·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·वैखानसस्मार्तसूत्रम् ॥
VAIKHĀNASASMĀRTASŪTRAM,
THE DOMESTIC RULES OF THE VAIKHĀNASA SCHOOL
BELONGING TO THE BLACK YAJURVEDA
CRITICALLY EDITED BY
DR. W. CALAND,
Professor of Sanskrit in the University of Utrecht.
Vol. To
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS.
PUBLISHED BY THE ASIATIO SOCIETY OF BENGAL.
CALCUTTA.
1927.

·B.9.265 15949 ·PREFACE. 6 This critical edition of the Grhya and Dharmasútral of the Schicol of the Vaikhānasas, which together may be designated as their Smārtasūtra, is based on the following materials. 1. Ma, a copy, in Telugu characters like its original, of a mi pomanuscript belonging to the Government Oriental MSS. Library, described in a Triennial Catalogue of Manuscripts collected for the Government Oriental MSS. Library at Madras, Vol. II, Part I, Sanskrit C, number 1905 (page 2262). The whole of this manuscript, which contains also the Srautastītra, was copied for me, with the exception of the Dharma ind Pravara sūtras. 2. Bh, a copy, equally in Telugu, of the Bhäsya on the Crhya and Dharmasūtra, composed by Nộsimhāgnicit, son of Matlhavācārya, described in the same Catalogue under number 1609 (page 2271). This manuscript contains the bhāsya on the first nine Praśnas; the bhāsya on the last Dharmaprasna is wanting.. 3. Vi, the manuscript belonging to the Library of the University of Vienna (Ms. 311), a copy made for Professor Bühler from a Mysord inanuscript. 4. My, a copy in Dovanāgarī made for me froin a Grantha manuscript in Mysore, described in Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Government Oriental Library of Mysoro' (1900), page 29, No., 1359. 5. Ed, viz. the Kumbakonam dition of 1914 entitled : *śrīvaikhānasagrhyasūtram dharmastītrapravarasūtrasahitam' by Nārāyaṇa Bhattacārya. As this edition is out of print and very difficult to obtain and, moreover, printed in Grantha 1 The Pravarasūtra, u list of proper names which agrees closely with that of Apastamba, has been left aside. 2 The author calls himself also Nșsimhavājapoya and Vājøpoyakſt or Nrsimhavājapeyabhattācārya.

·vi PREFACE character, a new edition seemed not to be superfluous, the more so, as the Kumbakonam edition, though in the main a good piece of work, gives no variantfreadings. But, as will be seen from our present edition, the tradition of this Vaikhānasa text is by no means without its discrepancies and moot points. So I have considered this printed text as a manuscript, though a fairly correct one. These are the five sources on which our text is principally based. For the Dharmasūtra alone we have: 6. Tri, the Trivandrum edition of 1913 prepared by T. Ganapati śāstri. Of more or less use for the constitution of the text were the following works! - (a) The Vaikhānasagrhyaprayogavrtti (cited by me as 'Prayoga') by Sundararāja, a copy made in the original Telugu from a manuscript belonging to the Government Library of Madras, described under No. 1610 of the Triennial Catalogue of Manuscripts, Vol. II, Part I, Sanskrit C,.page 2272. (6) The Vaikhānasasūtradarpana (cited by me Darpana') by Nộsimhavājapeyayājin son of Mādhavācārya (obviously. the author of the Bhāsya)'a handbook of rites in accordance with the Vaikhānasagphyasūtra' printed at Kumbakonam in 1915 in Telugu characters. This Darpaņa treats only of the materials contained in the Grhyasūtra up to the end of the third Praśna. The author follows the Sūtra passage by passage. His division of the text differs from the one which is found in our manuscripts; he divides not into khandas but into prakaranas, each prakaraṇa con. taining more than one khanda. It was hitherto unknown, that our Vaikhānasagļhyasūtra presupposes, in the same way as do the Apastamba-, the as 6 ·PR FACE vii 6 6 Gobhila- and the Kathakag,hyasūtra, a separate collection of Mantras. Without this collection of Mantras tho Sūtra is only partly intelligible. Fortunately this book of Mantras has been .preserved. A part of it has been printed under the title Vaikhānasamantrapraśnaḥ sasvaraḥ praśnaratustayātmakah: a Vedic lectionary in 4 praśnas for the ritual of the Vaikhănasa school of the Taittirīyas,' edited in Grantha characters at Kumbakonam in 1910 by Krsnabhattācārya and other Pandits. It comprises the accented text of the first four praśnas and gives the Mantras for the first five books of the Grhyaslītra. I am in possession of a much more extensive copy of this text, viz.,. the Vaikhānasīyā mantrasamhibā' being a copy of No. 1359, helonging to the Government Oriental Library at Mysore, sec Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Goverrmment Oriental Library, Mysorc 1900, page 9. After the four prasnas contained in the edition of Kumbakonam, some more follow : praśna V in 23 adhyāyas, praśna V1 in 14, praśna VII in II, and of prašna VIII the first 26 adhyāyas. There is no designation that here: the text is complete. On the whole, the five sources on which our text is principally founded, can be divided into two groups: on the one hand the Madras manuscript of the text (Ma) and the bhāşya (Bh) agree mostly, on the other hand the three : Vi, My and Ed., also agree closely with one another. Wherever Ma and Bh on the one hand, and Vi My Ed on the other hand present the same readings, I have, for brevity's sake, designated these readings respectively as B and A. Scholars, who would like to know something more about this Vaikhānasasūtra, are referred to the translation of the text, which is to appear shortly: in the Introduction to the translation some points connected with the Sūtra, will be discussed. . . UTRECHT, July, 1920, ·ADDITIONAL NOTE TO THE PREFACE After my manuscript of the Vaikhānasa text was despatched to the Press, I received througn the kindness of Pandit Bhagavaddatta, Research Scholar of the Dayānand Anglo- Vedic College at Lahore, one more manuscript (of the grhyası7- tra only) for collation, viz. a copy in Devanāgari of a manuscript belonging to the Adyar Library. I was in a position. during the printing, to mention in the critical notes the variant readings of this manuscript, which I designate as La. This Ms. occupies a somewhat intermediate position between the two groups A and B, now agreeing more with the one and then again with the other. I avail myself of the opportunity to express my cordial thanks to Pandit Bhagavaddatta for his assistance in procuring for me the loan of this manuscript. June, 1926. CORRIGENDA, Page 4, line 5 read .furguifTe Page 14, line 1 read sa Page 15, line 3 road ; linc 13 rrud 1 uta Page 21, linc 15 read ofucant: In note p: aflau instead of परिष्य Page 28, line 2 read aq instead of an Page 36, line 11 read ali Page 39, line 2 read ateitafarefa Page 45, line 12 read feragout Page 47, line 14 read Hitfij Page 55, line 12 read oterapie Page 69, line 12 read 101 Page 70, line 9 read aga Page 73, line 2 read for?; lino 13: 959 Page 75, line 6 read #t; Jine 9 : * Page 76, line 3 read a instead of a Fage 94, line 15 read a curato Page 98, line 15 read gasto Page 108, line 1 read on Page 120, line 14 read ago ;

·सूचीपत्रम् । प्रथमः प्रत्रः ... ... ... १ द्वितीयः प्रश्नः ... ... ... २१ द्वतीयः प्रत्रः ... ... चतुर्थः प्रत्रः ... ... ५४ •पञ्चमः प्रत्रः ... ... ... ६८ ... षष्ठः प्रत्रः ... ... CE सप्तमः प्रत्रः ... ... १०४ ... ११२ एो अरमो धर्मे प्रथमः पुत्रः हो नवमो धर्मे हितोयः प्रश्नः एझे दशमो धर्मे हतीयः प्रश्नः ... १२२ ... ... १३३

·No text on this page.

·। वैखानसगृह्यसूत्रम्। पथ निषेकादिसंस्काराग्व्याख्यास्यामः 'तुमंगममगर्भा- धानपुंसवनमौमन्तविष्णुबलिजातकोत्थाननामकरण प्रवासागमनपिण्डवर्धनचौडकोपनयनपारायणव्रतबन्धविमर्गापा- कर्मसमावर्तनपाणिग्रहणानौत्यष्टादशौं संस्काराः शारौराः यज्ञाश्च द्वाविंशत् ब्रह्मयज्ञो देवयज्ञः पित्यज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञश्चेति पश्चानामहरहरनुष्ठान 'स्थालीपाक आग्रयण- मष्टका पिण्डपिहयज्ञो मामिश्राद्धं चैव्याश्वयुजौतिर सप्त पाक- यज्ञाः 'अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमामावाग्रयणेष्टिश्चातुर्मास्यो' निरूढपशुबन्धः मौत्रामणौति मत इविर्यज्ञाः 'अनिष्टोमो ऽत्यमिष्टोम उक्त्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्रो ऽतोर्याम इति मप्त सोमयज्ञा इत्येते चत्वारिंशद्भवन्ति ' निषेकादा जातकासंस्कृतायां ब्राह्मण्या ब्राह्मणान्जातमात्र पुत्रमात्र उपनोतः सावित्र्यध्ययनावाह्मणे 'वेदमधौत्य शारिरैरा पाणि- . . १ द्वाविंशतिः Vi only. २ Thus Ma; मनुष्ययज्ञ इति Ed, Vi; भूतयज्ञमनुष्ययज्ञाविति My: .. • •युज इति Vi, युजो इति My. ४ Thus Ed La and originally Ma;• •मास्था Ma (correction); मात्यः La Bh; •मास्य Vi My. u Thus Ma and Bh; CATTAT: Ed La and My; OTITATT Vi.

·२ वैखानसम्रपासूत्रम्। [१।१,२।] ग्रहणमंशतः पाकयझेरपि यजोषियः 'खाध्यायपर' आहितापिईविर्यज्ञेरप्यनूचानः ' मोमयशेरपि भ्रूण: ' संस्का- रैरतेरपेतो नियमयमाभ्याम्मृषिकन्यः 'माज चतुर्वेदतपोयोगा- दृषिः 'नारायणपरायणी निईन्हो मुनिरिति संस्कार विशेषा- त्पूर्वात्पूर्वात्परोवरोगनिति विज्ञायते ॥ १ ॥ अध चातुरामिण खानविधिभिषेकदिव्यवायच्यानेय- गर्वनुजा' इति पञ्चधा भवति ' मदौतटाककूपानामखाभे पूर्वस्योत्तरमुपतिहेत ' भानुच उदलखो वाक्रम्य जलस्यलेखा- मौनः पाणिपादावा मणिबन्धमानतो दक्षिणदि प्रत्येक प्रज्ञायानावसावमविच्छिन्नमद्रुतमशब्दमबहिर्जानु पदयंगम- १. मुदकं गोकर्णवत्याणिं कृत्वा नहोण तीर्थन चिराचम्य दिर- अष्टमूलेना परिमाष्ठस्थानिः प्रदेशिन्या वायुमध्यमस्या प्रजापतिरनामिकायाः सूर्यः कनिष्ठिकन्यन्द्र इत्यधिदेवता' भवन्यष्टमध्यमाभ्यां पर्वतो; मुखं माङ्गष्ठानामिकाभ्यां चचुषौ बङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां नासिकामङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां । १ Thus Ma%; परसारिता. Vi, My, Ed. p gatą once only Ma. १ का दियो वायच मानयो गुर्वनुज्ञेति Ed. ४ फेमाखाव. Ma Ed; फैनावसा. Vi; फेनवसा My; the Bh. reads as Ma. and Ed., but the explanation points to अपसाव । Only La Vi My जानु, the other sources or जामहदयं। kgrej om. A, La. वायुः प्रजापनिर्मध्यमस्यामा• A, La. ..कनिहोन्द्र Vi My Bh La. धि om. Vi Ed La, the whole word अधिदेवता not in My. <ifest behind Tufa in A, La.

·१।२,३।] वैखानसाह्यसूत्रम्। श्रोचे' भुजौ तान्यामङ्गुन वा' पदयमलिमिनाभिं चाहु- छैन प्रत्यक्षमपर स्पृधा जायोमे पाणवयभ्युच्य सर्वाभि- भूर्धानं स्पृशतौद्रो ऽजमुभ्याभ्यामिति करावापः पादावस्मिन्कुल इति पादौ च तथा प्रचाख्यापः वुमन्विति पुनस्तथानामति सम्वेदः प्रौणत यजुर्वेदः प्रौणत सामवेदः प्रौणविति चिरपः पौवाथर्ववेदः प्रौण वितिहामवेदः प्रौणतु चन्द्रमाः पौणाविति विधा मुखर मार्टि ' महेश्वरः प्रोणनिति : मूर्धानमादित्यः प्रोणात सोमः प्रोणात्विति चक्षुषी दिश: प्रौणन्विति श्रोत्रे वायुः प्रौणाविति नासिकामिन्द्रः प्रोणा- • विति भुजौ बिष्णुः प्रौणविति पदयमग्निः प्रौणाविति नाभिं ' स्पृशतौरोके ॥२॥ अथापो नमस्कृत्यावगाह्य यावदमनशामनिदा च गाचशाहिं कृत्वा वात्रमा दशात्मदितमिति नेनेकि गायव्या प्रागग्रिकमुदगयिक वास्तणाति 'शके तयैव रसोयादिद- ५५ मापः प्रवहतेत्यभिगम्य हिरण्यटङ्गमिति जलं प्रणम्य समृदो- दोनापः पुनावित्यन्युच्छेदमापः शिवा रत्यपो विगाध सुखातौदं ब्रह्मा पुनौमा इति पवित्र हौला ब्रह्मा पुनावि- त्यख्यां निक्षिप्य शतधारमिति जलं ग्रहोत्वा' पयखतौ- १पि om. Vi My. P A La om. ३ .पि. both times Ma Ed La Vi Bh, .प. My only. # A La om. . Ma ins. अर्ध्वपुर सहारे धारयन् । .

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [१।। रोषधय इत्याचम्य भरमय इत्युपधाममादित्यस्य चित्पति- रिति त्रिभिरनामिकोपामाभ्यां समृदोदकेन चिः प्रदक्षिण- मावर्त्य गिरो मायपोहिरण्यपवमानः प्रोक्षचत्युदयमित्यादि- मादित्यमुपस्थाय' महाव्याहत्या जलमभिमन्व्य कर्णावपि- धायाभिमुखमादित्याधर निमज्ज्य ऋतं च सत्यं च याम १ गन्धा इति चिरावर्तयन्नघमर्षणं करोति ततो मन्दं निःश्वस्य धौतं परिधायानुपमृज्य वामः प्रातः सूर्यश्वेत्यादिना- चम्यापोहिष्ठादिभिग्मिस्तिसृभिः प्रोक्ष्य - गायव्यापो ऽभि- मन्व्यादित्याभिमुखं विक्षिप्य प्रदक्षिणं करोति ' प्राणयाम- मेकावरं कृत्वाष्टावरां सावित्रीमभ्यस्य मित्रस्येत्यादिभिरिम- स्तिसृभिस्तिष्ठन्मन्ध्यामुपामौत मध्याह श्रापः पुनन्वित्या- चम्य तथा प्रोक्ष्योहयमित्यादिभिर्यजुर्भिस्तिष्ठन्नादित्यमुप- स्थाय तथा करोति 'मायममिश्वेत्यादिनाचम्य तथा प्रोक्ष्य यच्चिद्धौत्यादिभिः मामभिरुपास्थासौनस्तथा करोत्युदितार्की पश्चिमार्कामिति च सन्ध्ये यथादिशं तन्नामादिना दिग्देवताः १५ पितृन्सापसव्यं ब्रह्माणं चोदमुखो नारायणादौनमोऽन्तेनोप- ܀ ܀ तिष्ठत ॥३॥ १ प्रोक्ष्य instead of प्रोक्षयति La Vi My. २ की पिधाय Ma Bh, कविभिधाय Vi My. ३ एकवर Bh, Vi. ४ पटवरा Bh; पटावरान Vi My La. 1 Thus Vi My Bh; पुननिवत्यादिना Ma Ed. My om. Afterwyfa: A La ins. farefr: (!).

·[१४] वैखानसराह्यसूत्रम्। ५ पथाचम्य कौरक्षेत्रमिति जलं नमस्कृत्य महाव्याहत्या जलमभिमन्व्य रस्तेन नलतीर्थक्रमेण कूयाभ्यः स्वाहेत्यादिभि- स्तर्पयति' भूपति तर्पयामि भुवनपतिं तर्पयामि भूतानां पति तर्पयामि प्रजापति तर्पयामि ब्रह्माणं तर्पयामि नारायणं तर्पयामि महादेवं तर्पयामि कन्दं तर्पयामि विनायक तर्पयामि' यथादिशं तत्रामादिना दिग्देवतास्तर्पयतीन्द्रं तर्पयामि थमं तर्पयामि वरुणं तर्पयामि कुबेरं तर्पयाम्यग्निं तर्पयामि निति तर्पयामि वायु, तर्पयामौशानं तर्पया- म्यादित्यं तर्पयामि मोमर तर्पयाम्यङ्गारकं तर्पयामि बुधं १. तपयामि बृहस्पतिं तर्पयामि शुक्र तर्पयामि शनैश्चरं तर्पयामि राहुं तर्पयामि केतुं तर्पयामि ग्रहास्तर्पयामि नक्षत्राणि तर्पयामि तारापूस्तर्पयामि विश्वान्देवायस्तर्पयामि सर्वाश्च देवतास्तर्पयामि वेदास्तर्पयामि यज्ञा स्तर्पयामि छन्दामि तर्पयामि ' खगोत्रादिसप्तर्षों स्तर्पयति विश्वामित्र १ चादिभिः om. Ma. २ Thus A La, where, however, we find before विनायकं त• the words fast to (found in the printed text of the Samhitā, not in the grantha copy of it). In Ma the pastage from ano on up to Tsino (incl.) is omitted. pOf the planets Aditya and Soma occur only in A. ४ The anunāsika throughout (in passages cited from the Samhitā) in Ma alone, the others present the anusvāra. u Before faute the text of Vi La and Ma and the two recensions of the Samhitā ins. fereas to, but cp. IX. 13; Ed puts these words into brackets.

·वैखानसमयसूत्रम् । [१18, ५१] तर्पयामि जमदमिं तर्पयामि भरद्वाजं तर्पयामि गौतम तर्पयाम्यचिं तर्पयामि वमिष्ठं तर्पयामि कश्यपं तर्पयामि गं तर्पयानि सर्वानृषो स्तर्पयामि सर्वा राषिपनौस्तर्पयामि' प्राचौनावीतो पित्याणि करोति' अर्योदकान्त इति पिथभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो जातिवर्गभ्यः पिहपनीभ्यः पिता- * महपौभ्यः प्रपितामहपनौभ्यो ज्ञातिवर्गपनीभ्यः खधा नमस्तर्पयामीति तर्पयति' ' अथ निवौती भौमायूस्तर्पयामि भौमदिव्यास्तर्पयामि नांगास्तर्पयामि नागदिव्यास्तर्पयामि यावन्तो जलार्थिनस्तावन्तः प्रतिसमन्वित्यपो विसृज्याचम्य ब्रह्मयज्ञं करोति'शद्धे देशे बहिरासौर्य ब्राह्ममामनमास्थाय: ।। पवित्रपाणिब्रह्माञ्जलिं कृत्वा प्रामुखः सावित्रौपूर्व नित्यमिषे बोर्ज वेत्यादि यथाकामं नैमित्तिकम्मृतं च सत्यं च देवकृतस्य यन्मे गर्ने .तरत्म मन्दी वसोः पवित्रं जातवेदसे विष्णोर्नु कं महस्रशौर्षेकाचरमा त्वाहा त्वमग्ने पवखादौ- खाधायमधीयौत सौरौभिग्मिर्यथाकाममादित्यं चोप- १५ तिष्ठेत '॥४॥ अशको नित्यं पादौ प्रक्षाग्याचम्य प्रतो देवादि वैष्णवं जवा दिव्यं वायव्यमानेयं मन्नचान वा कृत्वा पूर्ववदाचमना- { "Atter गुन• Ed ins. into brackets अगस्यं न०, remarking अगस्यस्थ पावं गोवप्रवरे हश्यमानत्वात्। Some of the MSS. write भारद्वाज and कामापी १ Ma om. इति सर्पयति । Here and throughout B T | ·[११५, ६।] वैखानसएमसूत्रम्। दौनि कुहिवच्युतैर्गाचे जिराधावैः मातपैविक्षनं दिवं गवां पादोइतधुनीतः पसिभिः वर्णनं वायं' भाना पपदेन सर्वाङ्गमालेपनमानेयमापो हि छेति मन्त्रणाग्रेयेन तौनान्युक्षणं मन्त्रखानं ' दक्षिरुपाणेमध्यतलमानेयं, तीर्थ कनिष्ठालिमूरे देवर सर्वाङ्गुलिमुलायमा प्रदेशिन्यङ्गुष्टयो- मध्यं पैलकमङ्गुष्ठस्य मूलं बाह्य देवेन तीर्थनोपवौती दैविक कार्यमाषणर्ष ' पलकेण पिञ्च' सर्व ब्राह्मण ब्रह्मतर्पण- माचमनमानेयेन नोर्थेनाभ्युक्षणं करोति' दक्षिणहस्त- मुद्दत्योपवीतं धारयेदुपबीती वाममुद्धत्य माचौनावीती कण्ठमके निवौतौ भवति' स्वात्वा पुष्ये ऽहनि संस्कारहोम जुद्धयादिति विज्ञायते ॥५॥ अथ पुण्याहं ' पञ्चावराञ्छोचियानाहयाभिपूजयत्याचार्यः करकं धाराखियनिगपू]दमापः भिवा इत्यपो ऽभिमन्व्य पुष्पाद्यैः सर्वतीर्थजलमित्यभ्यर्थ प्रतिवाचकान् प्रामुखानुद- भुखाचा स्थापयित्वोदमुखः सुपुण्याह करोमौति रुकल्य स्वस्ति सुमोचितमस्तिति स्थानं प्रोक्ष्य प्रजापतिः प्रियतामित्युक्का १ मध्यं नल A La. १ मुलेमुलं Ma. १ दियं A La. ४ Before चाग्रेयेन A La ins. चापो पिछेनिमन्त्रेण । ५ कपडे सक्ने B; •स Ed only. दिभिः A La. • Before सुपु• La Vi and My ins. स्थितः करकं बाडमावमुद्धृत्य, which reading is mentioned in Ed in a footriote (बाडमात्रमुद्धृत्य करक). ८ संप्रीश्य Ma.

·वैखानसमयसूत्रम्। [१।६,१] . .. तः प्रियतामिति वाचयति घरम्यन्तु घोराणैत्युत्तरान्तं पिरपः सावयति 'श्रतो देवा' इत्ययं देविक संबा मिचा- मौत्ययं सूतके शुचौ वो हव्ये त्यग्रं प्रेतके द्रविणोदाः मविता नवो नवो विधुच्छतं जीवाष्टौ देवा हिरण्यरूप सध्याम स्तोममाहार्ष वार्यमणं सोम५ राजानमिन्द्रावरुणा श्रिये जातो था गर्यस्वा इदा यस्मै त्वं नर्य प्रजा सुत्रामाणं शतायुधाय दक्षिणावनां भद्रं कर्णेभिः शतमिन्वदितिौरित्यत्विजः मर्वे वर्देयुः ॥६॥ देवा ऋषयः पितरो ग्रहा देव्य अषिपत्न्यः पिपन्यो बेदा यज्ञाच सर्वाद्याः प्रियन्तामन्तः प्रतिवचनं ' पुण्याहं १. शिवमायुष्यमरोग्यमविघ्नमचलमैश्वर्य थत्पापं तत्प्रतिहतं यच्छ्रेयः शिवं कर्म शिवः पक्ष इत्यस्वन्तास्तथान्तः प्रतिवचनं ' शिवा ऋतवः सन्तु शिवानि नक्षत्राणि भवन्तु मर्व कर्मसमृद्धिरस्तु मर्वधनधान्यसंपूर्णमस्वित्येकैकमुक्रान्तः प्रतिवचनं' यत्पुण्यं स्वस्ति न ध्यास्मेति पूर्वाकामितरे ऽनुवदन्ति यजमानस्य १५ नक्षत्रनामादि गोत्रनाम सतान्नं मागोत्रनामान्तात्परं शर्मान्त नाम प्रणवादि भवन्तो ब्रुवन्नु पुण्याहं वस्त्यड्यन्तं प्रत्येकं विधा त्रिधा यथाविभक्तिवापितमनुवाचयेयुः ''आपोहिरण्यपवमानः प्रोक्षयति पुण्याहे कृते तदः पुखं भवत्यादावन्ने वा पुण्याहेन सर्वाः क्रियाः पुखाः परिपूर्ण भवन्ति 'खांसतो १. १ तथा My Ed. p Thus Ma La Ed; umum: Vi My. R. prob. Utm: or with. Vi and My जलावन्तः।

·[१।७, ८] वैखानसम्रासूत्रम्। ऽसौति दक्षिणाकाशमुजावत्सु तात्परौत्यनियथाशक्ति दक्षिणां स्तन दक्षिणेन • ददाति ' त्वमने यजाना होतेति तदाददौरन्यत्र दक्षिणादानादाने तत्रैवं स्यादिनि विज्ञायते ॥७॥ अथान्यायतनं ' प्राक्प्रत्रणे वोत्तरप्रवणे वा शुद्धे देश गोमयेनोपलिप्ने शद्धाभिः सिकताभिः प्राक्पश्चिमं दक्षिणोत्तरं च द्वात्रिंशदगुल्यायतं यजलोवतं यथालाभोवतं वा स्थण्डिल- मग्न्यायतनं भवति ' परिस्तरणबहिषः प्रतिदिक् पञ्चदश स्थण्डिलप्रमाणः ' कुण्डे घट्त्रिंशदङ्गलास्तथैकालिपरिणाहा व्रणवक्रहीनाः परिधयः' पञ्चदमदर्भग्रंथितं चतुरङ्गुलायं यङ्गुलग्रन्थि इस्तमाचं प्रोक्षणकूर्च' तथैव द्वादशाङ्गुलमाचं पवित्र तत्प्रमाणा याज्ञिकाः ममिधः ' पात्रसुवादयो यजे प्रोका' दर्भेषु इन्ई पात्रादिसंभारानुत्तरे दैविके प्रत्येक दक्षिणतः पैटके मंभरति' नित्यहोमे ऽग्निशालायां मृदा १५ चतुर्दिशं वाचिंगदङ्गुच्यायतां चतुरङ्गुलविस्तारां ड्यङ्गुलोत्रता- मूर्ध्ववेदिं चतरङ्गुलिविस्तारोन्नतां तत्परिगतामोवेदिं च मध्ये निम्नं षडङ्गुलमग्निकुण्डं कृत्वास्मिन् ' ग्रहस्थो ऽग्रिमौपा- मनमाधाय नित्यं जुहोति ' वनस्थस्य श्रामणकाः कुण्ड- माधानविशेषं च धर्म वक्ष्यामः ॥८॥ १ पनि only in Ma and La, not mentioned in the Bh. पन्यासयं A. wat afera Ma La only.

·१. वैखानसरह्यसूत्रम्। [१] प्रथाधारविधानं. ब्राझं प्रभुषमामीन एतो विन्द्र- मित्यग्यास प्रोच्य मथि 'देवा' इत्यादिभिश्चतुर्दिश दर्भानुक्षयेदुद्वन्धमानमिति मध्यपूर्वापरयमाग्निनितिमोमे- भानमन्तो बहिषा समति' तथा पूत माननेतिर षड्रेखा' लिखित्वाष्टावन्धमिति वक्रितं दर्भ दक्षिणपश्चिमस्थामुत्सृष्य । रेखा गायव्या प्रोक्ष्य जातवेदो भुवनस्येत्यरणि सीखा मथितं लौकिकं वाग्रिमादाचाहरेत ' तप्रतीक इति प्रज्वाख्यायुर्दा रति प्रणम्योपावरोहेति निधायान पायाह्ययं ते योनिरिति प्रज्वान्य मयि ग्रहामौत्यभिवन्द्य कर्मयो वामिति करौ प्रक्षालयति' इदमापः शिवा इत्यपो ऽभि- १० मग्व्यादिते ऽनुमन्यख दक्षिणत नहिं परिमजामौति दक्षिणवेदिं नैत्याधन्तमनुमते ऽनुमन्यख पश्चिमतो वेदि परिमृजामौति तथा पश्चिमवेदिं सरखते ऽनुमन्यखोत्तरतो १ Thus Ed and La; चामोनो यतो Ma. Bh; .सौनमेतो Vi My. According to the Samhiti in the Kumb. edition the pratika is यतो विन्दम्, acc. to the Mysore MS. एता विन्द्रम् । २ देवादिभि. A. ३ Reading of the pratika uncertain; पूर्व यातMa; पून घतन इति Vi; My utterly corrupt ; पूनस्य ननेति Ed and the printed Samhitā; the Mys. MS. of the Samhitā ga yae; go yatafa Prayoga ;- पूत छन इति Darpana. ४ Thus A.La; पोखा B and Prayoga and Darpana; but op.. below. At VI. 14 and IX. 4 occurs लेखा। ५. बिश्य B. ( Thus Ed La and Vi; पौं Bh, My, Darpana:; .पी Ma.

·[११८,१.] वैखानसम्घसूत्रम् । ११ वेदिं परिम्हजामौत्युत्तरवेदिं वायव्याधनं देव सवितः प्रसव पुरस्तादेदिं परिमंजामौति पूर्ववेदिं चामेवाद्यन्तमजुरा- स्तौर्य साधावेन पाणिना कून वा परिमृज्य गायत्या वेदौः प्रोक्षयति ' ब्रह्मासोमावृत्विगौ वरयित्वाध्वर्युरों भूपते भुवनपत । इति प्रत्येक प्रेक्ष्य ताभ्यामहं भूपनिरित के ब्रह्मान् सोम प्रोशिष्यामौत्यन्त तथोक्का पुनस्ताभ्यां प्रोफेत्युतस्तथा प्रोक्षयति ॥६॥ पात्रादाधावमादाय पवित्र स्यं इति वेद्यां बर्हिषः स्थापयित्वा तान्परशुरमोति प्रोक्ष्य समिधो मुक्रबन्धाः कृष्णो .. ऽस्पैति वेदिरमौति वेदिं सुवादोन्बहिषो बहिरसि मुग्ध इति बर्हिषो ऽग्रं दिवे वेति मध्यमन्तरिक्षायेति मूलं पृथिव्यै बेति प्रोक्षयति 'पोषाय लेत्यपो बहिन्धने संसाव्य स्वधा पिलभ्य इति मापसव्यं दक्षिणतः प्रोक्ष्यापां शेषं पश्चिमस्थामुत्तरान्त- मूर्भवेति सावयेदुसन्यामिति पाणै प्रक्षालयति ' पूषा त ॥ इति बहिर्बन्ध विसृज्य मूलादूर्ध्वमादित्यं व्यञ्चनममीत्यभि- मृश्य पश्चिमतो वेद्यधनादत्तरायमूर्णावदसमिति दर्भे: परितौर्य स्वामस्थं देवेभ्य इति प्रागयं खामने चेकं निधाय १ Thus La My and Ed (here put into brackets); अलौ (लि)भिरा- सौर्य Ma Bh Vi. p Thus B and Prayoga; sferatfa afera toynu tfa A and La. चादित्यं व्य. Ma and Prayoga ; चादित्य य. Ed La, wifepian. Vi My and the printed text of the Samhitā, the Mysore text of the Samhita has nादित्य मन्दन• ; the original reading is ,अदित्यै बुन्दनम् ।

·वैखानसराह्यसूत्रम् । [१।१०, ११] विष्णोः पो ऽसौति प्राच्या दक्षिणत इति याम्यामुत्तरत इत्युदौया पविमत इति प्रतीचा प्रागुत्तराग्रं परिस्तृणा- त्युत्तरायमेशान्यामूर्ध कृत्वा गन्धर्वो ऽसौति पश्चिमस्यामिन्द्र स्वेति . याम्या मित्रावरणावित्युदोच्या वेद्यां प्रागुत्तरागा- न्परिधीन्परिदधाति ' ॥१०॥ वायव्यामुत्तरायमूर्ध्व करोति ' सूर्यस्खेति प्राच्यामुत्तरा- मामुपरिष्टादित्य मधस्तान्त्रागा इत्यधश्च परिषिय वौति- होचमित्यन्यालये ममिपावोशयोर्दिशोकृर्धा निदधाति' परिस्तौर्यमित्यादिनन्द्राद्यमुदगन्तमाणापो दत्त्वा मृतामो- त्यादिभिर्दक्षिणादि तेनैव प्रागन्तमुत्तरान्तं च परिषिय १० तरुणामोत्याग्ने यादौमानान्तं प्रदक्षिणमानेयान्तमभिः परि- षिञ्चति' वानस्पत्यो ऽसौति प्रणिधौ प्रक्षाल्य पृथिव्यापो ग्रहोण्यामौति माक्षतमद्भिरापूर्य वसूनां पवित्रमित्युदगग्रे पविचे प्रक्षिप्य दक्षिणेन पाणिनागमितरदामेन ग्टहीत्वा देवो वः मत्रितेति त्रिरुत्पूय तथा निदधाति ' ब्रह्मनप १५ रति मोमाप इति च ब्रह्ममोमावृत्विजौ प्रत्येक प्रेक्ष्य ताभ्यां १ This is the sequence according to all the MSS. and the Prayoga, the Bhasya, the Darpana and the Mysore MS. of the Samhita. According to the Ed. and the printed text of the Samhita the text runs : याम्यां पश्चिमत इति प्रतौ चामुत्तरत इत्यशैया वेद्याम् । This sequence seems indeed more natural, but the tradition of the MSS. is different. ९ Thus A La and Darpana; प्रौशनयोक. B. ३ प्रचारयनि B. . .

·[११११-१३।] वैखानसम्बसूत्रम् । १२ तथा प्रणयेत्युक: को व इति प्रणय वेद्यां दक्षिणोत्तरयोः प्रणिधी निधाय भविशन्तामिति कूर्चन जलं संसाव्य गायव्या नुवं प्रोक्षयेत् ॥ ११ ॥ भः सुवं ग्रामौनि खुवं शहौवा वर्षिष्ठे अधि नाक रति वेद्यधस्तात्ममिधौ न्यस्याहौनो निर्वपामौ ति सुवं प्रक्षास्य निर्दग्धमिति पर्यग्निं कृत्वा निष्टप्तमिति समिधोनिदथाद- दितिरस्यचिद्रेत्याज्यस्थालौं ग्रहोवोत्तरे भूतकतः स्थोपोढमि- त्यङ्गारं न्यस्य सगशः स्थेति विन्यस्य महीनामिति पचति पूर्ववत्पवित्रेण चिरुत्यूयाज्यस्थाख्याः पृष्ठभस्मदं विष्णुरिति वेदेन १. गोधयित्वोभवः स्थोदामिति बहिर्दग्ध्वाङ्गारमन्तरितमित्या- ज्यस्य दर्शयति ' दक्षिणतो ऽङ्गार गायव्या न्यस्य तयैव चरु- स्थालौमधिश्रित्य दर्डाल्कन पत्वावतारयति पवित्रणाज्यं पाचे चिरुत्यूय धर्मो ऽसौति ग्रन्थिं विसृज्योत्तरपश्चिमे निधायाद्भिः प्रोक्ष्यायायन्तामिति पवित्रं जुहोति ' वौति- १५ होचमिति ममिदग्रं ताक वायव्ये ऽनौ स्थापयित्वा देवस्य वेति सुवेण होम्यं द्विधा विहरति' ॥ १२ ॥ दक्षिणप्रणिधौ ब्राह्मण तीर्थेन प्रजापतिपुरोगानावाच्या- मौत्युत्तरप्रणिधौ दैवेनाग्यादौनोपासनयज्ञं यजदैवतविश्वान्दे- वान्मर्वदेवानावाहयामौत्यन्तं पैटके वैश्वदेवयज्ञं यज्ञदैवत- ॥ १ Thus B (निवर्त्य Darp.); यस्य A La. २ Thus Ma and Darpana ; न्यस्य A la. ३ Ed La om. पृष्ठ। ४ बस्य A La.

·१० वैखानसरह्यसूत्रम्। [१ । १३, १४1] विश्वान्देवानावामयामोत्यसमावास्येचावाहनं सवेणब्धमूर्ध्व मौवा 'जुष्टं निर्वपामौति 'निपं करोति 'प्यधिदयेन विधानौ होम्यं दयित्वाग्निोतिईयेन समिदकेन विधा . दावि ' समिदास खाइति समिधं जुहोति ' सुवेणाव्यं ग्रौलासतमौति अनुत्तानमन्तरितमित्युत्तानं प्रत्युष्टमित्यनु- . त्तानं होम्यं प्रदक्षिणमभिमन्व्याव्यं ग्रहोवोत्तानं खतो' दक्षिणतो वामतः प्रणौतायां संधाय चित्पतिस्त्रादिभि- खिभिरेव विधागौ संवपति ' ॥१३॥ गायला समिधः प्रोक्ष्येक विंशतिरातिप्रमाणाः कर- संपूर्ण वा पमिधो हीत्वा मूगागाभ्यो तं स्पयित्वाभ्य- १. चिताज्याभिरिमा मे अन इति मूलमध्यापाणि स्पृश- अधो नौवोर्श्वभागे मध्ये च संदधाति ' देवेन तीर्थन दक्षिणयामभिः प्रागम्तमदिते ऽनुमन्यखेति. पश्चिमस्थामुत्त- रान्तमनुमते ऽनुमन्यखे गुत्तरम्यां प्रागन्तं सरखते ऽनुमन्य- खेति' देव सवितः प्रसुवेति पूर्वस्यामुदगन्तमायाद्यन्न १५ सर्वतश्च प्रदक्षिणं परिषिधति ' षष्टिं प्रतेत्यभिमव्यायं न १ Before जुठं Ma ins. प्रजापतये, Vi My पाये। २ मतो My only. १ Thus Bh and Prayoga ; स्पर्षमओ Ma; स्पर्क स्पर्शमधी A La. 8.Om. B; it is found also in the Prayoga. ५ Ma ins. परिपिच। ( Thus Ed (reading supported by the Bh. and the Prayoga); Vi My La om. उदगमाम् as also does Ma, where, moreover. सर्वच instead of सर्वनच।

·[४११०, १५ वैखानसमह्यसूत्रम् । ९५ रम इतीमानसंकुवाञ्छरोगारे ऽयौ .जुडवावस्ये देवता हविनिरुप्यते तो देवता मनमा । वे थाविपेचा । वास्य सुषुधा ज्योतिभती प्राणवतौ रेतोधा इत्येता इतर ग्रहोला रमयसतसः पृनौ संदधौरम्म वा उद्धाहतवहार चिनुहौ दिव्या लोकपावनौत्येताभिसन्द्रमसमाप्यायवतमौ नु राजा मोम प्राण्यायितो मूलगामी वपायन्यमतोहारों' सर- प्रियेत्येताभिरहतेन तां देवतां तर्पयति ॥ १४ ॥ सुवेणाव्यं सायन्परिधी स्पृष्टा वायव्यायानेथाम्न प्रजा- पतये खाईति नै त्यादौमानाला निमिन्द्राय स्वाहेत्याघारौ • बुडवाञ्चक्षुषो बुद्धामये साहा सोमाय स्वाहेत्याज्यभागा- बुत्तरदविण्योगोनि 'युको कति परिमादिसौम्या या तिरौति मौम्यादौन्द्रानं मधुरराधन्ये देव्यै खाहेतीन्द्रादि- याम्यान्न प्रमाधन्यै देव्यै स्वाहेति चाम्यादिवारुणन्तं सावयम् इत्वा मध्यमास्थमिति बुद्धा तत्र व्याहती होति तदमिमुख- ॥ मिति ब्रह्मवादिनो वदन्ति ' सत्येनेत्यभिमश्याव्येन बुहोत्याये खाहा सोमाय बाहानौषोमाभ्याए स्वाहां प्रजापतये स्वाहा ब्रह्मणे खाहेन्द्राय खास वसुभ्यः स्वारा मान्यः स्वाहा रद्रयः स्वाहा विष्णवे वाहा सस्पतये खास मित्राय १ Viz. वा अस्य with irregular sandhi. २पाउति Ed, अनं all the other sources. ३ पडोम. Ma; पडा पम्. Vi My. ४ .पाविनी. Vi My . one Uncertain ; trad. Ma; 2917728 A La; the Bh. presupppses a reading वपाथनौ। .

·वैखानसरयसूत्रम्। [१ । १५-१७।] खासा वरुणाय स्वाहादित्येभ्यः स्वाहाविन्या५ खाहा पूष्णे खाहा कक्षाय स्वाहा कचदेवतसोमाय स्वाहोपासनयनाथ खाहा यदैवतविश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वदेवेभ्यः खात्यन्त इत्वा 'दाभिधार्य चढू माविव्या ग्रहौत्वा जुहा याती- नुहोति 'तो देवा इदं विष्णुरित्याज्यं ममी जुडात्येकने वैश्वदेवयज्ञाय स्वाहा यज्ञदेवतविश्वेभ्यो देवेभ्यः खाहेत्यन्तं डावा पक्कं जुड़ादिति सर्वहोमानामादिराधारी विज्ञा- यते ॥१५॥ अथ मामान्यतः क्रियाया होममन्त्राः 'धाता ददातु नो रयिं धाता प्रजाया धाता ददातु नो रयिं प्राचौं धाना १० ददातु दाशुषे ऽनु नो ऽद्यानुमतिरन्विदनुमते त्वमा मा वाजस्य समाववर्त्यनुमन्यतां यस्यामिदं राकामहए थास्ते राके मिनौवालि या सुपाणिः कुहमह कुहर्देवानामिति धातादि षोडश ॥१६॥ इमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्वं नो अग्ने म त्वं नो अग्ने १५ नमग्ने प्रयास्ययामबिति पञ्च वारुणं ' प्रजापते न त्वत्प्रजा- पतिर्जयानित्युपांशयाजे प्राजापत्ये ' चित्तं च चित्तियाकूतं चाकूतिय विज्ञानं चाविज्ञानं च मनश्च शकरोथ दर्शव पूर्णमासस हाच रथंतरं च वाहेति चित्तादि बादश जयाः ' अनिर्भूतानामधिपतिः स मावविन्द्रो ज्येष्ठानां यमः १० पृथिया वायुरन्तरिक्षस्य सूर्यो दिवचन्द्रमा नक्षत्राण रहस्पति- ब्रह्मणो मिशः सत्यानां वरणे ऽपां समुद्रः सोत्यानामन्त्र ·[१. १७-१६।] वैखानसम्राह्यसूत्रम्। । मवाज्यानामधिपति तमापत मोम श्रोषधौन) सविता प्रम- वाना५ रुद्रः पशूनां त्वष्टा रूपाणां विष्णुः पर्वतानां मरुतो गणानामधिपतयस्ते मावन्तु पितरः पितामहाः परे ऽवर दत्यष्टादशानिर्भूतादयो ऽभ्यातानाः ॥ १७ ॥ तापाडतधामाग्निर्गन्धर्वस्तस्यौषधयो ऽमरस ऊर्जी नामेति महितो विश्वमामा सूर्यो गन्धर्व स्तस्य मरौचयो ऽपारस श्रायुवो नामेति सुषुम्नः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वस्तस्य नक्षत्राण्यपारमो बेकुरयो नामेति गुन्युः सुपर्णो यजो गन्ध- वस्तस्य दक्षिणा अमरस स्तवा नामेति प्रजापतिर्विश्वकर्मा १. मनो गन्धर्वस्तस्यामान्यपरमो वयो नामेति इषिरो विश्वव्यचा वातो गन्धर्वस्तस्थापो ऽसरमो मुदा नामेति भुव- नस्य पत इति परमेष्ट्यधिपतिमत्यर्गन्धर्वस्तस्य विश्वमगरसो भुवो नामेति सुक्षितिः सुभूतिर्भद्रकृत्मवान्पर्जन्यो गन्धर्वस्तस्य विद्युतो ऽसरसो रुचो नामेति दूरेहेतिरमृडयो मृत्युर्गन्धर्व- १५ स्तस्य प्रजा अपारसो भौरवो नामेति चारुः कृपणकाशी कामो गन्धर्वस्तस्थाधयो ऽपसरसः शोचयनो मेति म नो भुवनस्य पत इति तापाडतादि भुवनस्य म न इति वर्जयित्वा प्रत्येकं ताभ्योऽन्ता राष्ट्रमंतो दादति प्राजा- पत्यादि मूलहोमो ' बभूवपैलकयछान्ने व्याहतिः ॥१८॥ अथान्ते होममन्त्राः ' यदस्यानये खिष्टकते ऽनयें उबा- दायानये ऽनपतये प्रजापतय इन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्यः | The Bh. points to greuanfet lo. 3 14949 ·१६ वैखानसरह्यसूत्रम् । [१ । १६, २६ ।] पालाशं । सर्वाभ्यो देवताभ्यः । सर्वत्रैवागये खिष्टकते वास्तुपत इति खिष्टाकारो ' यन्म प्रात्मनः पुनरप्रिवचुरिति मिन्दाडतो दष्टेभ्य इत्यादि दशान्ते यातिरिद्धिः 'पाश्रावितं ब्रह्म यदकति हनान्तं ' यत्प्रमत्तो मनो ज्योतिरथाशाने यद- मिन्स्वस्ति नो यत इन्द्र इति विछिनमेधो ऽस्येधिषीमहि । खाहा बैल्वं ' समिदमि तेजो ऽमि तेजो मयि धेहि खास यमस्य धीमहि मृयोमै पापि साहा नेयग्रोधं सूर्यस्य धीमहि चक्षुम पाहि स्वाहा श्राश्वत्यं ' सोमस्य धीमहि चित्तं मे पाहि स्वाहा औदुम्बरं' वायोर्धीमहि प्राणान्मे पाहि खाहा शमों 'ब्रह्मणे धीमहि बुद्धिं मे पाहि खासा खादिरमिति सप्त समिधः मप्त ते अनेसतुधा नेति पूर्णडतो ' अग्नि कमित्युपकामा टहोलागि मिति जुड़ा परमवदाय हुत्वा समङता बहिरिति सावय होति' ततो वामेन नुवं सौवा दक्षिणेनाव्यपाचं संन्टयाग्ने रुपरि धारयबाज्यशेषमिन्द्राय वाहेति जुड्यात् ॥१६॥ १५ तत्यानेणाधावमादाय सुवेणन्तरितमग्निस्तृप्यन्वित्युपानि पश्चिमतो वेदिस्तृयविनि वेद्यां चौस्तृप्यत्वित्याकाशे पृथिवी बप्पलिनि भूमौ ब्रांचाम्तृप्यन्नामिति दक्षिणस्यां तर्पयति प्रणौतार्या दक्षिणस्यां दैवेनापो सौलौषधिवनखतिगन्धर्वा- .. e putat only in Ed and the Bh. ; La, Vi, My: veneral- माग्रिौ। p fy: Vi My and Bh.

·[११।२०, २१1] वैखानसमयसूत्रम् । १९ परमश्चैव दयन्तामित्युत्तरंख्यां वेद्या तयति' ' तथोत्तरस्यां प्रणेतायां मापसव्यमपो ग्टहौला पैलोण दक्षिणतः पितरः पितामहाः प्रपितामहासावय्यमस्तु प्यन्तामिति दक्षिणयां तर्पयति 'पासावीरित्यन्तैश्चतभि: प्रवाहणं कन्वा दक्षिणदि- + पूणियोरुपान्ताङ्गुष्ठानामिकाभिः पविचमक्षतं रसीला पवित्र- मसि पूर्णमसि सदमि सर्वमभौति पर्यावतो जुहोत्यक्षितम- मौति प्रणिधिमुत्तरी चालथित्वा तदाधावेन प्राचा दिशि दक्षिणायां दिशि प्रतीच्या दियुदौयां दिर्धायां दिश्य- धोधराधरैरिति यथादिशं परिषिच माहं प्रजामिति सहीत्वा ३. दक्षिणप्रणिधौ स्वपमाधावं सावयित्वा खां योनिमिति दक्षिणप्रणिध्यां जलमुदकपाचे सावयति 'पापोहिष्ठादिना तदभिः प्रोक्ष्य प्रणिधी विसर्जयति ॥२०॥ पुनर्देवेभ्यो हत्यं वहेत्यनेर्दर्शनेन सुवं विसृज्य ' वर्षिष्ठा गहरेष्ठो ऽग्रमिति वर्षिष्ठसमिधौ जुयादू यचं नयत- मित्यू समिधौ' पश्चिमतः परिधिमपनयेत्येवं दक्षिणत १ Thus Ed; वेद्यो om. La Vi My; तर्पयित्वा B. २ After पैटकेच ( केन Vi My Bh) La Ma Vi My ins. मे ; मेदक्षिणनः also the Darpana. Thus Ma Ed and the Samhitã; ovet La Vi My. Ed ins. उत्सरप्रषिधि । u Thus Ma Bh La Vi My; for Ed. (. Thus Ma Ed Bh; उदपा La Vi My Darpana. सावयेत् A and La. * Thus A La and Darpaņa ; facuerfa B. एखLa Vi My.

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [१ । २९॥ उत्तरतच परिधौन्।' पश्चिमतो विष्णोः सदनममौत्येवं दक्षिणत उत्तरतः प्राध्यामिति च परिस्तरणबहिषः सर्वान्परि- समूह्याप्यायन्तामिति जुहोति ' शुध्यन्तां पिषदन५ शुध्यन्तां देवसदनमित्यविच्छिन्नमास्तौर्य नै ते दहेदविच्छिन्नेन ब्रह्मवर्चमायेति ' भूतिः स्मेति भस्म ग्रहोत्वा' ललाटहवाङ्ग- कण्डादौनादित्यः सोमो नम इत्यू/ग्रमालियापो' हि छेति प्रोक्ष्य त्रों च मे खर इति बालकृतं वेति चाग्नि पूर्ववदादित्यं चोपस्थाय पुनदिमूलमामाद्याग्नि वैश्वानरसूक्तेनोपस्थाय प्रणामं कुर्यादिति क्रियान्ने होमः ' ओं च मे स्वर इति लौकिकाग्निविर्जिनमिति विज्ञायते ' ॥ २१ ॥ प्रथमः प्रश्नः समाप्तः॥ Thus A and La; नेत्ये B. २ A La om. the words ग्रहौत्वा up to अर्धाग्रम् (incl.). २ After हत् Ma ins. कक्ष, which is not found in Bh. and Darpana; ep. note on II. 7. ४ वैद्या मूलम् B. u Thus B and Darpaņa; fa fawaT: SIT A.

·[३।१, २] वैखानसरह्यसूत्रम् । अथ भारौरेषु संस्करिश्वतमंगमनव नान्दोमुखं कुर्यात् ' श्वः कर्तास्मीति गर्भाधानादिक्रियां यदहः करोति तदहन्दी भवति ' तस्या मुखं सर्वदेवपिदैवत्यं नान्दीमुखमन्धदयश्राद्धं दैविकवत्करोति ' पूर्वद्युरेव पूर्वात युग्मान्ब्राह्मणासुप्रचालित- पाणिपादाञ्छोत्रियानन्नेन परिवेश्याथेडामभ्युच्याथावनोद- मिति मण्डलान्युपलिप्यास्वासनमित्यासनानि सदर्भयवानि निधाय तेष्वामीनान्पुष्पाधैर्ययोपपादमलंकरोति 'शक्लबलि- श्वेतमर्षपदधितण्डुसमित्यामनन्तिर • चतुःशक्तमतदादायाग्ने- दक्षिणतो ऽपये मोमाय प्रजेशाय विश्वभ्यो देवेभ्य ऋषिभ्यः १. पित्भ्यो भूतेभ्यः सर्वाभ्यो देवताभ्यो नम इत्यन्तेन तन्त्राचा पुष्पादिभिरभ्यर्च बलिं ददाति ॥१॥ चरमपूपादि च निवेद्योदकुम्भं धारास्वित्यद्भिरापूर्य नमः सुलोमौति पाभनो ऽपहत्यै मपल्लव कूर्च पवित्रमाभरणं तस्मिन्निदधाति ' प्रतिमरा कुतपस्य दुकूलस्य वा विवृतां. १५ पुष्पाद्यपि संभृत्यादाय जुहुयादृचो ऽने नयाधुनिदेवत्याः मोमो धेचादि सौमदैवत्या ब्रह्मजज्ञानादि ब्रह्मदेवत्ये स्ट्रमन्यमित्यादि रुदैवत्ये प्रतो देवादि विष्णुदैवत्या श्रानो- १ नन्दौ Ma Ed; नान्दी La Vi My; नन्दि Bh. २ Corrected ; परिवेध (instead of परिष्य) all. ३ Original reading uncertain; शताबलिं Ma; शतं बलि La. Vi My; शतं बलिवेन. Ed. ४ Thus, in accordance with the Darpana, Ma; सपनवं कूधै निदधाति पवित्राभरणं प्रति. A. 9 Thus Ma Ed ; gorenfefit: La Vi My; the Bh. points to पुष्पाणि पि।

·२२ वैखानसमयसूत्रम्। [२।२,३। विश्वादि विश्वेदेवदैवत्या यतः खममीत्यादि सप्तर्षिदेवत्या वे भूता इत्यादि भूतदैवत्या व्याईतीरमये कव्यवाहनाय सोमाय पिवमते थमाय पाशिरस्पतये एते यह पितर उशनाखा मा नो ददात्वित्युचः पिवदैवत्याः पृथिवीगतेभ्यः पिबन्धो ऽन्तरिक्षगतेभ्यः पितामहेभ्यो दिविगतेभ्यः प्रपितामहेभ्यः । स्वधा नमः स्वाहेति पिलभ्यः पैटकमुपवौती हुत्वा व्याहतीः सामान्यतो देवताभ्यस्ताभ्यो ऽष्टाभ्यो जुहोति ' पाचेम्वाज्यभागं सुषेणभिघार्य दिवशेषं पिटभ्यः प्रागनं शिवा तदङ्गुष्ठेन नवर स्वयति.' ततो नमलत्या सत्येन रजति चौरेण दना वा श्वेतमन्नं ब्राह्मणभोजयेत् ' अनुत्थितेभ्यः समूह्योच्छिष्टं . शोधयित्वाचान्नाननुमान्य पुण्याहं वाचयित्वा स्वस्तिसूक्रेन तामभिमध्य खस्तिदा विशतिरिति प्रतिसरां बध्नाति मान्दौमुखेभ्यः पिवभ्यः स्वधा नमो नान्दोमुखेभ्यः पितामहेभ्यः खधा नमो नान्दोमुखेभ्यः प्रपितामहेभ्यः स्वधा नम इत्युक्त खधाखिति प्रतिवदतो देवान्नं विसर्णयति ' तेनोदकुम्भमा- परेयुः स्वायाचान्दौमुखमिति विज्ञायते ॥२॥ अथ' गर्भाधानादिवर्षे पञ्चमे ब्रह्मावर्षसकाममायुष्काम- मष्टमे नवमे औकाम वमन्ते ब्राह्मणमुपनयौतेकाद गौमे राजन्यं द्वादशे शरदि वैश्यमा षोडशाड्डाहणमा द्वाविंशान १ तन्तुम् instead of नाम A. Ma om. २ ·[२।३, ४।] वैखानसरबसूत्रम् । चषियमा चतुर्विधासमिति वातीते सावित्रीपतिता भवन्ति ' तेषामुंहासकप्रायश्चित्त ' दो मामौ थावकेन मासं चौरेणमिण्यार्धमाममष्टराचं तेनायाचित' घडाचं चिराच- मुदोनोपवासमहोरात्रं वर्तत इत्येतदुहाल कमनेन'. वाश्व- ५ मेधावस्थतानेन वा प्रात्यस्तोमेन वेष्टा पुनर्गर्भाधानादि- संस्कारात्वा शुद्धा उपनेयाः माविचौपनिता भवन्तौति विज्ञायते ॥३॥ ब्राह्मणास्य पादाको बेल्चों वा केशान्तो निव्रणो ऽनुष्टो ऽनुद्देजनो यूपवदवको दण्डः कृष्णमृगम्याजिन मौत्रौ मेखला' १० वृत्रियस्य नेयग्रोधो सबाटान्तो दण्डो रौरवमजिनं मौर्यो मेखला ' वैश्यस्यौदुम्बरो नामिकानो दण्डो बास्तवमजिन पाणी मेखला 'त्रों भूर्भुवः सुत्रस्तत्सवितुरिति मावित्री घों भूर्भुवः सुवमतात्मवितुरापो ज्योती रम इति प्राणायाम नों भूर्भुवः सुत्रः स्वाहेति व्याहनि: 'अग्नये समिधमिति दे ॥ श्रनये ममिधाविति चत्वार्यनये ममिध इति ममिदाधान- मैतानि ब्राह्मणस्य ' त्रों भूर्भुवम्तत्सवितुरिति मावित्री ' १ साविया प. Vi My. २ Ma ins. निश्चित्य after प्रायश्चित्तं । २ Thus all, except the Darpana, which correctly has •याचिनेन । Thus Vi My and Bh; धनेन चमे the other sources. ५ Thus Ma My Darpana; संस्कार Ea Vi Bh. Thus My; अनुसृष्टो Vi; नुसृष्टो Ed Ma. The Bh., which explains भात्यनुमनं त्वगुगमनं यस्य सो निःष्टः, points to ऽनुमृष्टः । .giferit Ma La Vi My Darpana. ८ वास्तव. all (also Bh and Darpana); बास. Ed.,and La.

·२४ वैखानसा रह्यसूत्रम् । [.२ 18, I] - भूर्भुवस्तत्मवितुम्तेजो . ज्योती रस रति प्राणायाम ' ओं भूर्भुवः स्वाहेति व्याहतिः अनये ममिधमिति दे पाये समिधाविति समिदाधानमैतानि चचियस्य 'त्रों भस्तत्म- वितुरिति सावित्रौ 'त्रों भूस्तत्म वितुरमियोती रस रति प्राणायाम ' त्रों भूः वाहेति व्याहतिः ' अनये ममिध- ५ मिति समिदाधानमैतानि वैश्यस्य भवन्ति ॥ ४॥ प्रोष्ठपदहस्तावश्विन्यनूराधापूर्वोत्तरपुनर्वसू मृगशिरो' वा यावन्ति पुंनामानि नक्षत्राणि तत्रानेर्वाय यामुपवौताजिन- मेखलाहतवस्त्रदाडसरावामममिह दिसंभारान्दर्भेषु संभृत्य सं च त्वे जग्मुरिति प्रोक्ष पत्यथाजोनाघार हुत्वाचान्तं मङ्गल- युक्त कुमारमामयित्वाने त्या मस्तके दर्भो प्रागुत्तरायौ विन्यन्य सरोमाणं दर्भमिन्द्र शस्त्रमिति चतुर्भिः प्रदक्षिणं चतुर्दिशं छित्त्वा येनावपद्यत्चुरेणेति सर्वतो वपति नाधो जागशिधुके शरावे केशान्टीयात् ' यच मौण्ड्यं शिखाभूवर्जमानखं वपति 'सात्वाचान्तं पुण्याहं वाचयित्वा १५ भुक्रवन्तमामयति दक्षिणे कुमारमंथ परिस्तोर्यायुर्दा श्रम श्रायुर्दा देवेति प्रधानं पञ्च वारुणं थाइतिपर्यन्तं जुहोत्या- . १ नूराधे La Ed; राधी My; राधा Vi Bh; •राध Ma.-- बसू La Ed; 78 Ma Vi My. २.शिरा B. ३ Thus B and La; प्रोक्ष्याथ A and Darpana. ४ बामौनम् instead of चासयित्वा A La. ५ संन्यस्य Ed only.

·[२०५, ६।] वैखानसह्यसूत्रम् । २५ . निष्ठेति वायव्यामा पादाङ्गुष्ठेन दक्षिणेन स्पर्शयति' ' था अवन्तचिति वस्त्रमियं दुरुतादिति मेखला पगैदमित्युक्त- रौयं यज्ञोपवीतमित्युपवीतं मित्रस्य चक्षुरिति कृष्णाजिनं तस्मै ददाति ॥५॥ ततो विधिवदाचमनं कारयित्वा मदस्याननुज्ञाय देवम्य वेति बाह्र श्रारूभ्योत्तरे' प्रामुख्वः” प्रामुण्वमुपनयौतायुष्टे विश्वत इति दक्षिणपाणिं रहौत्वौद्धरत्यनिष्टे हस्तमग्रभौदिति विमर्जवसावपो ऽशानेत्याचार मम हृदय इति तस्य हृदयस्पर्शनं कृत्वा भूर्भुवः स्वः सुप्रभा इति प्रजमति १० मीच वेति भुवो यजुःषु त्वेति सुवः सामसु लेतौष्टुतस्त' इलनलम्य त इतौदं वास्याव इति षड्भिः क जपित्वा नाम गर्मान्तं कुर्यादगिरायुमानित्यादिकैः पञ्चभिर्दक्षिणहस्ते कनि- छाद्यगुख्यग्राणि पर्यायेण विसृजेदायुर्दा इति दक्षिणे कर्ण प्रतिष्ठ वायाविति वामे च जपति 'स्वस्ति देवेन्यग्निं प्रद- १४ क्षिणं कारयित्वा दक्षिणे निवेश्य राष्ट्रमदमौति कूर्च दत्त्वा शं नो देवौरिति प्रोक्ष्य मूलहोमं व्याहृतिपर्यन्तं जुहोत्य- दितिस्ते कक्ष्यामिति तशे भोजयित्वा योगे योगे तवस्त- १ Thus La Vi My Ed Bh; •मानं Ma. २ स्पर्शयित्वा A and La. ३ चालभ्यो• La Vi My Darpana ; चालभ्यो Ma Ed; पालम्ब्य 'Bh. ४ This word om. B. ५ Thus Mo; तौणतस A; read probably नौशन. cp. Hir. grhys. 1. 6. 13; see, however, the note of Oldenberg to his translation 'ins. B.E.

·वैखानसमयसूत्रम्। [२६] रमिन्याचमनं ददाति ' शतमिश्वित्यादित्यं नमस्कृत्यागन्ना समगन्महौति प्रदक्षिणं कारयित्वा काय अत्युत्तमाङ्गमभि- मृश्याधीहि भो इति तेन प्रार्थितो गुरुरथाह माविौं' भो' इति शिष्यमनुशास्ति ' गणानां वेति गणमुख्यमोजो' ऽनौति माविौं पावका मः सरखतौति सरखतौं । प्रणम्य यथोक्र माविौं पच्छो ऽर्धयो व्यस्ता समस्तामध्या- पवेत् ॥६॥ धातादिपूर्व सविरे काण्डर्षये सदमस्पतिमा देवो यात्वभौवृतं मानो विजनाच्यावा वि सुपणे भगं धिय- मिति माविचवतसूकमग्रे वायविन्द्रादित्य व्रतामामिति १.. सावित्रतबन्धं पञ्चभिर्व्याहत्यन्तं जुहोत्यमये ममिमिति । अग्नये ममिधाविति चत्वार्यनये ममिध इति मत पालाशा- राणि ताकानि जुहोति ' सूर्य एष ते पुत्र इत्यादित्यं दर्शयत्यष्टाभिः ममिनिमकर्मणि शिष्यं योजयेद्यथा हेति दक्षिणदिप्रदक्षिणं वेदिं परिमृज्य पूर्ववत्परिस्तुणति १५ व्याहतौरेषा ते मेधा म इन्द्रो ददावाराखा मां मेधेत्यष्टौ जुहोति 'यथा हेति तथा परिमृज्य प्रामावौरित्ययर्भिः . १ साविबौमिति A and La. २ After गणमुख्यम् A Lains. प्रणम्य । ३ ययोता La Vi My. y Thus Ed and printed Samhita text; yer Ma La Vi and: granthe MS. of Samhita ; सभा My. ५ पक्षाश• Vi My. ( Thus with hiatus all, also the Samhita.

·[२.७, 01]] वैखानसमक्षसूत्रम् । प्रवाहणं छत्वा भूति: मोति भस्मालिण्यापो कि ठेति प्रोक्ष्य यत्ते श्री तेजस्तेनेत्यनिमुदयमित्यादित्यं चोपतिष्ठेत ' नित्यं सायंप्रातरेवं जुडयाद्यतो ब्रह्मदत्तमिदमिज्यमग्रिहोत्रमेत- न्मूलास्तदाय' इति ब्रह्मवादिनो वदन्ति ॥ ७॥ . अनिष्ट पायुरिति दण्डमिन्द्रो मरुद्भिरिति भराव कठिन वार भैक्षपाचं दद्यात् ' भवति भिक्षां देशौति ब्राह्मणो ब्रूयात्वषियो भिक्षा भवति देहोति वैश्यो भिक्षां देहि भव- तौति 'मौनव्रतेन ब्राह्मणेभ्यो भेक्षमाममितरेभ्यो ग्रसीयाद्यस्य न इति गुरुभै क्षमादाय सुश्रव इति प्रोक्षयति 'इविषापूपलाज- १. ममायुतेन मिन्दाहुतौ इत्वान्तहोमो इयते 'मौनव्रतेना सन्ध्यागमात्तिष्ठति ' तस्मा आश्रमधर्मास्याचक्षौत ' चोदिता- तिक्रमे दण्डेन न हन्यादृष्टवाक्यैर्न अपत्यतिक्रमानुरूपं कच्छ- मादिशति 'गुरुण शियो रक्षितव्यो यसाच्छिष्यकृतं दुरितं प्राप्नोत्यवश्यमकुर्वन्तं शिष्यं त्यजत्यन्यथा त्यागे पत्नौपुशिष्याण १॥ पतति ' काषायाजिनयोरन्यतरवाया जटौ शिखी वा Between well and cafen A La ins.: retar wafeauaeretonferu: stat aa tasaig i This is clearly repeated from I. 21: 20. 5, where, however, A had not given this passage. The Bh. comments also here upon it. २ इदमिय. Ma Bh Vi; इदमिव्यमिदमनि• Ed; दमाच्य० My. . Thus Ed La Vi and without वा My; शरावमपि कठिन वा B. • ४ प्रोध Ma, Darpana. ...जामो Ed Bh La Vi My; होमं Ma; मे Darpana. रवा missing in B.

·वैखानसम्राह्यसूत्रम्। [२] मेखलौ दण्डौ सूत्राजिनधारौ ब्रह्मचारी शुचिरक्षारलवणाशी यथोकेषु वर्णेषु ब्रह्मचारिधर्माच्यनुनिष्ठतौति विज्ञायते ॥८॥ पथ पारायणप्रतानि 'चतुर्थ पञ्चमे मतमे वा पुण्ये घुनानि नक्षत्रे मिष्यमाचान्तं पुण्याहं वाचयित्वानिं परिस्तौर्य प्रामुग्वमुपवेशयति । तस्योत्तरे माता ब्रह्माचारौ वामीत धातादिपूर्व सावित्रतसूकमग्ने वायविन्द्रादित्य बतानामित्यू- हित्वाचारिषं विसर्जयामौति माविव्रतविमर्ग इत्या पूर्वाणि सूत्रदण्डादौन्यमु विसृण्य स्नाताय नवान्युपवौतादौनि पूर्व- वहत्त्वा तमद्भिरभ्युध्य दक्षिणे निवेश्य धातादिपूर्व प्रजापतये काण्डर्षये मदमस्पतिं प्रजापते न बद्रयौणां पति प्रजापते त्वं १० निधिपास्तमे लोकाः प्रभापतिं प्रथमं यो राय इत्यग्न्यादिषु पञ्चस प्राजापत्यमित्युभयचोहित्वा वार्षिकं प्राजापत्यव्रतबन्ध हुवा शिव्येण व्रतं बन्धयति वर्षे वर्षे तथैव प्रतविमर्ग हुत्वा तत्तदूतं विसृज्यान्यदूतं बध्नाति ॥६॥ सोमाय काण्डर्षये मदमस्पति मोमो धेनुमषाढं त्वं मोम १५ 'क्रतुभिर्या ते 'धामानि हविषा बमिमा रोषधौर्या ते धामानि दिवौति सूकं मौम्यव्रतस्थापये काण्डर्षये मदमस्पति- मने नय प्र वः शुक्रायाच्छा गिरो ऽने त्वमस्मदी त्वं पारय प्र कारवो मननेति सूक्रमानेयत्तस्य ' विश्वेभ्यो देवेभ्यः कार्डये मदमस्पतिमा नो विश्वे शं नो देवा ये सवितुरमे २० e fenên ins. Ma only. २ A and La ins. शिष्यस्य ।

·[२।१०, ११ ।। वैखानसम्राह्यसूत्रम् । २६ - ५ वाहि द्यौः पितर्विश्वे देवः टणते ति सूक्तं वैश्वदेवव्रतस्य ब्रह्मणे काण्डर्षये भदभस्पति ब्रह्म जज्ञानं पिता विराजा ब्रह्म देवानन्तरस्मिन् ब्रह्मन्देवाश्चतस्र इति सूक्क ब्राह्मवतस्य कृतं च सत्यं च देवकृतस्य यन्मे गर्भ नरम मन्दौति प्राजा- पत्ये वसोः पवित्र पवख' विश्वचर्षण' इति मौम्ये जातवेदम इत्याग्नेये विष्णोर्नु के महल शौर्षा त्वमग्ने रुद्रा त्वामार्षमिति वैश्वदेवे एकाक्षरं वक्षरितेति ब्राह्म तत्तद्रूतदैवत्यं खाध्याय- सूक्तं तत्तत्काण्डं चापौयौत '॥१०॥ तथैव धांतादिव्रतविमर्ग हुत्वा ब्राहवतं विसृज्य मवा- १० न्युपवौतादौनि पूर्ववदत्त्वा प्रवर्यदेवताभ्यः कल्पयामि मांराज्य कल्पयामि महावीराय कल्पयामि पृथिव्यै कल्पयामि वाहे- त्युत्तरे मोमाय कल्पयामि · पिलभ्यः कल्पयामि पिलभ्यो मन्त्रपतिभ्यः कल्पयामि रुद्राय कल्पयामि रुद्राय रुद्रहोत्रे कल्पयामि स्वाहेति. दक्षिणे चाहतौरेता इत्वाने बताते १५.शक्रियव्रतं बन्धयामौति प्रक्रियव्रतं पाण्मासिकं त्रेमामिकं वा बध्नौयाचितः स्थं परिचितः स्थेत्यादिनानुवाकेन शिरो ऽहतेन वासमावेष्टयेद्यर्थनमहः सूर्यो नाभितपेन्मुखमस्य' तस्माट्रेफा- यति ' स्त्रौशूद्राभ्यामनभिभाष्य शुक्रियब्राह्मणारुणनारायणा- द्यारण्यकाण्डमधौयौत' ' इति व्रतपारायणं विज्ञायते ॥११॥ . This pratīka only in B and Darpaņa. २ Thus La and Ed, तहत. to the other sources (My incomplete). po tutafa Bh only. ४ नारायणाधरण B.

·३० वैखानसमयसूत्रम् । [२।१२।] अथाषाढोपाकर्म कुर्यादापूर्वमाणपत्रे रिकापर्वणे वर्ण- यित्वा बुधवारे तिथिं स्टांति ' तबाधार इलानिं परि- स्तौर्य शिष्यं वापयित्वा वातं पुण्याहं वाचयित्वा प्रोक्षण: प्रोक्ष्याग्निं प्रदक्षिणं कारथित्वा कूर्च ददात्यामयित्वा दक्षिणे भं नो देवौरिति प्रोक्ष्य प्रधानाः पञ्चागदाडतीराज्यचकन्या- मशनधानाभ्यां वा जुहोत्यनये पृथिव्यै सम्वेदाय थणु- वंदाय सामवेदायाथर्वणवेदाय' वायवे ऽन्तरिक्षाय दिवशाय सूर्याय दिग्न्यचन्द्रमसे ज्याथायानध्यायायाध्यायदेवताया श्रम- थायदेवताथै . हाये मेधार्य धारणाथा पाचार्याय छन्दम पषिभ्यः मर्षिन्धो मुनिभ्यो गुरुभ्यो ऽहोरात्रभ्यो ऽर्ध-१. मासेयो मामेभ्ध सभ्यः संवत्सरेभ्यः परिवत्सरेभ्य इदावत्म- रेय इवत्सरेभ्यो वमरेभ्यो ब्रह्मणे माविश्यै प्रजापतय - नसे चवनाय वृहस्पतये सोमायाङ्गिरसे दर्भाय शङ्खाय लिखिताय स्थचशिरसे वैनतेयाय भिखिन विरायाधि- कताधिदेवताभ्यः सदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । १५ पनि मेधामयामिषं खाइति पूर्ववत्प्राजापत्यत्रतबन्ध धातादि पश्च वारणं मूसहोमं खिष्टाकारं च डबा उतशेषमदितिस्ते कक्ष्यामिति भोजयिता योगे योगे तवस्तारमित्याचमनं ददा- त्यंच प्रामुखमुदभुखंर वा ब्रह्माञ्चविं कारयित्वा दक्षिण- । After ** A ins. Era The Samhita : voice; in Vi My this word is missing . Thus Ma Bh and Darpane ; •मुष उदयो A and La. %3B ·२. १२, १३।] वैखानसमखसूत्रम् । ३१ मध्यामीनं वेदावेदौ वेदं वा मूत्रसहितमधापयत्यनरायेव- मध्यापयितुकामो इलाथापयेदैर्धपञ्चमानर्धषष्ठाचा मामांन- ध्यायानुपाकुर्बोतात अर्ध्व शक्तषु ' कामं तु बेदागानौति वेदोपाकरणमथ श्रावणे पौर्णमास्यामनिं परितौर्य . शिव्यं + वापयित्वा सात पुण्याह वाचयित्वा' पूर्ववतबन्ध धातादि पञ्च वारणं मूलहोमं खिष्टाकारं च जुहोत्यध्ययनपारायणा- येति श्रावणं ' तथैव नैष्ठिको यावजीवमात्रमधर्माप्यनु तिठेतीपाकुर्वाणो वेदमधौत्य सायादिति विज्ञायते ॥१२॥ अथ समावर्तनं व्याख्यास्याम ' उदगायन, अपूर्यमाणपक्ष 'तियोत्तरेषु पिचाविशाखयोतिरोहियोगशिरसि वा नक्षत्रे यत्रापस्तचागारे गोष्ठे वाघारंडत्वाग्निं परिौर्य तथैव धातादि- व्रतविमर्ग इत्वा वयः सुपर्णा इति वस्त्रावकुण्ठनं मोचयित्वा एक्रियव्रतं विसृजनौम स्तोमं व्यायुष जमदग्गेरिति प्रधान पञ्च वारणं मूसहोमा इत्वोदयं तमस उदु त्यमित्येताभ्या- १५ मादित्यमुपस्थायोदुत्तममित्युत्तरीयमचा वयमिति दण्डादौन्यमु विसृज्य शिवो नामावौति चुरमुपलेन कर्ष- यित्वा साक्षराधावैः शिवा न इति गिरो चिथियार १ Instead of अध्यापयति Vi My पपयनं करोति । p These three words not in B; they are found in A La and the Darpana. १ इति वि. om. Ed. Thus B and Darpana ; विसर्जयतौ• A; विन्ध La. K.Thus A La and Darpaņa; focafo B. (feat La; furat A ; but cp. also Darpana : jati ·३२ वैखानसरह्यसूत्रम् । [१ १३-१५।] - गोदानमप उन्दनवोषधे चायख यात्रेणेति चतुर्दिशं येनाव- पदिति मर्वतो नखान्तं वति ' भरावे मानडुहगोशकृति केशादौन्यादायेदमहममुछेत्युदुम्बरदर्भयोर्मूले गोष्ठे वा गूपये- दनादाय व्यूहश्चमिति दन्तधावनमौदुम्बरेण काष्ठेन करोति शौतोष्णाभिरभिरापो हि छेत्यादिभिर्दाग्भिस्तिभिः वाप- यित्वा हिरण्यपत्रमानाम्यां प्रोक्षयतौति ' पूर्व तथा प्रधाना- हुत्वा पुरोदयादादित्यस्य ब्राह्मावतं विसृज्य शक्रियव्रतस्य ग्रहणविमर्गा वित्येके '॥ १३॥ दिवि 'अयस्खलाहते वामसी गन्धाभरणादीनि च प्रोक्ष्य नमो ग्रहायेति गन्धं ग्टहीत्वा प्राचौनमन्नलिं कृत्वापाररिवति । गावाण्यनुलेपये तेजोवत्सव' इति वस्त्र परिधाय मोमस्य तनूरमौत्युत्तरीयं ग्वाति पूर्ववन्मेखलादौन्याददौतीभरण- कुण्डलमणौन्वदरेण सुवर्णन वा कृतानाच्छाद्य दर्भण बनौ- यात् ॥ १४॥ तदनाबुपरि धारयन्नायुष्यं वर्चस्यमुच्चैर्वादि शुनमहं प्रियं १५ मेयमोषधौति पञ्चभिर्नुडयासंघाजं च विराज चेत्युदकपाचे परिक्षाव्य क्तुभिरिष्ठातवैरियमोषधौति ताभ्यां कुण्ड लाभ्यां दक्षिणादिकर्णयोरलंकरोति ' शुभिक इति मणिना कण्ठ- १ सामेत्यादिभि• Ma; डादिभि• Ed; हा मयोभुव इत्यभि• La Vi My. pania Ed only; asianfap: xfa La; cp. IX. 2 beg. ३ बाददौन Ed La Vi; चादधौन B; पाददत My. ४ Thus Ma Ed Bh; पदपाचे Vi My Darpana.

·[२।१५,१६] वैखानसारासूत्रम् । मासुच्चेदं ब्रह्म पुनौमह इत्यङ्गुलीयकं ग्टहौवा' पदाचन- मिति दक्षिणं पर्यन्मे मन इति वामं चाचनेनाञ्चयित्वेमाः सुमनस इति सजमादाय देवस्य त्वेत्यादर्शमवेत ' तेनैव वैएवं दण्डम® टोयादिन्द्रस्य वजों ऽसौति वेगवेजमिति चिन्माष्टयु पानहावित्युपानहावारुह्या प्रजापतेः शरणं भुवः पुनाविति द्वाभ्यां कृत्रं शौयाद्या मे दण्ड इति पुनर्दण्डं प्रमादे सत्याहरेत्ततो वाहनं पूजयित्वा प्रतिष्ठे स्थो देवताना- मित्य भिस्थ्य रथंतस्मीति रथमो ऽसि यो ऽसत्यश्व- मिन्द्रस्य वा वजेणेति हस्तिनमारुह्यावर्तरेदभ्यागतमुत्तमर १० कन्याप्रदः मस्रवन्विति निरौक्ष्य यशो ऽसौत्यावमथे विष्टर कूर्च पाद्यमीमाचमनीयं मधुपर्क च संकल्पयति ' ॥ १५ ॥ तचोपवेश्य राष्ट्रमृदसौति कूर्च दत्त्वापः पादाविति पादौ सव्यादि प्रक्षालयति 'म धौतपादो विराज इति खास्तेन तस्तं परिमण्य तेनात्मनो उदयमभिमृति १५ ततो मयि तेज इत्यर्यमाचमनीयं चाददौता मा गन्यशति मधुपर्क दद्यादेवस्य त्वेति प्रतिगृह्य यन्मधुनो मधव्यमिति प्रान्नौयायोगे योग इत्याचम्याचमेदमृतापिधानमसौति | After R. Ed ins. (in brackets) au garferite farger i २ Thus B; सति हरेत A, L. After ym Ma ins. *, perhaps it is the explanation of उत्तम। Thus Band ep. सो of the Darpana; पावसथं A, L. ५ Thus Ed only; पादं BL Vi My. 5 ·३8 वैखानसमद्यसूत्रम् । १२ । १६१] - मा धेनुं बद्धा गौधनुरिति हणमुष्टिं प्रदाय गौरस्थपातेति संस्पृश्य तत्सुझतमिति विसर्जयति ' विराज इति पायदानमा गन्यसेत्याचमनमतोपस्तरणमौति मधुपर्कदानं पृथियौति तस्थानसंकल्पनममृतापिधानममोति मुखवामदान- मिति विशेष इत्येके '॥ १६ ॥ घौस्खा ददात्विति ब्राह्मणभोजयित्वा इन्द्राग्नौ मे वर्च इत्येषार प्रणाम कुर्यात्पण्याई वाचयित्वाज्येन व्याहतो त्या बान्धवैः सह धाम 'मुजीत 'मधुधाबोखोदनायां तोय- पिष्टौ प्रतिनिधी याद्यस्मादापो वै मर्वा देवताः सर्वार्थ- माधका रति वेद्यर्थ संभारार्थ पृथिवी वनस्पतयः पश्चर्थमो- १. षधय इति वेदानुशासनं भवति ॥ १७॥ पथ प्राणाग्रिहोचविधानं ' स्वयंज्योतिरात्मा यजमानो बुद्धिः पनौ 'पदयपुण्डरौकं वेदी ' रोमाणि दर्भाः ' प्राणो गाईपत्यो ऽपान पाहवनौयो व्यानो ऽग्वाहार्य उदानः सभ्यः समान भावमय इति पञ्चाग्रयो भवन्ति ' जिहादीन्द्रियाणि ।" यज्ञपाचाणि' रसादयो विषया वाव्यस्य फलमोमर्था- वाप्तिस्तदेवमेकाध्वर्युरात्मय संकल्यामृतोपस्तरणमसौत्यत्र प्रोक्ष्याबसूकनाभिमुश्योर्जस्करमित्याधावं पौत्वाङ्गुष्ठानामिका- १ गौन्विनि Ed (properly right!). २ Thus (एषां) Vi My Bh L; तेषां Ma Ed. Thus Ed Vi L (My omits the word); HTR B. Thus Ed, L; ofa for the other sources. ५ Only rd ins. इति after फलमोम्। एकाध्वर्युमाता• Ed, धर्यवमात्म. L.

·[२११६ वैखानसारासूत्रम् । ३५ मध्यमैरादायानं प्राणायं खासापानाय स्वाहा व्यानाय खाहोदानाय स्वाहा समानाय खाइति पञ्चाडतीः पा स्पृशन्नेव इवोर्जस्करमिति पुनश्चाधावं पौत्वानीयादाचम्यापो ग्टीलादित्याभिमुखमों प्राणनाप्यायस्वेत्युदरमभिटोधि- ५ ऐन' कराङ्गुष्ठायेणाणोरणैयानिति दक्षिणपादाङ्गुष्ठे संसा- ववेदेवं सायंप्रातः प्राण निहोत्रं यजेतात्मयाजिनामिदमिज्य- मग्निहोत्र यावन्नौवकमिति ब्रह्मवादिनो वदन्ति 'तदेवं भुक्ता गच्छन्तमनृणो ब्रह्मपदमभ्येतौति' मामपूर्व माता पिता गर्वा पैलकादिकमणत्रयं जायमानस्य ब्राह्मणस्यं सहलात- १. मित्यका वारयेदिति विज्ञायते ॥ १८ ॥ द्वितीयः प्रश्नः समाप्तः॥ १ Thus (प्राणानाप्यायख) Vi and Darpanas ; प्राणानाप्याय खारेति Ed My; gura argfa Ma. २ Thus B; चाभ्येति पदमिति A L. ३रति विद्यमाः प्राA, L.

·वैखानसारसूत्रम्। [३ । १०२] अथातः पाणिग्रहणमष्टौ विवाहा भवन्ति बाधो देवः प्राजापत्य आर्ष पासुरो गान्धर्वो राक्षसः पैशाच रति यदभिरूपं वृत्तवयःसंपन्चमाझ्याईयित्वा कन्यालंकता दास्यतेस बामा इति गौयते ' यदृलिजो यज्ञस्थात्मनो ऽलंकृत्य कन्यां प्रतिपादयति म देवो युगपद्धर्मानुवर्तिनौ स्यातामिति । वाचानुमान्याग्निकार्य स्वयं कृत्वा यत्कन्यामईयित्वा दद्यात्म प्राजापत्यो भवति ' यहोमिथुनेनैकेन द्वाभ्यां वा कन्यां ददाति तमार्षमाचक्षते ' यत्कन्यामाभरणमारोप्य मत्या बन्धुभ्यो धनं दत्त्वाहरते' तमासरमामनन्ति ' कामयोगो यदुभयोः स गान्धर्वः 'प्रमह्य यत्कन्याहरणं स राक्षस: सुप्तां प्रमत्तां १० वा रहसिर यद्गच्छति म पैशाचो भवतीत्येतेषां प्रथमे चत्वारस्तोयप्रदानपूर्वकाः शस्ता ब्राह्मणस्य नेतरे जघन्या यस्मात्रीन्यवस्बिौनपरानार्षीजातः षट पूर्वाधडपरान्प्राजा- पत्येनोढाया जातः सप्त पूर्वान्मप्तापरान्दैनौमतो दश पूर्वान्दशा- परानात्मानं चैकविंशतिकं ब्राह्यौपुत्रः पावयेदिति ॥१॥ १५ मातुरमपिण्डां पितरसमामषिगोचजातां लक्षणासंपनां नग्निकां कन्या वरथित्वा पञ्चाहेषु कुलस्य परिशद्ध्यै सपिण्डैः श्रोचियः सह भूतं भुचौत ' यस्मात्म पूतो भवतीति विज्ञा- यते 'कनिक्रदादिना कन्याग्रहं गत्वा प्रसु ग्मन्तेति तामौ- १ध Vi My. . Thus Vi My; परत Ed Ly; परत् Ma.. ३रति B, but the Bh., explaining एकाम्ने, points to रससि । ४ इति om. A L; एषां instead of रवेषां L Vi My. A. Ma adds विज्ञायते।

·[१२] वैखानसरह्यसूत्रम्। ३० शिवाभावलौमिति तयेक्ष्यमाणो गुरुणग्निमुखे कते कन्या- प्रदो वरगोषनाम शर्मान्तं तथैतामस्थ माधर्मचारिणौ भव- तौति बाझे विवाहे धर्मप्रजासंपत्यर्थ यज्ञापत्यर्थ प्रधदेवर्षि- पिडप्यर्थ प्रजामहत्वकर्मन्यो ददामौत्युदकेन' तां दद्यात् । तां प्रजापतिः स्त्रियामित्युदकेन हरते ' वस्नगन्धाभरणा- दौनि संभृत्य कनिक्रदादिना कन्याग्रहं मह बान्धवेर्गत्वा तेज आयुः श्रियमिति वस्खादिनालंकृत्य प्रजापतिः शेममिति तथाभरणमारोप्याददौतेत्येक "॥२॥ ततः सह साताथा वधा नववस्त्रालंकाराषाः पुण्याहाको १. पाणिं ग्टहोला सुमङ्गलौरियं वधूरित्यनिशाखामागत्य प्रामुख- मासयित्वा तस्यै शुद्धाम्बरवेषः कूर्च ददाति 'ततः परि- स्तोर्यागिरैविमामनिस्वायतां मा ते रहे चौते पृष्ठमप्रजा देवकृतमिति पञ्चवारुणनं प्रधानाचुङयादगेरपरस्थामास्तौ- णेषु दर्भध्वमानमातिहेति वध्वाः पादाङ्गुष्ठेन दक्षिणेन स्पर्श- १५ यति प्रत्यमुख इति पाणिग्रहणं सरखतौति विसर्गमघोर- चक्षुरित्यासनं च कृत्वेमांसाजानित्यभिषायं नारौति तथा The reconstruction of this passage is difficult. The text as given above rests partly on Ed, partly on Ma Vi My; Ma : लथैना नस्य साधर्मचरियो भवति वा विवारे कवे यज्ञापत्यर्थ प्राप्तिा ददामौत्यु., Ed: नधनामस्य नामो विवारे धर्मप्रजासंपत्त्यर्थ यज्ञपत्यर्थ बहादेवर्षिपिट प्रजासाब- कर्मभ्यो ददामौत्य. Vi and My : नर्थतामस्य साधर्मचारिणी भवतीति पाच विवार यज्ञपवार्थ प्रादेवर्षिपिटता प्रजासत्वकर्मभ्यो ददामौत्यु- Las given in the text, omitting, however, धर्मप्रजासंपत्त्यर्थ । portet. Ed, 747. Ma, arte Vi My L. ३ प्रधान instead of प्रधानान् Ma.

·३८ वैखानसम्बासूत्रम् । [३।३, 31] लाजाञ्चचिना जुहोत्युदायुधेत्युत्तिष्ठति ' प्रत्यमुख इति वधू- मुखेक्षणं सरखतौति पाणिग्रहणमघोरचक्षुरिति विसर्ग- मिमांखाजानिति लाजपूरणमियं नारौति होममुदायुषत्यनि- प्रणामं बुदित्येके '॥३॥ विश्वा उत त्वयेत्यग्निं प्रदक्षिणं कृत्वातिगाहेमहि विष ॥ इत्यासित्वा' चिधैवं खाजहोमं जुडयात्ततो मूखहोमान्ते ऽग्निं पतियन्तं वायुं निन्दितान्तमादित्यं घोरान्तं गन्धर्व यशो- नन्तं चन्द्रं पुत्रत्र्यन्तं हत्वा व्याइतिः.' प्रासावीरित्यन्तै- चतुर्भिः प्रवाहणं शत्वा पुनः परिस्तौर्य विष्टकन्मिन्दाहुती विच्छिन्नम्मृद्धिसप्तममियाहतोस' जुहुयादग्नेरपरस्यामास्तौर्यो- १० दगग्रामप्त बर्हिषो वध्वा मह दक्षिणेन पादेनकमिषे विष्णु- रिति वे अर्ज इति बौणि बतायेति चत्वारौति पञ्च पशुन्य इति षडायस्पोषायेति सप्त सप्तभ्य इति तान्पर्यायेणाक्रम्य गत्वा सखेति निवर्तत ' मम पदय इति तस्या पदयमभि- मृशति 'प्रोक्षणैः प्रोच्य पुण्याहं खस्तिघोषेणारुन्धतीन्द्राण्य- १५ दितिः श्रौरिवेति वध्वा मनुः प्रजापतिः पुरुषोत्तमो महेन्द्र दवेति वरस्य च चत्वारि स्तोमान्यारोपयेयुरिति पाणिग्रहणं ध्रुवदर्शनान्तमित्येके 'ततः प्रभृति गाईस्थ्यं धर्ममनुतिष्ठ- तौति विज्ञायते ॥४॥ .. १ Thus Ed Bh; चासौत Ma; पासयित्वा L Vi My. २ Instead of डि (thus Ma) Ed : समदौर, Vi My L समदि। ३ not in Ed My; given by BL (Vi: बरेच). ४ निवेति.

·वैखानसरह्यसूत्रम् । अथ चतुर्थीवामो वैवाहिकमग्निं वध्वा महादाय संप्र- वाहारयन्विति वधू समं वध्वेत्याग्ने संशास्ति दक्षिणं पादमये • ऽतिहर देहलि माधिष्ठा इत्यावमथे प्रविश्य प्राच्यामधं ममा- दधौतारपरस्थामानडुहं चर्म लोहित कृष्णाजिनं वा प्राजौन- ५ ग्रोवमुत्तरलोमास्तणतिर ' तत्र प्रामुखमुदङ्मुखं वा वधूमुप- वेश्य पतिरिह गावः प्रजायचमिति पश्चाविषौदेता ज्योतिषां दर्शनादाचंयमावन्यतरानुपेतावामातामुदिते नक्षत्रे 'प्राची- मुदौचौं वा देवौः घुड़र्वोरिति दिनमुपस्थाय मा हामहि प्रजयेति चन्द्रं सप्तर्षय इति सप्तर्षांतत्तिका नक्षत्रायरन्धतौं • च ध्रुवचितिरिति ध्रुवं च दृष्टोपतिष्ठेयातां मनोज्ञं तया सह संभाव्याथानेयः स्थालोपाकः 'प्रजा स्थालौमिति स्थानीमभि- मथ्यागये जुष्टं निर्वपामौति स्थास्यां तण्डुलानिर्वाण्य वाच- स्पतये पवखेति वध्वा च अपयत्यभिचार्योदरादास्य परिस्ती- र्यानिमुपसमाधाय हव्यवाहमिति खिष्टकता यजेत 'इत- १५ शेषेण श्रोत्रियं ब्राह्मणं तर्पयित्वा तमा सुषभं दत्वानृणो भवतीति विज्ञायते ॥५॥ १ Thus A L; वैवाहिकानिं B. p Thus only the Darpaņa and printed text of Samhitā ; ffure Ma; rated; foot My; sfrat Vi; fruit the Grantha MS. of the Samhita ; देवली L. २ Thus Vi; लोममास्त. My L; •लोमोपस्तु. Mas, Ed; •लोम..उपस्तृ. Bh (उपरिजोमातोर्य Darpana). ४ Thus (पासाताम् ) AL; असताम् Ma, पावसताम् Bh. 4 only in Ed L and Darpana. सर्पयित्वाखा B; साखरषभL.

·वैखानसरसूत्रम्। 0 [३।६,७] पत अर्ध पर्वणि स्थापान यजेत 'नित्यं यौशि- भिर्वा हस्तेन सूर्याय खाश प्रजापतये स्वाहेति प्रातराऊती अमये खाहा प्रजापतये खाहेति सायमाङतौ जुडयादन्य- मारसंसर्ग ऽनुगते वा पनी चच्छं परति 'श्रोषियागाराम- थित्वा वाभिमादाय पुनरौपासनमादधीतो दक्याशयादि- । संमर्गे च विधानं यज्ञप्रायश्चित्ते वक्ष्यामो 'वियोगे पक्षस्यो- पावरोहेति समिधं यावत्यष्णं तावत्तवा समारोप्य गच्छेदह- रहतां प्रज्वाय इत्वा तथान्यां समिधं निदधाति '॥६॥ पचने वावमध्ये चरमभिघार्य वैश्वदेवं 'यथा हेति मण्डलं प्रदक्षिणमुपलिय परिमृज्यानये स्वाहा सोमाय स्वाहे- १ व्युत्तरदक्षिणयोर्मध्ये व्याहतीविश्वेभ्यो देवेभ्यः खाहा धन्वन्त- रये खास कुहै वाहानुमत्यै स्वाहा प्रजापतये स्वाहा द्यावा- पृथिवीभ्याए स्वाहा व्याहतौरिमा मे अन इति च मे जुङयादमिहोचाय खाहा वैश्वदेवयज्ञाय स्वाहा ब्रह्मयज्ञाय खाहा देवयज्ञाय स्वाहा भूतयज्ञाय स्वाहा ममुव्ययजाय १५ खाहा पित्यज्ञाय खधा नमः स्वाहा पञ्चमहायज्ञाय स्वाहा व्याहतीः खिष्टायावतौरथ सहदेवताभ्यो यथादिशं बखि- हरणं प्रधणे नमो पुरुषेभ्यो नमो वास्तोष्पतये नम इति महमध्ये 'इन्द्राय नम इन्द्रपुरुषेभ्यो नमो थमाय नमो १ तावत् om A L. p Thus B; affire AL; read perhaps ufoau offre lo R. Here ard below बाहतीः or .निis found in the MSS. ..

·[10] वैखानसम्म ह्यसूत्रम्। ४१ - यमपुरुषेभ्यो नमो वराय नमो वरुणपुरुषेभ्यो नमः सोमाय नमः मोमपुरुषेभ्यो नमो ऽप्रये नमो नितये नमो वायवे नम ईशानाय नम इति ' सर्व दक्षिणे पिलभ्यो ज्ञातिवर्ग: पत्न्यन्तेभ्यः ' तोपवीतौ यावन्ती त्रार्थिनस्तावबो निर्वपा- मौति निरुयाकाशे विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमो दिवाचरेन्यो नमो भूतेभ्यो नमो नकचरेभ्यो नम इत्युच्छौर्षके श्रिया इति ' पादतो भद्रकाख्या इति ' प्रतिद्वारं पूर्वान्तमुत्तरान्त वा मुवंगयोमकड्य इति ' तुल्याः फ्क्षयोरमय इत्युदधान्यामड्य इति ' पेषण्योरुभयोर्दृषद इत्युलखलमुसखयोर्बनस्पतिभ्य इति २. शूर्प घोषधौभ्य इति ' वासुपृष्ठे शूनां च पतितानां च श्वपर्ण पापरोगिणाम् । क्या च क्रिमौणां च भूमावत्रं वपाम्यहमिति बखिशेष निर्वपति ' पूर्ववत्प्रवाहणं कृत्वा भूतिः स्मेति भस्मालियापो हि ठेति प्रोच्य यत्ते ने तेजतेने- त्यग्निमुदयमित्यादित्यं चोपतिष्ठेत ' नित्यं मायंप्रातः पनौ १५ वा पुष्टिकामा बलिं हरवैश्वदेवकाले प्राप्तमतिथिं प्रत्या तर्पयेई श्वानरो भेष भवति ॥ ७॥ तदेवं चिराचं हविष्याशिनौ ब्रह्मचारिणे धौतवस्त्रात- चारिणे यातां ' ततो ऽपरस्यां रांचौ चतुर्थ्यामलंकृत्याग्नि- मुपसमाधाय नव प्रायश्चित्तानि जुडयादग्ने वायवादित्यादित्य ५. वायवो ऽग्रे वाचवादित्य व्यापतिर्भममिति चतुर्विधूमा- . Thus B; भूष्णुकामा Ed L, पूण . Vi My. 6 ·४२ वैखानसाटपासूत्रम्। [३।८,६] . G व्येन जुड़यादग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा प्राचामुदौयां वा तामुप- बेश्या भिष्ट्वा पञ्चशाखेनेति योनिमभिमृश्य सं नी मन इत्युप- गच्छेदिमामनुव्रतेत्यालिङ्गन' मधु हे मध्विदमिनिर मैथुनं कुर्वीत '.सुप्रजास्खायेत्युपगमनं सं ना मन इत्यालिङ्गन- मिमामनुव्रतेति वधूमुखेक्षणमित्येके '॥८॥ अथ विराजमृतौ मलवदामाः स्वानाञ्जनादौनि वर्जये- देकभना' स्यादेखवणामलिनायसेन' वा पिबेत्र शुल्बेना- স্নানি 'ল অস্থালীন न ग्रहानीक्षेत 'न दिवा खपे द्यथोक व्रतं कुर्या- चतुर्थी दन्तपावनं ठान्धामलकादिभिः स्वावा श्वेतवस्वानु- लेपना स्त्रौशूट्राभ्यामनभिभाष्यापरमदृष्ट्वा भर्तारं पश्येद्यस्मा- १० दृतस्नाता यादृशं पुरुषं पश्येत्तादृशौ प्रजा भवति 'चतु- रात्रयो द्वादश भवन्ति षोडशेति चाचक्षते ' प्रथमास्तिस्त्रो न गन्याः पुमान्समासु विषमासु स्त्री जायते 'शालिनीहि- यवानामचं प्रानौयाद्यस्मादाहारमूला धातवो पयसा १ Thus the Samhita (printed text and Grantha MS.); समान Ma Vi My, सन्नाम मम Ed, सन्न मन L. २ The text above given is that of Ms, and L, with which the Darpana and the Prayoga agree. A has सुप्रजास्वायत्युपगोत्सवान Triferaty, but as this is justly (in part at least) the view of the रके (see below), the reading of Ma and L seems to be preferable. Thus only the Grantha copy of the Samhitā; the printed text of the S. and A : Tuo, cp. Hir. I. 24. 6. मुक्का BL. ५ स्थानपणा. A L. दमाम instead of पान A, PL. . ४ ·४३ ५ [३१८, १० ।] . वैखानसाह्यसूत्रम् । भवन्ति ' लौवटणादेवौनामन्यतममभिषय' प्रश्चिये- इक्षिणे नामापुटे पुत्रकामाया वामे मौकामाया' न निष्ठी- वनं कुर्या छोकरोषौ वर्जयति ' तत एना' यन्मे गर्भा- दिभिः प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य विष्णुर्यानि• कल्पयविति नामुप- गच्छेत् ' परिषिय वैश्वदेवं वैष्णवं मूलहोमाग होमौ' इत्वा विष्णुर्योनि कन्पयत्वित्युपगमनमित्येके '॥६॥ अथ रहौतग लिङ्गानि शरीराटोपः सक्थिमौदेनं देषो भर्तररुचिराहारो लाखाप्रकोपः खरता वाचः स्फुरणं योने- रिति गर्भस्य दैवानुबन्ध ज्ञात्वापूर्यमाणपते. पुण्ये पुनानि १. शुभेद नक्षत्र श्राज्येनाघारं इला तां मङ्गलयुकामुपवेश्य परिषिय धातादि पञ्च वारुणं मूलहोमं खिष्टाकारं हुवा वृषो ऽसौति यवान्ददाति ' पयो दधि घृतं मम होतं विदित्यामनन्ति ' भूस्वयि ददामौत्येनां विवृत्या- गयेदाचानताथा नाभेलमाभिवाई पराश्चेति दर्भण विक- १५ मार्य पुण्याहं कुर्यादाह्मणानन्नेन तर्पयति ' ॥ १० ॥ . . १ •म• A, •TED BE and Darpana.-- न्यतमेनाभिषय A L, न्य- नरमभिषय B. २ Thus B; सामेनां A L. 3 Thus Ed L; गर्भादि Ma ; गर्भादिभिर्मन्त्रः Vi My. ४ Thus Ed L; मौ च Ma; • होम Vi My. ५ वाकयु. Ma ; (परता)स्मरणं Ed; L Vi My om. वाक् (बाचः my FFonjecture). kostü given by L Vi My and Bh. अभिट्टा Ma.

·वैखानसम्वत्रम्। [१।११-१३।] अथ गर्भाधानादिचतुर्थे मासिं पुंसवनं भवति 'शका- पक्षे उद्धे ऽहनि पूर्वाशे ऽनिमुपसमाधाय पूर्ववत्विष्टकारान्त डत्या दक्षिणतो ऽमेरपरस्थामामौनाचा' वृषो ऽसौति सर्षप- मिश्रितान्यवानाण्डौ स्थति दद्यादचाभे माषधान्यौ प्रति- निधी स्यातामों भूर्भुवः सुवो राकामहं यास्ते राके मोम । एव विश्वा उत त्वयेत्युदरमभिन्मोत्पूर्ववत्रिवत्प्राशनादौनौति विज्ञायते ॥ ११ ॥ अथ गर्भाधानाधष्टमे मासि मौमन्तोन्नयनं कुर्यात्पक्षो दिनं व्याख्यातं 'पूर्ववद्धवातादि इत्वा घेण्या मलख्या मह मखाटुम्लप्मं सायपत्रं कुणाकरं च दर्भण त्रिराबधों भूर्भुवः सवरिति ग्रहीत्वा तस्यास्तथानौनायाः स्रग्गन्धवत्याः सौमन्ते राकामहं यास्ते राक इति स्थापयित्वोचयनं कुर्यात्मोम एवेति पुरस्तादिव कुत्पूर्ववत्रिवृत्याशनं पुण्याहातमित्येके '॥ १२ ॥ अथ विष्णुबतिमुत्तरप्रणिधावग्धादौन्देवानों भूः पुरुषमों भुवः पुरुषो५ सुवः पुरुषमों भूर्भुवः सुवः पुरुषं चेत्यावाच १५ तथैव निर्वापाद्यापार प्रवाः पूर्वस्यां दर्भासनेषु केशवं नारा- यणं माधवं गोविन्दं विष्णुं मधुसूदन त्रिविक्रमं वामनं श्रौधरं वोकेशं पद्मनाभं दामोदरमिति नामभिर्देवं विष्णुमावा- १. १ नाय A L. २. instead of मोत् B,-प्राशनोमनादौनि Ed L My; प्राशन- स्वर्णमादौमि Vi. ३ पानादौन् B. ४ एके missing in Vi My. ५. Thus A aad L; भिर्वापमाधारं B.

·[३४ १३, १४।] वैखानसमयसूत्रम् । ४५ शापोहिरण्यवमानः खाथित्वा तत्तत्रावायत्यतो देवाचे- विष्णोर्नु कं तदस्य प्रियं प्र तद्विष्णुः परोमाच्या विचक्रमे त्रिव इति द्वादशाहुतीराज्येन इत्वा पायसमाज्यसंयुकं. हविर्देव निवेद्य द्वादशनामभिरतों देवाधैर्विष्णोर्नुकायेराज्य- मिनं पायर्स जुडथादृग्यजुःमामाथभिर्मन्त्रāणवैर्देवं संस्खूध नमोऽन्तर्नामभिः प्रणमेत्यायम शेषं पनौं प्राशयति '॥ १३ ॥ अथ जातकर्म व्याख्यास्यामो' रिटागारं यथोकं कृत्व वृषभोषितं तिलसर्षपधूपयित्वा तां प्रधेश्येत्तज्ञाः स्त्रियस्तित्र- श्वतस्रो वा परियानां संवाहयेयुः ' कुचौ मिथिले पदय- १० बन्ध मुक्का मशूले जघने प्रजायत इत्यवधारयेत् ' गर्भसङ्ग विशल्यां सुवर्चलां वा योनौ निष्यौद्य निदध्या पयेत्पिण्डीत- केनाहिकृत्त्या वा योनि 'हरिण्यपुष्या' मूलं हस्तपादयो- रादधाति ' यदा नामाग्रं दृश्यते तदास्थर ग्रहस्थितिं ज्ञात्वा उभाशुभं परीक्षेत ' यस्मात्तद्गुणान्वित° वर्धयेन्नायमाने १५. मातरुदकुम्भं दक्षिणतः शिरोभागे स्थापयित्वा ततस्तुर्यन्तौं पादतो निधाय यथैव मोमः पवत इत्युदरमभिमुशेत्कुमारे १ नसबाEd and Darpana ; तन्नाम्ना. the other MSS. paraç instead of faza Ma only. ३च ins. Ma and Darpana. ४ जातकं A. 4 Thus Ed; gouert Vi My; you Ma L. इश्येत्तदास्य all, only Darpana दृश्यते । u Thus B and L; ofaat A. Missing in A (पादयोः Darpana) and L, where, instead of नतस्, we find सनस् (read पत्तस्?).

·१६ वैखानसायसूत्रम् । [१।१४, १५ ।] जाते डारवामे ऽमनि परश तस्मिपिरणं स्थापयित्वासा भवेत्यधरमुत्तरं करोति तस्योपर्यादङ्गादिति कुमार- मेकथा स्त्रिया धारयेत्तमद्भिरभ्युच्य तिखदे ऽवपद्यस्वेति मतिलमतं मांधायौपासनमरण्यां मिहरति '॥१४॥ चुल्यां कपालमारोप्य वृषभशवत्पिण्डेतिकाग्निं माध- येत्तमेनमुत्तपनीयमित्युदाहरन्ति ' तेनैव धूपं दद्याद्वारस्य दक्षिणतो निधायाङ्गारवर्ण परिस्तौर्य कणसर्षपैहस्तेन शण्डे रथो ऽयः शण्डो मर्क 'आलिखविलिखवयम्ण श्रान्त्रीमुखः केशिनौरेताग्ननेतान्पूर्व एषां मिश्रवासमो नचारिणो निशौथचारिणौ तामा बमयं ते योनिर्मम नामेति व्याह- १० तौच हुवा प्रक्षाथ पाणिमवनौमालभ्य यत्ते सुमोम इति मेधाथै वृतं करोति 'वचा पथ्या हिरण्यं मधु मपिरिति मेधाजमनानि भवन्तिर ' ब्राझौत' पयो वचाधिकं चाम- नन्ति ' सुवर्ण दर्भण बवान्तर्धाय तं भूच इति प्रामुखं प्राशयति ' नित्यं मायंप्रातरेवमहरहर्डवा' मेधायै पायथे- १५ दुष्णशौताभिरभिरेनं खापयित्वा क्षेत्रिय खेति नौवा या देवौरिति मातुरङ्के स्थापयित्वा तामां बेति स्तनौ प्रहा- L १ A and L ins. जुहोति, but afterwards (line 11) उत्वा follows. २ जननी भवति B. ३ Thus A L and Darpana ; ब्रा•ि B. ४ एव instead of पर: B. Thus B and Darpaņa; een instead of A and L. खापयति A and L. 5 Thus Bund Darpana ; स्तनं A L.

·।३।१५, १६ ।] वैखानसरयसूत्रम् । स्यायं कुमार इति दक्षिणदि पाययेदापो हविष्विति न्यस्त- मुदकुम्भं शोधयित्वा नित्यं मायंप्रातरादधाति.' तथैव वृत- प्राशनान्तं कर्म कृत्वा खात्वौपासननिहरणदि करोतीत्येने- हतीये पक्षमे मतमे नवमे चाकि शयनादिकं शोधय- । तौति ॥ १५॥ अथ वास्तुसवनं व्याख्यास्थामो ' नवे वास्तुन्युषिते ऽपि सूतकप्रेतकयोपियित्वा मुन्मयानि भाण्डानि पुराणानि त्यत्वा नवानि परिग्रयान्यान्परिछदान्यथोकं शोधयित्वा भूमियज्ञेनेट्वा निवसेद्यस्मादास्तुसवनेन' एविखनामाघारी १० वास्तुसवनस्य ' वास्तोष्यते प्रतिजानौहि वास्तोष्यते शमयेति दाभ्यां यजेत भूमियज्ञाय स्वाहा यदैवतं प्रमोदर्यै स्वाहेति द्वौ भूमियाजदेवत्यौ मेदिनौ देवी देवौ हिरण्यगर्भिणे समुद्रवती सावित्री टङ्गे ग्टङ्गे वायुपरौ जलशयनौति पञ्च भूमिदेवत्या व्यावतोर्डत्वा पुण्याहमहमने पग्निं रक्षामौत्यग्नि- in छाइर्भपूलेनाग्निं टहोला प्रथमादैन्द्रागुवंगादारन्ध वास्तुनः कुद्यमशाइपिरन्तश्च वाम परौत्या ब्रह्माखानात्पर्यग्निं कार- यित्वापरदारेण विसृजेत्तथैवाणोरणैयानिति पाणावपः १ .पादिकं Ed and L. २ Om A and L; also according to the Darpanas the word belongs to the text. Thus Ma; turfa Ed; therefera L Vi My. ४.बीवे Vi My. fo om B. (मोषयेत् B.

·वैखानसम्रर्वत्रम् । [३।१६, १७, सावयित्वा मिष्टाभिः सर्वत्र प्रोक्षयत्येवं वारणावंगादा' याग्यात्सौम्यादारभ्य पर्यग्याधावस्नुतो' स्याताम् ' ॥ १६ ॥ ये ते अतंर वरुणोदुत्तममयाशाम पापः सृजन्तु खिग्धा- नौति सवारो वरुणदेवत्वा ' विश्वे देवस्य विश्वे अद्यति दौ वैश्वदेवावतो देवा इदं विष्णुस्खौणि पदा विष्णोः कर्माणि । तद्विष्णोः परमं तद्विप्रास इति षड्वैष्णवा दावाद्या वित्येके 'रुद्रमन्यं व्यम्बकमिति द्वौ रुद्रदेवत्यौ ' ब्रह्म जज्ञानं हिरण्य- गर्भ इति द्वौ ब्रह्मदैवत्यौ' मिश्रवासम एनान्नतैतानिति दौ कौबेरौ 'युवमेवान्यनौषोमावान्यं दिव इति त्रयो ऽौषो- मौथा 'वृहस्पतिर्देवानां वृहस्पतिः मोमं वृहस्पते प्रति १० यदुपयामग्टहीत इति चत्वारो बाईस्पत्याः 'घातारमिन्द्रं महा५ इन्द्रो य भोजमा महा५ इन्द्रो नृवद्भुवस्वमिन्द्रेन्द मानसिं प्र समाहिषे ऽस्माकमिन्द्रो भूतस्येन्द्रो द्यौरिन्द्रं प्रण- वन्तमिन्द्रो वृत्रमिन्द्रो बभूवेन्द्रो ऽस्मानिति त्रयोदशैन्द्राः यमो दाधार नमस्ते निमंतय इति द्वौ याम्यौ ' मित्रस्य १५ चर्षणी तो मिचों जनान्प्र म मिति चयो मैचाः' भूमि- यज्ञदेवत्यादयो व्याहत्यन्ता इज्यन्ते ' तस्माद् युत्तरं शतमा- हुतयो वास्तुसवनस्यान्त होममिति विज्ञायते ॥ १७॥ १ Thus (भुवनाहाथाम्यात्) B; भुवनारायव्यात् Ed; गाद्याम्यात् L Vi My. २.हती Ma only. P All (also the Darpana) रवे शतं । A and L साकमिति (!).

·[३।२८,१६।] वैखानसरयसूत्रम्। अथ दशमे दाद वाकिं भवत्युत्यानं ' तथैव जातकानि স্বাৰী আৰল জলাথি মালি যি নথিলজিক कुर्यादिसृज्य लौकिकामावित्येके स्वावागारं यथोकं शोध- येत् 'चुरकर्मादिना शुद्धो भूमियशेमसगोचेण वाजवैदि- । त्येकेर ' तथा हरणमौपासनस्य धातादि पञ्च वारुणं मूल- होमो भोजनं ब्राह्मणानाम् ॥१८॥ अथ नामकरणमा चत्वारिंशहिवमादा पञ्चामहिनादा पाके नैना नियुझौत। तचैव शुभे पुंनांति नक्षत्रे परिस्तीर्याग्नि तथामीनस्याचतं कुमारस्थ मूर्ध्नि विन्यस्य पञ्च धारुणं प्राजा- पत्यं खिशकारं च इत्वास्य पूर्ववचित्याशनं 'दौर्घान्त- मभिनिष्टान्तं वा घोषवदाधन्तरं दिप्रतिष्ठितान्तथं मृष्टाक्षर- पदखरं विवर्ण चतुर्वर्णं वा नाम प्रस्थते 'यथोकं मम नाम प्रथममिति गोत्रनामयुतं नदई नाम कुर्यात् दे नामनौ तु नक्षत्रनाम रहस्थमन्याधानात्परमाहितान्यादिखकर्मान्तं In प्रकाशं नाम भवेदक्षतोदकपुष्पावरमगन्धसमैः पाणिभ्यां दक्षिणेतराभ्यां कुमारस्य शारिरिवेति कन्याया नन्दे- - Thus Ma La Vi My; शोधयित्वा Ed Bh. Thus Band La; यामयतीत्येके Ed; याजयतेति Vi My. नियुञ्चत्तव Ma, नियुछेदन Bh. Thus A; जुजयादस्य Ma La; जुड्यात्, without षस्य Bh; चस्य ms to be superfluous. देनामीति A; दे नामनी रति La. कन्यकाया B. 7 ·४. वैखानसरसूत्रम् । [३।१६-३१।] वानन्ददायिनौति वदन्यादत' भारभ्य क्रमेण देहासन्धी शिरसि च निक्षिपेत्पुण्याहम् ॥ १८ ॥ अथ वर्षवर्धन ' दारकस्य जन्मनक्षत्र यहवत्यं मास्य देवता प्रधानी भवति ' तस्मादाघारं हत्वा तदधिदेवता' नक्षत्राणि जुहुयादग्रये कृत्तिकाभ्यः प्रजापतये रोहिथै मोमाय । मृगशीर्षाय रुद्रायााया अदित्यै पुनर्वसभ्यां सहस्पतये तियाय सभ्य भाषाभ्यः पिलभ्यो मघाभ्यो ऽर्यम्णे फल्गु- नौभ्यां भगाय फल्गुनीभ्यां मविचे हस्ताय त्वले चिचाये वायवे निश्शाया 'इन्द्राग्निभ्यां विशाखाभ्यां मित्रायानूराधेभ्य इन्द्राय ज्येष्ठाये प्रजापतये मूलायायो ऽवाढाभ्यो विश्वेभ्यो १० देवेभ्यो ऽषाढाभ्यो ब्रह्मणे ऽभिजिते विष्णवे श्रोणायै वसुभ्यः अविष्ठाभ्यो वरुणाय शतभिषजे ऽजायैकपदे प्रोष्ठपदेभ्यो ऽहये बुधियाय प्रोष्ठपदेभ्यः पूष्णे रेवत्या अश्विभ्यामश्वयुग्न्या यमाथापभरणोन्यः वाहेति व्याहतिः ॥ २० ॥ सषभं वैरवणमनीषोमौर्य वैष्णवं धातादि मूसहोम १५ यद्देवादि कूष्माण्डहोममा मावित्रत्रतबन्धाज्जुहोत्युपनौतस्य च १* पन instead of बादत Ed My La. ' २ सदादिदेवता Band Ed. Thus Ma and printed text of Samhitā ; RRT Ed La and Grantha copy of Samhita ; खात्यै Vi My. ४ मिटतये instead of प्रजापतये A La and Grantha copy of Samhita. ५ पुष्य Ma La Vi My. Thus Ma La Ed Vi, ott: My. 0 Thus La Ed Darpana and both texts of the Samhita ; बैरमवं M? 1 Vị My* ·[३।२१, २२।] वैखानसमंचसूत्रम्। तत्सतसूकानि ' वेदनातकख पदहि विवाहो भवति मासिके वार्षिके चोकि तस्मिन्यस्विबर पाड: पारंपांगतं शिष्टाचारं तत्तत्करोति' ' तथाग्निष्टोमादियज्ञानामाधान- नक्षचे वर्षान्त करोति तदेवं वर्तमानस्य यद्यष्टमासाधिका- ।ौतिवर्षाणि रविवर्षणाधिगान्यधिगकेयुः स दृष्टसहसचन्द्रो भवति ' तमेनं क्रियायुकं पुष्यचत्तमं ब्रह्मशरौरमित्याचक्षते तस्मात्रान्दौमुखं कृत्वा शक्तपने शुद्धे ऽहनि पूर्वाने पुर्ववद्भुत्ला तथैव कपिल दवेति वृद्धस्य 'वृद्धवाया वा वदनक्षतो- दकादौन्मादध्यात्सर्वदेवताः सहस्रं .. ब्राह्मणानामन- १० बलियामधेन तर्पयेत् ' ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य मायं स्थण्डिले सहस्त्रं पिष्टेन मोमरूपाणि करोति 'राजतेन पात्रण पत्रैः मोमस्थार्चनं 'तम्य दक्षिणे रोहिणीगणं वामे पाना- वृष्टिगणमर्चवति' सहस्रशः सुवर्णरजतमुकादौनि भत्तया वस्ख- तण्डुखापूपानि च दद्यादश्वमेधफणावाप्यै बर्षवर्धनमिति १५ विज्ञायते ॥२१॥ पथ षष्ठे मास्यन्नप्राशनं ' शुक्लपक्षे दिने शुद्धे तचाये- नाधारो ' धातादि मूलहोमं पूर्ववत्रिवृत्प्राशनं ' प्रामुखं मजलयुकं कुमार विष्टरमारोप्य भरपामिति पायसमक प्राणवेचोगे वोगे तवस्तरमित्याचमनं ददात्यथ प्रवासागमनं ļ afer instead of . B. करताकरोति A १ .धिकान्यधि. A La.

·वैखानसम्मसूत्रम्। [३ । २२, १३ ।। . पुष्यापूपदक्षिणदिसंभारागकुमार व सौला कनिकदादि- नालयं गुहस्थ गच्छेत्प्रदक्षिणमनं प्रणामी गुहस्य ' तपि हेन पुष्यादिना रहस्य षमिति तमामोहिला बालमहत्य शान्ति वाचयित्वा निवर्तयेत्योध्यागतं मोमस्य त्वेत्यरमा- रोप्यायुषे वम इति पिता मूर्ध्नि जिप्रति ' वृषभं नमस्कृत्य दक्षिणपाणे:२ माङ्गुष्ठमङ्गुलौटौला कनिष्ठाद्यग्निरायुमानि- त्यादिकविसर्जनमायुष्टे विश्वतः प्रतिष्ठ वाथाविति दक्षिणदि- कर्णयोपनमुदमुखं ब्रह्मादिदेवानां गुरूणां च प्रणामं कार- येत् ' पादोदकं · दत्त्वा पूर्ववत्ममुडभक्ष्यस्थानस्य सपिण्डैः श्रोचियः मह भोजनं 'स्वस्तिवाचन ' पिण्डवर्धनमिति १. विज्ञायते ॥ २२॥ अथ वर्ष प्रथमे बतौये वा चौडकमुत्तरायणे पक्ष पापूर्वमाणे पुंनाभ्याघारो ' मूसहोमान्ने मङ्गलयुक्रमने- रपरस्यां कुमारमुपवेभ्योत्तरे साचतं गोशककरावे ग्टहीत्वा माता ब्रह्मचारी वा धारयेच्छिवो नामानौति ग्रहणं चुरस्य शिवा नो भवथेति शिलायां तौक्ष्णौकरणं' गोदानमुन- किति गवादिदक्षिणाकरणमाप उन्दन्वित्यपां सेकं शिर- व्योषधे चायखेनर्मिति साक्षताकुरदर्भो प्रागुत्तरायौ मस्तके स्थापयेत्वधिते मैन५ हिंमौरिति धुरं निधायोर्ध्वाग्रमोषधौ- १ संभारं instead of संभारान A. १ सत्रामोशिबा A. ३ पाचौ B. ४ बाचनं A La and Darpana; वचनं B ·[२५]] वैखानसारसूत्रम्। रिति चेनावपदिति चेन पूषेत्रमा वायुषेति पूर्वादिप्रदक्षिणं दर्भ सरोमाणं हित्वा ज्योक् च सूर्य दृश इति चूडां विभ- जेदृषिक्रमेण खश्चैकार्षड्यावव्यार्षपञ्चार्षमतार्षाचूडा' विभजेदन- दितस्यैकामिदमहममुश्चेत्युदम्बरदर्भयोमुले' गोष्ठे वाचांदये- * स्नातं वस्त्रादिनालंजत्योपवेश्य दक्षिणे पञ्च प्रायचित्तादि धातादि पञ्च वारुणं मूलहोमं हत्वा पुयाहं त्वा नापिता- थानदानं गवादिदक्षिणं गुरवे पुराणां पूजनं तर्पण ब्राह्मणानामधेन करोतीत्यष्टादश संस्काराः पारीराः ।। तृतीयः प्रश्नः समाप्तः॥ . Thus Ma La; प्रा कोषधौ• Ed and printed text of Samhite; och grated to My and Prayoga; osa Ota sitVi; sieht also the Grantha text of S. Thus my conjecture ; ganit get La Ed; garaget Vi; cart- पहा My; अनाया चूना: Ma विभनि instead of it B, विभवन्ति La Vi My ; एकाम् om. Mita. ४ वा राव. B. 4 ·वैखानसत्रम् । ३ [७६१ प्रथा थालीपाकमग्रेः पचिमतस्तिष्ठन्प्रामुखः प्राणायाम মালিনীলয় মা কীভঘীনা- स्वासोच्वस्थालौर कत्तरे ऽवामुखं संन्यस्योद्धरेत्यनिमुद्धार्थ- धनेरिन्धयेदि परिमृज्य प्रागाद्युत्तरान्तं दर्भानास्लौर्यभा- दौनग्रिकुण्डं च प्रोक्षयति 'प्रणौतामासाद्य पविचं निधा- ५ थाद्भिः पूरयति' पृथिव्यापो यहोव्यामौति पूर्ववदुत्पयोत्तरे निधायाज्यस्थालौं रहौवा पूर्ववदाज्यं संस्कृत्य चतुर्थों- बदामेयं चरुं स्थाल्या पंक्कानिं परिसमूह देवस्य वेति दर्वी- मादाय प्रक्षास्योत्तराग्रं निधाय परिषियेभान् ग्टहौवाज्य- मनातेवकमनूयाजमपोह्य चौन्परिधौनाघारौ च पूर्ववनिधाय १० मेषान्पञ्चदशेनान्प्राणायामेनानौ क्षिपत्याज्येनाघारौ संसाव्य इत्वानये मोमायेति जुहोति 'दा चरुं ग्रहोवाभिघार्याव- दानं रहौत्वामये वाहाप्रये खिष्टाते खाहेति इत्वात्रानूयाज- मनौ प्रविष्य प्राजापत्यं जयान्व्याहतौर' पाहि नो अम एनसे पाहि नो विश्ववेदसे यचं पाहि विभावसो सर्व पाहि शत- १५ कतो कामावकीर्ण: कामाभिद्रुग्धः सं मा समुद्रादिति खिष्टाकारं च जुहोति ' परिषिय प्रणिधि पालयति १ पथ पर्वणि Ma La Ed, पर्वधि not in Bh Vi My. २ Thus B; संग्छ A La. ३ . A La. ४ ऽवाचायस्यो• B. "साब B. ( • Vi My. पशपति La.

·[७॥१-३।] बैशामसमानम्। भस्मालिप्यात्मानं प्रोक्ष्यामि वैश्वानरसूकनोपस्थाय प्राणयामेन दावतुर्दिशमुत्थाप्याद्भिः प्रोक्ष्य दावपोह्यान्यामाप्यायनामिति जुहोति' द्वावपि रहौत्वाद्भिः प्रोक्ष्यामये स्वाहा मोमाय स्वाहेति हुत्वा चौन्परिधौनाघारममिधौ च जुयाद्धार्य कर्तुमशः • ममिधि खात्मन्यरण्यां वा समारोपयेदिति विज्ञायते ॥१॥ अथ मति बौहिनौवारण्यामाकयवानामाययणे देवताभ्यः स्थाल्यां चकं पक्का नवेन तण्डुलेन पक्केनापि जुहोत्यमये खाहेन्द्राग्निभ्याए खाका विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा मोमाय खाहा द्यावापृथिवीभ्याए स्वासानये विष्टकते. स्वाहेतिर 1. शतायुधाय ये चत्वार इति पिलभ्यः सोपवौतौ ग्रोमो हेमन्त दूदवात्मराय भद्रानः श्रेय इत्यायुष्या इत्यादिभिस्त्रिभिाह. त्यन्त इवा दक्षिणे धरण्यां पिबन्यो बलिदानमाप्यायन्ता- मिति तण्डुलेरास्यमभिपूर्याचम्य शिष्टैरन्तर्वशे परमेछ्यौति विकिरनि । तदेवं . शालौनयायावरादिवृत्त्यन्तरमाश्रित्या १५. गाईस्यं धर्ममनुतिष्ठतौति विज्ञायते ॥२॥ अथाष्टका' माघौष्ठपदयोरपरपक्षे ऽष्टम्यामष्टका कुर्यात् मतम्यां नवम्यां त्रयोदश्यां वा ' सायं पूर्वधुः स्वाध्यायाचार- १ भूति अति ins. Ma. pofa missing in B. १ जुसोलि ins. A La. fifi: om A La. ५ पशि. B. मासिन. BLa. • These two words not given by Ma; UUTT La. ८ प्रोड. all exc. Ed.

·वैखानसाम्यस्त्रम्। [३] वतः शुचौनसगोपाबाबणानाहयामिपूज्य युग्मान्यवराविश्वे- देवाचं व्यवरानयुग्मान्पिवर्ष दयोरेकैकं वा निमनवेद- परेधुरपरा देशे एचावाधायौपासनाग्निं वैश्वदेवाधार हुवा स्थालौं संज्ञान विश्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टमिति स्थायां तण्डुला- निर्वाप्य मतिमं चरमपूपान्यपि पचेदगर्दक्षिणस्यां नान्दौ- । मुखवन्मण्डलान्युपलियास्वासनमित्यासनानि सदर्भतिले- वासनेवासयित्वा वस्त्राद्यैरलंकृत्य ब्राह्मणान्प्रत्यङ्मुखान्चिश्वे- देवानुदगन्तं पुष्पाथैः 'पिढनुदमुखाग्मगन्तं गन्धाद्यैः पूज- पति ' स्वधा नम इत्युक्का तेषां करे तिखोदकं दत्त्वा प्राप्नोतु भवानिति ब्रूयात् ' त्रों तथा प्राप्तवानौति प्रतिब्युरो होमं करिष्यामौत्यु कुरुष्वेति तैरनुज्ञातो ऽग्निं परिषिय विश्वे देवस्य विश्वे अद्य प्रजापते न त्वमुभूः स्वयंभूः सं ते पयामि सोम यास्त इति रौद्रं वाचं वैष्णवं व्यहत्यन्त १ मानौ A. • २ वैषदेवमाधार B. ३ प्रक्षाल्य Ma. ४ देवेभ्यो जुष्टं मिर्वपामौति Ed La My. ५ Thus A La and Prayoga ; निरूप्य B. ..सिष्यनिदर्भ नलेवासयित्वा Ma; लिप्यास्वासनमित्यासमामि सदर्भतिले. area. Vi My La and thus also Ed, which, however, puts into brackets the wordsस्वासनमित्यासनानि । ७ प्रति om. Ma Ed; it is added above the line in Vi. 5 YAT B. . After are La Vi My ins. To Wraifa, Ed. puts these words in braokets.

·[१३, ।] वैखानसारवासूत्रम् । . देवानां सपिण्डीकरणवत्पिणामप्याव्येन इत्या इयं कव्य- मित्यभिधार्य पवेनापूपमिश्रेण जुहोति ' गामुपाकृत्य पह- बन्धवसंजयोखिया वपामुद्धृत्य पकया नया वह वपामिति होम चामनन्ति ॥३॥ दक्षिणपधिमे ऽमेरेकोद्दिष्टवनिर्वापस्थानं तदक्षिणस्थामवटं चोपकल्योडून्यमानमिति दर्भेस्त्रिभिर्दक्षिणान्तं महदुलिखेत् गायत्या प्रोच्य स्थाने निहन्मि सर्वमिति दक्षिणापानयुग्मानु- दुम्बरपत्रदीस्तिलेरास्तातिर' पोषाय वेति सकूर्चाक्षतं पात्रमुदकेनापूर्य पितरो मे प्रसौदग्विति प्रणम्या म भाग- ३. विति पितॄनावाच दक्षिणाभिमुखो ऽभययत्या मा वाजस्थति पाचं प्रमाानिरिन्द्रेति चकं निर्वपति ' दर्भण तमध्धा विभब्ध माज्यं पिण्डान्कत्वा सव्योत्तरपाणिन्यामयमोदन इति पित्भ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो जातिवर्गभ्यः पिलपानीभ्यः पितामहपानीभ्यः प्रपितामहपौन्यो ज्ञातिवर्गपनीभ्यः पिठं ri निर्वपामौति निर्वपत्येवं मातः पित्रादिभ्यः पिण्डदानं केचिददग्यचनदन्नधावनदधिसमधुव्यञ्जनेचुंबदरौपचान्यर्प- येणाझायोपरि पुष्पतिलाचनदर्भाग्यसेदून वानीरिति परितः साव्योदक दत्त्वामूर्तीनामिति तत्पात्रोदकोनावटं पूर- १पि om B. १.संचनोस्वि. all exc. Bh. ३ युग्मान्युदुम्बर• Ma, • युग्मोदुम्बर• A La. ४ बदरफ. B. 'ति पिशाम्परितः बायो• A La; ति परितः प्रबायो• Ma; Bh. also . 8 ·वैखानसम्मत्रम् । [४ | 8, 1] . यति ' चशेषेणान्यचाचाचपूपोपदंशैः पूर्ववज्ञायणान्यथाप्ति भोजयेत्तेषु तप्तेषु पितरस्कृप्ता भवन्ति ' वाग्यताभुचानावृतः पैटकाः श्रावयेदुनिष्टं संशोध्य तवा विकिरदाचान्तेभ्यो मुखवास निवेद्य रजतं तिलं सुवर्ण वा दक्षिण पशुकांस्य- थानदासप्रायनामनादौनि परिच्छदाश्च यथाशकि ददात्यनमेषं तेभ्यो दर्शयित्वा यथोकं करणीयमाचमनोच्छिष्टशोधनो- त्यापनविसर्जनादन्यविश्वेदेवपूर्वमाचरेदन्यथा' रक्षांस्यपहरेयु- नमो वः पितरः इति पिढनभिवन्द्य पिण्डानुदास्येदस्तुर प्तिरा मा ‘वाजस्येति मुक्तवतस्तानमस्कृत्योत्तिष्ठतेत्युत्थाप्य परेत पितर इति प्रवासयति ' पित्भुतं पिजीर्णमित्यन्त- १. होमान्ते ऽग्निमालये प्रतिष्ठाप्य पञ्च महायज्ञाकरोति दरिद्रो ममेयमष्टकेति कक्षममिना दाहयेच्छ्रोत्रियाय पानीयं वा दद्यादिति विज्ञायते ॥४॥ अथातो ऽमावास्थायां पिण्डपित्यज्ञं यजेत ' पूर्व जन्यपां मेधमिति समूखं बहिराहत्य सचदेवाच्छिद्य महदाच्छिन्न- १॥ बर्हिषः समाहरत्युपोग्य श्वो भूते ऽपराक्षे ऽग्निं प्रणम्य प्राचौना- वौत्यध्वर्युदक्षिणाग्नेर्दक्षिणपश्चिमस्यां चरस्थायाज्यसागैसुक्- १ पितरः सुप्ता La Vi My. ९ पूर्वमा० La Vi My Bh; •पूर्वकमा० Ma; Ed. omits this word.- भाचरति instead of पाचरेत् A La. १ जयापयेत् instead of उदासयेत् Ma alone. Atter जौरमिति Ed ins. उपजुका उला; La Vi read पजुकान- जोमान्ने ; My ins.उपजुड़ा। A ·[.।५।] वैखानसमासूत्रम् । सुवेश्चमेक्षणेडापावरफ्यशूर्पोलखलमुसलादिपाचाण्येकैकशः प्रयु- बौत 'अपहता पसरा इति वेदिं परिसन्यायात पितर इति दक्षिणाग्निं. सकदाच्छिमबर्हिषा परिस्तुणाति' पिढयो जुष्टं निर्वपामौति स्थालौं सपवित्रां प्रीषिभिरापूर्य तेनैवाभि- ' मृथ्य तथैव नाळू निरुप्याभिशेदवाहार्यस्य दक्षिणस्या पश्चिमस्या वोत्तरपशिमग्रौवं कृष्णाजिनमासौर्योर्ध्वमुलखा संस्थाप्य बोहोन्प्रक्षिप्य पत्न्यवधानं कृत्वा विवेचनवर्ज परावापं मकृत्करोत्यध्वर्युः स्याल्या तण्डुलानद्भिः महत्परिणाव्यान्याहार्य जोवतण्डुलमखिन्नं चलं अपयेदृक्षिणतः स्थानों मेक्षणं नर दर्भवासाद्यानुत्यूतमर्पिमा पक्वमभिधार्य गुन्धन्नां पितर इति वेद्यां परितः कूर्चनापः सावयेत्मोपवौतौ दक्षिणामा- विभान्हुवा भेक्षणेन चामभिधार्यावदायागये कव्यवाहनाय खधा नमः खाहा मोमाय पिढमते स्वधा नमः स्वाहा यमाय चाङ्गिरस्पतये स्वधा नमः स्वाहेति जुहोति ' तदनः १५ मधूममेकमुल्मुकमुद्धृत्यापयत्वसरा' इति पश्चिमतो वेद्या संन्यस्य निर्धमं तं विसृजेत् ' ॥५॥ . १ .मेक्षपदापाब. Ma, मेक्ष रोपाव. Bh. १ .याहार्यदक्षः A La. एपसिमस्यां वा om. A La. • La and A (but of these Ed in brackets) ins. मुसलं च। परि om. B. च in Vi and My only. . रखमुलम् La Ed, एबमुमुवम् B, एखामुखाम् Vi My ·. वैखानसम्धसत्रम्। [81,41] यजमानः प्राचौनावौती दक्षिणपूर्व स्फ्येनेवोलेखनं हत्या तचाङ्गिः प्रोक्ष्य स्फ्यं निधाय तस्मिोदकाना इत्युदकेन सर्पयित्वा पथिमे मकदाच्छिन्नबर्हिषि पितृपितामहाप्रपिता- महानपर्यावाचौनपाणिरेतत्ते ततासौ ये च बामन्विति प्रत्येकं दक्षिणान्तान्पिण्डान्दद्यादाङच्च पितरमावाङच्च पिता- महामावाक्ष्य प्रपितामहासावित्यभ्यञ्जनमैतानि वः पितर इति कशिपूपबर्हणवासोऽञ्जनं चार्पयेत्पूर्ववदूर्ज वहन्तौरिति पिण्डं परिषिच विरुदकाजलिं दत्त्वा तथैव पिढनभिवन्ध प्रवासयति' प्रजापते"न त्वदिति गाईपत्यं गत्वा यदन्तरिक्ष- मित्युपतिष्ठेतानाहितामिश्चैवमौपासनानौ' चर्स अपयित्वा १० जुङयादौपासनस्य संस्काराभावाद्यदन्तरिक्षमिति मन्त्रेण गाईपत्यशब्दं विनवोपस्थानं कुर्यादपां लौषधीनामिति मध्यम पिण्डं दत्त्वाधत्त पितर इति पनौं प्राशयेदेषा पुमांम जनयति' द्विपिता द्यजमानस्तथैव पिण्डं दत्त्वा यन्मे मातेत्येकस्मिपिण्डे तौ दावपि ध्यावाच पितरो यथाभाग- १५ मिति प्रणमद्ये समाना इति मकदाच्छिन्नमनौ हुला पाचाणि इन्दमाहरतीति विज्ञायते ॥६॥ अथ श्राद्धं' मासि मास्थपरपचे ऽन्यतमे ऽहन्यजगाई आधणनिमन्त्रणादि सर्वमष्टकावत्याज्यचरू हुत्वानं पिण्डा This passage is difficult to restore. I have accepted the reading of Ma. The text of the mantra in the Samhită seems also utterly corrupt. puf instead of .fy: Vi My.

·[1] वैखानसामसूत्रम्। । । पाचे समवदाय ब्राह्मणभोजयित्वा नमो वः पितरो राति पिठ प्रथमं पिटभ्यो नमो वः पितरः मोम्यास प्रति दितीय- हतीयौ पितामहप्रपितामहाभ्यां ' पिटभ्यस्तत्पनीभ्यः पिडा नर्पयतीति विशेष: ' पितरि जीवति पिण्डा न निर्वाप्यास्त- । मेवाबादिमा यथेष्टं तर्पयेद्यस्मिन्दिने ज्ञातिर्मतस्तस्मिन्मासि मामि प्रेतायैकं पिण्डं निरुप्यकं भोजयेदा संवत्मरामासि- श्राहमष्टकां च न कुर्यादा मपिण्डौकरणदित्य के ''पिलपूजा प्रेतपूजा भवेत्यिहनोत चोहिग्य पूजनं मर्व श्राद्धं भवतीति पिडपित्यनः कर्त्तव्य एवेति विज्ञायते.' ॥७॥ अथ चैत्रौ' चैव्यां पौर्णमास्यां ग्रहं शोधयित्वाहत्य दम्पती नववस्त्रोत्तरौयपुष्याद्यैरसंकुर्यातामाधारे कते देवताभ्यः स्थास्यां चरुं अपयित्याज्येन ग्रोमो हेमन्त ऊर्ण मे पूर्यतां श्रिये जातो वैष्णवं च इत्वा माज्येन चरुणा मधुर खाहा माधवश्व खाड़ा एकच स्वाहा विश्व स्वाहा नभव ( स्वाहा नभस्यश्य स्वाहेषश्च स्वाहोर्जच खासा महल स्वाहा महस्वस साहा तपश्च खाहा तपस्यश्च खाहर्तुभ्यः स्वाहत- देवताभ्यः स्वाहौषधीभ्यः खाऔषधीशाय स्वाहा श्रियै स्वाहा श्रीपतये वाहा विष्णवे स्वाहेति जुहोत्यपरेणाग्निं देवों श्रियं देवं श्रीपतिं च प्रामुखमभ्यर्थ हविनिवेदयति' १ पिडोन निर्वायत• Vi My alone. Thus Ma; twelfow La Ed; jaragfew Vi; jwigfew'My. १ पूनां Ma Ed, but both copies of the Samhita पूर्यतां ।

·वैखानसारसूत्रम् । बैखालाप्रवाश्चम [81 ८-१०.] चव्याणि पकान्यनानि बाह्मणानबसूकोन भोजयित्वा मपिण्डेयुको मुनौत '॥८ अथाश्वयुजौ' पाश्चयुज्यां पौर्णमास्यां गोष्ठे ऽग्निं समा- धावाधार जुहुयादग्नेः प्रांच्या भवं देवमावायाम्यर्च लणनि संभृत्य गाः स्थापयति' भवायेति स्थायां निर्वायत्रपणं . कृत्वानौ परिषेक कुर्यात् ' भवाय पर्वावेशानाय पशुपतय उग्राय कद्राय भौमाय महादेवाय स्वाहेति रुद्रमन्यं व्यम्बक- मित्याज्यहोमान्ते मेक्षणोम चरमवदायाभिघार्यावदानं संग्रह पूर्ववज्जुहुयार्दपचैर्देवर चरं निवेद्याज्यशेषेण हणान्यभ्युक्ष्य गोभ्यः प्रदाय प्रदक्षिणनमस्कारौ करोतौति विज्ञायते पहा. अथानौ नित्यहोमान्ते विष्णोनित्यार्चा सर्वदेवार्चना भवति' अग्नि देवानामवमो विष्णुः परमस्तदन्तरेण सर्वा पन्या देवता इति ब्राह्मणं' तस्माहे परमं विष्णुं प्रतिष्ठाय सायंप्रातोमान्ने ऽयति ' षडङ्गुलादहीनं तद्रूपं कल्पयित्वा पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षचे प्रतिष्ठां कुर्वानस्मात्पूर्व हतौथे ऽहन्यौपा- १॥ मनानिकुण्डं कृत्वा पूर्ववत्प्रोक्षणोलेखनादि कर्म कुर्याद्वितीयस्यां बेचा षट्विंगदलप्रमाणैर्दर्भः कूर्चन वा परिस्तोर्च परिधी- नू समिधौ निधायोर्ध्ववेद्यां यथादिशमिन्द्रादिदिग्देवा- दक्षिणे ब्रह्माणमुत्तरे सोमं च पुष्पाचैरभ्यर्थ तथैवाधारं १रियाणि B. २ अपणो B. . Thus B, and the Prayoga also points to a plural; •पचे देवं A La. ४ नित्याना.

·[1१०,९९] बैखानसामसूत्रम् । ६३ । जुहोति ' दङ्ग्यः स्वाहा हनूभ्यावाहेत्यङ्ग होममनोदेवादीच इवा पुरुषसूक जपन्सवर्णनाच्यन्मेषणं करोति ' नद्यां तटाके जलपूर्णपाचे वा.चे ते शताव्र्वस्वाणि कुशांचास्तौर्य विष्णु, सूतन देवं प्राधिरः शाययित्वाधिवासयति' द्वितीयादवले बाबा राची पूर्ववदाधारं इत्याष्टौ कलशानाहत्य पञ्चगव्य- तदधिौराक्षतोदकफलोदककुशोदकरबोदकैः परथित्वा देवमभ्यर्थ वमोः पवित्रमन पायाहौषे त्योणे त्वां शं नो देवौचत्वारि टङ्गा' मोमो धेनुं चत्वारि वागिदं विष्णुरिति कलशैः वापयित्वापोहिरण्यपवमानैर्गन्धतोयैव खापयत्य मे- १. रुत्तरस्यां प्रौहिभिर्वेदिं कृत्वा विष्टर न्यस्य वस्वाधास्तौर्य देवमारोप्य वस्वाधेरलंकृत्यायति ' पुण्याहं कृत्वा स्वस्तिसूक्तेन तामभिमृश्य स्खलिदा विशस्पतिरिति प्रतिसरां बद्धा पूर्ववहेवं शाययोत ॥१॥ कालविहीनं कुम्भमुत्पूतैराधावैरापूर्व देवस्य पार्श्व निधाय i प्रणवेनाभिम्मथ्य कूक्षतसवर्णरत्नानि प्रक्षिपेखिकलं देवं पदवे तथाधाबे सकाभं रकास्यनेत्रपाणिपादं श्रीवत्मा चतुर्भुजं पौताम्बरधरं शङ्खचक्रधरं सौम्यं सकलं यावा २ १ वैते शता. Ma La Ed; वा रते भता. Vi My , रवे शता also Bh. ; acc. Ac. to the Samhitā the mantra begins à a to, cp. IV. 14. p Thus Vi La Ed and printed text of the Samhitā ; T: Ma My and Grantha copy of the Samhitā. { Thus A La; विहरे वखाणातीय Ma; संन्यस्य Bh. ४ दयालदाधावे A La.

·६७ वैखानसारसत्रम्। [७ । ११, १२। १ . प्रणमेदग्निं परिषिच्च औचं प्रशंस्य दक्षिणप्रणिध्यामों भर पुरुषमों भुवः पुरुषमो५ संवः पुरुषमों भूर्भुवः सव: पुरुष नारायणं विष्णुं पुरुष सत्यमच्युतमनिरुद्धं श्रियं महौमिति नावावाह्य निर्वापं कृत्वाज्येन विष्णुसूतपुरुषसूकाभ्यामतो- देवादौञ्छिये जातो मेदिनी देवौति चतुरावर्त्य हुत्वा नावा । साच्य बरं जुड़यात्प्रभाते खात्वा प्रणवेन देवमुत्थाप्य शकुनसूकै अपमह कुम्भेन देवमानौय टहे वायव्यां देवायतने ऽग्निशालायां वार्चापोठे रत्नं सुवर्ण का संन्यस्य विष्णुमूक- पुरुषसूक्ताभ्यां विष्णु प्रतिष्ठापयामौति प्रतिष्ठाप्य बिम्बस्थ मूर्ध्नि नाभौ पादे च सुवर्भुव रिति पदये प्रणवं विन्यस्येदं । विष्णुरिति देवं थायग्कुम्भस्थमाधावं शक्कियुतं' कूर्चनादाय बिम्बम्य मूर्षि विष्णुमावाहयामौति संसाव्यावाहनं करोति विधिनैवाराध्य इविनिवेदयति ' ॥ ११ ॥ अथ नित्यार्चनमतो देवा इति देवं प्रणम्य निर्मात्य- मपोझोत्पूतैराधावाहत्या वेदिं परिमृज्य पूर्ववद्देवं यात्वा ।। प्र तद्विष्णुरिति कुशपुष्पदर्भान्यतमेनासन कल्पयित्वा चौणि पदेति पाद्यं शं नो देवीरित्याचमनं दद्यादिषे वोर्जे वेति खापयित्वा विष्णोर्नु कमिति वस्त्राभरणैरखंकरोति ' पूर्ववत् १ A La om. P After a Ma La ins. ग्रामेण । Thus Vi My; afagri La Ed; xfii Ma; kwarga Bh. ४ B पोध instead of पोछ। ५ Thus A कमपुण्याद्यन्यत• Ma. .

·[७ ॥ १२, १३ ।] वैखानसराचसूत्रम् । ६५ वत्याचाचमनं दत्त्वा तद्विष्णोः परमं पदमिति पुष्यं नाडिमास इति गन्धं परौ मात्रयेति धूपं विष्णोः कर्माणौति दौपं चिव इत्यर्थ दत्त्वा पुनराचमनं ददाति ' तदस्य प्रियमिति हविर्निवेदयेदिदं विष्णुरिति पानीयं तथाचमनं विचक्रमे पृथिवौमिति मुखवासं च दत्त्वा द्वादशाष्टाक्षराभ्यां पुष्पाणि ददाति ' तं यजपुरुषं ध्यायन्पुरुषसूकेन मंसूय प्रणाम कुर्याद्यशेषु विहीनं तत्संपूर्ण भवतीति श्रुतिदिजातिरतन्द्रितो नित्यं रहे देवायतने वा भाषा भगवन नारायणमयेन- विष्णोः परमं पदं गच्छतौति विज्ञायते ॥१३॥ अथ ग्रहशान्तिं व्याख्यास्यामो' ग्रहायता लोकयात्रा तस्मादात्मविरुद्ध प्राप्ने यहासम्यक् पूजयत्यादित्यचन्द्रो ऽङ्गारको बुधो वृहस्पतिः शुक्रः शनैश्वरो राड: केतुशेत्येते नव ग्रहा रकासितातिरकण्यामपौतमितासितकष्णधूम्रवर्णाः प्पतिगृहहरौद्रशचौप्रजापतिशेषयमाधिदैवत्याः ' मध्याय- १५. दक्षिणेशान्योत्तरपूर्वपश्चिमतवायव्याश्रितास्तमाकुद्धे देशे मनोरमे गोमयेनोपखिने खे खे स्थाने 'शालिग्रौहिभिः सिकताभिर्वा चतुरनं वृत्तं तुष्याकारं त्रिकोणमष्टाश्रमर्ध- चन्द्राकारं वज्राकारं दण्डातिर धमाकनौतिर क्रमेण पौठान्युपकल्य तेषु कूर्च निधाय तदक्षिणपार्श्वे तदधि- १ .शेषयमा पधि. Ma. १ अर्धचन्द्रं My La Ed. निर्धमा० Ma, तिं धमाकतिमिति La. ४ पपलिय B. 9 ·वैखानसारखाचम् । [४।१३, १०।] ५. C देवतामुहिश्य पौगंन्युपकल्यावनौयाचाहार्यगाईपत्यावमध्य- मभ्याक्रमणोपकल्यानौमाधयित्वायत्करवीरगञ्ज पुष्योत्पण- भन्द्यावर्तचम्पकमलिकाभितगिरिकर्णिकाकल्हारतापिञ्चपुष्यै- स्तवर्णवर्णैः पुष्पेर्गन्धैः पूर्ववदभ्यर्थ शुद्धोदनपायमगुडो- दनदथ्योदनगौडिकपित्रोदनकमरमाषोदमकणेदनानि क्रमेण निवेदयेत् ॥१३॥ तदधिपस्तिदहणाभ्याधारं इत्वापखाशखदिरापा- मार्गाश्वत्थोदुम्बरशमौदूर्वांकुशान्यथा क्रमेण सत्येन मोमो धेनुमग्रिोडुष्यस्व हस्पते प्रति यछुकं ते अन्य; नो देवीः कथा नश्चित्रा केतुं कृण्वन्चिति क्रमेणाटतं सप्तविंशतिकं । वा त्रिमधुराकाभिः समिद्भिश्चरुणाज्येन च जुडयादाहवनौये शशिशुकयोरवाहार्य ऽङ्गारकराहोर्गार्हपत्ये ऽमितकवोरावमध्ये गुरुबुधयोः मन्ये मवितरित्यनि दूतं ये तेरे शतं सुब्रह्मण्य इदं विष्णुरिन्द्रं प्रणवन्तं गन्धद्यारां ब्रह्म जजानं शं नो निधत्तां यमो दाधारेत्यधिदेवेश्व प्राज्येन तत्तत्स्थाने जुडयादिष्णो- ॥ र्नुकादौन २ मिन्दाइत्याश्रावितादौतुत्वा पायसवमरगौद्याः पूर्वोक्तचाभिर्वाह्मणभोजयित्वा राधेनुमादित्याय सोमाय ताबमङ्गारकाय हिरणं बुधाय शक्कं वामो सहस्पतये इयं एकाय कृष्णां मां प्रखराय राहोछागं वेतोरायम- १ सदषिदेव मु. Vi My, मदधिदैवतम• La Ed. :p So here all the Mss., as against p. 63, 1. 3 • Instead of •कादौन Ma कादि।

·[.१४।] वैखाणकामासूधम् । . दमित्यात्मविद्वानां तदई दद्यात्मवेषामलाभे सुवर्ण जन्मकर्मांघातिकमामुदाथिकवैनाशिकर्षसंस्थेषु क्रियाकाख- विरुद्धेषु ग्रहेम्वेतभचारभेतै तेन नवग्रहजा दुःखा थाधवः अन्यथा महत्तरो दोषो भवति ' हपजां पुरस्वत्य सर्वकर्म समारभेदिति विज्ञायते ' ॥ १४ ॥ शामिन थान्ति चतुर्थः प्रश्नः ममाप्तः ॥ १ Thus B: तदर्शमर A, La २ Mains. बा।

·वैखानसारणसूत्रम् । [५।१। अथाहिताः पन्या ग्यस्य स्त्रिया ब्रह्मचारिणी ऽनारोपितकार्यस्य च दहनविधि व्याख्यास्यामो ' यथोकरले- 'धार्षिकैररिष्टैरायुरात्मौयं परोक्ष्य हतीये पञ्चमे नवमे वाकि मुमूर्षुर्वान्धवान्पञ्चविधामाय पूर्व प्रियं भाषित्वैहिक संभोगर पारलौकिक चात्मनो' विभजेदुपस्थिते ऽहनि शुचौ प्रदेशे । मिकतातले दर्भान्प्रागवानास्तृष्णाति' दक्षिणायानित्येके तनामौत शयौन वा दक्षिणशौर्षमस्याध्वर्युः शं नो मित्र इति मान्तिमात्मनः कृत्वायुषः प्राणमिति मुमूर्दक्षिणे कर्णे जपेत्संज्ञानमिति वामे च ' प्राप्ते प्रयाणकाले लमहो मामाः षडुत्तरायणमनिर्कोतिरनेन पथा ब्रह्मपदमपुनरावृत्त्याभ्येति १० धूम्रः कृष्णो राचिर्मामाः षड् दक्षिणायनं चान्द्रमसमेतज्ज्योतिः प्राप्य निवर्तत इति गतौ चोभे विज्ञाय शान्ति ज्योतिमतौं अपतौन्द्रियाणैन्द्रियार्थेषु निरुध्य क्रमेण घण्टावमानिके" १ च in B and La only. २ वा. B; था. A La. ३ .हिकसंभोगं Mss. exc. Vi. ४ चात्मने Vi My Ia. Thus Ma La Vi My; fuerafgreira Ed and to this reading points Bh also. $ paaf: in Vi My La, not in Ed Ma; supported by the Bh. ७ दक्षिणकर्षे Ed Vi. ८ Thus La : अपुनराष्त्यव्येति Ed; चपुनरावयाभ्येति Ma; पुनराष्टत्या. Vi; gachurata My. धूमः La Vi My; the Bh. , धूमो धूधवर्णः points to धूचः । ::. प्राप्यते Vi My. ११ वसा Vi.

·[१] वैखानसम्बसूत्रम् । ४ पदपये निविष्टे' नानाविधे स्वयंज्योतिषि ब्रह्मादितौथे तो ऽसौ मो ऽहमित्यात्मोपासनक्रमेण वा ममादधीत' यमा- प्रयाणकाले यं. ध्यायति तन्मय एव भवत्यात्मेति प्रयवादिन्ने वदन्ति ' तदेवं देवकते' प्रतिसंहारे गन्धात्मकं भूमणमापः . प्रथमं ग्रमनि' तदास्य भ्रमतीव शरीरं व्यावतिष्ठतti गुणोद्रेकादिन्धितो ऽनिः प्रविश्य प्राणायननमर्माणि दारय- साडौमुखेभ्यो रमं दहति तदा दशमानमिव शरीरं मन्यते तत: कौलालं शुष्वति ' मुकबन्धे 'नेमणि पिनेन महानो पतिते म चाग्निरर्थाभावाच्छाम्यति ' घायुस्तियगर्ध्वमधचत्र १. जरौरं व्यालोलयति ' तस्मान्मुह्यति तदा स्खैः स्वैः कर्मभि- रुन्मुकाः पञ्च वायवो विस्जक्यात्मनः स्थितिमभिनिष्का- मतचोच्छ्राम ब्रह्ममुक्काहतेरिव मन्द मन्दमूभाणमुदावहति तदा वेगनोत्थाय वायुमूर्तिभ्रमनिवास्य कण्ठे खुरुखुराय- १ यो Ed only. २ अात्मौपा. Ma Bh:lly ३ प्रायण. Ed. ४ देव.AL. y Rearling uncertain. I have accepted the reading presented hy Ed; troficar, Ma: grofamai Vi; grafata the Bh, explaining विशेषणावलम्बे (pointing to यवनि०); व्यापनियतामां La ; My is incomplete. एवं instead of एव B. ७ मुक्काः instead of उम्म• B. 5 Thus tentatively emended : areáfra Na Ed; 5198 मुतवाहते. My, Vi corrupt ; बासमूहिरिव La : Bh presents मुका। Veom. La A.

·वैखानसारचसूत्रम् । [५ । १.२] माणे' विश्वमेव विहरञ्चलकावत्पदात्पदान्तर विन्द - कामति ' धर्माधर्मावर्ध्वभावो ऽधोभावश्च जानाशाने सुख- दुःखे पेश्वरवशात्तेन सह प्रतिष्ठेयाताम् ॥१॥ अथ वै विगतानिखचेष्टं देहं मृतकमाज्ञाय गेहाइक्षिः एचौ देशे चित्तिःस्नुगादिना चापयित्वाज्याभिषेचनं ग्राम्या- शंकरणं बर्हिषा पादकरयोरङ्गुष्ठौ बध्नौयाद्यस्याभोक्ता शकल' इत्यहतेन वाममा पादतोदशान्तमाछादयति' तथैव शयन- मन्युक्ष्य गाङ्गेचेति" शाययोत' नैतदन्ये स्पान नैतदन्ये म्पयनाहिताम्था- दौनां सर्वोषधिपकनोदकुम्भन१९ मामाने बानालंकारौ स्थाता- मिति विशेष उखास्वप्नौनादाय यज्ञभाण्डानि नवानि .. मृत्मयानि१९ घटशरावादौन्यौदम्बराणि ममित्परिधिशाखा- पचाप्यत्तरबहिहिरण्याकलतिताक्षतदधिमधुचौराज्यादौनि ४ १ Thus El Ms. Liu Bh; खुरखुरा. Ma Vi. २ जन्नुकवत् Ala. ३ अर्श्वभागाधोभागौ च El only. ४ सहात्मना B. ५ अथो A La" ई मृतकं instead of म Vi My La. $ These two worils om. Vi My; only Vi has a trace of them : मतमागेयगे शुचौ। चाय om A La; •भिषेकं Ed only. रगडे B. १०.fantra. uncertain ; यस्याभत्ता शकन्न La Vi Ms. ११ गाजय इति Vi Ms Bh. १२ प्रयक्तनो instead of प्रमो B. १६.मम. all exc. Ed. ?! A and la urufe instead of af ·[५। २ । वैखानसम्रासूत्रम्। ७१ संभृत्योत्तरस्यां पूर्वतस्तस्मान्यस्यतिर बाबाध्वर्यु: पिरमेध- विधिनाग्निहोत्रणं यथाखमयौ दक्षिणाभिमुखः प्राचौनाबौती परिस्तौर्य पतिलेनाक्षतेन वैश्वदेवं हत्वा एहदेवताभ्यो बलि हरेत् "शवस्य भारकाः मपिण्डाः पञ्चमंबन्धिवर्गार वा तदन्ये ममानौ द्वौ चत्वारो वा खाता दर्भरजसंवौता दर्भाम्बरधराः म्युः' पुत्रात्यष्टिकायोगेनानौनमंकरं खोयुः कुम्भं च' पनौतराण्यन्ये ऽनुनयन्नि पश्चादुनारेण मेरोरह इति मृतकमुद्धृत्य बघाप्रवेषां सहाबिर्गमय हरेयुग्रीमान्ने पालाच्या शम्या वा शांखयाप्रदक्षिणमपेत वौतेवि चिौधौमित्ररपक्रम दक्षिणान्तं मार्जयित्वादोभिरद्भिरिति दक्षिणस्यां तामुत्सृजति तत्र तिलाचतोदकैः प्रोक्ष्य मेरोरंह रति दक्षिणशौर्ष- मवतारयेयुस्त्तरवायुद्धारावतारयोरेवमेतेन कुर्वोरंस्तथै- वाग्वादिसंभाराविधाय तस्मादायव्यां दक्षिणायेषु दर्भेषु चिगुणेश्वराणि चौणि, मृत्पिण्डान्यवान्यन्तं न्यस्य हव्येन विष्णु १ पूर्ववत् B instead of पूर्वतः । २सानो A, खानोध. La. ३ Thus La Vi My Bh; पक्षबन्धुवर्गा Ma Ed. ४ .त्रियहि B. ५ चom. B. ( मयन्ति Ma Vi My, भयान्ति La. Thus Ed Vi; og Me Ma Bh My La. चि. om. B. er var instead of war B.-ptor instead of Pak Ed.

·वैखानसम्बसूत्रम् । [५।२,३।। . ब्रह्माणं, तिलाक्षतोदकैदक्षिणभिमुखो ऽन्यथति' तथाप- मयं कव्येन रुद्रं पूजयेत्"प्राधानक्रमेण प्रवाभिमुखः खे खेर ग्यौ जुड्यात् धाचे ऽर्यम्णे गाय मित्राय वरुणय खष्ट्र इद्राय पूष्णे भगाय विवखते' पर्जन्याय विष्णावे स्वाहा याचतौब्रह्मणे स्वाहा व्याहतो रुद्रेभ्यो ऽपसव्यं होमो मृगव्याधाय शर्वाय भवाय पिनाकिने भवनायेश्वराय स्थाणवे कपालिने निम्रतये ऽजायैकपदे ऽहये बुनियाय खाइति व्याहतौः ॥२॥ पूर्ववत्पूजन मृत्पिण्डानां' मृतकस्य चेलोपमार्जनः मिग्वातं वाताम्ते वान्विति चिः कृत्वा तथा सशानेक्षणमुंइत्यानु यज्ञ- १. भाण्डं नयति ' मृत्पिण्डं वैष्णवं तेषाम क्षिपति ' ब्राह्म तचैव पिदधाति रौद्रमादाय गच्छेचितोद्देश वनं नदौतौर शिलोच्चयं वा प्रत्यग्दक्षिणतच प्रवणं ग्लाति' भिन्नच्छित्र- मलबल्यौककेशकंपालास्थितषाङ्गारोषरेरिणपाषाणवृक्षमूलोहे- शान्वर्जयेत्तत्र' चिताप्रमाणं कायमात्रायाम तदर्धविस्तारं ।। १ अभ्यर्थे La Vi My. २ सयः Vi My. ३ खे once B. ४ Instead of विवखते Ma and printed text of Samhiti दिवस्यमये। Here and below we find alat: or ofar: or .fi or ont ! Thus Ma: save and sferava the others. भनयति Ma. निक्षिपति Ma. रचितोपदेशं B. • मूलदेशन B. .

·[५१३] वैखानसरह्यसूत्रम्। ग्टहीत्वा पूर्ववच्छाखया महिरण्यया वा प्रमायोत्सर्जन- मन्युक्षणं च तास वौधौवपसातः' मर्पत प्रेता दतिर तिलो नव वा. कर्षदक्षिणापवर्गाः स्फ्येन परशुना वा, भागावगाढविस्तारं मध्यपूर्वापरतश्च खनति' तिलतण्डुलाना- ५ मपसव्यं मुष्टिभिर्यमाय दहनपतचे पिलभ्यः खधा नम इति तास्तथा पूरयित्वा शेषान्मर्वतो विकीर्य' मध्ये मृत्पिण्डेन सह हिरण्यशकलमवदधाति' दक्षिणाग्रेर्दभैस्तत्प्रमाणैराम्तीर्थ गईं तविस्तारोच्छ्रयं दक्षिणापाण्येधांसि चिनोति' कुरु मध्विति माझं कृष्णाजिनमधोलोमर दक्षिणग्रीवं • यद्याहिताग्नि- रास्तृणाति' चितापूर्व मृतकं तथा निधायाग्नौंच सर्वानथ दक्षिणामुखः प्राचौनावौती परिस्तौर्य यथास्वमग्नौ जुहोत्य- गये सोमायेन्द्राय यमाय वरुणाय कुबेराय पृथिव्या श्रय- स्तेजसे वायव आकाशायाहङ्काराय बुद्धय इन्द्रियेभ्यः पुरुषाय मूर्याय जौवाय मनसे पञ्चभूताधिपतये परमपुरुषाय १४ सुचताय धर्माय ध्रुवाय वृषाय वाहेति व्याहतौः' शिवं यात्विनि मृतकं प्रोक्ष्य चितायां तिखानवकौर्य तत उद्ध- व्यावतारयेयुः ' सप्तसु प्राणमार्गव्यवाचीनपाणिहिरण्य शकलानि १ चपसर्पत य इति Ma in sec. with the printed text of Samhith; अपसर्प मर्पत प्रेता इति A and La, more in acc. with the grantha ms. of S., which reads आपसात (६) सर्पत etc. -चौथौष La only:. २ विकौर्य Ma Bh My La; वकौर्य Ed Vi. ३ लोमं Bh Vi. 10 ·वैखानसमासूत्रम् । ७४ [५ । ३, ४ । मप्त मधुनाकान्या वो बहेतिर प्रत्यस्यत्याव्य प्रत्यस्यत्याच्याकामौत्येक अलाभेरै मताज्यबिन्द निति विज्ञायते ॥ ३ ॥ तिलतण्डुलदधिमधुराणां यथालाभमिश्रमास्ये क्षिपे- दास्यं दर्भण स्पृशन्चितु हेचिं जपति' पृथिवी होता चौरध्वर्य रुद्रो ऽग्रौदृहस्पतिरुपकक्रेति चत्वार्यामौदन्नानि । चतुहेचिं' तथा नासिकापुटयोर्दशहोत्रं' चित्तिः स्नुक् चित्तमाज्यं वाग्वेदिराधौतं बर्हिः केतो ऽग्निर्विज्ञातमग्नि- वाक्पतिहेता मन उपक्का प्राणो हकि सामाध्वर्युरित्येतानि दशामौदन्तानि टहोचं ' तथाक्ष्णोः षड्डोतारं ' सूर्य ते चचुर्वातं प्राणो द्यां पृष्ठमन्तरिक्षमात्माङ्गैर्यजं पृथिवौं शरौरै- १० रित्येतानि षडामोदन्नानि षट्टोतारं' तथा कर्णयोः पञ्च- होतारमंग्निहोताश्विनाश्वर्य त्वष्टानौन्मित्र उपवक्रेति पञ्चा- स्तामामौदन्तानि पञ्चहोतार'' तथा कौकमासु सप्तहोतारं' महाहविता • मत्यहविरध्वर्युरच्युतपाजा अनौदच्युतमना उपवकानाव्यवाप्रतिष्यश्च यजस्थाभिगरावयाम्य उगातेति ॥ मप्तास्तामामौटतानि मप्तहोच' जघनेन दक्षिणायेषु दर्भेषु १ Reading of pratiku uncertain .कान्या चो बहेति Ma Ed Vi La and printed Samhita-text; कान्यावनि My; था न वह grantha ms.. of Samhit पापो वह Bh. ; cp. VII. 2. २ प्रत्यस्य instead of प्रत्यस्यति B La. ३ तस्य ins. A La. बिन्दव रति Ma. ५ पक्षहोBLa.

·[५18] वैखानसरह्यसूत्रम् । ७५ यज्ञपाचाणि प्रयुनत्यत्तरेण प्रोक्षण संस्कृत्य मृत्याचे दार- चिता' प्रोच्याथ दर्शपूर्णमामवष्णौमाज्यानि शनि जुकां एतमुपति दधि ध्रुवायां मधु चौरमग्निहोत्रहवल्यामपि. वाज्यमेव मर्वास' यान्यासचनवन्ति पाचाणि तानि संपू. रयत्ययुध्येतराणि पात्राण्यचावचिनोति'' तथान पाया- शैति जुहा घतदानमिषे वोर्जे त्वेत्युपमृता दधि देय- मग्निमौड इति ध्रुवया मधु शं न इत्यग्निहोत्रहवल्या चौर तानि तिलावतादौनि तथापोह्य दर्शपूर्णमासानु- योज्यान्यमा उपाहरति ' अमे मृतादिनि स्फा जुह दक्षिणे हस्ते निदध्याद्राजमनौत्युपस्टत मध्ये' विश्वं दिधुचरिति 'ध्रुवामुरसि' तत्रैवानिमश्वत्यादित्यरणिमयायं इत्यग्निहोत्रावणौमास्ये २ ' स्यातामित्याज्यस्वौर नामिका- या लोका . १ Thus all the Mss ; Ed only मतं; मतशवपाचं Bh. read मतं पात्र, ep. Hir. pi. su. p. 36, 1. 15. २ चाथ प्रोक्ष्य A La; Ma om. अथ, Bh. ins. it after प्राक्ष्य and cp. Hir. I. c. १ न्युयतेतराणि Ma. Thus Ma My; y al femifa Vi; waifa. Ed La; अवचिनोति Bh. ५ बथान Ma only. ६ .पति Vi My. ७ .वायां and .पवण्यां Vi My. ८ Ed La My ins. ददानि, Vi दधाति । Thus A and La ; À EAT6 Ma; TO Bh. १. राजमनित्य • Ma. ११ दिधुक्ष. Vi My; दिषा: Ed; दधिधु. Ma ; दिदिक्षुमिनि Bh, दिधिक्षरिति La. १२ Original text uncertain. Thus Ma and probably Bh: बौमास्थमा, A; पौमाखाना• La. .

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [५,४।] पुणैर्वारुणविव्याज्यस्थाली' कठे' कराविति प्राभित्र भित्त्वा वा कर्णयोमुंडराराण इत्युलखलमुसलौ हन्वोहार्य- मिति ग्रावाणकौ दत्सु यदि ते स्थाता' षडष्टकमिति कपालानि शिरःस्थाने ललाट एककपालं' विष्णो रराट- मिति प्रोच्य पिष्टसंयमनौमुदरे' परशुमुदिते मेति छित्त्वा चैक शूर्प पार्श्वयोरस्थति मांनाय्यकुम्भ वक्षणे यदि मनवेत्सत्यवतेति दृषदपले अण्डयो: ' सत्यं बहिज्योतिषे- त्यग्निहोत्रस्थालोमन्वाहार्यपचनं च पृष्ठयोरिन्द्रमे नेत्यपाव- हरणों पादयोनौषिणां' मलदेति वेद कुर्च चूडि- कायां' चन्द्रमा प्रमवेतौडापात्रं शिरःस्थाने ' तत्रैव तथो- १. पमादनिकमेव यथास्थानमर्पयित्वावशिष्टानि प्रक्षेप यादौनि लौकिकमभारभाण्डानि धेनुर्वहाणामित्यन्तरा मक्थिनौ क्षिपेत् ' स्फ्यादौनि यज्ञपात्राणौममग्ने चमम- मिति निर्वपेदित्येके ॥४॥ ८ १ Thus Villy la; वारुणादित्या. ।।: वारुणामौत्या. Ed. २ वैकं Ma: s Thus A l ; मुहररा इत्य. Ma; मुद्धरेराणाम् Bh ४ संयमनमु. B; read पिष्टमयवनौम् । 4 वैMa. ६ The mantra without यन् acc. to Ed; यमानौषा मंदति Ma. ७ Thus Vi My; सादनौक. B La; ०मादनौमेवं Ed. ८ Thus Ed; अन्तरासक्थिनिक्षि० La. Vi My; अन्तरासक्थे Ma. “ Here the two recensions diverge widely. The one group (A, i.e. Ed. La Vi, Jly) reads as I have printed, the other group (B. i.e Ma, Bh) ends the Khanda with क्षिपेदिति विज्ञायते। ४ | and gives the sentence स्काादौनि..निर्वदित्येके after the sentence which ends with alltfa (page 77, line 3).

·[५.५।] वैखानसरह्यसूत्रम् . ५ अनाहिताग्नेः नुवादौनि धेनुर्वहाणामित्यादधौतेममग्ने चमममिति तालिः पुरतः स्थित्वा प्रोक्ष्य कृष्णा- जिनमादायोलोना तेनाच्छादनं करोति' बान्धवाः- कनिष्ठप्रथमास्त्रयः सर्व वा सिम्बातेन पूर्ववत्मव्यापमव्यमुप- वौजयन्तिर 'यमात्सिम्बातादेष पथि सुखं यातीत्यामन्ति पनौ पुत्रो सनाभिरन्यो वा समानो जलपूर्णकुम्भमादाय शिरस्तः प्रमयं सिञ्चन्पयंति' पृष्ठतो ऽध्वर्युरास्थित: शिरस्थं परशुना घटं किचिदिनति तां 'धारामनुमन्त्रयत दूमा पापो मधुमत्यो ऽस्मिंस्ते लोक उपदुन्नामिति' द्वितीयं १० पर्यति' मध्यतो भिनत्ति' तां धारामनुमन्त्रयत दमा पापो मधुमत्यो ऽन्तरिक्षे ते लोक उपदान्तामिति वृतौयं पर्येति' तत उपरिष्टाह्निनत्ति' तां धारामनु- मन्त्रयत इमा प्रापो मधुमत्यः वर्ग ते लोक उपदुयन्ता मिति' तत: म कुम्भं पृष्ठतः क्षिपति" यदि पूर्वतः ॥ दिपेन शर्मणे कुलस्येति' ताः कपालावशेषाः प्राणस्थानेषु सर्वेषु भूः पृथिवीमित्यपो नयति' प्राचौमुदींचौं वा निक्रम्य दिशं शिखां यज्ञोपवीत्यप उपस्पृश्य प्राणायामं कृत्वार्दा १ खियः instead of .खयः Ma Ed La. Ed reads fa eratuato after gai; only Bh. has the plural of the verb. जलपूर्ण Vi My La. ४ सपom. A La.

·वैखानसमद्यसूत्रम् । [५ । ५.६] ओषधौवनस्पतिं हिरण्यं वालाभे गां बाबणाचेक्षयित्वा' देवस्य त्वेति शया दक्षिणामश्चर्युप्रभृतिभ्यो दद्यादच वरं •ददात्यथाध्वर्युर गोन्प्रज्वाल्य नियुचौत ' .मव्येन मुक्तशिखः प्राचीनावौत्याग्नेय्यामग्निर्थजुर्भिः मवितेति संभारैः सेनेन्द्रस्य धेनेति पत्नोभिराहवनायं ददाति' वाचस्पते विधे नामनिति यहेर्वाचस्पते वाचो वौर्येणेत्यतमुखौभिनॆत्यामन्याहार्य मोमः मोमस्य वाचस्पते ऽच्छिद्रयेति ग्रहैर्वायव्यां गाईपत्यं' वाग्धोतेत्युत्तरम्यां पुरस्ताच्च मन्यावसथ्यौ दत्त्वा ब्राह्मण एकहोतेति स्थित्वादयं अपत्याज्याकाभ्यां पाणिभ्यां परा- वृत्तमुखो ऽङ्गुष्ठबन्धौ विमुच्य पादावुपग्लिन्यत्यै मान्यां कता- .. अलिग्यं धर्म इत्युपतिष्ठेतानाहिताग्नेः सुर्वणधर्म इत्युपस्थान- मितरेषां कपालसंतपनाग्निनेकर्चया दहनमित्येके '॥५॥ म. उपवीतो मं त्वा सिञ्चामौति शान्तिं जयोप- तिष्ठेतोदयं तमम इत्यादित्यमतो प्रदक्षिणमनौचमाणा' ग्रामधर्मणाधोमुखा निवर्तेरन्' भगानाविर्गच्छतो विजने १॥ दर्भरज्वं प्रसार्थको मावतरतेति वारयेवं पुनरवतरियाम इत्यधस्तात्तुख्याः प्रयान्नि' विसृज्यान्ये ऽनुयाता गच्छनित १ वालभेन Ed only. २ वेक्षित्वा El; •णामौक्षित्वा La Vi; ब्रानिक्षयित्वा My. ३ मंतपनागिरेक. A La, but the reading as given above, is mentioned by Ed in a foot note. '४ सांपवौतौ A La. ५ .मनिरोक्षमाणा Ma Ed.

·[५.६] वैखानसरह्यसूत्रम् । नथैव विजने ऽपः प्रपद्यमानान्पूर्वाका शाखा प्रमार्थ स्यालो वा मपिण्डो वा राजपुत्रो वा वारयेत्प्रतिमन्त्रेण तोयधि दक्षिणासुखाः सर्व प्रकीर्णकेशाः प्रपद्यरत्रम् मकृषि- मज्योत्तौर्याचम्य दक्षिणमुखा प्राचीनावौतिनो मुकभिखा: ५ मर्व मनाभयो दक्षिणायेषदम्बरपर्णेषु तिलाचतेषु विपदकाचलिं तिमि प्रेतस्थ गोचनामपूर्वमानाववेदसावेतत्त उद कमिति मन्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां ददते सर्व पाता 'शमिताम्बर- वासमा जलमादाय कनिष्ठपूर्व यावदायान्ति यत्तत्र स्त्रिय प्राजस्तस्कुर्वन्ति' गोमयेन ग्टहं शोधयित्वोपलिप्योल्कया १. चिर्दग्ध्वा पुष्पतिलाक्षतेः खस्यस्तु वो ग्रहाणमिति यमिन्देश प्राणोत्क्रान्तिस्तत्र च विकौर्य द्वारस्य निर्गमनदक्षिणभागे समनुलिप्य पुष्याचवकौर्यामवहिहिरण्यगोमयोदुम्बरपत्र- तिवाक्षतानि निधाय धूपदीपादिनोपगतान्तावत्प्रतिटीयुः। तदम मपत्रं वस्त्रतयेनामुत्य धान्याचतं 'मतिलमालय ॥ ततो वहिं सुवर्ण गोमयं च स्पृष्ट्वा तत्र स्थित्वानामनाविसृज्य वृद्धाग्रं यहं प्रविश्य लोकयात्रामामौरन्' तदेवमहोरात्र- मुपोश्च प्रातः पूर्ववत्यथोपस्थाय चिताखौन्युपसंहत्य पयसा- व्येन प्रक्षाल्याकृतिं कृत्वा पुष्यादिभिरभ्यर्यानापूपायैस्वष्णौं . १ Thus Ma Bh (शामि. Ma); चाप्ता मितांबरवासमा Vi My La, thus also Ed ( only मिताम्बरावा.)। p Exact reading uncertain. I have followed A (note, the neglected sandhi instead of उपगनांस्वायत्). Ma: धूपादौपादौनिवेदिताः साम्प्रति०, but the Bh. explains उपगतान् । .

·वैखानसरबासूत्रम् । [५। ६.७।] निवेधतेन विधिनातिं दहेयस्मात्कुलस्य मङ्गल्यमुत्तरार गतिर्भवति' तदहि तं चिन्तयित्वा मतण्डुलं वस्त्रं कांस्यं पानीयं च दद्यात्म एष नग्नप्रतिच्छन्दो ऽस्य भवति'ई। खात्वा गुरवे पानौयार्थ शत्या दक्षिणां दत्त्वा मायं- प्रातस्बिरुदकाचतिं दत्त्वा नित्यमेकेकर वर्धयित्वा तर्पयेत्पूर्व- वदपो वासमादायामालत्याभ्यर्च बलिं ददाति ' जलान्तमा दशाहांततः प्रभृत्येकभका निरानन्दा अधःशायिनो भवेयुः मातापिचोहतवासा:' परिवत्सरं ब्रह्मचारिणतं चरेद्यस्माचौर्ण- पिवतो वशं वर्धयेचतुर्थ ऽहन्यस्थिसंचयनं कुर्यात्मप्तमे ऽहनि चितां पिधाय पैष्टिकमाकारं कृत्वा पुष्पतिलचूर्णलाजधूप- दौपाक्षतैः पूजयित्वा बलिं निवेद्य जलं दद्यादृशमे ऽहनि तीर्थस्य विसर्जनमुदकासुतं तदम भूमौ तत्रैव तीर्थस्थाने ऽपिधाय बलिस्थाने पायस प्रस्थतण्डुलैः पक्कं चिभिर्मत्याचै- होत्या तेनैवासना मह पिदध्यादिति विसर्जन' माये युच्छिष्टपात्रायुहीय तीर्थ विसृज्य खात्वैकादश्यामेको १५ द्दिष्टमन्ये चांचक्षते ' वानप्रस्थस्य पत्न्याच ग्रस्थवद्दहनं कुर्यात् ॥ ७॥ । तेन instead of रतेन B. २ माय. Ma La Ed; मालम् Bh. ३ नित्यं..सर्पयेत् om Ma, but in Bh there are traces of these words. . ४ मुन्ना B. : पिबोरहनवासाः A. ThusMa and La; siurg. Ed; praag. Vi My.

·[५१८,६।] वैखानसमवसूत्रम् । . यो । वै धर्माधर्मी परित्यज्य दक्षिणे देवानदक्षिणे पिन्समारोप्य सर्वमात्मनि 'पश्यन्यतिरात्मयाजिनस्तथा बेदागिरिति ब्रह्मवादिनो वदन्ति तथा योगी देवमायुज्यकः, परकायप्रवेशोत्येते ऽप्यनग्रथः शरीरमेतेषां न स्पृश्य ५ काटेरन्तरीकृत्य रज्जुभिर्बला समुद्रगां नदौं नौवा वालुक- प्रदेशे श्वधं खनति' तत्रामयित्वा वालुकैरेवर पिदध्याद गाथा भवन्ति । यथा मन्यामिना कायं ये वहन्ति द्विजातयः । पदे पदे यज्ञफलं सभेरचनुपूर्वतः । अनाथानां वं चैव ये वहन्ति द्विजातयः । तत्संस्कारकतो ये च ये च श्राद्धानि कुर्वते । तेषामेव फखं प्रोकमश्वमेधस्य धर्मतः । मृतानां तु शरीरं यदग्नेहविरिति मृतम् ॥ • तस्मात्पुषारौराणि दहन्सद्यः शुचिर्भवेत् । परदेशगतस्थापि मद्यः शौचं विधीयते । इति विज्ञायते ॥ अथापदाय' खानको विधुरः कृतचौडो दन्तजातो वा . १ Thus A and La; पश्यति । चामया• Ma; the Bhasya is missing here. p Thus Ed; et instead of dat Ma; nam , Vi; पौरमैन My, La. ३ बानुकरपिद. Vi My La. Thus B and La; जानुपूर्वनः Vi My; चानुपूर्वश: Ed. ५ दान Ma Ed; वह Vi My Bh La. (दाwall the Mss., THE Ed only. 11 ·वैखानसम्वत्रम्। [५1८, १.] कुमार कुमारी - विधवा औरविधवास्तविधवा मृतिका मूडनर्मिणै पवित्रौ निन्दिता घोरा यशोगी पुषत्री दौरितोणितानातवा पाषष्ठमूकबधिरा मनवनिता पाप- बुद्धिःौला स्वौ च दहममेतेषामापहाच चाचपते' यो वात्माजी खातको प्राप्तो मृतदारो वा विवेत । नसवै ना विपक्ष मा भूदिति विशेषाएँ यथा- विभवानुरूपं दक्षिणं दत्त्वा तुख्यां कांचिकन्या तको दाप- पिता तथा महोषितस्य प्राप्त हत्तस्य पूर्वोकन विधिमा दरनं कुर्यात् 'तथैव कन्यां च मृतां प्राप्तयौवनां तस्येन पुंगा प्राप्तग्रहवृत्ता दहेन्' दन्तजातस्य कृतौडस्य वा तदेषां । नचायो' थाहतौर्डत्वा साविश्या दामं कुर्यात् ' सूतिका मूढगर्भिणे पुंचलोमनातवां पाषण्डमूकबधिरां मन्त्रवर्जितां पापबुद्धिं दुःौला खियं पुरुष वा वृष्णों दावामिना दहेदित्यापहा विज्ञायते ।। अथावटारिक' बालस्य मरणे कित्य वासमा पत्रणं ।। वाशय केनापि साधारं नयति 'तमंशाने दक्षिणे- १ Before बनातवा Ed ins. त्यनभईका which obviously is a glossema. २ौति च A and La. p Instead of 41997 (Thus L. Vi My, and to it points also Bh.) Ma Ed चापविधानं । ४ नदेषां नब चानौ Ma and Ed (only रवेषां instead of एषां) तेषां प्रसन (नं मृतं My La) बायो ViMy La. पावटामिन B. ( ThusEd and Bh; tel Vi My Ma Lupy Wa Dar- ·. [५११.१1] वैखाणबारसूत्रम्। ३ भरमवट तत्प्रमाणं बनाते' तगैराश्यामवटमच्या दक्षिणायं दर्भानवकौर्य तब मांधारमाधाय प्रवमाव्यमित्रै- तिसारवतेयं पूरयित्वा पिधायोपरि तोरापासुषणं बचिदानं वा छत्वागच्छेवायोदकदान' कुर्यात् ' या " पिपेदिति •॥ अचादाचाव्याख्यास्यामो' न दायो ऽस्यो भवति' तुखो ऽपि पापरोगाधितो रशस्वविषविभ्रमप्रतिषिद्ध- हतसात्मघाती ब्राहाणादिहोनहतो 'ऽमिदग्धो ऽभु मृतो याउहस्तिपशमत्तातः स्वकिल्बिषाशनिभूतसंपातमगपतन- १. महौधपरिमर्पणमहाध्वगमनप्रवासदर्गव्याध्युपेक्षाव्यर्थप्रायोपवेश- नेषु मृतो न दामो भवत्या दाजननाचाग्निरी डकादेत्या पञ्चमावर्षाहारकस्या मतमात्कन्याचा नानिखणी भूमौ बसिनिर्वपणमित्येके ' ॥ ११ ॥ प्रथाचतिदहनमन्यथानृणस्येष्टापूर्त देवाः पितरस नानि । यस्मात्कुलस्य मायायाचतिदान धीयते । मङ्गन्यायाचतिदान धौयते' तमामासे संवत्सरे वा काले पालाशशाखानां सपत्राणां षषधिकशतत्रयं दर्भाच सणाति ' शुद्धे देशे गोमयेनोपलिते तिखाचतानव- १ अत् । पस्यो• B. २ बलिं ins. Ma Ed. ३ Ed adds विज्ञायते । ४ Thus Vi La; मुतो न दाद्या भवन्या Ma Ed; सतो व दाधा भवत्या My. ५ माज. MaEd Bh. stud Vi My Bh; forta Ma Ed. .

·[५।१२, १३। वैखानसरसत्रम् । C8 कौर्य .यद्याहितानिः कृष्णाजिनमास्तौर्य नपाचतिं नावीं करोति ' तचास्यौनि पालाशदण्डा: पत्राणि मांस मिरा रोमाणि च दर्भा भवन्ति तस्याङ्गान्युद्दिश्यास्थिगणना' शिरचत्वारिंशत्कण्ठं दश बाहू शतमङ्गुलयो दश वक्षस्त्रिंश- ददरं विंशतिषणे मौवन्यां च मन शिश्नं चौक शतं । जानुनौ दश जई विंशतिरङ्गुलयो दशति विन्यस्य पत्राणि मस मिरा रोमाणि च दभैः कृत्वा बनौयादेवमारुति पुरुषस्य स्त्रिया'. वा कृत्वा तम्य तस्यानो व्याहतो त्वा' पूर्ववहहत्या भम्ममादाचतिदहनमित्येके ' ॥ १२ ॥ अथैकोद्दिष्टं व्याख्यास्यामो' दशमे चायनशनमत्यये १० गुरूणां विशलाः कृशवृत्तयों वृणावन्तः मकलेन्द्रिया मुकयोनिदोषा ब्राह्मणः पात्रमित्यामनन्त्यकस्वयः पञ्च मन्त नवैकादश वा निमन्त्रिता भवन्यकादशदिने मृतकनिमित्तत्वान्नैमित्तिकमेकोद्दिष्टाद्धममन्त्रकमाचौरन् नमन्त्रकं मंस्कार कृत्वा कथममन्त्रक · तस्मात्सपिण्डीकरण- १॥ वद्धत्वा श्राद्धमित्येके ' स्टहस्य पूर्ववच्छोधनं कृत्वा दर्भण स्थानों बडा तिखोदनं कव्यमिति पाचयत्ततः वातानुलिप्तानाते शक्त्या . १ om. La Vi My. २लियो B. . These two words only in B. चाहानशनबनम• B; चाहानशनम.Ed La; चान्यगमनम. Vi My. ५. Ma Bh My La. for ou. B.

·[५॥१३॥] वैखानसाएशास्त्रम् । 댕 वासयो वयानाम्नकुण्डलाङ्गुलोधकधारिणो दक्षिणमुखा- न्यानावौतिनो दक्षिणायेषु दर्भेषु मतिलेश्वासनेषु दक्षिणतो ऽनिवेश्य मापसव्यं वाचंयतः मिकताभिरुदमागपरमरविमा वितस्या' दक्षिणतो भागोवतं स्थानं कन्ययेनिधायौदुम्बरौं • शाखां पूर्ववदर्भणापसव्यं कृत्वा खननं तिलानामुक्षणमयुग्माना दक्षिणायं बहिषामुदुम्बरपत्त्राणां चास्तरण तत्र सतिलाच पुष्पमेकं निधाय गोचनामादिना तस्थानमभिधार्य कव्यस्थालौं तिलोदनेभाजुलायेषु सूक्ष्म पिण्डं कृत्वा पवित्र- पाणिरवाङ्गुष्ठजानुभ्यां भूमि पौड्यचिवपति' वनोत्तरी- यादिदथुपदंशबदरप्रति भक्ष्यं मुखवास शार्पयेत् ' मतिक्षा- चतपवित्रमुदकुम्भं निदध्याकूर्पणछाद्य पिण्डमुपरिष्टात्म- तिवाक्षतं पुष्पं दर्भण निदध्यानदीयं वस्त्रं कांस्याधुपानचं च सर्व निवेद्य तेभ्यो दानं पिण्डशेषादि पात्रेषु तेषामभि- धार्यार्पयित्वा भुञ्जतामित्यङ्गुष्ठमूलं ग्टहीत्वा भोजनं पूर्व- १५ वच्छिष्टमपनौय बहिर्दक्षिणक्यामवटे प्रविष्य सह पिण्डेन तब सावयेत् ' वायसेभ्यो बलिदानमथवा चण्डालानुपाते देशे विसर्जन पिण्डस्य ' श्येनकाकादौत्र वारवेद्यासातपाः पितर श्रागानि 'खावा स्वस्तिवाचनमबाबदानमौपासन- हरणं वैश्वदेवं च कुर्थात्पूर्ववदेकोहिष्टमिति ॥ १३ ॥. .. | Ed is the only source which reads for FTRI २ सपरिव. B. दपि om. Edla and apparently Bh; दंश A26; बदरौ B.

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [५।१४, ] •य तथा मामि मागि तहिने पिडनिर्वापो 'मासे लेखसंपर्कस्ततौथे वा मजलयोगो भवति' परमादेकोहिष्टा- चिमासः षण्मासो वामर इति वा प्रेताप्यावनकालमानेषु कालेबिष्टकाले पिवस्थानगतायेति क्रमेण पिभिः पिडमास्य पिसवारोपणं मपिण्डौकरणं कुर्यादेवाधारं अपवं । पूर्ववत्तिखोदनख' वैश्वदेउवा प्राचौनाबौतौ वौनिहोत्र- मिति समिधं कव्यमाविध दगवा पृथिवौगतानन्तरिक्षगता- ब्दिविनतानिति · पिढणमावाहनं' जुटाकारादिसंवापनाका कर्म कुर्दशतादिनायित्वा तिस: समिधो ऽनये कम्यवाहनाय स्वधा नमः खारेत्युत्तरस्यां सोमाय पिलमते १. खधा नमः स्वाहेति दक्षिणतो' यमाय चाङ्गिरस्पतये बधा नमः स्वाहेति मध्ये ' चक्षुरास्थमिति होमच एते य दर पितर' उशनला मा नो ददात्वित्यूचः पिबदैवत्या उला' पृथिवीमतेभ्यः पिलायो ऽन्तरिलगतेभ्यः पितामहेन्बो दिवि- गतेयः प्रपितामहेन्यो। जुळ्यात् ॥१४॥ पूर्ववद्यथोकस्याने निहन्मि सर्वमिति तिखोदुम्बरपत्र- दर्भानास्तौर्चियित्वा पिस्तत्थानाप्रमुखतस्तस्य च स्थान - १ कावं instead of बालस् La Vi My. • 'Thus Vi My La; मासिथ Ed: मादग्धा Ma; Bh. पौर्य(।). • दक्षियां B. ४ 'Thus Ed; La Vi and My ale incomplete here ; होममेकेक forre Ma. For the mantra cp. 11. 2: 22. 3. • In Ed only. . Mains. सधा नमः साति ·[५.१५] वैखानबसवत्रम्। काला तचैव तवाचावत्या मा, वावति पाचं प्रचारपनि ताप्रिरित्व निषिय सतिखं एतं चर्चा हवा पिणकरोत्यवमोदन' इति पिडांस्त्रीप्रधानाविपति. प्रथमं वे सताते पितर रत्युचो तत्पूर्वमता: पितामहा- ॥ तेषां पूर्वमृताः' प्रपितामहास्न्यः परे ज्ञातिवर्गा भवन्ति तस्मातेषां चतुर्ण पिछनिर्वापः क्रमेण भवति' तस खाने तथैव पिण्डमेकं नित्या पित्यानगतायेति तत्पिडं विधा छत्वा पिण्डे पिण्डे तथैकैकर भाग निधिपति परमादेष परिवत्सराने पिडवं प्राप्तवास्तस्माधवनेनमुहिम १. पैठक बुत्तमर्व बक्षपिण्डदानादि विनास्य नावा पिढन्ध इति कुर्वादवाचामवटं स्वखवदायतावनत बनिखोद- कुम्भेनो वहसौरिति तर्पचित्वा मुखवासादिदक्षिण दया शूर्पणवादविला पिरभुतं पिनीर्णमित्युपजुझानाहोमो '. १ प instead of घृतं Ed only; this reading.may be right. २ चोदनम् all exc. Ed; fa om. Ed. ३ मन्पूर्वसनका: Ed. मत्पूर्व ये मनाः Ma. ४ तेषां पूर्वमनका: Ed. लपूर्व ये मनाः Ma. again. ५ विरुप्य all, only Ed निर्वाप्य . ६ Thus Bh; नकभागं La Vi My; नकं भामं Ma; देवक- भाग Ed. ७ यमेन only in Ma, but La Vi My (नसावदेनमु.) show atrace of it. & Thus Ma, and this reading is mentioned in a footnote in rd, where the text runs : सचिबमबदाब वाहावनतं; दावनापन LOVi; विपदावनावगनी My.

·वैखानवरशसूत्रम् । [५।१५।] ब्राह्यणना तर्पणमोन पूर्ववत् यथैवैतम वन्नो' गवाश्वान- महिषमण्डलेषु यत्र कचम 'गतां गामन्चेश्य तामेव तर्पयति तथैव यथाविधिदत्तालपिण्डदानादि यत्र वा गतं तमेवानू- हिन्यर प्रोण्यति ' तस्मात्प्रयत्नेन पेटकं कुर्यात्रा स्म नास्तिको भूदिति ब्राह्मणमिति मपिण्डौकरणं ' तस्माहितीये बतौये । वाहि तेभ्यस्त्रयाण पिण्डानां क्रमेण निर्वापणमटका करोनौति विज्ञायते ॥ १५ ॥ पञ्चमः प्रश्नः समाप्तः॥ । यचास बामो Ma. २ वषिB. Thus Ed; ogfru Ma Bh La Vi My. प्रयन B. ५ Thus Bh only; चाwि the others..

·[६.१] वैखानसमयसूत्रम्। ह अथ निषेकादिसंस्काराणो प्रायश्चित्तं व्याख्यास्यामः खावा संकल्य पुण्याहे विधिवत्संस्कारागकुर्यात् ' चतुर्दि चतुर्हस्तं गोचमत्युक्तं ' गोचर्ममात्रोपलिप्ने पूर्ववदग्निं निधा; याभिमुखमामौनमग्निं ध्यात्वाधारं जुड्यात् ' सर्वस्यादा- ५ वाधारे क्रियालोपे विपर्यासे च व्याहतौमहाव्याहतीर्गायत्रौं माविौं मिन्दाइतौर वैष्णवं च द्विराव इत्वा पुनराधारं जुहोति' स्थण्डिले परिमारणदिसंभारे च प्रमाणवर्जित होने मिन्दाइतौ मावित्रौं' व्याहतोच जुयात् ' ऋत्विजोरभावे दक्षिणोत्तरयोः प्राग कूर्च निधाय ब्रह्मसोमो संकल्पयति १. सर्व युग्मं प्राचामुदौयां वायमन्न' च दैविके करोति सर्वमयुग्मं दक्षिणस्या पसिमस्यां वागमन्तं च पैलके करोति होमे न्यूने ऽतिरिके च पूर्णइतौ मिन्दाडती जुहोति विशेषे ऽनुक्के सुवेण होतव्यमाज्यं हविर्ताहतिर्मनं प्रायश्चित्ते. ऽनुके वैष्णवं प्रायश्चित्तमनावाज्ये चरौ वा मे मक्षिक- १५ क्रिमिरोमपिपीलिकादिपतने तड्यापोह्य बहिषोहीप्य प्राजा- पत्यमानेयमग्यायतने गोवराहश्वसर्पमण्डकमार्जाराद्यैर्गमने १ Instead of वाधार Ma : बाधारहोमे होने २ Here and elsewhere the Mss. मिन्दाऊतौर or . शनिं। १ .त्या Ma Vi My; ap VI. 1 (p. 90, 1. 3). ४ प्रारणेपू B. ५ चाप• Bh only. ( Thus La Ed; दक्षिणपसिमस्यां बाप. Vi My; दक्षिणपश्चिमस्या- मप. Ma. मे in Bonly. 12 ·वैखानसरह्यसूत्रम् । [५१,२। तत्पदालोदं विषुरिति प्रोपी वैष्णवं रौद्रं 'परिशरणादि- गधाराशं दाहे भेदे दे ना तत्तत्याने ग्योध मिब्दाडतो दिरावर्त्य जुडयान' प्राधारे ते तस्मिनौ ममुमचे निं याला तहमायं ते योनिरिति समिधमा- रोगोष्यति सौकिकानौ समिधं निधायोज्वाय परिषिच . मनो ब्योतिरवासाने मिन्दाडतो व्याहतीष बुद्धयान सर्वहोमानामनो खिष्टकममृत्यलाहोमे होने विष्णोर्नुकादि. मिन्दाडत्यानावितादौर्बुडथात् ॥१॥ बतौ संगमनं निषेकमित्याः खमार्यावाहतुवातावां षोडमाहे मंगमने होने ऽग्निमाधायाघारं इला वैष्णवं १. ब्राधमेन्द्रमाग्रेयं दयः खाहेत्यङ्गहोमं जयानन्यातानाबाभूतो इत्वान्तहोम बुहोति स्वातामलंचतां भार्या पूर्ववरचे सती प्रथमे होमं जुड़यात् ' सतावृतौ संगमनं करोति नतः सा भार्चा गर्भमाधाय पुचं जनयति' पुषेण पितरः पौता भवन्ति ' तेनैव स्वर्ग गच्छन्ति। तस्यां पुरोनायां ॥ पुचामन्यां विवाहं कुर्यात् 'यस्य भार्या पतिव्र त पुत्रवती माधौ न मवी सिद्धिमानोति तस्माद्दष्टाममाचौं बान्धव- संनिधौ त्यक्तान्यामुपयछेत् ' गर्भाधानादिसंस्कारेषु नान्दी- मुरे ऽन्दवाडे होने दैविकैन काहे पैडकवत्कृते तवार्थमभं भवति ' तस्मात्पूर्वपुरैविकवकुर्थात् ' दौ विबोदेवी चतुरः पिढयाणवरविला नान्दोमुखाः पितरः १ गीत B.

·[१२।। वैखानसमचासत्रम्। प्रियतामिति यवोदकं दावाधारान्ने पूर्ववडोम इत्याने वाचलाभोनवेदुरान्त' वा ददात्यन्यथा नान्दोमुखं लावा पुनः एभकर्म कुर्यात् ' जातकोत्वानयो न्दौमुखं वर्ज बेदित्येके ॥२॥ गर्भाधानकाले तोते क्रियाहौने विपर्यास र पूर्व- वदाधाराने सुवर्णन गर्भवाळावा तस्याः कुक्षौ संन्यस दर्भण बन्धयेत्परिषिच वैष्णवं बाह्यं रौद्रमैन्द्रमानेयं बाईस्पत्य- माहोमं च.डवा 'पूर्ववर्भाधानं कुर्यात् ' विष्णुसूफनो- दरमभिमति 'सुर्वणगर्भमादाय ब्राह्मणेभ्यो दवा नामोज- 1. यति ' पुंसवनममन्तयोग गर्भाधानवप्रायवित्तं इत्ला करोत्यन:पुंबपयुतं सुवर्णगर्भ पुरुषसूनोदरमभिसातौति' विशेषो' विष्णुषचौ होने वैष्णवं विष्णुसूतं चतुरावय हुवा विष्णुबखिः कर्तव्यो' बौकिकानौ गर्भसंस्कारानुहोति'. पितरौपासनानावित्येके ' भर्तमरणे तत्पिता भ्राता सपिण्डो १५ योनिबन्धुर्वा कुर्यात् ' गर्भिधाः प्रथमे गर्भ कता गर्भ- संस्कारास्तस्याः सर्वगर्भाषण मंकारा भवन्तौत्येके ॥३॥ कुमारस्थ कुमाव जमने सपिण्डनां दमाहमागौर Thus B; Van A and La. २ Rd ins. नान्दोमुने वैष्णवं प्राथं रौद्रमेवे य दर पितर जपमाला । मो ददातु विबौनवेन्य इत्यादि पिवदेवत्या इत्व तथा । .:युEd only. दरमभिवति My ; दरअभिवधिलि Vi; •दरमभिवजमिति Lad%B दरमभिमानमिति Ma.

·- वैखानसामसूत्रम् । [ ६ । ४, ५।] विधीयते ' पुरुषस्य मपिण्डता षष्ठपुरुषावधिः कन्यावा- स्त्रिपुरुषावधिर्भवति ' भागौचे सूतके प्रेतके च मन्ध्यो - पासनादिनित्यकर्माप्यन्यानि दैविकपेठकाणि खाध्यायदान- प्रतियहाणि च वर्जयति ' कुमारे जाते जातकानौ प्रातमे होने व्याक्तीश्चतरावर्त्य हुत्वा मायं द्विगुणं सायं होने । प्रातदिगुणं पूर्ववदा दशाहा होत्यतोते ऽप्येवं नातकर्म कुर्यात् ' जातकानौ समुत्मन्ने तद्भस्म पूर्ववत्ममिधमारोष्य चौकिकानौ निधाय 'प्रायश्चित्तं हुवा तथैव जुज्यान दशमे ऽहनि आतकाग्निमरण्यामियरे वा समारोप्य तमेवानिं मथित्वाधाय वास्तहोमोत्थानहोमो डत्वाग्निं समारोप्याप्रमादं ।, निदधाति ' उत्थानस्य काले तिौते वैष्णवं बाह्यं रौद्रं प्रायश्चित्तं इत्वा पूर्ववत्कुन्निामकरणस्य वैष्णवं मूखहोम यहेवादिदिग्दैवत्यं च हत्वा नामकरणं करोति ॥४॥ नक्षत्रहोमे होने स्कन्ददैवत्यं नवग्रहदैवत्यं वैष्णवं प्राय- वित्तमंत्रप्राशने काले ऽतौते बालेनैवाने भुक्ने च जातकानौ । वैष्णवं ब्राहमानेयमैन्द्र' मौम्यं बाईस्पत्यं च इत्वाष्टमे दशमे बादशे वा मासे ऽनप्राशनं बायपाभोजनं च कुर्यात्तत्तत्काले' प्रवासागमनपिण्डवर्धनयोति॑ने मूलहोमं जुहोति ' चौडके काले तोते मन्त्रवर्ज कते च जातकायौ वैषणवं मूबहोम । सन्यौपा.all exc. Ed. p warfa Ed only. fufr instead of TÊ B. ४ सौर instead of Ma.

·[६.५-01] वैखानसारासूत्रम् । ५ ब्राझं वारुणमाग्ने रौद्रं च हत्वा यथाशकि सुवर्णपदान- ब्राह्मणभोजनानि कृत्वा चौडकं कुर्यात् ॥५॥ पथ निषेकादौनां मामान्यप्रायश्चित्तं ' विष्णोर्नुकादि. मिन्दाइत्याश्रावितादौन्दिरावर्त्य इत्वा तत्तत्कर्म कुर्यादिति केचित् ' अथवायुपनयनं यावत्तावत्कालं गर्भाधानादिचौख- कान्तेषु होनेषु तन्त्रयित्वेकहोमे कुर्याश्चेत्पिता चान्द्रायणं पुत्रः प्राजापत्यं चरित्वा ब्राह्मणभोजनसुवर्णपशदानानि कृत्वा विष्णोर्नुकादिमिन्दात्याश्रावितादौबौद्रं . मूलहोमं वैष्णवं च दिरावयं प्रत्येकं हुत्वा तन्नायित्वैकहीमे 'गर्भाधानादौन १. कुर्यात् ' श्राधारान्ते होमश्चैका भवत्यौदावन्ते च प्रत्येक परिषेकं करोतौति विशेषः ॥६॥ ब्राहाण्या ब्राह्मणानातमात्रस्य प्राणस्य स्थादुपनयनसंखारे द्वितीयं भवति' द्वितीयजन्मन्याचार्यः . पिता सावित्री माता 'दाभ्यां जन्मभ्यां द्विजो भवत्य एवर्ष ॥ ब्राह्मणमुपनयौतेति श्रुतिस्तस्मादर्भाधानाधष्टमे वर्षे ब्राह्मण- स्योपनयनं श्रेष्ठं तदसम्भवे नवमे दशमे वाया षोडशात्कुर्या- 'वोडशे वर्षे ऽतौते पूर्वानमुद्दालकप्रायश्चित्तं गर्भाधानादि मंस्कारं च छाला शुद्धे ब्राहाणभोजनसुवर्णपशदानानि प्रथमजन्म - . १ इनि विज्ञायते instead of इति विधेषः Vi My. २ .जाममा A, जालमाषी La. प्रायषि Ed Bh; •अनं Ma Vi My; •सकारित 8 Pri Vi My.

·वैखानसरसावत्रम्। [10] कुत्पिता पाडायणं परित्वा तस्य जातकाधिमाधावाधारं इत्या मिन्दाजतो पूर्णडती प्राचं वैष्णवं पाशतमावर्च डला पूर्वबहुपनयनं कुर्यायिवधाज्ञानिसगोषमातुखादिषु यः शुचिर्विज्ञानुपनयनं करोति' अन्यथा मचान्धकारौ तेन वावयति पित्रादिवान्धवालाभे ऽन्यं ब्राह्मणमुपनयनाई । मजेत ' व्याधिदर्भिक्षारक्यजातौ न्यने समाश्रिते सुवर्ण- परभून्यादौन्दत्वानिमाधाय वैष्णवं यहेवादौम्याचमैई वारणं मुसहोमं व्याहत्यन्तं उत्तीपनयनं कुर्यात् ॥ ७॥ उपनयनप्रति ब्रह्मचारी पूर्ववत्स्नात्वा मन्ध्यामादित्यं चोपवाय तर्पणं ब्रहायशं च छत्वा मायंप्रातरा समावर्तना- १. बित्यमनौ समिडियात् ' नित्यखानविहौने पूर्ववत्लाबा जुम्बकाय वाहेति निमज्य नारायणं थायसम्बोमाघ- मर्षणसूकनाघमषणं चत्वा वैष्णवमन्त्राग्नपति' मन्ध्योपासन- विहौने' खात्वां दश प्राणायामान्चत्वातं साविचौमधौत्य मन्ध्यामुपास्य वैष्णवासौरमन्त्रांच जपति ' पुन:सन्ध्यागमा- १५ दनशनं छत्वा सन्ध्यामुपासौतेत्येके तर्पणहोने दिगुणं तर्पयति ब्रह्मयज्ञविहोने पुरुषसूकपूर्व यजुःमंहितां खाध्यायं करोति प्रात:ममिट्टोमे होने मावं द्विगुणं मायं ने प्रातर्विगुणं' दिमवये खानादौ हौने पूर्ववस्वानजर यत्वा मौरमागर forniana sta La Vi My. & gastargareta Ma La Vi My. Thus •Bh La Vi My; our Ma Ed.

·६५ [0-..] वैखानसरायसूत्रम्। डत्वा ममिर्जुिहुयात्मप्तराचौ । पौने नित्यकर्मवकीर्ण भवति ॥८॥ पथावकौर्णप्रायश्चित्तं' मप्तराचं खानमन्ध्योपासनस्वाध्याय: समिद्धोमभेचाचर्यादिहीने मेखलोपवीताजिनदण्डधारणादि- . ब्रह्मचर्यवर्जिते' च पादचच्छ्रमुपवास वा चलानिमाधाय परिस्तौर्य परिषिच्याज्येन पाहि नो अन एनसे पाहि नो विश्ववेदसे यज्ञं पाहि मर्व पाहि कामावकौर्ण: कामाभिद्रुग्धः मं मा सिञ्चन्विति' इत्वा पुनर्जा मह रय्या पाहि चतमृभिः स्वाहेत्यतो देवा रदं विष्णुरिति जुद्धयात् १. पिढज्येष्ठयोरन्येषामुच्छिष्टभोजने मधुमास्यमांममृतकप्रेतका- बाघभोज्यभोजने' च पुनरूपनयमं करोति ॥१॥ अथातः पुनरुपनयनं ' पादचच्छमुपवास वा छत्वाग्नि- माधायाघारान्ते व्याहत्या पलाशममिधो इत्याज्येन विष्ण- सूतं मिन्दाइत्याश्रावितादीन् पूर्णाहुती व्याहतोय इत्वा १५ पूर्ववदुपनयनं करोति ' वपनमेखलाजिनदण्डधारणवतभेचा- | Thus B; botaaf Vi La Ed; wantmf My. २.चर्यादिवर्जिते Ma. ? Here again the two groups diverge widely. I have accepted the reading of B; Ed : सिञ्चन्विति ग्रहौभि (var. चतुपौमि) रुजी पवे पाहि चतभिः। Vi: एहभिरूी पते पाहि च.। My: एचभि- ed aff co | La, on the whole, sides with group A. ४ Thus Ma Bh La Vi My; प्रेतकाद्यभोय. Ed. ५ पाशाश. Ma Ed La Vi% B-समिधी La Vi My. ..

·६६ वैखानसाह्यसूत्रम् । [|१०, १९ ।] चरणानि पुनःसंस्कारे वय॑न्त ' ऽथवा मावित्रीमष्टातमा- वाभिटम तयैव तं प्रांत्रौयागुरोरुच्छिष्टं वा भुच्चौत ' ततः पतो भवति ॥ १॥ पारायणवतबन्धविमर्ग च काले' ऽतौते' होने युप- नयनानिमाधायाघारान्ते तत्तद्रूतमूकई वैष्णवं चतुरावयं । हुवा वेदवतानां बन्धं विसर्ग च कुर्यात् ' उपाकर्मणि चतु- वंदादिमन्त्रान्बाहामार्ष चतुरावर्त्य इत्योपाकर्म कुर्मीत श्रावणहोम इवान्ने ‘माविव्या महस्रसमिधो जुहोति श्रावणे चोपाकर्मवत्प्रायश्चित्तं विधीयते ' प्राजापत्यादिवेद- व्रतान्याचरम्वेदानधौयौतानधौयानः सर्वकर्मबहिस्कार्यो भवत्य- १. शको ऽपि यत्किश्चिच्छाखामधीयौत ' ममावर्तनं चत्वा वातको व्याख्यानावाज्यमा पाणिग्रहणान्नित्यं जुहोति' समा- वर्तनक्रियाहौने पाणिग्रहणे कृते चान्द्रायणं चरित्वाग्नि- माधाय माविौँ वैष्णवं ब्राह्मामार्षमाग्नेयं शतमावर्त्य हुवा समावर्तनं कृत्वा पुनर्विवाई करोति' पुनर्विवाहे पूर्ववत् । कुर्यात् ॥ १९॥ 1 १ भैक्षचर• Ed only. २ Thus Ed La My; वच। तथैव Vi; वा B. ३ स ins. La Vi My. y remaa Ma Ed Bh. u foarta Ed only. इसत् double La Vi My, once Ma Ed. La Vi My om. & Ed out.

·[६.१२, १३ ।] वैखानसाम्यसूत्रम् । बामणो, प्राधौँ नमिका गौरौं वा कन्या सन्नियः चपियां वैश्यो वैश्यां वरयेदश्वर्षादा दशमाननिका रजस्यप्राप्ते दशवर्षादा हादशागौरौत्यामनतिर 'समावर्तक कृत्वा विवाहकाले ऽतौते क्रियाहौने ऽयुपनयनामावाधारं ५ हुवा बाह्यं वैष्णवमानेयं शतमावर्त्य इत्वान्यर्थ 'पुषार्थ च ब्रह्मादिषु चतुर्षु पूर्वालामे परेण ब्राह्मणो विवाहं कुर्यादा- सुरादिम्बसत्पुत्रा जायको ' तस्मादासुरेण गान्धर्वण विवाई कृते चान्द्रायणं चरित्वाग्निमाधाय 'बाह्यं. स्त्रिंशद्वैष्णवं मावित्रीमानेयं शतमावर्त्य डत्वा ब्रह्मादिम्वेकेन पुनर्विवाह १० कुर्यादासुराद्विगुणं गान्धर्व गान्धर्वाद्विगुणं राक्षसे राक्षसा- द्विगुणं पैशाचे प्रायश्चित्तं करोत्यासराद्यैः शस्तैः चचियवैश्यौ विवाहं कुर्यातां पूर्वेषामलाभे परेण ' ब्राह्मणेनासुरगान्धर्वी च विधिना कर्तव्या वित्येके ' होम इत्या राक्षसपैशाचौ . चेत्यपरे ' ऽन्यथा कन्यागमनप्रायश्चित्तं करोति ॥ १२ ॥ रजःप्राप्तौ कन्या विवाहे कृते सधं चरित्वानिमाधाय 'वैष्णवं माविौं शतमावर्त्य हुत्वा तां पुनर्विवाहं कुरुते विवाहे होमकाले कन्याथा' रजस्युत्पने तां खापयित्वान्य- इस्त्रं परिधाप्य पुवाहं कृत्वा प्रोक्षणोः प्रोक्ष्य मिन्दाऊत्या- aferari La Ed. p Thus Ma My; itafarro Vi Ed La. . Thus Ma Ed Bh; रजःप्राप्तां Vi; रजःप्राप्त My, रमप्राप्तकन्या- विवारी La. ४ कन्याविबारे Vi My. .५ कन्या Vi My, Ma and La om. this word: 13 ·वैखानसाह्यसूत्रम् । [६ | १३-१।] आवितादौम्यारतीय जत्वा कर्म प्रवर्तत 'तक्रियापरिममाप्ने सा वधरशचिर्भवति ' ज्येष्ठं तिष्ठत्यनुजेन विवाहे कृते परि- बेत्तानुजचान्द्रायणं चरित्वा परिवित्तिं ज्येष्ठं विवाहं कार- यित्वा पूर्ववत्प्रायश्चित्तं हवा पुनर्विवाहं कुर्यात् ॥ १३ ॥ परदेशगते व्येष्ठे द्वादशवर्षे ऽतौते मृतस्येवाकृतिदहनादि । कर्म कृत्वा प्रायश्चित्तं हत्वा विवाई कुरुते ' तस्मिन्पुनरागते ऽनुजः पूर्ववत्प्रायश्चित्त हुत्वा विवाई करोति' ब्रह्माहत्यायः पतिते ज्येष्ठे बान्धवन्निधौ वारिपूर्ण घटत्यागेनैव तं त्यक्ता चान्द्रायणं चरित्वा विवाहं कुरुते ' विवाहान्ते वधूग्टहावि- वाहाग्निमौपासनं वधूं च स्वग्रहमानौयोत्तरस्यां यथोके ऽग्नि- १० कण्डे पूर्वबद्दर्हिषा खनित्वा प्रादेशमात्राः प्रागन्ताश्चोत्तरा- नास्तिमस्तिस्रो लेखाः षडुलिखित्वा प्रोक्ष्य हिरण्याकलं बौहौवा निधाय तचानिं निदधाति ' सो ऽग्निर्नित्यं धार्य- चतुर्थे ऽहन्यानेयस्थालीपाकं वैश्वदेवं च कुर्यादित्येके '॥ १४ ॥ पाणिग्रहणप्रभृति ग्रहस्थो ऽपि नित्यं स्वानं मान्ध्यो- " पासनं ब्रह्मयज्ञं च कृत्वा नित्यमग्याधानाद्विवाहानावौपामने परिस्तौर्य परिषिच्य मायंप्रात/हिभिरग्निहोत्रहविषा वा १ प्रवतरन Vi My. .२ कुरते Vi My. ३ चानुजः A and La. 8 To sær fæe om. Ed ; xafa. om. La Vi My. : निस: once A and La; Ma and La read राम्ताय ति.. शिस्थ A. font A and La. .

·[६१५, १६ ।] वैखानसरह्यसूत्रम् । ९९ . . होमं जुड्यात् 'माहोमे होते मातरमचे खास वैश्वानराय खाहेति प्रातहोंने हौने सायमनये स्वाहा' पथिलते वाहेति प्रायश्चित्तातोर्डला पूर्ववदा व्यहान्नुहोत्यौपामने ऽजसे वर्तमाने व्यहे होमे विछिने पतिरेकोपवासं कृत्वा तत्पुन- " राधानं करोति' सद्यो ऽनुगते क्षिप्रं व्यहाभ्यन्तरे इग्निं धावा तस्मायं ते योनिरिति ममिधमारोप्योङध्यस्खेति लौकिकानौ समिधं निधाय पूर्ववत्प्रायश्चित्तं त्वा नित्यं जुड्यात् ' अनु- गते व्यहे ऽतौते ऽन्याग्रिनापि मंसर्ग च पत्नी प्राजापत्यं पाद- कळू वा पतिरेकोपवासं छत्वा पुनराधानं कुर्यात् ॥ १५॥ अथातः पुनराधान' पूर्ववदरण्यां मथितं व्याहत्या श्रोत्रियागारादाहतं वाग्निमाधाय पूर्ववदाधारं जुड़यादमि परिषियोत्यूतमाज्यं सुवेणादाय सुचि चतुहीतं ग्टहोला पूर्णाहुनौ' जुहोति ' तथा चतुर्टहोतं यहोवा तन्तं तन्वबुध्यस्वाग्ने चयस्त्रिंशत्तन्तव इति तन्तमतौस्तिस्रो ऽमे २५ ऽभ्यावर्तित्रने ऽङ्गिरः पुनरूर्जा मह रय्येत्यभ्यावर्तिनौश्चतस्त्रो मनो ज्योतिरिति मनखतौं प्रजापतिर्जयानिति • प्राजा- पत्यमन्वग्निरुषमामित्यनुख्यामयाचामे ऽसौति प्रायश्चित्तौथा- मुदयं तमम इति ज्योतिमतौमायुर्दा अन इत्यायुर्दी मिन्दाहुतौ व्याहतोय प्रत्येकं चतुर्टहोतं ग्रहोला पुनराधानं २. इत्वा' पूर्ववदौपासनं जुहोत्यौपासनं धार्य कर्तुमनको ऽध्वानं १ Before पूजिनी (सिं Ed My, नौर् Vi) Ma ins. दिः छल्लों। २ कला Vi My.

·F... वैखानसरह्यसूत्रम् । १० [१६,१७॥ गमिवाप्ययं ते योनिरित्वरण्यां ममारोप्य • पुनर्जातवेद' इत्यहरमिथित्वा जुड्यात् ' अथवा या ते अग्न इत्यात्मन्युपा- बरोडेति ममिध वा समारोप्य तेनैव लौकिकानाववरोप्य जड्यात् ' समारोपणे कते होमे विच्छिन्ने पूर्ववत्प्राय- चित्तमा दिशाहानुहोति ' बादशाहे विच्छिन्ने पुनराधानं । करोति ' मासे विच्छिन्ने प्राजापत्यं षण्मासे चान्द्रायणं संवत्सरे प्राजापत्यं तवच्छ चान्द्रायणं चरित्वा तद्रव्यं माघाणेभ्यो दत्त्वा पुनराधानं कुर्यादनौ त्यक्त भ्रूणहा भवति पर्वणि पर्वणि स्थानौपाकः प्रसिद्ध ' एवमौपामन इत्या पञ्च महायज्ञाम्करोति ॥ १६ ॥ बहायज्ञो देवयज्ञः पित्यज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञवेति पञ्च महायजाः 'माविषौपर्व नित्यमिषे त्वोर्ज वेति • यथाकामं नैमित्तिके माविचौपूर्वादशसूकर निमोडे पुरो- हितमिषे वोर्ज वाग्न पायाहि शं नो देवौरिति चतुर्वेदादि- मन्त्रैर्वा स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः ' पक्केनानेन वैश्वदेवेन देवेभ्यो । होमो देवयज्ञः ' पिलभ्यो बनिहरणं पित्यज्ञो' भूतेभ्यो बलिदानं भूतयजो,' ऽतिथियो ज्यागतेभ्यो ऽनप्रदान १० .१ वेदस La Vi My. २ Thus A and La; समिधि B. ३ प्रसिद्धमेवोपासनं छत्वा Vi; प्रसिद्धमेवमोपासनं शला My; छत्वा La. Thus La Ed; Ma has farrei but not afratgal,« Vi My incomplete. ५पनदानं B.

·[९११०,११] . वैखानसाह्यसूत्रम् । मनुष्यज्ञो 'ग्रहयो यत्यकं भुलौत पक्केन तेन भोच्यत्र- भोच्यचापि खग्रहे तस्मिोपासनानौ, लौकिकानौ वा मायंप्रातर्वैश्वदेवं जड्यात् ' राबावमन्चकं बलिहरणं पानी वा करोत्येकाहे वैश्वदेवहोमे होने मनो ज्योतिरिति प्रायश्चित्तं ॥ इत्वा वैश्वदेवं जुड्यात् । १७॥ व्यहे होमे होने तन्तुं तवनित्यादि' तन्तुमतोर्वेष्णवं जुजयाबादशाहे ऽद्मावौपासने स्थालौपाकं कृत्वा पूर्ववदव- कौर्णप्रायश्चित्तं जुहोति ' प्रवासे ध्वनि परस्य गेडे भोक्ष्यग्लौकिकानाविधनाभावे भस्मापोह्याङ्गारे 'ऽङ्गाराभावे २. जले वा जुहोत्यवाभावे जलेनैव वैश्वदेवं कुर्यादै श्वदेवाने यत्वेनातिथिमभ्यागतं च भोजयति' तयोरागतयो जने होने वैश्वदेववत्प्रायश्चित्तं करोति पाणिग्रहणप्रभृति रहस्थधर्माप्यनुतिष्ठेत चतुर्थीव्रतक्रियाहीने संगमने कृते चान्द्रायणं चरित्वामिमोपासनमाधाय वैष्णवं ब्राहामार्ष- १५ मामे बाईस्पत्यं च इत्या पुनयताँ होमं कुर्यादौपासने स्थालोपाकादौन्धाकयज्ञसंस्थात्रुहोति. ' ॥१८॥ . ॥ Ed om. २ इत्याद्यैर् Ed. २ Vi My ins. विपिने, Maौने। ४ins. Ma Ed. ५ धर्मान instead of धर्माणि Vi Bh. दामामानेयमा B. संखारान instead of संसान B.

·१०२ वैखानसाटनासूत्रम्। [६।१८, २० । अथातः पाकयजसंस्थानां प्रायश्चित ' हाविंशवशेषु पञ्च- महायज्ञानुष्ठानं प्रथमो थज्ञः तस्य प्रायश्चित्तं पूर्वमे- वोकं ' पर्वणि स्थालौपाके होने पादच्छमुपवास वा छत्वाग्नि प्रणम्य प्राणायामं कृत्वाग्निदेवत्यं पथिक्कदेवत्यं च स्थास्यां दौ चरु पग्निं परिस्तौर्य परिषिधाज्येनाग्नेयं सौम्यं खिष्टा- कारं मिन्दाहुतौ वैष्णवं व्याहत्यन्नं इत्या पूर्ववत्स्थालौपाकं दिगणं जुडथात् 'पाययणहोमे होने नवाचे भुके' पाद- समुपवामं वा कृत्वा स्थांच्या मैत्रानं चहं अपयित्वा पक्केनाज्यर्मिश्रेणानेवमेन्द्रं वैश्वदेवं खिष्टाकारं पूर्णडतो वैष्णवं च हुत्वा पूर्ववदाग्रयणं कृत्वा ब्राह्मणाम्भोजयित्वा नवान्नं १, भुचौत ' यथोककाले' ऽटकाहोम इत्वा पिलभ्यः पिण्ड निरुप्य ब्राह्मणान्भोजयेदवारकेति ब्राह्मणभोजयेदुद्यन्त वा ददात्यष्टकाहीने वैश्वदेवपेचको द्वौ चरू पक्काव्यपक्काभ्यां वैश्वदेवं वैष्णवं रौद्रं थाम्यं पैहकहोस च चिरावय॑ पूर्व- बदष्टका कुर्यात् ' ॥ १९॥ पिण्डपित्यजे मामिश्राद्धे च होने टिकावत्प्रायश्चित्तं जुहोति 'चौयज्ञविहीने चरं पक्काव्येन चरणा सौम्यं . १ च ins. B. paperitatê La Vi Ed. ३ निर्वाप्य Ma. :: Thus Ma Bh Ed; °द्यतं La Vi My. पेट होम La Ed; रोमं om. Vi My (reading ( पक्का मच्चन La Vi My.

·वैखानसटहासूत्रम् । १०३ श्रौदैवत्यं विष्णुसूतं मिन्दात्याश्रावितादीनुत्ता पूर्ववचेव्या यजेताश्वयुगौयज्ञविहीने पहं पक्काज्यचरुभ्यां रुद्रसूक मिन्दा- इत्याश्रावितादौदुत्वा पूर्ववदाश्वयुज्या यजेत ' प्रातोमान्ने विष्णोनित्यार्चने हौने मायं द्विगुणं मायं होने प्रातर्डिगुण- ५ मर्चनं इविनिवेदनं च कुर्यादा द्वादशाहाबादगाहे ऽतौते पुरुषसूकविष्णुसूताभ्यां इवा पूर्ववदभ्यर्च इविनिवे- दयति' ॥२०॥ षष्ठः प्रश्नः समाप्तः॥ १ पवाज्येन परषा La Vi My.

·१. [1७।१, वैखानसरसत्रम्। भ्रूणहत्या- अथ मृतसंस्कारप्रायश्चित जातकसंस्कारो मृतसंस्कार- शेति दो संखारौ भवतः '.पूर्वेणेमं लोक परेण परलोकं जयति 'मृतसंस्कारः शरीरस्य दानमित्याः ' निर्दोष- गरौरातिरः प्रियतमा भवति ' तयाऊत्या म मृतको देवलोकं गच्छति' मातापित्रोः पुचो ऽन्यो धाता सपिण्ड: मगोत्रः पितुर्मातच योनिबन्धुगुरुशिष्यविजो वा पन्याः पतिः सुतः पत्युर्धाता मपिण्डः सगोत्रः पितुर्मातच योनि- बन्धुर्वा पुत्रस्य पिचादयो मृतस्य शरीरं दाहयति संस्कारे ते "संस्कर्तः मर्वसंपत्ममृद्धिः स्यादन्या भ्रूण मवाप्नोतिर' तस्माद्वयमेधेन पिटमेधेन वा विधानेन पूर्व- वदग्मियजुर्भिः सेनेन्द्रस्य वाचस्पते विधे नामवाचस्पते वाचो वौर्यण मोमः सोमस्य वाचस्पते ऽच्छिद्रया वाग्धोतेति मतभि- मन्त्रैराहिताः शरीरं पञ्चाग्निभिस्वेताग्निभिर्वा दास्यति अग्निर्थजुर्भिः सेनेन्द्रखेति द्वाभ्यामोपासनाग्निना ग्टहस्थमना- हिताग्निं तदपनयनाग्निमा ब्रह्मचारिणं च दापयेत् ' अभाव- २५ मधि भूः पृथिवौं गच्छतु भुवो ऽन्तरिक्षं गंछतु सुवर्दिवं गच्छतिति चतुर्भिमन्वैरित्येके '॥१॥ श्राहिताग्निरनाहितामिव पूर्व पत्न्या मरणे स्वकीयाने- रर्धमादाय तदमिना तैर्मन्मनां दाहयित्वान्यामुपयम्य पुन- १० . १ लोकमपरेष Ed only. २ मतस्यसं. all but Ma. ३. om. B. * Thus the Bh. only; all the others त्वमसि or त्वमलि।

·१०५ अथवा इतरी [:१२.५।] वैखानसामवासूत्रम्। रग्निमादधौत ' सहमरणे सहकचितायां दम्पतौ दास्यति बतचौडमनुपनौतं जातकाग्निना . लौकिकाग्निना वामाच- मधौत्येकर्षया दाहयेत् 'जातदमास्य पिलमेधवत्तष्णों दहनं कुर्यादजातदन्तं भूम्यामवटे ऽपिदधाति ५ कन्याकुमारी जानदन्त कुमारं सतदारं विधवामितश्च वृष्णों मृतकं वापयित्वा शाखथा मशानं पूर्ववदपेत बौतेति संस्मय' चितायां प्रेतमारोप्य हिरण्याकलतिलतण्डुशान्या' वो वहेत्यास्थेर निदधाति प्राज्यमामात्त्वमधौति व्यापतौष इत्वा वातास्ते वान्विति सिम्वातं कृत्वमा प्रत्यो मधुमत्य १. इत्यादिभिरुदकुम्भं परौत्योरिक्षय कपालशेषोदक पृथिवौमित्यास्ये दत्त्वा कपालसंतपनामिनास्मात्त्वमधौत्येकर्चया माविळ्या वा दास्यति ॥२॥ शवे ऽन्याशौचयुके वकुक्कुटसूतिकारजस्वलाचस्पृश्यस्पर्शने च मृतकं पञ्चगव्यैः कुमतोयैश्च स्वापयित्वा. प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य १५ विधिवहहनं करोति ' देशान्तरे मृते दहनविहौने श्वका- काद्यैः गवे जीर्ण तदस्योन्यादाय कापावतोयैः पञ्चगव्यैः कुशतोयैश्च प्रचाख्याकतिं कृत्वा तस्यानौ वैश्वदेवं याम्यं पैटकं व्याहतीच प्रायश्चित्तं हत्वा विधिवहानं कुर्यादमन्त्रक . १ Instead of पिष्टमेधयत् (thus B) पिटमेधवर्ज A and La. . संमार्च Vi My. १? नघुसान्याववर• Ma; सपुतान्य पो बरे. Ed; तसलानावो Vi My; दपिलखामापी बी. La; ep. V. 3 : 74. 1. ४ कुमोद B. 14 .

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [७।३, ४।] शवे दग्धे तदस्योन्यादाय पयमाज्येन प्रचायाचतिं कृत्वा पूर्ववत्प्रायश्चित्तं कृत्वा समात्रकं दास्यति ' तदम्मामष्यलाभे दशाहादूर्व पालाशपणेंविधानेनाति हत्वा प्रायश्चित्तान्ते तदमिना दाहयेत्कर्तुरेवाशौचं भवति ' व्यहं बलिनिर्वापण- माशौर्ष खेति केचित्यूतिका मृतामुदक्यां च दावाग्निना' मन्त्रहीन' दायित्वा दमाहे ऽतोते तदस्थिभिः पालाश- पक्कृतिं कृत्वा दहनं करोत्यथवा तदयेव काषायतोय: पञ्चगव्यैः कुशतोयैश्च सापयित्वा पुण्यारं कृत्वा प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य विधिवदहनं कुर्यादित्येके '॥३॥ मगर्भाया' मरणे स्पन्दमानेनोदरेण जौवन्तं गर्भमालक्ष्य ।। भर्ता पुत्रो ऽन्यो बन्धुर्वा वैद्यकुशलाभ्यां नाभ्युपस्थयोरन्तरे गर्भ परिहरहिरण्यगर्भ इति शस्त्रेणोत्पाटयति ' स्व- स्पर्भमागर्भस्थ मरणे पतितो भवति ' जीवन्तमपत्य मुन्मुच्य खापयित्वादाय धानौं लोकमातरमभ्यर्च तस्यान्यां मातरं कल्पयति ' प्रेतायाः कुक्षावाज्येन प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहेति १५ १ Thus La Ed; नदस्थाम. My; तदस्यौनाम Ma; सदस्यो Vi. २ दवा. B. ३ इंद्रेर् ins. La VI My only. ४ प्रायश्चित्तं त्वा ins. Vi My. ५ अथ सग. Ma; Vi गर्भिण्या instead of सग । .६ स्यन्द. Ed. • Thus my conjecture ; वैद्यकुशल्याभ्यां Ma; वैद्यशलान्या La Ed Vi My. मारं Vi My. गव्यं Vi My. .

·[02010 वैखानसराह्यसूत्रम् । डला निर्बणं कृत्वा न वापयित्वा विधिवहहनं करोति कुमारस्य जातकानौ पूर्ववप्नातकं कुर्यात् ' सूतकप्रेतकयो- रेकाहनिपाते तन्त्रयित्वा वास्तहोम इत्वा पृथगेवोत्थान- होम पिण्डनिर्वापर च करोति ' प्राधाणायेचण्डालान्तरङ्गिः । मर्पण दंडिनाशनिपातेनामिना परुना वा पापमरणे तस्या- शौचवानोदकम्पनाश्रुशवभरणानुगमनदहनोदकबलिपिण्डदा- नादि कस्यचिवर कुर्यादेतानि ' कर्तश्चान्द्रायणं तप्तकच्छं प्रायश्चित्तं भवति ', पापमृतस्य शरीरं दावाग्निना है- हियित्वा देशाहे ऽतोते नारायणबविं कुर्यादलवा पालाश- पणेरेवाचतिदहनं करोति शवस्य दहनकाले तोते क्रियाहौने विपर्यासे च प्रेतकर्मणि सर्वत्र तिलरेव वैश्वदेवं याम्यं पैटकं व्याहतोच प्रायश्चित्तं जुहोति ' शवस्य दहनार्थ होमे इते तदद्मावुत्सने पूर्ववनम्म ममिधमारोष्य लौकि- कानौ निधाय प्रायथितं हत्वा तेनामिना दानं १४ कुर्यात् ॥ ४॥ उपनयनादू बामणस्य मरणे सपिण्डानां दशाहमा- शौचं विधीयते ' दन्तजननादूर्घ व्यहं नामकरणादूर्ध्वमेकाहं १ एकारे instead of एकार. La Ma Vi My. pofarafuu Ma Ed Bh. • कस्यचिदपि नैव La Vi My. ४ दवा Ma again. ५ दाने Ed La Bh. & Thus Bh La Vi My; भसनि Ma Ed.

·वैखानसम्घसूत्रम् । [७ । ५, ६।] जननादूर्ध्व मद्यः शौच ' , स्त्रियाच मरणे विवाहादूर्ध्व दहमवर्षादूर्ध्व . व्यहं , चौडकादूर्ध्वमेकाई पूर्वर मद्यः गौचं' मातापित्रोर्धाढणां च सर्वत्र दशाहमेव गर्भ मृते गर्भिण्यास्तन्मामतुल्यैरहोभिराशौचं ' सूतके चान्यसूतके प्राप्त प्रेत चान्यप्रेतके प्राप्ने पूर्वाशौचन आदिः स्थादितरस्य । प्राप्ते ऽपरस्यैवाहोभिः शुद्धिर्भवति'' असपिण्डवस्थ खानावं- करणे कृते व्यह दिवसं वा वहने ते खावा दश प्राणायामान्कत्ला नक्षत्रदर्शनात्पूर्व ग्रामपहिरामौत ' ताव- देवाशौच' रात्रौ सूर्योदयात्पूर्वमामौतान्यथा तंबामे प्रविष्टे शवभर्तुरेकाहं तहे प्रविष्टे व्यहं तत्र भोजने कृते दशाई १० भवति ॥५॥ प्रेतं जातिमज्ञातिं वानुगम्य स्नात्वाग्निं म्पृष्ट्वा तं प्राश्नी- यात्' पात्मनः पितुर्मातश्च योनिबन्धूनां च मरणे विज्ञाते सचेलखानं करोति ' द्वितीये ऽहनि पुनर्दहनप्रभृति तदभमन्यु- रकं दत्त्वा दक्षिणाग्रं कूर्च निधाय तमाचा प्रेतमावाह्य ।। तैलमञ्जनं स्नानं वासोदकं दत्त्वा पाद्याचमनगन्धपुष्यधूप- दौपाक्षताचमनैरभ्यर्य मायंप्रातर्बलिं दत्त्वोदकं ददाति . १ स्त्रिया La Vi Mr. २ Thus B; पूर्ववत् Ed : जननादू La Vi My. . सर्व La Vi My. ४ Thus Ma and in acc. with this reading Bh; परस्यैवाहोभि- रणचिर्भ La Vi My; परस्थवाहोभिराशीचप्रदिर्भ. Ed. ५ I have accepted the reading of Ma; बरं वा । संवरने आ Ed; अनि वा सपने को La Vi My.

·[.६, ] वैखानसामसूत्रम् । १०१ । प्रातर्बलौ होने मायं द्विगुण' सावं होने प्रातर्डिगुण- मेवमा दशामाकरोति ' ऋकुछुटसूतिकोदपवान्यजैर मनि स्पष्टे पञ्चगव्यैः प्रचाख बलिं दद्यात् ' सप्तमे ऽहनि नवे मृत्पात्रे, चितास्थीन्यादाय पुण्यनद्यां समुद्र वा प्रचिपति । अन्तर्दशाहे अमावास्या यदि भवेत्तस्थामेव शेषाम्बलौन्दत्त्वा बलिकर्म ममापयति विचन्द्रदर्शने महान्दोषो भवेत्' दशमे ऽहन्येकदा बलिं दत्त्वामानं विसृजेत् ॥६॥ जातदनस्य चौडकात्पूर्व मरणे व्यहं भूमौ वृष्णीं बलि- निर्वापणमित्येके ' दहनप्रभृत्याहिताग्नेर्मरणप्रभृत्यनाहितामे- १० रेकादशे ऽहन्येकोदिष्टं कुर्यात् एकोहिष्टनिमित्तश्राद्धे तबाबा प्रेतनिमित्तं भुच्चेति ब्राह्मणं वरथित्वा प्रेताय खधेति पाणौ तिलोदकं दत्त्वा होमं पिण्डदानं च जवानादि मात्माहत्त्वा भोजवेद्यन्त वा ददातौति केचित् ' निमित्त- श्राद्धे मासे तौते कौने च प्राजापत्यं परित्वा प्रायश्चित्तं १५ डला पूर्ववदेकोहिलं कुर्यात्मपिण्डौकरणात्पूर्व मामि मामि तन्मरणदिने पिण्डं निरुप्यकं भोजयति ' दाद षष्ठे बताये वा मासे शुभकार्य प्राप्ते बादशाहे वा मपिण्डीकरणं कुर्यात् ॥७॥ . १ नवमे मृ• La Vi My; नबम. Ed. चिसायामखौ.Ma. , ३ Thus Bh La Vi My; बलिं निर्वपनौत्येके Ma Ed. ४ • दुद्यनं La Vi My; . दुदकं Ed. ५ बादशा Vi My.

·११० वैखानसाहसूत्रम् । [७।८।] । पूर्वयुद्धौं विश्वेदेवार्थ गैन्धिर्थमेकं प्रेतार्थ सपिण्डौ करणाद्धे भोध्यतामिति' वरथित्वा खासा खधेति तेषां करे तिखोदकं दत्त्वा पिढभ्यः स्वधेति , पाचं तिलोदकैः पूरयित्वा पिहनावाच तत्रावा प्रेताच खधेत्यन्यत्पाषं पूर- चित्वा प्रेतमावाब तथा होम इत्वा पिण्डं निरुण विश्वे- । देवाभ्यां डिईिर्दत्त्वा पिलभ्यः प्रेताय मकृत्माहत्त्वा ताम्भो- जयति" पिपिण्डैः प्रेतपिण्डं ममारोप्य पिटपाचोदकैः प्रेत- पाचोदकं मंयोजयति ' मपिण्डौकरणे हौने तं शुभकार्य विनश्यति "तस्मात्प्रायश्चित्तं कृत्वा मपिण्डौकरणं कृत्वा भित्र ऽहनि विष्णुसूतं मिन्दाइत्याश्रावितादौत्वा पुनः शुभकर्म १. कुर्यात् ' अष्टकाहौने तदंशविनाशो भवेद्यवेनाष्टकं करोति यथोकजसदानपिण्डनिर्वापब्राह्मणभोजनेषु श्रद्धया कृतेषु सर्व- सम्पत्ममृद्धिवंश विवर्धन च भवेदिति विज्ञायते ॥८॥ ग्राहस्थस्यौपासने विछिन्ने यदि प्राणोत्क्रान्तिद्धानु- जातस्तत्पुत्रः श्रोत्रियागारादग्निमाहत्य संस्कृतायां भुवि १५ व्यापतिभिः संस्थाप्योपतिष्ठेत जुष्टो दमूना इत्यथैनं परिसमूच्या परिस्तौर्य पर्युक्ष्याज्यं विलायोत्पूय सुचि चतुर्मीतं यहोवा सप्त व्याहतौर्डत्वा पुनरपि पूर्ववहौत्वा पूर्व देवाः प्राणापाना- विति द्वाभ्यां मा त्वा वृतौ संवाधिष्टां मा त्वा वृक्षौ संबाधेयामिति ļofamvia Bh Vi My; qwa without fa Ma La Ed. २ अथ ग्रह. MaEd. ३ बुद्याशा Vi My.

·[14]
वैखानसरह्यसूत्रम् ।
द्वाभ्यामग्ने ऽध्यावर्तित्रने प्रङ्गिर इति द्वाभ्यां पुनरूजर्जा मा
रव्येतिर द्वाभ्यामयाश्चाग्ने बाह्माण ' एकहोतेति दाभ्यां क्रमेण
चत हौतानि हुत्वा पुनश्चतग्रहोतं ग्टहीत्वा महाव्याहतीच,
जुडयादेवमनिमुत्पाद्य पूवोकेन विधिना दहनं कुर्यात्
सप्तमः प्रश्नः समाप्तः॥
॥ समाप्तं गृह्यसूचम् ॥
| La Vi and My differ considerably; रय्येति द्वाभ्यां क्रामेण चतुर्महोतं
रौत्वा (these three words om. Vi) अयाश्चाने ब्राह्मण एकहोतेति महाव्या० ;
Ed agroes with Ma (the text accepted by me), omitting olly
after क्रमेष the words चतुहौनानि उत्वा पुनम् ।
१२ हतौष उत्लानिमुत्पाद्य Ma Ed.
After yeria Ma Bh ins. for forea: An; moreover the Bh.
reads /indicating the close of this texte
"

·प्रजापालन- - ११२ वैखानसम्बसूत्रम् । [८।१,२।] (धर्मे ।। १,२।) .पथ वर्णाश्रमधर्म ' बांधणपियवै ग्यशूद्रा. मुखबाहरु- पादेषु जाताचत्वारो वर्ण ! यस्माताह्मणो. ऽस्य मुख- मासौदिति श्रुतिः' पूर्वेषां चयाणां निकाचाः संस्कारा विधौयन्ते' तेषां द्विजन्मनां वेदाधिकारस्तस्माताह्मणस्याथ- चनाध्यापनयजनयाजनदानप्रतिग्रहाणि षट्कर्माणि भवन्ति चियवैश्ययोर्यजनाध्ययनदानानि चचियस्य दुष्टनिग्रहयुद्धाः । वैश्यस्य पाशुपाख्यकुसौदवाणिज्यामिरे शूट्रस्य द्विजन्मनां शुषा कृषिश्चैव ' व ' ब्राह्मणस्थाश्रमाश्चत्वारः चत्रियम्याद्यास्त्रयो वैश्यस्य द्वावेव ' तदाश्रमिणश्चत्वारो ब्रह्म- चारौ ग्रहस्थो वानप्रस्थो भिचुरिति '॥ १ ॥ उपनौतो ब्रह्माचारौ मेखलोपवीताजिनदण्डधारौ स्वात्वा तर्पणं ब्रह्मायज्ञं सायंप्रातः मन्ध्योपासनसमिद्धोमो कुर्वन्गुरोः पादावुपमंग्टह्य नित्याभिवन्दौ व्रतेनाध्ययनं करोति 'खिते गुरौ स्थयादत्थिते पूर्वमुत्थाय वजन्तमनुगच्छेदासीने गयाने च नियुको नौचरन्यामनशयने कुर्यादबको यत्किञ्चित्कर्म १५ नाचरति' नुको ऽपि खाध्यायनित्यकर्माण्याचरेदष्णाम्बु- खानदन्तधावनाचनानुलेपनगन्धपुष्योपामट्छन दिवाखापरेत:- ॥ १ प्रहाः Tri. १ युद्धानि Tri. ३ .वारियं My. ४ वैशस्याद्यावेव Ed Tri. भवनं Tri; नौचरन्यासनमयनं न कुर्याद. My and first hand of • Vi, where ofera is changed in oferi i ·वैखानसासूत्रम् । [१२,३।] (धर्मे १ । २, ३।) स्कन्दस्बौदर्शनस्पनिमैथुनानि कामक्रोधलोभमोहमदमात्मर्च- हिमादौनि वर्जयित्वा सदा शुश्रूषुर्गुरोः प्रियहितकर्माणि कुर्वीतादेषौ वातचित्तानुकूलः प्रियं सत्यं वदत्यो ऽय-, सत्याप्रियं निन्दं नाचचौत' मधुमासमास्यरसशकाद्यभोज्य- ५ भोजनवझे भैचाचरणं कृत्वा गुरुणानुज्ञातो भैक्षाबमनौवाहरु- वृद्धदौचितानामाख्यां न ब्रूया भावे तत्पुत्रे च गुरुवल्कर्मा- चरति ॥२॥ ब्रह्मचारिणचतुर्विधा गायचो ब्रायः प्राजापत्यो नैष्ठिक इति ' गायत्र उपनयबादूर्ध्व चिरात्रमधारलवणाशी गायत्री- १० मधीत्या सावित्रव्रतममाप्रत्र' ब्रतचारो' ' ब्रायः सावित्र- बतादूर्ध्वमनभिशस्तापतितानां ग्रहस्थानां रहेषु भैशाचरणं वेदवतचरणं च हत्वा द्वादश ममा विंशतिममा वा गुरुकुले स्थित्वा वेदावेदौ वेदं वा सूत्रसहितमध्ययनं कृत्वा गाईस्थानु- मरणं कुर्यात्प्राजापत्यः सात्वा नित्यकर्मब्रह्मचर्यौलो नारायण १५ परायणो वेदवेदाङ्गाविचार्य दारसंग्रहणं करोति ' प्राजा- पत्ये विसंवत्सरादूर्ध्वं न तिष्ठेदित्यषयो वदन्ति ' नैष्ठिकः काषायं धातुवस्त्रमजिनं वल्कल वा परिधाय जटौ शिखौ १ खाप• Vi My Bh; •खन Ed Tri;-- मैथुनानि Vi My Bh; •मथुम Ed Tri. Vi My om. Thus Ed Bh; सत्यं प्रियं Vi My; सत्यमप्रियं Tri. ४ भवानमEd Tri; भैक्षमनम• Vi My; भिवाब्रम् Bh. . समाग्ने बत• My; समाप्ते चबत. Vi. 16 ·१९४ वैखानसमयसूत्रम्। [८।३-५।] (धर्मे १ । ३-५।) वा, मेखलो दण्डौ सूचाजिनुधारौ ब्रह्मचारी शुचिरचार- खवणशौ यावदात्मनो विप्रयोगस्तावगुरुकुले स्थित्वा निवेदित- भैक्षभोजी भवति ॥३॥ दारासंग्टहा ग्रहयो ऽपि सानादिनियमाचरो नित्य- मौपासनं हत्वा पाकयज्ञयाजी वैश्वदेवहोमानो रहागतं गुरु स्वातकं च प्रत्युत्थायाभिवन्द्यामनपाचाचमनानि प्रदाय एतदधि- चौरमिश्र मधुपर्क च दत्त्वाबाधैर्यथाशक्ति भोजयति भितम्ब्रह्मा- चारिणो ऽतियोग्वेदविदः श्रोधियान्पिव्याचार्यविनातल- স্বয়ৰাৰীনালাললাগানলিলা অর্থ पूज- यत्यंशको ऽप्ययं भिक्षां वा मोदकं दत्त्वा शेषं मुौत १० दयासत्यशौचाचारयुतः खाध्यायतर्पणाभ्यामृषीन्यजबलिहोम- जलपुष्याचेदेवान् श्राद्धैः पुचैव पिढन्बलिना भूताननाये- मनुश्यांश्च नित्यमर्चयेदृणवयेण मुक्रो ऽनृणो भवति ॥ ४ ॥ गृहस्थाश्चतुर्विधा' वार्तावृत्तिः . शालौनवृत्तिर्यायावरो चोराचारिकश्चेति' वार्तावृत्तिः कृषिगोरक्ष्यवाणिज्योपजीवौं' ।। शालीबवृत्तिनियमैर्युतः पाकयजेरिट्वानौनाधाय पक्षे पड़े दर्शपूर्णमासयाजी चतुषु चतुर्ष मासेषु चातुर्मास्ययाजी षट्स षट्स मासेषु पशबन्धयाजी प्रतिसंवत्सरं मोमयाजी च' १ दषित. instead of तदधि Tri Bh. ...युक्तः Ed. | Thus Ed Bh; नित्यमर्पये. My; नित्यं नर्पये. Vi Tri;-येण Vi Bh; वर Ed Tri Bh.

·वैखानसरयसूत्रम्। ९९५ [-१५, ६।] (धर्मे ।। ५, ६।) यायावरो हविर्यजेः मोमयज्ञेय धजते याजयत्यधोते ज्या- पयति ददाति प्रतिराति षटकर्मनिरनो नित्यमग्निपरि- चरणमतिथिन्धो ऽभ्यागतेभ्यो ऽवाद्यं च कुरुते ' घोरा- चारिको नियमको यजते न याजयत्यधौते नाध्या- ' पथति ददाति न प्रतिरक्षात्युञ्छवृत्तिमुपजीवति' नारायण- परायणः सायंप्रातरग्निहोचं हत्वा मार्गशीर्षज्येष्ठमासयोरमि- धारावतं वनौषधिभिरग्निपरिचरणं करोति ॥ ५॥ रहस्यः मपनौकाः पञ्चांगिंभिस्वेताग्निभिर्वा यहादना- अमं यास्यत्राहिताग्निरनाहिताग्निचौपामनमरण्यामारोप्य रहे मथित्वा श्रामणकौयविधानेनाधायाघारं हत्वा श्रामणकानि- मादाय बतौयमाश्रमं गच्छेत्पूर्ववदग्यालयप्रोक्षणोल्लेखनादि कर्म कुर्यात् ' हतौयामपि वेदि परिमृज्य षडङ्गुलाग्रेर्द:- ग्रंथिते' ऽधस्त्रिधा' कृतं रज्जुवन्मूले बद्धं' षट्त्रिंशदङ्गुलप्रमाणं. परिस्तरणकूर्च कृत्वा, मध्यवेद्यां परिस्तुणांति श्रामणकं १५ श्रामणकयज्ञं यज्ञदेवतविश्वान्देवानित्यन्तमावाल्याज्यं निरुण्य श्रामणकाय स्वाहा श्रामणकयज्ञाय स्वाहा यज्ञदैवत विश्वेन्यो देवेभ्यः स्वाहेत्यन्तं कृत्वा चरु जुहुयादित्याघारविशेषः' श्रामणकानेखोर्ध्ववेदित्रिंशदगुल्यायतां चतरलिविस्तारो- . . • rấgs: Bh Vi My. २ प्रधिसमध. Vi My. Thus Ed My; tai Tri Vi; tai eram Bh. ४ Thus Ed and Bh; पाधानविशेषः My Tri; चाधाने वि. Vi.

·बता वैखानसरह्यसूत्रम् । [१६] (धर्मे १ । ६, ७।) '.मध्यमा तत्परिगता पञ्चाङ्गुधिविस्तारा'. चतुरङ्गुलो- सेधाधस्तादूर्ध्ववेदिविस्तारोन्नता हतौथा वेदिदिशाङ्गुल मध्ये निबं निवेदिसहितं कुण्डं कृत्वाधाय वनस्थो नित्यमौपा- ममवत्मायंप्रातराहतौर्डवा महाव्यातिभिः महाव्यातिभिः श्रामणकामिं जुड़यादपनीको दारैरग्निभिविना वनं गच्छेत् ॥ ६ ॥ वानप्रस्थाः सपनौका अपनौकाश्चेति ' सपनौकाश्चतु- विधा' औदुम्बरो वैरिश्चो वालखिल्यः फेनपश्चेति' औदु- म्बरो ऽकृष्टफनावाप्यौषधिभोजौ' मूलफलाशी वा लवण- हिङ्गुलशनमधमत्स्यमांमपूत्यन्नधान्याचपरस्पर्शनपरपाकवर्जी देवर्षिपित्मनुष्यपूजौ वनचरो ग्रामबहिष्कृतः सायंप्रातरग्निहोत्रं १० हुत्वा श्रामणकाग्रिहोमं वैश्वदेवहोमं च कुर्वस्तपः समाचरति श्रामणकामिमेकमेवाधाय जुहोतीत्येके ' वैरिश्चः प्रातर्या दिशं प्रेक्षते तो दिशं गत्वा तत्र प्रियङ्ग्यवश्यामाकनौवारादिभि- लब्धः स्वकीयांनतिौंच पोषयित्वाग्रिहोत्रामणकवैश्वदेव- होमौ नारायणपरायणास्तपःशौलो भवति' वालखिल्यों १५ जटाधरग्धौरवल्कलवमनो ऽकाग्निः कार्त्तिक्यां पौर्णमास्यां पुष्कलं भुक्तमुत्सृज्यान्यथा भेषान्मामानुपजीव्य तपः कुर्यात् ' अस्य सूर्य एवानिर्भवतीत्यामनन्ति ' फेनप उहण्डक उन्मत्तको . १ Some Mss. अस्ति, others चाल । २ प्याकृष्टफला• Vi My; व्युत्क• Tri. ३.Uncertain; • पूत्यन्यधान्या• Vi My; पूत्यन(धान्य) Ed%3; तथा)न्या Tri; Bh : पूत्यवं दुर्गन्धानम् । बन्यदाचलवणादि परस्परपाकं वर्जयति परपाकवर्जी भर्वत्, पराकवर्जी Ed, परवावर्जी Tri.

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [1] (धर्मे १ । -1) निरोधकः शौर्णपतितपत्रासारी चान्द्रायणवतं परन्पृथिवी- शायौ नारायणं ध्यायन्मोक्षमेव प्रार्थयते '.॥७॥ अपनौका बहुविधाः कालाशिका' उद्दण्डसंवृत्ता अमठ्ठा उदयफलिनो दन्तोलखलिका उच्छवृत्तिकाः संद- ५ निवृत्तिकाः कपोतवृत्तिका मृगचारिका हस्तादायिनः अलफलकादिनोर उदग्धाशिनो बेल्बाशिनः कुसमाधिनः पाण्डुपत्त्राशिनः कालान्तरभोजिन एककालिकाश्चतुष्कालिकाः कण्टकशायिनो वौरामनशायिनः पञ्चाग्निमध्यमाथिनो धूमा- शिनः पाषाणशायिनो ऽभ्यवगाघिन उदकुम्भवामिनो मौनिन- १. चावाशिरसः सूर्यप्रतिमुखा ऊर्ध्वबाहुका एकपादस्थिता- वेति विविधाचारा भवन्तौति विज्ञायते ॥८॥ अथ भिचुका मोक्षार्थिनः कुटौचका बहूदका हंसाः परमहंमाथेति चतुर्विधा भवन्ति ' तत्र कुटौचका गौतमभार- द्वाजयाज्ञवल्क्यहारौतमतौनामाश्रमेम्वष्टौ ग्रासांचरन्तो योग- १५ मार्गतत्त्वज्ञा मोक्षमेन प्रार्थयन्ते ' बहूदकास्त्रिदण्डकमण्डलु- काषायधातुवस्वग्रहणवेषधारिणो ब्रह्मर्षिटहेषु चान्येषु', माधु- वृत्तेषु मांसलवणपर्युषितानं वर्जयन्तः सनागारेषु भैकं कृत्ला १ कालसीका Ed; कालशिका Tri; कालसिका Vi My; कालाशिखा: Bh २ Thus Vi My Bh; सन्दएन. Tri; संदंशन• Ed. २.वादिनी Ed. ४ बिल्या. Ed Bh. ५ Thus Vi My Bh; Tri Ed om. चान्ये १.वर्जयित्वा Ed; वर्जयेत् Vi My.

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [1] (धर्मे १।६।) मोक्षमेन प्रार्थयन्ते' हमा' नाम ग्रामे चैकरा नगरे पञ्चराचं वसन्तस्तदंपरि + वसन्तो गोमूत्रगोमयाहारिणो वा मासोपवामिनो वा' नित्यचान्द्रायणावतिनो नित्यमुत्थान- मेव प्रार्थयन्ते ' परमहंमा नाम वृक्षकमूले शून्यागारे समाने वा वासिनः साम्बरा दिगम्बरा वा न तेषां धर्माधौं । मत्यानृते शुद्धाशयादि दैत३ ' सर्वसमाः मर्वात्मानः ममलोष्ट- काशनाः सर्ववर्णेषु भैक्षाचरणं कुवन्ति ' ब्राह्मणानां चातुराश्रम्यं चत्रियाणां व्याश्रम्यं वैभ्यानां याश्रम्यं विहितं ' तत्फलं हि मकामं निष्कामं चेति विविधं भवति मकामं नामेहर संसारे ऽभिवृद्धि ज्ञात्वा पुचस्लाभाद्यभिकाङ्गणमन्यत्स्वर्गादि- १. फलकाङ्गणं वा ' निष्कामं नाम किश्चिदनभिकाय यथा- विहितानुष्ठानमिति' तत्र निष्काम द्विविधं भवति प्रवृत्ति- निवृत्तिश्चेति' प्रवृत्तिर्नाम मंसारमनादृत्य मयज्ञानं ममा- श्रित्य प्राणायामामनप्रत्याहारधारणायुको वायुजयं कृत्वा- णिमाद्यैश्वर्यप्रापणं. ' तत्पुनरपि तपःक्षयाजन्मप्रापकत्वाड्याधि- " १ Tri om. २ Vi My om. ३ इन्वयुनं instead of वैनं Vi My. ४ ०त्मनः Vi My. ५ समलोटाश्मकापमाः Vi My. ६ दr given by Ed Bh only. ७ तनिष्काम Ed Tri. ८ द्विधा Vi Bh. धारणायानयको Ed only. १. .पिमायटेपर्य: Ed only.

·[0१६,१०।] वैखानसार सूत्रम्। १९९ (धर्मे १ । ६, १०।) बाडल्याच' नाट्रियन्ते परमर्षयो निवृत्तिर्नाम लोकानाम- नित्यत्वं ज्ञात्वा परमात्मनो ऽन्यत्र किश्चिदस्तौति संसारमना- दृत्य छित्त्वा भार्यामयं पाशं जितेन्द्रियो भूत्वा भरौरं विहाय क्षेत्र परमात्मनोर्योगं कृत्वातौन्द्रिय सर्वजगदौज- ५ मशेषविशेषं नित्यानन्दममृतरसपानवमर्वदार हप्तिकरं परं ज्योतिः प्रवेशकमिति विज्ञायते ॥६॥ निवृत्त्याचारभेदादि योगिनस्विविधा भवन्ति · मारना एका• विसरगाश्चेति । अनिरोधका निरोधका मार्गगा विमार्गगाश्चेति चतुर्विधा मारङ्गा' दूरगा दूरंगा भ्रूमध्यगा 1. असंभकाः संभकाश्चेत्येकार्थाः पञ्चधा भवन्ति ' न मावन्तो विमरगास्तत्र मारङ्गाः मारं क्षेत्रजस्तं गच्छन्तौति सारङ्गा- स्तम्वनिरोधका अहं विष्णुरिति ध्यावा ये चरन्ति तेषां प्राणायामादयो न मन्ति 'ये तु निरोधकास्तेषां प्राणायाम- प्रत्याहारधारणादयः षोडश कलाः सन्ति । ये मार्गगास्तेषां 1 षडेव प्राणायामादयो ये विमार्गगास्तेषां 'यमनियमासनप्राणा- यामप्रत्याहारधारणाथानसमाधयश्चेत्यष्टानांकल्पयन्तो ध्येय- मयन्यथा कुर्वन्ति ' ॥ १० ॥ १ सपाक्षयजन्म Tri; तत्क्षपयजन्म Vi My. २ ज्ञात्वा यदतौन्द्रियं Tri; कृत्वा यदतौन्द्रियं Vi My. ३ मित्यानन्दामन. Vi My. ४ योनिस्तत्पवे. Tri Vi My. ५ Only the Bh. as given in the text. Vi My om. यम ; निधमयमा० Ed Tri.

·- वैखानसरहासूत्रम् । [८।११।] (धर्म १ । १९ ।) प्रथैकार्था ' एक एवर्षियेषां त एकार्थास्तषु ये दुरगा- मोषामयं मार्गः ' पिङ्गलया नाडिकवादित्यमण्डसमनुप्रविश्य तबस्थेन' पुरुषेण संयुज्य ततश्चन्द्रमण्डलं तत्रस्येन पुरुषेण ततो विद्युतं तत्रस्थेन पुरुषण पुनः क्रमेण वैकुण्ठमायुज्यं यन्ति ' ये ऽदूरगास्तेषामयं धर्मः' क्षेत्रज्ञपरमात्मनोर्योगं । क्षेचज्ञद्वारेण कारयित्वा तत्रैव ममस्तविनाशं ध्यात्वाकाशव- सत्तामाचो ऽहमिति थायन्ति' भूमध्यगाः क्षेत्रज्ञपरमात्मनो- योगे सत्त्वरूपाग्निदारेण भूमधं नीत्वा पञ्चभ्यो ऽङ्गुष्ठादिभ्यः स्थानेभ्य आकर्षणं पुनः पिङ्गलाद्वारेण निष्क्रमण प्रलयान्तं क्षेत्रज्ञयोगान्तं वा कुर्वन्ति ' असंभका नाम मनमा ध्यानं ।' कुर्वन्ति" तत्प्रतिपादनागमं श्रोत्रेण टण्वन्ति चक्षुषा देवताकारं पश्यन्ति ' ब्राणेन गन्धमनुभवन्ति' पाणिना देवता' नमस्कुर्वन्ति ' संभका नाम ब्रह्मणः सर्वव्यापकत्वा- धुक्रमयुक्त यो ऽसौ परमात्मा तत्म याप्याकामवत्तिष्ठति तमाघणो ऽन्यत्र कुचचिदात्मानं प्रतिपद्यते ऽसौ ' " धूमधगतस्यापि संशयानिष्पमाणमेवेत्युक्त ' तस्माद्याव्यति- १ Thus Vi My; सबमितेम Bh; तबत्येन Ed Tri. p petai ing. Vi My Tri. ३ पिङ्गलया डा. Tri Vi; लाया हा. My; पिङ्गलबारेण Bh. ४ Thus Vi My Bh; निष्काम. Ed Tri. u di belongs acc. to the Bh to the text; om. Tri Vi My; चEd. E Thus Bh only; देवतागारं all the other sources. ७ Thus Vi My Tri; •ना Ed. 5 Or write som op?

·[८.११ ।। वैखानसारासूत्रम् । १२९ (धर्मे १ । १९ ।) रिकमन्यत्रोपपद्यते ' विविधमरणादिविधदर्शनात्कुपथगामि- वादिसरगाः ', पुरा प्रजापतिरुपदेशगृहनार्थ विमरगपक्षं दृष्टवान्' तं दृष्ट्वा मुनयो ऽपि मोई दृष्हा मुनयो ऽपि मोहं जग्मुः किं पुनर्मनुष्याः . विमरगपशूनामहंकारयुकानां जन्मान्तरेषु मुकिर्नास्मिन्नन्मनि ५ तस्माद्विमरगपक्षो नानुष्ठेयो' केचिदिसरगा: कायक्लेशा- केचिन्मन्त्रजपात्केचिद्येन केनचियानेन केचिद्येन केन चिदक्षरेण केचिद्यायुजयादन्ये परमात्मना क्षेत्र भयोज्य ध्यायन्यते' परमात्मभयोगमेव नेच्छन्ति ' हदिस्थर एव पुरुष इति वदन्ति ' केचिन्न किञ्चिदानमिति यथोका- १० नुष्ठानं योगमिति ज्ञात्वा मुक्तिमिच्छन्ति तेषां विस- रगपशूनां जन्मान्तरेषु मुकिर्नास्मिञ्चन्मनि ' तस्मिन्नेव जन्मनि मोक्षकाङ्गिणा विमरगपक्षो नानुष्ठेयः ' सगुणे ब्रह्मणि बुद्धिं निवेश्य पञ्चानिर्गुणं ब्रह्मा श्रित्य यत्नं कुर्यादिति' विज्ञायते ॥ ११ ॥ गृह्ये ऽष्टमो धर्मे प्रथमः प्रश्नः समाप्तः ॥ १ Thus Ed Bh; विसरगाः केचिकाय. the other sources; in either case one afea seems to be superfluous. २ Thus Ed Bh (which, however, reads एके instead of एते); एव ingtead of a the other sources. | Befgre हदि. Ed ins. केचित् and probably also Bh. 8 I have accepted the reading of Vi My; vifara nio foreign 3. Ed; मात्रये यत्वं कु. Tri. 18 ·१२२ (धमें वैखानसरह्यसूत्रम् । [८।१,२।] । २ । १,२।) अन वनस्थस्य श्रामणकनिधान यहथः, सोमयाजी पुत्रं पौत्रं च दुक तत्पुवादोग्टहे संस्थाप्य . मौण्ड्यं कृत्वा प्राजापत्यं चक्र चरेत् ' वसन्ते एकपचे पुण्या पन्या माई वनाश्रमं याति ' पूर्वस्मिन्दिवसे कृतवानः संकल्प्य कुशोदकं पौत्लोपवाम कुआंदोपासनहोमं हुत्वानिमयं ते योनिरित्य- " रण्यामारोपयेद्दर्शपूर्णमासविधानेन दर्भादौ संग्टह्य पूर्ववत्य- रिस्तरणकूर्चान्परिधौन्समिधोर वेणुदण्डोपवीतकमण्डलुवक- लादौन्संभरति '. पूर्वोतविधिनाग्निकुण्डं कुर्यादपरस्मिन्दिवसे वैश्वानरसूकेनाग्निं मथित्वा प्रज्वाल्यान पायायुपावरोहे त्यग्निं निधाय पूर्ववच्छामणकान्याघारं जुहोति' प्रणम्याग्निं परि- १० षिच्याने प्रायश्चित्ते त्वमिति पञ्चप्रायश्चित्तं इत्वापोहिरण्य- पवमानैरात्मानं प्रोक्ष्य ब्रह्मदैवत्यं वैष्णवं पञ्चवारुणं च प्रधानाध्याहत्यन्तं यजेत् ॥ १॥ अग्नेः प्रतौंच्यां दो कुशौ पूर्वायौ न्यस्योर्ध्व ऽस्मानं निधाय तत्सवितुर्वरेणमिति दक्षिणपादाङ्गुष्ठाग्रेणश्मानमधि- ।। तिष्ठेत्तेजोवत्म इति वल्कखमजिनं चौरं वा परिधाय पूर्व- वन्मेखनादौस्त्रौण्युपवौतान्युत्तरौयं कृष्णाजिनं चाददात्याचन्य १ Thus Ed and Bh; आमणकं the other sources. २ पूर्ववाकूर्चान्दत्वा परिषौ. Vi My. ३ यजेन Ed Tri. ४ Reading of the pratika uncertain (op. II. 14 : 32. 11); देलो. वाला रति Tri Bh; वेजोवत्स्यावः सवितुरिति Ed; तेजोवत्याव.इति My3B नेपजोबाझाब रनि Vi. ५ चाददात्या• Ed; चददात्या• the other sources.

·१२३ [२,३] वैखानसारह्यसूत्रम् । (धर्मे २ । २, ३।) खसि देवेत्यग्निं प्रदचिणं • प्रणामं च कृत्वामौत : शं मो देवौरिति स्वमूर्ध्नि प्रोक्ष्य जयानन्यातानावाप्रमतो थाहतीच इवाज्यशेषं प्राणायामेन प्राश्रीयाद्योगे योग दति दिराचम्य शतमिनु शरद इति प्रणाममागन्या सम- * गन्महौति प्रदक्षिणं चादित्यस्य कुर्वीत ' राइम्भदौत्यू/ग्रं कूर्च रखीयात् ' त्रों भूस्तत्मवितुरों भुवो भर्गो देवस्यों सुवर्धियो यो न इति पच्छो व्यस्तामों भूर्भुवस्तत्मवितरों सुवर्धियो यो न 'इत्यर्धर्चामों भूर्भुवः सुवस्तत्सवितुरिति समस्तां च माविौं जना वनाश्रमं प्रविश्य ब्रह्मचर्यव्रतं १० संकल्पयेत् ॥२॥ तत्पनौ च तथा ब्रह्मचारिणौ स्थात् खयमेवानि प्रदक्षिणौकत्याज्येन प्राजापत्यं धातादौन्मिन्दाहतो विच्छिन- मैन्द्र वैश्वदेवं वैष्णवं बाह्यं विष्णोर्नुकादौन्प्राजापत्यमूक्तं तद्रत- बन्धं च पुनः प्रधामाहुत्वा प्राजापत्यव्रतं बंध्नाति' स्थित्वा १५ देवस्य वा यो मे दण्ड इति द्वाभ्यां पञ्चमतनवान्यतमः पर्वभिर्युकं केशान्तायतं वायवकं वैणवं डिदण्डमाददाति येन देवा इति कमण्डलुम्वहिण्यौ पूर्ववदुपानटछत्रे च खात्ययौ- ग्याईपत्यादौंयोज्वाधामिहोत्रं उत्साहवनौये प्राजापत्यं विष्णुसूतं च सर्वचाग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा विष्णवे वाहेति इत्याग्रीनरण्यामारोपयति' बने द्रौ विविके नदीतौरे " Vi only : प्रदक्षिषौहत्य प्रणम्यासौत; च om. Tri. २ Thus Ed Tri My Vi; पादधाति Bh. बने बादौ नदीतीरे विवि Vi My.

·१२४ . वैखानसरहनत्रम्। [E | ३, 81] धर्म २ । ३, ४।) वनाश्रमं प्रकल्य यथोकमनिकुण्डानि कुर्यात्पन्या महानौ- मादाय पाचादिसंभारयुको 'वनाश्रमं समाश्रयति' ॥३॥ अग्न्यायतने प्रोक्ष्य खनित्वा लेखाः षडलिख्य सुवर्णशकलं बौहौंच निधाय श्रामणकाग्निं निदध्यात् 'वन्यानेव पार्थिवा- वानस्पत्यान्कुलौरोद्धताञ्छणान्पुराणान्कुशदर्भानूास्तुकार - क्षाग्रं सुगन्धितेजनं गुग्गुलुं हिरण्यशकलान्सूर्यकान्तं मंभरतिं' वानप्रस्थानृविजो वृत्वाग्निं मथित्वा गार्हपत्यादौं- स्वेतानोन्पश्चानौचाग्न्याधेयक्रमेणाधायाहुतौ द्वे द्वे हुत्वा नित्यं द्विकालं वन्यैरेव जुहोति वनाश्रमौ मुनिः स्नानगौचस्वाध्याय- तपोदाने ज्योपवासोपस्थनिग्रहनतमौनानौति नियमान्दशैता- १. मत्यानृशंस्थार्जवक्षमादमप्रौतिप्रमादमार्दवाहिमामाधुर्याणौति यमान्दशा च ममाचरति भक्त्या विष्णुं ध्यायनमिहोत्र- श्रामणकाग्निहोमौ द्विकालं नोत्मजन्याम्यामनं त्यक्ता वन्यौ- षधीः फलं मूलं शाकं वा नित्याशन संकल्प्य तिरोधा भूरित्या- हत्यापराहे स्वयं पनौ वा हविष्यमासावितं पचति वैश्वदेवानो ऽतिथोनभ्यागताप्राशयित्वा मितं प्रानाति'॥४॥ . १ षडिलिव Vi My. p"Thus Ed Bh; imią instead of u the other sources; अर्थकां instead of जर्णतकां Vi My. ३ वरयित्वा instead of हत्वा Vi My. ४ बन्यौषधीभिः Ed Bh. Thus Ed Tri; forsato Vi My; for altforfar: Bh. .

·वैखानसटहासूत्रम् । १२५ [], (I] (धर्मे २ । ५, ६ ।) राचौ नाचौथादधम्ताहीस्तणानि पर्णानि वास्तौर्य स्वतः सुनतां पनौं, विनैकः गयौत '. • सास्य • शुश्रूषां करोत्येनां नोपगच्छन् ' मात्वनिष्कामः प्रेक्षेतोर्ध्वरेता जितेन्द्रियो, दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यं नक्षत्रेष्टिमाग्रयणेष्टिं च वन्यौषधीभिः पूर्ववद्यजेट नुक्रमान्मूलैः' फलैः पत्र: पुष्यैर्वा तत्तत्कालेन पकेः स्वयमेव संशौर्णैः प्राणं प्रवर्तयन्त्रुत्तरोत्तरे ऽप्यधिकं तपःसंयोगं फलादिशिष्टमाचरेदथवाहिताग्निः मनिग्रौनरण्यामारोप्य सर्वैः संवापमन्त्रैः पार्थिवाधानस्पत्यांश्च मर्वान्ममूह्य निर्मन्थ्यतेन विधिनान्यायविधानेन च मन्त्रैः सर्वैः मन्यान्यायतने श्रामण- १. काग्निमाधायाहरेत्मभ्यस्य भेदः श्रामणकामिरित्याः बौकश्च भिनुवदनौ होम हवारण्यादिपात्राणि च प्रक्षिप्य भार्या निधाय तथानौनात्मन्यारोप्य वल्कलोपवीता- दौम्भिक्षापात्रं च मंग्टह्यानपिरदारो गत्वा वने निवसेत्तपसार श्रमणमेतन्मूल तस्मादेतद्विधानमेनमग्निं च श्रामणमित्याह १५ 'विखनाः ॥५॥ मंन्यामक्रम ' मप्तत्य_ वृद्धवो ऽनपत्यो विधुरो वा जन्म- मृत्युजरादौविचित्य योगार्थों यदा स्थात्ताथवा पुत्र भार्थी निक्षिप्य परमात्मनि बुद्धिं निवेश्य वनात्मंन्यासं कुर्यात् मुण्डितो विधिना सात्वा ग्रामाहा। प्राजापत्यं चरित्वा अप- १ • नुक्रामा० Ed; °नुकामा० Tri. २ भिक्षुवदौपासनं जला Vi, and thus also My, only • पासनहोम जला। २ तपसां • Ed; तपसाबम. Bh; तपसा त्राम. Vi My. ४ .क्रामः Bh.

·१२६ वैखानसरह्यसूत्रम् । [। ६-८] (धर्मे २ । ६-८।) पूर्वाणे, चिदण्डं शिक्यं काषायं कमण्डलुमप्पवित्र सट्टाहौँ भिशापा र संमत्य विवृतं प्रायोपवासं कृत्वा दिने ऽपरे प्रातः खावाग्निहोत्र वैश्वदेवं च हुत्वा वैश्वानरं द्वादशकपा निर्वपेत् ' गाईपत्याग्नावाज्यं संस्कृत्याहवनौये पूर्णाहुती पुरुष सूतं च डत्वानये मोमाय ध्रुवाय ध्रुवकरणाय परमात्मने । नारायणाय वाहेति जुहोति ॥६॥ सुचि सुवेण चतुर्ट होतं ग्रहोत्वा सर्वानिव्वों स्वाहेति जुङयादग्निहोत्रहवणोमाहवनौये मृच्छिलामयेभ्यो ऽन्यानि पाचाणि गार्हपत्ये मक्षिपति' ग्रहस्थो ऽनाहिताग्निरौपामने वनस्थश्च श्रामणकानौ होम डत्वा पात्राणि प्रक्षिपेत् ' पच्छो ।. ऽर्धशो व्यस्ता समस्तां च माविौं जन्वा भिक्षाश्रमं प्रविशा- मौति तं प्रविशत्यन्तवैद्यां स्थित्वा गाईपत्यादौन्या ते अग्ने यजियेति प्रत्येक चिरामाय भवतं नः ममनमावित्यात्मन्या- रोफ्येत् ' भूर्भुवः सुवः संन्यस्तं मयेति त्रिरूपांशूच्चैश्च प्रेष- मुक्का दक्षिणहम्तेन महज्जलं पौत्वाचम्य तथैवोक्का निर्जला- १५ अलिं निसृजेनमेखला चत्वायुपवौतान्येकं वोपवीतं कृष्णाजिन- मुत्तरौयं च पूर्ववद्ददाति ' ॥ ७॥ देवस्य त्वा यो मे दण्डः मां मे गोपायेति त्रिभि- स्विदण्डं यदस्य पारे रजम इति शिक्यं येन देवाः पवित्रणेत्य- पवित्रं येन देवा ज्योतिषति कमण्डलुमृद्शायावाददौता ' .. १ भिखात्रमं Vi My. २.ददानि Tri only.

·१२० - . [६/६] वैखानसह्यसूत्रम् । (धर्मे ।। ८,६।) बावाघमर्षणसूकनाघमर्षणं कुर्यात् ' भाचम्य षोडश प्राणा- यामान्कृत्वा महस्रं शतं वा माविौं जप्दा तथा भिक्षापात्र- मसाबु' दारवं मुन्मयं वा स्वाति प्रणवाद्यादिभिः पृथक्पथकातव्यांपतिभिस्तर्पयामौति देवेन्यो जले ऽद्भिस्तर्पयि- " त्वाद्या भिश्चतसृभिः स्वधेति पिलभ्यस्तर्पयेत् ' उदयं तमम इत्यादित्यमुपतिष्ठेत' असामलिं विसच्याभयं मर्वभूतेभ्यो दद्यादध्यात्मरतो यतिर्भिक्षा नियमयमांश्च समाचर- संयतेन्द्रियो ध्यानयोगेम परमात्मानमौत ॥८॥ धर्म्य मंदाचारं ' निवौती दक्षिणे कर्ण यज्ञोपवीत २ • कृत्वोत्कटिकमामौनो ऽहन्युदमुखी रात्रौ दक्षिणामुखस्तणे- रन्तरिते मूपपुरोषेर विसृजेबंद्यां गोष्ठे पथि छाया भस्मन्यम्मु कुशे दर्भ वा नाचरेत् ' गोविनोदकाग्निवाय्वर्क- तारेन्दूत्र पश्यन्कुर्यात् ' वामहस्तेन लिङ्गं संग्टह्योत्थायोदकस्य पार्श्व तथामौनो ब्रह्मचारी ग्रहस्थो ऽपि शिने दिईस्त- १५ योश्च द्विर्गुिदे षट्टत्वो मृदं दत्त्वो तैरेव जलैः शौचं कुर्यात् करं वामं दश छत्व: करावुभौ च तथा मृदाद्भिः प्रक्षालयेत्" वनस्थस्य भिक्षोश्चैतड्विगुणं भवति' रात्रौ यथोकाध वा रेतीविसर्ग मूत्रवच्छौं कर्तव्यं ' रेतमस्त्रि- may, after १ . Tri Bh. २ Thus all (also Bh) exc. Ed : प्रणवादिभिः, which all, be the correct reading. २ Thus Vi My; og at the other sources. ४ प्रचास्य Vi My.

·१२८ वैखानसामसूत्रम् । [-११ (धर्मे २ । ९-११।) रित्येके.' मोपवीती प्रामुख उदभुखो वान्यचासित्वा मृदाम्बुमा पूर्ववत्पादौ पाणे च प्रक्षाल्याचम्य मन्त्रेणा- चामति ॥६॥ बाधणे इगाभिः क्षत्रियः कण्ठगाभिर्वैश्यस्तालगाभि- रद्भिराचामेत् ' प्रात्मानं प्रोक्ष्य प्रत्यर्कमपो विसृज्या पर्य- । त्युदकस्याग्नेमिपार्श्व प्राणानाथम्य प्रत्येकमोंकारादिसनव्या- चतिपूर्वो गायत्रीमन्ते मशिरकां विर्जपेत् 'म प्राणायामस्त्री- नेकं वा प्राणयामं कृत्वा प्रतः ' शतं 'दशाष्टौ वा माविौं जबा' मायंप्रातः मध्यामुपास्य नैशिकमाझिकं चैनो ऽप- मृज्यते द्विजातिः मन्ध्योपामनहोन: शूद्रममो भवति ब्रह्मचारौ खनाम संकीर्त्या भिवादयेदहं भो इति ' श्रोत्रे च मंस्पृश्य गुरोः पादं दक्षिणं दक्षिणोन पाणिना वामं वामेन व्यत्यस्य जान्वोरापादमुपसंग्रहबानतशौर्षी ऽभिवादयत्या- युभान्भव मौम्येत्येनं गंमेदनाशीर्वादौ . नाभिवन्द्यो पिता गुरुर्विद्वांसश्च प्रत्यहमभिवादनीयाः । अन्ये. बान्धवा विप्रोव्य प्रत्यागत्याभिवन्द्याः ' ज्येष्ठो भ्राता पिलव्यो मातुलः स्वधरच पिवत्पिडम्बमा माबमा ज्येष्ठ- भार्या भगिनी ज्येष्ठा च मात्वत्पूजितव्याःर ' सर्वेषां माता श्रेयसौ गुपच श्रेयान्' परस्त्रियं युवतिमस्यूशन्भूमावभि- माता - १ सन्ध्योपासनं कुर्यात् ins. Ed. preferer: Tri (correctly!) only.

·१२९ [९/१९, १९।] वैखानसाम्यवसूत्रम्। (धर्मे २ । ११, १२।) वादवेदग्द्यानावन्दनादायुनिवखारोग्यशभानि भवति यज्ञोपवौतमेखलाजिनदण्डान्परेण ताक धारयेदुपाहत्या- नालस्यः शतिः प्रणवाद्यं वेदमधीयानो ऽमावास्थायां पौर्ण, मास्यां चतुर्दश्योः प्रतिपदोरष्टम्योश्च माधौयौत' नित्यजपे ५ होमे चानध्यायो नास्ति' मार्जारनकुलमण्डकवसर्पगर्दभ- वराहपश्वादिष्वन्तरागतेवहोरात्रं सूतकप्रेतकयोराशौचे तावत्- कालं तिस्रो ऽष्टकासु गुरौ प्रेते । चिरात्रमनध्यायः स्थात् ॥११॥ तद्भार्यापुत्रयोः स्वशिष्यस्य चोपरमे मनुष्यज्ञे श्राद्धभो- जने चैकाइमनध्यायः स्यात् श्रापदायोरप्रायत्ये ' वृक्षनौ- यानशयनेम्वारूढः प्रसारितपादो मूत्रपुरीषरतोविसर्ग ग्रामे ऽन्तःशवे सत्यभक्ष्यानभोजने छर्दने मशानदेश सन्ध्यास्तनिते भूकम्पे दिग्दाहे ऽशन्युल्कानिपाते रुधिरोपलपांसुवर्षे सूर्येन्दु- रांडग्रहणे च तत्तकाले नाधीयौत' परत्रह श्रेयस्करो १५ वैदस्तदध्येतव्यो ' इन्ते विसृज्य प्रणवं ब्रवीति ' लौकिकानौ 'ममिधौ हुत्वा भिक्षा मेधाप्रदं रालु मौनौ भुचौत ' पौषे . १ युवतौ• Ed Vi My. २ Before •ज्ञान• Vi My Tri ins. औ। २ ०ध्यायः Vi Bh; ०ध्यायं My Tri Ed. ४ Thus Vi; ०ध्यायं My Ed Tri. ५ Thus Ed; चापदामप्रायत्यः Tri; पपदात्योरप्रत्ययो Vi My; Bh reads पप्रयमले। $ Thus Bh only; all the other sources gaztafaa (!). 17 ·वैखागसरमधम् । [ । १२, ११।] (धर्म २ । १२, ११।) माघे वा मासे पामाइदिखाको पूर्ववतविसर्ग होम इत्वा साध्यायसुस्मृख्य परे एक वेदं चणे वेदाङ्गर घावदनं ममधीत्य गरोदक्षिण दखा समावर्ती स्थान ' ॥ १२ ॥ मध्याके पट्टे जले मृदाङ्गिः पादौ हस्तौ च धाव- चियाचम्यागानि संशोध्यापः पुनन्विति जले निमजेदाचनो । वैष्णवैर्मग्लेविष्णु हिरण्यटामिति वरुणं च प्रणम्याघमर्षण- सूकनाधमर्षणं कृत्वेदमापः शिवा इति वायादाश्रमिण- सत्वारः स्वानं नित्यमेवं पूर्वोकिन विधिना काम्यं नैमित्तिकंच कुर्वन्ति' धोतवस्त्रेणाच्छाद्य पूर्ववदाचम्य प्रोक्ष्यामौनस्तिष्ठन्चा कृतप्राणायामः माविौं जवादित्यमुपतिष्ठेत ' दक्षिणपाणिमा १० नोर्थन ब्राह्मण भूपत्यादौन्दैवेन नारायणादौम्कूप्यादौथार्षण विश्वामित्रादौन्यैटकेण पित्रादौनद्भिस्तर्पयित्वा ब्रह्मयज करि- यचित्यमिषे वो खेति यथाकामं यजु:संहितामाद्यां- स्त्रीननुवाकान्खाध्यायं कुर्वोत' नैमित्तिकमृतं च सत्यं चेत्यादिसूकामि चतुर्वेदादिमन्त्राचाप्यघीयौत' मर्वयजाना ।। मादिमियज्ञः" तस्मादुपनयनप्रभृत्येव विजैः कर्तव्यो नद्यां तीर्थ देवखाते सरमि तटाके वा सामान्ये वानं कुर्यात् ॥ १३॥ १ सम् om. Ed Bh. २ समारती Tri; समारती Vi; •नि My. १ जले शुद्ध Tri Ed. ४ थानाम Vi My.

·[९.१४ ।] वैखानसार बासूत्रम् । १९१ (धर्मे २।१४।) परस्योदके हत्यिणान्पचोद्धत्य खाथात्कूपे तत्तोरे.चिः कुम्भेनाभिषि छिटो नग्रो वान स्वायत्तथा न भयौता- तुरो' ऽभु नावमाहेातुरस्थ खाने नैमित्तिके दन कालो द्वादश कनो वा तमनातुरो जले ऽवगाहाचम्य स्पोत्ततः ५ म पूतो भवति' विकास होमान्ने पादौ प्रक्षाल्याचम्यासने प्रामुखः प्रत्यङ्मुखो वा स्थित्वा चतुरोपलिप्ते मण्डले शुद्धं पात्रं न्यसेत्तत्रानं प्रक्षिप्य तत्पूजयति ' दौ पादावेकं वा भूमौ निधाय प्रमस तं वा मत्येन परिषिञ्चामौति मायं परिषिश्चति सत्यं वर्तन परिषिञ्चामौतिः प्रातरमृतोपस्तरण- मसौत्याधावं पौत्वा विधिना प्राणाइतौर्डवानमनिन्दन- श्रानि' भुक्तामृतापिधानमसौत्यपः पौत्वाचम्याचामेदेकवासाः प्रयानस्तिष्ठबनानजपहोमौ शुष्कपाद उदमुखो वा नानाति भिन्नपाचे व पर्युषितं शयनासनोत्मङ्गस्थं वा न भुच्चौता- अलिनापो न पिबेदुनिष्टाशयाशौचिपतितः स्पष्टं सूतक- १४ प्रेतके चाचं नानौयात् ॥ १४ ॥ १ Thus Vi My Tri; पारकस्यांदके Ed; Bh seems to presuppose पारक्य उदके। p Thus Ed Tri Bh; aranteita Vi My. ३ गाहेन चातुरस्य Vi; गारेचातु. My; गारेत् all the other sources. y gay twice Vi My. ५ Thus Vi My Bh; वासिवा Tri and Ed where a var. r. वाम. यित्वा is mentioned. ६ भिन्नपाणा Tri Vi My. .Ed Tri ins. च।

·१३२ " वैखानसम्टह्यसूत्रम् । [६ | १५1] (धर्मे २ । १५।) तिजमदधिलाजं च राचावमध्यम पर्युषितमाज्येन दधा वा यु भोज्यं' क्रिमिकेशकौटयुतं गवानातं पति- जग्धं च भस्माभिः प्रोक्षितं एडं' श्वकाकाद्युपहते बहने तस्मिन्पुरुषाशनमाचं तत्रैवोद्धृत्य व्यपोका पवमानः सुवर्जन इति भसमजलैः प्रोक्ष्य दर्भोस्कया स्पर्णयित्वा यात् प्रसूते ऽन्तर्दशाहे गोचौरं मदैकशफोद्रस्त्रीणां पयस पखाण्डु- कवकसंहनग्टननविडजमनुक्कर मस्यमांसं च वर्जनौयं । यज्ञशिष्टं मांस भक्षणीयमुंदक्यास्पष्टं शूद्रानुलोमैः स्पृष्टं तेषा- मन्त्रं च वर्जयेत् । स्वधर्मानुवर्तिनां शूद्रानुलोमानामामं चुधितस्य संग्राह्य सर्वेषां प्रतिलोमान्तरालव्रात्यानामामं १. पक्कं च चुधितो ऽपि यवान ग्टौयात् ' तेः स्पृष्टिसंमिश्र परपक्कं च संत्यजति च संत्यजति' नित्यं श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म कुर्वन्मनो- वाकायकर्मभिः शनैर्धर्म समाचरति ॥ १५ ॥ गृह्ये नवमो धर्मे द्वितीयः प्रश्नः समाप्तः ॥ - १ मि. Ed Tri. २ Reading uncertain. Vi : पलंडुकक्कलशनकच्छनविड्जमबंध अनुक्तं ; My : पक्षालुकवकालशनचथुनविड्दमबन्धमनुक्तं ; Ed : पलण्डु कवकं लशनं रचमं विडजमनुक्तं ; Tri : पलाएं कल लशनं एखनं विट (जं? सं) बन्धमनुक्तं; Bir: पक्षाण्ड सुकंदुकम् । कनकं रतवर्ण लशन कनवर्षमेते लशनविशेषाः सर्वे वर्जनौयाः। विड्जं विड्राहमनुक्तं शास्त्रानुक्तं । There is neither in Ed nor in Bh any trace of संबन्ध । सं. Ed only. ४ Ed om. पर. before पकं । ३ ·१३३ . [१. । १, २] वैखानसरह्यसूत्रम् । (धर्मे ३ । १, २।) ग्रहस्थाश्रमौ वे यज्ञोपवीत वैएवं दण्डं कमण्डलु च धारयेत् ' खात्वा सभार्यो , संचानौ 'गार्थाणि कर्माणि श्रौतामिषु भौतानि कुर्यात्मीयं च होमान्ते ऽतिथौनभ्यागता- पाशयित्वा मितं प्राश्य पल्या प्रयौताईपादः प्रत्यगत्तर- । भिराख न खपित्यतराचिषु स्वभार्यामुपगच्छेदादौ चिराच- मृतुमतौगमनमहामनशयमानि वर्जयेत्यरदाराष मंगो- त्परदारगमनादायुः श्रीब्रह्मवर्चसं विनश्यति ' भाया मह नानात्यनन्तों तां जम्भमाणां नयां च नावलोकवेत् अमात्यवादं वर्जयत्यमत्यात्परं पापं मत्यात्परो धर्मश्च नास्ति सर्वप्राणिहितो ऽद्रोहेणैव जौवेशुद्धार्थवान्कुसूलधान्यः कुम्भौ- धान्यो ऽश्वस्तनिको वा स्यात् ' द्विजातिः पतिताग्यजातान स्पृशेदुदये ऽस्तमये च सूर्य नेक्षेत ' देवगुरुविप्रटनचौरदधि- मृत्तोयममिह मिवनस्पतौम्प्रदक्षिणं गच्छेत् ॥१॥ बातकराजगुरुश्रेष्ठरोगिभारभदन्तर्वनीनां पन्था देयो' ।" वातार्करम्मिभिः, पन्थानः शुध्यन्ति दत्तानि नोपयुचौतादत्तेषूपयुकेषु वपुण्यचतुर्थाशो जहाति अन्योपयुकानि वस्खमाल्योपानटछत्वाणि नेव धारयेदनौ पादं न तापयेक्षेनं मुखेन धमेन पादेन स्पोदधः पादतो न कुर्यादगावनि नलं वा देवालये ऽसौ जले च मूत्रपुरीष- परथासनधयमान्य- १ खपति instead of खपिति Vi My. POnly Tri has correctly अनौं। : . Thus Ed My; •ौन दोष. Vi Tri. • Thus Ed only; :918) a quo Tri; wyktan Vi My.

·१३४ वैखानसरह्मसूत्रम् । [१०।२,२१] (धर्मे ३ । २,५।) पूयशोणितरेतःलेनोच्छिष्टाङ्गानिष्पेषान प्रक्षिपेत् । नयां पर- स्त्रियं विएमचे न पश्येच्छिष्टो देवार्कचन्द्रग्रहीतारा' नेत' देवगुरुवातकदौक्षितराजगोश्रेष्ठानां छायां नाका- मति' रधनुः परस्मै न दर्शयेत्र वदेत्स्वपन्नं भावबोध- येदेको वामं न गच्छेत् ' परजेचे चरन्नौं गां धयन्तं वां चन वारयेवाक्षौत 'जौर्णमलवासा न स्थात् ॥२॥ पः क्रीडां प्रेतधूमं बालानापं च वर्जयेत्केशरोमतुषा- गारकपालास्थिमित्रपूयशोणितरेतःलेमोच्छिष्टाचाधिति- हेत् ' अमेध्यलिप्त ले यावत्तलेपगन्धमनःशा न स्यात्ताव- मृत्तोयः गोधयेत् ' पतितान्यजमूर्खाधार्मिकवैरिभिः मार्ध न वसेच्छिष्टो ऽचिर्वा देवगोविप्रामौत्र स्पशेत् ' देवा- ग्वेदावाजगुरुमातापिन्विद्वबाह्यणघावमन्येन न निन्देद- • वमन्ना निन्दकच विनश्यति ' सर्वभूतकुत्मां ताडनं चन कुर्वीत गुरुणा मातापिन्यां तपित्राधैर्धादपिलधारमातुखा- चार्यबिंगाधैर्विवादं नाचरेत्सर्वशुद्धिषुः . पुरुषस्थार्थद्धिः १५ स्खौशरिरबद्धिय श्रेष्ठतमा स्थात् ' द्रव्येषु रत्नसौवर्ण- १ .चिनिष्येषाव Vi; My is defective. १ .नारान् Vi My. ३ बोधयति instead of •धयेत् Ed Tri. ४ यावत्तले (यावस)पगंधमनमशंका न स्युखाव. Vi My ; यावलेपमन्येन म्हा मखानाव. Tri. . Thus Trjand Ed (only वेदं instead of वेदान् and विडांस प्राध instead of विनावापान), देवराजगुर• Vi My.

·[१० । ३, ४।] वैखानसारासूत्रम्। (धर्मे ३ । ३, ४।) रजतमयान्यद्भिः' शोधयत्यमौ वा स्पर्शयति' ताबमुनेमा- यमाद्यान्यनकारिभिर्दास्दन्तजातागि नक्षणाडावनाद्दा यह যাথি দ্বিমাযিলা লালালালাৱা খালি'। धर्ममयमंहतानि वस्त्राणि शाकमूलफलानि च प्रोक्षवेद- ५ पानि चालयेत् ' घतादौनि द्रव्यापात्पूथोकथा दर्शये- कौशेयाविकान्यूफ्रंशतहानि श्रीफलैः शशक्रिगोश्टङ्गाणि सर्षपैः सवारिभिर्मन्मयानि पुनर्दाहेन सह मार्जनोपले पना- पोकै मि खननादन्यस्मृत्यूरणगोवासकाद्यैर्मार्जनाचैश्च शोध- बडोदप्तिकरं भूगतं तोयं दोषविहीनं संपूतं ' वाक्यां वारिनिर्णिक्रमदृष्टं ' योषिदास्यं कारुहस्तः प्रसारितपण्यं च सर्वदा शुद्धं शकुन्युकिष्टं फलमनियं' मशकमक्षिकानिलोनं तद्विगुषश्च न दृष्याणि' वाय्वनिसूर्यरश्मिभिः स्पृष्टं च मेथ- मांतरे बाले पचनालये शौ न विचारणीयं यथाशकि. स्थाद्विएमचाभ्यां वहापो न दूष्याः' परस्याचामतस्तोयबिन्दुभि- "भूमौ निपत्योड़नेः पादस्पृष्टैराचामयनाशुचि: स्थात् ॥ ४ ॥ | Taifa Staro Tri Vi My; these three ins. ara after trai २ स्पर्शयेत् Tri Ed. चर्ममयं संलि Vi My. ४ वषेर् is my conjecture (ep. Manu V. 120); पपकरे Ed चकुष्कर: Vi; अकुमार• My; जबरै. Tri. ५ पदुष्टं instead of पडएं Tri, but ep. Manu V. 127. ६. राचमय. Ed Vi; •राचामय. My ; Tri corrupt:

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [१०।५।] (धर्मे ३ । ५।) वानप्रखो नित्यखाध्यायौ कुशभादौनन्धर्थ, भाकमूख- पखान्यशनार्थ च. एचौ ' जातान्याहरेदन्याधौनमन्योत्सृष्ट- मशचौ' जातं गोरसं च वजयेत्' धान्यधनसंचयं न कुर्वीत वस्वं नाकादयेत् ' मधुके तोयं मांसोके पैष्टिकं रखाति सर्वभूतेषु दयालुः समः' चानःर शचिनिरसूचकः सुखे ५ नि:पृहो मङ्गलवाणैाकार्पण्यव २ मत्स्यादौन्दंशकान्सौर- खटजातानि कन्दमूलफलशाकादीनि च त्यजन्जटाश्मयुरोम- मखानि धारयस्त्रिकाक्षायौ धराशयो' वन्यैरेव चरुपुरो- गशानिर्वपेत्याएडादौषिर्यास श्वेतवृन्ताकं मनिषलक शेमा- तकं अकलि' चित्रकं भिगु भस्तणं कोविदारं मूलकं च १० वर्जयति' मुनेः सर्व मांसं गोमांसतयं धान्यावं सरासमं भवति' पूर्वसंचिताशनं पूर्वाणि वमनान्याश्वयुजे मासि त्यजति वेदवेदान्तेन ध्यानयोगी तपः समाचरति अपनीको ऽननिर- दारो ऽनिकेतनो वृक्षमूले वसन्धमस्थाश्रमेषु ग्रहस्थानां रहेषु . १ •फलादौनशनार्थं च शु० जानामाचरेत्, etc. Ed and partly Tri. -कृष्टमiinstead of उत्सृष्टम् Vi My. २ क्षमाशाः Vi My.. ३ मायबामौर्या (!) Ed Tri. ४ धरायो Vi My. ५.पुरोडामाम् Ed Tri; •पुरोडाशं My; •पुरोडामादौन Vi. Thus Ed Vi; varafe My; (?) Tri. Thus Ed Tri; for Ed; for Vi My. ८ कन्दं Ed. e outraji Vi My.

·[१।५-७।] वैखानसामसूत्रम् । (धर्मे ३ । ५-७।) वा भिक्षा , मिक्षित्वाम्बुपाचे शुद्धे पणे प्राण्याचामान्मनं भिक्षुवदनातिर' शरीरं शोषयनुत्तरमुत्तरं नौवं तपः कुर्यात् भिचुः स्वात्वा नित्यं प्रणवेनात्मानं तर्पयतेनैव नम- ' स्कुर्यात् ' षडवरान्प्राणायामान्कत्वा शतावरी माविौं जवा सन्ध्यामुपामौत' अप्पवित्रणोत्प्ताभिरभिराचामत्काषायधारणं सर्वत्यागं मैथुनवर्जनमस्तैन्यादौनप्याचरेत् ' असहायो ऽनग्नि- रनिकेतनो निःसंचयो' समानावमानममो विवादकोधखोभ- मोहानृतवों ग्रामावहिर्विविके मठे देवालये वृक्षमूले वा १. निवसेत् ' चातुर्मासादन्यत्रैकाहादूर्धमेकस्मिन्देशे न वसेवर्षाः गरचातुर्मास्यमेकचैव वसेत् ' चिदण्डे काषायाप्पवित्रादौन्यो- जयित्वा कण्ठे वामहस्तेन धारयन्दक्षिणेन भिक्षापात्र ग्रहौवक- काले विप्राणं शुद्धानां ग्रहेषु वैश्वदेवान्ते भिक्षां चरेत्' भूमौ वौच्च जनपरिहरन्यादं न्यसेदधोमुखस्तिम्भिक्षामा- १४ 'लित' ॥६॥ गोदोहनकालमार्च तदर्ध वा स्थित्वा ब्रजेदखाभे ऽयव- माने ऽप्यविषादौ सम्धे समाने ऽप्यसंतोषी स्यात्' द्रुतं विक्ष- वितं वा न गोत' भिक्षाकाखादन्यत्र परवेश्म न गमाव्यं भिषितुं क्रोशादू न गच्छेत् ' भिक्षा परिवा तोयपार्श्व " भिरबाति Vi My. २ सख्यौ Vi My. forate Tri only. . Thus Vi My; नदवा Ed; तदर्थ Tri 18 ·१३ वैखानसारखाचम् । [१० । ७, F1] (धर्मे ३ । ७, ८) प्रकाशितपाणिपाद पाचम्योदु त्यमित्यादित्यायातो देवा इति विष्णवे ब्रह्म जजानमिति ब्रह्मणे च भिचायं दवा पर्वभूतेभ्य इति बलिं प्रक्षिपेत्रोणाग्रिहोचविधानेनात्मय संकल्य प्राणयाचामात्रमष्टौ ग्रामावानीयाकाम नानाति वस्त्रपूतं जलं पौत्वाचम्याचामति' निन्दाक्रोशौ न कुर्बत' । बन्धुतातौं त्यजेदं शचारित्रं तपः श्रुतं न वदेत्सङ्ग त्याक्वा नियम- यसौ प्रियं मत्यं वदंन्सर्वभूतस्थाविरोधी ममः सदाध्यात्मरतो ध्यानयोगी नारायणं परं ब्रह्म पश्यन्धारणां धारयेदरं ब्रह्माप्नोति' नारायणः परं ब्रह्मेति श्रुतिः ॥ ७॥ संन्यासिनो ऽनाहितामेदेह मृतं पुत्रो ऽन्यो वा हणे- १० रन्तरौलत्य एद्धे झणैर्यन्त्रेण वा संनिधाय ममुद्रगाम्या नद्या तोरे वा मैकते देशे सुगालादिभिरस्पृश्यं यथा तथावटं खनति' गायचा नापथित्वा तथा तत्रामयित्वा शाययित्वा वा दक्षिणे हस्ते वैष्णवैमन्वेस्त्रिदण्डं संन्यस्य मये यदस्य पारे रणम इति भिक्यमपवित्रसुदरे साविश्वा १५ भिचापाचं गुणप्रदेशे भूमि मिमिति काषायं मृद्गुरुणें . . १चादित्यम् instead of चादित्याय Vi My. २ : before क्षिपेत् om. Vi My. नियमप्रियं Vi My. ४ नारायणपरं all; but ep. TA. X. 11. 1 (page 824 of the Calcutta ed.). u Thus Vi My; gata Ed; pforut Tri. (समुद्रगाया नद्यासोर वा Ed Tri. o regt instead of veyw Vi My.

·९३६ [१५। ८,६] वैखानसमयसूत्रम् । (धर्मे ।। ८,६।) कमण्डपुं च संन्यस्य पिदध्यात् । तस्मिन्सगासादिभिः स्पृष्टे तत्कर्ता पापौयान्भवति ' पारितामेरमौगात्मन्यारोप्य संन्या- सिनो मृतं देएं गायच्या वापथित्वा पूर्ववद्यापयित्वा सङ्के देशे निधाय लौकिकानौ तदनिमुपावरोहेत्यवरोय पवित्र । त इति तौरमास्ये प्रक्षिष्य पूर्ववचिदण्डादौग्विन्यस्य ब्रह्ममेधेन पिहमेधेन वाहिताग्रिमन्तदनिभिर्दहनमाचरति' तयोराशौचोदकबलिपिण्डदानकोद्दिष्टादीवर कुंर्थात् नारायणबकिं करोति' तंदहन खनिया पिधानं दान नारायणबलिं वा यः कुर्यात्सो ऽश्वमेधफल समाप्नुयात् ॥८॥ नारायणबलिं नारायणादेव सर्वार्थसिद्धिरिति ब्राह्मणा- धेर्नरै ईतस्थात्मघातिनो रख्नुभस्त्रोदकाशनिदंडिपशुसादिभिः सर्वपापमृतस्यादाह्यानामन्येषां भिवोचकादशदिनादूर्ध्व महा- पातकिनां पञ्चाना द्वादशसंवत्सरादू सपिण्डीकरणस्थाने. मृतकार्थमपरपने द्वादश्यां श्रवणे वा करोति' पूर्व ऽहनि १५ दादा वाहणनिमन्त्रयेदपरे ऽहनि विष्णोराखयपा नदीतीरे ग्टहे वान्यायतनं कृत्वाधारं जुयादगि परि- सौर्यामेर्वायव्यां विष्टरे दर्भेषु तद्रपं सुवर्ण वा संस्थाप्य पुरुषं १ Thus Ed Tri; लौकिकानिमुपाव. Vi My. poferecifefaare Tri; face instead of firecrata Vi My.- विन्यस्य Tri, संन्यस्य Vi My; विलय Ed. operetto instead of Preto Ed; fove in Ed only; aforata Vi My. ४कुले Vi My. ५ सम् om. Vi My. (पदसंVi My.

·१४. वैखानसम्घासूत्रम् । [१० । ६, १.।] (धर्मे ३ । ८, १०।) ध्यायनों भूः पुरुषमित्याद्यैः प्रामुखं देवं नारायणमावाद्या- मनपाद्याचमनानि 'दद्यात् 'पुरुषसूक्तेन वापयित्वा नाराय- पाय विद्मह इत्यष्टाक्षरमन्त्रेण वा वस्त्रोत्तरीयाभरणपाद्याच- मनपुष्पगन्धधूपदीपाचताचमनेरचयति'॥६॥ केशवादशनामभिरगिस्तर्पयेत् अग्निं परिषिच्छ । सहस्रशौर्षाधैर्विष्णोर्नुकाधैर्दादशनामभिद्याज्यं चरूं जुडयात् गुडाज्यफलयुक्त' पार्थमं हविर्विष्णुगायच्या देवेशाय निवेद्य पाद्याचमनमुखवासर दद्यात्' अनेदेक्षिणे दर्भेषत्तरायेषु दक्षिणाधयित्वा' नारायणाय सहस्रशौर्षाथ सहस्राक्षाय महलपादाय परमपुरुषाय परमात्मने परंज्योतिषे परब्रह्मणे ।। ऽव्यक्ताय सर्वकारणय यजेश्वराय यज्ञात्मने विश्वेभ्यो देवेभ्यः सर्वाभ्यो देवताभ्यः साध्येभ्य इत्येतेनम इत्यन्तैः पायम बलि . दत्त्वाच्यमेभिर्जुहोति ' ब्राह्मणान्पादौ प्रक्षाल्य नवानि वस्त्रो- तरीवाभरणनि दत्त्वा पुष्याचेः पूजयित्वा द्वादशमूर्ति ध्यायत्रुपदंशतगुरुदधिफलयुक्त श्वेतमन्नं भोजयित्वा यथाशक्ति । सुवर्ण दक्षिण ददाति' सहस्रशौर्षाचैः सुला द्वादश- १ Vi My om. २.पलसंयुक्त Vi My. १ पानीय instead of पाद्य Vi My. ? दक्षिवाद्यासयित्वा Vi My. ५ सर्वेभ्यो देवेभ्यः Vi My. (Vi My om. सुवर्षद. Vi My.

·[१: । १०, ११।] वैखानसाह्यसूत्रम् । १४१ (धर्मे ३ । १०, ११।) नामभिः प्रणमेदन होमं जुहोत्यभौष्टां परां गतिं स गत्वा विष्णोलेके महीयते ॥ १॥ चातुर्वर्णसंकरणोत्पत्रानामनुलोमप्रतिलोमान्तराखनात्या- नामुत्पत्ति' नाम वृत्तिं चर्ध्विजातादधोजातायां जातो ऽनुलोमो' ऽधरोत्पत्रादूर्ध्वजातायां जातः प्रतिलोमस्ततो ऽनुलोमादनुलोम्यां जातो ऽन्तराल: ' प्रतिलोमात्प्रतिलोम्या जातो व्रात्यो भवति' ब्रह्मणो मुखादुद्भूता ब्राह्मणा ब्राह्मण्यश्च ब्रह्मर्षयः पत्न्यो बभूपुस्तेषां गोचोत्पबाडाह्मण्याममगोचायां" विधिना समन्त्रक ग्रहौतायां जातो ब्राह्मण शुद्धो भवेत् विधिहौनमन्यपूर्वायां मृतभलकायां गोलको जीवभकायां कुण्डश्च विप्रौ द्वौ निन्दितौ स्यातां ' तस्मादधो बढिभ्या- मुत्पन्नात् चत्रियात् चचियायां विधिवब्जातः क्षत्रियः शुद्ध- स्तयोरविधिक गूढोत्पन्नो ऽशद्धो भोजाख्यो नैवाभिषेच्या पट्टबन्धो राज्ञः सेनापत्यं करोति' शुद्धाभावे ऽपट्टबन्धो नृन्यायानदृत्तं राजवत्स्यात् अधस्तादूरुभ्यामुत्पन्नावैश्या- 9 १Ed om. २ विष्णुलोके Tri. ३ चातुर्वर्णानां संकरोत्यवानामनुप्रतिस्तो• Vi My. ४ Ed ins. ब्रापणा before ब्रामण्याम् । ५. Thus Ed; अधिकं instead of पवि० ; चयधिकं Vi My. ६ गुण्टोत्पनी Vi My. ७ बड़ी Ed. ८पाया० Vi My; Tri useless.

·१४२ माद्या: वैखानसम्रासूत्रम्। [१० । १९, १२] ( धर्मे । ११, १२।) वैश्यायां तथा वैश्यः शुद्धोः विधिव, मणिकारो ऽशद्धो मणिमुकांदिवेधः गाजवलयकारी' स्यात् '।.११ ॥ पथ पयामुत्पत्राद्राचद्रायां न्यायेन शूद्रः शुद्धः जारामाखवको निन्दितः शूद्रो ऽश्वपालो ऽवणहारी चैत्येते चातुर्वर्णिकास्तेषामेव संकरेणोत्पत्राः सर्वे ऽनुलो- ५ ब्राह्मणात् चत्रियकन्यायां जातः मवणे ऽनुलोमेषु मुख्यो' ऽस्य वृत्तिराथर्वणं कर्माश्वहस्तिरथसंवाहनमारोहण राज्ञः मैनापत्यं चायुर्वेदकृत्य ' गूढोत्पनो ऽभिषिकाख्यो ऽभिषिक्तशेचपो- भूयादष्टाङ्गमायुर्वेदं भूततन्त्र वा मंपठेत- दकाचारो' दयायुकः मत्यवादी तद्विधानेन मर्वप्राणिहितं कुर्यात् ' ज्योतिर्गमानादिकाधिकवृत्ति ' विप्राद्वैश्यायाम- म्बष्ठः कक्ष्याजौव्यानेयनर्तको ध्वविश्रावौ शल्यचिकित्सौ जरात्कुम्भंकारः कुलावृत्तिर्नापितो नाभेरूवता चचियाश्यायां महुः श्रेष्ठित्वं प्राप्तो महानर्माख्यश्च वैश्यवृत्तिः चार्य कर्म नाचरति ' गूढादाश्विको ऽवक्रय विक्रयौ स्थात् '" ॥१२॥ , auf. Ed; Vt My wholiy corrupt. • •संवहन. Ed only. ३ Tri Ed ins. वा। ६ भूतन्त्र Vi My. ५ रुपठे. Vi My. इ .धिका शत्ति. Tri Vi My. ७ कच्चाजीवाग्नेयेन मवसको ध्वजवित्राव Vi My. ८क्षात्रकर्म Tri. C Vi My otm.

·(धर्म [१० । १३, १४॥ वैखानसरह्यसूत्रम् । ३ । १३, १४।) विप्राच्छूद्रायां पारशवो भद्रकालीपूजनपिचकर्माङ्गविद्या- वर्यघोषणमर्दनवृत्तिर्जारोत्पत्रो निषादो व्यागादिभूगर्षिमा- कारी' राजन्यतः शूद्रायामुगः मुदण्डादण्डमहत्यो 'जारा- चूलिकः शूलारोहणदिधातनाकयो ' वैष्यतः शूद्रायां सूक्षुकः' क्रमुकताम्बूलशर्करादिक्रयविक्रयौ' ' गूढोत्कटकारः कटकारौ चेति 'ततो ऽनुलोमादनुलोमायां जातयानुलोमः पितुर्मातर्वा जाति वृत्तिं भजेत' चचियादिप्रकन्यायां मन्त्र- वजातः सूतः प्रतिजोमेषु' मुख्यो ऽयं मन्त्रहीनोपनौती विजधर्महीनों ' ऽस्य वृत्तिधर्मानुबोधनं राजो ऽनमस्कार १० जारेण मन्त्रहौनजो रथकारो द्विजत्वविहीनः शूद्रवत्यो ऽश्वानां पोषणदमनादिपरिचर्याजीवौ'' वैश्याबाह्यापयां मागधः शूद्भरण्यभोज्यानो ऽस्पृश्यः सर्ववन्दी प्रशंमाकीर्तनगानप्रेषण- वृत्तिर्गडाचक्रो लवणतेल विक्रेता स्यात् ' ॥ १३ ॥ वैश्यावृपायामायोगवस्तन्तुवायः पटकर्ता वस्त्रकांस्योप- ५ जौवी गूढापारात्पुलिन्दो ऽरवृत्तिर्दष्टमृगसत्त्वघातौ शूद्रात चत्रियायां पुस्कसः कृतका वा वा सरां हत्या पाचको विकोणीत' चोरवृत्तादेखवो जम्भमनर्तनगानकत्यः । १ पूजा instead of पूजन Vi My. p Thus Ed Tri; q*: Vi My. Thus Vi My; Araguata किकाडादिक्रय. Ed Tri. ४ मन्त्रवर्जिताः Vi My. ५ दमन only in Ed. & Thus Tri; लवपाकौर्यविक्रेता Ed; लवणविवर्णक्रता (!) Vi My ७ जमनमर्नम. Vi My. क ·१४४ वैखानसरह्यसूत्रम् । [१० । १४, १५।] (धर्मे ।।१४, १५ ।) शूद्वाद्देश्यायां वैदेहकः शूद्रास्पृश्यस्तैरप्यभोज्यालो वन्यवृत्ति- रजमहिषगोपालस्तद्रमान्विक्रयो चौर्याच्चक्रिको सवणले- पिण्याकजीवो' शूद्राहामायां चण्डाल: मौसकामायमाभरणो वर्धाबन्धकण्ठः कक्षे अलरीयुक्तो यतस्ततवर सर्वकर्मबहि- स्कृतः पूर्वा ग्रामादौ वौथ्यामन्यचापि ममान्यपकृष्य बहिर- पोहयति ' पामाइछिर्दूरे स्वजातीयैर्निवसेत् ' मध्याहात्परं ग्रामे न विशत्ययं ' विशेच्चेद्राज्ञा वयो' ऽन्यथा भ्रूणहत्या- मवाप्नोत्यन्तरालनात्याच' चुचुकादिप्रायां तक्षको इस्पृश्यो झनरौहस्तो दारुकारः सवर्णकारो ऽयस्कार कांस्यकारो चत्रियायां मस्यबन्धुर्मस्यबन्धी वैश्यायां मामुद्रः ।। ममुद्रपंण्यजीवो मस्यघातौ च स्यात् ॥ १४ ॥ अम्बष्ठाद्विप्रायां नाविकः भमुद्रपण्यमान्यजीवौ ममुद्र लहनावावं शावयति ' क्षत्रियायामधोनापितो नाभेरधो रोमवप्ता ' महोर्विप्रायां वेणुको वेणुवीणावादौ ' क्षत्रियायां कर्मकरः कर्मकारौ ' वैदेहकाद्विप्रायां चर्मकारचर्मणौवौ '१५ नृपायां सूचिका सूचौवेधनकत्यवान्' भायोगवादिप्रायां नामस्तानगोवौ' नृपायां खनकः खननजीवौ ' खनना बृपायामुइन्धकः शूर्दास्पृश्यो वस्त्रनिर्णाजकः ' पुस्कसादिप्रायां रजको वस्त्राणां रजोनिर्णजकश्चण्डालाविप्रायां स्वपचः वा १ Thus Ed; व्रात्याचचका• Tri; वृत्तिच चूचका• Vi My. २ सामुद्री Ed. ३ कर्मारकारी Ed. ४ वेध instead of वेधन Tri.

·वैखानसाम्यसूत्रम्। १४५ (धर्म [१० । १५ ।] ३। १५ ।) चण्डालवच्चियुको नित्यनिन्द्यः सर्वकर्मबहिष्कार्यो नगर्यादौ मलापोहका स्मशाने वसन्हेथपाच्याही प्रेतमबन्धुकं विसृजेन' वध्या हत्वा तदस्वादिग्राही पराधौनाहारी भिन्नपाचभोजौ श्वासमती चर्मवारवाणवाणिज्यकारी' स्यात् ' तस्मात्रिको ५ सुते समुत्पन्ने पतितो नष्टो घोराबरकावति' सत्पुत्रो नरकेभ्यस्त्रायकः पिढन्यावयित्वा शुभांलोकात्रयति' तस्मा- सवर्णयां विधिवत्पुरमुत्पादयेयुरिति. ॥ १५॥ जाधणाद्याः विखनाः। गृह्ये दशमो धर्मे तृतीयः प्रश्नः समाप्तः । ADATIC TORTY OF DANGAL . Thus Vi My; प्रेतबन्धकं Ed Tri. २ तहखादौन रहीयात् Ed Tri. इ रहदारवाणिज्यक: Ed. ४ नतो instead of मसात् Tri Vi My. faqat only given My Tri Ed. 19

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·15949
ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL LIBRARY
Smrite.
Author
.
Title Paik danisatmartasubrami
(volt)
Call No. 294°/-V:414. S.N.Cing
Date of Issue
Issued to
Date of Return
Library of the
ASLATIC SOCIETY
1 Park Street, Calcutta-16
Call No....
Accession No...