लब्धं द्विगुणीकृत्य मूले गृहीने स तस्य पुरुषो भवीन । अपचये त्वरत्रिपादेशानामभावात् नार्धसंयोगः ॥ इतरदुपचयवत् । नन्वेकविधप्रभृतीनां न प्रक्षपुच्छानि भवन्ती- 1 सहस्राण्यशीतिसप्तमकरणीतिला:.

·1511 आपस्तम्बशुत्रमूत्रम् 1 न्युक्तं ! मत्यमृक्तम् । 'नव्यायाममात्ररूपत्वेन एकविधादी न बटन दयेवमर्थमिदमिति तत्रैव व्याख्यानम् । एकविधप्रकृतिन्व- प्रतिपादनाय च । तस्मान्नात्यन्तनिषेधः. एकविधप्रभृतीनामपि पक्षपृच्छानि भवन्त्येव ॥ अत्र श्लोकमुदाहरन्नि- आकाशवस्वम्वविदवर्ग मिष्टप्रवृद्धं तिथिमिविभक्तम् । नस्य प्रवृद्धस्य यमेन मूलं सम्भावयेत्सापचये च वृद्धौ ॥ इति- मुन्दरराजीया व्याख्या रजवा+मिमीते अस्मिन पक्षे शम्यामानवददृष्टार्थ वेणुमानम् । अथाष्ट- विधादीनामेकविधादीनां च विहरणमाह ।। सपक्ष रेत मपक्षपुच्छा अनयः चतुरश्रश्येनकङ्कचिदलजचितश्च । नत्राष्टविधादिषु विधानामभ्यासः । एकविधादिष्वपचयः । विधानां एकीभूनानां) समस्तानां सप्तमस्य करणी विधासप्तम- करणी। चीयमानस्याग्नयाऽशः तस्य करणी पुरुषस्थानीया । मा चाष्टविधाभृनीनामित्यत्रैव प्रदर्शिता । अत्रापि माराव- प्रादेशपले विधार्धाष्टमकरणीमिति द्रष्टव्यम् । अपचयवचनं श्यनचिदायर्थम् । चतुरश्राणामेकविधादीनामपक्षपुच्छत्वात् । पूर्वत्र पुरुषावेशनमुक्तं, इदानीं तस्य विहरणमुच्यने इत्यतो न पुनरुक्तिः। यद्वा पूर्वमूत्रमष्टविधादिविषयं चतुरश्रविषयं च । तव्यायाम मात्रपुरुषत्वेन. प्रपञ्चिता.

·क्रपानाध्यन 157 इदमेकविधादीनां श्येनार्दानां च माधारणमिन्याम्न विशेषः । इदं चानेन ज्ञायन-श्येनचिदादयो गुणविकाराम्सप्तविधादिव- देकविधादेष्वपि भवन्ति । अन एवं माधारणत्वाच्छाग्वान्नरीये मारनिप्रादेशपक्षेऽपि भवन्ति । गाखान्तरीयत्वं च तम्य पूर्व- मेवोक्तम् । अत एव नस्य पक्षस्य यत्रसाध्यत्वात नवोपधान- प्रकारों वक्ष्यने-'यावानग्निस्मारनिप्रादेशः' इत्यादि । कपर्दिभाष्यम् करणानीष्टकानां पुरुषस्य पञ्चमेन कारयेन् । इष्टकानां करणानि वन्याम इति शेषः । पुरुषस्य पञ्चमेन अरविना कारयेत् । तासामवैकतोऽध्यर्धास्तद्वितीयम् । पुरुषम्य पञ्चमो भाग एकनः पादेश एकनः नत्तुनीयम् । नामामेवेष्टकानां (कतिपया; एकतोऽध्यर्धा अर्धेनाधिकास्तामां करणं तृतीयं त्रिप्रादेशा पाचमानी अरनिमात्रा तिर्यमानी द्वितीयस्य करणस्य । अरनिः पार्थमानी। प्रादेशम्तिर्यमानी तत्तृनीयकरणम् । सर्वतः प्रादेशस्तचतुर्थम् । समचतुरश्राः पञ्चदशभागीयास्तत्पश्चमम् । अष्टाङ्गुलेन कारिकास्तत्पञ्चमं करणम् । समचतुरश्रा इति किमर्थमिह सङ्ग्रहणम् ? यस्मिन्नग्नौ समचतुरश्रा एवेष्टकाः तत्राप्यासां प्रवेशो यथा स्यादित्येवमर्थम् । वक्ष्यनि च 'अणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थान' इति । अणूकपञ्चदशभागीययोरेक- विषयत्वम् । 1 अगलेन तावत्पञ्च.

·15- अस्वमूत्रम् करनिन्दीया व्याख्या करणानि कारयेन इदानी मिष्टकानां करण गुमने-याग्भिापिक' पुरुषः पञ्चा- रनिः । तस्य पञ्चमेनागना । पत्रने ने जानावकवचनम् । पञ्चमरित्यर्थः ' कापन्कुशलैः । नैरनिभिश्चतुर्मिः प्रथमं करणम् ता-तीयम् नामां पञ्चरकृनानावटकानां या एकतः-- एकस्मिन् भागेs- ध्यारत्रयायामा. नामां करणं यत्तद्वितीयं कारयेत् । तासा- मेवनि सर्वत्र मंवध्यते ।। पुरु-तीया यामामकान् प.चे च? ....-कार: एकनो दु दाङ्गुल य- स्तासां यन्करण नत्तुनीयम् । सर्व-र्थन यामां सर्वनः पादः प्राणं न मां यत्करणं नच्चनुथम् । मनो ग्रहणं प्रादेशग्रह गेन सर्वनः पादेशम्यानिक चढणं सूचयनि ! सम-चनम पुरुषम्य पञ्चशमागोष्टङ्गुलय. ! नेन परिगिनाः पञ्चदश- भागीया इटकाः मचतुरयाः. नानां यत्करणं तत्पञ्च- मम् । समचताश्रग्रहणादेव पचभागीयानां कार्येणूकादयः प्राप्ताः । नत्र प्रागुनकाश्चिकप चतर अन्य नियमो नास्तीनि ज्ञायते । द्वितीयादिव्यवहारः किम ? अयमेव तथोपधानादिषु दर्शनात् । सुन्दरराजीया व्याख्या अथवं विमितस्थांगरिष्टकाकरणान्याह- ·- . J करन-कारन पकमिदं का अनिकामना । १ पटत्रिविका पावन टावर । उसने एवष्टका सर्वतः पञ्चत अष्टाङ्गटः कपर्दिभाग्यम ऊर्धप्रमाणमिष्टकानां जानोः पञ्चमेन कारयेत् । उन्मेवनमः गमिष्टकानां जमनाम चिमम् । द्वात्रिंश- मुलं जानुः । पञ्च नागेन यंदनायिकाडङ्गुलन कारयेन् । यहारिष्टकानाधान्यहनेः करणान विधाय विधानात् । अर्धेन नाकमदा पश्चचूडानां च । जानुपञ्चमार्चेन नाकातों पञ्चचूडानां चौरमेयं सतमिला- विकालत्रयात्नेन कारपेन् । यत्पच्यमानानां प्रतिहनीत पुरीपेण तत्तम्पूर- येत् अनियतपरिमाणत्वात् पुरीपस्य ॥८॥ पच्यमानानामिष्टकानामुत्लेधनश्च परिमाणनश्च प्रतिहासो भवेत्तत्पुरीषेण पूरयेत् । कुत इबाद- अनियतपरिमाणत्वा- त्पुरीपस्य-नियतपरिमाणा इष्टकाः अनियतपारमाणं पुरीषम् । इयदेनत्पुरीषं प्रक्षेप्तव्यमिति नियमाभावात् तेनैव पूरयितव्यम् । नवमः खण्डः ·आउन्नम्वल्वत्रम् करविन्दीया व्याख्या ऊर्ध्व-येन् मर्वामाग्मटकानावप्रमाणमन्मेवं जानुपञ्चमेन कारयेत् । अङ्गुल्परिकार द्वात्रिंशजानुरिति बोधायनः । तस्य पञ्चम पडङ्गुलयः अर्धचतुर्दशास्तिलाश्च । नेन सम्मिनमिष्टकाना मृर्वप्रमाणं भवति । जानुदन्नं चिन्चीन प्रथमं चिन्वानः, पञ्च चिनयो भवन्नीति श्रुयोरममावशालप्रमाणे ममं स्यादश्रुन- त्वादिनि जानुपञ्चमा इष्टका भवेयुः। जानुद्धिगुणा नाभिः । जानुत्रिगुणमास्यम् । जानुदन्न महम्रा इष्टकाः नाभिदन्ने द्विसा- हसा विनम्नागश्च । आस्यदन्ने त्रिपाहस्राः त्रिपस्ताराश्च । तत्र सर्वत्र विशेषाश्रवणान जानुपञ्चममेवोर्ध्वप्रमाणमिष्टकानाम् । इष्टकानां कारयेदिति इहानुवर्तमाने पुनरपि तयोर्ग्रहणं गाई- पत्यविष्णयेष्टकानामापि जानुपश्चमत्वाय । अर्धन-पस्य अर्धन पञ्चचार्षन कारयेदियेव । नाकसदश्शूडोपधानमन्त्र- विशेषाः । तैरुपयाः। पञ्चपञ्चेष्टका जानुपञ्चमस्यार्धन कार्याः उत्तरा'नाकमद्य उपदधाति । इत्येकास्मन् प्रस्तारे तासामुत्तरा- धरभावदर्शनात् । इष्टकाभिरेव जानुदन्नादिसम्पादनान्, पुरी- षोपधानीमष्टका समीकरणार्थे चितेवृद्धयर्थं च । यत्पच्य+पस्य करणपरिक्लप्तानां इष्टकानां पाकवशात् प्रतिहासः क्षय उपजायते । तत्पुरीषेण पूरयेत्, अनेनेष्टका न दुष्यन्ति अवर्जनीयत्वात्, तस्य 'मित्रतां पचेति' लिंगात्, वातातपा- भ्यामपि शोषणं पाक एव । अत एव पाकवशाद्धीनमिष्टकाया- ·मुन्दग्गजाय कर्दमाध्यम 181 मचिम्नारोमयमुपधानकाले पुरोषेण पूग्येन् । कुतः! ओनयन- परिमाणवान् पुरीषस्य । न वनावन पुरीयं प्रक्षेपणीयामनि नियमः । नम्मात्पाकवत्राद्धीनस्य पुगेषेण पूरणमेव । जलादी मृत् पुरीषं । नेनेष्टकानां हामं पूरयेत् । सुन्दरराजीया व्याख्या ऊर्ध्व + कारयेत् 'त्रिंगदङ्गुलं जानुः, इत्याग्निवेश्यः । नम्य पञ्चमं पडङ्ग- लम्, 'षडङ्गुलोत्सेवा, इत्येव कात्यायनः । अधन-च वचङ्गुलेन ! यत्पच्यपस्य शुप्यमाणानां मर्वेषामेनपलक्षणम् । यच्छोषपाकाभ्यां प्रतिहमेन' इत्येव बोधायनः ।। नवमः खण्डः कपर्दिभाष्यम् उपधानेऽध्यर्धा दश पुरस्तात्प्रतीचीरात्मन्यु- पदधाति । दा पश्चात्प्राचीः ।। आत्मनि पुरस्ताद्भागे षट्त्रिंशदलायामेन कारिताद्यर्धाः प्रतीचीः प्रत्यगायताः दशोपदधाति । अात्मन्येव पश्चाद्ागे ता एवेष्टकाः तत्सङ्ख्याका. प्राची:-मागायताः । पञ्चपञ्च पक्षाग्रयोः । पक्षाप्यययोश्च विशयाः तासामर्चेष्टकामात्राणि पक्षयोर्भवन्ति ॥ SULBASUTRA ·आपस्तम्वाल्वमूत्रम् पञ्चपञ्च पक्षाग्रयोदक्षिणायना. उदगायनाश्च । विशयाश्च पञ्च चादगायनाः दक्षिणायताश्च । इष्टकाशब्देन पञ्चभागीया एवं गृह्यन्ते नाध्या 'विपरीना अप्यया' इति लिङ्गात् । पञ्चपञ्च पुच्छपार्श्वयोर्दक्षिणाः । उदीचीश्च ।। पञ्चपञ्चाध्यधा दक्षिणायता उदगायताश्च यथा समीपे प्रादेशमात्रमवाशिघ्यने तथोपधेयाः ।। करविन्दीया व्याख्या उप+चीः उपधानकाले द्वनीयकरणोत्पन्ना इष्टकाः आत्मनि पूर्वान्ते दशोपदध्यान् । प्रतीचीः प्रत्यगायाताः उदीचीरिति । ता एव दश पश्चात् प्राचीः आत्मान पश्चिमान्ने प्रागायाताः ता एव । पञ्च+याः आत्मा- ता एवं प्राच्यौ रीयौ । पक्षाप्यययोश्च विशयाः। पक्षाप्ययः-पक्षमूलं विविधमात्मनि पक्षे च शेरन इति विशयाः । नासां कियदात्मान कियत्पक्ष इसाह- तासां+न्ति तासां विशयानामधेष्टकामात्राणि पक्षयोभवन्ति । नमरविना प्रादेशेन पक्षमित्यर्थः । प्राच्यो रत्यौ ।। पञ्च+चीश्च पुच्छपार्श्वयोः पञ्चपञ्च उत्तरा दक्षिणामुखाः दक्षिणा उत्तरामुखाः प्राच्यौ रीत्यौ ! उत्तरसूत्रे भेदाभावाय पुच्छाग्र- प्रादेशस्यापृथग्रीतिता प्रतिपादयिष्यते । अत एता अग्रप्रभृ- त्युपधेयाः ॥

·सुन्दरीय कपाध्यम मुन्दरराजीया व्याख्या मनीचीः प्रत्यगायनाः । उदीचोरिति आत्मन्येव एना उदगायना', अन्यथा पञ्चानाममभवान् । पले आन्मनि च शेरत इति विशयाः । अरनिमात्रा द्यात्मनि । प्रादेशं पुरस्तादवशिष्य । कपर्दिभाष्यम् पुच्छे प्रादेशमुपधाय मर्वमग्निं पञ्चमभागी- याभिः प्रच्छादयेत् । पञ्चदशभागीयाभिः मयां पूरयेत् ॥ पुच्छे प्रादेशमुपधाय आत्मममीपे यदवशिष्टं नपादेश- मत्रार्धेष्टकाद्वयं मध्ये अभितः प्रादेशाः षट् । पटमु वितस्त्या च वर्धनमुक्तं कथं प्रादेशमात्रमुपधायेति ? उच्यत-यद्यपि वितस्त्या वर्धनमुक्तं, तथापि करणान्नरस्य विधानात् प्रादेश- क्षेत्रमेवेष्टकाभिश्चेतव्यमिति यदङ्गुलिमात्रं परिगृहीतं तत्पुरुषेण पूरयितव्यम् । अमुमेवार्थ प्रदर्शयितुं प्रादेशमुपधायेत्युक्तम् । सर्वमग्निमिति- पञ्चाशदध्यः मूत्रोक्ताः पुच्छेऽर्धेष्टकाद्वयं प्रादे- शाषट् इतरत्सर्वमग्निहोत्रं ? प्रथमकरणसम्पादिताभिः प्रच्छाद- येत् । दशोत्तरं अतं पञ्चमभागीयाश्शेरते । पूर्वाभिस्सहाष्टपष्टय- धिकं शतम् । पञ्चदशेति-एकस्मिन्पञ्चमभागीयाक्षत्रे नव पञ्चदश- भागीयाश्शेरते । चतस्रः पञ्चमभागीया नवधा विभज्य यत्र ·161 आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् - कापि पञ्चदशभागीयाः श्रेलव्याः तत्रापि मन्त्रोपधानसोकर्यार्थ प्रादेश उच्यते । आन्मनि द्वितीयरीयां मध्ये हयमपहायाष्टादश । अष्टम्यां च रीसां अष्टादश । एवं द्विशतः प्रस्तारः ii करविन्दीया व्याख्या पुच्छे + दयेत् पुच्छे यत्पुरुषाधिक प्रादेशक्षेत्र नदुपधाय सर्वमग्निं पञ्चमभागी. याभिः प्रच्छादयेत् । पुच्छाग्रप्रभृति प्रच्छादयेत् । अयमाशयः- आत्मवत् पुच्छे च पुरस्तात्प्रभृति पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छाद्य- मानेऽग्रे प्रादेशमवशिष्यते । अस्मिन् योगाभिरिष्टकाभिरुप- हिते पुच्छे च बहवो भेदा भवन्तीति मत्वा आचार्यः तत्परि- हारायाग्रमारभ्य पुच्छे प्रादेशोपधानपूर्वकं प्रच्छादयेदिति । यदा-प्रादेशं पुच्छ उपचाय-पुच्छे संयोज्य यथा प्रादेशं पुच्छात् पृथग्ग्रीति न भवति तथा कृत्वेत्यर्थः। यद्वा प्रादेशं पुच्छ उपधाय पुच्छे निधाय-स्थापयित्वा, 'तामां षट्प्रधा उपधायति' वत् । यद्वाऽग्रगनं प्रादेशं पुच्छमूले निदध्यात् । भेदं विपर्यस्ये- तरत उपदध्यादिति । तदयमर्थः-यावना वचनव्यक्तिः सर्वथा भेदाभावाय पुच्छाग्रं पुच्छात् पृथग्रीनिं न कुर्यात् इति तात्पर्यार्थ इति। सर्वेषु पक्षेषु अतिरिक्तं प्रादेशं पुच्छमूलेऽनुपहित- मवशिष्यते । तदभिनः प्रादेशाभिरर्धेष्टकाभिरुपदध्यात् । किञ्च उपरितनप्रस्तारे 'यथा प्रथमे प्रस्तारे पक्षौ तथा पुच्छमिति' वचनात् पुच्छमूलेऽनिदेशप्राप्तानामध्यर्धानां वैपरीसं वक्ष्यति- 'विपरीता अप्यया' इति । तचैवमुपधाने समञ्जसं स्यात् । इतरथा विरुद्धार्थमनर्थ च स्यात् । तस्मात् ·करविन्दीया व्याख्या पुच्छे प्रादेशमुपधाये यस्य भागम्यायमेवार्थी ग्राद्यः। नन कथं मर्वस्याग्नेः पञ्चदशभागीयाभिःप्रच्छादनम् ? उच्यते-अत्री- पहिनानामिष्टकानामवाधेन मम्मिन्ननौ पश्चमभागीयाभिःपच्छा- द्यमाने तदेकदेशे नामाममम्भव सत्याख्यानानामथ वृवतां शनिः महकारिणी न हि वचनशननाध्यशङ्कनीयार्थश्नक्यो विधानुमिति चतुरश्रामिः प्रच्छादयितुमशक्यन्वान् प्रथमानीन- सर्वशब्दानुरोधेन जघन्यः पञ्चमभागीयाशब्दो वाहुल्याभिप्रायो वर्णनीयः। नेन नत्तत्सहकारिणीभित्रन्याभिः सम्भवन्नाभि- रापि प्रच्छादनं कार्यपियेवमर्थ प्रादेशानामत्र प्राप्तिः। एप न्यायस्तवाङ्गीकरणीयः । तत्रत्याभिरनृरक्ताभिरपि प्रच्छादन किं वाऽर्चेष्टकाः करणेनोत्पन्ना. न कुत्रचिद्विनियुकाः। नामा- मुपदेशवलादेव अत्र सङ्घयापूरणे प्रच्छादने च यथायोगं विनि. योगः कार्यः। किञ्च-यञ्चनुरथ यथि वा सम्पद्यनाष्टकाभिः पादेष्टकाभिर्वा प्रच्छादयेदिति परिभाषां वश्यनि । तथा वात्र समुपधानं स्यात् । अत्रात्मनि सन्ध्यन्तराळे चत्वारिंशन् पञ्चम- भागीयास्नासां पुरस्ताद्दश पश्चाच्च दश । पक्षयोर्विशतिः पुच्छे दश। ना एता दशोचरशनं पञ्चमभागोयाः, पञ्चाशदर्धाश्व- नस्रोऽर्धाः द्वौ प्रादेशाविति षट्पष्ठिः शतं चेष्टकाः। 'माहस्रं चिन्वीन प्रथमं चिन्वान' इसादिभिवाक्यः प्रत्यग्नीष्टकानां साह- सादयम्सङ्ख्या विधास्यन्ते । ताश्च प्रतिीचति प्रतिप्रस्तारं च भिद्यन्त इति च तत्रैव प्रतिपादयिप्यते । सा सहस्रमङ्ख्या कथमत्र सम्पायेसाह ॥ पञ्च+रयेत् पश्चदशभागीयाभिरष्टाङ्गुलाभिस्सलया पूरयेत् । का स- ..

·168 आपस्तम्बल्बसूत्रम् ङ्खयात्र पूर्यते ? किं ममुदायगना? उन प्रम्नारगता अविशेषात् ? न समुदायगता आनन्तर्यात्, प्रतिप्रस्तारं शनद्वयनियमाच्च, प्रम्नारगनव सङ्ख्या नत्र पूर्वने, अम्य वचनस्य सामदिवसी- यने मङ्ख्यापरणं उपधानाय प्रच्छादिकामु कासांचिदुद्धरणं प्रचालनं वा यथायोगं न्याय्यमिति । अत्र प्रस्तारशतद्वयसम्पत्तये चतृस्त्रिंशत्सङ्ख्यासम्पाद्या। मा च प्रच्छादिनामु काश्चिदुदृत्य योगष्टकोपधानन भवनि । नत्रकम्मिन् पञ्चमभागीयाक्षेत्रे नव पञ्चदशमार्गायाशेरत इति । नत्रतत्रोपधाने देशानियमे नदुद्धर- जन नामामुपधान कार्ये मन्त्र पधानमोकर्याय उद्धरणोपधान- देशनियर उच्यते । नत्राम्मनि नाच्यो दश रीतयः, तत्र मध्यमरीत्योः द्वितीये उदृत्य तत्र अष्टादश पञ्चदशभागीया भावपेत् । तयोरेव गत्योरूपान्ने उद्धृत्याष्टादश आवपेन् । पुच्छे चनम्नः प्राच्यो रीयः, नत्र मध्यमयोरन्त उद्धृत्य चतस्रोऽ- धृष्टका उदीचीरुपदध्यात्। एवं द्विशनः प्रस्नारः पूर्यने । अत्रैके पुच्छाग्रे दश प्रादेशानुपधाय पञ्चमभागीयामिः पच्छादयन्ति, तेषां च विपरीतवचनानर्थक्यप्रसङ्गो भेदप्रसङ्गश्च भवतीति तथा नोपधेयाः । किञ्च-यदि पुच्छाग्रे प्रादेशानामुपधानमपष्टि- मभविष्यहिं पादेष्टकाश्चनुर्भागीयानां पक्षानयोः पञ्चदश पुच्छाग्र इति च स्पष्टतरं पुच्छाग्र इत्येवावश्यत् । न चैवमुक्तं । तस्मादुक्तविध एवोपधानक्रम इति स्थितम् ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या पुच्छादवशिष्टं प्रादेशक्षेत्रं याभिरिष्टकाभिर्भेदपरिहारेणोप- धातुं शक्यते ताभिरुपदध्यात् । तत्र पार्श्वयो· प्रादेशमात्रयौ मध्ये ·कना-ध्यम चतम्रोऽर्धेष्टका उदगायनाः । एनदेव प्रादेशकरणम्य प्रयोजनम् । अनः प्रादेशाभावेन क्रियते । शिष्टानो पञ्चमभागोयाभिः प्रच्छा- दिन पटपष्टिशनमिष्टका भवन्ति। अगत्रिपादेशरहिते पञ्चाश- च्छनं इष्टका भवन्ति । नत्र आन्मन्युट्टीच्यों न रीतयः । आत्मनि मध्यमायां मध्यमाश्चनम्र उद्य पदात्रिंशदष्टाङ्गला निधेयाः । अरनियादेशाभावे षडुद्दत्य चतुःपञ्चाशन्निधेयाः । उभयत्रापि पुच्छाग्रे द्वे पञ्चम्यावुद्धृत्य चतम्रोऽर्थेष्टका उपया उदगायनाः। एवं द्विशतः प्रस्तारः । कपर्दिभाप्यम् अपरस्मिन्प्रस्तारेऽध्यर्धा दश दक्षिणत उदीची- रात्मन्युपदधाति । दशोत्तरतो दक्षिणाः ।। आत्पनि दक्षिणत उदीचीरुदगायताः दशाध्यः उप- दधाति आत्मन्येवोत्तरतः दशाध्यर्धाः दक्षिणायनाः । यथा प्रथमे प्रस्तारे पक्षी तथा पुच्छम् । यथा पुच्छं तथा पक्षौ विपरीता अप्यये। पुच्छाग्रे पश्चादध्यर्धाः मागायनाः । दक्षिण पक्षे पश्चात् पञ्च प्रागायताः । पुरस्ताच पञ्च । पट्प्रत्यगायताः। उत्तरपक्षे चैवं प्रागायताः प्रत्यगायताश्च । पुच्छाप्ययेऽध्यर्धाः पञ्च प्रागा- यताः प्रखगायताश्च । पुच्छाप्ययेऽध्याः पञ्च प्रागायताः। तासामर्येष्टकामात्रा आत्माने भवन्ति । एवं विपरीता अप्यये । तासां पुरस्तात्पश्चार्थेष्टका उदीच्यः ।

·आपस्तन्वशुन्बमूत्रम् मर्वमग्निं पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयेत् । पञ्च- दशभागीयाभिस्मङ्ख्यां पूरयेत् ॥ गनमेनन् । पूर्ववडिशनः प्रस्तारः । करविन्दीया व्याख्या अपर-णा: द्वितीये प्रस्ताऽध्यर्धा आत्मनो दक्षिणे भागे दशोपदध्यादुत्तरे दश। - यथाप्र+क्षी प्रथमफ्नारे यथा पक्षाबुपहितौ नथा पृच्छे । यथा पुच्छमुपहिनं नथा पक्षयोः । एतदुक्तं भवनि-पृच्छाग्रे पुच्छाग्रमन्धौ पञ्च पञ्चाध्यो उपधेयाः । पक्षयास्तु पार्श्वयोः अध्यर्धा उपधेयाः, तत्र विशेषमाह विपरीता अप्यये पुच्छाप्यय पक्षाप्ययवदानदेशप्राप्तानामध्यघानां आत्मनि अरवि मात्रत्वं पुच्छेऽर्थेष्टकामात्रत्वं च प्राप्नोतीयत आह । अत्र विष- रीता भवेयुरर्धेष्टका मात्राण्यात्मनि भवेयुररानमात्राणि पुच्छ इयर्थः । अम्य च भेदाभावः प्रयोजनमिनि पूर्वस्मिन्नेव प्रस्तार उक्तं। सर्व+येत् अत्र पुरस्तान् प्रभृत्यात्मनि प्रच्छाद्यमाने पुच्छाप्ययविशयानां पुरतः पुरुषमात्रे प्रादेशोऽवशिष्यते । तत्र पञ्चम भागीयानामस- म्भवान् भेदाभावाय पञ्चार्भेष्टका उदीच्य उपधेया, तासामुप- धान हेतुरुक्तः । अत्रात्मन्यध्यर्धानां मध्ये पञ्चषष्टिः पञ्चम ·करविन्दीया मुन्दाजीयाच व्याख्या 169 करविन्दीया व्याख्या भागीयाः पञ्च चाधीः, पश्योद्वादश द्वादश पञ्चमभागीयाः, पुच्छ पञ्चदश ना एनाः चतुरुत्तरगतं पञ्चमभागीया, पञ्चचाची, चतुःपञ्चाशदध्यर्धाः । ना एताः त्रिषष्टिश्मनं च, अत्र सप्त- त्रिंशन्सङ्ख्या मम्पाया ॥ पञ्च: येत् अत्र पक्षयोरात्मनि पुच्छे चनसः पञ्चमभागीया उद्धृत्य पत्रिंशनं पञ्चदशभागीया उपदध्यात् । अन्मनि पूर्वन्यां गेयां मध्ये पञ्चोदृत्य दशार्धेष्टका उदीचीरुपदध्यादेवं द्विशनः प्रस्तारः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या अपरस्मिन - तथापुच्छम् अत्राप्यययोः पञ्चपञ्चाध्यर्धाः । पार्थेषु पञ्चपञ्चाध्याः, अरनिवृद्धौ षट्पडिनि इष्टव्यम् । पुच्छाप्यये या उपधीयन्ने तामामष्टकामात्राण्यात्मनि भवन्नि | पुच्छेऽरनिमात्राणि। एतच्च प्रादेशवृद्धौ । इतरथा अर्वेष्टकामात्राण्येव पुच्छे । सर्वमग्निं + पूरयेत् पूर्ववदात्मनि मध्ये चनस्रषड्डोद्धृत्य एककस्य स्थाने नव. नवाष्टाङ्गुलाः । सारनिप्रादेशपक्षे पुच्छाप्ययस्थाभ्यः प्राक्पञ्चाधै- टका उदगायता उपधेयाः । आत्मनि पूर्वरीयां मध्यमाः पञ्चो- दृत्य दशाभ्रष्टका उदगायता उपदध्यान् । एवं द्विशनः । अर- विप्रादेशाभावे तु चतु पञ्चाशता पञ्चदशभागीयाभिः घ्यूनं द्विशतं भवति । पुच्छपाईयोरेवैकैकां पञ्चमीमपोह्य चतस्रोऽष्टकाः मागायताः। एवं द्विशतः । SULBASUTRA 22 ·170 आपस्तम्बन्धमूत्रम् .. कपर्दिभाष्यम् व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीत् । गतमेतत् । पञ्च चितयो भवन्ति । पञ्चभिः पुरीपैरभ्यूहती- ति पुरीषान्ता चितिः अर्थान्तरत्वात्पुरीषस्य ।। इष्टकासन्धानार्थ पुरीषम् । तस्मात्तदन्ता चिनिः। तदर्थत्वा- तद्गद्देण गृह्यते । जानुदीं साहस्रं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः ॥ यः प्रथमं चिनोति म जानुदन्नी चिनुयात् महस्रमङ्ख्यायुतं च । महानिमेवाधिकृत्य विधानान्न शालामुखीयधिष्णीयानां सहस्र- सङ्ख्यायामन्तर्भावः। नापि जानुदनीना ॥ नाभिदनों द्विषाहस्रं द्वितीयमास्यदीं त्रिषाहस्रं तृतीयमुत्तरमुत्तरं ज्यायाम्सं ॥ नामिप्रमाणमुत्सेधतः द्विषाहसं द्वितीयं चिन्वानः । आस्य- प्रमाणं तृतीयं चिन्वानः। त्रिषाहस्रं च ग्रीवदन्नमिस स्मदीया श्रुतिः । महान्तं बृहन्तमपरिमितं स्वर्गकामश्चिन्वीतेति विज्ञायते। उत्तरमुत्तरमाहारमाहरेत् । ज्यायान् विधाभ्यासेन । महानुत्से- धतः। बृहत्परिमाणतः। अपरिमितं सहस्रादिभ्यः। 'स्वर्गकाम इति वचनादामेकल्पे 'वाजिसनेयिकमिति' वचनाच विकल्पः।

·करविन्दीयाव्याख्या 171 करविन्दीया व्याख्या व्यत्या+पत् गनं । ननु व्यत्यामो नाम यस्मिन् प्रस्तारे यत्र यादृशानामुपधानं कृनं तदनन्तरे प्रस्तारे नत्रान्यादृशानामुपधानं तादृशानामे- वान्यतो दीर्घाणाम् । नच भेदाभावः प्रयोजनम् । स चेहाचार्य- प्रवृत्यैव सिद्धः, तत्किमर्थमिदमूच्यते व्यसासं चिनुयादिति उच्यते--अन्यप्रस्तारवये मृत्रकारस्य व्यत्यामोपधानविधेरुप- युपरि प्रस्तारेष्वनियमाशङ्का मन्दधियां न भवेदिनि व्यत्यासवच- नम् । किञ्च मन्त्रोपधानोत्तरमपि प्रामादिक भेददर्शने तत्परिजिही- र्षया लोकवदुपहिनानामेव प्रचालनादिप्राप्तौ “म इन्द्र इष्टकामा- वृहत् । ते वा कीर्यन्तति" दोषदर्शनादचालनाय शुल्बोपधान- समय एव शुल्बकुशलर्नियतदेशानामवाधेन भेदाभावः परिहर- णीय इत्येवमर्थं व्यसासवचनम् । जलादा मृत्-पुषिम् । अभ्यूहनमुपलेपः। उपधायापधाय तां तां चितिं जलाईया मृदोपलिम्पेत् । द्वाभ्यां वाक्याभ्यामेका चितिः पुरीपोपधानपर्यन्ता ज्ञेया। न केवलेत्यर्थः । अर्थान्तर- त्वात् पुरीषस्य, अर्थः-प्रयोजनं । अन्तरा-भेदः । प्रयोजनान्य- वादित्यर्थः । चिनीनामन्यत्प्रयोजनं पुरीषाणां चान्यत् । चिनीनां प्रयोजनभूतात् जानुदन्नवदुत्सेधकरणादन्यत् प्रयोजन पुरीषस्य । तच्चेष्टकानां शोषपाकागतहासपूरणं परस्परसंश्ले. पश्च । अत एव चानियतपरिमाणं पुरीषम् । न च एतावद्भिः पुरीपैहासपरिहारः परस्परसंश्लेषश्च भवतीति प्रमाणमस्ति । पश्च+पस्य 1 1 घणं च.

·172 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् तस्मादनियनप्रमाणं पुगेषम् । अन उक्तं पुरीषान्ना चितिरिति । तथाच श्रूयते-पृरोषणाभ्यहनि । तम्मान्मांमेनाथि च्छन्न- मिनि' । अयमयः-यथा शरीरावयवभूनान्यम्थीनि मांसश्छन्नान्येव शरीरकायें प्रभवन्ति । एवमवयवभूतेष्टकाः मर्वतः पुरोषैश्छन्ना एवाग्निकार्ये प्रभवन्ति । तम्मादभ्यूहनपर्यन्ता चिनिः । किञ्च- यदि पुरीपोपधानं स्वार्थं नदा जानुन्नायतिरिक्तप्रमाणताग्नेः स्यात् । अनः उनमेव प्रयोजनम् । अनेन 'दश सम्पद्यन्ते द्वादश सम्पद्यन्न' इति चार्थवाददर्शनेन चिनिपुरीपयोभिन्नार्थताशङ्का माभूदिति एकार्थना प्रतिपादिना । जानु+यते अत्र 'जानुदन्नं चिन्वीन प्रथमं चिन्वान' इसाद्या उत्सेधविधा- यिका स्तिस्रश्श्रुनयः । तथा 'सहस्रं चिन्वीते' साद्या अरिष्टका- सङ्ख्याविधायिकास्तिस्रश्श्रुतयः। जानुदन्नं जानुप्रमाणं, नाभिदघ्नं नाभिप्रमाणं आस्यदन्नमास्यप्रमाणम् । साहस्रं सहस्रसङ्ख्या परिमिनं । द्विषाहस्रं द्वाभ्यां सहस्राभ्यां परिमितम् । त्रिषाहस्रं त्रिभिस्सहस्त्रैः पारमितम् । उत्सेधविधयः तत्सम्पादनापेक्षाः । सयाविधयः तदाश्रयापेक्षाः । तेषां यथाक्रमं नष्टाश्वदग्धरथवत् परस्परापेक्षया मेळनेन पठिताः । ज्यायांसमुत्कृष्टैमर्दनादिकल्पैः उत्कृष्टश्च संसनीयैः; महान्तमुत्सेधतः; बृहन्तं परिमाणतः; अपरिमितं सङ्ख्यात उक्तं । सङ्ख्यादिकमपरिमितं परिमितात् परिमाणात् भूयः प्रमाणे साहस्रं शास्त्रं प्रमाणमिति कासायनः । स्वर्गकामस्य तु विशेषतः। अकामस्य तु नित्य एव । स्वर्गकाम- स्ये'त्युक्तेः अग्निकल्पे 'वाजसनेयिकमिति' वचनाच द्विषा- इस्रादीनां विकल्पः । ग्रीवदानमिति तैत्तिरीयके श्रूयते । उभय- 'त्युचं.

·करविन्दीय सुन्दरगजीर्य कपाभाध्य च 173 - मप्येकार्थमेव । इष्टकोत्सेधकरणान्नराविधानातु । 'ममानं हि शि- रोग्रीवमिति' ब्राह्मणदर्शनाच। किञ्च ग्रीवास्ययोः पयायवदर्श नाच)। किञ्च ग्रीवास्ययोः पर्यायवं लोके च दृश्यते-दशास्यो दशग्रीव इति । तस्माच्छुत्योरेकार्थना । सुन्दरराजीया व्याख्या व्यत्यासं+पुरीषस्य इष्टकारस्थण्डिलार्थाः, नत्सन्धानार्थ पुरीपं । अतो भिन्न- प्रयोजनत्वात्संख्यान्तरं नावगाहते । जानुदनी+व्यायांसं साहस्रं महस्रपरिमाणम् । द्विषाहसं त्रिषाहस्रमिनि 'पूर्वपदा- दिति' षत्वम् । उत्तरमुत्तरं चतुर्थप्रभृति । अत्र ब्राह्मणं प्रमाणत्वेनाइ- महान्तं+विज्ञायते महान्तं विधाभ्यासेन । अपरिमिनं वृहन्नं ऊर्ध्वप्रमाणेन । अत्र बोधायन:-ऊर्ध्वप्रमाणाभ्यासं जानोः पञ्चमस्य चतुर्विशे- नेके समामनन्ति । कपर्दिभाष्यम् द्विषाहस्ते दिप्रस्ताराश्चितयो भवन्ति । त्रिषा- हस्र त्रिप्रस्ताराश्चतुर्थप्रभृतिष्वाहारेषु नित्यमिष्टका- परिमाणम् ॥ विज्ञायते च 'न ज्यायांसं चित्वा कनीयांसं चिन्वीतेति ॥ - ·174 आपस्तम्बल्बसूत्रम् निगदव्याख्यातमेनन् । चतुर्थेति-इष्टकापरिमाणमिह त्रिषाह- समित्युच्यते । त्रिषाहत्वमेव नियनं । यदीदं नोच्येत अनीक- बदावृत्तिस्यान् । अन्यस्याविधानात् । अमुमेवार्थ दर्शयितुं श्रुतिं दर्शयनि-विज्ञायन इनि । ज्यायांम-द्विषाहस्रं त्रिषाहस्रं वा चित्वा कनीयांसं-साहस्रं न चिनुयादिति प्रतिषेधः । तथाऽर्धाष्टममधनवमं वा चित्वा एकविधाप्ताविधपर्यन्ता न चेतव्याः । इत्यापस्तम्बसूत्र विवरणे कपर्दिस्वामिभाष्य शुल्बाख्यप्रश्न तृतीयः पटलः. - करविन्दीया व्याख्या उत्सेधाधिक्यं च प्रस्तारानेकत्वे न भवतीयाह- द्विषा+स्तारा: द्विषाहस्रेऽनौ द्विपस्ताराः चितयो भवेयुः। त्रिषाहस्र त्रिप्र- स्ताराः। प्रनिप्रस्तारं तुणी तुणी पुरीषाभ्यूहनम् । तासु पुरीषमभ्यूहतीति' दर्शनात् । अन्ये च चितिधर्माः । चतु+माणम् आहारषु-प्रयोगेषु । चतुर्थप्रभृतिषु प्रयोगेष्वनन्तरोक्तं त्रिषा- हनं नित्यं न न्यूनाधिकमित्यर्थः । नन्वनन्तरार्थीदेव त्रिषाहस्रं चतुर्थप्रभृतिषु नित्यं भविष्यति किमर्थमिदमुच्यते ? उच्यते- यदीदं नोच्यते, ताई अनीकवदावृत्तिः प्रमज्येत । यद्वा द्वितीय- तृतीयनिमिचा विवृद्धिरिति चतुर्थादिषु साहस्रमेव वा प्रस- ज्येत । अत इदमुच्यते-'नित्यमिष्टकापरिमाणमिति' । अमुमे- वार्थ श्रुसा प्रथयति- .

·करविन्दीयाच्याख्या
175
-
विज्ञा+ते
ज्यायांममयिकप्रमाणं कनियांसमल्याप्रमाणम् । द्विषा-
हस्रं त्रिषाहनं वा कृत्वा न साहसं चिन्वीन । नत्रिषाहस्रमेव
चिन्वीन !! नत्र श्लोकाः-
यदत्र पुच्छे प्रादेशमुपधायेनि मूत्रितम् ।
नदभेदाय पुच्छाग्रे पृथग्नीनिनिषेधकम् ॥
अग्रम्य रीनिभेदे म्युबद्दयः पुच्छे भिदा यनः ।
अनः पुच्छादनारम्भः पुच्छाग्रप्रभृति भवेत् ।।
नथोपधाने नन्मूले यक्षेत्रमनिरिच्यते ।
चतुभिरवैः प्रादेशमहिनश्छादयेननः ।।
अप्यये विपरीनोक्तिरेवमर्थवती भवेत् ।
प्रादेशमात्रा नाग्रे स्युम्नथा बहुभिधा यतः ॥
छादने विनियुक्तानां मामर्थ्य नास्ति यत्र तु ।
तत्रान्याभिस्समर्थाभिस्तत्रत्याभिश्छदिर्भवेत् ।।
प्रच्छादयेति वचनं सर्वामिविषयं यतः ।
अवः पञ्चमभागीया पाणिबाहुळ्यहेतुका ॥
व्यत्यासेनोपधानस्य व्यत्यासवचनस्य च ।
पुनःक्रिया तत्र तत्र भेदाभावैकहेतुका ।।
व्ययासे लोकतस्सिद्धे नत्रासौ यतते यतः
तेनेष्टका मात्रभेदोऽप्यमृष्य इति गम्यते ॥
सङ्ख्यामात्रमनूयेह पूरणं विदधाति यत् ।
तेन मन्यामहे साम्यं सर्वप्रस्तारगोचरम् ॥
1त्तु तत्.

·176 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् न्यूने तु पूरयेदुः माम्यम्यायननस्थितः । अतिरेके क्रयाभावात् प्रतारास्सर्वनम्ममाः ॥ इति करविन्दस्वामिनायां शुल्बदीपिकायां नृतीयः पटलः सुन्दरराजीया व्याख्या द्विषाहस्र त्रिप्रस्ताराः प्रतिप्रस्तारं संघानाथ पुरीषं भवति । चिसन्ते मन्त्रतः। चतुर्थप्रभृति+परिमाणम् नित्यमुत्तरं त्रिषाहस्रमेव- विज्ञायते+चिन्वीतेति सर्वत्राग्निषु दक्षिणोत्तरे पार्थे मदृशे एवोपधेये । तथा पाश्चास- पौरस्से । यदेवमाह-' अध्यर्धा दश पुरस्ताद्दश पश्चात् अष्टावष्टौ पादेष्टकाः पक्षाग्रयोश्चतस्रश्चनस्रः पक्षाग्रीयाः, इसादि। तदाह बोधायन:-'पशुधर्मा ह वा अनिर्यथा वै पशोदक्षिणेषा- मस्थां यद्दक्षिणं नदुत्तरेषामुत्तरम् , इत्यादि । एतच्च सति संभवे ; यदाह-'द्वितीयचतुर्थयोश्चान्यतरनः प्रतिसंहितामेकैकां त्रिंशत्षष्टयः, एकां पञ्चमीम्' इति च । द्विशता एव सर्वे प्रस्ताराः। प्रतिमस्तारं संख्यापूरणवचनात् रथचके द्विशतयोरेव प्रस्तारयोर्वचनात् एष द्विशतः प्रस्तार इति श्येनचिति वच- नाच्च । अतश्चोडा नाकसदश्चैककृित्य संख्येयाः। बोधायन- स्त्वाह-'पञ्चम्यां वा चिनी मंख्यापूर्तिर्दिशताः प्रस्ताराः । पश्चचोडाभि कसदस्समानसंख्याः प्रतीयात्' इति ॥ दशमः खण्डः इति सुन्दरराजीये आपस्तम्बशुल्बसूत्रव्याख्याने शुल्बप्रदीपे तृतीयः पटलः ·कपर्दिभाष्यन 177 कपर्दिभाष्यम् अथ चतुर्थः पटलः चतुरश्राभिरग्निं चिनुत इति विज्ञायते। मम- चतुरश्रा अनुपपदत्वाञ्छब्दस्य ॥ अस्याश्श्रुनेरर्थम्नक्यते- किं ममानानां चतुराणां चाविशेषग्रहणं आहोम्वित् ममानानामेवाते? कुनः? विशेषा- ग्रहणात् । न कश्चिद्विशेषः श्रूयते । तम्मादाविशेषणति प्राप्त उच्यने-ममचनुरश्रा एव ग्राद्याः ! कुतः अनुपपदत्वाच्छब्दस्य । यत्रोपपदं न श्रूयने दीर्थो विषम इति वा तत्र ममचतुरश्राणामेव मुख्यत्वात् मुख्यर्थे प्रथमं प्रययो भवति, यतः प्रतीयते तस्यार्थो भवति । इतरत्र गौणः। नन्मात्ममचनुरश्राभिरेवोपा धातव्यः । नाध्याभिरिनि स्थितम् । पादमात्रयो भवन्ति अरनिमात्रयो भवन्त्यू- वस्थिमात्रयो भवन्त्यकमात्रयो भवन्तीति वि- ज्ञायते ॥ चतस्र एतास्श्रुतयः। तास्स्वयमेव व्याचष्टे- चतुर्भागीयमणूकम् । पञ्चमभागीयारत्निः। त- थोर्वस्थि ॥ अणूकशब्दः पुरुषचतुर्थस्य वाचकः । अरनिः पञ्चमस्य । तथा तेनैव प्रकारण ऊर्वस्थि षष्ठस्य । षड्भागीया इनि शुल्बान्तरे। - SULBASUTRA 23 ·175 आतम्बल्वन पादेष्टका पादमात्री। तत्र यथाकामी शब्दा- र्थस्य विशयित्वात् ।। चतुभागीयः पाद इति मंज्ञा विहिना शास्त्रान्तरे । पाद शब्देन प्रमाणचतुमीगो गृह्यते क्षेत्रचतुर्भागश्च । पादः प्रमाण- मस्याः पादमात्री । पादशब्दस्य संवन्धशव्दत्वात् पुरुषचतु- र्भागोऽपि गृह्यने अणकादिचतुर्भागश्च सन्निहिनत्वात् । नेषां पादेष्टकाभिरित्यक्ते पुरुषचतुर्भागा अणूकादिचतुर्भागाश्च प्रती- यन्ने। कुतः? शब्दार्थम्य विप(श)यित्वात् । वक्ष्यति च- अणूकाः पञ्चदशभागीयानां म्थान इति । सङ्ख्यापूरणेऽणूकानां प्रवेशं दर्शयति । ऊर्वथयानयो एकार्थत्वं केचिदिच्छन्ति । ते पञ्चदशभागीयामिम्मङ्ख्यापूरणं कुर्वने । तेषां दर्शने प्रस्तारा न युज्यन्ते! महसूसङ्ख्या नु पूर्यने प्रतिप्रस्तामिति वचनमनर्थक- मापद्यत । ये प्रम्नारा ने द्विशता इति वचनानि न युज्यन्ते । तस्मात्पूर्वोक्त एवार्थो ग्रायः। मर्ववचनानामर्थवचाय । करविन्दीया व्याख्या अथ चतुर्थः पटल. चतुर + यते चतुष्कोणाभिरिष्टकाभिरग्निं चिनुते । कीदृश्यो ग्राह्या इत्यत आह- समच-दस्य ना इष्टका अदीर्घविषमाः समचतुरश्रा ग्राह्याः। कुतः१ अनुप- पदत्वाच्छब्दस्य । न ह्यत्रोपपदं श्रूयने दीर्घाभिरिष्टकाभिर्विष- माभिर्वेति । अतः 'समं स्यादश्रुतत्वादिति' न्यायेन समा एव स्युः। पूर्वस्मिन्नग्नौ दीर्घाश्च सन्ति। अतो विधिभेदाद्वा विकल्प: 1दात् ।

·करविन्दीया व्याया । पूर्वेणाग्निना। नित्यश्चाकामश्रुने। अनिकलपत्र अधणं प्रदा नार्थम् । आमां श्रन्यैव दश यन्नाह- पाद-यने मम्मच mms एताश्रनश्रुनयः इष्टकानां प्रमागं विदधति । नासां ममुच्चयः । पादमात्रय पाद नमाणाः । पादशब्द- श्चरणचतुर्थभागादो वर्नने । इद चतुभांगवाची । म चनुभागोऽ णुकादीनां ग्राह्य इन्यु नरमृत्रे प्रतिपादयिमा । पादणाणाः पादमात्रयः । अरनिः मकनिष्ठिकः करः। म च पुरुषस्य पञ्चमभागः । वक्ष्यनि च पञ्चारनिः पुरुषः चगि चङ्गुलयो- रनिरिति । नन्यमाणा अरविनात्रयः। उम्धि-फारम्धि। अगूकं पृष्ठवंशः । ना ऊर्वस्थिजात्वाम्बनाम्योर्माण कस्ये त्यत्र व्याख्या- नान् । पुरुषम्य षष्ठो भाग-उर्वन्थि। चतुर्थो भागोऽणूकः। एतच्च उत्तरभूत्रे स्पष्टं वक्ष्यति । तन्त्रमाणा ऊर्वस्थिमात्रयः। अणूका- मात्रयश्चा आ(ना)मामवाधिकनमाणवनेन मंज्ञाविशेषविधानार्थमाह- चतुभित्री अणूकाग्त्रयूवधिशब्दैः तन्मात्रय इष्टका गृह्यने । उपमहारे पादमात्रीष्टकनि दर्शनात् । मंज्ञामु बीलिङ्गनिई नाच्च । किश्चा- णूकादिशब्दैरपीष्टकानां व्यवहारा दृश्यन्ते। अणूकाः पञ्चदश- भागीयानां स्थाने मन्ध्यन्नराळे पञ्चमभानीयास्स दाता आत्मनि चतुर्दशभिः पादेर्यथायोगं पर्युपदध्यात्' इत्यादिषु अणू- कमात्री चतुर्भागीया नत्मज्ञा भवती यर्थः। पञ्चमभागीयारात्र:- अरनिमात्री पञ्चमभागीयाख्या । नथोर्वन्थि-उपस्थिपात्री षड्भागीयाख्या। पादेष्टका--पादमात्री। नन कथमेनल्लभ्यते .. - 1 क.ना ·180 आपस्तम्बशुन्चसूत्रम् देशः? अनस्स्व- षड्भागीयोवस्थीनि? तथेति प्रकारानिदेशात ; कथमति- यथानिमात्रीमङ्ख्या मन्त्रिकर्षण स्वपूर्वोकारनि- मात्रीप्रमाणे)णान्यूनानन्तरपारमाणवचन संज्ञा स्यादिति नथो- वस्थिमात्रयपि मङ्ख्या नत्मन्निकण स्वपूर्वोक्तारनिमात्री प्रमाणान्यूनानन्तरपरिमाणवचनमंत्रा म्यादिति । किञ्च षड्- भागीयोवस्थीति वक्तव्ये नथेत्ययमनिदेशः प्रकृनपुरुषावयव- प्रमाणपकारममाप्तिमूचनार्थः । नेनोर्वस्थयन्तानामेवावयवप्र- माणपरिमाणत्वं न पादमात्रीणामिनि ज्ञायते । वाक्यसन्निहिनन्वान् 'उपचानेऽष्टावष्टौ पादेष्टकाः चनुर्भागीयानां पक्षाग्रयोनिदध्यान् : मन्ध्यन्नराळे पञ्चमभागीयास्सपादाःता आत्मनि चतुर्दशभिः पादेर्यथायोगं पर्युपदध्यात्' इति दर्शनाच्च । अणूकादर्दानां पादा इह पादत्वेन गृह्यन्ते न चरणादयः । किञ्च श्रुतिदृष्टमपहायाणूकादीनां व्युत्क्रमेण पाठपौर्वाय पूर्वस्य प्रमाणाधिक्यज्ञापनार्थः । नेनोर्वस्थिप्रमाणानामरनिमात्रीभ्यो न्यूनप्रमाणत्वं पादमात्रीणामणूकारनचूस्थिमात्रीभ्यो न्यूनप्रमा- णत्वं च ज्ञापिनं भवनि। एतच्च मवमुक्त भगवता बोधायनेन- 'समचतुरश्राभिर्मि' चिनुत ‘इन्युपक्रम्य तम्येष्टकाः कारयेत् । पुरुषस्य चतुर्थेन पञ्चमेन षष्ठेन दशमन च' इति वदना । अतोऽणूका- दिपादा इह पादत्वेन गृह्यन्ते। ते च तेषामधेन ग्राह्याः। अर्ध- प्रमाणेन पादप्रमाणं विधीयत इनि न्यायात् । अतः पञ्चदशा- मुलाणूकपादाः द्वादशाङ्गलारत्निपादाः दशाङ्गुला अवस्थि- पादाः। नेनेह पड्डिया इष्टकाः । तादृशैः करणैः कार्याः । नन्वणकादिशब्दरामा परिमाणज्ञाने व्यवहारे च सिद्धे किमर्थं ..

·करविन्दीय व्याख्या 131 महत्यः संज्ञाः क्रियन्त ? उच्यते-श्रीननामणकादिशब्दानां पुरुषचतुर्भागादिमात्रपरिमाणपरत्वज्ञापनेन नस्य नम्य पुरु- षस्य चतुर्भागादिपरिमारिष्टकानिर्माणार्थम् । नथाहि-लोके द्विविधाः पुरुषाः ममाश्च विपमाश्च । नत्र समाम्मामुद्रीयाशेष- लक्षणोपेना.। कतिपयविहीना विषमाः। ममानामणूकादयः । तदपेक्षया नियनपरिमाणवान्मुग्व्यन या गृहीताः । इतरेषां नु गर्भाधानादिकालन्थिनमाकृतादृष्टादिवशेन न्यूनाधिकवकाद्यनेक रूपाङ्गनयाणकादिषु चनुमोगादिनियाव्यभिचारानन्त्रमाणेरु- त्पादिनानामिष्टकानां उपवानकाले नन्मङ्ख्याकानां नासां नत्र तत्रोपधाने तापिन्नामिनदेशपूरणं न्यूनाभिवा पूरणम् । भिन्नजानीयानां नत्यानां तत्र नत्र सचट्टनमित्येवमादयो महान्नो दोषाम्नत्र सम्भावयन्तीनि। अतश्श्रुतिगताणूकादि- शब्देनद्वेषभ्यपरिहाराय पुरुषचतु मागादयो लक्ष्यन्न इत्यस्या- र्थस्य प्रतिपादनायान्वर्था महत्यम्संज्ञाः क्रियन्ते । तेनायमर्थ- स्संपद्यने-ऊर्ववादोः पुरुषस्य प्रनाणं गृहीत्वा तस्य चतुर्थेन पञ्चमेन पठेन वा नेषां अष्टकाः कारयेदिनि । अत्र केचिदुर्व स्थ्यरत्नयोरेकार्थनामिच्छन्ति । नेषां मनेऽग्निकल्पे तथो स्थि शब्दस्यारीन शब्दस्य वा पृथगुपादानं पुनरुपादानं श्रुनिदर्श नं च मूत्रकारस्य प्रमादकृतमेवावतिष्ठने । तत्र या+यित्वात् गतं । अयमर्थः-चतुर्भागादयः पुरुषचतुर्भागपरिमिताः स्युः। पुरुष कल्पनानुरूपास्स्युरिति चतुर्भागीयास्त्रिं गढङ्गलाः पञ्चभागीया- श्चतुर्विंशत्यङ्गुलाः षड्भागीयाः विंशत्यङ्गुलाः। तासां पादास्त- दर्यमिताः पञ्चदशहादशाङ्गुलाश्चेति । - .

·182 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् - -- मुन्दरराजीया व्याख्या अथ चतुर्थ पटलः अयैनमेव चतुरश्चं प्रकारान्तरणोपधानमाह- चतुरश्राभि + त्वाच्छब्दस्य अनुपपदत्वं दीघादिभिरिनि विशेषणाभावः । पादमात्रयो+विज्ञायते एषां पादादीनां प्रमाणमाह- चतुर्भागीयाणूकम् पुरुषस्य चतुर्भागीया त्रिंशदजुला अणकमात्रीत्युच्यते । पञ्चमभागीयारात्निः चतुर्विशयरा। तयोर्वस्थि तथा तेनैव मार्गेणोर्वस्थि ज्ञातव्यं, तच्च षड्भागीयं विंशत्यङ्गुलम् । केचिन्धीयपि पश्चमभागीयामेवाहुः, नदयुक्तम् । 'कुल्मिमा. त्रोऽरत्निपादेश अवस्थीनि' भेदेन निर्देशात् । इष्टकाः करोति प्रादेशमात्रयोऽरन्निमात्रय ऊर्वस्थिमाश्य' इति प्रयोगकल्पे पृथ- वचनात् नवेस्थीयादिवचनाच | व्यक्तोक्तत्वाच्च बोधायनेन- 'तस्येष्टकाः कारयेन् पुरुषस्य चतुर्थेन पञ्चमेन षष्ठेन दशमेन' इति । पादेयका पादमात्री पादश्चाविशेषादणूकादीनां च सर्वासां च भवति । नत्र यथाकामीशब्दार्थस्य विशयित्वात् लोके पादशब्दश्चतुर्भागवचनः प्रमिद्धः । कचिदेकदेशमात्रे । 'कृच्छ्र पादः प्रकीर्तित' इति 'ऋचं पादग्रहण' इति ऋक्षु च। वेदे त्वेक- देशमात्रे दृश्यते-'त्रिपदा गायत्री पञ्चपदा पतिः सप्तपदा ·मुन्दगगनीयं पार्वेभाज्य 153 शकरी' इति । इह नदुभयं ग्राह्यं । शब्दार्थम्यो भयत्र वृत्तेः । अत्र च पादशब्दार्थानरूपणं क्रियन एकांचधाद्यर्थम । अम्मि स्वग्नौ चतुभांगवचनऽपि पाद न कश्चिदोषः । ये तृ षड्भागी- यान्नच्छन्ति नेपामवोपयोगः, अणूकागन्निपादत्वेन दशाङ्गुला- टाङ्गुलानां ग्राह्यत्वात् । कपर्दिभाष्यम् उपधानेऽष्टावष्टौ पादेष्टकाश्चतुर्भागीयानां पक्षा- ग्रयोनिदध्यात् । मन्ध्योश्च तदात्मानं पडङ्गुला- वेताः ॥ . उपधानकाले अष्टावष्टौ चनुभागीयानां पादेष्टकाः पक्षा- ग्रयोरुपदध्यात् । अष्टावष्टाविनि विशयाः | अन्मान पडङ्गुल- मात्रमवेनाः अवगना व्याप्ता इनि यावत् : नवाङ्गुलमात्रं पक्षयोः । श्रोण्यंसेषु चाष्टौ प्राचीः प्रतीचीश्च । श्रीयंसयोश्चनस्रश्चनसः । नाः पादाः। प्राचीश्श्रोण्योः । अंमयोः प्रतीचीः । एवं चतुर्भागीयपादा अष्टाचत्वारिंशत् । सन्ध्यन्तराले पञ्चभागीयास्तपादाः पक्षसन्ध्योरन्तराल पञ्चमभागीयाः पादमहिनाः । मध्ये पादाः। दश प्रतीची। नामां दक्षिणतः पञ्चविंशतिः पञ्चम- भागीयाः। उत्तरतो विंशतिः । एवं सन्ध्यन्तराले पञ्चपञ्चा- शदिष्टकाः उपधेयाः। पुच्छे प्रादेशमुपधाय सर्वमग्निं चतुर्भागीयाभिः प्रच्छादयेत् ।

·IS4 आपस्तम्बशाल्वमूत्रम् प्रादेशशब्देन किं क्षेत्रमभिधीयते? पुच्छे यत्प्रादेशमिति ? अथवा इष्टकाः पादेशेन कारिताः? यदि क्षेत्रमभिधीयेन प्रादेश. पतिरेवोपधातव्या म्यान् । नथा मति भिद्येताग्निः । इतरस्मि- पक्षे यथा न भियने तथा प्रादेशेष्टका भवेयुः। प्रादेशमिति जानावकवचनम् । प्रादेशेष्टकाभिस्सहाणूका न शेरते । शेरते तु पञ्चभागीयास्ताभिम्मह । अनश्चतस्रश्चनस्रः श्रोण्योः पादे- टकास्त्रयोदश पञ्चमभागीयाः । पूर्वार्धष्टावणूका । एवमेकोन- त्रिंशत्पुच्छे । अपरे पुनरेवं वर्णयन्ति-यम्य वितस्त्या वर्धनं कृतं तत्रापि चतुरश्रश्रुतिमापथ्यान् पादेश एवेष्टकाभिव्याप्यन इति । एवमर्थ पादेशग्रह गभिति । तम्मिन्नपि पक्षे उक्त उप- धानक्रमः । समिति द्वात्रिंशत् । अष्टाविंशतिरात्मन्युक्ताः । पुच्छपूर्वार्धेऽष्टों ॥ पादेष्टकाभिस्सङ्घयां पूरयेत् ॥ पञ्चदशभागीयाभिस्मङ्खयां पूरयेत् । आत्मनि द्वितीयायां रीसां मध्यमां चतुभागीयां मध्यमे द्विशनः प्रस्तारः ॥ करविन्दीया व्याख्या उपधा+ध्यात् उपधानकाले पञ्चदशाङ्गुला अष्टावष्टौ पक्षाग्रयोनिदध्यात् । पक्षात्मसन्ध्योश्च तदात्मनि षडङ्गुलावेताः। पक्षात्मसन्ध्यो- श्चाष्टावष्टौ । ताष्षडङ्गुलाश्श्येनात्मनि प्रविष्टाश्रोण्यंसेषु च । चकारेण तद्वदित्याकृष्य सामर्थ्याद्विशयाभावः। श्रोण्यंसेषु चत्तस्रश्चतस्रः । विशेषमाह -अष्टावष्टौ प्राचीः प्रतीचीश्च । श्रोण्योः प्राचीः असयोः प्रतीची। ननु अष्टावष्टाविति वीप्सया ·ऋगवन्दीया व्याख्या 135 प्राप्तानां स्थानचतुष्टयनिगे प्रतिस्थानमष्टावष्टौं कथं न म्युः? उच्यत-'अटी माची प्रतिश्चिति वचनमायथ्यौंन प्राचीनां प्रतीचीनां चाटयमवगम्येन न प्रत्येक चत एवेति । श्रोण्योःप्राच्या गचावंसयोः प्रतीच्यौ। ना एता अष्टाचत्वारिं- शन् चतु मागीयाः पादाम्मन्ध्यन्नराळे पञ्चमभागीयास्मपादाः पक्षमन्थ्योमध्ये आत्मनि पञ्चम भागीयाम्मपादाः मामथ्यात् स्वपादेम्सहिता निव्यान । अत्र दक्षिण भागे विशयानामुत्तरतः पञ्चविंशतिः पञ्चमभागीयाः। उत्तरमागे विशयानां दक्षिणतो विंशनिः पञ्चमभागीयाः । मध्ये दश प्रदेशाः। एवमेतास्सन्ध्य- न्तराळे पञ्चपञ्चागादिष्टकाः ।। पुच्छे- येत् गनमेनन् । पूर्वाग्नौ पुच्छाग्रप्रदेशे पृथग्रीतित्वे भेदप्रसङ्गेन तत्परिहारायायं यत्नः । अत्र तु मूलपदेशस्य पृथग्रीतित्वे उपरि- ननवस्तारे वश्यमाणविशयपञ्चमभागीयाविधैर्भेदः प्रसज्येतेति ग- म्यते । स चापि परिहार्य एव । ततश्चतुर्भागीयाभिरात्मशेषं पक्षशेषं च प्रच्छाय पुच्छ तु पूर्वार्धेऽष्टौ चतुर्भागीया उपधाय पश्चार्थे भेदाभावाय पञ्चदश पञ्चमभागीया उपदध्यात्। उक्तं चाभियुक्तः- अवाधः क्लनदेशानां स्तारे स्तारे च पूरणम् । भेदभावोऽपि चानीनामाचार्याणां परायणाम् ।। इति । चतुर्भागीयाशब्दो वाहुल्याभिप्रायः । प्रच्छादने प्रच्छादन शब्दस्यापि पूर्वोक्तमेव प्रयोजनम् । अत्र प्रादेशपृथग्रीतित्वे भेदप्रसङ्गात् सर्वाग्नेः प्रच्छादनस्य विहितत्वाच्चतुर्भागीयानां SULBASCTRA 24 ·186 आपस्तम्बाबमूत्रम् चासम्भवादुक्तानाममम्भवे भेदाभावाय च नत्रतत्रोक्ताना- मसम्भवे नत्रयाभिस्सम्भवन्तीभिरन्याभिः प्रच्छादनं कायमिति पूर्वमेवोक्तम् । नत्र दक्षिणे पक्षे पादानां मध्ये षोडश- चतुर्भागीयाः । उत्तरे च ना षोडश । आत्मनि सन्ध्योरन्त- राळख्य पुरतः पुरतः पादानां मध्ये चतुर्दश । नाः पश्चिमतश्च पादानां मध्ये चतुर्दश । अष्टो पुच्छस्य पूर्वार्धे । अपराचे पञ्चदश पञ्चमभागीयाः । सन्ध्यन्नराळे पञ्चचत्वारिंशत् पञ्चमभागीयाः । पुच्छे पञ्चदश । एवं षष्टिः । पञ्चचत्वारिंशत् पञ्चमभागीयाः तत्र पष्टिरणूकाः । षष्टिः पञ्चमभागीयाः । अष्टाचत्वारिंशदणूकापादाः। दश पञ्चमभागीयाः पादाः। ता एतापडशीतिशतम् । गतम् । अत्र चतुर्दशसङ्ख्या सम्पाद्या। तत्सम्पादनमाह- पादे+येत् आत्ममध्ये पञ्चम्यां रीत्या उपान्त्यां चतुर्भागीयामुद्दत्य नव पद्भागीयान् पादानुपदध्यात् । पुच्छ- श्रोण्योरेकैकां पञ्चमभागीयामृद्धृत्य चतुरम्तत्पादानुपदध्यात् । एवं द्विशतः प्रस्तारः । आत्मान प्राच्यो तियः । पक्षयो- दक्षिणोत्तरयोः पुच्छे चोदाच्यो रीनयः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या उपाधानेऽष्टावष्टौ दिध्यात् चतुर्भागीयानां पादेष्टकाः पञ्चदशाङ्गुलाः ।।

·सुदारानं यं कार्तिभाव्यं 157 mam- Homememe- सन्ध्योश्च-वेताः मन्व्योः पक्षाप्यययोः नद्रा पक्षाग्रवदष्टावष्टौ ।। नाश्चात्मानं पडङ्गुलेन प्रामा, नवाजुलेन पक्षौ । शोण्यंसेपु-चीच एकैकत्र चतमश्वतयः, एवं षोडश प्राचीः प्रतीचीगिनि पादाः अष्टावियत्र वाप्मार्थी इष्टव्यः। अथवा अनेन मुत्रेण श्रोण्यंसेवष्टावव विधीयन्ते. 'अन्या अटी पादेष्टकाभिस्संख्यां पूरयेत्' इत्यनेन । सर्वथा नावन पोडशैवोपधेयाः । सन्ध्यन्तराले-पादाः पक्षाप्यययोरन्नराले पञ्चमभागीयाः पञ्चचत्वारिंशत् । आसां मध्ये दश प्रादेशमात्रयः। पादशब्देन च मन्निहिनत्वात् पञ्चमभागीयानां पादा उच्यन्ने । तासां पादेष्टकानां दक्षिणतो विंशतिः पञ्चमभागीयाः, उत्तरतः पञ्चविंशतिः, विपरीता वा ।। पुच्छेप्रादेशमुपधाय पुच्छाग्रे यत्प्रवृद्धं प्रादेशक्षेत्रं तदुपदश्यात् सामर्थयाद्द- शभिः प्रादेशः ॥ सर्वमग्निं-दयेत् एवं प्रच्छादिते एकोननवतिशत (१८९) इष्टका भवन्ति । पादेष्ट-येत् पुच्छस्यापरार्धे पार्श्वयोश्चतस्रश्चतस्रः पञ्चदशाङ्गुलाः । एवं कृते पञ्चोनद्विशतं भवति । ततः पुच्छस्य पूर्वार्षे पार्श्वयोर्मध्ये तिस्रस्तिस्रष्षड्भागीयाः प्राचीरुपदध्यात् । एवं द्विशतः प्रस्तारः॥

·188 अपस्तन्वनुबन्त्रम् कपर्दिभाष्यम् अपरास्मिन्प्रस्तारे पुच्छाप्यये पञ्चमभागीया विशयाः। द्वितीये प्रस्तारे पृच्छाप्यये पुच्छान्म सन्धी विशया उभयस्थाः पञ्चमभागीया उपधेयाः । ता आत्मनि चतुर्दशभिः पादैर्यथायोगं उप- दध्यात्॥ नासामेव पादेष्टकाभिः विशयासंमृष्टाभिः चतुर्दशभिरुप- दध्यात् । आत्मनि यथा युज्यन्त । इह षड्भागीयानां करणमुक्तम् । उपधानं नोक्तम् यथा पूर्वार्धेष्टकानां पुरस्ताञ्चोपधेयाः पुच्छस्य पूर्वार्धे पाश्चयोस्तिस्रम्तिस्रः षड्भा- गीयाः मध्ये चतस्रः। शिष्टे द्वादश चतुभोगीयाः। सर्वमग्निं पञ्चमभागीयाभिः प्रच्छादयेत् । पादेष्टकाभिस्सङ्घयां पूरयेत् ॥ इह पादेष्टकाशब्देन पुरुषस्य पूरयितव्यस्य चतुर्भ कारिका अणुका गृह्यन्ते । पञ्चमभागीयाश्च कृता उपधेया इत्युच्यन्ते । द्वादश चतुर्भागीया आत्मनि । प्रथमा रीतिः पञ्चमभायानाम् । द्वितीया रीतिश्चतुर्भागीयानाम् । षष्ठी प्रादेशानाम् । नवमी चतुर्भागीयानाम् । शिष्टे पञ्चमभागीयाः।

·करविन्दाया व्याख्या
159
एष प्रस्तारो विशनः । अत्र केचन यात्रिकाः अनुपासिनगुरवः
आचार्याभिप्रायमजानन्तः ऊनाय(ह्य धिकप्रतारं कुर्वन्ति ।
अस्य तु मृत्रकारस्य प्रतिप्रम्तारं पूरयेदिनि वदनम्नदनभिप्रेनमेव ।
यद्यवमाभिमतमभविष्यत् सर्वत्र प्रनिप्रतारं मङ्खयां पूरयेदिति
नावश्यत् । उक्तं च : तस्माद्विशनः प्रस्तारः कर्नव्यः ।
तत्र श्लाकः-
अष्टौ श्रोण्यंसयोश्च स्युः पादाः मूत्रकृतरिताः ।
तासां मध्ये चतुर्थ्यसम्युः चतुर्दश चतुर्दश ।।
सन्ध्यन्तराले पञ्चम्याः पादेश्च दशमिस्मह ।
तासां मध्ये दश प्रोक्ताः प्राच्यस्युःशुल्वामीण ॥
अष्टौ पुच्छस्य पूर्वार्धे चतुर्थ्यशिष्ट एव तु ।
द्वितीया नवमी चैव चतुर्थी नाम वात्मनि ।।
उदीच्य एव निसं स्युमध्याः पञ्चमपादकैः।
कृताभिश्चतुरश्राभिरणूकोविर....निभिः ॥
अस्या एव सपादाभिः प्रस्तारो द्विशतः कृतः॥
इति ॥
करविन्दीया व्याख्या
अपर+या:
द्वितीये प्रस्तारे पुच्छाप्यये एवं पञ्चपञ्चमभागीया उपधेयाः ।
अविशेषादात्मपुच्छयोस्समं प्रविष्टाः॥
ता आ+ध्यात्
ता विशयाश्चतुर्दशभिः पादैः प्रकृतत्वात् पञ्चमभागीयानां
यथा योगं परितस्सर्वतः उपदध्यात् । विशयानां पुरस्ताद्दश्च ।

·190 आपस्तम्ब शुल्बसूत्रन् सर्व+येत् पुच्छे तु पक्षयोस्त्रिंशत्त्रिंशचञ्चमभागीयाः पुरस्तात्तभृत्यात्मनि प्रच्छाध- माने उदगायनाः पञ्चमभागीयानां नव रीतयः । चतुर्दशीयानां पादानां इक्षिणतो वे पञ्चमभागीये उत्तरतश्च दे। यथोक्ताभिः प्रच्छाद्यमाने बहुभेदप्रसङ्गात् षड्भागीया उत्पन्ना अपि न युक्ता इति पभागीयास्तिस्रस्तिस्रो विशयानां पश्चात् पुच्छपाचयोः प्रतीचीरुपदयानि “ नामां पार्थ देदे चतुर्भागीये प्रतीच्यौ सपाय तामां मध्ये तिस्रः षड्भागीयाः प्रतीचीरुप. दध्धात् । अपरा चाटावणूकैप्टका उपदव्यान् । एव- मात्मनि विशयाभिः सह एकोनश पञ्चमभागीयाश्चतुर्दशपादेशाः पक्षयोस्त्रिंशत्तिंशन् पञ्चमभागीयाः पुच्छे द्वादश चतुर्भागीया नव षड्भागीयाः। ता एताः षडूनं द्विशतम् । तत्र षद्- संख्या सम्पाद्या पादे+येत् अत्र नवपञ्चमभागीयारीतीनां मध्यस्थामेकां पञ्चम- भागीयारीतिमद्दत्य मध्ये विंशतिप्रादेशष्टका उदीचीरुपदध्यात् । अत्र चतुम्मंख्याऽतिरिच्यते। अतिरेके अधिकप्रमाणोपधानेन सङ्घयापूरणस्यान्याय्यत्वादणूकाः पञ्चमभागीयानां स्थान इति परिभाषयाणकोपधानेन सङ्ख्यापूरणस्य न्याय्यत्वाच्च । ततः प्रादेशरोत्या पूर्वरीतिः यथा संश्लिष्टा भवति तथा कृत्वा पूर्वान्तरीतिमुद्दत्य तत्राष्टावणूका उपदध्यात् । एवं प्रादेशरीत्याः परितस्तिस्रो तिीः प्रच्याव्य द्वितीयां रातिमुत्याष्टावणूका ·कविन्दीया व्याख्य 191 उपदश्यान् । एवं द्विशनः प्रनारः । अत्र केचिन--प्रथमे प्रस्तारे पुच्छाग्रे दशपादेशानुपधाय पादेष्टकाश्चानादृत्य पञ्चदशभागीया- मिस्मङ्ख्यां पूरयन्ति । भेदमपि महने । प्रथमेऽपि प्रस्तारे सन्ध्यन्नराळेऽणूकास्लत्पादाश्चोपदधाति । नथोपधाने प्रयोजन मृग्यम् । केचित्तु प्रच्छादनकाले मङ्ख्यापूरकाणां स्थानमव- शिष्य पच्चय मंख्यापूरका उपदयति । तत्र नु मूत्राञ्जस्य- मस्ति वा नवनि चिन्सम् ।। नत्र श्लोकाः । ऊर्वस्थिशब्दसंयुक्ता अतिर्मुख्यात्र या कृता । आचार्येणेव मूत्राणां प्रभागीया कृने तु मा । आख्यातम) चाचार्यस्तथोवस्थीति मूत्रितम् । षड्भागीयापदं तदप्यन्येस्मृत्रितं परैः । हिरण्यकशिनां शुल्वे तथोवेस्थीति सूत्रितम् । व्याख्यातारोऽपि तत्रैतत् षड्भीगायापरं विदुः। बोधायनश्च भगवान् समे तु चतुरश्रके । तुर्यपञ्चमषष्ठेश्व सपादैः करणं व्यधात् । उर्वस्थिनामधयानामुपदेशवलादिह । प्रच्छादितानामाभिस्तद्वारस्मूत्रकृतेप्यते । अरनयोऽप्यणुकाश्च छादने स्युर्विपर्ययात् । पूर्वस्मिन्नपरस्मिंश्च प्रस्तारे संभवो न हि । न पञ्चदशभागीया श्रूयते त्र द्वितीयके । श्रूयन्ते तास्तु पूर्वाग्नौ न तत्पूर्वो द्वितीयकः । प्रकृतित्वाद्वयोरग्नयोः निसत्वाच्च द्वयोरपि । अतस्तासां द्वितीयेऽनौ कथं प्राप्तिर्विमृश्यताम् ।

·192 आपस्तम्बाबमूत्रम् किंतु नासां तु यन्कार्यं नत्राणूकास्तु बोधिताः । प्रयमानेरतोऽन्यत्र तत्स्थाने स्युरणूकिकाः । ये त्वत्र पञ्चदशभागीयाभिस्मंखयापूरणं कुर्वन्ति ते कि- मुपदेशतो वा प्राप्तं मन्यते ? अनिदेशनो वा? उभयथापि न यु- ज्यते । द्वयोः प्रकृतित्वात् प्रकृतिविकाराभावाच । नन्वणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थान इति वचनसामर्थ्यात्तासां प्राप्तिर्भ- विष्यति ॥ इति चेन्न ; पञ्चदशभागीयानां स्थान इति वचनं तत्कार्ये संख्यापूरणोऽणकानां प्रापकम् । न तु संख्यापूरणमात्रे तासामप्यु पधायकम् । तस्माच्चिन्यमिदम् । कथमर्थमिदमाचार्यणोक्तं ! उच्यते-उपधीयमानानामिष्टकानां संख्यायासस्थाने । प्रस्तारै संख्यासम्पत्तौ यदीष्टकाभेदादवयवभेदःस्यात् स म- र्षणीय इति मन्यमानेनोक्तम्। तदेतविनीयश्येने प्रतिपादयिष्यते । केचित्तु याज्ञिका न्यूनाधिकपस्तारमग्नौ कुर्वन्ति समुदाये संख्यासम्पत्तिं मन्यमानाः। तदयुक्तम् । पञ्चदशप्रभृतिभिः प्रस्तारेः सहस्रादि संख्यायां सम्पाद्यमानायां विशेषाश्रवणे 'समं स्यादश्रुनत्वान्' इनि प्रस्ताराणां द्विशतत्वस्यैव न्याय्यत्वान् । रथचक्रानौ तस्य करण्या द्वादशेनेत्यादिना द्विशतानामवोत्पादनाच्च । ननु यत्र यत्र प्रस्तारे पूरयेदिति वचनान्तरमस्ति तत्र प्रस्तारे संख्यापूरणमस्तु । तद्यत्र नास्ति तत्र समुदायसंख्या पूरणसंख्या इतरथा पूरणवचनस्यानर्थक्य- प्रसङ्गात् । उच्यते-न तत्रानर्थक्यप्रसङ्गः । कथं तत्र हि न्यायप्राप्त संख्यापूरणं तत्साधनत्वेन पञ्चदशभागीयानां विधानात् । यदि सर्वे प्रस्तारा द्विशताः किमर्थमेष द्विशत ·193 प्रस्तार इत्युच्यने ? मिद्धे मत्यारम्भमात्रोद्देशेन मर्वेषां पम्ना- राणां द्विशतवमम्पादनार्थम् । यथैकवियरस्तारो द्विशतः एव- मन्यऽपि सर्व प्रस्तारा द्विशनसङ्ख्याः कार्याः । पूरणववना भावेऽपीति न्यायप्राप्तमेवार्थ अनुवादेन हयितुपयं यत्नः । तस्मात्सर्वे प्रस्तारा द्विशताः कायो इति न न्यूनाधिका इति मिद्धं सर्वप्रस्ताराणां द्विशतत्वम् । प्रकृतिभूतम्मप्तविध उक्तः । इदानीं नित्या विकृतय उच्यन्ते-एकविधेनि । एकविधादीनां षविधपर्यन्नानां पण्णामग्नीनां तस्यतस्याग्नेः करणीनां द्वादश- भागेन त्रयोदशभागेन च इष्टकाः कारयेत् । अत्रकविधस्य करणी शतं विंशतिः । 120) अङ्गुलयः । द्विविधस्य एकोनमप्त- तिशतं अङ्गुलयः चतुर्विशनितिलाश्च । (15734) त्रिविधस्य दे शने सप्ताङ्गुलयः एकोनविंशत्तिलाच (22) चतुर्विधस्य द्वे शते चत्वारिंशञ्चाङ्गुलयः (240) पञ्चविधस्य द्वे शते पष्ठि. रङ्गुलयः एकादश तिलाश्च (26011) षविधस्य द्वे शने त्रिन- वतिरङ्गुलयः एकत्रिंशचिलाश्च (29334)। एनासां करणीनां सर्वतो द्वादशेनैकं करणम् । सर्वतस्त्रयोदशेनैकं करणम् । तयोः पादेष्टकानां करणं चकारादर्भेष्टकानामपि षविध नवविधं वा करणम् । उपधानमुच्यते-अभितः पादास्तिस्रो रीसो द्वादश्यः। ततः पञ्चरीत्यस्त्रयोदश्यः। तत एका त्रयोदशीपादाः। तत एका त्रयोदश्यः । ततस्तिस्रोऽभितः पादा द्वादश्यः इति त्रयो- दश रीत्यः। तत्र द्वितीयायां रीत्यां द्वादश्यां चतुर्थीमष्टमी चेष्टकामुद्धृत्य द्वेद्वेऽर्धेष्टके उपदध्यात् । तत्रैव चोपान्त्ये उद्धृस चतस्रोऽर्धेष्टकाः। द्विशत एवं प्रस्तारः । द्वितीये प्रस्तारे द्वे रीसौ त्रयोदश्यः । तत एका त्रयोदशीपादा। तत एकाऽभितः SULBASUTRA. 25 ·191 अपस्तम्बशुल्बसूत्रम् । पादा त्रयोदश्यः । ननश्चतम्रो त्यो द्वादश्यः। तत एकाऽभितः पादा द्वादश्यः । ननस्तिस्रो रीत्यस्त्रयोदश्यः इति त्रयोदश रीत्यः । अत्र मध्यमायां वा पडुवृत्य पादा उपदध्यात् । प्रस्तारो द्विशतः। अथवा प्रथमप्रस्तारे द्वादशभिः द्वितीयस्त्रयोदशाभिस्तथोच्यते । कृत्स्नहादशी पक्षे दीधी पादेष्टका अर्धष्टकाश्च तत्रतत्र प्रथम- प्रस्तारे प्राच्यस्सप्तदश रीतयः। नास्सर्वा द्वादशेष्टकाः। तासां सर्वामां दक्षिणा अर्धेष्टकाभिः । ततस्तिस्रो द्वादशीभिः । तन एका पादाभिः । तन एका अर्धाभिः। तत एका पादाभि- स्ततस्तिस्रो द्वादशीभिस्तन एका पादाभिस्तत एकार्धाभिः । तत एका पादाभिम्तनम्तिस्त्रो द्वादशीभिः। अन्त्यार्धाभिरेवं सप्तदश रीनयः । तत्र पश्चमीषष्ठीसप्तानां रीतीनामन्त्यास्तिस्र उद्धृत्य एकां द्वादशीमुपदश्यात् । अथैकादशी द्वादशी त्रयोदशी- नामन्त्याः निच उद्धृत्य एकादशीमुपदध्यात् । एवं द्विशतः । यद्वितीयं त्रयोदशभिरुदीच्यो रीनयश्चतुर्दश तासां प्रथमार्धाभि- दिशीत्रयोदशीभिरन्यार्धाभिः नाश्चतुर्दश रीतयः । एवं हादश शतमिष्टकाः । नत्र पूर्वार्ध त्रयोदशीः षडुद्धृत्य चतुर्विंशतिं पादा उपदध्यात् । एवं द्विशतः । यदि सर्वे प्रस्तारा द्वादशीभिः तदा पूर्वोक्तप्रकारेण प्रथमं प्रस्तारमुपधाय द्वितीयप्रस्तारत एव रीनीरुदीचीरुपदध्यात् । एष द्विशतः । यदि सर्वे त्रयोदशीभिः, तदा द्वितीयप्रस्तारोक्ता रीतिः प्रथमे प्रस्तारे प्राचीरुपधाय पश्चार्ध त्रयोदशीरुद्धृस पादा उपधायापरस्मिन् प्रस्तारे ता उदीचीरुपदध्यात् । एष द्विशतः । यद्येकत्र त्रयोदशान्यतो द्वादश तदा मागायता इष्टका उदीच्यः त्रयोदश रीतयः । ताप इपञ्चाशच्छतं च पूर्वस्यां रीत्यां पञ्चम्यां चाष्टावष्टावुद्धृत्याष्टा- ·सुन्दर यं पर्दमयंत्र 105 विंशतिं पादाः हे द्वे चार्थे । एवं द्विशतं । द्विनीये प्रश्नार ना एव प्राच्यो रीतयः । यत्र दक्षिणतः उत्तरतश्चाष्टावष्टा बुद्धत्य पूर्ववन् पादा अर्धाश्चोपदध्यादेवं द्विशनः । एवमेव प्रगादिष्वपि कर- णानि द्वादशभागीयाभिस्त्रयोदश भागीयाभिर्वा यथायोगमुपधाय पादेष्टकाभिरर्धेष्टकाभिश्च सङ्ख्यां पूरयेत् । अलमतिप्रसङ्गेन ।। सुन्दरराजीया व्याख्या उभयत्र प्रादेशमात्रमविशेषात् । ततः पुरस्ताद्दश प्रादेशाः पार्श्वयोौद्वौ। सर्वमग्निं-पूरयेत् आत्मनि विशयाभिस्सह उदीच्या दश रीतयः, तामां द्वितीयां नवी चतुर्थीभिरुपदध्यात्, षष्ठी प्रादेशैः । आत्मशेपे पक्षयोश्च पञ्चमभागीयाः। पुच्छस्यापरार्धे पार्श्वयोमध्यतो नव पड्भा- गीयाः प्राच्यः। पुच्छशेषे द्वादशाणूकाः । एवं द्विशतः प्रस्तारः। व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेत् । गतमेतत् । . .. एकादशः खण्डः, तम् । कपर्दिभाष्यम् ऋत्वर्थेनोपादीयमानानामेकविधादीनां पक्षपुच्छत्वं प्रतिपादि- तथा तेषामुपधानविधिः कथं भवतीत्युच्यते- एकविधप्रभृतीनां करणनिां द्वादशेन त्रयोदशे- नतीष्टकाः कारयेत् ॥ करणानां द्वादशेन त्रयोदशेन कृतम्समचतुरभैः इष्टकाः कार- येत् । सर्वतो द्वादशेनेकं करणं सर्वतस्त्रयोदशेन द्वितीयम् ।

·196
आनम्तन्वमुल्बसूत्रम्
ज
पादेष्टकाश्च व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारां-
श्चिकीत् ।
पादेष्टकाश्च द्वादशविधात्रयोदशविधाश्चार्धेष्टकाश्चेति शुल्वा-
न्तरम् । अम्माकमपि प्रगर्घष्टकाः कार्याः । एकविधा-
दिष्वपि यदि प्रथमप्रस्तारो द्वादशभिः द्वितीयस्त्रयोदशभिरि-
त्यस्मिन्पाक्षेऽर्धष्टकाः कार्याः। इनरथा सङ्घया न पूर्यत एव ।
तत्र श्लोकाः-
द्विविधे "मानिका रज्जुस्मप्तत्या च शतेन च ।
अङ्गलीनां मिता सा स्यादूनाग्नदेशभिस्तिलेः ॥
त्रिविधे मानिका रज्जुरष्टोत्तरशतव्यम् ।
पभिरेव तिलैरूना गणकैः परिकल्पिना ।।
विधस्यापि चतुर्थस्य मानिका रज्जुरुच्यते ।
मिता शतद्वयेनाथ चत्वारिंशाधिकेन च ॥
विधस्य पश्चमस्येयमष्टषष्टिश्शतद्वयी ।
एकादशतिलेयुक्तां मानिकां गणका विदुः॥
चतुर्भिश्च नवत्या च शताभ्यां च मिता भवेत् ।
त्रिभिरेव तिलैरूना षड्डिधस्य विधानिका ॥
उपधानेऽभितः पादास्तिस्रो त्यिोऽथ द्वादश्यः । ततः पञ्च
त्रयोदश्यः । तत एका त्रयोदशी । पादरीतिः तत एका
त्रयोदशी तनस्तिस्रोऽभितः पादा रीत्यां द्वादश्यः। द्वितीयस्यां
एका चतुर्थी च तेभ्योऽन्योऽष्टमी। एष प्रस्तारः । अपरस्मिन्
प्रस्तारे द्वे रीयौ त्रयोदश्येका त्रयोदशी पादा तत एका-
1 द्वादशपादास्त्रयोदशपादाश्चा. 2, 3 मात्रिका.

·करविन्दाया व्याख्या 197 1 भिहिनपादा त्रयोदशी । नतश्चतस्रो दादश्यः। अथ मध्यमाथ्ष- डिष्टकाः चतुर्भेदाः, एप द्विशतः प्रत्तारः ।। व्यत्यासमिति-गतमेतत् ॥ एकविधप्रभृतीनां प्रथमाहारेण द्वितीयेन तृती- येनेति योयुज्येत । सर्वेषां यथा श्रुतिसङ्ख्या तथो- प्रमाणम् ॥ एकविधप्रभृतीनां पविधपर्यन्नानां सर्वेषां प्रथमाहारे द्विनी- याहारे च यथा सङ्ख्याः श्रूयन्ते । किमुक्तं भवति ? यदि प्रथमाहारस्सहस्रमङ्ख्या जानुदन्नता च । अथ द्वितीय एने युक्ता एव । ते धर्माः सप्ताधेस्वरूपयुक्ता एवति । तच्च वचनं सप्ताप्रकृतित्वज्ञापनार्थम् ।। करविन्दीया व्याख्या व्यत्यात् गतं । विकृतिषु पुनर्व्यत्यासे वचनं किमर्थम् ? उच्यते-कृती चितीनां प्रस्ताराणां च वैषम्यात् किमयं व्यसासः प्रस्तार- धर्मः चितिधर्म इति कस्यचित्सन्देहस्स्यात् । विकृतौ तु द्विपस्ता- राश्चितय इति प्रस्तारयोर्वेषम्येणायं व्यसासः कस्य धर्म इति सन्देहे यावन्तः प्रस्तारास्तावतो व्यत्यस्य चिनुयात् भेदाभावाय । व्यत्यासस्य प्रस्तारधर्मताप्रतिपादनाय पुनर्वचनं व्यत्यासस्य । एकवि+माणम् एकविधप्रभृतिषडिधपर्यन्तानां प्रथमाहारः प्रथमप्रयोगः यो युज्येत भृशं युक्तो भवति । यथाश्रुतिसङ्ख्या श्रुत्युक्तेन प्रकारेण 1 कल्पवचनम्.

·198 आपस्तन्वशुल्वमुत्रम् सङ्घया महस्रादिः यथा भृशं युज्यने तथा प्रमाणं जानुदन्नादि च योयुज्यतेनि च सम्बन्धः । एकविधप्रभृतिषड्डिधपर्यन्तानां सर्वेषां प्रथमाहारेण द्वितीयाहारेण तृतीयाहारेण 'साहस्रं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः' इत्याद्याः श्रूयमाणाः साहस्रादिसङ्ख्याजानुद- नादिपरिमाणाश्चैतेषु सम्पायनयोपदिश्यन्ते । एतेन एकविधस्य प्रकृतित्वे द्विविधादीनां नत्प्रकृतित्वे च माहस्रादिसङ्ख्या- जानुदन्नादि परिमाणन्वं सिद्धं भवति । एकविधादयोऽपि नित्या एव अकामसम्बन्धात् । प्रकृतयो विकृतयश्च निसा उक्ताः । इदानी काम्याः प्रउगादय उच्यन्ते । काम्या गुणविकाराः गुणशास्त्रन्वान् । नित्यस्य सप्तविधाग्नेर्विकाराः प्रउगाद्याकृति- विशेषेण गुणेन विकृताः । कुनः ? गुणशास्त्रत्वात् । गुणं शास्ति विदधातीनि गुणशास्त्रम् । 'प्रउगचितं चिन्वीत' इति वक्ष्यमाणं वाक्यं प्रउगस्यागेश्चयनमन्द्य तत्र भातृव्यापनोदनफलार्थ प्रउ- गाद्याकृतिविशेष गुणं विधत्ते । तस्मात्काम्याः प्रउगादयः । गोदोहनादिवन्नित्यस्याग्नेर्गुणविकाराः न नित्याः नैव प्रकृतय इति । सुन्दरराजीया व्याख्या (व्यत्या+पेत् । 'सन्ध्यन्तराले पञ्चमभागीयास्स पादाः' इत्यस्यापरा व्याख्या- पादशब्देन प्रस्तुना एवाणूकापादा गृह्यन्ते । प्रस्तुनाश्च पादा अष्टसंख्या इति तथैवेह ग्राह्याः । तत्रैवमुपधानम् -प्रथमे प्रस्तारे सन्ध्यन्तराले पार्श्वयोस्त्रिंशदङ्गुलं परिशिष्य मध्यमे पञ्चत्रिंश- स्पञ्चमभागीयाः, परिशिष्टयोस्त्रिंशदङ्गुलयोः पश्चात्पुरस्ताच्च द्वेद्वे पञ्चदशाङ्गुले उदीच्यौ, मध्ये तिस्रस्तिस्रोऽणूकाः, पञ्चमाभिः ·सुन्दरजंत्र व्याख्या 199 पूरयितुमशक्यन्वान्पुच्छस्य पार्थयोः पुरनष्पट्पट्पश्चदशालाः! पुच्छशेषे त्रयोदशाणूकाः, एवं कृते अष्टोनद्विशनं भवनि । पुच्छमध्येऽणूकामेकामुद्धृत्य दशाङ्गुला नोपदध्यान् | आत्मनि द्वितीये मध्ये वा मन्त्रोपधानसौकर्यार्थम् । एवं द्विशतः प्रस्तारः । अपरस्मिन् पुच्छवनं यथामूत्रमेवात्मनि प्राच्यो दश रीतयः । तत्र दक्षिणस्यां मध्ये पञ्चमी निधाय ततः प्राक्पश्चाच द्वद्वे प्रादेशमायो । एवमुत्तरस्यां पुच्छम्यापरार्धे पार्श्वयोर्मध्ये च तिस्रस्तिस्रषड्भागीयाः प्राच्यः, पुच्छशेषे द्वादशाणूकाः । ये तु षड्भागीया नेच्छन्ति तेषामपि पुच्छवर्जमेवमेवोपधानम् । तत्र पुच्छे प्रादेशमुपधायेत्यस्य प्रादेशेष्टकामुपधायेत्येवं वर्णयन्ति । अन्यथा भेदप्रसङ्गात् । प्रादेशाश्चनुर्भागीयाभिस्सह न शेरत इति सामर्थ्यात् पश्चमभागीयानामाक्षेपः। तत्रैवमुपधानम्-पुच्छस्य पूर्वार्धे पार्श्वयोश्चतस्रः पञ्चदशाङ्गुलाः । मध्ये षडणूकाः। अप- रार्धे पञ्चदश पञ्चम्यः । पुच्छाग्रे मध्यमा अभितो हे उद्धृत्याष्टौ प्रादेशेष्टका उपधेयाः । एवमष्टोनद्विशतं भवति । ततः पूर्ववदेका चतुर्थी पञ्चमी वोद्धृत्य दशाङ्गुला वाऽष्टाङ्गुला वोपदध्यात् । द्विशतः प्रस्तारः । द्वितीये प्रस्तारे पुच्छे षोडशाणूकाः, आत्म- न्युत्तरस्यां रीत्यां चतसृभ्यः पञ्चमीभ्यः प्राक्तिस्रोऽष्टाङ्गुला उदीच्यः तत एका पञ्चमी। ततस्तिस्रोऽष्टाङ्गुलाः। तत एका पश्चमी । ततस्तिस्रोऽष्टाङ्गुलाः। ततस्तिस्रः पञ्चम्यः । दक्षिणा- रीतिः पूर्ववदेव । द्विशतः प्रस्तारः। एवं सारविप्रादेशस्योपधान- मुक्तमाचार्येण तदहितस्योच्यते-पक्षाग्रयोस्तिस्रस्तिस्रोऽणूकाः। तासां पश्चात्पुरस्ताच द्वेढे पञ्चदशाङ्गुले । एवमन्ययोरप्यात्मानं प्रादेशेनोपेताः पार्श्वयोः षट्पट् प्रादेशाः। पक्षशेषे पञ्चम्यः ।

·200 पस्तन्वत्वसूत्रम् सन्ध्यन्तराले चत्वारिंशत्पश्चमभागीया आत्मशेषः पूर्वोक्तवदेव । पुच्छस्य पूर्वार्धे पार्श्वयारष्टो पञ्चदशाङ्गुनाः, पध्ये षडणूकाः । अपरार्धे षड्भागीयामिरुदीच्यस्तित्रो रीतयः । तामु पूर्वस्यां पायोटे दशाङ्गुले। पुच्छस्य पूर्वार्धे षड्भागीया अष्टादश । अपरार्थे पृष्ठ्यामभितः पञ्चम्याबुद्धृय अष्टौ पादेष्टका उपदध्यात् । आत्मनि पूर्वरीनो मध्ये पञ्चमी निधायाभितश्चतस्रः पादेष्टका उपदध्यात् । एवं द्विशतः प्रस्तारः । अथात्रापि षड्भागीया- मनिच्छतां पुच्छस्य पार्श्वयोः पुरनष्षट्पट् पञ्चदशाङ्गुलाः । पुच्छशेषे त्रयोदशाणकाः । पक्षाग्रयोश्चतस्रश्चतस्रोऽणूकाः । शेषं पूर्वोक्तवदेव । एवं कृते चतुरशीतिशतमिष्टका भवन्ति । सत्रात्मनि पृष्ठयान्ते चतुर्यों पञ्चम्याधुझ्याष्टादशाङ्गुला अष्टा- मुला वोपदध्यात् । द्विशतः प्रस्तारः । अन्यस्मिन् प्रस्तारे पुच्छा- प्यये पञ्चमभागीया इत्यादि यथासूत्रम् । आत्मनः पूर्वरीतिः पूर्वोक्तवन् । पुच्छस्य पूर्वार्धेऽष्टावणूकाः अपरार्धे पञ्चम्या- बुद्धृयाष्टाङ्गला उपदध्यात् । द्विशतः प्रस्तारः। एवमुपधानस्या- नेकप्रकारा उक्ताः । तत्र युक्ततरः प्रकारो विद्वद्भिरादरणीयः । सर्वेष्वेव प्रकारेषु पुच्छाप्यये पक्षाप्यये वा अन्यतरत्र विशया इष्टका उपघीयन्त इसनुसन्धातव्यम् ॥ एकादशः खण्डः. एकविधप्रभृतीनां+त्पादेष्टकाश्च. व्यधिकरणषष्ठयो। एकविधप्रभृतीनां षडिधपर्यन्तानां या: करण्यः तासां द्वादशेन त्रयोदशेनेति समचतुरश्रा इष्टकाः कार- येत् पादेष्टकाश्च । ताश्चतुर्भागीया नवम्यश्चेति द्विविधाः ।

·MOHArmerampummemom . water numerammer नत्र श्लोकाः- अङ्गुल्यो विंशतिशनं करण्यकविध भवेत् । द्विविधे मप्तनिशनं ज्ञयं दशतिलोनितम् ।। त्रिविध द्वे शने चाष्टौ चाङ्गल्यष्पनिलोनिताः । चतुर्विधस्य करणी चत्वारिंशच्छतद्वयम् ।। अष्टषष्टिः पञ्चविधे मैकादशतिले शने । पड्डिये त्रिशतात्त्याज्याष्पडङ्गुल्यस्तिलावपि ।। एकविधस्य तावन् करण्या द्वादशेन दशाङ्गुलेनैकं करणम् । तदर्धेन पञ्चाङ्गुलन द्वितीयं पादेष्टकारूपम् । तुनीयेन च सैका- दशतिलेन पङ्गुलेन तृतीयम् । सा नवमीत्युच्यते । एवं त्रयो- दशेन साष्टतिलेन नवाङ्गुलेनैकम् । नदर्धेन नत्पाद्याः । चतुरङ्गुळा सैकविंशतितिला । तृतीयेन च नवमी व्यङ्गुला मतिलत्रया। एवं द्विविधादिषु द्रष्टव्यम् । व्यत्यासं+श्चिकीत् तत्र प्रस्तारयोरनुक्तत्वात् द्वादशीत्रयोदशीनामेत्र साब- यवानां प्रस्तारेषु व्यसासः । द्वादशीभिस्सावयवाभिरेका प्रस्तारः त्रयोदशीभिरपर इति । संकलितोपधानं तु न भवत्यवचनात् एतदतिदिष्टप्रउगचित्यसम्भवाच । तत्र प्रथमे प्रस्तारे अमिमध्ये नवद्वादशीनां नवम्यश्चतुरश्रीकृताः । ताः परितःषष्टिः पाद्याः । ताः परितोऽष्टाविंशतिशतं द्वादश्यः । उत्तरांस एकामुद्धृय चतस्रः पाद्याः। द्विशतः प्रस्तारः। अप- रस्मिन् त्रयोदशभिः मच्छादिते नवषष्टिशतमिष्टका भवन्ति । अग्निमध्यस्थमुद्धस चतस्रः पाद्याः । प्रतिकोणं चतस्त्रश्चतस्रः SULBASUTKI. 26 ·202 पाद्याः । पृष्ठयायां पश्चात्पुरम्नाचकेकामुद्दस नवनव नवम्यः । द्विशतः प्रस्तारः एकविध+प्रमाणं एकविधानामपि महमादिमङ्ख्या। ऊर्ध्वप्रमाणं च जानुदन्नादिसप्तविधादिवद्भवत्येव । क्षेत्रापचयेऽपि संख्योर्ध्व- प्रमाणयो पचय इत्यर्थः ।। कपर्दिभाष्यम् काम्या गुणविकाराः गुणशास्त्रत्वात् ॥३॥ काम्याः प्रउगादयः गुणेन विकृताः-किमुक्तं भवति ? गुण- सिदिर्नाः । कुतः ? गुणशास्त्रत्वात् ! शास्तीति शास्त्रम् । गुणोऽत्र शिष्यते नाग्निः । तस्माद्गुणशास्त्रत्वात् गोदोहनादिव, गुणफलान्येनानि ॥ प्रउगं चिन्वीत भ्रातृव्यवानिति विज्ञायते॥४॥ प्रउगः शकटपूर्वभागः । तदाकारं चिन्वीत भ्रातृव्यवान् - यस्य बहवः भ्रातृव्याः म एवं चिन्वीत । यावानग्निस्सारत्निप्रादेशो विस्तावती भूमि चतुरश्रां कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धाच्छ्रोणों प्रत्यालिखेत् । सा नित्या प्रउगम् ॥ ५॥ करणानि चयनमित्येकविधोक्तम् ॥६॥ एतच्च वचनं सप्तार्घस्य प्रकृतित्वज्ञापनार्थम् । पञ्चदशभि- रजलैनवाभिश्च तिलैः अन्तरा चतुःपुरुषा रज्जुः द्विस्तावती ·करवन्दंत्र व्यख्य 203 करोति ! नथा चतूर विहृत्य मृत्रोनेन मार्गेण श्रोणी परि- लिखेन् । करणानि च कारयेत् । द्वादशेन त्रयोदशेन सपादेन च प्रउगाकार: ॥ प्रउगा इष्टकाः कारयेत् । चतुःपुरुषारनिना च पञ्चदशभिरङ्गुलैस्निलरेकविंशत्या परिमिता रज्जुरीषामात्री भवानि वाक्षयोः प्रमाणम् । तस्या द्वादशेन च त्रयोदशेन च करणानि च कारयेत् । द्वादश्या प्रथमे प्रस्तारे प्रउगमुख्यः । चतुःषष्टिः पादेष्टकाः चतस्रश्वतस्त्र- इश्रोण्योः । एवं चतुर्विंशोत्तरं शनं । चतस्रोऽर्धेष्टकाश्श्रोण्योरेव । अन्यस्मिन् प्रस्तारे त्रयोदश्यः श्रोण्योः पादाश्चत्वारिंशत् हावर्षों अष्टपश्चाशदधिकशनं त्रयोदश्यः । प्रस्तारो द्विशनः । एवं व्यत्यासं चिनुयात् । तत्र श्लोकाः- एकोनविंशत्यरत्रिभिरङ्गुलीभिस्सहाष्टभिः । तिलानां पञ्चविंशत्या मिना पश्चाद्विमानिका ॥ एकविंशत्यरनिभिरङ्गुलीनां त्रिपञ्चकैः । तिलानामेकविंशत्या मिता त्वेका विमानिका ।। कुर्वन्ति प्रउगमग्निमेतास्तिस्रस्समीकृताः । आसामेव यथामूत्रं करणानि प्रकल्पयेत् ।। करविन्दीया व्याख्या प्रउगं+यते प्रउगः शकटस्य पूर्वभागः । तदाकृतिमग्निं चिन्वीत । भ्रातृन्यवान्- भ्रातृव्यैश्शत्रुभिर्वाध्यमानः । तेन भ्रातृव्यान् प्रणुदत एत्र ।। यावान-उगम्. यावानरनिप्रादेशाभ्यां सहितस्सप्तविधः तावद्विगुणां समचतु- ·रश्रां भूमि कुन्वा तम्य चतुरश्रम्य पूर्वन्याः करग्या मध्या- दारभ्य श्रोणी प्रत्यक्ष्णया दिग्वेन् । ममाविधस्य विस्तावती भूमिः पञ्चदशपुरुषाः । नम्याः करणी त्रय पुरुषाश्चतुरधिकशना- अलयः पञ्चविंशनितिलाश्च । नयाऽपरेण यूपावटदेशं मञ्चरमव- शिष्यानुप्रष्ठचं ममचनुग्ध विहृत्य पूर्वस्याः करण्या अर्धा- च्छोणी प्रत्यालिग्बेन । मा भूमिम्मतविधपरिमितपउगाकृति- भवति ॥ कर-येत अत्र करणी करणीनां द्वादशत्रयोदशकृतानि । ताभिश्च यनं प्रस्ताव्यसास इत्येवमायकविधवत् ग्राह्यमित्यर्थः। विशे- षस्तु प्रउगा इष्टकाः कारयेत् । करणानि प्रउगाकृतीनि भवेयुः । ता द्वादशत्रयोदशभागीयाः पादा अर्धाश्च प्रउगाकारा ग्राखाः । चत्वारः पुरुषा एकोनचत्वारिंशदङ्गुलयः एकविंशतितिलाश्च प्रउगस्यैषा मात्रा । सा प्रउगस्य पार्धमानी । तस्याः द्वादशेन त्रयोदशेन च करणानि कारयेत् । पादा अर्धाश्च द्वादश भागी. यानामष्टत्रिंशदालयः पञ्चविंशतितिलाश्च । एषामात्री तन्मुखम् । पार्श्वमान्यौ त्रिचत्वारिंशदङ्गुलयः दशतिलाश्च । अर्घष्टकाना- मेकापाश्चमानी। मैव अन्या अष्टत्रिंशदङ्गुलयः पञ्चविंशति- तिलाश्च । एकोनविंशतिरङ्गुलयोऽर्धत्रयोदशतिलाश्च मुखम् । पादेष्टकानामेकोनविंशतिरङ्गुलयः द्वाविंशतितिलाश्च एकं मुखं । पार्धमान्यावेकविंशतिरङ्गुलयः द्वाविंशतितिलाश्च । अथ त्रयो- दशभागीयानां तासां पञ्चत्रिंशदङ्गुलयः पञ्चविंशतितिलाश्चैक मुखम् । पार्श्वमान्यौ तिलोनचत्वारिंशदलयः । अर्धेष्टकानामपि सैवैका पार्धमानी । अन्याः पञ्चत्रिंशदङ्गुलयः पञ्चविंशति- ·सन्दर निलाश्च । सप्तदशाङ्गुलयः एकोनत्रिंशतिलाश्च तिलाश्चैक मुखम् । पादेष्टकानां सप्तदशालय एकोनत्रिंशत्तिलाश्चकं मुखम् । पार्श्वमान्यौ विंशतिरङ्गुलयोऽनिलोनाः ! उपधाने प्रथमप्रस्तारे पउगमुग्वे चनुष्पष्टिः पादेष्टका उपदध्यात् । श्रोग्योश्चतस्रश्चनु- विंशोत्तरं शनं द्वादश्यः चतम्रोऽर्थेष्टकाः । एप द्विशतः प्रस्तारः । अपरस्मिन् श्रोण्याविंशतिविंशतिम्रयोदशपादाः द्वावर्धावष्टपचा- शदधिकशतं त्रयोदश्यः । एष द्विशनः प्रस्तारः । व्यत्यामश्व कार्यः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या काम्या गुणशास्त्रत्वात् काम्याः छन्दश्चित्प्रभृतयोऽनयो नित्यम्य चतुरश्रस्य गुण- विकाराः, तस्यैवानर्गुणमात्रेण विकृनत्वात् गुणफलं स्वफलं च साधयन्ति । यथा अग्निष्टोमम्य गुणविकारा उक्थ्यादयः । प्रगचितं+विज्ञायते प्रउगं शकटस्य मुखं त्रिकोणं, तच्चीयन इति प्रउगचित् । 'कर्मण्यनयाख्यायाम्' इति कि । तस्याग्नेर्मानमाह- यावान+लिखेत् सारविप्रादेशस्य सप्तविधस्य करणी त्रीणि शतान्यष्टा- विंशतिश्चाङ्गुलयोऽर्धडादशनिलाः । तस्या द्रिकरणी पादो- नपञ्चषष्टिचतुश्शताङ्गुलयः द्विस्तारसाः पञ्चदशपुरुषायाश्चतुः रश्रीकृताया भूयः करणी। प्रउगस्य पार्यमानी चत्वारः पुरुष एकोनचत्वारिंशदङ्गुलय एकविंशतितिलाश्च । यावानग्नि रित्येव सिद्धे सारविप्रादेशग्रहणं तस्य पक्षस्य शाखान्तरीय ·न्वन यत्रमाध्यन्वान एकविधादिष्वेकशनपर्यन्नेषु केवलेषु मार- त्रिप्रदेशेषु च यथाकामं गुणविकास भवन्येवेति पूर्वमेव पति- पादिनम् । नत्र पक्षपुच्छरहितानां पउगचिदादीनां खाकाशश्रु- निवेदैकामित्यादिना आनीतस्य पुरुषस्य विंगतिशननमो भागोऽ- लिः कल्प्या । तम्याश्चतुस्विंशो भागस्तिलः । सा+प्रउगं नित्या प्रकृत्येव । मा भूमिरेवं कृते प्रउगं भवति । करणानि+थानं करणं द्वादशेन त्रयोदशेनेत्यादिना । प्रउगा+रयेत् द्वादश्याः पार्श्वे त्रिचत्वारिंशदङ्गुले सपाददशीतलयुक्त नवनिलोनं नवत्रिंशदङ्गलमपरम् । तेषामधैः पाद्याः । तृतीय- नवम्यः । त्रयोदश्यास्तु चत्वारिंशदनुले तिलोने पार्थे त्रिपादो- नषात्रिंशदङ्गुलमपरम् । एतेषामर्धेः पाद्याः। तृायैश्च नवम्यः । उपादाने प्रथमे प्रस्तारे चतुश्चत्वारिंशच्छतेन द्वादशीभिरुदीच्यो द्वादश रीतयः । मध्यमरीतिचतुष्टये मध्ये षोडशोकृत्य चतुष्षष्टिः पाद्याः। प्रउगमुख्यामुद्धृत्य नव नवम्यः। द्विशतः प्रस्तारः । अपरस्मिन् प्रस्तारे त्रयोदशीभिः नवषष्टिशतेन त्रयोदश रीतयः। नाम दशम्यां सप्तेष्टका उद्धृय विंशतिः पाद्याः। अष्टादश नवम्यश्च निघेयाः । एवं द्विशतः । कपर्दिभाष्यम् उभययःप्रउगं चिन्वीत यः कामयेत प्रजातान् भ्रातृव्यानुदेय प्रतिजनिष्यमाणानिति विज्ञायते ॥ :

·Paryavaratre FAS .. मउगा उभयनशकटमेव चिन्वीन यः कामयनान्पन्नानुत्पन्न्यमानांश्च शत्रून् वाधयति । यथा विमुखे शकटे तावदेव दीर्घ चतुरश्रं विहृत्य पूर्वापरयोः कर- ण्योरर्धातावति दक्षिणोत्तरयोर्निपातयेत् ।। नित्योभभयतः प्रउगम्। प्रउगचितोक्तीः (क्तं)। उभयतः इष्टकाः कारयेन् । तावदेव सप्ता- धस्य द्विगुणम् । इह तु दीर्घचतुरश्रस्य हिगृणायामप्रमा- णविस्तारः । पुरुषहयेन त्रिभिररनिभिः षोडशभिरङ्गुलैः माधैं- कविंशत्या तिलैः मिता तिर्यमानी द्विगुणा पार्थमानी । एवं दीर्घचतुरश्रं विहृत्य तिर्यमानीमध्ये च शङ्कन्निहत्य शङ्कषु रज्ज्वा वेष्टयित्वा वाह्यतस्यजेत् । सप्तपष्टिशतत्रयमङ्गुलीनां चतुर्दशभिस्तिलैस्सार्धयीषापामाण्यम् । आमां द्वादशेन कर- णानि कारयेत् । प्रगचितोभयतः प्रउगेष्टकाः कारयेत् । उभयतः मउगाकाराः इष्टकाः पादाश्चोभयतः प्रउगीभूताः। चयनविषिरुक्तः प्रउगे । तत्र श्लोकः- त्रिसप्तकैस्तिलयुक्तां साष्टाविंशशतत्रयीम् । मउमस्योत्तरस्याग्नेः तिर्यमानीं विदुर्बुधाः ॥ तिर्यद्विगुणितायामे चतुरश्रे हविर्भुजः । शङ्कनिहत्य मध्येषु करणेषु चतुर्वपि ॥ रज्जु शङ्कुषु संयोज्य श्रोण्योरंसान् परित्यजेत् । शिष्टं सप्ताधमेव स्याच्छकटे विमुखे यथा ॥

·20- क MA filam चतुर्दशनिलयुनं ममपटिशनत्रयम् । प्रगम्यानरम्यनदीपामात्र प्रकल्पितम् ।। ईपाद्वादशभागेन नथा भागोत्तरेण च । उभयतः परगीभूताः मपादाः कारयेदिह ।। करविन्दीया व्याख्या उभ-त . उभयतः प्रउग-उभयनः शकटमुखं । प्रजातान् शत्रून् प्रणुदेयं ननिष्यमाणांश्च प्रणुदेयं यथा न जायन्ते तथा करवा- णीत्यर्थ श्रुनिपदं व्या चष्टे- यथावि-तोक्ताः विमुखे-नानामुग्वे शकटे यथा पृष्ठे संहिते निष्ठेने तागाकार- मुभयत्र प्रउगं नथा चिन्वीतेत्यर्थः । तावदेव पूर्वोक्तं सारत्रि- पादेशश्च सप्तविधस्य द्विगुणं दीर्घ चतुरश्रं विहृय निर्यमा- नीपाश्वमानानां मध्ये शङ्घ निहस पूर्वस्माच्छङ्कोः दक्षिणं शर्छ प्रत्यक्ष्णया लिखेदक्षिणतः पश्चिमं पश्चिमतः उत्तरमुत्तरतः पूर्व, एवं लिखदुभयनः मउगाकृनिक्षेत्रं भवति । विस्तारद्विगुणायाम दीर्घ पञ्चपुरुषाः सप्तदशाङ्गुलाश्चायामः, द्वौ पुरुषावष्टषष्टिरङ्गुलय एकविंशतितिलाश्च निर्यमानी दीर्घचतुरश्रस्य ।। उभय-यत् करणानि चयनविषिश्च प्रउगवत् । विशेषस्तूभयतः पउगाः इष्टकाः । त्रयः पुरुषास्सप्त चाङ्गुलयः सप्तदश तिलाश्च एषां प्रमा- णम् । अस्य द्वादशो भागस्त्रिंशदङ्गुलयः पञ्चविंशतितिलाश्च । त्रयोदशो भागोऽष्टाविंशतिरङ्गुलयः त्रिभागोना नव तिलाश्च ।

·शतयं अटाविंशतिर लयः एकत्रिंगनिनित्राचा प्रयन. पारगम्य तिय मानी । तम्या द्वादशभागन त्रयोइनमागेन पगिमित करणं यथा भवनि नथा भवेन करणम् । अटका द्वादशभागी- याभित्रयोदशभागीयाभिश्च आयामतम्ल्या. विस्तारत नदध- विस्ताराः । पादेष्टका आयामता विस्तारतश्चाः। प्रथम प्रस्तारे या पादा उपहिताः ने द्वितीय तदन्यत्र ययाः । द्वादशभागीयापले चनस्रोऽर्धेष्टकाः त्रयोदयभागीयाप दे ।। मुन्दरराजीया व्याख्या उभयत+शकट विमुग्वे--विपर्यस्तमुवे प्राक्पश्चान्मुग्वे यथा शकटमागे नागे- षोऽग्निर्भवति। नाव+यत द्विम्तावनिक्षेत्र विस्तारद्विगुणायाम दीवचनुरथ विहरेत् । त्रीणि शनान्यष्टाविंशतिश्चाङ्गुलयो 'दाविंशतिनिलाश्च नियमानी। द्विगुणा पाचमानी। एवं विहृत्य पूर्वापरयोः करण्योर्मध्यात् दक्षिणोत्तरयामध्ये निपातयेत् । बहिष्पन्धमपच्छिन्द्यान् । सा+ताक्तः एकविधोक्त इष्टकादिः । उभ+रयेत् द्वादश्याश्चत्वारि फलकानि त्रिंशदङ्गुलानि सेकविंशति- तिलानि । एकाक्ष्णया सप्तविंशयङ्गुला त्रयोदशतिलयुक्ता । द्विगु- णाऽन्या। एषामः पाद्यास्तृतीयनवम्यः । त्रयोदश्याश्चत्वारि फलकानि सपादाष्टाविंशसङ्गुलानि, इसकः कर्णरज्जुः । एक- अर्धद्वाविंशति. SULBASUTRA. 27 ·- 210 विश्वेदेवोपधानम्। नियम्न कोणादिमम्बा । द्वितीयमस्नारे मध्ये विगतिः पाद्याः. अटादश नवम्यः ! ना अपि मध्यस्थ- पादानां यश्चानपुरम्नाच निधेयाः॥ कपर्दिभाष्यम रथचक्रचितं चिन्वीत भ्रातृव्यवानिति विज्ञा- यते ॥ ११ ॥ यावानग्निस्सारनिप्रादेवास्तावती भूमिं परि- मण्डलां कृत्वा तस्मिश्चतुरमवदध्याद्यावत्सम्भ- वेत् ॥ १२ ॥ शुल्वान्तरे रथचक्रद्वयमुक्तम् ; अनेनाचार्येणेकमेवोक्तम् ; तस्मात्तदेवोच्यते। यावानग्निस्सारनिप्रादेशो द्विस्तावती भूमि परिमण्डलां कृत्वा उभयतःप्रउगस्य या निर्यमानी तया चतुरश्रं करणं कृन्वा नेनेष्टकाः कारयेत्। नाश्चतुरश्रे चतुश्चत्वा रिंशदधिकशनमुपधाय तामां चतुरश्रमवदध्याद्यावत्सम्भवत् । इति द्वादशः खण्डः तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत् ॥ १ ॥ तासां षट्प्रधा उपधाय शेषमष्टधा विभजेत् ॥ प्रधिकाश्चत्वारः । तेषु प्रधिकेषु षडिष्टका द्वादशेन कारिताः शेष प्रधिकमष्टधा विभजेत् । अष्ट- भिरपदध्यात् । तासां करणं वक्ष्यामः-त्रयस्त्रिंशदङ्गुल- मष्टभिस्तिलेख्नमेकं', एकत्रिंशदङ्गुलं द्वादशभिस्तिलेख्नमेकं, उपधाय मेक फलकं-B.

·DA नथ अष्टाविंशत्यङ्गुलमेकं अटाविंगत्यले निन्दाभ्यां मकं. पते- श्वनुभिः फकः एकं करणं; तन्य चतुर्थ फलक नक्षेत । यथा धनुगकारं भवति यथा गम्मष्टादगानलमात्रं भवति । एकत्रिंशदङ्गलं द्वादशभिग्निरूनं. एकागचङ्गुलं एकादशभिग्निरूनमेकं. अष्टात्रिंशदङ्गुलं त्रिभिम्निलम्म हेकं, नवत्रिंशदङ्गलं द्वादशनिलैः महेकं, एतश्चतुभिः द्वितीयं कर- रणम् । अम्य चतुर्थ पूर्ववनक्षेन । शरयमाणं निलाभ्यां महकं भवनि नथा नक्षेत्र। चन्द्रागिदङ्गुलं दगमिस्नुिलेरून मेकं, त्रयविशदङ्गुल दशभिम्तिनेरूनमेकं. द्वात्रिंगदङ्गले निलन महेकं. द्वात्रिंशदङ्गलं दादशभिम्निलम्मक, अष्टाशियङ्गलं एकाद निलम्सहक, पञ्चचत्वारिंशदङ्गलं चतुर्मिम्निलग- नभेक, एनैश्चनुभिश्चतुर्थं करणम् । नस्य चन) नक्षेत् । पूर्ववच्च प्रमाणदयङ्गुलं त्रिभिस्तिलेख्नम्नत्र श्लोको भवतः रजुः कृतान्यतः पाशा सप्ताशीतिशनाङ्गला । विमानं रथचक्रस्य करोत्येषा तु मण्डलम् । चतुरश्रकरणी रज्जुः चतुष्पष्टिशतद्वयी। तिलैखयोदशैर्युक्ता रथचक्रे हविर्भुजि ॥ करविन्दीया व्याख्या - रथच+त रथचक्रं मण्डलाकारं भ्रातृव्यवान् तैर्बाध्यमानः तान् जेतुम् ॥ यावा+भवत्. अरनिप्रादेशसहितस्य करणी द्रौ पुरुषावष्टाशीतिरङ्गुलयः विष्क- त्रिचत्वा. पञ्चपञ्चाश उन्नमिता.

·w म्भाध एकविटनितिलाश्च । नभ्य मध्ये यावन्मम्भवं चतुरश्रं विहत्य विलिय। नम्य-यंत चतुरश्रम्य करणी हे गने वतन्याष्टिश्चाङ्गुलय' त्रयोदशतिलाश्च । नस्या द्वादमागः मनिला द्वाविंशनिलयः। चतुर्भिः दाद- शभागीयानां करणी । तन्मध्ये चनुश्चत्वारिंशच्छन मिष्टकाः नामां द्वादशभागीयानां पडिष्टका एककस्मिन् प्रधावुपधाय सम्पाद्य मेषं प्रधिशेषमष्टया विजेत् । नत्र पूर्वस्मिन् प्रयो दक्षिणार्थ चत्तुरश्रकरणीममीपे दक्षिणोत्तरास्तिनः द्वादशभा- गीया। उनग्नी व्यवलिख्य शेषं प्रध्यधैं चतुर्धा विभजे देककम्मिन् भागे एकैकं करणं निमृणा द्वादशभागीयानां पुर- म्ताद्वी भागों। नस्मिन् दक्षिणतो दो भागो। एवं विभागे चतुर्णा विभागानां पश्चात्तिर्यङ्मानी त्रयस्त्रिंशदङ्गुलयः एक- निलम् । तत्र दक्षिणभागस्य करणं त्रिभिः फलकैर्भवति । नत्र नियमान्युक्ता चतुर्णा समेनि पार्श्वमान्ये कैव । च षविंशतिर ङ्गुलयः द्वादशतिलाश्च । द्वितीयं वक्तव्यं द्विच- त्वारिंशदङ्गलयः सार्धपञ्चविंशतितिलाश्च । तहिष्कम्भाप्रमा णया रज्ज्वा कर्कटेन वऽऽलिख्य तक्षयेत् । द्वितीयदक्षिणपा- ईमानी मैव या दक्षिणस्यात्तरा । नियमानी चोक्ता । उत्तरपार्श्वमानी द्विचत्वारिंशदङ्गुलयः पञ्चविंशनितिलाश्च । मुखं चतुम्बिंगदङ्गुलयः दश निलाश्च । तत्पूर्व तक्षयेत् । तान्येव विपरीनान्युत्तरार्धे करणानि । एषवोत्तरार्धे विभागकल्पना । तत्र सर्वेषां मैव पश्चात्तिरश्ची। दक्षिणमुत्तरषां दक्षिणं भवति । तान्येव मुखानि । अत्र चतुर्थवत् पञ्चमं । तृनी-

·mamme
211
एवं
यवन षष्टम् । द्वितीयवन् मनमम । प्रथमवष्टमम।
दक्षिणोत्तरपश्चिमपधिघु दक्षिणानरपश्चिममुग्वान्येनानि करणानि
भवन्ति ॥
मुन्दरराजीया व्याख्या
ग्थचक्र+त्संभवत
विष्कम्भो मण्डलविधावेव प्रपञ्चितः । मध्ये शकुं निहन्य
पञ्चाशीतिशताङ्गुलेन चतुर्दशनिलयुक्तेन परिमण्डलं भ्रमयेन् ।
नस्य परिणाहस्तिलन्युनं पञ्चषष्ट्यधिकशनोत्तरमहम्राङगलयः ।
तस्य मध्ये विष्कम्भाद्विकरण्या द्विषष्टिशनद्यालया मततिल.
सहितया समचतुरश्रमवदथ्यात् । चतुरश्राद्धहिश्चत्वारः प्रधयः ।।
इति द्वादश. खण्डः
तस्य+कारेयत्
द्वाविंशसङ्गुलेन पञ्चतिलोनेन समचतुरश्रकरणम् । चतुरश्रमध्ये
चतुश्चत्वारिंशच्छतमिष्टकाश्शेरने ।
तासां-विभंजत्.
प्रधिमध्ये षट् चतुरश्रा उपधाय नस्य प्रश्शेषमष्टधा वियजेत् ।
उपहितानां षण्णां पाश्चयोद्वे मुखे चतस्र उदीरिताः। तासां
चत्वारि करणानि । त्रिकोणमाद्यम् । तस्य तिलत्रययुक्तं
*षड्विंशत्यङ्गुलमेकं तिर्यफलकम् । सार्थसप्ततिलहीनं त्रयस्त्रिं-
शदङ्गुल द्वितीयम् । एकादशतिलयुक्तद्विचत्वारिंशदङ्गुलं तृती-
1 प्रधिमूलमध्ये षत्रिंशदङ्गुल.
तिलत्रयहीन

·meerwar mari 214 यम् । कणापं नवग्त्रि नक्षेत्र । यथा पतिलयुक्ताङ्गुलि- शगे भवान : द्वितीयम्य पट्टाविंशत्यङ्गलं निलत्रययुक्तं निर्य- क्फलकमेकम् । एकादशानेलयुक्तं द्विवन्वारिंशद ङ्गलमपरम् । मानिन्यानं त्रयविगइनमेकं पाश्चम् । पत्रिक माविंशति- निलं पाश्चान्तरम् । नद्धनुरिव नक्षेन । यथा निलयोनाङ्गु. लिश्शुगे भवति । तृतीयम्य माविंशत्यङ्गलमेकं निर्यक्फल- कम् । त्रिंशकं पोडशनिलहीनं द्वितीयम् । 'सप्ततिलोनं त्रय- विशकमेकं पाश्वम् । चनविगपाश्चान्तरं, नद्धनुरिव तक्षेन् । पञ्चांशोनालिसगे भवति । चतुर्थम्य त्रिंशदङ्गुले पोडशनि- लहीनमेकं नियंकफलकम् । माधंद्राशिकं द्वितीयम् । सप्तति- लोनत्रयचिशमेकं पार्थम् । निलयोनं त्रयस्त्रिंशकं पार्थान्तरम्, तद्धनुग्वि नक्षेत् । पञ्चविंशनिनिलाम्तम्य शरः। एनान्येव चत्वारि करणानि अन्यस्मिन् प्रध्यर्धे विपर्यासेन भवन्ति । एव मेव चन्वारः प्रधयः ॥ कपर्दिभाष्यम् उपधाने चतुरश्रस्यावान्तरदेशान् प्रतिसक्ती- स्सम्पादयेत् । मध्यानीतरस्मिन् प्रस्तारे। व्य- त्यासं चिनुयात् यावतः प्रस्तारांश्चिकीत् ।। ३ ।। गतमेतत् । एष एवं प्रस्तारो मण्डले श्मशाने द्रोणे च । द्रोणचितं चिन्वीतान्नकाम इति विज्ञायते॥४॥ अन्नकामस्य द्रोणचिदिनि श्रुतिः । सार्थसप्त. मातिलषोडशकं. सार्थसप्त. mame T ·- दयानि तु खलु द्रोणानि. चनुरश्राणि परिम- ण्डलानि च ॥ ५ ॥ तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वात् ॥६ द्रोणशब्दो जलाधारस्य वर्तुलाकारम्य वाचकः । दाम्मयस्य सत्सरुकस्य चनुरश्रस्य च । नत्रैकनगे गृह्यन इत्यच्यते ! यथा- कामी चतुरश्रं परिमण्डलं वा । अगृद्यमाणन्धाद्विशेषस्य चतु- रथ परिमण्डलं वा चिनुयात् । उभय शब्दप्रकृतेः ॥ चतुरश्रं वा यस्य गुणशाखम् ॥ ७ ॥ स चतुरश्रः ॥ ८ ॥ पश्चात्सरुभवत्यनुरूपत्वायेति विज्ञायते ॥ ९ ॥ वाशब्दः पक्षव्यावृत्तौ। न विकल्पार्थः । नैष मण्डलाकारश्चे- तव्यः; चतुरश्र एव चेतव्य' । यस्य गुणशास्त्रं 'द्रोणे वा अन्नं भ्रियते' इति । तच्चतुरश्रे युज्यते न वर्तुलाकारद्रोणे । अतो गुणसम्बन्धाच्चतुरश्र एव निश्चीयेत ! तस्माचतुरश्र एव चेतव्यः। पश्चात्पुच्छस्थाने त्सर्भवति अनुरूपत्वश्रुनेः, नथा- कारसंपादनाय । करविन्दीया व्याख्या उपधा-त्. गतम्. द्रोण-ते. अन्नाधारं पात्रं द्रोणमित्युच्यते । तदाकारं चिन्वीत अन्नकामः । द्वयानि-च. तुशब्दो भेदे। न प्रउगादिवदेकप्रकाराणि द्रोणानि किन्तु ·द्विप्रकाराणि चतुप्राणि परिमण्डलानि च । खलु शब्दः प्रसिद्धौ ॥ गनम उभयत्र द्रोणशब्दप्रयोगादुमयप्रकारौ ग्राद्यौ ।। चतुर-श्र चतुग्श्राण्येव ग्र" ह्याणि । कुन.? यस्यदं गुणशास्त्रं स चतुरश्रः, प्राकृतं चतरथ अग्निमन्द्यान्नकामाय द्रोणाकारं विधीयते । अन इदमपि चतुरश्रमेव ग्राद्यमित्यर्थः ।। पश्चात. आत्मनः पश्चात पुच्छ स्थाने त्मरुभवति । स्मरुर्मुष्टिः। प्राम खावस्थितम्थ पुरुषम्य पश्चात् स्थितः द्रोणोऽपि पश्चान्मुष्टि- भविष्यति । एवमिहापीत्यर्थः ।। सुन्दरराजीया व्याख्या उपाधान-चतुरश्रं वा. तत्र हेतुमाह- यस्य-स चतुरश्र.. गुणमापकस्समचतुरश्रः। यस्य- -अनः। पश्चास्तरु-विज्ञायते । पश्चात्सर्यस्य स तथोक्तः । असमासो वा। सरुशब्द उभय लिङ्गः । 'त्मरुः पुमान' इति नैघण्टुक. प्रमादः । 'दशमं सरु' इति निर्देशात् । अनुरूपत्वं द्रोणानुरूप्यम् । एतच्च मण्डलचतुरश्रयोस्समानम् । तथाह भारद्वाजः - ·217 द्रोणिचिनं चिन्वीतान्नकामश्चनुग्ध परिमण्डनं वा पश्चा- सरुभवति । इति । स्पष्टमेवाह कान्यायनः 'दशमभागो वृनः पश्चान्पुरम्लाहा माडल प्येवमेव ' इनि। कपर्दिभाष्यम सर्वस्या भूमेर्दशमं त्सरु । तस्य पुच्छेन नि- हीर उक्तः ॥ १० ॥ तस्य करण्या द्वादोनेष्टकाः कारयेत् । अध्य- र्धाः पादेष्टकाश्च ॥ ११ ॥ द्वादशचनुर्भागीयाक्षेत्रं मारविप्रादेशस्य दशमोऽशः ! षष्ठ्यकुलप्रमाणं निर्यमानी नस्य द्विकरणी पार्धमानी। तस्या क्ष्णया रजवा कृते चतुर) द्वादशचतुर्भागीया क्षेत्रं भवति । यत्त्मरोः प्रमाणम् । नयेव त्रिगुणीकृनया द्रोणः ! तस्य पुच्छन निहोर उक्तः पुच्छनैव मानमार्गों नस्य करण्या द्वादशेष्टकाः कारयेत् तस्येति द्रोणः परामृश्यते नन्सरुः । म च त्रिकोण समदेशेन चतुर्भागीये- नेत्यर्थः। अध्यर्धाः पादेष्टेकाश्च अत्र विप्रतिपन्ना याज्ञिकाः अक्ष्णया पादमिच्छन्ति केचित् । केचिदीर्घपदपादमर्धेष्टकाः कर्तव्याः ताभिविना सङ्ख्यापूरणस्याशक्यत्वात् । व्वक्तमुक्तं शुल्बान्तरे 'अर्धष्टकाश्चेति । इहापि चकारादर्धेष्टकाश्चेति । करणानि च पत्रिंशदङ्गुलं तिलोनमेकं करणं; एकतोऽध्यर्धे द्वितीय प्रथमकरणमुभयतोऽणया चतुर्धा दीर्घ,' तेन पादानां तृतीयं करणं, तृतीयेनैव करणेन दीर्घेण वाऽर्थेष्ट- कानां करणं चतुर्थम् । व्याख्यातः । SULBASUTRA. 28 ·218 उपधाने ध्यर्धाः पुरस्तान्प्रतीचीरात्मन्युपधा- ति ॥ १२ ॥ सर्वगें श्रोण्योश्च प्राचीः ॥ १३ ॥ मर्वमग्निं चतुरश्राभिः प्रच्छादयेत् ॥ १४ ॥ पादेष्टकाभिस्सङ्ख्यां पूरयेत् ॥ १५ ॥ अपरस्मिन्प्रस्तारेऽध्यर्धा दक्षिणतः उदीचीरा- त्मन्युपदयात्युत्तरतश्च दक्षिणाः । त्सरुपार्श्वयोर्द- क्षिणा उदीचीश्च ॥ १६ ॥ सर्वमग्निं : प्रच्छादयेत् ॥ १७ ॥ पादेष्टकाभिस्सयां पुरयेत् ॥ १८ ॥ व्यत्यासं चिनुयात् यावतः प्रस्तारांश्चिकीत् ।। इति त्रयोदशः खण्डः चतुरश्राभिः उपाधाने यथामूत्रमध्यर्धा उपधाय पूर्वार्धे सप्तदशेष्टका अक्ष्णया छिन्द्या द्राव धों। यदि दीर्घाश्चेत् पादा उत्तरस्यां रीत्यां नेवष्टकाः छिन्द्यात् यथा प्राचीः प्रपादाः यथा दक्षि- पस्यामष्टौ तथैव प्राचीरेकाद्विधा । तत्र तथैव पूर्णः प्रस्तारः । अपरस्मिन्प्रस्तारे पश्चादात्मन्यष्टादशेष्टकाः करणे छिन्द्यात् । दे द्वे इष्टके द्विधाकरणेनैव । यदि दीर्घाः पादाः पूर्वस्यां रीत्यां नवेष्टका भिन्द्यात् । यथा वा उदीच्याश्श्रोण्या द्वे ·अरविन्द व्यय 210 दे मरोः पश्चादेवाग्रतः पाशमध्येऽर्धाः पादाचोदीच्यः । एवं प्रस्तारो द्विशतः । नत्र श्लोका भवन्ति- मिनास्त्रिभिस्तिलेख्ना चतुर्भिश्च शनेन च । द्रोणस्यैषा त्सरोर्मात्रा तम्य त्रिगुणितव मा ॥ पादा अर्धाश्च भेदाम्युः करणानि विभावसौ। द्रोणाख्ये तु स्मशाने च चतुरश्रे हवि नि । प्रस्तारे प्रथमे पादा यत्र स्युस्तत्र नोत्तरे । द्वावों प्रथमस्तारे चनस्र स्तुत्तरे स्तरे || निधाय चोत्तरे स्तारे अध्यर्धत्वविपूर्वके । अध्यर्धा यत्र तत्र स्युः पादा दीर्घा यदि त्वथ ॥ पाच्यस्युः प्रथमे स्तारे उदीच्यस्तूत्तरे स्तरे । अभितः पादमध्यर्धा रीनयसप्त चोत्तरे ।। इति ॥ करविन्दीया व्याख्या सर्व-तः सर्वस्याग्निक्षेत्रस्य दशमोशः सरुः । । छान्दसोनपुंसकलिंग- निर्देशः । सारनिप्रदेशस्य दशमोभागो द्वादशभागीयाक्षेत्रम् । तस्य सरोनिहारः समुदायात् पृथक् करणं पुच्छेन पुच्छ- प्रदेशेन भवेत् । स उक्तो निहारः चतुरश्राच्चतुरश्रं निजि- हीपनिीत । चतुरश्रस्यात्मनः करणी शतत्रयमेकादशाङ्गुलयः षइविंशतितिलाश्च । त्सरोस्तुत्र्यधिकं शतमकुलयः एकत्रिंश- त्तिलाश्च ॥ करण्यः का तस्य-क श्व तस्यद्रोणस्य करणी दशकी षड्विंशतिरङ्गुलयः तिलोनाः। द्वादशभागीयानां करणी एकतषड्विंशतिरनुलयः तिलोनाः ·220 अन्यत्रएकोनचत्वारिंशदलयः अध्यर्धनिलोनाः द्वितीयं करणं पादेष्टका द्वादशभागीयानामेव । चकाराष्टकाश्च । ताभिः विनामङ्ख्यापूरणामक्तेः उक्तंच शुल्वान्नरे पादेष्टका अर्धेष्टका- श्चेनि प्रथमकरणमक्ष्णया भिन्द्यात् ।। सापादेष्टका अथवा हादशभागा पार्वमानिका । तत्तुरीयं । निर्यक्रमानिका पादेष्टका ॥ उपधान प्राची आत्मनि पूर्वभागे द्वादशेष्टकाः प्रनीचीरुपदधानि । सर्वप्रै चतनः। श्रोण्योः प्रत्येकंचनमः। एवं चतुर्विशति रध्यर्धाः । सर्व-यन् शिष्टमग्निक्षेत्रं द्वादशभागीयाभिः प्रच्छादयेत् पुच्छे चतुरिष्टके द्वे रीत्यौ द्वयोः पुरस्तात् पुच्छाप्य य विशयरूपैकाः चतुरिष्टकाश्च । नस्याः पुरस्तादिश्येका । अत्मनि द्वादशेष्टकाः उदीच्यो- नवरीतयः । एकविंशति शनं चतुरश्राः । चतुर्विंशतिरध्यर्धाः। उत्तरस्मिन्याचे नवचनुरश्रा उधृय पत्रिंशतं दीर्घाः पादाः पनीचीरुपदयात् । दक्षिणस्मिन् पार्चेच नवोद्धृत्यषट्त्रिंशतं- पादाः । पूर्वस्यां दिशि द्वादशभागीयानामुपान्त्ये उद्धृत्यदेवे चाचे उपदध्यात् । अक्ष्णयापादाश्चेत् पूर्वार्धेऽष्टादशचतुरश्रा उधृ- त्यद्विसप्ततिपादाः द्वे इष्टके उद्धृत्य द्वे द्वे चार्धे । द्विशतः एष प्रस्तारः ॥ अपरास्मिन्-उदीचीश्च आस्मनि दक्षिणतोद्वादश । तथैवोत्तरतः । पुच्छपार्श्वयो- अतसश्चतस्रः। प्राच्योरीतयः द्वात्रिंशत् ॥

·221 मत्र-येत् पुच्छे चनसश्चतुरबा आमनि द्वादशेष्यकाः प्राच्योनवर्ग- नयः। ताद्वादशगतम् । पश्चादान्त्रनि । दशचतुरश्रा उद्धृन्य द्वात्रिंशनमक्ष्गमापादा उपदयात् । चतन्त्र श्चायोः दीघा- श्चन पादाः पूर्वम्यां रीत्यां नवेष्टका उद्धृत्य पत्रिंशनं पादा उदीच्य उपदध्यान् । पश्चादात्मन्यष्टादश चतुग्धाः नव- पादा उचिीरुपधाय नासां पुरस्तादभितो द्विपादाः मप्तार्धाः उपधायतासां पुरस्तादृष्टादशा उपचायनामां पुरम्नान्नवपादा उपदध्यात् । द्विशतएषपस्तारः सुन्दरराजीया व्याख्या सर्वस्या+उक्तः पुच्छमिवान्मनो वहि न पश्चान्मिनुयादित्यर्थः नत्र चतु रश्रद्रोणचित् द्वादशत्रिशताङ्गुलेनाष्ठतिलोनेन ममचतुरश्रः नस्य पश्चान्मध्यदेशे करणीतृतीयेन त्मरुममचतुरश्रम् । तस्य करण्य+कारयेत् आत्मकरण्या द्वादशेन षड्विंशत्यङ्गुलेनैकनिलोनेन समचतुरश्राः। अध्यर्धाः-पादेष्टकाश्च तृतीयेन च नवम्यः पूर्ववत् । उपाधाने-दधाति द्वादशीभिरुदीची रीतिः ॥ त्सर्वफ्रें--प्राचीः सर्वचतस्रोऽध्यर्धा , श्रोण्योश्च चतस्रश्चतस्रः । एवं द्वादश ।

·222 पस्तम्बगुञ्चसूत्रम् ------ सर्वमानि-प्रच्छादयन् द्वादशीभिरेवं प्रच्छादिनेऽष्टाचत्वारिंशच्छतं भवति । पदिष्टकाभिः-पूग्यत् आत्मनि प्राच्यो द्वादशरीनयः । नत्र ददिणस्यां पश्चाह्वयं हित्वा पूर्वाम्निम्रो नवम्य उदीच्यः । ततो द्वादश पायाः । तस्तिस्रो नवम्यः । नतः भाकपाद्या द्वादश । ततस्तिस्रो नवम्यः उदीच्यः। नतः प्रागद्वादश्यध्यर्थे । एवमेव द्वादशी गतिः । एवं द्विशनः प्रस्तारः ।। अपरस्मिन्-उची श्च द्वादश द्वादश । दक्षिणेति द्वितीयावहुवचनस्वीकारः । पार्थयोदेक्षिणा उदीचीश्चनसश्चतस्रः । सर्वमाग्नि-प्रच्छादयत् चतुश्चत्वारिंशच्छनं भवति ॥ पादष्टकामि-पूरयत् आत्मन्युदीच्यो द्वादश रीतयः । अत्रापरस्यां दक्षिणाध्यर्धाया उदक्तिम्रो नवम्यः प्राच्यः । नतोऽष्टौ पाद्याः । ततस्तिस्रो नवम्यः । नतो द्वादशी ततस्तिस्रो नवम्यः। ततोऽष्टौ पाद्याः नतस्तिस्रो नवम्यः । ततोद्वादशी । ततास्तस्रो नवम्यः । नतोऽध्यर्धा | एवं पूर्वा रीतिः । द्विशतः प्रस्तारः व्यत्यासं–चिकर्षित् अथ परिमण्डलस्य द्रोणचितेः प्रकारो वक्ष्यते । ततो द्वादशी, ततस्तिस्रो नवम्यः । ततश्चतस्रः पाद्याः। ततस्तिस्त्रो नवम्यः । ततः पाद्याश्चतस्त्रः। ततस्तस्त्रो नवम्यः। ततो द्वादशी। ततस्तिस्त्रो नवम्यः । ततोऽष्टो पाद्याः। ततो द्वादशी । ततस्त्रो नवम्यः॥ २ ॥ इति ईदृशलेखामध्यस्थले इदं पाठान्तरं दृश्यते. ..

·सुन्दर जय जय पट्सप्ततिशनालयस्निलोनो वेणुरु भयनश्छिद्र, मध्येशदूं निहत्य नस्मिन् वेणोश्छिद्रं पनिमुच्य छिद्रान्तरेण परिमण्लं परिलिखेत् । मध्यशङ्कोः पश्चादष्टपष्टिशनाङ्गुले सनिलहये शङ्कः । तस्य पश्चात्मरुः । ममचरथं निलयोनचतृश्शनाङ्गुलं कुर्यात् । मण्डलमध्यशङ्कोः पश्चाच्चनुशनाङ्गुले निलयोने शङ्क निहस नम्मिन् वणोछिद्रं प्रतिमुच्यान्येन च्छिद्रेण त्सरुणो दक्षिणापरकोणादारभ्य उत्तरापरकोणादालिखे, यथा सर्वग्रं प्रध्याकारं भवति । मण्डलभ्रमणे नमरुपूर्वान्नेऽर्ध यावड़ियते तावत्पश्चादागच्छति। ततो मण्डलमध्ये पूर्ववच्च- तुरश्रं नवचत्वारिंशतिशताङ्गुलमष्टतिलोनमवदध्यात् । तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः एकविंशत्यङ्गुल। नवनिलोनाः चतुर- श्रमध्ये चतुश्चत्वारिंशच्छतमिष्टकारशरते । ततो दीर्घमेकं करणम् । तस्य निलोनषविंश खङ्गला तिरश्ची। चतुस्विशकं द्वाविंशतितिलं पार्श्वम् । ताः प्रधिमूलमध्ये चतस्रश्चतस्रो निधेयाः पूर्वापरयोः प्रागायता दक्षिणोत्तरयोरुदगायताः । प्रधिशेषेषु सप्तसप्तेष्टकाः । चतसृणां मुखेषु तिस्रः । पार्श्वयोडेढे इति तासां चत्वरि करणानि । त्रिकोणमाचं, तस्य षट्तिलोन- मष्टाविंशत्यङ्गुलमेकं फलकं पत्रिंशकम् सप्ततिलोनं द्वितीयम् । व्यंशोनितं षट्चत्वारिंशदङ्गुलं तृतीयं कर्णरूप, तद्धनुरिव तक्षेत्, यथाऽभ्यर्धाङ्गुलिश्शरो भवेत् । द्वितीयस्य तिलोनमष्टाविंशकमेकं तिर्यफलकम् । व्यंशोनचतुश्चत्वा- रिंशदङ्गुलमन्यत् । सप्ततिलं षट्त्रिंशकमेकं पार्थम् । साष्टा- दशतिलं नवत्रिंशकं पार्थान्तरम् । तद्धनुरिव तक्षेत्, यथा 1 ङ्गुलश्चतुस्ति.

·221 अस्वल्वमत्रन म चतुम्निलाङ्गुलिश्शर । तृतीयम्य मनिलं नवकमेकं तिर्यक्- फलकमेकम् । सनिलं पोडगाङ्गुलमन्यन् । द्वादशतिलानं पश्च- त्रिंशदालमेकं पार्श्व द्वादशनिलयुक्त पश्चत्रिंशकं पाश्चन्तिरम्, नद्धनुरिव नभेन् । त्रिंशत्तिलाश्शरः । चतुर्थस्य मतिले षोडशिके निरश्चचौ पार्श्व च दशनिलोने पश्चाशके । एफ पार्श्व धनुरिव नक्षेत् । एकान्नत्रिंशत्तिलाश्मरः । एषा इष्टका प्रधिमध्ये स्थाप्या, आभिनम्तिस्रस्तिस्रः पूर्वोक्ताः क्रमोन्क्रमण । एवं मण्डलक्षेत्रे अष्टाशीनिशनमिष्टका भवन्ति ! ननोऽपरप्रधध्यास्निस्र उद्धृय न्मर्वग्रे निदश्यान । महगो द्वादश दीर्घष्टकाः। द्विशतः प्रस्तारः। एवमेवापरः प्रम्नारः । चतुरश्रवक्तयन्तु महादिक्षु भवन्ति । मरुणवरे । करण । तत्रैकम्य तिलोने पड्- विंशत्यङ्गुले निर्यफलके । चत्वारिंशदङ्गले व्यंशे पार्थे । एकाक्ष्णयार जुखिचवारिंशदला पट्रनिलयुक्ता । अन्या त्वेक- पञ्चाशदङ्गुला मद शनिला । एकं पावफलकं धनुरिव नक्षेत् । म चतुस्तिलाकुलिश्शरः । अन्यदापि पार्श्वमेवमेव । अन्तश्चापं तु भवनि यथैवमिष्टकारू, एना इष्टकाः सरुपायोश्चतस्रश्व- उदगायनाः । अथान्यत्तिलोनषड्विंशकं समचतुरश्रं तस्यक निर्यक्फलं धनुरिव तोन् यथा षोडशतिलाश्शरो भवति । एवमेवान्यत्तिर्यक्फलकं. अन्तश्चावी तु भवति । यथैवमिष्टकाः सरुमध्ये एनाश्चतस्रः प्रस्तारो द्विशतः । व्यत्यसं चिनुयाद्यवतः प्रस्तारांश्चितीषोत् ॥ इति त्रयोदशः खण्डः 1 एकोनचत्वारिंशदगुले तिलोने 2चतुस्तिलोनाङ्गुलि. पार्श्व च द्वादश.

·mammy 225 कपर्दिनाप्यम् समूह्यं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते ॥ समूहन्नेवेष्टका उपदधाति ॥ २ ॥ दिक्षु चावाला भवन्ति । तेभ्यः पुरपिमभ्यु- दूहतीति विज्ञायते ॥ ३ ॥ समूह्यं इन्युपधानप्रकारविशेषो नानिविशेषः । प्रकृतावेवायं विधिः नाकृतिविकारेषु । अनोत्रय परित इष्टकाः स्थापयित्वा ममहनं क्रियते नयापधानि सर्वन उपादायोपद- धातीति यावत् । स एवोपधानविधि --- 'प्रनिदि चान्वाला भावन्नि बीहदि । तेभ्यश्चान्वालेभ्यः पुरीषं पांमूनभ्युदृह- तीति' श्रुतिः। परिचाय्यं चिन्वीन ग्रामकाम इति विज्ञा- यथा यते ॥४॥ अयमप्युपधानविधिः ॥ मध्यमा स्वयमातृण्णां प्रदक्षिणमिष्टकागणैः परिचिनोति । स परिचाय्यः ॥ ५॥ तृतीयस्यां चितौ स्वयमातृण्णामुपधाय इष्टकागणैः प्रदक्षिणं तां स्वयमातृण्णां परित उपदधाति । स परिचाय्यः । उपचाय्यं चिन्वीत ग्रामकाम इति विज्ञा- यते ॥ ६ ॥ SULBASUTRA. 29 ·226 अन्दनुबन्त्रम् परिचाय्येनोक्तः ॥ पूर्ववत्परिचाय्येन व्यत्यासः । करविन्दीया व्याख्या समू-ने । - समूहनमत्र गुणो नाकृतिविशेषः । तमेनमनि चिन्वीत पशुकामः। समूहशब्दस्य प्रवृत्ति निमित्तमाह- समूह+धाति समूहनिव उपधान इत्ति परितोऽग्निक्षेत्रमिष्टकाम्थापयित्वा समूहन्-सम्पादयनिव यथायथा वाह्याभ्यन्नग इष्टकाः उन्न- ता भवेयुः नथानथोपथ्यान ! अयमर्थः-यथा मर्वमग्निक्षेत्र- मन्तरत उन्ननं बहिनिननं भवनि नया पुरिषेण कृत्वा तत्रेष्टका उपधाय सपुरीषाभिः क्षेत्र पूरणं कुर्यादिति ॥ दिक्षुचा-यते. दिक्षु चतसृष्वपि चात्वालाः । पुरीषाणां वाहुल्याचात्वाल- बाहुलथं दिवेकैकं चात्वालं शम्यया विमाय काल एव प्रकृतिवदुत्तरवेदिषु यवयनि। नेभ्यः सर्वेभ्यः पुरीषाण्यादाय चितिमभ्यूहयेदिति । प्रकृतान्येव विमानकरणोपधानानि ।। परिचत-ते. परिचयनमत्र गुणः। श्रुत्यर्थं व्याचष्टे- मध्यमा-य्यः, तृतीयस्यां चितावाक्रमणादिस्वयमातृण्णान्तमुपधाय हिरण्येष्ट- काभिर्गणैः प्रदक्षिणैः प्रदक्षिणं स्वयमातृण्णां परिचिनुयात् । प्राकृतानां स्थानानां वाधकं परिचयनम् । एष द्विशतः ।

·सुन्दरगया व्याख्या 227 unwarwwmara उपचयनमपि गुणः । उपचयनं ममीपे चयनम् । तान्येव विमा- नकरणोपधानानि । सर्व परिचाययवत् । अयं भेदः-माघ- स्य बहिरारभ्य स्वयमावृण्णासमीप समाप्तिः । द्वितीयस्य स्वय- मातृण्णासमीप आरभ्य बहिस्समाप्तिः । सुन्दरराजीया व्याख्या अथ चतुर्दशः खण्डः समृ+वाति अग्निक्षेत्रं परिन इष्टकाम्थापयित्वा ममूहन् एकत्र राशीकुर्वभि- वोपदधाति ॥ दिक्षु चात्वाला+स परिचाय्यः स्वयमातृण्णामुपधायान्यास्मा इष्टकारस्वयमातृण्णां परित उप- दधाति ! न तु प्राची: प्रतीचीरित्यादयो विशेषाः। पूर्वःपूर्वो गणस्स्वयमातृण्णासमीपे । ततस्तनो बहिरुत्तरउत्तरः । योस्समूह्य परिचाय्ययोः प्रकृतिवदेव रूपं इष्टकाश्च विशेषा- वचनात् । अथवा समूहस्य परितस्स्थित्वा समूहने क्रिय- माणे मण्डलरूप इष्टकाचयो भवतीत्यर्थान्मण्डलरूपत्वमग्ने- भवति । परिचाय्यस्यापि स्वयमातृण्णापरिचयनं मण्डलरूप एवामावुपपद्यते इति अर्थादेव मण्डलरूपत्वं । तथाच बोधा- यनः-समूह्यपरिचाय्यौ पूर्वेण रथचक्रचिता व्याख्याता- विति । उपचा-कः पूर्वस्येवेदं शाखान्तरीयं संज्ञान्तरमियर्थः ।

·225 more : कपर्दिभाप्यम् इमानचितं चिन्वीत यः कामयेत पितृलोक ऋध्नुयामिति विज्ञायते ! ॥ पितृलोके ऋभ्यासमिति यः कामयेन स एवं चिनुयात् । द्वयानि खलु इमझानानि चतुरश्राणि परिम- ण्डलानि च ॥ ९ ॥ तत्र यथाकामी शब्दार्थस्य विशयित्वात् ।। चतुरनं वा । यस्य गुणटाग्त्रं स चतुरश्रः ! लस्वर्ज द्रोणचितोत्तः ॥ १२॥ चतुरश्राकाराणि मन्ति ३ शानि परिमण्डलाकाराणि च । नत्रेच्छातः प्रवृत्तिः शब्दम्योरप्रवृत्तेः । यदि वर्नुलाकारः रथचक्रवन् । चतुरनं वेनि-गनमेनन् । यस्य गुणशास्त्रं पितृलोकसम्बद्धं तच्चतूर) इनशान न वर्तुले । खाला हि नत्र निक्षिप्यन्ते । येषु पैतृमेधिकक्रिया नेषां पितृणां सम्बन्धः ऋध्या च। तस्माचतुरश्र एव चेतव्यः यदि चतुरश्रम्तदा त्मरुवजे द्रोणचिनोक्तः-तत्मर्व द्रोणचित्येव व्या- ख्यातम् ।। छन्दश्चितं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते ॥ छन्दोभिरेव यत्रेष्टकाश्चीयन्ते तं छन्दश्चितं पशुकामश्चिनुया. दित्यस्याः श्रुतेर) श्रुतिहयेन व्याचष्टे- ·करविन्दंय मल 2:29 सर्वैश्छन्दोभिश्चिनुयादित्येकम् । प्राकृतरित्य- परम् ॥ १४ ॥ चतुर्दशः खण्डः मर्वेश्छन्दोभिर्दाशनयीथि श्वेतव्य इत्यका निः । प्राकृनैः-प्रकृती यानि छन्दांमि अग्रिमत्यादी न नोवेचपग अनिः । इत्यापस्तम्बसूत्रविवरण शुल्वाख्यप्रश्ने कपर्दिस्वामिभाष्य चतुर्थः पटलः करविन्दीया व्याख्या दमशान श्मशानमिव चिन्वीन पितृलोके वृद्धि कामयमान द्वयानि-यित्वान् गनं । अग्नयायतनप्रकाररूपाणि इयान्यपि इन्शानानि लोक दृश्यन्ते चतुरश्राणि परिमण्डलानि च चतुरश:-श्रः प्रकृनित्वाचनरश्रमेव चिन्वीन न मण्डलमिनि ममास उक्तः । श्मशानानि द्रोणचितेनिवत् कर्नव्यानि । त्मरु बजयेद- न्यत्सर्व द्रोणवत् विमानानि । द्वादशभागीया अध्यर्धाः अर्धाः पादाश्च द्वादशभागीयास्सप्तविंशतिरङ्गुलयः त्रयोदशतिलाश्च । अध्यर्धा एकतस्तादृशाः अन्यत एकचत्वारिंशदङ्गुलयः त्रयश्च तिलाः अर्धाः पादाः एकनो द्वादशभागीयामदृशाः अन्यतस्त- दर्धाः। पादा एकतो द्वादशभागीयामशाः अन्यतो नवा- अलयः साधिकाश्चत्वारस्तिलाश्च । उपधाने प्रथमपस्तारे पुर- चतुरश्राभिः प्रच्छादनं । पादाभिर- स्तात् पश्चाचाध्यर्धाः

·230
अम्तन्वशुल्बसूत्रन्
र्धाभिश्च सङ्घयापूरणं । द्वितीये दक्षिणन उत्तरतश्चाध्यर्धा-
भिश्चतुरश्राभिः प्रच्छादनादि पूर्ववत् ॥
छन्दते
छन्दोभः ऋग्भिश्चीयने इनि च्छन्दश्चित् एतावानेव विशेषः ।
अन्यत् सर्व प्रकृतिरेव ॥
सर्व-कम्
यावत्यः
इष्टकाः
संदेशतयीगनश्छन्दाभिश्चिनुयात् । नानि सहस्रधा विभज्य
तेषामेकैकेन भागने के कामिष्टकामुपदध्यात् । यजुषां म्याने
छन्दांमि भवेयुः ।
यजुष्पत्यः
तावत्यश्छन्दांमि विमज्य तेषामेककेन विभागेनैकैकामिष्टका
यजुष्मनीरुपद यान् । लोकम्पृणास्तु पूर्ववदेव । अथवा
दशनधीगम्मर्वेश्छन्दोभित्रीनखिष्टु मर्जगनीभरनुष्टमि—-
हतीभिरुणिम्भः पशि भरक्षर पििविषुरूपाभिस्त्रेधा विभक्ता-
भिरतिच्छन्दोमिस्त्रिया विभक्त वाभिाई पदाभिश्च पुरस्तादारम्य
याज्ञसेनीभिरुपदव्यात् ॥
प्राकृ-नाम्
प्राकृनैः अग्निकाण्डगनैः अनित्यनुवाकस्थैर्गायत्रचादिभिः न
दशतयोभिरियपरम् । नास्मात्परं विभज्यत इति सिद्धान्तितम् ।
अत्र श्लोकाः
एकैकद्धा एकैकधा ह्यग्नयः क्रमश एकशतम् ।
पटले तृतीय उदिनास्तेषां भेदाश्चतुर्थादौ ।
प्रकृतिस्त्ववहीनामेकविधा वाथ सप्तविधाः ।
एकविधप्रकृतित्वे तदा षण्णां न पक्षपुच्छानि ॥

·सुन्दरजंय व्यन्या
231
सप्तविधप्रकृतिन्वे भवति च तेषां मपापुच्छत्वम् ।
सप्तविधमभृतीनां मेव भवेन्यकृतिरकशनविधान ॥
करणीनां द्वादशांशैः नरुक्तांशयुतायुतः ।
पृथगुत्पन्नरूपाभिरिष्टकाभित्रिधोपधेः ।।
धमेकविधादीनां चातुर्विध्यं सपक्षनः ।
एवं प्रउगयुग्मस्य त्रै नान्यदपक्षनः ॥
द्वौ चतुरो प्रउगा रथचक्रद्रोणचित्ममुह्यश्च ।
पर्युपपूर्वो चान्त्यो श्मशानचिच्छन्दश्चितिश्यनी।
कञ्चिदलजो सप्तविधा. पश्च पूववादहनाः ।।
प्रउगीचदुभयप्रउगो रथचक्रो द्रोणचिश्मशानाग्निः ।
एने त्वपक्षपुच्छाः कर्मचिदाद्याः परोक्ताश्च ।
अन्ये सपक्षपुच्छ। अनय उताः प्रवक्ष्य-णाश्च ।।
श्येनप्रमुखाननलान् व्याख्यास्ये पटलयोरिहोत्तरयोः ॥
इति कराविन्दस्वामि कृतायां शुल्वप्रदीपिकायां
चतुर्थः पटलः
सुन्दरराजीया व्याख्या
(श्मश--यते) (द्वया-त्वात्) (चतु) क्तः ।
अत्र चतुरश्रत्वे त्रीणि शतान्यष्टाविंशतिश्चाङ्गुलाः एकविं-
तितिलाश करणी। तस्या द्वादशेन सप्तविंशत्यङ्गुलेन त्रयोदशति-
लयुक्तेन द्वादशभागीयाः । तदर्धेन पाद्याः तृतीयेन च नवम्यः ।
अधार्थ पूर्ववत् । उपाधानेऽध्यर्धा द्वादशपुरस्तात्पतीच्यः ।
पश्चाद्वादश प्राच्यः। शेषं द्रोणदेव । तत्र सर्वाभावात् षोडशे-
टका हीयन्ते । अतोऽग्रिमध्ये द्वे उद्धृत्याष्टादशनवम्यो निधेयाः ।

·--
-232
* बहुचत्रम
द्विशतः प्रस्नारः। एवमेवापर. । प्राच्युदीच्योस्तु विपर्यासः ।
मण्डले मानचिद्रयचक्रचिना व्याख्यानः
छन्दःन्यते
छन्दोभिश्चीयन इति छन्दश्चित । छान्दमः करण उपपदे
किए । अन्यत्र कर्मग्यनयाख्यायामिति ।
मवः परं
नत्र मगायत्रचाद्विीपश्चरुन अनिधृनि पर्यन्तै चतुर्दशभि-
रुत्वानेपर्यन्न बैंकविंशया विककुभादि विशेषयुक्तैर्दाशनयीभ्य
आहृतेश्छन्दोभिः सो इष्टकाचिनयादित्येकं मतं । प्राकृनैराग्नि
मृत्यनत्राकार
चीन याजन्य
पुनरभ्यस्तोरन्यपरं मनं ।
अम्बाग्रेः प्रकृतिवडेव रूपं : केचनु वयलां वा एप प्रतिम-
येयस्यामि नियत्वाद्यम आकारमपीच्छन्ति । यथाह-वोधा-
यनः-तस्य रुपं येनाकृति भवतीति ।।
इति श्रीमन्सुन्दरराजकृतायां शुल्बप्रदीपिकायां
चतुर्थः पटलः
कपर्दिभाप्यम्
श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकाम इति विज्ञा-
यते ॥ १ ॥
वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छो भवति ॥ २ ॥
श्येन इव चेतव्यः श्येनचित् तदाकारं चिन्वीत । आकृत्याः
फलमाकारसंपादनं स्वयमेव वक्ष्यति । अनृजुपक्षः व्यस्तपु-
च्छोऽसङ्कोचितपुच्छः । कथं वक्रता?--
पश्चात्प्राङदूहति ॥ ३ ॥

·संदभवन पुरस्तात्प्रत्यगृहनि ॥ ४ ॥ एवमिव हि वयसां मध्ये पक्षनिर्णामो भव- तीति विज्ञायते ॥ ५॥ उन्नयति पुरस्नात्प्रत्यइन्नयति । एवमेव वक्राः पक्षा यम्य म वक्रपक्षः। हिशब्दः प्रसिद्धौ । एवमिव-वमेव वयमामुन्धननां मध्ये पक्षनिर्णामो नमनं भवतीति श्रुतिः ।। यावानग्निस्सारत्निप्रादेशस्मप्तविधस्संपद्यते प्रादेशं चतुर्थमात्मनश्चतुर्भागीयाश्चाष्टौ । तासां तिस्रशिरः । इतरत्पक्षयोविभजेत् ।। अरनिना प्रादेशेन च वर्धितोऽग्निः प्राकृनो यावान् मपद्यने प्रादेश इति गृह्णीयादिनि शेषः। मारनिप्रादशाग्नौ यत्पा- देशं पुच्छे आत्मनि चतुर्थं पुरुषक्षेत्रं चतुर्भागीयाश्चाष्टो शिष्टे पुरुषे'ऽष्टी चतुर्भागीयाः क्षेत्रं च गृहीत्वा तासां चतुर्भा- गीयानां तिस्रश्चतुर्भागीयाश्शिरसि निधातव्याः। इतरत्सर्व पक्षयोविभज्य क्षिपेत् । षडङ्गुलमात्र प्रादेशे । षष्टयङ्गुलं पुरुषे । चतुर्भागीयासु पञ्चमु पादोनं नवदशाङ्गुलम् । एतदेवैकैक- स्मिन पक्षे क्षिपेत् । पञ्चारनिः पुरुषः । चतुररत्निः व्यायामः । चतु- र्विंशत्यङ्गुलयोऽरत्निः । तदर्धं प्रादेश इति क्लप्तिः। पञ्चेति-एतत्पुरुषस्य प्रमाणम् । चतुरिति-एतदरनिप्रमाणम् । 1 त्रिपुरुष-B. SULBASUTRA. 30 ·234 न्यत्रन क्लप्तिः -एवं कल्पना । इनिगदः प्रकार । अनेन मार्गेण कल्पयदित्यर्थः । त्रिंशदलं चतृभागीयम् । करविन्दीया व्याख्या इयेन-ले श्येनः-पक्षिविशेषः । नदाकारमग्निं चिन्वीन स्वर्गकामः। वयसां वा एष प्रतिमया चीयन इनि क्योमात्रमशः प्राकृतोऽग्निः । अयं तु श्येनसदृशः। कीदृशः श्येन इत्याह- वक-त. वक्रो-अन्जू पक्षी यम्य स वक्रपक्षः । व्यस्तं विस्तीर्ण पुच्छं यस्य मूलादारभ्य उपर्युपरि विस्तीर्ण मः। पश्चात् प्रादूनीति उद्हनमुन्नयनं प्रथमपक्षा) मूलादारभ्य पश्चात्मभृति प्रागुन्नयेत् । पुरस्तान्प्रत्यति । द्वयं पक्षार्थ मध्यादारभ्य पुरस्तात् प्रभृति प्रत्यगुन्नयेन् । एवमिवहीनि निपातसमुदायः प्रसिद्धौ । वयसां मध्ये--इयेनानां पक्षयोर्मध्ये । निर्णामः-निर्णमनं निर्गत्य प्रहीभावः । विज्ञायने-श्रूयते दृश्यते वा । पक्षनिर्णाम इति वच- नमामांन पक्षयोर्मध्य इति गम्यते । यद्वा वयसां पक्षिणां मध्ये श्येनानां पक्षयोर्मध्ये निर्णामः दृश्यते-पक्षिणां दृश्यते इति ॥ यावान-जेत्. प्राकृतमग्निमात्मपक्षपुच्छशिरस्सु विभजेत् । कान् विभागानि- साह-पुच्छात् प्रादेशक्षेत्रमात्मनश्चतुष्पुरुषादेकपुरुषक्षेत्रम (ौ) ष्टादशचतुर्भागीयाः यावति क्षेत्रे उपधीयन्ते तावच्चात्मक्षेत्र संगृह्य तासां चतुर्भागीयानां तिस्रो(मे)ये शिरः कुर्यात् । अवशिष्टपञ्च दश(विंशति)चतुर्भागीयाः पुरुषः प्रादेशश्च ·सुन्दर व्यय - प्रानयोः अध्यरत्रिपुरुपयोः पक्षयोविभजन-भिदित्यर्थः । एवं मत्यर्धदशमा अरन्नयश्चन भागोनालिश्चकैकः पक्षः। अर्ध- तृतीय पुरुष आन्मा पुरुषमात्र पुच्छं । निमश्चतृभागीयाशिरः ।। पञ्चार-क्लतिः. 'पञ्चारनिरनौ पुरुषः । यावान् पुरुष अववाहुन्नावान भवतीनि पुरुषप्रमाणविशेषविधेः । अन्यत्र चतुररनिः। चतुर्विंशतिर- मुलयोऽरनिः । तदधै प्रादेशः । म च द्वादशाङ्गुलः । क्लृप्तिः- अचार्यस्य समयः ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या श्यन+यत तैत्तिरीयके काम्यप्रकरणे पठिनोऽप्ययं श्ये नचिन् नित्य एव स्वर्गफलकत्वात् चतुरश्राग्निवत्तस्यापि स्वर्गफलकन्वं । 'सुव- गाय वा एष लोकाय चीयते । यदग्निः' इति लिङ्गानि चात्र मागेव र्शितानि । वक्र+यते श्रुत्यन्तरमिदं श्येनचिद्राक्यस्य शेषभूतं । तत्र वक्रता पक्षमध्ये । व्यासः पुच्छाग्रे । पक्षयविक्रीकरणप्रकारमपि श्रुतिरेवाह- पश्चात्माङ्दूइति पक्षमध्ये । पुरस्तात्मन्युडदृहति पक्षा- ग्राप्यययोः । एवमिव हि वयसां पक्षस्य मध्ये मध्येपक्ष निर्णामो वक्रता । मध्येपक्षनिर्णामः-वयसामुत्पततां पक्षमध्ये निर्णाम एवमिव हि दृश्यत इत्यर्थः। सारबिपोदशश्चतुरश्रोऽग्निर्यावान् सम्पद्यते तावानवायं श्येन- चिद्भवति । सारनिप्रादेशग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तमेव । यावा+ते ·236 प्राद+टो आदधीनि शेषः । पुच्छे पुरुषादधिकं प्रादेशमात्मनश्चतुर्थ पुरुषं चतुर्भागीयाश्चाष्टौ आत्मन एवादधीत । शिष्ट आत्मा । अर्ध- तृतीयः पुरुषः। पृच्छं पुरुषप्रमाण मात्र)मेव । ता-शिरः तासां निश्चतुर्भागीयाः शिरः प्रकल्पयेत् । इतर जत्. पुच्छादात्मनश्चात्र शेपं देवा विभज्य पक्षयोनिदध्यात् । एकैकस्मिन् पक्षे प्रादेशाधैं घडलं आत्मचतुर्थादर्ध षष्टि- रनलयः। पञ्चानां चतुभीगीयानां मध्ये पुरुपायामे पक्षे न्यस्ते पादोना एकान्नत्रिंशतिरङ्गुलयः प्राकृनः पक्षः । चतुश्चत्वारिं- शदधिकशताङ्गुलयः। एभिः सहितः पादोनैकान्नत्रिंशच्छतद्वया- मुलः सम्पद्यते । तदेतदृश्यति अर्धदशमा अरनय इसादि । पञ्चा+क्लप्तिः सार्वत्रिकी चैया क्लप्तिः । कपर्दिभाष्यम् अर्धदशमा अरत्नयोऽङ्गुलयश्च चतुर्भागोनाः पक्षायामः ॥५॥ प्रादेशदशमा अरत्नयोऽङ्गुलयश्च चतुर्भागोनाः पक्षायामः-पक्ष- योरायमः । प्राकृताः षडरत्न यः अर्धपुरुषे प्रादेश सहिनारविद्व- यमष्टादशाङ्गुलाश्चतुर्भागोनाश्च प्रादेशे षडङ्गुलाः । ता अष्टाद- शभिस्सहारविः सर्व' सम्भूयार्घदशमा अरनयोऽनुलाश्च चतु- र्भागोनाः । एष पक्षयोरायामः ।

·: । हिपुरुपां रजुमुभयतः पाशां करोति । मध्ये लक्षणम् । पक्षस्यापरयोः कोट्योरन्तो नियम्य लक्षणेन प्राचीनमायच्छे देवं पुरस्तात् । म नि- मिः । एतेनोत्तरः पक्षो व्याख्यातः ॥ ६ ॥ द्विपुरुषप्रमाणां रज्जमुभयतः पाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं : कुर्या- दिति शेषः । अनेनैव मार्गेणोत्तरम्यापि पक्षस्य नमनं व्याख्या- नम् । एपा पक्षयोर्वक्रता ॥ ७ ॥ आत्मा द्विपुरुषायामोऽध्यर्धपुरुपव्यासः॥८॥ पुच्छेऽर्धपुरुषव्यामं पुरुषं प्रतीचीनमायञ्छेत् । तस्य दक्षिणतोऽन्यमुत्तरतश्च ॥ ९ ॥ द्विपुरुषायाम आत्मा अध्यर्धपुरुषव्यासः । एवं दीपंचनुरथ विहृत्य पुच्छस्थानेऽर्धपुरुषा निर्यमा पुरुषप्रमाणा पार्श्व- मानी भवति यथा तथा यच्छन्-कुर्यादित्यर्थः । चतुरश्रस्य दक्षिणपार्श्वेऽन्यं ताग्विधं चतुरश्रमुत्तरतश्चान्यम् । एवं त्रीणि चतुरश्राणि अर्धपुरुषव्यासानि । तावक्ष्णया व्यवलिखेत । यथाऽर्धपुरुषोऽप्यये स्यात् शिरस्यर्धपुरुषेण चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः करण्या अर्धातावति दक्षिणयोर्निपातयेत् ॥१०॥ नी तस्य इति पञ्चदशः खण्डः ·नौ चतुरश्री यो पाचम्यौ। नावण या कर्णन आलिग्वत् । यथाऽप्यये प्रान्मपुच्छनन्या अर्थपुरुषमात्रं कृतं पूर्वस्य भवति । प्राच्यमित्र दक्षिणं प्राच्यमिवोत्तरम् । एवं कृतेऽप्ययेऽर्धपु- रुषमात्रं भवति । शिरस्स्थानेऽपुरुषप्रमाणेन चनुरश्रं कृत्वा पूर्व- स्याः करण्या अधादारभ्य तावत्येवाः मध्ये निपातयेन्-आलि- खत् । निस्रः परिशिप्यन्न इन्युपरिनने वक्ष्यति । अत्रापि तिस्रः शिरमीत्युक्तम् । पञ्चदशः खण्डः. करविन्दीया व्याख्या अर्धद-यामः अपरेण यूपावटदेशं मंचरमवशिष्येयादि विमाय पक्षाप्य- येषु शङ्ख निहस दक्षिणोत्तरया रज्ज्वा नवारनीन् प्रादे- शमङ्गुलं चतुर्भागोनां चायामं कृत्वा पनाग्रेषु शङ्कु निह- न्यात् । एवमेकादभिरङ्गुलीभिः प्रादेशेन च पुरुषो हीयते । तत्रार्धाष्टमाभिरङ्गुलीभिरेका चतुभागीया भवति । तदर्धेनार्ध- द्विपुरुषायामां रज्जुमुभयनः पाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं कृत्वा पक्षस्यापरकोटिशको प्रतिमुच्य लक्षणेन प्राचीमपसार्य शर्ड्स निहन्यात् । एवं तस्यैव पूर्वयोः कोथ्योः प्रतिमुच्य लक्षणेन प्रतीचीमपसार्य तत्र शङ्कुः। एवं कृते पश्चिमपार्श्वमान्याः पुरस्तात् पक्षमध्ये चतुर्विंशत्यङ्गुले सार्थसप्ततिले लक्षणं निप- तति पुरतश्चैवं । स निर्णामः-निर्णमनं पक्षस्य । अर्धदशमा इत्यादि स निर्णाम इसन्तेनोत्तरमपि पक्षं कुर्यात् ।।

·ramma . आत्मद्वि-व्यामः आत्मानं प्राक्वेन द्विपुरुषायाममुदकन्वेनाव्यपृरुपमनृपृष्ठयं मिनुयान् ! पुच्छे—यस्यात पुच्छे पुरुषायामानि तविम्नागणि प्रत्यगायनानि त्रीणि चतुरश्राणि दक्षिणीनगणि विहृत्य दक्षिणं चतृग्ध दक्षिणापरकोर्टि प्रत्यक्ष्णयालिखे । एवमुनगपरकोर्टि प्रनि । एवं कृने पुच्छमूलेऽर्थ पृरुपविन्नाग्मग्रेऽध्यर्थपुरुषविम्नारं पुरुषमा- त्रायामं चतुरश्रं भवति । शिरः-येत् आत्मनः पूर्वकरणीमध्ये पुच्छवदायामविम्नारं चतुरश्रं कृत्वा तत्पूर्वकरणीमध्याइक्षिणोत्तग्करण्योमध्ये रेखां निपातयेन- रेखयोर्वहिस्त्यजेत् ॥ पञ्चदशः खण्डः. सुन्दरराजीया व्याख्या अर्धद-यामः व्यासः पुरुषमात्र एव । अथ तस्य निर्णामः- द्विपु-र्णामः कोटयोरग्राप्यययोरेवं पुरस्तात्पूर्वयोः कोटयोरन्तौ नियम्य यत्पश्चादपच्छिद्यते तत्पुरस्तादागच्छति । एतेन-ख्यातः+आत्मा-व्यासः एवमेवात्मनि त्रयः पुरुषाः स्थिताः । पुच्छे येत् आत्मनः पुरस्ताच्छिरः । इति पञ्चदशः खण्डः ·210 कपर्दिभाष्यम् अप्ययान प्रति प्रोण्यमानपच्छिन्द्यात् ॥ १ ॥ अप्य यशब्देन पापुच्छशिरमा मन्धिरुक्तः । तान्प्रसपाच्छ न्यान्-श्रोण्यंमात्त्यनेन् । शिरमोऽप्ययादारभ्य पक्षाप्ययं प्रति । एवं श्रोण्योरंसे च । एवं देव चतुर्भागीये निरस्ते भवनः। वक्ष्यति चत्वारिंशत्परिशिप्यन्न इति || एवमिव हि श्येनः ॥ २॥ प्रसिद्धः । वक्ष्यनि च यावदान्नानसारूप्यम्' इति । करणं पुरुषस्य पञ्चमायामं पष्ठव्यासं कारये- द्यथायोगनतं तत्प्रथमम् ॥ ३ ॥ पुरुषपञ्चमायामं पुरुषषष्ठव्यासं-अनिमात्री पार्थमानी षड्- भागा तिर्यमानी यथा युज्यने तथा नतः; नतशब्देन प्रजम्भनमुच्यते । तथा प्रजम्भयेन् । एकामक्ष्णयादी कुर्यात् । यथा युज्यत इति यथायोगः । तत्प्रथमं करणम् । प्रथममित्यस्य संज्ञा । ते वे प्राची संहिते । तद्वितीयम् ॥ ४ ॥ ते द्वे विपर्यस्ते उपमृत्य मध्यमफलके संसृष्टे यथा तिष्ठतः तथाविधं करणं द्वितीयम् । प्रथमस्य षड्भागमष्टभागेन वर्धयेत् । यथा- योगनतं तत्तृतीयम् ॥ ५ ॥ प्रथमस्य षड्भागकरणमष्टभागेन वर्धयेद्दीर्घ कुर्यात् । मात्रा 1मक्षदर्घ-B. 1 ?

·नमःणया छिन्द्यान । छिन्ना यथा युज्यते नमनं तथा योगः ! यथा पक्षनमनऽध्य यज्यने तथा ननं वकं तृतीयकरणम् । चतुर्भागीयाऽध्यधी। तस्याश्चतुर्भागीयामात्र- मक्ष्णया छिन्द्यान् । तचतुर्थम ॥ ५ ॥ चतुर्भागीयाध्यधैं भुमात्रान्टिग्य चतुर्भागीयां न यजेत् । नथाभूनेष्टका येन करणेन क्रियने नञ्चनृर्थ करणम् । षोडशी चतुभिरिति वक्ष्यति । नदेनकर गम् ।। करविन्दीया व्याख्या अप्य-श्यनः अप्य यशन्देनात्मनः पक्षपुच्छशिरमा सन्धिरुच्यने । शिर- सोऽप्ययादारभ्य आपक्षाप्यथाम् पुच्छाप्ययादारभ्य आपक्षा प्ययात् । एवमिवहीनि गतम् ।। कर-प्रथमम् पुरुषस्य पञ्चमं चतुर्विंशतिरालय एकतः । अन्यतो विंशतिरङ्गुलयः प्रथमं करणम् । यथायोगनतं भवत्-उपधाने यथायुज्यते तथा कुर्यात् । नमनप्रकारश्वोपरि 'श्येने वक्ष्यते । प्रथमादयश्शब्दा व्यवहारसौकर्याय ॥ तेद्वे-यम् प्रथमकरणे प्रागायते दक्षिणमेकमुत्तरमेकमिति संहिते चतुर्विंशत्यनुले पार्श्वमान्यों चत्वारिंशदलले तिर्यमान्यौ । तयो- रेकानमनविधिना मध्ये निर्णता एकपार्षे उन्नता। तद्वितीय करणम् । 1 तने C SULBASUTRA. 31 ·213 प्रथ-नीयम प्रथमकरणम्य पहभागो विशन्य कुलमष्टभागेन पञ्चदशा. लेन यथायोगननेन वधेयेन : क्या पड्भागः पक्षानुरोधी वक- स्म्यादष्टमभाग आन्मानुरूप ऋजुवेनत्तृतीयं करणम् ॥ चतुर्भा-3 चतुर्भागीयाऽणूकाख्या। माऽध्यर्धा कायो । नम्याश्चतु- भागीयामात्रमणयामात्रमण या छिन्यान् । एतदुक्तं भवति- पञ्चचत्वारिंशदलायाम विमलव्यामं कृत्वा त्रिंशदछुल. मक्ष्णया छिन्द्यान् । एवमेका पार्थमानी। पञ्चचत्वारिंश- दलयः एका नियमानी त्रिंशदङ्गुलयः एकाऽणया स्थिना द्विचत्वारिंशदालयः चतुर्दश मिलाः। एतच्चतुर्थं करणम् ।। सुन्दरराजीया व्याख्या अन्य-छिन्द्यात् पक्षपुच्छशिरोऽप्य येभ्यः अन्योन्यं प्रत्यक्ष्णया परिच्छि- न्यात् । एवमात्मनोऽर्धपुरुषो निम्स्तो भवति । एवमिव-प्रथमम् चतुर्विंशयनुलं: पार्थफलकम् । विंशत्यङ्गुलं तिर्यक्फल- कम् । यथायोगननं यथा युज्यते पक्षे तथा नतम् । तस्यैकाक्ष्णया- रज्जुः पञ्चविंशिका विंशतितिलयुक्ता । अपरा षदर्विशिका पतिलयुक्ता । एवं कृते पक्षायामस्य द्वादशभागः एकानविंश- तिरङ्गुलयः तिलौ च इष्टकाव्यासो भवति । तदेतत्पथमं करणम् । अरविप्रादेशरहितप्रकृतिके पक्षायामस्य त्रिंशदङ्गुलहानिः । तद- नुगुणं चेष्टकानां नमनं भवति । तत्र कर्णौ एकविंशकैका. नत्रिंशको तिलत्रययुक्तों।

·213 नड-द्वितीयम यथा षडश्री भवति तथा महिने । प्रथ-तृतीयम् पञ्चदशाङ्गुलव्यामं अग्नयायामं समकर्ण दीर्घचतुरश्रं पागायनं मृमो लिग्विवा प्रथमन पागायतेन युञ्जयात्तत्तृतीयम् । ऋञ्चवस्थितमेव प्रथमापेक्षया ननामिन्युच्यने यथायोगनतमिति । चतुभांग-चतुर्थम् एका पाश्वमानी पञ्चदशाङ्गुना। अन्या पञ्चचत्वारिंशद- शैला । एका निर्यमानी त्रिंगला । अन्या द्विचत्वारिंशदाला सचतुर्दशनिला। कपर्दिभाप्यम् चतुर्भागीयाधैं पञ्चमम् ॥ ६ ॥ एकतस्त्रिंशदङ्गुलमन्यतः पञ्चदशाङ्गुलं तत्पश्चमम् । तस्याहंशया भेदष्षष्ठम् ।। ७ ।। तस्य पञ्चमम्याक्ष्णया कर्णेन विभज्यत इति भेदष्षष्ठम् । पुरुषस्य पञ्चमभागं दशभागव्यासं प्रतीचीन- मायच्छेत् । तस्य दक्षिणतोऽन्यमुत्तरतश्च । ताव- क्ष्णया दक्षिणावरयोः कोठ्योरालिखेत् । तत्सप्त- मम् ॥ ८॥ अरविपात्रायाम प्रादेशव्यासं प्रतीचीनं प्रत्यगायतमाय- च्छत् । भूमौ दक्षिणपार्थेऽयं तथाविधमृत्तरतश्चान्यं तथाविधम् ।

·-241 नावश्णया कर्णेन इक्षिणावग्योः कोम्योगाभ्य च्यवदा- लिखेत् । तन्मममम् ॥ एवमन्यन् । उत्तरं तृत्तरस्याः कोट्या लिख- त्तदष्टमम् ।। १ ॥ एवमेव कृन्वोत्तरं चतुरश्रमुनस्याः कोठ्या आरभ्य दक्षिणां कोटिं प्रत्यालिम्वेन मौववत्तदष्टमम् । चतुर्भागीयाक्ष्णयोभयतो भेदो नवमम् ॥१०॥ अक्ष्णया उभयत कर्णेन भेदन खण्डनं नस्याश्चतुर्भागीयायास्त- थाविधं नवमं करणम् । पादमात्रं पाइष्टका त्रिभिरिति । उपधाने पष्टिषष्टिः पक्षयोः प्रथमा उदीची- नि(रूप)दध्यात् ।। ११ ॥ पुच्छपार्श्वयोरष्टावष्टौ षट्ययस्तिस्रोऽग्रे तत एकान्ततस्तिस्त्रः तत एका ॥ १२ ॥ पुच्छाप्यये चतुर्यों विशये। तयोस्तु पश्चा- त्पञ्चम्यावनीकसंहिते ॥ १३ ॥ उपधानकाले एकस्मिन् पक्षे षष्टिः प्रथमा उदीचीरुदगा- यता निदध्यात्-उपदध्यान त्रिंशत्रिंशद्विपर्यस्य कारिताः। एव- मुत्तरपक्षेपि । पुच्छस्य पार्श्वयोरुभयोषष्टयः अष्टावकस्मिन् पार्थेऽपरस्मिशाष्टौ । कथमित्याह-पुच्छाग्रे तिसः तासां पुरस्तादेकाम् । एवमुत्तरस्मिन् पार्थे विपर्यस्य कारिताः। पुच्छे 1 सूच्यवदा-B. :

·-
चात्मनि च स्थित निर्यक-नयोश्चनि तयोः पश्चात्पुच्छे
अनीकमंडित-मुखमहिने 'मेषयुथवन ।
पोडशः वण्डः
करविन्दीया व्याख्या
चतु-मम
त्रिंशदलायामं पञ्चदागव्या यत्नपञ्चमं करणम् ।।
तस्या-पष्टम
पञ्चमम्याक्षणया भेदं कृत्वा षष्ठं करणं भवति मा पादे-
टका । नस्यकत्रिगदकुलनन्यन् पञ्चदशाङ्गलमन्यतणया एको-
नविंशतिनिलाधिकं त्रयविशदङ्गुलम् । एतद षष्ठं करणम् ॥
पुरूप-मम्
चतुर्विशत्या आयामं नदधैविस्तारं चतुरश्रं कृत्वा तस्य
दक्षिणत उत्तरतश्च नादृशे चतुरश्रे। एवं त्रीणि चतुरश्राणि
कृत्वा दक्षिणोत्तरचतुरश्रे दक्षिणापरकोटी प्रत्यालिखेत् । एवं
पार्श्वमान्यौं षड्विंशत्यनुले अष्टाविंशनितिलाधिके । तिर्यमान्यों
चतुर्विशत्यङ्गुले । एतत्सप्तमं करणम् ।।
एवम-मम्
सप्तमवत्रीणि चतुरश्राणि कृत्वा दक्षिणं दक्षिणापरकोर्टि
प्रत्यालिखेदुत्तरमुत्तरापरकोटिं प्रति । एवमपि ते एव पार्श्वमान्यो
पूर्व पार्श्व द्वादशाकुलं पश्चिमं तु षट्त्रिंशदङ्गुलं । यदेवं तदष्टमं
करणम् ।।
चतुर्भ-मम्
चतुर्भागीयाया उभयतो भेदोऽक्ष्णयाभवेत् । इयमपि पादे-
wirmwarenmoper
1 मेषयुद्ध.

·246 उप-ध्यान् टका । पार्श्वमान्या अगया एकविंशयङ्गुले मप्तनिलमहिने निर्यगेकं त्रिंशदङ्गलम् । एवं नवमं करणम् । अथोपधानमुच्यने- उपधानकाचे दक्षिण परे पष्टिः प्रथमा उदीचीनिध्यात् । उत्तरे च पष्टिम् । छान्दमा विभक्तिव्यत्ययः । पुच्छ-ध्याः षष्ठकरणोपन्ना अटावष्टौ पुच्छपार्श्वयोः । उपधानप्रकारमाह- तिम्रो-काम् पुच्छपायोरित्येव । तिस्रोऽग्रे पुच्छभ्य दक्षिणोण्या- मेका प्राची बाह्मविशेषा। तस्या उत्तरतो वे नानाग्रे विशेषसहिते। तयोः पुरस्तादेका वायविशेषा मागग्रा । तस्याः पुरस्तात्पूर्वव- तिम्रः । नामां पुरम्नान पूर्ववदेका ! एवमुदकार्थेऽपि ॥ पुच्छा-ये पुच्छात्ममन्धी द्वे चनृथ्यौँ विशये । अविशेषादात्माने पुच्छ च ममे ॥ तयो-हित तयोश्च पश्चात् द्वे पञ्चम्यावर्धेष्टके । अनीकं मुखम् । तेन संहिते मेषयुद्धवत् ॥ पोडशः खण्डः सुन्दरराजीया व्याख्या चतु-पञ्चमम् त्रिंशदनुलायामं पश्चदशाअलव्यासं । समकर्ण दीर्घचतुरश्रम् ।

·पुरय-मम् यथा पुरस्नात्प्रादेशनियमानी पश्चात्तु पादेशत्रयम् । सप्त- माष्टमयोरुभयोरपि पावफलकानि नमशिकानि पट्रनिलोनानि । चतु-मम् चनुर्भागीयामुभयनोऽक्षणयाभिन्नायां चन्वागे नवमा भवन्नि त्रिकोणाः। नेपामेकं करणं नवमं । नम्यक फलक त्रिंशदङ्गुलं । अन्ये एकविंशके मानिले । उप-व्यात प्रथमाः प्रथमकरणकृताः । एवं यष्टय इत्यादिषु उदीचीम्- दगायताः ॥ पुच्छ-पष्टयः मागायता एनाः । आसामुपधानप्रकारमाह निन–काः तिमृणां द्वे प्रागग्रे। एका प्रत्यगग्रा । पुच्छा-ये उदगग्रा दक्षिणाया च । ते आत्मानं पुच्छं च पञ्च- दशानुलावेते। तया-हिते अनीकसहिने मुखसंहिने । उदगायते । षोडशः खण्डः कपर्दिभाष्यम् शेषे दश चतुर्थ्यः श्रोण्यंसेषु चाष्टौ प्राचीः प्रतीचीश्च ॥

·nemamaemarwar
-
21-
पुच्छशेपे चनृथ्यो दा नियंगायताः। श्रोग्यं मधु चाष्टी
श्रोण्याश्वतम्रः नाग यता. उनान्यां दक्षिणन्यां च विपर्यस्य
कारिताः। अंमोश्चेवम् !
शेपे च पड्दिातिरष्टौं पष्टयश्चतस्रः पञ्चम्यः ।
अन्मनि षे शिष्टे देशे पविंशनिश्चतुर्थ्यः । अष्टौ चतस्रः
पञ्चम्यः ! नासामुपधानमार्ग उच्यते-विशयानां मार्ग निर्यगा
मनि चतृदेश चतुथ्यः । नामां पाश्चयो दे त्राच्यौ प्रतीच्यौं च
विपर्यम्य काग्नेि । उत्तरे पार्थे चतुर्दशानामेव पार्श्वयोमध्ये
दे दे तिर्यक् । स्तापड्विंशनिश्चनुथ्य उपहिताः । चतस्रश्चतु-
र्भागीयाकोणेषु स्थिताः । नामु चनस्रः पञ्चम्यः तिर्यक् ।
षष्यश्चाष्ट निर्यगव ॥
शिरमि चतुझे विशये। तयोश्च पुरस्तात्प्रा-
ज्यो । एप द्विशतः प्रस्तारः॥
तयोविंशययोः पुरस्तात्माच्यौ चतुथ्यों विपर्यस्य कारिता
दक्षिणतः। एपेति । किमर्थमिदम् यावता द्विशन एव
परिभाषेयम् । योऽयं प्रस्तारो द्विशत(स्स) इति परिभाष्यते ।
सङ्ख्यां पूरयेदित्युक्ते द्विशत एव पूर्यते । इतरथा का सङ्ख्या
पूरयितव्यनि न ज्ञायते । अस्ति सहस्रसङ्खयेति चेन्न । प्रति.
प्रस्तारं पूरयेदिति वचनमनर्थकं सम्पद्यते । तस्मात्परिभा-
षेयमिति ॥
अपरस्मिन् प्रस्तारे पञ्चपञ्च निर्णामयोईितीयाः।
अप्यययोश्च तृतीयाः आत्मानमष्टभागावेताः ।।
-
..

·कदमप्यम् । - पुच्छपार्श्वयोः हिनीया वक्रीभूनाः। निर्णामो वक्रप्रदेशः । तस्मिन् प्रदेशे पञ्चपञ्च हिनीयाः। अप्यययोश्च नृतीयाः-~पक्षाप्यययोस्तृतीया आन्मानमष्टभागावेता व्यामाः । चतुभांगीयेष्टकामात्रमात्मान स्थिताः। पञ्चपञ्च विपर्यस्य कारिता उत्तरे पक्षाप्यये । डशेपे पञ्चचत्वारिंशत्प्रथमाः प्राचीः । दक्षिणे पार्षे पञ्चविंशतिः । दक्षिणे पक्षे उत्तरे पार्श्व पञ्च- विंशतिरुत्तरे पक्षे विपर्यम्य कारिता दक्षिण पक्षे विंशतिः । : पश्वपश्च सप्तम्यः । उत्तरे पाच विपर्यस्य कारिताः । द्वितीयचनुर्थोश्चान्यनरतः प्रतिमहिनामकैकाम् ।। द्वितीयायां रीत्यां चतुथीं च रीयां अन्यस्मिन्पार्थे एकैका सप्तमी। एका दक्षिणे पाचँ विपर्यस्य कारिता । अपरा उत्तरे पार्थे ॥ शेष त्रयोदशाष्टम्यः। पुच्छदेशे त्रयोदशा- एम्यश्शेरते । श्रोण्यंसेषु चाष्टौ चतुर्यो दक्षिणा उदीचीश्च ॥ दक्षिणस्यां दक्षिणायते विपर्यस्य कारिते। उत्तरस्यां श्रोण्यां उदगायते । दक्षिणेऽसे दक्षिणायते । उत्तरेऽसे उदगायते विपर्यस्य कारिते ।। शेषे च विंशतिस्त्रिंशत् षष्ठ्यः एकां पञ्चमीम् ।। चकारेण चतुर्योऽनुकृष्यन्ते । त्रिंशत् षष्टयः एका च पञ्चमी । तासामुपाधानदेश उच्यते-आत्मनो दक्षिणे पार्चे दश चतु 32 SULBASUTRA.

·250 : यः। पञ्च प्राचीः पञ्च प्रतीचीः एवमृत्तरे पाश्चे। मध्ये त्रिंशत् षष्ठयः प्राचीः एका च पञ्चमी। नामां पञ्चदश प्राचीः ॥ शिरमि चतुर्थी तयोश्च पुरस्ताञ्चतस्रो नवम्यः एष द्विशतप्रस्तारः॥४६॥ व्यत्यानं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीत् ।। नवम्यश्चतम्रः पुरम्नान् । एपनि गतमेतत् । किमर्थ- मिदम् ? नियमार्थम् । किमत्र नियम्यते ? विषमद्विशतप्रस्तारो नियम्यते नोपरि श्यनः । उयेन एव नियम्यते नान्यः । कथ- मवगम्यने नान्य इति ? प्रस्तारपूरणवचनात्-तत्रापि व्यत्यासं चिनुयादित्येनदेवोक्तं न पूरणवचनम् । तस्मादन्ये द्विशत- प्रस्ताराः । अत्रैव परिभाषितत्वात् । इष्टकाकरणे पञ्चचत्वारिं शदङ्गुलं दक्षिणेन गृहीत्वा चतुर्थीः कारयेत् । विपर्यस्ताः सव्ये । व्यसासं चिनुयाद्यावतः प्रस्ताराश्चिकीर्षेत् इति । गतमेतत् । अत्र श्लोका भवन्ति- एकोनविंशनिस्तिर्यगकुलं सतिलद्वयम् । यथा भवेत्तथा कार्या यथायोगनतं तु तत् ।। यथोदीच्येव षहभागे षष्ठभागेन वर्धनम् । करणस्य तृतीयस्य यथायोगनतं भवेत् ।। स विशेषश्चतुर्थस्य द्विचत्वारिंशदङ्गुलम् ! चतुर्दशतिलैर्युक्तं करणस्य भविष्यति ॥ षष्ठस्य कर्णफलकं स्यात्रयस्त्रिंशदङ्गुलम् । अष्टादशतिलैयुक्तं इतरे सूत्रचेदिते ॥ - 1 प्रतीचीः

·251
पाश्चन्याः मतमम्येयं विंगत्यः मह मतभिः ।
पद्रभित्र निम्नं फरष्टाष्टमम्य च ॥
प्रथमेन तृतीयेन विपर्यस्य पुनः पुनः ।
नया सप्तपषष्ठाभ्यां कारयेदिष्टकाः क्रता !!
पञ्चविंशविपर्यस्य चतुर्थेनापि कारयेत् ।
एनावदेव कुशलाः इष्टकाकरणे विदुः ।।
पुच्छे नियंनियानव्याः चतुर्या दश बोदिनाः।
ययोश्चान्नग निर्यक चतुथ्यम्युश्चतुर्दश ।।
चतुर्थ्यः पार्श्वयोम्तासां पट्पतियक्तु मध्यमाः ।
कोणषु नियक पञ्चम्यः षष्ठश्वाष्टों नथाविधाः ॥
आपुच्छस्याप्ययात्तदन् शिरमि त्रिशदिष्यने ।
प्राच्यश्चैव प्रतीच्यश्च प्राचीप्वव च पञ्चमी ।।
चतुर्थ्यः पार्श्वयास्तामा तथा शिष्टे च विंशनिः ।
अन्यन्म यथामूत्रं प्रस्तारो द्विशनः नौ ।
श्रोण्या चैव तथैवांसो पदसु त्वेव नथाविधा ।
चतुर्यो
दक्षिण न पैनाः ॥
श्रोण्योदक्षिण विज्ञेयं तथा चैवांस उत्तरे ।।
..
इत्यापस्तम्ब सूत्रविवरणे कपर्दिस्वामिभाष्य शुल्वाख्यप्रश्न
पञ्चमः पटलः.
करविन्दीया व्याख्या
शेषे-र्थ्यः
पुच्छे दश चतुर्थकरणनिष्पन्नाः तिर्यगायताः ॥

·252 --- श्राण्य-श्च एवं श्रीप्योश्चनसः उत्तरपार्थ विपर्यम्य कारिताः ॥ शेष-म्यः शेष चेनि चकाराचनुर्योऽनुषज्यन्ने । आन्मशेषे षड्वि- शनिश्चनुयः । अष्टौ च पष्टयः । चतस्रः पञ्चभ्यः । ना एना अष्टात्रिंशत् । अमामुपधानमुच्यते- शिरमि-स्ता पुच्छगतविशयानां मध्ये निर्यगात्मनि चतुर्दश चतुर्थ्यः प्राच्या रीतयः ! तामां पार्श्वयोः पश्चाइवे पुरस्ता देवे दक्षिणत उत्तरतश्च । ना अष्टो। अष्टानां चतस्रः प्राच्यश्चनम्रः प्रतीच्यः । 'चतुर्दशानामेव पाश्चयोर्मध्ये दक्षिणन उत्तरतश्च द्वेव । ताश्चतस्रः । एवं पविशनिश्चतुर्थ्यः । अत्रानुपहिताः कोणेषु चत्वारश्चतु आगीयादेशाः । तेषु चतस्रः पञ्चम्यः तिर्यक् । षष्टिश्चाष्टौ निर्यगेव । शिरसि प्रत्येक दक्षिणोत्तरनः प्राच्यो तयोर्विशययोः पुरतः प्राच्यों चतुथ्यौँ । एवं बाह्यविशेषे ॥ एष द्विशतःप्रस्तारः उपधानविधिगतदेशादिसंख्यासमुदायवशेन प्रस्नारे शत- द्रये सिद्धेऽपि द्विशतः प्रस्तार इति वचनं प्रस्तारे द्विशतत्व- सिद्रिकरणाय ॥ अप-क्रियाः निर्णामः पक्षयोर्मध्ये वक्रप्रदेश इत्युक्तम् । तस्मिन् द्वितीयाः दक्षिणोत्तरपक्षयोः पञ्चपञ्च निर्णामानुरूपमुपधेयाः ।। अप्य-वेताः तृतीयकरणावेताः पञ्चपञ्चैवाष्टभागेन वर्धितेनात्मानमव. गताः षड्भागेन पक्षम् ।। 1अष्टाना-C ·करवन्दंब व्यय 253 primum imate शेप-प्राची दक्षिणपक्षस्य दक्षिणमाग पञ्चविंशतिः । उत्तरपक्षस्य उत्तरभागे पञ्चविंशतिः दक्षिणे विंशतिः ।। पुच्छ-स्यः पुच्छस्य दक्षिणे पाच पञ्च सप्तम्यः । उत्तरे पञ्च प्राच्यो रीनयः ॥ द्विती-काम अनेनान्ययोः सप्तम्याम्पधानमुच्यने । पृच्छपार्श्वगन- सप्तमीरीयोग्न्यनम्म्यां गत्यां द्वितीया । प्रनिसंहिनामेकाम- न्यस्यां चतुर्थीप्रतिसंहितां चैकां सप्तमीमुपदध्यान् । एवं द्वादश सप्तम्य उपहिना भवन्ति ॥ शप-दृश्याः पृच्छशेषे अष्टमकरणोत्पन्नाः त्रयोदशोदीच्यः पञ्च रीतयः। पुच्छाग्रे पार्श्वगन योम्मप्तम्यामध्ये पश्चाष्टम्यौ । ननाना द्विती- यायाम् । निमृणां सप्तमीनां मध्ये तिस्रोऽष्टम्यः । तृतीयायां च तिस्रः । चतुर्थरीत्यां तिमृणां मप्तमीनां मध्ये एका । पञ्चमरीत्यां सप्तम्योर्मध्ये एका । एवं त्रयोदशाष्टम्यः यथा- योगं प्रागग्राः प्रत्यगग्राश्च भवेयुः ॥ श्रीयंसभ्यश्च श्रोण्यं–श्च श्रोण्योश्चतस्रः प्रतेक हेहे दक्षिणयोर्दक्षिणा उत्तरयो- रुत्तराः। सर्वा बाह्यविशेषाः ।। शेषे-मीम् आत्मशेषे विंशतिः । चकारेण वचनाभावे शिरसि चतुथ्यौँ। तयोश्च पुरस्तात् चतस्रो नवम्यः ।।

·251 -- m पप विदान प्रस्तारः प्रस्नारशनवनियमकानिगकरणाय द्विशतवचनम् ॥ व्यत्यासं-पत् गतम् ॥ अथ कलकानां प्रजम्भनमुच्यते-प्रथयकरणस्य विंशत्यङ्गुला तिर्यमानी प्रजम्मिन ययकोनविंशतिरङ्गलयस्साष्टादशनिलद्वयं च ऋञ्चवस्थिना भवनि, तथा करणं प्रजम्भयेन् । वक्ष्यमाण- प्रकारेण द्वितीयभ्य करणस्य पक्षनमनी चतुर्विंशत्यङ्गुला मार्ध- मप्ततिला। नन्याप्पष्टो भागश्चतस्रोऽलयः सपादान लश्च । तेन द्वितीयकरणम्य दीवनया चन्वारिंशदङ्गुलयोः फलकयोर्मध्ये चतु- विशत्यङ्गुले एकन्मिन्नुन्नतिं च कुर्यात् ; यथा तस्य भागद्य- मेकैकशः पूर्वकर्णमदृशं भवनि नयेनि । तृतीयस्य तु षष्ठाष्ट- भागसन्धों नमनं । षष्ठं भागं पूर्ववन्नमयेत् । अष्टमस्य तु नमन. मात्मानुरूपं ऋज्वत्रस्थानमेव । तस्मिन्नमनं षष्ठापेक्षया । तत्र श्लोकाः श्येने प्रथम आद्यम्य करणस्य प्रजम्भनम् । द्वितीयस्य तृतीयम्य चोच्यते फलकानतिः ॥ अम्मिन् श्येने त्वादिमध्य करणस्य प्रजम्भनम् । पुच्छस्य पक्षकरणी षष्ठस्यामौ यथार्जवम् ।। द्वितीयस्य तृतीयस्य पक्षकाणां नतेः फलम् । व्यासस्य पक्षकरणी षष्ठतानादिमे नतिः ॥ एकोनविंशत्यङ्गुल्यस्साष्टांशं च तिलद्वयम् । तिर्यमानी यथा सा स्यात्तथा रज्जा प्रजम्भयेत् ।। सपादतिलसंयुक्तचतुरङ्गुलमात्रतः । 1 पूर्व न मयेत् 2 पक्षस्य-C

·पक्षम्य नमनी षष्ठः तेन म्याकलकाननिः ।।
एवं द्वितीयश्यनोक्तमार्गणान्नीय जम्मनम् ।
करणम्य विधातव्यं फलकानमनं नया ।।
इति करविन्दस्वामिकतायां शुल्वप्रदीपिकायां
पञ्चमः पटन्टः
सुन्दरराजीया व्याख्या
शेष-यः
पुच्छ उदगायताः।
श्रोण्य+श्च
आत्मनः श्रोण्यंसेषु देहे वाद्यविशेषे ।
श+पञ्चम्यः
आत्मशेष षट्विंशनिचतुर्थः प्राच्यः प्रतीच्यः । तत्र
मध्यरायोः समसप्तादगग्रा दालगायाश्च । दिनीयपश्चपरीत्योः
पञ्चपञ्च मताः। मममध्ये दक्षिणोत्तरे अन्याः प्राक्प्रतीच्यः ।
आयन्तरीत्योर्मध्ये एकैकचतुथ्यौँ दक्षिणोत्तरयोः पश्चात्पुरस्ताच
द्वेटे षष्ठयो । ताश्चाष्टौ दक्षिणोत्तराः। नद्रीत्योः शेषे चतस्रः
पञ्चम्य उदगायताः।
शिरास+चतुार्यों विशये
अप्यये पुच्छाप्ययवत् ।
तयो+च्यौ
बाह्यविशेषे चतुर्यो ।
एप+स्तारः
अतोऽत्र संख्यापूरणाय कर्तव्यो यत्न इत्यर्थः ।

·256 अपम्तन्त्रबुबन्त्र - अपर तामकैकाम अन्यनरतः इभिगे पार्श्व उत्तरे वा द्वितीयचतुर्थीभ्यां सप्तमीभ्यां संहितामेकां मप्तमीमन्नरुपदध्यात् ॥ शय+टम्य पुच्छ शेषे । श्रोण्यं चीश्च द्ववे वाद्यविशेषे । शष+पञ्चमी आत्मशेषे विंशतिश्चतुर्थ्यः प्रागायताः । मध्ये प्रागाय- ताभिः षष्टीभिद्रोत्रिंशता द्वे रीती। तयोर्दक्षिणस्यां दे उद्धृत्य एकां पञ्ची निदध्यात् ।। शिरसि चतुर्थी उदगायते ॥ तयो+म्यः उदगायताः ॥ एष+स्तार.-व्यत्या+पेत् इति श्री सुन्दरराजकृतायां शुल्वप्रदीपिकायां पञ्चमः पटलः कपर्दिभाष्यम् श्येनचितं चिन्वीत सुवर्गकाम इति विज्ञायते। वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छो भवति । पश्चात्प्राङदूहति । पुरस्तात्प्रत्यङ्ङ्दूहति । एवमिवहि वयसां मध्ये पक्षनिर्णामो भवतीति विज्ञायते ॥

·अन्याः अ॒नः पृतम्यन्यानो मागोजा नादायनुम् । अथवा अन्वेषा अनिः । इयमेवाकारमाना: कोने-ननन् । पुरुषस्य पोडठाभिर्विशां शतं नारनिनादेशस्लप्त- विवस्पद्यते । तानां चत्वारिंशदात्मनि नित्रदिशा- रलि पञ्चदया पुच्छे एकत्रिंशदक्षिणे पन्ने तथोनरे॥ पुरुषस्य पोड भागः बोडी। सानिमोना या भायने । परिगणनायां क्रियाग,यां एतावन्यः पश्यः नमाग्ने । सप्त स्थापयित्वा पोडर्माभिगिने द्वादोन जनम् । अर्ध- पुरुष द्वादशम् अटों। लिमे विशानेः । एवं विगान ग सम्पन्नम् । नामामिने-नासां पोडमीनां चन्वारिंशदान्म- न्युपधेयाः; निश्रिमि; मर्वत्र निवा इति यः । पञ्चदश पुच्छे । दक्षिणे पक्षे एकत्रिंशत् नथोत्तरे । एकत्रिंशदुत्तरे पक्षे । कथमेता निधया इत्युच्यने- अध्यर्षपुरुषस्तिर्यग्दावायामत इति दीर्घ चतु- रथ विहृत्य श्रोण्यंसेभ्यो वे द्वे घोडयौ निरस्येत् । चत्वारिंशात्परिशिष्यन्ते । स आत्मा ॥ अध्यर्धपुरुषा निर्यमानी हिपुरुषा पार्धमानी। एवं दीर्घ- चतुरश्रं विड्स श्रोणीभ्यामसाभ्यां च दे दे षोडश्यौ प्रत्येक निरस्येत्त्यजेत् । अक्ष्णया . यथा श्रोयमेषु चत्वारि चतुरश्राणि अर्धपुरुषममाणानि कृत्वा अक्ष्णयान्यानि निर- स्येत् । शिष्टं चत्वारिंशत् । स आत्मा ।। . SULBASUTRA. 33 ·255 .. शिरस्यधपुरुषेण चतुग्धं कृत्वा पूर्वस्याः कर- ण्या अर्धातावति दक्षिणोत्तरयोनिपातयेत् ॥ गतमेतन्- तिस्रः परिशिष्यन्ते तच्छिरः निशिशष्टाः । नछिरः पुरुपस्तिर्यग्दावाचामनः पोडशभागश्च दक्षिणः पक्षः। तथोत्तरः॥ पुरुषमात्रा निर्यमानी। द्विपुरुषा पार्श्वमानी । पुरुष- षोडशमागाश्चाना टाङ्गलमा दक्षिणे पो चायामः । तव- देवोत्तरपक्षः ॥ पक्षाग्रे पुरुषचतुर्थेन चत्वारि चतुरश्राणि कृत्वा तान्यक्ष्णया व्यवालेख्यार्धानि निरस्येत् । एक- त्रिंशत्परिशिष्यन्ते ।। पक्षयोरने प्रसेकं पुरुषचतुर्थप्रमाणेन चत्वारि चतुरश्राणि कृत्वा तान्यक्ष्णया कर्णेनालिख्य अधानि निरस्येत् । स्नुच्यव- दक्षिणपक्षाग्राण बहिर्भूनानि निरस्येत् । द्विपुरुषायामे द्वात्रिं- शत् षोडश्यो भवन्ति । षोडशभागेन चेका। तामु द्वयोस्स- क्तयोः एकत्रिंशत्पा-शिष्यन्ते ॥ पक्षाग्रमुत्सृज्य मध्ये पक्षस्य प्राची लेखामा- लिखेत् ॥

·। पक्षाग्रमिति रुपचतुर्थन कृताने चश्राणि लक्ष्यन्ने । पक्षायामे पुरुषचतुमागायमुमृज्य यर्थः । मध्य पप गायनां लेग्वामालिरेवन् ॥ पक्षाप्यये पुरुष नियम्य (लेखायां) पुरुपान्ने नितोदकुर्यात् । नितोडामाचीनं पुरुपान्ते नितोद नितोदयोना(गा)नान्नाबालिग्नेन । नापक्षिनमनम् । एतेनोत्तरः पक्षो व्याख्यातः ॥ आत्मपसन्धौ रूपमात्रं व] नियम्य लेखायामेव पुरुषस्यान्ते वेणोरने लक्षणं कुर्यात् । तम्मानिनादावागायन प्राचीनं वेणुं लेखायामेव निधायान्ये छिद्रे शकुं लक्षणं वा निहत्य नितोदयारन्तो नाना आलिवन् अपरम्मानिनोदादा रभ्यापरान्तमालिखेत् । पूर्वस्मानिनादाचारभ्य पूर्वान्तमिति । तत्पक्षनमनं पक्षस्य वक्रता । एतेनेति उत्तरपक्षनमनमप्येवं कुर्यात् ॥ अष्टादशः खण्डः द्विपुरुषं पश्चादर्धपुरुषं पुरस्ताच्चतुर्भागोनः पुरुष आयामोऽष्टादशकरण्यौ पार्श्वयोस्ताः पञ्चदश परिगृह्णन्ति । तत्पुच्छम् ॥ पश्चातिर्यानी द्विपुरुषा । पुरस्तादर्धपुरुषा। पादोन- पुरुषायामा । पार्श्वयोरष्टादशपोडशीः करोनि । अष्टादश- करणी सा पार्श्वयोः । ता एताः पञ्चदशपोडशीः परिगृहन्ति ।

·* कथमपुरुषच्यामा पाढोनपुरूषायामा पटकगति? नम्याभिना द्वे चतुरश्रे ममे सनः बाढोनपुरूषमात्र । नावश्णया लिग्वेन । एककमध व्यजन मिष्टं रत्येकम पञ्चमं करोनि । अर्ध- पञ्चमं अर्थपञ्चमं नक। नवमु पदमु निषु पञ्चदश । तत्पुच्छम् ॥ कविन्दीया व्याख्या दयन-यत द्वितीयश्येनमुपदष्टुं सब अनि' पुनरपि पठिता। नत्र विशेषमाह-- पुरुषस्य-त्तरे पोडशी:- -घोडशभागपरिमिनाः। ताभिः षोडशीभिः। सारविप्रादेशस्सप्तविधोऽग्निर्देशानेशनं संपवते। तथाहि-सप्त स्यापयित्वा पोडशीभिगुणिते द्वादशोत्तरं शतं भवति । अर्धे पोडशीभिर्गुणिते अष्टो । तेष्वष्टसु लिप्तेषु विंशत्युत्तरं शतं षोडयो भवन्ति । तामां चत्वारिंशदात्मनि चत्वारिंशत् षोडशि- नीक्षेत्राण्यात्मेत्यर्थः । तिस्रश्शिराम षोडश्यस्स्युः । पञ्चदश पुच्छे । पञ्चदशषोडश्यः पुच्छक्षेत्रम् । एकत्रिंशद्दक्षिणे पक्षे । तथोत्तरे पक्षे । एकात्रंशत् षोडशीक्षेत्र दक्षिणः पक्ष उत्तरश्च । एवं विमज्य विमानमाह- अनुपृष्ठधं चत्वारिंशद्वे शते चाजुलय आयामः । विस्ता- रोऽशीतिशतमखुल्यस्तिर्यक । एवं दीर्घ चतुरश्रं विहृत्य श्रोण्यं- सेष्वर्धपुरुषप्रमाणानि चत्वारि चतुरश्राणि कृत्वा तान्यात्म- पार्थमानीनिष्ठकोणतः तिर्यमानीनिष्ठकोणं प्रत्यक्ष्णयालिखेत् ।

·New WORDPaperetamanna लेखानां वाहिनामन्यजेन ! चन्द्राग्दिवशियन्ने । म आन्मा भवति । कथम् ? आयामनाडी पोडक्यः । विक पट । अष्टौ पड्गृणिना अपाचवारिंशन ! नत्र श्रीयमेभ्यो देत निरस्याष्टो निरस्ता भवन्ति । मिटाश्चत्वारिंगदान्मनि भवन्ति ॥ शिरस्य-च्छिर शिरः प्रदेशे आत्मनोऽमयोः पुरतः पृष्ठयायामर्थपुरुषण चतुरश्रं कृत्वा पूर्वम्याः करण्याः इत्यादिकृन नियः परि- शिष्यन्ने । तच्छिरो भवति ।। पुरुषमात्र निर्यगायानः । द्विपुरुषमात्रमोष्टमालयश्च । एवं दक्षिणे पक्षे दीर्थचतुरश्रं कृत्वा । नथोत्तरेऽपि ॥ पक्षाग्रे-न्ने पक्षस्याग्रे पुरुषचतुर्थेन त्रिंशदङ्गुलेन चत्वारि चनुरश्राणि कृत्वा तानि प्रयके दक्षिणायसरव्यवलिख्य पूर्वाण्यानि निरस्येत् । एवमकात्रंशत् पोडश्यः परिशिष्यन्ने । स दक्षिणः पक्षः। कथं पक्षे द्वात्रिंशत्षोडश्यः । षोडशो भागचकः । तात्रयस्त्रिंशत् । ताभ्यां चतुर्वर्धेषु निरस्तेषु एकत्रिंशत्परि- शिष्यन्ते । एवमेवोत्तरः पक्षः । नत्र चतुरश्राण्युत्तराप्रसगण- याविलिख्य पूर्वार्धानि निरस्येत् ।। पक्षान---मनम् पक्षाप्रमुत्सृज्य त्रिंशदङ्गुलमपहाय मध्ये पक्षस्य प्राची लेखामालिखेत् । पक्षाने उत्सृष्टे शेषः पक्षः अर्धतृतीयाङ्गुलोन- विंशत्यधिकशतयाङ्गुलम् । तस्य मध्ये सपादाजुलोनदशा- ·2132 धिक मनाङ्गटन पश्चादारभ्य प्रगावना लेग्वां पक्षमतीत्यालि- ग्वन् । पश्चिम पक्षाप्य ये पम्पमात्रं वणुं नियाय नियम्यापरं वेणोरन्न इक्षिणाप्राक् लम्बायां निपानयेन् । स पश्चिम- पक्षान्नान प्रापञ्चाशदङ्गले पञ्चविंशतिनिलाधिके निपतति ! नत्र निनोद-विन्दं कुर्यान , तम्माच्च प्राचीनलेग्वायामेव पुरुष- मात्र द्वितीयं निनाद कुयोन ! निनादयोः नानान्नावालिखेत् । नितोदयोगाभ्य पक्षालावभि नानापृथक आलिखेत् । पश्चि- मानिनोदादारभ्य पश्चिमएमाग्रं पक्षाप्ययं च प्रत्यगालिग्वेत् । तत्पक्षनमन-मनमाम्य नम भवान । पूर्वमानिनोदा- दारभ्य पूर्व पक्षाग्रं पक्षाप्प च प्रत्यगालिग्वन् । नन् पक्ष- नमन-पक्षस्य नमनं भवति । एते-त ऋजुः॥ द्विपु--च्छम् पुच्छस्थाग्रं द्विपुरुषपमाणम् । नस्य मूलमर्धपुरुषपमाणं । आयामश्चतभीगोनः पुरुषः। अष्टादशकरण्यों पार्थयोः । अष्टादश करोनीयष्टादशकरणी । षोडशीनां प्रकृतत्वात्तासां अष्टादशानां करणी। ने खलु त्रिषोडशीप्रमाणनवसङ्गुलसमचतुरश्रस्याक्षण- याभूने। नथाहि --पुच्छमूलादक्षिणतः उत्तरतश्च पार्श्वमानी तिर्यमानी चनुर्धागोनपुरुषप्रमाणोपेता । त्रिभिनवेति नवषोड- शीक्षेत्रस्याक्ष्णयारज्जुभूने । अत्र चतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुः द्विस्ता- वती भूमिं करोतीति तेऽष्टादशकरण्यो षोडशीनाम् । एताश्चतस्रः करण्यः। द्विषोडशिकाष्टषोडशिक तिर्यमान्यावष्टा- दशकरण्यौ पार्थमान्यौ पञ्चदश षोडशीः परिगृहन्ति । कथम् ?- ता ·Meeramowwwimsummer masterswamme -- अर्धपुरुषव्यामा पाढोनपुरुषायाः पदकगति : नव्याभितो दे चनुग्थे मम मनः पानापमान नाराया लिम्वन । शिष्टं प्रत्येकमपञ्चमं करोति । अचमन यरञ्चमं च नव । नवमु पदम लिय पञ्चदश ! सम्पच्छं-पुच्छ मनं भवनि । करणान्युच्यन्ने : सुन्दरराजीया व्याख्या अथोक्तमेव उपेनचितं प्रकागन्नण व्याख्यान वालणं पुनरुपन्यस्यनि- दयन-यत पुरुषम्य-धन पोडश्यः-घोडशांशाः । नानुभागीया इष्टकाः विंशत्य धिकं शनं । 'शदन्नविंशनश्चेति' डासनेमादेशः मप्तवियोनिः पुरुषक्षेत्रम्य पोडीभिर्विशत्यधिक शतं सम्पयने ।। तासांत्मनि आत्मनि चन्वारिंशत् पोडश्यो भवन्ति ।। तिन:-त्तर अथात्मनो विमान आह- अध्यर्ध+आत्मा षोडशीनां निरसनप्रकारोऽप्य यान प्रति श्रीयंसानियुक्तो वेदितव्यः । शिर+त्तरः षोडशभागोऽधीष्टमा अङ्गुलयः । अरविप्रादेशरहित- प्रकृतिके तु पूर्ववत् पक्षायामस्य त्रिंशदङ्गुलहानिर्देष्टव्या । - ·201 ननः द्विपुरुषायाम द्वात्रिंशत् पोडश्यः । पोडा मागेन चका। एवं त्रयाविशन् पक्षा-प्यन्य इनिणेशं दक्षिणपूर्वाण्यानि निरस्येन् । उत्तरेषामुत्तर- पूर्वागि। पना+नमनं पक्षाग्रं त्रिंशदङ्गुलं चतुरश्रकुनमुस्मृज्य शिराम पक्षस्य माईमप्तदशादिशनाङ्गलम्य मध्ये लेग्यां कृत्वा पक्षाप्ययस्या- परान्ने पुरुषमात्र वेणुं नियम्य नस्यां लेग्वायां निपातयेत् । मा यत्र निम्नति लेवायां नत्र निनोई कुर्यात् । शङ्ख निहन्यात् । तत्र पुरुषं नियभ्य ततः पुरस्तात्पुरुषान्ते नितोदं कृत्वा तदनुगुणं पूर्वीपरावन्तावालिखेन् । पूर्वश्येने ट्रिपुरुषां रजुमिन्युक्तमेव संनमनमत्र प्रकारान्तरेगोक्तमनुसन्धातव्यम् ॥ एत-ख्यातः द्विपु-पुच्छं अष्टादशानां षोडशीनां करण्यौ नव निलयुक्त सप्तविं- शतिशताले पार्श्वयोरक्ष्णयालो भवतः । पुच्छात्मशिरसा पोडशी मख्या भूमौ लिखित्वा द्रष्टव्या । कपर्दिभाष्यम् षोडशी चतुर्भिः परिगृह्णीयात् । पुरुषस्य षोडशभागे या तिष्टति सा षोडशी। तां चतुर्भिः फैलकः वक्ष्यमाणैः परिगृह्णीयात्-कारयोदिति यावत् ।

·mom Baram- MAP अष्टमेन त्रिभिरष्टमश्चतुर्थेन चनुर्थमविशेपेण- ति ॥१०॥ अर्धष्टका त्रिनिमियां चतुर्थाभ्यां चतुर्थमवि- शेषेणेति ।। ११॥ पादेष्टकां त्रिनिश्चतुर्थेनैकं चतुर्थमविशेषार्धा- भ्यां चेति ।।१२॥ पोष्टकां चनुर्मिहाभ्यां चतुर्धाभ्यां मप्तमाभ्यां चेति ।। १३॥ पक्षामध्यीयां चतुर्दािभ्यां चतुर्थाभ्यां द्विमप्त- माभ्यां चेति ॥१४॥ पक्षाग्रीयां त्रिभिश्चतुर्थेनैक चनुर्थसप्तमाभ्यामेकं चतुर्थसविशेषसप्तमाभ्यां चेति ।। १५ ॥ पुरुषस्याष्टमेन पञ्चदश लेन। त्रिभिरष्टमै:-तेनैव त्रिगुणितेन पञ्चचत्वारिंशदजुलेन । चतुर्थमविशेषेण-चतुर्भागमविशपेग । 'प्रमाणं तृतीयेन वयेत्' इत्यादिना वर्धितेन द्विचन्वारिंशदङ्गुलेन चतुर्दशतिलयुक्तेन । एवमेतेश्चनुभिः कारिता षोडशी। अर्धेष्टका त्रिभिः परिगृह्णीयादिति सर्वत्र शेषः ।। द्वाभ्यमिति-त्रिंशदलाभ्यां । सविशेषेणोक्तप्रमाणेन । एतैत्रिभिः कारयेत् । पादेनि-गतमेतत् । चनुरिति-चतुर्थेनैक । चतुर्थस्य सविशेषः चतुर्थमविशेषः । तस्यार्धाभ्याम् । पक्षति- SULBASUTRA. 34 ·T पक्षार्थमिष्टका-प्रभटका. नां चनभिः परिग्रहीयान । द्वाभ्यां चेनि-वाभ्यां वयाभ्यां यमममाभ्यां अभ्य नमनमुप- रिष्टादृश्यने । पक्षमध्यानं चनयाभ्यां द्विनाममाभ्यां वक्र- भृताभ्यामियनैश्चतृभिः पक्षमाध्याग कगोन। पति-गनम् । चतुर्थेननि-पुरुषचतर्थनेक चतुर्थ मप्तमाभ्यां बक्रभूनाभ्यामेकं चतु- थेसविशेषमप्तमाभ्यामेव । करविन्द्रीया व्याख्या पोड-पति पुरुषम्य पोडशभागे या निष्ठति सा षोडशी। तां चतुर्भिः चतुष्प्रकारः फलकैप्पोडशी परिगृहीयान-सम्पादयन् । अष्टमेन-प्रकृनन्वान् पुरुषस्य । पश्चदशाकुलेनोति यावत् । त्रिभि- रष्टमः पञ्चचत्वारिंशदालेः । चतुर्थेन त्रिंशदलेन । चतुर्थस- विशेषेण द्विचत्वारिंशदङ्गुलेन मार्धचतुर्दशनिलाधिकेन अक्षण- यावस्थितेन । इनिशब्दश्चायें ! एतेनंचनेन चेनि-अष्टमी विष्टम्या पार्श्वमान्यो। चनथतन्मविशेषौ तिर्यमान्यो। चतुर्थ- स्यैव सविशेषप्राप्तयर्थं चतुर्थशब्दः ॥ एवमेतैश्चतुर्भिः फलकैः षोडशी कारयेत् ॥ अर्धे-चति परिगृहीयादिनि शेषः । अर्धेष्टकां त्रिभिः फलकैः परि- गृह्णीयात् । त्रिंशदाभ्यां द्विचत्वारिंशदङ्गुलेन सचतुर्दशतिलेन च त्रिभिः फलकैः ।। पादे-चेति एकविंशत्यालाभ्यां मसप्ततिलाभ्यां त्रिंशदगुलेन चैकेन चेति त्रिभिः ।।

·mmunmaaree Fu * MA रम-नि त्रिंभ हुलाया समझा राया पञ्चनिलाधिकाभ्यां चति । पटक डा या धाया ममाभ्यां च कारयेन् । अस्य व नमन गरिष्टाइल्याने - पसमयमयोग्या सध्या या नां त्रिशालाभ्यां नु- खिंगदलभ्यां द्विसापड नाङ्गुलाभ्यां दानलाधिकाभ्यां चनि चतुर्भिः ।। पा-ति पक्षानयोग्या पक्षाग्रीया! तांत्रिमदगुलेनैकं पञ्चतिला- धिकममचन्वारिंशदङ्गुलेनैकं नथैकानविंगनिनिलाधिकेन एकोन- षष्टयलेनैकामनि त्रिभे' कलकै परिगृहीयात् । एवं षट करणान्युक्तानि । पोष्टकाः पक्षमध्यायाः पक्षाग्रीया इनि त्रयाणां नत्र तत्रोपचाने योग्यत्वाय क्षेत्रममत्वाय मुन्दरराजीया व्याख्या अथकरणानि- पोडशी-णेति पूर्वश्येनचतुर्थेषा। एनां चतुर्भिः फलकैः परिगृह्णी- यात् । तत्राष्टमेन त्रिभिरष्टमैरिति पार्श्वफलके । उत्तरे निर्य- क्फलके । मविशेष चतुर्थ चतुर्थस्य द्विकरणी चतुर्दच निलाः द्विचत्वारिंशदछुलाः। अर्ध+णेति पादे+चेति पूर्वश्येननमन्येषा ।

·पचति वार्थे त्रिंगदले पार्यकत्रके । मममे मपञ्चनिलमत- दशाङ्गले निर्यक्फलक पामयी चात द्वे पोटके ममम्ने एषा । पृश्येने द्वितीयावपं । पाचति पोष्टका-अर्चेष्टका । समम्ने एका ! कपर्दिभाष्यम् पक्षकरण्यास्मप्तमं तिर्यमानी। पुरुषचतुर्थं पार्श्वमानी। तस्याक्षणया रज्जा करणं प्रजम्भयेत् । दीर्घाकुर्यात् । अनयेनि करणी ! पक्षकरणी-पक्षस्य करणी पक्षकरणी इष्टका । तम्या उतं करणं पुरुषसप्तमं निर्यमानी पुरुषचतुर्थी पार्श्वमानीति । पोष्टकां चतुभिरिति । तमेव दीर्घाभूतं करणं प्रजम्भयत्-दी/कुर्यात् । कथमेकया क्ष्णया रजायन या दीर्धी कुर्यात्करणम् ? पक्षनमन्यास्सप्तमेन फलकानि नमयेत् ! पक्षनमनीति नितोदलेखामूल पोरन्तगलम् । तत्सप्तधा विभज्य एकेन भागेन । किमुक्तं भवति? यावत्प्रजम्भितेन तस्यास्मप्तमी निर्यग्भवनि तावत्यजम्भोदिति । एवं यथा भवति तथा फलकानि नमयेत् नतं नमनं कुर्यात् । पक्षनपनी मा पक्षाप्राणामप्येवमेव । नत्र श्लोकः- 1गतं--1& B.

·.. निय शामिन्यन नियंकानपंड लम् । नया नया वतभ्यां च ममाभ्यां च नामयन् ।। उपचाने वनम्रः पादेष्टकाः पुग्म्नाच्छिरमि । अपरेण शिरनोऽप्ययं पञ्च ।। १९ ॥ पूर्वेण पक्षाप्ययावेकादया ॥२० ॥ अपरेणैकादश पूर्वेण पुच्छाप्ययं पञ्चापरेण पञ्च पञ्चदहा पुच्छाग्रे ॥ २१ ॥ उपदध्यादिनि शपः । पुरनपच्छिम घोगाकारे एका । नस्याः पश्चानिवः , अपर गति-कामरणव ! पादेष्टका एव । पूर्वनि-अनि पलाप्य ययाः परम्नाटकादश अपरेण पक्षाप्य यावेकादा एता एव । पूर्वनि-पृच्छस्याप्ययम्य पुरम्तान् पञ्च पश्चाच पञ्च । पञ्चदति-पुच्छाग्रे पञ्चदश । ना एवैनाः पदपथामन्याष्टकाः । एकोनविंशः खण्डः करविन्दीया व्याख्या च वक्रता कार्येत्याह- पक्षक-येत् प्राथम्यात मामांच पोष्टकाकरणीविषयमिदम् लिखया विभक्तस्य पक्षार्धस्य करणी पक्षकरणी। सा सपादाजुलोन- ·270 व दशशनाकुला । तस्याम्सप्तमं माष्टादशनिला पञ्चदशाङ्गला ऋग्व- वस्थिना प्रजम्भ्यमानम्य करणस्य यथा तिर्यमानी भवान नथा तन्करणं ऋग्वष्णया प्रजम्भये--प्रकर्षेण नमयेन् । पाचमानी परमभ्यमानाप करणे पुरुषचतुर्थमेव । प्रजम्भनि. रत्रापि मानार्थ एव । एतदुक्तं भवनि-करणस्य एकस्यां कोत्र्यां रजं प्रवध्य नां कोटेमिनाग कार्टि पनि अक्ष्णया बलेन कषयेन् । यथा आकषर्ण को दयोः को दयोः कोव्योः सन्निकर्षेण पार्धमान्योरन्नराळमृजुत्वेन पक्षकरण्यास्सप्तमं भवनि न न्युनं नाप्यधिकं नया प्रजम्भयेन् । निर्यवान्योरन्तराळ. मृज्यवस्थितमपि पुरुषचतुर्थमेव । अनेन निर्यङ्मान्या ह्रास : क्रियते वक्रत्वाय क्षेत्रममत्वाय च । अथवा माष्टादशनिलं पञ्चदशाङ्गुलं निर्यमानी कृन्वा त्रिंशझुलं पार्श्वमानी च कृत्वा ताभ्यां चतुरश्र विहस नस्याक्ष्णयारज्जा पक्षेष्टकाकरणं प्रजम्भयेत् । एतदुक्तं भवनि--उक्त काराक्ष्णयारज्जुधिकां रज्जु मीत्वा नया पोष्टकाकरणस्यैकां कोटिं बध्वा तां कोटिं अन्या कोटिं प्रत्यक्ष्णया जम्भयेत्-नमयेत् । यथा तयोः कोट्या- रन्तराळं एनदश्णयारज्जुस्मम्भवति नथा नमयेदित्यर्थः । एवं कृते अस्य करणस्यकाऽश्णयारचुः सायनुलेन द्राधीयसी भवति। अन्या तेनैव हसीयसी भवानि ।। व्याख्या द्वितीया यैः कैश्चिदुक्ता नाञ्जस्य भागिनी ।। पक्षेष्टकाकरणस्य प्रजम्भनेन नमनविधिमुक्ता पक्षमध्यीया- पक्षाग्रीयाकरणयोर्नमनसिद्धयर्थ तत्फलकानां नतिरुच्यते- पक्षनमनी-यया मात्रया पक्षो नम्यते सा पक्षनमनी। सा च पक्षमध्यलेखायाः प्रथमनितोदात् पश्चिममात्रा। सा - ·271 wom : च पञ्चविंशतिनिलाधिकारश्चाशदलन्युना । तम्याम्मनम माधाष्टनिलं मनाङ्गलं । नेन फलकानि मध्योयापक्षाग्री या- करणयोर्दीधानि यानि फलकानि नानि नमयन-वकीकृयांत । अयमः-यथा मध्य कृतन नमनन पलमध्यीया मागद्यं पक्षकरण्या सप्तमं नियंडमानी पृरुपचतुर्थं च पार्श्वग्रानीत्युक्त- प्रकारं भवति । तथा दिमाफलक यामध्ये ममममात्र पसनमन्या- म्मप्तमेन एकस्मिन् फलक नतिमकम्मिन्नदश्चं कुर्यात् ।। नत्र श्लोकाः- पक्षेष्टकायाः करणं तथा इजा प्रजम्भ येत् तम्य नियंग्यथा पाकरण्याम्ममम मवेत ॥ पक्षमध्यीयाकरणे द्वाघीयः फलक : नमनीसप्तमेन म्याननिस्मतममात्रके । पक्षाग्रीयाकरणम्याप्येषेत्र नमनक्रिया। सप्तमेंऽशे नतिम्तम्य भागोनेऽन्यो भवेजः ।। साष्टादशतिलं निर्यग्यथा पञ्चदशाडुलम् । भागानामिष्टकानां च तथा स्थानमनक्रिया ।। आघश्येने त्वादिमस्य करणस्य प्रजम्मनम् । फलं षष्ठः पक्षकरणी षष्ठव्यामो यथा भवेत् ।। द्वितीयस्य तृतीयस्य प्रषष्ठानां नः फलम् । व्यासस्य पक्षकरणी षष्ठता नाष्टमे नतिः ॥ आवश्यनविषयमिदं श्लोकद्वयम् ॥ पोष्टकाः चतस्रोऽत्र षट्च पादेष्टका अपि । चोडानाकसदामर्धजानोर्दशमकारिताः।।

·:272 उप-रसि उपधानकाले चनसः पादेष्टकाश्शिन (सि)मः पूर्वमाग पुर- स्तादुपदध्यात् । तासां चतसृणामेका पुरस्तात् वायविशेषात् प्रागना। ततः पयात्तिस्रः। तामु मध्यमा प्रत्यगमा ।। अप-पञ्च शिरसोऽप्ययस्य परतः पञ्च । प्रत्यगग्रेटे। अपुच्छा- त्पादाप्यये इत्येव ॥ पूर्वे-दश पूर्वेण-पक्षाप्यययोः पुरतः । आत्मनैकादश । पञ्च प्रत्यगग्राः ॥ अपरा- - अपरेण पश्चिमपाप्य ययाः पश्चादेकादश। षट्पत्य- गग्रा: ॥ पूर्वे-च पुच्छाप्ययस्य पुरतः पञ्च । तामु प्रत्यगग्राः तिस्रः ।। अप-च पुन्छाप्ययस्य परतः पञ्च । तासु प्रत्यगग्रे द्वे ।। पञ्च-ग्रे पुच्छाग्रे पञ्चदश उपधेयाः। तासु सप्त प्रत्यगग्राः । ता एताप्षट्पञ्चाशत्पादेष्टकाः ।। सुन्दरराजीया व्याख्या पक्ष-येत् पक्षकरणी-पक्षाघस्य तिर्यमानी पादोननवशताछुला । अर्धे तस्य सप्तमं पञ्चदशाकुलं साष्टादशतिलं । तस्य करणस्य ·सुन्दरराजांया व्याख्या 3 यथा नियमानी भवति पार्धमानी त्रिंशदङ्गुलैव तथाऽगया रज्जा करणं' प्रजम्भये-नमयेत् । एकः कर्णः चत्वारिंशदङ्गुलो द्वादशतिलान्विनः । अपरः सप्तविंशको विंशतितिलयुक्तः । आरनि (प्रादेश) रहिते (वे) (त्वे) एकः कर्णः सार्धत्रयोविंशकः । अन्यः पञ्चनिलोनस्त्रिचत्वारिंशदङ्गुलः इष्टकाव्यामश्च त्रयोदशा- झुलस्त्रयोदशतिलयुक्तः। अथ पक्षाग्रीयापक्षमध्ययोर्नमनमाह-- पक्ष+येत् पक्षनमनी-पुरुषमात्री | तम्याः सप्तमेन पक्षाग्रीयापक्षम- ध्ययोः पक्षेष्टकांशस्य तिर्यक्फलकानि नमयेत् । तस्य साष्टादश- तिलपञ्चदशाङ्गुलव्यामस्य पक्षेष्टकांशस्य निर्यक्फलके यथा सपञ्च- तिले सप्तदशाङ्गुले भवतः तथा फलकानि तक्षेन् । द्वे पक्षेष्टके पार्थमंहिते पक्षमध्यीया षडश्रिः पक्षेष्टकामुत्तरपूर्वदीर्घकर्णा भूमो लिखित्वा तस्या दक्षिणतः त्रिंशदलं समचतुरश्रं कृत्वा तस्य दक्षिणपूर्वमधैं अ (पूर्वम) क्ष्णयाजह्यात्। सा पक्षाग्रीया पञ्च- कोणा। अत्राणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थान इति वक्ष्यमाणत्वात् अणूकसंज्ञे द्वे करणे कार्ये। त्रिंशदङ्गुले वे स मचतुरश्रे दक्षिणोत्तरे लिखित्वा दक्षिणस्य दक्षिणपूर्वमधमक्षण या निरस्येत् । उत्तरस्योत्तरापरं। एतदेकमणूकं । त्रिकोणं द्वितीयं । षष्टयङ्गुलमेकं फलकं । अन्ये चतुर्थसविशेषे ॥ अथोपधानं- उप-शिरसि अग्रेणैका । तस्याः पश्चात्तिस्रः। तस्य 1 दीर्घचतुरश्रस्य समकर्णस्याकर्षणेन विषमकरणक्षेत्रसम्पादनं प्रजम्बनम् ॥ पा। SULBASUTRA. 35

·274
आपस्तम्बशुल्बसूत्रम्
अप-पञ्च
पादेष्टकाः। उदीची रीतिः ।
पूर्वे-एकादश
उदीच्येव रीतिरात्मन्येव ।
अप-ग्र
एताः षट्पञ्चाशदप्युदगायताः ॥
एकोनविंशः खण्डः
:
कपर्दिभाष्यम्
चतस्रश्चतस्रः पक्षाग्रीयाः पक्षाग्रयोः पक्षाप्यय-
योश्च विशयाः ॥ १॥
ता आत्मनि चतसृभिश्चतसृभिष्षोडशीभि-
यथायोगं पर्युपदध्यात् ॥ २ ॥
विपर्यस्य कारिता उत्तरे पक्षे । चतस्रश्चतस्रो विशयाः।
पक्षसन्ध्योर्दक्षिणपक्षाप्यये विपर्यस्य कारिता उत्तरे पक्षेष्टका
मात्रम् । पक्षयोरात्मन्यभ्रष्टकामात्र। ता इति विशयाः प्रसवमृ-
श्यन्ते | आत्मनि चवसभिश्चतसभिषोडशीभिः विपर्यस्य कारि-
ताः। दक्षिणपक्षाप्ययस्था यथा तैरेताभिश्चतसाभरुपदध्यात् तथा
चतसृभिरुत्तरपक्षाप्ययस्थाः । प्रतीत्यस्मिन्नर्थे परिशब्दः ।।
चतस्रश्चतस्त्रः पक्षमध्यायाः पक्षमध्ययोः पक्षे-
ष्टकाभिः प्राचीभिः पक्षौ प्रच्छादयेत् ॥ २४ ॥

·कपर्दिभाष्यम् 275 पक्षमध्ये भवा चक्रभूताश्चतस्रो दक्षिणे पक्षमध्ये चतस्र एवोत्तरपक्षमध्ये । पक्षेष्टका उक्तलक्षणाः । ताभिः प्रागा- यताभिः पक्षी पाच्छादयेत् । पक्षयोरुपदध्यात् । विपर्यस्य कारिताश्चत्वारिंशत् ॥ अवशिष्टं षोडशीभिः प्राच्छादयेत् ॥ ५ ॥ शिष्ठमाग्निक्षेत्रं षोडशीभिः उपदध्यात् ॥ अन्त्या बाह्यविशेषा अन्यत्र शिरसः। अप- रस्मिन् प्रस्तारे पुरस्ताच्छिरसि हे पोडश्यौ वाह्य- विशेपे उपदध्यात् ॥ अन्ते भवा अन्त्याः अग्नयन्तस्थाः। ता बाह्यविशेषाः वाह्यतस्मविशेषाः । अन्यत्र शिरसः-शिरो वर्जियित्वा । आत्मनि मध्ये षट् प्राच्यः षट् प्रतीच्यः । आत्मनि रीतिद्वयम् । अवशिष्टं पुच्छे च । तामु यदि षोडशीभिरेवोपीयन्ते सङ्ख्या पूर्यते किं तु भिद्यते । चतसृष्वपि सतिषु भेदो वर्जनीयः । तस्मादर्धाश्चोपधेयाः । कथमनुच्यमाना उपधीयन्ते नोच्यमानाः? उक्ता एवं 'यञ्चतुरश्रं त्रयश्रि वा सम्पयेतार्थेष्टकाभिः पादेष्टकाभिर्वा प्रच्छादयेत्' इति वदता । श्योपधीयन्ते अतिरिच्यते सङ्ख्या; नैष दोषः, ऊनाधिकप्रस्तार इत्युक्तं पूर्वस्मिन् पटले । पुच्छे रीतिद्वयम् । तिस्रस्तिस्रोऽ- धैष्टका उपधाय पोडश्यः पुनश्चोत्तरे पार्षे एकैकोऽर्थः । एवमात्मनि द्वयो रीत्योदक्षिणतस्तिस्रोऽर्धेष्टकाः । ततो द्वे पोडश्यो एकैकोर्षः। शिरास तिर्यग्ट्रे घोडश्यौ। एवमष्टोचरं ननु यद्य/- ·276 आपस्तम्बशुल्वमूत्रम् शनद्वयं । अपरास्मिन्निति-पूर्वभागे द्वे षोडश्यो वाह्यतस्स- विशेष घोणाकारे उपदध्यात् । विपर्यस्य कारिता दक्षिणतः ॥ तेऽपरेण हे विशये अभ्यन्तरविशेषे ॥ ७ ॥ द्वाभ्यामधेष्टकाभ्यां यथायोगं पर्युपध्यात् ।। ताभ्यां पश्चादात्मनि अर्धेष्टकामात्र; शेषं शिरसि । अभितो युज्यते यथा तथोपदध्यात् ! चतस्र एता विशयाः ॥ करविन्दीया व्याख्या चत-योः प्रत्येकं चतस्त्रः ॥ पक्षा-याः चकारेण पक्षाग्रीया अनुकृष्यन्ते। पश्नाप्यययोः चतस्र- श्वतस्रः पक्षाग्रीया विशयाः स्युः । ताः सप्तमेन पक्षयोः शेरते । अवशिष्टे चतुर्थेनात्मनि ।। ता आ-ध्यात् आत्मनि प्रविष्टपक्षाग्रीयापरितश्चतमृभिः षोडशीभिः यथा युज्यन्ते तथोपदव्यात् । पक्षाग्रीयाणां च यथा विशेषा- स्साहिता भवेयुस्तथोपदध्यादित्यर्थः ॥ चत-योः यथायोगमित्येव । गतम् ॥ पक्ष-दयेत् यथायोगमित्येव । चत्वारिंशता चत्वारिंशता पक्षेष्टकाभिः पागायताभिः पक्षौ प्रच्छादयेत् ॥ 1 ताः पक्षाग्रीया आत्मनि आत्मप्रदेशे चतसृभिश्चतसृभिः-C

·करावन्दीया व्याख्या
277
---
अब यत्
अवशिष्टं अनुपहिनमग्निक्षेत्र पुच्छावशिष्टं पोडशीभिः
प्रच्छादयेत् । पुच्छमध्ये द्वे रीयो। पूर्वाश्चतुरिष्टकाः। पश्चि-
माष्षडिष्टकाः । द्वे द्वे विशेषमहिने स्यातां । ना एता दश
आत्मनि । आत्ममध्ये तिस्रो नियः । पाच्यश्चतुरष्टका
आत्मन्येव । पश्चात्पुरस्ताचोदीच्यौ दे रीत्यौ चतुरिष्टके ।
ता विंशतिः । शिरसि हे षोडश्यौ ।।
अन्या-रसः
-
अन्ते उपधेया अन्त्याः । पुच्छे चतस्रः आत्मनि चतस्र ।
बाह्यविशेषाः-बहिर्गतविशेषाः। न चात्र मङ्ख्यापूरणं; मङ्ख्याः
याःस्थाने द्विशनविनियोगात् । तथाहि-पट्पञ्चाशत् पादेष्टकाः
अष्टावष्टौ पक्षाग्रीयाश्चत्वारिंशञ्चत्वारिंशत्पक्षेष्टकाः । अष्टौ ।
पक्षमध्यीयाश्चत्वारिंशत् षोडश्यः। एवं द्विशतः ।।
अप-ध्यात्
द्वितीये प्रस्तारे शिरसः पूर्वभागे मागग्रे वाह्यविशेषे
द्वे षोडश्यौ ॥
ते-
तयोषोडश्योः पश्चात् प्रागग्रे शिरस्यपादेष्टकामात्रे
विशये विशेषेणात्मनि । एवं विशये द्वे षोडश्यावन्तर्विशेषे ॥
द्वाभ्यां-ध्यात्
ते इसेव । ते विशये इष्टके द्वाभ्याम'ष्टकाभ्यां विश
याभ्यां यथायोगं परिगृहीयात् । षोडश्योर'ष्टकयोश्च यथा
विशेषास्संहिता भवेयुः तथोपदध्यादित्यर्थः ॥

·27S आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् Parmane -- Anand सुन्दरराजीया व्याख्या चत-ग्रयोः तामामधेष्टकामात्राण्यात्मनि । ता+ध्यात् दक्षिणाग्राभिः दक्षिणाप्ययस्था उदीचीरितराः ॥ चतस्त्र-ध्यीयाः पक्ष-दयेत् अशीत्या प्रागायताभिः ।। अव-दयेत् अणूकाः पञ्चदशभागीयानां स्थान इति वक्ष्यमाणत्वात् अणूकाभिः सह प्रच्छादनभेदपरिहाराय तत्र पुच्छात्मशिरस्सु पूर्व- निहिताभिःपादरीतिभिस्सह षोडश रीतयः उदीच्यः । पुच्छाग्रे पादरीतिरुक्ता। द्वितीयस्यां पार्श्वयोरणूके मध्ये चतस्रः षोडश्यः। एवं तृतीयाषष्ठीत्रयोदश्योऽणूकाभिरेव द्विप्रकाराभिः सन्ध्यन्त- राळे द्वादश षोडश्यः प्रगायताः शिरसोऽपरार्धे हे षोडश्यौ द्विशतः प्रस्तारः॥ अन्त्या-शिरसः च शब्दोऽत्राध्याहर्तव्यः । द्वाभ्यां विशेषाः। अन्तेषु या उपधेयास्ता बाह्यविशेषाः षोडश्यो भवेयुः । एतच्चात्मन्येव । पक्षयोरशक्यत्वात् पुच्छ भेदसम्भवाच्च । तस्मादात्मनः श्रोण्यं- सेष्वष्टौ षोडशीर्दक्षि(णाग्रा)णा उदगग्राश्चोपदध्यात् । एकैकत्र द्वेवे । अस्मिन् पक्षे यच्चतुरश्रं त्र्यश्रि वेति वक्ष्यमाणाभिः पाद्यामिः सङ्ख्यापूरणं । तत्र पुच्छाप्ययस्य पुरस्ताद्दे अर्धे शिरसोऽप्ययस्य पश्चाद्धे अर्धे । तासां मध्ये चतुर्विशतिः पाद्याः।

·कपर्दिभाष्यम्
279
पार्श्वयोः षट् षट् षोडश्यः। यद्वा एताः पाद्याः षोडशीश्वः
षत्रिंशतमुद्धृत्य पत्रिंशदा)निधेयाः। तत्र दक्षिणपार्श्वस्था
प्रागुत्तरावशेषाः विपरीता उत्तराः। पुच्छमध्ये षट् षोडश्यः
पागायनाः। ननः पा(तत्मा)वयोश्चतस्रोऽर्धेष्टकाः । शेषं पूर्ववदेव ।
अ(त)त्र आत्मनि प्राच्यः पञ्चरीसः उदीच्यो वा अष्टौ ।
अपर-ध्यात्
तेअप-शेप
एते अपि प्रागग्रे।
द्वाभ्यां-ध्यात्
तयोः षोडश्योर्मध्ये शिरमोऽप्यये हे अर्धेष्टके इयर्थः ।
कपर्दिभाष्यम्
बाह्यविशेषाभ्यां परिगृह्णीयात् ।
उभयत्र तृतीयापदश्रवणात् विध्यन्तरमेतत् न पूर्वयोर्वि-
शेषणम् । चशब्दोऽध्याहर्तव्यः बाह्यविशेषाभ्यां चेति । बाह्य-
विशेषाभ्यां चार्भेष्टकाभ्यां परिगृह्णीयात् । शिरस्यनवकाशा-
दात्मन्येव ।
आत्मनः करणीनां सन्धिषु षोडश्यो बाह्य-
विशेषा उपदध्यात् ॥८॥
आत्मनः करण्यः, तासां सन्धिषु श्रोण्यंसेषु चतस्रः
षोडश्यो बाहविशेषाः प्रसन्तविशेषाः ॥
चतस्रश्चतस्रोऽर्थेष्टकाः
: पक्षाग्रयोः ॥ ९ ॥

·280 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् : .. नखाकारेष्वर्धेष्ठकाश्चपिधेयाश्चतस्रश्चतस्रः ।। पक्षेष्टकाभिरुदीचीभिः पक्षौ प्रच्छादयेत् । उदगायताभिः पक्षयो रुपदयात् । पटपञ्चाशद्विपर्यस्य कारिताः। तिस्रस्तिस्रोऽर्धेष्टकाः पुच्छपार्श्वयोः ।। १० ॥ तिम्रस्तिस्रोऽर्थेष्टकाः पुच्छपार्थयो ह्यविशेषाः ॥ अवशिष्टं षोडशीभिः प्रच्छादयेत् ॥ ९१ ॥ अवशिष्टमग्निक्षेत्रं षोडशीभिः प्रच्छादयेत् ॥ अन्त्या वाद्यविशेषा अन्यत्र पुच्छात् । गतमेतत् । पुच्छं वर्जयित्वा । करविन्दीया व्याख्या बाह्य-यात् ते इत्येव । ते एव षोडश्यौ बाह्यविशेषाभ्यामन्याभ्या- मर्याभ्यां परिगृतीयात् । एते अर्षे शिरस्यनवकाशादात्मनि भवतः। एतदुक्तं भवति-विशयषोडश्योः पुरस्ताद्विशयभूते बहिर्विशेषे द्वे अर्वे तथाऽऽत्मनि विशयषोडश्योर्दक्षिणत उत्तरतश्च बहिर्विशेषे अन्ये अर्धे इति ॥ आत्म-ध्यात् आत्मनः करण्य आत्मकरण्यः। तासां सन्धिषु श्रोण्यं. सेषु षोडश्यः चतस्रः। सर्वत्र छान्दसो विभक्तिव्यत्ययः । आत्मनि पक्षाप्यययोस्समीपेषु बाह्यविशेषाश्चतस्त्रः, षोडशरुिप- ·सुन्दरगजीया व्याख्या 291 wameramma दध्यात् । अन्त्या बाह्यविशेषा इति वक्ष्यमाणेऽपि बाद्यवि- शेषग्रहणं सङ्ख्यापूरणाय। पादानां चार्धानां च उपधानार्य षोडशीनामुद्धरणे प्रमक्ते आसामुद्धरणं मा भूदित्येवमर्थम् ॥ चन-याः प्रनिपक्षं चतस्रोऽर्भेष्टकाः बाबविशेषा इत्येव ॥ पक्ष-दयेत् पक्षयोरुदीच्यः पोष्टकाः मप्त नियः ।। तिस-वयोः वाभाविशेषा एवं ॥ अव-येत् अवशिष्टमात्मनि प्रयस्त्रिंशत् षोडशीस्थानं पुग्छद्वादश- षोडशीस्थानम् ॥ अन्त्य-च्छात् अन्यास्सर्वा वाद्यविशेषा भवेयुः पुच्छादन्यत्र । पुच्छे त्वन्याष्षोडश्योऽभ्यन्तरविशेषा एव । सुन्दरराजीया व्याख्या बाह्य-गृहायात् ते षोडश्यो बाह्यविशेषाभ्यां द्वाभ्यामर्धेष्टकाभ्यां दक्षिणत उत्तरतश्चात्मनि परिगृहीयात् ।। आत्म-ध्यात् अष्टाधेरात्मनोऽष्टौ करण्यः। तत्र दक्षिणोत्तरपार्श्वकरण्योः श्रोण्यंसकरणीभिः सह चत्वारः सन्धयः। तत्र श्रोणिसन्ध्योढे प्रत्यगने षोडश्यौ। अंससन्ध्यो प्रागग्रे। एवं चतस्रषोडश्यः । ये तु चत्वारः पूर्वापर(कोव्योः) करण्योस्सन्धयः तत्र पूर्वयो- SULBASUTRA. 36 ·282 स्तावद्वाह्यविशेषाभ्यां पग्रिहीयादित्यष्टके उक्त। अपरयो- रापि प्रवेमाश्याथै भदरिडागर्थ चाध्यः एवोपधेये । चनत्रयोः पश्रयेत एकै पट्पवादाता । नित्र-याः वाद्यविनेपा : कपर्दिभाष्यम् यञ्चतुरनं त्र्य (श्रि)अं वा मम्पद्येता'ष्टकाभिः पादेष्टकाभिर्वा प्रच्छादयेत ॥ सर्वत्र पोडश्य एव शेरने । यदि तथा क्षिप्येरन् भिद्येत सर्वत्र । अतो भेदपरिहाराय यत्ने क्रियमाणे त्रिकोणं चतुरश्रं वा प्रकारट्यं सम्पद्यते । पूर्वस्मिन् प्रस्तारे चतरश्रं सम्पद्यते त्रिकोणं च । इह त्रिकोणमेव । तत्र अर्धेष्टकाभिः पादेष्टकाभिर्वा प्रच्छादयेत् उपदध्यात् । पुच्छाप्यये चतस्रः षोडश्यो विशयाः। प्राच्यौ द्वे प्रतीच्यौ द्वे । तासां पश्चात् दश षोडश्यः । तिर्यक्पुच्छेऽपि। विशयानामभितो द्वावधों द्वावा- त्मनि' । तासां पुरस्ताच्चतस्रः षोडश्यः प्राच्यश्चतुर्थ्यः2 पिताः। तासां पुरस्तादष्टादश षोडश्यो दक्षिणायताः उद- गायताश्च पुरस्ताविपर्यस्ताः षडुत्तरे पार्थे । तासां पुरस्ता- चतस्रोऽष्टकाः। नासां पुरस्ताच्चतस्रः पोडश्यः प्रतीच्यस्ताभिः प्रसर्पिताः । तासां पुरस्ताव षोडश्यौ नानाग्रे प्राच्यौ प्रस- MAAN 1द्वावर्धावात्मनि-B. 2 चतुर्भिरधै:-B.

·2.3 - तयोमध्य द्वावधौ । आत्मन्यधपाएकामात्री । आत्मनि द्रावधों विशयावभिनः । अर्धपाडव्या महिना - । एवं द्वाद- शोनं शतद्वयम् । इह केचिदीघायुषम्नृत्रमेनदनादृत्य स्वमनी- पिकया करणान्तरमुत्पाद्य मलयावरणमेव कुर्वन्ति । किं नाम नेपामशक्यम् ? वयं तु मूत्रकारमनानुमारणोतं गृहीमः । करविन्दीया व्याख्या एवं क्षेत्रपूरणं कुन्वा प्रकृतिनः पामं मक्यापूरणं एवं कर्तव्यमिसाह- यञ्च-इयेन एवं षोडशीभः प्रच्छाद्यमाने नयापुरणाय काम- चिदुद्धृतामु च यत् क्षेत्रं चतरथ व्यथि वा सम्भवेत् नन क्षेत्रमः- ष्टकाभिः पादेष्टकाभिर्वा प्रच्छादयेत्-ताभिस्मङ्ख्यां पूरयेदित्यर्थः ननु प्रच्छादयेदिति वचनेन सङ्ख्यापूरणं कथम् ? उच्यते। तत्तदग्नौ प्रच्छादनविध्यनन्तरं सख्यां पूरयोदति विधानात् । इह च षोडशीभिः प्रच्छादिते सयाया अममाप्तेस्तत्पूरणा- पेक्षया द्वितीयमच्छादनवचनं सख्यापूरणार्थमेवेति गम्यते । किञ्च द्विविधः प्राकृतोऽग्निः समचनुरश्रमात्रेष्टका असमचतु; रश्रमात्रेष्टकाश्च । प्रथमे चतुरश्रानो पञ्चदशभागीयाभिरर्धेष्टका। मिश्च सङ्ख्या पूरिता । द्वितीये पादेष्टकाणूकाषड्भागीया- भिश्च पूरिता । तदिहापि पादा अर्धा अणकाश्च विहि। तास्सन्ति । तस्मात् पादेष्टकाभिरर्धेष्टकाभिश्च सङ्ख्या पूरिता द्वितीये षोडशीभिश्च यथा योगं सख्यापूरणं युक्तमिति गम्यते। 3 तेषा शत्यं-A& 1मात्र-B. 2 आत्मनि षोडश्यौ यदर्भित.-B. 4 णानुकं न-A. B.

·281 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् किञ्च सङ्ख्यापूरणस्य न्याय्यत्वे मति अनोपदिष्टेष्टकाभ्योऽ- न्याभिस्सङ्ख्यापूरणस्याशक्यत्वात् पादाभिरर्धाभिश्च मुकरत्वा- चाभिरेव सङ्ख्यापूरणं युक्तनरम् । अतः प्रच्छादितासु काश्चिदु- इस पादधिषोडशीभिर्यथायोगं यावत्सङख्यमुपधेया इति ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या अव+दयेन् यञ्चतुरनं त्रयश्रि वेति पाद्यार्धाभिः सङ्ख्यापूरणं, तत्रा- (या) र्धाभिः पूरणपक्षे आत्मनि प्राच्यः षड्रीतयः। तत्र दक्षि- णोत्तरयोर्मध्ये षट् षड(ध्यार्धाः। द्वितीयस्यां पश्चात्पुरस्ताच्च द्वे अर्धे उक्त । तयोः समीपेद्वेषोडग्यौ प्रागायते। तयोर्मध्येऽष्टावधे- टकाः। एवमेव पञ्चमी रीतिः। प्रागायताभिः द्वादशभिः षोडशी- मिर्मध्यरीती द्वे। पुच्छाप्यये द्वे षोडश्यो । प्रसगग्रपुच्छं पञ्चदशा- गुलन प्राप्ते। तयोः पश्चाहे प्रागग्रे आत्मानं पञ्चदशाङ्गुलेन प्राप्ते तयोः पश्चाच्चतस्रः षोडश्यः उदगायताः। पुच्छाग्रे दक्षिणतोऽ- भ्रष्टका पूर्वमुक्ता । तस्या उदक् षोडश्युदगग्रा तस्या उदग्वे अर्धे ततो हे षोडश्यौ ततो वे अ(यें)धै ततः षोडशी। नतो(ा)र्धा पूर्वमुक्ता। एवं द्विशतः प्रस्तारः। पाद्याभिः पूरणपक्षे आत्मनि दक्षिणपार्वे द्वादशाऱ्या उदृत्य वा अष्टौ चतस्रः षोडश्यो निधेयाः । एवमुत्तरपार्वेऽपि । अस्मिन्नपि प्रस्तारे प्रकारान्तरमाइ- अन्त्य-च्छात् अत्रापि वाशब्दोऽध्याहार्यः। यथा पूर्वस्मिन् प्रस्तारे ·सुन्दरजया व्याख्या अन्त्या वाद्यविशेषा इति षोडश्यो विहिताः तथाऽत्रापि श्रोण्यं- मेषु दे द्वे षोडश्यो पागग्रे प्रत्यगग्रे चेत्यष्टा निधयाः । एतदप्यश- क्यत्वात्पक्षयोन भवति । अस्मिन् पक्षे शिरोऽप्यये अर्धेनोपधेय। पुच्छाप्ययेऽप्यर्षे हे उपधेये। पार्थम्याश्चतस्रो रीनयोर्धेऽष्टकाभिः- रणीयाः । मध्यमरीत्योः पोडशषोडश्यः पुच्छाग्रमध्ये षट् षोडश्यः । नतः पूर्वस्या मध्ये द्वे पोडश्यौ । शेषेऽाः । ततः पूर्वस्यां मध्ये दे पाच्यौ षोडश्यो। शेषं पूर्ववदेव । एष द्विशनः । पाद्याभिः पूरणपक्षेऽपि पूर्ववन्सर्वत्राविशेषात् पाद्याभिः सम्भवेऽपि विपरी- तविशेषा उपधेयाः। केचित्तु अन्त्या वाह्यविशेषा इति पूर्वमुक्तम् । तयोरेव प्रस्तारयोः शेषमाहुः । तदनुपपन्नं, अन्त्यानां षोड- शीनां अनियनविशेषाणामभावात् । उभयस्मिन् प्रस्तारे प्राहुः अन्या इति न केवलं षोडश्य एवं गृह्यन्ते । अपितु याः काश्चान्त्या उपधेयाः ताश्च बाह्यविशेषाः कार्या इति । तेषां शिरसि द्वे षोडश्यों बाझविशेषे वाह्यविशेषाभ्यां परिगृहीयात् । आत्मकरणानां सन्धिषु षोडश्यो वाह्यविशेषा इति बाह्यविशेष शब्दकं अनर्यकं स्यात् । अन्यत्र शिरसोऽन्यत्र पुच्छादिति च विरुध्येते । शिरसि पाद्यानां पुच्छपायोरा (र्धा) नां च बामविशेषाणामेवेष्टत्त्वात् ।। यञ्चतु-येत् प्रस्तारद्वयसाधारणमिदम् । षोडशीभिः पूरयितुमशक्योप यावद्विशतपूर्ति अर्धाः पाद्या उपधेयाः। तत्राारहिताभिः पायाभिः सङ्ख्यां पूरयितुमशक्यत्वात् । तस्मादाभिः संमिश्रा- भिर्वा पाचामिः पूरणम् । तत्मकारश्च पूर्वमेवोक्तः ॥

·286 womemad कपर्दिभाप्यम् अणूकाः पञ्चदहाभागीयानां स्थाने ॥ १३ ॥ व्यत्यासं चिनुयाद्यावतः प्रस्तारांश्चिकीर्षेत् ॥ स्थानशब्दः प्रयोगवाची! अगृकाश्चतुर्भागीयाः मङ्ख्या- पुरणे चोदिताः पञ्चदशभागीयाश्च सत्यापूरणे चोदिता इति यावत् । अस्मिन् प्रस्तारे मङ्ख्या न पूरिता मूत्रकारेण । तत्र ताभिस्सङ्ख्या पूरयिनव्या यदि ताभिः पूर्यने । अस्मिन्ननौ तावता न शक्यते अणूकाभिस्मङ्ख्या पूरणम् । शक्यते तु प्रकृती। तस्मात्प्रकृयों योगः। तत्र शक्यने द्वितीये प्रस्तारे ताभिः पूरयितुम् । तत्र द्विशनपूरणमवश्यं कर्नव्यम् । प्रतिप्रस्तारं पूरयेदिति वचनात् । इह तु मइस्रमङ्ख्यैव पूरयितव्या इत्युक्तं पूर्वस्मिन् पटले । तम्मात्प्रकृतो योगः। तत्र श्लोकाः पक्षेष्टकानां करणं विपर्यस्यामिष्यते । पक्षाग्रीयास्तथैवार्धे विपर्यस्यैव कारयेत् ।। विपर्यस्त्वैव कर्नच्याष्षोडश्यः पाडशीद्वयम् । साहस्रेऽथ द्विषाहस्रे पञ्चषष्टिं विदुबंधाः ।। उपधाने यथासूत्रं यथा वात्मनि पक्षयोः । पुच्छे शिरसि शिष्टे च पोडशीनां विदुर्बुधाः ।। षट्माच्यः षट्पतीच्यश्च आत्मनि द्वादश क्षिपेत् । शीणि द्वयं क्षिपेत्तिर्यगुक्ता एव चतुर्दश । शिष्टं रीतिद्वयं पुच्छे तथा चात्मन्यपि द्वयम् पोरशाष्टकास्तास्तु क्षिपेच्च त्रिपुरीतिषु ।।

·करविन्दय व्याख्या 287 एकैकमुत्तो पार्थ निम्निस्त दक्षिण । शिष्टे निचंग्दर्शव' म्यादष्टोनरगनदयम् ।। पुच्छाप्यये तु विशयाश्चनम्बपोडशीः क्षिपेन् । षोडश्यावप्यये पाच्यों ने चाय शिरसि क्षिपेत् ।। मध्य नयोश्च द्वावों चनस्रो विशयाः क्षिपेन् । आत्मनश्शेष द्वावर्षी पोडश्या शिरसि क्षिपेत् ।। अन्यत्सव यथामूत्रं द्वादशोनं शनद्वयम् । आत्मनो दक्षिणे पायें बनवा दक्षिणायताः ।। द्वितीये चोत्तर पार्थ षड् दे श्रोण्यंसयोरपि । शिरमश्चाप्यये चैका शिरम्यपि च दक्षिणा ।। एना निधेयाषोडश्यो विपर्यस्तास्तरे द्वये । करविन्दीया व्याख्या अणू-ने परिभाषेयम् । पञ्चदशभागीयाः प्रथमचतुरश्रे उक्ताः । तासां स्थाने कार्यसङ्ख्यापूरणे अणूका भवेयुः। तस्याः परि- भाषाया अनोपदेशः कथम् ? इहोपदिष्टाः षोडश्योऽपि क्षेत्र- साम्यादणूकाशब्देन ग्राह्या भवेयुः इत्येवमर्थम् । तेन अणूकाभि. चतुरश्रेऽनौ सङ्घयापूरणम् । इह तु षोडशीभिश्चोत सिद्धम् । केचिद्यञ्चतुरश्रं व्यश्रिवा सम्पद्यते इत्येतदपि परिभाषामिच्छन्ति। तेन तत्रतत्रागौ तदपेक्षया ताभिरपि सङ्घयापूरणं मन्यन्ते । अत्र पुनः प्रच्छादयेदिति वचनं प्रच्छादनेऽपि चैता यथा भवेयुरित्येवमर्थम् । तेन तत्रतत्रानो सति सम्भवे सत्यां 1 द्वितीयं-B. 2 स्थिमिता आत्मनश्शेष-B. 3 शिरसापि-A.

·288 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् तत्र चापेक्षायां ताभिस्महौभिरपि प्रच्छादनं स्यात् । उपधान- क्रमः द्वितीयचियां शिरसि पाअखे वाद्यविशेषे हे षोडश्यो उपदध्यात्। तयोः पश्चात् पाबुख वाद्यविशेषे विशये द्वे अर्धे । तयोः पश्चात्तद्विशेषश्लिष्टविशेषे द्वे षोडश्यौ विशये आत्मनि । तयो- दक्षिणस्या दक्षिणतो वाद्यविशेषमेकमर्धम् । उत्तरस्या उत्तरतश्च बाह्यविशेषमेकमधम् । नयोर्दक्षिणत उत्तरतश्च बाह्यविशेषेणैकै- कमर्धम् । ततः पश्चादात्मनि प्राच्यषड्रीतयः । दक्षिणस्यां रीत्यां पुरस्तात् बाह्यविशेषा प्रागका षोडशी पश्चाच्च बाह्यविशेषा प्रत्यगका । तयोर्मध्ये षडर्धेष्टकाः। तासां तिस्रः प्रतीच्यस्तित्र उदीच्यः । द्वितीयस्यां रीखां पश्चात् बाह्यविशेषेण दक्षिणामुखे अर्धे । तत्पुरस्तादर्ध- विशेषयुक्तविशेषात् प्रत्यअखैका षोडशी । तस्याः पुरस्तात् षडर्धाः । तामां तिस्रस्तिस्रः प्राच्यः प्रतीच्यश्च । तत्पुरस्ता- दुत्तरतो विशेषा पागका षोडशी। तत्पुरस्तात्तावशेषश्लिष्ट- विषमेकमर्थम् । तत्पुरस्तात् पूर्वोपहितमधमस्येवेति द्वादशेष्टका एषा | तृतीयस्यां रीत्यां शिरोऽप्ययषोडश्याः पश्चादारभ्य आपुच्छाप्ययमष्टौ षोडश्य उपधेयाः । तासां चतत्रः पाच्य. श्चतस्रः प्रतीच्यः । एवमेवोत्तरास्तिस्रो रीतयः । तृतीयावच्चतुर्थी । द्वितीयावत्पञ्चमी । प्रथमावत् षष्ठी । तत्र तिमृणां दक्षिणरीतीनां दक्षिणं पार्श्वमुत्तररीतीनामुत्तरं पार्थम् । दक्षिणानामुत्तराणां च दक्षिणा पार्श्वरीतिद्वयगता । अत्र प्रतीच्यो मुकुलात्मकाः। तत्पतीपमुखाः प्राच्यः । एवं शोभां वितन्वते । पुच्छे मध्यमरीत्यन्तयोोशियषोडश्योदक्षिणत उत्तरतश्च द्वे अर्धे बाह्यविशेषे। ततः पश्चान्मध्ये हे षोडश्यौ । तत्र ·मुन्दरराजीया व्याख्या 289 ते अभिन(स्निम्ब)स्तितोऽर्धेटका इत्यष्टेटकाः। ननः पुच्छाग्रे पभिः षोडशीभिरभितोऽर्धाभिरष्टेष्टकाः । पक्षाग्रयोश्चतस्त्र- श्वनस्त्रोऽर्थेष्टकाः। पक्षद्वये पोष्टकास्सप्तरीयः । ता द्वादश- गनमिष्टका! पादेष्टकाभिश्च पूरणपक्षे एता एव रीतयः । तत्र विशेषः पुच्छगनोपान्तर्गत्यां वाद्याश्चतस्त्रोऽर्धेटका द्विवा कुर्यात् । आत्मान प्रथमद्वितीयपञ्चमपठेषु तन्मव्यगनार्धेषु पश्चिमतो द्वे द्वे अर्धे । अवशिष्टान्यवर्धम्थानेषु पोडशीयुग्मान्युपदध्यात् । द्वितीयापञ्चम्योश्चार्धा द्विधा भिद्यात् । इति तत्रतत्राग्नौ यत्नेन परिहृतः । म इदानीं पुच्छे प्रादु- वि॒भूषति ? नैतत्मारम् । नियतलोकानामिष्टकानामसंबाधेन समुदिताभिरिष्टकाभिस्सङ्ख्यायां पूरितायां यदीष्टकैकदेशे भेद उपजायते स भेदो मर्षणीय एव, अवर्जनीयत्वादेकदेशभेदस्य। अन एव भेदवर्जनं स्वकण्ठनोक्तमाचार्येण द्विशत एप इति ॥ व्यत्या-र्षेत् ननु भेदो वर्जनीय गतम् ॥ मुन्दरराजीया व्याख्या अण+ने प्रकृतौ चतुरश्रानो पञ्चदशभागीयानां कार्य भेदपरि- हारेण सजयापूरणम् । इह तु तत्कार्ये अणका उपघेयाः। तत्र समचतुरश्राणामणूकानामुपधाने द्विशतः कर्तुं न शक्यते । तस्मादणूकक्षेत्राणां ग्रहणम् । तत्रापि षोडश्यो न गृह्यन्ते । अवशिष्टं षोडशीभिरित्येव सिद्धत्वात् भेदसम्भवाच्च । तस्मा- द(न्याअ)णूकक्षेत्रादि(द्वि)प्रकारा इष्टकाः कर्तव्याः। दर्शिते च तासां करणे (पूर्वमेव)। आचार्येण तु करणे नोपदिष्टे । अन्त्या SULBASUTRA. 37 ·200 वाद्यविशेषा इन्यस्मिन् पसे अगृकानामनुपयोगान् । उक्तश्चो- पधानपकारः। अणूकाभिर्विनैव नम्मिन् पक्षे प्रथम एव प्रस्तारे अणकानामृपयोगः कर्तव्यः ।। कपर्दिभाष्यम् कङ्कचिदलजचिदिति श्येनचिता व्याख्यातौ ॥ कङ्कः पक्षिविशेष अलजश्च । कङ्क इव चेतव्यः कङ्कीचन् । अलज इव चेनव्योऽलजचिन् । तौ श्येनचिता व्याख्यानो-पूर्वेणैव श्येनेन व्याख्यानो । मुख्यत्वाद्विशतप्रस्तार- त्वाच्च तस्यैवानिः नान्येव करणानि स एवोपधानमार्गः । सङ्कल्प एव भेदः श्यनोऽलजः कङ्क इति ।। एवमिव हि श्येनस्य वर्षीयांसौ पक्षौ पुच्छा- द्वको सन्नतं पुच्छं दीर्घ आत्माऽमण्डलं शिरश्च । तस्माच्छ्रुतिसामर्थ्यात् ॥२॥ हिशन्दः प्रसिद्धौ । श्येनोऽप्येवमेव । वर्षीयांसो-बृहन्तौ । पक्षौ । कस्मात् पुच्छादी? ? न केवलं वृहन्तौ किं तु तौ वक्रौ। सनतं मम्यङ्नतं आत्मसमीपेऽल्पीयः अग्रे श्येने पृथु उच्यते तत्सन्नतमिति । दीर्घ आत्मा न समचतुरश्रः न मण्डलः नापि दीर्घचतुरश्रः। अमण्डलमिवादीर्घचतुरश्र भूतं शिरः । एवम्प्रकारो लोके श्येनः । एवमेव कङ्कालजो लोके । तस्मात्तदाकारावेव कङ्कालजो तेनैव व्याख्यातौ । श्रुति- ·कपटिमा बम 291 सामर्थ्यात् । सामर्थ्यमभिधानशक्तिः। एतावदेव श्रुत्याऽभि- धीयते । अशक्यत्वात्मर्वसाम्या (मंपा) पादनस्य । न यशङ्क- नीयमर्थ वेदो विदयानि ।। अशिरस्को वाऽनानानात् ॥३॥ वाशब्दः पक्षच्यावृत्तौ। अशिरस्क एव चेतव्यः । कुत इत्याह-आनाम्नानान् ! न हि गिर आनायते । नस्य कथमना- म्नानमित्यत्राह- ज्ञायते च ॥ कङ्कचितं शीर्षण्वन्तं चिन्वीत यः कामयेत सशीर्षोऽमुष्मिन लोके सम्भवेयमिति विद्यमाने कथं ब्रूयात् ॥ ४॥ यदि शिरस आम्नानमास्त शीर्षण्वन्तं चिन्वीतेति कथं ब्रूयादेवेत्यर्थः । यदि शिरस आम्नानं नास्नि नदा युज्यत एवैतद्विशेषणम् । इतरथा विशेषणमनथेकमेव म्यात् । तस्मा- दशिरस्क एव चेतव्यः । यद्यशिरस्कः किमाकारस्स इत्याह- प्राकृतौ वक्रो पक्षौ सन्नतं पुच्छं विकार- श्रवणात् ॥५॥ प्रकृत्यां भवो प्राकृतौ । तावेव पक्षो वक्रीकर्तव्यौ। कुतः ? विकारश्रवणान् । सनतं पुच्छं-पुच्छं च सन्ननं कर्तव्यम् । वक्रपक्षो व्यस्तपूच्छ इति विकारश्श्रूयते । पक्ष- ·292 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम पुच्छानां च वक्रता व्यस्तता च प्रकृतो नास्ति | तस्मा- द्विकारत्वं पक्षपुच्छानाम् ।। यथाप्रकृत्यात्माऽविकारात् ॥६॥ यथामकृत्यात्मा । कुतः१ अविकारात् । न हि तत्र विकारश्श्रूयते । तस्मात्प्रकृतिवदेवात्मा चतुःपुरुषस्समचतुर- श्रश्व। अरनिनार्धप्रादेशेन वा पक्षौ विवधयेत् । द्विपुरुषां रज्जुमित्यादिश्येनवत् । ननु प्रकृतावरबिना बधयेदित्युक्तम् । किमिदमुच्यते अरनिनाऽर्धप्रादेशेन वेनि ? अरनिनेत्यर्ध- विकारत्वप्रतिपादनपरं, न पक्षपुच्छानां तावन्मात्रमायाममा- पादयितुम् । आत्मनश्चतुर्थ चतुर्भागीयाश्चाष्टौ इत्युपधातव्य- मिति श्येनप्रतिपादितं न कर्तव्यम् । यथाप्रकृत्येवात्मा कर्तव्यः । किं च प्राकृतं पुच्छमिति वचनाच उपधानविधिश्च न घटते । श्येन इव चेतव्य इत्येवं क्रियमाणे प्रथम- द्वितीयानामेव विकारो नेतरेषाम् । इतरथा चतुर्थादयोऽपि विकृता भवेयुः। तथाभूताश्च कर्तव्या भवेयुः । तस्माच्च करणानुप्रवेशेन चेतव्य इत्युक्तम् । श्येनवदेव पुच्छम् । करणान्युच्यन्ते-चतुर्थषष्ठाभ्यां यथायोगनतं तत्पथमम् । द्वे पूर्ववत्संहिते द्वितीयमित्यादि । अथोपधानविधिः-अष्टाचत्वा- रिंशत्पथमा उदीचीः पक्षयोः । श्येनवत्पुच्छम् । आत्मन- इश्रोण्योस्तिस्रस्तिस्त्रः पञ्चम्य उदीच्यः । ततस्सप्तम रीतिषु षट्पञ्चाशचतुर्थ्यः दक्षिणायता उदगायताश्च । तासां पुरस्ता- दष्टौ पञ्चम्यः उदगायताः। श्रोण्योश्चतस्त्रः पञ्चम्य अक्ष्णया 1 .. 1 तस्याथ-B. 6 कारणानुप्रवेशेन-A.

·कपर्दिभष्यम :293 1 भिन्द्या । अष्टी पष्टयम्मम्पद्यन्ते । एष द्विशतः प्रस्तारः । अपरस्मिन् प्रस्नारे चनसश्चतस्रो द्वितीया निर्णामयोरप्यययोश्च विशयास्तृतीयाः । चतस्रश्चतस्त्रः पूर्ववदष्टभागावेताः । पक्षे- टकाभिः पक्षौ प्रच्छादयेत् । नवासप्ततिः पुच्छे श्येनवत् । सप्ताष्टमाभिश्श्रोण्यंसेषु द्वे दे पञ्चभ्यो प्राचीः प्रतीचीश्च । प्राच्य सप्त रीनयः । चतुास्तृतीयापञ्चम्यो रीत्योर्मध्ये त्रिंशत् षष्ठयः एका च पञ्चमी । एकत्र षोडशापरत्र चतुर्दश । एवं द्विशतः प्रस्तारः । अथवा स एवानुपुच्छमर्धपुरुषव्यासं समादेशं पुरुषं प्रतीचीनमायच्छेत् । तस्य दक्षिणतोऽन्यमित्यादिना श्येन- वत्पुच्छं कुर्यात् । पक्षी प्राकृतौ द्विपुरुषायामौ। करणानि वक्ष्यामः-द्वादशाङ्गुला यथा भवति तथा तिर्यक् चतुर्थषष्ठाभ्यां नमयेत् । प्रथमं ते एव संहिते यथा तिष्ठनः तथा कारयेत् । द्वितीयं तृतीयमपि यत् पड्भागेनाष्टमभागेन वा वर्धयेदिति त एव वा पुच्छे चतुर्थ त्रयस्त्रिंशदङ्गुलविस्तारं पञ्चचत्वारिंशदछुलायाम चतुर्दशतिलैरूनं सविशेष पञ्चमं अर्धसप्ताङ्गुलव्यासं पट्पार्च त्रयस्त्रिंशत्कर्ण षट्त्रिंशदङ्गुलमष्टभिस्तिलैस्सह सप्तमाष्टमयोः पार्थ एकोनत्रिंशदायाम तु षट्त्रिंशदङ्गुलं चतुर्दशतिलैस्सह पुच्छाप्यये विशययोः अष्टादशाङ्गुलं पुच्छे पञ्चदशाडुलमेव । आत्मान चतुर्थादयो वैकृताः । पुच्छे तु प्राकृता एव । आत्मन्युपधान- विधिस्स एव । तत्र श्लोकाः- अर्ध त्रयोदशं व्यासमाचरस्के हविजि । तथा चतुर्थषष्ठाभ्यां नमयेत्पथमं तु तत् ।। ते द्वे तु संहिते प्राची द्वितीयं करणं भवेत् । 3 व्यासं शिरस्को वा हवि-B. काभि: प्रतीचाभि प-B. प्राच्याः -B.

·291
आपस्तम्बगुल्बसूत्रम्
तृतीयमपि षड़भागमष्टभागेन वर्धितम् ।।
पक्षेष्टकाश्चतुर्थास्स्युः पुच्छं पुच्छवदुच्यते ।
षट्पञ्चाशचतुर्थ्यस्स्युस्तिर्यग्दक्षोद गायताः ।।
अष्टौ पुरम्तात्तिर्यक्च श्रोण्योः षट्पञ्चमीः क्षिपेत् ।
श्रोण्याश्चतस्त्रः पञ्चम्यो भेदवविशतस्तथा ॥
श्येनवत्पक्षपुच्छेषु निधायात्मन्यपि क्षिपेत् ।
प्राच्यां च प्रतीच्यां च त्रिंशदेका च पञ्चमी ।।
तामामेवोत्तर पार्च चतुर्थ्यः षोडशद्वयम् ।
प्राच्यश्चैव प्रतीच्यश्च तथा षोडश दक्षिणे ।।
प्राचीश्चैव प्रतीचीश्च शिष्टे पञ्चमी क्षिपेत् ।
करणस्य विपर्यामं चतुर्थस्यैव नेष्यते ॥
समादेशेऽपि वा पुच्छे विस्तारो द्वादशं भवेत् ।
तथा चतुर्थषष्ठाभ्यां नमयेत्प्रथमं तु तत् ॥
ते द्वे तु संहिते प्राची द्वितीयं करणं हि तत् ।
तृतीयमपि षड्भागमष्टभागेन वर्धितम् ॥
द्वाविंशतिढिगुणितं तिलानां चापि विंशतिः ।
सविशेषश्चतुर्थस्य निर्यक्सत्याधिकं भवेत् ॥
पञ्चमं प्राकृतं विद्यात् षष्ठस्य विकृतास्त्रयः ।
षष्ठस्य पाच त्र्यधिकं कर्णः षट्त्रिंशदष्टभिः ॥
सप्तमाष्टमयोः पार्श्वमूनविंशमिहेष्यते ।
आयामश्चापि षट्त्रिंशचतुर्दशतिलैस्सह ।।
चतुर्थाद्यास्तु विकृताः पुच्छे चैवात्मनि क्षिपेत् ।
अष्टादशाङ्गुलं पुच्छे शययोरन्यदात्मान ।
1र्यगष्टोद्गा-A.
3तियतु त्रिभिः कम्पयेत्-B.
4नवा-B..
2स्तरे-A.

·करविन्दीया व्याव्या 205 करविन्दीया व्याख्या -- कङ्कालजो पसिविशेषौ । कङ्कवचीयते अलजवच्चीयत इनि कङ्कचिदलजचितौ श्येनचिता व्याख्यानौ । नयोविमानेष्टका- करणोपधानानि श्येनम्येव कार्याणीत्यर्थः । मुख्यत्वात् पूर्व- श्येनेनेति केचित् । आनन्तर्याद्वितीयश्यनेनेत्यन्ये । अविशेषा- दुभाभ्यांमित्यपरे । उक्तं येनम्बरुपमनुभाषते अत्रैव शिरमो भावप्रतिपादनार्थम् ॥ एवात् एवमिव हीति गतम् । श्येनस्य वर्षीयांसौ दीर्घतरी पुच्छाद्वक्रौ पक्षी मन्ननं पुच्छं आत्मसमीपे हसीय अग्रे व्यस्त दीर्घ आत्मा न समचतुरश्रः अमण्डलः न मण्डलाकार:- ईषन्मण्डलः । न वा शिरश्च विद्यते । तच्चापि न मण्डलं नापि समचतुरश्रम् । एवमिव श्येनो लोके दृश्यते । एता- वदेव श्येनसादृश्यमग्नेः । कुतः? श्रुतिसामर्थ्यात्-सामर्थ्य- मभिधानशक्तिः । एतावदेव श्येनश्रुसा विधीयते । यदे- तद्वक्रपक्षता व्यस्तपुच्छता दीर्घात्मताऽमण्डलता सशिरस्कता च । तस्मात् कङ्कालजावपि तदाकारौ चेतव्यावित्यर्थः॥ अशिर--नात् अशिरस्को वा श्येनः श्येनः अनाम्नानात् । नहि पक्ष. पुच्छात्मगतवक्रतादिवच्छिरस आन्नानमस्ति । श्येनविधानसा- माच्छिरसो विधानमस्तीति गम्यत इति केचित् । वयसा वा एष प्रतिमया चीयत इति प्रकृतावपि पक्षादिवत् शिरोविधानं प्रसज्येत । नैष दोषः । तत्र हि पक्षपुच्छविधानं परिसङ्ख्या- ·296 आपस्मतबशुल्बसूत्रम् नार्थम् । नयत्रापि नच्चोदकागतमेवेति तस्मात् सशिरस्कश्श्येनः। किञ्च विज्ञायते च कङ्कचितं शीर्षण्वन्तं चिन्वीतति । यदि चोदकप्राप्तथा कङ्के शिरो विद्यते तत्कथं बूयात् ब्राह्मणं कङ्कचितं शीर्षण्वन्तं चिन्वीतेति ? न ब्रूयादेवेत्यर्थः । तस्माद- शिरस्कः श्येनः । कङ्के शिरोविधानात् । तथा ते वयोमात्र- सादृश्ये प्रकृते प्राप्ते श्येनपातिविधानसामर्थ्यादेव श्येने शि- रोऽप्यस्तीति गम्यते । त्रिवृत्ते अग्ने शिरः' इत्यादिना शिर- स्युपधानदर्शनाच्च । अतस्तयोर्विकल्प इति मन्वानः वाशब्द ब्रूते । तत्र कङ्कश्श्येनोऽलज इति सङ्कल्पमात्रभेदः नाकारे । दाक्षायणयज्ञादिवत् अशिरस्कश्श्येन इत्युच्यते ।। प्राकृ-रात् प्रकृतिवदेव पक्षो वक्रौ पुच्छात् सन्नतं वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छ इति विकारश्रवणात् । आत्मा तु यथा प्रकृत्या । यद्वा यथाप्रकृतिरविकृतः समचतुरश्रः चतुष्पुरुष इसर्थः । अविकारात्-न हि विकारः श्रूयते । पक्षपुच्छेषु विकारग्रहणं नात्मनि । तस्मात् प्राकृत एवात्मा। अरनिनार्थप्रादेशेन च एकैकं पक्षं प्रवधयेत् । यद्यपि प्राकृतौ पक्षावित्युक्तं तथापि पुच्छस्याप्राकृतत्वश्रवणादुक्तपकारा पुरुषमात्रता गम्यते । तस्मात्पुच्छे पादेशमुपधाय पक्षयोविभजेदिति केचिन्मन्यन्ते । केचित्पक्षयोः प्रकृतित्वविधानादात्मनोऽविकारत्वाच्च पुच्छं स- प्रादेशं मन्यन्ते । उभयस्मिन् पक्षेऽप्युक्तमकारेणाभ्युन्नेया इत्या- चार्यों मन्यते । अत्र पुच्छस्यापकृतित्वपक्षे प्रथमद्वितीय- करणानां विकारः11 इतरथा तेषामपि करणान्युच्यन्ते । चतुर्थषष्ठाभ्यां प्रथमं करणं यथार्षत्रयोदशव्यासं भवति तथा 1 विकल्पः.

·करविन्दीया व्याख्या 297 प्रजम्भयेन् । ते वे प्राची संहिने । तद्दिनीयं प्रथमस्य षड्भाग- मङ्गुलं तृतीयम् । उपधानमुच्यते-दक्षिणे पक्षे अष्टाचत्वा- रिंशतपथमा उदीचीस्तथोत्तरे दक्षिणाः । पुच्छेऽशिरस्कपक्षो- क्तमेव । त्रिंशदात्मनि । श्रोण्योस्निसास्तिस्रः पञ्चम्य उद- गायताः दक्षिणायनाश्च । तासां पुरस्ताचतुर्था)ीनामर्धेष्टकाः सप्त रीतयः । नाः षट्पञ्चाशत् । तामां पुरस्तादष्टौ पञ्चम्यः । श्रीयंसेषु चतस्रः । पञ्चमीरक्ष्णयाभिन्द्यात् । द्विशत एष प्रस्तारः । द्वितीयप्रस्तारे चतस्रश्चनस्रो दिनीयाश्चतस्रश्चतस्त्र आत्मानमष्टभागावताः । पक्षेष्टकाभिः प्राचीभिः पक्षी प्रच्छादयेत् । एकैकस्मिन् पक्षे षट्त्रिंशत् । पुच्छे तु पूर्ववद्वादश सप्तम्यस्त्रयो- दशाष्टम्यश्च । श्रोण्यंसेषु द्वे द्वे पञ्चम्यो प्राच्यौ । आत्मशेषे चतुर्थीना मष्टेष्टकाः प्राच्यस्सप्त रीतयः। तृतीयपञ्चमरीयोमध्ये चतस्रश्चतृ रुइत्य त्रिंशनं षष्टिमेकां पञ्चमीमुपदध्यात् । तासा- मेकत्र षोडश षष्टिरिति । तत्र चतुर्दश एकत्र एष द्विशतः प्रस्तारः । सपादेशपक्षे पुच्छे पुरुषव्यासं प्रादेशपुरुष प्रतीचीनमायच्छेत् । दक्षिणतोऽन्यमुत्तरतश्चेत्यादिना पुच्छं कुर्यात् । पक्षी प्रकृतावेव । करणविशेषो तिर्यगृजुत्वेन द्वादशाङ्गुलं भवति तथा प्रथमं करणं प्रजम्भयेत् । ते द्वे प्राचीत्यादिना द्वितीयम् । तृतीयस्यापि षड्भागमष्ट- भागेन वर्धितम् । चतुर्थादीनि द्विविधानि-पुच्छचतुर्थे त्रय- त्रिंशदङ्गुलविस्तारं । तस्य सविशेषः चतुश्चत्वारिंशदङ्गुलयः विंशति तिलाधिकाः । पञ्चममर्धसप्तदशाङ्गुलव्यासम् । षष्ठस्य पार्थ 1 षड्भागमिति. 2 चतुर्दशाना. 3 षष्टिः । एकत्र चतुर्दश चतुर्दश; एतौ- 3 पञ्चमी। तस्य यथा 3613 SULBASUTRA. 38 ·298 आपस्तम्बगुल्बसूत्रम् व्यामः त्रयास्त्रिंशदङ्गुलकम् । ताप्षट्त्रिंशदलियः । साष्टमयोस्स एव पाश्चमान्यावक्ष्णयावस्थित एकोनत्रिंशदङ्गुले । आयामष्षत्रिंशदङ्गुलयः चतुर्दश निलाश्च । पुच्छाप्ययविशय- योरष्टादशाङ्गुलम् । पुच्छे पञ्चदशाङ्गुलमात्मतिलचतुर्थ्यादयो विकृताः पुच्छ उपधेयाः । प्राकृत एवात्मान उपधानाविधिः । स एष द्वितीयश्येनः। विकृते तत्रोक्तकरणान्येवमुन्नीय कृत्वा चेतव्यम् ॥ सुन्दरराजीया व्याख्या व्यत्या-चिकीर्षेत् कङ्क-ख्यातो - 'कचितं शीर्षण्वन्तं चिन्वीत यः कामयेत शीर्षण्वान- मुष्मिन् लोके स्यामिति'। अलजचितं चिन्वीत चतुस्सीतं प्रतिष्ठाकाम' इति श्रुतावनी श्येनचिता पूर्वेणोत्तरेण वा व्या- ख्यातौ । अथोक्तस्यैव श्येनचितः प्रकारान्तरं विधित्सन् उक्तौ तावत्पकारौ युक्ततराविति दर्शयितुमाह- एवमिव-मर्थ्यात् यथाऽस्माभिरुक्तं एवमिव हि पततः श्येनस्य पक्षौ पुच्छा. द्वर्षीयांसौ वक्रो च मध्यतः पुच्छं च सन्नतमप्ययप्रदेशे आत्मा च आमण्डलः ईषन्मण्डलरूपः शिरश्चैवं भवति । तस्मात्- तच्छब्दश्रुतेः यच्छब्दाध्याहारः कार्यः । यस्मादर्थे वा हिशब्दः। यस्मादेवरूपः श्येनस्य पक्षपुच्छादिः प्रयक्षेण दृश्यते तत्मात् श्येनचितं चिन्वीतेति श्रुतिसामर्थ्यादेवंरूपपक्ष पुच्छात्मशिरस्क: श्येनचिदित्युक्त इत्यर्थः॥

·कपर्दिभाष्यम् 2000 अशि-नानात् अशिरस्को वा श्येनचिद्भविनमहति । अनान्नाना न (हि) च श्येनचित्प्रकरणे शिर आम्नायने । आत्मनोऽप्यविकार- स्यैतदुपलक्षणम् । अशिरम्क (त्वे) को प्रमाणान्नरमस्नीयाह- - वित्रा-बृयात् 1 - यदि श्येनाकृतिविधानमात्रेणव मशिरस्कत्वं भवेत् । तर्हि कङ्कचितोऽपि भवेदेव । तथा च नत्र शीर्षण्वन्तामति विशेषो न वक्तव्यम्स्यादित्यर्थः ।। यद्यशिरस्कस्तास्य किं रूपमित्याह- प्राकृतो-श्रवणात् प्राकृतावेव पक्षौ पुच्छौ षडनिं पञ्चारनिं वा। नौ द्विपुरुषां रज्जु मुभयतःपाशामिन्युक्तप्रकारेण वक्रीकर्तव्यो । कचित्त पूर्वो- क्तायाम (भावात्) मार्गात् षष्टिशताङ्गुलया रजा मनमन (मपी)- मिच्छन्ति | पुच्छं च प्राकृतमेव सन्नतं अर्धपुरुषव्यासम् । पुरुषं प्रादेशाधिकं प्रतीचीनमायच्छेत् । तस्य दक्षिणतोऽन्य- मित्यादि पूर्ववत् । प्रादेशप्रवृद्धयभावे पूर्ववदेव । विकारश्रव- णादिति-वक्रपक्षो व्यस्तपुच्छो भवतीति वचनादित्यर्थः । यथा+कारात् चतुःपुरुषः समचतुरश्र एव श्यनचित्यात्मा विकारस्याश्रवणात् कपर्दिभाष्यम् अथो' एतच्छेयनचितं चिन्वीतेति ॥५॥ यावदाम्ना (तं) नसारूप्यं तद्व्याख्यातम् ॥ 1 यातत् श्येनचितं चिन्वीतेति । पा. सम्भवेत् . ' यदो-A; यथो-B.

·300 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् ? । तत्र यावदाम्नानमेव सारूप्यं ग्राह्यम् । जातिवाचकानां शब्दानां किमपि मामान्यमेव प्रवृत्तिनिमित्तं दृश्यते । यथा गोर्वाहीक इति । एवमत्रापि यावदाम्नानमेव सारूप्यं गृहीत्वा श्येनशब्दो वर्तते । तत्तु सारूप्यं व्याख्यातं वक्रपक्ष इत्यादिना॥ त्रिस्तावोऽग्निर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते ॥६॥ तत्र सर्वाभ्यासोऽविशेषात् ॥७॥ तत्र नारनिप्रादेशस्य सप्तविधस्याभ्यासः । कुतः ? अवि. शेषात् ; न हि कश्चिद्विशेषोऽत्राम्नायते । तस्मात्सर्वस्यावृत्तिः । दीर्घचतुरश्राणां समासेन पक्षपुच्छानां समास उक्तः । दीर्घचतुरश्राणां पक्षपुच्छानां समासविधिरुक्तः । यदन्यत्सप्तभ्य' इसादिना विधासप्तमकरणीमियादिना (च) वा । वेणुत्रिकरण्या वा विहरेदित्यर्थः ।। एकविंशोऽग्निर्भवतीत्यश्वमेधे विज्ञायते ॥९॥ गतमेतत् । तत्र पुरुषाभ्यासो नारत्निप्रादेशानां सङ्ख्यासं- योगात्सङ्ख्यासंयोगात् ॥१०॥ समाप्तश्शुल्बप्रश्नः - तत्र पुरुषाभ्यासः नारत्रिपादेशानां। कुतः? सङ्ख्या- संयोगात्-एकविंश इति । न सप्तविध इसत्रापि सङ्ख्या 1 यत्र-B.

·करावन्दाया व्याख्या BUL विधीयते । वाक्यान्तरेण तत्र अरनिप्रादेशा निविशन्ते । न तत्र मप्तसंख्यायां निविशन्ते । तस्मात्संख्यासंयोगात् पुरुषा- भ्यास एव नारनिप्रादेशानाम् । तत्र श्लोको भवति- त्रिविधेन नरं प्रोक्तं त्रिस्तावति विभाव (सोः) सौ। एक (विशे) विधे ततौ न्यूनं तिलानां चैव मप्त (भिः) तिः॥ द्विरुक्तिर्मङ्गलार्था । इत्यापस्तम्बसूत्र विवरण कपर्दिस्वामिभाष्ये शुल्वाख्यप्रश्ने षष्ठः पटलः करविन्दीया व्याख्या अ (य) थो-ख्यातम् श्येनचितमिति विहितं यत्प्रकारं यावच्चास्याम्नानसा- रूप्यं मानविहितं श्येनसारूप्यं तत्सर्वं व्याख्यातम् । वक्रपक्षादिगुणेराम्नातेन यच्छयेनस्य सारूप्यमुक्तं; श्येनाग्नेिरर्ध- दशमा अरत्नय इत्यादिना चयनप्रकार उक्तः, तेन उक्तौ कङ्कालजौ स्यातामित्यर्थः ॥ तत्र .. त्रिस्ता-पात् आश्वमेधिकाग्नेस्त्रिस्तावविधौ सारविप्रादेशाभ्यास: न पुरुषमात्रस्य ; विशेषाभावात् । अविशेषेण प्राकृताग्नित्रैगुण्यवि- धानादिसर्थः ॥ दीर्घ-का दीर्घचतुरश्राणां समास इत्युक्तम् । एवं दे दीर्घचतु- र) समस्येते; तन्निमिचो निहासो विवृद्धिति । यावदि- ·302 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् च्छन् दीर्घचतुरश्राणि ममस्येदिति । तेन त्रिन्नावेऽग्नौ प्रथम- विहरणेन समास उक्तः ॥ एक-गात् अश्वमेधे एकविंशाग्निश्रुतौ पुरुषाणामेवाभ्यामः नारनि- प्रादेशानाम् । 'सप्तविधो वाव प्राकृनोऽग्निरिति' सप्तसंख्या पृथ- संनिवेशनी । समानजातीयेषु पुरुषेष्वेव संयुक्तः नारवयादिषु । अरविमादेशास्त्वरविना दक्षिणत इति वाक्येन स्वरूपमात्रेण विहिता नार्धसङ्ख्यया। अतः प्रकृतौ पुरुषाणामेव सङ्ख्या संयोगादश्वमेधेऽप्येकविंशाग्नौ पुरुषाणामेव संख्यासंयोगो युक्त इति अविमादेशास्त्वनभ्यस्ता भवेयुः । पुरुषाभ्यामादन- न्तरमरविना दक्षिणत इति कुर्यादित्यर्थः। एतदुक्तं भवति- त्रिस्तावे एकविंशप्रस्तारद्वयविधेस्त्रिस्ताव एकविंश एवाग्नि ब्राह्मणदर्शनात् । द्वादश दश वा स्यात् । द्विरुक्तिः प्रश्नपरि- समाप्तिद्योतनार्था । इति श्रीकरविन्दस्वामिकृतायां शुल्बप्रदीपिकायां षष्ठः पटलः सुन्दरराजीया व्याख्या ननु शिरसोऽभावे श्येनाकृतेरपूर्वत्वात् श्येनचितं चिन्ची- तति विधिवाक्येनैव विरोधप्रसङ्ग; तत्राह- अ(य)थो-ख्यातम् यदेतच्छचेनचितं चिन्वीतेति ; यत्तेन यावदान्नातम् वक्र- पक्षो व्यस्तपुच्छः इति विहितसारूप्यमुक्तं ; अन्यथा ·सुन्दराजीया व्याख्या 303 भावः । 3 पक्षपुच्छविकाविधरानर्थक्यप्रसङ्गादिनि अस्मिन् पक्षे इष्टकानां करणानि द्विपुरुषया रजा पक्षसंनमने पुरु- पम्य चतुर्थायाम पञ्चमव्यासं यथायोगननं तत् प्रथमं; तस्यकै. कर्णोऽष्टादशाङ्गुलः सपादकपञ्चदशाङ्गुलोऽन्यः । वे द्वे पूर्व- वत्महिने नन् द्विनीयम् । प्रथम पञ्चमे करण संहिते तृतीयम् ; चतुर्थपञ्चमषष्टानि पूर्व श्येनचिदेव । पुच्छे याः षष्ठीचतुर्थ्यः उपधेयाम्नासामन्ये करणे । तत्र चतुर्थी पार्थे पूर्ववदेव एका तिर्यमानी त्रयस्त्रिंशदङ्खला अन्या माईचतुश्चत्वारिंशदला षष्टयास्तु पञ्चदशमेकं फलकं । त्रयस्त्रिंशदङ्गुलं द्वितीयं षट्त्रिंशकं साष्टतिलं तृतीयम् । सप्तमस्य तिर्यमान्यावरत्रिमात्रौ । पार्चेन (नव) विंशत्यङ्गुले। कर्णश्चकः । (अन्यः कर्णः पञ्चचत्वारिं- शदङ्गुलः एकादशतिलोनः अष्टप्रस्य नवशिके पार्थे । हादशिकापट्त्रिंशिके तिरश्चयौ शिरसोऽभावानवमं करणं न भवति । अरनिप्रादेशाभावे पुच्छेष्टकाः पूर्वश्येनवदेव)। पक्ष- स्थानाञ्च तदनुगुणं नमनम् । उपधाने च पक्षयोः प्रथमा अशीतिरुदीच्यः पुच्छं पूर्वश्येनवदेव । पुच्छाप्ययस्थचतुर्यो- रष्टादशाङ्गुलम् । पुच्छे पूर्वश्येनवदेव । पुच्छे पञ्चदशाकुलमात्मान। आत्मन्युदीच्यो नव नियः । उदीचीभिरिष्टकाभिः । तासां मध्यमाः सप्त । अष्टाभिः चतुर्थीभिः चतुर्थरीत्यां दक्षिणरीतो ततः षष्ठयश्चतस्रः द्वे चतुथ्यौँ । एवमेव षष्ठी रीतिः। श्रोण्यंसेषु चतस्रश्चतस्रः षष्ठयः । शेष षट् पञ्चम्यः। एष द्विशतः प्रस्तारः। (तत्राशिरस्कस्य श्येनचितः पक्षयोः प्रथमेष्टका उदीच्यो रीतयः। त्रिंशत्त्रिंशत् । पुच्छे तु पूर्ववत् । आत्मन्युदीच्यो रीत्यो नव स्युः । तत्राधरीतिगा आद्याश्चतस्रः षष्ठयः स्युरेव । एवमन्या- ·304 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् अपीष्टकाः। दक्षिणोत्तरत एकैका पञ्चमीष्टका । पुच्छाप्ययस्थे तन्मध्ये उक्त। एवं दशेष्टकाः अन्त्या अपि रीतय एवं स्युः । पञ्चम्यःमध्यतोऽधिके । तुरयित्यिां चतुथ्र्यो । द्वे चतस्रः षष्ठिकाः। ततश्चतुथ्र्यो पूर्ववत् षष्ठयः । चतुथ्यो वे दोष्टकाः? एवं शेषमग्निं चतुर्थीभिः पूरयेत् । एवं नवतिरात्मस्थाः प्रस्तारे द्विशतेष्टकाः)। अपरास्मिंश्चतस्रश्चतस्रः निर्नामयोदितीयाः। अप्यययोश्च तृतीयाः। पक्षयोः शेषे षट्पञ्चाशत् प्रथमाः प्राच्यः पुच्छे पूर्ववत् । सप्तम्योs- टम्यश्च आत्मानि नव रीत्यः । प्राच्यः प्राचीभिरिष्टकाभिः । तत्र पक्षाप्ययस्थानां पश्चात्पुरस्ताच्च पञ्चपञ्चम्यः षट्च षष्ठयः । ता दक्षिणोत्तररातिमध्ये (सप्तरीयः पूर्वप्रस्तारवत् । द्वितीयषष्ठयो द्वितीयाष्टम्यो) रीत्योर्मध्ये) षोडशषोडश षष्ठयः । (ता दक्षि- णोचरे रीतिमध्ये पूर्वपस्तारवत् । द्वितीयाष्टम्यो रीत्योर्मध्ये- षोडशषोडश षष्ठयः । एवं द्विशतः प्रस्तारः। तत्रापरास्मन् प्रस्तारे पक्षे द्वितीयाः। पक्षमध्यतः द्वितीयाः। अप्यये शेषे प्रथमाः । एवमुत्तरपक्षे प्राच्यः । इमाः सर्वा द्विसप्ततिः। अथा- त्मनि प्राच्यो नव रीत्यस्युः । आद्यायां पञ्चमीद्वितीयम् ।। आदिसपक्षाप्ययगा द्वे षष्ठचौ पञ्चमी तथा । पञ्चम्येकान्सरीसाऽतो द्वे षष्ठयावप्ययः पुरः ॥ षष्टयावेका पञ्चमी स्याद्वितीयस्यामथावळी । मध्ये षोडश षष्ठयः स्युरेवमष्टमरीतिगाः ॥ चतुर्यषष्ठरीत्यौ तु प्रथमोत्तरवत्तथा । आत्मशेषं चतुर्थीभिः....पुच्छगोचराः ॥ सप्तम्यो द्वादशाष्टम्यस्त्रयोदश च पूर्ववत् । एवं द्वितीयप्रस्तारो द्वितीयेऽष्टक इष्यते ॥)

·सुन्दरगजीया व्याख्या 305 केचिन्नु-यथा प्रकृत्येनि वचनादिष्टका अपि । आन्मान प्रकृतिवदेवत्याहुः । नथा प्रथमकरणम्य पार्थे चत्वारिंशदङ्गुले । अग्नी एव (तिरश्चयों) नियमान्यों (एकः कर्गः पञ्चविंगति- कम्ममदशनिल अन्यमिनलत्रयानकषष्ठयङ्गुलः) । दे महिने द्वितीयं ( करण्या अगत्र ) प्रथमम्यागत्रिपादेशन यथायोगननन वर्धयन् । तृतीयं पृच्छान्नवमचतुर्थपट मतमा- टमानि पूर्ववन्प्रकृतिवदान्मन इष्टकाः पञ्चमभागीयाः । नत्र प्रादेशाः षडङ्गुलव्यामाः कार्याः । आन्यानि दक्षिणन उत्तरश्च दशा (ध्ययोः)ध्यो उढगायनाः । आम्मशेष पञ्चम्य उदीच्यो दश रीनयः । मध्ये हे उद्धृत्याष्टादशाङ्गुले पृच्छाप्यये द्वे चनथ्यौँ आत्मानमगनिना वेनि हे अभिनश्चनम्नः पडङ्गुलव्यापाः। पुच्छा प्ययस्थयोः पश्चात्पञ्चााः प्राच्यः। पुच्छ(विशेषाः शेषं पूर्ववन् । (पक्षयोस्त्रिंशत्तिंशन प्रथमा उदीच्यः। एष द्विशनः प्रस्तारः । अपरस्मिस्तु निसस्तिस्रो निर्णामयोः । द्वितीयाः पक्षशेष द्विचत्वारिंशतपथमाः माच्यः । पुच्छपूर्ववत)। आत्मन्युयो नव तियः। ता आ(तासामा) द्यन्ताः (रीतिःप्राचीभिराभिः। अन्त्याः पञ्चमीभिः मध्यमरीतीनां पञ्चानामाद्याः अन्याश्चााः) श्चताः प्राच्यः द्वितीयस्य आद्यामुद्धृत्य तत्राष्टौ षडङ्गुलव्यासाः उप- दध्यात् तत्र पश्चात्पुरस्ताच्च द्वे हे उदगायते । मध्ये चतस्रः प्रागा- यताः। अष्टमरीत्या आद्यन्ते (न्से) द्वितीयामन्त्यां चोइस नवनवा- ष्टाङ्गुलयः द्विशतः प्रस्तारः। यदा तु समचतुरश्राभिरुषधीयन्ते तदाऽ- प्येवमेव पक्षो। पुच्छं तु पूर्ववदेव । पक्षाप्यये द्वे अणूके आत्मानं प्रादेशेन प्राप्तेऽमितो द्वेटे षडङ्गुले एताः षड्दशभिः प्रादेशैः परि- 1 पुच्छार्धानि चतुर्थषष्ठासप्तमानि । पा. *. .. - 2मध्यरातिस्ता आद्यन्ताः. SULBASUTRA. 39 ·306 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् गृह्नीयात् । आत्मशेषे अरत्रयः । द्विशतः प्रस्तारः । अपरास्मिंस्तु सन्ध्यन्तराळे पश्चचत्वारिंशदरनयः। श्रोग्यसेषु द्वादशद्वादश (अणूकाम्पादाः)। (पाये) शेष विंशतिरणूकाः। आत्म(मध्य) गत- मुद्धृत्य नवाष्टाङ्गलाः। (द्विशतः प्रस्तार) यदा तु षष्ठिशनाङ्गुलया रजा पक्षयोर्नमनं नदा पुरुषस्य पञ्चमायामं षष्ठव्याममेकं वा प्रथमं करणम् । यथायोगनतं नत्कर्गस्त्रयोविंशत्यङ्गुलस्सैकविंशति- तिलः। अन्यः सप्तात्रंशः मैकादशतिलः । विंशत्यङ्गुलायाम त्रयोदशनिलयुक्तं चतुर्दशाङ्गलव्यासं प्राञ्चं चतुरश्रं भूमा लिखित्वा पोडशाङ्गुलया रज्जोभयतः पाशया तं पक्षवत्मनमयेत् । नब (त्तनीय) देवप्रथमम्य षड्भागमष्टभागेन वर्धयेत् । यथायोग- नतेन न (नत्र)तृतीयं । अन्यानि पूर्ववत् । उपधाने प्रथमे प्रस्तारे निनामयोः पटू पट् द्वितीयाः । पक्षशेषे प्रथमा द्वासप्ततिरुदीच्यः। पुच्छमात्मा च पूर्ववत् । श्रोण्यमेषु द्वे द्वे षष्टयौ। द्विशतः प्रस्तारः। अपरास्मिंस्तु पक्षयोः मप्ततिः प्रथमाः । प्राच्यः पञ्च- पञ्चाप्यययोः। तृतीयाः पुच्छात्मनोः पूर्ववत् । आत्माने तु षोडश षष्ठीरुद्द्याष्टौं पञ्चमीः क्षिपेत् । द्विशतः प्रस्तारः। आत्मनः प्रकृतिवदिष्टका इति पक्षेऽपि तदनुगुणा इष्टका द्रष्टव्या ॥ त्रि-यते 'द्विम्तावात्रिस्तावा वेदिः' इत्यत्र लिङ्गस्याविवासितत्वाद नेश्च वेदेश्च विवक्षि (विहितत्वात्समासान्तः। प्राकृतस्यैवाग्नेः सप्त- विधस्यैवात्र त्रिगुणत्वम् । न त्वनन्तर (गुणस्य) कृतस्याभ्यासस्य सर्वाभ्यासो विशेषोऽतस्सर्वस्य सारत्रिपादेशस्यैवाभ्यासः, त्रि- स्वावस्य विधौ विधाभ्यासवत् पुरुषाणामिति विशेषाश्रवणात् ।

·मुन्दरगनीया व्याख्या 307 एवमर्धत्रयोविंशाः पुरुषा अग्निर्भवति । पुरुषम्य त्रिकरणो वेणु. स्सपञ्चतिलोनाष्टादशतद्यालयः पुरुषस्थानीयाः ॥ दीर्घचतु-उक्तः नुल्ययोश्चतुरश्रयोगिन्यत्रैव प्रकार उक्तः । नियमानी पाश्चमान्योश्च त्रिकरणीपाश्चमानी च ॥ एकवि-यत शाखान्नरे 'एकविंशनिः पुरुषः परिमाण' इत्येकविंश स्तोमोऽधविध पञ्चाशदध्याः इत्यत्रोपधेयः । प्रायिकत्वादम्तो- मेऽपि ॥ तत्र+संयोगात् सङ्ख्या हि तुल्यजानीयस्य मङ्क्षयान्तरस्यैव निवर्निका; यथा विधाभ्यामेष्विति भावः । अस्मिन् पक्षे अधद्वाविंशाः पुरुषास्तत्र दे शने तिस्रश्चाङ्गुलयः पनिलाः पुरुषस्थानीयो वेणुः । तस्य चतुर्थपञ्चमषष्ठदशमा अणूकारन्यूर्वस्थिप्रादेशा अवगन्तव्याः। अरनिप्रादेशाभावेऽपि पक्षद्वयेऽप्येकविंशतिरेव पुरुषाः । श्रीमद्रामायणे त्वष्टादशपुरुषत्वमश्वमेधाग्नेदृश्यते- स चिसो राजसिंहस्य मञ्चितः कुशलैर्द्विजैः । गारुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मकः इति । स तु शाखान्तरे (ण) पदावधस्यापि प्रकृतित्वदर्शनात् । त्रिस्तावोऽवगन्तव्यः । उक्तं हि षड्विधस्यापि प्रकृतित्वं बोधा यनेन-'षविध सप्तविधं द्वादशाविधं वा यावद्विधं वा चेष्यमाणो भवति' इति । अत्र त्रयोदशविधान्ताननीन् चित्वाऽश्वमेधमारभते । स ततः परमनिं चिन्वानो द्वाविंशत्यादिविधमेव चिन्वीत । न तु ·308 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम् . पूर्वविधम् । न ज्यायामं चित्वा कनीयासं चिन्वीत' इति । अथ यो द्वाविंशतिविधादूर्वमपि विधामभ्यस्य ननः परमश्वमे- घमारभते यथा त्रिंशद्विधान्ते तस्याप्यश्वमेधाग्निस्त्रिस्तावक एकविंशो वा तस्य प्रकारान्तराभावात् । ततः परं तु पूर्व- कृतादारभ्यंकातूंशद्विधादिकमेव चिन्वीन । पूर्वेषां कृतत्वात ; व्यञ्जिनं चैतत्सर्व बोधायनेन-'अश्वमेधः प्राप्तश्चेदाहरेदत अध्या विधामभ्यस्यन्नेतरानाद्रियेत । अतीतं चेदाहरेदाहृत्य कृतान्ते प्रकृत्याददीत' इति ॥ इति श्री सुन्दरराजीये शुल्वप्रदीप षष्ठः पटलः इति सुन्दरराजीयं संपूर्ण समाप्तः सव्याख्य आपस्तम्बीयशुल्वप्रश्नः

·No text on this page.

·No text on this page.