·ii PRÆFATIO. tatemi secuti, sex tantum carmina* ita appellari affirmant. Hoc 'si verum est, 'statuendum viadtur, carminibus illis, quoniam non omnia "ad unum idemque poeseos genus pertinent, nomen illud propter auctorum celebritătém inditum fuisse. Contrasi VisvanáTHAN, Sáhitya Durjan auctorem sequeris, e carminum magnorum numero Meghaditam quidem excludas necesse est, ab alia parte vero latius patebit hæc appellatio. Dilit enim Visvanátuas,& ita appellari quodvis carmen, complectens plura capita (numerum octonarium excedere debent), in quo sive dei alicujp, sive Kshatriyi e nobili stirpe oriundi, seu denique complurium unius familia regum facta celebrentur: ita ut e.g. BHARTRIHARIS carmen," Bhattıkávya appellatum, atque alia fortasse hoc nomine designanda forent. Vir Res quæ mihi hujus carminis edendi occasionem dedit, hæc est. quidam juvenís, quem in ipsa India immatura mors patfia, litteris, et parentis amori eripuit, Raghiwansæ partem (indo a capite secundo usque ad initium capitis duodecimi, nisi me fallit memoria)ineringuam anglicam verterat. Hanc versionem defuncti pater tradiderat societati virorum illustrium, qui in hac urbe libros Orientales vertendos atque edendos curant. Qui cum vidissent, hoc carman dignum esse, quod publici juris fieret, me invitabant, ut versionem illam ad finem perducerem. Allectus Kálidás! nominc, libcnter susccpi laborem, simul de textu edendo cogitans . mox . Carmina, quæ COLEBROOKIUS (As. Res. vol. x.) et WilsoyUS (Lex. Sapık. . y. HETET) enumerant, hæc surt: 1, Káliding Kumdrasambhaw, 2, ejusdem Raghutensa, %, ejusdem Moghaduto, 4, BILÁRAVIS Királúrjuniya, 5, SASHASHIX Nauhadhiya, 6, MAGIX Sisupilabadhe, Shitys Darp, pp. 914 61 215. edit. Calcutt. 182 8.

·PREFATIO. vero sentiebam, noit ita me esse linguæ anglicæ peritum, ut versionem eader dictionis, puritate, qua incepta erat, peragere possem. Quare gratissimum mihi erenit, ut viri illustres consilium meum de textus editione atque versigne låtina paranda non modo non improbarent, sed liberalissimo etiam auxilio me ad illud peragendum exhortarentur. Libri manu scripti, quorum numero satis amplo instructus ad hanc Raghuninsæ editionem paraitlam me accingebam, non solum carminis textum, sed tres etiam commentarios suppeditabant, quorum unus auctoren babet MALLINSTEAN, alter VRIHASPATIMIISRAJS, tertius BuARATASEN AV Quibus subsidiis inter se comparatis, ridebam, non mihi eligendum fore e paucis quibusdam lectionibus rariis, sed potius e duabus ejusdem carminis recensionibus, nimium quantum inter se differentibus idem igitur accidisse Raghetanser. quod de Rameidos textu edocti sumus a SCHLECELIO. Alteram Raghuvansæ recensionem serrazit nobis MALLINÁTHAS,* in commentario accuratissimo atque doctissimo, quem in hoc carmen concinnavit. Alteram recensionem in commentariis suis scribendis ante oculos habuerunt VRIHASPATIJIISRAS atque BILARATASEN AS, qui, si paucos locos excipias, in universum inter se consentiunt. MALLIXSThas in suo commentario singula textus verba repetit, atque accuratissime definit, allatis ad difficiliora rocabula lexicographorum versibus, qui synonymis ea explicant: ita ut ex scholis ejus singulas fere uniuscujusque versus roces maxima cum fide comprobare liceat. Paullo negligentius hac in re versati sunt reliqui duo commentatores, qui sæpe Commentator hic celeberrim us, acutissimo judiao atque ampla eruditione præditus, virse fertur seculo xil vel nul. (Vide Filsoni Præf. ad Les. Sask. . II) Carmina, quæ ejus cominestaruus illustrata subi annotuerunt, sunt: Raghuensa, Kumárasambhasa, Vezhaduta, Krrétárjuniya et Susupálabadhs.

·PRÆFATIO. ʻrsus alicujus scnsum solummodo amplioribus verbis exprimunt, ita ut brum explicatio in varios toxtus cadere possit. Inter ea exemplaria, quæ textum continent, quotquot corum mihi evolvere cuit, nullum inveni, quod unam alteramye ambarum illarum recensionum deliter reddat. Omnia potius exhibent textum, non ad my wam tandemque egem criticam tractatum, sed ita mixtum, ut, ubi ambæ recensiones in fingulis tantum verbis discrepant, yriHASPATIMISRAM fere atquel RIARA- CASENAM sequantur; ubi vero integra disticha in utraque recensione variant, utramque haud raro proferant lectionem, alterutram verbo qui: stichon rejiciendum," sen पाठान्तरं « alia lectio," designantes. Sæpo etiam sive singulas lectiones, sive integra exhibent disticha, quæ in neutra recensione inveniuntur. 6 di- Ad textum ex his subsidès constituendum, aut alterutram, sive MALLI- NÁThe sive reliquorum duorum commentatorum recensioném religiose sequi debebam, aut ex ampla ista lectionum varietate, quam codices suppeditabant, nova aliqua recensio erat conchananda. Hoc ne facerem, deterrebat mc rei ambiguitas; quare cum utriusque recensionis, scholiis stabilitæ, comparationc accurata instituta, nullum mihi dubium relinqueretur, quin ca, in quam Mallinárias commentarium suum concinnavit, altera esset antiquior, carminis nostri textum ex ejus commentario emendare potius duxi. Ita legibus quam certissimis adstrictus ibi tantum mco ipsius arbitrio spatiuin aliquod relictum videbam, ubi, quod rarius accidit, NALLINÁTILA commcntarii cxcmplaria discreparcnt? Videbit lector, c magno codicum numero paucos tantum milli auxilium prestarc potuisse. Etenim quattuor tantum codices (litteris E. I. D. et G, a me rigunti), MALLINÁTILE commentarium exhibebant, quorum unus integrumi fure continet commentariur. et carminis textum (siginti solummodo disticha clesidemntur), alter integrum commentarium sinc textu, tertius dcuique et ·PRÆFATIO quartus commentari textusque partem Qui supersunt codices, nullius erant auctoritatis ad textum, quem mihi proposueren, constituendum enumerandi tamen sunt, ne 11 quibus hoc cordi est ignorent unde ampliorr subsidià critica sint quærenda In unterstim hic monuisse sufficiat omnes codices csse chartaceos A Inter libros quos Bibliotheca Soc Reg Asiat Londinensis liberalitati debet munificentiæ V CI •Jacobi Top Scriptura Devanagarica 116 folus, integrum tenet carminis textum Annum sic cypressit scriba ad Samrat 1700 (A C 1644 ) calcem libri tate agenteftare Tattoo 2 е Novem qui sequuntur codices Londını assertantur in Curia Indica. B Elbris quos princeps Gaikowar dong dedit Societati mercatorum in Indiam commcantium In Bibliothece Catalogo numero 1962 notatus Scriptura Devanagirica, 107 foliis continet textum Scriptus est Sam at 1745 (A C 1089) Ad finem capitis noni, casu amissi, sed ex alio codice restitutı, legitur Sumat 1797 (A C 1741) Desideratur folium 101 Sine anno CE libris principis GAIKOWAR Catal No 2059 Scriptura Devana garica 59 folus continet novem capita prima Idem volumen 36 folus continet septem quæ supersunt, Kumarasambhare carminis czpiti, scripta Samat 1806 (A C 1750) . D E libris principis GAIKOBAR Catal No 1876 Scriptura Devanagarıca 276 folus continet undecim priora carminis nostri capita MIALLIYATH E commentario instructa . E Catal No 1316 Ex ampla illa librorum Sanskritorum collectione quam Hefricus THOIAS COLFBROOKE, vir punquam satis laudandus ·lv PRÆTATIO versus alicujus sensum solummodo amplioribus verbis exprimunt, ita ut eorum explication arlos textus cadere possit Inter ea exemplaria, quæ teftum continent, quotquot eorum mibi erols cre licuit, nullum inveni, quod unam alteramve ambarum illarum recensionum fideliter reddat Omnia potius exhibent textum, non ad imam tandemque legem criticam tractatum, sed ita mixtum, ut, ubi ambæ recensiones in singulis tantum verbis discrepant, YRIHASPATIMISRAM fere atque Riana- TASENAM sequantur, ubi vero integra disticha in utraque recensione variant, utramque haud raro proferant lectionem, alterutram verbo auni: “ die stichon rejiciendum,” seu 976 Tanti 6 alia lectio," designantes Sæpg ctiam sie singulas lectiones, sive integra exhibent disticha, quæ in neutra recensione insenjuntuir. Ad textum ex his subsidys constituendum, aut alterutrım, sıvo MALLI- NÁTIA SIVE reliquorum duorum commentatorum recensioném religioso sequr debebam, aut ex ampla ista lectionum sarietate, quam codices suppeditabınt, nora aliqua recensio crat conchnunda Hoc no facerem, deterrebat me re ambiguitas, qurre cum utriusquc recensions, scholııe stabilita, comparationic accurata institutn, nullum mıhı dabuum relinqueretur, quin ra, in quam MALLINÁtlias commentarium suum concinnnut, altera auct antiquior, carminis nostri tertum er cjus commentario emcndnre potins duxı Iu legibus quam certissimus adstrictus ibi tantum meo ipsius arbitrio spatum aliquod relictum vidcbam, ulss, quod ranus accidit, MALLISÁTH I cotnmcntaru excmplaria discreprrent: Vuelut lcctor, o mingno codicum mero paucos tantum mihi auxilium porrstare potuisse I'lumm quattuor tantum colliers (litteri IID ( a me siunti) VALINNÍTI ! commentarım erlux fant, quorutn tntis interim fire content conmentaruin et carms trxtum (uginti solument asticha desideratur), alter inte in commestanum sine textu, tertius deuqur et ·PRÆFATIO. quartus commentarij textusque partem. Qui supersunt codices, nullius erant auctoritatis ad textum, quem mihi proposueri, constituendum: enumerandi tamen sunt, ne ii, quibus hoc cordi est, ignorent, unde ampliora süssidià critică sint quærenda. In universum hic monuisse şufficiat omnes codices esse chartaccos. A. Inter libros, quos Bibliotheca Soc. Reg. Asiat. Londinensis liberalitati debet 4 munificentiæ V. Cl. Jacobi Tod. Scriptura Dejanagarıca, 116 foliis, integrum tenet carminis textum. Annum sic expressit scriba ad calcem libri: Hafit meer tettarstant woh 1. e. Samvat 1700. (A. C. 1644.) Novem qui sequuntur codices Londini assertantur in Curia Indica B. Elibris, q dos princeps GAikowar dong dedit Societatı rriercatorum in Indiam commeantrum. In Bibliotheca Catalogo numero 1962 notatus Scriptura Devanagirica, 107 foliis continet textum. Scriptus est Samvat 1745(A. C. 1689). Ad finein capitio noni, casu amissi, sed ex illo codice restituti, legitur Simat 1797 (A. C. 1741) Desideratur folium 104. C. E libris principis GAIKOWAR. Catal. No 2059. Scriptura Devana. garica, 59 foliis continet nosem capita prima. Sine anno Idem volumen 36 foliis continet septem, quæ supersunt, Kumárasambhala carminis capita, scripta Samoat 1806 (A. C. 1750). D. E libris principis GaikowĄR. Catal. No 1876. Scriptura Devanagarica, 276 folis continet undecim priora carminis fostri capita, DIALLINÁTILC commentario instructa. E. Catal. No. 1316. Ex ampla illa librorun Sanskritorum collectione, quam Hexricus T1031AS COLFBROOKE, vir nunquam satis laudandus, ·vi PRETATIO. Societati mercatorum in Indiam commcantium dono dedit. Scriptura Devanagarica. Cortinet 'carminis textum et Malunátile commentarium. Initio capitis octavi desiderantur viginti disticha, quoruin loco per crrorem insertum est initium capitis dybdccimi. F. Catal. No. 536. E libris COLEBROOKII. Forma maxima charta Europæa, scriptura Bengalica. 312 foliis continet carmen" integrum cum commentariis MALLINÁTIE, VRIHASPATIMIGRA et BiĂNATASENG). Sed MALLINÁTilæ commentarius descriptus est e codice E. ideoque in textu meo constituendo nil novi adjumenti ex hoc codice haurire potui. • G. Quondam e libris JOHANNIS TAYLOR, atque in ejus catalogo numero 146 notatus. Scriptura Devanagarica. Continet textum et MALLINÁTHIÆ commentarium, inde ab initio usque ad distichon quadragesimufn capitis XVII. o H. Ex eadem collectione, No. 145. Scriptura Devanagarica, 126 foliis continet carminis textum, hic illic a formicis laceratum.“ CC C C I. E libris GAikowar. Catal. No. 1837. Scriptura Devanagarica, 215 foliis continet integrum Mallináthe commentarium Samvat 1778, Sdka 1643, (A. C. 1721 seu 1722). K, Catal. No. 1268. E libris COLEDROOKII. Scriptura Bengalica, charta rubida, 302 folus continct VRHIASPATIVISRA commentarium. W. Codex V. CI. CAROLI WILKıxs, qucm, quod semper gratissimo animo recordabur, sencx vencrabilis inspicicndum ct cum textu meo comparandum libcralissime mihi permisit. 138 foliis integrum tenet carminis textuin. litteris Devan ricis triticissimc et, quoil in hujusmodi libris perriro locum halict, accurate simul scriptum, Pauci crrores, qui occurrunte iudicare mihi videntur, hunc codicem descriptum esse e codicc Bengalico!

·PREFATIO 111 In Bibliotheca Regia Parisiensi duo asservantur carminis nostri codices, quos, cum nuper urbem illam resiserem, esolu; atque cum textu meo, tunc jam typis exscripto, comparavi Cadunt in cgs, quæ supra de libris solum testum tenentibus in universum monu Alter, it HAVILTOVI catalogo inter libros Desanagaricis litteris exaratos numero XL notatus, 218 folus continet textum Desideratur caput octavum Alter, in codem catalogo inter libros Bengalicos numero XIV notatus, textum tenet integrum Scriptus est Sál a 1086 (A. C 1664) In diarus Asiaticis, quæ Londını prodeunt,* ante hos quinque annos nuntiabatur, Ragkulanse editionem pararı Calcuttæ, atque Wilsovus in Catalogo librorum C MACKENZII (Vol 1, p 100) diat, hujus carminis textum una cum interpretatione pedestri Calcuttæ typis esse exscriptum Sed ista editio ail huncaisque diem, quod sciam, non m Europam allata est Quæ de testu dicenda supersunt, non ad hoc solum carmen spectant, sed ad scripturam Devanagaricam in universum Quanto enim gravior est auctoritas virorum, qui in libres typis exscribendis singulas voces prorsus separandas esse censuerunt, illustrissimi scilicet GUILELVI AB HUMBOLDT atque, qui aditum mihi aperuit ad litteras Indicas, FRANCISCI Bopru,t 'eo minus temere contra illorum sententiam cgisse videri velun Ab indigenarum vero scribendi modo minus ctiam recessi quam antehac ab ipso Boppio factum erat, non quası antiquam consuetudinem a nobis etiam scrvandam esse putem, sed quia scripturæ Devanagaricæ indoles atque singulorum signorum sus haud permittere mihi videtur, ut longius ab illo modo recedamus, qurm in hoc libro edendo a me factum est In Devana * Asiatic Journal, April 1897 + Vide ingeniosissimas de hac re dissertationes GurLELSII/B HUSIBOLDT in Darus Socie titis Asrat Paniensis ann 1827. Yol XI atque in Annal. cnt Berolinensibus ann 1829, mens April numm 73–76, et Boppii Grammaticæ criticæ reg 30 (6) ·viji PRETATIO. garica cnim scriptura (quæ id ante omnia spcctat, ut levissimas quasque mutationes, quas Inercitationis cursu subcunt singuá litteræ, quam accuratissime oculis exhibcat) consonans aliqua, quæ vocem terminat, signo pausa (viráma) instruitur, atquc sepăratum characterem syllabicit (ahsharum) cfficit: et ejusmodi akshari pronuntiatio ex Indorum sententia dimidium occupat ejus temporis, quo syllaba brevis pronuntiatur.* Si vero ejusmodi vox in cadem sententia ab alia vocc excipitur, consonans-finális, abjecto pausæ signo, proxime conjungitur cum littera initiali vocis sequentişs atque hæc duarum litterarum in unum aksharum conjunctio (sandhi) efficit sive alterius utrius, sive utriusque litterte mutationem, quæ, ut in pronuntiatione auditur, ita in scriptura etiam exprimitur. (Vide COLEBR. Gramm. p. 17.) Hæc igitur lex, quam ubique sequitur scriptura Devanagarica, (scilicet ut sermonis sonum quam accuratissime litteris exprimat) in universum prohibet, ne, uno aksharo in duoʻresoluto, pausæ signum fenatur inemedio versu, ubi rhythmum dimidia mora yinterrumpere haud licet; sed magis etiam contra hujus scripturæ indolem agere mihi videntur, qui duas litteras, pausa signo sejunctas, iis mutationibus afficiunt, quæ non nisi e proxima illarum litterarum conjunctione (sandhi) oriuntur. Ita cum persuasum haberem, non de verborum separatione agendum mihi videbatur, sed id solummodo quærebatur, quatenus singulos clfaracteres syllabicos (akshara), quæ ab indigenis separatim scribuntur, conjungere aptum foret. Qua in re hanc normam secutus sum, ut quamque syllabam, quæ sive integra, sive cx parte ad verbum praecedens pertineret, cum hoc conjungerem. * COLEB ROOKIUS, Gramm. Sansbr. p. 10 a consonani, schef destitute of a roud, 15 measured by half a mulri. Non quidem vidi ipsum Paximus libellum de pronuntiatíonc, ex quo hæc affist vir doctissimut; sed sufficit CoJEBROOKui testimonium. In alia Grammatica, Sarerrals. Pralnya (Cod. Biul. Curiæ Indica, Yum. 411.) legitur fi a Conf. Code of Contos Laur, præf. p. XXV.-Landem rem assim commemoratam invenica in ASALETILÓ Oupnekhar.

·PRETATIO. IX Attamen scriptura Devanagaricæ indoles neutiquam prohibet, quominus ad expediendam textus intelligentiam singularum vocum finem alio modo indicemus, c lineolis perpendicularibus, supra syllabam, in quam duarum vocum litterpe fitfalis et imtialis coaluerunt, "positis, ut ipsi Indi faciunt nonnunquam in libris manu scriptis; seu punctis subscriptis, ut in nonnullis editionibus. Sriragapurensibus factum est. Quod ego etiam in hoc libro fecissem, si typorum conditio permisisset. Sed hactenus de scribendi ratione. De qua quid ego sentirem, paucis saltem exponere debebam, ne viris, qui docte et ingeniose de hac re disputarunt, meram consuctudinem majoris fecisse viderer, quam ipsorum judicium, In versione datina modes verbum verbo rcdduli, modo, si utriusque lingua ingenii diversitas postularet, longius a texti recessi Qua in re lector desiderabit constantiam, eam fortasse assecutus forem, si nonum in annum librum premere milii licuisset De crroribus atque de latiæ dictionis asperitate ercusationes proferrc supersedeo, e justis reprelicnsionibus, in quas virium ingenuique tenuitas me incurrere fecerit, fructum capere chitar. Multo pluribus reprehensionibus locus relictus foret, nisi, ubicunque ipse in dubio hærebam, succurrisset mihi ROSŁNUS meus Unaquxque pagina illius auxılı vestigiis notata est sed altiora amicitiæ vestigia animo meo alle impressit, quæ, dum spiro, non obliterabuntur. In annotationibus festinanter congestis lectionis yarictatcm commemoravi ad nonnullos locos, in quibus ipsus Mallixá ru I codices inter se discrepant. Omnes enotassem, si vacasset mihi denuo codices perlustrare. Alteram recensionem, quam VRIHASPATIVSR.E et BHARATASFNL conmentari exlubent, omnesque reliquorum codicum lectiones et scribarum lapsus, utpote quorum enumeratio extra hujus cditionis fines sita erat, silentio prætermisi. In nonnullis locis lectiones spurias per negligeutiam d

·х
PRETATIO.
o libris in textum meum rcccpi, pro quilrus genuínaseMazlinárix lectiones
inter Corrigendă annotati.
t
.
Deniquc ex intimo animo gratias ago cum in universunftSociętnti virorum
illustrissimorum, sub quorum auspiciis fic liber in lucem cditus est, tum
præscrtim viro 'clarissimo qui huic Socictati nunc a ytterisoest G. C.C
HAUGHTON. Benignitas, quam ab his viris expertus sum; major est, quam
cujus memoria unquam ex animo meo excidere possit.
A. F. STENZLER.
Scribebam Londini mense Julio
A. C. MDCCCXXXII.

·श्रोरघुवंशो नाम महाकायं

·nों ।
॥ श्रीरघुवंशः ।
॥ नमो गणेशाय ।
1
॥२॥
1
1
वागीविव सम्पृक्ती वागर्थप्रतिपन्नये
जगतः पितरो वन्दे पार्वतीपरमेनरों .
व सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मति.. ।
तितीषुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरं
मन्दः कवियशःप्रार्थी गमिष्याम्युफ्हास्यतां
प्रांशुलभ्ये फले मोहादुद्धाहुरिव वामनः ३॥
अथवा कृतवारबारे वंशे स्मिन्पूर्वमूरिभिः
भणो वञ्चसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः
सो हमाजन्मभुद्धानामाफलोदयकर्मणां
आसमुद्रक्षितीशानामानाकरथवर्मनां ५n
यथाविधिहुताग्रीनां अधाकामार्चितार्थिनां
यथापराधदण्डानां यथाकालप्रबोधिनों ॥६॥
त्यागीयं सम्भृताथीनां सत्याय मितभाषिणां
• यशसे विजिगीषूणां प्रजायै गृहमेधिनां
॥४॥
1
1
३
-
॥७॥

·२ - fe . । श्रीरघुवंशे । शैशवे भ्यस्तविद्यानां योवने विषयैषिणां । वाईके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजां ॥ रघणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्रिभवो पि सन् १० तगुणैः कर्णभागत्य चापलाय प्रचोदितः ॥९॥ तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसदन्तिहेतवः । हेम्नः संलक्ष्यते बनौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥१०॥ वैवस्वतो मनुनीम माननीयो मनीषिणां आसीन्महीक्षितामाः प्रणवछन्दसामिव ॥११॥ तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमतरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव ॥१२॥ यूढोरस्को वृषस्कन्धः शालप्रांशुमहाभुजः । आत्मकर्मक्षम देहं क्षात्री धर्म इवाश्रितः ॥१३॥ सवीतिरिक्तसारेण सर्वतेजो-भिभाविना स्थितः सर्वोनतेनोर्वी कान्वा मेरुरिवात्मना ॥१४॥ आकारसदृशप्रज्ञःप्रज्ञया सदृशागमः आगमैः सदृशारम्भः प्रारम्भसदृशोदयः ॥१५॥ भीमकान्तेनूपगुणेः स बभूवोपजीविनां । अधृष्यवाभिगम्यश्च यादोरनेरिवार्णवः ॥१६॥ । रेखामात्रमपि क्षुणादामनोर्वमनः परं । न यतीयुःप्रजास्तस्य नियन्तुमिवृतयः ॥१७॥ -- ·॥ प्रथमः सर्गः ॥ । . 1 1 प्रजानामेव भूत्यर्थ सताभ्यो बलिमयहीत् 1 सहवगुणमुत्त्रष्टुमादने हि रसं रविः Man सेनापरिच्छदस्तस्य दयमेवार्थसाधनं शास्तेषकुण्ठिता वुद्धिमीर्वी धनुषि चातता mea तस्य सेवृतमन्तुस्य गूढाकारङ्गितस्य च फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराःपातना इव ॥२०॥ जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः अगृभुराददे सो र्थमसक्तः सुखमन्वभूत् ॥२१॥ ज्ञाने मोनं क्षमन शक्ती त्यागे श्लाघाविपर्यय. । गुणा गुणानुवन्धित्वातस्य सप्रसवा इव ॥२२॥ अनाकृष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारदृश्यूनः तस्य धर्मरतेरासीदृद्धत्वं जरमा विना २३॥ प्रजानो विनयाधानाद्रक्षणागरणादपि स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः स्थित्यै दण्उयतो दण्ड्यान्परिनेतुः प्रसूतये अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः ॥२५॥ टुदोह गां.स यज्ञाय शम्याय मघवा दिवं सम्पद्विनिमयेनोभो धतुर्भुवनइयं ॥२६ न किलांनययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः i, यावृता यत्परस्वेभ्यःयुतौ तस्करता स्थिता રાહુલ i १ ॥२४॥ نم 1 ·४ - ८ . . ॥ श्रीरघुवंशे ॥ देयो पि सम्मतः शिष्टस्तस्यातस्य यथोषधं . त्याज्यो दुष्टः प्रियो प्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता ॥२६॥ तं वेधा विदले नूनं महाभूतसमाधिना तथा हि सर्वे तस्यासन्परार्थेकफला गुणाः ॥२९॥ स वेलावप्रबलयां परिखीकृतसागरां 14 अनन्यशासनामुर्वी शशासैकपुरीमिव ॥३०॥ तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाना मगधवंशजा पत्नी सुदक्षिणेत्यासीदध्वरस्येवं दक्षिणा ॥३१॥ कलत्रवन्तमात्मानमवरोधे महत्यपि । तया भेने मनस्विन्या लक्ष्म्या च वसुधाधिपः ॥३२॥ तस्यामात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्सुकः । विलम्बितफलेः कालंस निनाय मनोरथैः ॥३३॥ सन्तानाथीय विधये स्वभुजादवतारिता । तेन धूर्जगतो गुर्वी सचिवेषु निचिक्षिपे ॥३४॥ अथाभ्यर्च विधातारं प्रयती पुत्रकाम्यया तो दम्पती वशिष्ठस्य शुरोजग्मतुराश्रमं ॥३५॥ निग्धगम्भीरनिर्घोषमेकस्यन्दनमास्थिती ।। प्रावृषेण्यं पयोवाह विद्युदरावताविव ॥३६॥ मा भूदायमपीडेति परिमेयपुरःसरो । अनुभावविशेषानु सेनापरिवृताविव ॥३७॥ .. C .. 1 ·। प्रथमः सर्गः ॥ 1 1 1 . ॥४१॥ 1 सेयमानो सुखस्पर्शः शालनियीसगन्धिभिः 1" पुष्परेणूरिकरेवीतैराधूतवनराजिभिः ॥३॥ मनो भिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः षड्नसंवादिनी: केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः naen परपंराक्षिसादृश्यमदूरोमितवमसु । मृगइन्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु ॥४०॥ श्रेणीवन्धाद्वितन्वनिरस्तम्भ तोरणत्रजं सारसैः कलनिहादैः कचिदुन्नमिताननौ पवनस्यानुकूलत्वात्प्रार्थनासिद्धिशंसिनः रजोभिस्तुरगोत्कीर्णेरस्पृष्टालकवेष्टनौ ॥४२॥ सरसीघरविन्दानां वीचिविक्षोभशीतलं । आमोदमुपजिघ्रन्तौ स्वनिःशासानुकारिणं. ॥४३॥ यामेघामविसृष्टेषु यूपचिङ्गेषु यज्वनां अमीचाः प्रतिगृह्णन्तावप्यानुपदमाशिषः ॥४४॥ हैयङ्गवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान् मामधेयानि पृच्छन्तोपन्यामा मार्गशखिम . ४५॥ काप्यभिख्या तयोरासोनजतोः शुद्धवेषयोः हिमनिर्मुक्तयोयोगे चित्राचन्द्रमसोरिव ॥४६॥ ततमिपतिः पल्यै दर्शयन्प्रियदर्शनः अपिलचितमध्यानं बुबुधे न बुधोपमः ॥४७॥ 1 1 1 1.

·'w ॥ श्रीरघुवंशे ॥ स दुष्प्रापयशाः प्रापदाश्रमं श्रान्तवाहनः सायं संयमिनस्तस्य॑ महर्षेमहिषीसखः ॥४॥ वनान्तरादुपावृतेः समित्कुशफलाहरैः । पूर्यमाणमदृश्याग्निप्रत्युद्यातेस्तपस्विभिः ॥४९॥ आकीर्णमृषिपत्नीनामुटजदाररोधिभिः । अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितै गैः ॥५०॥ सेकान्ते मुनिकन्याभिस्तत्क्षणोडियतवृक्षकं । विभासाय विहङ्गानामालबालाम्बुपायिनां ॥५१॥ आतपात्ययसंक्षिप्पनीवाराम निषादिभिः ।। मृगेवर्तितरोमन्थमुटजागणभूमिषु ॥५२॥ 3 अभ्युस्थिताग्निपिशुनेरतिथीनाश्रमोन्मुखान् पुनानं पवनोद्भूते मेराहुतिगन्धिभिः ॥५३॥ अथ यन्तारमादिश्य धुयीन्विश्रमयेति सः तामवारोपयत्पती रथादवततारच तस्मै सभ्याः सभायीय गोप्ले गुप्ततमेन्द्रियाः । अहणामर्हते चक्रुर्मुनयो नयचक्षुषे ॥५५॥ विधेः सायन्तनस्यान्ते सददर्श तपोनिधि । अन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजं ॥५६॥ तयोर्जगृहतुः पादान् राजा राज्ञी च मागधी तो गुरुरिपती च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ॥५७n . -- ॥५४॥ . 1 ..

·। प्रथमः सर्गः ॥ 1 -- १ 1 . 1 तमांतिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रम पप्रच्छ वुगलं राज्ये राज्याश्रममुनिं मुनिः nun अथाथवनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः अयीमथैषतिवीचमाददै वदतां वरः 4en उपपर्न ननु शिवं सप्तस्वडेषु यस्य में दैवीनां मानुषीणां च प्रतिहती त्वमापदां ॥६० तव मन्तकृतो मन्ते रात्प्रशमितारिभिः प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्षभिदः शसः ॥१॥ हविरावर्जित होतस्त्वया विधिवदनिषु. वृष्टिर्भवति शस्यानामवयहविशोषिणां ६२॥ पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः । यन्मदीयाः प्रजास्तत्रं हेतुस्त्ववलवर्चसं १६३॥ त्वयेयं चिन्त्यमानस्य गुरुणा ब्रह्मयोनिना सानुबन्धाः कथं न स्युः सम्पदो मे निरापदः ॥६४॥ किन्तु वध्वां तवैतस्यामदृष्टसदृशप्रज न मामवत्ति सद्दीपा रत्नसूरपि मेदिनी ॥६५॥ नूनं मनः परं वंश्याः पिण्उविच्छेददर्शिनः न प्रकामभुजः पाछे स्वधासंयहतत्पराः ॥६६॥ मत्परं दुल मत्वा नूनमावर्जितं मया पयः पूर्वः स्वनिःशासकवोष्णमुपभुज्यते ॥६॥ । .. 1 1 ·t । १ . ॥ श्रीरघुवंशे ॥ सो हमियांविशुद्धारमा प्रजालोपनिमीलितः । प्रकाशयाप्रकाशच लोकालोक इवाचलः ॥६॥ लोकान्तरमुखं पुण्यं तपोदानसमुनवं । सन्ततिः शुद्धवंश्या हि परह च शर्मणे ॥६॥ तया हीनं विधातमी कथं पश्यन दूयसे । सिक्तं स्वयमिव नेहाइन्थ्यमाश्रमवृक्षकं ७०॥ असत्बपीउं भगवनृणमन्त्यमवेहि मे । असन्तुदभिवालानमनिवीणस्य दन्तिनः ॥७॥ तस्मान्मुच्ये यथा तात संविधातुं तथाहसि । इक्ष्वाकूणां दुरापे थें त्वदधीना हि सिद्धयः ॥७२॥ इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः । क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव हूदः ॥७३॥ सो पश्यत्प्रणिधानेन सन्ततेः स्तम्भकारणं भावितामा भुवो भर्तुरथेनं प्रत्यवोधयत् ७४॥ पुरा शक्रमुपस्थाय तवोवी प्रति यास्यतः आसीत्कल्पतरूच्छायामाश्रिता सुरभिः पंथि ७५॥ धर्मलोपभयाद्राज्ञीमृतुमातां तु संस्मरन् । प्रदक्षिणव्रियाहीयां तस्यां त्वं साधु नाचरः ॥७६॥ अवजानासि मां यस्मादतस्ते न भविषति । मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रजेति त्यांशशापमा ७७n C 1 1 ·1 niton 1 1 4 । प्रथमः सर्गः ॥ स शापो न त्वया रांजन च मारथिना श्रुतः । नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिगजे. ७en t.. ईप्सितं तदवज्ञानाविधि सालमात्मनः । प्रतिवनान्ति-हि श्रेयः पूज्यपूजायतिक्रमः ७en हविषे दीर्थसत्रस्यं सा चेदानी प्रवेतसः भुजपिहितद्वारं पातालमधिप्तिष्ठति सुतां तदीयां सुरभेः कृत्वा प्रतिनिधि शुचिः आराधय सपतीकः प्रीता कार्मचा हि सा ॥१॥ इति वादिन एवास्य होतुरादुतिसाधनं अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात् ललाटोदयमाभुग्रं पल्लवम्निग्धपाटला बिभ्रती वेतरोमाई सन्ध्येव शशिनं नवं • ॥१३॥ भुवं कोष्णेन कुण्डोनी मेध्येनावभृथादपि प्रत्रवेणाभिवर्यन्ती वत्सालोकप्रवर्तिना रजःकणैः खुरोद्भूतैःस्पृशगिगीमन्तिकात 'तीर्थाभिषेकजां शुद्धिमादधाना महीक्षितः tun ता पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमितज्ञस्तपोनिधिः याज्यमाशंसितावन्ध्यं पार्थिवं पुनरब्रवीत् .nn अट्रवर्तिनी सिद्धिं राजन्विगणयात्मनः । उपस्थितेय कल्याणी नानि कोर्तित एव यत् २॥ 1 ME४॥ 1 Teen D

·१०
--
1.
॥ श्रीरघुवंशे ।
वन्यवृत्तिरिमा शश्वदात्मानुगमनेन गां ।
विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि netn
प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाःस्थितायां स्थितिमाचरेः, १
निषणायां निषीदास्यां पीताम्भसि पिवेरपः
वधूभक्तिमती चैनामर्चितामातपोवनात्' । .
प्रयता प्रातरन्वेतुं सायं प्रत्युद्दजेदपि - १९०१
इत्याप्रसादादस्यास्त्वं परिचयीपरोभव
अविघ्नमस्तु ते स्थेयाः पितेव धुरि पुत्रिणां ॥१॥
तथेति प्रतिजयाह प्रोतिमान्सपरियहः ।
आदेशं देशकालज्ञः शिष्यः शासितुरानतः ॥२॥
अथ प्रदोषे दोषज्ञः संवेशाय विशां पतिं
मनुःमूनृतवाक्वटुर्विससोदितश्रियं ॥३॥
सत्यामपि तपःसिद्धी नियमापेक्षया मुनिः
कल्पवित्कल्पयामास वन्यामेवात्य संविधां ॥४॥
निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशालामध्यास्य प्रयतपरियहद्वितीयः ।
तच्छियाध्ययननिवेदितासानां संविष्टः कुशशयने निशां निनाय mein
..
1
J
--
इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृती
वशिष्ठाश्रमगमनो नाम प्रथमः सर्गः ॥१॥

·॥ द्वितीयः सर्गः । 1 अश्व प्रजानामधिपःप्रभाते जायाप्रतियाहितगन्धमात्यां । वनाय पीतप्रतिवद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृपेर्मुमोचं१॥ तस्याः खुरन्यासपवित्रपांशुमपांशुलानां धुरि कीर्तनामा ?' मार्ग मनुथेयरधर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थ स्मृतिरन्वगच्छत् ॥२॥ निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्तां सौरभेया सुरभिर्यशोभिः । पयोधरोभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरूपधरामिवोर्वी ॥३॥ वताय तेनानुचरेण धेनोय॑षेधि शेषो प्यनुयायिवर्गः न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हिं मनोः प्रमूतिः आस्वादंवद्भिः कवलेस्तृणानां कण्डूयनेर्दशनिवारणेच अव्याहतस्वैरगतेः स तस्याः सम्राद समाराधनतत्परो भूत् ॥५॥ स्थितः स्थितामुन्नलितः प्रयातां निषेदुपीमासनवन्धधीरः जलाभिलाषी जलमाधानां छायेव नांभूपतिरन्वगच्छत् ॥६॥ म न्यस्तविदामपि राजलक्ष्मी तेजोविशेषानुमितां दधानः आसीदनाविष्कृतदॉनराजिरन्तर्मदावस्थ इव दिपेन्द्रः लतातानोहथितैः स केशैरधिज्यधन्वा विचार दावं . ' रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनोर्वन्यान्विनेष्यनिव दुष्टसत्वान् । ॥४॥ 1 1 nel 1 ·1 .. ॥ श्रीरघुवंशे ॥ वन्यवृनिरिमा शश्रदात्मानुगमनेन गां विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि ten प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथाः स्थितायां स्थितिमाचरेः । निषणायां निषोदास्यां पीताम्भसि सिवेरपः । वधूभक्तिमती चैनामर्चितामातपोवनात् । प्रयता प्रातरन्वेतु सायं प्रत्युद्दजेदपि . १९०१, इत्याप्रसादादम्यास्त्वं परिचयीपरोभव । अविघ्नमस्तु ते स्थेयाः पितेव धुरि पुत्रिणां ॥१॥ तथेति प्रतिजयाह प्रोतिमान्सपरियहः ।. आदेशं देशकालज्ञ. शिष्य. शामितुरानतः nen अथ प्रदोषे दोषज्ञः संवेशाय विशां पतिं । मनुःमन्तवाक्त्रष्टुर्विससोदितथियं ग९३ सत्यामपि तप.सिद्धी नियमापेक्षया मुनिः । कल्पवित्वात्पयामास वन्यामेयास्य संविधां ॥४॥ निर्दिष्टां कुलपतिनास पर्णशालामध्यास्य प्रयतपरियहद्धितीय. तन्छियाध्ययननियेदितायसानां संविधः शशयने निशां निनारा nein 1 इति श्रीरघुवंशे महायाये यावित्रीयालिदारावृतो पशिष्ठामगमनो नाम प्रथमः सर्गः ॥ .

·॥ द्वितीयः सर्गः ॥ ११ 1 1" -- अथ प्रजानामाधपः प्रभाते जायाप्रतियाहितगन्धमात्यां । वनाय पीतप्रतिवद्धवत्सां यशोधनी धेनुभूषेर्मुमो : १॥ तस्याः खुरन्यासपवित्रपांशुमपांशुलानां धुरि कीर्तनीया मार्ग मनुथे धर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थ स्मृतिरन्वगच्छत् ॥२॥ निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्तां सौरभेया सुरभिर्यशोभिः । पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरुपधरामिवोर्वी ॥३॥ व्रताय तेनानुवरेण धेनोन्य॑षेधि शेषो प्यनुयायिवर्गः न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हिँ मनोः प्रसूतिः ॥४॥ आस्वादंवह्निः कवलेतृणानां कण्डूयनैर्दशनिवारणेश्च । अयाहतस्वैरगतैः स तस्याः सम्राद समाराधनतत्परो भूत् ॥५॥ स्थितः स्थितामुन्नलितः प्रयातां निषेदुषीमासनबन्धधीरः जलाभिलाषी जलमादधानां छायेव तांभूपतिरन्यगच्छत् ॥६॥ स न्यस्तविद्वामपि राजलक्ष्मी तेजोविशेषानुमितां दधानः आसीदनाविष्कृतदानराजिरन्तर्मदावस्थ इव दिपेन्द्रः ॥७॥ लताप्रतानोदथितैः स केशरधिज्यधन्वा विचंचार दावं रक्षापदेशान्मुनिहोमधेनोर्वन्यान्विनेयनिव दुष्टसत्वान् ॥८॥ 1 1 an 1 ·C १ ? . .. ॥१२॥ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ विसृष्टपायानुचरस्य तंत्य पाद्रुमाः पाशभता समस्य । उदारयामासुरिवोन्मदानामालोकशब्दं वयसां विरायः "nen मरुत्पयुक्तांच मरुत्सखाभं तमर्चमारोदभिवर्तमान अवाकिरन्वाललताः सूनैराचारलाजेरिव पौरकन्याः ॥१०॥ धनु तो यस्य दयाभावमाख्यातमन्तःकरणैर्विशङ्क: विलोकयन्त्यो वपुरापुरक्ष्णां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः ॥११॥ स कीचकैमीस्तपूर्णरन्धेः कूजगिरापादितवंशकृत्यं । शुश्राव कुशेषु यशः स्वमुच्चैरुजीयमानं वनदेवताभिः पृक्तस्तुषारैर्गिरिनिराणरमनोकहाकम्पितपुष्पगन्धिः । तमातपक्लान्तमनातपत्रमावारपूतं पवनः सिषेवे , ॥१३॥ शशार्म वृष्ट्यापि विना दवाग्निरागीविशेषा फलपुष्पवृद्धिः । उनं न सत्वेषधिको ववाथै तस्मिन्वनं गोपरि गाहमाने ॥१४॥ सञ्चारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुं । प्रचक्रमे पलवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेम धेनुः ॥१५॥ तां देवतापित्रतिथितियाथीमन्वग्ययो मध्यमलोकपालः वभौच मातेन मतां मंतेन श्रद्धेव साक्षाद्विधिनोपपना ॥१६॥ स पल्वलोतोवराहयूथान्यावासवृक्षोन्मुखवरिणानि ययो मृगाध्यासितशाद्धलानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन् ॥१७॥ आपीनभारोदहनप्रयत्नांदृष्टिप्रत्याइपुपो नरेन्द्रः ।। उभावलमवातुरचिताभ्यांतपोवनावृतिपथं गताभ्यां ॥१६॥ १ ·। द्वितीयः सर्गः १३ 2011 1 ॥२०॥ वशिष्ठधेनोरनुयायिन तमावर्तमानं वनिता वनात्तात् पपौ निमेग्मलमपक्ष्मपंक्तिरुपोषिताभ्यामिल लोचनाभ्यां ११९ 'पुरस्कृता वर्मनि पार्थिवेन प्रत्युत्ता पार्थिवधर्मपल्या, 1. तदन्तरेसा विरराज धेनुर्दिनक्षपामध्यगतेव सन्ध्या प्रदक्षिणीकृत्य पयस्विनी तां सुदक्षिणा साक्षतपात्रहत्ता : प्रणम्य चानचे विशालमस्याः शृङ्गान्तरं वारभिवार्थसिद्धेः ॥२१॥ वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपयी प्रत्ययहीत्सेति ननन्दतुस्तौ । भक्तयोपपनेषु हि तड्दिधानां प्रसादचिनानि पुर:फलानि ॥२२॥ गुरोः सदारस्य निपीड्य पादो समाप्य सान्ध्यं च विधिं दिलीपः । दोषावसाने पुनरेव दोग्धों भेजे भुजोच्छिन्नरिपुर्निषणां ॥२३॥ तामन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपामन्वास्य.गोप्ला गृहिणीसहायः क्रमेण सुप्नामनुसंविवेश सुप्नोत्थितां प्रातरनूदतिष्ठत् ॥२४॥ इत्थं व्रत-पालयतःप्रज्ञार्थ समं महिया महनीयकीनेः । सप्त यतीयुस्विगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य ॥२५॥ अन्यधुरात्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना मुनिहोमधेनुः गङ्गाप्रपातान्तविरुढशष्पं गौरीगुरोगहरमाविवेश ॥२६॥ सा दुष्प्रधषी मनसापिदिनेरित्यद्भिशोभाप्रहितेक्षणेन । अलक्षिताभ्युत्पतनो नृपेण प्रसय सिंहः किल तां चकर्ष . ॥२७॥ तदीयमानान्दितमार्तसाघोहानिवद्धप्रतिशब्ददी । रश्मिधियादाय नगेन्द्रमतां निवर्तयामास नृपस्य दृष्टिं १२॥ .. -- ·१४ , . -- -- ॥ श्रीरघुवंशे ॥ स पाटलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्धरः केसरिण ददर्श । अधित्यकायामिव धातुमयां रो-टुमं सानुमतः प्रफुलं “१२९॥ ततो मृगेन्द्रस्य भृगेन्द्रगामी वधाय वध्यस्य शरं शरण्यः जाताभिषङ्गो नृपतिनिषङ्गादुद्धर्तुमछत्यसभोड़तारिः ॥३०॥ वामेतरस्तस्य करः प्रहर्तुनखप्रभाभूषिर्तककपत्रे । सनालिः सायकमुख एव चित्रार्थितारम्भ इवावतस्थे • ॥३१॥ बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युरभ्यर्णमांगस्कृतमस्पृशनिः । राजा स्वतेजोभिरदत्यतान्तभोगीव मन्तोषधिरुद्धवीर्यः ॥३२॥ तमार्यगृवं निगृहीतधेनुर्मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुं ।। विस्मापयन्विस्मितमात्मवृत्तौ भूपालसिंह निजगाद सिंहः ॥३३॥ अलंभहीपाल तव श्रमेण प्रयुक्तमध्यस्तुमितो वृथा स्यात् न पादपोन्मूलनशक्ति रहः शिलोचये मूर्छत्ति मारुतस्य १३४॥ कैलाशगोरं वृषभारूरुक्षोः पादापणानुयहपूतपृष्ठ । अवेहि मां किङ्करमष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भतुल्यं ॥३५॥ अमुं पुरः पश्यसि देवदारं पुत्रीकृतो सो वृषभध्वजेन । यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः ॥६॥ कण्ड्यमानेन कटं कदाचिदन्यदिपेनोन्मथिता त्वगस्य अथेनमट्रेस्तनया गुशोच सेनान्यमालीदमिवासुरास्वेः ॥३७॥ तदाप्रभृत्येव वनदिपानां त्रासार्थमस्मिनहमद्रिवक्षोः । यापारितःशूलभृता विधाय सिंहत्वमांगतसत्यवृनि १३॥ - .. 1 .

·॥ द्वितीयः सर्गः ॥ १५ 1 - -- 1 तस्यालमेषा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरविषबान्द्रमसी सुधैव ॥३९॥ म त्वं निवर्तस्व विहाय लज्जां गुरोर्भवान्दर्शितशिष्यभक्तिः शस्त्रेण रंक्ष्य यदर्शक्यरक्ष न तद्यशः शस्तभृतां क्षिणोति ॥४०॥ इति प्रगल्भं पुरुषाधिराजो मंगाधिराजस्य वचो निशम्य प्रत्याहतास्तो गिरिशप्रभावादात्मन्यवज्ञां शिथिलीचकार ॥४१॥ प्रत्यबवीच्चैनमिषुप्रयोगे तत्पूर्वसङ्के वितथप्रयतः 1. जडीकृतस्त्र्यम्बकवीक्षितेन वजं मुमुक्षनिव वज्रपाणिः ॥४२॥ संरुद्धचेष्टस्य मृगेन्द्र कामं हास्यं वचस्तद्यदहं विवक्षुः अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद सर्व भवान्भावमतो भिधास्ये ॥४३॥ मान्यः स मे स्थावरजङ्गमाना सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः गुरोरपीदं धनमाहिताग्नेनश्यत्पुरस्तादनुपेक्षणीय ॥४४॥ स त्वं मदीयेन शरीरवृतिं देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विसृज्यतां धेनुरियं महर्षेः ॥४५॥ अथान्धकारं गिरिंगवराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन् । भूयः स भूतेशरपार्थवर्ती किञ्चिट्विहस्यार्थपति चभाषे ॥४६॥ एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिद वपुत्र अल्पम्य हेतोर्वहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वं भूतानुकम्पा तव चेदियं गौरेका भवेत्स्वस्तिमंती त्वदन्ते • जोवन्पुन. शब्दपलवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि 1.. 1 - ॥४७॥ - ४॥

·१ .. C . ( 1 १६ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ अर्थकधेनोरपराधर्चण्डाहुरोः कृशानुप्रतिमाभिषि । शक्यो -स्य मन्युभवता विनेनुं गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोनीः ॥४९॥ तद्रक्ष कल्याणपरम्पराणां भोक्तारमूर्जस्वलमात्मृदेहं । महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नमृद्ध हि राज्यं पदमैन्द्रमाहुः - THon एतावदुन्ना विरते मृगेन्द्रे प्रतिस्वनेनास्य गुहागतेन । शिलोच्चयो पि क्षितिपालमुच्चैः प्रीत्या तमेवार्थमभाषनेत ॥५१॥ निशम्य देवानुचरस्य वाचं मनुयदेवः पुनरप्युवाच धेन्वा तदध्यासितकातराक्ष्या निरीक्ष्यमाणः सुतरां दयालुः ॥५२॥ क्षतात्किल बायत इत्युदयः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूट राज्येन किं तईिपरीतवृत्तेः प्राणैरुपक्रोशमलीमसैवी ॥५३॥ कथं तु.शक्यो नुनयो महर्षेर्विश्राणनादन्यपयस्विनीनां । इमामनूनां सुरभेरवेहि रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयास्यां ॥५४॥ सेयं स्वदेहार्पणनिष्त्रायेण न्याय्या मया मोचयितुं भवनः न पारणा स्यादिहता तवेवं भवेदलुप्तम मुनेः बियार्थः भवानपोदं परवानवेति महान्हि यत्तस्तव देवदारी । स्थातुं नियोतुर्यदशवयमये विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन ५६ किमप्यहिंन्यस्तव चेन्मतो हं यशःशरीरे भव मे दयालुः एकान्तविध्यमिपु मद्विधानां पिण्डेघनास्था खलं भौतिकेषु ॥५७n सम्बन्धमाभाषणपूर्वमानः स नो सङ्गतयोर्वनान्ते । तगतनाथानुग नाहमि त्वं सम्बन्धिनो मे प्रणयं,विहन्तुं Hen 16 १५५॥ - ·। द्वितीयः सर्गः १७ 1 . 1 १ 1 तथेति गामुत्तावते दिलीपः सद्यः प्रतिष्टम्भविमुक्तबाहुः सल्यस्तशस्तो हरये स्वदेहमुपानयत्पिण्डमिवामिषस्य ५en तस्मिन्क्षणे पालयितुःप्रजानामुत्पश्यतः सिंहनिपातमुयं । अवाइमुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुन्ना १६०॥ उत्तिष्ठ वत्सेत्यमृतायमानं वचो निशम्योत्थितमुत्थितः सन् ददर्श राजा जननीमिव स्वांगामयतः प्रत्रविणों न सिंहं १६१॥ तं विस्मितं धेनुरुवाच साधो मायांमयोगाय परीक्षितोसि ऋषिप्रभावान्मयि नान्तको पि प्रभुः प्रहर्तुं किमुनान्यहिंवाः १६२ ॥ भक्त्या गुरौ मय्यनुकंम्पया च प्रोतास्मि ते पुत्र वरं वृणीष न केवलानां पयसां प्रसूतिमवेहि मां कामयां प्रसन्नां ॥६३॥ ततः समानीय स मानितार्थी हस्ती स्वहस्तार्जितवीरशब्दः वंशस्य कतीरमनन्तकीर्ति सुदक्षिणायां तनयं ययाचे ६४ ॥ सन्तानकामाय तथेति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा दुग्धा पयः पत्रपुटे मदीयं पुत्रोपभुक्ष्वेति तमादिदेश ॥६५॥ वत्सस्य होमार्थविधेच शेषं गुरोरनुज्ञामधिगम्य भातः उधस्यमिच्छामि तवोपभोक्तुं षष्टांशमुधी इव रक्षितायाः ॥६६॥ इत्थं क्षितीरोन वशिष्ठधेनुर्विज्ञापिता प्रोततरा बभूव तदन्विता हेमवताच्च कुक्षेः प्रत्याययावाश्रममत्रमेण ॥६॥ तस्याः प्रसझेन्दुमुखः प्रसादं गुरुर्नृपाणां गुरवे निवेद्य 'प्रहर्षचिनानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव ॥६॥ . . 1 1 । 1 ·१६ . ॥ श्रीरघुवंशे ॥ स नन्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा सइत्सलो वत्संहुतावशेष पपौ वशिष्ठेन कृताभ्यनुः शुभ्रं यशो मूर्तमिवातितृष्णः ॥६॥ प्रातर्यथोक्तखतपारणान्ते प्रास्थानिक स्वस्त्ययमं प्रयुज्य । तौ दम्पती स्वां प्रति राजधानी प्रस्थापयामास वशी वशिष्ठः, १७०॥ प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशमनन्तरं भर्तुरुन्धती च धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्थे सन्मङ्गलोदयतरप्रभावः । १७१॥ श्रोत्राभिरामावनिना रथेन धर्मपतीसहितः सहिष्णुः 1 ययावनुदातसुखेन मार्ग स्वेनेव पूर्णेन मनोरथेन १७॥ तमाहितीत्सुख्यमदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थव्रतकर्शिताङ्गं । नेत्रैः पपुस्तृप्तिमनाप्नुवनिर्नवोदयं नाथमिवौषधीनां ॥७३॥ पुरन्दरत्रीः पुरमुत्पताकं प्रविश्य पोरैरंभिनन्द्यमानः । भुजे भुजङ्गेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेधुरमाससञ्ज १७४॥ अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः सुरमरिदिव तेजो पगिनिष्प्यूतमैशं । नरपतिकुलभूत्यै गर्भमाधन राज्ञी गुर भिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावः ॥७॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृती नन्दिनीवरमदानो नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ .

·॥ तृतीयः सर्गः।। qe r 1 अथेप्सितं भतरुपस्थितोदयं संखोजनोहीक्षणकोमुदौमुखं निदानमिष्क्ष्वाकुकुलस्य सन्ततेः सुदक्षिणा दोहदलक्षणं दधौ ॥१॥ शरोरसादादसमयभूषणा मुखेन सालक्ष्यत रोध्रपाण्डुना. १ तनुप्रकाशेन विचेयतारका प्रभातकल्पां शशिनेव. शर्वरी ॥२॥ तदाननं मृत्सुरभि क्षितीपुरो रहस्युपाघ्राय न तृप्तिमाययो करीव सितं पृषतैः पयोमुचां शुचियपाये वनराजिपावलं ॥३॥ दिवं मरुत्वानिव भोप्यते भुवं दिगन्तवित्रान्तरथो हि तत्सुतः" । अतो भिलाषे प्रथमं तथाविधे मनो बबन्धान्यरसान्विलंध्य सा ॥४॥ न मे हिया शंसति किञ्चिदीप्सितं स्पृहावली वस्तुषु केषु मागधी । इति स्म पृच्छत्यनुवेलमादृतः प्रियासखीस्तरकोशलेवरः ॥५॥ उपेत्य सा दोहददुःखशोलतां यदेव वने तदपश्यदाहृतं न हीष्टमस्यास्विदिवं पि भूपतेरभूदनासाद्यमधिज्यधन्वनः ॥६॥ क्रमेण निस्तीर्य च दोहदयथां प्रचीयमानावयवा रराज मा पुराणपत्रापगमादनन्तरं लतेव सन्धमनोशपलवा ७ दिनेषु गच्छत्सु नितान्तपीवरं तदीयमानीलमुखं स्तनद्वयं • तिरञ्चकार भ्रमराभिलीनयोः सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियं । 1 -- - ·२० 1 in श्रीरघुवंशे ॥ निधानगभीमिव सांगराम्बरां शमीमियाभ्यन्तरलीनपावकां १ नदीमिवान्तःसलिलां सरस्वती नृपः ससत्वां महिषीममयंत men प्रियानुरागस्य मनःसमुनते जार्जितानां च दिगन्तसम्पदां । यथाक्रमं पुंसवनादिकाः क्रिया धृतेश्च धीरः सदृशीर्यधन सः ॥१०॥ मुरेन्द्रमात्राश्रितर्गर्भगौरवात्प्रयतमुक्तासनया गृहागतः तयोपचाराअलिखिनहस्तया ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः ॥११॥ कुमारभृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिषम्भिराप्लेरथ गभर्मणि । पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखी प्रियां ददर्श काले दिवमप्रितामिव ॥१२॥ यस्ततः पञ्चभिरुचसंश्रयैरसूर्यगैः सूचितभाग्यसम्पदं । असूत पुत्रं समये शचीसमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयं ॥१३॥ दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः प्रदक्षिणार्तुितमग्निराददे । बभूव सर्व शुभशंसि तत्क्षणं भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशां ॥१४॥ अरिष्टशय्यां परितोविसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा निशीथदीपाः सहसा हतत्विषो बभूवुरालेख्यसमर्पिता इव ॥१५ जनाय सुद्धान्तचराय शंसते कुमारजन्मामृतमम्मिताक्षरं । अदेयमासीवयमेव भूपतेः शशिप्रभं छनमुभे च चामरे ॥१६॥ निवातपस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कान्तं पिवतः सुताननं महोदधेः पर दवेन्दुदर्शनादुरः प्रहर्पः प्रबभूव नात्मनि ॥१७॥ म जातकर्मण्यखिले तपस्विना तपोयनादेत्य पुरोधमा कृते । दिलीपमूनमणिराकरोद्यः प्रयुत्तासंस्कार दयाधिकं कभी १en همه 1 ·२१ १ 1 ॥ तृतीयः सर्गः ॥ सुखश्रवा मङ्गलतूर्यनिस्वनाः प्रमोदनृत्यैः सह वारयोषितां । न केवलं सपदि मागधीपतेः पथि यजृम्भन्त दिवौकसामपि १en न संयतस्तस्य बभूव रक्षितुर्विसर्जयेद्यं सुतजन्महर्षितः, । ऋणाभिधानात्स्वयमेव केवलं तदा पितॄणां मुमुचे स वन्धनात् ॥२०॥ श्रुतम्यं यायादयमन्तम कस्तथा परेखां युधि चेति पार्थिवः अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थविचकारं नामा रघुमात्मसम्भवं ॥२१॥ पितुः प्रयत्नात्म समयसम्पदः शुभैः शरीरावयवैर्दिने दिने । पुपोष वृद्धि हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव वालचन्द्रमाः ॥२२॥ उमावृषाङ्को शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ । तथा नृपः सा व सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सदृशेन तत्समौ ॥२३॥ रथाङ्गनामोरिव भावबन्धनं बभूव यत्प्रेम परस्पराश्रयं विभक्तमप्येकसुतेन ततयोः परस्परस्योपरि पर्यचीयत १२४॥ उवाच धाच्या प्रथमोदितं वचो ययौ तदीयामवलम्व्य चांगुलिं । अभूच नम्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोभकः ॥२५॥ तमङ्कमारोप्य शरीरयोगजेः सुखैर्निषिञ्चन्तमिवामृतं त्वचि उपान्तसम्मीलितलोचनो नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसलतां ययौ ॥२६॥ अमंस्त चानेन पराय॑जन्मना स्थितेरभेता स्थितिमन्तमन्वयं स्वमूर्तिभेदेन गुणाम्यवर्तिना पतिः प्रजानामिव सर्गमात्मनः ॥२७n स वृनचीलयलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रः सवयोभिरन्वितः । लिपेर्यथावहणेन वाड्मयं नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् ॥२६॥ 1 1 ·. -- C 1 ॥ श्रीरघुवंशे । अथोपनीतं विधिवट्विपश्चितो विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियं १. अवन्ध्ययनाच बभूवुर के क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति ॥२९॥ धियः समयैः स.गुणेरुदारधीः क्रमाच्चतस्त्रवत्तुरणवोपमाः ततार विद्याः पवनातिपातिभिर्दिशो हरिगिर्हरितामिवेश्वरः ॥३०॥ त्वचं स मेध्यां परिधाय रोरवीमशिक्षास्त पितुरेव मन्तवत् । न केवलं तहुरुरेकपार्थिवः क्षितार्वभूदेकधनुर्धरोपि सः ॥३१॥ महोक्षतां वत्सतरः स्पृशनिव ट्विपेन्द्रभावं कलभः श्रयन्निव । रघुः व्रामाद्यौवनभिनुशेशवः पुपोष गाम्भीर्यमनोहरं वपुः ॥३२॥ अथास्य गोदानविधेरनन्तरं विवाहदीक्षां निरवनयहरुः । नरेन्द्र कन्यास्तमवाप्य सत्पतिं तमोनुदं दक्षसुता इवावभुः ॥३३॥ युवा थुगयायतवाहुरंसलः कपाटवक्षाः परिणकन्धरः । वपुःप्रकीदजयगुरं रयुत्तथापि नीचैर्विनयाददृश्यत १३४॥ ततः प्रजानां चिरमात्मना धृतां नितान्तगुर्वी लपयियता धुरं । निसर्गसंस्कारविनीत इत्यसो नृपेण चन्ने युवराजशब्दभाक् ॥३५॥ नरेन्द्र मूलायतनादनन्तरं तदास्पदं प्रार्युवराजसंज्ञितं । अगच्छदंशेन गुणाभिलाषिणी नवावतारं कमलादिवोत्पलं ॥३६॥ विभावसुः सारथिनेय वायुना पनवपायेन गभस्तिमानिय । यभूय तेनातितरां मुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः ॥३७॥ नियुज्य तं होमतुरडरक्षणे धनुर्धर राजमुतैरनुद्रुतं । गपूर्णमेवेन शतबातूपमः गतं ब्रातूनामपविधमाप मः ॥३॥ . .

·तृतीयः सर्गः ।
२३
-
1
ततः परं तेन मखाय यज्वना तुरमुत्सृष्टमनर्गलं पुनः ।
धनु तामयत एव रक्षिणां जहार शनाः बिल गूढवियहः ॥३॥
विषादलुप्तप्रतिपतिविस्मितं कुमारसैन्यं सपदि स्थितं च तत्
वशिष्ठधेनुन यदृच्छयागता श्रुत्तप्रभावा ददृशे ग्य नन्दिनी ॥४०॥
तदङ्गनित्यन्दजलेन लोन्नने प्रमृज्य.पुण्येन पुरस्कृतः सतां
अतीन्द्रियेषयुपपनदर्शनो बभूव भावेषु दिलीपनन्दनः ॥४१॥
स पूर्वतः पर्वतपक्षशातनं ददर्श देवं नरदेवसम्भवः
.
पुनः पुनः सूतनिषिद्धचापलं हरन्तमश्वं रथरश्मिसंयतं ॥४२॥
शतेस्तमपणामनिमेप्रवृतिभिर्हरिं विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः ।
अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव ॥४३॥
मखांशभाजां प्रथमो मनीषिभिस्त्वमेव देवेन्द्र सदा निगद्यसे .
अजस्त्रदीक्षाप्रयतस्य मंगुरोः क्रियाविघाताय कथं प्रवर्तसे ॥४४॥
त्रिलोकनाथेन सदा मखट्विषस्त्वया नियम्या ननु दियचक्षुषा
स चेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिः ॥४५॥
तदङ्गमय्यं मघवन्महाबातोरमुं तुरङ्गं प्रतिमोत्तुमर्हसि
पथः सुवेदर्शयितार ईश्वरा मलोमसाभाददते'न पनि १४६॥
इति प्रगल्भं रघुणा समोरितं वचो निशम्याधिपतिर्दिवौकसां
निवर्तयामास रथं सविस्मयः प्रचक्रामे च प्रतिवनुमुतरं ॥४७॥
यदात्थ राजन्यकुमार तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः
• जगत्प्रकाशं तदशेषभिज्यया भवहुरलंघयितुं ममोद्यतः
-
1
1
॥४॥

·. . ५२॥ ॥ श्रीरघुवंशे । हरिय॑थैकः पुरुषोतमः स्मृतो महेश्वरस्त्यम्बक एंव नापरः तथा विदुभी मुनयः शतवातुं द्वितीयगामी न हि शब्द एप्रानः ॥४९॥ अतो ग्यमश्वः कपिलानुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः । अलं प्रयतेन तवात्र मा निधाः पदं पदयां सगरस्य सन्तते ॥५०॥ ततः प्रहस्यापभयः पुरन्दरं पुनर्वभाषे पुरग्रस्य रक्षिता . गृहाण शस्तं यदि सर्ग एष ते न खंत्वनिर्जित्य रघु कृती-भवान् ॥५१॥ म एवमुक्ता मघवन्तमुन्मुखः करियमाणः सशरं शरासनं अतिष्ठदालीढविशेषशोभिना वपुःप्रकर्षेण विउम्बितेश्वरः रघोरवष्टम्भमयेन पत्रिणा हदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः । नवाम्बुदानीकमुहूर्तलाञ्छने धनुयमोघं समधन सायकं ॥५३॥ दिलीपमूनोः स वृहङजान्तरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः । पपावनास्वादितपूर्वमायुगः कुतूहलेनेव मनुयशोणितं १५४॥ हरेः कुमारो पि कुमारविक्रमः सुरविपास्फालनकर्कशांगुलौ । भुजे शचीपत्रविशेषकाड़िते स्वनामचिह्न निचखान सायकं ॥५५॥ जहार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शकास्य महाशनिध्वजं । चुकोप तस्मै स भृशं सुरश्रियः प्रसबकेशयपरोपणादिव ५६ तयोरुपान्तस्थितसिद्धसैनिकं गरुत्मदाशीविषभीमदर्शनेः वभूव युद्धं तुमुलं जयेपिणोरधोमुखैर धुमुखैच पत्रिभिः अतिप्रवन्धपहितास्तषष्टिभिस्तमाश्रयं दुप्पसहस्य तेजसः । शशाक निधीपयितुं न वासवः स्वताच्युतं पनिमियादिरम्बुदः nun m५७n ·॥ तृतीयः सर्गः ॥ २५ 1 1. 1 ततः प्रकोष्ठे हरिवन्दनाङ्कित प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनी रघुः शशाङ्क्षार्धमुखेन पत्रिणा शरासनज्यामलुनाविडोजसः ॥५॥ स चापमुत्सृज्य विवृद्धमत्सरःप्रणाशनाय प्रवलस्य विद्विषः महीध्रपक्षश्परोपणोचितं स्फुरत्प्रभामण्डलमस्तुमाददे ॥६॥ रघुश वक्षसि तेन ताड़ितः पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः । निमेषमात्रादवधूय तमयां सहोत्थितः सैनिकहर्षनिःस्वनैः ॥६१॥ तथापि शास्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षभावे चिरमस्य तस्थुषः तुतोष वीयीतिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्वत्र गुणेनिधीयते ॥६२॥ असङ्गमद्रिपि मारतया न.मे त्वदन्येन विषोढमायुधं । अवेहि मां प्रीतमृते तुरङ्गमावरं वृणीधेति माह वासवः ॥६३॥ ततो निषङ्गादसमयमुद्धृतं सुवर्णपुंखातिरञ्जितांगुलिं नरेन्द्रसूनुः प्रतिसंहरंनिषं प्रियंवदः प्रत्यवदत्सुरेश्वरं ॥६४ ॥ अमोच्यमश्वं यदि मन्यसे प्रभो ततः समाप्ने विधिनैव कर्मणि अजस्त्रदीक्षाप्रयतःस मगुरुः क्रतोरशेषेण फलेन युज्यतां ॥६५॥ यथा च वृत्तान्तमिमं सदोगतस्तिलोचनैकांशतया दुरासदः तवे सन्देशहराट्विशां पतिः शृणोति देवेश तया विधीयतां ॥६६॥ तथेति कामं प्रतिशुश्रुवान रघोर्यथागतं मातलिप्तारथिर्ययो नृपस्य नातिप्रमनाः सदोगृहं मुदक्षिणासूनुरपि न्यवर्तत १६७n तमभ्यनन्दुत्प्रथम प्रबोधितः प्रजेश्वरःशासनहारिणा हरेः । परामृशन्हर्षचलेन पाणिना तदीयमङ्गं कुलिशवणानितं ॥६॥ 1 । 1 -- .. ..

·am
२६
॥ श्रीरघुवंशे ॥
इति क्षितीशो नवत्तिं नवाधिकां महाक्रातूनां महनीयशासनः ?
समारूरक्षुर्दिवमायुषः शये,ततान सोपानपरम्परामिवं .६॥
अथ स विषययावृतात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्वा यूने
सितातपवारणं
मुनिवनतरुच्छायां देया तया सह शिग्निये गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं
हि कुलवतं ११७०॥
1
इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृतौ
रघुराज्याभिषेको नाम तृतीयः सर्ग: nita

·। चतुर्थः सर्गः ॥ २७ 1 १ - स राज्य गुरुणा दतं प्रतिपद्याधिकं बभौ । दिनान्ते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशनः . ॥१॥ दिलोपानन्तरं राज्ये तं निशम्य प्रतिष्ठितं पूर्व प्रधूमितो राज्ञां हृदये गिरिवोत्थितः ॥२॥ पुरुहूतध्वजस्येव तस्योनयनपंक्तयः नवाभ्युत्थानदर्शिन्यो ननन्दुः सप्रजाः प्रजाः ॥३॥ सममेव समानान्तं इयं द्विरदगामिना तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमण्डलं . ॥४॥ छायामण्डललक्ष्येण तमदृश्या किल स्वयं पद्मा पद्यातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीक्षितं ॥५॥ परिकल्पितसानिध्या काले काले च वन्दिषु स्तुत्य स्तुतिभिरथ्याभिरुपतस्थे सरस्वती ॥६॥ मनुप्रभृतिभिमान्य ता यद्यपि राजभिः तथाप्यनन्यपूर्वेव तस्मिनामी सुन्धरा ॥७॥ स हि सर्वस्य लोकस्य युक्तदण्उतया मनः आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः - - 1 ntu .

·a g 1 २ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन गुणाधिकतया गुरी फलेन सहकारस्य पुष्पोहम इव प्रजाः ୧t? नयविनिर्नवे राज्ञि सदसच्चोपदर्शितं । पूर्व एवाभवत्पक्षस्तस्मिनाभवदुतरः ॥१०॥ पञ्चानामपि भूतानामुत्कर्ष पुपुषगुणाः । नवे तस्मिन्महीपाले सर्व नवमिवाभवत् ॥११॥ यथा प्रलादनाच्चन्द्रः प्रतापातपनो यथा तथैव सो भूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥१२॥ कामं कणीन्तविश्रान्त विशाले तस्य लोचने '1. चक्षुष्मना तु शास्त्रेण सूक्ष्मायीर्थदर्शिना ॥१३॥ लब्धप्रशमनस्वस्थमथैनं समुपस्थिता । पार्थिवत्रीईितीयेव शरव्यवजलक्षणा ॥१४॥ निवृष्टलघुभिर्मेघेर्मुक्तवत्मी सुदुःसहः प्रतापरतस्य भानोच युगपद्मानशे दिशः १५॥ वार्पिक सहारेन्द्रो धनुर्जेत्रं रघुर्दधो । प्रजार्थसाधने तो हि पयायोद्यमयियौ ॥१६॥ पुण्डरीकातपनरतं विकासत्काशचामरः .. मातुर्विरम्बयामास न पुनः प्राप तच्चियं ॥१७॥ प्रसादसुमुखे तस्मिंपन्देव विशदप्रभे । तदा चक्षुष्मतां प्रीतिरामीत्समरमाइयोः 11 1 ·1 -- 1 ॥ चतुर्थः सर्गः। हंसश्रेणीषु तारासु कामुकत्सु च वारिषु विभूतयस्तुदीयानां पर्यस्ता यासाभिव . ॥१९॥ इक्षुच्छायनिषादिन्यस्तस्य गोप्नुणिोदयं आकुमारलथोड़ातं शालिगोप्यो जगुर्यशः ॥२०॥ प्रसमतदोदयादम्भः कुम्भयोनेर्महौजसः रघोरभिभवाशद्धि तुशुभे विषत मनः ॥२१॥ मदोदयाः ककुद्मन्तः सरितां कूलमुद्रुजाः । लीलाखेलमनुप्रापुर्महोक्षास्तस्य विक्रमं ॥२२॥ प्रसवैः सप्तपैणीनां भदशन्धिभिराहताः असूययेव तनागाः सप्तधैव प्रसुनुवुः ॥३॥ सरितः कुर्वती गांधाः पथवाश्यानकर्दमान् । यात्रायै चोदयामास तं शतेः प्रथमं शरत् .॥२४॥ तस्मै सम्यग्पुती वनिवाजिनीराजनाविधौ प्रदक्षिणार्चियोजेन हस्तेनेव जयं ददौ ॥२५॥ स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपाणिरयान्वितः षधिं वलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीषया ॥२६॥ अवाकिरन्वयोवृद्धास्त लाजैःपोरयोषितः पृषतर्मन्दीडूतैः क्षीरोमय इवायुतं ॥२७॥ स ययो प्रथम प्राची तुल्यः प्राचीनवहिषा . अहिताननिलोडूतैस्तर्जयनिव केतुभिः ॥२६॥ 1 1 1 ·1 1 - ३० ॥ श्रीरघुवंशे ॥ रजोभिः स्यन्दनोडूतेजेश्च घनसनिभैः । भुवस्तलमिव व्योमकुर्वन्योमेव भूतलं ॥२९॥ प्रतापो ये ततः शब्दः परागस्तदनन्तरं ययो पश्चाद्रादीति चतुस्कन्धेव सा चमूः ॥३०॥ मरुपृष्ठान्युदम्भांसि नायाः सुप्रतरा नदीः विपिनानि प्रकाशानि शक्तिमवाचकार सः ॥३१॥ स सेनां महती कर्षन्पूर्वसागरगामिनीं । वभो हरजटाभ्रष्टां गङ्गामिव भगीरथः ॥३२॥ त्याजितैः फलमुत्खातर्भग्नेश्च बहुधा नृपैः तस्यासीदुल्वणो मार्गः पादपेरिव दन्तिनः ॥३३॥ पोरस्त्यानेवमात्रामस्तांस्ताअनपदाञ्जयो । प्राप तालीवनश्याममुपकण्ठं महोदधेः ॥३४॥ अनम्राणां समुद्धस्तिस्मात्सिन्धुरयादिव । आत्मा संरक्षितः मुलेवृतिमाश्रित्य येती ॥३५॥ यङ्गानुत्खाय तरसा नेता नोसाधनोहतान् । निचखान जयस्तम्भान्गङ्गास्त्रोतोन्तरेयु सः ३६ जापादपद्मप्रणताः कालमा य ते रघु फलैः संवर्धयामासुरत्खातप्रतिरोपिताः ॥३७॥ सतीत्यी कपिशां मेन्यर्वहिरदमेतुभिः । उत्कलादर्शितपथः कलिङ्गाभिमुखो ययौ १३॥ १ - ·॥ चतुर्थः सर्गः ॥ ३१ . 1 1 स प्रतापं महेन्द्रस्य मूर्धि तीक्ष्णं न्यवेशयन् ।. अंकुशं दिएदस्येव यन्ता गम्भीरवेदिनः १३९ प्रतिजयाई कालिङ्गस्तमत्त्रैर्गजसाधनः । । पक्षच्छेदोद्यतं शवां शिलावर्षांव पर्वतः ॥४०॥ द्विषांविषय काकुत्स्थस्तत्र नाराचदुर्दिनं । सन्मङलमात इव प्रतिपेदे जयश्रियं १४१॥ ताम्बूलीनांदलेत्तत्र रचितापानभूमयः नालिकरामवं योधाः शानवं च पपुर्यशः ४२॥ गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्मविजयी नृपः श्रियं महेन्द्रनाथस्य जहार न तु मेदिनी • १४३॥ ततो वेलातटेनेव फैलवत्पूगमालिना । अगस्त्याचरितामाशामनाशास्यजयो ययौ ॥४४॥ स सैन्यपरिभोगेन गजदानसुगन्धिना कावेरी सरितां पत्युः शाडूनीयामिवाकरोत् ॥४५॥ बलरध्युषितास्तस्य विजिगीषोताध्वन: मरिचोद्दान्तहारीता मलयाद्ररुपत्यकाः १४६ ससंजुरश्वक्षुणानामेलानामुत्पतिष्णवः तुल्यगन्धिषु मतेभकटेषु फलरेणवः ॥४७॥ भोगिवेष्टनमार्गेषु चन्दनानां समर्पितं । नास्त्रसत्करिणां येवं त्रिपदोछेदिनामपि netics 1 . -- .

·। .. ॥ श्रीरघुवंशे । दिशि मन्दायते तेजो.दक्षिणस्यां रवेरपि ! तस्यामेव रघोः पाण्याः प्रतापं न विषेहिरे ॥४९॥ ताम्रपर्णासमेतस्य मुक्तासारं महोदधेः । ते निपत्य दर्दुस्तस्मै यशः स्वमिव सञ्चितं १५०० स निर्विश्य यथाकामं तटेष्वालीनचन्दनौ । स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्दुरौ १५१॥ असनविक्रमः सखं दूरमुक्तमुदन्वता । नितम्बमिव मेदिन्या त्रस्तां कमलंघयत् ॥५२॥ तस्यानीकैविसर्पनिरंपरान्तजयोद्यतेः -१ रामात्रोत्सारितो-प्यासीत्सललग्न इवार्णवः ॥५३॥ भयोत्सृष्टविभूषाणां तेन केरलयोषितां अलकेषु चमूरेणुधूर्णप्रतिनिधीकृतः ॥५४॥ मुरलामारतोद्भूतमगमत्केतकं रजः तद्योधवारवाणानामयनपटवासतां ॥५५॥ अभ्यभूयत वाहानां चरतां गात्रसिञ्जितेः । वर्मभिः पवनोतराजतालीवनधनिः ॥५६॥ खजूरीस्वान्धनद्धानां मदोहारमुगन्धिपु । कटेपु करिणांपेतुः पुनागेभ्यः शिलीमुखाः ॥५७n गयकाशं किलोदन्यान् रामायाभ्यर्थितो ददो । अपरान्तमहीपालयाजेन रपये कर ॥५ - 1 ·३३ । चतुर्थः सर्गः ॥ मतेभरदनोत्कीर्णयक्तधिक्रमलक्षणं । त्रिकूटमेव तत्रोवैजयस्तम्भं चकार मः ॥५॥ पारसीकांस्ततोजेतुं मतस्थे स्थलवर्त्मना । इन्द्रियाख्यानिव रिपुंस्तत्वज्ञानेन संयमी ॥६॥ यवनीमुखपद्मानां सेहे मधुमदं न सः । वालातपमिवामानामकालजलदोदयः ॥६१॥ संयामस्तुमलस्तस्य पाचात्यैरश्वसाधनैः । शाईकूजितविज्ञेयप्रतियोधे रजस्यभूत् ॥६॥ भल्लापवर्जितेस्तेषां शिरोभिः श्मश्रुलेर्महीं । तस्तार सरचायाप्तः स क्षौद्र पटलैरिव ६३॥ अपनीतशिरस्त्राणाः शेषास्तं शरणं ययुः प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भी हि महात्मनां - १६४॥ विनयन्ते स्म तद्योधा मधुभिर्विजयश्रमं । आस्तीणीजिनरत्नासु द्राक्षावलयभूमिषु ॥६५॥ ततः प्रतस्थे कोवेरी भास्वानिव रपुर्दिशं शरैस्लेरिवोदीचानुद्धरिथन् रसानिव ६६ विनीताध्वश्रमास्तस्य सिन्धुतीरविचेष्टनेः । दुधुवुीजिनः स्कन्धाँलग्नकुंकुमकेसरान् ॥६७n तत्र हूणांवरोधानां भर्तृषु यतविक्रम • कपोलपाटलादेशि बभूव रघुचेष्टितं ॥६॥ 1 : 1.

·। 1 ३४ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ काम्बोजाः समरे सोढुं तस्य वीर्यमनीश्वराः । गजालानपरिकिष्टैरक्षोटेः सार्धमानताः ॥६॥ तेषां सदश्वभूयिष्ठास्तुङ्गा द्रविणराशयः उपदा विविशुः शश्वनोत्सेकाः कोशलेश्वरं ॥७॥ ततो गौरीगुरुं शैलमारूरोहाश्वसनधनः १. वर्धयनिव तत्कूटानुडूतेधीतुरेणुभिः ॥७॥ शशंस तुत्यसत्वानां सैन्यघोषे न्यसम्भ्रमं गुहाशयानां सिंहानां परिवृर्त्यावलोकितं ॥७२॥ भूर्जेषु मर्मरीभूताः कीचकध्वनिहेतवः गङ्गाशीकरिणो मार्गे मरुतस्तं सिविरे १७३॥ विशमुर्नमेरुणां छायास्वध्यास्य सैनिकाः दृषदो वासितोत्सडा निषणमृगनाभिभिः ॥७४। सरलासतमातड्यैवेयस्फुरितत्विषः आसनोषधयो नेतुनतम मेहदीपिकाः ७५॥ तस्योत्सृष्टनिवासेषु कण्ठरजुक्षतत्ववः गजवर्म किरातेभ्यः शशंसुदेवदारवः ७६॥ तत्र जन्यं रघोपोरं पार्वतीयगणेरभूत नाराचक्षेपणीयारमनिप्पेपोत्पतितानलं ॥७॥ शरैरुत्सवसङ्केतान्स वृत्वा विरतोत्सवान् । जयोदाहरणं वाहोगीपयामास किनरान nen 1 - 1 ·- - ॥ चतुर्थः सर्गः । ३५ परम्परेण विज्ञातस्तेषूपायनपाणिषु । राज्ञा हिमवत सारो राज्ञः सारो हिमाद्रिणा ivea तत्राक्षोभ्यं यशोराशिं निवेश्यावरूरोह सः पौलस्त्यतुलितत्यादेरादधान इव हियं 1ton चकम्पे तीर्णलोहित्ये तस्मिन्यांग्ज्योतिषेश्वरः तहजालानतां प्राप्नैः सह कालागुरुद्रुभैः ॥१॥ न प्रसेहे सरुद्धार्कमधारावर्षदुर्दिनं । रथवमरजो प्यस्य कुत एव पताकिनी ॥२॥ तमीशः कामरुप्राणमत्याखण्डलविक्रम .! भेजे भिन्नकटेनीगैरन्यानुपरुरोध यैः ॥३॥ कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवलां । रत्नपुष्पोपहारेण च्छायामानर्च पादयोः १६४॥ इति जित्वा दिशो जिष्णुर्यवर्तत रथोडतं रजो विश्रामयन् राज्ञां छत्रशून्येषु मौलिषु ॥५॥ स विश्वजित्तमाज) यज्ञं सर्वस्वदक्षिणं आदानं हि विसीय सतां वारिमुचामिव ॥६६॥ सत्रान्ते सचिवसखः मुरस्त्रिायाभिमुर्वीभिः शमितपराजययलो- कान् काकुत्स्थचिरविरहोत्सुकावरोधान् राजन्यान्स्वपुरनिवृतये नुभेने ना - - 1

·m,
३
॥ श्रीरघुवंशे ।
ते रेखाध्वजकुलिशातपत्रचिद् सम्राजवरणयुगं प्रसादलभ्यं ।
प्रस्थानग्रणतिभिरंगुलीषु वक्रर्मोलित्रक्च्युतमकरन्दरेणुगोरं neen
इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृतो.
रघुदिग्विजयो नाम चतुर्शः सर्गः ॥४॥

·॥ पञ्चमः सर्गः । ३७ 1 - - شه ॥४॥ तमध्वरे विश्वजिति क्षितीश निःशेषवित्राणितकोशजातं उपानविद्यो'गुरुदक्षिणार्थी कौत्सःप्रपेदे वरतन्तुशिष्यः ॥१॥ स मृन्मये वीतहिरण्मयत्वारपात्रे निधायार्थ्यमनयशीलः श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः प्रत्युचगामातिथिमातिथेयः ॥२॥ तमर्चयित्वा विधियविधिज्ञस्तपोधनं मानधनाययायी । विशां पतिर्विष्टरभाजमारात्कृताञ्जलिः कृत्यविदित्युवाच ॥३॥ अप्ययणीमन्तकृतामृषीणां कुशायबुद्धे कुशली गुरुस्ते यतस्त्वया ज्ञानमशेषमाप्नं लोकेन चेतन्यमिवोष्णरश्मेः कायेन वाचा मनसापि शश्वद्यत्सम्भृतं वासयधैर्यलोपि आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः कच्चिन्महर्षेस्विविधं तपस्तत् ॥५॥ आधारवन्धप्रमुखैः प्रयत्नैः संवर्धितानां सुतनिर्विशेष कश्चिम वाय्वादिरूपप्लवोपः श्रमच्छिदामाश्रमपादपानां ॥६॥ क्रियानिमिनेवपि वत्मकत्वादभगकामा मुनिभिः कुशेषु । तदडूशय्याच्चुतनाभिनाला कच्चिन्मृगौणामनघा प्रसूतिः ॥७॥ निर्वय॑ते थेनियमाभिषेको येभ्यो निवापाञ्जलयः पितृणां । तान्युञ्षष्टातिसेकतानि शिवानि वस्तीर्थजलानि कच्चित् पEn 1 . - . .

·1 -- 1 ३६ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ नीवारपाकादि कउरीयरामृश्यते जानपदैर्न कञ्चित् कालोपपनातिथिकल्पभानं वन्यं शरीरस्थितिसाधनं-बः ॥en अपि प्रसनेन महर्षिणा त्वं सम्यग्विनीयानुमतो गृहाय कालो बयं संक्रमितुं द्वितीय सर्वोपकारक्षममाश्रमं ते ॥१०॥ तवाहतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे अयाज्ञया शासितुरात्मना वा प्राप्तॊ सि सम्भावयितुं वनान्मां ॥११॥ इत्यर्यपात्रानुमितययस्य रघोस्दारामपि गां निशम्य । स्वार्थोपपतिं प्रति दुर्वलाशस्तमित्यवोचदरतन्तुशियः ॥१२॥ सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजनाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानां । सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमित्रा ॥१३॥ भनि:प्रतीक्ष्येषु कुलोचिता ते पूवीन्महाभाग तयातिशेषे व्यतीतकालस्त्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिभावादिति मे विषादः ॥१४॥ शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितद्धि: आरण्यकोपानफलप्रसूतिः स्तम्बेन नीवार इवावशिष्ठः स्थाने भवानेकनराधिपः सनकिञ्चनत्वं मखजं व्यनक्ति पयीयपीतस्य सुरैर्हिमांशोः कलाक्षयः माध्यतरो हि वृद्धेः ॥१६॥ तदन्यतस्तापदनन्यकार्यों गुर्वर्थमाहर्तुमहं यदिथे । स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्युगर्भ शरदनं नादति चातको पि ॥१७॥ एतावदुन्ना प्रतियांतुकामं शियं मह पतिनिषिध्य । किं यस्त पिदन्गुरवे प्रदेयं त्वया कियदेति तमन्वयुन १६॥ 1 1° 1940 .

·॥ पञ्चमः सर्गः ॥ se 1 1 -- ततो यथावद्विहिताध्वराय तस्मै स्मयावेशविवर्जिताय वणीयमाणां गुस्ये स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचवझे ॥१९॥ समाप्तविद्येन मया महर्षिर्विज्ञापितो भूहुरुदक्षिणायै .1 स मे चिरायांस्खलितोपचारां तांभक्तिमेवांगणयत्पुरस्तात् ॥२०॥ निबन्धसञ्जातरुषार्थकायमचिन्तयित्वा गुरुणाहमुक्तः वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया मे कोटीश्चतस्रो दश चाहरेति ॥२१॥ सोहं सपयाविधिभाजनेन मत्वा भवन्तं प्रभुशब्दशेष अभ्युत्सहे सम्प्रति नोपरोडुमत्पेतरत्वाच्छुत्तनिष्कृयस्य ॥२२॥ इत्यं द्विजेन द्विजराजकान्तिरावेदितो वेदविदां वरेण एनोनिवृत्तेन्द्रियवृतिरेनं जगाद भूयो जगदेकनाथः ॥२३॥ गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशादनवाप्य कामं गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे मा भूत्परीवादनवावतारः ॥२४॥ स त्वं प्रशस्ते महिते मदीये वसंञ्चतुर्थों गिरिवारन्यगारे वित्राण्यहान्यहसि सोढुमर्हन्यावद्यते साधयितुं त्वदर्थ ॥२५॥ तथेति तस्यावितथं प्रतीतः प्रत्ययहीत्सङ्गरमयजन्मा गामातसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्नाटुमर्थ चकमे कुवेरात् ॥२६॥ वशिष्ठमन्त्रोक्षणजात्मभावादुदन्वदाकाशमहीधरेषु मरुत्सखस्येव बलाहकस्य गतिर्विजने न हि तद्रथस्य ॥२७॥ अथाधिशिये प्रयतः प्रदोषे रथं रघुः कल्पितशस्वगर्भ सामन्तसम्भावनयैव धीरः कैलाशनाथं तरसा जिगीषु:. ॥२६ । १ - - .

·४० . - ॥ श्रीरघुवंशे । पातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै सविस्मयाः कोशगृहे नियुक्ताः हिरण्मयों कोशगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतितां नभस्तः ॥२९॥ तं भूपतिभीमरहेमराशिं लब्धं कुवेरादभियाग्यमानात् । दिदेश कौत्सस्य समस्तमेवं पादं सुमेरोरिव वज्रभिनं ॥३०॥ जनस्य साकेतनिवासिनस्तो द्वावप्यभूतामभिनन्द्यसत्वो । गुरुपदेयाधिकनिःस्पृहो र्थी नृपो र्थिकामादधिकप्रदर्भ ॥३१॥ अथोष्ट्रवामीशतवाहितार्थ प्रजेश्वरं प्रीतमना महर्षिः । स्पृशन्करेणानतपूर्वकार्य सम्प्रंस्थितो वाचमुवाच कौत्सः ॥३२॥ किमत्र चित्रं यदि कामसू ते स्थितस्याधिपतेः प्रजानां अचिन्तनीयस्तु तव प्रभावो मनीषितं द्योरपि येन दुग्धा - १३३॥ आशस्यिमन्यत्पुनरुतभूतं श्रेयांसि सवीण्यधिजग्मुषस्ते । पुत्रं लभस्वात्मगुणानुरूपं भवन्तमीयं भवतः पितेव ॥३४॥ इत्थं प्रयुज्याशिषमयजन्मा राज्ञे प्रतीयाय गुरोः सकाशं । राजापि लेभे सुतमाशु तस्मादालोकमकीदिव जीवलोकः ॥३५॥ ब्राले मुहूर्ते किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुवे कुमारं । अतः पिता ब्रह्मण एवं नामा तमात्मजन्मानमजं चकार ॥३६॥ रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्यं तदेव नैसर्गिकसुनतत्वं ।। न कारणात्स्वादिभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात् ॥३७॥ उपातविद्यं विधिवतुरेभ्यस्त यौवनोद्भेदविशेषकान्तं श्रोर्गन्तुकामापि गुरोरनुज्ञां धीरेव कन्या पितुरावकांक्ष ॥३॥. . . ।

·। ४१ - 1 ॥ पञ्चमः सर्गः अथेश्वरेण वाथकैशिकानां स्वयंवरार्थ स्वमुरिन्दमत्याः । आप्तः कुमारान्यनोत्सुकेन भोजेन दूतो रस्यवे विसृष्टः ॥३९॥ तं वाध्यसम्बन्धमसो निचिन्त्य दारविायायोग्यदशं च पुत्रं । प्रस्थापयामास ससैन्यमेनमृद्धां विभीधिराजधानी ॥४०॥ तस्योपकायीरचितोपचारा वन्नेतरा जानपदोपदाभिः मार्गे निवासा मनुजेन्द्रसूनोर्वभूवरंद्यानविहारकल्पाः ॥४१॥ स नर्मदारोधसि शीकरा,मरुद्गिरानतितनत्तमाले निवेशयामास विलंधिताध्वा क्लान्तं रजोधूसर केतुसैन्यं ॥४२॥ अथोपरिष्टाद्वारे महिः प्राक्सूचितान्तःसलिलप्रवेशः निर्धातदानामलगण्डभिनिर्वन्यः सरितो गज उन्ममब्ज ॥४३॥ निःशेषविक्षालितधातुनापि वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु नीलोधरेखाशबलेन शंसन्दन्तइयेनाश्मविकुण्ठितेन संहारविक्षेपलघुक्रियेण हस्तेन तीराभिमुखः सशब्दं बभी स भिन्दन्वृहतस्तरङ्गान्वार्यलाभङ्ग इव प्रवृत्तः ॥४५॥ शैलोपमः शेवलमचुरीणां जालानि कर्पनुरसा स पथात् पूर्व तदुत्पीडितवारिराशिः सरित्प्रवाहस्तटमुत्समर्प ॥४६ तस्यैकनागस्य कपोलभिन्योर्जलावगाहक्षणमात्रशान्ता वन्येतरानेकपदर्शनेन पुनर्दिदीपे मददुर्दिनीः ॥४७॥ . सप्तच्छदक्षोरकदुप्रवाहमसत्यमाघ्राय मदं तदीयं विलंचिताधोरणतीब्रयत्नाः सेनागजेन्द्रा विमुखीवभूवुः ॥४॥ 1 1 1 1 1 . DI ·४२ . .. .. 6 . ॥५२॥ . ॥ श्रीरघुवंशे । सच्छिनबन्धद्रुतयुग्यशून्यं भग्नाक्षपर्यस्तर) क्षणेन । रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमलं चकार.. neen तमापतन्तं नृपतेरवध्यो वन्यः करीति श्रुतवाकुमारः निवर्तयिष्यन्विशिखेन कुम्भे जघान नात्यायतकृष्टाई: ५०n स विद्धमात्रः किल नागरूपमुत्सृज्य तद्विस्मितसैन्यदृष्टः । स्फुरत्प्रभामण्डलमध्यवर्ति कान्तं वपुर्योमचरं प्रपेदे १५१॥ अथ प्रभावोपनतैः कुमारं कल्पद्रुमोत्थैरवकीर्य पुष्पैः । उवाच वाग्मी दशनप्रभाभिः सवधितोरःस्थलतारहारः मतङ्गशापादवलेपमूलादवाप्तवानस्मि मतङ्गजत्वं ।। अवेहि गन्धर्वपतेस्तनूजं प्रियंवदं मां प्रियदर्शनस्य ॥५३॥ स चानुनीतः प्रणतेन पश्चान्मया महर्षि{दुतामगच्छत् । उष्णत्वमग्न्यातपसम्प्रयोगाच्छेत्यं हि यत्मा प्रकृति लस्य ॥५४॥ इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यदा ते भेत्स्यत्यजः कुम्भमयोमुखेन । संयोक्ष्यसे स्वेन वपुर्महिमा तदेत्यवोचत्स तपोनिधिमीं ॥५५॥ सम्मोचितः सत्ववता त्वयाहं शापाचिरप्रार्थितदर्शनेन । प्रतिप्रियं चेन्नवतो न कुयीं वृथा हि मे स्यात्स्वपदोपलब्धिः ॥५६॥ सम्मोहनं नाम सखे ममास्त्र प्रयोगसंहारविभन्मन्तं । गान्धर्वमाधत्स्य यतः योनुर्न चारिहिंसा विजयम हस्ते १५७n अलं हिया मां प्रति यन्मुमूर्त दयापरो भूः प्रहरनपि त्वं तस्मादपच्छन्दयति प्रयोज्यं मयि त्वया न प्रतिषेधरोक्ष्यं 4.ne & - ·४३ 1 1 ॥ पञ्चमः सर्गः ॥ तथेत्युपस्पृश्य पयः पवित्रं सोमोद्भवायाः सरितो नृसोमः । उदङ्मुखः सोम्वविदस्वमन्वं जयाह तस्मानिगृहीतशापात् ॥५॥ एवं तयोरध्वनि दैवयोगादासेदुषोः सख्यमचिन्त्यहेतु., । एको ययौ चैत्ररंथप्रदेशान्सौराज्यरम्यानपरो विदीन् ।६०॥ तं तस्थिवांसं नगरोपकप्ठे तंदाग़मालदगुरुमहर्षः प्रत्युजगाम क्रायकैशिकेन्द्रअन्द्रं प्रवृद्धोमिरिवोर्मिमाली ॥६॥ प्रवेश्य चैनं पुरममयायी नीवैस्तथोपाचरदर्पितश्रीः । मेने यथा तत्र जनः समेतो वैदर्भमागन्तुमजं गृहेशं स६२॥ तस्याधिकारपाषेः प्रणतेः प्रदिष्टां प्रारडारवेदिविनिवेशितपूर्णकुम्भां । रम्यां रघुप्रतिनिधिः स नवोपकायी वात्यात्परामिव दशां मदनो ध्युवास ॥६३n तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमनीयमजस्य लिप्सोः भावावबोधकलुषा दयितेव रात्री निद्रा चिरेण नयनाभिमुखीवभूव ...॥६४॥ तं कर्णभूषणनिपोउिनपीवरांसं शय्योतरच्छदविमर्दकृशाङ्गरागं भूतात्मजाः सवयसः प्रथितप्रबोधं प्रावोधयनुषसि वाभिरुदारवाचः ॥६५॥ -- ·- ॥ श्रीरघुवंशे ॥ रात्रिर्गता मतिमतांवर मुञ्च शय्यां धात्रा विधैव ननु पूर्जगतो विभक्ता तामेकतस्तव, बिभर्ति गुरुर्विनिद्र- स्तस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी ॥६६॥ निद्रावशेन भवताप्यनपेक्षमाणा. पर्युत्सुकत्वमवला निशि र्खण्डितेव । लक्ष्मीविनोदयति येन दिगन्तलम्बी सो पि त्वदाननरूचि विजहाति चन्द्रः ॥६७n तबल्गुना युगपदुन्मिषितेन ताव- त्सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां वे प्रस्यन्दमानपरुषतरतारमन्त- अक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मं ॥६॥ वृन्ताच्छुथं हरति पुष्पमनोकहानां संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिः । स्वाभाविक परगुणेन विभातवायुः सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारतस्य ॥६॥ ताम्रोदरेषु पतितं तरपलवेषु नितिहारगुटिकाविशदं हिमाम्भः आभाति लब्धपरभागतयाधरोठे लोलास्मितं सदशनार्थिरिय त्वदीयं • non . ।

·। पञ्चमः सर्गः याचस्पतापनिधिराक्रमते न भानु- रनाय तीवदरुणेन तमो निरस्तं आयोधनायसरतां त्वयि वीर याते किंवा रिपुंस्तव गुरुः स्वयमुच्छिनति १७१। शय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बरमा मुखरशृंखलकर्षिणस्ते येषां विभान्ति तरुणारुणरागयोगा- निनाद्रिगरिकतटा इव दन्तकोशाः ॥७२॥ दीपेचमी नियभिताः पटमण्डपेषु निद्रां विहाय वनजाक्ष वनायुदेश्या वकोष्मणा मलिनयन्ति पुरोगतानि लेखानि सैन्धवशिलाशकलानि वाहाः ॥७३॥ भवति विरलभक्तिमीनपुष्पोपहारः- स्वकिरणपरिवेपो दशून्याः प्रदीपाः अयमपि च गिरं नस्त्वत्प्रवोधमयुक्ता- 'मनुवदति शुक़स्ते मंजुवाक्पञ्चरस्थः १७४। इति विरचितवाभिर्वग्दिपुत्रैः कुमारः सपदि विगतनिद्रस्तत्पमुडमाञ्चकार मदपद् निनदगियोंधितो राजहंसैः ।, सुरगज इव गाई सैकतं सुप्रतीकः ७n

·४६
॥ श्रीरघुवंशे ॥
अथ विधिमवसाय्य शास्त्रदृष्टं दिवसमुखोचिंतमञ्चिताक्षिपक्ष्मा ।
कुशलविरचितानुकूलवेषः क्षितिपसमाजमगात्स्वयंवररनं ॥७६१
इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृती
अजम्वयंवराभिगमनों नाम पञ्चमः सर्गः ॥५॥

·॥ षष्टः सर्गः ॥ ४७ -- स तत्र मञ्चेषु मनोज्ञवेषान्सिंहासनस्थानुपचारवत्सु । वैमानिकानों मस्तामपश्यदाकृष्टलीलानरलोकपालान् nan रतेहीतानुनयेन कामं प्रत्यर्पितस्वामिवेश्वरेण । काकुत्स्थमालोकयतां नृपाणां मनो बभूवेन्दुमतीनिराशं ॥२॥ वैदर्भनिर्दिष्टमसो कुमारः क्लुप्लेन सोपानपथेन मञ्च । शिलाविभडैमंगराजशावस्तुङ्गं नगोत्सङ्गमिवारूरोह ॥३॥ परायवणीस्तरणोपपनमासेदिवाम् रतवदासनं सः भूयिष्ठमासीदपमेयकान्तिर्मयूरपृष्ठाश्रयिणा गुहेन ॥४॥ तासु श्रिया राजपरम्परासु प्रभाविशेषोदयदुनिरीक्ष्यः सहस्रधात्मा यरुचविभक्तः पयोमुचां पंक्तिषु विद्युतेव 4m. तेषां महाहीसनसंस्थितानामुदारनेपथ्यभृतां स मध्ये रराज धामा रघुसनुरेव कल्पद्रुमाणामिव पारिजातः nn नेत्रबजाः पौरजनत्यत्तस्मिन्विहाय सवीनृपतीनिपेतुः । मदोत्कटे रेचितपुष्पवृक्षा गन्धविपे वन्य इव विरेफाः ॥७॥ अथ स्तुते जन्दिभिरन्वयज्ञैः सोमार्कवंश्ये नरदेवलोके । • सञ्चारिते चागरूसारयोनौ धूपे समुत्सर्पति वैजयन्तीः । 1 1 1 ·४ A کے - n श्रीरघुवंशे ॥ पुरोपकण्ठोपवनाश्रयाणां कलापिनामुद्धतनृत्यहतो । प्रध्मातशंखे परितो दिगन्तांस्तूर्यस्वने मूर्छति मङ्गलाथै . मनुष्यवावं चतुरस्त्रयानमध्यास्य कन्या परिवारशोभि । विवेश मञ्चान्तरराजमार्ग पत्तिंवरा कृप्तविवाहवेषा ११०॥ तस्मिन्विधानातिशये विधातुः कन्यामये नेत्रशतैकलक्ष्ये निपेतुरन्तःकरणेनरेन्द्रा देहेः स्थिताः केवलमासनेषु ॥११॥ तां प्रत्यभिव्यक्तमनोरथानां महीपतीनां प्रणयायदत्यः प्रवालशोभा इव पादपानां शृङ्गारचेष्टा विविधा बभूवुः । ॥१२॥ कत्रित्कराभ्यामुपगूढनालमालोलपत्राभिहतविरेफ ! रजोभिरन्तःपरिवेषबन्धि लीलारविन्दं भ्रमयाअकार ॥१३॥ विस्तमंसादपरो विलासी रत्नानुविधाङ्गदकोटिलनं । प्रालम्बमुत्कृष्य यथावकाश निनाय साचीकृतचारुवन्तः ॥१४॥ आकुञ्चितायांगुलिना ततो न्यः किञ्चित्समावर्जितनेत्रशोभः । तिर्यग्विसंसर्पिनखप्रभेण पादेन हैमं विलिलेख पीठं ११५॥ निवेश्य वामं भुजमासनाधै तत्सनिवेशादधिकोनतांसः .. कञ्चिद्धिवृक्षत्रिकभिनहारः सुहृत्समाभाषणतत्परो भूत् ॥१६॥ विलासिनीविभ्रमदन्तपत्रमापाण्डुरं केतकवहन्यः ।. प्रियानितम्बोचितसन्निवेशर्विपाटयामास युवा नखायैः ॥१७n कुशेशयाताम्रतलेन कर्थित्वरेण रेखाध्यजलाञ्छनेन । रतांगुलीयप्रभयानुविधानुदीरयामास सलीलमक्षान् ॥१en है ..

·'n षष्ठः सर्ग ४९ 1 .. 1 कञ्चिद्यथाभागमवस्थिते पि स्वसनिवेशाध्यतिलंधिनीव' । वज्रांशुगभीगुलिरन्ध्रमेकं यापारयामास कर किरोष्टे ११९॥ ततो नृपाणां श्रुत्तवृत्नवंशा पुंवत्प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी । प्रासनिक माधेश्वरस्य नीत्वा कुमारीमवदत्सुनन्दा ॥२०॥ असौ शरण्यः शरणोन्मुखानामगाधसत्वो मगधप्रतिष्ठः राजा प्रजारअनलब्धवर्णः परन्तम्पो नाम यथार्थनामा ॥२१॥ कामं नृपाः सन्तु सहस्रशोन्ये रांजन्वतीमाहुरनेन भूमि । नक्षत्रतारायहसंकुलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ॥२२॥ बियाप्रवन्धादयमध्वराणामजस्त्रमाहूतसहस्त्रनेत्रः . शयाचिरं पाण्डुकपोललम्वान्मन्दारशून्यानलकांचकार ॥२३॥ अनेन चेदिच्छमि गृलमाणं पाणिं वरेण्येन कुरु प्रवेशे प्रासादवातायनसंश्रितानां नेत्रोत्सवं पुष्पपुरानानां ॥२४॥ एवं तयोते तमवेक्ष्य किञ्चिद्विस्त्रंसिवीमधूकमाला । अजुप्रणामक्रिययैव तन्वी प्रत्यादिदेशैनमभाषमाणा ॥२५॥ तां सैव वेत्रयहणे नियुत्ता राजान्तरं राजसुतां निनाय समीरणोत्थेव तरङ्गलेखा पद्मान्तरं मानसराजहंसों ॥२६॥ जगाद चैनामयमङ्गनाथः सुराङ्गनाप्रार्थितयोवनीः । . विनीतनागः किल सूत्रकारैरैन्द्रं पदं भूमिगतोपि भुंक्ले ॥२७॥ अनेन पधीसयतास्त्रविन्दून्मुक्ताफलस्थूलतमान्स्तनेषु प्रत्यर्पिता शत्रुधिलासिनीनामुन्मुच्च सूत्रेण विनैव हाराः 1 1 ॥२८॥ .

·५० ॥ श्रीरघुवंशे ॥ -- . ८ 4 . . निसर्गभिनास्पदमेकसंस्थमस्मिन्द्रयं श्रीश्च सरस्वती च कान्त्या गिरा सूनृतया च.योग्या त्वमेव कल्याणि तयोस्तृतीया ॥२९॥ अथाङ्गराजादवंतार्य चक्षुयीहोति जन्यामवदत्कुमारी । नासौ न काम्यो न च वेद सम्यग्द्रष्टुं न सा भिन्नरुचिहि लोकः ॥३०॥ ततः परं टुष्प्रसहं ट्विषद्भिर्नृपं प्रयुक्ता प्रतिहारंभूमौ । निदर्शयामास विशेषदृश्यमिन्दं नवोत्थानमिवेन्दमत्यै . १३ १.१ अवन्तिनाथो यमुद्यबादुर्विशालवक्षास्तनुवृतमध्यः । आरोग्य चक्रभ्रममुष्णतेजास्त्वष्टदेव यत्रोल्लिखितो विभाति ॥३२॥ अस्य प्रयाणेषु समयशतेरयेसरैवीजिभिरुत्थितानि । कुर्वन्ति सामन्तशिखामणीनां प्रभाप्ररोहास्तमयं रजांसि ॥३३॥ असो महाकालनिकेतनस्य वसनदूरे किल चन्द्रमौलेः । तमित्रपक्षेपि सह प्रियाभिज्ोत्सावतो निर्विशति प्रदोषान् ॥३४॥ अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोरु कच्चिन्मनसो रुचिस्ते १० सिप्रातरानिलकम्पितासु विहर्तुमुद्यानपरम्परासु ॥३५॥ तस्मिन्नभिद्योनितवन्धुपये प्रतापसंशोषितशत्रुपद्धे । ववन्ध सा नोतमसोकुमांयी कुमुद्दतो भानुमतीव भावं ॥३६॥ तामयतस्तामरसान्तराभामनूपराजस्य गुणैरनूनां । विधाय सृष्टिं ललितां विधातुर्जगाद भूयः मुदती मुनन्दा ॥३७॥ संयामनिविष्टसहपादुरटादशदीपनिखातयूपः अनन्यसाधारणराजशब्दोवभूव योगी किल कार्तवीर्यः Ginsen " . . -- ·॥ षष्टः सर्गः ॥ ५१ - ॥४१॥ . 1 अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भवंचापधरः पुरस्तात् । अन्तःशरीरेपपि यः प्रजानां प्रत्यादिदेशाविनयं विनेता ॥३॥ ज्यावन्धनिष्पन्द जेन यस्य विनिश्वसत्वपरम्परेण । कारागृहें निर्जितवासवेन लद्धेश्वरेणोषितमाप्रसादात् ॥४०॥ तस्यान्वये भूपतिरेष जातः प्रतीप इत्यागमवृद्धसेवी । येन श्रियः संमयदोषरूढं स्वभावलोलेत्ययशः प्रमृष्ट आयोधने कृष्णगतिं सहायमवाप्य यः क्षत्रियकालरात्रिं, । धारा शितां रामपरश्वधस्य सम्भावयत्युत्पलपत्रसारां ॥४२॥ अस्याङ्कलक्ष्मी व दीर्घवाहोमीहिष्मतीवप्रनितम्बकाञ्ची । प्रासादजालेजलवेणिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितमस्ति कामः ॥४३॥ तस्याः प्रकामं प्रियदर्शनो पि न स क्षितीशो रचये बभूव शरत्प्रमृष्टाम्बुधरोपरोधः शशीव पयीप्लकलो नलिन्याः सा शूरसेनाधिपतिं सुषेणमुद्दिश्य लोकान्तरगीतकीर्ति आचारशुद्धोभयवंशदीपं शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी ४in नोपान्वयः पार्थिव एष यज्या गुणेर्यमाश्रित्य परस्परेण सिद्धाश्रमं शान्तमिवैत्य सत्त्वसर्गिको प्युत्समृजे विरोधः ॥४६॥ यस्यात्मगेहे नयनाभिरामा कान्तिर्हिमांशोरिव सनिविष्टा • हयायसंरुदतृणांकुरेषु तेजो विषवं रिपुमन्दिरेषु ॥४७॥ यस्यावरोधस्तनवन्दनाना प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले कलिन्दकन्या मथुरागतापि गडोर्मिसंसक्तजलेव भाति ॥४॥ ॥४४॥ 1 . 1 -- -- .

·५२ 1. ॥ श्रीरघुवंशे ॥ त्रस्तेन तायीत्किल कालियेन मणिं विसृष्टं यमुनाकसा यः वक्षःस्थलयापिरुवं दधानः सकौस्तुभं हेपंयतीव कृष्णं, मी४९। सम्भाय भतीरममें युवानं मृदुप्रबालोतरपुष्पशय्ये , । वृन्दावने चैत्ररथादनूने निर्विश्यती सुन्दरि यौवनश्रीः । ॥५० अध्यास्य चाम्भःपृषतोक्षितानि शैलेयगन्धीनि शिलातलानि कलापिनां प्रावृषि पश्य नृत्यं कान्तासु गोवर्धनकन्दरामु ५.१॥ नृपं तमावर्तमनोज्ञनाभिः सा यत्यगादन्यवधूभवित्री महीधरं मार्गवशाटुपेतं स्त्रोतोवहा सागरगामिनीव १५२॥ अथाङ्गदाश्लिष्टभुजं भुजिया हेमाङ्गन्दं नाम कलिङ्गनाथं । आसेदुषी सादितशत्रुपक्षं वालामवालेन्दुमुखी वभाषे . ॥५३॥ असो महेन्द्राद्रिसमानसारः पतिर्महेन्द्रस्य महोदधेश्च । यस्य क्षरत्सैन्यगजच्छलेन यात्रासु यातीव पुरोमहेन्द्रः ॥५४॥ ज्याघातरेखे सुभुजो भुजाभ्यां विभर्ति यथापभृतां पुरोगः । । रिपुत्रियां साजनवाप्पसेके वन्दीकृतानामिव पद्धती हे ॥५५ यमात्मनः सानि सनिकृष्टो मन्द्रध्वनित्याजितयामतूर्यः । प्रासादवातायनदृश्यतीचिः प्रवोधयत्यर्णय एव सुप्तं ॥५६॥. अनेन सार्ध विहराम्राशेस्तोरेपु नालीवनमर्मरेपु । दीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैरपाकृतम्वेदलवा मर निः ५७n प्रलोभिताप्याकृतिलोभनीया विदर्भराजावरजा तयेयं । तस्मादपायर्तत दूरवृष्टा नीत्येय लक्ष्मीः प्रतिकालदेयात् ५en " ·1 1 । षष्टः सर्गः । ५३ अथोरगाख्यस्य पुरस्य नाथं दोवारिको देवसैरूपमेत्य । इतथकोराक्षि विलोकयेति पूर्वानुशिष्ठां निजगाद भोज्यां ॥५॥ पाण्योज्यमंसार्पितलम्बहारः कप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभात्तिं वालातपरतासानुः सनिसरोहार इवाद्रिराजः ६० ॥ विन्ध्यस्य संस्तम्भयिता महाद्रेनिःशेषपीतोडिझतसिन्धुराजः प्रीत्याश्वमेधावभृथार्द्रभूर्तेः सौम्मातिको यस्य भवत्यगस्त्यः ॥६ अस्त्र हरांदोपवता दुरापं येनेन्द्रलोकावजयाय दृप्तः . पुरा जनस्थानविमर्दशङ्की सन्धाय लङ्काधिपतिः प्रतस्थे १६२॥ अनेन पाणी विधिवृद्गृहीते महाकुलीनेन महीव गुर्वी । रतानुविद्धार्णवमेखलाया दिशः सपत्नी भवं दक्षिणस्याः ॥६३॥ ताम्बूलवल्लीपरिणधपूगास्वेलालतालिङ्गितचन्दनासु । -तमालपत्रास्तरणामु रंन्तुं प्रसीद शश्वन्मलयस्थलीषु ॥६॥ इन्दीवस्थ्यामतनुर्नृपो सो त्वं रोवनागौरशरीरयष्टिः अन्योन्यशोभापरिवृद्धये वां योगस्तउित्तोयदयोरिवास्तु ॥६५॥ स्वसुर्विदीधिपतेस्तदीयो लेभेन्तरं चेतसि नोपदेशः दिवाकरादर्शनबद्धकोशे नक्षत्रनाथांशुरिवारविन्दे ॥६६॥ सञ्चारिणीदीपशिखेय रात्रौ यं यं यतीयाय पतिंवरा मा नरेन्द्रमााट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥६७। तस्यां रघोः सूनुरुपस्थितायां वृणीत मां नेति समाकुलो भूत् वामेतरः संशयमस्य वादः केयूरवन्धोच्छसितेनुनोद ॥६॥ - - .. १ 1 P

·८
..
५४
। श्रीरघुवंशे ॥
तं प्राप्य सरूवयवानघा यावर्ततान्योपगमार्तुमारी ।
न हि प्रफुलं सहकारमेत्य. वृक्षान्तरं कांक्षति षट्पदाली• ॥६॥
तस्मिन्समावेशितचित्तवृत्निमिन्टुप्रभामिन्दुमतोमवेक्ष्य .
प्रचक्रमे वस्तुमनुक्रमज्ञा सविस्तर वावयमिदं सुनन्दा १७०॥
इक्ष्वाकुवंश्यः ककुदं नृपाणां ककुत्स्थ इत्याहितलक्षणो भूत्
काकुत्स्थशब्दं यत उनतेच्छाः लाप्यं दधत्युतरकोशलेन्द्राः १७,११॥
महेन्द्रमास्थाय महोक्षरूपं यः संयति प्राप्तपिनाकिलील.
चकार वाणैरसुराङ्गनानां गण्डस्थलीः प्रोषितपत्रलेखाः १७२१
ऐरावतास्फालनविश्थं यः संघट्टयनङ्गदमड्दैन ।
उपेयुषः स्वामपि मूर्तिमयामधीसनं गोत्रभिदो धितष्टों. १७३॥ .
'जातःकुले तस्य किलोस्कीतिः कुलप्रदीपो नृपतिदिलीपः ।
अतिष्ठदेकोनशतक्रतुत्वे शक्राभ्यसूयाविनिवृतये यः
यस्मिन्महीं शासति वाणिनीनां निद्रां विहारार्धपथे गतानां• ।
वातो पि नास्त्रंसयदंशुकानि को लम्वयेदाहरणाय हस्तं ॥७५॥
पुत्रो रपुस्तस्य पदं प्रशास्ति महाबातोर्विश्वजितः प्रयोता 1,
चतुर्दिगावर्जितसम्भृतां यो मृत्पात्रशेषामकरोतिभूतिं ॥७६॥
.मारुदमदीनुदधीन्वितीर्ण भुजङ्गमाना वसति,प्रविष्ट
युर्य गतं यस्य न चानुवन्धि यशः परिच्छेतुमियनयालं ॥७॥
असो कुमारस्तमजी भुजातलिपिष्टपस्येव पतिं जयन्तः ।
गुवा धुरं यो भुवनस्य पित्रा धुर्येण दस्यः सदृशं विभर्ति - ७en
..
॥७४॥

·॥ षष्टः सर्गः ॥ ५५ कुलेख कान्त्या वयसा नवेन गुणेन तेस्तैर्विनयंबंधानेः त्वमात्मनस्तुत्यममुं वृणीष्व र समागच्छतु काञ्चनेनं ॥७९॥ ततः सुनन्दावचनावसाने लजां तनूकृत्य नरेन्द्रकन्या , दृष्ट्या प्रसादीमलया कुमारं प्रत्ययहीसंवरणस्त्रजेव ॥ १० ॥ सा यूनि तस्मिनभिलाषकन्धं शशाक शालीनतया ने वक्तुं । । रोमाञ्चलक्ष्येण स गात्रयष्टिं भित्वा निराक्रामदरालकेश्याः ॥१॥ तथागतायां परिहासपूर्व सख्यां सखी वेत्रधरावभाषे, । आयें व्रजामो ज्यत इत्यथैनां वधूरसूयांकुटिलं ददर्श २॥ सा चूर्णगौरं रघुनन्दनस्य धात्री कराभ्यां करभोपमोरूः । आसञ्जयामास यथाप्रदेशं कण्ठे गुणं मूर्तमिवानुरागं ॥३॥ नया स्त्रजा मेडलपुष्पमय्या विशालवक्षःस्थललम्बया सः' ' अमंस्त कण्ठार्पितबाहुपाशां विदर्भराजावरजां वरेण्यः ॥४॥ शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्तं जलनिधिमनुरूपं जहुर्कन्यावतीणी'। इति समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौराःश्रवणकदु नृपाणामेकवावचं विवेवुः ।। प्रमुदितवरपक्षमेकतस्तत्क्षितिपतिमण्डलमन्यतो वितान । उषसि सर इव प्रफुलपगं कुमुदवनप्रतिपननिद्रेमासीत् 'ntan १ इति श्रीरघुवंशे महाकाये कवित्रीकालिदासकृतो. स्वयंवरवर्णनो नाम षष्टः सर्गः ॥६ ·५६ ॥ श्रीरघुवंशे । अथोपयन्ता सदृशेन युक्तां स्कन्देन साक्षादिव देवसेनां । स्वसारमादाय विदर्भनाथः पुरप्रवेशाभिमुखो बभूव ११॥ सेनानिवेशान्पथिवीक्षितो पि जग्मुर्विभातयहमन्दभासः । भोज्यां प्रति व्यर्थमनोरथत्वाटूपेषु वेषेषु च साभ्यसूयाः ॥रा सानिध्ययोगात्किल तत्र शच्याः स्वयंवरक्षोभक्तामभावः । काकुत्स्थमुद्दिश्य समत्सरोपि शशाम तेन क्षितिपाललोकः - ॥३॥ तावस्प्रकोणीभिनवोपचारमिन्द्रायुधद्योतिततोरणाझं । वरः स वध्वा सह राजमार्ग प्राप ध्वजच्छायनिवारितोष्णं ॥४॥ ततस्तदालोकनतत्पराणां सोधेषु चामीकरजालवत्सु बभूवुरित्थं पुरसुन्दरीणां त्यक्तान्यकायीणि विचेष्टितानि un आलोकमार्ग सहसा वजन्त्या कयाचिदुद्देष्टनवान्तमाल्यः । वर्द्धन सम्भावित एव तावत्करेण रूद्धो-पि हि केशपाशः ॥६॥ प्रसाधिकालम्वितमयपादमाक्षिप्य काचिद्रवरागमेव । उत्सृष्टलोलागतिरागवाक्षादलनाकाड पदयों ततान विलोचनं दक्षिणमंचनेन सम्भाव्य तदचितवामनेत्रा । तथैव यातायनसनिकर्ष ययो शलाकामपरा पहन्ती En ॥७॥ ।

·५७ 1 - 1 ॥ सप्तमः सर्गः जालान्तरप्रेषितदृष्टिरन्या प्रस्थानभिनां न ववन्ध नीवौं । नाभिप्रविष्टाभरणप्रभेण हस्तेन तस्थाववलम्व्य वासः ॥en अधीचिता सत्वरमुत्थितायाः पदे पदे दुनिमिते गलन्ती कस्याभिदासीद्रसना तदानीमंगुष्ठमूलार्पितंसूत्रशेषा ॥१०॥ तासां मुखेरासवगन्धगर्भेयीप्तान्तराः मान्द्रकुतूहलानां । विलोलनेत्रभ्रमरैर्गवाक्षाः सहस्रपत्रांभरणा इवासन् ॥११॥ ता राघवं दृष्टिभिरापिवन्त्यो नार्यो न जग्मुर्विषयान्तराणि । तथा हि शेषेन्द्रियवृनिरासां सवीत्मना चक्षुरिव प्रविष्टा ॥१२॥ स्थाने वृता भूपतिभिः परोसः स्वयंवरं माधुममस्त भोज्या पंव नारायणमन्यथासी लभेत कान्तं कथमात्मतुल्यं ॥१३॥ परस्परेण स्पृहणीयशोभं न चेदिदं इन्दमयोजयियत् अस्मिन्वये रुपविधानयनः पत्युः प्रजानां वितथो भविषत् ॥१४॥ ‘रतिस्मरी नूनमिमावभूतां राज्ञां सहस्त्रेषु तथा हि वाला गतेयमात्मप्रतिरूपमेव मनो हि जन्मान्तरसङ्गतिनं ११५॥ इत्युहताः पोरवधूमुखेभ्यः शृण्वन्कथाः श्रोत्रमुखाः कुमारः उन्नासितं मङ्गलसंविधाभिः सम्बन्धिनः मम ममासमाद ॥१६॥ तत्रार्चितोभोजपतेः फुरोधा हुत्वानिमाज्यादिभिरग्निकल्पः तमेव चाधाय विवाहसाश्ये वधूवरो सङ्गमयाञ्चकार ॥१७॥ हस्तेन हस्तं.परिगृख वध्वाः स राजसूनुः सुतरांवकासे अनन्तराशोकलताप्रवलं प्राप्येव चूतः प्रतिपल्लवेन १tn 1 1 1 १ - .

·4 4 - 1 ॥ श्रीरघुवंशे । आसीवरः कण्ट कितप्रकोष्ठः स्विनांगुलिः संववृते कुमारी 1. वृतिस्तयोः पाणिसमागमेन समं विभक्तेव मनोभवस्य १en तयोरपाङ्गप्रतिसारितानि क्रियासमापत्तिनियर्तितानि हीयन्तणामानशिरे मनोज्ञामन्योन्यलोलानि विलोचनानि ॥२०॥ प्रदक्षिणप्रक्रमणात्कृशानोरुदर्चिषस्तन्मिथुन चकासे । मेरोरुपान्तेषिव वर्तमानमन्योन्यसंसक्तमहस्त्रियामं ॥३१॥ नितम्बगुर्वी सुरुणा प्रयुक्ता वधूर्विधातृप्रतिमेन तेन चकार सा मनचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविसर्गमयो .॥२२॥ हविःशमीपत्लवलाजगन्धिः पुण्यः कृशानोरुदियाय धूमः कपोलसंसर्पिशिखः स तस्या मुहूर्तकर्णोत्पलतां प्रपेदे ॥२३॥ तदअनकेदसमाकुलाक्षं प्रम्लानवीजांकुरकर्णपूरं । वधूमुखं पाटलगण्डलेखमाचारधूमयहणाइभूव ॥२४॥ तो मातकैर्वन्धुमता च राज्ञा पुरन्ध्रिभित्र वामशः प्रयुतां । कन्याकुमारी कनकासनस्थावाद्रीक्षतारोपणमन्वभूतां ॥२५॥ इति स्वमुर्भोजकुलप्रदोपः सम्पाद्य पाणियणं स राजा महीपतीनां पृथगहणार्थ समादिदेशाधिकृतानधित्री: १२६॥ लिगर्मुदः संवृतपिब्रियास्ते हूदाः प्रसन्ना इव गृहनवाः । वैदर्भमामन्त्र्य ययुस्तदीयां प्रत्यार्य पूजामुपदाइलेन ॥२७॥ सराजलोकः पृतपूर्वमंपिदारम्भसिद्धो समयोपलभ्यं 1. गादास्यमानः प्रमदामिपं तदापत्य पन्थानमगस्य नस्थों Rm - ·1 1 । सप्तमः सर्ग ५ भत्तीपि तावत्क्रधकेशिकानामनुष्ठितानन्तरजाविवाहः । सत्वानुरुपाहरजीकृतश्रीः प्रास्थापनद्राघवमन्वगाच ॥२९॥ तित्रस्त्रिलोकप्रथितेन सार्धमजेन मार्गे वसतौरूषित्वा .1 तस्मादपावर्तत कुण्डिनेशः पवीत्यये सोम इवोष्णरश्मेः ॥३०॥ प्रमन्यवः प्रागपि कोशलेन्द्र प्रत्येकमालस्वतया बभूवुः अतो नृपाचक्षमिरे समेताः स्त्रीरलाभ न तदात्मजस्य ॥३१॥ तमुद्दहन्तं पथि भोजकन्यां रुरोध राजन्यगणः स दृप्तः । बलिप्रदिष्टां श्रियमाददानं त्रैविक्रमं पादमिवेन्द्रशत्रुः ॥३२॥ तस्याः स रक्षार्थमनरूपयोधमादिश्य पित्र्यं सचिवं कुमारः प्रत्ययहीत्पार्थिववाहिनीं तां ज्योतीरथां शोण इवोतरङ्गः ॥३३॥ पन्निः पदातिं रथिनं रथेशस्तुरङ्गसादी तुरगाधिरुद्ध यन्ता गजस्याभ्यपतहजस्थ तुल्यप्रतिवन्दि वभूव युद्धं ॥३४॥ नदत्सु तूर्यषविभायवाचो नोदीरयन्ति स्म कुलोपदेशान् । वाणासरैरेव परस्परस्य नामोजितं चापभृतः शशंसुः ॥३५॥ उत्थापितः संयति रेणुरश्वैः सान्द्रीकृतः स्यन्दनवंशचः विस्तारितः कुञ्जरकर्णतालेनॆत्रक्रमेणोपरुरोध मूर्यं ॥३६॥ मल्यध्वजा वायुवशाविदोनुर्मुखैः प्रवृद्धध्वजिनीरजांति वभुः पिवन्तः परमार्थमत्स्याः पयाविलानीव नवोदकानि ॥३७॥ रथो रथाङ्गध्वनिना विजज्ञे विलोलघण्टाकणितेन नागः •स्वभर्तृनामयहणाद्धभूव सान्द्रे रजस्यालपराववोधः ॥३६॥ . - 1 १ 1 ·1 ६० ॥ श्रीरघुवंशे ॥ आवृण्वत्तो लोचनमार्गमाजौ रजोन्धकारस्य विजृम्भितस्य । शास्त्रक्षताश्वदिपवारजन्मा वालारणो भूद्रुधिरप्रवाहः ॥३९॥ सच्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात्पवनावधूतः । अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवावभासे ४० प्रहारमूछीपगमे रथस्थान्यन्तृनुपालभ्य निवर्तिताश्वाः यैः सादिता लक्षितपूर्वकेतूंस्तानेव सामर्षतया निजघ्नुः ॥४१॥ अप्यर्धमार्गे पनवाणलूना धनुर्भूतां हस्तवतां पृषत्काः सम्प्रापुरेवात्मजवानुवृत्या पूर्वार्धभागेः फलिभिः शरयं . .॥४२॥ आधोरणानां गजसनिपाते शिरांसि चक्रेर्निशितैः क्षुरायैः । हृतान्यपि श्येननखायकोटियासक्तकेशानि चिरेण पेतुः ॥४३॥ पूर्व प्रहती न जघान भूयः प्रतिमहाराक्षममश्वसादी । तुरङ्गमस्कन्धनिषणदेहं प्रत्याश्वसन्तं रिपुमाचकांक्ष ४४॥ तनुत्यजां वर्मभृतां विकोशेवृहत्सु दन्तेधसिभिः पतन्निः । उद्भूतमग्निं शमयाम्बभूवुर्गजा विविनाः करशीकरण ॥४५॥ शिलीमुखोत्कृतशिरःफलाया च्युतेः शिरस्त्रैश्चषकोतरेव । रणक्षितिः शोणितमाकुल्या रराज मृत्योरिव पानभूमिः १४६॥ उपान्तयोनिष्कुपितं विहंगेराक्षिप्य तेभ्यः पिशितप्रियापि । केयूरकोटिक्षततालुदेशा शिया भुजच्छेदमपाचकार १४७ कमिट्विपत्खननोनमाङ्गः सद्यो विमानप्रभुतामुपेत्य । यामागसंसनामुराङ्गनः स्यं नृत्यत्कवन्धं समरे ददर्श १४en ·। सप्तमः सर्गः ॥ ६१ 1 1 १ अन्योन्यसूतोन्मथनादभूतां तावेव मूतौ रथिनौ च कौचित् व्यश्वौ गदायायतसम्प्रहारौ भनायुधौ वाहुविमर्दनिष्ठौ ॥४॥ परस्परेण संतयोः पत्रोरुत्वान्तवाय्योः समकालमेव अमर्त्यभाव पिकयोच्चिदासोदेकाप्सरःप्रार्थितयोविवादः 1400 यूहावुभौ तावितरेतरोत्थं भङ्गं जयं चापतुरव्यवस्थं पश्चात्पुरोमाम्तयोः प्रवृद्धौ पयायवृत्त्येव महार्णवोर्मी ॥५१॥ परेण भगे पि वले महोजा ययावजः प्रत्यरिसेन्यमेव धूमो निवत्येत समीरणेन यतो हि कक्षस्तत एव वह्निः ॥५२॥ रथी निषड़ी कवची धनुष्मान्दप्तः स राजन्यकमेकवीरः । निवारयामास महावराहः कल्पक्षयोडूतमिवार्णवाम्भः ॥५३॥ स दक्षिणं तूणमुखेन वामं यापारयन्हस्तमलक्ष्यताजौ आकुर्णकृष्टा सकृदस्य योडर्मोवि वाणान्सुषुवे रिपुमान् ॥५४॥ स रोषदष्टाधिकलोहितोष्ठेयतोवरेखा भृकुटीर्वहद्भिः । तस्तार गां भल्लनिकृतकण्ठेढुवारगर्भेषितां शिरोभिः ॥५५॥ सर्वेर्बला हिरदप्रधानःसवीयुधैः कवटभेदिभित्र । सर्वप्रयत्नेन च भूमिपालास्तस्मिन्प्रजहुर्युघि सर्व एव ॥५६॥ सो स्वबजैछनरथः परेषां ध्वजायमात्रेण वभूव लक्ष्यः नीहारमग्नौ दिनपूर्वभागः किचित्प्रकाशेन विवस्वतेव प्रियंवदात्याप्तमसौ कुमारः प्रायुक्त राजस्वधिराजमूनुः गान्धर्वमस्त्र कुसुमास्त्रकान्तः प्रस्वापनं स्वपनिवृतलौत्यः १५En 1 1 m५७॥ -- R ·.. - D 1 ॥ श्रीरघुवंशे ॥ ततो धनुष्कर्षणमूढहस्तमेकांसपर्यस्तशिरस्त्रजाल । तस्थौ ध्वजस्तम्भनिषणदेहं निद्राविधेयं नरदेवसैन्यं, १५९॥ ततः प्रियोपातरसे परोठे निवेश्य दध्मो जलजं कुमारः । येन स्वहस्तार्जितमेकवीरः पिवन्यशो मूर्तभिवावभासे ०६०॥ शंखस्वनाभिज्ञतया निवृतास्तं सनश ददृशुः स्वयोधाः निमीलितानामिव पड़जानां मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमाशशाई ॥६॥ सशोणितैस्तेन शिलीमुखायैर्निक्षेपिताः केतुषु पार्थिवानां । यशो हृतं सम्प्रति राघवेण न जीवितं वः कृपयेति वणीः ॥६२॥ स चापकोटीनिहितकबाहुः शिरस्त्रनिष्कर्षणभिन्नमौलिः । ललाटवद्धश्रमवारिविन्दुभीतां प्रियामेत्य वचो वभाषे ॥६॥ इतः परान कहार्यशत्रान्वैदर्भि पृश्यानुमता मयासि एवंविधेनाहवचेष्टितेन त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता मर्मभिः ॥६४१, तस्याःप्रतिद्धन्विभवाविषादात्सद्यो विमुक्तं मुखमावभासे । नि.श्वासवाष्पापगमात्प्रपनःप्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः ॥६५॥ दृष्टापि सा हीविजिता न साक्षादाग्भिः सखीनां प्रियमभ्यनन्दत् । स्थली नवाम्भःपृषताभिवृष्टा मयूरकेकाभिरिवाभ्रवृन्दं ॥६६॥ इति शिरसि स वामं पादमाधाय राज्ञा- मुदवहदनवद्यां तामवद्यादपेतः रथतुरगरजोभिस्तत्य रक्षालकाया समरविजयलक्ष्मीः सेव मूती वभूय ६७n مہ 1 ·॥ सप्तमः सर्गः ॥ ६३ - प्रथमपरिगतार्थस्तं रघुः सनिवृत्तं विजयिनमभिनन्द्य शाष्यजायासमेतं तदुपहितकुटुम्बः शान्तिमार्गोत्सुको भू- नंहि मति कुलधुर्ये सूर्यवंश्या गृहाय ॥६॥ इनि श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृतौ अजपाणियहणो नाम सप्तमः सर्गः nea ·४ ॥ श्रीरघुवंशे । - है - अथ तस्य विवाहकौतुकं ललितं बिभ्रत एव पार्थिवः वसुधामपि हस्तगामिनीमकरोदिन्दुमतीमिवापरां ॥१॥ दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत् । तदुपस्थितमयहीदजः पितुराक्षेति न भोगतृष्णया ॥२॥ अनुभूय वशिष्ठसम्भृतेः सलिलेस्तेन महाभिषेचनं, विशदोच्छुसितेन मेदिनी कथयामास कृतार्थतामिव ॥३॥ स बभूव दुरासदः परैर्गुरुणाथर्वविदा कृतक्रियः पवनाग्निसमागमो वयं सहितं ब्रह्म यदत्रतेजसा ॥४॥ रघुमेव निवृत्तयौवनं तममन्यन्त नरेश्वरं प्रजाः स हि तस्य न केवलां श्रियं प्रतिपेदे सकलान्गुणानपि ॥५॥ अधिवां शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन इयमेव सङ्गतं । पदमृद्धमजेन पैतृकं विनयेनास्य नवं च यौवनं ६ सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोदेगमियं ब्रजेदिति । अचिरोपनतांस मेदिनों नवपाणियहणां वधूमिव on अहमेव मतो महोयतेरिति सर्वः प्रकृतिधचिन्तयत् । उधेरिय निमगाशतेषभवनास्य विमानना याचित् , nin - .

·६५ ॥१०॥ । २ ॥ अष्टमः सर्गः ॥ न खरो न च भूयमा मृदुः पवमानः पृथिवीरहानिव । स पुरस्कृतमध्यमक्रामो नमयामास नृपाननुधरन् nen अथ वीक्ष्य रघुः प्रतिष्ठितं प्रकृतिधात्मजमात्मवत्तया .. विषयेषु विनाशंधर्मसु त्रिदिवस्थेवपि निःस्पृहो भवत् गुनवत्सुतरोपितत्रियः परिणामे.हि.दिलीपवंशजाः पदवी तस्वल्कवाससांप्रयताः संयमिनां प्रपेदिरे ॥११॥ तमरण्यसमाश्रयोन्मुखं शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः पितरं प्रणिपत्य पादयोरपरित्यागमयांवतात्मनः ॥१२॥ रघुरश्रुमुखस्य तस्य तत्कृतवानीप्सितमात्मजप्रियः । न तु सर्प इव त्वचं पुनः प्रतिपेदे यपवर्जितां श्रियं ॥१३॥ स किलाश्रममन्त्यमाश्रितो निवसनावसथे पुरावहिः समुपास्यत पुत्रभोग्यया मुषयेवाविकृतेन्द्रियः श्रिया प्रशमस्थितपूर्वपार्थिवं कुलमभ्युद्यतनूतनेश्वरं । नभसा निभृतेन्दुना तुलामुदितार्केण समारोह तत् ॥१५॥ यतिपार्थिवलिङ्गधारिणो ददृशाते रघुराधवौ जनैः अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवमंशाविव धर्मयोर्गतौ ॥१६॥ अजिताधिगमाय मन्निभियुयुजे नीतिविशारदैरजः । अनपायिपदोपलब्धये रघुराप्तः समियाय योगिभिः नृपतिः प्रकृतीरवेक्षितुं व्यवहारासनमाददै युवा । परिचेतुमुपांसुधारणांकुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरं - ॥१४॥ - ११७॥ 1 ॥१६ S ·१ - ६६ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ अनयत्प्रभुशक्तिसम्पदा वशमेको नृपतीननन्तरान् । अपरःप्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्च शरीरगोचरान् ॥१९॥ अकरोदचिरेश्वरः क्षिती विषदारम्भफलानि भस्मसात् । अपरो दहने स्वकर्मणां ववृते ज्ञानमयेन पहिना ॥२०॥ पणबन्धमुखान्गुणानजः षडुपायुक्त समीक्ष्य तत्फलं ! रघुरप्यजयगुणत्रयं प्रकृतिस्थं समलोष्टकाञ्चनः ॥२१॥ न नवः प्रभुरसफलोदयास्थिरकमी विरराम कर्मणः न च योगविधेनवेतरः स्थिरंधीरापरमात्मदर्शनात् ॥२२॥ इति शत्रुषु चेन्द्रियेषु च प्रतिषिद्धप्रसरेषु जायतौ । प्रसितावुदयापवर्गयोरुभयी सिधिमुभाववापतुः ॥२३॥ अथ काश्चिदजयपेक्षया गमयित्या समदर्शनः समाः तमसः परमापव्ययं पुरुष योगसमाधिना रघुः ॥२४॥ श्रुतदेहविसर्जनः पितुचिरमणि विमुच्च राघवः 1 विदधे विधिमस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धमनग्निमग्निचित् ॥२५॥ अकरोच्च नदीदेहिकं पितृभतया पितृकार्यकल्पवित् । न हि तेन पथा तनुत्यजस्तनयावर्जितपिण्उकांक्षिणः ॥२६॥ स परार्यगतेरशोच्चतां पितुरुद्दिश्य सदर्थवेदिभिः । शमिताधिरधिज्यकामुकः कृतवानप्रतिशासनं जगत् ॥२७॥ क्षितिरिन्दुमती च भामिनी पतिमासाद्य तमय्यपीरूपं . । प्रथमा यदुरतमूरभूदपरा पीरमजीजनत्सुतं- Rin 1 . .. .. ..

·॥ अष्टमः सर्ग ६७ . दशरश्मिशतोपमद्युतिं यशमा दिक्षु दशस्वपि श्रुतं । दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्बुधाः ॥Ren ऋषिदेवगणस्वधाभुजां श्रुतयागप्रसवैः स पार्थिवः । अनृणत्वमुपेयिवान्वभौ परिधेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः ॥३०॥ बलमा भयोपशान्तये विष्टुषां सनतये वहु श्रुतं । वसु तस्य न केवलं विभोगुणवन्नापि परप्रयोजना ॥३१॥ स कदाचिदवेक्षितप्रजः सह देया विजहार सुप्रजाः । नगरोपवने शचीसखो मरुतां पालयितेव नन्दने ॥३२॥ अथ रोधसि दक्षिणोदः श्रितगोकर्णनिकेतमोश्वरं १ उपवीणयितुं ययौ रवेशदगावृतिपथेन नारदः ॥३३॥ कुसुमैर्यथितामपार्थिवःसजमातोद्यशिरोनिवेशिता अहरत्किल तस्य वेगवानधिवासस्पृहयेव मारुतः ॥३४॥ भ्रमरैः कुसुमानुसारिभिर्विनिकीणी परिवादिनी मुनेः ददृशे पवनावलेपजं सृजती वाष्पमिवाचनाविलं ॥३५॥ अभिभूय विभूतिमार्तवीं मधुगन्धातिशयेन वीरुधां नृपतेरमरगाप सा दयितोरस्तनकोटिमुस्थितिं ॥३६॥ क्षणमात्रसखी सुजातयोः स्तनयोस्तामवलोक्य विड्वला निमिमील नरोतमप्रिया हृतचन्द्रा तमसेव कौमुदी ॥३७॥ वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिभपातयत् • ननु तैलनिपेकविन्दुना सह दीपाचिरुपैति मेदिनीं ॥३॥ 1 1 1 - ·. 1 1 - ६ । श्रीरघुवंशे । उभयोरपि पार्श्ववर्तिनी तुमलेनातरवेण वेजिताः विहगाः कमलाकरालयाः समदुःखा इव तत्र चुवापुः ३en नृपतेर्यजनादिभिस्तमो नुनुदे सातु तथैव संस्थिता प्रतिकारविधानमायुषः संति शेषे हि फलाय कल्पते ॥४०॥ प्रतियोजयितयवल्लकीसमवस्थामथ् सत्वविप्लवात् । स निनाय नितान्तवत्सलः परिगृयोचितमङ्कमङ्गनां ॥४१॥ पतिरनिषाणया तया करणापायविभिनवर्णया समलक्ष्यत विभ्रदाविलां मृगलेखामुषसीव चन्द्रमाः ॥४२॥ विललाप स वाष्पगदं सहजामप्यपहाय धीरतरं । अभितप्तमयोपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु ॥४३॥ कुसुमान्यपि गात्रसङ्गमात्प्रभवन्त्यायुरपोहितुं यदि न भविष्यति हन्त साधनं किमिवान्यत्प्रहरियतो विधेः ॥४४॥ अथ वा मृदु वस्तु हिंसितुं मृदुनेवारभते प्रजान्तकः हिमसेकविपत्तिरत्र मे नलिनी पूर्वनिदर्शनं मता ॥४५॥ अथ वा मम भाग्यविप्लवादशनिः कल्पित एष वेधमा । यदनेन न पातितस्तरुः क्षपिता तदिटपाश्रया लता ॥४६॥ कृतवत्यसि नावधीरणामपराधे पि यदा चिरं मयि कथमेकपदे निरागसं जनमाभायमिमं न मन्यसे १४७n ध्रुवमस्मि शठःशुचिस्मिते विदितः केतवयत्सलस्तव परलोकमसन्निवृनये यदनापृन्य गतासि माभितः neen C 1 1 ·५ १ ॥ अष्टमः सर्गः ॥ ६२ दयितां यदि तावदन्वगादिनिवृनं किमिदं तया विना । महतां हतजीवितं मम प्रवलामात्मकृतेन वेदनां ॥४९॥ सुरतश्रमसम्भृतो मुखे ध्रियते स्वेदलवोहमो-पिते 1. अथ चास्तमिता त्वमात्मना घिगिमां देहभृताममारतां ॥५०॥ मनसापि न विप्रियं मयां कृतपूर्व तव किं जहासि मां ननु शब्दपतिःक्षितेरहं त्वयि मे भावनिवन्धना रतिः ॥५१॥ कुसुमोत्कचितान्बलीमतथलयन्भृङ्गरूचस्तवालकान् । करभोर करोति मारुतस्त्वदुपावर्तनशङ्किमे मन 1420 तदपोहितुमर्हसि प्रिये प्रतिबोधेन विषादमासु मे । ज्वलितेन गुहागतं तमस्तुहिनाद्रेरिव नतमोषधिः ॥५३॥ इदमुच्छ्रसितालकं मुखं तव विश्रान्तकथं दुनोति मां निशि सुप्तमिवैकपङ्कजं विरताभ्यन्तरषट्पदस्वनं ॥५४॥ शशिनं पुनरेंति शर्वरी दयिता बन्दचरं पतत्रिणं । इति तो विरहान्तरक्षमो कथमत्यन्तगता न मां दहेः ॥५५॥ नवपलवसंस्तरे पि ते मृदु येत यदङ्गमर्पितं । तदिदै विषहियते कथं वद वामोरु चिताधिरोहणं ॥५६॥ इयमप्रतिबोधशायिनी रसना त्वां ग्रथमा रहःसखी गतिविभ्रमसादनीरवा न शुचा नानुमतेव लक्ष्यते १५७n कलमन्यभृतासुभाषितं कलहंसीषु गतं मदालस पृषतीषु विलोलंमीक्षित पवनाधूतलतासु विभ्रमः 4 . 1 -- 1 ·७० . . - ॥ श्रीरघुवंशे ॥ त्रिदिवोत्सुकयाप्यवेक्ष्य मां निहिताः सत्यममी गुणास्त्वया 1. विरहे तव मे गुरुयथं हृदयं न त्ववलम्बितुं क्षमाः ."en मिथुनं परिकल्पितं त्वया सहकारः फलिनी घ नन्विमौ अविधाय विवाहसत्नियामनयोर्गम्यत इत्यसाम्प्रतं. ॥६०n. कुसुमं कृतदोहदस्त्वया यदशोको यमुदीरयियति । अलकाभरणं कथं नु ततव नेयामि निवापमाल्यतां ॥१॥ स्मरतेव सशब्दनूपुरं चरणानुयहमन्यदुर्लभं । अमुना कुसुमाथुवप्रिंणा त्वमशोकेन सुगात्रि शोच्यसे ॥६२॥ तव निःश्वसितानुकारिभिर्वकुलेरर्धचितां समं मया असमाप्य विलासमेखलां किमिदं किनरकण्ठि सुप्यते ॥६३॥ समःखसुखः सखीजनः प्रतिपचन्द्रनिभोग्यमात्मजः अहमेकरसस्तथापि ते यवसायः प्रतिपतिनिहुरः ॥६४॥ धृतिरस्तमिता रतिश्च्युता विरतं गेयमृतुनिरुत्सवः । गतमाभरणप्रयोजनं परिगून्यं शयनीयमद्य मे ६५॥ गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिया ललिते कलाविधी करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतं ॥६६॥ मदिराक्षि मदाननार्पितं मधु पीत्वा रसवत्कथं नु मे ।। अनुपास्यसि वाध्यदूपितं परलोकोपनतं जलाञ्जलिं ६७n विभवे पि सति त्वयां पिना सुखमेतावदजस्य गण्यतां । अहतस्य विलोभनान्तरेर्मम सर्वे विपयास्त्यदाश्रयाः '६en 1 ·७१ . 1 ॥ अष्टमः सर्गः ॥ विल्पनिति कोशलाधिपः करुणार्थयथितं प्रियां प्रति । अकरोत्पृथिवीकहानपि नुतशाखारसवाष्पदुर्दिनान् ॥६९॥ अथ तस्य कथञ्चिदङ्कतः स्वजनस्तामपनीय सुन्दरी . विससर्ज कृतान्त्यमण्डनामनलायागुरुचन्दनेधसे १७०॥ प्रमदामनु संस्थितः शुचा'नृपतिः सनिति वाच्यदर्शनात् न चकार शरीरमनिसात्सह देव्या न तु जीविताशया ॥७n अथ तेन दशाहतः परे गुणशेषामपदिश्य गेहिनों १. विदुषा विधयो महद्धयः पुर एवोपवने समापिताः ॥७२॥ स विवेश पुरी तया विना क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः । परिवाहमिवावलोकयन्स्वशुचः पौरवधूमुखाश्रुषु ॥७३॥ : अथ तं सवनाय दीक्षितः प्रणिधानाहरुराश्रमस्थितः अभिषङ्गजउं विजझिवानिति शिष्येण किलान्वबोधयत् ७४ ॥ असमाप्तविधिर्यतो मुनिस्तव यिवानपि तापकारणं न भवन्तमुपस्थितः स्वयं प्रकृतो स्थापयितुं कृतस्थितिः मयि तस्य सुवृत्त वर्तते लघुसन्देशपदा सरस्वती शृणु विश्रुतसत्वसार तां हृदि वेनामुपधातुमर्हसिं १७६ पुरुषस्य पदेष्वजन्मनःसमतीतं व भवच भावि च स हि निष्प्रतिपेन चक्षुषा त्रितयं ज्ञानमयेन पश्यति चरतः किल दुअरं तपस्तृणविन्दोः परिशद्धितः पुरा • प्रजिघाय समाधिभेदिमी हरिरस्मै हरिणी सुराङ्गनां ॥७॥ १ 1 .. ॥७॥ - .. - ge 1 1 ·७२ 1 . 1 १ ॥ धीरघुवंशे ॥ स तपःप्रतिवन्धमन्युना प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमां । अशपद्व मानुषीति तांशमवेलाप्रलयोर्मिणा मुनिः" ngen भगवन्परवानयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे इति वोपनतां क्षितिस्पृशं कृतवानामुरपुष्पदर्शनात् क्रथकैशिकवंशसम्भवा तव भूत्वा महिषी चिराय सा उपलन्धवती दिवच्युतं विवशा शापनिवृत्तिकारण १॥ तदलं तदपावचिन्तया विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया वमुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः, २॥ उदये मदवाच्यमुज्यता श्रुतमाविष्कृतमात्मवतया मनसः समुपस्थिते ऽवरे पुनरक्लोवतया प्रकाश्यतां ॥३॥ रुदतः कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृतापि लभ्यते । परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिनपथा हि देहिनां ॥४॥ अपशोकमनाः कुम्बिनीमनुगृणीष निवापदतिभिः । स्वजनानु किलातिमन्नतं दहति प्रेसमिति प्रचक्षते ॥५॥ मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृति वितमुच्यते बुधैः । क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसंन्यदि जन्तुर्ननु लाभवानसो ॥६ अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यमर्पितं स्थिरधीस्तु तदेव मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धृतं ॥७॥ स्वशरीरशरीरिणावपि श्रुतिसंयोगविपर्ययो यदा विरहः किमियानुतापयेदि वार्विषयेचिपचितं ॥ 1 . . 10 1.

·1 ॥ अष्टमः सर्गः। ७३ न पृथगुनवच्छुचो वशं वशिनामुत्तम गन्तुमर्हसि द्रुमसानुमतां किमन्तरं यदि वायौ द्वितये 'पि ते चलाः nten स तथेति विनेतुरूदारमतेः प्रतिगृह्य वचो विससर्ज मुनिं । तदलब्धपदं हृदि शोकघने प्रतियातमिवान्तिकमस्य गुरोः १९० ॥ तेनाप्टो परिणमिताः समाः कथञ्चिदालत्वादवितथसूनृतेन सूनोः । सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः स्वप्नेषु क्षणिकसमागमोत्सवेब mean तस्य प्रसय हृदयं किल शोकशंकुः प्लक्षप्ररोह इव सौघतलं विभेद । प्राणान्तहेतुमपितं भिषजामसाध्यं लाभं प्रियानुगमनत्वरया स मेने १९२n सम्यगिनौतमथ वर्महरं कुमारमादिश्य रक्षणविधी विधिवत्प्रजानां । रोगोपसृष्टतनुदुर्वसतिं मुमुक्षुः ग्रायोपवेशनमतिनृपतिर्वभूव ॥३॥ तीर्थे तोययतिकरभवे जगुकन्यासरखो- देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः पूवीकाराधिकचतुरया सङ्गतः कान्तयासो लोलागारेघरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥२४॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाये कवित्रीकालिदासकृतो अजविलापो नामाष्टमः सर्गः TE ·७४ ॥ श्रीरघुवंशे । .. 1 1 पितुरनन्तरमुत्तरकोशलान्समधिगम्य सांधिजितेन्द्रियः दशरथः प्रशशास महारथो यमवतासवतांच धुरि स्थितः ॥१॥ अधिगतं विधिवद्यदपालयत्प्रकृतिमण्डलमात्मकुलोचितं । अभवदस्य ततो गुणतत्परं सनगरं नगरन्ध्रकरोजसः ॥२॥ उभयमेव वदन्ति मनीषिणः समयवर्षितया कृतकर्मणां । बलनिषूदनमर्थपतिं च तं श्रमनुदं मनुदण्उधरान्वयं ॥३॥ जनपद न गदः पदमादधावभिभवः कुत एव सपनजः क्षितिरभूत्फलवत्यजनन्दने शमरते मरतेजसि पार्थिवे १४॥ दशदिगन्तजिता रघुणा यथा श्रियमपुष्यद्जेन ततः परं । तमधिगम्य तथैव पुनर्वभौ नन महीनमहीनपरावामं 14n ममतया वसुवृष्टिविसर्जनैनियमनादसतां च नराधिपः अनुययो यमपुण्यजनेश्वरी सवरणावरणायसरं रचा n६f न मृगयाभिरतिर्न इरोदरं न च शशिप्रतिसाभरणं मधु । तमुदयाय न वा नवयोवना प्रियतमा यतमानमपाहरत् ॥७॥ न कृपणा प्रभवत्यपि वासवे न वितथा परिहासकथास्वपि । न च सपतजनेपि तेन वागपरपा परपाक्षरमीरिता En 1

·७५
1
:
1
1
॥१२॥
। नवमः सर्गः ॥
उदयमस्तमयं च रघुबहादुभयमानशिरे वसुधाधिपाः
स हि निदेश्यमलंघयतामभूत्सुहृदयोदयः प्रतिगर्जतां ॥९॥
अजयदेकरथेन स मेदिनीमुदधिनेमिमधिज्यशरासनः ।
जयमयोषयदस्य तु कोवलं गजवती जवतीवया चमूः ॥१०॥
अवनिमेकरथेन वरूथिना जितवतः किल तस्य धनु तः
विजयदुन्दुभितां ययुरणवा पनरवा नरवाहनसम्पदः ॥११॥
शमितपक्षवलः शितकोटिना शिखरिणां कुलिशेन पुरन्दरः
स शरवृष्टिभुवा धनुषा विषां स्वनवता नवतामरमाननः
चरणयोनखरागसमृद्धिभिर्मुकुटरतमरीचिभिरस्पृशन् ।
नृपतयः शतशो मरुतोयथा शतमखं तमखण्उितपौरुषं
निववृते स महार्णवरोधसः सचिवकारितबालसुताञ्जलीन् ।
समनुकम्प्य सपनपरियहाननलकानलकानवमां पुरों ॥१४॥
उपगतो पि च मण्डलनाभितामनुदितान्यसितातपवारणः
अजितमस्ति नृपास्पदमित्यभूदनलसो नलसोमसमद्युतिः ॥१५॥
वातुषु तेन विसर्जितमौलिना भु समातदियमुना कृताः
कनकपसमुच्छ्यशोभिनो वितमसा तमसासरयूतटाः ॥१६॥
अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगशृङ्गपरियहां
अधिवसंस्तनुमध्वरदीक्षितामसमभासमभासयदीश्वरः ॥१७॥
अवभृथप्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाब्रामणोचितः
*नमयति स्म स केवलमुनतं वनमुचे नमुवेररये शिरः
--
१
1
1
..
॥१८॥

·~
..
1
७६
॥ श्रीरघुवंशे त
तमपहाय ककुत्स्थकुलोद्भवं पुरुषमात्मभुवं च पतिव्रता ।
नृपतिमन्यमसेवत देवतासकमला कमलाघवमर्थिषु ॥१९॥
स किल संयुगमूर्वि सहायतां मघवतः प्रतिपद्य महारथः ।
स्वभुजवीर्यमगापयदुच्छितं सुरवधूरवधूतभयाः शरैः ॥२०॥
असकृदेकरथेन तरस्विना हरिहयायसरेण धनुर्भूता ।।
दिनकराभिमुखा रणरेणवो रुरुधिरे रुधिरेण सुरहिषां ॥२१॥
तमलभन्त पत्तिं पतिदेवताः शिखरिणामिव सागरमापगाः
मगधकोशलकेकयशासिनां दुहितरो हितरोपितमार्गणं. ॥२२॥
प्रियतमाभिरसी तिसृभिभौ तिसृभिरेव भुवं संह शक्तिभिः
उपगतो विनिनीषुरिव प्रजा हरिहयो रिहयोगविचक्षणः ॥२३॥
अर्थ समाववृते कुसुमैनवैस्तमिव सेवितुभेकनराधिपं ।
यमकुवेरजलेश्वरवज्रिणां समधुरं मधुरञ्चितविव्रामं ॥२४॥
जिगमिषुर्धनदाध्युषितां दिशं रथयुजा परिवर्तितवाहनः
दिनमुखानि रविहिमनिर्यहविमलयन्मलयं नगमत्यजत्
कुसुमजन्म ततो नवपल्लवास्तदनु षट्पदकोकिलकूजितं ।
इति यथाव्राममाविरभून्मधुर्दुमवतीमयत्तीर्य वनस्थली ॥२६॥
उपहितं शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालमंशोमत किंयुके . ।
प्रणयिनीय नखक्षतमण्उनं प्रमदया मदयापितलाया ॥२७॥
वणगुरुममदाधरदुःसहं जघननिर्विपयोकृतमेखलं १
न खल तावदशेषमपोहितुं रविरलं विरलं कृतिवान्हिमं ॥२॥
1
-
॥२५॥

·॥ नवमः सर्गः ७७ 1 1 .. अभिनयान्परिचेतुमिवोद्यता मलयमारुतकम्पितपलवा । अमदयत्सहकारलता मनः सकलिका कलिकामजिंतामपि ॥२९॥ नयगुणोपचितामिव भूपतेः सदुपकारफलां श्रियमर्थिनः । अभिययुः सरसो मधुसम्भृतां कमलिनोमलिनीरपतत्रिणः ॥३०॥ कुसुममेव न केवलमार्तवं नवमशोकतरोः स्मरदीपनं किशलयप्रसवो पि विलासिनामदयिता दयिताश्रवणार्पितः ॥३१॥ विरचिता मधुनोपवनश्रियामभिनवा इव पत्रविशेषकाः मधुलिहां मभुदानविशारदाः कुरवका रवकारणुतां ययुः ॥३२॥ सुवदनावदनासवसम्भृतस्तदनुवादिगुणः कुसुमोहमः । मधुकरैरकरोन्मधुलोलुपैर्वकुलमाकुलमायतपंक्तिभिः ॥३३॥ ध्वजपटं मदनस्य धनु तश्छविकरं मुखचूर्णमृतुश्रियः कुसुमकेसररेणुमलिव्रजाः सपवनोपवनोत्थितमन्वयुः ॥३४॥ ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं सुरभिगन्धपराजितकेसरं । पतिषु निर्विविशुमधुमङ्गनाः स्मरसखं रसखण्उनवर्जितं ॥३५॥ शुशुभिरे स्मितचारुतराननाः स्त्रिय इव शुथशिञ्चितमेखलाः । विकजनप्परमा गृहदीपिका मदकलोद कलोलविहङ्गमाः ३६ उपययो तनुतां मधुखण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः सदृशमिष्टसमागमनिर्वृतिं वनितयानितया रजनीवधूः ॥३७॥ अपतुषारलया विशदप्रभः सुरतरागपरिश्रमनोदिभिः । कुसुमचापमतेजयदंशुभिर्हिमकरो मकरोर्जितकेतनं १३] 1 1 .. -

·॥३९॥
-
-
७.
॥ श्रीरघुवंशे ॥
हुतहुताशनदीप्ति वनश्रियः प्रतिनिधिः कनकाभरणस्य यत् . १
युवतयः कुसुमं दधुराहितं तदलके दलकेसरपेशलं "
अलिभिरअनविन्दुमनोहरेः कुसुमपंक्तिनिपातिभिरद्धितः ।
न खलु शोभयति स्म वनस्थली न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव १४०॥
अमदयन्मधुगन्धसनाथया किशलयाधरसतिया.मनः ।
कुसुमसम्भृतया नवमालिका स्मितरुता तरुचारुविलासिनी ॥४१॥
अरुणरागनिमेधिभिरंशुकैः श्रवणलब्धपदैश्च यवांकुरैः
परभृताविस्तैश्च विलासिनः स्मरवलेरवलेकरसाः कृताः ॥४२॥
उपचितावयवा शुचिभिः कणैरलिकदम्बकयोगभुपेयुषी ।
सदृशकान्तिरलक्ष्यत मञ्जरी तिलकजालकजालकमौनिकः ॥४३॥
प्रथममन्यभृताभिरुदीरिताः प्रविरला इव मुग्धवधूकथाः
सुरभिगन्धिषु शुश्रुविरे गिरः कुसुमितासु मिता वनराजिषु ॥४४॥
श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः कुसुमकोमलदन्तरुचो वभुः ।
उपवनान्तलताः पवनाहतेः किशलयैः सलयैरिव पाणिभिः ॥४५॥
अनुभवनवदोलमृतूत्सवं पदरपि प्रियकण्ठजिघृक्षया
अनयदासनरन्नुपरियहे भुजलतांजउतामवलाजनः ॥४६॥
त्यजत मानमलं वत वियहेर्न पुनरेति गतं चतुरं वयः
परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म वधूजन: n४७n
अथ यथामुखमार्तवमुत्सयं समनुभूय विलासवतीसखः
नरपतियकमे मृगयारतिं स मधुमन्मधुमन्मथर्मनिभः
1
.
1
--
4
॥४॥

·॥ नवमः सर्गः n ve - قسم परिचयं चललक्ष्यनिपातने भयरुषोच तदित्तिवोधनं । श्रमजयात्प्रगुणांच करोल्यसौ तनुमतो नुमतः मचिवैर्ययौ ॥४॥ मृगवनोपगमक्षमवेषभृश्चिपुलकण्ठनिषत्तशरासनः गगनमुश्वखुरोडुतरेणुभित्तविता सवितानभिवाकरोत् १५०n यथितमोलिरसो वनमालया तरूपलाशसवर्णतनुच्छदः तुरगवल्गनवंञ्चलकुण्डलो विस्रुचे रुरुचेष्टितभूमिषु १५१॥ तनुलताविनिवेशितवियहा भ्रमरसंवामितेक्षणवृतयः । ददृशुरध्वनि तं वनदेवताः सुनयनं नयनन्दितकोशलं ॥५२॥ श्वगणिवागुरिकैः प्रथमास्थितं यपगतानलदस्यु विवेश सः स्थिरतुरङ्गमभूमि निपानवन्मृगवयोगवयोपचितं वनं १५३॥ अथ नभस्य इव त्रिदशायुध कनकपिङ्गतडिहुणसंयुतं धनुरधिज्यमनाधिरूपाददे नरवरो रवरोषितकेसरी ॥५४॥ तस्य स्तनप्रणयिभिर्मुहुरेणशावे- यीहन्यमानहरिणीगमनं पुरस्तात् आविर्वभूव कुशगर्भमुखं मृगाणां 'यूथं तदयसरगर्वितकृष्णसारं ५५ तत्प्रार्थितं जवनवाजिगतेन राज्ञा तूणीमुखोद्धृतशरेण विशीर्णपंक्ति श्यामीचकार वनमाकुलदृष्टिपाते- वीतेरितोत्पलदलप्रकरैरिवाम्भः ॥५६॥ .. هه - 1 ·1 . ॥ श्रीरघुवंशे । लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य हरिप्रभावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरी यवधाय देहं आकर्णकृष्टमपि कामितया स धन्वी वाणं कृपामृदुमनाः प्रतिसअहार ५७n तस्यापरेपपि मृगेषु शरान्मुमुक्षोः कणीन्तमेत्य बिभिदे निविडो पि मुष्टिः त्रासातिमात्रचदुलैः स्मरयत्सु नेनैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि ॥५॥ उत्तस्थुषः शिशिरपल्वलपमध्या- न्मुस्तापरोहकवलावयवानुकीर्ण । जाँर्ह स द्रुतवराहकुलस्य मार्ग' सुव्यक्तमापदपंक्तिभिरायताभिः ॥५॥ तं वाहनादवनतोतरकायमीष- विध्यन्तमुद्धतसटाः प्रतिहन्तुमीषुः नात्मानमस्य विविदुः सहसा वराहा वृक्षेषु विद्धमिषुभिर्जधनाश्रयेषु ॥६॥ तेनाभिधातरभसस्य विकृय पत्री वन्यस्य नेत्रविवरे महिषस्य मुन्नाः निर्भिद्य वियहमशोणितलिप्तपुख- स्तं पातयां प्रथममास पपात पचात् '६५n १ 1 ८० 1 ·॥ नवमः सर्गः ॥ १ 1 प्रायो विषाणपरिमोघलघूतमाङ्गा- न्खडांचकार नृपतिनिशितैः क्षुरप्रैः । शृङ्ग स दृप्तविनयाधिकृप्तः परेषा- मभ्युच्छित न ममृषे न तु दीर्घमायुः ॥६॥ व्याघ्रानभीरभिमुखोत्पतितान्गुहाभ्यः, फुलासनायविटपानिव वायुरुग्णान् शिक्षाविशेषलघुहत्ततया निमेपा- नूणीचकार शरपूरितवक्करन्धान, ६३॥ निधीतोयेः कुञ्जलीनाजिघांसानिर्घोषैः क्षोभयामास सिंहान् । नूनं तेषामभ्यसूयापरो भूवीर्योदये राजशब्दे मृगेषु ॥६४ ॥ तान्हत्वा गजकुलवद्धतीववैरान्काकुत्स्थः कुटिलनखायलनमतान् । आत्मानं रणकृतकर्मणां गजानामानृण्यं गतभिव मागणैरमंस्त ॥६५॥ चमरान्परितः प्रवर्तिताश्वः कृचिदाकर्णविकृष्टभल्लवर्षी । नृपतीनिव तान्वियोज्य सद्यः सितबालयजनेजगाम शान्तिं ॥६६॥ अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूरं 'न स रुचिरकलापं वाणलक्ष्यीचकार । मपदि गतमनस्कत्रित्रयात्यानुकोणे, रतिविगलितबन्धे केशपाशे प्रियायाः ॥७॥ तस्य कर्कशविहारसम्भवं स्वेदमाननविलगुजालकं । • आचचाम सतुषारशीवारो भिनपल्लवपुटो वनानिलः ॥६॥ ..

·२ ॥७॥ छ - ॥ श्रीरघुवंशे ॥ इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्बितधुरं नराधिपं । परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी ॥६en स ललितकुसुमप्रबालशय्यां ज्वलितमहोषधिदीपिकासनाथां । नरपतिरतिवाहयाम्बभूव क्वचिदसमेतपरिच्छदास्त्रियामां उषसि स गजयूथकर्णतालैः पदुपटहध्वनिभिविनीतनिद्रः । अरमत मधुराणि तत्र शृण्वन्विहगविकूजितवन्दिमङ्गलानि १७११ अथ जातु रुरोहीतवत्मी विपिने पार्श्वचरैरलक्ष्यमाणः श्रमफेनमुचा तपस्विगाढां तमसां प्राप नदी तुरङ्गमेण .. ॥७२॥ कुम्भपूरणभवः पदुरुचरञ्चचार निनदो म्भसि तस्याः तत्र स विरहितशङ्की शब्दपातिनमियूं विससर्ज १७३॥ नृपतेः प्रतिषिद्धमेव तत्कृतवान्पतिरथो विलंध्य यत् . अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तो पि रजोनिमीलिताः हा तातेति वन्दितमाकर्ण्य विषण- स्तस्यान्वियन्वेतसगृढप्रभवं सः । शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनिपुत्रं तापादन्तःशल्य इवासीक्षितिपो पि तेनावतीर्य तुरगात्प्रथितान्वयेन पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिषणदेहः तस्मै विजेतरतपस्विसुतं स्खलनि- रात्मानमतरपदैः कथयाम्बभूव ॥६॥ 1 ॥७५ 1

·॥ नवमः सर्गः ।
mn
१
--
तन्बोदितच तमनुतशल्यमेव
पित्रोंः सकाशमवसनदशीनिनाय ।
ताभ्यां तथागतमुपेत्य तमेकपुत्र-
मज्ञानतः स्वचरितं नृपतिः शशंस १७७॥
तो दम्पती बहु विलय शिशोः प्रहत्री
शल्यं निखातमुदहारयतामुरस्तः
सो भूरपरासुरथ भूमिपति शशाप
हस्तार्पितेर्नयनवारिभिरेव वृद्धः . १७॥
दिष्टान्तमाप्स्यति भयानपि पुत्रशोका-
दन्ते वयस्यहमिवेति तमुक्तवन्तं
आक्रान्तपूर्वमिव मुक्तविपं भुजङ्गं
प्रोवाच कोशलपतिः प्रथमापराद्धः ॥७en
शापो प्यदृष्टतनयाननपद्मशोभे
सानुयहो भगवता मयि पातितो ज्य
कृयां दहनपिखलु क्षितिमिन्धनेडो
वीजप्ररोहजननी ज्वलनः करोति ॥८॥
इत्थं गते गतघृणः किमयं विधनां
वध्यस्तवेत्यभिहिते वसुधाधिपेन ।
एधान्हुताशनवतः स मुनिर्ययावे
पुत्रं परासुमनुगन्तुमनाः मदारः
1
॥१॥

·४ ॥ श्रीरघुवंशे । प्राप्तानुगः सपदि शासनमस्य राजा सम्पाद्य पातकविलुप्तधृतिर्निवृतः अन्तर्निविष्टपदभात्मविनाशहेतुं शापं दधन्वलनमोभिवाम्बुराशिः ॥२॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृती मृगयावर्णनो नाम नवमः सर्गः nen .

·॥ दशमः सर्गः । ५ । 1 1 पृथिवी शासतस्तस्य पाकशासनतेजसः किञ्जिनमनूनः शरदामयुतं ययौ ॥१॥ न चोपलेभे पूर्वेषामृणनिर्मोक्षसाधनं ।। मुताभिधानं स ज्योतिः सद्यः शोकतमो-पहं ॥२॥ अतिष्ठत्पत्ययापेक्षसन्ततिःम चिरं नृपः प्राग्मग्थादनभिव्यक्तरनोत्पतिरिवाणवः ॥३n. ऋष्यशृङ्गादयस्तस्य सन्तः सन्तानकांक्षिणः । आरेभिरे जितात्मानः पुत्रीयामिष्टिमृत्विजः ॥४॥ तस्मिनवसरे देवाः पौलस्त्योपप्लुता हरि अभिजग्मुनिदाघातीछायावृक्षमिवाध्वगाः ॥५॥ तेच प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपूरुषः । अयाक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेहि लक्षणं ॥६॥ भोगिभोगासनासीनं ददृशुस्तं दिवौकसः । तत्फणांमण्डलोदचिर्मणिद्योतितवियहं ॥७॥ श्रियः पद्मनिषणायाः क्षोमान्तरितमेखले । अङ्के निक्षिप्तचरणमास्तीर्णकरपलवे ॥ प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षं वालातपनिभांशुकं । 'दिवसं शारदमिव प्रारम्भसुखदर्शनं men 1 Z ·. . . १६ ॥ श्रीरघुवंशे । प्रभानुलिप्पश्रीवत्सं लक्ष्मीविभ्रमदर्पणं । कौस्तुभाख्यमपां सारं विंभ्राणं वृहतोरसा ॥१०n" वाहुभिर्विटनाकारैर्दियाभरणभूषितैः । आविर्भूतमपांमध्ये पारिजातमिवापरं ॥११॥ दैत्यत्रीगण्डलेखानां मदरागविलोपिभिः' । हेतिभिश्चेतनावनिरुदीरितजयस्वनं ॥१२॥ मुक्तशेषविरोधेन कुलिशवणलक्ष्मणा । उपस्थितं प्राञ्जलिना विनीतेन गरुत्मता १३n . योगनिद्रान्तविशदैः पावनैरवलोकनैः भृयादीननुगृह्णन्तं सौखशायनिकानृषीन् ॥१४॥ प्रणिपत्य सुरास्तस्मै शमयित्रे सुरंविषां ।। अथेनं तुष्टुवुः स्तुत्यमवाग्मनसगोचरं ॥१५॥ नमो विश्वसृजे पूर्व विश्वं तदनु विभ्रते अथ विश्वस्य संहत्रे तुभ्यं त्रेधास्थितात्मने ॥१६॥ रसान्तराण्येकरसं यथा दियं पयो शुते । देशे देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमविक्रियः ॥१७॥ अमेयो मितलोकस्त्वमनर्थी प्रार्थनावहः । अजितो जिष्णुरत्यन्तमयतो यताकारणं ॥१॥ एकः कारणतस्तां तामवस्थां प्रतिपद्यसे नानात्वं रागसंयोगात्स्फुटिकस्येवते स्मृतं ॥१९॥ 1 - ·। दशमः सर्गः ॥ ७ हृदयस्थमनासनमकामं त्वां तपस्विनं 1 दयालुमनघस्पृष्टं पुराणमजरं विदुः ॥२०॥ सर्वज्ञस्त्वमविज्ञातः सर्वयोनिस्त्वमात्मभूः . सर्वप्रभुरनीशस्त्वमेकस्त्वं सर्वरूपभाक् ॥२१॥ सप्तसामोपगोतं त्वां सप्लार्णवजलेशयं । सप्तार्चिर्मुखमांवख्युः सप्तलोकैकरांश्रयं ॥२२॥ चतुर्वर्गफलं ज्ञानं कालावश्था चतुर्युगा । चतुर्वर्णमयोलोकस्त्वतः सर्व चतुर्मुखात् ॥२३॥ अभ्यासनिगृहीतेन मनसा हृदयाश्रयं 1, ज्योतिर्मयं विचिन्वन्ति योगिनस्त्वां विमुन्नये ॥२४॥ अजस्य गृहतो जन्म निरीहस्य हतद्विषः स्वपतो जागरूकस्य याथात्म्यं वेद कस्तव ॥२५॥ शब्दादोन्विषयान्भोक्तुं चरितुं दुश्वरं तपः पयीप्नोसि प्रजाः पातुमोदासीन्येन पर्तितं ॥२६॥ बहुधाप्यागमर्भिनाः पन्थानः सिद्धिहेतवः त्यय्येवं निपतन्त्योचा जागवीया इवार्णवे ॥२७॥ त्वय्यावेशितचिन्नानां त्वत्समर्पितकर्मणां गतिस्त्वं वीतरागाणामभूयःसनिवृत्तये ॥२६॥ प्रत्यक्षो प्यपरिच्छेद्यो मसादिर्महिमा तव 'आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा ॥२९॥ 1 1 1 - .1 ·1 . M - ॥ श्रीरघुवंशे । केवलं स्मरणेनैव पुनासि पुरुषं यतः अनेन वृत्तयः शेषा निवेदितफलास्त्वयि ॥३०॥ उधेरिव स्तानि तेजांसीव विवस्वतः । स्तुतिभ्यो यतिरिच्यन्ते दूरेण चरितानि ते ॥३१॥ अनवाप्नमवाप्तयं न ते किञ्चन विद्यते । लोकानुयह एवैको हेतुस्ते जन्मकर्मयोः ॥३२॥ महिमानं यदुत्कीर्त्य तव संहियते वचः श्रमेण तदशक्तया वर न गुणानामियतया १३३n . इति प्रसादयामासुस्ते सुरास्तमधोक्षजं । भूतार्थयातिः सा हि न स्तुतिः परमेष्ठिनः ॥३४॥ तस्मै कुशलसम्प्रणयञ्जितप्रीतये सुराः । भयमप्रलयोबेलादावख्युर्छतोदधेः ॥३५॥ . अथ वेलासमासनशैलरन्ध्रानुनादिना । स्वरेणोवाच भगवान्परिभूतार्णवध्वनिः ॥३६॥ पुराणस्य कवेस्तस्य वर्णस्थानसमीरिता वभूव कृतसंस्कारा चरितार्थेव भारती १३७n वभौ सदशनज्योत्ना सा विभोर्वदनोगता ।' नियीतशेपा चरणाहनेयोध्यप्रवर्तिनी ॥३॥ जाने वो रक्षसावान्तावनुभावपराक्रमी अङ्गिनां तमसेयोभो गुणो प्रथममध्यमो nen - - ·। दशमः सर्गः ॥ te 1 1 ॥४२॥ 1 -- , विदितं तप्यमानं च तन मे भुवनत्रयं ! अकामोपनतेनेक-साधोदयमेनसा ॥४०॥ कार्येषु चेककार्यत्वादभ्यो -स्मि न वजिणा । स्वयमेव हि वातों मेः सारथ्यं प्रतिपद्यते ॥४१॥ स्वासिंधारापरिहृतः कागं चास्य तेन मे स्थापितो दशमो मूधी लभ्यांश इव रक्षसा स्त्रष्टुर्वरातिसगीच मया तस्य दुरात्मनः अत्यारूढं रिपोः सोढं चन्दनेनेव भोगिनः ॥४३॥ धातारं तपसा प्रीतं ययांचे स हि राक्षसः दैवात्मगीदवध्यत्वं मत्येधास्थापराङ्मुखः ॥४४॥ मोहं दाशरथिर्भूत्वा रणभूमेबलिक्षम- । करियामि शरैस्तीणेस्तच्छिर कमलोच्चयं .. १४५॥ अचिराद्यज्यभिभीगं कल्पितं विधिवत्पुनः मायाविभिरनालोढमादास्यध्वे निशावरेः ॥४६॥ वैमानिकाः पुण्यकृतस्त्यजन्तु मरुतां पथि पुष्पकालोकसंक्षोम मेयापरणतरपराः ४७ मोक्षध्वे स्वर्गवन्दीनां वेणीवन्धानदूषितान् । शापयन्तितपोलस्त्यवलात्कारकचयहः ॥४॥ रावणावयहक्लान्तमिति वागमृतेन सः अभिवृष मरुत्सत्यं कृष्णमेघस्तिरोदधे ॥४॥ , १ 1 . 2A ·१ t 20 ॥ श्रीरघुवंशे ॥ पुरुहूतप्रभृतयः सुरकार्योद्यतं सुराः अंशेरनुययुर्विष्णु पुष्पवायुमिव द्रुमाः ॥५०॥ अथ तस्य विशां पत्युरन्ते काम्य॑स्य कर्मणः । पुरुषः प्रवभूवाग्रेविस्मयेनं सह विजां ॥५१॥ हेमपात्रगतं दोभ्यामादधानः पयअरुं । अनुप्रवेशादाद्यस्य पुंसस्तेनापि दुर्वहं ॥५२॥ प्राजापत्योपनीतं तदनं प्रत्यग्रहीनृपः । वृषेव पयसां सारमाविष्कृत दन्वता ॥५३॥ अनेन कथिता राज्ञो गुणास्तस्यान्यदुर्लभाः । प्रमूतिं चकमे तस्मिंस्तेलोक्यप्रभवो पि यत् १५४॥ स तेजो वैष्णवं पल्योविभेजे चरसंशितं । द्यावापृथियोः प्रत्ययमहलतिरिवातपं ॥५५॥ अर्चिता तस्य कौशल्या प्रिया केकयवंशजा । अतः सम्भावितां ताभ्यां सुमित्रामैच्छदीश्वरः ५६॥ ते वहुज्ञस्य चितने पल्यो पत्युर्महीक्षितः । चरोरधीर्घभागाभ्यां तामयोजयतामुमे १५७॥ सापि प्रणयवत्यासीत्सपल्योरभयोरपि । भ्रमरी वारणस्येव मदनिस्यन्दलेखयोः ५in ताभिर्गर्भः प्रजाभूत्यै दधे देवांशसम्भवः मोरीभिरिव नाडीभिरमृताख्यामिरम्मयः, ५en - ·॥ दशमः सर्गः २१ सममापनसत्वास्ता रेजुरापाण्डुरत्विषः । अन्तर्गतफलारम्भाः संस्थानामिव सम्पदः • ॥६॥ गुप्तं ददृशुरात्मानं सवी स्वप्रेषु वामनैः जलजासिंगर्दाशाईचवालाञ्छितमूर्तिभिः' n६१॥ हेमपक्षप्रभाजालं गगने च वित्तन्वता, उनन्ते स्म सुपर्णेन वेगाकृष्टपयोमुचा ॥६२॥ विभ्रत्या कोस्तुभन्यासं स्तनान्तरविलम्बिनं १ पर्युपास्यन्त लक्ष्म्या च पद्मयञ्जनहस्तया' १६३१ कृताभिषेकैर्दियायां त्रिोतसि च सप्तभिः । ब्रह्मर्षिभिः परं ब्रह्म गृणनिरूपतस्थिरे ॥६॥ ताभ्यस्तथाविधास्वाञ्छ्रुत्वा प्रीतो-पि पार्थिवः मेने परायमात्मानं गुरुत्वेन जगहुरोः ॥६५॥ विभक्तात्मा विभुस्तासामेकः कुक्षिप्षनेकधा उवास प्रतिमाचन्द्रः प्रसन्नानामपामिव १६६॥ अथायमहिषी राज्ञः प्रसूतिसमये सती पुत्रं तमो पहलेभे नतं ज्योतिरिवौषधिः ३७॥ राम इत्यंभिरामेण वपुषा तस्य चोदितः । नामधेयं गुरुबको जगत्प्रथममङ्गलं ॥६॥ रघुवंशपदीपेन तेनापतिमतेजसा . रक्षागृहगता दीपाः प्रत्यादिष्टा इवाभवन् ॥६॥ - 1 1 ·२२ C । 1 ॥ श्रीरघुवंशे ॥ शय्यागतेन रामेण माता शातोदरी वभौ सैकताम्भोजबर्लिना जानवीव शरत्कृशा ७०ft- कैकेय्यास्तनयो जज्ञे भरतो नाम शीलवान् । जनयित्रीमलञ्चक्रे यः प्रश्रय इव श्रियं ॥७१॥ सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रा सुषुवे यमौ सम्यगागमिता विद्या प्रबोधविनयाविव १७२॥ निर्दोषमभवत्सर्वमाविष्कृतगुणं जगत् अन्वगादिव हि स्वर्गों गां गतं पुरुषोतमं ॥७३॥ तस्योदये चतुर्भूर्तेः पौलस्त्यचकितेश्वराः । विरजस्कनभस्वनिर्दिश उच्चसिता इव ।७४ कृशायुरपधूमत्वात्प्रसनत्वात्प्रभाकरः रसोविप्रकृतावास्तामपविद्धशुचाविव १७५॥ दशाननकिरीटेभ्यस्तत्क्षणं राक्षसश्रियः मणियाजेन पर्यस्ताः पृथियामश्रुविन्दवः ७६॥ पुत्रजन्मप्रवेश्यानां त्रयीणां तस्य पुत्रिणः । आरम्भं प्रथमं चत्रुर्देवदुन्दुभयो दिवि ७७n सन्तानकमयी वृष्टिवने चास्य पेतुपी ! सन्मलोपचाराणां सेवादिरचनाभवत् ७n कुमाराः कृतसंस्कारास्ते धात्रीस्तन्यपायिनः आनन्देनायजन्य समं ववृधिरे पितुः ७en - 1 -- ·१ दशमः सर्गः । २३ .. 1 स्वाभाविकं विनीतत्वं तेषां विनयकर्मणा ।' मुमूर्छ सहजं तेजो हविषेव हविर्भुजां ॥१०॥ परस्पराविरुद्धास्ते तद्रप्रोरनधं कुलं । अलमुयोतयांमासुदैवारण्यभिव र्तवः ॥१॥ समाने पि हि सौमात्रे यथोभौ रामलक्ष्मणौ । तथा भरतशत्रुधौ प्रीत्या बन्दं बभूवतुः ॥२॥ तेषां इयोईयोरैक्यं विभिदे न कदाचन यथा वायुविभावस्वोर्यथा चन्द्र समुद्रयोः ॥३॥ ते प्रजानां प्रजानाथास्तेजसा प्रश्रयेण च । मनो जहुर्निदाघान्ते श्यामाप्रा दिवसा इव १४॥ स चतुधी वभो यस्तः प्रसवः पृथिवीपतेः धमीर्थकाममोक्षाणामवतार इवाङ्गभाक् गुणेराराधयामामुस्ते गुरुं गुरुवत्सलाः तमेव चतुरन्तेशं रतेरिव महार्णवाः ॥६॥ सुरगज इव दन्तेर्भनदैत्यासिधारेनय इव पणबन्धव्यत्तयोगेरुपायैः हरिरिख युगदीर्घदोभिरंशस्तदीयैः पतिरवनिपतोनां तैयकाशे चतुर्भिः ॥ 1 ሽቲናሽ 1 .. १ : इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृतौ रामावतारो नाम दशमः सर्गः ॥ion 2B ·२४ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ - - فہ कोशिकेन स किल क्षितीश्वरो राममध्वरविघातशान्तये काकपक्षधरमेत्य याचितस्तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते ॥१॥ कृच्छलब्धमपि लब्धवर्णभातं दिदेश मुनये सलक्ष्मणं अप्यमुप्रणयिनां रघोः कुले नं व्यहन्यत कदाचिदर्थिता १२ यावदादिशति पार्थिवस्तयोर्निर्गमाय पुरमार्गसत्क्रियां । तावदाशु विदधे मरुत्सखैः सा सपुष्पजलवर्षिभिर्धनैः ॥३॥ तौ निदेशकरणोद्यतौ पितुर्धन्विनौ चरणयोनिपेततुः । भूपतेरपि तयोः प्रवत्स्यतोर्नम्रयोरुपरि वाप्पविन्दवः ॥४॥ लक्ष्मणानुचरमेव राघवं नेतुमच्छदृषिरित्यसो नृपः । आशिषं प्रययजे न वाहिनी सा हि रक्षणविधौ तयोः क्षमा ॥५॥ तो पितुर्नयनजेन वारिणा किञ्चिदक्षितशिखण्डकावुभौ । धन्विनी तमृषिमन्वगंच्छतां पोरदृष्टिकृतमातोरणी ॥६॥ मातृवर्गचरणस्पृशौ मुनेस्तौ प्रपद्य पदवी महौजसः । रेजतुर्गतिवशात्प्रवर्तिनी भास्करस्य मधुमाधवाविव non वीचिलोलभुजयोस्तयोर्गतं शैशवावपलमप्यशोभत । तोयदागम योझभिद्ययोनीमधेयसदृशं विचेष्टितं nen ·२५ - 1 १ .. فر ॥ एकादशः सर्गः ॥ तो बलातिवलयोः प्रभावतो विद्ययोः पथि मुनिप्रदिष्टयोः । ममतुर्न मणिकुट्टिमोचितौ मातृपार्श्वपरिवर्तिनाविव ୩୧ पूर्ववृत्तकथितेः पुराविदः सानुजः पितृमखम्य राघवः उवमान इववाहंनोचितः पादचारमपि न यभावयत् ॥१०॥ तो मरांसि रसवद्भिरम्बुभिः कूजितेः श्रुतिसुखेः पतत्रिणः वायवः सुरभिपुष्परेणुभिश्छायया च जलदाः सिषेविरे ॥११॥ नाम्भसां कमलशोभिनां तथा शाखिनां न च परिश्रमच्छुिदा दर्शनेन लघुना यथा तयोः प्रीतिमापुरुभयोस्तपस्विनः ॥१२॥ स्थाणुदग्धवपुषस्तपोवनं प्राप्य दाशरथिरातकार्मुकः । वियहेण मदनस्य चारणा सो भवत्प्रतिनिधिर्न कर्मणा १॥१३॥ तो सुकेतुसुतया खिलीकृते कौशिकाविदितशापया पथि ।" निन्यतुः स्थलनिवेशिताटनी लीलयेव धनुषी अधिज्यतां ॥१४॥ ज्यानिनादमथ गृह्मती तयोः प्रादुरास बहुलक्षपाछवि: ताउका चलकपालकुण्डला कालिकेव निविडा बलाकिनी mun तीववेगधुतमार्गवृक्षया प्रेतचीवरवसा स्वनोयया अभ्यभावि भरतायजस्तया वात्ययेव पितृकानंनोत्थया ॥१६॥ उद्यतैकभुजयष्टिमायती योणिलम्बिपुरुषान्तमेखलां । तां विलोक्य वनितावधे घृणां पत्रिणा सह मुमोच राघवः यच्चकार विवरं शिलाघने ताउकोरसि स रामसायकः अप्रविष्टविषयस्य रक्षसां दारतामगमदन्तकस्य तत् ॥१८॥ ܩܝ - ॥१७॥ -- ·- - ९६ ॥ थोरघुवंशे ॥ वाणभिनदया निपैतुषो मा स्वकाननभुवं न केवलां । विष्टपत्रयपराजयस्थिर रावणश्रियमपि यकम्पयत् ॥१९॥ राममन्मथशरेण ताउिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षितो जीवित्तेशवसतिं जगाम सा ॥२०॥ नेइतनमथ मन्तवन्मुनेः प्रापदस्त्रमवदानतोषितात् । ज्योतिरिन्धननिपाति भास्करात्सूर्यकान्त इव ताउकान्तकः ॥२१॥ वामनाश्रमपदं ततः परं पावनं श्रुत्तमृषेरुपेयिवान् । उन्मनाः प्रथमजन्मचेष्टितान्यस्मरनपि बभूव राघवः ॥२२॥ आससाद मुनिरात्मनस्ततः शिथवर्गपरिकल्पिताहणं बद्धपल्लवपुटा लिद्रुमं दर्शनोन्मुखभृगं तपोवनं ॥२३॥ तत्र दीक्षितमृर्षि ररक्षतुर्विवतो दशरथात्मजो शरैः लोकमन्धतमसाल्वमोदितो रश्मिभिः शशिदिवाकराविव ॥२४॥ वीक्ष्य वेदिमथ रक्तविन्दुभिर्वन्धुजीवपृथुभिः प्रदूषितां । सम्भ्रमो भवदपोटकर्मणामुत्विजांच्युतविकतनुचां ॥२५॥ उन्मुखः सपदि लक्ष्मणायजो वाणमाश्रयमुखात्समुहरन् । रक्षसांवलमपश्यदम्बरे गृध्रपक्षपवनेरितधुजं ॥२६॥ तत्र यावधिपती मखद्विषां तो शरयमकरोस नेतरान् । किं महोरगविसर्पिवित्रामो राजिलेषु गराउः प्रवर्तते ॥२७n सो स्त्रमुयजयमनकोविदः सन्दधे धनुपि वायुदैवतं । तेन शेलगुरमप्यपातयत्पाण्डपत्रमिव ताउकामुतं ॥२॥ - ·२७ - 1 1 ॥ एकादशः सर्गः । यः सुवादुरिति राक्षसो परस्तत्र तत्र विससर्प मायया । तं क्षुरप्रशकलीकृतं कृती पत्रिणां यमजदाश्रमावहिः ॥२९॥ इत्यपास्तमखंविषयोस्तोः सांयुगीनमभिनन्द्रा विक्राम ऋत्विजः कुलपतेर्यथाक्रमं वाग्यत्तस्य निरपर्तयन्त्रिायाः ॥३०॥ तो प्रणामचलकाकपक्षको भ्रातराववभृथाप्लुतो मुनिः आशिषामनुपदं समस्पृश पाटिततलेन पाणिना ॥३१॥ तं न्यमन्तयत सम्भृतक्रतुमथिलः स मिथिलां ब्रजन्वशी . । राघवावपि निनाय बिम्रतो तदनुःश्रवण कुतूहलं ॥३२॥ तैः शिवेषु वसतिंर्गताध्वभिः सायमाश्रमतरुघगृयत येषु दीर्घतपसः परियहो वासवक्षणकलत्रतां ययौ ॥३३॥ प्रत्यपद्यत चिराय यत्पुनारू गौतमवधूः शिलामयी स्वं वपुः स किल किल्विषच्छिदां रामपादरजसामनुग्रहः ॥३४॥ राघवान्वितमुपस्थित मुनिं तं निशम्य जनको जनेश्वरः अर्थकामसहितं सपर्यया देहबद्धमिव धर्ममभ्यगात् ॥३५॥ तो विदेहनगरीनिवासिनां गां गताविव दिवः पुनर्वसू । मन्यते स्म पिवतां विलोचनः पक्ष्मपातमपि वञ्चनां मनः ॥३६॥ यूपवत्यवसिते क्रियाविधो कालवित्कुशिकवंशवर्धनः । रामभिष्वसनदर्शनोत्सुकं मेथिलाय कथयाम्बभूव सः ॥३७॥ तस्य वोक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः •स्वं विचिन्त्यं च धनुर्द्धरानमं पीडितो दुहितृशुत्कसंस्थया ॥३॥ -- 1 । . 2C ·. هم et ॥ श्रीरघुवंशे ॥ अबवीच भगवन्मतङ्गर्यदृहनिरपि कर्म दाकरं । तत्र नाहमनुमन्तुमुत्सहे मोघवृत्ति कलभस्य चेष्टितं ॥३॥ हेपिता हि बहवो नरेश्वास्तेन तात धनुषा धनुर्भूतः । ज्यानिघातकठिनत्वचो भुजान्स्वान्विधूय घिगिति प्रतस्थिरे ॥४०॥ प्रत्युवाच तमृषिनिशम्यतां सारतो यमथ चा कृतं गिरा चाप एव भवतो भविष्यति यत्तशक्तिरशनिर्गिराविव — ॥४१॥ एवमाप्तवचनात्स पौरुषं काकपक्षकधरे पि राघवे । श्रद्दधे त्रिदशगोपमात्रके दाहशक्तिमिव कृष्णवर्मनि ॥४२॥ यादिदेश गणशः स पार्श्वगान्कार्मुकाभिहरणाय मैथिलः । तेजसस्य धनुषः प्रवृतये तोयदानिव सहस्रलोचनः ॥४३॥ . तत्प्रसुप्तभुजगेन्द्रभीषणं वीक्ष्य दाशरथिराददे धनुः विद्रुतवातुमृगानुसारिणं येन वाणमसृजदृषध्वजः ॥४४॥ आततज्यमकरोत्स संसदा विस्मयस्तिमितनेत्रमीक्षितः । शैलसारमपि नातियततः पुष्पचापमिव पेशलं स्मरः ॥४५॥ भज्यमानमतिमात्रकर्षणानेन वज्रपरुषस्वनं धनुः ।। भार्गवाय दृढमन्यवे पुनःक्षत्रमुद्यतमिति न्यवेदयत ॥४६॥ दृष्टमारमथ रुद्रका के वीर्यशुल्कमभिनन्द्य मेथिलः राघवाय तनयामयोनिजांरूपिणी थियमिव न्यवेदयत् ॥४७॥ मैथिलः सपदि संत्यसङ्गरोराघवाय तनयामयोनिजां.1 सन्निधौ झुतिमतस्तपोनिधेरग्निमाक्षिक इयातिमृध्यान् ॥४॥ - 1 ·॥ एकादशः सर्गः एe - . ॥५॥ -- प्राहिणोच्च महितं महाद्युतिः कोशलाधिपतये पुरोधसं । भृत्यभावि दुहितुः परियहाद्दिश्यतां कुलमिदं निमेरिति ॥४॥ अन्वियेष सदृशों स च मुषां प्राप चैनमनुकूलवाग्विजः सद्य एव सुकृतां हि पचते कल्पवृक्षफलधार्म कांक्षितं तस्य कल्पितपुरस्त्रियायिधेः शुश्रुवान्वयनमयजन्मनः उच्चचाल वलभित्सखो वशो सैन्यरेणुमुषितार्कदीधितिः ॥५१॥ आससाद मिथिलांस वेष्टयन्पोउित्तोपवनपादपांबले. 1 प्रीतिरोधमसहिष्ट सा पुरी स्त्रीव कान्तपरिभोगमायतं १५२॥ तौ समेत्य समये स्थितावुभौ भूपती वरुणवासवोपमौ । कन्यक्रातनयकौतुकक्रियां स्वप्रभावसदृशीं वितेनतुः ॥५३॥ पार्थिवीमुदवदवहो लक्ष्मणस्तदनुजामथोर्मिला यो तयोरवरजौ वरौजसौ तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे ॥५४॥ ते चतुर्थसहितास्त्रयों बभुः सूनवो नववधूपरियहाः । सामदानविधिभेदनियहाः सिद्धिमन्त इव तस्य भूपतेः ॥५५॥ ता नराधिपमुता नृपात्मजैस्ते च ताभिरगमन्कृतार्थतां । सो भववरवधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोगसनिभः ॥५६॥ एवमानरतिरात्मसम्भवांस्तानिवेश्य चतुरोपि तत्र सः अध्वसु त्रिषु विसृष्टमैथिलः स्वां पुरी दशरथो न्यवर्तत ५७॥ तस्य जातु मरुतः प्रतीपगा वर्त्मसु ध्वजतरुप्रमाधिनः चिकिशुभ्रंशतया वरूथिनीमुत्तटा इव नदीरयाः स्थली ॥५॥ -- - ।

·१०० - -- 1 ॥ श्रीरघुवंशे ॥ लक्ष्यते स्म तदनन्तरविर्वद्धभीमपिरवेषमण्डलः वैनतेयशमितस्य भोगिनो भोगवेष्टित इव च्युतो मणिः 14en श्येनपक्षपरिधूसरालकाः सान्ध्यमेवरुधिराट्वाससः अङ्गना इव रजस्वला दिशो नो बभूवुरवलोकनक्षमाः '६०॥ भास्करच दिशमध्युवास यां तां श्रिताः प्रतिभयं ववासिरे । क्षत्रशोणितपितृकियोचितं चोदयन्त्य इव भार्गवं शिवाः ६१ तत्प्रतीपपवनादिवेकृतं प्रेक्ष्य शान्तिमधिकृत्य कृत्यवित् । अन्वयुक्त गुरुमीश्वरः क्षितेः स्वन्तमित्यलघयत्स तयथां, १६२॥ तेजसः सपदि राशिरुत्थितः प्रादुरास किल वाहिनीमुखे यः प्रमृज्य नयनानि सैनिकलक्षणीयपुरुषाकृतिचिरात् ॥६॥ पित्र्यमंशमुपवीतलक्षणं मातृकं च धनुरुर्जितं दधत् । यः ससोम इव धर्मदीधितिः सविजित इव चन्दनद्रुमः ॥६४॥ येन रोषपरुषात्मनः पितुःशासने स्थितिभिदो पि तस्थुषा । वेपमानजननीशिरश्छिदा प्रागजीयत घृणा ततो मही ॥६५॥ अक्षवीजवलयेन निर्वभौ दक्षिणश्रवणसंस्थितेन यः क्षत्रियान्तकरणेकविशतेचीजपूर्वगणनामिवोदहन् ॥६६॥. तं पितुर्वधभवेन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितं । बालसूनुरवलोक्य भार्गवं स्वां दशां व विषसाद पार्थिवः १६७॥ रामनाम इति तुल्यमात्मजे वर्तमानमहिने च दारुणे । हृद्यमस्य भयदायि चाभवद्रजातमिव हारसर्पयोः “॥६॥ 1 ·1 -- . - - ॥ एकादशः सर्गः ॥ म13 १०१ अर्यमध्यमिति वादिनं नृपं सोनवेक्ष्य भरतागजो यतः क्षत्रकोपदहनाचिषं ततः सन्दधे दृशभुदयतारकां ॥६॥ तेन कार्मुकनिषत्तमुष्टिना राघवो विगतभी पुरोगतः अंगुलीविवरचारिणं शरं कुर्वता निजगर्दै युयुत्सुना १७०॥ क्षत्रजातमपकारवैरि मे तनिहत्य बहुशः शमं गतः सुप्लसर्प दव दण्डघट्टनाद्रोषितो स्मि तव विव्रमश्रवात् ॥७॥ मेथिलस्य धनुरन्यपार्थिवस्त्वं किलानमितपूर्वमक्षणोः । तनिशम्य भनता समर्थये वीर्यशृङ्गमिव भगमात्मनः ॥७२॥ अन्यदा जगति राम इत्ययं शब्द उच्चरित एव मामगात् बीउमावहति मे स सम्प्रति व्यस्तवृतिरुदयोन्मुखे त्वयि ॥७३॥ बिभ्रतो स्त्रमचले प्यकुण्ठितं चौ रिपू मम मतो समागसी ।'' धेनुवत्सहरणाच्च हैहयस्त्वं च कीर्तिमपहनुमुद्यतः १७४ ॥ क्षत्रियान्तकरणो पि विक्रमस्तेन मामवति नाजिते त्वयि पावकम्य महिमा सगण्यते कक्षवळवलति सागरे पियः विद्धि चालवलमोजसा हरेरैश्वरं धनुरभाजि यत्वया खातमूलमनिलो नदीरयैः पातयत्यपि मृदुस्तटदुमं ॥७६ तन्मदीयमिदमायुधं ज्वया सङ्गमय्य सशरं विकृयतां । तिष्ठतु प्रधनमेवमप्यहं तुल्यवाहुतरसा जितस्त्वया ॥७॥ कातरो सि-यदि वोहतार्चिषा तर्जितः परशुधारया मम ज्यानिघातकठिनांगुलिवृथा वध्यतामभययाचनाञ्जलिः 1 ७५॥ 1 - ७. 2D ·१ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ एवमुन्नावति भीमदर्शने भार्गवे स्मितविकम्पिताधरः नधनुर्यहणमेव राघवः प्रत्यपद्यत समर्थमुतरं ॥७९॥ पूर्वजन्मधनुषा समागतःसो तिमात्रलघुदर्शनी भवत् । केवलो पि सुभगो नवाम्बुदैः किं पुनविदशचापलाञ्छितः ॥१०॥ तेन भूमिनिहितैककोटि तत्कार्मुकं व बलिनाधिरोपितं । निष्प्रभश्च रिपुरास भूभृतां धूमशेष इव धूमकेतनः ॥६॥ तावुभावपि परस्परस्थितौ वर्धमानपरिहीनतेजसो । पश्यति स्म जनता, दिनात्यये पार्वणो शशिदिवाकराविव ॥२॥ तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं राघवः स्खलितवीर्यमात्मनि । स्वं च संहितममोधमाशुगं याजहार हरसूनुसनिमः ॥३॥ न प्रहर्तुमलमस्मि निर्दयं विप्र इत्यभिभवत्यपि त्वयि शंस किं गतिमनेन पत्रिणा हन्मि लोकमुत ते मखार्जितं ॥४॥ प्रत्युवाच तमृषिर्न तत्वतस्त्वां न वेनि पुरुषं पुरातनं । गांगतस्य तव धाम वैष्णवं कोपितो बसि मया दिदृक्षुणा in भस्मसात्कृतवतः पितृद्विषः पात्रसाच्च वसुधां ससागरां आहितो जयविपर्ययो पि मे वाध्य एव परमेष्ठिना त्वया ॥६॥ तहति मतिमतां वरेप्सितां पुण्यतीर्थगमनाय रक्ष मे पीउयिष्यति न मां खिलीकृता स्वर्गपद्धतिरभोगलोलुपं ॥७॥ प्रत्यपद्यत तथेति राघवः प्राइमुखच विससर्ज सायकं ! भार्गवृस्य सुकृतो पि सो भवत्स्वर्गमार्गपरियों डरत्ययः ten 1 . 1 .

·1
+
॥ एकादशः सर्गः ।
१०३
राघवो पि चरणो तपोनिधेः क्षम्यतामिति वदन्समस्पृशत् 1
निर्जितेषु तरसा तरस्विनां शत्रुषु प्रणतिरेय कीर्तये ॥ten
राजसत्वमवधूय मातृक पित्र्यमस्मि गभितः शमं यदा
नन्वनिन्दितफलो मम त्वया नियहो ग्ययमनुयहीकृतः ॥९०॥
साधु याम्यहमविघ्नमस्तु तें देवकार्यमुपपादयियतः
उचिवानितिं वचः सलक्ष्मण लक्षणायजमृषिस्तिरोदधे nean
तस्मिन्गते विजयिनं परिरभ्य रामं
मेहादमन्यत पिता पुनरेव जातं । ,
तस्याभवत्क्षणयुचः परितोषलाभ:
कक्षानिलंधिततरोरिव वृष्टिपातः men
अथ पथि गमयित्वा कृप्तरम्योपकार्ये
कतिचिदवनिपालः शर्वरीः शर्वकल्पः
पुरमविशंदयोध्यां मैथिलीदर्शनीनां
कुवलयितगवाक्षां लोचनेरङ्गनानां men
:
1
इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृती
भार्गवविजयो नामकादशः सर्गः ॥११॥

·१०४ श्रीरघुवंशे । निर्विष्टविषयनेहः स दशान्तमुपेयिवान् । आसीदासननिवीणः प्रदीपार्चिरिवोषसि ॥१॥ तं कर्णमूलमागत्य रामे श्रीय॑स्यतामिति । कैकेयीशङ्कयेवाह पलितच्छद्मना जरा ॥२॥ सा पोरान्पौरकान्तस्य रामस्याभ्युदयश्रुतिः । प्रत्येकं ह्रादयाञ्चके कुल्येवोद्यानपादपान् ॥३॥ तस्याभिषेकसम्भारं कल्पितं क्रूरंनिश्चया । दूषयामास कैकेयी शोकोणेः पार्थिवाश्रुभिः ॥४॥ सा किलाश्वामिता चण्डी भत्री तत्संश्रुतौ वरौ । उद्दवामेन्द्रसिक्ता भूविलमगाविवोरगौ ॥५ तयोचतुर्दशैकेन रामं प्रावाजयत्समाः द्वितीयेन सुतस्यैच्छवैधयेकफलां श्रियं ॥६॥ पित्रा दनां रुदन रामः प्रारमही प्रत्यपद्यत ' 1 पचाइनाय गच्छेति तदाज्ञां मुदितो ज्यहीत् ॥७॥ दधतो मङ्गलक्षामे वसानस्य च वल्कले । ददृशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः in 1 ·॥ हादशः सर्गः । १०५ . 1 : स सीतालक्ष्मणसखः सत्यागुरुमलोपयन् । विवेश दण्डकारण्यं प्रत्येकं च सतां मनः ୩ ୧ राजापि तङ्गियोगातः स्मृत्या शापं स्वकर्मा शरीरत्यागमात्रेण शुद्धिलाभममन्यत ११०॥ विप्रोषितकुमारं नद्राज्यमस्तमितेश्वर रन्ध्रान्वेषणदक्षाणां द्विषामामिषतां ययौ ॥११॥ अथानाथाः प्रकृतयो मातृबन्धुनिवासिनं । मोलेरानाययामासुर्भरतं स्तम्भिताश्रुभिः ॥१२॥ श्रुत्वा तथाविधं मृत्यु कैकेयीतनयः पितुः ।। मातुन केवलं स्वस्याः श्रियो प्यासीत्पराङ्मुखः ॥१३॥ ससैन्यचान्वगादाम दर्शितानाश्रमालयः 1. तस्य पश्यन्ससौभिनेरुदश्रुवसतिद्रुमान् ॥१४॥ चित्रकूटवनस्थं च कथितस्वर्गतिगुरोः लपम्या निमन्वयावो तमनुच्छिष्टसम्पदा ॥१५॥ स हि प्रथमजे तस्मिनुकृतथीपरियो । परिवेतारमात्मानं मेने स्वीकरणाद्भुवः ॥१६॥ तमशक्यमपावाष्टुं निर्देशात्स्वर्गिणः पितुः ययाचे पादुके पश्चात्कर्तु राज्याधिदेवते १७to स विसृष्टस्तथेत्युत्ता भ्रात्रा नैवाविशत्पुरी । नन्दियामगतस्तस्य राज्यं न्यास भिवाभुनक् ॥१॥ : 1 1

·।
7
१०६
॥ श्रीरघुवंशे ॥
दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे राज्यतृष्णापराङ्मुखः ।
"
मातुः पापस्य शुअर्थ प्रायश्चित्तमिवाकरोत् १en
रामो पि सह वैदेना वगे वन्येन वर्तयन् ।
चचार सानुजः शान्तो वृद्धक्ष्वाकुव्रतं युवा ॥२०॥
प्रभावस्तम्भितच्छायमाथितःस वनस्पतिं ।।
कदाचिदः सीतायाः शिश्ये किञ्चिदिव श्रमात् ॥२१॥
ऐन्द्रिः किल नखैस्तस्या विदूदार स्तनौ ट्विजः
प्रियोपभोगचिनेषु पोरोभाग्यभिवाचरन् .॥२२॥
तस्मिनास्थदिषीकास्त्रं रामो रामावबोधितः
भ्रान्तश्च मुमुचे तस्मादेकनेत्रययेन सः
॥२३॥
रामस्त्वासनदेशत्वाद्दरतागमनं पुनः
आशंक्योत्सुकसारङ्गां चित्रकूटस्थली जही ॥२४॥
प्रययावातिथेयेषु वसन्नृषिकुलेषु सः ।
दक्षिणां दिशमृक्षेषु वार्षिकेष्विव भास्करः ॥२५॥
वभो तमनुगच्छन्ती विदेहाधिपतेः सुता
प्रतिषिद्धापि कैकेय्या लक्ष्मीरिव गुणोन्मुखी ॥२६॥
अनुसूयानिसृष्टेन पुण्यगन्धेन काननं
सा चकाराङ्गरागेण पुप्पोचलितषट्पदं ॥२७॥
सन्ध्यामकपिशस्तत्र विराधो नाम राक्षसः
अतिउन्मार्गमावृत्य रामस्येन्दोरिव यहः
1
--
1
--
॥२६॥

·१०७ - । द्वादशः सर्गः । स जहार तयोर्मध्ये मैथिली लोकशोषणः 1- नभोनभस्ययोवृष्टिमवयह इवान्तरे Ren तं विनिम्पिय काकुत्स्थो पुरा दूषयति स्थली । गन्धेनाशुचिना वेति वसुधायां निवख्नतुः ॥३०॥ पञ्चवटयां ततो रामः शासनात्कुम्भ'जन्मनः अनपोढस्थितिस्तस्थौ विन्ध्याद्रिः प्रकृताविव ॥३१॥ रावणावरजा तत्र राघवं मदनातुरा ! अभिपेदे निदापाती यालोव मलयद्रुमं ॥३२॥ ' मा सीतासनिधावेव तं ववे कथितान्वया ।। अत्यारुढो हि नारीणामकालज्ञो मनोभवः ॥३३॥ कलत्रवानहं बाले कनीयांसं भजस्व मे इति रामो वृषस्यन्ती वृषस्कन्धः शशास तां ॥३४॥ ज्येष्ठाभिग्रमनात्पूर्व तेनाप्यनभिनन्दिता साभूद्रामाश्रया भूयो नदीवोभयकूलभाक् ॥३५॥ संरम्भ मैथिलोहासःक्षणं सौम्यां निनाय तां । निवातस्तिमितां वेलां चन्द्रोदय इवोदधेः ॥३६॥ फलमस्योपहासस्य सद्यः प्रापयसि पश्य मां । मृग्याः परिभवो याध्यामित्यवेहि त्वया कृतं ॥३७॥ इत्युत्ता मैथिली भर्तुरई निर्विशतो भयात् रूपं शूर्पणखा नाम्नः सदृशं प्रत्यपद्यत ॥३ - . 1 1

·.
--
१
१०॥
n श्रीरघुवंशे ॥
लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा कोकिलामंजुभाषिणी ।
शिवाघोरस्वनां पञ्चाडुबुधे विकृतेति तां ॥३९॥
पर्णशालामथ क्षिप्रं विधूसासिः प्रविश्य सः
वेरुप्यपौनरुतयेन भौषणां तामयोजयत् ॥४०॥
सा वक्रनखधारिण्या वेणुकर्कशपर्वया ।
अंकुशाकारयांगुल्या तावतर्जयदम्बरे ॥४१॥
प्राप्य चाशु जनस्थानं खरादिभ्यस्तथाविधं ।
रामोपक्रममाचख्यौ रक्षःपरिभवं नवं ॥४२॥
मुखावयवलूनां तां नेत्ता यत्पुरोदधुः
रामाभियायिनां तेषां तदेवाभूदमङ्गलं ॥४३॥
उदायुधानापततस्तान्दप्लान्प्रेक्ष्य राघवः
निदधे विजयाशंसां चापे सीतां च लक्ष्मणे ॥४४॥
एको दाशरथी रामो यातुधानाः सहस्रशः
ते तु यावन्त एवाजो तावांच ददृशे स तैः ॥४५॥
असन्बनेन काकुत्स्थः प्रयुक्तमथ दूषणं ।
न चक्षमे शुभाचारः स दूषणमिवात्मनः ॥४६॥
तं शरैः प्रतिजयाह खरत्रिशिरसो च सः
व्रमशस्ते पुनस्तस्य चापात्सममियोद्ययुः ॥४७॥
तेस्त्रयाणां शितेवीणेर्यथापूर्वविशुद्धिभिः ।
आयुर्देहातिगेः पीतं रुधिरंतु पतत्रिभिः
14
1
.
॥४॥

·। बादशः सर्गः ॥ १० 1 1 . तस्मिन् रामशरोत्कृते वले महति रक्षसां ।' उत्थितं ददृशे ज्यच्च कवन्धेभ्यो न किञ्चन • nxei सा वाणवर्षिणं राम योपयित्वा सुरद्विषां । अप्रबोधाय मुंघापं शृध्रच्छाये वरुथिनी कपा राघवात्त्रविदीणीनां रावणे प्रति रक्षसां तेषां शूर्पणखेवैका दुष्पवृमिहराभवत् १५१॥ नियहात्स्वसुराप्तानां वधाच्च धनदानुजः रामेण निहितं मेने पदं दशसु मूर्धसु २५॥ रक्षसा मृगरूपेण वयित्वा स राघवी १. जहार सीतां पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविनितः ५३॥ तो सीतान्वेषिणो गृधं लूनपक्षमपश्यतां प्राणेदशरथप्रीतेरनृणं कण्टवर्तिभिः १५४॥ स रावणहतांताभ्यां वचसावष्ट मैथिलों । आत्मनः मुमहत्कर्म व्रणरावेद्य संस्थितः n५५ तयोस्तस्मिन्नवीभूतपिन्यापतिशोकयोः पितरोधाग्निसंस्कारात्परा निववृते क्रिया ५६॥ वधनितशापस्य कवन्धस्योपदेशतः मुमूर्छ सख्यं रामस्य समानयसने हरी १५७१ स हत्वा वालिनं वोरस्तत्पदे चिरकांक्षिते । •धातोः स्थान इवांदेशं सुमीवं सन्यवेशयत् 14m -- -- ३ . 2F ·- .. .. ११० ॥ श्रीरघुवंशे । इतस्ततो पि वैदेहीमन्वेष्टुं भर्तृचोदिताः कपयश्चेररातस्य रामस्येय मनोरथाः ॥५॥ प्रवृत्तावुपलब्धायां तस्याः सम्पातिदर्शनात् । मारुतिः सागरं तीर्णः संसौरमिव निर्ममः ॥६॥ दृष्टा विचिन्वता तेन लङ्कायां राक्षसीवृता । जानकी विषवल्लीभिः परीतेव महौषधिः ॥६१॥ तस्यै भर्तुररिज्ञानभंगुलीयं ददौ कपिः प्रत्युतमिवानुष्णैस्तदानन्दायुविन्दुभिः ॥६२ ॥ निवीय प्रियसन्देशः सीतामक्षवधोडतः स ददाह पुरी लङ्का क्षणसोढारिनियहः ॥६३॥ प्रत्यभिज्ञानरतं च रामायादर्शयत्कृती हृदयं स्वयमायातं वैदेया इव मूर्तिमत् १६४? म प्राप हृदयन्यस्तमणिस्पर्शनिमीलितः अपयोधरसंसगी प्रियालिङ्गननिवृतिं ॥६५॥ श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मेने तत्सङ्गमोत्सुकः । महार्णवपरिक्षेपं लायाः परिखालघु ॥६६॥ स प्रतस्थे रिनाशाय हरिमैन्यैरनुद्रुतः ।। न केवलं भुवः पृष्ठे योनि सम्वाधवर्तिभिः ६७n निर्विष्टमुदधेः कूले तं प्रपेदे विभीषणः मेहादाक्षसलक्ष्म्येव बुद्धिमादिश्य चोदितः ॥६॥ C 1 : 1 ·।। द्वादशः सर्गः ॥ १११ .. तस्मै निशाचरैश्वर्य प्रतिश्राव राघवः काले खलु सैमारब्धाः फलं वदन्ति नीतयः ॥६॥ स सेतुं वन्धयामास प्लवगैलवणाम्भसि 1. रसातलादिवोन्मगं शेषं स्वपाय शाङ्गिणः ७० ॥ तेनोतीर्य पथा लड्डां रोधयामास पिङ्गलैः । द्वितीयं हेमनाकारं कुर्वद्भिरिव बानरैः ॥७१॥ रणः प्रववृते तत्र भीमःप्लवगरक्षसां 1 दिगिम्भितकाकुत्स्थपौलस्त्यजयघोषणः ॥७२॥ पादपाविद्धपरिधः शिलानिष्पिष्टमुहरः ! अतिशस्त्रनखन्यासः शैलरुग्णमतङ्गतः ॥७३॥ अथ रामशिरश्छेददर्शनोद्धान्तचेतना सीतां मायेति शंसन्ती त्रिजटा समजीवयत्' ७४॥ कामं जीवति मे नाथ इति सा विजहो शुचं । प्राग्मत्वा सत्यभस्यान्तं जीवितास्मीति लज्जिता गरुडापातविलिष्टमेघनादात्रवन्धनः । दाशरध्योः क्षणकेशः स्वपवृत इवाभवत् ७६॥ ततो विभेद पौलस्त्यः शत्या वक्षसि लक्ष्मणं । रामस्त्वनाहतो प्यासीदिदोर्णदयः शुचा ॥७७॥ समारुतिसमानीतमहोषधिहतयथः । लडास्त्रीणां पुनश्चक्रे विलापाचार्यकं शरैः ॥७॥ -- ७५॥ .

·११२ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ नादं स मेघनादस्य धनुश्चन्द्रायुधप्रभं । मेघस्येव शरत्कालो न किञ्चित्पर्यशेषयत् १७en' कुम्भकर्णः कपीन्द्रेण तुल्यावस्थः स्वसुः कृतः । रुरोध रामं शृङ्गीव टङ्कच्छिन्नमनःशिलः ॥१०॥ अकाले बोधितो भ्रात्रा प्रियस्वप्नो वृथा भवान् । रामेषुभिरितीवासी दीर्घनिद्रां प्रवेशितः ॥१॥ इतराण्यपि रक्षांसि पेतुवीनरकोटिषु । रजांसि समरोत्थानि तच्छोणितनदीविय ६२ निर्ययावथ पौलस्त्यः पुनयुद्धाय मन्दिरात् । अरावणमरामं वा जगदद्येति निश्चितः ॥१३॥ राम पंदातिमालोक्य लद्देशं च वरुथिनं १ हरियुग्यं रथं तस्मै प्रर्जिघाय पुरन्दरः ६४ ॥ तभाधूतध्वजपटं योमगङ्गोर्भिवायुभिः । देवसूतभुजालम्बी जैत्रमध्यास्त राघवः At40 मातलिस्तस्य माहेन्द्रमामुमोच तनुच्छदं । यत्रोत्पलदलक्लेव्यमस्त्राण्यापुः सुरद्विषां १८६॥ अन्योन्यदर्शनप्राप्तविक्रमावसरं चिरात् । रामरावणयोयुद्धं चरितार्थमिवाभवत् ॥७॥ भुजमूर्धारबाहुल्यादेको पि धनदानुजः दशे सोन्यथापूर्यो मातृवंश इव स्थितः ten 1 ·। द्वादशः सर्गः । ११३ -- जेतारं लोकपालानां स्वमुखैरचितेश्वरं । रामस्तुलितकैलाशमरान्तिं बहमन्यत या तस्य स्फुरति पौलस्त्यः सीतासङ्गमशंसिनि निखानाधिकवोधः शरं सयेतरेभुजे १९०१ रावणस्यापि रामास्तो भित्वा हृदयमासुगः विवेश भुवमाख्यातुमुरगेभ्य इव प्रियं १९१॥ वनसेव नयोतीक्यमन्त्रमस्त्रेण निमतोः । अन्योन्यजयसरंम्भो ववृधे वादिनोरिव ॥९॥ विक्रमयतिहारेण सामान्याभूड्वयोरपि । जयश्रीरन्तरा वेदिर्मतवारणयोरिव' ॥९॥ कृतप्रतिकृतप्रीतैस्तयोर्मुक्तां सुरासुरैः । परस्परं शरवाताः पुष्पवृष्टिं न हिरे ॥४॥ अयःशंकुचितां रक्षः शतप्रीमथ शत्रवे हतां वैवस्वतस्येव कूटशाल्मलिमक्षिपत् ॥५॥ राघवो रथमप्राप्तां तामाशां च सुरट्विषां । अर्धचन्द्रमुखेवीणेचिच्छेत् कदलीमुखं १९६० अमोघं सन्दधे रामो धनुथेकधनुर्धरः । ब्राह्ममत्वं प्रियाशीकशल्यनिष्कर्षणौषधं nen तयोमि दशधा भिनं ददृशे दीप्तिमन्मुखं वपुर्महोरगस्येव करालफणमण्डलं men -- 1 3G ·११४ n योरघुवंशे - तेन मन्तप्रयुक्तेन निमेषाधीदपातयत् । स रावणशिरःपंक्तिमज्ञातव्रणवेदनां ॥९॥ वालार्कप्रतिमेवाप्सु वोचिभिना पतिप्यतः । रराज रक्षःकायस्य कण्ठच्छेदपरम्परा ॥१०॥ मरुतां पश्यतां तस्य शिरांसि पतितान्यपि “17 मनो नातिविशश्वासापुनःसन्धानशक्निो -., १०१ अथ मदगुरुपौलोकपालदिपानामनुगतभलिवृन्देण्डभितीविहाय । उपनतमणिबन्धे मूधि पौलस्त्यशत्रोः सुरभि सुरविमुक्तं पुष्पवर्ष पपात १०२॥ यन्ता हरेः सपदि संहतकार्मुकज्यमापृच्छ्यराघवमनुष्ठितदेवकार्य । नामाकरावणशराङ्कितकेतुयष्टिमूर्व रथं हरिसहस्रयुजं निनाय ॥१०३॥ रघुपतिरपि जातवेदोविशुद्धां प्रगृय प्रियां प्रियमुहृदि विभीषणे सङ्गमय्य श्रियं वैरिणः रविसुतसहितेन तेनानुयातः ससौमित्रिणा भुजविजितविमानरताधिरूढः प्रतस्थे पुरी १०४॥ . इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कमिश्रीकालिदासकृती रावणवधो नाम द्वादशः सर्गः १२॥

·॥ त्रयोदशः सर्गः ॥.. १६५ 1 هه 1 अथात्मनःशब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः रताकरं वीक्ष्य मिथः स जायां रामाभिधानो हरिरित्युवाच ॥१॥ वैदेहि पश्यामलयाविभक्तं मत्सेतुना फेनिलमम्वुराशिं । छायापथेनेव शरत्नमनमाकाशमाविष्कृतचारुतारं ॥२॥ गुरोर्यियक्षोः कपिलेन मेध्ये रसातलं संक्रमिते तुर) तदर्थमुर्वीमवदारयनिः पूर्वेः किलायं परिवर्धितो नः ॥३॥ गर्भ धत्यर्कमरीचयो स्मादिवृद्धिमत्राशुवते वसूनि अविन्धनं पहिमसौ बिभर्ति प्रह्लादनं ज्योतिरजन्यनेन ॥४॥ तांतामवस्था प्रतिपद्यमानं स्थितं दश याय दिशो महिमा विष्णोरिवास्यानवधारणीयमीदृक्तया रूपमियतया वा m4n नाभिग्ररूढाम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन धात्रा अमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः संहत्य लोकान्पुरुषो धिशेते ६ पक्षच्छिदा गोत्रभिदानगन्धा. शरण्यमेनं शतशो महीध्राः नृपा इवोपप्लविनः परेभ्यो धर्मोतरं मध्यममाश्रयन्त ॥७॥ रमातलादादिभवेन पुंसा भुवः प्रयुत्तोदहनक्रियायाः अस्याच्छमम्भः प्रलयप्रवृद्ध मुहूर्तवताभरणं बभूव nn 1 1 -- 1 ·११६ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ . C . .. मुखार्पणेषु प्रकृतिप्रगल्भाः स्वयं तरङ्गाधरदानदक्षः। अनन्यसामान्यकलत्रवृनिः पिवत्यसो पाययदे च सिन्धूः en ससत्वमादाय नदीमुखाम्भेने सम्मीलयन्तो विवृताननत्वं । अमी शिरोभिस्तिमयः सरन्धेसवै वितन्वन्ति जलप्रवाहान् ॥१०॥ मातङ्गनाः सहसोत्पतनिर्भिनान्विधा पश्य.समुद्रफेनान् ।। कपोलसंसर्पितया य एषां व्रजन्ति कर्णक्षणचामरत्वं ॥११॥ वेलानिलाय प्रसृता भुजङ्गा महोर्मिविस्फूर्जथुनिर्विशेषाः । मूयीशुसम्पर्कसमृधरागैयंड्यन्त एते मणिभिः फणस्थैः ॥१२॥ तवाधरस्पर्धिषु विद्रुमेषु पर्यस्तमेतत्सहसोर्मिवेगात् । उध्वींकुरप्रोतमुखं कथञ्चित्क्लेशादपक्रामति शंखयूथं ॥१३॥ प्रवृत्तमात्रेण पयांसि पातुमावर्तगाद्धमता घनेन आभाति भूयिष्ठमयं समुद्रः प्रमथ्यमानो गिरिणेवं भूयः ॥१४॥ दूरादयचक्रानिभस्य तन्वी तमालतालीवनराजिनीला गाभाति वेला लवणाम्बुराशेधीरानिवडेव कलकलेखा २.१५॥ वेलानिलः केतकरेणुभिस्ते सम्भावयत्याननमायताक्षि मामक्षमं मण्डनकालहानेर्वेनीव विम्वाधरवद्धवष्णं ॥१६॥ एते पयं सैकतभिन्नतिपर्यस्तमुन्नापटलं पयोधेः प्राप्ता मुहूर्तेन विमानवेगात्यूलं फलावर्जितपूगमालं ॥१७॥ कुरघ तावत्करभोर पान्मार्गे मृगप्रेक्षिणि दृष्टिपातं । एपा विदूरोभयतः समुद्रात्सकानना निष्पत्ततीय भूमिः १ 1 1 -- ·॥ त्रयोदशः सर्गः ॥ ११७ - ॥२१॥ - कृचित्पथा सञ्चरते मुरणां कृचिदनानां पता कृचिच्च । यथाविधो मे मनसो भिलाषः प्रवर्ततें पश्य तथा विमानं १en अमौ महेन्द्र द्विपदानगन्धी त्रिमार्गगावोचिविमर्दशीतः आकाशवायुर्दिनयोवनोत्थानाचामति स्वेदलवान्मुखे ते ॥२०॥ करेण वातायनलम्बितेन स्पृष्टस्त्वया चण्डि कुतूहलिन्या । आमुञ्चतीवाभरणं द्वितीयमुगिनुविद्युबलयो घनस्ते अमी जनस्थानमपोढविघ्नं मत्वा समारब्धनवोटजानि. अध्यासते चीरभृतो यथास्वं चिरोज्झतांन्याश्रममण्डलानि ॥२२॥ सैषा स्थलो यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरमेकमुयी । अदृश्यत त्वच्चरणारविन्दविश्लेषदुःखादिव बद्धमौनं ॥२३॥ त्वं रक्षसा भोरु यतो पनीता तं मार्गमेताः कृपया लतामे अदर्शयन्वनुमशक्नुवन्त्यः शाखाभिरावर्जितपत्तवाभिः ॥२४॥ मृग्या दकुिरनियंपेक्षास्तवागतिशं समवोधयन्मां यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्यामुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि ॥२५॥ एतहिरेमीत्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्वरलेखि शृङ्गं । नवं पयो यत्र घनमैया च त्वदिप्रयोगात्रु समं विसृष्टं ॥२६॥ गन्धय धाराहतपल्वलानां कादम्बमोहतकेसरं च मिग्धाच केकाः शिखिनां बभूवुर्यस्मिनसखानि विना त्वया मे ॥२७॥ पूर्वीनुभूतं स्मरता च यत्र कम्पोतरंभोरु तवोपगूढं । गुहाविसारोण्यतिवाहितानि मया कथञ्चिद्धनगर्जितानि ॥२॥ -- 1 2H ·فم । त्रयोदशः सर्गः ॥ ११७ कृचित्पथा सञ्चरते सुरणां कृचिद्धनानां पतता कृचिन् । यथाविधो मे मनसो-भिलाषः प्रवर्तते पश्य-तथा विमानं १en असो महेन्द्र विपदानगन्धी निमार्गगावीचिविमर्दशीतः । आकाशवायुर्दिनयोवनोत्थानाचामति स्वदलवान्मुखे ते १२०॥ करेण वातायनलम्बितेन स्पृष्टस्त्वया चण्डि कुतूहलिन्या आमुञ्चतीवाभरणं द्वितीयमुन्निनविद्युबलयो धनस्ते ॥२१॥ अमी जनस्थानमपोढविघ्नं मत्वा समारब्धनवोटजानि. । अध्यासते चीरभृतो यथास्वं चिरोज्झतांन्याश्रममण्डलानि १२२॥ सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरमेकमुयी अदृश्यत त्वच्चरणारविन्द विश्लेषदुःखादिव बद्धमौनं ॥२३॥ त्वं रक्षमा भोरु यती पनीता तं मार्गमेताः कृपया लता मे अदर्शयन्वनुमशक्नुवन्त्यः शाखाभिरावर्जितघलवाभिः मृग्यश्च दर्भाकुरनिर्यपेक्षास्तवागतिशं समबोधयन्मां यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्यामुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि ॥२५॥ एतहिरेमील्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्बरलेखि शृङ्गं । नवं पयो यत्र घनैर्मया च त्वदिप्रयोगाश्रु समं विसृष्टं ॥२६॥ गन्धच धाराहतपत्वलानां कादम्वमोहतकेसरंच मिग्धाश्च केकाः शिखिना बभूवुर्यस्मिनससानि विना त्वया मे ॥२७॥ पूर्वानुभूतं स्मरता च यत्र कम्पोतरंभीरू तवोपगूढं । गुहाविसारीण्यतिवाहितानि मया कथञ्चिद्धनगर्जितानि ॥२६॥ ॥२४॥ 1 - . 2H ·1 १४१ ॥ त्रयोदशः सर्गः ॥ ११९ पुरा स दांकुरमात्रवृत्तिचरन्मृगैः सार्धमृधिर्मपीना । समाधिभीतेन किलोपनीतः पञ्चाप्सरोयौवनकूटवन्ध १३९॥ तस्यायमन्तर्हितसौधभाजः प्रसतासङ्गीतमृदङ्गयोषः । वियगतः पुष्पंकचंन्द्रशालाः क्षण प्रतियुन्मुखराः करोति हविर्भुजामेधवतां चतुणी मध्ये ललाटन्तपसप्तसप्तिः असौ तपस्यत्यपरस्तपस्वी नामा सृतीक्ष्णचरितेन दान्तः अमुं सहासप्रहितेक्षणानि याजार्धसन्दर्शितमेखलानि । नालं विकत जनितेन्द्रशङ्ख मुराङ्गनाविभ्रमचेष्टितानि ॥४२॥ एषो क्षमालावलयं भृगाणां कण्डूयितारं कुशमूचिलावं । सभाजने मे भुजमूर्ध्ववाहुः सयेतरं प्राध्वमितः प्रयुक्ते ॥४३॥ वाचंयमत्वात्प्रणतिं ममैष कम्पेन किञ्चित्प्रतिगृख मूवः । दृष्टिं विमानयवधानमुतां पुनः सहस्त्रार्चिषि सनिधते ॥४४॥ अदः शरण्यं शरभङ्गनामस्तपोवनं पावनमाहिताः चिराय सन्तर्य समिद्भिरगिं यो मन्तपूतां तनुमप्यहोषीत् ॥४५॥ छायाविनीताध्वपरिश्रमेषु भूयिष्ठसम्भायफलेषमीषु तस्यातिथीनामधुना सपयी स्थिता मुपुत्रेषिव पादपेषु ॥४६॥ धारास्वनोहारिदरीमुखो सो शृङ्गायलगाम्बुदवप्रपङ्क: वनाति मे वन्धुरगात्रि चक्षुप्तः ककुद्मानिव चित्रकूटः ॥४७॥ एषा प्रसनस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदूरान्तरभावतन्वी । 'मन्दाकिनी भाति नगोपकण्ठे मुन्नावली कण्ठगतेव भूमेः ॥४॥ . 1 1 -- ·११८ . v 11300 ॥ श्रीरघुवंशे ॥ आसारसितक्षितिवाष्पयोगान्मामक्षिणोद्यत्र विभिनकोशैः । विउम्ब्यमाना नवकन्दलेरते विवाहधूमारुणलोचनश्रीः : Ren उपान्तवानीरवनोपगूढान्यालक्ष्यपारिलवसारसानि । दुरावतीणी पिवतीव खेदेरदमूनि पम्पासलिलानि दृद्धिः अत्रावियुक्तानि रथाङ्गनामामन्योन्यदनोत्पलकेसराणि । इन्दानि दूरान्तरवर्तिना ते मया निये सस्पृहमीक्षितानि ॥३१॥ इमां तदाशोकलतां च तन्वी स्तनाभिरामस्तवकाभिनम्रां । त्वत्प्राप्तिबुद्धा परिरिसमानः सौमित्रिणा सास्त्रमहं निषिद्धः ॥३२॥ अमूर्विमानान्तरलम्बिनीनां श्रुत्वा स्वनं काञ्चनकिङ्किणीनां । प्रत्युवजन्तीव खमुत्पतन्त्यो गोदावरीमारसपंनयस्त्वां ॥३३॥ एषावया पेशलमध्ययापि घटाम्बुसंवर्धितबालचूता । आहादयत्युन्मुखकृष्णसारा दृष्टा चिरात्पञ्चवटी मनो मे ॥३४॥ अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरड़वातेन विनीतखेदः । रहस्त्वदुत्सङ्गनिषणभूधी स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तं ॥३५॥ भूभेदमात्रेण पदान्मघोनः प्रभ्रंशयां यो नघुषं चकार तस्याविलाम्भःपरिशुद्धिहतो मो मुनेः स्थानपरियहोज्यं ॥३६॥ त्रेतानिधूमायमनिन्द्यकीर्तेस्तस्येदमावान्तविमानमार्ग प्रात्वा हविर्गन्धि रजोविमुक्तः समथुते मे लघिमानमात्मा ॥३७॥ एतन्मुनेमीनिनि शातकर्णे: पश्चाप्सरो नाम विहारवारि. 1 आभाति पर्यन्तवनं विदूरान्मेघान्तरालक्ष्यपिवेन्दुविम्यं ॥३॥ । - ·.. 1 ॥४१॥ ॥ त्रयोदशः सर्गः ॥ ११९ पुरा स दांकुरमात्रवृत्तियरन्मृगैः सार्धमृधिर्मपीना समाधिभीतेन किलोपनीतः पञ्चाप्सरोयौवनकूटवन्ध १३९॥ , तस्यायमन्तर्हितसौधभाजः प्रसत्तसङ्गीतमृदङ्गपोषः । वियतः पुष्पकचन्द्रशालाः क्षणं प्रतिश्रुन्मुखराः करोति ॥४०॥ हविर्भुजामेघवतां चतुणी मध्ये ललाटन्तपसप्तसप्तिः असौ तपस्यत्यपरस्तपस्वी नामा सुतीक्ष्णचरितेन दान्तः अमुं सहासप्रहितेक्षणानि व्याजासिन्दर्शितमेखलानि २ नालं विकर्तु जनितेन्द्रशद्धं सुराङ्गनाविभ्रमवेष्टितानि ॥४२॥ एषो क्षमालावलयं मृगाणां कण्डूयितारं कुशमूचिलावं । सभाजने मे भुजमूर्यबाहुः सत्येतरं प्राध्वमितः प्रयुक्ने ॥४३॥ वाचंयमत्वात्प्रणतिं ममैष कम्पेन किञ्चित्प्रतिगृख भूधः दृष्टिं विमानयवधानमुक्ता पुनः सहस्रार्चिषि सनिधते ॥४४॥ अदः शरण्यं शरभङ्गनामस्तपोवनं पावनमाहिताः चिराय सन्तर्य समिनिरनि यो मन्तपूतां तनुम यहौषीत् ॥४५॥ छायाविनीताध्वपरिश्रमेषु भूयिष्ठसम्भायफलेषमीषु तस्यातिथीनामधुना सपयी स्थिता मुपुत्रेषिव पादपेषु ॥४६॥ धारास्वनोदारिदरीमुखो सो शृङ्गायलयाम्बुदवप्रपङ्कः बध्नाति मे बन्धुरगात्रि चक्षुप्तः ककुमानिव चित्रकूटः ॥४७॥ एषा प्रसनस्तिमितप्रवाहा सरिद्विदूरान्तरभावतन्वी । मन्दाकिनी भाति नगोफ्कण्ठे मुक्तावली कण्ठगतेव भूमेः ॥४॥ .. 1 1 1 ·१२० 1 क 1 ॥ श्रीरघुवंशे॥ अयं सुजातो नुगिरं तमालः प्रवालमादाय सुगन्धि यस्य यवांकुरापाण्डुपोलशोभी मयावतंसः परिकल्पितस्ते ॥४॥ अनियहत्रासविनीतसत्वमपुष्पलिङ्गात्फलवन्धिवृक्षं । वनं तपःसाधनमेतदत्रेविष्कृतोदयतरप्रभाव : ५०॥ अत्राभिषेकाय तपोधनानां सप्तर्षिहस्तोवृतहेमपद्मां । प्रवर्तयामास किलानुसूया त्रिस्रोतसं त्र्यम्बकमौलिमाली ॥५१॥ वीरासनेयीनजुषामृषीणाममी समाध्यासितवेदिमध्याः निवातनिष्कम्पतया विभान्ति योगाधिरूढा इव शाखिनो पि ॥५२॥ त्वया पुरस्तादपयाचितो यः सोज्यं वटःश्याम इति प्रतीतः राशिमणीनामिव गारूडानां स पद्मरागः फलितो विभाति ॥५३॥ कृचिरप्रभालेपिभिरिन्द्रनोलेर्मुक्तामयी यष्टिरिवानुविधा । अन्यत्र माला सितपङ्कजानामिन्दीवरैरुत्खचितान्तरेव ॥५४॥ कृचित्खगानां प्रियमानसानां कादम्बसंसर्गवतीव पंक्तिः । अन्यत्र कालागुरुदतपत्रा भति वचन्दनकल्पितेव ५५॥ कचित्प्रभा चान्द्रमसी तमोभिश्छायाविलीनैः शवलीकृतेव । अन्यत्र शुभ्रा शरदम्रलेखा रन्ध्रेषिवालयनभःप्रदेशा ५६ कृचिन्न कृष्णोरगभूपणेव भस्माङ्गरागा तनुरीश्वरस्य । पश्यानवद्याङ्गिविभाति गङ्गा भिन्नप्रवाहा यमुनातरङ्गैः ५७n समुद्रपल्योर्जलसनिपाते पूतात्मनामत्र किलाभिषेकात्. । तत्वावयोधेन यिनापि भूयस्तनुत्यजांनास्ति शरीरवन्धः .. U nena

·॥ त्रयोदशः सर्गः ।
१२१
1
..
1
--
पुरं निषादाधिपतेरिदं तद्यस्मिन्मया मौलिमणिं निहाय
जटासु वद्धास्वरुदत्सुमन्तः केकेयि कामाः फलितास्तवेति ॥५॥
पयोधरैः पुण्यजन्नाङ्गनानां निर्विष्टहेमाम्बुज़रेणुं यस्याः' ।
बालं सरः कारणमाप्तवाचो बुद्धेरिवायतमुदाहरन्ति ॥६॥
जलानि या तीरनिखातयूपा वहत्ययोध्यामनु राजधानों
तुरङ्गमेधावभृथावतीर्णेरिक्ष्वाकुभिः पुण्यतरीकृतानि ॥६॥
यां सैकतोत्सङ्गसुखोचितानां प्राज्यैः पयोभिः परिवर्धितानां
सामान्यधात्रीमिव मानसं मे सम्भावयत्युतरकोशलांनां ॥१२॥
सेयं मदीया जननीव तेन मान्येन राज्ञा सरयूर्वियुक्ता ।
दूरे वसन्तं शिशिरानिलमी तरङ्गहस्तैरुपगृहतीव ॥६॥
विरतासन्ध्याकपिशं पुरस्ताद्यतो रजः पार्थिवमुन्निहोते ।
शड्ढे हनूमत्कथितप्रवृत्तिः प्रत्युक्तो मां भरतः ससेन्यः १६४॥
अद्धा श्रियं पालितसङ्गराय प्रत्यर्पयियत्यनघांस साधुः
हत्वा निवृत्ताय मृधे खरादीन्संरक्षितां त्वामिव लक्ष्मणो मे ॥६५॥
समो.पुस्त्कृस्य गुर प्रतिः पयावस्थापितवाहिनीनः ।
वृद्धरमात्यैः सह चोरवासा मामर्यपाणिर्भरतो भ्युपैति ॥६६॥
पित्रा निसृष्टां मदपेक्षया यः
श्रियं युवाप्यङ्गतामभोक्ता ।
इयन्ति वणि,तया सहोय-
मभ्यस्यतीव व्रतमासिधारं ॥६॥

·१२२ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ एतावदुक्तवति दाशरथौ तदीया- मिच्छा विमानमधिदेवतया विदित्वा । द्योतिष्पथादवततार सविस्मयाभि- रुदीक्षितं प्रकृतिभिर्भरतानुगाभिः, १६ तस्मात्पुरःसरविभीषणदर्शितेन सेवाविचक्षणहरोश्वरदतहस्तः । यानादवातरददूरमहीतलेन. मार्गेण भङ्गिरचितस्फटिकेन रामः . ॥६॥ इक्ष्वाकुवंशगुरवे प्रयतः प्रणम्य स भ्रातरं भरतमयपरियहान्ते । पर्यथुरस्वजत मूर्धनि चोपजघ्रौ तगतपपोढपितृराज्यमहाभिषेके १७॥ श्मश्रुप्रवृद्धिजनिताननविबियांच समारोहजटिलानिन मन्तिवद्वान् । अन्वयहीत्प्रणमतः शुभदृष्टिपाते- वीतीनुयोगमधुराक्षरया च वाचा टुजीतवन्धुरयमृक्षहरीश्वरो मे पोलस्त्य एप समरे पुरःप्रहती इत्यादतेन कथिती रघुनन्दनेन गुस्वाम्य रहमणमुभो भरतोयपन्दे 15 C १७१॥ - ·१३३ 1 ॥ त्रयोदशः सर्गः। सौमित्रिणा तदनु संससृजे स चैन- मुत्थाय नम्रशिरसं भृशमालिलिङ्ग । रुदेन्द्रजित्पहरणवणकर्कशेन 'किश्यनिवास्य भुजमध्येमुरःस्थलेन १७३॥ रामाज्ञया हरिचमूपतयस्तदानों कृत्वा मनुष्यवपुराहरुहुगजेन्द्रान् । तेषु क्षरत्सु बहुधा मदवारिधाराः शैलाधिरोहणसुखान्युपलेभिरे ते १७४।' सानुलवः प्रभुरपि क्षणदाचराणां भेजे रथान्दशरथप्रभवानुशिष्टः मायाविकल्परचितैरपि ये तदीयै- न.स्यन्दनेस्तुलितकृत्रिमभनिशोभाः ॥७॥ भूयस्ततो रघुपतिर्विलसत्पताक- मध्यास्त कामगति सावरजो विमानं दोषातनं बुधवृहस्पतियोगदृश्य- स्तारापतिस्तरलविद्युदिवाभ्रवृन्दं १७६॥ तत्रेश्वरेण जगतां प्रलयादिवोवी वषीत्ययेन रूचमभ्रधनादिवेन्दोः रामेण मैथिलसुतां दशकण्ठकृच्छा- प्रत्युद्धृतां धृतिमती भरतो ववन्दे ॥७॥ -- . - १

·१२४
॥ श्रीरघुवंशे ।
..
लद्देश्वरप्रणतिसदृढव्रतं त-
इन्धं युगं चरणयोर्जनकात्मजायाः
ज्येष्ठानुवृतिजटिलं च शिरो स्य साघो-
रन्योन्यपावनमभूभयं समेत्यं ॥७॥
क्रोशार्ध प्रकृतिपुरःसरेण गत्वा काकुत्स्थः स्तिमितजवेन पुष्पकेण।
शत्रुघ्नप्रतिविहितोपकार्यमार्यः साकेतोपवनमुदारमध्युवास_ n७en
इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृती
दण्डकाप्रत्यागमनो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥१३॥

·॥ चतुर्दशः सर्गः ॥ १२५ - भर्तः प्रणाशादथ शोवनीय दशान्तरं तत्र समं प्रपने । अपश्यतां दाशरथी जनन्यौ छेदादिवोपपतरोर्बतत्यो १ उभावुभाभ्यां प्रणतो हतारी यथाक्रमं विक्रमशोभिनोतो. 1 विस्पष्टमत्रान्धतया न दृष्टौ ज्ञातो मुतस्पर्शसुखोपलम्भात् ॥२॥ आनन्दजः शोकंजमन्यु वाष्पस्तयोरशीतं शिशिरो विभेद गङ्गासरय्वोर्जलमुष्णतप्तं हिमाद्रिनिस्यन्द इवावतीर्णः ॥३॥ ते पुत्रयोर्ने तशस्त्रमागीनाद्रीनिवाङ्गे सदयं स्पृशन्त्यो । अपीप्सितं क्षत्रकुलाङ्गनानां न वीरसूशब्दमकामयेतां ॥४॥ केशावहां भर्तुरलक्षणाहं सोतेति नाम स्वमुदीरयन्ती स्वर्गप्रतिष्ठस्य गुरोमहियावभक्तिभेदेन वधूर्ववन्दे ॥५॥ उनिष्ठ वत्से ननु सानुजो सौ वृत्तेन भती शुचिना तवैव कृच्छ महतणि इतिप्रियांहीताभूचतुस्ते प्रियमंयमिथ्या ॥६॥ अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः प्रारब्धमानन्दजलेर्जनन्योः । निर्वर्तयामामुरमात्ययुद्धास्तीथीहतेः काञ्चनकुम्भतोयैः ॥७॥ सरित्समुद्रान्सरसीच गत्वा रक्षःकपीन्द्ररुपपादितानि । तस्यापतन्मूर्धिजलानि जिष्णोविन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः 1 - nen 24 ·- . ده १२६ ॥ श्रीरघुवंशे । तपस्विवेषत्रिययापि तावद्यः प्रेक्षणीयः सुतसं बभूव राजेन्द्र नेपथ्यविधानशोभा तस्योदितासीत्पुनरुत्तदोपा , nen स मौलरक्षोहरिमिश्रसैन्यस्तूर्यस्वनानन्दितपोरवर्गः । विवेश सोधोइतलाजवर्षी नोरणामन्वयराजधानी १०॥ सौमित्रिणा सावरजेन मन्दमाधूतवालयजनो रथस्थः धृतातपत्रो भरतेन साक्षादपायसंघात इव प्रवृधः ॥११॥ प्रासादकालागुरुधूमराजिस्तस्याः पुरोवायुवशेन भिन्ना वनानिवृत्तेन रहेन मुक्ता स्वयं वेणिरिवावभासे ॥१२॥ श्वश्रूजनानुष्ठितचारवेषां कीरथस्थां रघुवीरपती ।। प्रासादवातायनदृश्यबन्धैः साकेतनार्यो अलिभिः प्रणेमुः ॥१३॥ स्फुरत्प्रभामण्डलमानुसूयं सा विभ्रती शाश्वतमङ्गरागं । रराज शुद्धेति पुनःस्वपुर्ये सन्दर्शिता वहिगतेव भत्री ॥१४॥ वेश्मानि रामः परिवहवन्ति विश्राण्य मोहानिधिः सुहृद्यः वाष्पायमाणो वलिमनिकेतमालेख्यशेषस्य पितुर्विवेश ॥१५॥ कृताअलिस्तत्र यदम्ब सत्यानाभ्रश्यत स्वर्गफलाहुस्नः । तचिन्त्यमानं सुकृतं तवेति जहार लब्बां भरतस्य मातुः ॥१६॥ तथा व सुयीवविभीषणादीनुपाचरत्कृत्रिमसंविधाभिः सङ्कल्पमात्रोदितसिद्धयस्ते वान्ता यथा चेतसि विस्मयेन ॥१७॥ सभाजनायोपगतान्स दिव्यान्मुनीन्पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः शुश्राव तेभ्यः प्रभवादि वृतं स्वविक्रमे गौरवनादधानं १en - - - ·१२७ 1 1 ॥ चतुर्दशः सर्गः ॥ प्रतिप्रयातेषु तपोधनेषु सुखादविज्ञातगतार्धमाप्तान: । सीतास्वहस्तोपहनाम्यपूजान् रक्षःकपीन्द्रान्विसमजी रामः १en तन्त्रात्मचिन्तासुलभं विमानं हतं सुरारेः सह जीवितेन कैलाशनाथोहनाय भूयः पुष्पं दिवः पुष्पकमन्वमस्त ॥२०॥ पितुर्नियोगाइनवासमेवं मिस्तीर्य रामः प्रतिपन राज्यः धर्मार्थकामेषु समां प्रपेदे यथा तथैवावरजेषु वृत्तिं ॥२१॥ सवीसु मातृष्वपि वत्सलत्वात्स निर्विशेषप्रतिपतिरासीत् । षडाननापीतुपयोधरासु नेता चमूनामिवै कृतिकामु १२२॥ तेनार्थवॉल्लोभपरामुखेन तेन पता विघ्नभयं क्रियावान् । तेनास लोकः पितृमान्विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेन पुत्री ॥२३॥ स पौरकायाणि समीक्ष्य काले रेमे विदेहाधिपतेर्दहित्रा उपस्थितचारु वपुस्तदीयं कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या तयोर्यथाप्रार्थितमिन्द्रियाधीनासेटुषोः सद्मसु चित्रवत्सु । प्राप्तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु सञ्चिन्त्यमानानि सुखीवभूवुः ॥२५॥ अथाधिकमिग्धविलोचनेन मुखेन सीता शरपाण्डुरेण । आनन्दयित्री परिनेतुरासौदनक्षरयञ्जितदोहदेन ॥२६॥ तामवमारोप्य कृशायष्टिं वणीन्तराक्रान्तपयोधरायां विलन्जमानां रहसि प्रतीतः पप्रच्छ रामा रमणो भिलाषं ॥२७॥ सा दृष्टनोवारबलोनि हिलेः सम्बद्धवेखानसकन्यकानि इयेष भूयः कुशवन्ति गन्तुं भागीरथीतीरतपोवनानि ॥२॥ ॥२४॥ - - .

·१२. . ॥ श्रीरघुवंशे । तस्यै प्रतिश्रुत्य रघुवीरस्तदीप्सितं पार्श्वचरीनुयातः । आलोकयियन्मुदितामयोध्यां प्रासादम_लिहमारूदोहः ॥२९॥ ऋद्धापणं राजपथं स पश्यन्विगाबमानां सरयूं च नोभिः । विलासिभियाध्युषितानि पौरैः पुरोपकण्ठोपवनानि रेमे ॥३०॥ स किंवदन्ती वदतां पुरोगः स्ववृत्तमुद्दिश्य विशुद्धवृतः । सपीधिराजोरभुजोपसर्प पप्रच्छ भद्रं विजितारिभद्रः ॥३१॥ निर्बन्धपृष्टः स जगाद सर्व स्तुवन्ति पौराचरितं त्वदीयं । अन्यत्र रक्षोभवनोषितायाः परियहान्मानवदेव देव्याः ॥३२॥ कलत्रनिन्दागुरुणा किलेवमभ्याहतं कीर्तिविपर्ययेणं अयोधनेनाय इवाभितप्तं वैदेहिबन्धोदयं विदढ़े ॥३३॥ कियात्मनिवीदकथामुपेक्षे जायामदोषामुत सन्त्यजामि । इत्येकपक्षाश्रयविक्वत्वादासीत्स दोलाचलचितवृतिः ॥३४॥ निचित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्य त्यागेन पल्याः परिमाष्टुमैच्छत् । अपि स्वदेहात्किमुतेन्द्रियाथीद्यशोधनानां हि यशो गरीयः ॥३५॥ स सन्निपात्यावरजान्हतोजास्तदिब्रिायादर्शनलुप्तहपीन् । कोलीनमात्माश्रयमाचचक्षे तेभ्यः पुनबेदमुवाच वाक्यं ॥३६॥ राजर्पिवंशस्य रविप्रसूतरुपस्थितः पश्यत कीदृशो व्यं मतः सदाचारगुचेः कलङ्कः पयोदवातादिव दर्पणस्य १३७n पोरेषु सो हं वलीभवन्तमपां तर घिय तेलविन्दं । मोदं न तत्पूर्वमयर्णमोशे आलानिक स्थाणुमिय दिपेन्द्रः - En .. 1 ..

·- . 1. ॥ चतुर्दशः सर्गः ॥ १२९ तस्यापनोदाय फलप्रवृत्तानुपस्थित्तायामपि निर्यपेक्षः । 1. त्यक्ष्यामि वेदेहसुला पुरस्तात्समुद्रनेभि पितुरसज्ञयेय ' ॥३९॥ अवैमि चैनामनघेति किंतु लोकापवादो वलवान्मतो मे छाया हि भूमे शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतःप्रजाभिः ॥४०॥ रक्षोवधान्तो न च मे प्रयासी व्यर्थः स वैरप्रतिमोवनाय । अमर्षणः शोणितकांक्षया किं पदास्पृशन्तं दशति दिजिबः ॥४१॥ तदेष सर्गः करुणाचिन मे भवन्निःप्रतिषेधनीयः यद्यर्थिता निहतवाच्यशल्यान्प्राणान्मया धारयितुं चिरं वः ॥४२॥ इत्युक्तवन्तं जनकात्मजायां नितान्तरुक्षाभिनिवेशमीशं । न कथन भ्रातृषु तेषु शतो निषेडमासीदनुवर्तित वा १४३॥ स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्वजन्मा विलोक्य लोकत्रयगीतकीर्तिः सौम्येति चाभाष्य यथार्थभाषी स्थितं निदेशे पृथगादिदेश १४४३ प्रजावती दोहदशंसिनी ते तपोवनेषु स्पृहयालुरेव । स त्वं रथो तयपदेशनेयां प्रापय्य वाल्मीकिपदं त्यजैनां ॥४५॥ स शुश्रुवान्मातरि भार्गवेण पितुर्नियोगात्महतं विषट्चत् । प्रत्ययहीदयजशासनं तदाज्ञा गुरुणां यविचारणीया १४६॥ अथानुकूलश्रवणप्रतीतामऋमुभिर्युक्तधुरंतुरः । रथं सुमन्तप्रतिपनरश्मिमारोप्य वैदेहसुतां प्रतस्थे ॥४७॥ सा नीयमाना,रुचिरप्रदेशान्प्रियङ्करो मे प्रिय इत्यनन्दत् । 'नाबुद्ध कल्पद्रुमता विहाय जातं तमात्मन्यसिपत्रवृक्षं ॥४॥ - .. 2 L ·१ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ जुगूह तस्याः पथि लक्ष्मणो यत्सयेतरेण स्फुरा तदक्ष्णा । आख्यातमस्य गुरु भावि दुःखमत्यन्तलप्तप्रियदर्शनेत : n४en सा दुनिभितोपगतादिषादात्सद्यः परिम्मानमुखारविन्दा ? राज्ञः शिवं सावरजस्य भूपादित्याशशंसे करणैरवायैः । १५०० गुरोनियोगावनितां वनान्ते साध्वी सुमित्रातनयो विहास्यन् । अवार्यतेवोत्थितवोचिहस्तैर्जगोहित्रा स्थितया पुरस्तात् १५१॥ रथात्स यन्ता निगृहीतवाहातां भ्रातृजायां पुलिने वतार्य । गङ्गां निषादातनौविशेषस्ततार सन्धामिव सत्यसन्धः ॥५२॥ अथ व्यवस्थापितवावथञ्चित्सौमित्रिरन्तर्गतंवाष्पकण्ठः । औत्पातिको मेघ इवाश्मवर्ष महीपतेः शासनमुजगार ॥५३॥ ततो भिषङ्गानिलविप्रविधा प्रश्रश्यमानाभरणप्रसूना स्वमूर्तिलाभप्रकृतिं धरित्री लतेव सीता सहसा जगाम , ॥५४॥ इक्ष्वाकुवंशप्रभवः कथं त्वां त्यजेदकस्मात्पतिरार्यवृत्तः । इति क्षितिः संशयितेव तस्यै ददो प्रवेशं जननी न तावत् सा लुप्लसंज्ञा न विवेद दुःखं प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः तस्याः मुमित्रात्मजयनलब्धो मोहादभूत्कष्टतरः प्रयोधः १५६ न चावद्भरिवर्णमायी निराकरिष्णोजिनादृते पि आत्मानमेव स्थिरदुःखभाजं पुनः पुनर्दप्कृतिनं निनिन्द' ५७॥ आश्वास्य रामावरजः सती तामाख्यातयात्मीकिनिवेतमार्गः निलस्य मे भर्तृनिदेशरोत्यं देयि समस्येति यभूय नमः 4n 1 n५५ - .. 1 ·1 -- ॥ चतुर्दशः सर्गः १३१ सीता तमुत्थाप्य जगाद वावचं प्रीतास्मि ते सौम्य चिराय जीव विडोजसा विष्णुरिवायजेन प्राना यदित्थं परवानसि त्वं १५en श्वश्रूजनं सर्वमनुक्रमेण विज्ञापय,प्रापितमत्प्रणामः 1. प्रजानिषेकं मयि वर्तमानं सूनोरनुध्यायत, चेतसेति.. ॥६॥ वाचस्त्वया मट्वचनात्स रोजा वही विशुद्धामपि यत्समक्षं मां लोकवादश्रवणादहासीः श्रुतस्य किं तत्सदृशं कुलस्य - ६१॥ कल्याणबुद्धेरथ वा तवायं न कामचारो मयि शयनीयः । ममैव जन्मान्तरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुरप्रससः ..६२ उपस्थितां पूर्वमंपास्य लक्ष्मी वनं मया सार्धमसि प्रपन्नः नदास्पदं प्राप्य तयातिरोषात्सोढास्मि न त्वगवने वसन्ती ॥६॥ निशाचरोपप्लुतभर्तृकाणां तपस्विनीमां भवतः प्रसादात, भूत्वा शरण्या शरणार्थमन्यां कथं प्रपत्स्ये त्वयि दीप्यमाने ॥६॥ किंवा तवात्यन्तवियोगमोघे कुर्यामुपेक्षा हतजीविते स्मिन् । स्याद्रक्षणीयं यदि मे न तेजस्त्वदीयमन्तर्गतमन्तरायः ॥६५॥ साहं तपः सूर्यनिविष्टदृष्टिरु प्रसूतेश्चरितुं यतिथे तथा यथा में जननान्तरे पि त्वमेव भती न च विप्रयोगः ॥६६ नृपस्य वणीश्रमरक्षणं खत्म एव धर्मों मनुना प्रणीतः निवीसिताप्येवमतस्त्वयाहं तपस्विसामान्यमवेक्षणीया ॥६॥ तथेति तस्याः प्रतिगृख वाचं रामानुजे दृष्टिपथं यतोते । • सा मुक्तकण्ठं व्यंसनातिभाराचवान्द विना कुररीव भूयः ॥६॥ 1 -- ·1 ? १३२ . ॥ श्रीरघुवंशे ॥ नृत्यं मयूराः कुसुमाणि वृक्षा दभीनुपानान्विजहुर्हरिण्यः । तस्याः प्रपन्ने समंदुःखभावमत्यन्तमासीद्रुदितं वने पि ॥६॥ तामभ्यगच्छद्रुदितानुसारी कविः कुशेध्माहरणाय यातः । निषादविद्धाण्उजदर्शनोत्यः लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः ॥७०N. तमश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य सीता विलापाट्दिरता ववन्दे । तस्यै मुनिदोहद लिङ्गदर्शी दाश्वान्सुपुत्राशिषमित्युवाच ॥७१॥ जाने विसृष्टां प्रणिधानतस्त्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भत्री तन्मा यथिष्ठा विषयान्तरस्थं प्राप्तासि वैदेहि पितुनिकेतं ॥७२॥ उत्खातलोकत्रयकण्टके पि सत्यप्रतिक्षेन्यविकत्थने पि त्वां प्रत्यकस्मात्कलुषप्रवृतावस्त्येव मन्युभरतायजे मे ॥७३॥ तवेन्टुकीर्तिः श्वशुरः सखा मे सतां भवोच्छेदकरः पिता ते । धुरि स्थिता त्वं पतिदेवतानां किं तन येनासि भमानुकम्प्या १७४॥ तपस्विसंसर्गविनीतसत्वे तपोवने वीतभया वसास्मिन् ।' इतो भविष्यत्यनघप्रसूतेरपत्यसंस्कारमयो विधिस्ते १७५॥ अशून्यतीरां मुनिसनिवेशैस्तमो पहन्ती तमसां विगाल तत्सैकतोत्सङ्गवलिवियाभिः सम्पत्स्यते ते मनसः प्रसादः ७६॥ पुष्पं फलं चार्तवमाहरन्त्यो वीजं च वालेयमकृष्टरोहि विनोदयिष्यन्ति नवाभिपड़ामुदारवाचो मुनिकन्यकास्त्वां Insan पयोघटेराश्रमवालंवृक्षान्संवर्धयन्ती स्ववलानुरूपैः । असंशयं प्रातानयोपपनेः स्तनन्धयप्रोतिमवाफ्यसि त्वं ॥७॥ 1 1 -- ·୨୧ 1 1 ॥ चतुर्दशः सर्गः। १३३ अनुयहप्रत्यभिनन्दिनी ता वाल्मीकिरादाय दयार्द्रचेताः सायं मृगाध्यासिनवेदिपार्श्व स्वमात्रमं शान्तमृगं निनाय तामर्पयामास च शोकदीनां तदागमप्रीतिषु तापसीषु । निविष्टसारा पितृभिहिमांशोरन्त्या कलां दर्श इवौषधीषु ॥६॥ ता इंगुदीमेहकृतप्रदीपमास्तीर्णमेध्याजिनतत्पमन्तः तस्यै सपयीनुपदं दिनान्ते निवासहेतोरुट वितेरु: : ॥१॥ तत्राभिषेकप्रयता वसन्ती प्रयुक्तपूजा विधिनातिथिभ्यः वन्येन सा वत्कलिनी शरीरं पत्युः प्रजासन्ततये वभार ॥२॥ अपि प्रभुः सानुशयो -धुंना स्या- दित्युत्सुकः शाजितो निहन्ता शशंस सीतापरिदेवनान्त- मनुष्ठितं शासनमयजाय ॥३॥ बभूव रामः सहसा सवाष्पस्तुषारवीव सहस्यचन्द्रः कोलीनभीतेन गृहानिरस्ता न तेन वैदेहमुता मनस्तः निगृह्य शोक स्वयमेव धीमान्वणीश्रमावेक्षणजागरूकः स भ्रातृसाधारणभोगमृद्धं राज्यं रजोरितमनाः शशास तामेकमायी परिवादमीरो: साध्वीमपि त्यतावतो नृपस्य वक्षस्यसंघट्टसृखं वसन्ती रेजें सपनीरहितेव लक्ष्मीः Iten . 1 t४॥ 1 MEun 1

·१३४
: : श्रीरघुवंशे
सीतां हित्वा दशमुखरिपुनर्नोपयेमे यदन्यां
तस्या एवं प्रतिकृतिसखो यत्नातूनाजहार. ।
वृत्तान्तेन श्रवणविषयप्रापिणा तेन भर्तुः ।
सा दुवीरं कथमपि परित्यागदुःखं विषेहे on
इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृती
सीतापरित्यागी नाम चतुर्दशः सर्गः ॥१४॥

·। पञ्चदशः सर्गः ॥ . १३५ 1 1 -- कृतसीतापरित्यागः स रताकरमेखला । बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलां ॥१॥ लवणेन विलुप्लेज्यास्तामिलेण तमभ्ययुः मुनयो यमुनाभाजः शरण्यं शरणार्थिनः ॥२॥ अवेक्ष्य रामं तेतस्मिन्न प्रजहूः स्वतेजसा त्राणाभावे हि शापास्त्राः कुर्वन्ति तपसो वयं ॥३॥ प्रतिपुश्राव काकुत्थस्तेभ्यो विघ्नप्रतिक्रियां धर्मसंरक्षणार्थव प्रवृत्ति वि शाङ्गिणः १४३ ते रामाय वधोपायमांचख्युर्विवुधद्विषः । दुर्जयो लवणः शूली विशूलः प्राध्यतामिति ॥५॥ आदिदेशाथ शत्रुघ्नं तेषां क्षेमाय राघवः करिथनिव नामास्य यथार्थमरिनियहात् ॥६ यःकान रघूणां हि परमेक्तः परन्तपः अपवाद इवोत्सर्ग यावर्तयितुमीश्वरः ॥७॥ अयजेन प्रयुक्ताशीस्तदा दाशरथी रथी .ययो वनस्थलीः पश्यन्पुष्पिताः सुरभीरभीः nen 1 1 -- ·.. १३६ . " श्रीरघुवंशे ॥ रामादेशार्दनुपदं सेनाङ्गं तस्य सिद्धये । पादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत् १en • आदिष्टवत्मी मुनिभिः स गच्छंस्तपतां वरः । विरराज रंथप्रष्ठेवीलखित्येरियांशुमान् ॥१०॥ तस्य मार्गवशादेका बभूव वसतिर्यतः । रथस्वनोत्कण्ठमृगे वाल्मीकोये तपोवने ॥११॥ तमृषिः पूजयामास कुमार कान्तवाहनं । तपःप्रभावसिद्धाभिर्विशेषप्रतिपतिभिः ॥१२॥ तस्यामेवास्य यामिन्यामन्तर्वती प्रजावती १. सुतावमूत सम्पन्ना कोशदण्डाविव क्षितिः ॥१३॥ सन्तानश्रवणाद्वातुः सौमित्रिः सोमनस्यवान् । प्राञ्जलि निमामन्त्र्य प्रातर्युक्तरथो ययौ ॥१४॥ स च प्राप मधूपनं कुम्भीनस्याच कुक्षिजः वनात्करमिवादाय सत्वराशिमुपस्थितः ॥१५॥ धूमधूम्रो वसागन्धी ज्वालावभूशिरोरुहः । वायाहुणपरीवारचितागिरिव जङ्गमः ॥१६॥ अपशूलं तमासाद्य लवणं लक्ष्मणानुजः .. स्रोध सम्मुखीनो हि जयो रन्ध्रप्रहारिणां ॥१७॥ नातिपयीप्तमालय मत्कुक्षेरद्य भोजनं । दिया त्वमसि मे धात्रा भीतेनेयोपपादितः । १th ·१३७ १ . 1 - ॥ पञ्चदशः सर्ग: इति सन्तय॑ शत्रुघ्नं राक्षसस्तजिघांसया प्रांशुमुत्पाटयामास मुस्तास्तम्वमिव द्रुमं ॥१९॥ सोभित्रेनिशितैवीणैरन्तरा शकलीकृत्तः गात्रं पुष्परजः प्राप न शाखी ने तेरितः ॥२०॥ विनाशातस्य वृक्षस्य रक्षस्तुस्मै महोपलं । । प्रजियाय कृतान्तस्य मुष्टिं पृथगिवं स्थितं ॥२१॥ रेन्द्रमस्त्रमुपादाय शत्रुमसाताड़िता सिकतात्वादपि परां प्रपेदे परमाणुतां ॥२२॥ तमुपाद्रवदुद्यम्य दक्षिणं दोर्निशाचरः एकताल इवोत्पातपवनप्रेरितो गिरिः ॥३३॥ काणेन पत्रिणा शत्रुः स भिनहृदयः पतन्न् । आनिनाय भुवः कम्पं जहाराश्रमवासिनी ॥२४॥ वयसां पतयः पेतुर्हत्स्योपरि रक्षसः तत्प्रतिबन्दिनो मूधि दियाः कुसुमवृष्टयः स हत्वा लवणं वीरस्तदा मेने महौजसः भ्रातुः सोदर्यमात्मानमिन्द्रजिवधशोभिन: ॥२६॥ तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थस्तपस्विभिः शुशुभे विव्रामोदयं बीउयावनतं शिरः उपकूलं स कालिन्द्याः पुरी पौरुषभूषणः । निर्ममे निर्ममोर्थेषु मथुरां मधुराकृत्तिः २ti 1 .. ॥२५॥ । 1 ৭২৫ 1 2N ·. . ॥ श्रीरघुवंशे । या सौराज्यप्रकाशाभिर्वभौ पोरविभूतिभिः ।। स्वगीभिस्यन्दवमनं कृत्वेवोपनिवेशिता ॥२९॥ तत्र सौधगतः पश्यन्यमुनां चक्रवाकिनी हेमभक्तिमती भूमेः प्रवेणीमिव पिप्रिये ॥३०॥ सखा दशरथस्याथ जनकय॑ च मन्तकृत , 1 सञ्चस्कारोभयप्रीत्या मैथिलेयो यर्थाविधि १३१॥ स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भक्केदौ तदाख्यया । कविः कुशलवावेव चकार किल नामतः ११३२॥ साङ्गं च वेदमध्याप्य किञ्चिदुत्वान्तशैशवो . । स्वकृतिं गापयामास कविप्रथमपद्धति ॥३३॥ रामस्य मधुरं वृतं गायन्तौ मातुर्पतः । तद्धियोगव्यथां किञ्चिच्छिथिलीवातुः सुतौ ॥३४॥ इतरे पि रयोर्वश्यास्त्रयस्वेताग्रितेजसः । तद्योगात्पतिवतीषु पतीपासन्दिमूनवः ॥३५॥ शत्रुयातिनि शत्रुनः सुवाही च वहुश्रुते । मथुराविदिशे सून्योर्निदधे पूर्वजोत्सुकः ॥३६॥ भूयस्तपोययोमा भूदात्मीकेरिति सो त्यगात् मैथिलीतनयोहीतनिप्पन्दमगमायमं ॥३॥ वशी विवेश वायोध्यां रथ्यासंस्कारशोभिनी लवणस्य पधारपोरेरनिगौरवमीक्षितः ३n 1 1 ·। पञ्चदशः सर्गः ॥ १३९ . स ददर्श सभामध्ये सभासहिरुपस्थितं । रामं सीतापरित्यागादसामान्यपतिं भुवः ॥३en. तमभ्यनन्दप्रणतं लवणान्तकमयजः 1 कालनेमिवधात्प्रीतस्तुराषाडिव शाणिं ॥४०॥ स पृष्टः सर्वतो वातीमाख्याद्राज्ञे न सन्तति । प्रत्यर्पयियतः काले कवेराद्यस्य शासनात् ॥४१॥ अथ जानपदो विप्रः शिशुमप्राप्तयौवनं । अवतायीधेशय्यास्थं द्वारि चन्द भूपते ॥४२॥ शोचनीयासि वसुधे या त्वं दशरथाच्च्युता । रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कष्टतरं गता ॥४३॥ श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गोप्ता जिहाय राघवः न बकालभवो मृत्युरिक्ष्वाकुपदमस्पृशत् ॥४४॥ स मुहूर्त सहस्वेति चिजमावास्य दुःखितं । यानं सस्मार कोवेरं वैवस्वतजिगीषया ॥४५॥ आतशस्त्रस्तध्यास्य प्रस्थितः स रघूहहः उच्चचार पुरस्तस्य गूढरूपा सरस्वती ॥४६॥ राजन्प्रजासु ते कश्चिदपचारःप्रवर्तते तमन्विष्य प्रशमयेर्भवितासि ततः कृती ॥४७॥ इत्याप्तवचनाद्रामो विनेष्यन्वर्णविनियां दिशः पपाल पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना ॥४॥ । - ।

·-- . १४० ॥ श्रीरघुवंशे ॥ अथ धूमाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनं . 10 ददर्श कञ्चिदेवाकस्तपस्यन्तमधोमुखं ॥४॥ पृष्टनामान्वयो राज्ञा स किलाचष्ट धूमपः । आत्मानं शम्बुकं नाम शूद्रं सुरपदार्थिनं १५०॥ तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानां तमद्यावहं । शीर्षच्छेद्यं परिच्छिद्य नियन्ता शस्त्रमाददे १५१॥ स तदहं हिमलिष्टकिशुल्कमिव पङ्कजं । ज्योतिष्कणाहतश्मश्रु कण्ठनालादपाहरत् १५२॥ कृतदण्डः स्वयं राज्ञा लेभे शूद्रः सतां गतिं .। तपसा दुअरेणापि न स्वमार्गविलंचिना ॥५३॥ रघुनाथो स्यगस्त्येन मार्गसन्दर्शितात्मना । महौजसा संयुयुजे शरत्काल इवेन्दुना ॥५४॥ कुम्भयोनिरलङ्कारंतस्मै दिद्यपरियहं । ददौ दनं समुद्रेण पीतेनेवात्मनिप्वायं ॥५५॥ तं दधन्मेथिलीकण्ठनिधीपारेण वाहुना । पवानिववृते रामः प्राक्परामुद्दिजात्मजः ५६ तस्य पूर्वोदितां निन्दां द्विजः पुत्रसमागतः । स्तुत्या निवर्तयामास त्रातुर्ववस्वतादपि ५७n तमध्यराय मुताश्वं रक्षःवपिनरेश्वराः । मेघाः शस्यमिवाम्भोभिरभ्यवर्पनुपायनेः ५en . 1 ·॥ पञ्चदशः सर्गः ॥ १४१ 1 ~ दिग्भ्यो निमन्तितानेमभिजग्मुमहर्षयः ।, न भौमान्येव धियानि हित्वा ज्योतिर्मयाण्यपि nuen उपशल्यनिविष्टेस्तेश्चतुदीरमुखी बभी अयोध्या सृष्टलोकेव सद्यः पैतामही तनुः ॥६०॥ याध्यस्त्यागो पि वैदेयाः पत्युः प्रागुंशवासिनः । अनन्यजानेहमीद्यसैव जाया हिरण्मयी ६१ विधेरधिकसम्भारस्ततः प्रववृते मखः आसन्यत्र क्रियाविना राक्षसा एव रक्षिणः ॥६२॥ अथ प्राचेतसोपशं रामायणमितस्ततः । मैथिलेयौ कुशलवी जगतुर्गुरुवोदितौ १६३१ वृतं रामस्य वाल्मीकेः कृतिस्तो किनरस्वनौ । किं तद्येन मनो हर्तुमलं स्यातां न शृण्वतां ॥६४ ॥ रूपे गोते व माधुर्य तयोस्तनिवेदितं । ददर्श सानुजो रामः शुश्राव च कुतूहली ॥६५॥ तहीतश्रवणेकाया संसदद्युमुखी वभो । हिमनिस्यन्दिनी प्रातर्निचातेव वनस्थली १६६ वयोवेषविसंवादि रामस्य च तयोग सा जनता प्रेक्ष्यं सादृश्यं नाक्षिकम्पं यतिष्ठत ॥६॥ उभयोन तथा लोकः प्रावीण्येन विसिस्मिये नृपतेः प्रीतिदानेषु वीतस्पृहतया यथा ॥६॥ - 20 ·१४२ . . ॥ श्रीरघुवंशे ॥ गेये को नुविनेता वां कस्य चेयं कवेः कृतिः ।। इति राज्ञा स्वयं पृष्टो तो वाल्मीकिमशंसतां ॥६॥ अथ सावरजो रामः प्रावेतसमुपेयिवान् । उरीकृत्यात्मनो देहं राज्यमस्मै न्यवेदयत् १७०॥ स तावाख्याय रामाय मैथिलेयो तदात्मजो कविः कारुणिको ववे सीतायाः सम्परियहं ॥७१॥ ५ तात सुद्धा समक्षं नः सुषा ते जातवेदसि । दौरात्म्याद्रक्षसस्तां तु नात्रलाः श्रद्दधुः प्रजाः ॥७२॥ ताः स्वचारित्रमुद्दिश्य प्रत्याययतु मैथिली 1 ततः पुत्रवतीमेनां प्रतिपत्स्ये त्वदाज्ञया ॥७३॥ इति प्रतिश्रुते राज्ञा जानकोमाश्रमान्मुनिः । शिथैरानाययामास स्वसिद्धिं नियमैरिव ७४॥ अन्येधुरथ काकुत्स्थः सनिपात्य पुरौकसः । कविमाहाययामास प्रस्तुतप्रतिपतये ७५॥ स्वरसंस्कारवत्येव पुत्राभ्यां सह सौतया चेवोदचिपं सूर्य राम मुनिरुपस्थितः ७६॥ कापायपरिवीतेन स्वपदापितचक्षुषा !. अन्वमीयत शुद्धेति शान्तेन वपुपैव सा १७७n जनास्तदालोकपथात्प्रतिसंहतचक्षुषः । तस्थुस्ते वाड्मुखाः सर्वे फलिता व शालय: mutn - .. . ..

·। पञ्चदशः सर्गः ॥
१४३
.
-
तां दृष्टिविषये भर्तुर्मुनिरास्थितविष्टरः ।
कुरु निःसंशयं वरसे स्ववृते लोकमित्यशात् १७en.
अथ वाल्मीकिंशिष्येण पुण्यमावर्जितं पयः '.
आचम्योदोरयामास सीता सत्यां सरस्वती bom
वारमनःकर्मभिः पत्यो यभिचारो यथा न मे
तथा विश्वम्भरे देवि मामन्तधीतुमर्हसि ॥१॥
एवमुक्ते तया साध्या रन्ध्रात्सद्योभवाद्वः ।
शातहूदमिव ज्योतिः प्रभामण्डलमुद्ययो' ॥२॥
तत्र नागफणोरिक्षप्तसिंहासननिषेटुषी ।
समुद्ररसना साक्षात्प्रादुरासीइसुन्धरा nsn
सा सीतामङमारोप्य भर्तरि प्रहितेक्षणां ।
मा मेति याहरत्येव तस्मिन्पातालमभ्यगात् . ॥४॥
धरायां तस्य संरम्भ सीताप्रत्यर्पणैषिणः ।
गुरुर्विधिवलापेक्षी शमयामास धन्विनः tun
ऋषीन्विमृज्य यज्ञान्ते सुहृदच पुरस्कृतान्
रामः सीतागतं मेहं निदधे तदपत्ययोः En
युधाजितष सन्देशात्स देशं सिन्धुनामकं ।
दो दत्तप्रभावाय भरताय धृतप्रजः
भरतस्तत्र गन्धवीन्युधि निर्जित्य केवलं ।
आतोद्यं याहयामास समत्याजयदायुधं nten
.
॥७॥

·. . - C - १४४ ॥ श्रीरघुवंशे । स तक्षपुष्कलौ पुत्री राजधान्योस्तदाख्ययोः । अभिषिच्याभिषेका) रामान्तिकमगात्पुनः १६९० अङ्गदं चन्द्रकेतुं च लक्ष्मणो प्यात्मसम्भवो । शासनाद्रधुनाथस्य चक्र कारापथेश्वरी. neon इत्यारोपितपुत्रास्ते जननीनां जनेश्वराः० १ भर्तृलोकप्रपनानां निवापान्विदधुः क्रमात् ॥१॥ . उपेत्य मुनिवेषोग्य कालः प्रोवाच राघवं रहःसंवादिनौ पश्येदावां यस्तं त्यजेरिति men तथेति प्रतिपनायं विवृतात्मा नृपाय सः आचख्यो दिवमध्यावं शासनात्परमेष्ठिनः १९३॥ विद्यानपि तयोद्दीस्थः समयं लक्ष्मणो भिनत् । भोतो दुवीससः शापाद्रामसन्दर्शनार्थिनः ॥४॥ 'स गत्वा सरयूतीरं देहत्यागेन योगवित् । चकारावितथा भ्रातुः प्रतिज्ञा पूर्वजन्मनः १९५॥ तस्मिनात्मचतुभीगे प्राग्नाकमधितस्थुषि । राघवः शिथिलं तस्थो भुवि धर्मस्त्रिपादिव ९६ स निवेश्य कुशावत्यां रिपुनागांकुशं कुशं । शरावत्यां सत्तां मूर्जिनिताशुलवं लवं nen उदवप्रतस्थे स्थिरधीः सानुजो निपुरःसरः । गन्वितः पतिवात्सल्याइहवर्जमयोध्यया een : .. .

·। पञ्चदशः सर्गः ।
१४५
जगृहुस्तस्य चित्तज्ञाः पदवी हरिराक्षसाः ।
कदम्बमुकुलस्थूलेरंभिवृष्टां प्रजाश्रुभिः neen
उपस्थितविमानेन तेन भक्तानुकम्पिना ।
चक्रे निदिवनिःश्रेणिः सरयूरनुयायिनां , ॥१०॥
यद्रोप्रतरकल्पोभूसम्मर्दस्तत्र मन्जतां ।
अतस्तदाख्यया तीर्थ पावनं भुवि पप्रथे ॥१०१॥
स विभुर्विबुधांशेषु प्रतिपन्नात्ममूर्तिीषु ।
त्रिदशीभूतपोरार्थ स्वगीन्तरमकल्पयत् ॥१०२॥
निर्वयैवं दशमुखशिरश्छेदकार्य सुराणां
विष्वक्सेनः स्वतनुमविशत्सर्वलोकप्रतिष्ठां ।
लड्वानार्थ पवनतनयं चोभयं स्थापयित्वा
कीर्तिस्तम्भवयमिव गिरी दक्षिणे चोतरे च ॥१०॥
1
इति श्रीरघुवंशे महाकाव्ये कवित्रीकालिदासकृती
स्वीरोहणो नाम पञ्चदशः सर्गः ॥१५॥

·१४६ ॥ श्रीरघुवंशे.n r १ अथेतरे सप्त रघुप्रवीरा ज्येष्ठं पुरोजन्मतया गुणैय । चक्रुः कुशं रतविशेषभाजं सौभ्रात्ररेषां हि कुलानुसारि ॥१॥ ते सेतुवातीगजबन्धमुख्यैरभ्युच्छिताः कर्मभिरप्यवन्ध्यैः । अन्योन्यदेशप्रविभागसीमां वेलां समुद्रा इव न व्यतीयुः । ॥२॥ चतुर्भुजांशप्रभवः स तेषां दानप्रवृत्लेरनुपारतानां । सुरट्विपानामिव सामयोनिर्भिनो -ष्टधा विप्रससार वंशः ॥३॥ अाधरात्रे स्तिमितप्रदीपेशागृहे सुप्तजने प्रबुद्धः कुशः प्रवासस्थकलत्रवेषामदृष्टपूर्वी वनितामपश्यत् ॥४॥ सा साधुसाधारणपार्थिवर्धेः स्थित्वा पुरस्तात्पुरुहूतभासः । जेतुः परेषां जयशब्दपूर्व तस्याचुलिं बन्धुमतो बवन्ध 140 अथानुपोढार्गलमप्यगारं छायामिवादर्शतलं प्रविष्टां । सविस्मयो दाशरथेस्तनूजः प्रोवाव पूर्वाधविसृष्टतत्पः दी लब्धान्तरा सावरणे पि गेहे योगप्रभावोनच लभ्यते ते 1 विभर्पि चाकारमनिर्वतानां मृणालिनी हैममिवोपरागं ७n का त्वं शुभे कास्य परियहोवा किंवा मदभ्यागमकारणं ते आचश्व मत्वा पशिनां रघूणां मनः परत्वीविमुखप्रवृनि nen 1 ·१ षोडशः सर्गः ॥ १४७ १ .. तमब्रवीत्सा गुरुणानवद्या या नीतपोरा स्वपदोन्मुखेन । तस्याः पुरः सम्प्रति वीतनाथां जानीहि राजनधिदेवतां मां nen वस्वौकसारामभिभूय साहे सौराज्यवद्धोत्सवयां विभूत्या, । समयशक्ती त्वयि सूर्यवंश्ये सतिं प्रपना करुणामवस्थां ॥१०॥ विशीर्णतत्पो गृहसनिवेशः पर्यस्तशालः,प्रभुणा विना मे विउम्बयत्यस्तंनिमग्नसूर्य दिनान्तमुयानिलभिनमेषं ॥११॥ निशासु भास्वत्कलनूपुराणां यः सञ्चरो भूदभिसारिकाणां । नदन्मुखोल्काविचिताभिषाभिः स वायते राजपथः शिवाभिः ॥१२॥ आस्फालितं यत्प्रमदाकरायेदङ्गधीरप्वनिमन्वगच्छन् । वन्येरिदानों महिषैस्तदम्भः शृङ्गाहतं क्रोशति दीर्घिकाणां ॥१३॥ वृक्षेशया यष्ठिनिवासभङ्गान्मृदङ्गशब्दांपगमादलास्याः । प्राप्ता दवोल्काहतशेषवहीः क्रीडामयूरा वनवर्हिणत्वं ॥१४॥ सोपानमार्गेषु च येषु रामा निक्षिप्तवत्यचरणान्सरागान् । सद्यो हतन्यंकुभिरत्रदिग्धं यात्रैः पदं तेषु निधीयते मे ॥१५॥ चित्रदिपाः पद्मवनावतीणीः करेणुभिर्दतमृणालभङ्गाः । नखांकुशाघातविभिन्नकुम्भाः संरब्धसिंहप्रहृतं वहन्ति ॥१६॥ स्तम्भेषु योषित्पतियातमामामुल्कान्तवर्णकमधूसराणां स्तनोतरीयाणि भवन्ति सङ्गानिर्मोकपट्टाः फणिभिर्विमुक्ताः ॥१७॥ कालान्तरश्यामसुधेषु नक्तमितस्ततो रुदतृणांकुरेषु । 'तएव मुन्नागुणशुद्धयो पिहर्येषु मूर्च्छन्ति न चन्द्रपादाः १.rn --

·१४
। बोरघुवंशे ॥
आवर्य शाखा सदयं च यासां पुष्पाण्युपांतानि विलासिनीभिः ।
वन्यैः पुलिन्देरिव वानरेस्ताः किश्यन्त उद्यानलता मदीयाः ॥१९॥
रात्रावनाविष्कृतदीपभासः कान्तामुखश्रीवियुता दिवापि !
तिरस्त्रियन्ते कृमितन्तुजालेविच्छिनधूमप्रसरा गवाक्षाः ॥२०॥
बलिनियावर्जितसैकतानि मानीयसंसर्गमनाप्नुवन्ति ।
उपान्तवानीरगृहाणि दृष्ट्वा शून्यानि दूये सरयूजलानि ॥२१॥
तदर्हसीमां वसतिं विसृज्य मामभ्युपेतुं कुलराजधानी ।
हित्वा तनुं कारणमानुषी ता यथा गुरुस्ते परमात्ममूर्ति ॥२२॥
तथेति तस्याः प्रणयं प्रतीतः प्रत्ययहीत्प्रायहरो रघूणां ।
पूरप्यभियक्तमुखप्रसादा शरीरवन्धेन तिरोबभूव १२३॥
तदद्भुतं संसदि रात्रिवृतं प्रातईिजेभ्यो नृपतिः शशंस
श्रुत्वा त एनं कुलराजधान्याः साक्षात्पतित्वे वृतमभ्यनन्दन् ॥२४॥
कुशावती थोत्रियसास कृत्वा यात्रानुकूले हनि सावरोधः ।
अनुतो वायुरिवाभ्रवृन्दै सैन्यैरयोध्याभिमुखः प्रतस्थे ॥२५॥
सा केतुमालोपवना वृहनिर्विहारशैलानुगतेव नागैः
सेना रथोदारगृहा प्रयाणे तस्याभवचङ्गमराजधानी ॥२६॥
तेनातपत्रामलमण्डलेन प्रस्थापितः पूर्वनिपासभूमि ।
वभोवलीपः शशिनोदितेन वेलामुदन्वानिव नीयमानः
तस्य प्रयातस्य वरुथिनीनां पीडामपयाप्तवतोव सोदु ।
वसुन्धरा विष्णुपदं द्वितीयमध्यासरोहेव रजश्छलेन ॥२६॥
..
-
॥२७॥

·॥ षोडशः सर्गः ॥ १४ 1 1 उद्यच्छमाना गमनाय पात्पुरो निवेशे पथि चव्रजन्ती सा यत्र सेना ददृशे नृपस्य तत्रैव सामग्यमतिं चकार ॥२९॥ तस्य विपानां मदवारिलेकात्खुराभिघाताच लुरङ्गमाणां । रेणुः प्रपेदे पंथि पङ्कभावं पङ्की पि रेणुत्वमियाय नेतुः ॥३०॥ मार्गेषिणी सा कटकान्तरेषु वैन्ध्येषु सेना बहुधा विभिना । चकार रेवेव महाविरावा बद्धप्रतिश्रुन्ति गुहामुखानि ॥३१॥ स धातुभेदारुणयाननेमिः प्रभुः प्रयाणध्वनिमिश्रतूर्यः यलंघयविन्ध्यमुपायनानि पश्यन्पुलिन्दैरुपपादितानि ॥३२॥ तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात्प्रतीपगामुत्तरतो स्य गङ्गां । अयनवालयजनीवभूवुः हंसा नभोलघनलोलपक्षाः ॥३३॥ स पूर्वजानां कपिलेन रोषागमावशेषीकृतवियहाणां । सुरालयप्राप्तिनिमिन्नमम्भत्त्रस्रोतसं नोलुलितं ववन्दे ॥३४॥ इत्यध्वनः कैश्चिदहोभिरन्ते कूलं समासाद्य कुशः सरखाः वेदिप्रतिष्ठान्वितताध्वराणां यूपानपश्यच्छतशो रघूणां ॥३५॥ आधूय शाखाः कुसुमद्रुमाणां स्पृष्ट्वा च शीतान्सरयूतरङ्गान् तं कान्तसैन्यं कुलराजधान्याः प्रत्युञ्जगामोपवनान्तवायुः ॥३६॥ अथोपशल्ये रिपुमगशत्यस्तस्याः पुरः पौरसखः स राजा कुलम्बजस्तानि चलध्वजानि निवेशयामास वली बलानि ॥३७॥ तां शिल्पिसंचाः प्रभुणा नियुक्तास्तथागतां सम्भृतसांधनत्वात् । पुरं नवीचक्रुरपां विसगीन्मेघा निदाघग्लपितामिवोवीं ॥३६॥ 1 -- 1 20 ·1. . -- १५० ॥ श्रीरपुवंशे । ततः सपयी सपभूपहरांपुरः पराध्यप्रतिमागृहायाः .. उपोषितेवीस्तुविधानविद्भिर्निर्वतयामास रघुप्रवीरः ॥३॥ तस्याः स राजोपपदं निशान्तं कामीव कान्ताहृदयं प्रविश्य यथार्हमन्यैरनुजीविलोकं सम्भावयामास गृहेस्तदीयैः ॥४०॥ सा मन्दुरासंश्रयिभिस्तुरङ्गे शालाविधिस्तम्भगतैश्च नागैः पूरावभासे विपणिस्थपण्या सवीड़नद्धाभरणेव नारी १४१॥ वसन्स तस्यां वसतो रणां पुराणशोभामधिरोपितायां न मेथिलेयः स्पृहयाम्बभूव भर्ने दिवो नाप्यलकेश्वराय . ॥४२॥ अथास्य रनयथितोतरीयमेकान्तपाण्डुस्तनलंम्बिहार । निःश्वासहायीशुकमाजगाम धर्मः प्रिया वेषमिवोपदेष्टुं ॥४३॥ अगस्यचिद्गादयनात्समीपं दिगुप्तरा भास्वति सनिवृत्ते । आनन्दशीतामिव वाष्पवृष्टिं हिमतुतिं हेमवती ससर्ज ॥४४॥ प्रवृद्धतापो दिवसोतिमात्रमत्यर्थमेव क्षणदा च तन्वी 1. उभौ विरोधबियया विभिन्नौ जायापती सानुशयाविवास्तां ॥४५॥ दिने दिने शेवलवन्त्यधस्तात्सोपानपीणि विमुञ्चदम्भः । उद्दण्उपमं गृहदीपिकाणां नारीनितम्बदयसं बभूव ॥४६॥ वनेषु सायन्तनमालिकानां विजृम्भणोदन्धिप्ठ कुड़मलेषु । प्रत्येकानिक्षिप्तपदः सशब्दं संख्यामिवैयां श्रमरचकार ॥४७॥ स्वेदानुविद्धानखक्षता भूयिष्ठसन्दष्टशिखं कपोले । युतं न याणीदपि कामिनीनां शिरीपपुप्पं महमा पपात C १४En .

·॥ षोडशः सर्गः । १५१ 1 1 1 यन्तप्रवाहैः शिशिरैः परीतान् रसेन धौतान्मल्योगवस्य शिलाविशेषानाधिशय्य निन्युधीरागृहेघातपमृद्धिमन्तः ॥४॥ मानामुक्तेष्वनुधूपवासं पिन्यस्तसायन्तनमल्लिकेषु । कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेषु लेभे बलमङ्गनानां ॥५०॥ आपिचरा बद्धरजःकणत्वान्मञ्चर्युदारा शुशुभे र्जुनस्य । दवापि देहं गिरिशेन रोषाखण्डीकृता ज्येव मनोभवस्य ॥५१॥ मनोज्ञगन्धं सहकारभङ्गं पुराणशीधु नवपाटलं च सम्बनता कामिजनेषु दोषाः सर्वे निदायावधिना प्रमृष्टाः ५२॥ जनस्य तस्मिन्समये विगाडे बभूवतुझे सविशेषकान्तौ । तापापनोदक्षमपादसेवो न चोदयस्थो नृपतिः शशी च 14॥ अथोर्मिलोलोन्मदराजहंसे रोधोलतापुष्पवहे सरय्याः विहर्तुमिच्छा वनितामखस्य तस्याम्भसि ग्रीष्यमुखे वभूव ॥५४॥ स तीरभूमौ विहितोपकायीमानायिभिस्तामपकृष्टनक्रां । विगाहितुं श्रीमहिमानुरुपं प्रचक्रमे चक्रधरप्रभावः सा तोरसोपानपथावतारादन्योन्यकेयूरविघट्टिनीभिः सनूपुरसोभपदाभिरासोदुद्धिग्रहंसा सरिदङ्गनाभिः ॥५६॥ परस्पराभ्युक्षणतत्पराणांतासां नृपो मन्जनरागदर्शी नोसंश्रय. पार्श्वगतां किरातीमुपातबालयजनां वभाषे पश्यावरोधेः शतशो मदीयेर्विगालमानो गलिताङ्गरांगेः सन्ध्योदयः साभ्रइवेष वर्ण पुष्यत्यनेकं सरयूप्रवाहः १ 44 1 1 १५७॥ - 141 - ·.. 1 १५२ . ॥ श्रीरघुवंशे ॥ विलुप्तमन्तःपुरसुन्दरीणां यदञ्जनं नोलुलिताभिरभिः । तइधतीभिर्मदरांगशोभां विलोचनेषु प्रतिमुक्तमासनं. ५en एता गुरुश्रोणिपयोधस्त्वादात्मानमुद्द्वोढुमशक्नुवन्त्यः । गाढाङ्गदेवीहुभिरप्सु वालाः केशोतरं रागवशात्प्लवन्ते - १६०॥ ममी शिरीषप्रसवावतंसाः प्रभ्रंशिनो वारिविहारिणीनां । पारिप्लवाः स्रोतसि निमगायाः शेवावलोलांश्छलयन्ति मीनान् ॥६१॥ आसां जलास्फालनतत्पराणां मुक्ताफलस्पर्धिषु शीकरेषु । पयोधरोत्सर्पिषु शीर्यमाणः संलक्ष्यते न च्छिदुरो पि हारः ॥६२॥ आवर्तशोभा नतनाभिकान्तेभंग्यो वां वन्दचराः स्तनानां जातानिरूपावयवोपमानान्यदूरवर्तीनि विलासिनीनां ॥६॥ तीरस्थलीवहिभिरुत्कलापैः प्रग्निग्धकेकैरभिनन्द्यमानं । श्रोत्रेषु सम्मूईति रक्तमासां गीतानुगं वारिमृदङ्गवाद्यं ६४ ॥ सन्दष्टवस्त्रेषबलानितम्बेधिन्दुप्रकाशान्तरितोऽकल्पाः । अमो जलापूरितमूत्रमागी मौनं भजन्ते रशनाकलापः ॥६५॥ एताः करोत्पीडितवारिधारा दपीत्सखीभिर्वदनेषु सिक्ताः यतरायरलकैस्तरुण्यप्यूणीरणान्वारिलवान्वमन्ति ॥६६॥ उइकेशश्च्युतपत्ररेखः विश्लेषिमुक्ताफलपत्रवेष्टः । मनोज्ञ एव प्रमदामुखानामम्भोविहाराकुलितोपि वेषः ६७n स नोविमानादयतीर्य रेमे विलोलहारः सह ताभिरम. स्कन्धावलगोइतपद्मिनीकः करेणुभिर्वन्य इव दिपेन्द्रः ॥६॥ - 1 ·॥ षोडशः सर्गः ॥ १५३ - -- 1 ततो नृपेणानुगताः स्त्रियस्ता भ्राजिष्णुना सातिशयं विरेजुः । प्रागेव मुक्ता नयनाभिरामाः प्राप्येन्द्रनीलं किमुतोन्मयूखं ॥६॥ वर्णोदकैः काञ्चनशृङ्गमुक्तस्तमायताक्ष्यः प्रणयादसिञ्चन् । तथागतः सो तितरांवभासे सधातुनिस्यन्द इवाद्रिराजः ॥७॥ तेनावरोधप्रमदासखेन विगाहमानेन सरिसरां तां आकाशगङ्गारतिरप्सरोभिय॒तो मरुत्वाननुयातलोलः ॥७१॥ यत्कुम्भयोनेरधिगम्य रामः कुशाय राज्येन समं देिश १ तद्स्य जैत्राभरणं विहर्तुरज्ञातपातं मलिले ममन्ज ॥७२॥ मात्वा यथाकाममसौ.सदारस्तीरोपकायी गतमात्र एव दियेन शून्यं वलयेन वाहुमपोढनेपथ्यविधिददर्श ॥७३॥ जयश्रियःसंवननं यतस्तदामुक्तपूर्व अरुणा च यस्मात् सेहे -स्य न भ्रंशमतो न लोभात्स तुल्यपुष्पाभरणो हि धीरः ततः समाज्ञापयदाशु सीनानायिनस्तविचये नदोष्णान् । वन्ध्यत्रमास्ते सरयूं विगास तमूचुरामानमुखारविन्दाः noun कृतः प्रयत्रो न च देव लब्धं मगं पयस्याभरणोत्तमं ते नागेन लौल्यात्कुमुदेन नूनमुपानमन्तहूदवासिना तत् १७६॥ ततःस कृत्वा धनुराततज्यं धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षः गारुत्मतं तीरगतस्तरस्वी भुजड़नाशाय समाददे स्त्र तस्मिन्हूदः संहितमात्र एव क्षोभात्समाविद्धतरङ्गहस्तः रोधांस्यभिचनवपातमनः करीव वन्यः परुषं ररास -- n७४॥ १ - १७७॥ 1 ॥७n R

·.
१५४
॥ श्रीरघुवंशे ॥
तस्मात्समुद्रादिव मथ्यमानादुइतनक्रात्सहसोन्ममज्ज ।
लक्ष्म्येव साध सुरराजवृक्षः कन्यां पुरस्कृत्य भुजङ्गराजः ॥७॥
विभूषणप्रत्युपहारहस्तमुपस्थितं वीक्ष्य विशां पतिस्तं ।
सौपर्णमस्त्रं प्रतिसञ्जहार प्रवेधनिर्बन्धषो हि सन्तः “nton
त्रैलोक्यनाथप्रभवं प्रभावात्कुशं विषामंकुशमस्त्रविद्वान् ।
मानोनतेनाप्यभिवन्द्य मूधी मूधाभिषिक्तं कुमुदो बभाषे. १६१m
अवेमि कायीन्तरमानुषस्य विष्णोः सुताख्यामपरांतनुं त्वां ।
सोहं कथं नाम तवाचरेयाराधनीयस्य धृतेर्विघातं ॥२॥
कराभिघातोत्थितकन्दुकेयमालोक्य वालार्तिकुतूहलेन ।
जवात्पतज्योतिरिवान्तरिक्षादादन जेत्राभरणं त्वदीयं ॥३॥
तदेसदाजानुविलम्बिना ते ज्याचातरेखाकिणलाञ्छनेन ।
भुजेन रक्षापरिघेन भूमेरुपैतु योगं पुनरंसलेन ॥१४॥
इमां स्वसारं च यवीयसी मे
कुमुद्दतीं नार्हसि नानुमन्तुं ।
आत्मापराधं नुदती चिराय
शुश्रूपया पार्थिवं पादयोस्ते tun
इत्यूचिवानुपत्ताभरणः क्षितीशं
याप्यो भवान्स्वजन इत्यनुभापितारं ।
संयोजयां विधिवदास समेतवन्धुः
कन्यामयेन वुमुदः कुलभूषणेन ॥६॥

·। षोउशः सर्गः ॥
११५
तस्याः स्पृष्टे मनुजपतिना साहचर्याय हस्ते
माङ्गल्योर्णवलयिनि पुरः पावकस्योच्छिखस्य ।
दियस्तूर्यध्वनिरुदचरमसुवानो दिगन्ता-
न्गन्धोदयं तदनु ववृषुः पुष्पमाचर्यमेघाः ॥ion
इत्थं नागस्त्रिभुवनगुरोरौरस मैथिलेयं
लब्ध्वा वन्धुं तमपि च कुशः पञ्चमं तक्षकस्य
एकः शङ्का पितृवधरिपोरत्यजदैनतेया-
च्छान्तयालामवनिमपरः पौरकान्तः शशास
attu
इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृतो
कुमुदतीपरिणयो नाम षोडशः सर्गः
॥१६॥

·१५६ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ .. -- مه अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रं प्राप कुमुद्दती । पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना ॥१॥ म पितुः पितृमान्वंशं मातुशानुपमझुतिः अपुनात्सवितेवोभौ मागीवुनरदक्षिणौ ॥२॥ तमादो कुलविद्यानामर्थमर्थविदां वरः । पश्चात्पार्थिवकन्यानां पाणिमयाहयत्पिता ॥३॥ जास्पस्तेनाभिजातेन शूरः शौर्यषता कुशः अमन्यतैकमात्मानमने वशिना वशी ॥४॥ स कुलोचितमिन्द्रस्य साहायकमुपेयिवान् । जघान समरे दैत्यं दुर्जयं तेन सो वधि ॥५॥ तं स्वसा नागराजस्य कुमुदस्य कुमुद्धती । अन्वगात्कुमुदानन्दं शंशाकमिव कौमुदी १६ तयोदिवस्पतेरासोदेकः सिंहासनार्थभाक् . .। द्वितीयापि सखी शच्याः पारिजातांशभागिनी ७n तदात्मसम्भवं राज्ये मन्तिवृद्धाः समादधुः स्मरन्तः पचिमामाज्ञां भर्तुः संयामयायिनः• Ten . 1 ·॥ सप्तदशः सर्गः । १५७ 1 ते तस्य कल्पयामासुरभिषेकाय शिल्पिभिः । विमानं नवमुद्देदिं चतुःस्तम्भप्रतिष्ठितं ॥९ तत्रैनं हेमकुम्भेषु सम्भृतेस्तीर्थवारिभिः उपतस्युः प्रकृतयो भद्रपीठोपवैशितं in नन्दिः निग्धगम्भीरं तूर्येराहतपुष्करे; । अन्वमीयत कल्याणं तस्याविच्छिमसन्तति ॥११॥ दूवीयवांकुरप्लक्षत्वगभिनपुटोतरान् । ज्ञातिवृद्धेः प्रमुत्तान्स भेजे नीराजनाविधीन् ॥१२॥ पुरोहितपुरोगास्तं जिष्णुं जैत्रैरथर्वभिः ।. उपचक्राभिरे पूर्वमभिषेक्तुं द्विजातयः ॥१३॥ तस्योधमहती मूर्धिनिपतन्ती बरोचत । मशब्दमभिपेकथोर्गव त्रिपुरट्विषः ॥१४॥ स्तूयमानः क्षणे तम्मिनलक्ष्यत स वन्दिभिः । प्रवृद्ध इव पर्जन्यः चातकैरभिनन्दितः ॥१५॥ तस्य सन्मन्तपूताभिः मानमनिःप्रतीच्छतः । ववृधे वैद्युतस्यागेवृष्टिसेकादिव द्युतिः ॥१६॥ स तावदभिषेकान्ते मातकोभ्यो ददो वसु 'यावतेषां समाप्येरन्यज्ञाः पयीप्तदक्षिणाः ॥१७॥ ते पीतमनसस्तस्मै थामाशिषमुदीरयन् । मा तस्य कर्मनिने रं पश्चात्कृता फलैः ॥१६॥ : . - . 2s ·१५ ० ८ ( 1 ॥२२॥ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ बन्धच्छेदं स बद्धानांर्वधाहीणामवध्यतां । धुयीणां च धुरो मोक्षमदोहं चादिशहयां ॥१९॥ क्रीडापतत्रिणो प्यस्य पञ्जरस्थाः मुकादयः लन्धमोक्षास्तदादेशाद्यथेष्टगतयो भवन् ॥२०॥ ततः कक्षान्तरन्यस्तं गजदन्तासनं सुचि । सोलरच्छदमध्यास्त नेपथ्ययहणाय सः ॥२१॥ तं धूपाश्यानकेशान्तं तोयनिर्णितपाणयः । आकल्पसाधनेस्तैस्तैरुपसेदुः प्रसाधकाः ते स्य मुक्तागुणोन; मौलिमन्तर्गतस्रजं । प्रत्यूपुः पद्मरागेण प्रभामण्डलशोभिना ॥२३॥ चन्दनैनाङ्गरागं च मृगनाभिसुगन्धिना १५ समापय्य ततअक्रुः पत्रं विन्यस्तरोचनं ॥२४॥ आमुक्ताभरणः स्रग्री हंसचिद्दुकूलवान् । आसीदतिशयप्रेक्ष्यःस राज्यश्रीवधूवरः ॥२५॥ नेपथ्यदर्शिनश्छाया तस्यादर्श हिरण्मये विरराजोदिते सूर्ये मेरो कल्पतरोरिव ॥२६॥ D ·१५ -- ॥ सप्तदशः सर्गः : ॥ शुशुभे तेन चाक्रान्तं मङ्गलायतनं महत् श्रीवत्सलक्षणं.वक्षः कौस्तुभेनेव केशवं ॥२९॥ बभौ भूयः कुमारत्वादाधिराज्यमवाप्य सः । रेखाभावादुपारूढः मामय्यभिध चन्द्रमाः.' ॥३०॥ प्रसन्नमुखरागं तं स्मितपूर्वाभिभाषिणं, । मूर्तिमन्तममन्यन्त विश्वासमनुजीविनः ॥३१॥ स पुरं पुरुहूतश्रीः कल्पद्रुमनिभध्वजां । क्रममाणशकार द्यां नागेनेरावतौजसा ॥३॥ तस्यैकस्योच्छितं छत्रं मूर्धितेनामलत्विषा । पूर्वराजवियोगोष्ण्यं कृत्सस्य जगतो हतं ॥३३॥ धूमादनेः शिखाः पश्चाद्दयादंशवो रंवेः सोन्तीत्य तेजमां वृत्ति सममेवोत्थितो गुणेः' ॥३४॥ तं प्रीतिविशदेनेत्ररन्वयुः पौरयोषितः शरत्प्रसनोतिभिर्विभावर्य इव ध्रुवं ॥३५॥ अयोध्यादेवताश्चेनं प्रशस्तायतनार्चिताः अनुपयुरनुध्येयं सानिध्यैः प्रतिमागतेः ॥३६॥ यावनाश्यायते वेदिरभिषेकजलालुता । तावदेवास्य वेलान्तं प्रतापःप्राप दुःसहः ॥३७॥ वशिष्ठस्य गुरोर्मन्ताःसायकास्तस्य धन्विनः किं तत्साध्यं यदुभये साधयेयुर्न सङ्गताः ॥३॥ 1 - 1 ·. - . १६० ॥ श्रीरघुवंशे ॥ स धर्मस्थसखः शश्वदर्थिप्रत्यर्थिनां स्वयं ददर्श संशयच्छेद्यान्यवहारानतन्द्रितः ॥३॥ ततः परमभियतसौमनस्यनिवेदितः । युयोज पाकाभिमुखैभृत्यान्विज्ञापनापलैः ॥४०॥ प्रजास्तगुरुणा नद्यो नभसेव विवर्धिताः । तस्मिंस्तु भूयसी वृद्धि नभस्ये ता इबाययुः ॥४१॥ यदुवाच न तन्मिथ्या यद्ददौ न जहार तत् सो भूननवतः शत्रूनुकृत्य प्रतिरोपयन् , ॥४२॥ वयोरूपविभूतीनामेकेकं मदकारणं । तानि तस्मिन्समस्तानिन चास्योत्सिषिचे मनः ११४३॥ इत्थं जनितरागासु प्रकृतिघनुवासरं । अक्षोभ्यः स नवो प्यासीदृढमूल इव द्रुमः ॥४४॥ अनित्याः शत्रवो वाला विप्रकृष्टाच ते यतः अतः सो भ्यन्तरानित्यान्षद पूर्वमजयद्रिपून् ॥४५॥ प्रसादाभिमुखे तस्मिंचपलापि स्वभावतः निकषे हेमरेखेव श्रीरासीदनपायिनी ॥४६॥ कातयं केवला नीतिःशौर्य श्वापदवेष्टितं ।। अतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेप सः ॥४७॥ न तस्य मण्डले रांशो न्यस्तप्रणिधिदीधितेः । अदृष्टमभवत्किञ्चिद्ध्यभ्रस्येव विवस्वतः १४en 1 1 :

·१६१ ॥ सप्तदशः सर्गः। रात्रिन्दिवविभागेषु यदादिष्टं महीक्षितां । तसिषेवे नियोगेन स विकल्पपराड्मुखः ॥४॥ मन्तः प्रतिदिनं तस्य वभूव सह मन्तिभिः । स जात सेयमानो पि गुप्तद्वारीन सूचते. १५०॥ परेषु स्वेषु निक्षिप्लेरविज्ञातपरस्परैः । सोपसर्जजागार यथाकालं स्वपनपि ॥५१॥ दुगीणि दुर्यहाण्यासंस्तस्य रोडुरपि विषां । न हि सिंहो गजास्कन्दी भयागिरिगुहाशयः ॥५२॥ भयमुख्याः समारम्भाः प्रत्यवेक्ष्या निरत्ययाः । गर्भशालिसधमीणस्तस्य गूढं विपेचिरे ॥५३॥ अपथेन प्रववृते न जातपचितो पिसः । वृद्धौ नदीमुखेनैव प्रस्थानं लवणाम्भसः ॥५४॥ कामं प्रकृतिवैराग्यं सद्यःशमयितुं क्षमः यस्य कार्यः प्रतीकारः स तनेवोपपादयेत् ॥५५॥ शक्यवेवाभयद्यात्रा तस्य शक्तिमतः सतः समीरणसहायो पि नाम्भःप्रार्थी दवानलः ॥५६॥ न धर्ममर्थकामाभ्यां वाधे न च तेन तौ । नार्थ कामेन कामं वा सो र्थेन सदृशस्विधु ५७॥ होनान्यनुपकर्तृणि प्रवृद्धानि विकुर्वते । तेन मध्यमशतीनि मित्राणि स्थापितान्यतः 14en 1 -- . 2T ·1 1 1 ॥ श्रीरघुवंशे । परात्मनोः परिच्छिद्य शत्पादीनां बलाबलं । ययावेभिर्वलिष्ठश्चेत्परम्मादास्त सोन्यथा १५९। कोशेनाश्रयणीयत्वमिति तस्यार्थसंग्रहः । अम्बुगर्भो हि जीमूतश्चातकैरभिनन्द्यते ॥६०५ परकमीपहः सो भूदुद्यतः स्वेषु कर्मसु । आवृणोदात्मनो रन्ध्र रन्धेषु प्रहरम् रिपून् ।६१॥ पित्रा संवर्धितो नित्यं कृतास्त्रः साम्परायिकः तस्य दण्डवतो एउः स्वदेहान यशियत ॥६॥ सर्पस्येव शिरोरवं नास्य शक्तित्रयं परः स चकर्ष परस्मातदयस्कान्त इवायसं ॥६॥ वापीधिव स्रवन्तीषु वनेषूपवनेष्विव । साथीः स्वैरं स्वकीयेषु चरर्वेश्मस्विवाद्रिषु ॥६४ ॥ तपो रक्षन्स विघ्नेभ्यस्तस्करेभ्यश्च सम्पदः । यथास्वमायमैयतो वगैरपि षडंशभाक् ॥६५॥ खनिभिः सुषुवे रवं क्षेत्रः शस्यं वनैर्गजान् ।। दिदेश चेतनं तस्मै रक्षासदृशमेव भूः ॥६६॥ म गुणानां चलानां च षणां षण्मुखविक्रमः' 1 बभूव विनियोगज्ञः साधनीयेषु वस्तुपु ६७n इति वामात्प्रयुञ्जानो राजनीतिं चतुर्थियां 1. आतीथीदप्रतीघांतं स तस्याः पालमानशे in C T ·। सप्तदशः सर्गः । - 1 कूटयुद्धविधिज्ञे पितस्मिन्सन्मार्गयोधिनि । भेजे भिसारिकावृति जयश्रीर्वीरगामिनी ॥६॥ प्रायः प्रतापभगत्वादरीणां तस्य दुर्लभः । रणो गन्धविपस्येव सन्धभिनान्यदन्तिनः ॥७० ॥ प्रवृद्धो हीयते चन्द्रः समुद्रो पि तथाविधः स तु तत्समवृद्धिथ न चाभूताविव क्षयी १७१ ॥ सन्तस्तस्याभिगमनादत्यर्थ महतः वृशाः उदधेरिव डीमूताः प्रापुदीतृत्वमर्थिनः ॥७२॥ , स्तूयमानः स जिहाय स्तुत्यमेव समाचरन् । तथापि ववृधे तस्य तत्कारिवेषिणो यशः ॥७३॥ दुरितं दर्शनेन घस्तत्वाइँन नुदंस्तमः । प्रजाः स्वतन्तयाञ्चक्रे शश्वत्सूर्य इवोदितः ॥४॥ इन्दोरगतयः पये सूर्यस्य कुमुदे शवः गुणास्तस्य विपक्षेपि गुणिनो लेभिरे-न्तरं ॥७॥ पराभिसन्धानपरं यद्यप्यस्य विचेष्टितं जिगीषोरश्वमेधाय धर्म्यमेव बभूव तत् १७६॥ एवमुद्यन्प्रभावेण शास्त्रनिर्दिष्टवर्मना वृषेव देवो देवानां राजा राज्ञां बभूव सः १७७॥ पञ्चमं लोकपालानां तमूचुः साम्ययोगतः "भूतानां महतां षमष्टमं कुलभूभृतां ॥७॥ - 1 . ।

·१६४ ॥ श्रीरघुवंशे ॥ दूरापवर्जितच्छत्रैस्तस्याज्ञां शासनार्पितां ।। दधुः शिरोभिर्भूपाला देवाः पौरन्दरीमिव ७en ऋत्विजः स तथानचं दक्षिणाभिर्महावतो '1 यथा साधारणीभूतं नामास्य धनदस्य च ॥on इन्द्रादृष्टिनियमितगदोद्रेकवृतियमो भू- द्यादोनाथः शिवजलपथः कर्मणे नोवराणां । पूर्वीपेक्षी तदनु विदधे कोशवृद्धिं कुवेर- स्तस्मिन्दएडोपनतचरितं भेजिरे लोकपालाः intan इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृती राजगुणो नाम सप्तदशः सर्गः ॥१७॥ :

·। अष्टादशः सर्गः ॥ १६५ 1 १ स नेषधस्यार्थपतेः सुतायाबुत्पादयामास निषिधशत्रुः । अनूनसारं निषधानगेन्द्रात्पुत्रं यमाहुनिषधाख्यमेव ॥१॥ शब्दादि निर्विश्य सुखं चिराय तस्मिन्प्रतिष्ठापितराजशब्दः । कौमुद्दतेयः कुमुदावदातेधीमर्जितां कर्मभिरारोह ॥२॥ पौत्रः कुशस्याधि कुशेशयाक्षः ससागरां सागरधीरचंताः एकातपत्रां भुवमेकवोरः पुरार्गलादीर्घभुजो बुंभोज ॥३॥ तस्यानलौजास्तनयस्तदन्ते वंशश्रियं पाप नलाभिधानः यो नहलानीव गजः परेषां बलान्यमृट्वानलिनाभवक्तः ॥४॥ नभयरैगीतयशाः स लेभे नभस्तलश्यामतनुं तनूजं । ख्यातं नभःशब्दमयेन नामा कान्तं नभोमासमिव प्रजानां ॥५॥ तस्मै विसृज्योतरकोशलानां धर्मोतरस्तत्प्रभवे प्रभुत्वं । मृगैरजर्य जरसोपदिष्टमदेहवन्धाय पुनर्ववन्ध' ६ तेन ट्विपानामिव पुण्डरीको राज्ञामजय्यो जनि पुण्डरीका शान्ते पितयाहतपुण्डरीका यं पुण्डरीकाक्षमिवाश्रिता श्रीः in सक्षेमधन्वानममोघधन्वा पुत्रं प्रजाक्षेमविधानदक्षं 1 मां लम्भयित्वा क्षमयोप्रपन वने तपःक्षान्ततरचचार Men 1 । .. 20 ·. १६६ . ॥ श्रीरघुवंशे ॥ अनीकिनीनां समरे ययायी तस्यापि देवप्रतिमः सुतो भूत । यथूयतानीकपदावसानं देवादि नाम त्रिदिवे पि यस्य nen पिता समाराधनतत्परेण पुत्रेण पुत्री स यथैव तेन । पुत्रस्तथैवाधिकवत्सलेन स तेन पित्रा पितृमान्वभूव ॥१०॥ पूर्वस्तयोरात्मसमे चिरोदामात्मोगवे वर्णचतुष्टयस्य । धुरं निधायकनिधिषुणानां जगाम यज्वा यजमानलोकं ॥११॥ वशी सुतस्तस्य वशंवदत्वात्स्वेषाभिवासोडिषतामपोष्टः । सकृविविनानपि हि प्रयुक्तं माधुर्यमीष्टे हरिणान्गृहीतुं ॥१२॥ अहीनगुनीम स गां समयामहीनबाहुद्रविणः शशास · । यो होनसंसर्गपराङ्मुखत्याधुयायनर्थेसनेबिहीनः ॥१३॥ गुरोस चानन्तरमन्तरज्ञः पुंसां पुमानाद्य इवावतीर्णः उपक्रमरस्खलितेचतुर्भिचतुर्दिगीशयतुरो बभूव ॥१४॥ तस्मिन्प्रयाते परलोकयात्रां जेतयरीणां तनयं तदीयं उच्चैःशिरस्त्वान्वितपारियानं लक्ष्मीः सिपेये किल पारियानं ॥१५॥ तस्याभवत्मनुरुदारशीलः शिलः शिलापट्टविशालवक्षाः जितारिपक्षो पि शिलीमुखर्यः शालीनतामव्रजदीअमानः ॥१६॥ तमात्मसम्पनमनिन्दितात्मा कृत्वा युवानं युवराजमेव । मुखानि सो त मुखोपरोधि वृतं हि राज्ञामुपरद्धवृनं १७n तं रागवन्धिपवितृप्तमेय भोगेपु सोभाग्ययिशेपभोग्यं । विलासिनीनामरतिक्षमापि जरा वृथा मत्सरिणी जहार En 1 .. 1 ·। अष्टादशः सर्गः ॥ ។ ១ ॥२१॥ - उन्नाभ इत्युक्तनामधेयस्तस्यायथार्थोनतनाभिरन्ध्रः ।' सुतो भवत्पङ्कजनाभकल्पः कृत्सस्य नाभिनुपमण्डलस्य ॥१९॥ ततः परं वज्रधरप्रभावस्जदात्मजः संयति वजयोषः । वभूव वज्रावारभूषणायाः पतिः पृथियाः निल बज्रनाभः ॥२०॥ तस्मिन्गते द्यां सुकृतोपलब्धां तत्सम्भवं शंखणमर्णवान्ता । उत्खातशत्रु वसुधोपंतस्थे रनोपहारैरुदितैः खनिभ्यः तस्यावसाने हरिदश्वधामा पित्र्यं प्रपेदे पदमश्विरुपः वेलातटेषूषितसेनिकाश्वं पुराविदो यं ध्युषिताश्वमाहुः ॥२२॥ आराध्य विश्वेश्वरमीश्वरेण तेन क्षितेर्विश्वसहो धिजज्ञे । पातुं सहो विश्वसखः समयां विश्वम्भरामात्मजमूर्तिरात्मा ॥२३॥ अंशे हिरण्याक्षरिपोः स जाते हिरण्यनाभे तनये नयज्ञः द्विषामसवः सुतरां तरूणां हिरण्यरेता इव सुनिलो भूत् पिता प्रितॄणामनृणस्तमन्ते वयस्यनन्तानि सुखानि लिप्सुः राजानमाजानुविलम्विवाहुं कृत्वा कृती वल्कलवान्बभूव कौशल्य इत्युत्तरकोशलानां पत्युः पतङ्गान्वयभूषणस्य । तस्योरसः सोमसुतः सुतो भूनेत्रोत्सवः सोम इव' द्वितीयः ॥२६॥ यशोभिराबलमभं प्रकाशः स ब्रह्मभूयं गतिमाजगाम बलिष्ठमाधांय निजे.धिकारे बलिष्टमेव स्वत्तनुप्रमूतं ॥२७॥ तस्मिन्कुलापीडनिभे विपीडं सम्यग्महीं शासति शासनाड़ां । प्रजाभिरं सुप्रबसि प्रजेशे ननन्दुरानन्दजलाविलाक्ष्यः ॥२६॥ ॥२४॥ - ॥२५॥ - ·1 १६.. ॥ श्रीरघुवंशे॥ पात्रीकृतात्मा गुरुसेवनेन स्पृष्टाकृतिः पत्ररथेन्द्रकेतोः । तं पुत्रिणांपुष्करपत्रनेत्रः पुत्रः समारोपयदयसंख्यां ॥२९॥ वंशस्थितिं वंशकरेण तेन सम्भाव भावीस सूखा मघोनः उपस्पृशन्स्पर्शनिवृत्तलौत्यस्विपुष्करेषु त्रिदशत्वमाप ॥३०॥ तस्य प्रभानिर्जितपुष्परागं पौयां तिथौ पुष्यमसूत पनी । यस्मिनपुथनुदिते समयां पुष्टि जनाः पुष्य इव द्वितीये . ॥३१॥ महीं महेच्छः परिकीर्य सूनो मनीषिणे जैमिनये पितात्मा । तस्मात्सयोगादधिगम्य योगमजन्मने कल्पत जन्मभौरुः ॥३२॥ ततः परं तत्प्रभवः प्रपेदे ध्रुवोपमेयो ध्रुवसन्धिी । यस्मिनभूळ्यायसि सत्यसन्धे सन्धिधुवः सनमतामरीणां ॥३३॥ मुते शिशावेव सुदर्शनाख्ये दशीत्ययेन्दुप्रियदर्शने सः मृगायताक्षो मृगयाविहारी सिंहादवापद्विपदं नृसिंहः ॥३४॥ स्वगीमिनस्तस्य तमेकमत्यादमात्यवर्गः कुलतन्तुमेकं 1. अनाथदीनाः प्रकृतीरवेक्ष्य साकेतनाथ विधिवञ्चकार ३५१ नवेन्दुना तनभसोपमेयं शावैकसिंहेन च काननेन । रयोः कुलं कुइमलपङ्कजेन तोयेन चाम्रोढनरेन्द्रमासीत् ॥३६॥ लोकेन भावी पितुरेव तुल्यः सम्भावितो मौलिपरियहात्सः दृष्टो हि वृण्वन्कालभप्रमाणो प्याशाः पुरोवातमवाप्य मेघः ॥३७॥ तं राजवाथ्यामधिहस्ति यान्तमाधोरणालम्बितमम्यवेपं । पर्पदेशीयमपि प्रभुत्यात्प्रेक्षन्त पोराः पितृगोरवेण ॥३॥ 1 1 ·। अधादशः सर्गः ॥ १६ । . 1 1 कामं न सो कल्पत पैतृकस्य सिंहासनस्य प्रतिपूरणाय । तेजोमहिमा पुनरावृतात्मा तयाप चामीकरपिचरेण ॥३९॥ तस्मादधः किञ्चिदिवावतीणीवसंस्पृशन्तो तपनीयपीठं सालतको भूपतयः प्रसिदैर्ववन्दिरे मौलिभिरस्य पादौ १४०n मणो महानील इति प्रभावादल्पप्रमाणे पि यथा न भिध्या शब्दो महाराज इति प्रतीतस्तथैव तस्मिन्युयुजे के पि ॥४१॥ पर्यन्तसशरितचामरस्य कपोललोलोभयकाकपक्षात् । तस्याननादुन्नरितो विवादअस्खाल वेलास्वपि नाणवानां ॥४२॥ . निर्वृतजाम्बूनदपट्टशोभे न्यस्तं ललाटे तिलक दधानः तेनैव शून्यान्यरिसुन्दरीणां मुखानि स स्मेरमुखकार ॥४३॥ शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यः खेदं स यायादपि भूषणेन नितान्तगुर्वीमपि चानुभावाडुरं धरित्र्या विभराम्वभूय ॥४४॥ न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायां कात्स्न्येन गृह्णाति लिपिंन यावत् सवीणि तावन्छुतवृद्धयोगात्फलान्युपायुत म दण्उनीतेः ॥४५॥ उरस्यपयीप्तनिवेशभागा प्रौढीभविष्यन्तमुदीक्षमाणा सञ्जाललब्लेव तमातपत्रच्छायाछलेनोपजुगृह लक्ष्मीः ॥४६॥ अनभुवानेन युगोपमानमबद्धमौर्वीकिणलाञ्छनेन । अस्पृष्टखड़त्सरुणापि चासीद्रक्षावती तस्य भुजेन भूमिः न केवलं गच्छति तस्य काले ययुः शरीरावयवा विवृद्धि । वंश्या गुणाः खल्वपि लोककान्ताः प्रारम्भमक्ष्माः प्रथिमानमापुः ॥४॥ -- 1 1 ॥४७॥ 21

·१७०
॥ श्रीरघुवंशे ॥
स पूर्वजन्मान्तरदृष्टपाराः स्मरनिवाकेशकरो गुरुणां
तित्रस्त्रिवीचिंगमस्य मूलं जयाह विद्याः प्रकृतीम पित्र्याः ॥४९॥
यूख स्थितः किञ्चिदिवोतरार्धमुनद्धचूडाञ्चितसयजानुः ।
आकर्णमाकृष्ठसवाणधन्वा यरोचतास्त्रे स विनीयमानः ॥५०॥
अथ मधु वनितानां नेत्रनिर्वेशनीयं
मनसिजतरुपुष्पं रागवन्धप्रवाल
अकृतकविधिसर्वाङ्गीणमाकल्पजातं ।
विलसितपदमाद्यं यौवनं स प्रपेदे ५१m
प्रतिकृतिरचनाभ्यो दूतिसन्दर्शिताभ्यः
समधिकतररूपाः शुद्धसन्तानकामैः ।
अधिविविदुरमात्यैराहतास्तस्य यूनः
प्रथमपरिगृहीते श्रीभुवो राजकन्याः
1
..
५२॥
इति श्रीरघुवंशे महाकाये कविश्रीकालिदासकृतो
वंशानुक्रमो नामाटादशः सर्गः ॥१६॥

·। एकोनविंशः सर्गः । १७१ - अग्निवर्णमभिषिच राघवः स्वे पदे तनयमग्नितेजसं । शिश्रिये श्रुतवतामपत्रिमः पश्चिमे चयसि नैमिषं वशी १ तत्र तीर्थसलिलेन दीर्घिकास्तत्पमन्तरितभूमिभिः कुशैः । सोधवासमुटजेन विस्मृतः सञ्चिकाय फलनिःस्पृहस्तपः ॥२॥ लब्धपालनविधो न सत्सुतः खेदमाप गुरुणा हि मेदिनी । भोक्तुमेव भुजनिर्जितद्विषा न प्रसाधयितुमस्य कल्पिता ॥३॥ सोधिकारमभिकः कुलोचितं काधन स्वयमवर्तयत्समाः तं निवेश्य सचिवेधतः परं स्त्रीविधेयनवयौवनो भवत् ॥४॥ कामिनीसंहचरस्य कामिनम्तस्य वेश्मसु मृदङ्गनादिषु । ऋद्धिमन्तमधिकर्धिस्तरः पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः ॥५॥ इन्द्रियार्थपरिशून्यमक्षमः सोढुमेकमपि स क्षणान्तरं । अन्तरेंच विहरन्दिवानिशं न यपेक्षत समुत्सुकाः प्रजाः ॥६॥ गौरवाद्यदपि जातु मन्तिणां दर्शनं प्रकृत्तिकांक्षितं ददौ । तहवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन चरणेन कल्पितं ७n तं कृतप्रणतयो नुजीविनः कोमलात्मनखरागरूषितं भेजिरे नवदिवाकरातपस्पृथपङ्कजतुलाधिरोहण REn 1 ·१७२ 1 t . ॥ श्रीरघुवंशे ॥ यौवनोन्नतविलासिनीस्तनक्षोभलोलकमलाथ' दीर्घिकाः । गूढमोहनगृहास्तदम्बुभिः : स व्यगाहत विगाढमन्मथः ।। तत्र सेकहतलोचनाअनेधोतरागपरिपाटलाधरैः । अङ्गनास्तमधिकं यलोभयनर्पितप्रकृतिकान्तिभिर्मुखेः ॥१०॥ घ्राणकान्तमधुगन्धकर्षिणीः पानभूमिरचनाः प्रियासखः अभ्यपद्यत स वासितासखः पुष्पिताः कमलिनोरिव विपः ॥११॥ सातिरेकमदकारणं रहस्तेन दत्तमभिलेषुरङ्गनाः । ताभिरप्युपहृतं मुखासवं सो पिवद्वकुलतुल्यदोहदः ॥१२॥ अङ्कमपरिवर्तनोचिते तस्य निन्यतुरशून्यताभुभे । वल्लको च हृदयङ्गमस्वना वल्गुवागपि च वामलोचना ११३॥ स स्वयं प्रहतपुष्करः कृती लोलमाल्यवलयो हरन्मनः नर्तकोरभिनयातिलंर्धिनीः पार्श्ववर्तिषु गुरुघलन्जयत् ॥१४॥ चारुनृत्यविगमे च तन्मुखं स्वेदभिन्नतिलकं परिश्रमात् । प्रेमदन्नवदनानिलः पिवन्सोवजीवदमरालकेश्वरी ॥१५॥ तस्य सावरणदृष्टसन्धयः काम्यवस्तुषु नवेघु सजिनः । वल्लभाभिरुपसृत्य चन्निारे सामिभुक्तविषयाः समागमाः ॥१६॥ अंगुलीकिशलयायतर्जनं विभङ्गकुटिलं चवीक्षितं । मेखलाभिरसकच वन्धनं वञ्चयन्त्रणयिनीरवाप सः तेन दूतिविदितं निपेटुपा पृष्ठतः मुरतवाररात्रिपु गुवे प्रियजनस्य कातरं विप्रलम्भपरिशदिनो वचः 18 1901 1 min ·- । 1 " एकोनविंशः सर्गः ॥ १७३ लोत्यमेत्य गृहिणीपरियहानर्तकीयसुलभासु तदपुः । वर्तते स्म स कञ्चिदालिखनंगुलीशरणसनवर्तिकः ॥१en प्रेमगर्पितविपक्षमत्सरादायताच मदनान्महीक्षितं ।, निन्युसत्सवविधिच्छलेन तं देव उज्यितरंषः कृतार्थतां ॥२०॥ प्रातरेत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन कृतखण्डनयथाः प्राञ्जलिः प्रणयिनीः प्रसादयन्सो दुनोत्प्रणयमन्थरः पुनः ॥२१॥ स्वपकीर्तितविपक्षमङ्गनाः प्रत्यभेत्सुरवृदन्त्य एव तं प्रच्छदान्तगलिताश्रुविन्दुभिः क्रोधभिनवलयविवर्तनः ॥२२॥ कृप्तपुष्पशयनाँलतागृहानेत्य दूतिकृतमार्गदर्शनः अन्वभूत्परिजनाङ्गनारतं सोवरोधभयवेपथूनरं ॥२३॥ नाम वल्लभजनस्य ते च्या प्राप्य भाग्यमपि तस्य कांक्ष्यते । लोलुपं यत मनो ममेति तं गोत्रविस्खलितमूरङ्गनाः ॥२४॥ चूर्णबभ्रु लुलितगाकुलं छिनमेखलमलतकाङ्कितं । उत्थितस्य शयनं विलासिनस्तस्य विभ्रमरतान्यपावृणोत् ॥२५॥ स स्वयं चरणरागमादघे योषितां न च तथा समाहितः लोभ्यमाननयनः सुधांमुखलागुणपदैनितम्बिभिः ॥२६॥ चुम्बन विपरिवर्तिताधरं हस्तरोधि रशनाविचट्टने । विनितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मन्धनमभूबधूरतं. ॥२७॥ दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीनर्मपूर्वमनुपृष्ठसंस्थितः । छायया भितमनोज्ञया वधूहींनिभोलितमुखीमकार सः १ ॥२॥ 2Y

·-
-
--
१७४
॥ श्रीरघुवंशे ॥
कण्ठसलमृवाहुबन्धनं न्यस्तपादत्तलमयंपादयोः - 1 -
प्रार्थयन्त शयनोत्थितं प्रियास्तं,निशात्ययविसर्गचुम्बनं. .. १२९।
प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमात्मनो राजवेषमतिशबाशीभिनं . ।”
पिप्रिये न स.तथा यथा युंता व्यतालक्ष्मपरिभोगमण्डलं : ॥३०॥
मित्रकृत्यमपदिश्य पार्श्वतःपस्थितं तमनवस्थितं प्रियाः ।,
विद्महे शठ पलायनच्छलान्यअमेति रुरुधुः कवयहैः ॥३१॥ .
तस्य निर्दयरतिश्रमालसाः कण्ठसूत्रमपदिश्य योषितः . ।
अध्यशेरत वृहदुजान्तरं पीवरस्तनविलुप्तचन्दनं . ॥३२॥
सङ्गमाय निशि गूढचारिणं चारतिकथितं पुरोगताः
वञ्चयिष्यसि कुतस्तमोवृतः कामुकेति चकृषुस्तमङ्गनाः ॥३३॥
योषितामुडुपतेरिवार्चिषां स्पर्शनिवृतिमसावनाप्नुवन् ।
आरूरोह कुमुदाकरोपमां रात्रिजागरपरो दिवाशयः . .॥३४॥
वेणुना दशनपीडिताधरा वीणया नखपदाधितोरवः ।,
शिल्पकार्य भयेन वेजितास्तं विजिमनयना यलोभयन् ॥३५॥
अङ्गसत्त्ववचनाश्रयं मिथः स्त्रीषु नृत्यमुपधाय दर्शयन् ।
स प्रयोगनिपुणेः प्रयोकृभिः सञ्जघर्ष सह मित्रसनिधी १३६
अंसलम्बिकुदजार्जुनस्रजस्तस्य नीपरजसाङ्गरागिणः ।
प्रावृपि प्रमदयहिणेषभूकृत्रिमाद्रिपु विहारविभ्रमः । ॥३७॥
वियहाच शयने पराङ्मुखोनीनुनेतुमवलाः स तत्वरे ।
आत्वकांक्ष घनशब्दविकृयास्तं विवृत्य विशता जान्तरं ॥३॥

·: एकोनविंशः सर्गः १७५ कार्तिकीषु सवितानहयभाग्यामिनीपु ललिताड़नासखः । अन्वभुंक्त मुखयमापहां मेघमुक्तविशदांस चन्द्रिकां ॥३॥ सेंकतं च सरयूं विवृण्वती श्रोणिविम्वमिव हंसमेखलं , स्वप्रियाविलसितानुकारिणों सौधजालविवरैर्यलोकयत् ॥४०॥ ममररगुरुधूपगन्धिभियंताहेमरशनस्तमेकतः । जुहुरायथनमोक्षलोलुपं हेमनैर्निवसनैः मुमध्यमाः ॥४१॥ अर्पितस्तिमितदीपदृष्टयो गर्भवेश्मसु निवातकुक्षिषु । तस्य सर्वसुरवान्तरक्षमाः साक्षितां शिशिररात्रयो ययुः ॥४२॥ दक्षिणेन पवनेन सम्भृतं प्रेक्ष्य चूनकुसुमं सपलयं । अन्वनेषुरवधूतवियहास्तं दुरुत्सहवियोगमङ्गनाः ॥४३॥ ताः स्वमङ्कमधिरोय दोलया पंखयन्परिजनापविद्धया 1 मुन्नरज्जु निविडं भयच्छलात्कण्ठवन्धनमवापं वादुभिः ॥४४॥ तं पयोधरनिषत्तचन्दनैर्मोनिकयथितवारभूषणैः । योप्मवेषविधिभिः सिषेविरेश्रोणिलम्विमणिभेखलाः प्रियाः॥४५॥ यत्स भगसहकारमासवं रत्नपाटलसमागमं पपौ तेन तस्य मधुनिर्गमात्कृशभिनयोनिरभवत्पुनर्नवः ॥४६॥ एवमिन्द्रियसुखानि निर्विशनन्यकार्यविमुखःम पार्थिवः । आत्मलक्षणनिवेदितानृतूनत्यवायदनङ्गवाहितः ॥४७॥ तं प्रमन्नमफिन प्रभावतः शेकुरावामितुमन्यपार्थिवाः ।। आमयस्तु रतिरांगसम्भवो दक्षशाप इव चन्द्रमक्षिणोत् १४tm. - 1 .

·क
C
.
1
१७६
॥ श्रीरघुवंशे।
दृष्टदोषमपि तन सौ त्यजत्सङ्गवस्तु भिषंजामनाश्रवः ।
स्वादुभिस्तु विषयहतस्ततो दुःखमिन्द्रियगणो हि वार्यते ॥४९॥
तस्य पाण्डवृदनाल्पभूषणा सावलम्वगमना मुंदुस्वना ।
यक्ष्मणापि परिहानिराययो कामयानसमवस्थया तुलां ॥५०॥
योम पश्चिमकलास्थितेन्दु वा पद्धशेषमिव धर्मपल्वलं ।
राज्ञि तत्कुलमभूत्क्षयातुरे वामनाधिरिव दीपभाजनं ५१॥
वाढमेषु दिवसेषु पार्थिवः कर्म साधयति पुत्रजन्मने ।
इत्यदर्शितरूजो गय मन्त्रिणः शश्वदूचुरघशदिनीः प्रजाः ॥५२॥
स त्वनेकवनितासखोपि सन्पावनीमनवलोक्य सन्ततिं
वैद्ययनपरिभाविणं गदं न प्रदीप इव वायुमत्यगात् ॥५३॥
तं गृहोपवन एव सङ्गताः
पश्चिमक्रतुविदा पुरोधसा ।
रोगशान्तिमपदिश्य मन्तिणः
सम्भृते शिखिनि गूढमादधुः ॥५४॥
तैः कृतप्रकृतिमुख्यसंयहैराशु तस्य सहधर्मचारिणी ।
साधुदृष्टशुभगर्भलक्षणा प्रत्यपद्यत नराधिपश्रियं ५५
तस्यास्तथाविधनरेन्द्र विपतिशोका-
दुष्णैर्विलोचनजलैः प्रथमाभितप्तः ।
नियापितः कनककुम्भमुखोज्झितेन
• यंशाभिषेकविधिना शिशिरेण गर्भः ॥५६॥

·। एकोनविंशः सर्गः ॥ १७७ 1 तं भावाय प्रसवसमयाकांक्षिणीनां प्रजाना- मन्तऍहं सितिरिव बभौ वीजमुष्टिं दधाना मोलेः सार्ध स्थविरसचिवहेमसिंहासनस्था रातो राज्यं विधिवदशिषगरि हताज्ञा ॥७॥ इति श्रीरघुवंशे महाकाय कविश्रीकालिदासकृतो अग्निवर्णशृङ्गारो नामकोनविंशः सर्गः १erl ॥ समाप्तं चेदं श्रीरघुवंशनाम श्रीकालिदासकृतं महाकाव्यं ॥

·CORRIGENDA. सुप्तः XIV. -25,d. . Cap XIII. dist. 32, c... pro परिरिप्समानः leg. परिन्धुकामः -35,d. - सुप्त -53,d. सम्परागः -सुखीवभूवुः सुखान्यभूवन् xv. -13,c. सम्पना - सम्पनी अनन्यजानेस्तस्यासीत्सव -- विशीर्णतत्पादशतो निवेशः - 24, . - धान्या ---33, लघन -लंघन स्वस्त्रो लैचो .-'-61, c.d. XVI. - 11,a. .. 34,d -- 53, म. -61,d शैवाव कलापः -65,d. -87,b XVII. -55,d. पादयेत् 78, ab XVIII. 6,b - 12,d - गृहीतुं -चूडाञ्चित -- शैवाल -कलापाः - णी - पादयत् लोकपालानामूचुः साधर्म्ययोगत - धोतरःस प्रभवे - यहीतुं -चूडो ञ्चित -विधि सवी निमी व्यक्तलक्ष्म परिभोगमण्डनं -ता - मेखले - परिभाविनं -50, b. 51,c. XIX. - -निभी -28,d - 30,d. --38,d. -45,d. -53,c. -तं - मेखलाः ·CORRIGENDA IN TEXTU SANSKRITO. I. dist. 3,c. II. . : Cap. pro leg. लोभान . -23,c. -दोषावसाने --'दोहावसाने 66,d. षष्टांश षष्ठांश Idem error (Tpro 978 ) aliquoties occurrit, e. g. V. 8, c. et in margine superiore pagg 4755 ; sed semel eum memorasse sufficiet III. -54, b. तोचितंः pro leg. तोचितः VI -31, b. -प्रयुक्ता नियुक्ता -67,a - सञ्चारिणी दीप - 83, b.. -धात्रीकराभ्यांकरभोपमोरुः VIII. -35, b. -विनिकोणी परिकोणी IX. -36,a. - तंराननाः -विलोचनाः -80, d. - करोति - 19,d. स्फु स्फ - -48, a. -मोक्षध्वे - मोक्ष्यध्वे व्यञ्चन यजन ult. - te -७ XII 8,a. मङ्गलक्षौमे -28,c. भ्रान्तश्च - आत्मानं -27,a. - निसृ तिम 63,a. - मृगरु ततो-पि 69,2. ततच रामो चास्मे XIII. - 10,b नत्वं नत्वात 22,d. -'डिन •63,d. - - - मगर -97, 1. - ·CORRIGENDA - •35,d AV . XVI 24,c - .- 534 - Cap III dist 32, c.pro परिरिप्समानः leg परिरन्धुकामः -- सुप्तं 53,d सम्परागः XIV -25,d - मुखीवभूवुः - सुखान्यभूवन् - 13, सम्पना - सम्पनी -61,cd अनन्यजानेस्तस्यासीत्सव -11,a -विशीर्णतत्पादृशतो निवेशः - धान्या 33,d लघन लघन 34,d स्त्रस्त्री स्वैस्रो -न. -स - शेवाव •61,d -शैवाल 65,d कलापः -कलापा. -र्ण - णी 1111 55,d पादयेत् - पादयत् 78, a b लोकपालानामूचुः साधर्म्ययोगत. 6,b धर्मोतरःस प्रभवे 12,d यहीतुं -50,b चूडाञ्चित - चूडो ञ्चित 51,0 -विधि सवी -निभी निमी 28,d यतालक्ष्म परिभोगमण्डन 38,d -तं मेखलाः मेखलैः - -53, - परिभाविनं 87,b . XIII - गृहीतुं - - XIX -30,d -ता .45,d .

·VERSIO LATIN.1.

·RAGHU-VANSA.
CAPUT I
PROFECTIO I VASISETBE EREMUM
.
quam Yates
| Vocis sensusque instar junctos, ad impetrandam vocum sensuumque
intelligentiam, invoco mundi parentes, PARVArfa atque Sivas
2 Ubi est stirps a sole oriunda? ubi ingenium meum angustum? oceanum,
trajectu difficilem, stultitia actus rate sum trajecturus
3 Ineptus, poetæ gloriam affectans, abeam in derisionem, hominis pusıllı
instar, avde manus tendentis ad fructum, quem non nisi procerus attingere
potest
4 At vero introitus meus in banc stirpem, ad
priores carmi
mbus suis januam paras erunt, est reluti fili introitus in gemmam, adamante
perforatam
5 Ille
ego
inde a natalbus lustratorum, ad operis fidem usque in labore
perseverantium, ad oceanum usque terram moderantium, quin ad cælum
currbus vectorum,
6 Rite ignem colenlium, petentibus desiderata præbentram, pænas
delictis congruas infigentium, prout tempus postulabat vigilantium,
7 Largiendi caussa opes colligentium, veri probands caussa Ferbis disertis
loquentium, gloriæ caussa victoriam appetentium, prosapiæ caussa cum
uxonbus habitantium,

·RAGHU-VANSA. CAPUT I CAPUS PROFECTIO I VASISILI HA EREMUR I Vocis sensusqueqnstar junctos, ad impetrandam vocum sensuumque intelligentiam, invoco mundi parentes, PARYAmfu atque SIVAN 2 Ubi est stirps a sole oriunda? ubi ingenium meum angustum? oceanum, trajectu difficilem, stultitia actus rate sum trajecturus 3 Ineptus, poetæ gloriam affectans, abeam in derisionem, hominis pusilli instar, avde manus tendentis ad fructum, quem non nisi procerus attingere potest 4 At vero introitus meus in banc stirpem, ad quam vates priores carminibus suis januam paraverunt, est veluti fili introitus in gemmam, adamante perforatam 5 Ille ego inde a natalibus lustratorum, ad operis finem usque in labore perseverantium, ad oceanum usque terram moderantium, quin ad cælum curribus vectorum, 6 Rite ignem colentium, petentibus desiderata praebentium, pænas delictis congruas infligentium, prout tempus postulabat vigilantıurn, 7 Largiendi caussa opes colligentium, ter proband» caussa verbis disertis loquentrum, gloriæ caussa victoriam appetentium, prosapiæ caussa cum uxonbus habitantium, B ·2 CAPUT I 8 In pueritia litteris incumbentium, in juventute sensuum desiderus obtemperantium, in senectute anachoretaruin „vitam degentium, denique meditationis vi corpus relinquentium, 9 RAGHUIDARUM stirpem celebraturus sum, quamquam vocis meæ vis est exigua, at illorum virtutibus, quæ ad aures meas pervenerunt, ad hanc temeritatem compulsus 10 Hanc stirpem boni audire velint, virtutum vitiorumque arbitri nam igne probatur auri puritas sive impuritas 11 Manus, VIVASVATIDES appellatus, honoraridus inter sapreňtes regum primus fuit, sicut vox mystica (u prima est in versibus sacris 12 In pura ejus progenie natus est purior Dilipas, regum luna, veluti luna nata in oceano lacteo C 13 Præditus lato pectore, taurinis humeris, sale arboris instar procerus longisque lacertis, erat ille quasi Kshatriyorun yırtus, induta corpore actioni bus suis idoneo 14 Corpore suo, omnibus altiore, quod vigore omnibus antecellebat omnesque robore vincebat, stabat ille, Meruis instar terram exsuperans 15 Formae ejus consimilis erat intelligentia intelligentiæ studia, studus similes erant conatus ejus, conatibusque similes eventus 16 Virtutibus suis regus, æque tremendis atque suavibus civibus suis insuperabilis erat simulque desideratus, sicut oceanus est bestiis surs atque margaritis 17 Ljus cuies, hujus aurigæ rotarum sestiguis ingredientes ne imcam quidem deflectebant de va inde a Maxue calcata 18 non nisi fisium salutis cuussa alle tributum us imperalat millies cam redditurus, aquam attralit sol 19 Lxercitus non nisi comitatus loco ci serieunt, dur scro res ad incepta peragenda mens in libris liaud perturbata nerrusque in arcu intensus 20 Quamquam diberationes suas occultabat, atque indicia esterni animique motus celabat, conatus cjus ab esentu crant colligendi, sicut vita prions recordationcs nim ·PROFECTIO IN VASISHTHE EREMUY 3 PROFECTIO 21. Custodiebat semetįpsum intrepidus, exercebat virtutem şine languore, comparabat opes sine aviditate, fruebatur voluptate, non ei deditus 22 In cognitione silentium, in potestate patientia, in'munificentia ostentationis evitatio ita ejus virtutes, alus yrtutibus comitantibus, prolem genuisse ydebantur. 23 Ei, haud a voluptatibus capto, scientias penitus* edocto, atque virtute gaudenti, senectus erat sine infirmitate 24 Crves ad bonos mores dirigens, protegens atque alens, ille pater eorum erat,' patres vero solutamodo natalium calissa 25 Sapienti illi, qui ad æquitatem sustinendam sontes puniebat, atque propaginis caussa uxores ducebat, utile etiam atque dulce honesto continebantur . 26 Mulgebat ille terram sacrificiorum caussa, ut INDRAS cælum frugum uterque alterna Opum suarum permutatione geminum mundum sustentabant caussa 27 Non certe alui reges hanc hujus senatoris famam adepti sunt, furtum, remotum a bonis alienis, solo nomine eystitisse 28 Vir eximius, etiamsi inimicus, ab illo æstimatus erat, ut medicina ab ægroto, vir scelestus, etiamsi cognatus, rejicændus ei videbatur, sicut digitus, serpentis morsu saucius 29 Creaserat sane eum mundi auctor eodem nom nisu, quo elementa ceteras res producunt nam ut illa, sic Dilſpæ virtutes unicum fructum capiebant e commodo alieno 30 Ille gubernabat terram, aleno imperio immunem, unam veluti urbem, cujus monia essent maris litora, oceanosque fosse 31 Ejus uxor Supa SHIVA, nomine concordiam significante, e stirpe Magadhensi oriunda, şimus erat DAKSHINÆ, sacrificu uron 32 Rev, etsi frequenti gynæceo gaudebat, hanc feminam prudenten atque LAKSHMI præcipuas suas uxores existimabat 33 E hac; sibimet ipsi simili, filum exoptans, tempus aliquod transigebat, desiderius explen cupctantibus ·CAPUT I 1 O Y 34 Prolis caussa cærimonias sacras peracturus, grave imperii onus, de humeris suis sublatum,'ministris imposuit 35 Tum conjuges casti, mundi auctorem veneratı, filu desiderio actı, pro fecti sunt ad VASISIITHA, magistri sui, eremum 36 Conscenderunt currum, dulce graviterque resonantem, proinde uto fulmen atque ArRÁvatas eadem vehuntur nube autumnılı 37 Ne eremus turbaretur, paucos tantum comitos secum ducebant, sed propter eximiam suam dignitatem quasi exercitu cincti erant 38 Adflabant eos auræ molli tactu, sálarum resina odorem spirantes, florum pulverem spargentes, leviterque sylvarum series moventes 39 Audiebant illi animum oblectantes, shadja n referentes, duplices sonos paionum, qui ad strepitum rotarım caput extollebant 40 In caprearum paribus, haud e longinquo viam relinquentibus, vul tibus in currum defixis, mutuo oculorum suorum similitudinem cerne bant 41. Alicubi facies extulerunt ad dulces sopos gruum, quæ continua serie portae arcum sine postibus referebant 42 Propter lentum secundum, qui voti exitum promisit, neque crines, nec vestes eorum fædabantur pulvere ab equis excitato 43 Lotorum in lacubus percipiebant odorem, undarum motu refriger tum, ipsorumque halıtui similem 44 In vicis, ab ipsis conditis, columna sacrificalı insignibus, a sacrificis post munera bencdictiones accipiebant haud inanes 45 Butyro recenti accepto, pastores grandævos aggressos interrogabant de nominibus arborum agrestium, ad viam plantatarum 46 Ambo in candidis vestibus incedentes pulchritudinc splendebant, veluti Virginis Spica lunaque conjunctæ, nic libera 47 Rex pulchris oculis pra ditus, Budit 7 similis, dum hrec atquc ill i unori nua monstrabat, ne anjinadi ertit quidem, iter absolutum cssc. 48 Ilie, gloria more acquirendn illustris, vespen, cquis lassatis, cum uxore sua penenit ad magni sapiciltis, duriter sesc domartis, tremum , 0 C ·PROSECTIO IN VASISHTHÆ EREMUM 5 1 49 Plenum anachoretis, fut lignum, husam fructiisque colligentes ex alus sylvis advenerant, atque quibus ignis, quem colebant, vix intuendus obviam veniebat, 50 Refertum dorcadibus, oryzæ victur adsuetis, tuguru januam obstruentibus, ac si anachoretarum mulierum infantes fuissent 51 In hoc eremo yachoretarum filie arbores, quas irrigaverant, illico relinquebant, ut animum facerent avibus, aquam e sulcis libere adsuetis 52 Ibidem dorcades, humi recumbentes in tugurui area, ubi, diei æstu præterito, ory za sparsa erat, ruminationi vacabant 53 Eremus purificabat hospites, faciem eo convertentes, fumo, qui aura evectus flammam exortam indicabat atque sacrificii odorem spargebat 54 Tum rex aurigam equos cohibere jussit, uxorem de curru descendere fecit, ipseque destendit 55 Servatori illi digno, præceptis sacris obtemperanti, ejusque uxori, anachoretæ, fide digni, subactis sensibus, honorem tribuerunt 56 Cærumonus vespertinis finitis,"rex vidit castigationum thesaurum, ab uxore ARUNDHATI, postqaam ipsa consederat, assidere jussum, sicut Agvis assidere jubetur a SAll A 57 Rex, atque regina Nagadhensis utriusque pedes amplexı sunt, atque VASISHTH As magister ejusque uxor comiter eos allocuti sunt 58 Anachoreta regem, qui anachoretæ instar in regni eremo versabatur, postquum lassitudo, e currus quassa tione orta, levata esset, de regni statu percontatus est 59 Tun rex dives, urbium hostilium expugnator, loquentium decus, coram illo Atharvanis gnaro sermonem disertum locutus est 60 “None prospentas orta est in septem regni partıbus, quoniam tu “ mihi contra omnia infortunia, sive a dus sne ab hominibus imminentia, " defensor e sistis? 61 “ Tuis, consilium dantis, incantamentis, vel e longinquo hostes cohi bentibus, sagittæ meæ, non nisi metam spectatam ferientes, supervacanee « redduntur . 60 C ·CAPUT I Butyrum sacruip, a te, sacrifice, rite in ignem conjectum, pluvia "fit, irrigans fruges ariditate exsiccatas 63 "Quod cuves mei ævi humani spatium transigunt, nullo metu, nul. laque calamitate vexatı, hujus rei caussa est sanctitas tua divina Ita cunf tu, magister meus a BRAHMANE oriundus, memor sis mei, “ nullis infortunis afflicti, quomodo fieri possit, ut felicitates meæ non continua serie sese excipiant? 65 “ Attamen haud diligit me tèrra cum insulis, quamviş gemmas “pro creans, quoniam ex hac tua filia nondum prolem accepi, ipsi similem 64 6 CS 66 66 66 #1 Stirpis meæ majores, post me libi cessationem prævidentes, continuo * cibo fruendi cupidi, non ad satietatem edunt de libatione 67 "Avorum meorum manes, aquam a me lıbatam me moftuo ægre com parandam fore putantes, bibunt suspirus tepefactam 68 Ille ego, animo sacrificiis lustrato, sed prole privatus oculos clau "dens, fulgens sum atque non fulgens, Lohaloka montis instar 09 In altero mundo voluptatem præbet meritum e castigatiombus atque munificentia ortum progenies vero, e pura stirpe nata, hic atque “ illic felicitatem suppeditat 70 “Ilac orbatum videns me, vitæ meæ moderator, quomodo non mærore aftigeris, ac si sterilem deres eremi arborem a te ipso amanter rigatan? 71 " Ilocce debitorum meorum ultimum, scito, venerande, intolerabili “ dolore me excrucnt, veluti funis durus elephantum a lavando prohibitum 72 “ Hoc debito ut ex solvar, ita tu curare debes nam in re difficili felix “IkSHVAKUIDARUSI successus ex te pendet 73 Ita jussus 7 rege sapicns, oculis meditatio le immotis, per temporis momentum stetit lacus instar in quo pusccs dormiunt 74 Ille, puro anno, per meditationem profundam sxlit caussam, qui regis progeniem retardaret, atque tum sic curn allocutus est Olim, cum IDHAN Invisisses atque in terram redire, SURABILIS ** in & tua in uinbram arboris calcstis confugcrat ·PROFECTIO IN VASISHTHÆ EREMUM 7 76 " Tu vero uxoris memor, quæ menstruam ablutionem peregerat, timensque ne officium tuum negligeres, vaccam honore dignam salutare « oblitus es 77 “Quia me contemnis, ideo tibi, antequam prolem meam lionoraveris, progenies non continget!' Ita alla tıbı imprecata est 78 " Imprecatio illa neque a te audita est, neque ab auriga tuo, propter Gangæ cælestis strepitum, in cujus flumine ludebant plagarum elephantı, " vinculis soluti 79 “Illius contemptu desideriunl tuum prohibitum est nam neglectio " honoris erga eos, qui honore digni sunt, præcludit felicitatem 80 “ Illa vero, ut PRACIETASI butyrum suppeditet ad diuturna sacra peragenda, commoratur nunc in inferno, cujus janua serpentibus religata est 81 Quare tu, purus, hancce SURABHIs filiam in ejus locum substituens, eam venerare cum uxore tua nam si propitia, omnimulga est' 82 ita loquente sacrifico, advert & sylva NANDINIS, vacca hjud spernenda, cujus ope sacia illa peragere solebat 83 Surculi instar teneri atque fusca, curvatam crinium alborum notam in fronte gestavit, cælo vespertino similis, in quo recens luna splendet 84 Uberibus prædita, fontis instar plenis, solum rigavit lacte tepido, vel aquam sacram puritate sua superante, atque quoties illa vitulum intuebatur profluente 35 Pulvere, qui illius ungulis excitatus regis corpus tetigit, tribuit es puritatem, qualis oritur ex ablutionibus in aquis sacratis 80 VASISHINAS, ominum gnarus, castigationum dives, conspiciens illam, tenustis oculis præditan, iterum allocutus est regem haud inania cupientem, inductúrus eum ad cærimoniam sacram peragendam “Persuasum habeas, rex, felicitatem tuam non remotam esse " fausta hæc vacca advent, nomine ejus vix prolato 88 " Victů syl estrı dagens, veluti scientiam studio, ita hanc vaccam " perpetuo eam sequendo tibi conciliare debes 87 nam ·CAPUT I C 89 “Illa progredieve, progredere, consistente, immotus remane, illa “ recubante, conside, atque quando aquam biberit, tu quoque bibe 90 Atque uxor tua venerabunda, casta, vaccam honoratam mane usque " ad sylvam sacram prosequatur, vesperique illi obviam cat 91 “ Ita illam venerari stude, donec favorem ejus impetraveris Nullum “ tibi sit impedimentum! Tanquam pater inter omnes qui filus gaulent primum teneas locum 1" 92 “Ita esto" His verbis rex, una cum uxore, pietatis plenus, loci tem porisque gnarus, discipulus, corpore inclinato, præceptoris jussum accepit 93 Deinde, prima noctis parte VASISHTHAS, creatoris filius, veridicus, sapiens, ad lectum dimisit regem, cujus felicitas orta erat 94 Sapiens, quaprquam per castigationes sibi inflictas amplam habuit potestaten, tamen cærimoniam sacram respiciens, præcepta noscens, præ cepit ei vitam sylvestrem, 95 Rex cum uxore sua casta, ingressus in casam frondeam, a magistro indicatam, recubans in /use strato, transegit noctem, cujus finem sapientis discipuli studus sacris impenderunt ·CAPUT II BEVEFICIUN A VANDINI DA TUSI 2 1. Ar prima luce chium moderator, gloria abundans, sapientis vaccam, a regina odoribus sertisque ornatam, vitulo ejus lactato atque religato, dimisit in sylvam 2 Regis uxor legitima, prima numerandı inter mulieres castas, vaccæ viam, cujus pulvis ungularum vestigiis sacratus erat, sequebatur, sicut legum codex sequitur, Vedarum sententiam 3 Rex misericors, gloria decorus, postquam reverti jusserat uxorem ama tam, custodiuit SURABHIS filiam, ac si fuissel terra sub vaccæ specie, quattuor oceanis in ubera transformatis 4 Deinde ille, quotz solvendi caussa vaccæ vestigia sequebatur, reliquos etiam comites dimisit, neque quisquam alius corporis tutelam ei præbuit nam MANUIS soboles sua ipsius virtute defenditur 5 Sapıços graminum manipulos ei offerens, fricans eam, asilos arcens, et ram quam ipsa elegerat non impediens ita orbis terrarum rex vaccæ favorem sibi concilrare studebat 6 Subsistens quando illa subsisteret, surgens illa procedente, illa considente apse considere statuens, aquam petens illa bibente ita terræ dominus umbræ instar illam sequebatur 7 Gestans ille dignitatem regiam, depositis etiam insignibus e singuları allıus splendore colligendzm, comparandus erat elephanto, qui intus furorem fovet, etsi non apparent liquoris lineæ 8 Crines plantarum repentium cirris religatus, cum arcu tenso, errauit per sylvam, ac sı, magistra sui vaccam sacram custodile simulans, immites sylvæ feras domare voluisset 9 Ev, qui comtes dimiserat, VaruvAQUE similis erat, arbores ab utroque latere per voces anum lætitia exsultantium blanditias quası acclamabant р ·10 CAPUT II, c 10. Teneræ plantæ repentes, vento quassatæ, honorandum illum, igni similem, prope transeuntem, floribus suis teşebant, ac și virgines urbis farre solemni eum conspersissent: 11. Cervæ, intuentes corpus regis, cujus indoles benigna, etiamsi arcuino gerebat, indicata iis erat cordibus suis imparidis, fructym perceperunt oculorum suorum late apertorum. 12. Arundinibus, qui fistulis a vento inflatis tibiarum modulos referebant, laudem suam audivit in sylıæ usbråculis acuta voce decantatam a' diis , sylvestribus. 13. Eum, umbella destitutum ardoreque fatigatum, præceptis sacris purgatum, aftlabat ventus, guttis aquarum de montibus delabentium mixtus, atque arboribus leniter commotis forum odorem spirans. 14. Vel sine plurtá sylvarum incendia cessabant, cximim erat fructuum floruinquc incrementum, nulla fortior bellua infirmiorem necabat, hoc servatore ingrediente in sylvan. 15. Solis lux atquc sapicntis vacca, surculi instar fulize, postquam spatia ilter plagas ambulatione suà lůstraverant, sub finem dici ad labi. tationes suas progrediebantur.

·BENEFICIUM A NANDINI DATUM CIUM 11 +22. . 21 SUDAKSHINA, dextrorsum salutans illam, lacte abundantem, manu tenens pateram, granis adustis repletam, inclinato corpore senerata est latam ejus frontem, qyası januam ad voti sui impetrationem. Quamquam vitulum appetens, immota venerationem accepit 1' Hoc animadvertentes ambo lætabantur: nam favoris signa, a talıbus erga venerabundos exhibita, certum fructum promittunt. 23 Dilipas, qui brachus suis hostes exstinxerat, magistri ejusque uxoris pedes amplexus, cæremonia vespertina peracta, mulctuque finito, iterum vaccam recubantem adoravit 24. Cibo atque lucernis juxta eam collocatis, postquam illa recubuerat, servator cum uxore sua consedit, deinceps postquam illa obdormuerat, quieti se dedit, atque mane surrexit, postquam illa a somno surrexerat 25 Ita illi, gloria excellenti, prolis caussa cum uxore sua votum exsolventi, miseros salvare adsueto, ter septem dies transierunt. 26 Die sequente magistr ejus vacca sacra, comitis sui animam explorare cupiens, ingressa est Parvatis parentis speluncam, Ganga cataractæ vicinam, herbis tectam. 27 Ne cogitare quidem de illa subigenda possunt belluæ!' Hac fiducia rex oculos in pulchrum inontem defixit, cum leo, invisus prosiliens, violenter illam raptaret 28 Vaccæ mugitus, longe resonans e caverna, habenis quası retraxit misericordis regis oculos, in montium principem defixos 29 Conspexit ille, arcu instructus, leonem jubatum vaccæ fulvæ insistentem, seluti rodkraparborem floridam in metallifera montis planitie 30 Tum rex, leonino incessu præditus, sersator, qui hostes vi delererat, ita circumventus, sagittam pharetra deprompturus erat, ad necandum leonem, nece dignum 31. At dextera bellatoris, digitis defixis in sagittæ calamo, atque ungularum splendote ardeæ pennas illustrantibus, immota hæsit, atque quasi in Jabula picta apparait 32 Rex, cujus ira brachio cohibito augebatur, ardore suo, leonern malefi- > ·32 CAPUT II. 67 < cum, vel proxime adstantem, non attingente, intus flagrabat, serpentis instar, cujus vis incantamentis herbisque coercita est. 33. Leo, vaccam captam tenens, regum leonem, Manuis stirpis quası vexillum, hominum venerandorum amicum, voce humana allocutus est, o obstupefaciens eum, qui jam eo, quod ipsi acciderat, stupefactus erat 34 Desine contendere, terræ domine, sagitta®tua, etiamsi emissa, m me vana foret procella vis, quamvis arbores exellere valens, montem superare nequit. 35 “Scito me esse KUMBHODARAM, NIKUMBHA similem, der octiformis servum, cujus dorsum sacratum est a deo, qui bovem Karlhsæ instar fuls um ascensurus benigne pedikus ei insistit. 30. "Vides in conspectu devadur vem arborem, ea filiæ instar adoptata " est a Siva, bovem in i exillo gestante, gustavitque saporém lactis manantis “e SKANDE matris mammis, vasa aurea referentibus, Hujus arboris cortex olim ab elephanto frontem fricante læsa erat, atque, montis filia eam miserahatur, æque ac exercitus divini ducem, Asurorum telis saucium 64 37. « ·BEVEFICIU A NANDINI DATUM 13 r? € < rum domine, ndiculus fortasse videbitur. tu vero intimam quamlibet anımantium nosti indolem, ideoque loquar 44 " Venerandus mihi est rerum stabilium mobiltumque creationis, perennitatis atque destructionis auctor, attamen hic etiam magistri mer " thesaurus, in conspectu meo occumbens, haud est neghigondus 45 "Tu, quæso, victus tui necessitati meo corpore satisfacere velis, diinittasque istam magni sapientis vaccam, quam vitulus, die vergente, cum “ desiderio exspectat." 46 Tum vero Sivæ comes, dentium splendore casernæ tenebras dividens, subridens regem iterum allocutus est 47 "Mundi dominatum, in quo prætet tuam non alia est umbella regia, " recentem ætatem, pulchrumque hoc tuum corpus, tam multa pro re exigua deserere cupiens," mentis impos milit videris “Si misericordia erga animalia tibi est,' hæc una vacca morte tua servabitur, svens contra, rex, ches tuos patris instar continuo ab infor- "tunus defendere poteris 49 “ Sın vero times magistrum tuum, igni similem, qui, hanc solam possideos vaccam, de peccato tuo indignatus foret, ejus ira a te sedarı po " terit, largiendo el desies millies mille vaccas distentis uberbus præditas 50 Quare serva hoc tuum corpus robustum, quod continua felicitate “ fruetur. amplum enim regaum IDR.C habitationi comparant, solo terræ " contactu ab illa diversum -18 co 51 Ita locutus cum leo taceret, somitu e caterna repercusso, mons etiam, quası præ amore, terræ domino alta voce candem.resonarit sententiam 52 Ministri divini sermone audito, rex, majore etjam misericordia motus, quia vacca a leone subacta turbatis oculis eum intuebatur, respondit 53 'Seriat a necel ita insigne Kshatrı nomen inter homines notum est Qui huic contrarie agit, quid ei cum regno? quidse cum vita op probrio uspersa ? 54 Quomodo magnus sapiens reconciliari poterit aliarum saccarum •" donatione ? scito liancce SURADHI non esse inferiorem, atque non dişi “ Suæ potentia tů eam superasti E ·14 CAPUT II i ex 55 “ Hanc corpore reo oblito ex unguibus tuis redimere æquum est, ita neque tu frauiaberis jentaculo, neque anachoreta sacrificiorum sub- “sidio privatus erit 56 “ Tu quoque, alieno arbitrio subjectus, hoc scis, (magna enim est « cura tua prochac devadárue arbore) haud quemquam illæsum accedere posse ad dominum, perdito eo, quod curæ suæ commissum fuit 57 "Si vero ego non necandus tibi videar, in gloriam meam etiam misericors esto! Mei similes haud sane solliciti sunt de libis istis, quæ, elementis facta, certæ morti obnoxia sunt 58 "Amicitiam incipere dicunt a colloquio, contigit hoc nobis obviam « factis in sylva quare tu, Srve minister, meam, socii tu), benevolentiam " haud repudiare debes " 59 " Esto! Ita’locuto leoni Dilipas, brachii impedịmento cessante, armis depositis, corpus suum obtulit, quasi carnis libum 60 Eodem temporis momento super civium moderatorem, qui vultu averso dirum leonis impetum exspectabat, decidit forum imber, e manibus Vidyadhat orum demissus. 6] Surge mi filı!" Hanc vocem, nectarı similem, audiens prolatam, surgensque, vidit rex ante se vaccam lactiferam; genitricem quasi suam, non vero leonem 62 Attonitum illum allocuta est vacca Bone, spectro creato a me tentatus es, propter sapientis excellentram ne YAHAS quidem mecum pugnare valerct, ne dicam feræ 03. “ Delcctatus sum, mi fili, seneratione tua ergi magistrum, atque “ miscricordia tua in me beneficium elige! Scito me non lac solum probere, scd, dum alicui faream, omnimulgam esse 04 Lèxindc rex, mumficus in cgenos, qui manibus suis herois nomen nili compimicrat, manibus junctis filium petut e SUDAKSHINA, stirpis pro pagatorcm atque pcrcnti gloria præditum C5 “Esto l' Ita vacci regi, sobolis cupido, desiderium suum pollicita, sicu imperavit. “ Bibe, m: filı, lac mcum mulcum in vas foliaceum.' CO Qual a altulo tuo atque c ca rimonds sacris relictum erit, mater, ** 66 &6 ·BŁNCFICIUN A NANDINI DATOV 15 eo lucte, sapientis venia impetrata, frui cupio, ac 51 esset sexta pars terræ * custodita 1 67. Ita compellata a rege, VasisiTiA vacca magis etiam delectata erat, atque illo sequente ex Himavantis caverna sine' lassitudine redut ad eremum . . 68 Regum princeps ille, cujus facies lunæ serenæ similis erat, vaccæ gratiam, magistro suo indicatam, uxori, quæ jam e lætitiæ signis eam conjecerat, iterum quasi narrauit 69 Tum ille, irreprehenso animo præditus, bonorumque hominum amicus, a VASISHTIIa jussus, NANDINIS lac, quod a vitulo atque post sacrificium peractum relictum erat, bibit magna cum siti, ac si fuisset candida ipsius gloria, corpore induta 70 Postero mane, voto ita exsoluto, VASISHTHAS, prosperum iter us precatus, conjuges ablegavit ad urbem suam regiam 71 Rex, postquam salutarerat sacrificium, ignem atque ARUNDHA CTXI post illius maritum, vaccamque cum vitulo, profectus est, dignitate per felicitatem amplificata 72 Patiens illo cum uxore legitima viam faciebat curru, sonitu suo auribus blandiente, non interrupto, jucundo, suo quasi desiderio expleto 73 Cıvės biberunt eum, cujum corpus emaciatum erat per votum pro filio obtinendo exsolutum, et qui absentia sua desiderium eorum excitaverat, oculis satietatem haud adipiscentibus, recens ortam veluti lunam, herbarum dominam 74 Ille, INDRÆ felicitate fruens, urbem, vexillis erectis ornatam, ingressus, salutantibus civibus, terræ onus reposuit in brachium suum, serpentium principis instar robustum 75 Atque tum, veluti cæfum recepit splendorem, ex Atris oculo ortum, veluti fumen cæleste Sivx semen, ab igne evomitum, ita regina, ad familiam regts propagandam, concepit fætum, gravibus indicus regiis præditum ·( 16 ) CAPUT III RAGHUS AD IMPERIUM CONSECRATUS 1 DEINDE SUDAKSRINA fætum géstavit, per quem marıtı desiderium ad finem pervenit, qui amicorum oculis quası lunæ ortus, atque caussa principalis erat propagationis stirpis IkSHVÁKUIDARUM 2 Propter corporis maciem non omnia ornamenta gestanş, facie rodhra arboris instar pallıda;' apparuit illa veluti nox, mane appropinquante, pal- Jido lunæ splendore, quando stellæ numerari possunt. 3 Terræ dominus faciem ejus, terra odonfera fragrantem, clam osculans, haud satiabatur, sicut elephantus, qui sub æstatis finem in sylva ampla paludem'lambit, nubium guttis irrigatań 4. “Ut Ivdras cælum, sic ullius filius, cujus currus in plagarum finibus requiescet, terram dominabitur Ideo illa, posthabitis ceteris gustibus, primo ad appetentiam, hujusmodi spei respondentem, applicuit animum " Præ pudore non ulluin optatum indicat milıi femina Alagadhensis, quasnam res desiderat ?" Ita Kosale septentrionalis rex officiosus quavis hora interrogabat uxoris carissimæ amicas 6 Quodcunque desiderabat da, cum graviditatis dolores subusset, id sibi oblatum videbat, non enim ullum illius desiderium, vel in fergemino calo, regi, arcu intenso pradito, non impetrandum crat 7. Ordine graviditatis dolores transgressa illa membris crescendbussplen. debat, sicut planta pulchris surculis instructa, postquam vctcra folia deci. dcrunt. 8 Dicbus pra tereuntibus, mamma ipsius sororlantes nigyescentibus papills supx rabant pulclirudinem duoru Joti dorum pulchrorum, apobuz obsessorum 5 t ·RAGHUS AD IVPCRIUV CONSECRATUS 17 divitus repletam, Rev uxorem suam gravidam intuebatur, sicut tetram, sicut samim arborem, in qua ignis latet, sicut Saraszatım furum, cujus aqua sub terra flut ► 10 Peregit ille sapiens justo ordine cærimoniam post conceptionem et reliquas, cum magnificentia quæ congrua erat tum amori ejus erga uxorem, tum anımı altıtudini, atque divitus quas e regionibus extremis accumularerat II. Quotiescunque rer donum reverteretur, lætus conspexit uxorer, ob uteri, a summorum deorum particulis inhabitatı onus cum difficultate e sella surgentem, minus ægre jungentem, 'oculisque vacıllantem 12. Fetus sustentatione curata medicis, infantium cur o peritis atque benerolis, maritus lætus tempore justo conspexit uxorem amatam, jam par. tum edituram, sicut cælum nubibus obductum, fruges gignere paratum 13 Tum regina Sicht similis, suo tempore filium peperit, cujus bona fortuna portendebatur quinque planetis in alto cælo mıcantibus, neque solem versus euntibus,sicut potestas regia, quæ triplicem habet originem, prosperitatem gignit æternam 14 Plagæ cælestes gaudebant, entijucundi spirabant, ignis, cum flarema dextrorsum flexa, sponte sacrificium cepit, omnia illo momento felicita tem portendebant nam talium hominum ortus unnerso mundo saluti est 15 Infantis nobils plendore innato, circum gynæcei lectum diffuso, subito lucernæ nocturnæ, lumine prasate, quasi pictæ apparebant 16 Gynæcei famule, quæ verbis nectareis nuntium de filio nato attulit, rex tres solum res recusandas esse duxit, umbellam, lune instar splendentem, atque duo flabella 17 Bibit rex pulchram filu faciem oculis, lotı å vento securæ instar im motis, neque magna ejus lætitia sibimet apsı imperare potuit, Feluti maris aquarum moles, luna conspecta 18 Omnibus cerimoniis natalıtus peractis a familiæ sacerdote, qui a sylva sacra adi enerat, Dilípæ filius magis etram splendebat, sicut gemma, e fodina effossa, magis splendet postquam polita est 19 Jucunde sonans instrumentorum solemnium clangor, cum lætis pul chrarum virginum'saltatiodibus non solum in ædibus regine Magadhensis martti, sed in ipsa cælicolarum habitatione resonabat 5 F ·11 CAPUT III. 20. Defensor ille neminem vinctum tenebat, quem præ lætitia ob filium natum liberare potuisset; ipse solummodo liberatus est eo vinculo, quod debitum erga Manés appellatur. 21. “Ad finem Vedarum usque ibit filius meus, atque in prælio usque ad “ finem hostium!" Ita cogitans rex, significationum gnarus, filium suum RAGHVEM appellavit, radicis eundi significationem respiciens. 22. Cepit ille in diem pulchrorum membrorım incrementum, cura patris, omni felicitate præditi; sicut recens luna, solis radiis in ejus orbe progredientibus. 23. Sicut Uaa atque Sivas e Řártikeya, sicut Sachis atque INDRAS e JAYANTA, sic rex atque uxor ejus Magadhensis ex hoc filio gaudium ceperunt, similes e simili. 24. Ut rathángarum avium, sic eorum amor mutuus, animos conjungens, quamquam ab unico eorum filio divisus, tamen mutuo augabatur. 25. Puer, cum vocem a nutrice primo dictam pronuntiaret, ejusdemque manibus sustentatus incederet, atque salutare edoctus corpus inclinaret, patris gaudium auxit. 26. Rex, gremio excipiens eum, qui voluptate, o corporis contactu orta, nectare quasi cutem conspersit, oculos in angulis comprimens, tandem aliquando filium tangendi dulcedinem expertus est. 27. Putavitque ille, fines haud transgrediens, hoc filio nobili stirpem suam stabilitam, sicut BRAHMAN, hominum dominus, creationem suam per Visiixues, utpote eam suimet ipsius partem, quæ in prima qualitato versatur. 0 28. Simulac ille tonsuram subierat, una cum ministrorum filiis amicis, qui jam comam prolixam alebant, per aptam elementorum cognitionem, veluti per fluvii os, exiit in mare verborum. 29. Tum illum, sacro filo rite cinctum, patri carum, præceptorcs docti instruxerunt; ncquc opera corum in hoc puero inanis fuit: nam quævis cura, in rem idoneam collata, prosperc cedit. 30. Nobili intellectu præditus, omnium intellectus virtutum opo deinceps imjecit quatuor scientias, quatuor oceanis similes; veluti sol, plagarum, dominus, plagas transcurrit equis, rcntum sclocitate superantibus ·RAGHUS AD IVPCRIUV CONSECRATUS 19 31 Sacra capreæ pelle indutus, patrs arcu jacantato instruebatur , neque solum in orbe terrarum pater ejus unicus erat rex, sed ille etiam unicus arcipotens 32 Ut ritulus, taun ætatem attingens, ut elephantı pullus, ad elephantı adultı statum accedens, sic RAGHUS, ordine e pueritia adolescentiam ingressus, alebat corpus firmitate sua pulchrum. 33 Deinde, statim post solemnem crinium tonsuram, paterejus matrimoni cærimoniam peregit, atque principum filiæ, illum maritum optimum adeptæ, splendebant sicut Dakshæ filiæ, tenebrarum fugatori nupte 34 Jurenis Raghus, brachus longis, robustus, pectore janue simili, et lata cervice præditus, corporis præstantia patrem superabat, sed modestia sua illo inferior videbatur 35 Atque tum rex, qui gravissimum imperu onus, per longum tempus ab ipso gestatura, sublevare voluit, filumque et indole et institutione mo destum vidit, juvenem imperii socium nominavit 36 Felicitatis dea, virtutum amans, prorem suam in rege sedem relin quens, partim in eum, quasi in domicilium regis juvenis nomine notatum, ingressa est, velut a loto adulta in lotum nuper ortam 37 Ut ignis vento, auriga suo, ut sol nubium discessu, elephantusque temporum fissione, sic rex filio suo insuperabilis evasit 38 Hoc arcitenente, una cum ordinis regu juvenibus, equis sacris custodiendis præfecto, rex, Indrx similis, centum sacrificia, uno deficiente, peregit sine impedimento 39 Tum vero IUDRAS, corpore occultato, coram custodibus illis arcite nentibus, abripuit equum, sacrifich caussa a sacnico solute emissum 40 Jurepum caterva, extemplo præ abimi dejectione inops consilii, attonita stetit, cum NALDINIS, VASISHTHÆ vacca, cujus præstantiam audierant, sponte accedens conspiceretur 41 Dilip e filius, honoratus a bonis, postquam oculos suos puro liquore, e membrıs illius manante, inunxerat, res seqsibus occultas etiam videndı copiam accepit 42 Vıdıtque ille, ab hominum deo onundus, orientem versus deum mon- .

·20 CAPUT III. tium latera abscindere osolitum, qui equum, •habenis ad currum alligatum, abduxit, auriga iterum iterumque festinationem ejus coercente. 43. Quem cum e centum ejus oculis, haud nictantibus, atque ex equis viridibus INDRAN esse cognovisset, Raghus eum allocutus est, quasi reserti cogens eum voce sua sonante, cælum feriente: 44. “ Tu, deorum princeps, ab hominibus gnaris, primus semper appel- “ laris eorum, qui sacrificioruin portionibus fruuntur: cur igitur tu patris “ mei, continuis sacrificiis intenti, cærimoniam sacram irritam facere mo- O * liris? 64 46. " 45. “Nonne a te, mundi tergemini domino, oculis cælestibus prædito, " sacrificiorum inimici semper cohibendi sunt ? Quodsi tu ipse pie agentium opera conturbas, lex sacra subversa est. Quare, Indra, huncce equum, præcipuam magni sacrificii partem, “ dimittere velis : nam viri eximii, qui aliis viam puram indicant, ipsi semitam turpem haud ingrediuntur.” 47. Cælicolarum princeps, cum sermonem audacem, a Raguve prolatum, audisset, attonitus currum retro flexit, atque responsum edere aggressus est : 46 40 . 48. “Quæ dixisti, juvenis regie, ea ita sunt: attamen iis, qui gloria gaudent, hæc defendenda est ab inimico. Jam vero pater tuus, totam “ meam gloriam, mundos collustrantem, sacrificio superare molitur. 49.“ Sicut enim solus Visunus tanquam spiritus summus celebratur, “ atque Siras trioculus solus magnus dominus appellatur, neque alius quisquam; ita me solum centum sacrificiorum perfectorem nominant vates, neque in quemquam alium cadunt hæ nostræ appellationes. 50. “Quare hiccc patris tui equus abreptus est a me, Kariladi'imitante. Mitte laborem, ncquc pedem pone in Sacara filiorum restigio !" 51. Tum cqui custos impavidus, subridens, tvorasi rursus allocutus est: Arripe telum, si hæc tibi stat sententia; non cnim, nisi Racile devicto, inccptum tuum peregeris!" 62. Ita locutus, I DRAJ suspiciens, arcumquc sagitta instructurus, adstitit, corporis pulchritudine, hoc statu imprimis conspicua; ipsius Suu. amulus. us (1 ·RAGJIUS AD IMPERIUM CONSECRATUS 21 53 RAGHvis sagitta aurea in corde vulneratus montium percussor, ira incensus, sagittam haud vanam adaptayıt arcui suo, qui per temporis momentum tanquam nubium recentium catervæ signum apparuit 54 IIæc sagitta, penetrans in Dilipa filu latum pectus, horrendorum Asurorum sanguini adsueta, ande quası bibit sanguinem humanum, antea non gustatum 55 Juienis quoque 'KARTIKEYAN viribus æquans, in Indre brachium, cujus digiti elephantum divinum feriendo occalluerant, atque in quo pıgmentorum, Sachis frontem ornantium, 'vestigium relictum erat, sagittam defodit, nomine suo notatam 56 Alteraque sagitta, pavonum pennis instructa, magnum IVDRÆ veillum fulmineum discidit, vehementerque erıratus est ille, ac si immortalium felicitatis deæ comam violenter revulsisset 57 Inter ambos illos, vctoriæ cupidos, prælium versabatur confusum, sagittis sursum deorsuńque volitantibus, serpentum alatorum instar horrendis adspectu, adstantibus dus atque mıhıtıbus 58 Perpetuo dimissarum sagittarum imbribus Ivdras illum, intolerando robore inhabitatum, occidere non potuit, sicut nubes fulmen, quod ex ipsa provenit, aqua sua exstinguere non valet 59 Tum Righus sagitta, acie tunata instructa, dissecuit Indrx arcus neryum, qui in ejus bra 110, Aavo santalı ligno tincto, oceani agitati instar alte insonuit 60 Ille, aucto furore, ad necem hostis sui prævalentis, arcu abjecto arripuit telum, tremulo splendoris orbe cinctum, quo montium alas discindere solet 61 Qđo RAGHUS vehementer in pectore percussus, humi concidit, una cum militum lacrymis sed post temporis momentum, dolore abjecto, exsurrexit, una cum lætis militum clamoribus 62 Cum nihilominus ille diu perseverasset in certamine, quod telorum usu acerrimum erat, VRITRE occisor eximio ejus robore gavisus est tutes enim ubique pedem ponunt “ Telum meum, quod ob duritiem suam ne a montibus quidem repel litur, a nemine præter te perferri potuit scito me contentum esse, atque Yir- 63 G ·22 CAPUT III præter equum quodvis donum tibi expetpl" «Ita Indnas eum allocu tus est 6 (6 64 Tum regis filius, reponens sagittam, e pharetra nondum prorsus expromptam, inaurati calaını raduis digitos ejus collustrantem, dulcı sermone deorum dominum allocutus est 65 " Si equum haud dimittendum putas, domine, pater meus, continuis “ sacrificns intentus, quoniam'sacrum rite peractum est, integræ cderimoniæ " fructus particeps fiat 66 " Atque ita tu curare velis, 'deorum domine, ut horninum moderator,' ad quem, utpote Sivæ trioculi partem, quando concionem ingressus est, nemo facile aditum obtinuerit, hujus eventus per nuntium tuum certior “ fiat" 67 INDRAS se facturum promisit quod RAGHus optaverat, abuitque sicut advenerat Sudakšuinæque filius etiam, haud vilde animo exsultans, redut ad curiam regiam 68 Salutavit eum civium dominus, jam antea per Indra nuntium certior factus, manibus, præ gaudio tremulis, permulcens corpus ejus, fulminis ictibus notatum' 69 Ita terræ dominus, celebrandum imperium tenens, sub vitae finem in cælum ascendere cupiens, nonaginta novem sacrificus magnis peractis, continuam quasi scalam struxit 70 Deinde vero, mente a sensibus rerocata, postquam summum imperium cum umbella alba filio juveni rite tradıdısset, una cum uxore sua regia se rcccpit inter opacas anachoretarum sylvæ arbores hoc enim, jui entute transacta, InsÁKUIDANUBE familie sotum est ·( 23 ) CAPUT IV. RAGHUS PLAGAS EXPUGNAT 3 1 Raghus, regnum a patre adeptus, valde splendebat, sicut ignis, sub dier finem splendorem a sole depositum recipiens 2 Quem cum reges, post Dilipas, in regno stabilitum esse compenssent, ignis in cordibus eorum, qui antea fumo involutus fuerat, flammis quası erupit 3 Cres, prole gaudentes, illum nuper ad dignitatem regiam evectum videntes oculis erectis, gaudebant ac si IYDRsexıllum sublatum conspicerent 4 Paternum regis solium, totumque inimicorum regnum, utrumque simul ab illo, elephantı instar incedente, occupatum est 5 LAKSHvis, quamquam ipsa invisibilis, illum, qui ad impenum consecratus fuit, texit umbella, ex loti folus facta, quæ sub pulchnitudinis ejus splendore latult 6 SARASVATIS, sub panegyristarum forma ponnunquam appropinquans, laudandum illum laudibus idoneis estulit 7 Tellus, quamquam inde a MANUE reges honorandı gaudium ex ea per ceperant, tamen sub RAGHUE fuit, ac si nemini antea nupta fuisset 8 Ille enim, quia juste castigabat, cujusvis hominis animum cepit, veluti Auster, neque nimis frigidus, neque nimis fervidus 9 Quia virtutibus supenor erat, ab illo patns desideriuni in cimbus dimi nuebatur, sicut sahakare fructibus diminuitur florum desiderium 10 Vir morum periti in hoc nofo rege honestum atque turpe illustra- *bant, prius quidem argumentum in eo erat, non vero alterum ·24 CAPUT IV. 11 Quinque elementorum etiam qualitates prestantia augebantur, sub novo illo terræ domino omnia nova quası erant 12 Sicut luna oblectando, sicut sol ardendo, sic ille réx çıves conciliando nominis sui significationem comprobavit 13 Quamquam oblongi ejus ocuh usque ad aures porrigebantur, præcipua tamen videndi facultate præditus erat per libros, qui vel minimas res gerendas indicant 14 Tum venit ad eum, qui imperio accepto confirmato firmus stetit, alteræ dignitati regiæ similis autumnus, lotis ornatus 15 Intolerandus Raghuis solisque æstus, cujus via relicta erat a nubibus pluvia effusa levibus, eodem tempore plagas permeavit 16 INDRAS reposuit arcum pluvium, Raghus arcum victorem arripuit uterque enim, ad hominum res peragendas, vicissim arcus suos intenderunt 17 Anni tempestas, lotum pro umbella sumens, atque florentia gramina pro flabellis, illum æmulabátur, non vero ejus pulchritudinem attigit 18 Co tempore omnium hominum, oculis præditorum, amor æque fervidus eiat in illum, cujus vultus benevolentia nitebat, atque in lunam, clare fulgentem 19 Glorie illus evolutiones dispersæ quası erant per anserum catervas, per stellas, atque per lacus lotis abundantes 20 MTulieres, fruges custodientes, considentes in saccharifera arundinis umbra, canebant servatoris illius laudem, e virtutibus cjus ortam, cujus enarrationem inde ab ejus pueritia incipiebant 21 Serenum crasit mare post ortum Agastya fortissimi, e testa natı post Raguvis ortum, cladem timens, contremuit hostium animus 22 Tauri gibberi, furore acti, flussorum rinas, suffodientes, imitabantur robur ejus lcpide ludens 23 Ljus clephantı, odorantes saplararnarum flores, elephantorum liquoris olorem spargentes, quasi inuidia mots scptemplicem liquorcm exsudabant 24 Autumnus, fluuios peruos faciens, virumque lutum risiccans, cxpcditionem eum incitant, antequam sires ejus paratæ essent. ad ·RAGHUS PLAGAS EIPUGNAT. 25 25 In sacrificio, apud'equorum lustrationem instyuto, gaiš rite accensus flamma sua detrorsum fleta, quasi manu porrecta 'obtulit ei victoriam 26 Urbe atque locis contiguis munitis, omnibus rebus a tergo bene instructis, bona fortuna sequente, RAGIIUS cum exercitu senario, plagas vincere cupiens, profectus est 27 Consperserunt çum civium matronæ fårre, reluti ocean lacter undæ BRAHIA EN guttis, Dando & montis ope suscitatis 28 Ille, IDRÆ similis, primo orientom versus processit, hostibus minans quası vexillis vento agitatis 29 Pulvere curribus excitato, elephantısque nubibus similibus, terræ solo coelum æquaut, cæloque terræ solum 30 Splendor in fronte incessit, tum clangor, deinde pulvis, denique currus et reliqui ex his,'quasi quatuor agminibus, exercitus ejus compositus erat 31 Per potentiam suam deserta sicca aqua redundare fecit, fluvios altos faciles transgressu, saltusque illustres reddidit 32 Magnum exercitum versus mare orientale ducens, apparebat ille velutz BHAGÍRA TILAS, ducens Gangam, de Siv Æ vertxe delapsam 33 Via ejus conspicua erat regibus, fructus suos relinquere coactis, erulsis, atque sæpe fractis, ut arboribus elephantı via 34 Ita omnes regiones orientales superans, victor ille pervenit ad magni oceanı litus, palmarum sylvis nigrum 35 Suhm ab eo, velut a fluminis rapiditate, inflexibiles exellente, vitam senarunt, calamos imitantes 36 Bangis, qui paubus suis confidebant, violenter devictis, dux ille tropæi constituit in Gangæ insulis 37 Illi, ad pedum plantas usque inflexi, oryzæ instar evulsi atque restituti, fructibus cum donarunt. 38 Kapisz tryecta a militibus, per elephantos, pontis instar colligatos, Uthalensibus viam monstrantibus, Kalingam rersus profectus est H ·26 CAPUT IV 39 Æstumi suum aecrrimum Mahendre montés vertici impressit, sicut rector uncum capiti elephanti contumacis 40 Armis ados tus est eum Kalınga rex, elephantıs talens, sicut mons Japidibus pluens, INDNAM, qui alas ejus findere aggreditur 41 Raghus, abi sagittarum imbrem passus, quası prospere ablutus, vic toriæ fortuna potitus est 42 Ibi milites, arecæ foluis potandı locum adornantes, biberunt vinum, e nálıl eris factum, hostiumque gloriam 43 Rex ille, solius justitiæ caussa w ncere cupiens, a Mahendre domino, quem ceperat atque rursus dimiserat, bonam fortunam sumpsit, non vero terram 44 Tum per litus, frugiferis Árecæ palmis coronatum, profectus est ad plagam, ab AGASTIA occupatam, victoriam non desiderans 45 Rex militum suorum oblectationibus, quæ elephantorum liquoris odorem spurgebant, Kaverin Oceano suspectam quasi reddidit 46 Ab illius, victoriæ caussa procedentis, militibus occupata est planities ad peden Malaye montis, in cujus pigeris arboribus columbæ circumvola bant 47 Tructuum pulvis, eiolans e cardamomı arboribus, quos equi com consedit in elephantorum ebriorum temporibus, simili odore præditis 48 Quamquam in ipsis serpentum vestigis, suntal arboies cingentibus alligata, haud decidit catena elephantorum, qui vel pedum vincula frangere valuissent 49 In regione australi sel solis ardor hebetitur ibi scro Panduensium reges Ragilis ardorem non tulerunt 50 Illi procumbentes dederunt RACIUI, quasi glorin suam optiinas margaritas collectas ex oceano, ubi Tamı apar ms in eum sese elfundit 51 Postquam ille in litore pro libidinc sese delectasset Maltya et Dur dua montibus, santali arboribus tectis, quası plan illius mammis 72 Intoleranda u præditus trijecit Sahyam ipotem, a quo oceanus lon, accessit, quasi terra clunes, reste decidua nudatis mot erant ·RAGHUS PLAGAS EXPUGNAT 27 53 Per ejus milites, qui in debellationem populcrum occidentalium in tentı procedebant, oceanus, etsi Ráu armis repulsus, quası cum Sahya cobesit 54 In cincinnis feminarum Keralensium, quæ præ timore ornamenta ab jecerant, pulvis, ab exercitu excitatus, santali pulveris vice fuogebatur 55 Ketaharum arboçum pulvis, a Murale fluvu ventis excitatus, ejus militibus sine labore loricarun) odoramentum evasit 56' Arecæ arborum, vento commotarum, sonus superabatur a lorıcıs in equorum incedentium corpore tinniertbus 57 Apes, relictis punnagis arboribus, considebant in elephantorum, ad Kharjuriun truncos ligatorum temporibus, liquore exstillante odoratis 58 Oceanus, Raux petenti locum præbuerat, RAGHUI vero sub specie regionum occiderftalium regis tributum pependit 59 Ibı Trthutam montem, qui manifesta tulitojus potentiæ signa, ebriorum elephantorum dentibus incisa, altam quasi victoriæ columnam fecit 60 Tum itinere terrestri ad Parafıhos vincendos progressus est, « eluti vir castus hostes, quos sensus appellant, reri cognitione vincere studet 61 Lbrietatem, in feminarum Mazanensium vultibus vino excitatam ille non tulit, sicut intempestiva nubium caterra recentem lotorum splendorem 62 Erat illa prælium confusum cum populis occidentalibus, qui equis valebant, in pulvere ubi non nisi arcus corner sonitu ndiersanus cognosce batur 63 Eorum capitibus barbatis, sagittarum ope abscissis, terram texit quası mellis acervis, quibus apes adhærerent 64 Superstites galeis objectis veniam ab eo impetrabant nam magnani morum ira submissione lentur 65 Milites ejus victoriæ defatigationem mitigabant vno in locis pitibus circumdatis, pulcherrimisque pellibus tectis 66 Tum Ragiyus progressus est rersus huer £ plagam sagittis suis populos septentrionales sublaturus, veluti sol radus suis aquis ·28 CAPUT IV. c 67. Illius'equi, postquam otio in Sindhuis ripa stineris lassitudinem levas." sent, humeros quatrebant, quibus croci florum fila adhærebant 68 Ibi Húnarum mulierum genis pallorem induxerunt Raghuis facta, quæ fortitudinem ejus in maritis earum jam antea manifestaverant. C9 Kambojenses, prælio ejus impetum sustinere non valentes, flexi sunt, æque ac akshodha arbores, elephantorum funibus cinctæ. 70 Illi ingentes divitiarum acervos cum equis nobilibus abundanter tamquam dona ad Kosale doguinem attulerunt, superbiam suam re-, primentes 71. Tum ille, equis potens, ascendit montem, DURGA parentem, excitato metallorum pulvere altiorem quası reddens ejus apicem 72 Narravit militibus, leones in cavernis cubantes, pari robore præditos, vel exercitus strepetu audito, sine ullo timore capite retro verso circum spicere 73 Adflabant eum in itinere venti, in bhurjis arboribus strepentes, in arundine susurrantes atque Gange guttas apportantes 74 Requiescebant milites in umbris nameruum arborum, considentes in saxis quorum superficies odorata erat moscho hinnuleorum, qui ibi consederant. 75 Herbæ, quæ in elephantorum, ad saralas arbores alligatorum vinculis tremulo splendore lucebant, ducı illi noctu pro lucernis sine oleo erant 76. Devadarucs arbores in stationibus ab illo relictis, cortice funibus fisso, Kırdtis clephantorum magnitudinem narrabant 77. Ibi Raghui cum'caterus montanis prælium crat acerbum, in quo sagittarum, Jastarum, lapidumque concussu ignis eliciebatur. 78. Postquam sagittis suis Utsar asanhetenses festis desisterc coegerat, Kinnaros brachiorum suorum victoriæ laudcs cancre docuit 70 llis populis dona afferentibus, montis medullam cognovit rex, ut mons regis inedullam 80 Naglis cum ibi inconcussam glorie sur, copiam deposuissct, montis a Rivana sublevati pudorcm cxcitans descendit.

·RAGHUS PLAGAS EXPUGNAT 29 81. Illo Lauhityam transgresso, Prágjyotishensium dominus contremuit, una cum agallochi arboribus, quæ elephantis alligandis postium vice fungebantur. 82. Non tull rex ille pulverem ab illius curru excitatum, qui solem involvit, atque tempestatem sine pluvia effecit, nedum illius vexillum 83 Kamarúpensium dominus illum, fortitudine sua ipso INDRA superiorem, donavit elephantis, quorum tempora fissa erant, et quorum ope ipse alios reges superaverat 84. Kámarupensiuh rex illius pedum imbram, quasi sellulæ aurex deam tutelarem, gemmis, quasi floribus oblatis, veneratus est 85 Ita cum vctor ille plagas devicisset, redut, pulverem a curru exc)- tatum in regum diademata, umbellis destituta, cadere sinens 86 Instituit, ille sacrificium Vistazet appellatum, in quo omnes suas opes sacerdotibus dispertut nam bom, nubium instar, non accipiunt pisi ut largiantur '87. Sub sacrificn finem RAGNUS cum ministris suis, postquam cladis dolorem magnis honoribus sublevasset, Kshatriyos, quorum uxores ob diuturnam separationem desiderio langucbant, dimisit ut in urbes suas reier terentur. 88 Illi regis pedes, finéis suis vexillum, fulmen atque umbellam referentes, nec nisi ipsius benevolentia attingendos, cum discessuri sese prosternerent, per mel et pulverem e capitum coronis decidentia in digitis flavos reddiderunt ·( 30 ) CAPUT V AJAS AD MARITI ELECCIONEN PROʻLECTUS. 6 67 1 Ap terræ dominum illum, qui in sacrificio Visvajit appellato omnes suas divitias listribuerat, advenit KAUTSAS, VARATANTUIS discipulus, scientram adeptus, magistri sui præmium quærens 2. Ille, qui vasıbus aureis destitatus in vase terreno sacrificium deposuerat, inæstimabılı indole præditus, hospitalis, gloria illustris, obviam ivit hospiti illi, Vedarum cognitione splendenti 3. Hominum dominus, præcepta noscens, primus eorum qui honore abundant, officiorum gnarus, illum castigationibus divitem rite honoravit, atque sedentem junctis manibus sic allocutus est. 4 “O tu, cujus intellectus kusæ instar acutus est' num bene valet mag- “ ster tuus, dux vatum consilia dantium, a quo tu scientiam integram adeptus es, ut mundus animam a sole? Num castigatio triplex, quam magnus ille vates corpore, roce et spintu semper cxcrcet, ipsius I\DRA firmitatem concutiens, ullis impedi- “ mentis interrumpitur? 6. “ Num eremi arboribus, fatigationem mitigantibus, canalum ductione alioque cultu filiarum instar curari solitis, ulla calamitas a procellis vel " aliud quidquam infortunium accidit? 7. " Num incolumis est cervarum prolea cui in ipso cremitarum gremio “ umbilici nervus decidit, quæ ab cremitus non turbabatur, etiamsi in kuset framine, calmonirum caussa collecto, ilulce recubuisset ? 8. " Num placidro sunt aqur illa consecrata, quibus ablutio sacra per "mtur, unde potrbus libationes suppoeditantur, atque quarum npe fruie "ments collccti sellantc sunt conspicua? 5. " 66 ·AJAS AD, VARITI ELECTIONEY PROFECTUS 31 16 65 . 9 Num victus sylvestris, oryza aliaque frumenta, quibus corpora vestra “ sustentatis, cujus pars hospitibus justo tempore adsenientibus destinata est, comeditur ab hominibus fure adventantibus, qui non nisi palea vesci merentur? 10 "An tu a magno illo vate benevolo, postquam prorsus te instruxit, “ matrimonn veniam impetrasti? hoc enim tempus est ingregliendi ordinem secundum, qui pro reliquis omnibus tibi satisfacere potest 11 Digno le aggresso almus meus, imperata facere cupiens, non « delectatus est Tune magistro jubente, an tua sponte, ut me honorares e " sylva advenıstı?' 12 VARATANTUış discipulus, audito nobılı hoc sermone Raghuis, cujus paupertatem jam e vase sacrificalı suspicatus erat, de re sua impetranda leuter tantum sperans, sic eum allocutus est 13 Omnes nos salvos esse scito, unde, te domino, civibus calamitas “ exstiterit? Quomodo, sole lucente, caligo hominum vsum obscurare “ potueril? 14 " Est tibi, fauste, reverentia erga honorandos, familiam tuam deceris, qua ipsis majoribus tuis antecellis •Ego vero ne tempore inopportuno " supplex ad te venerim yereor 15 "Tu, divitus tuis in loco idoneo depositis, solo corpore exsistens, appares veluti oryza, cujus fructu a sylvicolis decerpto, culmus tantum superest 16 Apte tu, unicus hominum regnator, inopiam tuam, ex sacrificio " ortam, ostendıstı nam lunæ, sensım sensimque a dus-consumptæ, orbis " decrementum magis est honorificum quam ejusdem incrementum 17 Interim ego, quoniam nullum mıhı alud negotium est, magistra mei optatum ab alio quodam impetrare enitar Bene valet Nubein " autumnalem, quæ aquæ molet effudit, ne chatakas quidem rogat 18 Magni'tatis discipulum, his dictis jam abiturum, rex retroens sic interrogaut "Quidnam, gnare, quantumse magistro tuo a te dandum est? 19 Tum illi, qui rite sacnficium instruxerat, et fastu superbiaque liber Herat, tribuum ordinumque domino discipulus goarus hæc narravit 66 16 GO 44 ·32 CAPUT V < ir 20 “ Cum integram scientiam adeptus essem, magnus vates a me ute " institutionis pretium.peteret rogatus est. 'Atque ille primo venerationem meam, quam per longum tempus sine ullo lapsu ei ostenderam, præmi “ loco numerayit 21 “Tum vero magister, precum mearum pertinacia irritatus, neque opum mearum tenuitatem respiciens • Pro scientiæ pretio,' inquit, 'tu quater decies centres centena millia argenti affer: 22 “ Equidem e vase, quo in cærimonus sacris usus es, mil nısı regis nomen tibi relictum esse colligens, nunc ob institutionis pretii magritudi nem molestiam tıbı afferre non auda? 56 6 6 C < 6 > 23 Unicus mundi dominus, qui sensibus a peccato revocatis vixit, lunam pulchritudine æquans, ita certior factus ab insigni allo Vedarum perito, sic respondit 24 “ Absit ut novum hoc mihi nascatur opprobrium, Vedarum peritum, pro magistro suo argentum petentem, desiderio suo haud impetrato, Raghue relicto abiisse ad alium virum munificum 25 " Tu in optima mea honorataque ignium habitatione quasi ignis quartús commorans duos tresve dies expectare velis, donec ego rem tuam peragere conabor 26 Faciam Ita Brahmanus ille lætus haud vanum ejus sermonem accepit, atque Racius, terram opibus repletam iutuens, argentum KuvŁr.I. eripere optavit 27 Incantamenta, quibus VABISINAS eum ad imperium consccraserat, tantam Ragil vi tribuerant potentiam, ut, veluti Indra nubis volatun, sic illius currus motum neqye oceanus, neque aer, neque montes impedirent 28 Tum Rachus pius, intelligens, vesper, Karlusa dominum, quem vicinum essc recordabatur, ' sur vincere cupiens, dormiut in curru, in quo urma sua deposuert 29 Vanc illum abire jumtum sin arario præfecti, obstupefacti, aurcom pluviam in medio qtario de calo decidissc certiorem fecerunt 30 Rex splendentem hunc auri cumulum, a Kuvira appropinquanto accepturo, KALTS: dedit integrum, velut: Sumerius collen, fulmine avulsutik.

·AJAS AD MARITI ELECTIOVEY PROTECTUS 33 #4 . 11 1 31 Ambo etiam ab Ayodhya incolis propter indolem suam celebrabantur petens, quia nihil appetut ultra id quod magistro suo daturus erat, rex, quia plus dechat quam petens desideraverat 32 Deinde KAUTSAS, magnus sapiens, lætys, jam rediturus, regem, qui divitias illas centum camelis atque mulis adveh jusserat, capite inchnato adstantem'manu tangens, sic allocutus est 33 « Quid mirum, quod eterra omnia desideria explet civium domını, qui legibus morem gert? tua vero potestas cogitationem excedit, quippe " ab ipso celo optatum tuum impetraveris 34 « Quodus aliud beneficium tibi datum supervacuum foret, quia omnigenæ felicitatis particeps es quare filium adipiscere, virtutibus suis " tibi similem, sicut pater tuus te celebrandum accepit? 35 lloc beneficium cum regi dedisset, vr sinctus redut ad magistrum suum atque rex breui tempore filium ab illo accepit, sicut animantes lucem a sole 36 Nam uxor ejus regia filrum repent, Kártikel A similem, Brau MAVIS hora, quam ob rem pater filium suum BrAJMANIS nomine AJAX appellavit 37 Crat ei eadem forma splendens idem robur, atque eadem majestas innata puer non diversus erat a patre sicut lucerna non differt ab altera, qua accensa est 38 relicitas, cum adire vellet eum, qui scientias a magistris rite edo ctus atque juventute progerminante imprimis pulcher eri parentis veniam petnt, sicut virgo prudens patris veniam petere solet 39 Tunc a BiTOJA, Ki athakaisihoum rege qui sororis INDUVATIS mariti electionem instituere folebat, atque AJAN jut enem accire optabat, nuntius aptus ad RACIUEU missus est 40 Racibus, conjunctionem cum rege illo egregiam putans, atque filium suum ea ætate esse videns, qua uxor ducendæ aptus esset, hunc cum exercitu msit ad opulentam Vidarbha regis urbem 41 Paratr'erant in itinere fils regni habitationes, omnes res necessarias un tentoris instruelas habentes et per incolarum munera ab habitationibus sylvestribus dnersæ, atque ambulacris in hortis reguis similes K ·34 CAPUT V C 42 Itinere finito exercitum defessum, cujus vex{lla pulvere obducta erant, castra ponere jussit in' Narmadæ ripa, in quả naktamálæ arbores leniter commovebantur a ventis, per aquæ guttas refrigeratis 43 Ibı elephantus ferus, temporum fissuris succo abluto puris, e fluvio emersit, descensu ejus in aquam jam anter indicato per apes superne volitantes 44 Dentibus suis, qui, vel'omni æris colore ablúto, nigris lineis sursum ductis distincti erant atque saxis perstricti, prodidit, se in Rikshavanas ripas lusisse { 45 Proboscide sua, quam facile tum contraxit tum extendit, cum stre pitu magnas undas dividens, apparuit ille, ripam petens, ac si clayos, ad quos alligatus esset, rumpere voluisset 46 Monti similis, retia palmitum plantarum aquaticarum pectore trahens, ipse aliquanto post "in ripam exsıluit, ante eum fluvi undæ, quarum moles aquosa ab illo ejaculabatur 47 Cum hic unus elephantus ferus alios domitos conspiceret, denuo effulsit in temporum rimis pulcher succu imber, qui per aliquod tempus immergendo in aquam ablutus fuerat 48 Alagni exercitus elephantı, cum succum ejus intolerandum, qui odore acrı saptachhade succum referens exstillabat, odorarentur, vehementissimos ducum labores ſrustrantes terga verterunt 49 Ille extemplo perturbavit militum castri, relicta a jumentis quæ ruptis vinculis aufugerant, plena curruum fractis rotis eversorum, militum que perturbate mulieres defendere admitentium 50 Regis filius, sacra præceptı memor, "Ne elephantus ferus occiditor! irruentem illum ut repelleret, sagitta in temporibus fernt, arcu non fortiter intenso 51. Ille va ictus, elephantı forma relicta, coram militibus attonitis induit pulcherrimum corpus, in acre pendens, tremulo splendoris orbe circum datum 52 Tum juicncm floribus, in arbore calesti naus, atque sua potestate allatis, conspergens, soce assumpta, fulgentem curonam circum pectus tuilm dentium splendorc augens, sic locutus est ·AJAS AD MARITI ELECTIONEM PROFECTUS 35 <6 54 53 MATANGÆ exsecratione, propter superbiam meam contra me pro- “ nunciata, elephantı corpore indutus eram, nosce me PRIYANVADAV, « filium Pri) ADARSAN Æ, Gandharvorum domini Magnus ille sapiens postea, cum supplex eum implorarem, ad clementiam rediit nam aqua non nisi ignis ardore adhibito fervida redditur, gelu iero est conditio ejus naturalis 55 6* Quando Asas, in Itsavákuis familia natus, tempora tua sagitta * percusserit, tum corporis tui splepdorem recuperabis' Ita vir pius me " allocutus est 56 “A te valido, cujus adspectum jam dudum desiderabam, hac exsecra- " tione liberatus sum Nisi mutuum tibi præstiterim officium, status mer recuperatio inanis erit 57 Accipe, amice, hunc arcum meum Gandharvicym, Stupefacientem appellatum, qui alio incantamento tenditur, alio relaxitur, quem qui “ tendit, ei nulla cædes ab hoste est timendo, sed victorram tenebit in manu 59 58 Quod attinet ad me, mitte pudorem, quoniam, etsi me pescutiens, * statim misericordia motus eras, ideoque me obsecrantem nolis repulsæ “ acerbitate affligere «« Esto 1 Ita locutus Asas, luna inter viros, pura Narmada aqua us eluens, erecto vultu, armorum peritus, ab illo, quem e vinculis liberaverat, arcus incantamentum accepit 60 Ita cum ambo, fato ordinante, ex caussa improvisa in vra amicitiam contraxissent, alter rednt in Charlrarathæ regiones, alter profectus est in Vidarbhos, fausto imperio jucundos G1 E1, urbis agrum ingredienti, obviam ivit Krathaharsılorum rex, cui adrentus illius maximum dederat gaudium, sicut oceanus undis tumescentibus obviam venit lunæ 62 Atque postquam ille præcedens humiliter eum in urbem introduxisset, felicitate pred;tus sic et operam dedit, ut populus ibi congressus Vidarbha regem adrenam putaret, AJAX vero herum 63 Occupauitque AJAS, Raghuis effigies, noras ædes amænas, a BHOJE ·36 CAPUT V. . $ 66 $$ 68 " præfectis humiliter indicatas, in quarum ara.ante portam vasa sacra repleta collocata crant, sicut amor occupat eam ætatem, quæ pueritiam sequitur 64 Ibi somnus, veluti amata, amantis desiderium cognoscere segnis, non nisi molta nocte appropinquavit oculis Ave, obtinere cupientis puellarum margaritam, ad cujus marıtı electionem regum cætus convenerat 65 Illum, celebrato ingenio præditum, cujus humeros pingues aurium ornamenta attraverant, et cujus membrorum unguéntum lecti stragulo detersum erat, mane cantorum filii, ipsi æquales, dulce cinentes, voce sua e somno excitabant 66 Aufugit nox, cordatorum decus, linque lectum? Nonne bifarım a creatore divisum est mundi onus? Cujus alteram partem pater tuus gestat insomnis, alteram portandı officium tuum est 67 “ Luna etiam, qua LAKSIMIS, obliviscens desiderium tui, somno oppressi, delectabatur, sicut mulier noctu a marito deserta, in cæli marginem vergens, amittit nitorem, ei similem, quo'vultus tuus splendet Quare oculis tuis jucunde apertis duæ statım res similitudinem "nanciscantur, oculus tuus, in quo pupula hılarıs movetur, et loti flos, m qúo apis volitat. “ Ventus matutinus flaccidos arborum Aores de pediculis aufert, lotisque, per auroræ radios apertis, sese immiscet, ac si alienis virtutibus “ sibi propriam reddere vellet odoris suavitatem, tui oris halitui anatum 70 Aqua frigida, quæ cecidit in arborum gemmas, intus rubidas, lucida sicut clarus unio in margaritarum corona, splendet summam præstuntiam nactı, sicut in labus tuis jocosus risus, dentium mtorem monstrans “Quond sol, calaris plenus, non apprret, tencbra statim aurora die spersr sunt dum tu, fortissime, in primo pugnantium ordine incedis, nuni pater tuus ipsc hostes destruit ? 72 "Soinno ab utroque Interc decusso, střatum linquung clephanti tur, jarrulis citonas tralientes quorum dentes, calicibus sitniles, tenere Hrort splcndore collustrati, resplendent 1c!ut aris vcna i sys fiue 73 Equills l'anáynenses, oculis loto similibus prædite, in.longis tentorius " relicati, somno relicto, calulo halitu maculapt sulis fossilts frusin, qua " ante los suspensa sunt. 69 64 46 71 44 # ·AJAS AP MARITI ELECTIONEM PROFECTUS 37 74 " Florum fasciculi, trbi oblati, marcescentes relaxantur, perdunt 64 lucernæ tremulum radiorum orbem, atque psittatus iste tuus, cavea 1nclusus, dulci voce imitatur vocem nostram, tui expergefaciendi caussa emissam 75 Juvenis, ita a cantoribus canentibus subito e somno excitatus, lectum reliquit, veluti Supratilas, deorum elephantus, expergefactus a cycnis regus, læte dulceque canentibus, reliquit Gangæ insulam 76. Atque tum ille, pulchris palpebris præditus, postquam nitus matutınos, libris sacris præscriptos, peragendos curaverat, a servis peritis vestibus idoneis ornatus, intravit cætum regum, electionis caussa adstantium .

·36 CAPUT V t D + 66 es & præfectis humiliter indicatas, in quarum ara,ames portam vasa sacra repletă collocata erant, sicut amor occupat eam ætatem, quæ pueritiam sequitur 64 Ibi somnus, veluti amata, amantis desiderium cognoscere segnis, non nisi multa nocte appropinquavit oculis AjÆ, obtinere cupientis puellarum margaritam, ad cujus mariti electionem regum cætus convenerat 65 Illum, celebrato ingenio præditum, cujus humeros pingues aurium ornamenta attraverant, et cufus membrorum, unguentum lecti strugulo de tersum erat, mane cantorum film, ipsi æquales, dulce canentes, voce sua e somno excitabant G6 Aufugit nox, cordatorum decus, linque lectum! Nonne bifariam ? " creatore divisum est mundi onus? Cujus alteram partem pater tuus gestat insomnis, alteram portandı officium tuum est 67 “ Luna etiam, qua Laksimis, obliviscens desiderium tur, somno oppressi, delectabatur, sicut mulier noctu a marito deserta, in cæl mar ginem vergens, amittit nitorem, ei similem, quo'vultus tuus splendet 68 Quare oculis tuis jucunde apertis duæ statım res similitudinem nanciscantur, oculus tuus, in quo pupula kruis moretur, et loti fles, in qúo apis volitat. 69 “ Ventus matutinus flaccidos arborum flores de pediculis aufert, " Jotisque, per aurore radios apertis, sese immiscet, ac si alienis yirtutibus " sibi proprium reddere vellet odoris suavitatem, tur oris halitui ennatum Aqun frigidi, qur cecidit in arborum gemmas, intus rubidus, lucidr sicut clarus uno in margariturum corona, splendet summum præstintiam nactı, sicut in Inbus tuis jocosus risus, dentium morem monsirins " Quord sol, calaris plenus, non apparet, tencbr statim wurori di spersz sunt dum tu, fortissime, in primo pugnantium online incedis, num pater tuus ipsc luostes destruit? 72 "Somno ab utroque Interc decusso, střntum loquunt cleplerntı tui firulas catenis trites quorum dentes, calicibus similis, tencro “ nurori splendort collatinti, resplendent clut iris kena in na vo fisso 73 "l'quells l'anàyrenses, wculis loto similibus perdite, in longs tintorne reliti, Anino rzlicto, calido halitu moculant silis fussilis frusta, qu! " ante los 5x nsa kunt $ 66 70" # .

·AJAS AP MARITI ELECTIONEM PROFECTUS 37 1 74 ** Florum fascicult, tibi oblati, marcescentes relaxantur, perdunt «« lucernze tremulum radiorum orbem, atque psittatus iste tuus, cafea inclusus, dulcı yoce imitatur vocem nostram, tui expergefaciendi caussa f + emissam 75 Juvenis, ita a cantonbus canentibus subito e somno excitatus, lectum eliquit, velutz Suprathas, deorum elephantus, expergefactus a cyonis regus, læte dulceque canentibus, reliquit Gang& insulam 76 Atque tum ille, pulchris palpebris præditus, postquam ritus matu trnos, libris sacris præscriptos, peragendos curaverat, a servis pentis restibus uoneis ornatus, intravit cætum regum, electionis caussa adstantium .

·( 38 CAPVT VI MARITI (ELECT10 DESCRIPTAC 1. CONSPEXIT ibi hominum regnators, pulchris vestibus indutos, in solus, quæ in pulvinis splendide ornatis collocata erant, sedentes, atque deorum, curribus cælestibus vectorum, pulchritudinis æmulos 2 Qui cum conspicerent AJAM, KAMADEVÆ similem cu. Sivas, RATIS precibus cedens, corpus reddiderat, animus eorum spem INDUMATIS obtinendæ abjecit 3 Juvenis ille per viam gradibus constructam in pulvinum a Buoja india catum ascendit, sicut leonis catulus per saxi scopulos in altum montis cacumen 4 Postquam consederat in solio ģentmis fulgente, atque stragulis eximii coloris tecto, pulchritudine sua potissimum comparandus erat KÁRTIKEVA, paronis dorso insidenti 5 In illo regum cætu pulchritudo, eximio suo splendore v\.ntuenda, lucebat millifariam divisa, veluti fulgur in nubium ordinibus In mcdio corum, qui splendidis vestibus ornati in pulcherrimis sellis sedebant, Raguvis filius splendorc suo elucebat, sicut Párnátas arlor inter reliquas arborcs cælestes 7 Omnes ck rum ocult, rcliquis regibus neglectis, in illum comchebantur Bicut apes, arboribus florentibus relictis, considunt in eleplianto furo, cujus tuinpora liquore stillant 8 Tuin regum catu, c luna solısque familiis oriundo, a praconibus atemmatuin gveritis celebrato, funio, qui cr aloc incensa undiquc adduccbatur, ad 1cailla ascendente, 9. Solemni instrumentorum clangorc e conchis inflatis undiqnie calı spatii ·JARITI ELECTIO DESCRIPTA. 39 personante, atque payones, qui in sylia prope urbem habitabant, ad rehementissimas saltationes uthpellente; 10 Virgo conjugem electura, nuptialibus vestibus induta, sedens in curru quattuor rotis instructo, quem comitatu cinctum vir trabebant, ingressa est ,per viam regiam, quæ inter pulvinos relicta erat ll. In hac puella, eximia inter res a BRAHMANE creaxis, atque unico centum pculorum scopp, regum animi erant' defixi, copora sola in sellis remaneband 12' In regibus, quorum desideriun in alım conversum erat, varie actiones, amorem indicantes, atque anını eorum affectionis nuntiæ eumiæ, conspicie bantur, ut in arboribus variæ ramorum pulchritudines 13. Alus loti lusoriæ caulem manu amplexus, in gyrum eam rertebat, ita ut folia tremula apes adiolantes lenter putsarent, atque pulus in calice in orbem vokeretur, 14 Alus ludendo pulchram faciem oblique vertens, serta, quæ de humeris delapsa in armillæ, gemmis distinctæ, extremitate hærebant, solrens in locum suum reponebat 15 Alus pulchris oculış leniter retro versis, pede suo, cujus digiti leviter inflexz erant, et qui unguibus huc illuc versis splendebat, scabellum aureum fricabat 16. Alus brachuo siustro seller innitens, atque adeo humerum nimis extollens, dorso curvato serta sua dirumpens, colloquio cum amico intentus erat. 17. Alms juvenis subpallidum hetahe folmum, quod ad puellam alliciendam in aure sua suspenderat, discerpebat unguibus, puellarum clunes demul. cere adsut tis 18. Alus manu sua, cuyas palna loti instar fulra erat, atque lineis vexudun repræsentantibus notata, ludens te seras jiciebat, armillarum gemmearum splendore collustratas. lius alteram manum, inter cujus digitos gemmo splendebant, admovebat diademat, quası de loco suo delapso, quamuis bene illud compositum 19 esset ·O 40 CAPUT VI 66 22 { 23 20 Tum ŞUNANDA janitrix eloquens, regum factis stirpibusque auditis, puellam primo ad Mſagadhæ regem ducens, viri inśtar sic locuta est 21 " Hic est rex in Magadha sedem habens, defensor eorum qui tutelam ejus implorant, profundo ingenio, populi sui exhilaratione famam adeptus “ PARANTAPAS appellatus, nomini suo respondens “Sint sane mille alu reges, hoc uno terra juste regi dicitur nox, * licet astris, stellis atque planetis abundans, luna sola collustratuſ " Hic continuis sacrificis peractis, perpetuo INDRAM invocando, per longum tempus Sacuis cincinrfos, in pallıdas genas dependentes, floribus “ cælestibus nudatos fecit " Si ab hoc eximio manum tuam accipi vis, Pátalıputræ mulierum, “ ad palatu fenestras sedentium, oculis, urbem ingrediens, affer oblecta tionem 25 Quæ cum illâ dixisset, puella tenera, cujus madhút æ florum corona, dúrræ gramine distincta, paullulum deciderat, recta corpons inclinatione, nec quidquam dicens, illum repudiavit 26 Tim illa, portæ custodiæ præfecta, filiam regiam ad alium regem adduxit, velut undæ linea, senti datu orta, cycrum regium in Nánasa lacu fert ad aliam lotum 24 66 19 66 C 27 Atque allocuta est illam "Hic est Angæ rex, cujus formosz juventas " ab ipsis cælı puellis cxpetitur ille, cujus elephantı domiti sunt per uros, qui hujus artis præcepta conscripserunt, quamqam in terra vitens, “ Indi arco quası regno fruitur 28 " Ille hostium feminis Incrymis effundere cogens, qur magnitudine margaritas irquabant; pectora carum circumdedit margantarum lineis, quas sine filo ns injecit 29 “Par illud dezriim, Suis atque SARASIATIS, quir natura sua in " duensis commorantur locis, in illo conjunctim habitant tu, bcata, pul "chrituclinc tua nc soce suis digni es, qur caruin tertia 514 30 Se puella, oculum ab Angre rege riertens, matris nmıcım progredt juesit. non quin rer ille desiderindus fuisset, nec quin iper recte cerere Haluissct , Aell dnes t sunt liominum inclinatioces ·MSARITI ELECTIO DESCRIPTA 1 33 CC + CG 31 Deinde portæ præfecta INDUMATI regem monstrant, hostibus intolerandum, imprimis conspicuum, veluti lunam recens ortam 32 ** Hic est Avantis dominus, longis brachus, lato 'pectore, gracılı ac " tereti corpore fulget veluti sol a VISVAKARMANE diligenter cote acutus " redditus · Pulvis in expeditionibus ejus, integra potestate prædit, ab equis præcedentibus excitatus, splendorem, e gemmis in regum vicinorum ver- “ticibus promicantem, obscurum reddit 34 Hic utique, haud procul habitans a SIVA, lunam in vertice gestante, in Maháhála commorante, vel in obscuro mensis dimidio cum mulieribus surs fruitur noctibus luna collustratis 35 “Tu, cujus femora duobus rambha truncis similia sunt, animone tuo desiderium est, cum hoc rege juvene ambulandı in nemoribus con- "tinuis Sipra undarum r'entis commotis?' 36 Ut nelumbium in sole, sic puella tenerritha nimum non fixit illo, qui propinquos lumine suo collustrabat, ut sol nymphæas, et qui hostes vigore suo exsiccabat, ut sol paludes 37 Deinde ante Anupce regem illam collocans, SUNANDA rursus allocuta est formosissimam illam Dei creaturam, interioris loti partis colore fulgentem, virtutibus eximiam, pulcherrimis dentibus præditam 38 " KÁRTAVÍKras pius, qui in pugna mille brachus gaudebat, et in octodecim insulis tropæa erexit, side æmulo regis nomine fruebatur' 60 66 39 “ Arcu armatus in fronte apparens, instructor ille vel 10 animis hominum facta humilia suppressit, simulac scelers cogitatio onebatur 40 In cujus custodia Lankæ rex, cujus brachium arcum tendens mm- “ motum stetit, qu. Inprax deyicerat, ex orum suorum serie ingemiscens, liabitavit, donec ille plaçatus erat. 41 * In ejus prosapia natus est hicce rex PRATÍPAS, Vedarum peritos "' colens, per quem probrum illud, quod SRIs ob vitia, cum protectione quam præbet connexa, incurnt, scilicet esse eam indole mobilem, er. ** stinctum est 2 ·42 CAPUT VI. 42. "Ei, ignem in prælio comitem adepto, acuta Rámæ securis acies, Kshatriyorum exstingrix, non acutior visa est quam loti folium. .. 43. “ In' illius, Songis brachiis præditi, gremio LAKSHMIS Eade, si “ desiderium tibi est, per palatii fenestras conspiciendi Revam, undarum, “ lineis jucundam, atque Mahishmatis vallo quasi cingulo circumdatam.” 44. Sed fexºille, jucundissimo adspectu, puellæ non 'placuit, veluti nymphæis luna, pleno orbe, quando autumnus nubium tegumentum dispulit. 45. Tum feminarum conclavis janitrix, SUShenani ostendens, Súrasena principem, vel in altero mundo laudibtis elatum, utramque stirpem suam, moribus puram, illustrantem, sic allocuta est puellam: 46. “Hic rex sacrificus a Nipa descendit; illum ingressæ virtutes, “ veluti animalia tranquillum Sancti eremum ingressa, innatam mutuam « discordiam exuunt:

·MARITI ELECTIO DESCRIPTA. 43 qua prope ANGADAV, Kalingæ regem, brachia armıllıs cinctum, hostium partes exstinguentem, substaterat 54 “Hic est Aahendræ montis oceanique dommus, robore Mahendram montem æquds, in cujus expeditionibus præcedit quası mons ille sub forma elephantorum bellicorum, liquorem e temporibus stillantium, 55 "Ille sayıttanorum optimus, pulchns brachus præditus, in utroque “ brachw gerit lineam, arcus nervi ictibus ,ductam, quasi duas captivæ " hostium Felicitatis vias, lacrymis collyro mixtis irrigatas 56' “ Quem in ædibus suis dormientem excitat e somno oceanus vicinus, gravı sono suo tympanum, quo huræ indicantur, antecellens, undis per or ædium fenestras conspicuis 57 “ Cum illo ambula in oceani litore, palmarum susurro personito, " dum sudor tibi sedabitur ventis, qui ex alis insulis caryophyllorum flores advehunt” 58 Vidarbhce regis sbror minor, forma sua alliciens, quamquam ita per illam allecta, ab illo discessit, sicut LAKSHI's, e longinquo per mores hominis adducta, discedit ab eo, cui fatum adversum est 59 Deinde jantrix, accedens ad urbis a serpentibus appellatæ dominum, forma sua dus similem, BẢOJæ sororem, prius his verbis admonitam * Huc vultum adverte, perdicis oculis prædita!' sic est'allocuta 60 “Hic Panduum rex, humeros certis pendulis ornatus, membra san- " talo flavo unctus, apparet veluti montium princeps, torrentibus stillans, * scopulis sole povo tinctis 61. " Lum, qui in sacrificio post Asvamedham peracto corpus suum Laverat. AGASTYAS, mągni Vindhva montis coercitor, qui oceanum exhaustum reliquerat, blande interrogavit, num bene e verterit balneum 62 Insolens alle Lanha rex olim, postquam cum hoc rege, qui telum ægre obtinendum a Sivanmpetraverat, Janasthan devastationem trens, pacem composuisset, ad IIDRÆ cælum expugnandum profectus est 03 "Manu tua per hunc, e nobılı stirpe ortum, rite accepta, tu, terra instar gravis, regionis meridiopalıs, oceano gerhuis repleto cractæ, * æmula evade 64 " Continuo delectari velis in Malayæ montis campis, ubi tdmbulæ > $6 14 ·44 CAPUT VI. && " brachiis suis púgas, arbores amplectuntur, ubi santali arbores elarum * brachiis cinguntur, et tamálarum folia sparsa jacent. 65. " Hujus principis membra loti instar cærulea suht, atque tenerum “ tuum corpus rochane unguenti instar flavum; quare vobis, sicut fulguri et nubi, sit conjunctio, ad utriusque pulchritudinem augen- “ dam." 60. Sed consilium illius locum non invenit in animo Vidarbha regis sororis, sicut lunæ radii in nymphæa, quæ non nisi sole conspecto flores aperit. 67. Quemcunque regem puella maritum electura præteriit, sicut noctu trepidans facis Aamma, is ædificii in via regia instar in caliginem recessit. 68. Puella adstanţe, RAGHUIS filius incertus erat : eligetne me, an “ non?" sed dextérum ejus brachium, ea parte qua armilla cinctum est tremens, dubium ejus dispuļit. 69. Puella, postquam ad illum in toto corpore labis expertem pervenit, alios reges adire cessavit: eteninf apum examen, floridam sahakáram aggressum, non amplius aliam arborem desiderat. 6 ·VARITI ELECTIO DESCRIPTA 45 gloria præditus, qui sacrificio nonagesimo nono peracto destitit, INDRA invidiæ leniendae caussa . << 6 71 66 46 ¢¢ 6 75 "Illo terram moderante, ne ventus quidem turbabat feminarum ebriarum in media horti via somno sopitarum vestes, quis eas abripiendi caussa minum extendere ausus esset? 76 Ejus fihus, RAGHUS, locum patrum tenet, qui magnum sacrificium Visvajit peragens opes suas, e quatiuor mundi regionibus collectas atque adauctas, usque ad yas terrenum efflıdıt Cujus gloria'infinita, quæ montes ascendit, ad maris fundum perveinit, serpentum habitationem ingressa est, ipsumque cælum attigit, quantitate definın nequit 78 " Ex illo juvenis iste AJA natus est velut e cæli domino JAYAN- TAS, qui, ut juvencus tauri instar, sic patris instar grale terræ onus portat 79 Eligas tu eum, qui stirpe, pulchritudine, recenti ætate, raruisque cuirtutibus, inter quas modestia elucet, tibi congruus est jungatur gemma cum auro! 80 Tum SUWAND E ioce cessante, filia regia, pudorem exuens adspectu suo amore splendente, qaasi corona solemni, juvenem accepit 81 Pra modestia illa amorem suum in hunc juvenem effari non potuit, sed hic e tenero corpore puellæ cincinnat processit quasi sub pilorum horrentium specie 89 Janitriy, cum amicam in hoc statu videret, subridens sic locuta est " Veneranda, alorsum eamus! Sed puella indignata oculis obliquis eam adspexit 83 Illa, cujus femora carpis similia erant, per ducis suæ manus sertum puliere odorato flarum, veluti amorem suum corpore indutum, RAGHUIS filu collo justo loco injici fecit 81 loc sérto, felicibus floribus nexo, in latum pectus dependente redimitus, juvenis eximius Vidarbha regis cororem brachiorum vinculum collo suo injecisse putabat 85 “ Ecce hAUYUDIN cum luna nubibus vacua conjunctam Ecce

·46
CAPUT VI
“ JAHNUIS filiam immersam in oceanum, ipsi congruum !" Hæc verba,
regum auribus acerba, cuna voce exclamabant cives, lætantes conjunctione
amborum, similibus virtîtibus præditorum
86 Erant ibi ab altera parte læti sponsı amıcı, ab altera tristis regum
orbis, sicut primo mane in lacu nelumbja Aores expandunt, dum nym- a
phæarum sylva somno est sepulta
.

·( 47 ) CAPUT VII 1JXS VIOREM DUCIT. 1 Tua BHOJAS, Vidarbhe rex, sororem suam cum marito idoneo conjunctam, veluti Devasevar cum SKANDA, secum ducens, urbem ingredi paratus erat 2 Reliqui principes etiam, planetarum matutinorum instar paullum splendentes, n'exercituum suorum castra abierunt, 'propter desiderium suum de IV DUBLATI obtinenda frustratum in vultu et habitu iram expri mentes > 3 Sachis scilicet propinquitatis potentia nemo ibi erat, qui marıtı electionem turbasset, ideo, etiam regum cætus, quamquam KAKUTSTHIDA. Buccensens, quietus mansit 4 Sponsus cum uxore ingressus est viam regiam, undique recentibus donis stratam, portis INDRÆ arcus instar splendentibus ornatam, vexillorumque umbra a solis ardore defensam 5 Tum urbis feminæ in ædibus, aureis fenestris instructis, illum videre cupientes, alus openbus neglectis, hæc fere agebant 6 Alia, subito ejus videndi caussa accurrens; crnes, quorum corona vinculo soluto in aere volitabat, manu quidem tamdiu continuit, sed religare non cogitauit 7 Alia, pedem a famula ornatrice sustentatum, pigmentoque stillantem retrahens, incessu jucundo neglecto, usque ad fenestram semitam duxit lacca distinctam 8 Ala, dextrum oculum collyrio ornata, sinistro adhuc vacuo, eodem modo ad fenestram accurnt, penicillum manu tenens ·48 CAPUT VII. 9 Alia, oculos ad fenestram advertens, vestis nodúm, currendo solutum, non religavit, scd adstitit vestem cohibens, manu, cujus ornamentorum splendor umbilicum coKustrabat 10 Alia cum festinanter cxsılırct, angulum cjus, imidio gemmis distinctum, atque quotics illa negligenter pedem poneret, ulterius delabens, denique non nisi extremo vinculo in pollicis radice hæsit 11 Fenestrae earum dulci cupidine motarum faciebus, siceram redolentibus, in quibus oculi apum instar motitabantur, ocłupatæ, quası relumbus ornatae erant 2 3 12 Illæ feminæ, RAGHUIDAM oculis launentes, non ad alias res animum advertebant, sed reliquorum sensuum actio omnino in oculos quası ingressa erat 13 "Recte fecit BHOJ E soror, quod, etsi a regibus nondum yısis expetita, conjugis electionem præferebat quomodo enim aliter amatum ipsi “ similem nacta foret, sicut LAKSHMIS VISHNULM? 14 “ Nısı animantium. qonunus hoc par, pulchritudine mutuo deside- “ randa præditum, conjunxisset, in his ambobus sane nisus ejus formam " Venustam creandı inanis fuisset 15 " X certe olim erant Ratis et Rånas, quqniam vel inter mille reges puella hunc sibi congruum adepta est animus enim conjunctionis in priore vita memor est 16 Hos sermones auribus blandientes ex ore feminarum urbis audiens, juvenis uxoris suæ fratris ædes, solemni apparatu splendentes, ingressus est 17 Ibi BHOJ sacerdos, igni similis, postquam butyrum aliasque res Acvi sacrificaverat, hunc matrimonu testem faciens, puellam et sponsum copulavit 18 lilius regius, puellæ manum sua mạnu arripiens, magis etifm splen. debat, ut chútas arbor suo ramo ucinæ asoræ fruticis ramum amplectens 19 Horrebant pili in brachio sponsi, sudabant digit puellæ, manuum junctione amoris agitatio inter ambos æque quasi erat duisa 20 Amborum adspectus ultro citroque solantes, prope oculorum angulos directs, sed retrcui simulac in line actione in se inuicem meiderent, dulci pudons freno cocrccbantur.

·AJAS UXOREV DUCIT 49 5 21 Splendebant ambo, igriem sursum flagrantem'dextrorsum circumam. bulantes, sicut dies et nox conjunctim in Merus planitiebus versantes 22 Sponsa, pulchris clunibus prædita, atque perdicis exsultantis oculis, a magistro illo BRANNANI simili jussa, pudenter grana in ignem injecit 23 Prodntque ex igne fumus purus, butyr, samis surculorum et farris odorem spargens, qui, ferticę suo in humeris illius recumbens, per aliquot tempus apparebat veluti filos, aures ejus ornans 24.. Fumo sacro in faciem puellæ acto, 'oculi illius collyrıı liquore suffundebantur, sémiusta granorum germina annulorum instar in aure ejus conside bant, atque genæ ejus fuscabantur 25 Deinde ambo, puella et juvenis, in sella aurea sedentes, a patribus familias, a rege cognato et a feminis nuptis justo ordine granis humidis conspergebantur 26 Ita cum rex, BHOJARUM famılıæ lux, sororis matrimonium perfecis set, felicitate eximia præditus, ministros singulis regibus justos honores tribuere jussit 27 Illi, iram suam suh gaudu signis occultantes, lacuum tranquillorum instar in quibus crocodili latent, regem salvere jusserunt atque abierunt, sub munenbus oblatis qudsi reddentes ei honores acceptos 28 Reges, postquam pactionem fecerant de conatu suo perficiendo feminam illam delicatam, tempore opportuno adipiscendam, rapturi, AJÆ viam obsidentes stabant 29 Krathakaısıhorum dominus etiam, sororis matrimonio absoluto, opibus facultati suæ congruis in dotem datis, RACHUIDAM dimisit ipseque secutus est 30 Trinoctium cum Aja, per tres mundos celebrato, in itinere commoratus Kundinæ urbis dominus ab illo reversus est, veluti luna sub Parvanis finem solem relinquit 31 Jam olim bi reges RAGHUI, Kosalæ principi, ob opes unicuique eorum erep succensuerant, ideo nunc congregati filium iilius puellam eximiam nactum esse haud æquo animo ferebant 32 E1, Baojz sororem secum abducentı, superba regum caterra viam 0 ·CAPUT VII. 1 4 f obsedit, ut IndRÆ inimicus Vishnuis habitationem, quæ splendorem a Bali datum accepit. • 33. Juvenis ille, ministro patrio cum multis militibus, uxoris custodiam committens, regum, cohortem excepit, sicut Şonas fluvius tumidis undis fluvium cælestem, Bhagirathım. 34. Pedes peditem adoriebatur, curru vectus currus heroem, equo vectus equo insidentem, elephanti dux elephanto vectum. Singuli similes adversarios eligebant in prælio. 35. Tubis strepentibus sagittarii, quorum voces distingui non poterant, non stirpium suarum nomina exclamabant, sed litteris in sagittis scriptis nomina sua nobilia mutuo sibi indicabant. 36. Pulvis, in certamine ab equis excitatus, curruum orbibus densatus, elephantorum aurium ictibus dispersus, velı instar solem involvebat. '. 37. Vexilla pisciformia, oribus venti vehementia apertis, densum pulverem ab agminibus excitatum bibentes, apparebant veluti pisces véri, recentes aquas turbidas bibentes. 38. Cognoscebatur currus rotarum strepitu, elephantus tintinnabuli agitatı sono, apsique milites, ducis qui nomine exclamato, in denso pulvere se invicem distinguebant. 39. In diffusis hisce pulveris tenebris, oculorum viam obstruentibus, cruoris flumen, ex equorum, elephantorum et militum vulneribus manans, soli recens orto similis erat. 40. Pulvis ille, cruore a solo abscissus, supere vento agitatus, apparebat veluti ſumus ortus cx igne; cujus carbones ardentes soli remanserunt: 41. Curru vecti, simulac torpor ex ictu ortus cessayerat, aurigas suas in curru stantes increpantes, equis retro actiş, eum, a quo percussi fuerant, cxillo recognoscentes, furore adoriebantur. 42. Sagittariorum sollertium sagittæ, quamquam in media via per sagittam inimicam disecem, ob ipsarum celeritatis impețum vel anterioribus parubus, cuspide munitis, metam attingcbant. 43. Cleplantoruin congressu ducum capita, quamquam per discos, nuld & C > ·AJAS UXOREV DUCIT 51 1 31 . re culæ instar acutos, abscissa, crinibus per accipitrựm ungulas turbatis, non nisi multo post in terram decidebant 44 Miles de equo pugnans hostem, quem ictu percusserat, cum ille ictum reddere non valeret, non ultro percutiebat sed illum, cujus corpus in equi cervicem inclinatum pependit, respirare optabat 45 Elephantı, militum loricatorum, animæ prodigorum, ensibus stricts in magnos dentes cadentibus, perterrit), ignem elicitum proboscidis hu more exstinguebant 46* Pugnæ locus, capitibus per sagittas abscissis quasi fructibus abun dans, lapsis galers quasi poculis tectus, cruore quasi vino irrigatus, appa rebat veluti mortis epulæ 47 Brachu cujusdam partem, avibus ab utraque fine laceratam, lupus, armillæ cuspido in palato vulneratus quamquam carnis amantissimus Jiciens illis reddidit 48 Miles aliquis hostis gladıo capite truncatus, illico in curru cælesti sedem occupans, jamque femina cælesti a latere sinistro sedente truncum suum adhuc in prælio saltantem conspexit 49 Alu duo milites qdorum aurige necati erant, eodem tempore aurige atque pugnatores evadebant, dein equis privats clavis eminus pugnabant, quibus diffractis, brachis luctan aggrediebantur 50 Alu duo vulnerati inter se pugnantes, eodem tempore animam exha labant, sed vel immortales facti unam eandemque Apsarasem petentes pugnam continuabant 51 Utrumque agmen variam cladem variamque victoriam mutuo patiebantur, sicut tumidæ duæ magni oceani undæ, duobus ventis a fronte et a tergo mutuo fiantibus 52 AJAS, vel exercitų suo ab hoste profligato, magno robore præditus hostium agmen adortus est etenim vel fumo per ventum dispulso ubi fænum est, ibignis 53 Unus ille vir superbus, curru vectus, pharetra, lorica atque arcu instructus, regum agmen coercebat, sicut magaus aper oceani ftuctum sub mundı ætatis finem extumescentem 51 Conspiciebatar alle in prælio, pulchram suam dextram pharetræ or 3.

·52 CAPUT VII admovens, pugnatoris arcus nervus, semel ad aurem usque intensus, gignebat quası sagittas mortiferas 55 Sparsit ille terram hostium capitibus, quorum labia træ morsu rubra erant, distinctas rugas sursum contractas ferentibus, sagittarum ictu cervici bus detruncatis, sævumque vultum ostendentibus 56 Illum adorti sunt cuncta reges accerrimo impetu, cunctis exercitus agminibus, elephantis et reliquis, omnibus telis loricas perrumpeñtibus 57 Ille, curru multis hostium' telis obruto, solo vexıllı cacumine erat cognoscendus, sicut prima dies, nive mersus, sole paullulum orto 58 Summi regis filius juvenis, pulcher veluti amoris deus florbus armatus, nequaquam quietis cupidus, telur Gandharvicum, a PRIYAMVADA acceptum, obstupefaciens, contra reges adhibuit 59 Illico regum exercitus, somno oppressus, stetit imanibus in arcu tendendo impeditis, galearụm retibus in humeros delapsis, corpore vexillorum perticis innixo GO Drinde juvenis, concham admovens labris suis, quæ amatæ gustum perceperant, inflavit illam, apparuitque unus ille car ac si gloriam manibus suis collectam, corpore indutam imbiberet 61 Illius milites, conchæ sono recognito aggressi conspexerunt illum inter hostes devictos, veluti lunam, illi similem, micantem in lotorum sopitarum medio 62 Scripsitquerlle sagittarum cuspidibus, cruore tinctis, in regum lexillis hrcce verba "Ilodie gloria sestra a Raguvida crepta est, propter " miscricordiam vero non itidem vita sestra!' 63 Ille uno brachuo in arcus extremitatem innitens, crimbus galea detracta dilapsis, fronte sudons guttis tecta, ad amatam accedens sic locutus s c$t ·AJAS UXOREVI DUCIT 53 06 Quamquam gaudio affecta, tamen pudore victa non per suam ipsius, sed per amicarum vocem hmatum allocuta est, sicut' tellus, recentis pluvia guttis ngata, nubium turbam alloquitur per pavonum clamorem 67 Tum alle, pede sinistro regum capitibus imposito, vitiorum expers, uxorem non vituperandam secum abduxit, eratqueilla, cujus crines curruum equorumque pulvere fædati erant, illius quası Fortuna Victrix, corpore induta 68 Victorem illum redeundem, uxorem celebrandam adeptum, salutauit RACHUS, qui jam antea rem cognoverat, atque illi stirpem suam committens, ultimæ liberationis viam ingredi cupiebat' etenim vin e Solis stirpe natı, quando generis sui adest sustentator, non amplius cum familia vi unt ·( 54 ) CAPUT VIII AKE LIAENTATIO C nam 1 Tunc igitur Raghus pnnceps fillo, qui felicem'matrimonu funicâlum « gestabat, terram quoque, quası alteram<INDUMATIM, in manus tradidit 2 Quod alu regum filui facinoribus sibi proprium facere student, id cum illi contingeret, Asas accepit, quia pater jussit, non fruendi cupiditate 3 Tellus una cum illo aquis a VASISHTII A allatis unctionem passa, pura exhalatione annuntiabat quasi, desideria sua expleta esse 4 Ille a magistro suo, Atharlanis gnaro, consecratus, hostibus suis ægre impugnandus erat nam pietas cum virtute bellica conjuncta, est sicut ventus ignisque conjuncti 5 Ches hunc principem RaghuEN putabant, Juventuti redditum illius non solum felicitatem £ed omnes etiam sirtutes nactus erat Duæ potissimum res cum duabus alus rebus faustis conjunatæ eximie splendebant prosperum regnum patrium, cum Aja, ejusque recens julentus cum modestia 7 Longimanus ille temperanter fruebatur terra, modo occupati, selut uxore nuper ducta, nc nimia sehemcntia anxiam cam redderct Iquidem a principe dilectus sum! Ita unusquisque caufi cogita- , nequc alle quemquam negligcbit, sicut occanus vel centum fluvos 9 Ille, neque nimis accrbus, nec mollis, sed mediam siam cligens, ut sentus arlores, sic riges flectebat, non radicitus eos cicllens To Se Ragils,filium sulim inter cives al virtutes suas cclebratum sadens, ab ommbus rebus exitio obnoxiis, sel in calo commorantibus, deside. 8 bat, TIUM It Out ·AJÆ LAMENTATIO 55 11 Etenim principes a Dılípa oriundi, fortuna sua filus probis tradita, ætate ultima, arborum cortịce induti, casti eremitarum vitam ingrediuntur 12 Qui cum in eo esset, ut in sylvam recederet, filius capite suo, diademate splendente, ad patris pedes se prosternens, ne ipsum relinqueret oravit. 1 . 13 RAGIU filu amantissimus, satisfecit desiderio blius, lacrymas effundentis , sed ut serpens cutem, sic ille dignitatem relictam non resumpsit 14 Ultimum ordinem ingressus, in domicilio extra urbem habitans, sensibus domitis, colebatur ille a Felicisate, qua filius fruebatur, velut a nuro 15 Stirps illa, rege pristino in tranquillitate versante, Dovoque rege modo orto, similıtudinem gerebat cæli, in quo luna occidit et sol ortus est 16 Raghus et RAGHUIDES, eremitæ et principis signa ferentes, adspiciebantur ab hominibus, quası terram aggressæ partes dvæ duarum virtutum, ultimam liberationem et magnum incrementum adeptarum 17 AJA», ad regnum invictum ineundum, cum ministris administrationis gnaris se conjunxit, RAGłus, ad locum sempiternum obtinendum, cum viris sanctis, fiducia dignis, convenit, 18 Princeps juvenis, ut cum saluti consuleret, judicis sellam occuparit, senex, ut in solitudine animum ad contemplationem divinam applecaret, sellam sacro gramine purificatam 19. Alter regiæ potentiæ vigore reges vicinos un potestatem suam redigebat, alter meditationis exercitatione quinque corporis spirationes 20 Recens princeps inimicorum in terra conatuum fructus in cineres convertebat, alter in actionibus suis cognitionis fiamma comburendis versabatur Ajas sex illas virtutes exercebat, pacificationem scilicet et reliquas, RAGHUS vero, constanter glebam et aurum æqui pendens, tres qualitates vincebat. 22 Neque novus rex, firmus in actionibus, donec inceptısui fructus prodirent, a conatu desistebat, neque senex, firmo animo, a meditatione exercenda, donec summum numen conspiceret. > 2) ·56 CAPUT VIII 23 Ita uterque, alter hostes, alter sensus vigilantes, et utrorumque incrementum reprimentes, prosperitatis et ultimat liberationis studiosi, sui quisque voti compotes facti sunt 24 Raghus vero, æquis oculis omnes res adspiciens, postquam aliquot annos, filio obsequens, peregerat, divina sua meditatione attigit spiritum æternum, ultra tenebras commorantem. 25 RAGHUIDES, patrem 'e vita abnsse certior factus, postquam diu lacrymas effuderat, ignis cultor, una cum rendicis religiosise sine igne supremas ei solvit cærimonias 26 Atque sacrorum patribus faciendorum gnarus, exsequias illius ‘instituit, unice patris amore motus etenim qui hac via e vita egrediuntur, liborum a filus offerendorum haud cupıdı sunt 27 Ille postquam per viros officiorum peritos patrem, summam viam ingressum, haud lugendum imperasset, dolore lenito, arcu intenso mundum suo unius imperio subjecit 28 Tellus et INDUBATIS inuida, virum adeptæ, robore vırılı eximium, alla gemmarum copiam produxit, hæc filium procreavit fortissimum, 29 Qui, solis instar splendens, gloria sua in decem regionibus celebratus, Raux pater, viris gnaris sub Dasaratha nomirte innotuit 30 Ajas vero rex, cumʻper vedarum studium, per sacrificia et prolem vatibus, Duis et Manibus debita solvisset, solis instår, halone vacui, splendebat 31 Potentia sua utebatur, ad miseros timore liberandos, magna sua scientia, ad sapientes honorandos, non solum opes illius principis, sed etiam virtutes ejus aliorum usui patebant 32 Is, caves observans, felici prole præditus, olim cum regina ambil. lasit in sylsa, urbı vicina, ut I'DRAS, deorum modcrator, cum Sacit in Wandano lorto 33 Tum NARADAS, ut Sivas, in occmm micridionalis litore Golarne cummorantem, rmx cantu dclectarct, ca va aggressus est, qua sol redit n Mpitentrion 34 Veliemens sentus, quis graui oloris cupidine actus, dripuit c sero tun, floribus non timestnbus nuaum, cithin icrtici impositum $ ·AJÆ LAMENTATIO 57 " 35 Vatisque cithara, apsbus flores sequentibus circumvolitata, lacrymas effundere videbatur, senti insolentia elicitas, collyrio mixtas 36 Sertum illud immortale, mellis odorisque præstantia omnium plantarum splendorem, anni tempore productum, excedens, aptum locum invenit in turgentibus mammis uxoris regiæ amatæ 37 Vin exımn uxor, cum adspexisset sertum iilud, quod non mısı temporis momentum pulchras mainmas amplexum erat, exanımıs oculos clausit, sicut KAUMUDIS, quando luna a Ráhve erepta est 38 Corpore suo sensibus relicto collapsa, maritum etiam concidere fecit nonne una cum olei gutta delabente lucernæ flamuna etiam in terram decidit? 39 Confusa utriusque pedissequorum lamentatione perterntæ, aves, in lotus habitantes,' eodem quası dolore motæ, ibi in questus effundebantur 40 Regis torpor Alabellorum ventilatione alusque remedus mox sędabatur, alla vero in eodem statu remanebat nam inedicina adhibita, non nisi vitæ pars supersit, valet ad sanationem 41 Rex amantissimus uxorem amplectens, in gremio consueto posuit eam, quæ anıma exhalatà similis erat citharæ, quam quis chordis instru cturus est 42 Nartus, in gremio tenens illam exanımem atque coloris expertem, apparebat veluti luna matutina, cum maculis, leporis imaginem refe rentibus 43 Lamentabatur ille singultante voce, amittens iniatam etiam fortitu dinem ipsum ferrum candens fit molle, qudm ammi? 44 "$i flores etiam, corpus tangentes, vitam eripere valent tum, eheu" quid est, quo irruens fatum non poterit pro telo uti? 45 « At enim rem mollem mulli occidere solet mors, atque hujusmodi “ eventus jam antea e emplum 17di in loto, quæ per nnem liquescentem « moriebatur 40 “ Sed fortasse felicitatem meam destruendam deus novum bocce “ fulmen cregut a quo non cæsa est arbor, icta rero planta, illius ramos " claviculis suis amplectens > Q ·58 CAPUT VIII. 49 47 "Cum per longum tempus nunquam me'contempseris, etiamsi te " offenderam, cur, subito insonti mihi liaud respondendum putas? 48. "Certe tu, placide ridens, fallacem me existimas, qui amorem 16 simulet nam, ne valedicens quidem mihi, abusti in alterum mundum, a nunquam reditura Atque misera mea yıta, si antea amatam sequebatur, cur nunc redut sine illa? Perferat igitur dolorem, sua ipsius culpa nimis acerbum 50 “Adhuc remanet in vultus tuo sudor, luctatrone voluptaria elfcitus, ipsa vero jam occidisti Eheu, istain mortalium fragilitatem ! 51 Ne cogitatione quidem antea quidquam tibi feci ingratum, cur me relinquis ? Nonne ego mero ngmine terræ maritus sum? in te vero ea est voluptas, quæ e natura mea ortui 52 “ Ventus, fnovens cincinnos tuos, teneris femoribus prædita, floribus pertextos, intortos, apnim colore splendentes, ahimo meo reditus spem injicit "Quare, amata, celeriter expergiscens, sollicitudinem meam dispellere velis, ut herba noctu splendore suo tenebras in Himalaya cavernis 54 "Excruciat me hec tuum os, turbatis capillis tectum, nec vocem “ edens; loti solitariæ instar, noctu dormientis, in qua apis susurrus <3 64 6 53. « & cessait 55 " Ad lunam revertitur nov, ad Chakraváham avem femella amata " idco uterque alvas separationes ferre valent Quomodo vero tu, in æternum mc relinquens, non me torqueres? 56 “ Tenera tua membra, quæ vel in recentium foliorum strato pro- “ cumbentia læsa forent, cadem, dic, O pulchris femoribus præedita, quino “ molo rogi ascensionem perſerre valebunt? 67. " lloc cingulum tuum, imprimis omnium secrctoruin tuorum para ticeps, quod, incessu tuo jucundo cessante, vocem perdidit, pra mærore t, qui non exly rrectura jaces, mortc sccutum quui vidctur 79 " Dulcem tuam socum deposuisti in cuculis, incessun tuum, amore Ian audum, 1 cycus, tremulum obtutum in ccrvis, jorum tuum il' plantıs, a vento lemter commotis c < ·AJÆ LAMENTATIO 59 > 59 “ Hæ virtutes a te cælum ingredi cupiente, nei ratione habita, depo " site quidem sunt, non vero cor meum, tuo discessu valde contrastatum, "' consoları valent 60 Nonne tu hanc sahakäram atque priyangam arbores copulare decre Teras? Utriusque copulationis cærimoniis haud peractis, tu abis hoc non 16 bene factum est ( 3 co C 64 61 « Quem florem hic asohas procreabit, cujus tu excitastı desiderium, eon ad cincinnorum.tuorum ornamentum destinato, quomodo ego tanquam serto in exsequiis tuis uti potero? 62 Luget te, O pulchris membris prædita, asohas iste, flores lacry marum instar effundens, recordans benignum pedis tui, garrulo annulo cincti, contactum, ab alio ægre impetratum 63 Cur, Ó hinnarorum voce prædita, dormis, priusquam absolvisti pul “ chrum tuum cingulum, cujus dımıdiam partem mecum vahulis floribus " halıtus tul odorem referentibus, ornastı? " Hæc amicarum tuarum turba gaudn tui dolorisque particeps erat " hicce filius noster lunæ plenæ sumilis est, ego quoque ex te sola volu “ ptatem percipiebam, et tamen tu, dura mente, hocce capis consilium? 65 “ Hodie occidit felicitas mea, perut voluptas, cessay it cantus, festis “ vacuum est anni tempus, abut ornatus caussa, undique derelictus est * lectus meus C6 Conjur, socia, amica, famihans, amataque discipula in cantu, o pulcherrima, dic tandem, qud non ereptum est a morte, quæ, misericordiæ oblita, te mihi eripuit? 67 “ficantibus oculis prædita, postquam bibisti vnum illud eximu sa poris, labris meis tibi oblatum, quomodo postea bibes aquæ rolam, lacrymis miatam, in altero mundo tibi allatam ? 08 “Etiamsi est mihi imperium, sine te AJÆ fehcitas finita existimetur “ mihi, alus illecebris non abrepto, omnes voluptates in te soli conti « nentur 09 Kosalia rex; his verbis quenbundis lamentans de amata, arbores etiam resine, qurı lacrymarum imbres effundere fecit 3 → ·60 CAPUT VIII. 70. Tum vero ejus comites pulchram illam, ægrè a gremio illius remotam, ornamentis funebribus 'indutam, tradebant igni, agallochi santalique lignis incenso. 71. "Quamquam rex erat, tamen præ mærore uxorem morte secutus "est!" Hanc reprehensionem extimescens, semetipsum ,haud in ignem conjecit, non vero vitæ amore inotus. 72. Tum gnarus ille, decem diebus prætêrlapsis, uxoris caussa, cujus jam non nisi virtutes relictæ erant, in sylva, urbi vicina, magno splendore peregit, exsequias. 73. Ingressus est urbem sine ulla, pallidus, sicut luna, quando nox abit, conspexitque suum dolorem quasi redundantem in lacrymis, urbis mulierum ora humectantibus. 74. Tum magister ejus, ad sacrificia peragenda consecratus, in eremo habitans, meditatione sua illum mærore depressum cognoscens, per discipulum suum sic eum allocutus est : Vir sanctus, rigide probitatem colens, quamquam doloris tui caushaud ignorat, quia cærimonias nondum perfecit, non ipse aggressus est, ad animum tuum firmum reddendum. 76. “ Mihi, O probe, commissus est ejus sermo, paucis verbis mandatum exprimens; quem audi, potestatis excellentia illustris, atque in corde tuo eum reponerc velis. 77. “ Ilic enim in spiritus æterni mundis, haud obscurando cognitionis oculo, trinas conspicit res, quæ fuerunt, quæ sunt, et quæ erunt. 78. “Olim Visas vus, timens ThinayINDUEN, duras castigationes sibi infligentem, Hanixiu mulierem divinam misit, quæ meditatiorem ejus disturbaret. 79. " Vir sanctus ira sua, devotionem turbante, qux fluctus, instar medi- " tations litura inundabat, mulieri, quæ coram eo miram ostendebat ienti. statem, imprecatus est ; Mortalis evadel 60. " • Vencrande, cquidem aliorum impcrio subjecta sumn, iznoscc offen- " tionem meam!' Ita supplicantem illam in terra habitare jussit, donec a .. Dort calestes conspiceret. 75. " sam 60 66 10 ·AJ LAVENTATIO 61 << << 16 certa <¢ ** 6 2 46 81 Illa, in Krathaharsikorum stirpe nata, per longum tempus tua erat uvor, sed sertum illud, imprecationem cessare faciens, e cælo delapsum adepta, vitam efflant 82 Quare desine illius discessum cogitare, omnibus natis mors est Hanc tu respice terram, nam hæc est regum uxor 83 * Tu, qui per constantiam tuam, in prosperitate superbiæ opprobrium evitans, sapientiam gstendisti, eandem nunc etiam, animum dolore oppres sus, demonstra fortitudine lua 84 "Quomodo lugendo illam obtineas , quam ne tum quidemn, si post illam morerers, recuperare posses? Narn hominibus, qui in alterum mundum " abierunt, secundum ipsorum façınora diversæ sunt viæ 85 “Nærorem pelle ex animo, uxoremque exhilara donis sacrificalibus nam perpetuæ propinquorum lacrymæ urunt mortuum, ita traditur 86 "Mors enim animis est naturalis conditio, vita vero non nisi earum « immutatio dicitur a sapientibus quare si vel temporis momentum homo spirans manserit, nonne hoc eu lucrum erit? " Homo imbecilli ingenu mortem amici spinam putat, in corde defixam, sed homo firmi anımı eandem extractam putat, quia mors est porta " ad salutem ducens 88 * Quoniam corpus 'et anıma redis etiam conjungi et separarı di cuntur, quomodo, dic quæso, separatio a rebus externis affligere potest sapientem 89 “Me tu, temperatorum optime, hominis stultı instar sub agritudinis imperium cadere velis quid interest inter arbores et montes, si vento “ fante utrique moventur? 90 Rex adnuens magistrı sapientissimi sermonem accepit, dimisitque eremitam, sed sermo ille, in corde ejus, dolore presso, locum non inveniens, redut quasi coram ejus magistro 91 Ipse, iere jucundeque loquens, propter filu infantiam, octo annos ægre transegit, ubique amatæ suæ similitudines imagine que conspiciens, et in somnis breui congressus cum illa gaudio fruens 92 Mærors clw us violenter cor ejus divulsit, sicut ficus surculus ædium 87 1 > &E IC R ·62 CAPUT VIII. F pavimentum, atque ipse, quia uxorem sequendi desiderio flagrabat, hanc mortis caussam, a medicis haud sanandam, lucruta existimabat. 93. Postquam filium suum, prorsus modestum, lorica indutum, rite in civium imperio instruxerat, miseram in corpore morbis afflicto habitationem relinquere cupiens, rex inediam subire statuit. 94. Postquam in sacro Gange et Sarayuis confluente, “corpore relicto, immortalibus subito adnumeratus esset, congressus cum uxore amata, quæ pulchrior etiam erat, quam in priore statu, iterum delectabatur in ædibus voluptariis, in medio Nandano. Q ·(63) CAPUT II TEVATIONIS DESCRIPTIO I PATRE defuncto Kosale imperium' adeptus DASARATHAS, magno curru vectus, qui meditatione sensus devicerat, regnabat, inter omnes mo destos et regnantes primum tenens locum 2 Unirersus imperii orbis, cum omnibas urbibus, ejus stirpi commissus, quia ille acceptum juste moderabatur, ejus, KartikEY & robore præditr, virtutibus addictus erat 3 Utrumque, et BALE occisorem, et hunc principem, a Manue rege oriundum, quia opportuno tempore remunerabantur homines officium ser vantes, viri sapientes lassitudinis abactores appellabant 4 In terra ejus ne morbus quidem pedem figebat, nedum clades ab ho stibus solum uberrimos fructus præbebat, sub imperio Ajz film, tranquil Iitate gaudentis, atque immortalium instar splendentis 5 Qua felicitate fruita erat terra per RaghuE3, decem plagarum vi ctorem, atque post eum per AJAJI, eadem iterum lucebat, principem adepta haud inferore robore præditum 6 Æquitate sua, divitiarum imbres effundendo, improbosque coercendo, rex Yasaj, KUVERA3 atque VARUNA NI æmulabatur, sed splendore suo solem, cim ARUNA conjunctum 7 Neque venationis deliciæ, neque alea nec rhum, lunæ instar suare Dec puella forentis ætatis, abripiebant illum, qui ad prosperitatem adnitebatur 8 Neque verbum humile, ne ad INDRAN principem quidem, nec verbum falsum nein fabulis quidem, per jocum nartytis, nec verbum asperum, ne ad inimicos quidem, dicebatur ab illo, in libero ·64 CAPUT IN - C 0 6 9 Per illum, RAGIIUIDARON præstantissimum, terræ principes ortum æque atque occasum nanciscebantur ille enim jussum non transgredienti bus amicus, sed corde eneo erat in repugnantes 10 Arcu intenso armatus, uno curru debellabat iller terram, oceano cinctam, atque exercitus ejus, elephantos et equos celerrimos habens, nono nisi victoriam illius renuntiabat 11 Ipsa maria, nubium instar tonantia, tympana fiebant, promulgantia victoriam illius, Kuvenæ instar fortunatı, qui arcum gestans, uno curru, scirpea munito, terram subegerat 12 INDRAS fulmine acuto vincebate montium partes, sibi infestas', ille vero, cujus vultus recenti loto similis erat, arcu sonante, sagittarum imbres emittente, hostium partes 13 Centeni reges illius indomita v præditi, pedes tangebant radus gemmarum, diademata sua ornantium, illius pedum pulchritudine magis etiam splendentibus, deorum instar, INDRAM adórartium 14 Venia data hostium uxoribus comæ ornatu privatis, quarum infantes ab illius comitibus suppliciter manus jungere edocti fuerant, ab occani litore requt ad urbem suam, Alaka haud inferiorem 15 Quamquam ipse orbis terrarum centrum vccupas erat, neque ullus alius rex alba umbella instructus erat, tamen ille ignem lunamque splendore æquans, insegnis erat, simulac regis alicujus teram invictam remanere audiret 16 Ab illo, qui brachus suis ornnium regionum divitias accumulzverat, et in sacrificiis diadema suum deponebat, Tamasa et Sarayuis fluminum mpe, altis aureis pos tibus sacrificalibus splendentes, tenebris liberæ reddcbantur 17 Crat illc Sivas, qui inliabıtans corpus, cærimonus lústmtum, caprea pelle baculoquc instructum, lusa cinctum, vocem retinens, dor Ludes cornu manu tencns, splendore incomparabul illud fulgere faciebat 18 Balncu sacro purgitus, sensibus restrictis, dignus qui ipsum deorum (atum 111, rederctur, ille pluenteni MANUCHS lostem caput eltum mclinare fiuit 19 De i lutum gestans, marito addicta, quemnani alium regem coluit, ·VENATIONIS DESCRIPTIO 65 præter hunc, in KAKUTSTHA, familia natum, supplices non 'negligentem, atque præter spiritum summum, per se ipsum exsistentem? 20. Ille, magpo turru vectus, in præelu acie INDAA socius factus, deorum mulieres, quas sagittis suis metu liberaverat, ingens brachiorum suorum robur cantu celebrare fecit. 21 Non semel per liunc Indre socium, 'uno curru præditum, fortem, arcu instructum, prælit pulvys, solem versus erolans, Asurorum sanguine sedatus est 22Jllum, qui in hostibus suis sagitta's defixerat, Alagadha, Kosalæ et Kekaye regum filiæ, marito fidæ, conjugem acceperunt, velut Oceanum fluvi, e montibus natı 23 Splendebat ille tribus hisce amatis, ac si INDRAS, in virorum hostes debellantium subsidus exercitatus, homines gubernaturus, cum tnbus viribus in terram descendisset 3 24 Tum vero advenit ver cum novis floribus, ac si venerari voluisset unicum hunc regem, honorata vi præditum, qui æque magnum onus susten tabat ac Yadas, KUVERAS, VARUVAS atque IvDRAS 25 Sol, regionem a KUVERA inhabitatam adire cupiens, equis suis ab auriga retro flexis, frigorç coercito dierum initia clara reddens, Malayam montem reliquit 26 Primo fforum ortus, deinde surculi recentes, denique apum cuculorumque cantus, hoc ordine apparuit ver, descendens in sylvarum re. giones, arboribus densas 27 Gemmarum copta, in hunsuka arbore a veris pulchritudine deposita apparebyt veluti pulchrum ungularum vulnus, amato inflictum a muliere, cujus pudicitiam libido superavit 28 Sol nondum prorsus. dispellere poterat frigus, quod ægre fertur a mulierum labiis, gravia vulnera inferentibus, et quod latera cingulo vacua facit, attamen debilruş illud reddidit 29 Sahalaræ frons cum calicibus suis, surculis sento a Malaya filante commotis, in gestibus se exercere quasi contendens, rel eorum, qui odium *et amorem vicerant, animim fascinabat S ·66 CAPUT IX C t 30 Ut petentes adibant regis felicitatem, rectitydinis virtutibus acquisi. tam, cujus fructus est proborum benevolentia, sic apes atque aves aquaticæ invisebant lacus lotórum copiam, a vere nutritam 31 Non solum novus asoka flos, anni tempore productus, amorem accendebat, sed recens surculus etiam, quo puellæ aures ornaverant, viros amantes abripiebat 32. Kuravakæ arbores, quibus, quası recentibus pigmentis, ver sylvæ pulchritudinem ornaverat, apum susurrum excitabant, scite mel is sup peditans 33 Flores, liquore e mulierum oribus nutriti, atque eadem ac ille vįrtute præditi, vahulam arborem longis apum, mellis cupidarum, ordınıbus occupatam faciebant 34 Apum examina sequebantur pulverem, in sylva vento perflati e florum filamentis evectum , quası Amoris arcitenentis vexillum, seu splen dentem pulverem in veris Pulchritudinis facie 35 Mulieres cum viris potabant vinum, ad lusus amatorios incitare valens, suavi odore lotum vincens, amorem comitem habens, neque unquam voluptatein infringi sinens 36 Splendebant lacus in ædibus, tecti lotis apertis, avibusque aquam diligentibus, atque præ voluptate dulce canentibus veluti mulieres, oculis sunc ridentibus præditæ, cingulisque relaxis atque tinnientibus 37 Nox, sere decrescens, quia pulchræ vespere luna orta pallidæ red debantur, tenuis evasit, femina instar, quæ voluptatis congressus cum manto non particeps facta est 38 Luna radus suis, frigore remoto clare splendentibus, languorem post voluptatem perceptam pellentibus, Amorem, florum arcu elatoque piscis vexillo instructum, acutiorem rcddebat 30 Qui flos, ignis sacrificalis instar splenck.ns, imago crat ornamenti aures sylve Pulchntudinis, cum, folus filamentoque tencrum, puellæ crimibus intextuin gerebant 40 lilala ubor,' apbus, colly ni guttarum instar pulchris, in florum cuprum devidentibus notata, ornalit sylia regionem, ut mnçula in fronte urnat mulicrum ·VENATIONIS DESCRIPTIO 67 41 Animum fascinabat tenera malliha, formosa arboris uxor, pulchro suo risu, per flores manifestato, pollinis odorem spargente, in surculis, quasi in labris, conspicuo. 42 Vestibus, Aurora colorem superantibus, hordei culmis, pone aures locum occupantibus, cuculorumque cantu hisce Amoris telis viri amantes mulieribus addicti reddebantur 43 Membris splendido polline adauctis, &pum examine occupatus tilake ramus eandem oculis exhibebat pulchritudinem, ac margaritæ in capillorum reti, 1 44 In sylvis florentibus, dulcem odorem spargentibus, audiebantur voces tenues, primum a cuculis editæ, veluti raræ voces, a puellis, amore captis, prolatæ 45 Apparebant sylvæ frutices, cum apum susurro, quası cantu, auribus blandiente, cum floribus, quasi cum pulchrorum dentium nitore, atque cum ramıs, a vento leniter commotis, quası cum manibus, numerum percutren tibus 46 Oscillatione veris festum celebrans puella, quamquam alacris, tamen, amati collum amplecti cupiens, tarta erat ad sellæ funem tenelo brachio arripiendum 47 “ Dimittite iram'. Jam satis litium! Ætas idonea quando semel abut, yon rediti Hoc amoris consilio a cuculis quası nuntiato delectabantur puellæ 48 Rex vero, postquam una cum mulieribus pro libidine gavisus erat voluptate, quam ver præbebat, venationis amore captus est ille, VISHNUI, Veri et KABADEVÆ similis 49 Præbet senatio exercitationem in meta fugitia ferienda, tum for midinis, tum furoris ex animalium motibus cognitionem, atque laborem vincendo corpus fortius reddit ideo ille, ab amicis honoratus, profectus est 50 Indutus veste, itineri in ferarum sylvam adaptato, arcum circum pectus latum gerens, virorum sol ille pulvere, equorum ungulis excitato cælum quas, tegumento inuolutum reddidit 51 Comam corona szliestri religatus, armatus scuto ejusdem ac arborum ·68 CAPUT IX folia coloris, kurium annulis equi cursu trementbus, splendebat ille in regionibus a feris frequefitatis. 52 Dei sylvestres, corporibus suis in tenuibus frutışıbus latentes, oculorum officio apibus tradito, in via conspiciebant eum, pulchris oculis præditum, gubernatione sua Kosalenses exhilarantem. 53 Ingressus est sylvam, in quam venatores cum canum agminibus primo intraverant, incendio et latronibus vacuam, solo firino et equis, commodo præditam, fossis instructam, feris, avibus, taurisque repletam 54 Tum, sicut Bhadras mensis arqum divinum, fulminis nervo, auri instar flavo, instructum, sic vir eximius, doloris immunis, arcum mtensum arripuit, nervi stridore leonum iram excitans 55 Obtulit se illi agmen caprearum, kusam in oribus tenentium, superbo capreolo duce, quarum femellæ identidem in cursu retardabantur a pullis, ubera petentibus 56 Agmen illud, petitum a rege, qui equo celerrimo vehebatur, sagitta e pharetræ ore exprompta, ordinibus perruptis, sylvam tremulis oculis fuscam reddebanto aquæ instar, loti foliorum copia, a vento dispersa, tectæ 57 Ille, Haris majestate præditus, arcum tenens, conspiciens cervi, quem sagitta petiturus erat, feminam, corpore suo intercedentem, animo misericordia commoto, sagittam, vel ad aurem usque adductam, cum amore reposuit 58 Pugnus cjus, in alios cervos sagittas emittere cupientis, ad wurem ad ductus, firmiterque compressus, sponte aperiebatur, quia illi oculis suis, pra metu valde trementibus, gratos feruidæ puellæ oculorum motus in memoriam cjus revocabant 59 Prosecutus est ille cliugientium aprorum agminis, c frigido paludis luno proszlıentis, vam, abruptorum mustæ culmorum partibus sparsam, Tinaque pedum inadentium lineis distinctum G0 Contra illum, qui corpus superus leniter de cquo inclinans sigittam emisit, ujini, liorrentibus setis tectı, pugnare cupiebant neque semet spisos Bimitles, cruri transfudientibus, subito arboribus affixos sentiebant GL I must illc in taurt ſiri, cum dorini cupientis, oculi cwum sagittam ·VENATIONIS DESCRIPTIO 69 . firmiter attractam, quæ corpus ejus transfodiens, ne plumis quidem sanguine tinctis, illum prius dejecit, deinde ipsa decidit 62 Identidem tex acutis sagittis rhinocerotum capita, cornu erepto, leviora reddidit superbaş coercere jussus alle odio persequebatur elatum hostuum fastigium, non vero longam eorum vitam 63, Timons expers tigrides, in conspectu e-carerais procurrentes, floren tibus asanæ arboris ramis similes, vento fraçtıs, manu sua per exercitationem promptissima uno temporis momento pharetras reddidit, orum cava sagittis implens 44. Lcones, inter densas frutices cubantes, occidere cupiens, nervi sono, venti fragors instar terribili, eos excitabat invidebat scilicet illis regiam inter bestias dignitatem, ipsorum robore exaltatam 65 Quos cum occidisset KAKUTSTHIDES, acerrimam contra elephantorum gentem inunicitiam foientes, quorum aduncis ungulis margaritæ adhærebant, is elephantıs, qui in præho officia sibu præstiterant, sagittis suis debita se exsolvisse putabat 66 Alicubi equo contra tauros directo, sagittasque ad aurem usque adductas effundens, illosque regum instar cito dispellens, albis fiabellis contentus redditus est. 67 Paronem, splendente crista ornatuni, vel juxta equum evolantem, sagitta non petebat, qura illico recordabatur amatæ comarum, variis sertis distinctarum, atque in lusu amatorio dissolutarum 68 Illius sudorem, e nimio labore ortum, qui rete vultui agglutinabat, detergebat sylvæ ventus, frigidis guttis mixtus, ramorum gemmas aperiens 69 Ita venatio, callidæ puellæ instar, captum tenuit regem, qui, aliorum negotiorum oblitus, onus, syum ministris imposuerat, et cujus ardor, quia continuo ei indulgebat, adauctus erat 70 Rey, alıcubi a comitibus separatus, noctem, fulgentibus herbis, quası facibus, illustratam, in pulchrorum forum surculorumque strato transegit 71 Mane 'elephantorum aurium ictibus, arguti tympani instar sonan- T ·70 CAPUT IX. tibus, e somno excitatus, delectabatur, audiens ibi dulces avium sonos, quasi panegyristarum cantus. 72. Aliquando vero cervi vestigia secutus, in sylva a comitatu suo non conspectus, equo spuma madente, pervenit ad Tamasam fluvium, ab eremitis frequentatum. 73. E cujus aqua provenit suavis distinctusque sonus, vasis impletione ortus : ibi ille elephanti barritum suspicatus, emisit sagittam, cum stridore cadentem. 74. Interdictum id erat principi, quod Dasarathas peccans fécit : etenim homines cupiditate occæcati, licet sint legum periti, viam illicitam ingrediuntur. 75. " Eheu, pater!" Hunc clamorem audiens, perterritus caussam ejus, in arundine latentem, quærebat: atque conspiciens vatis cujusdam filium, sagitta transfixum, rex etiam, præ dolore, sagitta quasi perforatus erat. 76. Puer, corpore super hydriam inclinato, a rege, e nobili familia orto, qui de equo descenderat, de stirpe sua interrogatus, interruptis verbis se eremitæ, Ged non Brahmani filium nuntiavit. 77. Rex, a puero compulsus, ne extracta quidem sagitta, ad cæcos parentes eum adduxit, iisque narravit facinus suum, per errorem commissum in unicum ipsorum filium, quem ita invenisset. 78. Conjuges, multa lamentantes, homicidam illum sagittam e pueri pectore extrahere jusserunt: puer animam exhalavit, senex vero, manus lacrymis humectans, regi imprecatus est : 70. “Tu quoque in oxtrema ætate filii mærore e vita excedes !" Ita locuto illi, veluti serpenti, qui pede calcatus venenum emittit, Kosale rex, qui prius illum læserat, sic respondit: Benigne las diras mili imprecaris, quoniam non canspexi filii os, " loti instar splendens: ignis, ligno accensus, urcns etiam, tellurem aran- " dam seminis surculorum genitricem reddit. 81. " llac cum acciderint, quidnam faciam tibi ego, misericordia “ destitutus, qui mortcm a tc mcrui?" Ita. interrogatus' a rege, crew 80. 41 ·VENATIONIS DESCRIPTIO. 71 > mita, una cum uxore filium mortuum sequi cupiens, ligna accensa petrt. 82. Rex, comitibus suis repertis, precibus illius statim satisfecit, rediitque, lætitia 'per hoc peccatum privatus: tulitque hanc imprecationem, • ipsius mortis caussam, quæ in intimo ejus animo locum invenerat, velut Oceanus ignem, marinum fovet in undis.

·( 72 ) CAPUT X. RÁME DESCENSUS. 1. ILLI, INDRÆ instar splendenti, magna prosperitate prædito, terram moderanti, decem millia fere annorum præteribant. 2. Nec potitus est lumine illo, filio appellato, a debito erga majores liberante, atque illico mæroris tenebras dispellente. 3. Progenie ejus caussam aliquam exspectantę, rex dių manebat velut oceanus, antequam agitaretur, gemmarum procreatione nondum manifestata. 4. RisuvaSNINGAS aliique sacerdotes pil, sensuum domitores, progeniem illius exofriantes, instituebant sacrificiunf pro filio obtinendo. 5. Eodem tempore dei, vexati a Rávana, adıbant VISHNUEM, sicut viatores, astu afflicti, arborem opacam. 6. Simulac illi ad oceanum pervenissent, expergefactus est deorum princeps: nam cunctationis absentia indicio est, negotium bene cessurum esse. 7. Cælicolæ conspexerunt illum, recubantem in serpentis corpore, tanquam cubili, membris collustratis a gemmis, quæ in serpentis capitum orbibus splendebant. A. Deus pedes suos deposuerat in gremium LAKSHMIS, loto insidentis, quæ cingulum suum panno sericu texerat, atque manus suas surculorum instar substraverat. 9. Ille, oculis apertæ Joto similibus, veste recentis solis colore tincta, indutur emt, dici autumnalı similis, cujus initium gratum est adspectui. 10. Gertabat ille in lato pectore Kaustubham gemmam, aquarum medul..

·RAVÆ DESCENSUS 73 . lam, splendore suo signum in illius pectore collustrantem, LAKSHMIS speculum lusorium 11 Brachus suis, ramis similibus, divinisque orhamentis distinctis, apparebat ille in aquarum medio, velut alter Páryatas. 12 Victoriæ clamores edebantur a tels animatis, quæ gaudı colorem de genis Daityorum mulierum evanescere fecerant 13 Adstitit ei, junctis unguibus, modestus GARUDAS, fulminis ictibus notatus, odio in SESHAV Tellcto 14 Oculis suis purgantibus, devotionis somno finito lucentibus, BHRIGUI reliquisque vatibus, num bene dormisset interrogantibus, benigne arrisit * 15 ľum der, inclinato corpore salutantes Asurorum victorem, celebra bant celebrandum illum, neque verbis nec mente comprehendendum 16 " Sale, universi creator primo, deinde universi conservator, dedique universi deletor, ita trifariam divisus 17 “ Veluti aqua cælestis, quæ unum tantum gustum habet, hıc vel ** illic alias gustus assumit, sic tu, ipse immutabilis, in diversis qualitatibus ** diversos status assumis 18 “ Tu es immensus, munduni metiens, cupidinis expers, tupidinem " impertiens, invictus, victor, , prorsus indistinctus, rerum distinctarum « auctor 19 Ipse uniformis, ob caussam alıquam hunc vel illum statum indus, " varietas tua eadem esse memoratur, ac crystalli varietas, colore adjecto ) << * orta 66 20. * Sciunt te homines in corde commorantem, nec tamen propinquum, “ desideru efpertem, et tamen castigationes subeuntem, misericordem, nulla, misera tactuni, antiquum, haud senescentem 21 “Ommscius es, non cogatus, omnium rerum auctor, per te ipsum exsistens, omnium moderator, nullt domino subjectus, tu es unus, "" omnes species anduens 22. “ Pronuntiant te septem hymnis laudatum, in septem marum undis " dormientem, cujus os est ignis, septem flammis splendens, septem mun- " dorum unicum refugium U ·t 74 CAPUT X 23 << 6 Cognitio, quæ quattuor illas res desideratas tanquam præmium accipit, temporis conditio, quattuor æva complectens, genus humanum e quattuor tribubus consistens omnia prodeunt e te, quattuor oribu prædito 24 Homines devoti, mente exercitationibus cohibita, té, in corde com- "morantein, lucidum investigant, liberationis æternæ caussa 25 “Quisnam cognovit naturam tuam, non natı, natales amplectentis, " desiderio vacui, inimicos oceidentis, dormientis, vgılantis ? 26 “Sono alusque rebus sensualıbus frui, acerrimasque castigationes “ subire vales, homines regere, et tamen extranei instar vivere 27 “ Viæ ad consummationem ducentes, quamquam in libris multifariam divisæ, in te unum concurrunt, veluti Gange fluctus in oceanum 28. “ Iis, qui in te animum dırfgunt, tıbı opera sua committunt, cupıdımisque expertes sunt, tu es via, eo ducens, unde nullus reditus datur Magnitudo tua, terra aliisque rebus manifeştata, quamquam oculis exposita, tamen definiri nequit quidnam dicendum de te, ex solis libro rum sacrorum conclusionibus colligendo? Eo, quod sola tui recordatio hominem purum reddit, jam indica- " tum est, quanto fructus futuri sint iis, qui alio modo in te versantur 31 " Quanto margaritæ præstant oceano, quanto splendor antecellit soli, " tanto facta tua laudibus sunt altiora "Don datur quidquam, quod non adeptus sis, et cujus compos fieri cupias enim, nisi mundi amor natalium actionumque tuarum causs? 29 30 32 cht 33 " Quod sor, magnitudinem tuam laudans, loquendi finem facit, hoc “ fit propter fatigationem, non ac si virtutes tuæ tantul sint 34 Ita de propitium sibi redderc studebant illum, sensibus superiorum illa enim crarum altissimt dei virtutum enumeratio erat, non eru laudatio 35. L., qm interrogatione de illorum salute favorem suum indica crat, dhi sarrabant penculum, ipsis imminens a Nuhshaso, vclut ab occano, potter diluvium litora superante ·NAVIÆ DESCENSUS 75 . 6 16 36 Tum respondit Vishnus, maris fremitum obtundens voce sua, e montrum, litori adjacentium, cavernis resonante 37 Vox alla, ab antiqui vatis illius loquendi orgams, elata, omni perfectione prædita,, eråt ac si exitum jam habuisset 38 Splendebat illa, e domını ore progressa, cum dentium ditore, veluti Ganga, in alto, cælo fluens, postquam integra ex illius pede profluxit 39 "Scio dignitatem vestram atque potentiam a Rahshaso illo oppressas esse, veluti qualitatem primam et secundam a tenebris 40. “ Non quoque, tergeminum mundum ab illo vexari, ut probi cor a peccato, imprudenter commisso 41 Neque ego in hisce negotis implorandus sum ab INDRA, quoniam " utrique nostrum idem negotium est elenim sua sponte ventus tanquam ignis auriga adest 42 Decimum Rakshası illius caput ab ipsius gladio integrum relictum est, ut per d scum meum sortis suæ particeps fiat. 43 “ Propter gratiain vero, a creatore illt impertitam, a me tolerata est magna scelerati inimici insolentia, ut serpentis a santalt arbore, 44 Etenim Rákshasus ille a creatore, illius castigationibus contenta, precibus obtinuit, ne ab ullo deo occidi posset, sed hominum respectum habere neglexit 45 “Quare ego, DASARATHÆfilius factus, sagittis acutis illius capitum, quası lotorum acervum, prælı campo pro munere offeram 46 " Mox vos portiones, a sacrificis rite oblatas, rursus accipietis in- " "atras a ruang 'Isis Wife 47 Animæ piæ, in currbus coelestibus erehentes in deorum via, nubi- “ bus sese obtegere cupientes, jam terrorem abjiciant, quo, istius curtu conspecto, perturbanı Solebant “Solutas solitare sinetis captivarum cæli feminarum comas, non amplius pollutas violentibus arreptionibus Rávasz, imprecatione coer- > 60 48 <3 1 citi ·76 CAPUT X C 49 Krishnæ nubes, postquam hoc vocis neétare deorum fruges, Rávana anditate siccatas, rīgasset, evanuit 50 INDRAS et reliqui dei VISHNUEM, qui negotium eorum perfecturus erat, per partes sequebantur, velut arbores ventum "prosequuntur per flores 51 Tum vero sub finem sacrificii, quod hominum moderator ad optatum suum impetrandum instituerat, species processit ex igne, sacerdotibus terrorem injiciens 52 Manibus suis in vase aureo potum tenebat lacteum, quem ipse etiam vix portare poterat, quia deus princeps in illum ingressus erat 53 Accepit rex potum illum, a deo supremo sibi oblatum, sicut INDRAS aquarum medullam, ab oceano productam 54 Quantæ fuerint regis virtutes, in aliis viris haud reperiendæ, id eo indicatur, quod ipse trimundn auctor ex eo nascı cupiebat 55 Distribuit ille Visąnuis semen, suh potus specie latens, inter duas uxorum suarum, veluti sol recentem suum ardorem inter coelum et terram 56 Diecta ei erat KausALI A, amatà quoque uxor e Kekayx famılıa orta ideo rex Sumitras ab utraque honoratamidere optabat 57 Utraque uxor, cognoscentes optatum mariti cu, regis prudentis, illi dimidiarum suarum potus partium dimidium dederunt 58 Illa ctiam utriusque conjugis socie amans erat, sicut apis duarum liquoris linearum, ep clephantı temporibus manantium 59 Ab illis ad cnym salutem gestabantur fætus, c de particulis orti, sicut fætus aquosus gestatur a solis fistulis, quos radios appellant. CO Simul gravidæ factw fulgebant splendore subpallido, sicut frugum culmi, in quibus fructus origines latent ol Unaquxque in somno mesc custoditam videbat a nanıs, conclım, ensein, claram, arcum, discumquc ferentibus 62 Velicbanturqu a GARLDA, nureis sus alis splendorisc opiam per pera diffuudente, et celeritatc su nubes secum traliente ·RAVE DESCENSUS 77 63. Ministrabat is LAXsu vis, gerens Kaustubhar gemmam, ipsi concreditam, in medio pectore pendentem, manibusque tevens lotorum fiabellum 64 Adstabantque'ns septem vates divini, in Ganga coelesta abluti, summı numinis nomen mussantes. 1 65 Rex, cum talia somnia ab 1s audisset, lætus se ipsum gravitate præstantiorem habebat apso mundi parente 66 Habıtabat in illarum uteris deus unicus, multifariam divisus, veluti luna.in aqua limpida 67* Tum vero, partus tempore, princeps regis uxor pudica filium enixa est, tenebras dispellentem, sicut herba noctu splendoris particeps fit 68 Pulchro ejus corpore motus, pateş dedit er Ráuæ nomen, mundo eximiam felicitatem portendens 69 Ab eo, RAGHUIDARUV familiam illustrante, eximyo splendore prædito, lucerna in gynæceo quasi repellebantur 70 Mater, extenuato corpore, cum Ráma in conclavi apparebat veluti Ganga, autumno languida, cum lotorum, in syrtibus remanentium, O munere 71. A KAIKEYI filius natus est, BharatAs appellatus, bonæ indolis, qui matrem suam ornabal, ut modestia prosperitatem 72 SUVITRA geminos filios peperit, LAKSHMANAN et SATRUGHNAM, sicut scientia, bene culta, prudentiam et modestiam 73 Evanescebant unrersi mundi vitia, apparebant ejusdem virtutes nam cælum sequebatur quası deum supremum, qui in terram descenderat 74 Hocce quadnform dato, omnes regiones, quarum reges RAVANAM timebant, respirabant quasi per ventos, pulvere liberos 75 Ignis, nullo fumcpohscuratus, et sol, puro suo fulgore, antea a Rd. kshaso illo vexatı, nunc quası dolore liberati erant 76 Hoc momento Rákshasorum Felicitas lacrymas quası effudit, sub specte gemmarum, e Rávame crista in terram decidentium 77. Instrumentorum, a, rege, filios adepto, post filiorum ortum pulsan. dorum, initium faciebant deorum tympana in cælo O ·78 CAPUT X € C c + 78 Florumque pluva ex arbore cælesti in ejus ædes decidens, prima quasi perfunctio erat 'cærimoniarum, apud eventum faustuin perficien, darum 79 Pueri ıllı, omnibus ritibus ornati, nutricum lac bibentes, crescebant una cum patris gaudio, quasi cum ipsorum fratre natu maximo 80 Innata illorum modestia institutione augebatur, ut proprius flammæ splendor butyro sacro 81 Illi, non sibi invicem oppositi, puram illam RAGHUIS stirpem abunde collustrabant, sicut anni tempora deorum sylvam 82 Quamquam idem amor fraternus inter omnes regnabat, tamen Ravas cum LAKSHMANA, æque ac BHARATAS cum SATRUGHNA mutuo amore par faciebant 83 Eorum binorum unanımıtas nunquam dividebatur, atque ac venti et ignis, seu lune et oceanı 84 Illi civium domını dignitate sua ac modestia civium animos capiebant, sicut sub æstus finem dies nubibus obducti 85 soboles illa regis, quadnfariam divisa, splendebat, ac si Honestum, Utile, Dulce, atque Liberatio æterna corpore induta in terram descendissent 86 Illı, patris amantes, virtutibus suis patrein, exhilarabant, que ic magni oceani margaritis suis hunc quattuor plagarum dominum 87 Veluti deorum elephantus dentibus suis, Daityorum ensium aciem fringentibus, veluti probitas suis agendi rationibus, quarum adhibitio propositi adeptione indicatur, veluti Hanis brachus suis, yucum longissic hujus partibus illis quattuor splendebat regum princeps ·( 79 ) CAPUT XI 3 + 1 TU VISVÁJITRAS adut DASARATHAU regem, atque ad sacrificiorum impedimenta removenda petut ab illo Rádias, qui adhuc cincinnos in temporibus pascebat, nam in viris splendentibus non ætatis ratio habetur 2. Rex, sapientes colens, Ráad, etsi morbo afictum, una cum LAKSHMAYA Yati tradidit nam in RAGHvis familia nullæ preces, ne vitam petentium quidem, repudiantur 3 Dum rex urbis vias adornare jubet, ad utrusque film iter, hoc celeriter effectum est a nubibus, florum pluviam effundentibus, ventis comitantibus 4. Juienes, mandatum perficere paratı, arcubus instructi, kad patris pedes procidebant, regisque lacrymæ decidebant super illos inclinatos, iter ingressuros 5 Vates RíA DI cum solo LAKSHMAVA abducere optabat, ideo rex benedictionem ei dedit, non vero exercitum illa enim utrumque filium tuen valebat 6 Ambo illt, comas lacrymis, e patris oculis profluentibus, leniter rigati, arcus tenentes, atem sequebantur, cuium oculis solemnes in 113 arcus yuasrufnrantihisa 7. Matrum suarum pedes amplexi ambo, vatis augusti viam secuti, appa rebant veluti Madhus et Tſádharas menses, sohs Itinere coacti appropinquantes 8 Juvenum, brachus undarum instar agitatis præditorum, incessus, etiamsi ob teneram utriusque ætatem vacillans, apparebat veluti nubibus advenientibus duorum furorum actiones, nominibus eorum respondentes 9 Uterque, gemmarum pavimento adsueti, duorum incantamentorum, 3 ·80 CAPUT XI Bala et Atıbála appellatorum, quæ yates cos, docuerat, potestate in itinere non fatigabantur, ac sa matris latere incederent. 10 Per amici patrı, temporum antiquorum gnarı, rerum olim gestarum narrationes, quasi curru vectus, RAGHUIDES currui adsuetus, cum fratrı minore iter pedestre non sentiebat 11 Lacus suppeditabant illis aquam dulcem, aves cantum aures delectantem, venti odoriferum florum pulverem, nůbesque'umbram syam 12 Eremitæ non ex aquis lotis splendentibus, neque ex arboribus lasse, tudinem levantıbus, tantam capiebant delectationem, quantam e "dulcı utriusque juvenis adspectu 13 DASARATHIDES, castigationum sylvam ingressus, arcu instructus, corpore suo pulchro, non vero factis, effigies erat KAMA DEVÆ, cujus corpus a Siva combustum erat 14 Uterque juvenis in via, vastata a SUKETUIs filia, cujus imprecationem a VisváMITRA audiebant, facılı opera intendebant arcus, extremis eorum partibus in solum innixis 15 TADALA vero, nervorum sono audito, apparuit, obscuræ noctis colore prædita, pendula crania in auribus gestans, atris nubibus similis, in quibus o grues volitant 16 Vehementı sua celeritate arbores in via concutiens, hominum mortuorum pannis induta, horribiles clamores edens, adorta est BuanaTa fratem majorem, turbinis instar e cæmeterio orti 17 RAGIVIDES cum conspiceret illam, altero brachio macro crecto irruentem, liominum intestinis in crura dependentibus cinctam, ſeminam occidendı verecundiam una cum sagitta emisit 18 Vulnus, quod Ránr sagitta inflixit Tangka pectori, saxi instar duro, morti, nondum in hunc locum aggressæ, aditum ad Rál shasos aperuit 19 Illa, corde sagitta fisso, procidens, non tantum sylvo sure solum, sed ctiam Ravana felicitatem, inmunda victona stabilitam, trenerc fecit. 20. Noctuaga illa, Ráxi, tanquam Kámadtte sagitta gravi in cordo ·BHRIGUIDES DEVICTUS 81 percussa, fætido cruore, quası santalo uncta, YaMÆ habitationem ingressa est 2 21 Tum TADALA occisor accepit a vate, qui hoc facto lætabatur, telum dæmones occidens, incantamento præditum, veluti gemma, sol grata, accipit a sole splendorem, lignum incendentem 22 Deinde,'ingressus in purum Nanı eremum, a vate sibi indicatum, RAGHUIDES, etsi oblitus rerum in priore , vita gestarum, desiderio commorebatur 23 Deinde vates intravit in sylvåm, ipsius castigationibus sacratam, in qua discipuli honores paraverant, cujus arbores ramorum folia manuum instar jungebant, et cujus feræ vultibus erectis eum intuebantur 24 Ibi uterque DASARATHÆ filius vytem, sacris initiatum, sagittis suis contra impedimenta protegebant, ut luna et sol, vicissim orientes, radus suis mundum defenduntą tenebris 25 Tum vero sacrifici, aram fædatam videntes sanguinis guttis, bandhujrorum florum instar magnis, horrore perculsi opus relinquebant, atque cochlearia sacrificalia, e vihanhalı ligno facta, abjiciebant 26 Statim Rastas suspiciens, sagittam e pharetræ ore expromens, spexit no aere Rakshasorum exercitum, cujus vexilla vulturum alarum ictibus movebantur . 0 s, con u 27 Ibi utrumque Rahshasorum ducem sagittarum scopos fecit, alus ne. glectis etenim GARUDAS, contra magnos angues pugnare valens, num idem parios serpentes adortur? 28 Ille, telorum gnarus, telum celerrimum, venti deo sacrum, arcui imposuit, arque doc l'Adaka tillum, sei' saxi.instar gravem, Haua' secus ac folium flaccidum dejecit 29 Alter Rakshasus,, Sybanus appellatus, magica y huc illuc confu giebat, quem dexter úlė sagittis, quæ soleis ferreis armatæ erant, di scindens, extra eremum anbus distribuit 30 Utriusque juvenis, qui ita sacnficiorum impedimenta dispulerant, robur bellium celebrantes, sacerdotes taciturni stirpış domin sacra justo ordine perfecerunt ·82 CAPUT XI 31 Vates, «post sacrificium ablutus, utrumque fratrem, quorum cincinn corporis inclinatione moyebantur, post benedictionem iis impertitam, tetigit manu, cujus palma sacro gramine fissa erat 32 JANAKAS, Alithle rex, sacrificu præparationibus finitis, invitavit vatem, qui, obedienter Mithlam tendens, RAGHUIDAS etiam secum duxit, gaudio repletos, cum de regis arcu audirent 33 Ab iis, iter facientibus, yesperi habitatio, eligebatur sub amænis eremi arboribus, sub quibus GAUTAMA, diuturnas castigationes subeuntis, conjux per breve tempus Indræ uxor fuerat 34. Quod GAUIABÆ uxor, in saxuni transformata, pulchrum corpus in longum tempus recuperavit, hoc erat beneficium Ráxæ pedum pulveris, peccata destruentis 35 JANAKAS, hominum rex, cum audisset vatem una cum RAGHUIDIS aggressum esse, obviam ivit venerabundus, ac si fuisset Honestum, corpore indutum, comitantibus Utili et Dulcı 36. Videhæ urbis civium, juvenes, Punarvasur sideri, de cælo in terram aggresso, similes, oculis haurientium animus cilus connivere etiam fraudem putabat 37 Cærimonis sacris circa palum sacrificalem peractis, vates, KusiKÆ famılıæ decus, temporis gifarus, Mithila regi narrabat, Rádam arcus videndi cupidine ardere 38 Rex, conspiciens tenerum corpus pueri, e celebrata familia oriundi arcumquc suum ægre flectendum cogitans, cruciabatur pretii, pro filia donandı, conditione 39. Dixitque “Venerande, quod a magnis ctiam elephantis ægre per- “ ficitur, in co equidem permittere nequeo elephantı pullum frustra con- ** tendere 10 "Etenim, sanctc, multi reges arcitentes. luc arcu pudore affecti, concutientes brachia, quorum cutis nerv ictibus occallucrat, indignabundi "abierunt 41 Cu respondit sutes: " Ilic quid valent, audi-Attamen mittamus Armone; illo cum robur suum probal»t tibi in arcu, ut fulmen in c U +1 * monte ·BHRIGUIDES DEVICTUS 83 42 Post hunc un prudentis sermonem ille RAGHUIDA3, etsi cincinnos in temporibus adbuc gerentem, robore præditum esse credebat, sicut flammæ, etiamsi indragopæ scarabæi instar paria sit, urendi vim tribuunt 43 Athlæ rex comitum catervas arcum apportare jussit, velut In DRAS nubium turbas arcum splendidum exhibere jubet. 44 DASARATHIDES, videns arcum, domientis serpentum principis instar ternbilem, arripuit eum, quo Snas, boiem in rexillo gestans, dimiserat sagittam, quæ effugientem sacrificu feram persequebatur 45. Jusenis, dum cætus oculis præ stupore rigidis adspiceret, arcum, saxi instar firmum, laud magno labore intendit, veluti KÁMADEI AS tenerum florum arcum 46 Ille, nimia intentione diffractus, tonitru instar tremendum sonum edens, BERIGUIDE, valde irato, Kshatrıyorum trbum impigram esse indicavit 47. Mrthlæ rex, læte accipiens robons pretium, quod in Sive arcu comprobatum viderat, RAGHLID.E dedit filiam suam, haud ex utero natam, LAKSans instar formosam 48 Deinceps Slithilares, promisso stans, RAGHUIDE tradidit filiam suum, haud ex utero natam, coram vate splendislo, quasi coram igne teste 49 Misitque splendidus rex sacerdotem suum honoratum ad Kosala regem, nuntians ei Hanc Nuis stirpem per fillæ nuptias tibi servilem " fieri jubere velis! 50 Ille nurum dignam quærebat, cum perueniret ad eum Brahmanus cum nuntio opportuno nam piorum optatum, eidem legibus obnoxium, atque arbons cælestis fructus, illico maturescit 51 DASARATHIAS, cum audisset sermonem in nobilis, qui omnes honores es tribuit, profectus est, IVDRE Socius, sui potens, militum pulvere solis radios sultipiens 52 Obsidebat Iſithilam urbem, exercitu cingens eam, et sylrarum vicinarum arbores verans, sed urbs alla tolerabat obsidionem amicam Teluti mulier diuturnum amatı amplerum 53 *Uterque princeps congressi, morem receptum observantes, VARLYE > ·84 CAPUT XI atque Indix similes, celebrabant virginum jus cnumquc nuptias, prout ipsorum dignitatem decebat 54 RAGHUIS súboles duxit virginem e terra natam, LAKSHMANAS ejusdem sororem natu minorem URMILAN, utriusque fratres juniores, eximie splendentes, gracilem utramque KUSADIIVAJæ filiam 55 Tres illi fegis filn una cum quarto, cum novas uxores duxissent, splendebant, tanquam quattuor ejusdem contra inimicose subsidia, prospere cedentia, scilicet reconciliatio, dona, discordiæ excitatio et coercitio 56 Illæ regis filiæ per hos regia filios, atque hi per illas vota sua expleta videbant, eratque conjugum cum uxoribus congressus, sicut nudæ vocum formæ cum suffixis conjunctio 57 DASARATHAS, postquam quattuor filios suos ibi cum uxonbus con junxerat, atque Mithila regem dimiserat, trbus itineribus in suam urbem redut 58 Interdum in itinere venti ex adverso flantes,' atque vexılla arborum instar commoventes, exercitum ejus vehementia sua vexabant, veluti pla mitiem fluvii undæ, ripam transgredientes Deinde conspiciebatur sol, terribılı halonış orbe cinctus, veluti de lapsa serpentis, a GARUDA Occisi, gemma, ejus corpore circumdata 60 Plagæ cælestes, cum vulturum alis, quasi subcanis cincinnis, atque nubibus vespertinis, quası vestibus sanguine madıdıs, veluti mulieres men struorum tempore, adspici haud poterant 61 Lupe quoque, regionem, ubi sol commoratur, aggressæ, horrendo modo ejulabant, ac si excitare vellent BIRIGUIDEN, Kshatriyorum sanguine sacrificia Mſanibus peragere adsuetum 62 Terrt dominus officu gnarus, ventum contrarium aliaque præsagia mala anımadıertens, de ominibus sinistris avertendis magistrum suum inter rogauit, qui, bonum exitum promittens, sollicitudine eum liberavit 03 Statim apparuit ingens splendor, oriens in exercitus fronte queni denique milites, cum oculos abstersissent, vir forma præditum cognoscebunt 61 Sortem patriam gestans, filo sacro notalam, maternamque, ingent c 59 ·BHRIGUIDES DEVICTUS. arcu indicatam, soli sumilis erat, cum luna conjuncto, seu santah arbor cum serpente. 65. Ille, obediens jussui patris, quamquam iracundi. et omnem modum excedentis, trementis matris caput abscindens, primo misericordiam vinrebat, deinde terram. 66 Aksha granorum corona, dexteræ aun alligata, apparebat ille, ac si gestaret unius et viginti Kshatriyorum occidendorum computationem, per granorum numerum præindicatam 67. Rex, cujus filt' puen adhuc erant, cum conspiceret BURIGHVIDEN, qui, ob patris cædem iratus, omnes familias regias occidere vos erat, suumque statum considerans, animum demisit. 68 Rámæ nomen, filium suum horrįbilemque hostem designans, cor ejus percussit, timoremque er injecit, veluti nomen, a gemma ortum, coronam significans idemque serpentem 69 BHRIGUIDES, haud respiciens regem “salve! salve!' clamantem, ubi major BHARATE frater erat, ibi convertit oculos, iræ contra Kshatriyos flamma splendentes, sursum elatos 70 RAGHUIDES, timons expers, antecedens, sic compellatus est ab illo, qui pugnandı cupidus manum arcui admout, sagittamque in spatio inter digitos relicto posuit 71 " Kshatriyorum gens propter injunam illatam mihi evosa est, qui sæpius devicta, quietem adeptus eram nunc vero, veluti scrpens dormiens bacul actu, sic ego roboris tu fama iratus sum 72 Regis Ahthilensis arcum, a nullo alio rege ante flexum, tu fregisti quo audito ego quası roboris mei comu a te fractum puto 73 "Olim Ráme nomen, in mundo pronunciatum, me desigmabrt nunc vero, cum tu splendorem appetas, idem nomen, significatione conturbata, pudorem mihi affert "Duo inimici æque gravem injuriam fecisse putantur mılı, telum gerenti, quod ne in monte quidem rtum est. ,HAIHATAS scilicet, qui vaccæ ntulum abripuit, atque tu, glorim meant eripere con- " tendens 46 #6 F 74 ·86 CAPUT XI 76 66 t 78 6 75 Rohur meum, etiamsi Kshatriyos occidit, ideo non mıhı satisfacit, " dum tu invictus es ea enim ignis magnitudą dkitur, qua ille in oceano " etiam, velut in fæno flagrat “ Scito vero, arcus Sivaici, a te diffractı firmitudinem VISHNUIS potestate ademptum fuisse lenis etiam ventus arborem in fluvu mpa dejicit, quando rádices ejus undarum celeritate subfossæ erant 77 Quare huic arcui me nervum intende, atque cum sagitta eum distende Hoc certamen esto, si hic quoque idem brachiorum robur ostenderis, a te victus ero "Si vero invalidus es, securis meæ, alte splendentis, minis territus, ' frustra securitatem petens junges manus, quarum digiti nervi ictibus • occalluerunt 79 Ita locuto BHRIGUIDA, horribili adspectu, RAGHUIDES, leni risu labia inflectens, pro, apto responso illius arcum arripuit 80 Ille, simulac arcum teneret quem in prioribus natalıbus gestaverat, eximie pulcher erat adspectu nuda enim nubes pulchra est, quanto magis vero, ubi Indrx arcu distincta est ? 81 Arcus ille, altera parte in terra posita, a robusto illo intendebatur, regum inimicus vero splendorem amisit, velut ignis, cujus fumus solus re lictus est 82 Hominumque caterva adspiciebat ambo illos, ex adverso stantes, splen dore alterius aucto, alterius evanescente, ut vesperi, plenilunu tempore, solem et lunam 83 Raguvides misericordia motus, adspiciens tum BMRIGUIDEN, cujus vis in ipso flustriţa erat, tum sagittam suam haud inanem, arcui adaptatam, KátrixEI A similis, sic locutus est Quamquam me adortus es, crudeliter contra te pugnare ncquco, quoniam Brahmanus es, sed impera visnc ut liac sagitta incessum tuum destruam, an cælum, sacrificis tuis meritum? 8G Cui respondit vatcs • Revcra cognosco tu deuin priscum, atque tuum, in terram demıssı, rubur Vishnucum videre cupiens iracundum 84 ( 1 tuum Irrit 111 ·BHRIGUIDES DEVICTUS 87 86 Mihi, qui patris inimicos in cineres conterti, terramque cum oceano " dono dandam putav, tlagles etiam, a te supremo deo inflicta, laudabılış facta est 64 46 f 87 Quare; sapientum optime, tuere incessum meum, ad loca sacra “ visenda exoptatum. viæ in cælum obstructio vero me, voluptatis non cupidum, haud sexabit 88 RACHUIDES consensit, sagittamque prientem versus dimisit quæ BIBIGUIDE, quamquam probe agenti, viæ in cælum obex factus est, haud removendus 89 RAGHUIDES etiam, vatis pul veniam implorans, pedes ejus amplectebatur nam fortibus, postquam hostes robore vicerunt, reverentia gloriæ est 90 “ Quoniam materna mea qualitate, impetuosa rejecta quietem paternam adeptus sum, nonne hæc injurı etiam, fructu haud spernendo “ prædita, beneficiuin est, a te mihi datum? 91 “ Age, equidem'abeo, ne tıbı impedimentum esto, deorum negotium peragenti Ita allocutus Ramay et LAKSHMANABI vates evanuit 92 Quo digresso pater Rásam victorem amanter amplexus, iterum natum eum putabat, atque postquam per breve tempus sollicitus fuerat, gaudium accepit, ut arbor, a sylvæ igne superata, pluviam decidentem 93 Tum terræ dominus, SWE similis, nonnullis noctibus peractis in via, pulchris diversorus adornata, urbem Ayodhyam ingressus est, in cujus fenestas feminarum, puellam Mhthalensem adspicientium, ocul Nymphæarum instar splendebant ·(88) CAPUT XII. RAYANAS occisus. 1. DASARATHAS, cum corporis gaudiis fruitus ultimam ætatem ingressus esset, exstinctui propinquus erat, veluti mane lucernæ lux. 2. Pone aures considens, sub canitie latens senectus, KAIKEYIS timore muta, dixit ad eum: “Ráma dignitatem trade!" 3. Rumor de Ráma, a civibus amato, ad dignitatem regiam evehendo, unumquemque civium lætum reddidit, veluti canalis, nemoris arbores. 4. Kaikeyis, duræ indolis, præparationes ad illius inaugurationem factas fædavit regis lacrymis, præ dolore ferventibus. 5. Evomuit illa, cum rex iratam mitigare studeret, duo promissa, ab illo data, veluti terra ab Indra rigata duos serpentes, in cavernis latentes. 6. Quorum altero Rádau per quattuordecim annos in exilium mitti postulavit; altero pro suo filio flagitavit dignitatem, cujus solus fructus ipsius viduitas erat. 7 Rásas antea terram a patre sibi traditam plorans acceperat, deinde vero in sylvam eundi jussum lætus accepit. 8. Cives cum admiratione illius vultus colorem cundem manere videbant, cum estes solemnes gereret, et cum arborum corticem indueret. 9. Ille, ne patrem a fide præstanda detineret, idia cum Sita ct Laksil- MAXA in Dandahan sylvam intravit, atque in cujusvis boni cor. 10. Rex sero, separatione ab illo cruciatus, ct imprecationis e facinore Ayu orta memor, non nisi corpore relicto sc cxpiationcm adepturum putabat.

·RAVAVAS OCCISUS 89 11 Regnum illud, juvene in exilium misso, et rege mostuo, abiit in prædam hostium, callidé alvorum imbecilltatem explorantium. 12. Tum vero ministri, domino destituti, BHARATASI, apud matris suæ propinquum commorantem, adı ocari curabant per viros intimos, qui lacrymas supprimebant 13 Kaikeris filius, cum patrem suum koc modo mortuum esse comperisset, non solum annatre sua, sed etiam adignitate regra se asertit 14 Secutusque est, RÁUAV cum exercitu, atque iacrymas fundens conspexit arbores, inter quas ille cum Suitrida habitabat, ab anachoretis sibi indicatas 15 Postquam illi, in Chitrakutæ sylva habitantı, narrasset, patrem in cælum abuisse, eum revocare studebat per LAKSHI VIM, cujus felicitates non meræ reliquiæ erant 16 Ipse enim, ante , quam frater ejus major dignitatem regiam in matri monium quası duxisset, semet ipsum, si terræ regnum acciperet, ante illum matrimonium inusse putarisset 17 Quem cum amovere non posset, ut pater mortuus jusserat, petebat ab eo duas crepidas, quas rogni quasi deas tutelares faceret 18 Tum dimissus a fratre, qui hoc ei concesserat, Don 20 urbem intraut, sed Nandem pagum profectus, fruebatur regno, quasi thesauro sibi commisso 19 Ita fratris majoris amantissimus, remotus ab omni regnandi cupidine, ad matris facinus expiandum, pænitentiam quasi agebat 20 Rájas vero cum SITA in sylra victu agresti degens, tranquillus una cur fute imuue võitius exsullut justINS; quor'ık3HVAKVU! Seles*txsoliere solebant 21. Aliquando aggressus ad arborem, quæ latitudine sua densam præbebat umbram, præ lassitudine aliquantulum dormiebat in SitE gremio 22 Tunc aus, ab IVDRA oriunda, unguibus suis Site mammas dilaceravit, vilipendens quası notas, quas ille ex amatı amplexibus ferebant 23 Rámas, ab utore pulchra e somno excitatus, graminis culmum fecit contra alem, quce altero cculo amisso es olasit 2A ·90 CAPUT XII. 1 24 Rámac vero, ob loci propinquitatem BHARATÆ reditum timens, reliquit Chitrahutæ regïonem, cuculis mæste cancntibus frequentatam 25 Procedebat ille, commorans in hospitalibus vatum eremis, regionem meridionalem versus, veluti sol in signis autumnalıbus commorans 26. Illum secuta Videhæ regis filia apparebat, veluti splendor regius, etiamsi a KAIK£}i prohibitus, illius virtutibus allectus 27 Ejus membrorum ungưento, ab Anusuya donato, suaves ordores diffundente, apes e sylvæ floribus eliciebantur 28 Stetit ibi Rákshasus quidafn, Viradias appellatus, nubis véspertinæ instar fuscus, Ráma viam præcludens, veluti Rahus lunæ viam 29 Abripuit ille ex utriusque fratris medio puellam Mithilensem, veluti siccitas pluviam abripit inter Srautinam et Bhadrapadam menses 30 Quem cum occidissent juvenes KAKUISTHIDA, antequam putido suo fætore regionem contaminaret, in terra defodérunt 31 Deinde Råvas, rectitudinis limites haud excedens, ab AGASTYA jussus, restitit in Panchavati, veluti Vindhyas mons in altitudine sua, quam a principle habebat 32 Ibı Rávanz soror natu minor, amore percufsa, accessit RAGHUIDEN, veluti serpens, iestu vexatus, arborem in Malaya monte 33 Illa, ipsa Sita præsente, Rára favorem captabat, originem suum ei narrans. ctenım mulierum amor, quindo nimis auctus, tempus haud respicit 34 " [quidem uvorem habeo, puella, hujus fratris mei minoris amorem captı'" Ita Rásras, humeris taurinis præditus, illam viri cupidam ex hortabatur 35 Illa, antequam ad majorem fese conserteret, ab eo quoque non accepta, iterum ad Rásay confugit, fluvni instar, utmmque ripam lam. bentis 36 SITI risus pucllan pulchram iratam reddidit, vcluti luna oriens ocean fluctum, qui, «protectus a scnto, tranquillus restabat. Risus tui fructum statim adipiscere, adspicc me! Scito, facinus. tuum case, Illuti contemptus, totidi ostensus a caprea! 37, " ·RAVANAS OCCISUS 91 38 Ita allocuta puellam Mithalensem, quæ præ timore in•marıtı sinum confugit, SÚRPANAKIA speciem assumpsit, nomin, suo similem 39 LAKSHMANAS, qui primo cam cucult instar dulée loquentem audiverat, deinde lupă instar horribiles sonos edentem, transformatam illam putabat 40 Ille stricto gladio in casam frondeam scelenter ingrelsus, terribilem illam iterata deformitage affect 41 Ilia, in aere pendens, utrique fratrı minitabatur digito suo, unco smul, unguibus aduncis prædito, nodisque arundinis instar crassis 42 Mox vero Dandakam sylvam ingressa, KuaRÆ aliisque Rákshasis narravit talem RÁBÆ conatum, novam Rakshasorum contumeham 43 Quod Rakshası illam, vultus membra laceratam, magni faciebant, ad illis, Raman adorrentibus, funestum evasit 44 RAGHUIDES insolentes illos telis elatis accurrentes videns, victoriæ spem in arcu collacavit, SITAN LAKSHMANÆ commisit 45 Rámas DASARATHIDES solus erat, Rákshası vero mille, sed quot allorum erant, eundem numerum illz etiam in prælio habere ris vicbatur 46 KAKUTSTHIDES, probe agens, DushanAB, e scelestorum caterva missum, haud toleravt, veluti suum ipsius vitiuhn 47 Illum, KHARAN atque TRISIRASEU deinceps excepit sagittis, quæ vero quası uno eodemque tempore ab arcu ejus esolabant 48 Ab acutis illis sagittis, quæ, priore puritate servata, trium illorum corpora penetrabant, vita eorum hauriebatur, sanguis vero ab avibus 49 Ingenti illo Rákshasorum exercitu Rasa sagittis trucidato nihil erectum.conspiciebatur, præter truncos 50 Ille deorum hostium exercitus, postquam cum Ráma, sagittarum imbres effundente, pugnaverat, non experrecturus dormiebat in vulturum umbra 51 E Rakshasis, Raja telis deletis, sola SÚRPANAKHA nuntium malum Rávanæ attulit 52 DIAN'AD) frater minor, post contumeliam sorori inflictam atque 3 ·92 CAPUT XII. € C € propinquorum cædem, Ráma pedem decem capitibus suis impositum putabat. 53 Per Rákshastım, capreæ forma indutum, RaGividas decipiens, per alıquod tempus avium principis contentionibus impeditus, Síram abripuit 54 Ambo fratres, Sítali quærentes, vulturem conspexerunt, alis abscissis, qui spiritu 'per guttur exeunte sui în DASARATIAN Smoris debitum sol verat 55 Hıc Sítam a Rávana raptam esse, voce illis narravit, atque nobile suum ipsius factum vulneribus annuntians, mortuus est 56 Ambo illi, quorum dolor de patris morte novus adhuc erat, in alio, haud aliter ac in patre suo, cærimonias funebres, inde a combustione, iterum exsequebantur 57 Suadente KABANDHA, qui per mortem ab imprecatione liberabatur, Ramas amicitiam contraxit cum simio Suorita,, qui in eadem ac ipse calamitate versabatur 58 Báline occiso heros ille in ejus locum diu expetitum substituit Su- Griv AN, veluti radicem vicariam in primæ radıcıs locum 59 Deinde simu, ad Sitam quærendam a marito missi, huc illuc vagabantur, perinde ut Rama vota 60 Nuntio de illa accepto e Sampátis ore, Marutæ filius oceanum trajecit, vitam mundanam veluti, sine sui commodi studio V. Mit "Nivesirginis krisirexte 5XNXXflırmı'nı-uhe Einlerı, Bahshasorum mulieribus cinctam, pudicam veluto Mimosam, herbis veneniſeris cir. cumdatam 62 Dedit ci simius annulum, mariti signum, cui frigidæ illifis gaudi lacrymt obuam quasi veniebant 63 Postquam nuntis dc marito Sítay exlularasset, ille, Ansil code clatus, urbem Lanham combussit, per breve tempus crationem ab hoste sustinens G4 Repencta ostendit Risi & signum mutuum, insum clut: Siti cor, corpore induto apsressum ·RAYINAS OCCISUS 93 > 15 Rázias gemmæ, in corde collocatæ, contactu oculos claudens, amatæ amplexus voluptatem percepit, mammas illius non tangens GG Ránas, nuņtio de uxore audito, cum illa congredi cupiens, magnum oceanum, quo Lanha circumfluitur, fossa instar exiguum putabat 67 Profectus est ad hostium necem, simiorum exercitibus sequentibus, neque solum m terræ dorso, sed etiam per aera categvatım incedentibus 68 Ad illum, in oceanı litore considentem, pervenit VIBHÍSIIANAS, mis sus 'quasi per amoreli a Rakshasorum Fortuna, quæ hoc consilium er inje cerat 69 Cui RAGHuides Rahshasorum imperium pollicebatur etenim morum præcepta, justo tempore exercita, fructum producunt 70 Ille in oceano salso pontem strui curavit per simios, similem SESJÆ, e regionibus inlernis emergenti ad Vishnuis somnum 71 Per hanc viam "transgressus, Lanham urbem obsedit simus fulvis, alterum vallum aureum quası efficientibus 72 Prælium abi oriebatur terribile intei simios et Rakshasos, Ránæ æque ac Ráva victoriæ clamore plagas feriente 73 Clavæ diffringebantur arboribus, mallei, contundebantur lapidibus, ungurum lacerationes issa's sagittas superabant, elephantı saxis elidebantur 74 Tum SITAs, quæ Rá31 Æ caput findi videns animo linquebatur, TKIJATA in vitam revocavit, illusionem id esse docens 75 « Vivit dominus meus! Ita exclamans illa libenter dolorem abjecit, antea vero, ejus mortem veram esse putans, “ego superstes sum!” ita cogi. tans pudore confusa erat 76 Brevis DASARATHIDARUM afflictio, cum laqueus, a MechanÁDA IS injectus, GARUDA advolante dissolzeretur, erat, ac si in somnio is accidisset 77 Tum Rás AVAs hasta LAKSHANAM in pectore vulnerant, RÁMAS Vero, quamquam non percussus, cor dolore laceratum habuit 78 LAKSANAS sero, dolore lerato per herbam, ab HANUMANTE allatam, denuo sagittis suis Lanha mulieres lamentan docebat 2, 2 2 B ·94 CAPUT XII 79 Veluti, tempus autumnale nubis, sic ille MEGHANADE clamorem arcumque, INDRÆ arcai similem, amplius exsistere haud passus est 81 1 80 KUMBHAKARNAS, a simiorum principe in eandem cum sorore sua conditionem redactus, RAMA se opposuit, montis instar e 'quo arsenicum rubrum scalpro excisum est “ Male tu, somni amans, a fratre intempestive expérgefactus es Ita cogitantis quasi RAM Æ sagittis in diuturnum samnum inductus est 82 Alu etiam Rákshasi in simiorum gladia incidebant, ut pulvis, in prælio ortus, in sanguinis eorum flumina 83 Deinde Ravanas iterum ex urbe in pugnam egressus est, " hodie " mundus sive RAYANA Sive RAMA vacuus eritt' ita constituens 84 INDRAS, RAMAN peditem conspiciens, Lanka regem vero currus scirpea protectum, misit illi currum, fulvis equis junctum 85 Currum illum victorem, cujus vexillum Gangæ cælestis undarum ventis movebatur, ascendit RAGHUIDES, dei auriga brachus innixus 86 Majalis induit ei magni Indrę loricam, in qua Rákshasorum tein loti foliorum imbecillitatem adipiscebantur 87 Iloc Rade et Rámia prælium, in quo, uterque mutuo adspectu roboris tandem occasionem inveniebant, proposituri quasi expleut 88 Minor DMANAJÆ frater, quamquam solus et non sicut antea, tamen brachorum, capitum atque pedum multitudine quasi in propinquorum mater norum medio stare vulcbatur 89 Rádias hostem suum, mundi dominorum victorem, qui capita si Susr dederat, atque Kailasam montem sustulcrat, magnum putabit 90 RÁrasas in dextrum cjus braclnum, quod tremens Siro recuperationem pra nuntiabat, valde imtus sagittam defixit 1 Sagitta, a Ráda cnussa, Rásar 2 pectorc perforato in terram in trait, quasi serpentibus ypatum muntium allatun 92 Amlwrum, vocem voce, tela telis profligantium, mutuus vincendi furor daugetur, vcluti duorum narratoruin ·RAVANAS OCCISUS 95 93 Victoria fortuna roboris vicissitudine inter ambos æqua erat, velut agger inter duos elephantos ebrios 94 Sagittarum copiæ invicem haud tolerabant florum mbres, in utrumque demissos et Dus et Asuris, utriusque impetu et renssu delectatis 95 Deinde Rohshasus vibravit contra hostem clavam, dentibus ferreis in structam, raptam veluti Yabla clavam, e Kutasalmale arbora factam 96 RAGKUIDES sagittis lunatis, æque facile ac hadalım arborem, diffidit clavam ullam, antequam currum suum attigerat, atque Rakshasorum spem 91. Tum unicus ille arcitenens ad illura feriendum arcu, adaptavit telum haud inane, BRAHMANI sacrum, medicinam quasi ad doloris de uxore aculeum extrahendum 98 Illud in aere in centum partes divasum videbatur, fulgentibus cuspi dibus præditum, veluti magni serpentis corpus, horrendis in capitibus orbibus distinctum 99 Hoc telo, cum incantamento emisso, uno temporis momento abscidit RÁVAne capitum seriem, illo dolorem non sentiente 100 Velut in aqua recentis solis imago, undis digisa, sic in cadente Rahshası corpore splendebat cervicum decisarum series 101 Deorum animus, etsi capita ejus cadentia videbant haud nuniam fiduciam capiebat, quia'ne illa rursus jungerentur timebant 102 Tum vero in RABE caput, regro diademate mox ornandum, decidit fragrans florum imber, a dus missus, quem sequebantur apum examina, alis melle grasatis, rimas in mundi custodum elephantium temporibus re linquentia 103 Tum INDRA auriga RAGHUIDEN, qui deorum mandato expleto arcus nervum resolent, valere jussit, atque currum, mille equis junctum cujus vexıllı pertica notata erat RayANÆ sagittis, nomine ejus inscriptis, ev exit in altum 104 RAGHUIDARUM dominus vero, uxorem amatam igne lustratam adeptus, regiam hostis dignitatem tradidit VIBHÍS HANÆ, caro amico, atque hoc cum Solis filio et SUMITRIDA sequente, currum cælestem brachus suis occupatum, ascendens, in urbem profectus est ·( 96 ) CAPUT XIII. C EDITUS IN DANDAKAM SYLVAM. 3." 1. Tum vero Vishnus, RÂmæ nomen gerens, qualitatum gnarus, regionem suam, cujus qualitas sonus est, curru cælesti transvolans, oceanum adspiciens uxorem clam allocutus est : 2. " En, Videhensis, oceanus spumans, quem pons meus usque ad “ Malayam montem dividit, ut splendoris via athera, autumno serenum, pulchras stellas ostendentem. Is olim suffodiebatur a patribus nostris, cum patris eorum, sacri- “ ficare cupientis, equus sacer a Kapila in orcum abductus esset, atque " illi ejus recuperandi caussa terram finderent. 4. “Ex hoc solis radii fætum hauriunt, inde divitiæ augmentum capiunt ; hic ignem alit, qui aquam comburit, ab hoc 'astrum delectans genitum cst. 5. “ Ejus forma, qur, hunc vel illum statum assumens, magnitudinc sua " decem regiones readers consistit, æque ac VisuXVIS forma, neque qualitatc, ncquc quantitate definiri potest. 6." In eodem requicsoit numen supremum, celebratum a primo creatore, qui in loto, ex illius umbilico ascendente, sedet, quando illud in unius " ætatis fine, mundis in semet ipsum retractis, devotionis somno addictum 6 $4 ++ cst. . 7. " Ad hunc tanquam protectorem confugiunt centeni montes, supcrbia privati per lxonas, latera eorum findentem, veluti reges periculo imminente ab hostibus confugiunt ad regem medium, lionestate distinctum. Ljus aqua limpida, sub mundi destructioncm accrescens, terroc, 6. " .

·- REDITUS IN DANDAKAN SYLVANI 97 46 3 3 9 quam primus deus ex inferno eduxit, per breve tempus faciei ornamen. tuni evasit "Idem, undarum labia porrigendı gnarus, quem nemo æquat con " suetudine cum uxoribus, bibit amnes, natura sua in ore præbendo auda ces, isdemque bibere'dat 10 Istæ balænt, aquam e fluviorum oribus, bestis repletam, capientes, " atque ora hiantia claudentes, per capita, foraminibus prædita, aquæ flumina emittunt il'altum OS <3 1 C <4 Jy er 11 “En monstns marinis, elephantış simihbus, subito emergentibus, bifariam dnesas maris spumas, quæ geniş illorum adbærentes per breve tempus apparent veluti muscaria, aures eorum ornantia 12 Serpentes, qui emergunt ad veķtum a litore fantem hauriendum, « ab undis volutis haud dignoscendi, distinguuntur gemmis, solis radiorum “ contactu eximie splendentibus in capitum orbe 13 “ Hæ conchæ, subito undarum rapiditate conjectæ in corallia, labio " rum tuorum æmula, oribus suis in ramis prominentibus hærentes, ægre e suspendio discedunt 14 “Nube illa, quæ yıx accessit ad aquam bibendam, sed turbigis rapi " ditate circumagitur, prorsus apparet oceanus iste, ac si iterum monte agitaretur 15 * Oceanı salsi æneæ rotæ simulis, fitus tenue, tamalarum " taluum sylvarum seriebus nigrum, e longinquo apparet, veluti æruginis « linea in rotæ acie 16 Ventus, e litore spirans, ketaharum polline os tuum adornat, o longis oculis prædita! Scire eum diceres, me, qui labia tua viminis “similia sitio, ornatu parando tempus perdere non posse 17 Nos currus cælestis rapiditate temporis momento pervenimus " ad oceanı litus pugarun, fructus onere inflexarum serie consitum, in cujus syrtibus jacet margaritarum copia a conchis dispersarum 18 neris femoribus cerrarumque obtutu prædita, oculos conjice in viam, quam emensi sumus terra ista, sylvis tecta, emergit quasi ex oceano remoto et " Jam vero, 40 2 с ·98 CAPUT XIII 20 22 (6 . 6 19 “Ecce, perinde ac anımı mei desiderium, sic currus cælestis procedit “ modo in deorum, mošlo in nubium, modo in avium via " Iste ætheris ventus, odorem fundens liquoris,, e magni INDRÆ elephantı temporibus stillantis, et fluvni triplicis undarum contactu frigidus, delambit sudoris guttas, in facie tua récentis diei calore ortas 21 “ Hæc nubes, coruscante fulmine quasi armilla orrata, a te, ira- "cunda, per jocum tacta manu fenestræ innixa, alterum quası ornamen- « tum tibi præbet “ Hi eremitæ, cortice induti, Dandakam sylvam periculis liberam cognoscentes, pro suo quisque loco occupant eremorum regiones, diu desertas, novis casis constructis 23 " Ista est illa regio, ubi, qum te quærerem, in terram lapsum conspiciebam pedis annulum, præ dolore quasi ob sejunctionem a pedis tui loto, silentium tenentem “Qua via tu, timida, a Rakshaso abducta feras, eam istæ plantæ repentes, misericordi animo, cum loqui non valerent, indicabant mihi ramis suis, quorum surculi infracti erant Cervæ etiam, gramınıs culmos haud respicientes, certiorem facie- " bant me, itineris tui inscium, oculos ad meridiem convertentes, elata “ ciliorum serie 26 “ Istud ante nos apparet Afdlyavantis montis cacumen, æthera tangens, ubi novam aquam effundebant nubes, ego vero eodem tempore lacrymas ob separationem a te 27. “ Ubi sine te ferre non poteram lacuum, pluviæ guttis rigatorum, odorem, neque / adambe flores, semiapertis foliis preditos, nec dulces paronum clamores Atque ubi ego, occultationum memor, quibus tu, timida, ut me lexues, antcr gayisa erat, ux tolcrabam nưorum strepitum, c ciernis 24 66 (6 25 &0 28 10 resonanteni 29 " Ubi torquebat me oculorum tuorum, ignis matrimonialis fumo mtorum, pulchritudo, quam, dum terra, imbre rigati, vapore tegebatur, apurtis imitabantur fun calicibus ·REDITUS IN DANDAKAN SILVAM 99 30 Obtutus, longe descendens, cum labore quası hauntistas Pampe " lacus aquas, inter propinqưas calami sylvas latentes, in quibus grues « ludentes conspiciuntur. 31 " Ibi ego, procul a te amata commorans, cum voluptate conspiciebam rathangarum paria, nunquam sejuncta, sibi invicem lotorum folia porrigentia. 32 Atque cum amplecti cuperem tenuem istum asokæ, in litore stantis, ramum, duobus florum fasciculis, mammarum instar pulchris, inclinatum, ad te me pervenisse putans, LAKSHMANAS, lacrymas fundens, me retinebat. 33 “ Istı gruum in Godávarı fluvio ordines, tintinnabulorum aureorum, in curru pendentium, sono audito surgum evolantes, tibi obviam quası Yeniunt 34. " Ista Pancharatis, abi tu, quamquam tenero corpore prædita, no- " rellas Mangiferas gutturnio rigare solebas, cum " spectantibus, post longum tempus denuo conspecta, animum meum " delectat 35 “Ibi prope Goddvarım fluvium, me, a venatu redeuntem, lassitudine + undarum vento levata, capite in oçculto in gremio tuo reposito, in calamı sylvis dormire memini, 36 “Qui sola oculi mictatione NAGHUSHAM ex INDRÆ loco decidere fecit, ejusdemn vatis, aquam turbidam limpidam reddentis, ista habitatio erat ** terrestris cervis suis sursum 60 37 Voluptatem percipit animus meus, cupiditatis expers, dum odoratur " trium ignium, quos rates alle, irreprehensa gloria præditus, colebat, " fumurs, qui, in currus vian adveniens, butyrı sacri odorem spargit 38 ** Iste SSTAKAANIS vatis lacus voluptarus, Panchápsaras appellatus, " cum sylvis , VICIDIS e longinquo resplendet, О superba, veluti lunæ orbis, paullulum inter nubes conspiciendus 39 “ Olim ille vates, una cum cervis non nisi granyinum culmis viens, " ab IN DRA,"meditationem ilhus metuente, inductus esse fertur in quinque " Apsarasıum juventutis laqueum ·98 CAPUT XIII. 19. “Ecce, perinde ac animi mei desiderium, sic currus cælestis procedit “ modo in deorum, moglo in nubium, modo in aviug via. 20. “ Iste ætheris rentus, odorem fundens liquoris, e magni IyDRÆ elephantı temponbus stillantis, et fluvii triplicis undarum contactu frigidus, delambit sudoris guttas, in facie tua récentis diei calore ortas. 21. “ Hæc qubes, coruscante fulmine quasi armilla orrata, a te, iracunda, per jocum tacta manu fenestræ innixa, alterum quasi omamen- “ tum tibi præbet 22. “ Hi eremitæ, cortice induti, Dandaham sylvam periculis liberam cognoscentes, pro suo quisque loco occupant eremorum regiones, diu “ desertas, novis casis constructis. 23. “ Ista est illa regio, ubi, çum te quærerem, in terram lapsum conspiciebam pedis annulum, præ dolore quası ob sejunctionem a pedis tui loto, silentium tenentem.

·REDITUS IN DANDAKAM SILVAM 99 3 6 46 . 30 “Obtutus, longe descendens, cum labore quası hauntistas Pampa " lacus aquas, inter propinquas calamı sylvas latentes, in quibus grues “ ludentes conspiciuntur 31 Ibi ego, procul a te amata commorans, cum voluptate conspiciebam rathángarum paria, nunquam sejuncta, sibi invicem lotorum folia porrigentia 32 * Atque cum amplecti superem tenuem istum asoha, in litore stantis, ramum, duabus florum fasciculis, mammarum instar pulchris, inclina- " tum, ad te me pervenisse putans, LAKSHMANAS, lacrymas fundens, me " retinebat 33 « Istı gruum in Godávarı fuvo ordines, tintinnabulorum aureorum, in curru pendentium, sono audito sursum evolantes, tibi obviam quası * veniunt 34. " Ista Panchavatis, abi tu, quamquam tenero corpore prædita, no- " vellas Mangiferas glitturnio rigare solebas, cum cervis suis sursum spectantibus, post longum tempus denuo conspecta, animum c* delectat, 35 “Ibı prope Goddrarım fluvium, me, a venatu redeuntem, lassitudine undarum vento levata, capite in occulto in gremio tuo reposito, in calamı sylves dormire memini, 36 "Qui sola ocuh nictatione NaGĦUSHADI ex Indræ loco decidere fecit, " ejusdem vatis, aquam turbidam limpidam reddentis, ista habitatio erat meum o terrestris { 14 37 Voluptatem percipit animus meus, cupiditatis expers, dum odoratur trum ignium, quos rates ille, irreprehensa gloria preditus, colebat, fumuna, qui, in currus vam adveniens, butyrı sacri odorem spargıt 38 " Iste SSTAKARNIS vatis lacus voluptarius, Panchapsaras appellatus, cum sylvis , viciais e longinquo resplendet, О superba, veluti lunæ orbis, paullulum inter nubes conspiciendus 1 39 "Olim ille rates, una cum cervis non nisi grazynum culmis viiens, - ab IDRA, meditationem illius metuente, inductus esse fertur in quinque Apsarasrum juventutis laqueum 0 ·100 CAPUT XIII. 40. "Concentus et tympanorum sonus, ab illo in ædibus sub aqua habi- “ tante redditus, in aefa ascendens, currus conclaria superiora per temporis momentum strepitu resonare facit. 41. "Iste alius vir pius, nomine Sutiksanaş, moribus mitis, castiga- " trones perfert inter quattuor ignes, ligna consumentes, sole frontem ejus torrente. 0 43. « 44. " 66 60 42. " Illum, qui INDRÆ metum injiciebat, conmovere haud valebant gestus amatorii feminarum divinarum, cum risu oculos in eum convertentium, atque callide cingulorum partem ostendentiùi. Ille, brachia erecta fenens, salutationem meam benevole accipiens, huc convertit brachium dextrum, rosario quasi brachiali cinctum, quo capreas fricare et acuta graming sacra decerpere solebat. Propter silentii votum inclinationem meam venerabundam leni capitis nutatione accipiens, obtutum, currů intercedente liberatum, rursus defigit in solem, mille radiis splendentem. 45.“ Ista est pura tutelamque præstans castigationum sylva SARA- DHANGE, æternum ignem colentiș, qui, postquam diu lignis oble. ctaverat ignem, etiam corpus suum, carminibus sacris lustratum, sacri- « ficavit. 46. “ Honores, quos ipse advenis adhibere solebat, nunc, quasi bonis cjus filiis, demandati sunt arboribus istis, ob magnam fructuum copiam honorandis, umbra sua itineris defatigationem abducentibus. 47. “ Iste Chlrehútas mons, O undulatis membris prædita, animum meum capit, superbo tauro similis, qui cavernam, scaturiginis murmure resonantem, pro ore Itabet, et in cujus summo corpu nubes quasi aggeri lutum ha:ret. 48. “ Iste Mandakinis nusius, limpida aqua, sine motu decurrens, propter longum intervallum tenuis, apparet in montis radicc, veluti mar. gantarum linea, in terra: collo pendens. " Ibi propc nontem est procera tamála arbor, cujus ramum odori. ferum ego faciebam aurium tuarum ornamentum, splendens in geuis tuis, lordei culm instar subpallidis. L 16 16 14 49. 10 ·REDITUS IV DANDÁKAM SYLVAY 101 51 << 66 id 50 Hec est sylia in qua Atris castigationes perfert, bestils repleta, , "nullam injuriam timentibus, eximiam excellentiam ostepdens, cujus " arbores sine florum indicjo fructus producunt ! Huc,, ad ablutiones vatum, castigationibus 'divitum, A\USÚYA “ duxit Gangam, tergergino flumine decurrenter, der traoculi verticis coronam, cujus loti aureæ septem vatum manibus evelluntur 52 Hæ etiam vatum, in sellis sacris metlitantium, arbores, simili modo aræ medium occupantes, ventis quiescentibus immotæ, meditation vacare videntur 53 Hæc est ficus, antea a te expetita, Syama appellata, quæ fructibus "tecta' apparet relut: smara gdorum acervus, rubinis interspersus “ Heic veluti margaritarum torqugs, smaragdis, splendorem funden- " trbus, distincta, ibi velut albarum lotorum corona, Nymphæis cæruleis pertexta 65 “ Heic velut avium, Manasam lacum amantium, series, anatibus mixta , ibi veluti terræ ornatus santalı ligno factus, atque agallochi lineis " distinctus CG 54 67 > 56 " Heic veluti lunæ splendor, tenebris um brosis variatus, abi splen • dens veluti nubium autumnalium ordo, per cujus spatia relicta cæli pars « conspicitur 57 “ Alicubi etiam veluti Suve corpus, nigro serpente cioctum, cinere unctum ita, adspice, pulcherrimis membris prædita, apparet Ganga, * ubi ejus flumen Yamunce undis dividitur Ru., UNIUE. VRI hitianm.'n has new ' wim.cfuente til stratis, corpus relinquunt, 113, etiam sine summi numinis cognitione, nulla ampñus est cum corpore conjunctio 59 " Hæc est Nishadorum regis urbs, ubi, postquam ego diademate " abjecto capillos religareram, SUBIA TRAS lamentabatur Eheu! hai KEYIS, desideria tua expleta sunt 60 " Hic est Sarayıs Ausius, cujus fontem apte loquentes BRAH- MAVIS Rcum esse dicunt, ciyus lotorum aurearum polline Yahsho. 44 3 2D ·102 CAPUT XIII 46 63 46 64 rum mulierum mammæ gaudent perinde ut natura indistincta fons est o intellectus. 61 " Hic fluvius, if cujus nipis postes sacrihcales defossæ sunt, versus Ayodhyam, urbem regiam, devehit aquas suas, puriores redditas ab IKshvákuidis, post sacrificia equina abluendi caussa in illas immergentibus 62 Quem animus meus colit, tanquam communem matrem Kosala “ septentrionalis regum, voluptati in insulis, oquası so gremio ejus, adsue torum, atque larga ejus aqua nutritorum “ Hæc Sarayus, matris meæ instar, a rege allo honorando separata, me procul commorantem amplectitur quasi undarum brachus, frigidos ventos ferentibus “Quia pulvis terrenus, tiếcti diluculi instar fuscus, in conspectu “ nostro surgit, suspicor ego, obviam nobis venire BHARATAM cum exer " citu, per HANUMANTEM de adventu nostro certiorem factum 65 “ Certe probus ille offeret mihi redeunti, qui promissum exsolvi, dignitatem integram, ut LAKSHMANAS adduxit mihi te, Khara alusque Rahshapis in prælio occisis servatam C6 “BHARATAS pedibus incedens, magistrum præire jubens, exercitum. que instructum post se clucens, cortice indutus, una cum consiliariis senibus, munera manibus tenens, mihi obram venit “Qur mer respectu habito, quamquam juvenis, dignitate a patre dati, quam in sinu tenebat, laud fruitus, per tot annos cum illa durum • abstinentia votum casolut 68 DASARATIIDA hzc locuto, currus cælestis, divinitate sua optatum illius cognoscens, descendit c semita ſulgente, cum stupore conspectus a civibus, BILA HATA sequentibus C. Atque Rássas, manum porrigens simiorim principi, offici gnyro, de scendit de curru per serium, 2 Vipnislava pracunte indicatam, haud lonbinuam a terra, atque in intersallis crystallo distinctam . 64 67 ·REDITUS IN PANDALAY SYLVAV 103 o simiorum fundens amplectebatur, atque osculabatur caput ejus, a quo per pietatem erga ipsum remota erat inauguratio in regnum paternum 2 71 Recepitque consiliarios senes, quorum ora, ficuum instar ramis tectarum, longis barbes deformia erant, atque qui blandıš oculis eum salutabant, dulc.que voce de salute ejus percontabantur 72 Hicce est calamitatis meæ socius, in Rihsha monte “ dominus, et hic PULASTYADES, in prioa acie pugnańs" Ita a RA- GHUIDA venerabundaindicatos ambos prætermittens BHARATAS LAKSHJA- VAB salrere jussit. 73 Deinde cum SUMITRIDA propius 'congressus, illum inchnato capite adstantem erexit, sebementerque amplexus est, dolorem faciens quası pector illius s«o pectore, quod vulpenbus, in pugna cum IDRAJITE acceptis, occalluerat 74 Tum simiorum exercitus duces, a Rána jussi, corpora humana induentes, elephantos ascendebant, in quibus, larga liquoris Alumina effundentibus, eandem voluptatem capiebant, ac si montem ascendis- 3 sent 76 VIDUSHAVAS etiam, Rahshasorum dominus, cum comitibus suis, DASARATHIDA jubente, currus ascendit, qui in artificioso partium splendore ne ab ipsius quidem curribus, quamquam magica arte factis, æqua. bantur una 76 RACHUIDARUV princeps cum fratribus minoribus iterum ascendit currum cælestem, solitante rexillo instructum, ad ejus nutum procedentem, velut luna, stellarum dornina, per conjunctionem cum Budua et VAIHASPATE Conspicua, ascendit vespertinam Dubium copiam, micante fulmine distinctam 77 Ibi BHARATAS venerabatur lætam filiam Mithrlensem, quam Rivas e Rávave periculo serrarerat, veluti mundorum dominus terram servabat e diluvio, seu reluti tempons pluvu abitus lunæ splendorem liberat a nobium copia 78 JAVAR E filla pedum par celebrandum, quod , repudiatis Lanka domin blandimentis fidem suam serraverat, probique BHARAT£ caput, ·- 104 CAPUT XIII. in quo ille propter observantiam erga fratrem majorem capillos colligatos gestabat; utrumque mutuo contactu se invicem purgabant. 79. Rántas venerandus, civibus per hrose ditnidium comitantibus, curru cælesti lente procedente, migrabat in sylvam, Ayodhye vicinam, a SA- TRUGHNA tentoriis instructam.

·( 105 ) CAPUT XIV SIT E REPUDIU VI. 1 Ibi vero DASARATHIDX videbant ambas suis matres, post marıtı obitum in aliam conditionem lugendam simul redactas, veluti duas plantas repentes, arbore, quam amplectebantur, cesa 2 Uterque, hostium occisores, robore splendentes, cum illas ordine s lutassent, a'matribus, quarum oculi lacrymis suffusi erant, haud dis tincte videbantur, sed non nisi per voluptatem, e filu contactu perceptam, cognoscebantur 3 Frigidæ gaudu lacrymæ dividebant ferventes earum mæroris fletus, veluti flumina, e monte nisoso decurrentia, æstu calefactam Gangæ et Sarayms aquam 4 Illæ amanter tungentes humida quası Rahshasorum telorum vestigia in filiorum corpore, haud concupiscebant heroum matris nomen, etsi expetitum a nobilibus Kshatriyorun mulieribus Equidem Sita sum, marito meo miseriam afferens, infausta! Ita nomen suum indicans nurus reverentia haud volata, salutant soceri, in colo commorantis, uxores 6 “Surge, filia! Nonne puris tuis moribus iste maritus tuus cum fratre minore e magna miseria servatus est ? Ita illæ haud falso alloquebantur cam, manto dignam atque ipsum ejus martum 7 Tum vero RAGHUIDARUJ principis inaugurationem, matrum lacrymis inceptam, consiliar senes absoliebant aqua, 10 rasibus aureis e sacratis ab lutionum locis allata 8 Aquæ, a Rakshasorum simiorumque principibus, fluvios, oceanos, et 5 o E ·106 CAPUT XIV. lacus aggresses, allatæ, decidebant in victoris caput, sicut aquæ, e nubibus ortæ, in Vindhya cacunfen 9 Qui jam eremitæ veste indutus eximie conspicuus fuerat, in eo, cum ornatum regium induisset, splendor onebatur, quası iterationis vitio affectus 10 Ille cum fnılıtıbus, qui consiliaris, Rákshasis, simusque mixti erant, et cum civibus, instrumentorum sono delectatis, ingraysus est regiam stirpis suæ urbem, altis portis instructam, e cujus ædibus grana humectata ei obviam jaciebantur 11 In curru stans, dum flabella leviter movebantur a SURĮTRIDA ejusque fratre minore, dumque umbella a BHARATA tenebatur, erat veluti subsidiorum collectio, corpore inųuta 12 Fumi, ex agallocho in ædibus incenso procedentis series, senti violentia divisa, apparebat velut urbis illius capillorum plexus, ab ipso Rada, e sylva reverso, solutus 13 RAGIIVIDARUM herois uxorem, a socris vestibus pulcherrimis indutam, in lectica sedentem, Ayodhya urbis mulieres salutabant manibus, quæ junctæ in'dium fenestris conspiciebantưr 14 Illa, perfusa unguento perenni, micantem splendoris orbem fundente, ab Anusura dato, a marito urbi suæ tanquan, pura monstrata, denuo splendebat, ac si ignem ingressa fuisset 16 Rásas, amicitiæ plenus, postquam amicis suis domicilia omnibus commodis instructa dedisset, lacrymas fundens ingressus est patris, sol? cfligic superstitis, edes honoribus adornatas IG BARATA matris dolorem removit, junctis manibus sic cam allo. qucns Quod, O mater, patrem nostrum haud deflectere passa és a veritate, cujus fructus coelum est, lioc considerte a te factum est 17 Atque tum Sucris t, Vignisdav et reliquis tantos honores aptos obtulit, ut, quamquam illi sola cogitatione omnia efficere valebant, tumen animus coruin stupore impleretur 18 Deinde cremitay dainos, resercntiæ caussa aggressos, acneratus, ab lus recitatum audiclat liostis occisi originem ce vitam, qu apsius robori Injurem (lian tnbucbant gmutatem. 66 + ·SIT REPUDIU 107 19 Viris puis rursus profectus, Rhias Rákshasorum et simrorum principes etiam dimisit, quibus apsa Síra manibus suis ekimia munera obtulerat, et qui præ gaudio haud animadverterant, mensem dimidium elapsum esse 20. Atque Rásias Pushpakum currum, cogitatione sua facile impetrandum, cæli ornamentum, deorum hosti una cum vita ereptum, ut Kailase dominus rursus eo veheretur, dimisit + 21. Ita secundum. patris jussum habitatione in sylva finita, Ravas, imperum adeptus, ut Honestum, Utile atque Dulce, sic etiam fratres - suos minores justa ratione tractabat. 22 Atque pietate actus omnibus suis matribus parem exhibebat reveren tiam, veluti copiarum cælestium dur Krittihis nymphis, sex oribus suis ex uniuscujusque mammis lac hauriens 23 Vundus per eum, a cupiditate remotum, dues erat , per eum, per culorum timores repellentem, negotia sua peracta videbat, per eum moderatorem patre præditus erat, atque filio præditus, per eum, dolores remo- 3 Ventem 24 Elle civium negotia respiciens, tempore opportuno cum dehce regts filia se obiectauit, congressus quasí cum LAKSHUI, quæ, voluptatis cupida, Sítcorpus pulchrum indusset 25 Iis, qui ex optato sensuum voluptatibus fruebantur, in ædibus picturis ornatis, dolores etiam, quos in Dandała sylva perpessi erant, in memoriam revocati, voluptatem præbebant 26 Tum vero Síta tenerrimo suo adspectu, oreque saræ gramjais instar pallido, sine verbis graviditatem illius indicante, marito suo lætitiam attulit 27 I'n gremio positam illam, tenero corpore præditam, cujus mammarum papillæ colorem mutaverant, pudibundam, pulchram, maritus lætus quid ciperet interrogavit 28 Illa iterum adire desiderauit sylvas sacras ad Bhagirathis ripas, sacro gramine abundantes, oryzæ culmıs, per bestias decerptis, quasi oblationibus plenas, ubi eremitarum filiæ amicitia conjunctæ vnebant 29 RACHUIDARUJI fortissimus, hoc desiderium ei pollicitus, cum ·106 CAPUT XIV. € 6 lacus aggressrs, allatæ, decidebant in victoris caput, sicut aqur, c nubibus ortæ, in Vindhye cacunſen 9 Qui jam eremitæ veste indutus eximic conspicuus fucrat, in eo, cum ornatum regrum indusset, splendor oriebatut, quasi iterationis vitio affectus. 10 Ille cum fnılıtıbus, qui consiliariis, Rákshasıs, simusquc mixti erant, et cum civibus, instrumentorum sono delectatis, ingrazsus cst regiam stirpis suæ urbem, altis portis instructam, e cujus ædibus grana humectata ei obviam jaciebantur 11 In curru stans, dum flabella leviter movebantur a SUVITRIDA ejusque fratre minore, dumque umbella a BHARATA tenebatur, crat veluti subsidiorum collectio, corpore inquta 12 Tumi, ex agallocho in ædibus incenso procedentis series, senti violentia divisa, apparebat velut urbis illius capillorum plexus, ab ipso Rána, e sylva reverso, solutus. 13 RAGIIVIDARUM herois uxorem, a socris vestibus pulcherrimis indutam, in lectica sedentem, Ayodhyæ urbis mulieres salutabant manibus, quæ junctæ in &dium fenestris conspiciebantur 14 Illa, perfusa unguento perenni, micantem splendoris orbem fundente, ab Anusúša dato, à marito urbi suæ tanquam pura monstrata, denuo splendebat, ac si ignem ingressa fuisset 15. Rámas, amicitiæ plenus, postquam amicis suis domicilia omnibus commodis instructa dedisset, lacrymas fundens ingressus est patris, sola cffigie superstitis, ædes honoribus adornatas 16 Buratæ matris dolorem removit, junctis manibus sic eam alloquens Quod, O mater, patrem nostrum haud deflectere pasça es a " veritate, cujus fructus cælum est, hoc considerate a te factum est 17 Atque tum SUGRÍVT, VIDNÍSIANA ct reliquis tantos honores aptos obtulit, ut, quamquam illi sola cogitationo omnia efficere talebant, tamen anunus eorum stupore implcrctur 18. Deinde cremitas divinos, reverentiæ caussa aggressos, veneratus, abs lus recitatum audiebat liostis occisi originem ct vitam, qui ipsius robori majorem ctiam iribuebant gravitatcm 6 97 ·SITIC REPUDIUVI 107 3 19 Viris puis rursus profectus, Rasas Ráhshasorum et simiorum prin cipes etiam dimisit, quiBus apsa Sita manibus suis eximia munera obtulerat, et qui præ gaudio haud animadverterant, mensem dimidium elapsum esse 20 Atque Rawas Pushpahum currum, cogitatione sua facile impetrandum, cæli ornamentum, deorum hosti una cum vita ereptum, ut Kailasa dominus rursus eo veheretur, dimisit 21 Ita secundum,"patris jussum habitatione in sylva finita, Ravas, imperum adeptus, ut Honestum, Utile atque Dulce, sic etiam fratres suos minores justa ratione tractabat. .22 Atque pietate actus omnibus suis matribus parem exhibebat reveren tiam, veluti copiarum cælestium dur Krituhis nymphis, ser oribus suis ex uniuscujusque mammis lac hauriens 23 Vundus per eum, a cupiditate remotum, dives erat, per eum, peri culorum timores repellentem, negotia sua peracta videbat, per eum moderatorem patre præditus erat, atque filio præditus, per eum, dolores remo ventem 24 Ille civium negotia respiciens, tempore opportuno cum Videhæ regis filia se oblectavit, congressus quasi cum LAKSHMI, quæ, voluptatis cupida, Sít corpus pulchrum induisset 25 Iis qui ex optato sensuum voluptatibus fruebantur, in ædibus pi cturis ornatis, dolores etiam quos in Dandala sylva perpessi erant, in me. moriam rerorati, voluptatem præbebant 26 Tum vero Síta tenerrimo suo adspectu, oreque, sare graminis instar pallido, sine serbis graviditatem illius indicante, marita suo letitiam attulit 27 In gremio positam illam, tenero corpore præditam, cujus mammarum papillæ colorem mutaverant, pudibundam, pulchram, maritus lætus quid cuperet interrogavit 28 Illa iterum adire desiderauit sylvas sacras ad Bhagirathis ripas sacro gramine abundantes, oryzæ culmis, per bestias decerpts, quasi oblationibus plenas, ubi eremitarum filiæ amicitia conjunctæ vivebant 29 RACHUIDARUM fortissimus, hoe desiderium ei pollicitus, cum ·108 CAPUT XIV. € 34. " comitibus ascendit in ædium tectum, nubes tangens, ut lætam Ayodhyam conspiceret. 30. Conspiciens viam regiam, opulentis emporiis pleram, atque Sara. yuem fluvium, quem naves secabant, sylvasque prope urbem, a civibus se delectantibus occupatas, gaudio perfundebatur. 31. Ille, loquentium primus, puris moribus, brachiis serpentum regis instar magnis, qui hostium felicitatem propulsaverat,, BIA DRAM, emissarium suum, quid de actionibus suis dicerent homines, interrogavit. 32. Qui cum pertinaciter interrogatus essetę “Omnes," inquit, "actiones “ tuas celebrant cives, hominum rex, præter receptionem reginæ, postquam " in Rahshasi ædibus illa habitavit." 33. Síræ mariti cor hoc rumoſe iniquo, et propter uxoris reprehensionem gravi, ita percussum, lacerabatur veluti ferrum, ferrea clava ictum. Negligamne rumorem istum, me reprehendentem, an uxorem vitii expertem repudiem ?" Ita utram partem amplecteretur incertus, oscilli instar animo huc illuc movebatur. 35. Postquam rem perpendit, vituperationem, nulla alia ratione removendam, uxoris repudio abstergere maluit: nam yiris nobilibus gloria ipsa vita gravior est, nedum re sensus oblectante. 36. Ille, cui splendor ademptus erat, convocatis fratribus, qui mutationem ejus videntes lætitiam abjiciebant, rumorem, qui de se vagaretur, narravit, posteaque sic eos allocutus est : 37.." Vislata, qulis, maada. vargun. sanjantium. sim., n. Se riiunda., bonis moribus puræ, illata est a me, veluti speculo a nubium vento. Ilujusmodi reprehensionem, quæ inter cives multifariam divisa est, “ vclut olei gutta in aquæ undis, ego ferre haud possum, ut elephantus palum, ad quem alligatus est. Quam ut repellam, vel fructum, cujus ortus propinquus est, non respiciens, Videhæ regis filiam repudiabo, ut olim, patre jubentc, terram, oceano cinctam. llaud ignoro quidem, innocuam illam esse; attamen hominum vitu- ºperatio dura milut videtur: utique homines terrp umbra Junæ pulaut tanquam maculam. 38. " 39. #1 6. 10, 1 pum im ·SITE REPUDIUV 109 ¢¢ + Reque labor meus, qui Rahshası mortem finem habebat, inutilis « fuent, immo ad inimicitiam exuendam inseruerit nuin ferox serpens hominem, qui pede eum tetigit, sanguinis desiderio nlordet? 42 " Quare loc meum consilium a vobis, quorum animus misericordia " mollis est, haud est dissuadendum, siquidem diu a me servari vultis vitam, opprobru spina liberatam 43 Ita docuto regi, qui durissimum in JAVALE filiam consilium ceperat, nemp ex fratribus ejus neque resistere audebat, neque assentını 44 Ille, Laksas 11£ fraler major, cujus, gloria in tribus mundis celebrabatur, LibHVATA SI adspiciens, jussis obedientem, " Amate,' inquit, apte loquens, atque seorsim hæc er dedit mandata 45 “ Hæc fratris tui uxor, quæ desiderium suum mihi indicavit, in " syiras sacras redire cupit Quare tu, cursu sectus, sub hoc prætextu eam ad VáLukis habitationem ducere ibique relinquere velis 46 Ille, qui audrerat, BIRIGUIDE patre jubente contra ipsam matrem pugnasse, veluti contra hostem, fratris majoris mandatum accepit in majorum mandatis exsequendis iton est hæsıtandum 47 Quare cum Siraj, grato nuntio delectatam, ascendere fecisset in currum, equis intrepidış junctum, SUMAVTRA habenas tenente, profectus 3 nam est € 48 Illa cum per regiones pulcherrimas duceretur, " Gratum mihi facit maritus amatus 1 ita cogitans gaudebat, nescia, eum er arbore cælesti erga ipsam in asipatram arborem mutatum esse 49 Grayıs dolor, quem LARSHUAVAS In sia eam celabaf, imminens ıllı indicabætur oculo dextro tremente, amatt adspectu in æternum privato 50 Vultus loto ob terrorem, ex omine infelice ortum, marcescente, Prosperitas sit regi ejusque fratribus ! ita animo interno precabatur 51 SUSITAE filius, cum fratrs majoris jussu probam ejus uxorem in extrema sylva relicturus esset prohibebatur quasi a Jonquis filia, in con spectu præterfluente, elatis undarum manibus 52 Cum fratris uxorem in ripa descendere fecisset de curru, aungı 2F ·110 CAPUT XIV. < 55. “ 6 habenas arripiente, nave a Nishádo aliquo accepta, Gangam trajecit, ac si ille, fidei datæ servator, promissum persolveret. 53. Tum SUMITRIDES, lacrymis in fauce hærentibus, vocc aliquantulum composita, regis jussum enuntiavit, nubis prodigiosa instar, lapidum pluviam demittentis. 54. Subito sira, plantæ siñuilis, terrore quasi vento concussa, ornamentis quasi floribus delapsis, concidit in terram, a qua corpus suum acceperat. Quomodo maritus tuus, 'IksIVÁKVIDARUM stirpe natus, probe agens, sine caussa te destituet?" Ita dubitans quasi terra illi introituin nondum præbuit. 56. Illa mente alienata dolorem haud percipiebat, sed cum animus rediisset, intus torquebatur; atque animi illius sanitas, ad quam SUMITRÆ filii laboribus reversa erat, stupore erat acerbior. 57. Non vero proba illa vituperationem enuntiabat contra maritum, qui vel sine ipsius culpa eam abegerat; sed semet ipsam potius, continuo dolori indulgentem, quasi noxiam iterum iterumque reprehendebat. 58. Regis frater minor, cum bonam consolatus esset, eique viam ad Valdíkis eremum indicasset : “ ignoscas mihi,” rogavit supplex, “qui alıi " obedio, liane crudelitatem, a marito tuo injunctam !" 59. Sita illum erigens: diligo te," inquit, “O pulclier, diu vive! quod " ita fratri tuo majori obediens es, ut VISINUS INDRE. 00. "Omnibus meis socris mco nomine salutem nuntia, casquc filii sui prolis, quam cgo gesto, memores esse jube. regem hunc mcum perfer sermonem : Quod me, toram te "igne lustratam, propter populi rumores repudiasti, num id clara tua stirpe dignum est ? 62." An suspicari licet, tc, præclara mente præditum, non tua voluntato " ita in me consuluisse? atque hic potius liaud repellendus peccatorum meorum, in priore \ita commissorum, cientus cst, tonitru instar me percellen? 63. * Olim LANBI453 tibi adstantcm repudians, mecum in sylvany pro. . +1 + GI. « Atquc ad 1.

·SITÆ REPUDIUI Ill . 64 " 6 << 3 “ fectus es. ab irata illa ego; locum illius adepta, ædibus tuis habitans, « band tolerata sum Quæ antea tuo fatore feminis pus, quorum mariti a Råhshasis “ vexabantur, refugio erim, quomodo nunc, dum tu splendes, aliam feminam tutela caussa adıre potero? 65 " Putasne me istius vitæ miseræ, quæ post æternain separationem a “ te inanis est, rationem esse habituram, nisi impediret me servanda pro- « les tua, quam gesta? "At ego, fætum enixa, oculis io solem defixis castigationes subire contendam, ita ut in alia certe vita tu meus sis maritus, nullaque sit separatio 67. “Classium atque ordinum protectio regis est officium, a MANUE præscriptum' quare ego, quamquam ita a te expulsa, tamen mulieris "solitariæ instar resprcienda ero” 68 Cum Rása frater zlius nuntium perferre pollicitus e conspectu ejus abusset, Sita, calamitatis onere pressa, afilictæ agnæ instar gutture aperto ejulabat 69 Pavones omittebant saltationes, arbores abjiciebant flores, capreæque gramına decerpta, atque, ih tota sylsa, quæ in eundem ac illa dolorem dejecta erat, vehemens audiebatur ejulatus 70 Ad illam pervenit clamorem secutus vates, ad gramen sacrum ac ligna colligenda egressus, cujus mæror, cum avem a venatore percussam conspexisset, sub disticha forma erupit 71 Síra, lacrymis abstersis, desistens a lamentatione, eum salutant, atque rates, allius granditatis signa conspiciens, filium er precatus, sic locutus est 72 “ Meditatione mea sčio, a manto, falsas vituperationes extimescente, “ te esse repudiatam Quare ne sollicita sis, perrenies, O VIDEHÆ proles, " ad patris edes, in regione vicina sitas 73 Quamquam trium mundorum hostes eradicavit, promissis stat, atque a jactatione aliepus est, tamen, quia sine caussa crudeliter te " tractatit, majon BHARATÆ fratri succenseo ¢ ·112 CAPUT XIV 1 75 76 < &6 74 “Socer tuus, luņa instar celeber, miłu.cst amicus, pater tuus honos “ liberat a calamitate Inundanı, tu primum locum tenes, inter mulieres “ maritis fidas quid igitur est, cur non tui miscrear ? “ Timore abjecto habita in hac sylva sacra, cujus feræ consuctudinc cum viris piis domitæ sunt Heic postquam feliciter pepereris, infans “ tuus cærimonårum solemnium particeps fiet Corpus abluens in Tamasa fluvio, peccata destruente, cujus ripæ “ haud vacu'e sunt a vatum habitationibus, sacrificus in ejus insularum gremio peractis, continget tibi animų tranquillitas 77 “ Floribus fructibusque, anni tempore productis, atque granis ad ritus sacros peragendos, e terra inarata provenientibus, allatıs, exhila “ rabunt te, recent dolore oppressam, vatum filre, dulce loquentes “Vasibus aquariis, robori tuo congruis, novellas eremı arbores irri gans, sine dubio tu jam ante filu partum eandem atque ex infante mammas sugente percipies voluptatem 79 Illa grate accepit favorem VALMIKIS, qui animo misericordi vesperi ullam secum duxit in eremum suum, ubi dorcades ad aræ latus sedebant, domıtış belluis plenum 80 Tradıdıtque eam, mærore oppressam, feminis sanctis, adventu ejus delectatis, veluti novilunu dies ultimam lunæ partem, a patribus exhau stam, herbis tradit 78 c 81 Hæ post honores oblatos sub diei finem ad habitandum dederunt ilh tugurium, lucerna ingudus oleo repleta instructum, in quo pellis sacra pro lccto strata ernt 82 Ibi habituns illa, inauguratione lustrata, ab hospitibus rite honorata, cortice induta corpus suum victu sylvatico sustentabat, ut mariti stirpem propagaret 83 "lum hodic rex pænitentia affligitur?' Ita quærens IA DRAJITIS occisor, cura agitatus, fratrı majori mandatuin peractum atque Sítæ lamen tationem nuntiant . Hy Rásas subito lacry mas cffudit, lunæ instar Pausha inense nisem ·SITÆ REPUDIUN. 113 mittentis : etenim reprehensionem extimęscens JANAKæ filiam e domo quidem expulerat, non vero ex animo. 85. Prudens ille, in tribúum ordinumque cura vililans, dolore represso, regnum amplum libidine vacuus gubernabat, haud majorem fructum ex en percipiens quam ejus fratres. 86. LAKSHMI, nulla voluptate percepta habitans in pectore regis, qui reprehensionem timens unicam suam uxorem, quamquam intègram, destituerat, splendebat quasi æmulis privata. 87. SíTa certior facta, Rávant inimicum ipsa relicta nullam aliam uxorem ducere, sed ipsius effigie delectatum sacrificia facere, durum rationis,a marito dolorem quodammodo perferebat. > sepa- ·( 114 ) CAPUT XV. ASCENSIO IN CELUN. 0 1. POSTQUAN SÍTam dimiserat, terræ dominus sola terra, oceana cincta, fruebatur. 2. Protectorem illum adierunt, (auxilium ejus implorantes, vates Yamunam accolentes, quorum sacrificia a LAVANA Rákshaso disturbabantur. 3. Contra quem hi, Rámæ memores, haud suo įpsorum robore pugnabant: nam qui tutela deficiente imprecationum armis utuntur, castigationes suas irritas faciunt. 4. Promisit iis Rámas impedimenti remotionem : etenim Vishnuis adsentus in terram virtutis protectionem finem habebat. 5. Indicabant illi Rámæ deorum inimicum occidendi rationem, dicentes: Lavanas, quando hasta armatus, ægre vincendus est; quare lasta privatus impugnetur." 6. RAGHUIDES corum salutem efficiendam mandavit SATRUGIINÆ, quasi nomen ejus hostium coercitione verum facturus. 7. Nam unusquisque RAGHUIDANUM solus etiam, hostium vexator, advcrsarium destruere ralet, 1cluti decretum speciale tollit decretum generale. H. Precationibus faustis a fratre majore acceptis, DASARATHIDES, curru cctus, metu liber, processit, adspiciens sylvarųm regioncs, floribus tectas, odores spargentes 9. Excrcitus, qui Ráare jussu eum sequebatur, ad negotium cjus pera gendum eadem partes agebat, quas in verbo legere (adhyayana) præpositio adhi, od radicis scnsum clliciendum. ¢¢ ·ASCENSIO IN COELUV 115 10. Ille, splendentium decus, va a vatibus indicata progrediens, fulgebat per eos currus duces, veluti sol per Balakhilyas. U. Proficiscenti en propier Itinens longitudiner? una mansio nocturna erat 10 VALAIKIS'sylva sacra, cujus hinnulei ad currus sonum capita tollebant 12 Vates honoravit jusenem, cujus equi defatigati erant, eximus honoribus, castigationum suarum potestate comparatis 13 Eadem nocte fratris uxor gravida duo filios peperit perfectos, telutı terra duo exercitus 14 SUVITRIDES, nuntio de frais sobotę lætatus, mane yatem valere jubens, curru equis juncto profectus est 15 Cum Aladhupaghnam urbem pergenisset, aggrediebatur KUMBHÍ- Nasis filius, qui ferarum copiam tanquam tributum a sylva acceperat 16 Fumi instar niger, adipem olens, capillis flammarum instar rutilis, Rahshasorum cater a cinctus, apparebat ille veluti rogi flamma incedens 17 LAKSHMANÆ frater LALANAN hasta privatum adortus, viam ei præclusit nam irs, qui contra debilem pugnant, victoria propinqua est 18 “ Hodie ventris mei pastum haud valde abundantem videns creator, ** timens quasi te mihi misit exoptatum! 19 Ita SATRUGHNE' minatus, Rakshasus illum occidere cupiens, altam arborem, ac si graminis culmus esset, evulsit 20 Non vero arbor, a Rakshaso vibrata, SUMITRIDÆ sagittis acutis in medio discissa, corpus ejus attigit, sed florum pollen A Arte forta Ranshosus umraymuur innan jula ir ollur, quasi se junctum mortis der pugnum 22 Quem SATRUGJINAS telo INDRA sacro feriens, redegit in pulverem, ipsa arena minutiorem 23 Tum adortus eum est noctivagus, brachio dextro elato, similis montı, una arbore prædito, quem ventus prodigiosus affert 24 Hostis, cor sagitta KRISHNA sacra perforatus, terræ tremorem ad. duxit, eremitarum tremorem removit ·116 CAPUT XV. t 25. Avium catervæ decidebant super Rákshasum occisum, cælestes florum imbres super'ejus adversarii caput. 26. Fortissimus ille, cum LAVANAM occidisset, tunc demum fratris sui, magno robore præditi, qui INDRAJITIS cæde splendebat, fratrem germanum se putabat. 27. Caput illius, quem eremitæ, voto potiti, laudibus efferebant fulgebat Tobore erectum, pudore demissum. 28. Ille virtute ornatus, divitiarum cupiditate liber, pulchró corpore præditus, in Yamunæ ripa Mfathuram vrbem condidita 29. Quæ splendebat civium prosperitate, justo imperio conspicienda, ac si cæli opibus acceptis condita esset. 30. Ibi ædium tectum ascendels, Yamunam chakravákis plenam adspiciens, veluti terræ comam, ornatu aureo decoratam, lætabatur, 31. At DASARATHÆ amicus et JANAKÆ consiliarius, utriusque amore motus, Sitæ filios rite consecravit. 32. His quia humor uterinus sacro gramine et crinibus e vaccæ cauda abstersus cerat, ideo ex horum appellatione vates pueris Kusæ et LAVÆ nomina indidit. 33. Vix ex infantia egressos, Vedas cum Angis legere edoctos, suum carmen recitare docuit, primam poctarum viam. 34. Filii, Ráda res gestas dulce canentes coram matre, hujus separationis dolorem aliquantulum leniebant. 35. Reliqui etiam tres viri, e Raghuis stirpe orti, trium ignium sacrorum instar splendentes, cx uxoribus suis, quæ conjunctione cum illis rcvera maritis præditæ erant, binos filios acceperunt. 36. SATSUGHXAS, fratris majoris amantissimus, filiis suis celebratis SATRVONÁTixi atque Supánvi, Vedarum peritissimo, Mathuram atque Vidizam urbes tradidit. 37. "Ne iterum castigationes tuæ turbentur!" Ita Vácsíki precatus, abiit ex illius creino, ubi hinnulei immoti Sine filiorum, cantum alle *cultabant.

·ASCENSIO IN CELUN 117 38 Moderutus ille ingressus est Ayodhyam, platearum ornamentis splendentem, propter LAYAn çædem a civibus maxima admiratione adspectus 39 Conspexit ille in media aula ab auianis cinctura Rávau, qui post SITA relictionem solius terræ dominus erat 40 Frater major salutarit LATAVE occisorem venerabundum, veluti VISHNUEN INDRAS, Kálavesis Náhshası çæde lætus 41 Ille interrogatu dıxıt, omnia bene se habere, non vero filiorum natorum mentionem fecit, primi yatis jussu, qui opportuno tempore eos illi tradere volebat . 42 Eo tempore illius regionis Brahmanus quidam puerum suum, qui, antequam aetatem zuienilem attigerat, mortuus erat, in gremio quasi in fecto jacentem apportans, ad regis januam lamentabatur 43 Deploranda es, O terra, quæ, cum DASARATIA X amiseris atque " şub Rávæ potestatem.Teneris, ex una miseria in alteram majorem in- “cıdıstı” 44 RAGAVIDES protector, de ejus doloris caussa certior factus, erubuit non enim mors intempestis 1 IkSHVÁKUIDARUJI terram tetigerat 45 Ille paullisper-patiens esto! ita Brahmanum mcestum latus, Kuveræ currus recordabatur, YALA B1 plevincere cupiens 46 Tels arreptis Raghuis filius illum conscendit, et profectus est, cum præ illo vox incorporea audiretur 47 " Rex) peccatum aliquod a te in cuies tuos commissum est Quod cum indagaveris, expiare debes, tum propositum tuum attinges ** Post aur luin samanan Rius, ut pur Fuar.r.triburuar missam,nemoveret, cæli plagas pervolayıt curru, cujus verillum præ rapiditate immotum stabat 49 Tum RAGHUIDES conspent hominem, castigationibus sese excruciantem capite deorsum converso, de arboris ramo dependentem, oculis fumo rubidis 50 Interrogatus a rege de nomine ac stirpe, fumura hauriens narravit, se esse Sudrum, SAJIBUKAI nomine, deorum cælum appetentem 51. Rex coercitor eu, qui, cum castigationum subeundarum jus non 6 conso 2 H ·118 CAPUT XV 4 C. t haberet, popylo miseriam allaturus esset, caput præcidere statuens, ensem arripuit 52. Atque capute ejus, cujus barba scintillis adusta crat, loti instar, cujus folia frigore marcida sunt, de cervice quası de caule abscidit 53 Súdrus cum ab ipso rege punitus esset, proborum viæ particeps factus est, non vero propter castigationes suas, vel durissimas, quæ'viam illi præscriptam egrediebantur 54 RAGHUIDARUM princeps vero convenit AGASTYAM, eximie splendentem, qui in via ostendit, veluti tempus autumnale cum luna conjungitur 55 Ille, e testa natus, dedit ei ornatum, cælicolis dignum, ab Oceano, quem biberat, pro redemptionis prétio acceptum 56 Hunc accipiens brachio suo, quod Síræ collo non occupatum erat, reversus est Ráras, sed ante eum Brúhmanı filius mortuus in vitam redut C 57 Brahmanus, cum filio rursus congressus, reprehensionem antea pro nuntiatam, cabire fecit laudibus ejus, qui ab ipso Yara homines defenderet 58 Illum, qui sacrifici caussa equum dimiserat, Rákshasorum, simiorum et hominum principes muneribus cumulabant, veluti nubes pluvia irrigant fruges 59 Adibantque cum e diversis plagis acciti magni vates, qui non terrestres solum scd cælestes ctiam regiones reliquerant. GO Per hos, qui prope urbem commorabantur, Ayodhya urbs, quattuor portis quası onibus instructa, splendebat vcluti BRAMLARIS corpus, cum modo hominis crcasset 61 Sirk derelicuo ctiam laudanda erat, nam marito, qui in conclaw Pragtansa appellato habitabat, ncque aliam uxorem habcbat, illa auru heit uxor erat 02. lum incepit sacrificium, majore apparatu quam quem leges posce- Lant, uti Rukshası, alias cerimoniaruin turbatorc, custodes emnt .

·ASCENSIO IN CLUB, Ily ?' Ita ab ipso 03 Deinde Siræ filii, Kusas atque LAVAS, a magistro juşsi, Ramaydnum carmen a Válaíny, conditum hic illic canebant, 64 Celebrabat allud Rájx facta, compositum erata VALMÍme, ambo allı Kınarorum'instar canebant . quomodo igitur omnium auscultantum animum abripere non potuissent? 65 Dulcedinem, in amborum cantu et forma a viris gmris observatam, Ruas cum fratre suo minora vidit audivitque cum voluptate G6 Concio, illorum, cantum attente andrens, lacrymas fundens, splen debat veluti syhæ regio, ventg intacja, mane rore stillans *67 Homines, allorum et Ranæ similitudinem, non nisi ætate et vestibus distinctam, conspicientes, oculis fixis adstabant 68 Non tantum amborum dexteritatem mirabantur homines, quantum ¡llorum despicientiam munerum, quæ rex, amore motus, is offerebat €9 “Quis cantu ros instruxit? et cujus hoc est carmen rege interrogati, VálvíLED indicabant 70 Tum vero RAJAS cum fratre minore VALUÍKEDI aggressus, suum ipsius corpus er devovens, imperium illi obtulit 71 Vates misericors, postquam ad Rada v advocasset ambo ejus filios, e Síta natos, petit ut hanc revocaret 72 “O pater, nurus tua ante nos igne purificata est, sed per Rahshası malignitatem hujus loci populus fidem non habet 73 “Quare Sita ilh de morbus suis fidem faciat, tunc illam, filus * præditam, te jubente rursus accipiam 74 Ita cum rex promisisset, vates JANAKÆ filiam per discipulos suos ex eremo adducı jussit, sicut negotiorum suorum perfectionem castigationibus suis adducebat 75 Postero die Rábas cubus convocatis vatem arcessere jussit, ad rem quam convenerant perficiendam 76 Vatesque accessit ad Rázadi cum Sita, quam duo filii comita bantur, sicut Solem splendentem adire solebat cum hymno sacro, ac centibus adornato 3 .

·120 CAPUT XV 6 c C co c 77 Propter corpus placidum, veste rubra indutum, illa, oculos in pedes defigens, pura judicabatur 78 Homines oculos avertentes ab illius adspectu, stahant capitibus demissis, veluti oryzæ plantæ, fructibus onustæ. 79 Vates in sella considens, sic eam allocutus est " In mariti tui conspectu, O filia, ex hominum animis remove dubium de moribus tuis 80 Tum Sita, puram aquam, a Válmíkis discipulo allatam, , ore hauriens, sermonem verum locuta cst 81 "Ut ego neque voce, neque animo, nec facto peccatum commisi in maritum, ita tu Tellus, alma dea, me in te recipere velis!" 82 Ita cum casta locuta esset, e terræ hiatu, subito orto, fulminis instar lumen processit, splendoris orbe cinctum 83 In ejus medio apparebat Tellus, corpore indutå, oceano cincta, sedens in salio regio, quod in serpentis capite collocatum erat 84 Magremio excipiens Sitas, quæ oculos in maritum conjiciebat, dum ne facias! ne facias!" exclamabat, in inferna descendit 85 Illius, arcu arrepto Sican recuperare volenfis, iram in Tellurem magister, fatı potentiam perspiciens, mitigabat 86 Vatibus amıcısque honoratis sub sacrifici finem dimissis, RAHAS amorem, quem erga Sitas foverat, in ejus filus collocabat 87 Atque YUDHÁJITE suadente ille, progeniem adeptus, regionem Sindhuus nomine appellatam dedit BuaraTA, quem imperio ornavit 88 BISARATAS, postquum ibi Gandharios prælio vicerat, cos Citharını capere, tela dcponere jussit 89 Ille cum filios suos, TAKSIAN et PusiikalAX, inauguratione di. gnos, in urbulius regus, iisdem nominibus appellatıs, inaugurassct, redut ad Rinas. 90 LAKSHMAN AS Scro N 1314 jubente filios suos Angadad ct CHIAV. DRALI TULX Kárápathe regionis dominos fecit « alle ·ASCENSIO IN COELUM. 121 3 91. Ita cum filios suos confirmassent hominum domini, ordine matrum suarum, qui in manu mundum abierant, exsequias peragebant. 92. Tum Yamas, vatis veste indutus, RAGHUIDEN adıit, dixitque. Quicunque hos clam colloquentes videre potent, eum dimitte!" 93. Quod cum rex polliceretur, ille postquam se ipsum ei indicasset, « Summo deo jubente," inquit, “cælum ingredere !! 94 LAKSHANAS' qui ảnte januam stabat, etsi illud sciebat, eorum colloquium interrupit, Durvásasis imprecationem timens, qur Rámade videre flagitabat. 95 LAKSHBANAS, derotronis gnarus, ad Sarayus ripam profectus, vita relicta fratris sui majoris promissum verum reddidit, 96 RAGHUIDES vero, cum hæc ejus quarta pars ante ipsum in cælum erecta esset, Vaccillans stabat, veluti virtus tribus pedibus insistens. 97. Qui cum in Kusávate urbe confirmasset Kusam, hostium elephantis sımılıum uncum, et in Sarávatz urbe LAYAN, qui pulchrs sermonbus hominum bonorum lacrymas eliciebat 98. Sursum evectus est, firmo animo præditus, una cum fratre minore, igne præeunte, atque per domini sui amorçm cos secuta est Ayodhya urbs, ædibus exceptis » 99 Simii et Rahshası, anımı gnari, sequebantur ejus vestigia, rigata cu num lacrymis, hadambe florum instar magnis 100. Per illum, curru cælesti vectum, erga cultores suos benignum, Carrugu. Aurif, sala. fita. Pst., ee, qu. insim. sayuhanteur., 'n. lnm. ducens 101. Quia hominum in illum fluvium descendentium concursus bovum gregı similis erat, ideo sater ille ablutionum locus Goprataræ nomine in mundo celebratur. 102 Dominus ille, cum deorum portiones suam quæque formam rursus indurssent, civium caussa qui immortales facti erant, alterum cælum condidit. 0 2 I ·122 CAPUT XY. 103. Dcorum negotio, Rávani scilicet capitum dctruncatione, ita finito, ViSunus rursus ingressus cst corpus suum, omnium mundo. rum sedem, postquark Lanke dominum ct 'Venti filium, quasi duas gloriæ columnas, 'in monte meridionali atquc feptentrionali confirmasset.

·(123) CAPUT XVI KUJIUDVATIS NUPTIA cipem fecerunt .1 Deinde reliqui septem RAGHvidarum heroes Kusam, qui et ortu priore et virtutibus suis inter omnes excellebat, summa majestatis partinam amor fratemus pşr totam illorum familiam propagabatur 2 Illi, quamquam pontes construendo, quæstu, elephantis captıs, alusque operibus haud sterlibas pollebant, terræ unicuique attributæ fines, veluti oceanı oras suas, haud transgrediebantur 3 Illorum, a benefaciendo haud desistentium familia, a VISHNUIS party bus oriunda, æque ac elephantorum divinorum stirps, e Samavedd orta, in octo partes divisa erat 4 Aliquando Kusas»in cubiculo dormitorio, ubi lucerna immota Hamma ardebat, reliquis hominibus dormientibus expergefactus feminam vidit, antea non conspectam, vestitam ut mulrer, cujus maritus abest 5 Accedens ad eum, ut vir probus felicitate regia fruentem, Index splen dore præditum, hostium victorem, propinquis gaudentem, victoriam ei precata supplex manus junxit 6 Tửm Rásræ filius stupefactus superiorem corporis partem e lecto engens, illam quæ claustris non reclusis, veluti umbra in specul superficiem domum ingressa erat, sic allocutus est " Introitum invenisti in domum clausam, neque tamen ea quam • devotio tribuit, potestate prædita videris Mærentis speciem geris, veluti lotorum copia onus Diosum 8 " Quænam -es fausta? cujusve uxor? quam ob caussam me aggressa 7 ·124 CAPUT XVI. a es ? narra, cogitaque modestorum RAGIIVIDARUM animum ab. alienis " mulieribus aversum esse." C 9. Cui illa respondit: “ In qua urbe non vituperanda cives regebantur a patre tuo, propriæ suæ habitationis cupido, illius, rex, nosce me deam tutelarem, nunc domino desertam. 10. “ Illa ego, quæ antea prosperitate mea, in qua propter imperium “ faustum solemnia instituehantur, ipsam KUVERÆ urbem superabam, nunc sùb te, omni potestate. prædito, e Solis stirpe oriundo, in statum « miserrimum redacta sum. 11. “Urbs, in qua domino meo absente centenarum domorum cubicula superiora concidebant, et vestibula dilapsa jacent, imitatur diei finem, " quando sol pone montem occideptalem descendit, nubesque vento vehe- "s menti dispersæ sunt. 12. “ In via regia, ubi olim noctu convenire solebant puella lascivæ, pedes splendentibus dulceque sonantibus annulis ornatæ, nunc vagantur canes “ aurei, ululantium orum flamma carnem quærentes. 13. " Aqua illa in lacubus, quæ mulierum manibus icta altum tympani sonum reddere solebat, nunc borum ferocium cornibus percussa sonat. 14. “ Pavones, qui oblectationis caussa alebantur, et in arboribus dormire solebant, fractis plantis, quæ sedes eorum erant, atque tympani sono ces- " sante, segnes, caudarum parte e sylvæ flamma servata, pavonum ferorum « indolem induerunt. 16. " In scalarum mearum gradibus, ubi feminæ puichræ pedes fucatos deponebant, nunc tigrides, quæ modo capreas occiderunt, pedes ponunt sanguine inquinatos. 16. " Elephanti picti, in lotorum sylvam descendentes atque a'femellis " suis caules decerptos accipientes, tempora unguium, quasi uncorum icti- ." bus vulnerati, certamen ineunt cum leonibus furentibus. 17. " In columnis statuarum, feminas repræsentantium, quæ colore amisso "puliere tectæ sunt, pellium texture, a serpentibus abjectæ, adhærentes pcctorum vcstes cadunt. In axium tectis, quorum tegulæ per dongum temporis spatium 46 18. 11 ·LUVUDT ATIS NUPTIÆ. 125 « it fuscatæ sunt, atque in quibus hic illic gramina crescunt, noçtu lunæ radı, " etsi margaritarum pryrıtzte'splendentes, haud refulgent 19 " Hortorum meorum plantæ, quarum flores okm decerpebantur a puellis jocahtıbus, molliter ramos removentibus, nunc vexantur a simus sylvestribus, velut a Puladas 20 " Fenestræ, nullum noctu lucernarum splendogem ostendentes, atque interdiu etiam feminarum vultuum pulchritudine privatæ, fumo qui ex-iis provenire solebat, cessante, aranearum textis obteguntur 21 " Dolore premior, conspiciens Sarayuis aquas, quarum insulæ sacrı “ficiis relictæ sunt, et quæ non amplius miscentur pulvere odorifero, quo lavantes utebantur, atque casas, in illarum ripis arundine constructas, " desertas 3 O 22 “Quare tu ista habitatione relicta, ad me, stirpis tuæ sedem regiam, “ redire relis; sicut pater tuus, relicto corpore, quod sensibus humanum " erat redut in summi numinis speciem 23 " Faciam! Ita loquens RAGĦUIDARUM optimus lætus illius preces accepit, atque urbs, favorem vultu osteodens, in corpus suum rediens, evanuit 24 Mirum illud noctis eventum rex mane Brahmanis in concione nar ravit, qui cum audissert, a stirpis urbe regia, ante oculos ejus apparente, illum maritum electum esse, fausta er precabantur 25 Rex Kusavatım urbem sacerdotibus tradens die itineri idoneo cum uxoribus Ayodhyam versus profectus est, atque eum sequebantur milites veluti nubium copiæ ventum 36 In itinere exercitus ille erat quası urbs segia ambulans, vexillorum ordines,sylvarum partes agebant, magni elephanti quası montes voluptarii sequebantur, et currus ædificus splendidis similes erant 27 Magnus exercitus, ab illo, qui fulgente umbellæ orbe cinctus erat, in prioris habitationis locum missus, splendebat velut oceanus, quando a luna orta litus versus ducitur 28 Quası illius procedentis catervarum onus ferre haud valeret Terra, sub pulveris specie, iterum ascendit quasi in æthera, VISHNUIS sedem 2 K ·126 CAPUT XVI 0 29 Ubicuæque regis exercitus conspiciebatur, sive extremum agmen, ad iter se expediens, şıve primum agmen, ordine instructo per viam proficiscens, ibi pleni exerčitus opinionem excitabat 30 Succi, e ducis illius elephantorum temporibus stillaắtis irrigatione; atque equorum ungularum ictibus, pulvis in via assumpsit luti statum, lutumque pulveris conditionem 31 Exercitus, viam perseqçiens per Vindhyæ mortis regiones, multifariam divisus, Revæ fluvii instar, cavernas magno strepitu resonare fecit 32 Princeps ille, cujus curruụm rotæ metallis contritis rubescehånt, atque cujus tubarum sonus agminis strepitu miscebatur, Vindhyam montem trajecit, conspiciens munera a Pulindis sibi oblata 33 Cum in illius montis ablutionum loco per pontem, ex elephantis colligatis constructum, Gangam tergum versus fluentem trajiceret, anseres, in volatu suo per aera alas agitantes, sine ipsius labore flabellorum vice fungebantur 34 Venerabatur Gangæ aquam, navibus agitatam, cujus ope ejus majores, corporibus a KAPILA irato in cmeres redactis, ad immortalium habıtationem pervenerant 35 Ita Kusas alıquot diebus itinere finito, ad Sarayuis ripam aggressus, conspexit centenas RAGHUDARUM, qui sacrificia ibi peregerant, postes sacrificales, in locis sacris erectas 36 Cum, cujus milites defatigati erant, e lucis prope regiam stirpis sur urbem adflabat ventus, qui arborum florentium ramos leniter commoverat, fngidasque Sarayuis yndas tetigerat 37 Tum rex ille potens, stirpis suæ vexillum, qui hostes sagittis trans. foderat, civium amans, catervas suas, quarum vexilla sento movebantur, castra ponerc fccit in campo urbi vicino 38 Ipsam urbem, quomodo erat, opificum agrege conductorum citerva subsidus congestis renosabant, sicuti nubes aqua dimissa renovant terrani, tu exsiccatam 39 Dende Rac!! LIDARU» lieros per siros ades strucndi gnaros, postquan jujuna crant, pecoribus mactalis, urbis, cximiarum imaginum limbia tatiunis, adorationem pengendam curant ·KUVUDVATIS NUPTIÆ 127 ) 40 Ipse in allus urbis ædes regias ingressus, veluti vir gmans in cor amatæ, alus urbis domibus comites suos, pro sua quemque dignitate, hoporavit 41 Ipsa urbs, equis in stabulis stantibus, elephantis ad palos in atrus ordine fixos alligatis, mercibusque in foro prostantibus, apparebat veluti mulier, in cujus singulis membris ornamenta splendent 42 Kusas, habitans in hac RAGHUIDARUH habitatione, ad pristinum splendorem restituta, neque INDRÆ, cæli gubernatori, neque ‘KUVERE, Alahæ urbis domino,, lavidebat 43 Tum advenit æstas, suadens quasi illius puellis amatis, se ornare veste gemmis distincta, torque in pectus candidissimum usque dependente, atque tunica quæ vel suspino auferri poterat 44 Cum sol fulgens e via, quæ AGASTY Æ stella insignis est, proprus aggressus essot, regio septentrionalis flumina nisea misit ab Himavante, veluti lacrymarum imhrem præ gaudio frigidum 45 Drei æstus valde auctus erat, atque nox admodum tenuis Ambo erant sicut uxor et maritus, qui post rixam separatı pænitentia uruntur 46 Lacuum in ædibus aqua, in'diem scalarum gradus, plantiy aquaticis tectos, deorsum ulterius reloquens, atque lotis tecta, quarum caules pro minebant, feminarum lateribus similis evasit 47 In mallıharum respertinarum sylus apes, in singulis calycibus, ex pansione sua odorem spargentibus, pedes deponens, susurmas computatio nem eorum facere videbatur 48 Sirishe flos, etiamsi de feminarum aure delapsus, non subito cade bat in terram, sed folus suis arcte adherebat genæ, quæ recens unguium vulous, sudore tectum, quasi notam gerebat 49 Viri opulenti estum euitabant in ædibus, machinis aquariis instructis, recubuntes in lectis sareş qut fugidis aquæ fluminibus arte adductis circumfluebantur, atque santali succo irigabantur 50 Amor, vigore post veris discessum exhausto, novas vires colligebat ip feminarum capıllıs, qui post balneum madıdı dependebant, atque post un ctionem inalkıs respertinis ornati erant 51 Longuis orjunæ arboris surculus, pulvere adhærente capus splen 0 ·128 CAPUT XVI, t debat veluti KAHADEVA arcus nervus, quem Sivas iratus concidit, quam. quam corpus ipsius jam combusserat. 52. Æstatis tempus, odoriferam sahakdre arboris frondem, siceram vetustam, novosque pétale flores simul suppeditans, omnia vitía in hominibus amantibus detergebat. 53. Illud anni tempus cum advenisset, duæ res hominibus imprimis exoptatæ erant, ortus ille rex, atque luna, quorum pedúm atque radiorum veneratio æstum repellere valebat. 54. Tum Kusas una cum mulieribus suis se delectáre cupiebat in Sarayuis aqua, ubi anseres læti, undarum cupidi, natabant, quæ fruticum in ripa flores secum devehebat, atque in æstate voluptatem præbebat. 55. Profectus est ille, Visun urs potentia præditus, ut pro felicitate et magnitudine sua immergeretur in fluvium illum, in cujus ripa tentoria erant statuta, atque ex quo crocodili a piscatoribus excepti erant." 56. In fluvio anseres excitabantur a mulieribus, quæ, dum per scalas in ripa constructas descendebant, armillis suis se invicem tangebant, atque in quarum pedibus tintinnabula sonabant. 57. Rex qui vidit, quantum gaudiuṁ illæ, aqua se invicem conspergentes, e lavatione perciperent, naviculam ingressus servam Kirátam, quæ flabellum tenens eum comitabatur, sic allocutus est : En, Sarayuis aqua, ubi centenæ mulieres meæ lavantur, mem- " brorum pigmento abluto, crépusculi instar nubibus tecti, varium colorem " ostendit. 59. “ Feminarum pulclirarum collyrium, quod undis nave agitatis ablu- “ tum est, ab iisdem, splendentem gaudii colorem assumentibus, illarum 41 oculis redditur. 60. " Istæ fcminæ, quæ propter coxarum mammarumque pondus vix "semet ipsas extollerc valent, voluptate actæ, brachiis suis brachialibus “ cinctis magno cum labore ludunt in aqua. 61. " Isti sirishee flores, de illarum auribus dependentes, dum ipsæ in aqua circumsiliunt, delapsi atque in fluvii undis natantes; dccipiunt pieces, plantarum aquaticarum cupidus, 58. " 14 ·KUMIUDVATIS NUPTIÆ 129 11 02. 10 1 + 16 3 w Dum mulieres aquam plangunt, margantarum linca inter guttas margaritis similes in pectora earum salientes decidens, atque per illas “ drusa, haud ab iis distinguitur. 03 " Quæ vulgo cum corpore membrisque feminarum comparantur, ut splendens porter cum profundi umbılıcı venustate, undæ cum supercilis, " chahratchæcum mammis, ea omnia nunc prope adsunt 6% Auresque percellt yocosus undarum quasi tympanorum strepitus, “ cantum' comitans, cu a npa respondent pavones, caudas expandentes, dulce canentes 65 Cingula, sideribus similia, inter quæ lune lumen diffunditur, in feminarum lateribus, quibus vestes arcte adhærent, filorum nodis aqua repletıs, silentium tenent 3 66 " Pulchræ feminæ, manibus suis aquæ guttas jaculantes, ab amıçış " audacter in faciebus adspersæ, cincinnis suis relaxis guttas emittunt, san- “ tale pulvere rubras , 67 * Feminarum capitum ornatus, capillis resolutis, pigmento abluto, mugantarumque lineis dilapsis, quamquam ludo in aqua conturbatus, “ pulcher est.' 08 Ille egressus e navicula, currur cælesti simili, sertis tremulis ornatus, ludebat in aqua cum illis, velut elephantus sylvestris, de cujus humeris loti evulsæ dependent, ľudit cum femellis 69 Tum mulieres illæ in regis fulgentis societate magis etiam splendebant. Margaritæ solæ etiam oculos delectant, quanto magis vero quando cum smaragdo radiante conjunctæ sunt 70 Temne oblongis olulis præditæ per jocun wul colorata, quam siphunçulis aureis ejaculabantur, eum irrigabant, atque in hoc statu ille eximie splendebat, Himavantıs instar aqua metallica rigati 71 Ille, una cum mulcribus in præstantissimo fluvio ludens, oblectatione sua INDRAR imitabatur, qui Apsarasıbus cinctus in Gangæ cælestis flumine ludit 72 Subito ludentis illius ornamentum triumphale, quod ab AGASIYA acceptum Ránas una cum imperio Kusæ tradiderat, ipso non sentiente decidit in aquant , 2 L ·130 CAPUT XVI. 7 - 66 6 73. Postquam cum mulieribus ut libebat se lavasset, tentorium in ripa vix ingressus, vestibus nondum indutis, brachium suum armilla vacuum esse animadvertit. 74. Non propter aviditatem, sed quia ornamentumo. illud) victoriam præstare valebat, atque olim a patre sibi datum erat, jacturam ejus haud sustinebat: nam sapiens ille florem ornamentumque ejusdem pretii eestimabat. 75. Quare celeriter omnes piscatores, in fluvio lavantes, “illud investigare jussit ; qui vano labore Sarayuem perscutati, languescentibus vultuum Jotis sic eum allocuti sunt: 76. “ Operam dedimus, rex, non vero præstantissimum tuum ornamentum in aquam immersum reperimus Haud dubie illud per aviditatem abreptum est a Kumuda serpente, qui sub aqua habitat.” 77. Tum ille arcitenens, fortis, ad ripam aggressus, oculis ira incensis, arcum suum tendens, ad serpentis necem telum adaptavit Garuda sacrum. 78. Quo vix adaptato fluvius, undis manuum instar tremore commotis ripas percutiens, velut elephantus in foveam delapsus, terribilem sonum edidit. 79. Ex illo fluvio, in quo crocodili excitati erant, subito emersit serpentum rex, virginem secum ducens, veluti ex oceano,, cum a diis agitaretur, IxDr. arbor una cum LAKSIMII. 80. Rex cum videret eum ådstantem, alteraque manu ornamentum reddentem, sagittam Garuda sacram retraxit: nam supplicibus haud effrenate irascuntur boni. 81. Kumudas, telorum gnarus, Kusad, a Ráua mundi tergemini domino oriundum, qui potentia sua quasi liostium uncus erat, regem inauguratum, capitc suu, quamquam præ superbia.clato, salutans, sic locutus cst: 82. "Cognosco te Visusuis, qui ad negotium perficicndum homo " esasit, altcrum corpus, filium appellatum; quomodo ego tuæ, mihi colendi, « voluntati ad crsarer! 83. “llac puella, pilam manibus suis in altum vibratam oculis prosequens, avide arripuit ornamentum tuum, cum celeritate delapsum, stella + instar e calo dccidcntis, c ·KUMUDVATIS NUPTIÆ. 131 3 6 > 84. “Quare hæc armilla rursus jungatur cum brachio tuo valente, usque ad genu dependente, nervi ictuum cicatricibus notato, quod obicis instar * terram defendit. 85. Neque, rex, hanc sororem meam juniorem, KUMUDVATII, repu- " diare relis, quæ in longam tempus pedum tnorum servitio meam offensionem expiabit." 86. Ita locutus cym, armillam reddidisset, Kumudas regem, qui respondit: "exoptatus tu mihi affinis es!" rite conjunxit cum puella, quæ familiæ suæ decus erat 87. Çum rex puellæ manum, brachiali e lana fausta facto cinctam, ad matrimonium ineundum coram igne ardente arriperet, divinorum instrumentorum clangor ortus est, plagarum fineş personans, atque deinde nubes miræ dejecerunt ffores, odorem spargentes. 88. Ita cum serpens Ráz, mundi tergemını domini, filium, e SITA natum, affinem adeptus esset, atque Kusas quintum illum TAKSHALF filium, ille abjecit timorem Garudæ, propter patris cædem sibi infestı, hic vero a civibus amatus gubernayıt terram, in qua serpentes erant placatı 3 ·( 132 ) GAPUT XVII VIRTUS REGIA 1. KUMUDVATIS e Kusa filium nacta est, ATITHEM appellatum, veluti mens ab ultima noctis hora claritatem accipit 2. Ille, patre gaudens, incomparabılı splendore præditus, patris sui matrisque gentes puras reddidit, ut sol utramque viam, septentrionalem atque meridionalem. 3. Illum pater, intelligentium eximius, primo tribus suæ scientiarum summam comprehendere, deinde puellarum fegiarum manum sumere fecit. 4. Kusas nobilis, lietos, temperatus, se ipsur unum per illum æque nobilem, fortem, moderatumque, multiplicem reddįtum putabat. 5. Qui cum I\pra societatem, stirpi suæ congruam, adeptus esset, Dur- JATAN dæmonem in prælio occidit, ipseque ab illo necatus est. ſ Esim. syurtu. KLUJUR, A.TV, 5.UU'VIZI Semantium. regs soror, ut KAUSIUDIS fequitur Lunam, lotos cxlılarantem. 7. Lorum alter In DRB soli partc fruebatur, altera Sacuis amica facta, Párjátæ arboris portionem accepit. 8. Ljus filiuin ministri sencs ad imperium inaugurabant, memores ultim inandali, quod rex, cum in pugnam abiturus esset, iis dcderat. 9. Illi ad cjus innugurationem per fabros nos um palatium cxstrui curabant, am clata praditum, quattuor columns fulcitum. 10. Ibi el, in rella solemni sedenti, consiliarii administrabant aquas, in 134ibus aurcis e fluns sacris allatas, ·VIRTUS REGIA. 133 it E dulcibus altisque tympınorum pulsatorum sonis colligebatur, prosperitatem illius perpetuo esse duraturam. 12 Sparsis dúrræ graminibus, hordei culmis, ficus cortice, lotorumque calycibus, instituit alle lustrationis cærimonias, senibus inter propinquos · præscriptas 13 Tum ad eum victorem inaugurandum adveniebant Brahmani, carmina triumphalia canentes, sacerdotibus præcedentibus 14 Aqua fausta magno flumine in caput ejus cum strepitu defluens, splen- •debat, perinde ac Ganga, in Sir caput pfæcipitata 15 Eodem momento ille, a præconibus laude elatus, apparebat seluti magna nubes, a chatahis salutata 16 Illius splendor, cum aqua carmınıbus faustis sacrata larationem subi. ret, augebatur, velut ignis fulminei splendor, quando pluvia irrigatur 17 Inauguratione finita patribus familias tantas dedit divitias, ut largum pro sacrificns peractis præmium accepisse sibi viderentur IB Quam »llı læta mente es tnbyebant benedictionem, ea illius, factorum cientibus longe superabatur 19 Imperavit ille eorum, qui in custodia erant, vincula solui, capitis damnatos supplicio liberan, bubus juga detrah, vaccasque haud mulgen 20 Psittaci etiam reliquæque ares domitæ; in caveis inclusæ, illo jubente libertatem adeptæ, volabant ubicunque iis placebat 21 Tum ille, ut vestes indueret, consedit in sella ebumen, stragulo tecta, in media aula collocnta 22 Ei, cujus capıllı odoribus uncti erant, varios ornatus suggerebant appantores, manibus aqua ablutis 23 Capıllos ejus, margaritarum linea religatos, coronaque pertextos, ornabant rubino, splendoris radios effundente. 24 Postquam membra ejus santalo, moschi odorem spargente, un vissent, rochana pigmento corpus pingebant 2 si ·134 CAPUT XVII 25 Hoc ornatu indutus, coronam gerens, pannumque sericum, cui anserum figuræ intextæ erant, maxime adspectu flignus erat recens ille dignitatis regiæ maritus c 6 o 26 Cum ornatum suum in speculo aureo contempláretur, umbra ejus splendebat, veluti sole orto arboris cælestis umbra resplendet in Merue monte 27 Comitibus ejus, qui mafubus suis insignia regia gestabant, clamore eum salutantibus, ingressus est aufam regiam, ne Sudharha quidem inferiorem 28 Ibi consedit in solio paterno, stragalo tecto, cujus scabellum reges gemmis in verticibus suis attigerant 29 Splendebatque magna illa domus solemnis AriThe ingresso, sicut Visinuis pectus, Srwatse signo notatum, splendet per Kaustubham gemmam 30 Juventute peracta, dignitatem regiam adeptus clarius etiam lucebat veluti luna quæ, postquam lineæ instar apparuerat, ad plenitudinem pervenit 31 Cives illum, qui sereno vultu benigneque ridens eos alloquebatur, quasi solatium putabant, corpore indutum 32 life, Indre prosperitate gaudens, elephanto vectus, Arråvatæ robore prædito Ayodhyam cujus vexilla arbores cælestes referebant, cælo similem reddidit 33 Super ejus solius capite elata erat umbella, cujus puro splendore e stinguebatur dolor urens, quo regis prioris abitus universum mundum affecerat 34 Ignis splendor non nisi post fumum conspicitur, solisque mdu post ortum, illc vero, luminum illorum naturam transgressus, una cum virtutibus suis cluut 35 Lum proscqucbantur urbis inulieres, oculis gaudio fulgentibus, ut noctes stellam polarem sidenbus, autumno nitidis 36 Ayodhya urbis dei, in templis egregis cultı, in imaginibus suis adstan tca, cum, favore dignum, ſvorc amplectebantur J7 An saem saugurations aqur irrigati, nondum exaruerat, jamquc splendor cjus invictus ud litora usque penetrai erat ·VIRTUS REGIA 135 38. Quod istud erat negotium, quod Vasisitiz magistri carmina sacra et regis arcıtenentis tela conjuncta perficere non potuissent? 39 Ille una cum viris justis quotidie actorum rerumque caussas dijudicandas ipse audiebat 40 Deinde ciuibus suis maturos testimoniorum datorum fructus impertiebat, perspicua benevolentia pronuntiatos 41 Cives, quorum felicitas a patre illius arjeta erat, veluti fluvil a Sravana mense, sub hoc tege majus etiam incrementum capiebant, veluti illi Bhadra . mense 42 Quod loquebatur, haud falsum erat, quod dederat, haud rursus auferebat, promissum suum eo tantum violabat, quod hostes devictos in locum suum restituebat 3 43 Juventus, pulchritudo et potestas vel singulatım superbiam gignere solent, sed hæ in illo conjunctæ erant, neque tamen animus ejus superbiebat 1) 44 Ita in dies civium amorem sibi concilians, quamquam juvenis, inconcussus erat, arboris instar, quæ altas cepit radices 45 Quia inimici externi mutabiles sunt atque longe remoti, ille sex inimicos internos, constantes, primo debellavit. 46 In illo benevolo Fortuna, etsi natura mobilis, constans erat, veluti aur linea in lapide Lydio 47 Mera mansuetudo mollities est, sola severitas ferarum mos, quare ill duabus illis conjunctis incepta sua peragere studebat. 48 Reguilli, qui radiorum instar exploratores emittebat, nih'ın orbe térrarum ignotum erat, veluti Sol, nubibus libero 49 Quod pro quavis diei noctisque parte regibus faciendum ordinatum est id ille peragebat sine ulla cunctatione 50 Quotidie cum consiliarus suis habebat deliberationes, quæ, quamquam tam sæpe habitæ, non innotescebant, quia januæ clausæ tenebantur ·136 CAPUT XVII ( € 6 < 51 Etsi suo tempore dormiens, vigilabat alle per emissarios, inter inimicos amicosque distributos, sibique invicem ignotos 52 Quamquam kostium coercitor, castella habebat haud expugnanda etenim leo, elephantorum victor, non præ timore in cavernis recubat 53 Fausta ejus incepta bene perpensa atque non frustrata orýzæ granorum instar, in culmıs latentium, occulto maturescebant 54 Vel summam prosperitatem adeptus, nunquam de via recta deflectebat mare salsum, quando extumescit, intrat in fluviorum ora 55 Quamquam civium alienationem subito removere valuisset, Fanc nunquam ita in iis excitabat, út eam prohibere opus fuisset 56 Probus ille atque potens noņ nisi eos impugnabat, quibus par erat etenim sylvæ ardentis flamma, etiamsi vento adjuta, aquam non adortur 57 Non ille Honestum subyertebat Utılı sıve Dulci, neque hæc duo illo, neque Utile Dulcı, neque Dulce Utili, sed tria æque tractabat 58 Amici fortuna deserti gratiam haud referunt, si felicitate gaudent adversarii evadunt, quapropter ille amicis suis modicam tantum potestatem concedeboro 59 Suarum hostiumque urium robur debilitatemque perpendens, bellum incipiebat, si semetipsum hoste fortiorem videret , sin minus, restabat 60 Per opes aliis succurrere valemus , ideo ille divitias accumulabat ctenim nubes, aqua repleta, a'chatal is imploratur 01 Hostium labores destruens ille, in suis inceptis multum ponebat operæ Suas infirmitates celabat, hostes vero a parte infirma adoriebatur. 62 Illius sceptrum tenentis excrcitus, a patre auctus, armis instructus, pugnandı gnarus, nunquam ab ipsius corpore separatus erat 63 Ut serpenti gemmam in ipsius capite, sic alla potestatem cjus triplicem nullus hostis cnpiebat, sed ipse hostium potestatem arripiebat, vcluti magnes ferrum 64 Vercatorcs pro libitu proficiscebantur in fluvus, clutt in piscinis, in sylus, vcluti in hortis atque in montibus, veluti in suis adibus, C ·VIRIUS REGIA 37 1 65 Cum pietatem defenderet ab interpellationibus, fortunasque a furibus, ordines æque ac tribus pro sua quisque parte sextantem ei reddebant 66 Terra în fødinis gemmas procreans, in campis fruges, in sylvis elephantos, animum er ostendebat protection consentaneam 67 Ille, KartikEYAM robore æquans, bene intelligebat, quodnam sex illorum se subsidiorum, sive copiarum adhubendum esset ad inceptum aliquod peragendum,!! 68 Ita justo ordine quadruplicem prudentiam regiam adhibens, percipreljat illius fructum, qui a nemine familiarium irritus reddebatur 69 Erga illum, qui, quamquam dolosa pugnandi rationis gnarus, tamen non nisi honeste pugnabat, Fortuna Victgıx, virorum fortium amans, amicæ instar se gerebat 70 Quia plurimorum, ejus hostrum potestas fracta erat, raro tantum ille bellum suscipiebat, olephantı instar qui odore suo reliquos elephantos dispult 71 Luna quando ad plenitudinem persenit, decresçıt, eandemque legem sequitur oceanus ATITHIS eodein modo ao ambo illi incrementum quidem capiebat, non vero ut illi decrescebat 72 Homines probı alque egeni, si ad magnum illum petentes aggressi fuerant, veluti nubes ad oceanum, ipsi largitores evadebant 73 Ille laudlanda suscipiens, si laudabatur, erubescebat, tamen auge. batur gloria ejus, quamquam laudatores odio habebat 74. Persation. sin ansprintolens., teneurs vplatis. Seisul dispellens.. ut sol ortus, homines suæ voluntati subjiciebat 75 "Lunæ radı baud penetrant in Nelumbium, neque solis radu in Nymphæam, sed virtutes illius viri præclari in hoste etiam locum inve. niebant 76 Quamquam omne ejus studium intentum erat ad hostes suos vexandos, tamen hoc etiam probum erat, quia ad sacnficium equinum peragendum victoriam appetebat 2 N ·138 CAPUT XVII. 77. Ita potentia sua, quæ viam a libris sacris præscriptam sequebatur, contendens, factus est regum rex, ut INDRAS déus est deorum. 78. Appellabant eum mundi custodùm quintum, quia eadem ac illi agendi ratione utebatur, magöötum'elementorum sextum, montiumque eximiorum octavum, 79. Ut dei IN URÆ jussum, sic reges illius mandatum tabulæ inscriptum tenebant capitibus suis, a quibus longe remota srat umbella regia. 80. Sacerdotes in magno sacrificio tanto. præmio ornavit, ut illius atque KUVERÆ nomina paria evaderent.. 81. Indras pluviam suppeditabat; Yanas nimiam morborum vim cohibebat ; oceani dominus navigantibus ad negotia sua peragenda iter faustum dabat in undis ; Kuvernd, reges priores respiciens, .postea, etiam thesaurum adaugebat : ita mundi custodes erga illum se gerebant, ac si sub ejus sceptrum refugissent. c ·(139) CAPUT XVIII. STIRPIS EVUMERATIO 1 Ille hostium coercitor e regis Nishathensis filra genurt puerum, robore suo ne Nishadha serpente quidem inferiorem, quem NishadiÆ nomine appellant. 2. KUMUDIATis filius, sono reliquisque rebus sensualıbus per longum tempus pro libidine fruitus, postquam nomen regium filio tradıdısset, ascendit in cælum, quod factis suis, Nymphææ instar candıdıs, meruerat 3. Kus & etiam nepos; cujus oculi loti foliis similes erant, mente ocean instar profunda, solus heros, brachus urbis obras instar longis, moderabatur terram, oceano cinctam, atque una tantum umbella regia præditam. 4. Post ejus mortem âlius Nalas appellatus, igals potentia præditus, stirpis dignitatem accepit, qui vultu lotu instar fulgente, velut elephantus calamos, sic hostium copias contrit. 5 Ille, cujus gloria a dus in æthere habitantibus cantabatur, filium adeptus est, corpore cæli instar cæruleo, Nabhagis nomine appellatum, atque civibus æque ac Srátanas mensis gratum. 6. Virtutis studiosus cum potenti illi Kosale septentrionalıs imperium tradidisset, corpus ultra non ingressurus, senectute suadente amicitiam contraxit cum feris. 7. Ille regibus invictus, veluti Pundarihas elephantıs, filium genuit PUNDARÍKAN, gd quem, patre mortuo, velut ad Visunyes, accessit LAKSHMIS.

·140 'CAPUT XVIIT. + 8. Qui arcu haud inani instructus, postquam filio suo KSHEMADHANVANI, civibus felicitatem parare scienti, patientia prædito, terram tradiderat patienter in sylva subiif castigationes. 9. Huic etiam filius, erat, diis similis, in prælio exercituum dux, cujus nomen Deváníkas, in agminis vocabulum exiens atque a dei vocabulo incipiens, in tergemino cælo etiam celebre redditum est. 10. Ut pater per hunc filiunt, ei placere stilentenc gaudii paterni particeps fiebat, sic filius etiam filii gaudio fruebatur per hunc patrem, ipsius amantissimum. 11. Illorum prior, virtutum plenus, sacrificus, postquam quattuor tribuum onus diu sustentatum in filio suo, qui ipsi similis erat, deposuisset, abiit in cælum sacrificorum. + C & 12. Ejus filius modestus, blandiloquus, amicis æque ac inimicis gratis erat: nam verbuni dulce, semel prolatum, vel cervos timidos capere valet. 13. Ille, AHÍN AGUS appellatus, integro brachiorum robore præditus, universam terram regebat, atque consuetudinem cum hominibus abjectis evitans, quamquam juvenis, liber erat ab omni intemperantia perniciosa. 14. Hic, virorum discriminis gnarus, viro primo similis, terram aggresso, quattuor illis agendi rationibus, nunquam ad irritum redactis, post patrem suum idoneus quattuor plagarum erat dominus. 15. Cum ille hostium victor iter in alterum mundum ingressus esset, LAKS!is colebat filium ejus Párikátna31, qui capite suo excelso ipsum PARYATRAM monter cxcellebat. 16. Ei filius crat Sıla , eximiæ indolis, cujus pectus æque latum erat ac lapre in quo aromata conteruntur; qui, quamquam hostes sagittis devicerat, laudatus pudore suffundebatur, 17. Ille, sir haud reprehendendi animi, cum hunc juvenem intelligentia praditum regni participem fecisset, voluptatibus fruebatur: nam regum munus, pra cludens a voluptate, occupationibus cst obrutum. IA. Ilunc, voluptatibus animum movcntibus haud satiatum, pb pulcliritudinem suam inprimis ad puellarum oblcctationem aptum, ccpit senectus, fruendi impotens, atque præter necessitatem insida. .

·STIRPIS EVUMERATIO 141 ) 2 19 E1 filius erat, UN VÁBI L nomine notus, qui, umbilico nequaquam elato, VISHNvi similis, totrs regum orbis quası umbilicus erat 20 Post eum filius ejus VAJRANABHAS, Indre potestate præditus, in prælio tonitru instar songns, dominus factus est terræ, gemmarum fodinis ornata 21 Qui cum abuisset in cælum, probis actionibus merituth, terra, oceano cincta, gemmarum mizera e Jodinis exprompta obtulit SAKHANT, iilius filio, hostium deletori - . 3 22 Post ejus mortem munus patrium obtinuit res, solis splendore fulgens, Asvindru forma præditus, cujus exercituum equi usque ad maris litora penetrabant, atque quem antiquitatis gnarı Durusilitást as ap pellant 23 Hic postquam Sıvau placidum reddidert, genuit VISHASAHAM, terræ dominum, qui ipso omnibus amicus, fili speciem gerens, universam terrum protegere valebat 24 Hic morum gnarus, cum e. filius firanyA VÁBHAS, VISIIN UIS portio, natus esset, hostibus magis etiam intolerabilis erat, veluti arboribus ignis, Tento adjutus 25 Pater, qui debitum erga majores solverat, sub vitæ finem æterna grudia ndipisci cupiens, probus, filium suum, brachus ad genua usque dependentibus præditum, regem fecit atque ipse arbcrum corticem induit 26 Huic Kosala septentrionalis domino atque stirpis solaris decor, sacri. fico, filius legitimus erat hauSALI 18, lune alterius ipstar oculos oblectans 27 Hic gloria sua usque ad BRAHIAVIS aufam celeber, conjunctionem cum dep supremo assequi studebat, postquam BRAHVISHTIA V, filium suum pium, munen suo præfecerat 29 Cum hic rer, stirpis'suæ quasi corona, fausta progenie gaudens, sine miseria juste regeret terram, edicto regio sibi assignatum, diu lætabantur ches, oculos gaudı lacrymis suffusı 29 Hunç PUTRAS, forma sua Visar vi şimilis, qui Garudam comitem habet, patrem colendo dignus redditus, oculis loti folus similibus, pnmum fecit in eorum numero, qui filus gaudent 20 ·142 CAPUT XVIII 30 Ille, IDRÆ socius futurus, cum per hunc stirpis propagatorem stirpem stabilisset, cupidine a rebus sensualıbus retracta, ablutiones peragens in tribus fluminibus sacris, divinitatem adeptus est. 31. Ejus uxor Paushæ mensis pleniluni die peperit Pushyam, topazium splendore superantem, sub quo, qúası altero Pushya sidere, orto, homines eximia gaudebant prosperitate. 32 Magnanimus ille postquam terræ regnum filio suo detulisset, atque semetipsum JAIMINI sapienti tradidisset, ab illo « devoto devotionem adeptus, vitam mundanam reformidans, c liberationis ab ea particeps factus 0 est. 33 Post hunc filius ejus Duryvasandhis, stellæ polari comparandus, regnum accepit sub quo optimo, fidem servante, pax firma erat cum hostibus, morem gerentibus 34 Ille, linnulei oculis præditus, virorum leo, cuen filius ejus SUDAR- SAVAS, qui lune instar orbe novato oculos delectabat, puer adhuc esset, in Icnatione circumvagans, a leone necatus est 35 Cuntille in cælum ascendisset, ministri, civium caussa domını jactura afflictorum, unicum illius stirpis propagatorem uno consensu rite Ayodhye regem fecerunt. 30. Radhuis stirps, lioc rege nondum adulto, comparanda erat cum cælo, 11 quo luna modo orta splendet, sne cum sylva, a lconis pullo inhabitata, $11c cum lacu, lotum nondum capansam ferente 37 Cum dudemate ornatus essct, homines prævidebant, illum patri similem futurum Jam antea cnim nubes 7192 cst, quæ, etsi non 11151 che punti pulli magnitudinem habebat, Luro acta plagas calestes insolut 38. Cum cliphanto sectus in via regra incederet, ab clephants rectore outlinlatun, cams sestibus indutus, enes cum, vt sci annos natum, ob diemtalen n, im eadem qua patrem adspexcrunt veneratione. 39 Quamquam ille' solum piirium explese non sale bit, tamen totum »llucl oespasif, quis curpus ejus in unii splendor, auri opstur fulvu, qu284 citeti uin erat ·STIRPIS ENUMERATIO 143 3 3 40. Reges drdematibus suis decoris venerabantur illius .pedes, colore distinctos, de sella aliquantulum dependentes, neque vero scabellum aureum attingentes 41 Ut gemmæ illi, quamquam parvæ, smaragdi nomen ob præstantiam suam haud falso imponitur, sic magni regis nomen etiam convenit illi, quamquam puero 42 Quæ vox progenit ex,illius, flabellis cincti, ore, in cujus genas duo cincinn dependebant, ea ne in oceanorum quidem litoribus evanuit 43 Ille vultu ridente præditus,' notam gestans in fronte, quæ fascia serica, auro pertexta, splendebat, hostium feminarum vultus eadem nota spoliavit 44 Rex, sirisha floris instar tener, oneroso ornatu defatigatus fuisset, sed dignitate sua gravissimum etiam terræ opus gestabat 45 Antequam integrum alphabetum didicisset, cujus singulæ litteræ in humo scriptæ erant, e consuetudine cum viris sapientibus omnes morum doctrinæ fructus percepit 46 LAKSHMIS, quæ nondum, habitationem in pectore ejus, invenerat, adultam ejus ætatem exspectans, præ pudore non nisi sub uinbellæ umbra latens eum amplectebatur 47 Brachus ejus protegebatur terra, quamquam illa nondum yuge modum adepta erant, neque ex arcus nervo cicatrices ostendebant, neque gladı ansam tetigerant 48 Tempore progrediente non solum ejus membra incrementum capiebant, sed virtutes etiam, ab hominibus amatæ, atque ejus famılæ propriæ, initio teneræ, amplitudinem adipiscebantur 49 Ille nullum molestiam exhibens magistris suis, simul civium, qui patris potestati subjectı fuerant, imperium, atque tres scientias, quae Honesti, Dulcis et Utilis acquisitionis fundamenta sunt, ita accepit, quası in vita priore penitus eas cognovisset, atque nunc in mcmoriam colum Teiocaret 50 Cuin armış instrueretur, splendebat alle superiorem corporis partem leniter protendons, CITD in capitis vertice erecto, pedi sinistro anixus, arcuinquc sagitta instructum ad aurem usque tendens ·144 CAPUT XVIII. 51. Tum ille juventutem ingressus est, quæ est flos in amoris arbore, in continuæ voluptatis caule crescens, vinum a puellarun oculis percipiendum, ornatus uberrimus, nulla arte paratus, supra totum corpus diffusus, primaque voluptatis ætas. 52. Regiæque puellæ, forma sua superantes simulacra, a nuntiis monstrata, per ministros, puræ progeaiei cupidos, adductæ, juvenis illlus dignitatem regiam atque terram, quas jam pridem ille quasi uxores duxerat, posthabitas faciebant.

·( 145 ) CAPUT XI. AGNITARNE AMORES | Postquam AGNIVARNAM filium, ignis zastar splendentem, ad locum suum occupandum unxerat, RAGHVIDES, corum qui redas norunt haud ultimus, moderatus, in ultima ætate in Narmishary sylvam profectus est 2 Ibi per aquas sacras oblitus lacuum voluptariorum, per sacra gramına solum tegentia, stratorum, atque per tugurium, palatu regui, sine præmu cupidine castigationes'sıbı inflixit 3 Ejus filius baud defatigabatur in regno accepto tuendo, nam pater, qui brachus suis hostes devicerat, tradiderat ei terram, qua frueretur, non quam adornaret 4 Libidinosus ille, gentis suæ munere pes aliquot annos ipse functus, deinde id ministris commisit, recentemque suam juventutem feminarum arbitrio tradidit 5 In regis amore incensi, una cum mulieribus degentis, ædibus, tympa. norum strepitu resonantibus, unum diem festum splendidum alter magis splendidus abegit 6 Ille ne momenti quidem tempus voluptatibus racuum ferre valens, sed interdiu poctuque in ædibus interioribus sese oblectans, non respexit cires suos eum videndi cupidos 7 Atque si quando, ministrorum gravitate motus, cuibus suis adspectum suum optatum præbuit, fecit hoc solummodo pedem suum per fenestram iis ostendens 8 Cresque magna reverentia adorabant hunc, pulchro ipsius ungularum colorę tinctin, qui similis erat loto, recentis solis radus collustratæ 2 P ·146 CAPUT XIX. 9. Atque ille, amore incensus, lavabatur in lacubus, quorun. Nelumbia fluctuabant concussa per feminarum mammas, juventute elatas, atque sube quorum undis domus voluptariæ latebant, 10. Ibi valde illiciebant eum feminæ vultibus suis, ad propriam suam pulchritudinem redactis, postquam oculorum collyria irrigatione abluta erant, pigmentaque rosea de labris abstersa. 11. Deinde ille cum mulieribus adiit planitien, ad notandum adornatam, quæ odore suavi atque beneolente animum abripiebat; velut elephantus cum femellis suis confugit ad lacum, lotis florentibus tectum.“ 12. Feminæ avide hauriebant vinum, furtim ab illo porrectum, vehementem furorem excitans, atque ipse, vakula arboris instar cupidus, idem bibit ab illis oblatum. 13. Duæ res, commoratione in gremio dignæ, illius gremium explebant, cithara suave sonans, atque puella pulchris oculis prædita, dulce loquens. 14. Ipse beatus, tremulis coronis armillisque ornatus, tympani pulsatione animum moyens, saltatrices, in gestibus suis errantes, magistris adstantibus, erubescere fecit. 15. Pulchris choreis peractis ille osculans earum' vultum, in quo propter laborem notæ in fronte pictæ sudore ablutæ crant, molliterque ore suo afflans, Indre atquc Kuveræ vitam imitabatur. 16. Ille novarum voluptatum cupidus, in congressibus suis furtivis ab nliis puellis advenientibus detectus, voluptato semipercepta turbabatur. 17. Ita puellas fallens, expertus est minationes digitorum, surculis similium, adspectum, superciliorum contractione obliquum, sæpiusque cingulis Vincicbatur. 18. Jlle in noctibus voluptati opportunis, nuntiis scientibus, pone amicam considlens, ejus, destitutionem timentis, vocem nưdicbat qucribundam. 19. Post congreusum cum uxoribus cupidus factus saltatricuin agro repe rienularum, corpus earum maggio labvre pingere incepit, penicillo pril sudore manilius laliente. 20. Nezinx, invidentes remulus voluptate elntis, atque ip? cupidine C ·AGVIVARNÆ AHORES 33 66 .6 ardentes, ira abjecta, solemnia parare fingentes, regem ad desiderium suum explendum cogebant. 21. Mane ille,,vultu præ voluptate splendente, adveniens, atque supplex uxores amantes, ob perfidiam ejus querentes, placare studenis, iterum cas contrıstavit, quia post voluptatem perceptam languidus redditus erat 22 Eum, rh somno æmularum nomina propuntrantem, mulieres, quam. quam non loquentes, objusgabant, lacrymas in lecto stragulum profundentes, atquo armıllís præ įra diruptis sese ab illo avertentes Puellis missis viam ¡ndicantibus ingressus ille in casas frondeas, florum, stratig instructas voluptate fruebatur cum ancıllıs, uxorum timore tremens 24 Quando in nominibus earum erraverat mulieres dicebant Quo- " mam amatæ tuæ nomen accept, ejusdem sortem etiam cupio, animus meus, eheu' desiderig flagrat" 25 Cum alle surrexisset, lectus ejus, santalı pulvere flavus, coroms dispersis cingulisque diruptis tectus, gummi lacce distinctus, ludentis Jocos voluptarios reyelabat 26 Ille ipse feminarum pedibus inducebat colores, non vero animum ad lzoc negotium attendit, quia oculi ejus alliciebantur illarum femoribus, lavis vestibus cingulique lişamnine tectis, pulchrisque clunibus præditis 27 Quando oscuları volebat, illæ labra atertebant, quando cingulum solvere, manus prohibebant Ita in omni cum mulieribus voluptate, que ejus amorem incendebat, desiderium ejus frustra batur 28 Per jocum a tergo adseniens ad feminas, in speculo voluptatis vestigia contemplantes, umbra sua suaviter ridente etfecit, ut præ pudore oculos clauderent 29 Cum e lecto surgeret puellæ amatæ, teneris brachus ejus collum umplectentes, plantasque suas pedibus ejus imponentes, rogabant, ut nocte fugiente abiens ipsas oscularetur 30 In speculo contemplans ornatum, suum regium, magis quam INDRE ornatus splendentem, non eque delectabatur, ac quando insignem suum cultum voluptarium adspiciebat ·148 CAPUT XIX. t { € { 31. Quando ille, vix stare valens, amici negotium simulans, ab illis discederet, amicæ, crinibus eum retinentes, excldmabaạt: " Nos, scelerate, " discessus tui prætextum penitus perspicimus!" 32. Feminæ, nimia voluptate defatigatæ, complexum simulantes, rccumbebant in magnorum ejus brachiorum medio, pinguibus suis mammis unguentum detergentes. 33. Quando noctu per nuntias invitatus furtim abiret, feminæ obviam venientes cúm arripiebant atque clamabant: “Quare,ʻlibidinose, 'tenebris “ obvolutus nos fallere moliris ?” 34. Cum ille feminarum, lunce radiis similium, suavem contactum non perciperet, Nymphæis similis evasit, noctu vigilans atque interdiu dormiens. 35. Artifices, quæ tibiarum cantu labia dentibus vulneraverant, lyræque cantu femora unguium vestigiis notaverant, utrisque cruciatæ, oculis obliquis cum alliciebant. 36. Ille ludos edens, postquam membrorum, animi, vocisque actiones clam ſemninas docuissct, coram amicis suis æmulabatur cum histrionum magistris. fabulas agerdi peritissimis. 37. Kutajarum atque arjuna florum sertis in humeros dependentibus ornatus, membra nipe florum polline tinctus, autumdıįtempore delectabatur ambulando in montibus arte exstructis, a pavonibus exsultantibus frequentatis. 38. Feminns, quæ post rixam in lecto ab co se avertebant, ille placare hanul.mnlst., cel vezjavaht, larin illra, nukirin. fragon territa, ad cum se consertentes in sinum ejus confugerent. 39. Kártika mensis noctibus una cum feminis jocantibus commorabatur ille in a diculis, aulæis tectis, atquc delcctabatur nubibus vacuo, claro luna lumine, voluptntis Inssitudinem pellente. 10. Perque adium fenestras adspexit Sarayuem, quæ ipsius feminas imifans monstrabat insulam, coxa similem, atque auseribus veluti zona cinctam. 11. Anitnun ejus, qui cingulis ligandis et religindis delectabatur, abripicbnnt feminar kruciles, vestibus hibernis, strepentibus, agullochi odorem sgrargentibus, atque ab altero latere aurca cingula ostcndentibus. .

·AGNIYARNÆ AYORES 149 1 $ 42. Noctes frigidæ, omnigenæ voluptati convenientes, in inumis ædibus, a ento haud obnoxiis, lucernis” immotis, quasi oculis suis, illius testes evadebant 43 Conspicientes Mangiferæ flores atque ramos, Noto allatos, mulieres, ritarum oblitæ, cum, cujus separationem haud ferebant, mitigare studebant 44 Illas gremio erceptas agitans in oscillo a servis jactato, vehementem amplexum nanciscebatur brachus illarum, quæ timorem fingentes funem dimittebant 45 Oblectabant éum amatæ unguento mammis illito, ornatu pulchro, margaritis distincto, vestibus testati consententibus, gemmarumque cingulis, ad femora usque dependentibus 46 Eo quod ille vinum potabat, contritis Mangiferæ surculis rubrısque pátulæ floribus mixtum, illius amor, vere transacto debilis, novus reddebatur 47 Ita sensuum voluptatibus fruens, ceteraque negotia negligens, rex amore actus transegıt'anni tempora, suis indicus distincta 48 Lum, quimquam ita inebriatum, propter potentiam ejus alu reges superare haud valebant, sed velut: Daksh£ imprecatio lunam, sie illum conficiebat morbus, e voluptatibus perceptis ’ortus 49 Ille, medıcıs haud obediens, non relquit voluptates, etsi carum perniciem perspiciebato nam sensus, rebus dulcibus abreptı, ægre inde avertuntur 50 Tabe exhaustus, pallido vultu, pauca ornamenta gerens, alus innixus incedens, submissa voce loquens, similis erat yiro amantz 51 Cum rex ita tabe consumeretur, qjus stirps similis erat cælo, quando lupa ad ultimam partem usque decrevit, seu lacui æstito, in quo nil ns2 lutum superest, seu lucernæ, parra flamma lucente 52 “Hisce diebus profecto res sacrificium instituet pro filio obtinendo!" Ita ministri, morbum regis occultantes, continuo dicebant civibus, culpam alıquam commissani esse timentibus 53 At ille, quamquam multarum feminarum socius, antequam progeniem expiantem 'conspiceret, ut lucerna sentum, sic hunc morbum medicorum labores irritas facientem, haud superasit a ·150 CAPUT XIX. C 54. Ministçi, in luco prope ædes regias congressi cum sacerdote, supremi sacrificii gnaro, cærimonias ad morbum avertendum fingentes, regem-clam in rogo constructo cremaverunt. 55. Tum civibus nobilissimis convocatis, uxorem ejus legitimam, fausta graviditatis indicia ostendentem, dignitate regia ornaverunt, 56. Illius infans, primo ustụs ferventibus lacrymis, luctu'ob talem regis mortem ortis, deinde recreabatur frigida aqua, ştirpem consecrante, e vasibus aureis cffusa. 57. Regina, in utero gerens illum ad salutem civium, partus tempus exspectantium, splendebat veluti terra, in qua semen depositum est; atque in solio aurco sedens, adjuta ministris illustribus, ætate provectis, nemine ejus jussa transgrediente, mariti regnum rite gubernavit.

·ANNOTATIONES
CAPUT I
3
ubt
.
2 Uhr
ie Ingenium meum angustius est, quam quod talem stirpem
juste celebrare valeat
MALL
वो कशब्दो महदन्तरं मूचयतः ।
7, b सत्याय MALL न तु पराभवाय 1
10, a G श्रोतुमिच्छन्ति ।
13, b Sala arbor, cu sæpissime viri proceræ staturæ comparantur, est Shorea robusta
b Omnes robore tincens MALL conferre jubet MAN VII, 5
15, b आगम MALL शास्त्रपरिश्रम ।
19, c Pro शास्त्रेष्पकुण्ठिता MALL, alam laudat lectronem शास्त्रेषु व्यावृता ।
20, 6 Vocabula Hit et St Mall na mterpretator, ut pnus sit externum
aliquod sive dolons sive gaudu indiciura, e superciliorum contractio, vultus color, etc
hoc verb ammi status हड़तोभावः। Cf Kullu'ran ad MAN, VII, 63
22 Prolem genuisse uidebantur Male hoc reddidi hic son sigruficat
progenie præditus, sed idem est quod HGT codem utero natus
Dicit poeta, eas
virtutes, quæ vulgo sibi invicem infestæ sunt, seque inncem excludunt, ut cognitio et
sulentium, etc in hoc rege fratrum instar conjungtas fuisse
38 Ordo distichorum in codice D est 38, 42, 45, 43, 39, 40, 41, 44, 46 47, etc
>

·132
ANNOTATIONES AD CAP. I.
49, c. d Quibus ignis ... obriam reniebat. Spectat hoc ad Vedarum locum laudatum
a HALLINATIA: प्रोयागच्छतामाहिताग्रीनामंग्यः प्रत्युद्यान्ति
ignem
colenubus ex itinere relleupobus ignes obviam veniunt."
I, e.
#6
GO, 6 Septem regni partes sic enumerantur ab AVARA SINHA. I, rer; 2, primus
minister; 3, amicus seu foderatus ; 4, thesaurus; 5, territorium ; 6, castellum ; 7,
exercitus
manibus debita
71,6 Delitorum ultimum, 1 e. progenies
Etenim tna debita comment orantur in
Wedus studium sacrum, ratibus debitum, saçnficium dus, atque progenies majorum
Vide SADA'NANDE Tidánta Sárat Comm. p 11. edit. Calcutt et cf.
Man. 11,33. 36
77. a Timensque ne officium tuum negygeres Lex mantum concumbere jubebat cum
uxore, quando hxc ablutionem menstruam peregroect. Vide Kullu'nav ad Man. 111,
45, ci COLEDROO-r, Digest of Hindu Lav, 10). 11. p 425, NO LATYNY,

·64 << 9 7 4 ANYOTATIOVES AD CAP. II 153 10, c Nominat poeta पोरकन्याः rirgines urbis," quia antea dixerat TOGETT: teneræ plantæ," non vedo quasi hæc cænmonia seniper 2 sirginibus perag, debuisset Nani alio loco, iv, 27. eandem peragere dicuntur matronæ ItalIalliva’tulas 26, c Púrratis parentis, e llimalantis montis 27, a Ne cogitare quidem, etc Ad rerbum "Ne mente (seu cogitatione) quidem illam subigere possunt belluæ ' 34, न मूर्च्छतिं न प्रसरति non adoritur 3$, a Devadaru est prnus spccies Vils, 38 Pridentifer, 1 e Sivas 42 Velutz Indras, etc Fabula, ad quam alludit poeta, narratur in Mahabharato, unde hunc versum allegat MALLINA'THAS ATG 793 Tiks aigta tilat 6723: 1 e "Indræ irati brachium, fulmine armatum, cohibut SIVAS ' 49, TU: 7 Vocem JU F in fine compositi ejus classis, quæ Bahurrihr appellatur, mutari in docet PA'N Y 4, 131 52, с Malliva’ruas, rectius vocêm 374TFT substantive accipit, atque per व्यानमण nterpretatur Accuratius igitur vertendum est vacca, cujus oculi propter oppressionem, quam a leune patiebatur, turbati erant » 60, d Pidyadhara est nomen ordinis cujusdam semideorum, in inferiore aeris spatio hab tantium, unde sæpius forum imbres demittunt in terram Cf uit Ram Char Act t'I p 103 (Wils vers ang! p 91) GG, JUPİ Ita scripsi cum D, E, I, et HEVACHANDRA Gौधस्यं । - Secundum comment ad Pa'n V, 1, 2 dicitur etiam erat 12 Iudit poeta verbis Te currus, et Te ad litteram amm currus, ' e desiderium, optatum 70 Splendor er Atris oculo urtus, 1 e luni Teste MALLINA'Tua, hæc fabula ubenus narratur in Hannanst CF etiam COLEDROOKIU Y, de cærimonis sacris, As Nes , 238 Stræ gener, ab igne fiomatum Inde nascebatur ShavdAs, qui et KARTIKEYAS <6 5 > ·11 154 ANNOTATIONCS AD CAP II C o nuncupatur, qui nutritus erat lucte ser nympharum, quæ Kriitila appellantur Narratur hæc fabula in Réméyano, 1, 38 Mallina'tuas ad hunc hocum affert versus e Rámáyano (ei Sculeg 1, 38, 11-15, b) Memoratu dignum est, llum ante oculos habuisse recensionem commentatorum, quam Schegelius suæ editionis fundamentum fecit Il paucis tantum verbis furiat ille a SCHLEGELII textu CAPUT III C 1, b मुख MALL प्रादुभीवः । 2 Alludit poeta ad regine mac em, a74f1 quæ pnnum locum tenet inter concept onis indicia, enumerata a Va'obratta (TE), medico celeberrimo MALL 4 Affirmat MALLINA'thas, mulieres gravidas sæpissime pulveris comedendi desiderio caps, quod poeta in Sudakstiina divinatione quzdam anını ortum fingit 9 In Samı arbore (Mimosa Suma) ignis latere dicitur, quem olim Puru ravas rex hujus arbons ramum fricans rumo Asratthæ (Ficus religiosa) elicuit Vide Wils proleren ad Vikramorzası, p 8 10 Cerimoniam post conceptionem et reliquas Carimoniæ graviditatis tempore percendæ sunt Punsarana, Maraloblana et Simantonnayana Quaruin prima perag? delrt mense post conceptionem secundo vel tertio, teste PA'RASKARA ; altem quarto mense, teste A's ALASANA, tertia mense sexto sel octavo, teste YA'NAVALDYA Ita MALLI- MA'TILAS LIM'NAVALNYA legbus (Mitálsi ara, fol 2 v) video, cærmoniım pnmam Et terram non nisi in pnma mulieris graviditate peragendas esse Alteram (Narafobhana) ius non inveni conmemoratain 13, a Quinque y lanelts natum d & su letn futurum MALL dicit, lioc planetarum numero portendi, puerum - Potestas tehla, qut triplicem kabel originem Cr VILs 8 v fa 1 Ed प्रवभूय नात्मनि MALL. आत्माम नियन्तुज शशाक ।

·ANNOTATIONES AD CAP. III. 155 1 (+ 93 I, वी1No- 24, 3 18. De cærimoniis natalitis cf. Max. JI, 29. 20, c d Eo runculo, quod debrtum erga lanes appellatus. Illustratur hoc sententia, quam e Tedis affert IIAL... एष वा अनृणो यः पुत्री Is certe debita soluit, qui filium procreavit" Vide mot, ad 71. 21. Raguvis momen derivatum est a radice Te, quæ cundi sigmficationem habet.- Leges de nomine infantibus impoñendo nde Man. 11, 30. seqq. पर्यचीयत Ita D. – E G et I. 26148, attamen I. in margine strafı lectionem veram esse, appareth MALHINA'Tue interpretatione au 2_zferral fuxit e reliquorum librorum lectione 7 Qerat 27. Prima qualitas est HOT ventas 28. Tonsura. Cerimonia, cujus mentionem facit poeta, est चूडाकर्म de qur c MIAN. 11 35, unde simul apparet, RAGIIUCW non ultra tres annos natum fuisse, cum prima litterarum elementa disceret. Ministrorum filos vero ætate illum antecessı-se, indicat poeta, dicens, comam eorum jam rursus crevisse Lege constitutum erat, ut pueri inde a quinto anno litteras docerentur, quod enuntiatum est hoc rersu प्राप्ते तु पंवमे वर्षे विद्यारम्भं च कारयेत् । qu unde desumptus sit, nescio. Mall. addit solummodo fã 905 1 29. Puen ordinis regu undecimo anno sacro filo cingebantur. Vide Man. 11 36 30 Quattuor scientiæ sunt granfaat logica, Tut trum Vedarum scientin, वाती historia, et qu3ffat morum doctrina. SPro मंत्रवत् F. scrpst मंत्रचित् 1 attamen Aium esse senbe trTUTETn, demonstral MALLIVA' THz interpretato समंत्रकं । 33, a. ottavat sue explicat,MALLINA THAS: गावः लोमानि केशाः दीयन्ते quzfah, dxcitque, idem illud esse ac 17, de quo vide Mas. 13 65—De tempore, quo usor ducenda sıt, cf. Max. 111, 2.—De DAKSIE filiabus Fide Wils. ad likramorcasi, p. 57. 34, b. Significatio rocas pur elucet e Wirs 6 v. परिणाह। > J ·154 ANNOTATIONES AD CAP. II, t nuncupatur, quja nutritus erat lacte sex nympharum, quæ Krittilc appellantur. Narratur hæc fabula in Rámáyano, 1, 38. MALLINA'Tuas ad hunc locum affert versus e Rámiyano (ed. Sculec. 1, 38, 11-15, b). Memoratu dignum est, illum ante oculos habuisse recensionem commentatorum, quam SCHLEGELIUS suæ editions fundamentum fecit. Il paucis tantum verbis variat ille a SCHLEGELII textu. CAPUT 111. 1, b मुखं MALL. प्रादुभीवः। 2. Alludit poeta ad reginæ maciem, H1981 quæ prinum locum tenet inter conceptionis indícia, enumerata a Va odkatta (9PTE), medico celeberrimo. Mall. 4. Affimat MALLINA'Taas, mulieres gravidas sæpissime pulveris comedendi desiderio capi, quod poeta in SUDAKSHINA diyinatione quadam anımı ortum fingit. 9 In Samı arbore (Mimosa Suma) ignis latere dicitur, quem olim Puru'navas rex hujus arboris ramum (ncans ramo Aszatthæ (Ficus religiosæ) plicuit. Vide Wils, prolego ad l'ikramorrasi, p. 8. 10. Carimoniam post conceptionem et reliquas. Cærimoniæ graviditatis tempore peragendæ sunt Punsarana, Maralobhana et Símantonnayana. Quarum pnma perago debet mense post conceptionem secundo vel tertio, teste PA'RASLARA; altera quarto mense, te«le A'svara'sAYA; tertia mense sexto vel octavo, teste YA'JNATALLYA. Ita Malls- MATIK CYASASALAYX Megabus (Alutáhshara, fol. 2. v.) video, cænmonjam primam et tertiam non nisi in pnma muliens graviditate peragendas esse. Alteram (Narafobhana) bi non in ctis commemoratain. 13, a Quinque planetis. ALALL. dicit, hoc planetarum numero portendı, puerunt matum dia traulein futurum. - l'olestas regia, quz triplicem habet originem. Cf. W115. 8. v. ifi i 15 d. प्रवभूय नात्मनि MALL. आत्मानं नियन्तुंन शशाक । ;

·ANNOTATIONES AD CAP. IV. 157 1 ** > 3, c. Indræ rexillum ad pluviam ab lioc deo impetrandam colitur a regibus. MALL. Cf. BOJLENII librum Das Alte Indien, vol. 11, pag. 71, 9, c. Sakahára est mangferze species. 16, d. apiri terutamanita Ita in nonnullis codd. se legsse dicit Mall. In versione mea alteram, quam ille habet, secutus sum lectionem Tiranaireachta 17, b. G. विलसत्काशचामरः । 20, Omnes fere fra habent Tarifatramt: 1 Matuna'tmay vero legisse इक्षुन्छायनिषादिन्यः ço appatet, , quod laudat regulam Sal alam quam vide apud PA'NINEN 11, 4, 22. Insuper alum locum afferre possum, ubi me trum lectionem tuetur, scilicet carminis nostri cap v13, 4, d. C. Locativum TE ESTÀ xu, 50. Vide etiam Meghadrita 103, b. 23, 2. Saptaparna, Echtes scholaris. 30, b Pro 977: legi etiam YTITT: affirmat scholiastes in cod. E. - Pro Tema FAT Mall. legs dicit Teratai quod plunmı kıbrı habent vero vocem fit subintelligendam esse; addit commentator 42, a. Támbulí, Areca faufel --, c. Nélikera, Cocos nucifera. 48 Elephantı reformidant serpentes, qui in santali arborbus habitare solent. Ev. spectandum igitur erat, illos, cum serpentum vestigia circum arborin truncos conspicerent, diruptis catents, quibus ipsorum colla ad arbores erant alligata, esse aufugaturos, præsertim cum illi, quod longe majorem roboris gradum indicat, vel pedum vincula frangere valerent. Quod vero ibi, ad radicem Malayłe montas, qui santali arboribus abundaz, Racuuis elephantı quieti restabant, id præcipuum deorum furorem indicabat. Ita min hoc distichon Fidetur explicandum MALLINA'Tas brevior est, quam optaverim. 54. Kerala est ea Indiæ pars, quam hodie Malabar appellamus; de cujus mulieribus pulchrs vide Málatımádh. p 104 (W1ls vers angl. p. 77). 55. Murala secundum MALLINA'THAY, est ejusdem regionis fluvius. Addit idem, Tum > 2 3 2 s ·156 ANNOTATIONES AD CAP III + 38 Addit Eş ın nonnullis libris legt : 1 41 Liquore MALL Waferte: Non recte ego poetam de sudore loqui urina putareram 50 De Kapila et Sacaræ filus vide Rám 1,41 one 52 Hoc statu Status, quem nominat poeta, is est, ubi pugnator pede dextro prolato, sinistro retracto adstat Vide WilS sy 371676 57 Pro T F et G habent 40 /Hæc lectionis varietas tam sæpe occurrit, addita etiam (e g ad 11 62 ) lexicographi interpretati तुमलं रणसंकुलं इति fare:, ut vix pro mero scribæ erore haben possit Fortasse utraque vocis forma legitima est Attamen Vistapraháse coley, quem inspexi, habet To 1 58 Sicut nubes, etc Ut fulmen oritur e nube, ita Raghus etiam, utpote filius regius, ex I DRA. reliquorumque mundi custodum partibus oitus erat 69 Sagitta, acre lunata instructa Hujusmodi tagitus hodie etiam utuntur Indı Aseerrantur nonnullæ in museo Societatis Reg Asiat Londinensis Go Telun, etc rulmen salicet 03, a असंग Mali Ogfraft cf 11 42, b 2,5 Sente cum cocd D E et FUSIŠo 1 Ita legrese Malı , apparet ex ejus inter- | retatione हर्पशिशिरेण 1-हचलेन e cou Get textus exemplanbus irrepsit in MALL 6 C textum meum CAPUT IT 1, Stenligvis, tie" In Industeru ofa 91 3777777: Prj afazifa 1ų xmpvert kreun in red tur ·ANNOTATIONES AD CAP. IV 157 ) ) X1,50 3, c Indre texillum ad pluviam ab lroc deo impetrandam colitur a regibus MALL CC BOHLENII labrum Das Alte Indien, vol 11, pag 71 9, € Sahakára est mangferæ species. 16, d finanfaati Ita in nonnulls codd se legese dieit Malz In versione mea alteram, quam ille habet, secutus sum lectionem pertanian citi 17, bG विलसत्काशवामरः । 20, ą. Omnes fere habent rarifa1f24: 1 Mallina'thay vero legişse इक्षुन्छायनिषादिन्यः to apſatet, , quod laudat regulam 7AT TIGA quam vide apud PA'NINEV II, 4, 29 Insuper alium locum afferre possum, ubi metrum lectionem tuetur, scilicet carminis nostri cap v11, 4,d Cf locativum TYPITÀ Vide etiam Megharuta 103, b 23, a Saptaparna, Echites scholaris 30, b Pro 777: legi etiam y1117: affirmat scholiastes in cod E e Pro Teafa Mall legı dicit Topitafi quod plurimi libro habent इति subintelligendam esse; addit commentator 42, a Támbili, Areca faufel -, C Dálıhera, Cocos nucifera 48 Elephant reformidarit serpentes, qui in santali arboribus habitare solent spectandum igitur erat, illos, cum serpentum vestigia circum arborum truncos consp? cerent, diruptis catenis, quibus ipsorum colla ad arbores erant alligata, esse aufugituros, præsertım cum Jit, quod longe majorem roboris gradum indicat, vel pedum vincula frangere valerent Quod vero ibi, ad radicem Malayte montis, qui santalı arboribus abundan, Racivis elephants quieti restabant, id praecipuum deorum favorem indicabat Ita mihi hoc distichon videtur explicandum MALLINA'Thas brevior est, quam optavenm 54 Kerala est ea Indre pars, quam hodie Valabar appellamus, de cujus mulieribus pulchnis vide Málatmádk p 104 (Wils vers angl p 77) Jo Nurala secundum MALLIYATHAN, est ejusdem regionis flutus Addit idem, Tun Pero yocern Es u 2 s

·•158
ANNOTATIONES AD CAP IV
alios legere at 1 Secundum Trikándaseshæ auctorem Murala fluvius idem est,
qui alias Narmada appellatur
36, b Pro Tafafasiat: legitur etiam Tarifsia: Mall
57 Kharjún, Palmæ species
66 Kurere plaga est plaga septentrionalis
69 Ahshodha la Mall --Wil's Akshota seu Alshoda
73 Bhúrya sen Bhúrjapatra est betulæ species
74 Nameru, Clæocarpus
75 Sarala, Pinus longifolia
78 Utsarasanketa
Ita appellar quasdam catervas dicit MALL
80 Montis a Narana sublecati, etc 1 e Karlásam montem haud aggressus, reversus
es adonuntur eum, qui jam ab alio devictus est MALL
est.
CAPUT V
Pišiteter i Vide Pa'a 1, l,«qui serbat
eet qui
9, A.
करंगरीय
PAN 1, 1,69 qui
काउंवर।
10, bc Ordiner secundum, qui, etc. MALLINA'Tuas affert distichon quod
MANLI tnbuit
यथा मातरमाश्रित्य सर्व जीवन्ति जन्तवः।
यर्तन्ते गृहिणस्तरदाश्रित्येतरमाश्रमं ।
Tu mira Manuts rocersa ne la x non inretu, red locus similinun et MAN, 111 77
., & l'utiott wie beurt al for
MALL

·ANNOTATIONES AD CAP. V. 159. 30, . पादं, ahi शृंगं. MALL. 32 et 33. Omissus est commentarius ad hæc disticha in cod. G . 36. Brahmanis hora est ultima noctis hora. Vide KullusAM ad Man. IV, 92. Addit MALLINA'THAS, eandem appellan Abhijit. . 42 Naktamāla, Galedupa arborea 44. Riksharat non fluvii, ut putaveram, sed mbutis nomen esť scribe camgis pro ripit...' In versione mea . . 80. Chaitraratha, hortus Kuvend, a CHITRARATIIA Gandharvo custoditus. • 6. भावावबोधकलुषा NA पुरुषस्याभिप्रायपरिज्ञाने समथी । 65, c. Pro GTA SIT: alu legunt aa fcait: 1 MALL. CAPUT VI.. 6. Hoc distichon havo samodum facile est intellectu. Verba sic jungenda sunt आत्मा श्रिया तासु राजपरम्परासु सहस्रधा विभतो यरुचत् ! qum Taclus intellhges, si pro passivo posueris actrum श्रीरात्मानं तासु राजपरम्परासु सहस्त्रधा विभक्तवती यरुचत् 16. Pulchrstudo, qur semetipsam in allis regum ordinibus pulties diviserat, splendebat velut: fulgur, quod semetipsum in nubium ordinibus millies durisit 6, c. Pro धामा an legunt भूमा । अतिशयेन। MALL. e 9. Payones saltabant, quia, cum conchæ inftarentur, tonitru audure sibi videbantur. यथावकाशं All यथाप्रदेशं ! MAIL. 14,c. 15, b. शोभः . शोभी।

·•160 ANNOTATIONES AD CAP. VI 17. Ketaha, Pandanus odoratissimus. C t 23 Sachis cincinnos... ...floribus cælestibus nudatoe fecit, 1. e. Indram e cælo ex, pulit, quo facto ejus non semetipsam omare non licebat. Vide Code of Gentoo Laus, p. 286.-Comm. in codd. C. et I. hoc habet distichon: क्रीडां शरीरसंस्कारं समाजोत्सवदर्शनं । हास्यं परगृहे यानं त्यजेत्प्रोषितभर्तृका n. . 20. Madluka, Bassia latifolia - Dúrva, Agrostis lineans.fi 27. Qui hujus artis præcepta conscripserunt Pa'lakas et xlu scripserunt libros de elephantis domandis. MALL. 30, b An यातेति जन्यान् 1 MALL 34. Mahákála. Mallina'tkas solita sua in rebus geographicis brevitate solummodo dicit, iti appellan locum aliquem, Feifaga: 9 42. Ignem. Scnbe AGNiv; nam hic deus regi illi auxilium tulit in pugna contra RAHASI, JAMADAGNis filium, ut narratur in Maháðhárato. Mall. discoruram exuunt. Loquitur de iis virtutibus, quæ vulgo sibe mvicem oppositæ sunt. Cf. Cap. 1, 22 48. Usque ad Mathuram urbeſ. Male. Hoc dicit poeta Nigra Yamuna aqua, unguento de mulierum pectonbus mixta, vel prope Mathuram úrbem ( e longe remota a confluente suo cum Ganga) eundem accipit culoren, quem habet prope Prayugan (Allahabad), ubi albis Gangæ undis miscetur. Cf. Meghadita 53. Káryaprahusu, p 184, 1. 4, et pracipue carminis nostri cap xii, 54-57. 35. In utroque brachio. Dualis indicat regem esse ambidextrum Hafaqi MALL. 64. Sed dexterum ejus brachium, etc. Braclu ecu ocul: dextri tremor pro ominc fausto hallur, nisins eccidit, pro infansto, Ru feminis, 72. Aurum utorum genas unguento racuus fecit, .. c. mantos illarum occidit Sam dui corpus fuuin lun onant. JALLE परभोपमोरः : Desoral longa in fitur incl. P'A'S. II, 1,6 46 l'irtutes. . .

·ANNOTATIONES AD CAP. VII.
Jor
CAPUT VII.
7, .
उत्सृष्टलीलागतिः MALL त्यक्तमन्दगमना ।
28, b. समयोपलभ्यं । Aja समरोपलभ्यं ALL.
29, ८. सत्वानुरुपाहरणीकृतश्री: Alu legunt .....भरणी ... MALL
32. Indre inimicus est Praula'DAS' Fabalam, ad quam poeta alladit, cognoscendi
cupidos' ablegat Mallina Thas ad Vamana Puránum.
37, .
परमार्थमत्स्याः MALL. सत्यमस्याः।
.
43. Accipitres jam ante quam pin discis fenebantur in caprubus eorum consederant,
dern, cum erolarent, quia angulæ eorum capıllıs implicatæ erant, capita non statim in
terram decidebant. Mail.
53, c Pro निवारयामास legitur ekram विलोडयामास ! MALL
CAPUT VIII.
Ix,
322
4 Nam pietas cum turlute bellica conjuncta, etc. CI. BIAN
faoliy 1-Codd yfing, sed Mall laudat regulam Pa'no t;
10,5
4,124.
25. Sinc igne supremas en solrit cerimonias. Qua devotione e nta egressus erat.
Rem explicabumt SAUNAKE (शोनक)
Fersus, quos exhibet cod. I
सर्वसंगनिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च ।
न तस्य दहनं कार्य नैव पिण्डोदकक्रिया।
2T

·ie 16 </ *162 ANNOTATIONES AD CAP. VIII निदध्यात्प्रणयेनेव विले भिक्षोः कलेवरं । प्रोक्षणं खननं चैव सर्व तेनैव कारयेत् । Qui omnem anımsafléctum reliquit, atque meditatione et devotione delectatur, ejus neque combustio est instituenda, neque libi oblatio, neque aqut lloatio Syllabam om pronuntians, filius deponat corpus cjus in cavema merdıcı, atque per hunc omnino faciendas curet ablutionem atque sepulturam'-Cf etiam Mıtáksh Lib 3 fol 41 v lin 2 26, a औधंदेहिक औधदेहिक ita D et G-E et I sed I addit 275- शतिकादीनां चेत्युभयपदवृद्धि ?, e hanc vocem compositam esse ex numero earum, quarum utraque pars ex Pa'n vil, 3, 20 majore augmento (Preduki) aſhqitur 33, c JuaTuifT Vide Pa'n 111, 1, 25 36, d G et la fantaa mifca fifa 1 -I vero nostram etiam laudat lectionem, quam habent D et E 39, b तुमलेन । Solus cod G तुमुलेन 1 cr qua dixi ad III, 57 45, d fara frå desideratur apud Wilsonun MALL दृष्टान्तः। 65 Ad Chakravákam, etc Hæ ayes per noctem separatæ esse dicuntur 60 Schakára, Mangiferæ species 61 Desiderium Vox Sansknta significat peculiarem illam cupiditatem, qua gravidæ capiuntur Dicit rex, INDUMATIM hanc cupiditatem in åsoka arbore excitasse, quia hæc arbor, 61 a pulchra femina tacta fuent, flores producere putatur Vide BENARIUM ad Nalod 119, 33 et, quem ille laudat, Wilson ad Ratnáralt p 15 (Hindu Theat vol 111 ) G3, d इंदं MALL पुरोवर्ति यथा तथा। e pronomen să adverbialiter acci piendum est. 78 Trnarındus, raus (rusht) cujusdam nomen.-Harini, nomen Apsarasis cujus dam MALLA 84, b 313T carus instrumentalis socis TTFI ·ANNOTATIONES AD CAP IX. 163 CAPUT IX. VII, 50. 7. MALL. conferre jubet SIAN. 17. Poeta describit regem rite sacnficium facientem, fingitque corpus illius inhabitatum fuisse ab ipso SIVA.. 18. Namuchis, Rákshasi cujusdam nomen, quem INDRAS occidit. Vide Rám. 1, 26,4 18. 23. Cum tribus tiribus. Cf. not. ad 111, 13, d. 64, d. Pro mig alu PTTUTI Mall. 65. Margarite, leonum ungulis adhærentes, eæ sunt, quæ in elephantorum fronte latere dicuntur. > ) > 69. Hic locus, inde a dist. 69, usque ad finem capitis, lectoribus notus esse debet e COLEBROOKU dissertatione de poesi Sansknta atque Práknta. (As Res vol. x.) MALLINA'THA recensio quan ego dedı, in paucis verbis differt a COLEBROox7 textu, qui e codice F. descnptus est. 71, c. Colebr. TYTETTU 1 76. De stirpe sua interrogatus, quia rex timebat, ne Bráhmanus ille esset, cujus cædes unum est e quinque magnis peccatis Vide Man. 41, 54. Se eremitæ, sed non Brakmanı filum nuntiant. Mall. ad h I affert nonnullos Rámáyani versus, quibus puer dicit, se esse Vaisyi et Súdr. feminæ filium. Liben a Vaisyo patre et Sidra matre procreatı appellantur Karani, ut docet YA'NNAVALKYAS, qur dreat : वैश्यातु करणः शूद्रयां । 77. Pro तचोदितच COMEBR. तनोदितच तथागतं MALL.वेतसगूढं । MALLIMA'TNAs animadfertit, poetam nostrum in hac narratione paullulum recedere a Rámáyano, ubi rex narrat, se puen parentes adduxisse ad locum, ubi filius eorum vulperatus jacebat. 78. Janus lacrymis humectans. Rem, ad quam alludit) poeta, erpressit COLEBR. vertens : ratifying his curse xith tears instead of water for a hbation.

·164 ANNOTATIONES AD CAP. IX. 79. Veluti serpenti. 371817ct Mall. 972TEN 1-lloc dicit poeta : ut serpens morsu venenifero eum vulnerat, qui pede ipsum calaavit, ita vates imprecabatur regis. qui filii cædc ipsum læserat. . CAPUT X. 1. Decem millia fere annorum. In Nám. 1,6 22, DASARATHAS dicit, se novem millia annorum habuisse, cum RA'mas nasceretur, quod congrueret cum nostro carmine At in Rámáyani textu, quem commentator noster ante oculos habebat, DASARATAS Acxaginta millia annorum habuisse dicitur. Profert enim MALLINA'THAS hanc ejusdem loci lectionem पष्टिवर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक । दुःखेनोत्पादितचायं न रामं नेतुमर्हसि ॥ quam ut reconciliet cum nutnero, quem in carmine nostro legimus, dicit ille, DASA- HATI decem millia annorum præterisse post cremitæ imprecationem 8. Quæ cingulum suum panno serico texerat, scilicet ne teneri ejus pedes duro cingulo læderentur. MALL. 12. Tela animata. Cf. Rám. 1, 29, 23 seqq et Wils. ad Utt. Rám. Chat. p. 15. (Irindu Theatre, vol. 11.) 14. Haapuritati Çf. Siddh. Kaum. fol. 83. v. lin. I. 19, d. Pro Fyfe hift quod e codd. E. et I. in textum meum irepsit, scribe स्फटिकस्य। $ ·ANNOTATIONES AD CAP. X 165 7 30 Alio modo, I e qu te ndent seu tangunt MALL 2 7 42 Ráranas olim Sive prabus motus norem capitum suorum suo ipsius gladio absciderat MALL 53. A deo supremo MALLINA'THAS conferre jubet Rám 1, 15, 10 57 Potus distributio inter reginas aliter narratur in Rámáyano (Vide Rám 1, 15, 21. 22 ) Sed nostrum carmen consentit cum Narastkhapuráno MALL 58, , 1 सा हियापि 39 Vocem TTT etiam radios significare, assent Mall citato Ya'davæ lexico 1 CAPUT XI co dimittens' scil aquam, et 8 Nominibus eorum respondentes Vox 357 significat TI" findens” scul ripas PA'N 111, 1, 115 fapt: 1: Mall 1711: ce Rám 1, 24, 19;seqq 14 Suketurs filia, Ta'daka Cf Rám 1, 26-28 22 Cf Rám 1, 31 9 26 Cf Rám 1, 32 3 33 et 34 Analye historiam nde Rám 1, 48, 49 37 Cf Ram 1, 66 46 Cf Rám 1,67 ---Bhrigurdes est PARASURA'MAS, JAMADAGNIS filius 48 Ejecissem hoc distichon, nisi codicum consensus monstraret, jam MalliNA'THAY Dest ille उत्तमेवार्थ सोपस्कारमाह। 49 Nimis est unus e Jagan E majonbus Vide Rám 1, 71, 3 dern reperisse 2U ·164 ANNOTATIONES AD CAP. IX. 79. Veluti serpenti. Ali Mall. TIETEN 1 --Hoc dicit poeta : ut serpens morsu venenifero eum vulnerat, qui pede ipsum calcavit, ita vates imprecabatur regi,. qui filii cæde ipsum læserat. C CAPUT X. 1. Decem millia fere annorum. In Rám. 1,4 22, % DASARATHAS dicit, se novem millia annorum habuisse, cum Ra's as nasceretur, quod congrueret cum nostro carmine. At in Rámáyani textu, quem commentator noster ante oculos habebat, DASARATHAS sexaginta millia annorum habuisse dicitur. Profert enim MALLINA'Tuas hanc ejusdem loci lectionem : षष्टिवर्षसहस्राणि जातस्य मम कोशिक । दुःखेनोत्पादितचायं न रामं नेतुमर्हसि । quam ut reconciliet cum numero, quem in carmine nostro legimus, dicit ille, DASA- RATII & decere millia annorum præteruisse post eremitæ imprecationem. & Quæ cingulum suum panno serico tererat, scilicet ne tenen ejus pedes duro cingulo laderentur. MALL. 12 Tela animata. CC. Rám. 1, 29, 23. Reqq. et Wils. ad Uti. Nám. Chat. p. 15. (Ilindu Theatre, vol. 11.) 14. Haarfalci Çi. Siddh. Kaum, fol. 83. v. lin. 1. 19, d. Pro fynfeita quod e codd. E. et I. in textum meum irrepsit, sembe स्फटिकस्य। 22. Cujus os esl ignis, spectat ad l’edarum verba forgata 391: "ignem pro ore labent Du." Mall-Conf. Wils. s. v: faqat 24. T. * ria, ele. In Jadu dicturm at: तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्या पिद्यतेयनाय " qui illuin its cognorent, is lnc immortalis fit. Non allt in ditur ad eundem," MALL . 6 certe ·ANNOTATIONES AD CAP. 165 I 30 Alo modo, i e qu te ydent seu tangunt MALL 42 Ráraras olim &is prabus motus norer capitum suorum suo ipsius gladio absçıderat MALL 53 A deo supremo MALLINA'Thas conferre jubet Rám 1, 15, 10 57 Potus distributio inter reginas aliter narratur in Rámáyano (Vide Rám 1, 15, 21 22 ) Sed nostrum carmen consentit cum Narasıhhapuráno MILL 58,, I HTET E G 1 39 Vocem etiam radios significare, asserit MALL citato 1 a’davæ lexico 1 CAPUT II &6 dimittens " scil aquam, 66 et 131, 1, 115 8 Nominibus eorum respondentes Vor Jis significat भिद्य findens" sçıl ripas ferit: T: Mall 31: Cf Nám 1, 24, 14°seqq 14 Suketuus filua, Ta'd 4x4 Cf Rám 1, 26–28 92 Cf Ram 4, 31 9 26 Cf Rám 32 33 et 34 AHALYæ historiam ride Ram 1, 48, $9 37 CF Rám 1,66 46 Cf Rám 1,67 — Bhriguides est ParasURA'Mas, JayAdaryis filius 48 Ejecissem hoc disticbon, must codicum consensus monstraret, jam dalLInATV Diet ane उक्तमेवार्थ सोपस्कारभाह । 49 Nimis est upus e Ja ya ką majonbus Vide Rám. 1, 71, s idem reperisse 2 u

·166
ANNOTATIONES AD CAP. XI.
53. 54. Cf. Rám. 1, 73.
57. Tribus itineribus. Dubito an recte verterim. Hæc est MalliNA'THE explicatio
त्रिषधसु प्रयाणेषु सत्सु विसृष्टमैथिलः quam non plane intelugo.
66. Aksha, Elæocarpus.
69. De Ra'uæ pugna cum BHRIGUIDA cf. Rám. 1, 74–76
74. Haikayas est nomen Ka'rtavírye regis, de cujus fnistoria Maltina'THAS
ablegat nos ad Mahábháratum.
CAPUT XII.
16 Ante illum matrimonium iniisse putavisset. Cf. MAN. III, 171
17. Duas crepulas. Cf. Rám. 1, 37, 3. 16.
19, c. T. TURT
.
23, n. TIRTL a radice 3TH cf. På'n. vii, 4, 17.
28 l'ırúdlas. Erat luc Gandharrus TUMBURUS, qu V AYSHAYANA (.c Kivexa)
imprecatione coactus Rákshasi corpus induerat, atque postquam a Ra'ua occisus emt,
in statum priorem
revliit Vide Ram. 11, 2-4.
31. Pancharatı est locus prope Godárarim fluvium quinque ficis occupatys, unde
nomen duxit. núm. 111, 13.
34, Súrgianal la 1.c. cujus ungues vanno similcs funt. · Wilsoxus sepsit 7facan
crintra frulan PA's. XII, 4, 3. In Námáyano (111, 17. Beqq.) eadem 7curest
*]yullatur.
99 rwafudi Lei G. Erichia

·ANNOTATIONES AD CAP. XII.
167
$
46. Veluti suum ipsius ritium. Ludit poeta verbo Dushana, quod vitium significat,
simulque nomen est Rákshasi
51, a. E.
Farziuitai
53. Matena, quam poeta, noster hoc disticho absolvit, narratur Rám 11, 36-49
54. Sita, cun a Ra's ana abnperetur, conspext vulturem Jata'Yves, i arbore
sedentem, cumque implorarit, ụt Ra'nax de fatd suo certiorem fàceret Hoc ut pro
hiberet Ra'vanas vulttien adortus est, atque past longam pugnam alas ejus abscidit
Rom. 111, 49-51
is, d. Pro परा निववृते Elegt पुनराववृते। Cr Rim. 11, 68.
57. Xabandhas, Rákshasus quidam. Vide Rám. 111, 69–72
60 Sampátu est nomen vulturis cujusdam. Rém. iv, 56 segi
63. AKSHAS, RATANÆ filius
68. Vibaishanas, Ra'anæ frater nato minor.
5
74 TRLJATA, SITE socia
>
76 MeGuana'pas, idem ac INDRAJIT, RA'vinæ filius.
80. KuvBHAGA ENA, ŞU'RrAnak Hæ frater.
88 Minor DHANAJE frater i e. RAVANAS
92, d. वादिनोः MALL. कथकयोः
97, c. F.
बाल्यं ।
101. Urorem adeptus. Non recte verti. Serbe. postquam receperat uxorem,
quæ pyntatem suam igne probaverat.
1

·168 ANNOTATIONES AD CAP. XIII. CAPUT XIII. 3. Vocem परिवर्धितः non intelligo. Mall, eam non explicat, sed addit solummodo अतो नः पूज्य इति भावः । 15. Tamált, Xanthocymus pictorius, Rox. Téli, Corypha taliéra, Rox. 16. Vimba, Momordica monadelpha, cujus fructibus rubris comparantur labia. 17. Púga, Areca faufel. 30. Pampa, nomen lacus cujusdam. MALL. 36. Naghusha. Ita omnes fere Codices. Solus E. Nahusha, quæ est usitator nominis forma. 0 53. Ficus, in Yamunæ ripa. Vide Utt. Rám. Char. p 11, lin. 8. et Wils. vers. angl. p. 21. C CAPUT XIV 12. Capillorum plerus... solutus. Pocta repræsentat RA'vam tanquam urbis fue mantum. Lege interdictum erat, ne mulieres, dum mantus abesset, corpus ornarent seu comam solutam gestarent. Sic enim dicit Ha'nítas · न प्रोपिते तु संस्कुयीन वेणी च प्रमोवयेत् । Cr not. adv, 23. 25 Cr. Ulr. Rám. Char, p 7 seria (vcrs. angl. p. 13 seqq.) ny gifTE " nubeg lambens" get adjectivum, diciturque de vento (Pa'r. 111, ?, :) dc altis elibus, ut hi. I. et Neghad. GG, c.m. Codem modo 314199 dicitur ·ANNOTATIONES AD CAP. XIV. IGE de vento (Pa's. 111, 2, '42.) et de arbore, Dasa Kumára Char. lib. V. init. (Cod. Bibl Curiæ Ind. Lond. No. 192).-Corrigendus est Wilsonus sub utr. . 32, c. Nota præp. rata præter, c. abl. Cf Dattelg Mimánsa, p. 3, lin. I. Mtáhsharæ lib. I. 81.'13. r. lib. II. (Vyarahára, edit. minor.) pag. 213. et LASSENIT Comm. in Hitop. p. 60, diste 86. 33, d. qaragant: 1 De correptione vocalis cf. PaʼN. FI, 3, 6. Eodem modo KA'LIDA'S E SE nomen ort pro कालीदास, 1. e. Dupot serrus. Cf. etiam fen: Rám. 1, 19, 20, b. 48. A sipatroest arbor apud inferos crescens, cujus folia ensis formam referunt, ut nomen indicat. Alalu 3141cami anggaray: 1 Desideratur hæc si goificatio apud WILSONUN. 49. Oculo dextro tremente. Cf. notam ad vi, 68 50. करणेरवायैः 80 Herbis tradit. Loquitur de us herbis, quæ noctu fundunt splendorem a luna, ut fertur, acceptum. Vyasas diert: अमायां च सदा सोम ओषधीः प्रतिपद्यते । । 1. e. quovis novilunii die luna herbas ingreditur MALL. 83 Indrajitis occisor 1. é. LAKSAMANAS. MALE: अन्तःकरणेः। . CAPUT XV. 5 De Larasa cf Wils ad Utt. Rám. Char Þ. 32 10. Bálalhlyas, cf W1ls. v.-- JalliNA'THA teste udem præcedunt Solis zurrum

·ANNOTATIONES AD CAP. XVI.
171
CAPUT XVI.
7. Ea, quam derotio tribuit, potestate Cf. Wils, ad Válatímadh. p.51.
19. Pulinda, gens barbara State: Mali,
41. tria, quæ Agastyce stella insignis est, 1. e. regio mendionalis
47. Mallikar Jasminum Zambar.
48. Sirisha, Mimosa Sinsha
51. Arjuna, Pentaptera Arjuna, Rot.
52. Pátala, Bignonia suareolens.
53. Pedum atque radiorum, utraque significat rox 476 1
CAPUT XVII.
3 Tribus scientiæ sunt, quas supra ad 111, 30. enumerayı
12. Déres, Agrostis linears.—THEYET Mazz, alm4f9): I CE Veghard.
107.
>
27. Saulharma. Wils. solam formam auziah babet, sed Mazh ad l. l dicit
मुधर्माया देवसभाया अन्यूनां ।
45. Ser inimicos internos, i. e. amorem, ram, rell. M4LL.
59. MALL conferre jubet Mar. Vir, 171.

·170 ANNOTATIONES AD CAP. XV. . 61, c. De Golfa 16. Madhuſaghna, Lavand urbs, MALL.-JIEMACHANDRAS dicit, Madhúpughnam esse nomen Mathure urbis; sed hanc postea demum a SATNUOINA conditam esse dicit poeta noster, dist. 28. 29, c. आहरणं । वमनं MALI. 42. seqq. Cf Utt. Rám. Char. p. 30. (vers, angl p. 40)." 50. Sambuham, Ex afingo 1 --Utt. Rám. Char. p 30. 27Felchi: 9 53. Ab ipso rege puntus. Mall. laudat Man. vi, 31$; sed habet 2757677: Sinta 03 TFT pro OSTATECAUSTET. pro S12 vide Pa'n v, 4, 134. 70. उरीकृत्य MALL. अंगीकृत्य आत्मानं स्थापयित्वेत्यर्थः । 87. YUDUA'JIT, BHARATA avunculus. MALL. 89. In urbibus reguis. Earum nomina sunt Pushhalåvatęs gochicgarit et Takshasıla 79 cm 1 Mall. 94. Cum LAKSHMANas januam custodiret, advenit Durva'sas (idem qui Sa- AUNTALÆ Imprecabatur, Sah. Act. IV.) atque uttroitum ad Ra'mam flagitavit. Quem cum er negaret LAKSMANAS, ille minitatus est, se totain urbem in cineres esse redacturum. LaksamanaS perterritusturbera sua spsius morte ser yare constituit, atque contra RA've jussum hujus colloquium cum YAMA interrupit; postea vero, ut hoc peccatum expiaret, mortem obuit.Hæc fere e mendosa codicis E. scriptura eruere potui. Tacent reliqui codd. 101, a Boum gregr. Nescio an hæc sit significatio vocis OTT I Mall, nullam addit interpretationem, VRINASPATIUISRAS habet TFF TOT quod itidem desideratur in lexicus. 103. Mons mendionalis est Trikútas, et mons septentnonalis Himavan. MALL.

·ANNOTATIONES AD CAP. XVI
171•
CAPUT XVI
р
51
7 Ea, quam devotio tribuit, potestate Cf Wils ad Málatımádh
19 Pulinda, gens barbara ya fara: Mazi,
44 Pia, que Agastya stella insignis est, 1 e regro mendionalis
47 Mallika Jasminum Zambaz
48 Sprosha, Mimosa Sinsha
51 Arjuna, Pentaptera Arjuna, Rox
52 Pátala, Bignonia suaveolens
53 Pedum atque radiorum, utrosque significat vor UTC 1
CAPUT XVII
XVI
3 Tribus scientiæ sunt, quas supra ad 111, 30 enumerayı
3
12 Déria, Agrostis lueans —37 FAYET Mazu, a104E9T: 1 Cr Veghad
107
27 Sulharma Wils solam formam pus babet, sed Malt ad ii 1 dicht
सुधमीया देवसभाया अन्यूनां ।
45 Sex inimicos internos, 1 e amorem, iram, rell
MALL
>
59 MALL. conferre jubet MAX 11, 171

·470 ANNOTATIONES AD CAP. XV. आहरणं । 6 15. Madhupaghna, LAVANA urbs. Mall.-IICMACuanpras dict, Madhupaghnam esse nomen Mathuræ urbis; sed hanc postea demum a SATKUGIINA conditam esse dicit poeta noster, dist. 28. 29, c. वमनं MALL. 42 seqq. Cf. Utt. Rám. Char. p 30. (vers, ang) p. 40). 50. Sambukam, [e stigo 1-Uit. Nám. Char. p. 30. 37=: 53. Ab ipso rege punitus. Mall. laudat Man. VIII, 318, sed habet 7979: कृतदण्डास्तु pro राजनिधूतदण्डास्तु । 61, c. De Jilat pro STP TT vide Pa'n v, 4, 1: 70. उरीकृत्य MALL. अंगीकृत्य आत्मानं स्थापयित्वेत्यर्थः । 87. YUDHA'Jir, BHARATÆ avunculus. Mall 89. In urbibus regius. Earum nomina sunt Pushkalavates yochimarit et Tahshasıla GET 1 MALL. Com LAKSHYAXAS jaruant castoul.met, adremt Dorra'sas (rdener qar St. KUNTALæ imprecabatur, Sah. Act. IV.) atque iftroitum ad Ra'mam flagitavit. Quem cum ei negaret LAKSIMANAS, alle minıtatus est, se totam urbem in cineres esse redaciurum. LAKSUVANAS perterntuš urbem sua ipsius morte servare constituit, atque contra RA've jussum hujus colloquium cum Yama interrupit; postea vero, ut hoc peccatum expiaret, mortem obiit -Ilæc fere e mendosa codicis E. scriptura eruere potur Telugu code. 101, a Boum gregr. Nescio an hæc sit significatio vocis UT I Mall. nullam addit interpretationem, VRHASPATI MISRAS habet aut quod itidem desideratur in lexicis, Tacent 103. Mons mendionalis est Trkútas, et mons septentrionalis Himavan. Mall.

·ANNOTATIONES AD CAP. XVI.
171
CAPUT XVI
7 Ea, quam der otro triburt, potestate Cf Wils ad Málagmádk p 51
19 Pulinda, gens barbare sfa27: Mati,
44 Via, quæ Agastyøe stella ansigris est, i e regio mendional:
47 Mallikas? Jasminum Zambaz
48 Spisha, Mimosa Sirisha
51 Arjina, Pentaptera Arjuna, Rox.
52 Pátula, Bignonia suaveolens
53 Pedum atque radiorum, utrosque significat vox QI69
CAPUT XVII
3
3 Tmbyl screnttæ sunt, quas supra ad 111,30 enumeravi
12 Dirre, Agrostas linearns -अभिनपुटा MALL, वालपलवाः 1 cf Meghad
107
27 Suharma Wius solam formam Fearch habet, sed plall. ad 1 1 dient
मुधर्माया देवसभाया अन्यूनां ।
45 Set #nimicos internos, 1 e amorem, uram, rell
MALL
2
59 MALL. conferre jubet MAV vii, 171

·472
ANNOTATIONES AD CAP XVII
61 Suas infirmitates celabat, Dan vii, 105
67 Ser subsidia, vide DIAN VII, 160
68 Familiares, de quibus loquitur poeta, sunt duodevigint illi, quesę Panchatantræ
libro tertio affert Wilsonus in dissertatione sua de illa fabularum collectione Vide
Transact Royal As Soc vol I, P
174
78 Montes eximubunt Mahendras, Malayas et rell
MALL.
CAPUT XVIII
19 Tiiga Vale Teafar 1 Wils speaking contumeliously, sed nullam
hujus ex nificationis affert auctontatem
13 Omss
cod 1
14 Quattuor agendi rationes, cf Am Kosh s r JUT?

·ANNOTATIONES AD CAP.XIL.
173
20. IMALL. मदमहोत्सवयाजानीतेन तेन स्वमनोरथं कारयामामुरि-
त्यर्थः।
32 Vox F0797 peculiarem quandam amplexus speciem designat, quæ in libro
Ratrakasya स्तनालिंगनं appellatur MALL.
53, c. Senpturam codicum yfirafai intaute mutaverad in परिभाविणं
ignarus regula Pa'ni 11, 4, 34
.
3

·TABULA METRORUN . Indi De metris Sanskritis in universim consulatur COLEBROOKLI . dissertatio de poest Sanskrita atque Prakrita (As Res vol X), unde huc afferre placuit schelnata et pominn metrorum, quæ in Raghuransa inveniuntur Metrum epicum commune (Vaktwa) notum est Carmnis nostri auctor eu usury his locis 1, 1-94 IV, 1.86 X, 1 86 XII, 1-101 XV, 1-102 XVII, 1 80 Quæ præter illud in hoc carmine occurrunt, ex eorum numero, sunt, quæ aksharachhandansı seu varnavnttanr appellant, ie in quibus certus est syllabarum numerus et quantitas I Disticha quæ e quattuor hemistichus (pada) æqualıbus constant a TRISIITUBII sive disticha 44 syllabarum 1. A khyanaltı, sive metrum mixtum ex Indravajra et Upendrar ayta quater II, 1-7,4 V, 1-62 VI, 181 VII, 1 66 XIII, 167 XIV, 1-86 XVI, 1-85 XVIII, 1-50 2 Rathoddhata $ 11, 68 XI, 1-91 XIX, 1-55 3 Stágatu IX, 73 4 Salini IX, 64 1). JAGITI se disticha 48 syll 5 Metrum natum e l'ansastha et indrazansa, quod peculiare nomen liaberu non videtur (Cf Vallis al Sisup XII, 1) III, 1.69 6 Totaha VIII, 90 Drutarılamurta 11, 1-5+ c ATIJ ACATI' 611 disticha 59 ay !! 8 Janjul kashuri IX, 69 9 Praharshini J, NJ 11, 87 89 VIII, 91. IX, 05 XIII, 79 I.1, 73 10. Valtmayura v-v.vvv.

·vvvvvv --- Vuuuu VVVVV -V...- VUUUUU-U-- TABULA METION UV 175 d Sakkan' sic disticha 56 sylt Insantalilaha . V, 63-73 VIII, 0203 IX, 05 63 it 76-89 XI, 92 XII, 103 xü1, 68-78 XVI, 86. XIX, 56 ATIS XKRI' savc disticha Co kyll 12 Jalini II, 75 1', 74 75 VI, 85 VII, 67 GA I.), 67 1,87 XI, 93 XII, 102 XVIII, 51 52 f ATYASIITI sive disticha 68 syli 13 Harini wowote 14 Alandakrantu VIII, 9: XIV, 87 XV, 103 1, 87 88 XVII, 81 XIX, 57 S DIRITi sive disticha 72 syll 15 pahumalıka XII, 101 1 Disticha quæ e duobus versibus (ardhasloka) aqualıbus, fiemisticks inaquals bus constant 16 l'artuliya livv--v-v-v. Lis. VIII, 1 89 IX, 74 17 Aupachhandasik IX, 68 72 18 Pushpitigru V, 76 VI, 86 IX, 70 71 Trta ultima metra ab auctoribus Indicis, nescio quam ob cau nom, chlumcrantur inter matraurttanz, ie inter ea metra, quix non certum syllabarum numerum habunt, mul certum solummodo pondu Dastichon ejus metri, quod farlali ja appellatur continct 60 moras (14+16+14+16). Aupachhandasika est rumen variis druichis indicum quæ moras continent (16+18+16+18), hujus species est l'ushintúra, quam tamen COLL- BROoxirs etiam inter carmenttani exhilet. In nonnullis versus aeditus dur sy llaha breres contrahi posse dicuntur in unam longam, sve una longa rewolv in duas breve in alus sedibus id vetitum est Regulas vide apud COLEBEOOTIT». Exempla quer in Raghuransa occurrunt, nunquam recedunt a schematis V-V-V - quæ exhilus ·TABULA METRORUM. ► De metrs Sanskntis m universum consulatur Colebrooku dissertatio de poes Sanskrita atque Prakrita (As Res vol X), unde huc afferre placuit schemati etpomina metrorum, qure in Raghuvansa myeniuntur Metrum epicum commune (Vaktwa) 'notum est Carminis nostri auctor eo usus est his locis I, 1-94. IV, 1-86 X, 1-86 XII, 1-101 XV, 1-102 XVII, 1-80 Qur præter illud in loc carmine ocurrunt, ex eorum numero, sunt, qua Indı uksharachhandánsı seu varnainttam appellant, se in quibus certus est syllabarum numerus et quantitas I Disticha quæ e quattuor hemistichus (páda) æqualibus sonstant . THISITUDII sive disticha 44 syllabarum. 1 A khyánakí, sive metrum mixtum ex Indravajra et Upendravajra quater II, 1-74 V, 1.62 VI, 1-84 VII, 1-66 XIII, 1 67. XII, 1.86 XVI, 1-85 XVIII, 1 50 2 Rathoddhata - $ IX, 68 XI, 1-91 XIX, 1.55 3 Srágnta IX, 73 4 Salıní b. Jagati sie disticha 48 sy il 5 Metrum mixtum e l'ansastha et Indraransa, quod peculiare nomen habere non videttir (CC MALLIN ad Sirup. XII, 1.) III, 1.69 (htaha VIII, 90 IX, 1.51 < ATIJACATI #Ist disticha 52 syli h Varjullikni IX, 69 traban I, 93 II, 87 89 VIIT, 91. IX, 65 XIII, y IX, 61 . Drutarılamuita vuv.uv.vvv- 11), Veffa4674 I, 73 ·II, 75 13 Jarní vevery -v-uv-v- TABULA VIETRORUY 175 d SIXKABI' se disticha 56 sy !! Iqsanlatılaba 1, 63-73 VIII, 92 93 1X, 55-63 et 76-82 VI, 29 AI, 103 VII, 6878 SII, 96 SIX,56 c Atisjan er' site (listicha GO syll 12 Valınt 1, 7+75 II, 85 VII, 67 68 II, 67 1,87 11,93 VII, 102 XVIII, 51 52 fTYASIITI si e disticha 68 sy ! III, YO 14 Jandaktanta VIII, 94 LIV, 87 W, 103 1, 8788 JUI, 81 11,57 - DuRiTi se disticha 72 sylt 15 Tahumalika XII, 104 II Dısticha quæ e duobus versibus (ardhasloka) æqualibus, hematichus inæqualı bus constant 16 Tatuliya Las VII1, 1 89 IX, 74 17 Aupachhandashovu IX, 66 72 18 Pushpıtagra V, 76 VI, 86 IX, 70 71 Tra ultima metra ab auctoribus Indicis, nescio quam ob caussain, enumerantur inter matratnttáni, te inter ea metra, yis non certum syllabarum numerum habent, sed certum solummodo ponduDistichon ejus metri quod } artalıya appellatur continet co moras (14+16+14+16). Aupachhandasika est romen varus distichrs indutum quze 68 moras continent (16718416+18), hujus species est Pushpitágra, quam tamen Cole BROoxius etiam inter earnitrittani exhibet In nonnullis versus sedibus duæ syllabæ breres contrahı posse dicuntur in unam longan, sire una longa resolvi in duas breves in alus sedibus id vetitum est Regulas vide apud COLEBROOXIUM exempla quæ in Raghuinnsa occurrunt, nunquam recedunt a schematis quæ exhibui Uvu .

·E TIpographukJ L.COX et FILII Great Queen Stree Lincoln Ion Fields.