·सिंघी जैन ग्रन्थमाला
जैन आगमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, कथात्मक-इत्यादि विविधविषयगुम्फित
प्राक्त, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर, राजस्थानी आदि मापानिषद
बहु उपयुक्त पुरातनवाय तथा नवीन संशोधनात्मक
साहित्यप्रकाशिनी जैन मन्यावलि ।
कलकवानियासी खर्गीय श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी की पुण्यस्मृतिनिमित
तदीयसुपुत्र श्रीमान् बहादुरसिंहजी सिंघी द्वारा संस्थापित
मुख्य सम्पादक
जिनविजय मुनि
अधिष्ठाता, सिंघी जैन ज्ञानपीठ.
,
शान्तिनिकेतन
ग्रन्थांक
प्रासिस्थान
संचालक, सिंघी जैन ग्रन्थमाला.
शान्तिनिकेतन, बंगाल.
स्थापनान्द]
सर्वाधिकार सरक्षित.
[वि० सं० १९८०
-

·SINGHI JAINA SERIES
A COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF MOST IMPORTANT CANONICAL, PHILOSOPHICAL,
HISTORICAL, LITERY, NARATIVE ETC PORKS OF NIX* LITERATURE
IN PRĀKRIT, SANSKRIT, APABHRAMSA AND OLD VERNACULAR
LANGUAGES, AND STUDIES BY COMPETENT
RESEARCH SCHOLARS.
FOUNDED
SRIMAN BAHADUR SINGHJI SINGHI OF CALCUTTA
1 MEMORY OF HIS LATE FATHER
ŚRI DÅLCANDJİ SINGHI.
GENERAL EDITON
JINAVIJAYA MUNI
ADHISTHĀTĀ: SINGHI JAINA JÑANAPĪTEA,
SANTINIKETAN.
NUMBER 1
TO BE HAD FROM
SANCĀLAKA, SINGHI JAINA GRANTHAMALA
SANTINIKETAN. (BENGAL )
Founded )
All rights reserved
( 1931, A.D.

·प्रबन्धचिन्तामणि की संकलना। इस प्रन्थका संकलन और प्रकाशन निम्न प्रकार, ५ भागोंमें, पूर्ण होगा। (१) प्रथम भाग. भिम भिस प्रतियोंके आधार पर संशोधित-विविध पाटान्तर समवेत-मूलग्रन्थ; १ परिशिष्टः मूलमन्य और परिशिष्टमें आये हुये संस्कृत, प्राकृत और अपभ्रंश भापामय पद्योंकी अकारादिक्रमानुसार सूचि पाठ संशोध. नके लिये काममें लाई गई पुरातन प्रतियोंका सचित्र वर्णन । (२) द्वितीय भाग. प्रबन्धचिन्तामणिगत प्रबन्धोंके साथ सम्बन्ध और समानता रखनेवाले अनेकानेक पुरातन प्रबन्धोंका संग्रह पद्यानुक्रमचि विशेष नामानुक्रम; संक्षिप्त प्रस्तावना और प्रबन्ध संग्रहोंकी मूल प्रतियोंका सचिन परिचय । (३) तृतीय भाग. पहले और दूसरे भागका संपूर्ण हिंदी भाषान्तर। (४) चतुर्थ भाग. प्रबन्धचिन्तामणिवर्णित व्यक्तियों के साथ सम्बन्ध रखनेवाले शिलालेख, ताम्रपन्न, पुस्तकप्रशस्ति आदि जितने समकालीन साधन और ऐतिह्य प्रमाण उपलब्ध होते हैं उनका एकत्र संग्रह और तत्परिचायक उपयुक्त विस्तृत विवेचन, प्राक्कालीन और पश्चात्कालीन अन्यान्य अन्यों में उपलब्ध प्रमाणभूत प्रकरणों, उल्लेखों और अवतरणोंका संग्रह कुछ शिलालेख, ताम्रपत्र और प्राचीन ताडपत्रोंके चित्र । (५) पञ्चम भाग. प्रबन्धचिन्तामणिप्रथित सब भातीका विवेचन करनेवाली विस्तृत प्रस्तावना-जिसमें तत्कालीन ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक, धार्मिक और राजकीय परिस्थितिका सविशेष उहापोह और सिंहावलोकन किया- जायगा । भनेक प्राचीन मंदिर, मूर्तियां इत्यादिके चित्र भी दिये जायेंगे। THE SCHEME OF THE WORK OF PRABANDHACINTAMANI [ The work will be completed in Are parts. ] Part I, A critical Edition of the original Text in Sanskrit with various readings based on the most reliable MSS; An Appendix; An alphabetical Index of all Sanskrit, Prākrit and Apabhrams'a verses occurring in the text and the appendix; A short Introduction in Hindi describing the MSS. and materials used for preparing the text along with plates. Part II. A collection of many old Prabandhas similar and analogous to the matter in the Prabandhacintamani; Indices of the verses and proper names; A short Introduction in Hindi describing the MSS. and materials used in preparing this Part, along with plates. Part III. A Complete Hindi Translation of Parts I and II, Part IV. A collection of epigraphical records, viz. stone inscriptions, copper plates, oolaphons and Prasastis from the contemporary MSS; all available historical data dealing with the Persong described or referred to in the Prabandhacinta. mapi along with a critical account in Hindi of the above, as algo many platos. and a collection of authoritative references and quotations from other works, Part V. An elaborate general Introduction surveying the historical, geographical, social, political and religious conditions of that period; with plates.

·आदावुन्मीलितं येन ज्ञानचक्षुर्मदीयकम् ।
देवीहंसगुरोस्तस्य स्मृतये इदमर्प्यते ॥

·... ४७ ... प्रवन्धचिन्तमणिग्रन्थगतप्रबन्धानाम् अनुक्रमणिका। प्रथमः प्रकाशः। द्वितीयः प्रकाशः। १. विक्रमार्कप्रवन्धाः पृ० १-१० ७. भोज-भीमप्रवन्धः रोहणाचलगमनवृत्तान्त-सामाज्यप्राप्तिः १-३ भोजदानवृत्तान्तानि २५-२१ कालिदासोत्पत्तिप्रबन्ध भोज-मीमविरोधपत्तान्तम् ३०-३४ सुवर्णपुरुपसिद्धिप्रबन्धः... माघपण्डितप्रवन्या विक्रमादित्यसवप्रवन्धः धनपालपण्डितप्रबन्धः ३६-४२ सत्वपरीक्षाप्रवन्धः शीतापण्डिताप्रवन्ध: ४२-४३ विद्यासिद्धिचन्य मयूर-वाण-मानवाचार्यप्रवन्धः ४४-४५ सिद्धसेनसरिसभागमवर्णवम् पणस्त्री-गोषयोः प्रबन्धः ४५-४६ पिण्या अनृणीकरणकृत्तम् अनित्यताश्लोकचतुष्टपप्रवन्धः [पृथ्वीरसप्रवन्धः वस्तुचतुष्टयप्रवन्धः विक्रमार्कनिगर्वताप्रसन्ध पीजपूरकप्रपन्धा विक्रमार्कसत्पुचान्तम् ‘एको न भन्या प्रबन्धः ४८ इक्षुरसप्रवन्धः ४८ २. सातवाहनप्रवन्धः अधवारप्रवन्धः ३. शीलनते भूयराजप्रवन्धः गोपगृहिणीप्रबन्ध ४९ ४. वनराजादिप्रवन्धः १२-१५ कर्णनृपतिवर्णनम् ५० चापोत्कटवंशावलि १४-१५ भोजमृत्युवर्णनम् ५. मूलराजप्रवन्धः १५-२९ तृतीयः प्रकाशः। मूलराज-सपादलझीयनृपयुद्धत्तम् १६-१७ ८. सिद्धराजादिप्रवन्धः फन्पडितापसवृत्तान्तम् । भीमदेचपुत्रमूलराजत्तम् लासाकोसचि-विपत्तिप्रमन्धः १९ कर्णनृपतिमयणदेवीपर्णनम् मूलराजान्वषविचार: ५४ २० जयसिंहदेवजन्मकथनम् ६. मुजराजप्रवन्धः २१-२५ लीलाविद्यमपन्यः... ५६ सअराजजन्मवृत्तम् २१ मनिसान्तूहद्धधर्मताप्रपन्धः मिन्युसनृपवर्णनम् २१ मयणदेवीयात्रावर्णनम् भोजजन्मादिश्चान्तम् । जयसिंहदेवकतधारापुद्धवर्णनम् मुख-चठपदेवयुद्धपतम् ... २२ जयसिंहदेव-हेमरारिसमागमः ६० मुजफारागारदारर्णनम् २३ जयसिंहस रुद्रमहाकालपासादकरणम् ... ... ... ... ...

·प्रबन्धचिन्तामणि ... ८८ ७० ७४ सहस्त्रलिङ्गसरोवरकरणम् ६२-६४ हेमसरिदर्शितं कुमारपालस्य सोमे- जयसिंह-नवधणयुद्धवृत्तम् ६५ श्वरदेवप्रात्यक्ष्यम् सुनलदेच्या वाक्यानि ६५ कुमारपालय जैनधर्माङ्गरकरणम् रैवतकोद्धारप्रवन्धः मश्रिवाहडकारितशखयोद्धारभवन्धः जयसिंहस्य शत्रुञ्जययात्रा राजपितामह आम्रभटप्रबन्धः देचर रिचरितम् ... कुमारपालाध्ययनप्रबन्ध: वसाह आभडमवन्धः हरडइप्रवन्धः सर्वदर्शनमान्यताप्रवन्धः उर्वशीशब्दमवन्धः ९० -चणकविक्रयिवणिजः प्रबन्धः उदयचन्द्रप्रवन्धः पोडशलक्षप्रसादप्रवन्धः ७१ अभक्ष्यमक्षणप्रायश्चित्तप्रवन्धः वाराहीयबचप्रपन्धा यूकाविहारप्रवन्ध उझावास्तव्यग्रामणीनां प्रवन्धः ७२ सालिगवसहि-उद्धारप्रबन्धः माझंप्रयन्धः ७२ बृहस्पतिप्रवन्धः ९१ म्लेच्छागमनिषेधप्रबन्धः आलिगप्रबन्धाः ९१ फोछापुरप्रवन्धः पामराशिप्रबन्धः कौतुकीसीलणप्रबन्धः चारणयोः प्रवन्धः जयचन्द्रराज्ञा समं गूर्जरप्रधान- तीर्थयात्राप्रबन्धः स्वोक्तिप्रत्युक्तिप्रबन्धः सुवर्णसिद्धिनिषेधप्रबन्धः पापघटप्रबन्धः राजघरचाहडप्रवन्धः सान्नमन्त्रिधुद्धिप्रबन्धः ७५ कुमारपालकथितलवणप्रसादराण- चण्ठकर्मप्राधान्यप्रबन्धः ७५ कप्रबन्धः ९४ जयसिंहस्तुतिश्लोकाः हेमाचार्य-कुमारपालयोर्मुत्युवर्णनम् .९५ अजयदेवस्य राज्योपविशनम् चतुर्थः : प्रकाशः। मत्रिकपर्दिप्रबन्धः रामचन्द्रमरणप्रबन्धः कुमारपालादिप्रवन्धः ७७-९० अजयदेवमरणवर्णनम् कुमारपालपूर्वजकथनम् । अजयदेवान्वयवृत्तम् ९७ सिद्धराजकृतकदर्थनावर्णनम् वीरधवलवर्णनम् ९८ कुमारपालराज्यप्राप्तिः ... १०. वस्तुपाल-तेजःपालप्रवन्धः ९८-१०५ कुमारपाल-अर्णोराजयुद्धवर्णनम् चाहडकुमारप्रवन्धः वस्तुपाल-तेजपालयोर्जन्मादि- घइकारमोलाकप्रपन्धः ... वृत्तान्तम् ९८-९९ शत्रुञ्जयादितीर्थयात्रावर्णनम् ...१००-१०१ कुमारपाल-हेमररिसमागमवर्णनम् अर्बुदगिरी विमलवसहिकास्थापनम् १०१ हेममरिचरित्रम् ... शंखसुभटेन सह युद्धकरणम् .९४ ... ९७ ९७ ওও ७८ ७८ ७९ ८० आम्बडप्रबन्धः ...

·११७ ११८ ... ... ... अनुक्रमणिका। म्लेच्छपतिना सह मत्रिणो मैत्री लक्ष्मणसेन-उमापतिघरयोः प्रबन्धः अनुपमाया औदार्यवर्णनम् जयचन्द्रप्रबन्ध: ११४ वीरधवल लवणप्रसादयोः पञ्च- तुझसुभटप्रबन्धः ग्रामसद्धामवर्णनम् 'परमर्दि-जगदेव-पृथ्वीपतीनां प्रबन्धः अनुपमाया मरणे तेजपालस कौकणोत्पत्तिप्रबन्धः ११८ शोकवृत्तम् । वराहमिहिरप्रबन्धः वस्तुपालस्य मृत्युवृत्तम् .. नागार्जुनोत्पत्ति-स्तम्भनकतीर्थाव- तारप्रबन्धः ... १२० पञ्चमः प्रकाशः। महरि उत्सत्तिप्रवन्धः... १२१ ११. प्रकीर्णकप्रवन्धः १०६-१२८ वैद्यवाम्मटप्रवन्धः १२२ विक्रमपात्रपरीक्षामबन्धः १०७ क्षेत्राधिपोत्सत्तिप्रबन्धः १२३ नन्दप्रबन्धः १०७ वासनाप्रबन्धः १२३ मलयादिनबन्धः १०७ कृपाणिकाप्रबन्धः १२३ शिलादित्योत्पत्ति-रकोत्पत्ति-वल- जिनपूजायां धनदप्रवन्धः १२४ भीभङ्गप्रवन्धः १०८ ग्रन्थकारस्य प्रशस्तिः पुखराज-तत्पुत्रीश्रीमाताप्रबन्धः परिशिष्टम्-कुमारपालस्य अहिं- मोगर्द्धननृपयन्धः पुण्यसारप्रवन्धः साया विवाहसम्बन्धप्रबन्धः १२६-१२८ कर्मसारप्रवन्धः .. ... ११२ । प्रबन्धचिन्तामणेः पद्यानुक्रमणिका १२९-१३६ ... ...

·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः॥ अस्ति बङ्गाभिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इत्याख्या पुरी वैभवशालिनी ।। निवसन्त्यनेके तत्र जैना ऊकेशवंशजाः । धनाब्या नृपसदृशा धर्मकर्मपरायणाः ।। श्रीडालचन्द इत्यासीत् तेष्वेको बहुभाग्यवान् । साधुवत् सच्चरित्रो यः सिंघीकुलप्रमाकरः ।। बाल्य एवागतो यो हि कर्तुं व्यापारविस्तृतिम् । कलिकातामहापुर्यां धृतधर्मार्थनिश्चयः ।। कुशाग्रया स्वबुद्धयैव सदृत्त्या च सुनिष्ठया । उपाय॑ विपुलां लक्ष्मी जातो कोयधिपो हि सः॥ तस्स मनुकुमारीति सन्नारीकुलमण्डना । पतिव्रता प्रिया जाता शीलसौभाग्यभूषणा ।। श्रीवहादुरसिंहाख्यः सद्गुणी सुपुत्रस्तयोः । अस्त्येष सुकृती दानी धर्मप्रियो धियां निधिः ।। प्राप्ता पुण्यवताऽनेन प्रिया तिलकसुन्दरी । तस्याः सौभाग्यदीपेन प्रदीप्तं यहाङ्गणम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्ति ज्येष्ठपुत्रः सुशिक्षितः । सः सर्वकार्यदक्षत्वात् बाहुर्यस्य हि दक्षिणः ।। नरेन्द्रसिंह इत्याख्यस्तेजस्वी मध्यमः सुतः । सूनुवीरेन्द्रसिंहच कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ।। सन्ति प्रयोऽपि सत्पुत्रा आप्तभक्तिपरायणाः । विनीताः सरला भव्याः पितुर्मार्गानुगामिनः ।। अन्येऽपि बहवश्चास्य सन्ति स्खलादिवान्धवाः । धनैर्जनैः समृद्धोऽयं ततो राजेव राजते ॥ अन्यच्च- सरस्वत्यां सदासक्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तत्राप्येष सदाचारी तचित्रं विदुपां खलु ।। न गर्वो नाऽप्यहंकारो न विलासो न दुप्कृतिः । दृश्यतेऽस्य गृहे कापि सतां तद् विस्मयास्पदम् ॥ भक्तो गुरुजनानां यो विनीतः सज्जनान् प्रति । वन्धुजनेऽनुरक्तोऽस्ति प्रीतः पोप्यगणेष्वपि ॥ देश-कालस्थितिज्ञोऽयं विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादिसाहित्य-संस्कृति-सत्कलाप्रियः ।। समुन्नत्यै समाजस्य धर्मस्पोत्कर्षहेतवे । प्रचारार्थ सुशिक्षाया व्ययत्येष धनं धनम् ॥ गत्वा सभा-समित्यादी भूत्वाऽध्यक्षपदाङ्कितः । दत्त्वा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहयति कर्मठान् ।। एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुभनिष्ठया । करोत्ययं यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशयः ॥ अथान्यदा प्रसङ्गन स्वर्पितः स्मृतिहेतवे । कतु किञ्चिद् विशिष्टं यः कायं मनस्यांचैन्तयत् ।। पूज्यः पिता सदैवासीत् सम्यग् ज्ञानरुचिः परम् । तस्मात्तज्ज्ञानवृद्ध्यर्थ यतनीयं मया वरम् ।। विचायैवं स्वयं चिते पुनः प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रद्धास्पदखमित्राणां विदुषां चापि तादृशाम् ।। जैनज्ञानप्रसारार्थ स्थाने शान्तिनिकेतने । सिंघीपदाङ्कितं जैनज्ञानपीठमतिष्ठिपत् ।। श्रीजिनविजयो विज्ञो तस्याधिष्ठातृसत्पदम् । स्वीकर्तुं प्रार्थितोऽनेन ज्ञानोद्धाराभिलापिणा ।। अस्य सौजन्य-सौहार्द-स्थैर्यौदार्यादिसद्गुणैः । वशीभूयाति मुदा येन स्वीकृतं तत्पदं वरम् ॥ यस्सैच प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैषा ग्रन्यमाला प्रकाश्यते ॥ विद्वजनकृताहादा सच्चिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयभारती ॥ म ·किश्चित् प्रास्ताविक। 'प्रपन्धचिन्तामणि भन्थफे बारेमें जितनी ज्ञातव्य वाते हैं उन सबका निर्देश, यहुत कुछ विस्तार के साथ, हम 'आगेके भागों में चौथे पांचवें ग्रन्थमें करना चाहते है इस लिये यहां पर अन्य कोई विशेष बातका उल्लेख न कर, सिर्फ इस ग्रन्थकी प्रस्तुत आवृत्तिके जन्मका थोडासा पूर्वेतिहास बतलाना, और उसके साथ इस ग्रन्थके, इतः पूर्व, जो संस्करण और भाषान्तर आदि हुए हैं उनका परिचय देते हुए, जिन पुरातन हस्तलिखित पोथीयोंका आश्रय लेकर हमने इसका संशोधन और सम्पादन किया है उनका परिचय मात्र कराना आवश्यक समझते हैं। प्रस्तुत आवृत्तिकी जन्मकथा. प्रबन्धचिन्तामणि जैसे ऐतिहासिक महत्त्व रसनेवाले अनेक ग्रन्थ, और ऐसे ही उपयोगी अन्यान्य अगणित ऐति- हासिक साधन, जैन भण्डारों में पडे पडे सड़ रहे हैं लेकिन उनका ठीक ठीक परिचय विद्वानोंको न मिल सकनेके कारण वे अभी तफ प्रकाशमें नहीं आये । इस वस्तुका पयाल हमें पाटणके पुरातन जैन भण्डारोंका अवलोकन करते समय, आजसे कोई १८-२० वर्ष पहले हुआ । विद्यमान जैन साधुसमूहमें जिस ज्ञाननिमम स्थितप्रज्ञ मुनिमूर्तिका दर्शन और चरणस्पर्श करनेसे हमारी इस ऐतिहासिक जिज्ञासाका विकास हुआ उस यथार्थ साधुपुरुप-पूज्यपाद प्रवर्तक श्रीमत्कान्तिविजयजी महाराज की वात्सल्यपूर्ण प्रेरणा पाकर हमने यथावुद्धि इस विषयमैं अपना अध्य- यन-अन्वेषण-संशोधन-सम्पादनादि कार्य करना शुरू किया । हमारा संकल्प हुआ कि जैन भण्डारोंमें इतिहासोपयोगी जितनी सामग्री उपलब्ध हों उसे सोज सोज कर इकट्ठी की जाय और आधुनिक विद्वन्मान्य पद्धतिसे उसका संशोधन और सम्पादन कर प्रकाशन किया जाय । हमारे इस संकल्पमें, उक्त पूज्यवरके गुरुभक्त और ज्ञानोपासक शिष्यवर्य श्रीमान् चत्रविजयजी महाराज तथा प्रशिष्यवर श्रीमान् पुण्यविजयजीकी सम्पूर्ण सहकारिता प्राप्त होने पर, हमने उन्हीं स्वाध्यायनिरत ज्ञानतपस्वी प्रवर्तकनीके पुण्यनामसे अंकित-प्रवर्तक श्रीकान्तिविजय जैन इतिहासमाला-नामक प्रन्यावलिका प्रारंभ किया और भावनगरकी श्री जैन आत्मानंद सभा द्वारा उसे प्रकाशित करने लगे। विज्ञप्तित्रिवेणी, कृपारसकोप, शगुंजयतीर्थोद्धारप्रबन्ध, जैन ऐतिहासिक गूर्जर काव्यसंचय और प्राचीन जैनलेखसंग्रह इत्यादि अन्य उस समय प्रकट हुए और विद्वानोंने उनका अपूर्य ऐतिहासिक महत्त्व समझ कर उस प्रयत्नको खूब सराहा । हमने अपना यह संशोधन कार्य, संवत् १९७१-७२ में, जब हमारा निवास बडौदे में था, प्रारंभ किया था। उन्हीं दिनोंमें, बडौदा राज्यकी ओरसे प्रकाशित होने वाली गायकवाड ओरिएन्टल सीरीझ' का प्रकाशन कार्य भी गुरू हुआ था । उस सीरीझके उत्पादक स्वर्गीय साक्षररन श्रीचिमणलाल डाह्याभाई दलाल एम्. ए. हमारे धनिष्ठ मित्र थे । पाटण जैन भण्डारीका व्यवस्थित पर्यवेक्षण करनेमें तथा उन भण्डारों से अलभ्य-दुर्लभ्य भन्योंकी प्रामि करनेमें भाई दलालजीको जो यथेष्ट मुविधा मिली थी वह उक्त पूज्यप्रवर प्रवर्तमजी ही की मुकपाका फल था। इस लिये उनका और हमारा एक प्रकारका सतीर्थ जैसा सम्बन्ध था। समानशील और समव्यसनी होनेके कारण, घे प्रतिदिन घंटों, बडोदेके जैन उपाश्रयमें आकर बैठते-उठते और हम उनके और ये हमारे कार्यमें सहयोग देते-लेते છે । इस सहयोगके परिणाममें, कितनेएक जैन ऐतिहासिक अन्य गायक्वाइस् ओरिएन्टल सिरीइ' द्वारा भी प्रकट मरनेफा उन्होंने निश्चय किया और उनसे, मोहराजपराजय नाटक का सम्पादन कार्य उक्त पूज्यपरके प्रधान शिष्य भीतुरविजयजी महाराजने, पुमारपालप्रवियोघ नामक विशाल प्राकृत प्रन्यका सम्पादन हमने और धसन्तविलास, मलारापगानन्द, हम्मीरमर्दन आदि प्रयोग सम्पादन कार्य स्वयं दलालजीने अपने हाथमें लिया । .

·२ नियमानुसार बडौदासे हमारा प्रस्थान हुआ और संकल्पित कार्यमें विशंसलता उत्पन्न हुई। 'प्राचीनजैनलेखसंग्रह द्वितीय भाग,' 'कुमारपालप्रतिबोध' और 'जैनऐतिहासिक गूर्जरकाव्यसंचय' का जो कार्य अपूर्ण था वह तो किसी तरह पूरा किया गया लेकिन और विशेष कार्य कुछ न हो सका । उसी समय पूनाके सुप्रसिद्ध 'भाण्डारकर प्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिर' (Bhandarkar Oriental Research Institute) की स्थापना हुई । बडौदासे प्रस्थान कर हम जब बम्बईमें चतुर्मास रहे थे तब, इस 'संशोधनमन्दिर के मुख्य उत्पादक और प्राणप्रतिष्ठापक स्वर्गीय प्रो० गुणे और श्रीमान् डॉ० वेल्वलकर आदि सज्जनोंका एक डेप्युटेशन बम्बईके जैनसमाजकी मुलाखात लेनेको आया और प्रसङ्गवश हमारा परिचय पा कर उन सजनोंने हमको पूना आनेका निमन्त्रण दिया। चतुर्मासके बाद हम घूमते घूमते पूना पहुंचे। वहां उस संस्थाके उद्देश्यादिका विशेषावलोकन कर तथा उसके अधिकारमें आनेवाले राजकीय प्राचीनग्रन्थसचन्हका विशाल साहित्यभण्डार-जिसमें हजारों जैन- प्रन्योंका भी समावेश होता है-का दिग्दर्शन कर उस संस्थाके विकासमें हमने भी यथाशक्ति योग देनेका प्रयत्न किया। उसके परिणाममें हमारी स्थिति पूनामें निश्चित हुई । वहां, इस प्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरके काममें योग देनेके साथ 'भारत जैन विद्यालय' नामक संस्थाका भी एक विशाल आयतन खडा किया गया । सन् १९१८ में, पूनाके उक्त संशोधनमन्दिरके उपक्रमसे भारतीय पुराविदोंकी परिषद्का प्रथम अधिवेशन (First Oriental Conference) हुआ। उसमें सम्मीलित होने वाले कुछ विद्याप्रिय और साहित्योपासक जैनमित्रोंको प्रेरित कर, हमने फिर अपने उसी संकल्पको कार्य में प्रवृत्त करनेका एक नया आयोजन किया । जैन साहित्य संशोधक समिति नामक एक समिति का प्रतिष्ठापन कर कुछ परिचित सेहिगणकी सहायतासे जैन साहित्य संशोधक नामका बृहदाकार त्रैमासिक पत्र तथा ग्रन्थमाला प्रकाशित करनेका प्रारंभ किया । परंतु यथेष्ट साहाय्यादि प्राप्त न होनेसे यथेप्सितरूपमें वह कार्य आगे न बढ़ सका। पूनेमें रहते समय, हमें स्वर्गीय लोकमान्य तिलक और महात्मा गांधी आदि महापुरुषोंका भी साक्षात् परिचय हुआ और हमारे जीवनमार्गमें विशिष्ट परिवर्तन घटित हुआ । जिस वेपकी चर्याका आचरण हमने मुग्धभावसे माल्यकाल ही में स्वीकृत किया था उसके साथ हमारे मनका सादात्म्य न होनेसे, हमारे मनमें, अपनी जीवनप्रवृत्तिके विषयमें एक प्रकारका वडा भारी आन्तरिक असन्तोष बढ़ता जाता था। अन्तरमें वास्तविक विरागता न होने पर भी केवल बाह्यवेपकी विरागताके कारण लोकों द्वारा वंदन-पूजनादिका सन्मान प्राप्त करने में हमें एक प्रकारकी पंचना प्रतीत होती थी। इस लिये गुरुपदके भारसे मुक्त हो कर किसी सेवक पदका अनुसरण करनेका हम मनोरथ कर रहे थे और अपनी मनोवृत्तिके अनुकूल सेवाका उपयुक्त क्षेत्र खोज रहे थे। सन् १९२० में, देशकी मुक्तिके लिये महात्माजीने असहयोग आन्दोलनका मंगलाचरणं किया और उसीके अनुसन्धानमें, राष्ट्रीय शिक्षणके प्रचार निमिच, अहमदाबादमें गूजरातविद्यापीठकी स्थापनाका आयोजन हुआ। मित्रोंकी प्रेरणा और महात्माजीकी आज्ञासे प्रेरित होकर हम पूनासे अहमदाबाद पहुंचे और वहां, अपनी मनोवृत्तिके अनुरूप कार्यक्षेत्र पा कर, एक सेवकके रूपमें, गूजरातविद्यापीठको सेवामें सम्मीलित हुए। विद्यापीठने, अन्यान्य विद्यामन्दिरों के साथ प्राचीन साहित्य और इतिहासके अध्ययन और संशोधनके लिये पुरातत्वमन्दिर नामक एक विशिष्ट संस्थाका निर्माण किया और उसके मुख्य-आचार्य-पद पर हमारी नियुकि कर हमको अपने अमीष्ट क्षेत्रमें कार्य करनेका परम सुयोग दिया । पुरातत्त्वमंदिरके सञ्चालनमें हमें अध्यापक श्रीयुत रामनारायण पाठक, अ० श्रीरसिकलाल परीख, पंडितप्रवर श्रीसुसलालजी आदि सहृदय मिनोंका प्रारंभ ही से हार्दिक सहचार मिला और इनके सहकार और सहविचारसे शीघ्र ही एक पुरातत्त्वविषयक अन्यावलि प्रकट करनेकी मोजना हायमें ली गई । 'गूजरातपुरावस्व मन्दिर एक राष्ट्रीय संस्था थी इस लिये उसका कार्यक्षेत्र राष्ट्रीय दृष्टिको ·- " ले फर निश्चित करना आवश्यक था । अत एव उस संस्थाके द्वारा ऐसे साहित्यका निर्माण और प्रकाशन करना समुचित था जो किसी एक ही सम्प्रदाय या साम्प्रदायिक साहित्यका पोषक न हो कर समूचे भारतीय संस्कृतिका पोषक हो । तदर्थ जैन, बौद्ध, वैदिक और इस्लामिक साहित्यको भी उसके कार्य क्षेत्रमें सम्मीलित किया गया और उसी दृष्टिसे पुरातत्वमन्दिर ग्रन्थावली का प्रकाशन चालू किया गया । कुछ प्रासंगिक पुस्तकोंके सम्पादनके अतिरिक्त, हमने अपने लिये तो वही पुराना संकल्पित कार्य, मुख्य रूपसे मनमें निश्चित कर रखा था; और उसीके अनुसन्धानमें सबसे पहले हमने इस प्रबन्धचिन्तामणि की एक सुसम्पादित आवृत्ति तैयार करनेका और उसके साथ, इसीफी पूर्तिरूप, प्रवन्धकोप, कुमारपालप्रबन्ध, वस्तुपालचरित्र, विमलप्रवन्ध आदि ग्रंथ; तथा शिलालेख, ताम्रपत्र, मन्थप्रशस्ति:-इत्यादि अन्यान्य प्रकारके गूजरातके इतिहासके साधनभूत संग्रह की संकलना करनेका उपक्रम किया । प्रबन्धचिन्तामा जो संस्करण, आजसे ४५ वर्ष पहले, शास्त्री रामचन्द्र दीनानाथने प्रकाशित किया था, यह यद्यपि उस जमानेके मुताबिक ठीक था, लेकिन आधुनिक दृष्टि से वह बहुत ही अपूर्ण और अशुद्ध है। उसकी पाठ- शुद्धि ठीक नहीं है, मौलिक और प्रक्षिप्त पाठोंका उसमें कोई पृथकरण नहीं है और कई पद्योंका-विशेपकर प्राकृत पद्योंका-रूप बडा विकृत कर दिया है । कुछ तो पुरातन लिपिविषयक अज्ञानता, कुछ ऐतिहासिक ज्ञानविपयक अल्प- सवा, कुल सांप्रदायिक परंपराविषयक अनभिज्ञता और कुछ प्राकृतादि भाषा विषयक अपरिचितताके कारण उनके संस्करणमें बहुतसी त्रुटियां रह गई, जिससे ग्रंथका सुस्पष्ट खरूप समझनेमें कठिनाई पड़ती है। इस लिये सबके पहले हमने इस प्रथकी पाठशुद्धि करनेके लिये जैन भण्डारों से पुरानी प्रतियां प्राप्त करनेका प्रयत्न किया। यथालभ्य प्रतियां मिल जानेपर ग्रंथकी प्रेसकापी तैयार की गई और कुछ हिस्सा छपने के लिये प्रेसमें भी दे दिया गया । छपनेका कार्य प्रारंभ हो कर प्रन्यके दूसरे प्रकाश तकका हिस्सा जव मुद्रित हो चुका था, तय, कईएक कारणोंको ले कर, हमारा युरोप जानेका इरादा हुआ। सोचा था कि यहां पैठे बैठे भी इस प्रथका मुद्रणकार्य चालू रह सकेगा और युरोपसे लौटते वक अन्य पूरा हो जायगा तो फिर तुरन्त आगेका काम प्रारंभ कर दिया जायगा । इस लिये हमने इसकी प्रतियां मी यहां (जर्मनी में) जा कर मंगवा ली। लेकिन युरोपके सामाजिक और औद्योगिक वातावरणने हमारे मनको अपने आजीवन- अभ्यस्त विपयसे विचलित कर दिया । इन पुरानी बातोंकी सोज-साज करनेके बदले वहाँके जो वर्तमान राष्ट्रीय, सामाजिक और औद्योगिक तंत्र में उनका विशेपावलोकन कर किसी एक सजीव प्रवृत्तिमें संलम होनेके तरंग हमारे मनमें उठने लगे और उसी दिशा में कुछ कार्य करनेके विचारोंसे मन व्यस्त रहने लगर । सवय इसके, वहां पर बैठ पर जो, इस प्रथका मुद्रणकार्य समाप्त कर देनेका संकल्प यहाँसे करके निकले थे, वह पूरा नहीं हो पाया। सन् १९२९ फे डीसेंबरमें हम यापस भारत आये। उस समय, लाहोर कॉग्रेसके प्रोप्रामके मुताबिक देशमै नये विचारों की प्रान्तिसूचक लहरें उठ रही थीं । एक तो स्वयं युरोपसे मलिष्को घुछ नये विचार भर कर लाये थे और दूसरा यहां पर भी उसी प्रकारका भिन्नकार्यसूचक प्रक्षुब्ध वातावरण पनीभूत हो रहा था । गूजरात विद्यापीठमें मी विशारा पानावरण न होकर सत्यापही युद्धका ही पातायरण गूंज रहा था। इस लिये इस ग्रन्थके, उस अधूरे पठे हुए कार्यरो सत्ताल दायमें टेनेकी कोई इच्छा नहीं होती थी। आखिर में सत्याग्रह-संमाम लिड ही गया और राफे सय ही सेयरोगी तरह, हम भी ययाक्रम मासफे लिये नासिकफे शान्तिदायक समाधिविधायक फारागरमें जा पहुंचे। सपाच ही नासिफफे मेंट्रल जेलपानेमें जो चित्तती शान्ति और समाधि अनुभूत फी यह जीयनमें भपूर्व और अलम्प पम्नु पी। यह जेटगाना, हमारे लिये तो एक परम शान्त और सुधि विधा-विधार पर गया पा। उमरी स्मृति जीपनमें रायसे यही सम्पति मालूम देवी है । सनामधन्य सेठ जमनालालजी धजाज, फर्मपीर भीनमान, देशप्रेमी मेट भीरगोदभाई, मादिलिकरीण भीफन्ट्रयाटाल मुंगी आदि जैसे परम राजनोंगा पनिष्ठ मापाप रहने और सपणे साय न विश-विपया पर्चा दी सदेय पलती रहनेसे, हमारे मनमें ये दी ·पुराने साहित्यिक संकल्प, वहां फिर सजीव होने लगे। सहवासी मित्रगण मी हमारी रुचि और शक्तिका परिचय प्राप्त कर, हमको उसी संकल्पित कार्यमें विशेष भावसे लगे रहनेकी सलाह देने लगे। मित्रवर श्रीमुंशीजी, जो गूज- रातकी अस्मिताके सर्वश्रेष्ठ प्रतिनिधि हैं और जो गूजरातके पुरातन गौरवको आवाल-गोपाल तक हृदयंगम करा देनेकी महती कला-विभूतिसे भूपित हैं, उनका तो दृढ आग्रह ही हुआ कि और सब तरंग छोड़ कर वही कार्य करने ही से हम अपना कर्तव्य पूरा कर सकते हैं। अन्यान्य घनिष्ठ मित्रोंका भी यहीं उपदेश हमें वहां बैठे बैठे वारंवार मिलने लगा और जेलखानेसे मुक्त होते ही हमें वही अपने पुराने बही-खाते टटोलनेकी आज्ञा मिलने लगी। संवत् १९८६ के विजयादशमीके दिन, मित्रवर श्रीमुंशीजीके साथ ही हमें जेलसे मुक्ति मिली । हम बम्बई हो कर अहमदाबाद पहुंचे। यद्यपि जेलखानेके उक्त वातावरणने मनको इस कार्यकी तरफ बहुत कुछ उत्तेजित कर दिया था, तो भी देशकी परिस्थितिका चाल्ल क्षोभ, रह रह कर मनको अस्थिर वनाता रहता था । अखिरमें श्रीमान् बापू बहादुरसिंहजी सिंघीका, शान्तिनिकेतन आ कर जैन साहित्यके अध्ययन-अध्यापनकी व्यवस्था हाथमें लेनेका आग्रह पूर्ण आमंत्रण मिलनेसे, और हमारे सदैवके सहचारी परमवन्धु पण्डित प्रवर श्रीसुखलालजीकी मी तद्विपक वैसी ही आज्ञा होनेसे, हम शान्तिनिकेतन आ पहुंचे। यहां विश्वभारतीके ज्ञानमय वातावरणने हमारे मनको एकदम उसी ज्ञानोपासनामें फिर स्थिर कर दिया और हमारी जो वह चिर संकल्पित भावना थी, उसको यथेष्ट समुत्तेजितकर दिया। साथ ही में, उस संकल्पको कार्यमें परिणत होनेके लिये, जिस प्रकारकी मनःपूत साधन-सामग्रीकी अपेक्षा, हमारे मनमें गूढ भावसे रहा करती थी, उससे कहीं अधिक ही विशिष्ट सामग्री, सच्चरित्र, दानशील, विद्यानुरागी श्रीमान् बहादुर- सिंहजी सिंघीके उत्साह, औदार्य, सौजन्य और सौहाई द्वारा प्राप्त होती देख कर, हमने बड़े आनन्दसे इस सिंघी जैन ज्ञानपीठके संचालनका भार उठाना स्वीकार किया। यद्यपि, प्रारंभमें हमने इस स्थानका, जैनवाड्मयका अध्ययन-अध्यापन करानेकी दृष्टिसे ही स्वीकार किया, लेकिन हमारे मनस्तलमें तो वही पुराना संकल्प दटा हुआ होनेसे, यहां पर स्थिर होते ही, वह संकल्प फिर सहसा मूर्ति- मान होकर हमारे हृदयांगणमें नाचने लगा, और वही पुरानी ऐतिहासिक-सामग्री, जिसको हमने आज तक, मुँजीकी पुँजीकी तरह वडे यत्नसे संचित रख कर बन्दी बना रखी है, हमारे मानसचक्षुके आगे खड़ी हो कर, कटाक्षपूर्ण टक- टकी लगा कर ताकने लगी। हमारा व्यसनी मन फिर इस कामके लिये पूर्ववत् ही लालायित और उत्सुक हो उठा। प्रसङ्ग पाकर हमने अपने ये सब विचार ज्ञानपीठके संस्थापक श्रीमान बहादुरसिंह बाबूसे कह सुनाये; और 'ज्ञानपीठ के साथ एक 'प्रन्थमाला भी स्थापित कर जैन साहित्यके रत्नतुल्य विशिष्ट ग्रंथोंको, आदर्शरूपसे तैयार कर- प्रसिद्धि में लानेका प्रयत्न होना चाहिए, इस बारेमें सहज भावसे प्रेरणा की गई। इन बातोंको सुनते ही सिंघी- जीने, उसी क्षण, बड़े औदार्यके साथ, अपनी सम्पूर्ण सम्मति हमें प्रदान की और ऐसी 'ग्रंथमाला' के प्रारंभ करनेका और उसके लिये यथोचित द्रव्यव्यय करनेका यथेष्ट उत्साह प्रकट किया। इसके परिणाममें, सिंघीजीके वर्गीय पिता साधुचरित श्रीमान् डालचन्दजी सिंघीकी पुण्यस्मृति निमित्त इस सिंघी जैन ग्रन्थमाला का प्रादुर्भाव हो कर, आज इसका यह प्रथम 'मणि'-केवल मणि' ही नहीं 'चिन्तामणि'-पाठकोंके करकमलमें समर्पित हो रहा है। इस ग्रंथके पूर्व संस्कारणादिका परिचय. विदेशीय विद्वानोंमें, सबसे पहले इस ग्रन्थका परिचय, किन्लॉक फार्वस साहवको हुआ जिन्होंने गूजरातके इति- हासका रासमाला नामक सबसे पहला और अनेक बातोंमें अपूर्व प्रन्थ लिसा । रासमाला के लिये ऐतिहासिक सामग्री इकट्ठी करनेका उपक्रम, जय फार्वस साहयने शुरू किया तय, प्रारम्भही में उन्हें वीरचन्द भण्डारी नामक एक शिक्षित जैन गृहस्थका अमूल्य सहकार मिल गया, जिसकी सहायतासे उन्हें गूजरातके पाटणके किसी जैनयतिजीके पास, प्रस्तुत प्रन्यकी एक प्रति प्राप्त हो गई। रासमालाके पूर्वभागके प्रणयनमें प्रबन्धचिन्तामणिसे बहुत कुछ सहायता ली करवा, ·५ . गई है इतना ही नहीं लेकिन उसका सारा ही सारभूत ऐतिहासिक कलेवर प्रायः इसी प्रन्यके आधार पर खडा किया गया है। फार्बस साहबको जो पोथी पाटणसे मिली थी वह उन्होंने बम्बईकी 'फास साहिस सभा को भेंट दे दी लेकिन पीछेसे चह पोथी वहांसे लुप्त हो गई। बम्बई सरकारने जय, अपना पुरातन साहित्यके अन्वेषण और संग्रह करणका कार्य शुरू किया, तब डॉ० व्युल्हर और प्रो० पीटर्सनको इस ग्रन्थकी प्राप्ति करनेकी वडी उत्कंग हुई। बहुत कुछ परिश्रम करनेके बाद, सन् १८७४ मैं भटनेरके जैनप्रन्यभण्डारमें; इस ग्रन्थको १ प्रति डॉ० व्युल्हरके देखनेमें आई, जिसकी तुरन्त नकल करवा कर उन्होंने लंडनकी इन्डिया ऑफिस लाईब्रेरीको मिजवा दी । सन् १८८५ में, प्रो० पीटर्सनको इसकी १ प्रति प्राप्त हुई जिसके बारेमें, उन्होंने, अपनी पुस्तकविषयक सोज वाली दूसरी रीपोर्ट (पृ० ८६-८७) में इस प्रकार, इस पर, उल्लेख किया है- "इस प्रकार जल्दीमे किये गए इन उल्लेखोंके अंतमें, कहना चाहिए कि-वर्षके आखिरी भागमें, मेरतुगरचित प्रबन्धचिन्तामणि प्रथकी १ प्रति प्राप्त करने में में सफल हुआ हूं। यह महत्त्वका ऐतिहासिक प्रन्य बडा उपयोगी है। अपने अन्यसंग्रहमें इस मन्थकी वृद्धि करनेका बहुत समयसे हमारा प्रयत्न रहा।" इत्यादि । यह प्रति बम्बई सरकारके अन्यसंग्रहमें-जो वर्तमानमें, पूनाके भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिरमें, सुरक्षित है-अद्यापि विद्यमान है। इसके सिवा, डॉ० ब्युल्हरको एक और प्रति, उमाशंकर याज्ञिक नामके गूजरातके किसी शास्त्री द्वारा प्राप्त हुई, जिसकी मी नकल करवा फर, उन्होंने उक्त इन्डिया ऑफिस लाइब्रेरीमें मिजवा दी। पीटर्सन माहब द्वारा प्राप्त हुई उक्त पूनावाली प्रतिको देखकर, गूजरातके पं० रामचन्द्र दीनानाथ शास्त्रीको, जो पीटर्सन साहबके निरीक्षणमें सहायक रूपसे काम करते थे, इस ग्रन्थको मुद्रित कर प्रकाशित करने की इच्छा हुई । प्रयन फरनेसे उनको, उक्त प्रतिके सिवा, दो-तीन अन्य प्रतियां भी जैन उपाश्रयोंमेसे मिल गई थीं जिनका आभय ले कर उन्होंने आपना संस्करण, विक्रम संवत् १९४४ में, प्रकट किया । रामचन्द्र शास्त्रीने इस ग्रन्यका गूजराती भाषान्तर भी तैयार किया और उसको भी सं० १९४५ में छपवाकर प्रसिद्ध किया। इतिहासकी दृष्टिसे इस ग्रंथका वडा महत्व होनेसे, इसका इंग्रेजी भाषामें अनुवाद करनेकी आवश्यकता डॉ. प्युल्हरको मालूम दी; इस लिये उन्होंने, संस्कृत ग्रंथोंके इंग्रजीमे अनुवाद करनेवाले सिद्धहस्त विद्वान प्रो० सी. एच्. टॉनी. पम्. ए. को, इसका अनुवाद करनेकी प्रेरणा की । तदनुसार टॉनी साहयने बड़े उत्साहसे इस ग्रंथका सम्पूर्ण इंग्रजी अनुपाद तैयार किया, और कलकत्ताकी एसियाटिक सोसायटी ऑष यंगालने उसे प्रकाशित किया। टॉनी साहयका मुख्य आधार, उक्त रामचन्द्र शास्त्रीद्वारा प्रकाशित आवृत्ति पर ही रहा, परंतु उन्होंने उपयुक्त डॉ. न्युल्हरयाली तथा प्रो० पीटर्सनवाली हस्तलिखित प्रतियोंका मी कुछ कुछ पुनरुपयोग किया और कहीं कहीं ठीक भानुमन्धान प्राप्त करनेकी चेष्टा फी । टॉनी साहयके मुकाबलेमें, रामचन्द्र शास्त्रीका गूजराती भापान्तर सर्पया निरुपयोगी और असम्बद्धमाय मादम देता है। प्रस्तुत आवृत्तिके सम्पादन में प्रयुक्त सामग्री. जिन प्रतियोग उपयोग हमने इस आवृत्ति दिया है उनका संकेतपूर्वक परिचय इस प्रकार है। (३) अदमदामादफे हेटाका उपाय नामक प्रसिद्ध जैन उपाश्रयमें सुरक्षित जैन प्रयभण्डारणी संपूर्ण प्रति । [दिव्या ने. ३० प्रति नं. ३४] इसको हमने अरसे सफेरित किया है । इस प्रतिके ५३ पर हैं जो दोनों गरफ लिसे हुए हैं। प्रडि अन्दमें इस प्रकार रक्षित पुष्पिका टेस-सं० १५०९ प फागुणमुदि ९ पार पौ । माप..

·म 1 -- पठता लपीः ॥ छ । उनमो विना [य] काय ॥" लिपिकार कोई अजैन पठता नामक मालूम देता है। लिपि जननागरी है और अक्षर सुवाच्य तथा सुन्दर है। पाठ मी प्रायः शुद्ध है। (२) B अहमदाबाद के उसी उपाश्रयकी दूसरी अपूर्ण प्रति । [डिब्या नं. ५१, प्रति नं. ३५] इसका निर्देश हमने B अक्षरसे किया है। यह प्रति थोडी सी अपूर्ण है । इसके कुल ७१ पत्र हैं। अन्तके दो-एक पत्र नष्ट हो गये हैं, जिससे प्रस्तुत आवृत्तिके पृष्ठ १२१ की ५ वीं पंक्तिके पश्चात्से लेकर अन्ततकका मंथभाग इसमें अनु- पलब्ध है । इस प्रतिका यह अन्तभाग प्रायः तीन सौ वर्ष पहले ही नष्ट हो गया मालूम देता है । क्यों कि इसके विद्यमान अन्तके पत्र (७१) की अन्तिम पंक्तिके नीचे यह पद्य लिसा हुआ है- संविमेनान्विपदा तपगणपतिविजयसेनसूरीणाम् । श्रीरामविजयकृतिना चित्कोशे प्रतिरिय मुक्ता । इस पद्यका अर्थ यह है कि-तपागण (तपागच्छ) पति आचार्य विजयसेनसूरिके संविम शिष्य श्रीरामविजयने यह प्रति ज्ञानकोश (प्रन्यभण्डार) में रक्खी । तपागच्छीय पट्टावलियोंके अनुसार विजयसेनसूरिका स्वर्गवास विक्रम संवत् १६७१ में हुआ, अतः उनके शिष्य रामविजय प्रायः उसी समयमें विद्यमान होने चाहिये यह स्वतः सिद्ध है। अन्तिम पत्र अनुपलब्ध होनेसे इस प्रतिके लिखे जानेके समयके बारेमें कोई निश्चित विचार नहीं किया जा सकवा; तो मी प्रतिकी स्थिति देखते हुए मालूम होता है कि यह प्रति मी करीब ५०० वर्ष जिवनी पुरानी जरूर होगी। इस प्रतिका पाठ यद्यपि अशुद्धिबहुल है; तो भी कहीं कहीं इसका लेस बहुत शुद्ध और उपयुक्त मिल जाता है। इस प्रतिका किसीने पीछेसे कहीं कहीं संशोधन भी किया है और कई जगह पत्रोंके पार्धमागमें कुछ लोकादि भी लिस दिये हैं। (३) P पाटणके सागरगच्छके उपाश्रयमें संरक्षित प्रन्यभण्डारफी संपूर्ण प्रति । पन संरया ८४ । प्रथम पत्र और अन्तिम पत्रका एफ-एक पार्श्व बिल्कुल कोरा । इस प्रतिका नामनिर्देश हमने P अक्षरसे किया है। अन्तमें लेसकादिका, सूचन फरनेवाला कोई उल्लेस नहीं है । पनादिकी अवस्था देसते हुए कमसेकम ३-४ सो वर्षकी पुरानी तो यह होगी ही। लेकिन, जिस आदर्श परसे यह प्रति नकल की गई है वह आदर्श पहुत पुरातन मालूम देता है । सम्भवतः वाहपत्रमय हों। क्यों कि इस प्रतिमें बहुतसी जगह विनष्टीभूत शब्दांश या पंक्त्वंश सूचित फरनेके लिये इस प्रकारफी अक्षरशून्य रेखायें रस दी गई है जिनका वात्पर्य यह है कि जिस आदर्श परसे यह नकल की गई है उसमें ये शन्द जीर्ण-शीर्णादिफे फारण नष्ट-भ्रष्ट होगये होने चाहिए । इस प्रतिक पाठभेदादिफे संपंधर्म आगे पर लिया गया है। (e) P० पूना, भांटारफर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिरमें मुरक्षित, राजकीय ग्रंथसंमह-जो पहले डेफन कॉलेजमें रक्षित होनेरो, टेपानकॉलेज-संमह फइलावा था-की यह प्रति जिसका जिक्र उपर पीटर्सन साहयके उसके साथ दुआ है। इसका संग्रह पर ६१५, सन् १८८५-८६ है। पत्र संख्या ८१ । इसफे अन्त में कोई लेसफारिका नाम गदी है। प्रति यदुव पुरावन नदी मालूम देती। अनुमानत: २००-२५० वर्ष जिवनी पुरातन दोगी। इसका सूचन दगने P० अक्षरसे किया है। (4) Dशासी रागन्द्र दीनानाथने सं० १९४४ में, पम्बईसे इस प्रपपा यो संस्करण प्रकट किया उसको हमने D संगामे निर्दिष्ट रिया है। Da. D. DEDU. रामपन्द्र शास्त्रीने अपने संस्करणमें मुरत्यवया ऊपर नं. ४ में उलिसिस पूनावाली अधिका ही उपयोग रिया है। रिन पुरा और मी धुटिग और सदिय ऐमी दो-तीन प्रतियां दनको मिली थी जिन परसे उन्होंने पुछ पाउमेद संपद परनेफा अध्यपशिस उपोग किया था और इन प्रक्रियोंी सन्दगि AB.C. D आदि संहा ·। रखी थीं। इन प्रतियोंके पाठोंको भी हमने कहीं कहीं संगृहीत किया है और उनका क्रमानुसार Da. Db. De. Dd. इत्यादि अक्षरोंसे निर्देश किया है। (६) Pa पाटणके.संघके भण्डारकी [डिब्बा नं. ५०, प्रति नं. ८] एक प्रति जिसमें सिर्फ प्रबन्धचिन्तामगिगत 'मुंजभोजप्रबंध लिखा हुआ है । वास्तवमें यह प्रति है तो राजशेखरसूरिरचित 'प्रबन्धकोप' की, लेकिन इसके अन्तमें प्रबन्धचिन्तामणिका उक्त प्रबन्ध भी लिखा हुआ है । इस प्रतिकी कुल पत्र संख्या १०५ हैं जिसमें १ से ११ पत्र तक प्रवन्धकोप लिखा हुआ है और शेपके पत्रोंमें उक्त प्रबन्ध है। यह प्रति विक्रम संवत् १४५८ में लिखी गई थी। इसके अन्वका पुष्पिका लेख इस प्रकार है- "इति श्रीमरुयुगाचार्यविरचित प्रबन्धचिन्तामणी श्रीभोजराजश्रीभीमभूपयो नावदातवर्णनो नाम द्वितीयः प्रकाश ॥छ ॥ ० ४६४ ॥ श्रीः ॥ छ । संवत् १४५८ वर्षे प्रथम भाद्रपदशुदि ११ एकादश्यां वियौ बुधवारे श्रीसागर- तिलकसरिणा स्वशिष्त्रपठणार्थ श्रीअहिलपुरपत्तने प्रबन्धानि राजशेखरसूरिविरचितानि आलिलिखे ।" यह प्रति प्रायः सुद्ध और बहुत सुन्दर अक्षरों में लिखी हुई है। इसका उपयोग हमने मुंज और भोजप्रबन्धवाले भागमें किया और इसे Pa अक्षरसे सूचित किया है। (७) Pb पूनाके उक्त राजकीय संग्रहमें, नं. ४५०, सन् १८८२-८३, की एक प्रति है जिसमें सिर्फ इस ग्रंथका द्वितीय प्रकाश-भोज-मीमभूपवर्णन नामका-लिखा हुआ है । इसके प्रान्तमें लेखक आदिका कुछ निर्देश नहीं है। अनुमान ३०० वर्ष जितनी पुरातन होगी । इसके कुल पन १९ हैं जिनमें १२ वां पत्र अप्राप्त है। इसका पाठ साधारण है लेकिन प्रवन्धान्तर्गत वर्णनोंका क्रम-विपर्यय और न्यूनाधिक्य बहुत अधिक माया जाता है । इसका सूचन हमने Pb के संकेतसे किया है। (८) इस ग्रन्थके आदिके दो प्रकाशयाली १ प्रति, पाटणके तपागच्छके भण्डारमेंसे मिली [डिब्बा नं. ५७, प्रति नं. ५७] जिसके कुल १६ पत्र है। यह प्रति सं० १५२० की लिखी हुई है। इसका अन्तिम पुष्पिका लेख इस प्रकार है- "संवत् १५२० वर्षे श्रावणशुदि १३ दिने तपागच्छनायक श्रीलक्ष्मीसागरसूरिशिष्य पं० ज्ञानहर्पगणिपादानां सा० सोनाकेन भा० रूडी प्रमुस कुटुंवयुतेन श्रीसिद्धांतभक्त्या लिखापितं ॥ छ । श्रीसंघस्त्र फल्याणमस्तु ॥ छ । श्रीः ।।" इस प्रतिकर पाठ प्राय: A आदर्शके समान है इस लिये इसको हमने कोई खास संझा नहीं दी और सम्पादनमें कोई विशेष सहायता भी इससे नहीं ली गई। (९) पाटणके ऊपरवाले ही भण्डारमेंसे, पत्र संख्या १७ की एक प्रति [ डिब्बा नं. ६६, प्रति नं. ११२] जिसमें, उपर्युक्त Pa आदर्शकी समान, सिर्फ मुंज-भोजप्रबन्धका हिस्सा लिखा हुआ है । इसका पाठ मी ऊपरवाले नं. ८ में सूचित आदर्शके समान ही पाया गया। इस लिये इसका भी कोई नामनिर्देश करना आवश्यक नहीं समझा । (१०) प्रो० सी. एच्. टॉनीने जो इस ग्रंथका इंग्रेजी भाषांतर किया है उसमें उन्होंने, मूल मंयके पाठका संशोधन फरनेका भी कुछ प्रयत्न किया है; और शास्त्री रामचन्द्रकी मुद्रित आवृत्ति के साथ, पूनावाली P प्रतिका वथा लंडनकी इन्टिया ऑफिसकी डॉ० व्युल्हरवाली प्रतियोंका भी उपयोग कर कुछ पाठभेद, अपनी पुस्तककी पाद-टिप्पनीयों में सद्धृत किये हैं। लेकिन चे सब पाठभेद प्रायः हमारे इन संगृहीत आदर्शमें आ जाते हैं इस लिये हमने उनका पृथक् संकेतके साथ कोई निर्देश करना उपयुक्त नहीं समझा। माप्त आदशाका वर्गीकरण. इस प्रकार हमारे पास जो यह आदर्श-सामग्री उपस्थित हुई उसका परीक्षण करने पर हमें इसके १ वर्ग मादम दिये । १ ला वर्ग, A आदर्शका है जिसकी समानता प्रायः Po, D,DA और D आदर्शमें पाई जाती है।

·८ २ रा वर्ग, B आदर्शका है जिसकी समानता Db और Dd आदर्श के साथ है। ३ रा वर्ग, Pa और Pb और ४ था वर्ग, P का है। इन वोंमेंसे पहले और दूसरे वर्गमें तो परस्पर विशेप करके कुछ शब्दों और प्रतिशब्दोंका ही पाठभेद है और कुछ थोडेसे पद्योंकी न्यूनाधिकता मिलती है । ३ रा वर्ग, भोजप्रबन्धवाले प्रकरणों में कुछ विशेष रूपसे भेद प्रदर्शित करता है । इसमें भी Pa. आदर्शकी अपेक्षा Pb आदर्श अधिक मिन्न है। इसमें कई प्रकरण, अन्यान्य आदर्शकी अपेक्षा आगे-पीछे लिखे हुए मिलते हैं इतना ही नहीं परंतु वे न्यूनाधिकरूपमें भी मिलते हैं। P सञ्ज्ञक आदर्शकी विशेषता. ४ था वर्ग जो P आदर्शका है वह एक विषयमें सबसे भिन्नता और विशिष्टता रखता है । इस आदर्शमें सिद्धराज, कुमारपाल, वस्तुपाल-तेजपाल और अन्यान्य व्यक्तियोंके प्रशंसात्मक जो पद्यसमूह-सोमेश्वरदेव रचित कीर्तिकौमुदी नामक काव्यमेंसे-तत्तत्स्थलों पर, उद्धृत किया गया है वह अन्य किसी भी आदर्शमें उपलब्ध नहीं है । इन पद्योंकी संख्या कोई सब मिला कर १२० है । इतनी बडी पद्यसंख्याका इसमें प्राप्त होना; ओर, दूसरे सब आदर्श में उसका सर्वथा अभाव मिलना; एक बहुत बड़ी समस्या उपस्थित करता है। क्या ये पद्य स्वयं ग्रंथकारने, पहले या पीछे, उद्धृत किये हैं या किसी अन्य लेखक द्वारा ये प्रक्षिप्त हैं ? । मंथकार स्वयं यत्र तत्र ऐसे बहुतसे पद्योंका अवतरण करनेमें खूब अभ्यस्त हैं, यह तो, उनके इस ग्रंथका अवलोकन मात्र करने ही से, निर्विवादरूपसे, मान लेना पड़ता है। सोमेश्वरदेवकी कीर्तिकौमुदी से भी इसी प्रकार उद्धृत किये हुए दो-एक अन्य पद्योंका अवतरण, (देसो पृ० ४८, और ६३) और और आदमें भी दिखाई देनेके कारण, ग्रंथकारके सन्मुख कीर्तिकौमुदी काव्य मी रसा हुआ होगा, इस बातको मान लेने में भी कोई आपत्ति नहीं दिसाई देती । तो क्या ये सब पद्य भी उन्होंने ही अवतारित किये हैं। अगर उन्हों ही ने किये हैं तो फिर, केवल इस आदर्शको छोड कर, और और आदशों में भी ये क्यों नहीं मिलते है। कोई विशेष साधन जब तक प्राप्त नहीं हो सकता, तब तक इस प्रश्नका निश्चित उत्तर देना अशक्य है । तो मी एक अनुमान जो हमें हो रहा है उसे पाठकोंके जाननेके लिये यहां निर्दिष्ट कर देते हैं । जैसा कि हम अपर, इस P प्रतिका परिचय देते हुए लिस आये हैं, कि यह प्रति, जिस आदर्श परसे उतारी गई है वह आदर्श बहुत पुराना होना चाहिए । अतः आदर्शके प्राचीन होने में तो हमें विश्वसनीय आधार प्राप्त होता है। इस प्राचीनत्वसे हमारा अभिप्राय वयं ग्रंथकारके समसामयिकत्वसे है। यदि यह प्रति, जैसा कि हम अनुमान करते हैं, ३-४ सौ वर्ष जितनी पुरानी है; तो, इसका मूल आदर्श, जो उस समय जीर्ण दशामें विद्यमान होना चाहिए, कमसे कम वह भी ३-४ सौ वर्ष जितना पुरातन होना चाहिए । यदि यह बात ठीक हो तो उस प्राचीन आदर्शका समय उतना ही पुरातन हो जायगा जितना ग्रंथकार मेस्तुगाचार्यका है। मेस्तुगाचार्यको प्रबन्धचिन्तामणिकी रचना समाप्त किये आज ६२८-२९ वर्ष हुए। हमारे अनुमानके मुताविक उक्त प्राचीन आदर्शको भी इतने वर्ष तो सहज हो सकते हैं । इससे हम यह अनुमान करनेके लिये अनुप्रेरित होते हैं कि, इस आदर्शका जो मूल आदर्श होगा यह स्वयं मेरतुनाचार्यका, वह आदर्श होगा, जिसे या तो उन्होंने सबसे पहले तैयार किया हो; या सबसे पीछे तैयार किया हो । सबसे पहले तैयार करनेका तात्पर्य यह, कि पहले पहल ग्रंथकारने, जव ग्रंथकी रचना की, तब उन्होंने प्रसंगप्राप्त कीर्तिकौमुर्दाफे ये सब पद्य, प्रन्थगत वर्णनमें बहुत उपयुक्त समझकर, विपुलताके साथ उद्धृत कर लिये; लेकिन पीछेसे मंथका पुनः संबोधन करते समय, इतने पद्योंका, एक साथ एक ही मंथमसे उद्धरण करना मनमें टीक न संचा इस लिये उन्हें छोड कर, उस संशोधित आवृत्तिकी, और और नकलें करवाई गई हो और उन्हींका सर्वत्र प्रचार किया गया हो। यह मूल प्रथमाद कहीं भण्डारमें ज्यों का यों पडा रहा हो, जिसके नाशकालमें, इस विद्यमान P आदर्श लेसफने उसका पुनरपवार फर, इम रूपमें, उसे पिरजीवी यना दिया हो । दूसरा विकल्प जो - ·९ यह कि-या सबसे पीछे इस आदर्शकी सृष्टि हुई हो; तो उसका कारण यह हो सकता है कि पहला आदर्श जो ठीक तैयार हुआ उसकी अनेक नकलें तैयार हो कर सर्वत्र प्रचारमें आगई हों; और फिर पीछेसे, बहुत कुछ समयके बाद, ग्रंथकारने ग्रंथके कलेवरको विशेष पुष्ट बनानेके लिये, ये सब पद्य अपनी कोईएक प्रतिमें प्रविष्ट कर उसका एक नवीन और परिवर्तित संस्करण बनाना चाहा हो, लेकिन उसका कोई विशेष प्रचार न होकर वह ज्यों कि त्यों भण्डारहीमें पड़ी रही हो और उपर्युक्त अनुमानानुसार, P आदर्शके लेखकने उसका यह पुनरवतार कर लिया हो। इन दोनों विकल्पोंमेंसे कौन विकल्प विशेष वलवान हो सकता है इसके लिये भी हमें कुछ कल्पना हुई है, लेकिन उसका यहां पर.विवेचन करना ज्यादह गौरवरूप हो जायगा, इस लिये आगेके भागमें यथाप्रसङ्ग उसका भी दिग्दर्शन करा दिया जायगा । इससे एक यह खास बात भी सूचित होती है, कि दोनों विकल्पोंमेंसे यदि कोईएक विकल्प भी ठीक हो सकता है, तो उस परसे, इस P आदर्शका मूलादर्श स्वयं ग्रंथकारका एक आदर्श था, यह प्रमाणित हो सकता है। इस P आदर्शकी नकल उतारने वालेने, पुरातन आदर्शकी लिपिको ठीक ठीक नहीं समझनेके कारण, अक्षरांतर करनेमें बहुत भूलें की है जिससे इसका पाठ बहुत कुछ अशुद्ध बन गया है; तो भी जहां अन्य आदीमें भ्रष्ट पाठ मिलता है या अयथोपयुक्त शब्द दिखाई देते हैं, वहां इस प्रतिमें बहुत शुद्ध पाठ और समुचित शब्द उपलब्ध होते हैं। यह बात भी इस आदर्शके विशिष्ट संशोधित होनेकी सूचना देती है। पाठभेदोंके संग्रह करनेकी पद्धति. पाठभेदोंके संग्रह करनेकी हमारी पद्धति यह है, कि व्याकरण या भापाकी दृष्टिसे जो शब्द शुद्ध मालूम देते हैं उन्हीं शब्दोंका हम संग्रह करते हैं। सर्वथा अशुद्ध शब्दोंका या व्याकरणकी दृष्टिसे अपरूप पाठोंका, जैसा कि पश्चिमीय विद्वान् करते रहते हैं, हम संग्रह नहीं करते । अनुसन्धानसे असंगत मालूम देने पर भी यदि व्याकरणकी दृष्टिसे शब्दप्रयोग शुद्ध मालूम देता है तो उसे हम पाठभेदके रूपमें संगृहीत कर लेते हैं। हां, जहां कहीं पाठमें बहुत कुछ गडबडी मालूम दे और अर्थसंगति ठीक न लगे, वहां हम, ऐसे सर्वथा अशुद्ध शब्दोंको और भ्रष्टरूपोंको भी पूर्णरूपसे संगृहीत कर लेते हैं। देश्य विशेपनामोंके शुद्ध अशुद्ध सब ही रूपोंका संग्रह करना आवश्यक समझते हैं। हमारे इस संस्करण में मुख्य आधारभूत A, B और ए आदर्शक आदि और अन्टके पनाका झापटोन चित्र चनाकर इस पुस्तकके साथ लगाये जाते हैं, जिससे पाठकगण, इन पुरातन आदोंकी अक्षाराकृति-आदिका दर्शन मी प्रत्यक्षतया कर सकेंगे। इस प्रथको सम्पूर्ण संकलना कैसी होगी; और कौन कौन भागमें क्या क्या विषय रहेंगे। इसके लिये एक पृथक् पृष्ठपर पूरा विवरण दे दिया गया है जिसके अवलोकनसे पाठकोंको आगेके भागोंका किंचित विषय-परिचय हो सकेगा। अन्तमें, अहमदावादके डेलाके भण्डारके तथा पाटणके भण्डारोंके संरक्षोंका, जिनके द्वारा हमको यह सामग्री प्राप्त हो सकी है, कृतज्ञतापूर्ण उपकार मान कर, इस 'किंचित् प्रासाविकको पूर्ण करते हैं। वि० सं० १९८८, सांवत्सरिक पर्व. विश्वभारती. शान्तिनिकेतन । जिन विजय ·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ।। 1 स्वस्ति श्रीमेदपायख्यो देशो भारतविश्रुतः । रूपाहेलीति सज्ञानी पुरिका तत्र सुस्थिता ।। सदाचार-विचाराम्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमचतुरसिंहोज राठोडान्वयभूमिपः ॥ तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूत् राजपुत्रः प्रसिद्धिमान् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलागणीः ॥ . मुझ-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन्महाकुले । किं वर्ण्यते कुलीनत्वं तत्कुलजातजन्मनः ।। पल्ली राजकुमारीति तसामूद गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुशक्सौजन्यभूषिता ।। क्षत्रियाणीप्रभापूर्णा शौर्यदीप्तमुखाकृतिम् । यां दृष्ट्वैव जनो मेने राजन्यकुलजा त्वियम् ॥ सूनुः किसनसिंहाख्यो जातस्तयोरतिप्रियः । रणमल्ल इति घनद यन्नाम जननीकृतम् ।। श्रीदेवीहंसनामात्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिर्भपज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः ॥ अष्टोत्तरशताब्दानामायुर्यस्य महामतेः । सचासीद् वृद्धिसिंहस प्रीतिभासदं परम् ॥ तेनायाप्रतिमप्रेम्णा स तत्सनुः सन्निधौ । रक्षितः, शिक्षितः सम्यक् कृतो जैनमतानुगः ।। दौर्भाग्यातच्छिशोर्खाल्ये गुरु तातौ दिवंगतौ । मुग्धीभूय ततस्तेन सक्त सर्व गृहादिकम् ।। परिभम्याय देशेषु संसेव्य च बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा फुलाचारान् सुदुष्कराः ज्ञातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना येन तत्त्वातत्वमवेपिणा ।। अपीता विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । अनेका लिपयोऽप्येवं अन-नूतनकालिकाः ।। येन प्रकाशिता नैका ग्रन्या विद्वप्रशंसिताः । लिखिता बहवो लेखा ऐतिह्यतथ्यगुम्फिताः ॥ यो बहुभिः सुविद्वद्वितन्मण्डलेश्च सत्कृतः । जातः स्वान्यसमाजेषु माननीयो गनीषिणाम् ।। यस तां विश्रुति ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । आहून सादरं पुण्यपत्तनात्स्वयमन्पदा । पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीय शिक्षणालयः । विद्यापीठमिति ख्यातः प्रतिष्ठितो यदाऽभवत् ॥ आचार्यत्वेन तत्रोचैर्नियुक्तो यो महात्मना । विद्वजनकृतलाये पुरातत्त्वाख्यमन्दिरे ।। वर्षाणामष्टकं यावत् सम्भूष्य तत्पदं ततः । गत्वा जर्मनराष्ट्रे यस्तत्संस्कृतिमधीतवान् ।। तत आगत्य सॅल्लयो राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्रातः येन स्वराज्यपर्वणि ।। क्रमातस्माद् विनिर्मुक्तः प्रातः शान्तिनिकेतने । विश्ववन्यकवीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाममूपिवे ॥ सिंघीपदयुतं जैनज्ञानपीठं यदाश्रितम् । स्थापितं तर सिंधीश्रीडालचन्दस सूनुना ।। श्रीबहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता । स्मृत्यर्थ निजतातस जैनज्ञानप्रसारकम् ।। प्रतिष्ठितश्च यस्तस्य पदेऽधिष्ठातृसज्ज्ञके । अध्यापपन् परान् शिष्यान् शोषयन् जनवरायम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैषा ग्रन्यमाला प्रकाश्यते ॥ विद्वजनकृताहादा सच्चिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयमारती ॥

·श्रीमेरुतुङ्गाचार्यविरचितः ॥प्रबन्धचिन्तामणिः॥

·२ . प्रवन्धचिन्तामणिः। [प्रथमः करतलेन' संस्पृश्य, हा दैवमित्युदीरयन् धाते पातिते सति दुर्गतो यथाप्राप्त्या रनानि लमते ।स वृत्तान्तममुं तस्मात्सम्यगधगम्य विक्रमेण तदैन्यं कारयितुमक्षमस्तान्युपकरणाने सहादाय' रखननाथ खनीमध्ये महारोयतं विक्रममभिदधे-'यत् कश्चिदवन्याः समागतो वैदेशिका 'स्व- गृहकुशलोदन्तं पृष्टो भन्मातुः पञ्चत्वमाचख्यौ' । तत्तप्तवज्रशूचीनिभं वचो निशम्य ललाई 5 करतलेनाहत्य, हा दैवमित्युचरन खनित्रं करतलाचिक्षेप । तेन खनित्राग्रेण विदारितायां भुवि देदीप्यमानं सपादलक्षमूल्यं रत्नं प्रादुरासीत् । 'भहमात्रस्तदादाय विक्रमेण सह प्रत्यावृत्तः। तच्छोकशङ्कुशङ्कापनोदाय खनीवृत्तान्तज्ञापनपूर्वं तत्कालमेव मातुः कुशलमुक्तवान् । विक्रमः" सहजा लोलभतां विमृश्य भद्दमात्रस्य क्रुधा तत्कराद्रनमाच्छिद्य पुनः खनी कण्ठे मासः । २. धिग् रोहणं गिरि दीनदारियव्रणरोहणम्" । दचे हा दैवमित्युक्ते रतान्यर्थिजनाय यः ॥२ 10इत्युदीर्य सकललोकप्रत्यक्षं तत्रैव तद्नमुसज्य पुनर्देशान्तरं "परिभ्राम्पन्नवन्तिपरिसरे" मास। पडपटहध्वनिमाकर्ण्य "वृत्तान्तमवयुध्य च तं छुसवान् । तेन समं स राजमन्दिरे समायातः। तस्मिन्नेवारष्टे मुहः अहोरात्रप्रमिते राज्ये सचिवैरभिपिक्तो दीर्घदर्शितयेति दध्यौ यदस्य राज्यस्य" पवल:* कोयसुरः" मुरो वा क्रुद्धः सन् प्रतिदिनमेकैकं पं सहरति।पामाचे च" देशविनाशं करोति। अतो भक्त्या शक्त्या वातदनुनयः समुचित इति-नानाविधानि भक्ष्यभो. 15 ज्यानि निर्माप्य, प्रदोपसमये चन्द्रशालायां सर्वमपि सजीकृत्य, निशारात्रिकापसरानन्तर- मङ्गरक्षेपस्तत्र भारशङ्खलायां निहितपैल्यके निजपदुकूलाच्छादितमच्छीपकं नियोज्य स्वयं प्रदीपच्छायामाश्रितः" कृपाणपाणिधैर्यनिर्जितर्जगत्रयो दिगवलोकनपरो याचवास्ते; तारन्महा- निशीथसमये वातायनद्वारेण प्रथमं धूमम्, ततो ज्वालाम्, ततः साक्षात्मेतमतिरूपमिब करालं वैतालमालोकितधान् । स च बुभुक्षाक्षामकुक्षिस्तानि भोज्यानि यदृच्छयोपभुज्य, गन्धद्व्यश्च 20 स्वशरीरं विलिप्य, ताम्बूलास्वादनेन परितुष्टस्तत्र पल्यङ्के समुपविश्य श्रीविक्रम पाह-रे मनुज ! अहमग्निवेतालनामा देवराजमतीहारतया प्रतीतः प्रतिदिनमेकैकं नृपं निहन्मि । किंतु" तवा- नया भक्त्या प्रीणितेन मयाऽभयदानपूर्व तव राज्यं प्रदत्तम् । परमेतावद्रक्ष्यभोज्यानि" मम सदैवोपढौकनीयानि । इत्थमुभाभ्यामपि" प्रतिपन्ने कियत्यपि गते काले श्रीविक्रमेण राज्ञा निजमायुः पृष्टः-'नाहं वेधि, किं तु खखामिनं विज्ञप्य भवन्तं ज्ञापयिष्यामि' इत्युक्त्वा 25 गतः । पुनरन्यस्यां निशि समेतः महेन्द्रेण त्वं सम्पूर्णवर्पशतायुरादिष्ट' इति तं जगी । स 3 Da समादाय; Db भादाय। 4 Daana कश्चित् , Db देवः कश्चित् B सतः 5 AD स्यगृहे। 6 Db आदरों एतसादारयादमे 'भाग्येन किं न घरते यतः- (१) यधपि कृतमुहतगतः प्रयाति गिरिकन्दरान्तरेषु नरः । करकलितदीपकलिका तथापि लक्ष्मीस्तमनुसरति । एतावानपिका पादः । 7B स मह० 1 8 B शोकशंकापनोदाय: Da-b शोकापनोदाय 1 9ABापना०1 10 Daविक्रमबदानी | 11 Daiरोपणं । 12Boमरा 13 D परिसरं B.देशपरिसरे। 14 A.Bसं वृताः। 15 Db पार B राजा । 10 B सापकः । 17 B कोपि ऽसुरः सुरो वा; P कोपि सुरो असुरोपा। 18 D'' मास्ति। 19 A. 'माया' नास्ति; Bहायरया था, Drb 20 P भक्ष्यखापानि। 21 P विधाप्य; Do निर्माय। 22D • पूंतस्त्रा। 23 AP हिकः। पस्य। 24 A मुल्सीपकं। 25 AD माथित्य। 26 B निर्जितजयविजयो। 27 फरालयवाई। 28 A मुंग्य। 99 B .स्वादेन । 34 BP 30 B मनुष्य; P सतुष्टा। 31P देवराजेन। 32P विहितः। नास्ति। 35 BP ऽस्पतमध्या। 36 Da•b •एतद्। 37 BP भोग्यादि। 38 BP नीयम् । 39 P 'पि' माछि। 40Dविशया 41 D विज्ञापन Daविक्षप-1 42 D वं' माति। 43P विनानान्यत्र 'संपूर्ण माठि। 1Aकरतालेन। SAपतिते। यथाशक्त्या मक्त्या था। 33BP हरिम। । . .

·प्रकाशः] • विक्रमार्कप्रवन्धाः। राज्ञा' मित्रधर्ममधिकमधिरोप्य' इत्युपरुद्धा-'यन्महेन्द्रपार्थादेकेन हायनेन' हीनमधिकं वा वर्षशतं कारयेति । स तदङ्गीकृत्य भूयोऽभ्युपेतः सन्निति वाचमुवाच-'महेन्द्रेणापि न" नवनवैतिकोत्तर वर्षशत भवति । इति निर्णये ज्ञाते, यावत्परस्मिन् दिने तद्योग्यं भक्ष्यभो- ज्यादिपार्क निपिद्धय, नृपः संग्रामसजो भूत्वा निशि तस्थौ । तायत्तत्रैव रीत्या समुपागतः सन्" तेट्रोल्यादिकमवीक्ष्य दो राजानमधिचिक्षेप । तयोश्चिरं "द्वन्द्वयुद्धे जायमाने सुकृत- 5 सहायेन राज्ञा तं "पृथ्वीतले पातयित्वा, हृदि चरणमारोप्य-इष्टं दैवतं सरें यादिष्टः" स नृपं जगौ-तवाद्भुतसाहसेनाह" परितुष्टोऽस्मि; यत्कृत्यादेशकारी अग्निवेतालनामाहं तव सिद्ध। एवं निष्कण्टकं तस्य राज्यमजनि । इत्यं तेन परीक्रमाकान्तदिग्वलयन पण्णवति प्रतिनृप- तिमण्डलानि खभोगमानिन्ये । ३. बन्यो" हस्ती "स्फटिकघटिते भितिभागे सबिम्ब दृष्ट्वा रात्प्रतिगज इति वद्विपा मन्दिरेषु । 10 हत्वा" कोपागलितरदनस्तं पुनर्वीक्ष्यमाणो मन्दं मन्दं स्पृशति करिणीशङ्कया साहसाङ्कः ॥३ "कालिदासाचमहाकविमिरित्य" संस्तूयमानश्चिरं प्राज्यं साम्राज्य भुजे । . साम्पतमवसरायातां श्रीकालिदासमहाकवेरुत्पत्तिं संक्षेपतो" ब्रूमः २) अवन्सां पुरि श्रीविक्रमादित्यराज्ञः" सुता प्रियकुमञ्जरी । साभ्ययनाप वररुचिनान्न: पण्डितस्त्र समर्पिता"। सा प्राज्ञतया सर्वाणि शास्त्राणि तत्पार्चे कियड़िीसरैरधीय, यौवन-15 भरवर्तमाना जनकं नित्यमाराधयन्ती, कदाचिद्वसन्तसमये "वर्तमाने गवाक्षे सुखासनासीना, मध्यन्दिनप्रस्तावे ललाटन्तपे तपने पथि सशरन्तमुपाध्यायमालोक्य वातायनच्छामासु 'वि- आन्त तमुवाच । परिपाकपेशलानि सहकारफलानि दर्शयन्ती तं तेल्लोलुभमवबुध्य-'अमूनि फलानि शीतलान्युष्णानि वा तुभ्यं रोचन्ते'-इति तद्वचनचातुरीतत्त्वमनवबुध्य 'तान्युष्णान्ये- वामिलपामीति तैनोते "तदुपढौकित्तवनाचले तिर्यक तानि मुमोच। भूतलपातादजोश्वगुण्ठि-20 1B राजा। 2P धर्ममधिरोप्य ! 3 AD सय; Da नास्ति। 4 Da भामहान्महेन्द्र०। 5A. नाति । 6 AD मधिकं पा' मास्ति। 7 B नास्ति। 8A 'सन्' नास्ति। 9 AD 'वाघम्' मास्ति। 10 A नास्ति । 11 P नवतिः । 12B शत; Pपा (पा) शतं। 13 Db भवतीति कवितमिति । 14 B भोज्यादिक; P मोज्यादिकं पार्क। 15p मोय। 16 D पूरीया। 17 AD नास्ति; D स नृपं जगी। 18 P 'पद्' नासि । 19 AD नानि । 20 D क्षेप घ। 21 B.पिरन्द, P सपोईन्दः। 22 B पृथिषी । 23 अन Db भादर्श-मादिष्टः सन् महो भस करिघानियनक- पंपाननस महासास परसायेन किं न जायते । पत:- (१) साकतामसीना भतिशावार्थकारणाम् । प्रभविष्णुनं देवोऽपिछि पुनः प्राकृतो जनः ॥ एवं विमृश्य एवावानधिकः पाठः । READ ममुनाता। 25AD 'अहं' मास्ति। 26P जुष्टो। 27 BP मिमि नामि। 28 BP वेन राशा। 20B परि-130P.दिपण: Doशन्तमपटेन । 31 Bखमोगदां निमियरे । 32P विक्षो। 33 AD स्फुटिकः । 34P पित्रमागे। 35P दिया। 30P श्रीक्षः। 37 ADP साहसार। एप द्विवारकान्तर्गत: पाठ: ADP मारपु मोपटम्यते। 38P कालिदासिमिः करिमिरित्यं । 39 P राज्यं । 40P कालिदासस्ये। 41 B संक्षेपात । 42 B विक्रमादित्यमुवा दिवस मुवा । 13 BP वेदगर्भनाम्नः। 41 Dd प्रदत्ता। 45 B यस्य । 4GB फिपद सो.। 47 B चोपनमो परमाने; P पौयने मरे पर्वमाना। 48 P अप० । 49P मुसासीना। 50 छायानिमाम् । 51 Pa हो। 52 daugat 53 P भूतरूपतित्रानि रजो।

·8 13 प्रयन्वचिन्तामणिः। [प्रथमः तानि करतलाम्पामादाय, से मुखमारुतेनं तद्रजोऽपनयन्, राजकन्यया 'सोपहासमभिधे- 'किमत्युष्णान्यमूनि वदनवातेन' शिशिरीकुरुपे? इति सस्थाःसोपहासवचसा सामर्पः स द्विजः पाह-रे 'विदग्धमानिनि ! गुरुवितर्कपराया भवत्याः पशुपाल एव पतिरस्तु' इति तच्छापं श्रुत्वा तपोक्त-यस्तव त्रैविद्यस्याप्यधिकवियतया परमगुरुस्तमेव विवाहयिष्यामि सेति प्रतिज्ञात- उच्चती। अथ श्रीविक्रमे तनुचितप्रवरवरचिन्तासमुद्रमने स पण्डितः कदाचिदभिलपितवरनिवे- दनोत्सुकीकृतराजशासनादरण्यानीमवगाहमानोऽतितृष्णातरलितः सर्वतः सर्वतोमुखांभापात् पशुपालमेकमालोक्य जलं याचितवान्। तेनापि जलाभावाहुग्धं पिये'त्युक्त्वा करचंडी" विधेही. त्यभिहिते सर्वेष्वभिधानेपु" अभिधानमिदमश्रुतचरमाकये चिन्ताचान्तस्वान्तः स्वहस्तं तन्म स्तके दत्वा महिप्यास्तले निवेश्य , करचंडीसम्ज्ञां करतलयुगलयोजना कारयित्वा आकण्ठं 10 पयः पायितः । स तं मस्तकहस्तदानात् करचंडीविशेपशब्दज्ञापनाच गुरुपायं "मन्यमानस्तस्याः समुचितपतिमवगम्य महिपीपरिहारातं निजं सौधमानीय पण्मासी यावत्तद्वपुःपरिकर्मणापूर्व" ॐ नमः शिवाय' इत्याशीर्वादाध्यापनं कारितः । पभिर्मासैस्तस्य तान्यक्षराणि कण्ठपीठस्थि. तान्यवगम्य, शुभे मुहूर्त कृतशृङ्गारः स पण्डितेन नृपसभां नीतो नृपं प्रति सदभ्यस्तमाशी- दादं सभाक्षोभवशाद 'उशर' इत्यक्षरैर्जगौ तस्य" विसंस्थुलवचसा" विस्मितस्य नृपतेरसती" 15 तचातुरीमारोपयितुकामः स पण्डित:- ४. "उमया सहितो रुद्रः शङ्करः शूलपाणिभृत् । रक्षतु त्वां महीपाल टकारयलगतिः ॥४ इति विदितेन" लोकेन तत्पाण्डित्यगम्भीरतां वचनविस्तरेण व्याख्यातवान् । तत्सत्ययमीतेन नृपतिना स महिपीपाल: स्वाँ" पुत्री परिणायितः। पण्डितोपदिष्टं सर्वथा मौनमेवालम्बमानो राजकन्यकयों तदैदग्ध्यजिज्ञासया नवलिखितपुस्तकस्य शोधनायोपरुद्धः। करतले पुस्तकं वि. 20न्यस्य तदक्षराणि विन्दुमात्रारहितानि नखच्छेदिन्या" केवलान्येव कुर्वन राजपुग्या मूर्योऽयमिति निीतः । ततःप्रभृति जामातृशुद्धिरिति सर्वतः प्रसिद्धिरभूत् । कदाचि चित्रभित्ती महिपी. निवहे दर्शिते सति प्रमोदात्स्वप्रतिष्ठां विस्मृत्य तदाह्रानोचितानि विकृतिवचनान्युचरन्महिपीपाल इति तया निश्चिक्ये । स तां तदवज्ञामाकलय्य कालिका देवी विद्वत्ताकृते आरराध । पुनी. वैधव्य भीतेन राज्ञा निशि च्छमना दासी" प्रहित्य, तवाहंतुष्टासीत्यभिधाय, यावत्स उत्थाप्यते 25 तावद्विप्लवभीता कालिकैच देवी प्रत्यक्षीभूय तमनुजग्राह । तदृत्तान्तायपोधात्ममुदितया राज. कन्यया तत्रागत्य 'अस्ति कश्चिद्वाग्विशेपः' इत्यभिहिते, स तदेव कालिदासनाना प्रसिद्ध 1 Da। 2P मारदस्त । 3 BP 'सोपहासम्' नास्ति। 4P पदनमारतः। 5 दिन 1 63नि सर'मान्ति। TA विचस्याप्यधिवतया; D .प्यधिको विद्यतयाः P.मधिहरिपया। 8BAममे। 9Db Tot 10A सर्वतो ममुंग्यामा. D सर्वतो भूखामा०1 11 Dकरपी) 12 Ds अमिधानेवि। 13 AD Ageमा। 14 AD नाति। 15 AD मनके। IG D रिना मास्त्यन्यत्र 'मन्यमानः। 17 D मर्म। 18B गिाप 19B.यूलेन पधला 20A TR भूपते। Peस विमिवस्य नृपः। ADD मग मी पिनाम्यान 23Dपणिः प्राह। 23 B भादस सोकस हरवं यमः पार ए परम्पवे। Pादणे रा. मेवातम्-'संत व राजेन्द्र गवारे या I Daib रस वायर । 25 BP नदिवर। 2G APRI 27Aमानि 28A मनमायटम 29AP कम्पपा । 30 DS शादिया, Diler, Ds बारि। 31 AD महिपी पाट एष। 32AD दारिधित्र। 33AD मासि। 31 BP सादिया। 35Dabar: गुपविष्टः।म भंडादिनाटा। 36 Dabaटिनमानी दी। 37Bधारमा ।

·, 10 प्रकाशः] विक्रमार्कप्रबन्धाः। . कुमारसम्भवमभृतिमहाकाव्यन्नयपट्मवन्धान रचयामास।इति कालिदासोत्पत्तिप्रवन्यः ॥१॥ ३) अन्यदां तन्नगरवास्तव्यो दान्ताभिधानश्रेष्ठी सभासंस्थित विक्रमामुपायनपाणिरुपा- गत्य प्रणामपूर्वक' विज्ञपयामास-खामिन् ! मया शुभे मुहर्ते प्रधानवर्द्धकिमि बलगृहं कारि- तम् । तत्र महतोत्सचेन प्रवेशः कृतः । याबदहं तत्र निशीथे पल्यङ्गस्थितः सुप्तजाग्रइव- स्थयां तिष्ठामि, तावत्, पतामीत्याकस्सिकी गिरं निशम्य, भयभ्रान्तो मा पतेत्युदीरयंस्तदैव । पलायनमकार्पम् । तस्य धवलगृहस्य सम्बन्धे नैमित्तिकैः" स्थपतिभिश्च यथावसरमहणा- दिभिः सत्कारयादण्डितः । इत्यर्थे देवः प्रमाणम्' । तमुदन्तं सम्यगबधार्य तत्रुक्तं तदवल- गृहमूल्य लक्षेत्रयं तस्मै प्रदाय सन्ध्यायां सर्वावसरानन्तरं तस्मिन्नात्मीयीकृते सौधे श्रीविक्रमः सुखं प्रसुप्तः । तामेव पतामीति गिरमाकांसमसाहसिकतया सत्वरं पतेत्युदीरयन् समीपे" पतित सुवर्णपुरुष माप । इत्य [ सुवर्ण ] पुरुपसिद्धिः॥२॥ ४) अथान्यस्मिन्नवसरे" कश्चिदुर्विधः पुरुषः करकृतलोहमयकृशतरदरिद्रपुत्रको द्वाःस्थनिवे- दितो नपं प्राह-वामिन् ! भवता नाथेन प्रथितायामवन्त्यां सर्वाप्यपि वस्तुनि सत्वरमन्त्र विक्रयं यान्ति लभन्ते घेति प्रसिद्धि बुद्ध्या चतुरशीतिसंख्येषु चतुःपथेष्वहोरात्रं विक्रयाय दरिद्रपुत्रको भ्रामितोऽपि केनापि न गृहीतः । प्रत्युत्ताहं निर्भत्सितः। इति मगर्या यथावस्थित कलङ्क महाराज्ञ विज्ञप्य यथागतं ब्रजामीत्यापृच्छन्नस्मि । तदैवतं महान्तं कलाप पुर्याः पर्या-15 लोच्य दीनारलक्षं तसै प्रदाय उपस्तं दरिदैलोहपुनकं कोशे निवेशयामास । तस्यामेव निशि" भयमपामे सुखप्रसृप्तस्यै राज्ञः समीपे गैजाधिष्ठातृदेवतम् , द्वितीययामे हयापिठातृदैवतम् , तृती- चयाम लक्ष्मीचाविभूय 'महाराजी दारिद्यपुत्रके क्रीते नास्माकमिहावस्यातुमुचितमि त्याच्थ्य, राज्ञा साहसदो माभूदिलनुज्ञातानि तानि जग्मुः । चतुर्थयामे तु कश्चिदुदारपुरुषो दिव्य- तेजोमयमूर्तिः प्रादुर्भूय 'अहं सत्त्वनामा भवन्तमाच्छे' इत्युदिते करतलेन अपः कृपाणि-20 कामादाय यावदात्मघाताय व्यवस्पति तावत्तेनैव करे गृहीत्वा तुष्टोऽस्मीत्यभिधाम स्खलितः। गजाधिष्टानृणि त्रीणि दैवतानि प्रत्यावृस्य नृपं प्रोत्रु:-'गमनसङ्केतव्याघातिना सत्वेन "विमल- ज्यानां सूपं विहाय नामा गमनमुचितमिति तान्यप्ययन तस्थुः । [२] 'अर्थास्तावद् गुणास्तापद् तावत्कीर्तिः समुजवला । यावत्खेलसि सच त्वं चित्तपत्तनमध्यमः(1) ॥ [२] राज्यं पातु लियो यान्तु यात श्लोकोऽपि लोकतः । न ते गमनमाजीवमनुमन्यामहे वयम् ।। इति विक्रमादित्यसत्त्वप्रवन्धः ॥ ३ ॥ 1 B कुमारसंमवमहाकाव्यग्रपप्रमृवीन् पट्; P कुमारसंभवादि पर DC महाकाव्यमपन्धान् । एतस्मकरणसमाहिवाश्यं ADP मार्गोषु मोपलम्यते। 2D भयान्यदा। 3 Bअवरभेटी। 4 P .पूर्व । 5A पाकि; B पर्दिकि । GB परपके। 7 Db स्थितः पुरपकमवलोक्य सुसः। 8 B नास्ति। 90 सम्बन्धि । 10 P नैमित्तिक। 11 D सर- महीनादिभि: Da •सरं महादानादिभिः सत्कारेश। 12 BP नास्ति। 13 AD सन्भ्यास, P मध्यावसर्या । 14 A •ामीपाते; Boपारमीते। 15 BP सुखः । 16 A समीपे नाप्ति। 17 ABD अयामि। 18 AD दुर्मि- भP दुर्षिदग्धः पुरुषः। 19B सह । 20 B 'सरवरे' मास्ति । 21 Beमते; Dलम्यन्ते; Perयते। 22 B भगिदं। 23P पुरखा। 21 Breमानोऽसि । 25 AD दरिद्र' नासि । 2GB संस्थापितवान् । 27 P नियाया। 25 BP प्रमुप्तराः 30 B महाराजा। 31 B स्थान 1 32 33 B साहसस । 34 BP afa 35 Ds; AP नामि । 30 D मान्तमा भयं धितो गन्तमाटे। 37A. THIभिटा। 38 ABP विभनुपा। 39 A मर ! विलं P भादो पवेमी दो सोको लिसिवी टम्पते। + BP मागी विद्याप मारयम्पन्न मलसमातिपुरसमिर पापम् । 25 * 29 D राया।

·. , ६ प्रवन्धचिन्तामणि [प्रथमः 4) अथान्यसिन्नवसरे सभास्थित श्रीविक्रम सामुद्रिकशास्त्रवेदी कविबैदेशिको दास्य- निवेदितः प्रविश्य नृपलक्षणानि निरीक्ष्यमाणः शिरोधूननपरो, 'नृपेण स विपादकारणं पृष्टः, कचे-'देव! त्वां सर्वापलक्षणनिधिमपि पपणवर्तिदेशसाम्राज्यलक्ष्मी भुञ्जानमवेक्ष्य सामुद्रिक- शास्त्रे निवेदपरोऽभवम् । तल्किमपि कर्बुरात्रं न पश्यामि यत्प्रभावण त्वमपि राज्यं कुरु। इति तदाक्यानन्तरमेव कृपाणिकामाकृप्य' यावदरे निघत्ते तावत्तेन 'किमेतदिति पृष्ठः श्री- विक्रमः प्राह-उदरं विदार्य तव तद्विधमनं दर्शयिष्यामी ति चदन्, 'हात्रिंशतोऽधिकमिदं" सत्वलक्षणं त" नावातमिति पारितोपिकदानपूर्वकं नृपस्तं विससर्ज । इति सत्त्वपरीक्षा प्रबन्धः॥४॥ ६) अथ "कस्मिंश्चिदवसरे, परपुरभवेशविद्यया निराकृताः पराः" सर्वा अपि विफलाः कला 10 इति निशम्य तदधिगमाय श्रीपर्वते भैरवानन्दयोगिनः समीपे श्रीविक्रमस्तं चिरमारराघ। सत्पूर्वसेवकेन केनापि"द्विजातिमा [राज्ञोऽग्रे इति कथितम्-पत्वया ] 'मां विहाय परपुरमवेदा- विद्या गुरोर्नादेया। इत्युपरुद्धो नृपो, विद्यादानोचतं गुरुं विषयामास-न्यत्प्रथमम बिजाय विद्यां देहि पश्चान्मयम् । हे राजन् ] 'अयं विद्यायाः सर्वथाऽनई' इति गुरुणोदिते, भूयोभ्यः, तव पश्चात्तापो भविष्यतीत्युपदिश्य, नृपोपरोधात्तेन विप्राय विद्या प्रदत्ता । ततः प्रत्यावृत्ती 15द्वाधप्युजयिनी शप्य पहस्तिविपत्तिविषण्ण राजलोफमालोक्य परपुरमवेशविद्यानुभवानिमित्तं च राजा निजगजशरीरे आत्मानं न्यवेशयत् । तद्यथा- ५. विने" प्राहरिके नृपो निजगजस्यानें विद्विद्यया, विप्रो भूपयपुषिवेश, नृपतिः क्रीडाशुकोऽभूत्ततः । पल्लीगावनिवेशितात्मनि नृपे व्यामृश्य देव्या मृति", विष: कीरमजीवयन्, निजतनुं श्रीविक्रमो लब्धपान् ॥५ इत्थं श्रीविक्रमार्कस्य परपुरभवेशविद्या सिद्धा। इति विद्यासिद्धिप्रबन्धः ॥५॥ 1P.आदर्श 'कविवादिविको' इत्येवंरूपोऽपपादः। एतद् वाक्यस्थाने B भादर्श 'नृपेशोचे सविषादं कवं पृष्टः' एतादृशं वाक्यम्। 3'देव स्वा' स्थाने D 'याया। 4 B सामुद्रशा०॥ 5A करोति; D करोपि । 6AD 'एव' नास्ति। 7 AD oमादाय । 8BP नास्ति। 9B मन्नं च । -10 B .शतोदितमिदं । 11 A. तवावगत नोवगत.1 f केवलं Da-b भादर्शयोः इदं वाक्यं लभ्यते । 12 B कमिसवसरे। 13A परप्रवेश । 14 B विधा। 15 P विद्यया विनाकृताः। 16 B वि हाय 'पराः नास्ति। 17 B सेवकेनापि द्विजन्मना । एपः पादः BP सम्झके भादर्श अनुपलभ्यः। 18 A विज्ञापया । 19 ADB भूपः माहरिके द्विजे । 20 B पली; P भंगी। 22 B मृत। 22 B विनं। अस्य पद्यस्य द्वितीय-तृतीययोः पादयोमध्ये P संज्ञके आदर्श निन्नावतारित कियानधिका पाठ प्रक्षिप्तो दृश्यते- "शुकोक्तिः-(३) 'यमी किं ध्यायते ध्याने गुरपे क्रियते किमु । प्रतिपत्वं सतो कीरगादी लाना: पठन्ति किम् ।। ॐ नमः सिद्ध । राज्ञी कथयति--(1) किं जीवियस्स चिह्न का भजा होह मयणरायस्स।का पुल्फाण पहाणा परिणीया किं कुणइ बाला । सासुरहबाह । शुकोकि:--(५) 'निवरुइ प्रमाण मज्ो कामिणी हारो न होइ रे मुहय । तक्कहिओ वि न याणसि पंडिय गवं किमुम्वहसि ॥" 23 P एवं श्रीविक्रमपरपुरप्रवेशविद्यासिद्धिः। 24 Da. भादर्श एवेदं समाप्तिवाक्यं दृश्यते । अत्र, विद्यासिदिप्रबन्धानन्तरं D पुस्तकस्थस्य परिशिष्टानुसारेण कस्मिंश्चिदादर्श निम्नलिखितोवृत्तान्तोऽधिक उपलभ्यते । "एकदा नृपो गुरुवन्दनाय गतः । वन वृद्धं कमपि तपस्विनं पठन्तं धन्दयामास । तेन नाशी निगदिता पठनम्यग्रेण । राशोक-वृद्ध! पठन मुशलं फुलावयिष्यति । तदवगम्य तेन पठित्वा रिपदे प्राप्ते तस्यैव राक्षः सदसि गत्वा मुशलमानाय्याटवालं विधाय पीपम- देवस्तयेन मुशलं पुष्पयिरवा गत वावता सिद्धसेनेनापि तदवगत्य पादाय पृष्ठे गतम् । परेण केतलारसग्राम प्रजन् वृदयादी रदः। यादं विधेहीति । तेनो-पुरे गम्यते, सत्र सभ्या भवन्ति । पुनः प्रतिवादिनोचे-अनैव वादः। अमी गोपाः सम्याः । तेऽस्याकारिताः । प्रथम सिद्धसेनेनोपन्यासो विहितो गीर्वाणवाण्या । सदनु पदवादिना गण्ठीयर्क बया गोपकुण्डकं विधाय मोचे- . . । D सब । .

·प्रकाशः] विक्रमार्कप्रबन्धाः। ७) 'अथान्यस्मिन्नवसरे श्रीविक्रमो राजपाटिकायां जस्तनगरनिवासिना श्रीसवेनानुगम्य- मान' पन्दिवृन्दै 'सर्वज्ञपुत्र' इति स्तूयमानं श्रीसिद्धसेनाचार्यमागच्छन्तमवलोक्य सर्वन- पुत्र इति वचसा कुपितस्तत्सर्वज्ञतापरीक्षार्थं तस्मै मानसं नमस्कारमकरोत् । सिद्धसेनोपि पूर्व- गतश्रुतपलेन सूपभावमवगम्य 'दक्षिणं पाणिभुदस्य धर्मलाभाशिष ददौ । नृपतिनाऽऽशी- दिहेतुं पृष्टः सन् महर्पिः-'तव मानसनमस्कारस्याशीर्वादः प्रदीयभानोस्ती'त्यभिहिते तज्ज्ञा-5 मचमत्कृतेन राज्ञा तत्पारितोपिके सुवर्णकोटितीर्यत् । ८) अयान्यस्मिन्नवसरे राज्ञा' कोशाध्यक्षस्तस्य" दापितसुवर्णवृत्तान्तं पृष्टः प्राह-'यदर्मवहि- कायां लोकवन्धेन मया सुवर्णदानं निहितम् । तथाहि- ६. धर्मलाभ इति प्रोक्ते दूरादुच्छ्रितपाणये । सूरये सिद्धसेनाय ददौ कोटि धराधिपः ॥६ ततः श्रीसिद्धसेनसूरीन सभायामाकार्य 'तत्सुवर्णं गृह्यतामिति प्रोक्ते, वृथा भुक्तस्य भोजन-10 मित्युचारपुरम्सरमनेन सुवर्णदानेन" प्राणग्रस्तामवनीमनृणीकुरु इत्युपदिष्टे तत्सन्तोपपरितुष्टेन राज्ञा तदङ्गीकृतम् । . (६) नवि मारीयए नवि चोरीयए, परदारागमण निवारीयए। थोवावि हु योवं दईयए, हम सग्गि टगमगु जाईयए ॥ एवं पठति गोपा नृस्यन्ति । तैरतं अनेन जितं; वं किमपि न वैरिस । ततो वृद्धवादिना पुरे गावा वादं विधाय जितः शिष्यो धभूव । ततः सिद्धसेनदिवाकरेण गुरुचरणसंवाहनां विधायमानेन गुरव उक्का:-यदि यूपमादेशं ददत तदाहमागर्म संस्कृतेन करोमि । गुरभिर-सव महापापमजनि, स्वं गुरुगच्छयोग्यो न, गच्छेः । तेनो-प्रायश्चित्तं ददत । गुरुमिरकं यत्र जिनधर्मो न बन जिनप्रभावना विधाप पुनः समागन्तव्यमित्यवधूतवेपेण चलितः। द्वादशवाणि यावदन्यत्र परिश्रम्य तदनन्तरं मालधके गूढमहाकामासादे शिवामि- चरणौ फरया धरणग्राणो द्वारफाष्टे नियोज्य मुप्तः । तत्र पारितोऽपि तथैव । अन्नान्तरे राज्ञाऽक्षिकपुरुषान् मेपमियोपगुतः । साधतान्तापुरे रव-प्रदीपनं समम् । समागत्य पृष्टः कथं शिवस नमस्कारं न विदधासि । तेनोक्त-मम नमो भसौ न सहचे। विधेहि । -सेन सम्सोकसमक्ष- (.)प्रशान्त दर्शनं पस सर्पभूताभयप्रदम् । माङ्गल्यं च प्रशस्वं च शिवतेन विमापते ।। इति द्वात्रिंशद् दानिशतिका कृता । तदा लिङ्गमध्यादन्तिसुकुमालद्वात्रिंशपतीकारितमासादे श्रीपार्श्वनाथवि प्रकटीभूतं नम- स्कृतं च सौ सहते नमस्कारम् । तदा प्रभृति गूढमहाकालोऽजनि ! राजा विक्रमार्कः परमजनोऽभूत् । सिदसेनोऽपि खगुलाध समेस सूरिमपं प्राप्येकदोजयिन्यामेष चातुर्मास स्थितः।" 1AD अयानिमः। 2B पाटिकाया। 3 AB oमान | 4 AD यन्दिपुत्रैः। 5 BP श्री सर्व०। 6 BP माटोक्य अग्रान्तरे D पुस्तके निम्नलिखितं परामधिकमुपलम्पते । (८) "आहे दर्शनमागते दशाशती सम्मापिते पायुतं पदाचा ध हसेहमाशु भवता लक्षोऽस्य विश्राण्यताम् । निष्काणा परितोषके मम सदा कोरिर्मदाज्ञा परा कोशाधीश सदेति विक्रमनूपश्च पदान्यस्थितिम् ॥" A भादों पृस्साघोमागे टिप्पणीरूपेणेदं पपं लिखितं वियते । 8 D पूर्वगतयलेन। 9 P दक्षिणा 1 10 B अपालिस। 11 P नास्ति। 10 D समे। 13 BP नराधिपः । 14 BP सस्स। 15 AD मुवर्णेन । भवानन्वरे D पुस्तके निसावतारिवानि पानि नियन्ते । A भादस भमूनि पयानि पृष्ठपाधंभागेषु टिप्पणीरूपेण लिखितानि . -- छम्यन्ते। (१) "दिशतुर्भिधुरायातनिष्पति द्वार पारितः । इसम्पवयसुलोको पागम्मनु पछतु ।। (10) दीपन्ता पा सक्षाभि शासनानि धनुर्दश । हन्नन्यायझोको यद्वागत गाठत ॥ (1) सदा सर्वदोन्सीति मिथ्या मस्तूपसे इंः । नारयो टेमिरे पृष्ठिं न पक्षः परयोपितः । (२) सरस्वती स्पिवा पाये एक्ष्मीः करसरोरदे । कीर्तिः किं पिता राजन पेन देशान्तर गया। (५) म धनुर्षिया भपता शिक्षिता ! मागंणोपः समायेति गुगो याति दिगन्ताम् ।

·'प्रबन्धचिन्तामणिः । [प्रथमः • तस्यामेव निशि नृपो चीरचर्यायां पुरि परिभ्रमन् भूयो भूयस्तैलिकमुखेन पठ्यमान- 'मिदमोपीत् । ७. अम्मीण सन्देसडउ नारय कन्ह कहिज । प्रभातशेषां रजनीमवधीकृत्य तदुत्तरार्द्धमशृण्वन्निर्चिण्णो नृपः सौघं प्राप्य निद्रामकरोत् । मत्यू- 5पकालेऽवसरकृत्यानन्तरं नृपेण तत्राहतस्तैलिकस्तदुत्तराई पृष्टः। जगुदालिदिहि दुत्थियउ चलिमन्धणह मुइज ।। ७ इत्याकपर्य श्रीसिद्धसेनोपदेशं पुनरुक्तं निणीय पृथिवीमनृणां कर्जुमारे। * [उज्जयिन्यां राजा विक्रमादित्यो भट्टमात्रेण समं महाकाले नाटकालोकनार्थ गुप्तवेपो गतः । काला- न्तरितेन नागरिकसुतेन कार्यमाणे नाटके सूत्रधारमुखात् तवर्णनं श्रुत्वा राजापि नागरिकद्रव्यग्रहणाय मनसि 10 लोमं कृतवान् । पयाद कियकालमतिक्रम्य तपितो मुख्यवेश्यागृहे भट्टमात्रपार्थात् पानीयं याचितवान् । तत्र पृद्धवेश्या प्रधानान् पुरुषान् मणित्वा तनिमित्तमिथुरसमादातमुपयने गता । सूलकैरिसुदण्डान् मिया तपार्वष. टेऽप्यसम्भृते दुर्मनस्का करकं भृत्वा वेलाविलम्बेनागता । राजा इक्षुरसे पीते मट्टमात्रेण वेलाविलम्बदौर्मनसका. रणं पृष्टा जगाद-अन्यदिने एकेन निर्मिनेक्षुदण्डेन सकरको पटो प्रियते । अद्य घटोपि न सम्पूरितः। तत्कारणं न ज्ञायते । मट्टमात्रेण [पुनः] पृष्टं यूयमेवं परिणतमत्यतत्कारणं जानीत । ततो विचार्य निवेदयन्तु । वेश्यापि 15 वदति-पृथ्वीपतेर्मन: प्रजासु विरुद्ध जातं ततः पृथ्वीरसोपि क्षीणो जातः । इति कारणं निवेदितवती । राजापि तबुद्धिकौशलाचमत्कृतः । स्वभुवनशयनीये सुप्त इति चिन्तितवान्-अकतेऽपि प्रजापीडने विरुद्धचिन्यामात्रेणापि पृथ्वीरसहानिर्माता । अतः मनां न पीडयिष्यामि इति कृतनिधयो नृप इति परीक्षणार्थ द्वितीयापां निशायाँ पामिपाचगुहे गला शीघ्रमेव सहर्षया वयाऽऽनीतमिक्षुरसं पीत्वा शयनीये सुप्तवान् । वैश्यापि भट्टमात्रपृष्टा राज्ञः प्रजासु हृष्टं मनो निवेदितवती । राज्ञापि आत्मनिशाहत्तान्तं निवेद्य पुनरपि तस्यै वृद्धवेश्याय परिचित्तोप- 20 लक्षणतुष्टेनहारो दचः । इति नृपतिमनोऽनुसारी पृथ्वीरसप्रवन्धः ।।+] १०) अथ 'मत्सहशा कोपि जैनो" नृपतिर्भाव ति पृष्टे श्रीसिद्धसेनसूरिभिरभिदो- ८. पुग्ने बाससहस्से समम्मि परिसाण नवनवइ अहिए। होही कुमरनरिन्दो तुह विकमराय सारिच्छो ।।८ ११) अधापरस्मिन्नवसरे जगत्यनृणीक्रियमाणे निजौदार्यगुणेनाहंकृतिं दधानः प्रातः कीर्ति स्तम्भं कारयिष्यामीति चिन्तयंस्तस्मिन्नेय निशीथे चीरचर्यपा" चतुप्पधान्तः परिममन् युद्धर 45 मानपाभ्यां" प्रासितः कस्यापि दारिद्योपद्रुतद्विजन्मनो जीर्णवृषभकुटीस्तम्भमध्यारूदी याय- (1) मारते व नि:स्वाने फुटित रिपघट गलिते सरियाने राजविवामिदं माद । (५) पानाम्मोने सरम्याभिषसति सदा शोण पापामे पाहुः कारपपीपरनिकरणपशिणले सगुन । पाहिम्यः पार्थमेवा क्षणमपि भवतो नैव गुपन्यमीणं स्वाऽन्तमानसेसिकपमपानिपते तेवनानिया (C)उपम्बरयासपी गपप्यपरोमरायपगाणे । गुरनरगगगन्धम्या मागीमा मपणयोरेल..." 1 Dपरि' मासि। PामीP मन्दीगड, D मम्मविभो । संदेम। 4 Dani, Tापमा। 5B.मशिखा GD Pदादिर। 8 D दुषिA पिरं । 9AD मामि सार .DI बाइक पर रस्ते, भन्यानमारानुसारेण भने मोगामारे प्रधान्ठ उपसम्यो । पाnिairat Bार्गे मोरया। 10P मानी । HAD पाम्पमित्र.1B पिम्पद । 13B.rist 1 Brande - ·विक्रमाप्रबन्धः। प्रकाताः · तिष्ठति तावत्तावेव वृषौ शृङ्गाग्रेण ते स्तम्भ भूयो भूयस्ताडयतः । अत्रान्तरे स विमोऽक- मानिद्राभङ्गमासाद्याकाशे शुक्रगुरुभ्यां निरुद्धं चन्द्रमण्डलमवलोक्य गृहिणीमुत्थाप्य चन्द्रमण्ड- लसूचितं तन्नृपतेः माणसङ्कटमवगम्य, होतव्यद्व्याणि तदुपशान्तये होमा पढौकयिष्ये” इति सावधामं पे शृण्यति, स गृहिण्योचे-अयं नृपः पृथि मनणां कुर्वनापि मम कन्यासप्तकरण विवाहाय द्रव्यमयच्छ शान्तिककर्मणां कथं व्यसनान्मोचितुमुचित' इति तद्वचसा सर्वथर 5 परिहतगस्तत्सङ्कटाच्दुहितः कीर्तिस्तम्भवात विसरन राज्य चिरं चकार । इति विक्रमार्कस्य निर्गर्वताप्रबन्धः ॥ ६॥ [*अधान्यसां निशि एका रजकी राज्ञा पृष्टा-साणि विरूपाणि कथं ससैकतानि । त्योकम्- ] यासा दक्षिणदक्षिणार्णवधू रेवाप्रतिस्पर्द्विनी गोविन्दनियमोकुलाकुलतटी गोदावरी विश्रुता । 10 तस्यां देव गतेऽपि मेघसमये खच्छं न जातं जलं खद्दण्डद्विरदेन्द्रदन्तमुशलपक्षोभितः पांशुभिः ।। [४] रकमधूवचनमिदं शुस्वा नरनाथनायकः स ददौ । खाङ्गगपृष्ठकसहितं लक्षं सुधेपमात्रेण ॥ २] चौरमागविप्रेभ्यो रजक्षै कविताथुतौ । चातु प्रहरिकं दान दत्तं विक्रमभूभुजा ॥] ॥ "इति श्रीविक्रमस्यात्र विविधाः प्रवन्धा यथाश्रुतं ज्ञेयाः॥ १२) कदाचिदात्मान्ते केनाप्यायुर्वेदविदा श्रीविक्रमस्य वपुरपाटवे यायसपिशिताहारेण रोगशान्तिर्भवतीत्युपदिष्टे पेण तसिन्पाके कार्यमाणे प्रकृतिव्यत्ययं विमृश्य नृप इति ज्ञापितः-15 'साम्प्रतं धर्मापथमेव पत्तवत् । प्रकृतर्विकृतिरुल्पातः जीवितलोलुपतया लोकोत्तरां सत्वकृति- मपहाय काकमांसमभिलपन्सर्वथा न जीवसी'ति वैद्यनाभिहितः।तं पारितोषिकदानार्थ परमार्थ- पाययमिति लायमानो गजतुरगकोशादिसर्वसमर्थिभ्यो वितीर्य राजलोकं नगरमापृच्छय विजने मापि पचरगृहप्रदेशे तत्कालोचितरनानदानदेवतार्चनपूर्व दर्भस्तराधिस्तो ब्रह्माद्वारे प्राणो- कान्ति करिप्यामीति विमृशन्नकरसादाविर्भूतमप्सरोगणं से ददर्श । अञ्जलिं पद्धा प्रणामपूर्व 20 'का यूयमिति पृष्टे-'न याग्यिस्तराहाँध्यमवसरः, "परमाधुच्छनापैच वयमुपागता इलभिधाया- प्सरसोपसरन्त्यो नृपेण भूयोऽभिदधिरे-'नचनिब्रह्मणा निर्मितानां भवतीनामद्वैतरूपवतीना- मेकमेव रूपं नासया" हीनमिति जिज्ञासुरस्मि । अथ ताः "सहस्ततालं विहस्य 'निजमेवापराध- ममामु सम्भावयसीति ता मौनमाश्रिता नृपेणोचिरे-'स्वर्गलोकस्थितासु भवतीपु ममापराधः 1B वृषभी। 23 नास्ति। 3 भDI भादरे एतदने 'उपरि घ फणो पुरधावलम्नेनाधोभूय कुसुमगन्धि नृपाशिरसि रंप पुनः शुनः राति' एसोऽधिकः पाठः समुपदम्पते । + B 'तन्' नालिसा 5 Dढोकयेति । GAD पि' मानि AD तिम्र्मः। 8B मोप्यः स राना उरत्यं हा मुचितः। 9AD खम्म विसः । * कोएकान्तर्गतः पड: Dh मा कापते। 10 AD नारश्या पशि अग्र D पुम्न निसिसिता गाया मुदिता दम्पते परं सा प्रक्षिप्ता अस्ति APB भादशयनुपटापाया I A भादों याभोमागे टिप्पास्येपण दिलित पते । (10) बाट मुई र साहसं माइलिभपाणं । अजाम म रस हा विद्यम हारिभो जम्मो।' Dines भाद: मषियोपिक पारः समुपटम्यते-- (10'मा सारिपाठपुतरे दानापिष्टीतलं पुपाटिनवाया घ मधुरं वाटस्य सनस्पयत् । पोतारानटामिष्टप्पारस्युत्पलकेतकी मुरभिर्व पानीयमानीयताम् ।। (११) पप र परिवारमगरम् । परिपतराबा कटेन जीवति । 11W'मा पाने 'सा' । 12Bस मुरा 13Bभाटियमनाम । JHAD पर नाम्नि। पागोमियो 16 D 'एप' मालिन 1: B मासानदीनं। 18 Dab सदन । 19 D'ए' मावि 15B ·प्रवन्धचिन्तामणिः । [प्रथमः कथं सम्भाव्यत? इति नृपवचःमान्ते ताभ्यो मुख्यया' सुमुख्याऽऽचचक्षे-राजन् माक्पुण्यों दयेन साम्प्रतं नवापि निघयस्तव 'सौधेऽवतेरुस्तदधिष्ठान्यो चयम् । भवतांजन्माषधि महा- दानानि ददतकस्यैव निधेरेतायदेव व्यवकलितं यावत्वं नासायं न पश्यसि । इत्थं तदुक्तिमा- कर्ण्य ललाटं करतलेन स्पृशन् 'यद्यहं नवनिधीनवतीर्णान् वेभि तदा नवभ्यः पुरुपेभ्यस्तान्समर्प- यामीति देवनाज्ञानभाषायश्चितं इत्युचरस्ताभिः 'कलौ भयानेयोदार' इति प्रतियोषितः परलोक- माप । ततः प्रभृति तस्य विक्रमादित्यस्य जगत्ययमधुनापि संवत्सरः प्रवर्तते ॥ ७ ॥ ॥ श्रीविक्रमार्कस्य दाने विविधाः प्रबन्धाः ।। [२. अथ सातवाहनप्रवन्धः।] १३) अर्थ दाने विद्वत्तायां च श्रीसातवाहनकथा यथाश्रुती ज्ञेया।तत्पूर्वभवकथा चैवं-श्रीप्रति- 10 छानपुरे सातवाहनभूपो" राजपाटिकायां गच्छन्नगरमत्यासन्ननद्यां वीचिभि रतीरनिक्षिस" म. त्यमेक हसन्तमालोक्य कृतेर्विकृतिरुपात इति भयभ्रान्तो नृपः सर्वाने विदग्धपुरुषान् सन्दे- हममुं पृच्छञ् ज्ञानसागरनामानं जैनमुनि पप्रच्छ । ज्ञानातिशयेन तेन तत्पूर्वभवं विज्ञायेत्युपदि- ठम्-'यत्पुरातनभये त्वमस्मिन्नेय पत्तने इच्छिन्नवंशः काष्ठभारवाहनैकवृत्तिः* अस्यामेध नयाँ भोजनावसरे सन्निहितशिलातले सक्तून् पयसाऽऽलोड्य नित्यमनासि । कस्मिन्नप्पहनि मासोप- 15 वासपारणाहेतोः" पुरे वजन्तं जैनमुनिमाइयं तं सपिण्डं तस्मै प्रादात् । तस्य पात्रदानस्या- तिशयात्त्वं सातवाहननामा नृपतिरासीः। स मुनिर्देवो जातः । तद्देवताधिष्ठानवशात्तं काष्ठ- भारवाहिनो जीवं त्वां पतितयोपलक्ष्य प्रमोदादसितवान् । तत्कथासङ्ग्रहश्चतत्काव्यम्-" १. मीनानने प्रहसिते भयमीतमाह श्रीसातवाहनमृपिर्भवतात्र मद्याम् । यसक्तुमिमुनिरकार्यत पारणं प्राक् दैवाद्भवन्तमुपलक्ष्य झपो जहास ॥ स श्रीसातवाहनस्तं पूर्वमन्त्रवृत्तान्तं जातिस्मृल्या साक्षात्कृत्य ततःमभृति दानधर्ममाराध. यन् सर्वेषां महाकर्वानां विदुषां च सङ्घहपरः चतसृभिः स्वर्णकोटीभिर्गाथाचतुष्टयं क्रीत्या सप्त- शासीमायाममाणं सातवाहनाभिधानं सङ्ग्रहगाथाकोश" शाखं निर्माप्य मानावदातनिधिः सुचिरं राज्यं चकार । तनाथाचतुष्टयमेतद् । यथा-- 1B ताभ्यां। A मुदया। 3Dमुमुपया; A नास्ति । + Bar प्राहा। 5B व सोप नासि। GAD भवता देवता रूपेणाजन्मा०17 AD 'मवीणान्' नास्ति । 8Bदेये शान। 'यति' स्थाने Bमभिनिता. स्वर्गवा पशि Bादश नाति । 10B दानविविधाः। 11 Db शातवाहनप्रपन्धा लिस्यन्ते । IA.शालवाहन। 13 BP याधुतं । 14 BP सासयाहननरेन्द्रो। 15AD तीक्षित 16 B प्रतिवि०।17 BP सपानपि। 18 BP. नानिशयार। 19 Bष्य। * भन तिसम्दाने P D सम्म भादगे- (२०)"हो कोऽपि दरिदागो दारिमायाधिारता धिमायेऽपि यः पीयमाने न सयभूरभूत । पुरोऽधिकः सोमः पम्यते । 20 AD 'भस्या' स्थाने 'तस्या'। 2AD जैनमुनि मामोपः । 22A पारणतो; BP पारणरण। 23 ADI THE Dy भादरों-'जनमुनि वा पूर्णभर मया कमेधिन द सस्पदं फलम् । पतं- (११) गयेषु पस्तुपु मनोहरतो गतेपुरे विच! रोदमुपयानि कथं सपा सम् । पुण्यं पुरष पद से सपानि वाम्या पुण्यविना नदि मम्ति समीदिताः । इप पिस्तविया मुनिमाकायं तं सरिग-' एनावान् समधिक पाटोऽसि। Boमाया। 25B GAD m. 27 BP प्रतापं माशि। 288 देवाधिदान 30 BP नृपतरा। 31AD सहाय। 32AD •d' मानि। 33A पासवाणाम- Dशादियानामि । 31P.m.35P.AB Db मादा- पापाचापं बहुम्यो हेयम् । पंप उठेखोनि मतमा गापान सरह । 20 पाहमाति.. 29Pामि।

·प्रकाशः] सातवाहनप्रवन्धः । १०. हारो वेणीदण्डो खट्टुग्गलियाई तह य तालु ति । एयाई नवरि सालाहणेण दहकोडिगहियाई ॥ १ ११. मग चिय अलहन्तो हारो पीणुनवाण थणयाण । उब्धिम्यो भम उरे जउणानइफेणपुर्च व ॥२ १२. कसिणुजलो य रेहइ वैणीदण्डो नियम्वविम्बम्मि । तुह सुन्दरि सुरयमहानिहाणरक्खाभुयङ्ग व ॥३ १३. परिओससुन्दराई सुरए जायन्ति जाई सुक्खाई । विरहाउ ताई पियसहि खट्टग्गलिपाई कीरन्ति ॥४ १४. मा जाण कीर जहँ चञ्चलालियं पडइ पकमाइन्दं । जरदत्तणदुल्ललियं उन्भुयतालाहलं एवं ॥ ५ 5 X १५. ताण पुरोय मरीह" कयलीथम्भाण सरिसपुरिसाण । जे अक्षणो विणासं फलाई दिन्ता न चिन्तन्ति ॥६ १६. जह सरसे तह सुक्के वि पायवे धरइ अणुदिणं विझो। उच्छंगवट्टियं निग्गुणं पि गरुयों न छन्ति ।।७ १७. पिढमो नेहाहारो तेहिं तिसिएहि तह कहविगहीउ | पिच्छन्ति जंन अन्न तच्चिय आजम्म मुज्झारौ ॥८ १८. सयलजणाणन्दयरो सुक्खस्स वि एस परिमलो जस्सी तस्स नक्सरसभावम्मि हुञ किं चन्दगदुमस्त ॥९ १९. कयलितरू विझगिरी नेहाहारोय चन्दणदुमो या एयाओ नवरि सालाहणेण नैवकोडिगहियाओ ॥१० 10 [३. अथ शीलवते भूयराज-प्रवन्धः।] १४) तद्यथा-*पत्रिंशद्ग्रामलक्षममिते कन्यकुञ्जदेशे कल्याणकटकनाग्नि राजधानीनगरे भूयराज इति राजा राज्यं कुर्वन् कस्मिंश्चित्प्रभातसमये राजपाटिकायां सञ्चरनेकस्मिन्सौधतले वातायनस्थितां कामपि मृगाक्षी मृगयमाणो निजचित्तापहारापराधिनी तामपैजिहीर्युनिज पानीयाधिकृतपुरुपं समादिदेश । स च तां नृपसौधे समानीय कचित् सङ्केतप्रदेशे स्थापयित्या 15 नृपं विज्ञपयामास । नृपेण च तत्रागतेन पाहुदण्डे धृता सती सा तं भूपमवादीत-वामिन् ! सर्वदेवतावतारस्य भवतो हन्त कोऽयं नीचनार्यामभिलापः' । ततस्तद्वाक्यामृतेनेच्छान्तका- मानसो नृपः 'फाऽसीति तां प्रोचे । तया अहं तव दासी' अभिहिते कि तथ्यमेतदिति कृपादेशात् 'प्रभोर्दासः पानीयाधिकृतस्तस्यै पल्पहं दासानुदासीति । तद्बार्चयान्तश्चमत्कृतो नृपतिः सर्वथा विलीनकामार्तिस्ती सुतां मन्यमानो विससर्ज । तस्या वपुपि निजकरौ लमा-20 विति विचिन्त्य तन्निग्रहवाञ्छया निशीथे निजैरेव यामिकैर्गवाक्षप्रविष्टनरकरभ्रान्त्या निजावेव भुजौ निग्नाहयामास । अथ प्रत्यूपे तान् यामिकान सचिवैर्निगृह्यमाणान् निवार्य मालवमण्डले महाकालदेवमासादे गत्वा वयं देवमाराधयंस्तस्यौ । देवादेशाद्भुजद्वये लग्ने सति तं मालवदेशं सान्तःपुरं तस्मै देवांय दत्त्वा तद्रक्षाधिकृतान् परमारराजपुत्रान् नियोज्य स्वयमेव तापसी दीक्षामगीच" । इति शीलबते भूघाराजमवन्धः॥९॥ 1A मणु। A. थपियाण! 3 Dbe उवियो। 4 A पुंजु ब्व। 5A कसिणः। मुपह। 8 Dd सुरएषु लहन्ति । 9 Db खटुगिमाइ; Dd सटुगिगाणिहाइ। 10 P जं। 11 A अनुय०; P उज्झट । 12P पुरोठ। 13D मरीदें। 14P कयलियसंभाण। 15A नास्ति। 16A गुरूया । 17 P मुञ्चन्ति । तहति। 19 Db मुभारो। 20 A. उ० । + अन्तिमं गायानि P आदर्श नोपलब्धम् । 21 P नास्ति तद्यया। *AD Da-b सम्हकेवादर्शपु एप समोऽपि मरन्धो निम्नलिखितरूपेण संक्षिप्तारमकतयोपलभ्यते-"पशिग्रामलक्षामिते परम्ने नारे रयाणकटके पानीपाधिकृतप्रियाभिलापम्पत्तिकात् राजा भूयदेयो (D भूदेयो) मालवके श्रीरुद्रमहाकासमाराध्य माय तसं देवाय दाया स्वयं सापसोऽभूदिति संक्षेपः।" 22 Bाम निरास P मासि सद्राज.123B भूराज। 24 BP कस्मिन् । 25AD 'अप' नास्ति । मा; DU सती। 27Pईप' नाति। 28 B DD 'ब' नास्ति। 29 BPart 1 30 Db सा । 31 BP चकार । 25 6AD तह। 7D 18 De 26B'सा' .

·, १२ प्रबन्धचिन्तामणिः । [प्रथमः [१. वनराजादिप्रवन्धः।] १५) *तस्य कन्यकुन्जस्यैकदेशो गूर्जरधरित्री, तस्यां गूर्जरभुवि वढीयाराभिधानदेशे पञ्चा- शरग्रामे चापोत्कटयंदयं झोलिकासंस्थं बालकं वणनाम्नि वृक्षे निधाय तन्मालेन्धनमवचिनोति । प्रस्तावात्तन्नायातजैनाचार्यैः श्रीशीलगुणसूरिनामभिरपराहेऽपि तस्य वृक्षस्य छायामनर्मन्तीमा- लोक्य, झोलिकास्थितस्य तस्यैव बालकस्य पुण्यप्रभावोऽयमिति विमृश्य, जिनशासनप्रभावकोऽय भावीत्याशया वृत्तिदानपूर्व तन्मातुः पार्धात्स बालो जगृहे । वीरमतीगणिन्या स वाला परिपा- ल्यमानो शुरुभिर्दत्तवनराजाभिधानोऽष्टचार्पिको देवपूजाविनाशकारिणां भूपकाणां रक्षाधिकारे नियुक्तः । स तान बाणेन निनन् गुरुभिर्निपिद्धोऽपि चतुर्थोपायसाध्यास्तानेवं जगौ । तस्य जातके राजयोगमवधार्याऽयं महान्पतिरेवं भावीति निर्णीय स" तन्मातुः पुन: प्रत्यर्पितः। मात्रा समं 10 कस्यामपि पल्लिभूमौ स्वमातुलस्य चौरवृत्त्या वर्तमानस्य [सिन्मानपात्रतां प्राप्तो जनपदस्यान्तर- स्खलितपौरुपवृत्तिमंगरनामसार्थाकेव....(1)] सर्वत्र धाटीपातमकरोत् । . १६) कदाचित्" फाकरग्रामे खानपातनपूर्व कस्यापि व्यवहारिणो गृहे धनं मुष्णन धिभाण्डे करे पतिते सत्यत्र भुक्तोऽहमिति विचिन्त्य तत्सर्वस्वं तत्रैव मुक्त्वा विनिर्ययो । परस्मिन्नहनि सद्धगिन्या श्रीदेव्या निशि गुसत्या सहोदरवात्सल्यादाहतः। पृष्टः-'कथं मगृहे प्रविश्य सर्व- 15 सारं [गृहीत्वा] त्वया पुनरेव मुक्तम् । तेनोक्तं- २०. कह नाम तस्स पावं चितिजइ आगए वि कोवम्मि । उप्पलदलसुकुमालो जस्स घरे अल्लिओ हत्थो । सापि तद्वचनमाकर्ण्य तचरित्रेण चमत्कृता भोजनवस्त्रदानादिकमुपकारं चकार । 'मम पट्टा- भिपेके भवत्यैव भगिन्या तिलकं विधेयमिति प्रतिपेदे । १७) अथान्यस्मिन्नवसरे तस्य चरवृत्या वर्तमानस्य चौरैः काप्यरण्यप्रदेशे रुद्धो जाम्या- 20भिधानोवणिक् तं चोरत्रयं दृष्ट्वा वयाणपञ्चकमध्याहाणद्वयं भऑस्तैः पृष्ट इति प्राह-भवनित- याधिकं वाणद्वयं विफलमि'त्युक्त, तदुक्तं चलवेध्यं याणेनाहत्य तैः परितुष्टैरात्मना सह नीतस्त- घोषविद्याचमत्कृतेन "श्रीवनराजेन मम पहाभिषेके त्वं महामायो भावोत्यादिश्य विसष्टा। १०) अथ कन्यकुब्जादायातपञ्चकुलेन तद्देशराज्ञः सुतायाः श्रीमहणकाभिधानायाः कञ्चक- सम्बन्धे पितृप्रदत्तंगूर्जरदेशस्योग्राणकहेतवे समागतेन सेल्ल वनराजाभिधानश्चक्रे । षण्मासी * द्वितारफान्तर्गतः पादः AD नास्ति । 1 Db वाण । Daशीलगणि; Db शीलगण। 3 B सूरिभि A सरि- मिनामभिः। 5 B'पुण्य' नास्ति। 8 D लौट Pa पाणः । 9AD नृपतिर्भा। 10P 'स' नास्ति; AD 'तम्' मालि। 11 B समर्पितः। है एताकोष्टकान्तर्गतः पाठः केवर भादर्श एवोपलम्यते। 12 प्रदान। एतदने Po भादशे चौरस्वमाये रने न सुखं कदाचिदपि । यतः-- (२२) नऊ दिवा न शयनं प्रकटा न धर्या खरं न घासजलवस्त्रालप्रभोगः । जादपि सुतादपि दारतोऽपि लोकस्तथापि पुरुले ननु चौर्यवृत्तिम् ।' एमाधान प्रक्षिप्तः पादः समुपलभ्यते। 13 केवळ B आदर्श एव एष शमः। 14 B नास्ति। 15 Barधि। एतनिधिहा- न्तर्गतपाठस्थाने AD भादों 'तया भोजनवय(वसु D)दानपूर्वकमुपकृतो'; B आदर्श 'मानभोजनयन दान' एसा: संक्षिप्त पाठः प्रपश्यते। 16P प्रतिपधम् । 19P Aधार । 21 B'इति' नास्ति। 22 Dथल । 23 P 'सद्' मास्ति। 24 BP 'श्री' मास्ति। 25 Dan. 26 D महाणिया। 28 B सोयदा P REमृदु । 4 Boमवनमन्ती। GDb परिपाय। 7Bनास्ति। - 17 AD नास्ति। 18 Dजग्या.1 20AD 'ख' मामि। 27 P.प्रतिपत्र ·10 .15 वनराजादिप्रवन्धः। प्रकाश:] यावद्देशमुग्राह्य चतुर्विंशतिसंख्यान पाख्थकद्रम्मलक्षास्तेजोजात्यांश्चतुःसहस्रसंख्यांस्तुरङ्गमान् गृहीत्या पुनः स्वदेर्श प्रति प्रस्थितं पञ्चकुलं सौराष्ट्राभिधानघाटे वनराजो निहल्य कस्मिन्नपि वननिकुञ्ज तद्राजभपादप यावगुप्तवृत्त्या सस्था । १२) अथ निजराज्याभिषेकाय राजधानीनगरनिवेशचिकीः शूरां भूमिमवलोकमानः पीए- खुलातडामपायां सुखनिषपणेन भाख्याडसाखडसुतेनाणहिल्लनाम्ना पृष्टः-किमवलोक्यते"। 5 'नगरनिवेशयोग्या शूरा भूमिरवलोक्यते इति तैः प्रधानरभिहिते, 'यदि तस्य नगरनिवेशस्य मनाम दत्त ततस्तां भुवमावेदयामी त्यभिधाय जालिवृक्षसमीपे गत्वा पावती भुवं शशकेन स्वा प्रासितस्तावती भुवं दर्शयामास । तत्र प्रदेशे' अ ण हिलपुर मिति' नानों नगरं निवेशयामास।" [अभान्तरे P आदर्श निनोवृतानि पद्यानि लिखितानि प्राप्यन्ते- [६] कवहारानुकारेण प्रकारेण चकास्ति यत् । सुकृतेन वृतीभ्य आयमाणं कलेरिव !! {७] चन्द्रशालासु भालानां खेलन्तीनां निशामुखे । यत्र यत्राश्रिया भाति शतचन्द्रं नभास्थलम् ॥ [८] लसा शापती चम्पा सकम्पा विदिशा कशा ! काशि शितसम्पतिमिथिला शिथिलादरा ॥ श त्रिपुरी विपरीतश्रीमधुरा मन्थराकृतिः । धाराप्पभूनिराधारा यत्र जैत्रपुणे सति ।। सुग्मा ।। [१०] कारवेधरसैन्यस्य यस्पारखीजनस च । बलाद् गांगेय-कर्णस न पश्याम्यहमन्तरम् ॥ ११] प्रादधीरलका न जातपुलका लङ्कातिशङ्काकुला, चाप्जयिनी कदापि जयिनी चम्पातिकम्पान्विता । कान्ती कान्तिविभूपिता नहि तथाऽयोध्यातियोध्याभवत् , यस्साये तदिहाद्भुतं विजयते श्रीनर्तनं पत्तनम्।।] २०) ८०२ याधिकाष्टशतसंवत्सरे (A D संवत् ८०२ वर्षे वैशाखमुदि २ सोमे)श्रीविक्रमात- स्तस्य जालिनरोले" धवलगृह कारयित्वा राज्याभिषेकलग्ने काकरग्रामवास्तव्याता प्रतिपन्नभ- गिनीं श्रियादेवीमाहय तया कृततिलका श्रीवनराजो" राज्याभिषेकं पञ्चाशद्वपदेश्यः कारया-10 मास । स जाम्याभिधानो चणि महामात्यश्चके । पञ्चासरग्रामतः श्रीशीलगुणसूरीन सभक्ति- कमानीय धवलगृहे निजसिंहासने निवेश्य कृतज्ञचूडामणितया सप्ताङ्गमपि राज्यं तेभ्यः समर्प- यस्तैनिारयो भूपो निपिद्धस्तत्प्रत्युपकारयुद्ध्या तदादेशाच्छीपार्श्वनाथप्रतिमालङ्कतं पञ्चा- सराभिधानं चैत्यं निजाराधकर्तिसमेत च कारयामास । ती घवलगृहे" फैण्टेश्वरीप्रसादश्च कारितः। २१. गनराणामिदं राम्यं वनराजात्प्रमृत्यपि । जनस्तु स्थापितं मलद्वेषी नेव नन्दनि" ।। २१) संय० ८०२ पूर्व निन्दं वर्ष ५९ मास २ दिन २१ श्रीवनराजेन राज्यं कृतम् । श्रीयनराजस्य सर्यायुर्व १०. मास २ दिन २१ । । 1पा भाPिTELE: D पारूप: D रूप्यक। 3 BP चतुःसइमान् मुरगान् । मालित Pom AD राजधानी' GIP.नपण्यो। 7Pमारमारसोबदा B'साधना' नास्ति। माना 8A रिमु विलो.। BP 10Dमाम मम। IBD 10 B न पापी भुवं . D यावी भू सकेनोप्यादिसा । 13 ADITA माना HAD' मानि। 15 P ना!ि 16 BD निश्प। 17 BP रोमले । 18 BP •ा। 19BPain 20 DirstATE 21P सहित। AD या म। 23 Doगृहस्पटे । Dok 23 DURITTEमति। 25 ·5 प्रवन्धचिन्तामणिः। [प्रथमः संवत् ८६२ वर्षे आपाढसुदि ३ गुरौ अश्विन्यां सिंहलग्ने वह्माने वनराजसुतस्य श्रीयोगराजस्य राज्याभिषेकः। [BP प्रत्यन्तरे-'संवत् ८०२ पूर्व वर्ष ६० श्रीवनराजेन राज्यं कृतम् । संवत् ८६२ वर्षे श्रीयोगराजस्य राज्याभिषेकः ( श्रीजोगराजेन राज्यमलंचने) इत्येव पाठः1] २२) तस्य राज्ञः' त्रयः कुमाराः । अन्यस्मिन्नवसरे क्षेमराजनाना कुमारेण राजेति विज्ञप- यांचने-'देशान्तरीयस्य राजा प्रवाहपानि बालाचर्तन विपर्यस्तानि । अन्यवेलाफूलेभ्यः श्रीसो मेश्वरपत्तने समागतानि । ततस्तेषु तेजखितुरंगमसहस्रं दश (१००००) तथा गजानां साघटा संख्यया रूप १८ । अपरवस्तूनि कोटिसंख्यया। एतावत्सर्वं निजदेशोपरि स्वदेशमध्ये भूत्वा सञ्चरिष्यति । यदि स्वाम्यादिशति तदाऽऽनीयते' इति विज्ञप्तेन राजा तनिषेधः कृतः। 10 तदनन्तरं तैत्रिभिः कुमार राज्ञो वयोवृद्धभावाद्वैकल्यमाकल्य तस्यामपि स्वदेशप्रान्तमान्तरं- भूमी स्वसैन्यं सजीकृत्याज्ञातचौरवृत्या तत्सर्वमाछिद्य स्वपितुरूप निन्ये । अन्त कुपितेन मौनाव- लम्बिना तेन राज्ञा न किमपि तेषां प्रति "प्रत्यादिष्टम् । तत्सर्वं नृपतिसात्कृत्वा क्षेमराजकुमारे- तत्कार्य सुन्दरं कृतमसुन्दर वेति विज्ञप्तो मृपतिर्वभाषे-'यदि सुन्दरमुच्यते तदा परखलुपट- नपातकम्, यद्यसुन्दरमभिधीयते तदा भवदीयचेतस्सुं विरक्तिः । अतो मौनमेव श्रेय इति 15 सिद्धम् । श्रूयतां भवदीयप्रथमप्रश्ने परवित्तापहृतौ निषेधहेतुः । यदा परमण्डलेपु नृपतयः सर्वेपामपि राज्ञां राज्यमशंसां कुर्वन्ति तदा गुर्जरदेशे च रट राज्य मित्युपहसन्ति । अस्मत्स्थान- पुरुषरित्यादिस्वरूपं वयं विज्ञसिकया ज्ञाप्यमानाः किचिनिजजवैमनस्यमावहन्तो दूपामहे । यद्यये पूर्वजकलङ्कः सर्वलोकहृदये विस्मृतिमावहति तदा समस्तराजपक्तियु वयमपि राज- शब्दं लभामहे । धनलवलोभैलोलुभभवद्भिः स पूर्वजकलङ्क उन्मृज्य पुनर्नवीकृतः । तदनन्तरं 20 राजा शस्त्रागारान्निजं धनुरुपानीय 'यो भवत्सु बलवान् स इदमारोपयविति समादिष्टे सर्वा- भिसारेण तन्नैकेनाप्यधिरोप्यत इति राज्ञा हेलयवाधिज्यीकृत्याभिधे- २२. आज्ञामगो नरेन्द्राणां वृत्तिच्छेदोऽनुजीविनाम् । पृथक्शय्या च नारीणामशस्रो वध उच्यते ।। इति नीतिशास्त्रोपदेशात् आज्ञाभादसास्त्रशस्त्रवधकारिषु पुत्रेषु को दण्ड उचितः। अतो राज्ञा प्रायोपवेशनपूर्वकं विशत्यधिचर्पशते पूर्ण चिताप्रवेशः कृतः । अनेन राजा महारिकाश्री. योगीश्वरीमासादः कृतः। २३) अनेन (योगराजनाना) राजा वर्प ३९ राज्यं कृतम् । सं० ८९७ पूर्व वर्ष २९ श्रीक्षेमराजेन राज्यं कृतम् । सं०१२२ पूर्व वर्ष २९ श्रीभूयढेन राज्यं कृतम् । अनेन श्रीपत्तने भूयडेश्वरमासादः कारितः। 1AD 'रा' मामि। 2A सारंप D सार्दशनी। 3Beपापा। DET' मानि। SU'ना' GBP तपादीयते। P.पदतामा.. 8 B प्रान्तामाठ, ... मातात, D माग्नमूः। '' मानित 10ADन' मानि। UP'ति' मा प्रतिसाद गिरि ADपेशगो। 13" BAD 'म्पान' मामि। 15.D''माता 16.ADKज .17 PDex माता उपप्पा 198 •पियामि। 20 दिसामना । ID 'मालाम' माना Pen3131 सिपाधि। BP मासा पनिास्ति। 18AD १ .

·5 10 प्रकाशः] वनराजादिप्रवन्धः। सं० ९५१ पूर्व श्रीवैरसिंहेन घर्ष २९ राज्यं कृतम् । सं०९७३ पूर्व वर्ष १५ श्रीरबादित्येन राज्यं कृतम् । सं० १२१ पूर्व वर्ष ७ श्रीसामन्तसिंहेन राज्यं कृतम् । एवं चापोत्कटवंशे सप्त नृपतयोऽभूवन् । विक्रमकालात् संख्यया वर्ष ९९८ । . [A आदर्श तथा प्रायस्तत्सदृशे पुस्तके एपा चंशावलिः निम्नखरूपा लिखिता लभ्यते-~- सं० ८......(१) श्रावणसुदि । निरुदं वर्ष १० मास १ दिन १ श्रीयोगराजेन राज्यं कृतम् । सं०८......... श्रावणसुदि ५ उत्तरापाडनक्षत्रे धमुलगे रखादित्यस्य राज्याभिषेको बभूव । सं०८......... कार्तिकसुदि ९ निरुद्धं वर्ष ३ मास ३ दिन ४ अनेन राज्ञा राज्यं कृतं । सं०८......... कार्तिकशुदि ९ रचौ मचानक्षत्रे कृपलने श्रीवैरसिंहो राज्ये समुपविष्टः । सं०८......... ज्येष्ठमुदि १० शुके निरुद्धं वर्ष ११ मास ७ दिन २ अनेन राज्ञा राज्यं चक्रे । सं०८......... ज्येष्ठसुदि १३ शनौ हस्तनक्षत्रे सिंहलमे श्रीक्षेमराजदेवस्य राज्याभिषेका समजनि । सं० ९२ ...... भाद्रपदसुदि १५ रवी वर्ष ३८ मास ३ दिन १० अस राज्ञो राज्यनिवन्धः । सं०९३५ वर्षे अश्वीनीमुदि १ सोमे रोहिणीनक्षत्रे कुम्भलग्ने श्रीचामुण्डराजदेवस पहाभिषेक समजनि । सं० ९.........माधवदि ३ सोमे निरुद्धं वर्ष १३ मास ४ दिन १७ अनेन राज्ञा राज्यं विदधे । • सं० ९३८ (१) माधवदि ४ भौमे खातिनक्षत्रे सिंहलग्ने श्रीआगडदेवो राज्ये उपविष्टः । अनेन कर्करायां 15 पुर्या आगडेश्वर-कण्टेश्वरीप्रासादी कारिती । सं० ९६५ पीपसुदि ९ बुधे निरुद्ध वर्ष २६ मास १ दिन २० राज्यं कृतं । सं० ९......... पौषमुदि १० गुरी आर्द्रानक्षत्रे कुम्भलगे भूयगडदेवः पट्टे समुपविष्टः । अनेन राज्ञा भूपगडेश्वरप्रासादः कारितः श्रीपत्तने प्राकारथ । सं० ९......... वर्षे आपाढसुदि १५ निरुद्धं वर्ष २७ मास ६ दिन ५ राज्यं कृतं । एवं चापोत्कटयंशे पुरुष ८ वदंशे १९० वर्ष, मास २, दिन सस राज्यं कृतम् । 3 २३. *असेच्या मावाः परिगलितपक्षाः शिखरिणो जडग्रीतिः कूर्मः फणिपतिरयं च द्विरसनः । इति यातुर्धातुर्धरणिधृतये सान्ध्यचुलुकात्समुत्तस्यौ कश्चिद्विलसदसिपः स मुमटः ॥ इति ॥ [५. मूलराजप्रबन्धः 1] २४) अध पूर्वोक्तश्रीभूर्यराजवंशे मुलालदेवमुर्ता राज-वीजन्दपटक-नामाननायः सहोदरा यात्रापां श्रीसोमनाथं नमस्कृत्य ततः प्रत्यावृत्ताः श्रीमदणहिलपुरे श्रीसामन्तसिंहनपं पाहके- स्पामयलोकमानास्तुरगस्य नृपेण कशापाते दत्ते सति कार्पटिकवेशधारी राजनामा क्षत्रियोऽन- यसरदत्तेन तेन फशापातेनं पीडितः शिर:कम्पपूर्वक हा हेति शब्दमयादीत् । राज्ञा तत्कारणं पृष्टः स-'तुरहमेन कृतं गतिविशेष न्युन्धनयोग्यमनवधार्य कशापाते दीयमाने ममैय मर्माभि- पानः समजान । तेन तद्वचसा चमत्कृतेन राज्ञा स तुरङ्गमो चाहनाप समर्पितस्तस्यैव । अश्वाश्व-30 पारयोः सरगं योगमालोक्य पदे पदे तपोन्मुन्दनानि फुर्वस्तेनैव तदाचारेण तस्य महत्कुलमा कामप्प सोलादीनानी बगिनी तम्म ददौ । आघानानन्तरं कियत्यपि गते काले, तस्या अकाण्ड- पप BP मोरवय। 1 BP'मप' माDि भूपगारा ISUP Tण। P 3 BP w 1 4 AD ·10 15 प्रबन्धचिन्तामणिः । [प्रथमः मरणे सज्ञाते सति, सचिवैरपत्यमरणं पर्यालोच्य तदुदरविदारणपूर्वमपत्यमुद्धनम् । मूलनक्षत्र- जातत्वात्स 'श्रीमूलराजाभिधया समजनि । यालार्क इव आजन्म तेजोमयत्वात्सर्ववल्लभ- सया पराक्रमेण मातुलमहीपालं प्रवर्द्धमानसाम्राज्यं कुर्घन मदमत्तेन श्रीसामन्तसिंहेन स साना- ज्येऽभिपिच्यते अनुन्मत्तेनोत्थाप्यते च । तदादिचापोत्कटानां दानमुपहासतया प्रसिद्धम् । स इत्यमनुदिनं विडम्व्यमानो निजपरिकरं सजीकृत्य विकलेन मातुलेन स्थापितों राज्ये तं निहत्य सत्य एव भूपतिर्वभूव । २५) सं० १९३ वर्षे आपाढसुदि १५ गुरौ, अश्विनीनक्षत्रे सिंहलग्ने रानिमहरद्वयसमये जन्मत एकविंशतितमे श्रीमूलराजस्य राज्याभिषेक समजनि। (BP आदर्श-सं० ९९८ वर्षे श्रीमूलराजस्य राज्याभिपेको निष्पन्नः। एतावानेव पाठः) २४. “मूलार्कः श्रूयते शास्त्रे सर्वकल्याणकारकः । अधुना मूलराजेन योगश्चित्रं प्रशस्यते ।। [१२] स्विमे एत्य वनं जगाद स विभुश्चापोत्कटानां विभोर्वशे हैहयभूपतेर्गुणवती कन्यास्ति वं. •1 तासी मुदितेन विगताशकं विवाद्या त्यया गर्भ धास्यति सार्वभौममुदरे सेयं मृगाक्षी यतः ॥ १३ सिरक्षावजनिष्ट विष्टपमणिः श्रीराजिराजाङ्गजा श्रीमद्गुर्जरमण्डलेश्य नृपतिः श्रीमूलराजाहया । यसिन् दिग्विजयोद्यमव्यतिकरे प्रौढप्रभावाद्भुते कम्पन्ते स मनांसि नाम न परं भूम्योऽपि भूमीभुजाम् ।। श्रीसौराष्ट्रमंडले युद्ध सा...सीहेन इति प्रपन्यः । [१४] आवर्जिता जितारातेर्गुणर्वाणरिपोरिव । गुर्जरेश्वरराज्यश्रीर्यस्य जो स्वयंवरा ।। [२५] सपत्राकृतशत्रूणां संपराये स्वपत्रिणाम् । महेच्छा कच्छभूपालं लक्ष लक्षीचकार यः ॥ [१६] लाटेश्वरस सेनान्यमसामान्यपराक्रमः । दुर्यारं वाणपं हित्वा हास्तिकं यः समग्रहीत् ।। [१) दानोपहतदारियं शार्यनिर्जितदुर्जनम् । कीर्चिस्थगितकाकरम्यं यो राज्यमकरोचिरम् ।। 20[इत्यादिभिः स्तुतिमिः बुधैः स्तृयमानः साम्राज्यं कुर्वन्- कम्मिन्नप्यवसरे सपादलक्षीयः क्षिति- पतिः श्रीमूलराजमभिपणयितुं' गर्जरदेशसन्धी समाजगाम । तद्योगपधेन नरपतस्तिलादेशीय- राज्ञो पारपनामा सेनापतिरूपाययौ। श्रीमूलराजेन तयोरेकस्मिन्विगृपमाणेऽपरः पाणियातं कुन्त इति सचिवैः सह विमृशंस्तरुचे-'श्रीकन्यादुर्ग भविश्य कियन्त्यपि दिनान्यतियायन्ताम्"। नवरात्रिकेपु समागतेपु सपादलक्षक्षितिपतिः स्वराजधान्यां शाकम्भर्यामेव सगोनजामाराय- 25 पिप्यति। तस्मिन्नवसरे श्रीयारपनामा सेनानीजीयते । तदनुक्रमागतः सपादलक्षक्षोणीपतिरपि।' इत्थं तदीये मन्त्रे श्रुते सति नपामाह-मम लोफे पलायनापवादःनि भविष्यतीत्यादिष्टे,ते ऊ:- २२. यदपसरति मेपः कारणं तत्महतुं मृगपतिरपि कोपात्माचत्युत्पतिष्णुः । हृदयनिहितरा गूढपत्रप्रचाराः किमपि विगणयन्तो युद्धिमन्तः सहन्ते ।। इति तटचसा श्रीमूलराजः श्रीफन्धादुर्ग" प्रविवेश। श्रीसपादलक्षीपम्पतिः श्रीगजरदेश एवं ' 'मूमनामाता मृगारतिय पार BAD भोगूपान! All भानुम) मेन मो.। 5.1) गि। GBPM म्पारितो। • भाप मोर-गुलाः भूपने होम गारवा यात्रा करने afsattIA SAAP मा fraternal ERPRET SBPH: TRE माने। Dubai 108 मानिन| Lw.red। 1: DP सेतु' माता 15.गं! 18.LD'S' मालि। I.D nit' मात्रि TBPापा ·- प्रकाशा] 'मूलराजप्रबन्धः। वर्षाकालमतिकामनयरात्रेषु समागतेषु तत्यामेव कटकभूमौ शाकम्भरीनगरं निवेश्य तत्र गोत्र- सामानीय तत्रैव नवरात्राणि प्रारेभे । श्रीमूलराजस्तस्वरूपमवगम्य निरुपायान् मत्रिणो मत्वा तत्कालोत्पन्नमतिवैभवो राजलाहणिकां प्रारभ्य राजादेशेन समस्तान् समन्ततः सामन्तानाहूय कुटटेखनव्ययकरणप्रतिबद्धपञ्चकुलमुखेन सर्वानपि राजपुत्रान् पदातींश्चान्वयावदाताभ्यामुपलक्ष्य पथोचित्तदानादिभिराचमं च समयसङ्केतज्ञापनपूर्वकं तान् सर्वान् सपादलक्षीयपतिशिबिरस- निहितान् विधाय, खयं निीते वासरे प्रधानकरभीमारुह्य तत्पतिपालकेन समभूयसीमपि भुवमा. क्रम्प,प्रत्यूपकालेऽप्रतर्कित एव सपादलक्षीयनपतेः कटकं प्रविश्य करभ्या अवरुद्ध कृपाणपाणिरे- काक्येव श्रीमूलराजस्तद्दौवारिफमभिहितवार-साम्यतं नृपतेः कासमय: ? श्रीमूलराजो राजद्वारे प्रविशतीति स्वखामिने विज्ञपयं-इति वदस्त दोर्दण्डप्रहारेण द्वारदेशादपसार्थ, 'अयं श्रीमूलराज एव द्वारे प्रविशतीति तस्मिन्नभिदधाने गुरुदरान्तामविश्य तस्य राज्ञः पल्यङ्के स्वयं निपसाद । 10 भयनान्तः स राजाक्षणमेकं मौनमवलम्व्येपत्साध्वसं विधूय, 'भवानेव श्रीमूलराजा? इत्यभिहिते, श्रीमूलराजस्य ओमिति गिरमाकयं यावत्समयोचितं किश्चिदक्ति तावत्पूर्वसङ्केतितैस्तैश्चतुःसह- समितः पत्तिभिः स गुरुदरः परितः परिवेष्टयांचके । अथ श्रीमूलराजेन स नृप इत्यभिदधे- 'असिन्भूवलये नृपतिः समरवीरः समरे यो मर्म सम्मुखस्तिष्ठति स कोऽपि नास्त्यस्ति वेति मम । विमृशतस्त्वमुपयाचितशतरूपस्थितोऽसि । परमशनावसरे मक्षिकासनिपात इच तिलादेशीय-15 तेलिंपाभिधानराज्ञः सेनापति मजयाय समागतं यावच्छिक्षयामि तावत्त्वया पाणिघातादिव्या- पाररहितेन स्थातव्यमिति त्यामुपरोद्धमहमागतोऽसि । श्रीमूलराजेनेत्यभिहिते स भूपतिरेवम- यादीत 'यस्त्वं नृपतिरपि सामान्यपत्तिरिव जीवितनिरपेक्षतयेत्थं चैरिगृह एक एव प्रविशसि तेन त्वया सार्दमाजीवितान्तं मे सन्धिः । तेन राज्ञेत्युदिते ‘मा मैवं वदेति तं निवारयंस्तेन भोजनाय निमनितोऽयज्ञया तं निपिद्धय, करे तरवारिमादायोत्थितस्तां करभीमारुह्य तेन स्कन्धावारेण परि-20 वेष्टितो पारपसेनापतेः कटके पतितः। निहत्य दशसहनसंख्यास्तद्बाजिनोऽष्टादशगजरूपाणि चादाप यापदावासान् दत्त तावत्मणिधिभिरस्मिन्वृत्तान्ते ज्ञापिते सपादलक्षपतिः पलायांच। २२) तेन राज्ञा श्रीपत्तने श्रीमूलराजवसहिका कारिता, श्रीमुसालदेवखामिनः" प्रासादश्च । तथा नित्यं नियं सोमयासरे श्रीसोमेश्वरपत्तने यात्रायां शिवभक्तितया व्रजस्तगक्तिपरितुष्ट: सोमनाथ उपदेशदानपूर्व मण्डलीनगरमागतः । तेन राज्ञा तत्र भूलेश्वर इति प्रासादः कारितः 125 सत्र नमश्चिकीपारपण प्रतिदिनमागच्छतस्तस्य "नृपतेस्तइक्तिपरितुष्टः श्रीसोमेश्वरः 'अह" ससागर एय भवन्नगरे समेप्यामी त्यभिधाय श्रीमदणहिल्लंपुरेऽवतारमकरोत् । समागतसागर- सकतेन सर्वेष्वपि जलाशयेषु सर्याप्यपि वारीणि क्षाराण्यभवन् । तेन राज्ञा तत्र त्रिपुरुष- मासादः कारितः। 1.Dan| Dm दिमिका; A.लिदिगियी। 3 BP क्षुणलेखक। 4 DP ज्ञापना | 5 AD स्वप' माnal CDशक्षित 7B गुरदरा P गुदरा 8 Bइविहिते; Pइनि तेनाभिहिते। 9 B मूलराजः स्पष्टं जगी 10AD मानिा 11Bोहाति: P मान्ति । 12D विहाय 'मम' नास्ति। 13 BP मन्मुग अपनिटने। 1UBP मानन 15AD पा1ि 10 AD सप.1 17 AD 'स' नाम्ति । 180 पाव। 198 परिवानप सम्धिP.निमेष सन्धिः। 20D 'नृपतिः' मामि। 21 BP मूख्यसहिका। 22 BP मुनालस्वामि. मा.OAD मारने | शिवमाता। 25 BP मपटीमुपागतः1 2GAD 'नृपतेः' नाति। 97AD माम! DSP ने।

·++ 10 प्रवन्धचिन्तामणिः । [प्रथम २७) अथ तस्य प्रासादस्य चिन्तायफमुचितं तपखिनं कश्चिदालोकमानः सरस्वतीसरितीरे एकान्तरोश्वासपारणनिर्दिष्टपश्चग्रासभिक्षाहारं कान्धडिनामानं स तपखिनमोषीत् । याव- । त्तन्नमस्याहेतवे नृपतिस्तत्र प्रयाति तावत्तेन तृतीयज्वरिणा स ज्वरः कन्धायां नियोजित इति नृपतिरालोक्य, तेन राज्ञा 'कथं कन्था कम्पते?' इति पृष्टः। 'भूपेण सह धाता कर्तुमक्षमतपेह 5ज्वर आरोपित' इत्यभिहिते पार्थिवः प्राह-'यद्येतावती शक्तिर्भवतस्तदा ज्वरः किं न सर्वथा महीयते' इति राजादेशे- २६. 'उपतिष्ठन्तु मे रोगा ये केचित्पूर्वसचिताः । आनृण्ये गन्तुमिच्छामि तच्छम्मोः परमं पदम् ।। इति शिवपुराणोक्तान्यधीयन् , नामुक्तं कर्म न क्षीयते इति जानन् कथममुं विसृजामी ति तेना- भिहिते बिपुरुषधर्मस्थानस्य' चिन्तायकत्वाय नृपतिरभ्यर्थयामास । २७. 'अधिकारानिभिर्मासैाठापत्यात्रिमिर्दिनः । शीघ्रं नरकवाञ्छा चेदिनमेकं पुरोहितः ।। इति स्मृतियाक्यतत्त्व" जानस्तप उड्डपेन संसारसागरमुत्तीर्य कथं गोप्पदे निमजामीति वचसा निपिद्धो नृपस्ताम्रशासनं मण्डकवेष्टितं निर्माय तस्मै भिक्षागताय पत्रपुटे मोचयामास । स तदजानंस्ततः प्रत्यावृत्तः । पुरा प्रदत्तमार्गोऽपि सरखत्याः पूरे तदा न "दीयमानमार्गः, आजन्म निजदूपणानि विमृशंस्तात्कालिकभिक्षादोपपरिज्ञानाय यावद्रिलोकते तावत्तद्दत्तं ताम्रशासन 15 ददर्श। तदनु क्रुद्धं तपोधन विज्ञाय तन्नागत्य नृपस्तत्सान्त्वनाय यावदिनयवाक्यानि ब्रूते तावत्तेन मया दक्षिणपाणिना गृहीतं भवत्ताम्रशासनं कथं वृथा भवतीति वयजलदेवनामा निजविनेयोनृपाय समर्पितः। तेन वयजल्लदेवेन 'प्रतिदिनमङ्गोद्वर्तनाय जात्यधुरणस्थाप्टौ पलानि, मृगमदपलचतुष्टयम् , कर्पूरपलमेकम् , द्वात्रिंशद्वाराङ्गनाः,ग्रासेंसहितं सितातपत्रं च यदा ददासि. तदा चिन्तायकत्वमङ्गीकरोमी'त्यभिहिते राज्ञा तत्सर्वप्रतिपद्य त्रिपुरुषधर्मस्थाने तपखिभूपतिपदे 20 सोऽभिपिक्तः । ककूलोल इति प्रसिद्धः । इत्थं भोगान् भुञ्जानोऽप्यजिब्रह्मचर्यतनिरतः स कदाचिनिशि मूलराजमल्या परीक्षितुमारब्धः। ता" ताम्बूलमहारेण कुष्ठिनी विधाय पुनरनु- नीतो निजोद्वर्तनविलेपनात् लानोत्सृष्टपयाप्रक्षालनाच सज्जीचकार । [अथाव लाखाकोत्पत्ति-विपत्तिप्रबन्धः।] २८) पुरा कस्मिन्नपि परमारवंशे कीर्तिराजदेवाधिपतेः सुता कामलतानानी। सा बाल्ये सम- 25 मालिभिः कस्यापि प्रासादस्य पुरोरममाणा, वरान् घृणीतेतितामियाहियमाणों सा कामलता घोरान्धकारनिरुद्धनयनमार्गा प्रासादस्तम्भान्तरितं फूलडीभिधानं पशुपालमज्ञातवृत्तान्तमेव वृत्वा, तदनन्तरं कतिपयैः प्रधानवरेभ्य उपढौक्यमाना पतिव्रताव्रतनिर्वहणाय पितरावनु- ज्ञाप्य निर्वधात्तमेवोपयेमे । तयोर्नन्दनो लाखाकः । स कच्छदेशाधिपतिः, प्रसादितयशोराज- 1AD नास्ति । OP दवलोकमानः । 6P रालोक्ते। 7 BP नास्ति। 8 BP भानुणे। 9 BP चिन्तायकरवाय मिपुरुषधर्मस्थानस। 10 दिनं 14 P पूरेऽदीयमानः। 15 Bस दसस्ता, AD 16 D प्राम। 17A कूकूलोल; Dकंकरौला Da-e फुशील । • B नास्त्येतद्वाक्यं । 21 D नास्ति 'ता। 22 D विलेपनसानोtD पुस्तक एपेपर पश्यिते, नान्यत्र । 23 P विनाऽन्यत्र 'देशाधि.'। 24P समं सखिभिः। 25 AP .माणे। 26 B फूलहा। 27 AD मातवृत्ला तमेव। 28 A वृत्त । BP सरस्वत्याः सरिततीरे। 4D कन्यडि। 5D R' नाति। - । 11AD 'वा' नास्ति। 12 AD 'कथं नास्ति। 13 AD दत्त। तावत्तत्तान.1 नास्ति। 19 BD'त' नास्ति । 20P मारेभे। 18 Bअपि' WI- ·" 5 10 । 15 प्रकाश ? भूलेराजप्रबन्धात घरप्रसादात्सर्वतोऽप्यजेयः, एकादशकृत्वस्त्रासितश्रीमूलराजसैन्यो, कसिनप्यवसरे कपिलको. दुर्गस्थित एक लाखाका राज्ञा खयं निरुद्धः। तदनु स लक्षः काप्यवस्कन्ददानाय प्रहितं निर्मू- साहसं माहेचामिमृत्यमागच्छन्तमिषेप । तत्खरूपमधार्य श्रीमूलराजेन तदागमनमार्गेषु निन्दपु स समासकार्यस्तत्रागच्छन् ‘शत्रं सजेति राजपुरुपैरक्तः स्वखामिकार्यसमर्थनाय तथैव कृत्या समरसन्नं लासाफमुपेय प्राणसीत् । अथ संग्रामावसरे- २८. उग्या ताविउ निहिं न किउ लगखउ भणइ ति घट्ट । गणिया लन्मई दीहडा के दह अहया अह ।। इत्यादियोधवाक्यानि “यहनि व्याहरन् माहेचाभृत्येनो टसुभटवृत्तिदर्शनेन प्रोत्साहितसाहसः श्रीमूलराजेन सम इन्वयुद्धं कृणस्तस्याजेयता दिनत्रयेण विमृश्य तुर्यदिने श्रीसोमेश्वर- मनुस्मृत्य ततोऽवतीर्णरुद्रकलया स लक्षो निजः । अथ भूपतिस्तस्थाजिभूपतितस्य बातचलिते" दमधुणि पदा स्पृशन् लक्षजनन्या 'ति"रोगेण भवदशो विपत्स्यत' इति शस। २९. समतापानले येन लक्षहोमं वितन्वता । पत्रितस्तकलत्राणां बाप्पावग्रहनिग्रहः ।। ३०. कच्छपलक्ष ईला सहसाधिकलम्बजालमायातम् । सङ्गरसागरमध्ये धीवरती दर्शिता येन ॥ ३१. मेदिन्या लम्धजन्मा जिवपलिनि चली बद्धमूला दधीचौ रामे रुढप्रवाला दिनकरवनये जातशाखोपशाखा । किशिनापार्जुनेन प्रकटित्तकलिका पिता साहसाङ्के आमूला मूलराज त्वयि फलितवी त्यागिनि त्यागवडी।। ३२. साता प्रापि वारिसाहसलिल संरूढदूर्वारन्याजेनातकशाः प्रणालसलिलैर्दचा निवापाजलीन् । प्रासादाखा विद्विषां परिसवकुट्यसपिण्डच्छलात्कृर्वन्ति प्रतिवासरं निजपतिप्रेताय पिण्डक्रियाम् ।। ॥ इति लाग्याफूलजन-उत्पत्तिविपत्तिप्रवन्धः ॥११॥ २७ इत्यं तेन राजा पनपञ्चाशदणि निष्कण्टकं साम्राज्यं विधाय सॉन्ध्यनीराजनाविधेर- नन्तरं रामा मसादीकृतं ताम्बूलं चण्ठेन करतलाभ्यामादाय तत्र कृमिदर्शनान्निर्यन्धेन तत्स्वरूपम- पगम्प पैराग्यात्संन्यासाद्गीकारपूर्व दक्षिणचरणाद्गुष्टे वहिनियोजनापूर्वं गजदानप्रभृतीनि महा-20 धानानि खदानोऽमिर्दिन:- ३६. रामक पदलयमनिमेकं विपेहे विनयक्रपश्यः । प्रवापिनोऽन्यस्य कथैव का मंद्रिमेद मानोरपि मण्डलं यः॥ इगदिमिः" स्तुतिभिः स्तूयमानो दिवमारोह । संय०१०८ पूर्व यर्प५५ राज्यं श्रीमूलराजय ॥ इति मूलराजपथन्धः ॥ १२॥ [१८] अभिनय कपाशेपे निगेपितनिजद्विपि । राजा चामुण्डराजोऽभूत् महीमण्डलमण्डनम् ।। [१] "विरोधियनिनाचिनतापाप्यापनपण्डिताः । पदीयाः कटकारम्माः कृतजम्मारिमीतयः ।। [२०] 'पानिपजानिन्या स्कररकोशपिसामया । यस्सासिनमरग्या मिन्ना वंशाः क्षमामृताम् ।। 1ADF 2 'मानि! 3A 'रामा' मामि। Irry CDate :PRIEW मई। 2 fti 10B •पनि योधारयाने पा., AD हम' *P मिपानमय। 5 B सायप, THREArrarrel 110 गुनोसपण। 13 मामि 'प'। 13 दिना भारत्यरपत्र 'भूपतिः । 18 SADImmu IGRS Pr) •rivar Iो। Bir पEि AD तो दिसावरपा frrar en। An Date : writers are rum5P पर 'ती'। TRIOTE•TARAPATv | 25 h गा 11Bा. 18ADस. 10Pया। - ·. 5 प्रवन्धचिन्तामणिा1 [प्रथमः ३०) संवत् १०५३ पूर्व वर्ष १३ श्रीचामुण्डराजेने राज्यं कृतम् । [२] *लोकत्रयोल्लसत्कीर्तिर्महीपतिमतल्लिका । राजा वल्लभराजाख्यस्ततस्तत्नुभूरभूत् ॥ [२२] *उपरुन्धन विरुद्धानां पुरी: पुरुपपौरुषः । जगज्झम्पन इत्येप विशेषज्ञैरुदीरितः ॥ ३१) सं० १०६६ पूर्व मास ६ श्रीवल्लभराजेन राज्यं कृतम् । [२] *वभूव भूपतिस्तस्थावरजो विरजस्तमाः । श्रीमान् दुर्लभराजाख्या सुदुर्लभयशाः परैः ।। [२४] *कालेन करवालेन भोगिनेवाभिरक्षितम् । निधानमिव यद्रराज्यमनाहार्य परैरभूत् ।। [२५] *सर्वथानुपभोग्येषु यस सौभाग्यभासिनः । न करः परदारेषु द्विजसारेषु चापतत् ।। ३२) सं० १०६६ पूर्व व० ११ मा०६ श्रीदुहंभराजेन राज्यं कृतम् । अथ तेन राज्ञा दुर्लभेन श्रीपत्तने श्रीदुर्लभसरो रचयांचके । [२६] *वस्य भ्राहमुतः श्रीमान् भीमाख्यः पृथिवीपतिः । विष्टपत्रितयाभीष्टप्रवृत्तिप्रतिभूरभूद ॥ '10 15 (मन A आदर्शानुसारी मुद्रितपुस्तकस्यः कालक्रमसूचकोऽयं पाठ एतादृश:-) अथ सं० १५० (११०५२) श्रावणसुदि ११ शुक्रे पुष्यनक्षत्रे वृपलग्ने श्रीचामुण्डराजो राज्ये उमाविशत् । अनेन श्रीपत्तने चन्दनाथदेव-पाचिणेवरदेवप्रासादौ कारितौ । सं० ५५ (१ १०६५) अश्विनिशुदि ५ सोमे निरुद्धं वर्ष १३, मास १, दिन २४ राज्यं कृतं । सं० १०५५ (१ १०६५ ) अश्विनशुदि ६ भौमे ज्येष्ठानक्षत्रे मिथुनलमे श्रीवल्लभराजदेवो राज्ये उपविष्टः । अस्य राज्ञो मालवकदेशे धाराप्राकार वेष्टयित्वा शीलीरोगेण विपत्तिः सञ्जावा । अस्स 'राजमदनशंकर' इति तथा 'जगझंपण' इति बिरुदद्वयं संजातम् । सं० १० (११०६६) चैत्रशुदि ५ निरुदं मास ५, दिन २९ अनेन राज्ञा राज्यं कृतम् । सं० १५५(१०६६१) चैत्रशुदि १ गुरौ, उत्तरापाटनक्षत्रे मकरलमे तद्माता दुर्लभराजनामा राज्येऽभिषिक्तः। 20 अनेन श्रीपत्तने सप्तभूमिधवलगृहकरणं व्ययकरणहस्तिशालापटिफागृहसहित कारितम् । सभ्रातृवछमराजयते मदनशङ्करप्रासादः कारितस्तथा दुर्लभसरः कारयांचने । एवं १२ वर्ष राज्यं कृ ।। ३३) तदनु [AD प्रतो-सं० १०५ (१०७८) ज्येष्ठसुदि १२ भौमे अश्विनीनक्षत्रे मकरलमे- एतावानधिकः पाठः] श्रीभीमाभिधानं निजमग राज्येऽभिषिच्य वयं तीर्थोपासनवासनया धाणा- रसी प्रति प्रतिष्ठासु लवकमण्डलंप्राप्य तन्महाराजश्रीमुझेन छत्रचामरादिराजचितानि विमुच्य 25 कार्पटिकवेषेणैच पुरतो व्रज, यदा युद्धं विधेहि-इत्यभिहितोऽन्तरा धर्मान्तरायमुदितमवगम्य तं वृत्तान्तं नितान्तं श्रीभीमराजायं समादिश्य कार्पटिकवेपेण तीर्थ गत्या परलोकं साधयामास । ३४) ततः प्रभृति मालविकराजभिः सह गूर्जरपतीनां मूलविरोधयन्धः संवृत्तः ॥१३॥ 1P चामुण्टेन । *सारकचिदाश्विानीमानि पधानि केवल P प्रती माप्यन्ते । PAD मा(मा) दुर्व। 3P भासापा AAD प्रजेति। 5A भीमराशे। GP सी। 7BP माछपराज्ञा 8AD विरोध P विरोधमा प्रचः।

·मुक्षराजप्रवन्धः। प्रकाशः] [६. मुजराजप्रबन्धः।] ३५) अथ प्रस्तावापातं मालधकमण्डलमण्डनश्रीमुञ्जराजचरितमेवम्-पुरा तस्मिन्मण्डठे श्रीपरमारवंश्यः श्रीसिंहभटनामा नृपती राजपाटिकायां परिभ्रमन् शरवणमध्ये जातमात्रमति- मात्ररूपंपानं कमपि वालमालोक्य पुत्रवात्सल्यादुपादाय देव्यै समर्पयामास । तस्य सान्वयं मुख इति नाम निर्ममे। तदनु सीन्धले इति नाना सुतः समजनि। निःशेपरांजगुणपुञ्जमञ्जुलस्य 5 श्रीमुजस राज्याभिषेकचिकीर्नुपस्तल्सौधमलकुर्वतमन्दमन्दाक्षतया निजवधू चैत्रासनान्तरितां विधाय प्रणामपूर्व भूपतिमारराध । राजा तं प्रदेश विजनमवलोक्य तजन्मवृत्तान्तमादित एव तस्मै निवेद्य 'तव भक्त्या परितोपितः सन् सुतं विहाय तुभ्यं राज्यं प्रयच्छामी ति वदन 'परमनेन सीन्धलनाना वान्धवेन समं प्रीत्या वर्तितव्यमि'त्यनुशास्तिं दत्त्वा तस्याभिपेकं चकार । खजन्म- वृत्तान्तप्रसरशङ्गिना तेन स्वदयिताऽपि निजन्ने । तदनु पराक्रमानान्तभूतलः समस्तविद्वज्जनचक्र-10 वर्ती दादिलनाना महामात्ोन चिन्तितराज्यभारः, तं सीन्धुलनामानं भ्रातरमुत्करतयाऽऽज्ञाभ- अकारिणं स्वदेशानिर्यास्य सुचिरं राज्यं चकार । ३६) स सीन्धलो गूर्जरदेशे समागत्य अर्बुदतलहहिकायाँकाशहदनगरसन्निधौ निजां पल्ली निबेश्य दीपोत्सबरामी मृगयां कर्तुं पयातःचौरवध्य भूमेः सन्निधौ शूकर चरन्तमालोक्य, शूलि- काया पतितं चौरशयमजानन ,जानुनाधो विधाय यावत्प्रतिकिार शरं सजीकुरुते तावत्तेन शयेन 15 सङ्केतितः। ततस्तं करस्पर्शानिवार्य, शूकरं तं शरेण विदार्य, यावदाकर्पति तावत्स शवोऽहा- सपूर्वमुत्तिष्ठन् सीन्घलेन मोचे-'तव सङ्केतकाले शूकरे शरमहारः श्रेयान, किं वाऽवबुध्य मत्मदत्तः प्रहारः इति तद्वाश्यान्ते से छिद्रान्वेपी मेतातन्निासीमसाहसेन परितुष्टो वरं शृणु इत्यभिहिता, 'मम पाणः क्षिती मा पतत्विति याचिते, भूयोऽपि 'वरं वृणु' इति श्रुत्वा, 'मद्भुजयोः सर्वापि लक्ष्मीः स्वाधीने ति । तत्साहसचमत्कृतः समेत इत्याह-त्वया मालवमण्डले गन्तव्यमिति 120 तत्र श्रीमुखराजा सन्निहितविनाशस्वत्रं त्वया स्थातव्यम् । तत्र तवान्वये राज्यं भविष्यतीति तत्प्रेपितस्तत्र गत्वा श्रीमुनराज्ञः सम्पदः पदं कमपि जनपदमवाप्य पुनरुत्कटतया [*प्रववृते । अन्यदा तैलिकात् पाराचिर्याचिता । तेन नापिता । ततः कोपादुद्दाल्य तत्कण्ठे झालयित्वा क्षिप्ता । वैलिकेन राधा कृता । राजा पुनः सरलामकारयत् । बलोत्कटरपेन भीतो मुञ्जमृपः । इतथ केपि मर्दनकारिणो महाकला- 1 Pa .एव प्यास्यास्यामः । 2Pb मालवमण्डले। 3D सिंहदन्तमट; BP श्रीहर्षनामा। 4 A.रूपमाB रूपपाशमतिमा। 5 Pa पालकमवलोक्य । GP अपुनस्वेन पुनवा०। 7A. चान्वयं । + P प्रती 'सा स्वयं तस मुज इति नाम विधे' एतादृशं वाक्यम् । 8 B सीधुल; P सिन्धुराज। 9AD '' नास्ति 10 AD मझुवमुजस्य । 11 Pb चिकी। 12 BP नृपतिः। 13 Pa राजानं । 14 BP मालोक्य । परसामि । 17 B Pa तस्य स्वजः। 18 D सजन। 19 AD राज्यः । इतोऽग्रे D पुस्तके एतादृश्यधिका पक्षिरुपलभ्यते-- 'पिर सुखमनुभवन् कस्यामपि योपित्यनुरश्चिपिलाभिधकरममधिरा द्वादशयोजनी निति प्रयाति प्रयापाति । तया समं पिछे जाने इमं दोषकमपी--(२३) *मुझ पदावा दोरडी पेक्सिसि न गमारि । असाढि पण गजीहं चिक्खिलि होसेवारि ' 20 B सिन्धराजनामाने। 21 केवलं प्रती इदं पदं दृश्यते । 92AD दीपोरसवे । 23 AD वय 1 24 Pb शूकर प्रति । 25 BARE! 20 D महाप्रदः। 27 Pa वस्य स । मामीते शुः प्रेतो परं पशु एतावान् एष संक्षिसः पाटो लायवे । 1 एतद्विदण्दान्तावपाटस्थाने Pb प्रती 'महासं कृत्वोपपात, 28 AD बिनाशस्त्रयापि वन स्वया गन्तव्यमेव । मस्कोर- कान्द्ररांठा परमा केवळ Pb प्रती लिखिशा सम्पन्ते । । 15 BP मवद्धक्या। 16 BP ·८ r प्रबन्धचिन्तामणिः । वन्तो देशान्तरादागता राज्ञो मिलिताः । तत्पार्धात्स्खाझे मर्दनान् “दापयति । ते च स्वकलयर हस्तपादायझा- न्युत्तार्य पुनः सजीकुर्वन्ति । एवं द्वितिः कारितम् । हृष्टो राजा सीन्धलथाप्येवं कारयति । तस्याङ्गेपत्तारितेषु निश्चेष्टतां गतस्य नेत्रोद्धारं चकार । सजस्य तस्य नेत्रहरणे का शक्तः । अतोऽनेन प्रकारेण ] श्रीमुक्षेन निगृहीत. नेत्रः काष्ठपञ्चरनियन्त्रितो भोज सुतमजीजनत् । सोऽभ्यस्तसमस्तशाख्नेः पत्रिंशद्दण्डायुधान्य- धीत्य द्वासप्ततिकलाकृपारपारगमः समस्तलक्षणलक्षितो यवृधे । तज्जन्मनि जातकविदा केनापि नैमित्तिकेन जातकं समर्पितम् । ३४. पञ्चाशत्पच वर्षाणि मासाः सप्त दिनत्रयम् । भोक्तव्यं भोजराजेन सगौडं दक्षिणापथम् ॥ इति श्लोकार्थमवगम्यामिन्सति मत्सुनो राज्यं न भविष्यतीत्याशङ्यान्त्यजेभ्यो वाय ते समर्पयामास । अथ तैर्निशीथे माधुर्यधुर्या तन्मूर्तिमवलोक्य जातानुकम्पैः सकम्पैश्चेष्टदेवतं 10 मरेत्यभिहिते- ३५. मान्धाता स महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः सेतुर्येन महोदधौ विरचितः कासौ दशास्थान्तकः । अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो यावद्वान भूपते नैकेनापि समं गता वसुमती मन्ये त्वया यास्यति ।। इदं काव्यं पत्रके आलिख्य तत्करेण नृपतये समर्पयामासानृपतिस्तदर्शनात्खेदमेदुरमना अभूणि मुश्चन धूपणहत्याकारिणं खं निनिन्द। 15 [२७] [*हा हा सल्लइ हियए कवं तुह भोज भणिय जं मरणे । मुह पाव दुद्द दोहगनिठामठामस्स तउं सरणे ॥ [२८] इणि राजिई न हु काजु भोज गुणागर तूह विषु । काठ दिवारउ आज जिम जाई भोजह मिळू ॥ ततो मंत्रिप्रवोधवाक्यं राज्ञ:- [२९] सामिय अतिहिं अजाणु जं इण परि बोलई हिव । जाण्या एड प्रमाणु कीघउं जं न कयत्यिया ।। इति राज्ञा भूयो भूयो विलप्यमानेन] 20. ३७) अथ तैस्तं सबहुमानमानीय युवराजपदवीदानपूर्व सम्मान्य तिलङ्गदेशीयराज्ञा श्रीतलिए- देवनाना सैन्य पराक्रान्तो रोगग्रस्तेन रुद्रादित्यनाम्ना महामात्येन निपिद्धयमानोऽपि तं प्रति- प्रतिष्ठासु [*मंत्रिणा उक्तम्- [३०] देव अम्हारी सीप कीजह अवगणिअइ नहीं । तूं चालंती भीप इणि मंत्रिहि हुस्सइ सही ।। [३१] रुलीयउं रायह राजु तई पइराइ मई लंघीयइ । ए पुणि बडउं अकाजु तूं जाणे मालय धणी ।। [३२] सामी मुहवउ वीनवइ ए छहलउ जुहारु । अम्ह आइसु हिय सीसि तुह पडतउं दे छारु ।। -इति मंत्रिणा निपिद्धोऽपि ससैन्यश्वचाल1] गोदावरी सरितमपधीकृत्य तामुल्लाव्य प्रयाणकं न कार्यमिति शपथदानपूर्व व्यापिद्धोऽपि"तं पुरा पोढा निर्जितमित्यवज्ञया पश्यन्नतिरेकवशात्तां सरितमुत्तीर्य स्कन्धावारं निवेशयामास । 30रुद्रादित्यो भूपतेस्तवृत्तान्तमयगम्यं कामपि भाविनीमविनीततया विपदं विमृश्य स्वयं चितानले LADP 'द' मास्ति। * BP सहमासा: सप्तमास । 5 PPa मोनदेयेन मोजाय। 8 BP.भिहित। सर्वेऽपि पानं गताः। 11 Db मुश। *कोटमान्तर्गवा. परयः फेदछ Paमती भ्यन्ते । म्पापिया Pa रिया Bयाविधि। 14P निवेदर स्थित 15 B श्वेल AD गाने। 17P मारिनी विपर विद्याप पस्पाविनीता पितानछे । . 25 IADPa समसरामशाख । 3Aसाजिकरिता। GPPasमयधार्मTAD.मयमार्य। 9D.तार 10 DU 12रपापि। 13AP 20PPa .मारुपये।

·प्रकाश मुंखराजप्रबन्ध प्रविवेश? अथ तैलिने तत्सैन्य छलयलाभ्यां हतविप्रहतं कृत्वा मुखरज्वा विवध्य श्रीमुञ्जराजो जगृहे । कारागृहे निहितः । काठपञ्जरनियन्त्रितो मृणालवत्या तडगिन्या परिचार्यमाणस्तया सह जातकलनसम्बन्धः, पाश्चात्यैर्निजप्रधानः सुरङ्गादानपूर्व तत्र ज्ञापितसङ्केत्तः, कदाचिद्दपणे स्वं प्रतिविम्यं पश्यन्नज्ञातवृत्या पृष्ठतः समागताया मृणालवत्या वदनप्रतिविम्वं जराजर्जरं मुकुरे निरीक्ष्य यूनः श्रीमुञ्जस्य बदनसामीप्यात्तद्विशेपविच्छायतया तां विषण्णामालोक्यैवमवादीत- 5 ३६. मुझु भणइ मुणालबइ जुबणु गयउँ न झूरि । जह सक्कर सयखण्ड थिय तोइ स मीठी चूरि" ।। इति नां सम्भाष्य स्वस्थान प्रति यियासुस्तद्विरदासहो भयात्तं वृत्तान्तं नापयितुमशक्को भ्यो भूपः प्रोस्पमानोऽपि तां चिन्तामनुचरन् , अलवणातिलवगैरसवती भोजितोऽपि तदाखादानव थोपात्तया निवन्धयन्धुरया गिरा समणयं पृष्टः प्राह अहमनया सुरङ्गया स्वस्थाने गन्तास्मीति । चेगवती तन समुपैति तदा महादेवीपदेशभिपिच्य प्रसादफलं दर्शयामी"त्यभिहिते, 'यावदा-10 भरणकरण्डिकामुपानयामि तावत्क्षणं प्रतीक्षखे'त्यभिदधानाऽसौ कात्यायिनी 'तत्र गतो मां परिहरिष्यतीति विभूशन्ती स्वभ्रातुर्भूपतेस्तं वृत्तान्तं निवेद्य, विशेषतो विडम्बनाय वन्धनबद्धं कारपित्या प्रतिदिन भिक्षाटन कारयामास । स प्रतिगृहं परिनमनिवेदमेदुरतयेमानि वाक्यानि पपाट । तथाहि- ३७. *सउ चिचह सट्ठी मणह बत्तीसडा हियाह । अम्मी" ते नर ढइढसी जे वीससई तियांह ॥ अपि च"- ३८. झोली" तुटवि किं न मूकिं" हूउ न छारह पुख्छु । हिण्डइ दोरी दोरियउँ जिम मड्डे तिम मुर्ख ।। तदा प्रोतं सद्भिनर:- [३३] चिति विसाउन चितीयइ रयणायर गुणपुज । जिम जिम वायइ विहि पडहु तिम नचिजइ मुञ्ज ।। danकेनापि दयाद्रचेतसा सता कथितम्-- [] सायरु पा(खा)इ लंक गहु गढवइ दस शिरु राउ । भग प(ख)इ सो भजि गड मुंज म करसि विसाउ ॥ 15 20 तथा "- ३९. गय" गय रह गय तुस्य गप पायकडानि मिच । सगहिये करि मन्तणउं मुहुंदा रुदाइच ।। अथान्यस्मिन्वासरे कस्यापि गृहपतेहे भिक्षानिमित्तं नीतः । पद्धकरूपाणिं तत्पनी तक्रं 25 पायपिस्या गोंदुरकन्धरां भिक्षादान निषेधं विदधतीं मुन्नः माह- 1 Pa टिपदेचैन। 2 PA मास्ति। 3 Phaमुजः । 4 Pa चिजगृहे। 5 P कारागारे काठपक्षरे क्षिसः । कमला- सियिका मोचितः। फाटायरकमध्ये रक्ष्यमाणो मृणालयया । 6 PD मुझः B पमण मुद्ध। 7P मिणाल०, Pa माट! 8 DP जुम्यग। 9A गपुं मन, D गयु न P गिउँ म। 10 P शिय; Pb हुद। 11 Pb भूरि । 1EAD yि 13 Paeवर्गा। 14 Pa दयामि इति सावरक्षण; Pb दर्शयामीति तावत् क्षणं प्रतीक्षस्वेत्यभिधाना भाभरणानिमुनमामि मसाधन। 15 PP. Sसो उस गती मां कात्यायिनी परि। 16 ABD प्रतिगृहं। 17 Pb मदुरगावा। 18 A. रिना मास्टन्यत्र । * D पुस्तके- सरचित्तहरिसट्ठी मम्मणा पत्तीसहीहियो । हिमम्मि ते नर दहसीसे में बीसस दिया।' एकाशीय अपारा गाया। 19 B पचीसही; Paपंचासही। 20 A हिया B दिया। 21 Pa v: 20Pारसी। 23 Pagalr Da पचिमहाह। 24 AD नास्ति। 25 D झाली। 26 A युट्टी; B aliPOTrPATra। 27A मुप; P भूपट। 28A कि न हप; Bहूम किम हज; Pa न इयर। 29 AD Parat 'परि परि गट मानीय An: पाद । 30P दोरिट; Dीयउ। 31 B मा PD मंकट। 52 DP गुल। पारिवानि पनि पायोश केयसं Pa प्रती प्राप्यन्ते। 33 P नास्ति । 34Bहय। 35 Pa •ffr 361 मM, Paw Ph। 37 Pa मिला । ।

·. २४ प्रबन्धचिन्तामणिः। [प्रथमः ४०. *भोली मुन्धि म गन्यु करि पिक्खिवि पडरूयाई । चउदह' सई छहुत्तरई मुजह गयह गयाई ॥ सा इत्थमुत्तरं ददौ- [३५] च्यारि बहल्ला धेनु दुइ मिहा' बुल्ली नारि । कोई मुंज कुडंबियाहं गयवर वज्झइं पारि ॥ "पुनर्भ्राम्यमाणेन मुंजेन वाप्यामुपविष्टेन राज्ञा वितर्कितेन सता प्रोक्तम्- 5 [३६] आपदतं हससि किं द्रविणान्ध मूढ लक्ष्मीः स्थिरा न भवतीति किमत्र चित्रम् । त्वं किं न पश्यसि घटीर्जलयत्रचक्रे रिक्ता भवन्ति भरिताः पुनरेव रिक्ताः ।। तथा पष्टे लगः पुरुपौर्षिडम्ब्यमान इत्यूचे- [३७] 'जे थका गोला नई हूं बलि कीजू वाह । मुंज न दिवउ विहलिउ रिद्धि न दिट्ठ खलाह ।। 'पुनः खं मन्दबुद्धित्वं स्मरन् इत्युक्तवान्- '10 [३८] "दासिहि नेह न होइ नाना निरहि जाणीयइ । राउ मुंजेसरु जोड घरि घरि मिक्खु भमाडीइ ॥ अपि च- [३९] "वेसा छडि वडायती जे दासिहि रचंति । ते नर मुंजनरिन्द जिम परिभव घणा सहति ॥ [४०] मा मकड कुरुद्वेगं यदहं खण्डितोऽनया । रामरावणमुञ्जायाः स्त्रीमिः के के न खण्डिताः ।। [४१] रे रे यत्रक मा रोदीर्यदहं भ्रामितोऽनया । कटाक्षाक्षेपमात्रेण कराकष्टौ च का कथा ॥ 15 [४२] जा मति पच्छइ सम्पजइ सा मति पहिली होइ । मुञ्ज भणइ मुणालवइ विधन न वैढइ कोइ !! [१३] ईसुदेवेन्द्रस्य ऋतुपुरुषतेजोंशजनका प्रमीतः शय्यायो सुतविरहदुःखाद्दशरथः । ज्वलत्तैलद्रोण्या निहितवपुपस्तस्य नृपतेश्चिरात्संस्कारोऽभूदहह विषमाः कर्मगतयः ।। [४] अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च वृष एको बहुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरोधिौ वक्र मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी । } 20 इत्थं सुचिरं भिक्षां भ्रामयित्वा वध्यभूमौ नृपादेशादधविधौ नीतः {सन् परिधानवस्त्रं गृहीतः । सदोचे- [४] इयं कटी मत्तगजेन्द्रगामिनी विचित्रसिंहासनसंस्थिता सदा । अनेकरामाजघनेषु लालिता विधेशानिर्वसनीकृताऽधुना ॥ तदनु मुर्छन पृष्टं कया मारणविडम्बनया मां मारयिष्यथ । वृक्षशाखावलम्बनात् । तदोवाच- 25 [४] क तरुरेप महावनमध्यगः क च वयं जगतीपतिसूनवः । अघटमान विधानपटीयसो दुरवयोधमहो चरितं विधेः ॥ } * P धणवन्ती मा गन्य वहिसि; Pa मा गोलिणि गन्यु चहिसि । 1 AD दसई। 3 A. छहत्तरई: P बहुसरह । ॥ एतत् कोधकान्तर्गतः एषः सर्वोपि पाठः AB प्रतौ न विद्यते । D, P, Pa, Pb आदर्शपु भिनभिनम्मेण न्यूनाधिकरूपेण ध एतत्पाठातानि पानि समुपलभ्यन्ने। 3 Pa अथ तया प्रोक्तम् । D पुस्तके नास्तीदं पद्यम्। 4 Pa मीठा बोली। 5 Pa काह 1 6 Pa कुणविया । 7 Pa यजइ । । एतचिवादितानि एतानि पद्यानि वाक्यानि | Pa आदरों एवोपलम्यन्ते। इमो हो श्लोको D पुस्तके लम्येते) Pb प्रती अनयोः स्थाने एतादृश एक एव लोकः- रे रे मण्डक मा रोदीर्यदहं खण्डितोऽनया । रामरावणभीमाद्या योपिद्भिः के न खण्डिताः। पंचितांविताने पधानि Pa तो नोपलम्यन्ते । || D पुसके एतस्पद्याने 'यश पुझो मुझो.' एतत्पद्यं लिखितं लभ्यते, तब P आदर्शानुसारेण प्रकरणान्ते स्थितं, तत्रैव सम्बदं मतिमाति । + इतोऽ D पुस्तकें 'भापद्गतं हससि कि. एतत्वयं प्राप्यते, वध Pa भादशांनुसारेणेतः पूर्वमेवागतमस्ति । - इतोऽ D पुस्तके 'सायरखाइ लंकाढ' इदं पग्रं विद्यते, तथ Ps भाद- नुसारेणोपर्यागतम्। {४ एप पाठः केवलं Pa प्रती प्राप्यते।

·प्रकाशः] भोज-भीमप्रवन्धः। तैरिष्टं दैवतं स्सर इत्यभिहितः प्राह- ४१. लक्ष्मीर्यासति गोविन्दे वीरथी:रवेश्मनि । गते मुझे यशापुझे निरालम्बा सरस्वती ॥ इत्यादि तद्वाक्यानि पनि यथाश्रुतमवगन्तव्यानि । तदनु तं मुझं निहत्य तच्छिरो राजाङ्गणे शलिकामोतं कृत्वा नित्यं दधिविलित कारयनिजममप पुपोप । ४२. यशःपूझो मुझो गजपतिवन्तिक्षितिपतिः सरस्वत्याः सूनुः समजनि पुरा या ऋतिरिति । स कर्णाटेशेन खसचिवधुझैव विधृतः कृतः शूलीपोतोऽस्त्यहह विपभाः कर्मगतयः ।। 5 अ ३८) अथ मालवमण्डले तद्वृत्तान्तवेदिभिःसचिवैस्तद्भाहव्यो भोजनामा राज्येऽभ्यषिच्यत। ॥ इति श्रीमेमतुझाचार्यविरचित्रे प्रबन्धचिन्तामणी मृपश्रीविक्रमादिखप्रमुखमहासास्विकपरोपकारादि- गुणरनालङ्कृतनृपतिचरितवर्णनो नाम प्रथमः प्रकाशः ॥ ग्रंथात ४०४ ॥ , [७. अथ भोज-भीमप्रवन्धः।] ३२) अथ (संवत् १०७८ वप] यदा मालवकमण्डले श्रीभोजराजा राज्यं चकार तदाऽन्न गूर्ज- रघरियां चौलक्यचक्रपती श्रीभीमः पृथिवीं शशास । कस्मिन्नपि निशाशेपे स श्रीभोजः श्रिय- चञ्चलतां निजचेतसि चिन्तयन् कल्लोललोलं निज जीवितं च विमुशन प्रातःकृत्यानन्तरं दान- मण्डपेऽनुचौराहूतेभ्योऽर्थिभ्यो यहच्छया सुवर्णटङ्ककान दातुमारेभे । ४०) अध रोकाभिधानस्तन्महामात्यः कोशविनाशात्तदीदार्यगुणं दोपं मन्यमानोऽपरथा तं 15 दानविधि निपेझुमक्षमा सर्वावसरे भग्ने सभामण्डपभारपट्टे- ४६. *आपदर्थे धनं रक्षेत्' इत्यक्षराणि खटिकया लेखि । भातर्यधावसरं नृपतिस्तान्वर्णानि- वर्य समस्तपरिजने तं व्यतिकरमपहुाने भाग्यमाजः क्व चापदः' इति नृपतिना लिखिते, 'दैवं हि कुप्यते कापि' एवं मन्त्रिलिखनादनन्तरं नृपतिनों तद्विलोक्य 'सश्चित्तोऽपि विनश्यति ।। इति पुरो लिखिते स सचियोऽभयं याचित्वा स्वलिखितं विज्ञपयामास । तदनु "इयं पण्डितानां पञ्च-20 शती मम मनोगजं ज्ञानानुशेन वशीकर्तुममान्नं महामात्रसन्निभा यथा याचितं प्रासं लभते । तथा हि. कदाणोत्कीर्णमार्याचतुष्टयमेतत्- 1 AD रमिष्टं । 20 नास्ति;A मुझ, Pa इसमिहिते। 3 Pa oमन्दिरे। 4 D"वहनि' मास्ति; P 'सद्वा- बयानि यहूने स्थाने 'तासूतानि! Pb प्रती इयं पंकिस्तानी लम्यते-'ततो मालवे तद् विदित्वा तसबिवैखद्भातृव्यो भोजो साये FRai 5 P Pa चायविकृते । 6 Pa • चूडामणौ। $AD प्रती असा: पंवत्याः स्थाने 'इति श्रीविक्रमममुखन पर्शनी भाम प्रथमः सर्गः। एतानी पतिलंग्यते। 7 एन पायमात्रं Pb प्रती उपलम्यते । 8 A चौलाय। 9 D वंशीय । 10 P नाधि; B मालवमहीपालो। 11B राजधियः। 19 BP निज मास्ति । 13 Pah। 14 Pa चिन्तयन् । 15 P हेमटे, P स्वर्णरें। 16 P Pa रोदिकामि। 17 Pb सेवाव० । * Pa प्रती 'आपदर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् अनादि । आमानं सततं रक्षेद् दाररपि धनरपि ।' एप संपूर्णः शोको लिखितो लम्यते । 18 BP लिलेख। 19 B परिजनेन; Pa परिपनने। 20 Boमपटुवानेन । एतापादस्याने B श्रीमा कुन भापद P 'महतामापदः कुतः' पताइरः पाठः । 21BP कुप्यति। 22P मप्रिणा लिखिते। 28 BP नृपेण । 24 ADP सञ्चयोपि। 25 BP Pa खं लेखक । 26 BP पामास! 97AD इय' मान्ति। 28P ममा: Dod अतिमात्र; Pb oमना अत्र। 29 AD महामासा 30 Pb गुफमेतत् । BP पाध्यमिक पंच। - - ·10 प्रबन्धचिन्तामणिः। द्वितीयः ४४. इदमन्तरमुपकृतये प्रकृतिचला यावदस्ति सम्पदियम् । विपदि नियतोदयायां पुनरुषकर्नु कुतोऽवतम् ।। ४५. निजकरनिकरसमक्या धवलप भुवनानि पार्वणशशाङ्क सुचिरं हन्त न सइते इतविधिरिह सुस्थित कमपि ।। ४६. अयमवसरः सरस्ते सलिलैरुपकतमर्थिनामनिशम् । इदमपि सुलभमम्भो भवति पुरा जलधराभ्युदये ।। ४७. कतिपयदिवसस्थायी पूरो दूरोन्नतश्च भविता ते । तटिनीतटदुपातिनि पातकमेकं चिरस्थायि ।। ४८. किं च- यदनस्तमिते सूर्ये न दत्तं धनमर्थिनाम् । तद्धनं नैव जानामि प्रातः कस्य भविष्यति ॥ इति वकृत कण्ठाभरणीभूतं श्लोकमिष्टं मन्नमिव जपन् मनिन् प्रेतप्रायेण भवताक विपलभ्ये। ४१) अथान्यसिन्नवसरे राजा राजपाटिकायां सञ्चरन् सरित्तीरमुपागतः । तन्नीरमुल्लङ्घयाग- च्छन्तं दारिद्योपटुतं काष्ठभारवाहकं कमपि विमं प्राह- ४९. 'कियन्मानं जलं ? विन" 'जानुदनं नराधिप । इति तेनोक्त 'कथं सेयमवस्था ते' इति नृपेण 'पुनरुक्ते 'न सर्वत्र मवादृशाः ।। इति सिद्वाक्यान्ते धत् पारितोपिकं नृपतिरसमै अवापयत्। तन्मन्त्री धर्मवहिकायां लोकथई लिलेख । तद्यथा- ५०. लक्षं लक्षं पुनर्लक्षं मत्ताच दश दन्तिनः । दत्तं भोजेन" तुष्टेन जानुदनप्रभापिणे । ४२) अथान्यस्यां निशि निशीथसमयेऽकस्मादिगतनिद्रो राजा राजानं गगनमण्डले नवोदित. 15 मालोक्य वसारखताम्भोधिपोन्मीलद्वेलानिमिदं काव्याईमाहँ- ५१. यदेतचन्द्रान्तर्जलदलवलीलां प्रकुरुते" तदाचष्टे लोकः शशक इति नो मां प्रति तथा इति राज्ञा भूयोभूयो निगद्यमाने कश्चिचौरो पसौधे खात्रपातपूर्व कोशभुवने प्रविश्य" प्रतिभा भर निषेधुमक्षमा- अहं विन्दं मन्ये त्वदरिविरहाक्रान्ततरुणीकटाक्षोल्कापातव्रणशतकलकाङ्किततनुम् ।। 20 इति तत्पनानन्तरं चौरमगरक्षः कारागारे निवेशयामास । ततोऽहर्मुखे सभामुपनीताय तस्मै चौराय यत्पारितोषिक राज्ञा प्रसादीकृतं तद्धर्मवहिकानियुक्तो नियोग्येवं काव्यमलिखत्-. ५२. अमुष्मै चौराय प्रतिनिहितमृत्युप्रतिभिये प्रमुः प्रीतः प्रादादुपरिवनपादद्वयकृते । सुवर्णानां कोटीर्दश दशनकोटिक्षतगिरीन करीन्द्रानप्यष्टौ मदमुदितगुञ्जन्मधुलिहः ।। [पुनरन्यदा गवाक्षजालिकामविष्टं चन्द्रं दृष्ट्वा पाह- I AD तोदितायो । 2AD किमपि । 3. दूरोखतोपि; AD रोखतोपि पण्डरयः । 4A' किच' नाति 5 AD Pb भरणीकृतं । GAD मिष्टमम्रवज्ञपन् । 7 P Pa नास्ति। 8 A म्याDeमयः। 9 भूपेणोके द्विदण्दान्तर्गतपारस्थाने Pb प्रती 'तद्वाक्यं चिन्तयन् पारितोषिके छक्षस्वर्णमदापयद । तद् भाण्डागारिको मार्पयति । फेरकमेव कारयति । तद्राशा ज्ञाते प्रतिफेरकं लक्ष घईयति नृपः । वारद्वयफेरफे यक्षप्रयं दश गजानदापयत् विप्राय समे।' यायो विस्तृतः पाठः। 10 Pa यथा तत्: P नाति । 11 P Pb विनाऽन्यत्र 'देवेन'। 12 D प्रमापणातू। 13D अपा. न्यदा: B अप निशायां। 14AD.ल.। 15 BP •मूचे। 16 Pa विवनुते। 17 प्रविष्टः । मानन्तरं । 19 BD रक्षः। 20 Pb गुपनीय। 21 Datपर्क। 22P कायेनालिस: Pb काम्पपदम। 23 Pa •भये। कोष्टकान्तर्गत पर्णनं Pb विनान्यत्र नोपलम्यते । विप्रः 18.BPaपहि- ·२७ 5 भोज-भीमप्रबन्धः। प्रकाशः] [s] गवाक्षमार्गप्रविभक्तचन्द्रिको विराजते वक्षसि सुभु ते शशी । तदवसरे प्रविष्टेन चौरेणोक्तम्- प्रदत्तझम्पा स्तनसङ्गवान्छया विदूपातादिच खण्डशो गतः । एतस्यापि तथैव दानं धर्मयहिकायां निवेशनं च।] ४३) अथ कदाचित्तस्यां वाच्यमानायां स्वमेव स्थूललक्षं मन्यमानो दर्पभूताभिभूत इव ५३. तस्कृतं यन्त्र केनापि वदत्तं यन्न केनचित् । नत्साधितमसाध्य यचेन तो न द्यते ॥ इति सं मुहर्मुहुः श्लाघ्यमानः, केनापि पुरातनमत्रिणा तद्र्वखर्वचिकीर्षया श्रीविक्रमार्कधर्मव- हिका नृपायोपनिन्ये । तस्या उपरितनविभागे प्रथमतः प्रथमं काव्यमेतत्- ५४. *पश्यम्भोजे सरसत्यधिवसति सदा शोषण एवाधरले बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्ते समुद्रः। पाहिन्या पार्श्वमेताः क्षणमपि भवत्तो नैव मुश्चन्त्यमीक्ष्ण खच्छेऽन्तानसेऽसिन्कयमवनिपते तेऽम्बुपानाभिलापः 110 'अस्य काव्यस्य पारितोपिके दानं यथा- ५६. अष्टी हाटयाकोटयसिनवतिमुक्ताफलानां तुलाः पञ्चाशन्मदगन्धमत्तमधुपक्रोधोद्धराः सिन्धुरा । अधानामयुतं प्रपञ्चचतरं बाराङ्गनानां शतं दण्टे पाण्ड्यनृपेण दौकिवमिदं चैतालिकस्यारितम् ॥ इतितत्काल्यार्थमवगम्य तौदार्यविनिर्जितगर्वसर्वस्वस्तां वहिकामार्थयित्वा यथास्थानं प्रस्थापयत्। ४५) प्रतीहारेण विज्ञप्तः-खामिन् । देवदर्शनोत्सुकं सरस्वतीकुटुम्यं द्वारमध्यास्त' । 'क्षिमं13 प्रवेशयेति राजादेशादनु प्रधमप्रविष्टा तत्मेच्या प्राह- ५६. पापो विद्वान् पापपुरोऽपि विद्वान् आई पिपी आईधुआपि पिदुपी । काणी चेटी सापि चिदुपी वराकी राजन्" मन्ये विद्यपुजं कुटुम्बम् ।। इति तस्याः प्रहसनप्रायेण वचसा नृपतिरीपदिहस्य तज्येष्टपुरुपाय समस्यापदमाह-'असारा. रसारमुद्रेत्। ५७. दानं विचाद् ऋतं वाचः कीविघमा बधायुषः । परोपकरण कायादसारारसारमुद्धरेत् ॥ अप" स्पतिस्तत्पुत्राय-'हिमालयो नाम नगाधिराजः; 4वालशय्याशरणं शरीरं । इति पति- याक्पानन्तरम्- ५८. तर प्रतापज्वलनाअगाल हिमालयो नाम नगाधिराजः । पकार मेना विरहातरागी प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥ इति समस्यायां रिताया" स्पेष्टस्य पती प्रति राज्ञा - 'कवणु पियावर खीम इति समस्यापदे समर्पित"- 20 25 -- 1 DP इन। . पांभिग। 3 Pa विमास्य; A हिमायहिका । * Bादा एतस्पचं नोपटम्यते; AD ART' वदनम्तर व पतपय दिक्षित सम्यते । + फेवलं Pी इयं पंछिरम्यते; अस्याः स्थाने Poran मनुधराने पाप BP सारण्योरपम्पपिता, Pa सापण्योपण्यप्रपश्यतु । 5 BP पाहु । 0BPaiPानि TAD माया.. 8A. अयम प्रविष्टमत. मेप D अरिष्टं तात्रेयः सरप्रेयर' म्याने 'प्रेटी', 9-10 DTrefeी' गाने fert'! HA राजम्माम्म मोर (Biभोज' स्याने विवि) पिदकुश्यं । 1. Dar ParTI HAD Om मेगा गिरानी' इति दिनीपः पादः। 15 Pb नामि । 16 AD राजा T.DEHF Pी 'इनि हामी समसारदे सा माह-ए वायमिदम् । Pार ·4 10 प्रबन्धचिन्तामणिः। [द्वितीय: तदर्थमनवबुध्यमानः, पालिका अपि यत्र एवंविधास्तत्र विद्वांसः कीदृशा भविष्यन्तीति विचार्य पथागतः।] ४७) अथान्यस्मिन्नवसरे राजा राजपाटिकायांगजाधिरूढः पुरान्तरा सञ्चरन् कमपि रोरं भूमि- पतितकणांश्चिन्वन्तमवलोक्य- ६७. नियउयरपूरणम्मि य असमत्था किं पि' तेहिं जाएहि । -इति तेनार्द्धकविना पूर्वाः प्रोक्ते; सुसमत्था वि हुन परोक्यारिणो तेहि वि न किंपि॥ ६८. *ते हि विन किंपि' मणिए भोजनरिन्देण दानसूरेण । दिन्नं 'मायंगसय एगा कोडी हिरण्णस्स ॥ इति तद्वचनान्ते; ६९. परपत्थणापवन मा जणणि जणेसु एरिसं पुचं । -इति तदाक्यादनः मा उयरे वि धरिजसु पत्थणभङ्गो कओ जेहिं ।। स" इति वदन् कस्त्वमिति राज्ञाभिहितो नगरप्रधानैः भवद्विविधविघटायामपरथा प्रवेश मलभमानोऽनेनेच प्रपञ्चन खामिदर्शनचिकीरयं राजशेखर'-इति ज्ञापितः । तदुचितमहादानः प्रसादीकत 15 [५] उद्दामाम्बुदनादनृत्तशिखिनीकेकातिरेकाकुले सुप्रापं सलिलं स्थलेप्यपि तदा निस्तम्घागमे । भीष्मे ग्रीष्मभरे परस्परदरादालोकमानं दिशो दीनं मीनकुलं न पालयसि रे कासार का सारता !! ७०, भेकै कोटरशायिभिर्मनमिव क्ष्मान्तर्गत कच्छपैः पाठीनैः पृथुपपीठठनायासन्मुहुच्छितम् । तसिनेव सरसकालजलदेनोनम्य तचेष्टितं येनाकुम्भनिमनयन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते ।। -इत्यकालजलदराजशेखरोक्तिः। ४८) अर्थ कस्मिन्नपि संवत्सरे अवृष्टिभावात्कतृणानाममात्या दुःस्थे" देशे स्थानपुरुषैभॊजा- गमं ज्ञापितः श्रीभीमश्चिन्तां प्रपन्नो दौमरनामानं सन्धिविग्रहिकमादिशत्-'यत् किमपि दण्डं दत्वालिन् श्रीभोज इहागच्छनिवारणीयः। स इति तदादेशात्तत्र रतः। अत्यन्तविरूप. तया" परिचितः। श्रीभोजेनेत्यभिदधे- 1 D'अय' नास्ति । 2D गजारूढ.1 3P पूरणे वि। 4 Pa किं च, P तेहि किं पि। 5 B वि * D पुस्तके इयं गाथा नास्ति, B आदर्श पृष्ठस्याधोभागे केनापि पश्चाल्लिखिता दृश्यते । + Pa. दिन देवेण भोयराएण; Pा दान- सूरेण भोजराएण, AB विकाराएण रायराएण-एवाशाः पाउभेदाः । 6 Pa. मत्तगयंदाण सयं। 7DPaaपवतं। 8Pa जणेसि; A जिणेसु । 9A ऊयरे वि मा धरि०; Dमा पुहवि मा धरि। 10 Pa-bजेण। 11 Pa इति मा Pbrयं । 12 Pb प्रधानपुरुषैः। 13 Pb ततस्तदु० । अब Dd भादर्श एतरकथन किश्चिद् भिमप्रकारेण लिखितमुपलभ्यते । यथा- "राजदोखरा इति भापिणे विप्राय इसिनी ददौ । पुनः स विप्र.-"निवांता न कुटी न चामिशकटी०" (इति समम पद्यम्) इति शुष्वा तेनकादशसहस्राणि दुतानि । अथ राजशेखरनामा कविः सभ्यायां महाकालप्रासादे सुतः पठति । (५४) पोतानेतासय गुणवति ग्रीष्मकालावसान यावचावच्छमय रुदतो येन केनाशनेन । पश्चादरमोधररसपरीपाकमासाध तुम्बी कुप्माण्डी च प्रभवति यदा के पयं भूभुजः के ॥ प्रसमेन राज्ञा सर्षवदानातोपितेन कविनोक्तम्-भेकैः' इत्यादि। केवलं P मतो इदं पयं प्राप्यते । 14 ABD अथ' मास्ति। 15 Pa अवसरे। 16 D वृष्यमावात् । 17 P हणवणाना.. 20P संप्रतिव; Pa सांप्रत। 21 AD अत्यन्तविरूपवान् पर- 18 P विना नारत्यन्यत्र 'दुस्थे देशे'। हु 19D डामर । चित्त B.परिचित । *१ ·. प्रकाशः] भोज-भीमप्रवन्धः। ७१. शीपाकाधिपसन्धिविग्रहपदे दूताः कियन्ती दिज ! वादृक्षा बहवोऽपि मालचपते ते सन्ति तत्र विधा। श्रेप्यन्तेऽयममध्यमोत्तमगुणप्रेष्यानुरूपाः क्रमात्तेनान्तःसितमुत्तरं विदधता धाराधिपो रञ्जितः ।। इति तद्वचनचातुरीचमत्कृतोराजा गूर्जरदेशंप्रतिप्रयाणपटहा*दापन चक्रे । प्रयाणावसरे बन्दिनोक्तम्- ७२. चौ: बोर्ड पयोधेर्विशति निवसते रन्ध्रमन्धो गिरीन्द्र कर्णाटः पटवन्धं न भवति भजते गूर्जरो निझराणि । चेदिलेलीयतेऽनः क्षितिपतिसुभटः कन्यकुलोत्र कुजो भोज! त्वचत्रमात्रप्रसरभयभरव्याकुलो राजलोकः।। 5 ७३. कोणे कोडम कपाटनिकटे लाटः कलिङ्गोऽङ्गणे त्वं रे कोशलनूतनो मम पिताप्यत्रोपितः स्थण्डिले । इत्थं यस विवादितो निशि मिथः प्रत्यर्थिनां संस्तरस्थानन्यासभयो चिरोधकलहः कारानिकेतक्षितौ ।। प्रयाणकपटह ] दापनादनु समस्तराजविडम्बननाटकेमिनीयमाने सकोपः कोऽपि भूपः कारागारा- स्तरा पुर स्थितं सुस्थितं तैलिप" भूपमुत्यापर्यस्तैनोचे-'अहमिहान्वयवासी कथमागन्तुकभव- द्वचसा निजं पदमुझॉमी ति विहस्य" नृपों" दामरं प्रति नादकरसावतारं प्रशंसंस्तेनाभिदधे-10 'देव अतिशायिन्यपि रसाचतारे धिग नटैस्य कथानायकवृत्तान्तानभिज्ञताम् । यतः श्रिीतलिप- देवराजा शूलिकामोतमुजराजशिरसा प्रतीयत इति । तेन सभासमक्ष" इति प्रोक्त तनिभर्स- मसम्पन्नमन्युरनन्यसामान्यसामच्या तदेव तिलंदेशं प्रति प्रयाणमकरोत् ।। ४२) अथ तैलिपदेवस्यातियलमायान्तमाकर्ण्य व्याकुलं श्रीभोज स "दामरः समायातकल्पित्त- राजादेशदर्शनपूर्व भोगपुरे श्रीभीमं समायात विज्ञपयामास । तया तद्वार्तया क्षते क्षारनिक्षेप-15 सहक्षया विलक्षीक्रियमाण: श्रीभोजराजा दामरमभ्यधात्-'अस्मिन्व त्वया खखामी कथश्चना- पीहागच्छनिवार्यः' इति भूयो भूयः सदैन्यं भापमाणे नृपे प्रस्तावविन्नृपाद्धस्तिनीसहितं हस्ति- नमुपायने उपादाय पत्तने श्रीभीमं परितोपयामास । ५०) फमिश्चिधर्मशास्त्राकर्णनक्षणेऽर्जुनस्स राधावेधमाकये, किमभ्यासस्य दुष्करमिति IAD पद। 2AD मारक्षा। 3P किन्तु । 4 रूपममात् । 5 Pb तेनान्तर्गतमुत्तरं । GAD चातुर्य । 7 Pb मोजो गूदरथरिया । * एतस्कोएकान्तर्गताः पतयो B Pa भादरों अनुपलम्याः । 8 AD दानं । 9P बन्दी... भवादील। 10 Date:। 11 P गिरीन्द्र। 12 Pb कुंणकः। 13 P भुवो। '14 AD विडम्बनाट०। 15 AD पीममाने। 10 AD पुर' माति: D पुरा। 17 P सैलप; Pa सेलिपदेव० । 18 Pb oमुनिहामी 19 AD विस । 20 P भोजपो। 21D Oमरस्प। 22 AD सभासमक्षं तेनोके । 23 AD 'सामान्य नास्ति। 24B tar Prit | परिरदान्तर्गतपलिस्थाने P प्रती निमगतः लोको लम्यते- (१५) मोमाज मम सामी यदि कोटभूपतिः । केसाकष्ट न पश्यामि सरिक मुअशिरः करे। toraryपाने Dd सी मिसतिपितरूपात्मकं कपनमुएटम्यते- भीभोगगागा गूरोपरि स्थानो यामायासे श्वनानो मेटिवः सन् राशोचे सामरारया-मीमहीपाको नापितोऽध कल्ये कि कोतिनोगम्-मन्येपो त शिरोमुदितम् । एकस ोि जलमिप्रमाचे प्रशान्मुदयिष्यतीनि मणिते राशा धमरकृतेन राजभुक्ने PARमारे पिय रामरसामी कोटामाटुन पुषन् दतिः । दूतेनोगम्- भो मम स्वामी यदि पोटभूपतः । बराहटो न पश्यामि कयं मुशशिर करे।। मा रमाशं परिलाय गोपरि प्रयागं वृतपान । पाम दामासोधिः- (11) सरर भोरमा पूर्वलो दिशि रावते सूरोीि युवामेति पधिमाशायठायने । APP.म:'माधि 20 Pab पिरत' मानि! 27 BPa सांप। 28Aधन प्रहा०Pय. मnि22PSमा गुमः।

·15 प्रवन्धचिन्तामणिः । [द्वितीय: विमृश्य' सतताभ्यासवशाद्विश्वविदितं राधावेध विधाय नगरे हद्दशोभां कारयंस्तलिक सूचिका- भ्यामवज्ञया निराकृतोत्सवाभ्यां श्रीभोजभूपो व्यज्ञप्यत । तैलिकेन चन्द्रशालास्थितेन भूमि- स्थितसङ्कीर्णवदने भृन्मयपात्रे तैलधाराधिरोपणात, सूचिकेन च भूमिस्थितेनोझीकृततन्तुमुखे आकाशात्पतन्त्याः सूच्या विवरं नियोज्य निजाभ्यासकौशलं निवेद्य नृपं प्रति-'चच्छक्तिरस्ति उत्ततः प्रभुरप्येवं करोत्वियमिधाय राज्ञो गर्व सर्व चकाते ७४. भोजराज ! मया ज्ञातं राधावेधस्स कारणम् । धाराया विपरीतं हि सहते न भवानिति ॥ ५१) विमद्भिरिति श्लाध्यमानो नवं नगरनिवेशं कर्तुकामः" पटहे वाद्यमाने धाराभिधया पण- स्त्रियाग्निवेतालनाम्ना पत्या सह लङ्कां गत्वा तं नगरनिवेशमालोक्य पुनः समागतया, मन्नाम नगरे दातव्यमित्यभिधाय तत्प्रतिच्छन्दपटो" राज्ञेर्पितः । ततः स" नवां धारा नगरी निवे- 10शयामास । ५२) कस्मिन्नप्यहनि स" नृपः सान्ध्यसर्वावसरानन्तरं निजनगरान्ता परिभ्रमन्- ७५. *एहु जम्मु नगहं गियउ" भडसिरि" खग्गुन भग्गु । तिक्खा तुरिय न वाहिया गोरी गलि" न लग्गु ॥ इति केनापि दिगम्बरेण पट्यमानमाकर्ण्य प्रातस्तमाकार्य त्रिपठितवृत्तान्तसङ्केतवशेन शक्ति पृष्टः सन् - ७६. देव दीपोत्सवे जाते प्रवृत्ते दन्तिनां मदे । एकच्छत्रं करिष्यामि सगौडं दक्षिणापथम् ॥ इति स्वपीरुपमाविःकुर्वन् सेनानीपदेऽभिपित्री ५३) इतथ सिन्धुदेशविजयव्याप्ते श्रीभीमे [स" दिगम्बरः समस्तसामन्तैः समं समेल श्रीमदणहिल्लपुरभङ्गं कृत्वा धवलगृहटिकाद्वारे कपकान वापयित्वा जयपत्रं जग्राह । तदादि 'कुलचन्द्रेण मुपितमिति सर्वत्र क्षितौ ख्यातिरासीत् । स जयपत्रमादाय मालवमण्डले गतः । 20 श्रीभोजाय तं वृत्तान्तं विज्ञपयत् । 'भवलेङ्गालयाप: "कथं न कारितः ? अनत्यमुनाहितं गूर्जर- देशे प्रयास्यती लि* श्रीसरस्वतीकण्ठाभरणेन श्रीभोजेनाभिदधे । 1AD विमृशन् । 2 Pb इशोभादिपर्वकमुरसवं । 3P भोजराजा। 4 Pb शालोपरिस्थितेन । 5 Pb संकीर्ण- मुसमन्मय.॥ 6P विपरीतत्व। 7 Pa नैद भूपतिः । 8 BP प्रारब्धुकामः, Pa प्रवेष्टु0 1 9 Pb धारादेष्यमिधानया। 10 स। 11 Pb .मित्यंगीकाराप्य। 12. प्रतिच्छन्दप P तत्पदं; Pa तत्परई। 13 AP समय। 14 AP 'ततः स नवां' स्थाने 'सा' इत्येव । 15 ADP 'स नृपः' मास्ति । 16 Paनगगा। 17 P गउ Paगयउ । सिरि। 19 D विक्खां तुरियां। 20 AD माणिया। 21 BP वंठि। 22 Boमाहूप; P नालि। 23 BP निशा० । 24 B Pa 'सन्' नास्ति; P सन् उवाच। 25 AD करोम्येव । 26 P सेनापतिः। 27 P स्थापितः । 28 Pb are 'इतव' नास्ति। 29 D प्रावृत्त। 30 BP Pa नास्ति 'स दिगम्बर; Pb दिगम्बरः सेनाध्यक्षा! 31 Pb सूचयित्वा। 32 AD कपर्दिकान् । 33P "क्षिता' नास्ति । 34 AD पयनुक्तो। 35 Pb तत्र कर्य। * 'एहु जम्मु०' इत भारभ्य 'गूर्जरदेशे प्रयास्थतीति' इत्येतस्पर्यन्तस्य नस्य स्थाने D प्रती निम्नलिखितस्वरूपारम संक्षिप्त कथनमुपलभ्यते- (२०) 'नवजलभरीया मरगड़ा गयणि धडकर मेहु । हत्यन्तरि जह भाविसिह तड जाणीसिह नेहु ॥ 'एषां भूवमया सह 'राशा सरिजपुत्रीस्वरूपं दृष्टं शराकार्य गर्नादेशोपरि सेनाधिपत्यं ददौ । तदा तेनोक्तम्-'देव दीपोत्स०' इति । ततो गूर्जरदेशः समग्रोऽपि तेन विनाशितः । श्रीपतनचतुष्पथे कार्दिका पापिताः । तस्यागतस्य राशोकम्-नवं रम्पम् । भप प्रभृति मालवदेशदण्डः सीगूर्जरे यासतीति ।' । 18P अरि- ·5 15 भोज-भीमप्रवन्धः। प्रकाशः] ५४) कदाचिचन्द्रातपे उपविष्टः श्रीभोजः सन्निहिते कुलचन्द्र पूर्णचन्द्रमण्डल [*मालोक्य पुन:- पुनस्तत्सम्मुख ] मवलोकमान इदमपाटील- ७७. येषां वल्लभया सह क्षणमिव क्षिप्रं क्षपा क्षीयते तेषां शीतकरः शशी विरहिणामुल्केव सन्तापकृत् । इत्यर्द्ध कविना तेनोक्ते कुलचन्द्रः प्राह- असाकं तु न वल्लभा न विरहस्तेनोभयग्रंशिनामिन्दु राजति दर्पणाकृतिरसी नोष्णो न था शीतलः ।। इति तदुक्तेरनन्तरमेवैकां वाराङ्गानां प्रसादीचकार । ५५) अथ दामरनामा सान्धिविग्रहिको मालवमण्डलादायातः श्रीभोजस्य सभां वर्णयन् महा- न्तमायल्लकै जनयति तत्र गतश्च श्रीभीमस्यामात्रांरूपपात्रतां वर्णयस्तद्दिदृक्षातरलित: श्रीभोजः 'तमिहानय मां तत्र वा नय हत्यभ्यर्यमानः, सभादर्शनोत्कण्ठितेन श्रीभीमेन तथैव याच्य- मानः कस्मिन्नपि वर्षे उपायविन्महदुपायनमादाय विप्रवेषधारिणं ताम्बूलकरण्डकवाहिनं श्रीभीमं 10 सहं गृहीत्वा सदसि गतः। प्रणमन् श्रीभोजेन श्रीभीमानयनवृत्तान्तं व्याहृतः स विज्ञापयां- चने-'खतन्त्राःस्वामिनो नः अनभिमतं कार्य केन बलात्कार्यते इति।सर्वथैर्य कदाशा देवेन ना- वधारणीया'-इत्यभिधायें,श्रीभीमस्य वयोवर्णाकृतीनां सादृश्यं पृच्छन् श्रीभोजस्तान्सभासदो- लोकानवलोकायन् स्थगीपरं लक्षीकृत्य दामरेणेत्यभिधे-वामिन् ! ७८. एंपाऽऽकृतिरयं वर्ण इदं रूपमिदं वयः । अन्तरं चास भूपस्य काचचिन्तामणेरिव ।। इति तेन विज्ञसे चतुरचक्रवर्ती श्रीभोजस्तसामुद्रिकविलोकनानिश्चलदर्श नपं विमृश्योपायन- वस्तून्युपनेतुं स सान्धिविग्रहिकस्त माहिणोत् । तेषु वस्तुपूपनीयमानेषु तद्गुणवर्णनया" वार्तान्त- व्याक्षेपेण च भूयसि कालविलम्बे संवृत्ते 'स्थगीवाहकोऽद्यापि कियचिरं विलम्बते? इति राज्ञा समादिष्टः स तं भीममिति विज्ञपयामास । राजा तदा तदनुपदिकानि सैन्यानि प्रगुणयन् दाम- रेणाभिदधे-'द्वादश-द्वादश योजनान्तरे प्रावहणिका हयाः, घटिकायोजनगामिन्यः करभ्यः, 20 अनया समयसामग्या श्रीभीमा प्रतिक्षणं वहीं भुवमाक्रमन् कथं भवता गृह्यते इति विज्ञ- सस्तेन पाणी घर्षयने चिरं तस्थौ। (अत्र Pb सशक आदर्श निम्नलिखितानि प्रकरणान्यधिकान्युपलभ्यन्ते-) [अथान्यसिन् वर्षे श्रीमीमस्तं डामरं मालवमण्डले प्रेपयितुकामो वार्तादि शिक्षयन् आस्ते । डामर उत्तिष्टन् पर्टी प्रक्षाडयामास । ततः श्रीमीमेन पृष्टः स आह-भवच्छिक्षितमत्रैव मुञ्चामीत्यूचे । यतस्तत्र गतोऽहं स्वयमेवारस-25 रोचितं नुविष्ये । अन्यशिक्षित कियत्कथयिष्यते । ततो राजा तस्यावसरोचितचातुरी विज्ञानाय प्रच्छन्नं स्वर्णमयं समुद्कं रक्षापुझेन भृत्या, 'भोजसमाया अन्यत्र नायमुद्घाटनीयः' इति शिक्षयित्वा तहस्ते उपदार्थमदात् । ततः सगतो मालवे । भोजसभायां तं बहुपकूलचेष्टितं आनाय्य भोजनृपाग्रे मुमोच । स उद्वेष्ट्य विलोकयति तदा मध्ये हारपुनः । ततो नृपेणोकम्-'भो इदं किमुपायनम् १" डामरसत्कालोत्पन्नमतिः ग्राह-दिव! श्रीमीमेन कोटि- कोएकान्ततः पाठः केवलं Pb प्रती रपलम्यः । SP रूपपर्णन कुर्वन् । 5A तय मां नयेति था; B माँ बन 6P तथैकोच्यमानः, Pa तथा वाच्यमानः । 10 D सर्वथाप्येके दासा। 11 D नावधीर। 12 P.मिहिते। 13 Pa मेन सह सदासदोहोका। 14 AD TEO; B 447%; P UHIFA 15 AD formatii 10 AD वर्णनशला। 11 P Pa sापयामास। 18 AD योजनान प्रान्ते, B P योजनान्ते। 19 केवलं Pb मनी लायोऽपं पाठः । 1Pधीमोजेसोक्त 2Pचरी चारां० । 3Pa साध्यवि०। 7 AD SPसमायो। 9Aनामिमते; D अमिम। 20AD पिया 5 ·. + प्रयन्धचिन्तामणिः। [द्वितीया होमः कारितः, तद्रक्षेयं तीर्थभूता, प्रीत्या भवत्कृते प्राभृतीकृताऽस्ति । इति तेनोक्त हृष्टचेतसा राज्ञा स्वहस्तेन सपा समर्पिता । तैः सस्तिलककरणेन वन्दिता । अन्तःपुरे प्रेपिता । ततः स सम्मानितः प्रतिप्राभृतसहितः पवादा- गतः । ज्ञाववृत्तान्तेन श्रीमीमेनापि पूजितः। पुनः कौतुकाक्षिप्तचित्तः श्रीमीमः कसिन्नवसरे मुद्रामुद्रितलेख विधाय तद्धस्ते समर्प, उपदापाणि शामरं 5 मालवेऽपीत् । स उपदासहितं लेखं भोजहस्तेऽदात् । यावदुन्मुन्य वाचयति तावद् 'अयं भवता सीधं निपात- नीयः' इति पश्यति । ततः सविसयेन राज्ञा पृष्टम्-'भो इदं किं लिखितमस्ति । ततः स उत्सातिकामतिः प्राह-'देव ! मजन्मपत्रिकायां समस्ति, यत्रास रुधिरं पतिष्यति तत्र द्वादशवर्षप्रमाणो दुर्भिक्षः पतिष्यति' इति ज्ञात्वा श्रीभीमेनाहमत्र प्रेषितः स्वदेशविनाशमीतेन प्रच्छन्नलेखयुक्तः । एवं सति त्वं यथारुचितं कुरु' इति तेनोक्ते राजाह-'नाहमात्मदेशप्रजामनर्थे पातयिष्ये 1 व सम्मान्य विसर्जितः प्रातः स्वदेशे । तद्युद्धिकौशलेन 10 पुनश्चमत्कृतः श्रीमीमत बहुमन्यते ।] ५६) अथ श्रीभोजः' श्रीमाधपण्डितस्य' विद्वत्तां पुण्यवत्तां च सन्ततमाकर्णयन् , तदर्शनो- त्सुकतया राजादेशैः सततं प्रेष्यमाणैः श्रीमालनगराद्धिमसमये समानीय सयहुमानं भोजना. दिभिः सत्कृत्य तदनु राजोचितान्विनोदान् दर्शयन् , रात्रावारात्रिकायसरानन्तरं सन्निहित खस- निभे पल्यके माधपण्डितं नियोज्य तस्मै खां 'शीतरक्षिकामुपनीय प्रियालापांश्चिरं फुर्वाणः सुखं 15 सुखेन सुप्वाप । प्रातर्मागल्यतूर्यनिर्घोपैर्विनिद्रं नृपं स्वस्थानगमनाय माघपण्डित आइष्टवान् । विस्मयापन हृदयेन राज्ञा दिने भोजनाच्छादनादिसुखं पृष्टः स कदन्नसदन्नवाभिरलं" शीत- रक्षाभारेण आन्तं "वं विज्ञपयन् विद्यमानेन राज्ञा कथं कथञ्चिदनुज्ञातः पुरोपवनं यावद्भूमुजाऽनु: गम्यमानः माघपण्डितेन स्वागमनप्रसादेन सम्भावनीयोऽहमिति विज्ञप्य" नृपानुज्ञातः खं पदं भेजे । तदनु कतिपयैर्दिनैः श्रीभोजस्तद्विभव भोगसामग्रीदिक्षया श्रीश्रीमालनगरं प्राप्तः। 20 माघपण्डितेन प्रत्युद्गमादियथोचितभत्तयाऽऽवर्जितः ससैन्यस्तन्मन्दुरायां ममौ । स्वयं तु माघ पण्डितस्य सौधमध्यास्य सञ्चारकभुवं काँचयद्धामवलोक्य लानादन देवतायसरोव्यां मारकत- कुहिमे शैषलवल्लरीयुगजलभ्रान्स्या धौतान्तरीयं संघृण्यन सौवस्तिकेन झापितवृत्तान्तस्तदेय तदेव- तार्यानन्तरं निवृत्ते मनावसरेऽशनसमयसमागतां रसवतीमावादमानः, अकालिफैरदेशजन्य- जनैः फलादिभिश्चित्रीयमाणमानसः, संस्कृतपयःशालिशालिनी रसवतीमाकण्ठमुपभुज्य भोज- भान्त चन्द्रशालामधिरुहाभुतादृष्टपूर्वकाव्यकथाप्रपन्धमेश्यादीनि प्रेक्षमाणः, शिशिरसम्यापि साताकसिकभीप्मोमन्नान्या संवीतसितखच्छयसनस्तालवृन्तकरैरनुचरैव-ज्यमानोऽमन्दर न्दनालेपनेपथ्यः सुखनिद्रया तां क्षणदां क्षणमिवातिवाय प्रत्यूपे शनिवनाद्विगतनिद्रो हिम- समये ग्रीष्मावतारव्यतिकरो माघपण्डितेन ज्ञापितः ।*मतिसमयं सविस्मयः कति दिनान्यय- स्थाय ] स्वदेशगमनायापच्छन स्वयं कोरितनव्यभोजखामिमासादमदत्तपुण्यो मालवमण्डलं प्रति - 1 BP •मोगः सततं । 2D कुमुपण्डितमुतधीमाधः। 3D परिमारि। 4 P पुण्यपाता। 5 Pismय सर्व ' स'16PA माति। T DR.18 D.ral; Parक्षारी। 9P विनयापोष। 10 Phanोर गाग, रात्री गईभषाहादिवं सीत। 11 Dीसमारण। 12Dमासि 13D रिहो। HDauन.. 15AITE कुष्टि मनिमरकता1ि6 D पीतारतरीय। 17P स्वादयामास । 18Pप्रेक्षगा। प्रीष्ममा 20P.यतिविगतः। बोटमान्तर्गत पाठ: Dपुमा एप एम्पते। 21P PATTERHIRE | ADruमाग..

·भोज-भीमप्रबन्धः। प्रकाशः] प्रतस्थे । तथा' निजलन्मदिने जनकेन नैमित्तिकाजातके कार्यमाणे, पूर्व मुदितोदितसमृद्धि त्या प्रान्ते गलितविभवः किञ्चिचरणयोराविर्भूतन्वयधुविकारः पञ्चत्वमाप्स्यतीति-निमित्तविदा निवेदित विभवसम्भारेण तां ग्रहगति निराचिकीर्षुणा माघपित्रा, संवत्सरशतप्रमाणे मनुजा- युपि पत्रिंशत्सहस्राणि दिनानि भवन्तीति विमृश्प नाणकपरिपूर्णास्तावत्संख्यकान हारकान् कारितनव्यकोशेपु निवेश्य तदधिकां परांभूति शतशः समयं प्रदत्तमाघनान्ने सुताय कुलोचितां 5 शिक्षा वितीयं कृतकृत्यमानिना तेन विपेदे । तदनन्तरमुत्तराशापतिरिच प्राप्तमाज्यसाम्राज्यो विद्वजनेभ्यः श्रियं तदिच्छया यच्छन्नमाननरर्थिसार्थ कृतार्थयस्तै गविधिभिः स्वममानुपाच- तारमिव दर्शयन् विरचितशिशुपालवधाभिधानमहाकाव्यचमत्कृतविद्वजनमानसः प्रान्ते पुण्य- . क्षयात्क्षीणवित्तो विपत्तिपाते खविषये स्थातुममभूष्णुः सकलनो मालवमण्डले गत्वा धारायां ऋतावासः पुस्तकग्रहणकार्पणपूर्वकं श्रीभोजात्कियदपि द्रव्यमानेयमिति तत्र पनी प्रस्थाप्य 10 यावत्तदाशया माघपण्डितश्चिरं तस्थौ; तावत्तथावस्थां श्रीभोजस्तत्पनी विलोक्य ससम्भ्रमः शलाकान्यासेन तत्पुस्तकमुन्मुद्य काव्यमिदमद्राक्षीत्- ७९. कुमुदवनमपधि श्रीमदम्भोजखण्डं त्यजति मदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः । उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरतं इतविधिललिताना ही विचित्रो विपाकः ॥ अथ काच्यार्थमवगम्य, का कथा ग्रन्थस्य फेवलमस्यैव काव्यस्य विश्वम्भरामूल्यमरूपम् 115 समयोचितस्यानुच्छिष्टस्य हीशब्दस्य पारितोषिके क्षितिपतिर्लक्षद्रव्यं वितीर्य तां विससर्ज । सापि ततः सञ्चरन्ती विदितमाघपण्डितपत्नीकैरर्थिभिर्याच्यमाना तत्पारितोपिकं तेभ्यः समस्त- मपि वितीर्य यथावस्थिता गृहमुपेयुपी तद्वृत्तान्तज्ञापनापूर्व किञ्चिधरणस्फुरच्छोफाय पसे निवेद- यामास । अथ स त्वमेव मे शरीरिणी कीर्तिरिति श्लाघमानस्तदा स्वगृहमागतं कमपि भिक्षुकं वीक्ष्य भवने तचितं किमपि देयमपश्यन् सञ्जातनिर्वेद इदमवादीत- ८०, अर्था न सन्ति न च मुञ्चति मां दुराशा त्यागान" सङ्कुचति दुर्ललितः" करो मे । याजा च लाघवकरी स्वपधे च पापं प्राणाः वयं व्रजत कि परिदेवितेन ॥१ ८१. दारिद्यानलसन्तापः शान्तः सन्तोपवारिणा । दीनाशाभङ्गजन्मा तु केनायमुपशाम्यतु ॥२ ८२. न मिक्षा दुर्भिक्षे पतति दुरवस्थाः कथमृणं लभन्ते कर्माणि क्षितिपरिवृढाकारयति का। अदचापि ग्रास ग्रहपतिरसावस्तमयते क याम: किं कुर्मो गृहिणि गहनो जीवितविधिः ॥३ ८३. *सुरक्षामा पधिको मदीयभवनं पृच्छन्कृतोऽप्यागवः तकि गेहिनि किश्चिदस्ति यदयं भुत युभुक्षातुस । वाचास्तीत्यभिधाय नास्ति च पुनः प्रोक्तं विनवाक्षरैः स्थूलस्थूलविलोललोचनजप्पिाम्भसा बिन्दुभिः 18 ८४. अजत प्रजत प्राणा आर्थिनि व्यर्थतां गते । पश्चादपि हि गन्तव्यं क सार्थः पुनरीदृशः ॥५॥ 20 25 1 BP Pb तदा। A. निवेदिता D निवेदितां । 3 AD भादर्श एवोपलब्यमिदं पदम् । 4P विहायान्मन 'म- विष्य.' 1 5 AD 'मास' नास्ति। 6 D विद्वानः स । TP कृतनिवासः। 8 AD 'इदं नास्ति। 9 D पक्षी कैश्चिद्भिरपि० । 100 वृत्तान्वं विज्ञा। 11 AD मिटुं। 12 A दानाम; D दानादि। 13 B सचलति । 14 B दुर्ललितं मनो में। 15 BP मददेव । 16PP जीवन । * AB प्रत्यन्तरे एतस्पर्य मूले नास्ति, परं पृष्टयोपरितनमागे केनापि पश्चालिखिर्ट प्राप्यते । + P प्रसन्तरे एतेषां पचानां किञ्चिद् विपर्ययो सम्यते । तत्र एतादृशः क्रमः ३ (6), ४ (२), (6), २ (0), ५()। .

·. प्रबन्धचिन्तामणिः। [द्वितीयः 'क सार्थः पुनरीदृशः' इति चाक्यान्तं एव स माघपण्डितः पञ्चत्वमवाप । प्रातस्तं वृत्तान्तम- धगम्य श्रीभोजेन श्रीमालेपु सैजातिषु धनवत्सु सत्सु तस्मिन्पुरुपरखे विनटे क्षुधाचाधिते सति भिल्लमाल इति तनांतर्नाम निर्ममे । ॥ इति श्रीमाधपण्डितप्रवन्धः ॥ ३ ५७) पुरा समृद्धिविशालायां विशालायां पुरि मध्यदेशजन्मा सांकाश्यगोत्रः सर्वदेवनार्मा द्विजो निवसन् जैनदर्शनसंसर्गात्प्रायः प्रशान्तमिथ्यात्यो धनपाल-शोभनाभिधानपुचद्वयेना- न्यितः कदाचिदागताज् श्रीवर्द्धमानसूरीन गुणानुरागानिजोपाय नियास्य निर्द्वन्द्वभक्त्श परि- तोपितान् सर्वज्ञपुनकानिति धिया, तिरोहितं निजपूर्वजनिधिं पृच्छस्तैर्वचनच्छलेना विभाग याचितः। 'सङ्केतनिवेदनाल्लन्धनिधिस्तदई यस्तैः पुत्रदयाददै चाचितो' ज्यायसा धनपालेन 10मिथ्यात्वान्धमतिना जैनमार्गनिन्दापरेण निषिद्धः, कनीयसि शोभने कृपापरः स्वप्रतिज्ञाभङ्ग- पातकं तीपु क्षालयितुमिच्छुः प्रति तीर्थ प्रतस्थे । अथ पितृभक्तेन शोभनमाना लघुपुत्रेण तं तदानहानिषिद्धय पितुः प्रतिज्ञा प्रतिपालयितुमुपात्तव्रतः स्वयं तान गुरुननुससार । अभ्यस्तसम- स्तविधास्थानेन धनपालेन श्रीभोजप्रसादसम्माससमस्तपण्डितमष्ठप्रतिष्ठेन निजसहोदरामपभा- चाद् द्वादशाब्दी यावत्स्वदेशे निपिझ्जैनदर्शनप्रवेशेन तद्देशीपासफैरत्यर्थमभ्यर्धनया गुरुप्यों- 15 हूयमानेषु सकलसिद्धान्तपारावारपारदृश्वा स शोभननामा तपोधनो गुरुनाच्छ्य तब प्रयातो धारायां प्रविशन् पण्डितधनपालेन राजपाटिकायां बजता तं सहोदरमित्यनुपलक्ष्य सोपहासम्- 'गर्दभदन्त भदन्त ! नमस्ते' इति प्रोक्त; 'कपिवृपणास्य वयस्य! सुखं ते इति प्रत्युत्तरयांचके । ततश्चमत्कृतो धनपालो मया नर्मणापि नमस्ते इत्युक्तम्, अनेन तु ययस्य सुखं ते इत्युचरता वचनचातुर्यान्निर्जितोऽसीति । तत् 'कस्यातिथयो यूयमिति धनपालस्यालापैः भवत एवातिथयो 20 वयमिति शोभनमुने चमाकप, बटुना सह निजसौधे प्रस्थाप्य तत्रैव स्थापितः । वयं सौधे समागत्य धनपालः प्रियालापैः सपरिकरमपि तं भोजनाय निमन्त्रयंस्तैः प्रासुकाहारसेवापरै- निषिद्धः । बलाहोपहेतुं पृच्छन्- ८५. मजेन्माधुकरी वृत्ति मुनिम्लेंच्छकुलादपि । एकानं नैव भुञ्जीत वृहस्पतिसमादपि । तथा च, जैनसमये दशवकालिके- ८६. महुकारसमा बुद्धा जे भवन्ति अणिस्सिया । नाणापिण्डस्या दन्ता वेण दुचन्ति साहुणो ॥ इति खसमयपरसमयाभ्यां निषिद्ध कल्पितमाहारं परिहरन्नः शुद्धाशनभोजिनो वयमिति तरित्रचित्रितमनास्तूष्णीकमुत्थाय सौधे" मजनारम्भे गोचरचर्यया समागतं तन्मुनिद्वन्द्वमय- लोक्याऽसिद्धनापाके तब्राह्मण्योपदौकिते दन्नि मुनिभ्यां व्यतीतकिपदिनमेतदिति पृच्छ्यमाने, धनपाल: 'किमत्र पूतराः सन्तीति सोपहासमभिदधानः, व्यतीतदिनद्वयमेतदिति ब्रामण्या I इदं वाक्यं D पुनके न विद्यते। 2 B दाक्यानन्तरं; P याक्थममकाळ । काश्यपगोत्रः, B नास्ति। 7P बिहायान्यत्र 'अभिधान' नालि। + द्विदण्डान्तर्गत पाठ: P भादर्शनु- 100 गुरपुरपेय। कोष्टकान्तर्गतः पाठ: A Pa अत्यन्तरे नानि । एतापाठस्थाने B प्रत्यन्तरे 'मोभनमुनेचसान्तसमस्कृतः' एताशः पाठः। 11 D इयुश्ते। 12 Pउसीत्यचिन्तयत् । 14P Pa अकल्पितः। 15 D सौधमाप ! 16 P मुनियुगल। 25 3P खजा.. 4 DOज्ञातं। 5D 6Pगंगाधरो नाम । 8P लम्धोवधि। 9D प्रवृष्ट। पलभ्यः। 1 13 Paनीचकु०॥ म ·. 10 भोज-भीमप्रवन्धः। प्रकारा] निणर्य ताभ्यां 'पूतराः सन्तीत्यत्र' इत्यभिहिते स्नानासनात्तदर्शनार्थमुत्थाय तत्रागतः सन् , स्थालेऽधिरोपितदधिसन्निधौ यावद्यावक'ओऽधिसदैस्तैर्जन्तुभिर्दधिपिण्ड इव पाण्डुरतामवलोक्या जिनघमें जीवरक्षामाधान्यम्, तत्रापि जीवोत्पत्तिज्ञानवैदग्ध्यम् , यथा- ८७. *मुग्गमासाइपमुई विदिल कञ्चम्मि गोरसे पडइ । ता तसनीवुप्पत्ती भणन्ति दहिए तिदिणुवरि ॥ तबिनशासने एवेति निश्चिल शोभनमुनेः शोभनबोधात्सम्यक्प्रतिपत्तिपुरःसरं सम्यक्त्वं भेजे । [इयदिनानि स्वं मिथ्यात्वमयं विदन् , मम बन्धुः कापि दृष्टः-इति तस्यैव पुरः पृच्छन् वयआख्या- गुणादिगिः तदुपमाने शोभनेन वं कथयता अनुमानान् मम भ्रातैवायमिति निचित्य आनन्दानुपूर्व तमालिंग्य स्वशिशोारा तद्गुरून् आकारयामास च ।। कर्मप्रकृत्यादिपु जैनविचारग्रन्थेषु प्रकृत्या प्राज्ञः पर भावीण्यमुद्वहन् , प्रति प्रातर्जिना यसरप्रान्ते- ८८. कतिपयपुरस्वामी कायव्ययैरपि दुर्ग्रहो मतिवितरता मोहेनाहो मयानुसृतः पुरा । त्रिभुवनपतियुयाराध्योऽधुना खपदप्रदः प्रभुरधिगतस्तत्माचीनो दुनोति दिनव्ययः ॥ सव्यस्थ अत्थि धम्मो जा मुणियं जिण न सासणं तुम। कणगाउराण कणगं" ससियपयं अलम्भमाणाणं ॥ [१०] { कि ताए पडियाए पयकोडीए पलालभूपाए । जत्यित्ति न नायं परस्स पीडा न कायव्या ॥ *देशाधीशो ग्राममेक ददाति ग्रामाधीश क्षेत्रमेकं ददाति । क्षेत्राधीशः शिम्बिकाः सम्पदचे सार्वस्तुष्टः सम्पदं खां ददाति ॥ इत्यादीनि वाक्यानि पटन् स धनपालः कदाचिन्नृपण मृगयां सह नीतः । वाणेन मृगे विद्ध सति तद्वर्णनाय विलोकितमुखो धनपालः प्राह- रसातलं यातु यदैत्र पौरुषं कुनीतिरेपा शेरगो घदोपवान् । विहन्यते यदलिनापि दुर्वलो हाहा महाकष्टमराजकं जगत् ॥ इति तसिसनात्कदो नृपः किमेतदिव्यभिधाने- ९१. परिणापि हि मुच्यन्ते प्राणान्ते तृणभक्षणाद् । तृणाहाराः सदैवैते हन्यन्ते पशवः कथम् ॥ इलद्भुतसद्धातकृपेण रूपेण धनुर्याणभद्गमङ्गीकृत्याजीवितान्त संन्यस्तमृगयान्यसनेन' पुरं प्रति" 15 20 1 Dनीय प्रोक्तं। AD गोपिते दमि स०। 3 D पुग्मे। 4 D' स्थाने 'तद्वर्ण। 5 AD दया। * Praरे पंगाया नाति Bादशेऽपि मूले पृष्टपाभ्रभागे पश्चारकेनापि लिसिता लभ्यते । 6 Pa पमिई। 7 Pa विदलं । 8PAAY : कोरभन्तर्गतः पारः मा B प्रती प्राप्यः। 9AD प्रातः प्रातः। 10Pbजान पत्तं जिण सा०। 11 De; Tb प्रती इयं गाथा म्यते। : D पुस्तके इदं पधमुपलभ्यते, A आदर्श पृष्टस्यापोभागे पचारकेनापि पिया 12Phomपानिस पनि । 13BP नृपतिना। 14 D कदाचिपेण सह मृगयां नीतो धनपाको मिहितः । 151Parmn. 10 P हरिणो। 17 PE Bनिह । +हतोऽ Paप्रती, किचिद्विपर्ययेण HD पुनके निर. ििचन प्रक्षिक्ष प्राप्यते- [सतो मोगरा मार-बार नुकविराज मृगा यदेते पोमोपतन्ति विलिसन्ति भुवं वराहाः? भार-देव! परमपरिवाः अपितु सानिमेटे मारामादिपराइमन्ये ॥] ID मनो.1 19 Dsit' मालि। - ·10 क ३८ प्रबन्धचिन्तामणिः। [द्वितीयः प्रत्यागच्छता तत्र यज्ञमण्डपे यज्ञस्तम्भनियन्त्रितच्छागस्य दीनां गिरमाफर्य किं पशुरसौ व्याह- रतीत्यादिष्टः सन् धनपालोऽवधेहीति' पाह- १२. नाह स्वर्गफलीपभोगपितो नाम्यर्थितस्त्वं मया सन्तुष्टस्तृणभक्षणेन सवा साधो न युक्तं वय । स्वर्ग यान्ति यदि त्वया विनिहता यज्ञे ध्रुवं प्राणिनो यज्ञं किं न करोपि मातृपितभिः पुत्रतथा वान्धवैः ॥ 5इति तद्वाक्यानन्तरं राज्ञा किमेतदिति भूयोभियुक्त:- ९३. यूपं कृत्वा पशन हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यद्येवं गम्यते स्वर्ग नरके केन गम्यते ।। ९४. सत्यं यूपं तपो समिः कर्माणि समिधो मम । अहिंसामाहुति दद्यादेष यज्ञः सनातनः ॥ त्यादि-शुकसंवादोदितानि वचांसि नरेन्द्रस्य पुरतः पठन् हिंसाशास्त्रोपदेशिनो हिमप्रकृतीन व्ररूपेण राक्षसांस्ताज्ञापयन् , नृपमहर्द्धर्माभिमुखं चकार । (अप्रान्तरे Pb आदर्श मूले, Bआदर्श च पृष्ठपार्श्वभागेषु निम्नलिखितमधिकं कथनमुपलभ्यते--) {अथ नृपे गां वन्दमाने धनपालो महिषीं नमनुवार- अमेध्यमश्वाति विवेकशून्या स्वनन्दनं कामयतेभिपता। खुराप्रविनिहन्ति जन्तून गौर्वन्धते केन गुणेन राजन् ! १ ॥ [५८ पयःप्रदानसामान्या चेन्महिपी न किम् । विशेषो दृश्यते नास्यां महिषीतो मनागपि ।। [५] स्पर्शो मेध्यमुजां गवामघहरो बन्या विसञ्ज्ञा द्रुमाः खर्ग छागववाद घिनोति च पिदन विप्रोपमुक्ताशनम् । आसाश्छमपराः सुराः शिखिहुतं प्रीणाति देवान् हविः स्फीवं फल्गु च वल्गु च श्रुविगिरां को वेत्ति लीलायितम् ।। [३०] वधो धर्मों जलं तीर्थ गौनमस्या गुरुही ! अनिर्देवो द्विजा पात्रं येषां तैः कोऽस्तु संस्तयः ।। एकदा जिनपूजायां पण्डितस्यैकाग्रता परेम्यो शात्या पुष्पपटलिकाऽर्षणपूर्व देवान् पूजयेति नृपादिष्टो धन- पालो इरादिस्थानेषु भ्रान्त्वा जिनं पूजयित्वा समागतः । दूतमुखाज्ज्ञातवृत्तान्तेन राज्ञा पूजास्वरूपं पृष्टः माह- 'देव ! यत्रावसरोऽभूत् वत्र गत्वा पूजा कृता । राज्ञा पृष्टम्-'क नाभूदयसरः पण्डितः पाह-विष्णुपार्धे एकान्तकलवसद्भावाद, रुद्राद्धांगे पार्वतीसद्भावात् , ब्रह्मणो ध्यानमतेन शापादिभयान, विनायकास स्वालि. भूवमोदकाशने स्पर्शनं संयमन्, चण्डिकायात्रिशूलहेतिसत्रस्त महिपमत्सम्मसागमनासाव, हनुमनः कोपाटोप- 25 वशंवदस्य चपेटामयाद कुत्राऽप्यपसरो नाभूत् । अपि च- [११] विनास्योचमाई घृथा पुष्पमाला ललाटं विनाहो फयं पट्टपन्धः । अकणे त्वनेने कथं गीवनृत्ये अपादस्य पादे कथं मे प्रणामः ॥ 'इत्यादि प्रोके नृपः प्राह:-'फाऽप्यवसरोऽभूत?' ततः पण्डित:-'प्रशमरसनिममं दृष्टि नि सारसुधारसैक- मुमगे आसं प्रसनं सदा ।" इत्यादि कथयित्वा, जैनालये सदाऽवसरत्वाचत्र पूजा कति पर्यवसितः। 320 भूपो 1 DL 2A माह धनपाल भवहि: BRधनपाल अपायोति प्राद) Pa .भपायोऽयमितिः । GDहिंसा भूपोऽभियुको पनपा: माह। 1 एतद्विरान्तर्गत पंरतमा केवलं Pb प्रवी प्राप्पाः । 15 20 , 4P प्रागार समिधमो। 5D पूर्व मश: स मत पापा। 7Dमाझगा।

·भोज-भीमप्रबन्धः । १९ प्रकाशा [६२] अध- जन्मदिणे सिरभवणे दुवारदेसे निएवि सिंगिगणं । कि एस दुबलो व निवपुढो भणइ धणवालो। यथा--- 5 15 [६] दिग्वासा यदि तरिकमस्य धनुपा तथेत् कृतं भसना मसायास किमङ्गना यदि च सा काम प्रति द्वेष्टि किम् । इत्यन्योन्यविरुद्धचेष्टितमहो पश्यनिजखामिनो भृङ्गी सान्द्रशिरावनद्धपुरुषं धत्तेऽस्थिशेष वपुः ॥ ५८) अथ कस्मिन्नम्यवसरे नरेन्चरः सरखतीकपठाभरणप्रासादे अजन् सदा सर्वज्ञशासनप्रश- सापरं पण्डितं धनपालमालपत्-'सर्वज्ञस्तावत्कदाचिदासीत् । तत्र साम्प्रतं कश्चिज्ज्ञानातिशयो- स्ती? त्यभिहिते, अर्हत्कृते अर्हन्तश्रीनामनि चूडामणिग्रन्ये विश्वत्रयस्य निकालवस्तुविषयस्वरूप- परिज्ञानमयापि वियते' इति तेनाभिहिते-त्रिवारमण्डपस्थितः कस्सिन्द्वारेऽस्माकं निर्गमः' इति शास्त्रकलङ्कारोपणोद्यते सुपे, बुद्धिमात्रा त्रयोदशीति पाठ सत्यापयता भूर्जपत्रे नृपपश्मनिर्णय-10 मालिरूप मृण्मयगोलके निधाय च स्थगिकापरस्य तं समर्का-'देव पादावधार्यतामिति नृपं प्राह । नृपस्तदुद्धिसङ्कटे निपतितं खं मन्यमान एतद्वारत्रयस्य मध्यात्किमपि निर्णीतं भविष्यतीति विमृश्य सूत्रभृद्भिर्मण्डपपद्मशिलामपनीय तन्मार्गेण निर्गत्य तं गोलकं भित्त्वा, तेप्वक्षरेषु तमेव निर्गमनिर्णयं वाचयंस्तत्कौतुफोत्तालचित्तः श्रीजिनशासनमेच प्रशशंस। (मत्र D पुस्तके निम्नलिखितं पधं प्राप्यते-) रियाहि- Nि द्वाम्यां वन्न हरिखिमिन च हरः स्रष्टा न चैवाएमियन द्वादशमिर्नुहो न दशकद्वन्द्वन लङ्कापतिः। पमेन्द्रो दशमिः शतर्न जनता नेत्ररसंख्यैरपि तत्प्रज्ञानयनेन पश्यति बुधथैकेन वस्तु स्फुटम् ।। (Pb आदर्श पुनरत्र निम्नलिखितमधिकं कथनमुपलभ्यते-) {अन्पदा जलाश्रयच्छा- [१५] सत्यं वप्रेषु शीतं शशिकरघपलं वारि पीत्वा प्रकामं व्युच्छिना शेपतृष्णा प्रमुदितमनसः प्राणिसार्था भवन्ति । शोपं नीते जलापे दिनकरकिरणान्त्यनन्ता विनाशं तेनोदासीनमा भजति मुनिगणः कूपवनादिकार्ये । कदाचित् स्वकारितप्राढतरनवसरसि गतो नृपः 'कीगिदं धर्मस्थानमिति पृच्छति । धनपाला पाह- [१६] एपा नटाकभिपतावकदानशाला मत्स्यादयो रसवती प्रगुणा सदैव । पात्राणि यत्र यकसारसचक्रवाकाः पुण्यं कियद् भवति तनु वयं न विद्यः ।। सुधाराकोप । पुरमागच्छन् मार्गे बालिकासहितां वृद्ध जरया शिरो धूनयन्तीं दृष्ट्वा नृपः पृच्छति-"कि दिसे धूनयति । ततो धनपाला- कि नन्दी किं मुरारि: किमु रतिरमणः किं विधुः किं विघाता किं वा विद्याधरोऽसौ किमुत सुरपतिः किं नलः किं कुरेरः । नाय नायं न चायं न सल नहि न वा नापि नासो न चासो क्रीडां कर्तुं प्रवृत्तः स्वयमपि च हले भूपतिर्मोनदेवः ।। अनेन नृपं रुष्टं तोपयामास । } 1 Pममादना.1 P भय; AD alने। 3P मन्सभीनाम: A महन्ती, D पी। 4AD हेगोरे। 5 B गम Panमर्षपानाम | 6 D शिखा। 78 जैन । 20 25 30 ।

·[द्वितीयः प्रवन्धचिन्तामणिः। ५९) अथ धनपालो ऋषभपञ्चाशिकास्तुनि निर्माय, सरखतीकण्ठाभरणप्रासादे स्वनिर्मितप्र- शस्तिपट्टिकायां कदाचिन्नृपः- ९५. अभ्युद्धता वसुमती दलितं रिपूरः क्रोडीकृता बलवता बलिराज्यलक्ष्मीः। एकत्र जन्मनि कृतं तदनेन यूना जन्मत्रये यदकरोत्पुरुषः पुराणः ।। 5 काव्यमिदं निर्वर्ण्य पारितोपिके तस्याः पहिकायाः काञ्चनकलशं ददौ । तस्मात्मासादादपसरं. स्तदीयद्वारखत्तके रत्या सह हस्ततालदानपरं स्मरं मूर्तिमन्तमालोक्य भूपेण हासहेतुं पृष्टः पण्डितः प्राह- 10 ९६. स एप भुवनत्रयप्रथितसंयमः शङ्करो विमति बपुपाऽधुना विरहकातरः कामिनीम् । अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियायाः करं करेण परिताडयन् जयति नातहासः सरः ।। (अत्र D पुस्तके 'अन्नदिणे सिवभवणे', 'दिग्यासा यदि तक्किमस्य धनुपा०', 'अमेध्यममाति०', 'पय प्रदान सामर्थ्या'; 'असत्युत्तमांगे०' इत्यादीनि पद्यानि समुपलभ्यन्ते परमत्रापासहिकत्वात्, Pb आदर्शानुसारेणेतापूर्व- मेवोल्लिखितत्वाञ्च पुनर्नाद्धृतानि !) १७. पाणिग्रहे पुलकितं वपुरैशं भूतिभूषितं जयति । अङ्कुरित इव मनोभूर्यसिन्भसावशेषोऽपि । इत्यादिभिः प्रसिद्धसिद्धसारखतोद्गारनपं रञ्जयन यावदास्ते तावत्कोऽपि सांयात्रिको द्वाःस्थनिवे. 15 दितः सभांप्रविश्य नृपं नत्वा मदनमर्यपटिकायां प्रशस्तिकाव्यानि दर्शयामास । नृपेण तल्लाभ- स्थानके पृष्टे स एवमवादीन्-'नीरधावकरमादेव मम वाहने स्खलिते निर्यामकैः शोध्यमाने समुद्रे तन्मग्रं शिवायतनं परितः परिस्फुरजलमप्यन्तासलिलविकलमवलोक्य कस्यामपि मित्तौ वर्णा- निर्वर्ण्य च तजिज्ञासया मदनपटिकां तत्र प्रस्थाप्य तत्संक्रान्ताक्षरमयी पहिकेयमिति नृपतिनि- शम्य तदुपरि मृण्मयी पदिकां नियोज्य तत्र पतितान् विपरीतान्" वर्णान् पण्डितर्वाचयामास । ९८. आघाल्याधिगमान्मयैव गमितः कोटि परामुन्नतेरसत्सङ्कथयैव पार्थिवसुतः सम्प्रत्यसौ लञ्जते । इत्थं खिन्न इवात्मजेन यशसा दत्तावलम्बोऽऽम्युधेर्यावस्तीरतपोवनानि तपसे वृद्धो गुणानां गणः ।। ९९. देचे दिग्विजयोद्यते धृतधनुःप्रत्यर्थिसीमन्तिनींवैधव्यग्रतदायिनि प्रतिदिशं क्रुद्ध परिभ्राम्यति । आस्तामन्यनितम्धिनी रतिरपि त्रासान पौष्पं करे भर्तुर्द्ध मदान्मदान्धमधुपी नीलीनिचोलं धनुः ।। १००. चिन्तागम्भीरफूपादनबरतचलभूरिशोकारपट्टन्याकृष्ट नियन्त्यः प्रनयनघटीयन्त्रमुताथुधारम् । नासावंशप्रणालीविपमपथपतद्वाष्पपानीयमेतद् देव त्वद्वैरिनार्यः स्तनकलशयुगेनाविरामं वहन्ति ।। इति सम्पूर्णेषु काव्येषु वाच्यमानेषु, १०१. अयि खल विपमः पुराकतानां भवति हि जन्तुषु कर्मणां विपाकः । अस्य काव्यस्योत्तरार्द्ध छित्तपादिभिः परःशतैरपि पण्डितः" परिपूर्यमाणमपि विसंवदतीति राज्ञा धनपालपण्डितः पृष्टः- हरशिरसि शिरांसि यानि रेजुई रिहरि तानि जुठन्ति गृध्रपादः ।। 20 25 30 1A.पष्टिका राजे दर्शयामास नृपः (D सत्र)।P कर। 3 Dए। 4 Pनानि 5PD'म' माशि। GBP अमोनिधी, Pa sभोधी। TABD .तनमाश्य परि। 8-9 एनायब P भादश गुपसायम् । 100 "विपरीतान्' मास्ति। 11ADमेता। 12Dहिपा। 13B'मपि मामि। 14 Pाणमपूरतमाधिरावकर. प्रमुरेषु भपरेपु पण्डितेपु, १६ सकल्पितमेष रसरादं न मुल्यमिति पदासु धनपाएः प्रार' वाय पाटो नियमानोऽमि ।

·भोज-भीमप्रवन्धः। प्रकाशः] इदमेयोत्तराई संवदत्तौति नृपेणोक्त सति स पण्डितः प्रोवाचा-'यदि गुम्फार्थाभ्यां श्रीरामेश्वर- प्रासादप्रशस्तिभित्ताविदं न भवति तदाऽतःपरमाजीवितान्तं कवित्वस्य सन्न्यास एवेति । तत्प तिभवसमकालमेव यानपात्रे निर्यामकानिक्षेप्यावगाह्यमाने नीरधौ पड्भिर्मासैस्तंमासादमासाद्य पुनर्मदनपटिकायां न्यस्तापामिदमेबोत्तरार्द्धमागतमालोक्य तस्मै तदुचित पारितोपिकं प्रसादी- चकार । इति 'खण्डप्रशस्तैर्यधाश्रुतानि वहनि काव्यानि मन्तव्यानि । ६०) कदाचिद्राक्षा सेवाश्यतां पृष्टः पण्डितः स्वं तिलकमञ्जरीगुम्फवैयग्यं जगौ। शिशिर- यामिन्याश्ररमे यामे निर्विनोदत्वात्तां प्रधमादर्शप्रतिमानीय पण्डितेन व्याख्यायमानां तिलक- मतरीकयां वाचयंस्तद्रसनिपात भीमा पुस्तकस्याधः कचोलकयुतसुवर्णस्थालस्थापनापूर्व तां समाप्य तचित्रकविताचित्रीयमाणचित्तो नृपः पण्डितं माह-मामत्र कथानायकं कुर्वन् , विभीतायाः पदेऽ- वन्तीमारोपपन्, शावतारतीय पदे महाकालमालपन्” यद्याचसे तत्तुभ्यं देदामी त्यभिधाने 10 नृपे खद्योत-प्रद्योतनयोः सर्पप-कनकाचलयो काच-काश्चनयोः धत्तूर-कल्पपादपयोरिव तवं तेषां महृदन्तरमित्युचरन्- १०२. दोमुह निरक्सर लोहमईय नाराय तुझे कि भणिमो । गुञ्जाहि समं कणयं तुलन्तु न गओसि पायालं ।। इन्यानोशपरे तमिन् जाज्वल्यमानेऽनौ तां मूलप्रतिमिन्धनीचकार । अथ स द्विधा निर्धेदभाग द्विधावाङ्मुलो निजसोधपश्चौड़ागे जीर्णमचाधिरूढो निःश्वसन भृशं सुप्वाप । पालपण्डितया 15 तत्सुतया *सभक्तिकमुत्थाप्य लानपानभोजननिर्मापणानन्तरं तिलकमारीप्रथमादर्शलेखनात्सं- स्मृस ग्रन्थस्याई लेखयांचफ्रे। तदुत्तरार्दू नूतनीकृत ग्रन्या समर्थितः । (इतोऽने Pा आदर्श निम्नलिखितमधिकं कथनमुपलभ्यते-) [-अन्यः समर्थितः पण्डितेन । रुष्टो नाणाग्रामे गतः । कदाचिद् धर्मनानि यादिनि समागते भोजसमाया स कोऽपि ताम् [विद्वान्नास्ति ] यस्तं प्रतिवादायोत्सहते । ततो भोजेन सबहुमानं धनपाल आकारितः । तमा-20 गच्छन्तं ज्ञात्वा नटो यादी । लोकः धर्मस त्वरिता गतिः' इति हसितः। राज्ञा सम्मानितः.. समाधानयोगक्षेमादिखरूपं नृपेण । पण्डितः प्राह- [६८] पृथुकार्नस्सरपात्रं भूषितनिशेिषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ॥ (अप्रैच D पुस्तके निसगता विशेषाः पतयःमाप्यन्ते-) {अन्यदा मोजसमायां काव्यमिदमुक्त तेन- [१९] धाराधीश परामहीशगणने कौतूहलीयानयं धास्त्वद्गणनां चकार सटिकाखण्डेन रेखां दिवि । संघर्ष विदशापगा समभवचत्तुल्यभूमीवाभावात्तत्यजति स सोऽयमयनीपीठे तुपाराचलः ॥ अपरपण्डितरम्मिन काय उपहसित धनपालेनोक्कम- ......... ..पृष्टं च 25 याने Pa आद 'संयदतीनि मुष्टनले पारितोषिकं प्रसादीचकार । अपरेषु पपिटले, इदं स्वस्तिमेव राम गुपनिनि मा धनपाल: प्रार-एना पाटो विधमानोऽस्ति । 1P पिनपत्र 'प्रसाद' नाशि। P दिनापत्र 'तदतः। 3 Pb सदुचितं सविशेषं । 4 Pb पुनरदात् । STUrd 'Cenपनि कापानि नाटिस्यमानानि सन्ति प्रन्यान्सर र भपना' । Gस पतिः। 7 BP भाखि। SAD TRI OPa •गदेमन्या! 10 D माकटपन् । 11 Paदास्वामी। 12 Pa मादेनोः। 13 AD BRANAD दोमुदप । 15 Parरिपं। 16 P तोट। 17Pa पाहाल1 18 Pa मयस्तो। *P में पनि भोगायोगास, पान्तं वा पानभोजनानन्तरं निष्टकमशरीमन्यस्त्र प्रपमा पती पंकि 12ADRubar - ·5 15 ४२ प्रवन्धचिन्तामणिः । द्वितीय [७०] शैलैबन्धयति स वानरहृताल्मीकिरम्भोनिधि व्यासः पार्थशरैस्तथापि न तयोरत्युक्तिरक्षाव्यते । वस्तु प्रस्तुतमेव किंचन वयं मस्तथाप्युश्चकैलोंकोऽयं हसति प्रसारितमुखस्तुम्यं प्रतिष्ठे नमः। एकदा, राजन् ! महाभारती कथा श्रूयतामित्युक्ते पण्डितं प्रति परमाईतेन तेन प्रत्युक्तम्- [७१] कानीनस्स मुनेः स्वमान्धववधूवैधव्य विध्वंसिनो नेवाः किल पश्च गोठकमुदाः कुण्डाः सर्व पाण्डशः । तेमी पञ्च समानजातय इति ख्यातास्तदुन्कीर्तनं पुण्यं वस्त्ययनं भवेयदि नृणां पापस काऽन्या गतिः॥} ६१) शोभनमुनेस्तु शोभनचतुर्विशतिकास्तुतिः प्रतीतैच । "अधुना किमपि प्रबन्धादिक्रियमाणमास्ते । नृपेणेत्युक्ते धनपालः प्राह-~- [७] आरनालगलदाहशङ्कया मन्मुखादपगता सरखती । तेन वैरिकमलाकचग्रहल्यग्रहस्त न फवित्तमस्ति में। + नृपेण गोशतं दापितम् । नृपेण 'गावो लब्धाः । इत्युक्ते- 16 [३] नेव सयं तं पुजइ नेव सयं तं पि गोरुयं इक । नरवर वीसंताओ वीस ताओ गिह इन्ति ।। इति धनपालोक्तिः [७४] विचनं धनपालस्य चन्दनं मलयस च । सरसं हृदि विन्यस्य कोऽभूनाम-न निर्धतः ।। ["इतश्च शोमनः स्तुतिकरणध्यानादेकस्या गृहे निर्गमनातसा एव दृष्टिदोषान्मृतः, प्रान्ते निजभ्रातः पार्थाद ९६ स्तुतीनां वृत्ति कारयित्वाऽनशनात्सौधर्मे गतः 1] ॥ इति धनपालपण्डित-प्रवन्धः।। ६२) अथ तनगरनिवासी कोऽपि द्विजः केवलभिक्षामात्रवृत्तिः कस्मिन्नपि पर्वणिलानव्याकुले सकलेऽपि नगरलोकेऽलब्धभिक्षया रिक्तताम्रपान एवायातः इति ब्राह्मण्या निर्भय॑मानः सञ्जायमानकलहे तां प्रति प्रदत्तमहारः आरक्ष'रुपैःसंयम्य राजमन्दिरे नीयमानो राजा पृष्टःसन्- १०३. अम्बा तुष्यति न मया न सुपया सापि नाम्बया न मया । अहमपि न क्या न तया बद राजन् कस्य दोपोऽयम् ।। इमं श्लोक पपाठ । तदर्थ पण्डितप्वनवयुध्यमानेषु राज्ञा समनीपिकया तदभिभायं माया समुप- लभ्य, तस्मै लक्षत्रये दापिते सति श्लोका) फलहमूलं दारिद्यमेव नृपो व्याचल्यो। ६३) अथान्यदास पयपि दर्शनानि एकनाद्वय मुक्तिमार्ग पृष्टे ते स्वखदर्शनपक्षपातं सुयाणा: ' सत्यमार्गजिज्ञासयैफीत्रियमाणाः पण्मासीमवधीकृत्य श्रीशारदाराधनतत्पराः कस्या अपि निशा 2 शेपे जागीति व्याहृतिपूर्वमुत्थाप्य सा नृपं- १०४. श्रोतव्यः सौगतो धर्मः, कर्तव्यः पुनराहतः । वैदिको व्यवहचच्यो, ध्यातव्यः परमः शिरः ।। (अथवा-ध्यातव्यं पदमक्षयम्') लोकमिमं राक्षे दर्शनेभ्यश्य समादिश्य श्रीभारती तिरोदरें। १०५. अहिंसालक्षणो धर्मो मान्या देवी च' भारती । ध्यानेन मुक्तिमामोति सदनिनां मतम् ।। -इति "युग्मश्लोकं निर्माय नृपाय निरपायनिर्णयं ते" माहुः । इत मारल्य प्रकरण समासरता: एंडप: Pa माग भोपटाय। पvिargi khara :पयन Phमारों पर। मातिए भाग २ प य पामागे लिखित्याडम्यते; ADP मूल एष। पठरणमत्र AD भादों मोपटम्पमात्र । सः पूर्वमेष र १५-8 पोराटे मारेषent ERT Pायो! 3 PA पुरयो। Pa भारी। कोटगावं वायं A बाद सामने। AD j । 7P निरोपण। •8 PPA साडी। Pagधिमार्ग:सा 10 ADोरपुग्म। 1D'माता 20 1Dोमम' मामि। - . l ·प्रकाशः] भोज-भीमप्रवन्धः। ६४) अथ तनगरनिवासिनी शीतामिपाना रन्धनी कमपि विदेशवासिनं कार्पटिक पाकाया शनमुपनीयं *सूर्यपर्वणि जलाश्रये कगुणीतलमासाथ गृहमुपेय तद्वमनाद्विपन्नमालोक्य सद्रव्य- मिति उत्पद्यमानकलङ्कशङ्काकुलतया पञ्चत्वाय तदशनमेव बुभुजे*। तस्मिन्स्थिरे प्रादुर्भूतमभूत- प्रातिभवैभवा विधात्रयी' ईपत्समभ्यस्य नवयौवनया विजयाभिधानया चिदुप्या खमुतया साई श्रीभोजस सदः शृङ्गारयन्ती श्रीभोज प्रति माह- 15 ३०६. शौर्य शत्रुकुलक्षयावधि यशो ब्रह्माण्डभाण्डायघि त्यागस्तर्वाकवाञ्छितावधिरिय क्षोणी समुद्रावधिः । थद्धा पर्वतपुत्रिकापविपदवन्दप्रणीमायधिः श्रीमद्भोजमहीपतेर्निरवधिः शेपो गुणानां गणः॥ अध विनोइपियेण राज्ञा कुचवर्षानायानुयुक्ता विजया प्राह- १०७. उन्नाहवियुकावधि जलता मूलावधिः सम्भवो विस्तारो हृदयावधिः कमलिनीसूत्रावधिः संहतिः । वर्णः स्वर्णकपावैधिः कठिनता वज्राकरमावधिस्तन्वयाः स्तनमण्डले यदि परं लावण्यमस्तापधिः ।। 10 इति तद्वर्णनाकर्णनात्तेनाईकविना राज्ञा- [७] {कि वर्ण्यते कुचद्वन्द्वमस्याः कमलचक्षुषः । तयोक्तम्-सप्तद्वीपकरणाही भवान् यत्र करप्रदः ।। राज्ञा-७६] महतमुरजमन्द्रध्यानवद्भिः पयोदैः कथमलिकुलनीलः सैच दिग् सम्प्ररुद्धा । सयोक्तम्-प्रथमविरहखेदम्लायिनी यत्र बाला वसति नयनान्तरश्रुभियौंतवस्त्रर । १०८. सुरताप नमस्तस्यै जगदानन्ददायिने ।-इति राज्ञा प्रोक्त, आनुपनि फलं यस्य भोजराज ! भवादृशाः ॥ -इति विजयवाक्ये विजयोक्ते राजा सत्रपमधोमुखं तस्यौ । {तितो राजा तो भोगिनी चक्के । अन्यदा तया जालान्तरे चन्द्रकरस्पर्शेऽपाठि- {७७] अलं कलशार! करस्पर्शनलीलया । चन्द्र! चण्डीशनिर्माल्यमसि न पर्शमर्हसि ॥} [७८] "क्षणं क्षीणातारा नृपतय इवानुधमपरा असच्छायश्चन्द्रो दुधजन इव ग्राम्यसदसि । अभूत् पिङ्गा प्राची रसपतिरिच प्राश्य कनकं न शोभन्ते दीपा द्रविणरहितानामिव गुणाः ।। [७J "चिरलविरलीभूतास्ताराः कलौ खजना इव मन इव मुनेः सर्वत्रापि प्रसन्नमभूनमः । अपसरति च धान्तं चिताद सतामिव दुर्जनो बजति च निशा क्षिप्रं लक्ष्मीनिरुद्यमिनामिव ।। इत्यत्र पहु वक्तव्यं परंपरया तत्तुं ज्ञातव्यम् । ॥ इति शीतापण्डिताप्रबन्धः॥ 15 20 25 * 1 P वैदेशिक : Pb पुरुष। 3D पुस्तके एतद्वाश्यं नास्ति । एहितारकान्तर्गतपाठस्थाने Pb भाद” एतादृशः पादः-कणतेलमिया सियटिकामाख्याध विपनमालोक्य सद्ध्योऽयमनया निपातित इत्युरपद्यमानकलशल्या राजविडम्बनामयाकुलत्या पायाय सदर्भ सापि भुजे'; Db भादर्श पुन:-कारिक पाकाय तस्या गृहेऽ कारयिया निशि पुनकूपिकव्यत्ययेन काँगुणीतलं परिवेपितं पि पिलोक्य तदरानमेव बुभुजे' पताइशः पाठः प्राप्यते । 4 B तमनमेव । 5 Pb चिरीभूते 1 6 D 'ममून' मानि। TD यी रघुयात्स्यायनकामशास्त्रचाणाक्यनीतिशास्त्रं इंपत्। 8 Pa शिरः । 9 D मियुक्ता। 10 DPa कया- पषिः। 11 Pa Ke | 12D यदपरं ! 13 D'कर्णना' नास्ति। एतत् कोष्टान्तर्गत पंतपः केवलं D पुस्तके एव सम्यन्ते । 14 D 'पा' नाति। 15 DP नाति । 16 AB विजयोदिते । एतकोटकान्तर्गत कथनं केवलं पुस्तके उम्यते । १५ पादपं केवलं P भाव दम्पम् । 17 PPa नास्त्रि Bec ।

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [द्वितीया ६५) *अय मयूर-याणाभिधानी भावुकशालको पण्डितौ निजविद्वत्तया मिथः स्पर्द्धमानौ नृप- सदसि लब्धमतिष्ठावभूताम् । कदाचिद्वाणपण्डितो जामिमिलनाय तहं गतो निशि गारप्रसुप्तो भावुकेनानुनीयमानां समानां जामि निशम्य तत्रं दत्तावधान इत्यशृणोत्-* १०९. गतप्राया रात्रिः कृशतनु शशी! शीर्यत इव प्रदीपोऽयं निद्रावसमुपगतो घूर्णित इव । प्रणामान्तो मानस्त्यजसि न तथापि क्रुधमहो' -इति भूयो भूयस्तेन त्रिपदीमुदीर्यमाणामाकर्ण्य, कुचप्रत्यासत्या हृदयमपि ते चण्डि ! कठिनम् ।। इति भ्रातमुखातुर्य पदमाकर्ण्य क्रुद्धा सा सनपा च 'कुष्ठी भवेति तं नातरं शशाप।इति पतिन 10 तारतमभावात्तदात्वमभूतप्रसूतिरोगःप्रातः शीतरक्षापिहिततनुर्नुपसभायामायातो मयूरेण मयू: रेणेव कोमलगिरा 'वरकोढी" इति तं प्रति प्राकृतशब्दे प्रोक्त चतुरचक्रवर्ती पो पाणं सविस्मयं प्रेक्ष्यमाणस्तन प्रस्तावान्तरे देवत्ताराधनोपायश्वेतस्यक्तारयांचयाणस्तु सपस्तत उत्थाय नगरसीमनि स्तम्भमारोप्य खादिराङ्गारपूर्णमधाकुण्डं विधाय स्तम्भाप्रवर्तिनि सिफके खयम- धिरूढः सूर्यस्तुती प्रतिकाव्यप्रान्ते सिककपदं क्षुरिका छिन्दन् पथभिः कांव्यस्तेन पत्र पदेषु 15 छिन्नेपु सिफकानविलग्नः पठेन काव्येन प्रत्यक्षीकृतभानुस्तत्मसादात्सद्यः सञ्जातजात्यकाञ्चनका. यान्तिः, अन्यस्मिन्नहनि सुवर्णचन्दनापलिसागः संवीतसितैदिव्यवसनः समाजगाम । तमः पाटवं पश्यता नृपेण सूर्यवरमसादं मयूरे विज्ञपयति सति वाणोयाणनिभया गिरा तं मर्मणि" विपाध। 'यदि देवताधाराधनं सुकरं तदा त्वमपि फिमपीक चित्रमाविकुम इलभिहिते तेन मयूरेण तं मति प्रतिवचः सन्दधे । 'निरामयस्य किमायुर्वेदविदा; तथापि तव वचः सत्यापयितुं 20 निजपाणी पादौ च छुर्या विदार्य, त्वया पाठे काव्ये सूर्यः परितोपितः, अहं तु पूर्वस्य काव्यस्य पठेऽक्षरे भवानी परितोपयामीति प्रतिश्रुत्य सुखासनसमासीनयण्डिकामासादपवाड़ागे निधिप्टो 'मा भादीभ्रिम मिति पष्टेऽक्षरे प्रत्यक्षीकृतचण्टिकामसादात्मत्यग्रमथमानयपुःपाटयः स्वसम्मुखं च तत्मासादमालोक्याभिमुम्बागतनपतिप्रमुखराजलोको कृतजयजयारयो मरता महेन पुरं प्राविक्षत्। ६६) एतस्मिन्नवसरे मिथ्यादृशां शासने विजपिनि सम्यग्दर्शनपिभिः फैथिलधामपुर पोऽभिदधे-'यदि जैनमते फत्रिदीपप्रभावः प्रभवति तदा सिताम्राः पदेशे स्थापनते नो" चेजवानिर्यास्यन्ते' इति तद्वचनादनु" श्रीमानतुद्दाचास्तिवाकार्य 'निजदेवतातिशयं कमपि वर्श- • एपिताम्तनपाने Pb भाई 'भय मयूरपाणी परिसीम । मिपा परमानो राजमाग्यो सावित गरे मिडनाय गतः। पहियोशृणोत' पुषस्य संक्षि कयनं छापने। IP समम् AD मालि। OPATHI Sury. मिमा। 4 Pउपापंमागामासोप Pa मारने पुतवार रितिर भिमसोम frint पो पा-पापीमा गुपोष उदीयमागमा पर पा', 5 Pauभार GP सापना या ही भPिrintitute 70 amममनिरोगो मूर। तमिरा 12 Paani 1NPalMTARAI Balti-aur- समाराम बिनएरंजारर्यापार 15.DD मारकर 10 DPTitor लिय। 19ADD fr' मानि। 80 BP माता 1. आपाप D | PP म' 23.1D मादीप पाये। AAPPATो पारा 23.1D माना। 25 Dचकोनी। 10Dh'माला 11- Prमामागतो. 13..पा। BPमाक्षिा 17Dimign Irrs.

·or ४५ भोज-भीमप्रबन्धः। प्रकाशः] यन्तु-इति राज्ञा भणिताः प्राहुः मुक्तानाममद्देवतानामन्त्र कोऽतिशयः सम्भवति, तथापि तकिराणां सुराणां प्रभावाविर्भावः कोऽपि विश्वचमत्कारकारी दर्यत' इत्यभिधाय चतुश्च- स्वारिंशता निगडेनिजम नियमित कारयित्वा तन्नगरवर्तिनः श्रीयुगादिदेवस्य प्रासादपाश्चात्य- भागे स्थिती मत्रगर्भ 'भक्तामरेति नवं स्तवं कुर्वन प्रतिकाव्य भनेकैकनिगहः शृङ्गलासंख्या काव्यैः पर्याप्तस्तवोऽभिमुखीकृतमासादः शासनं प्रभावयामास । ॥ इति श्रीमानतुझाचार्यप्रवन्धा* १७) अथ कसिनप्यवसरे नृपः स्वदेशपण्डितानां पाण्डित्वं लाधमानो गूर्जरदेशम- विदग्धतया निन्दन स्थानपुरुषेणाभिदधे-'अस्सद्देशीयांवला-गोपालयोरपि भवदीयोऽग्रणी पण्डितः कोऽपि न तुलामधिरोहती ति विज्ञ पस्तं भूपाभापिणं चिकीर्षुराकारसंवृत्त्या किय- न्तमपि कालं विलम्बमानःस्थानपुरूपेण तवृत्तान्तं ज्ञापितःभीभीमःखदेशसीमान्तनगरे विदग्धा:10 कास्थिपणस्त्रियः कांच गोपवेपधारिणः पण्डितान भुक्तवान् । अन्यदा श्रीराजदौवारिकेण तनागत्य, कश्चित्तद्विधो गोपः प्रतापदेवीनाम्नी पणस्त्रियं सह गृहीत्वा विदग्धलोकसुधासारां थारामारावधाप्यं, तो कापि सज्जताकृते विमुच्य, प्रत्यूपमुखे नूपाय गोपे निवेदिते श्रीभोजेन किमपि वदेत्यादिप्टे- ११०. मोयएच गलि कण्ठल' म भाउ" पडिहाइ। उरे" लच्छिहि मुहि सरसतिहि सीम"विहंची काई ॥15 इति तयुक्तिमाकर्ण्य विस्मयमेरमानसः सभायामलमृतायां पणहरिणदृशं तथ्यनेपथ्यधारिणी पुरो विलोक्यो त प्रति '१६ किं' इत्याकस्मिक बयः श्रीभोजः समादिक्षत् । अथ खजातिपक्ष- पातादिव सरस्वत्याः मसादपानं शेमुपीनिधिः सा सुमुखी शरीरिणी प्रतिमेव गम्भीरमपि तदै- चनतत्वमवगम्य 'पुच्छन्तीति नृपं प्रति प्रतिवचःप्रथितवती।इत्युचिततद्वचसा विकसितवदना- म्भोजेन भोजेन कोशाधिपात् लक्षत्रये दाप्यमानेऽज्ञाततत्त्वतया तस्मिने स्तब्धतां भजैमाने 20 1P मणिते माहु: D भागतं ते पाहु: Pa राज्ञोक्त माह । * अतोऽनन्तरं Pb भादरों निम्नलिखितं सावचूरिक पद्यं प्राप्यते- शीर्ममरणाझिपापीन् अपिभिरपधराव्यक्तघोपान् दीर्घाघातानचौधैः पुनरपि घट्यत्येक उल्लाघरन् यः । धमाशोतस पोऽन्तदिगुणधनघृणानिनिर्विप्रवृत्तेर्दनाः सिद्धसर्विदधातु घृणयः शीघ्रमहोविधातम् ॥ काग्यथ्यात्या-प्रणवहिरपयनरवयवरपलक्षितान्, घर्घरो व्यक्तश्च यो घोपो वो येषां तान् , पापदीय माघातान् व्यासान् जन्तून उलाघयन् नीरोगीतर्थन् य एकः पुनरपि निष्पादयति; पुनरपीत्यनेन पुरापि सृष्टिक्रमः सूर्येणैव कृत इति स्थितिः। तख सूर्यस्खायो येभ्यस्ते. समोसा पानां विनाशं विदधतु कुर्वन्तु । इति पाणपण्डितसूर्यशतके पापावचूरिः । Pb भादर्श एष प्रबन्ध इतः पूर्वमेव लिखित उपलभ्यते । 2AD कदापि राजा। 3D यावाल ) AD दीयर. पिटनरप्रणीः। 5 AD सुला नाहती। एतद्विदण्डान्तर्गतपारस्थाने AD भाद” एतादृशः पाठो लम्यते-anः ज्ञापित- मृत्तान्तः श्रीमीमः कदापि गोपवेपधारिणं पण्डितं पण्यस्त्रियं च तत्र महितवान् तन्न प्रत्यूषे नृपसमीपे नीतो गोपाल श्रीभोजेन किमपि निवेदयेत्यादि । GP भीमदीवार; B भोजदीवा० । 7P बदेसभिहितः। 8 D भोय एहुः A भोएबह Pa मोयराय ! 9AD दुलः। 10 'मू भाउ' स्थाने D भगि केह; B केस्सिर; P भाण केसु, Ps कहि केहट' एकादशनि 12D मुह। 13 AD निबद्धी; Pa विदिती। एतदमे भत्र A भादर्श 'माउसिंगु वह युवइ बुघड इट मई कहिउ लोई समञ्च । मोएष पुहविहिं गड अवरु न बुच्चद् बीजउ राठ ।' एक गापा अधिमान्यते । तदनन्तरं AD 'इति सरस्वतीकण्ठाभरणगोपवाक्यं ( 'पाय' नाक्षि) इत्याह' पुतद्वाक्य विद्यते । । विद्वान्वर्गवपाटस्थाने AD आदर्शगत एता पा:-'तो राजा तदुक्तिविसितः समायामप्रताप नेपथ्यधारिणी पनि पुगे विवोत्य--1 14 P समादिदेश। 15 Pa'' स्थाने 'च',P | 10 D शिरोमणी। 17 BPPA 19 AD विकसितारखेन । 20 AD नास्ति। 21 AD ते सदा न सन्ति । पाठान्तराणि। 11D उर। सपोदयः । 18 AD पचनधिः ।

·[द्वितीयः प्रबन्धचिन्तामणिः। विकतोऽपि यदा न ददाति तदा से प्रकाशं 'पाह-'देशसात्म्यात्प्रकृतिकार्पण्याच लक्ष- अपमस्यै दाम्पते; औदार्यात्तु प्राज्यं साम्राज्यमपि दीयमानमल्पतरमेय सादि'सादिष्टे समस्त- समाजलोको मेयमाणः स तयोर्चचनयोरन्वयं पृच्छन् इत्यभिधे-'कन्तविआन्तमपागाचन- रेखायुगं युगपदस्या निरूप्य मयेह किमित्यभिहितम् । अनया तु "द्विवचनस्य बहुवचनमि"ति -प्राकृतसंबलक्षणात् पुच्छन्तीति* देशी, कर्णाभ्यर्णेऽक्षनरेखामिपात्, यो भवयां श्रुतपूर्वः स एवार्य श्रीभोज इति निर्णतुं गते इत्याशंक्योत्तरं दत्तवती मज्ञावज्ञातवाक्पतीनामपि पण्डितानां योऽ- थोऽविपयस्तं सहसैवोनिरन्ती प्रत्यक्षरूपा भारतीयम् । तदस्याः पारितोपिके लक्षत्रयं किप- दिति ततो लक्षत्रयस्य विाहारानवलक्षान प्रत्यक्षास्तस्यै दापयामास । ततो ज्ञातगूर्जरजन- चातुर्यविशेष: श्रीभोज इत्युवाच-विवेको गूर्जरे देशे। ततो राजा 'मालवीयः पण्डितो गूर्जरी 10 गोपालः समौ' इति घृद्धजनगिरं सत्यां मन्यमानस्तौ विससर्ज। ॥ इति पणत्री गोपयोः प्रपन्धः ॥ ६८) अथावाल्यादेव स नृपः- १११. मस्तकस्थायिनं मृत्युं यदि पश्येदयं जनः । आहारोऽपि न रोचेत किमुताकृत्यकारिता ॥ इति विज्ञासतत्वतया धर्मेऽप्रमत्तोऽभूत् । कदाचिनिद्वाभवानन्तर कश्चिदिपशिसमेत्य वेगवति 15 तुरगेऽधिरूढस्त्वां प्रति प्रेतपतिरुपतीत्यनुसारेण धर्मकर्मणि सज्जीभवितव्यमिति वचनाधिकारिणे पण्डिताय प्रत्यहमुचितदानं ददानः कदाऽपराहे सभासिंहासने उपविष्टः स्थगिकापितसमर्पित- धीटकात्मागेव मुखे पत्रंक्षित्वाऽभ्यवहरन व्यवहारवेदिभिस्तत्कारणं पृष्ट इत्ययदत-कृतान्तद- न्तान्तरवर्तिनां मनुष्याणां यहत्तं यच भुकं तदेवात्मीयं परस्य तु संशयः। तथा च- ११२. उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किमय सुकृतं कृतम् । आयुपः सण्डमादाय रपिरस्तं प्रयासति ॥ १ ११३. लोकः पृच्छति मे चाचा शरीरे कुशलं तय i कुठः कुशलमसाकमायुर्याति दिने दिने ॥२ ११४. श्वाकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाहे चापराविकम् । मृत्यून हि परीक्षेव कृतं चाय न या कृतम् ॥ ३ ११५. मृतो मृत्युर्जरा जीर्णा विपनाः किं विपत्तयः घ्याधपो च्याधिता: किं न प्यन्ति पदमी जनाः ।।४ ॥ इत्यनित्यताश्लोकचतुष्टयमपन्धः ।। ६) अधान्यदाश्रीभोजाश्रीभीमभूपतेः पादु दूतमुखेन वस्तुचतुष्टयममाविष्ट एक यन्तु हास्ति परन नास्ति १; द्वितीयं परंवास्ति, अन्न नास्ति समृतीयमुभपत्रास्ति" तुर्धभुमय- 20 ·5 प्रकाशः] भोज-भीमप्रबन्धः। प्रापि नास्ति ४ । इति विदुपामपि सन्दिग्धेऽर्थे अणहिल्लपुरे पटहे वाद्यमाने कयापि गणिकया पटहस्पर्शपूर्वकं विज्ञपयांचवे-गणिका १ तपखि २ दानेश्वर ३ गतकार ४ रूपं वस्तुचतुष्टयं महीयताम् ।। इति तयोक्त सुपो दूताय तत्समर्पयत्। दूतेनेत्यमेवाभिधाय वस्तुचतुष्टयमादाय यथागतं जग्मे । ॥ इति वस्तुचतुष्टयप्रवन्धः ॥ ७०) अन्यदा भोजनपो धीरचर्यया परिभ्रमन्निशि कयापि दुर्विधवध्वा- ११६. माशुसुडौं दस दस दसा सुणियह लोयरसिद्ध । मह कन्तह इक जसा अपरि ते 'चोरहिं लिद्ध ।। इदं पठ्यमानमाकार्य तस्या' दुःस्थाऽवस्थया सज्जातकृपो नृपः प्रातस्तत्पति" सदस्थानीय लस्य किमप्यायतिहितं विमृश्य धीजपूरकद्धये प्रत्येक लक्षमूल्य" रत्नद्वयं प्रच्छन्नं” तस्मै मसादीकृत- वान् । तेनापि ततृत्तान्तमजानता मूल्येन पनशाकापणे तद् विक्रीतम् । तेनाप्यविदिततत्वरूपे-10 णोपायनाय तन्मातुलिङ्गाद्वयं कस्यापि समर्पित सत् श्रीभोजस्यैवं तेन हौकित । ११७. चेलामहल्य लोलपिल्लिय जा वि गिरिनईपत्तं । अणुसरइ मन्गलग्गं पुणोवि स्यणाघरे रयणं ।। इत्यनुभवाद्धाग्यमेव उपस्तथ्य मेने । यता- ११८. श्रीणिताशेषविधासु वर्षाखपि पयोलपम् । नानुपाचातको नूनमलम्यं लभ्यते कुतः ॥ ॥ इति बीजपूरकमचन्धः॥ ७१) अथान्यदा फस्यामपि निशि नृपः 'एको न भव्यः' इति प्रच्छन्नं क्रीडाशुकं पाठयित्वा माता त्वयापपिडतसभायां पाक्यमिदमुचारणीयमिति संशिक्षितवान् । अब तेन तथाभिधीय. माने नपेण पृष्टाः पण्डिता निर्णयमजानन्तः पाण्मासीमवधि" याचितवन्तः। ततस्तन्मुख्यो घर- रुचिस्तन्निर्णयाय देशान्तरं परिभ्रमन् केनापि पशुपालेन 'अहमेवा, निर्णय भवत्स्वामिने निवेद- विप्यामि । परमहम संभ्वानशाय" वृद्धतया नोवोदु वत्सलतयों न मोक्तुं च शलोमिइति 20 "तेनाभिहित तजिवृक्षया वररुचिस्तं बनान्तरित निजस्कन्धे संमधिरोप्य तं" पशुपालं सह नीत्या पसभामुपागत उत्तरकारि" निवेदयामास । अथ स पशुपालो" भूपेण तदेव चचनं + 15 - 1ADA' नासि। 2AD नास्ति । । एतदादान्तर्गत पारस्थाने AD प्रती 'गणिकावचनाद्वेश्या-तपस्वि-दानेश्वर- भूतमार-ए यातु धतुष्टयं महितम् । एतारतः संक्षिप्तः पाठः। 32 दीयवाम् । 'वारकान्वर्गता पंकिः केवलं BP माझे पते। 4D याचिदपि। 5 AD दरिद 11 Pa प्रती इयं गाया एताशी-~ 'माणुपा दस दस हवह देविहि निम्मरियाई । मह कंत इका जि दस नच पोरिहिं हरियाई ।' 62 मुन। 7 D नपोरहिं। 8 AD इति । 9 B तसावस्थया, P स्वस्था दुःस्थाया भवस्थया । 10 BP बुद्रुष । IHAB एक्षमता। 12 A रसमयी; स्यद्वयों; D रस। 13 P प्रक्षिप्य प्रमोपकारी; D तदुपकारा। 14 AD 'पर' मालि। 15 AD मायुपायनाय । 16 BP नास्त्रि एतस्पदम् । 17AD नास्ति। 18 A. तेन तु (D'तु' नालि) प्रोमो३.1 19 Puttiri पीकृत। 20 A पलियं D पEि: Pa हालियं । एतद्वाक्यस्थाने P "परेतनाना भर पा21 DIसके एप दो सम्पः। BPa नास्त्रि एप सोकः । 22 AD नास्ति। 23 नास्त्री UPPOI RIP नाशि। 25 B पण्मासी पावत् पाचितायवधाना:: Pa -याचितवयः, P याचितवातमिता()। AP प्रमुपः। Pa 'निर्गय मामि। 28 BP स्यामि इति । 29 AD 'अहं' नासि। 30 AD धान' TV 31 BPP. et 32 BPP& strofa 33 BPPA tarafat; Pb ante o ati i 34 AD मम Pोप 35 AD 'g' भाधि। 36 BPPA उपेवः। 374 कारण। 18 BPPA नानीदं पदम् । - ·प्रमन्पचिन्तामणिः। पट:-अस्मिन् जीवलोफे राजन्! लोम एवैको न भव्य रामा फयमिति भूयोऽपि एटः- पद्मा- मणः स्वानं स्कन्धदेशेनास्पृश्यमपि वदति तल्लोभस्यैय विजृम्भितमतो लोभ एव न नम्। ॥ इति 'एको न भव्यः' प्रवन्धः ।। ७२) अधान्यदा मित्रमात्रसहायो नपतिनिशि परिममन् पिपासालनया पणरमणीय 5गया मित्रमुऐन 'जलं याचितवान् । ततोऽनुच्च्यात्सायम्भल्या दारगं कालापिलम्पने- रसपूर्णः "फरका मदमुपानीयत । मित्रेण खेदकारणे दृष्टे-'एकमयामिभुलतापां शूलेन" निm. मानायां" पुरा" रससम्पूर्णः समाटिको घट आसीतः साम्प्रतं तु मजासु बिन्द्रमानसे" भूपे चिरकालेन फेवला "वाइटिकैच भृतेति मेदकारणम् । नपस्तत्वेदकारणमाकर्ण मेनापि पगिजा शिवापतने महति" नाटके कार्यमाणे तालुण्ठनचित्तमात्मानं विमृश्य तपस्नध्पमेपति" मेने! 10तनो व्यापृाय स्वस्थानमासाद्य निद्रां सिपेये । अपरेयुः प्रजासु समानरूपो सुपः पप्पा नागर गतः तदा च तयाऽय प्रजासु वत्सलोनपतिः, प्रचुरधुरससझेतादिति पाइरन्त्या राजा तोपितः । ॥ इतीपुरसमपन्धः॥ ७३) अयान्यस्सिमयसरे धारानगर्याः शारगपुर प्रासादस्तिनापा" गोवदम्पा" नमसिमीपणा निस्यमागच्छन् किदाचिद्वेलाव्यतिकमे सजाते सति प्रत्यक्षीभूतया तपादेयतया गारपदेशमाग- तया मितपरिच्छदं चारमदेशमागतमकमानृपमालोक्य ससम्ञमारिपेडपी निजातनमतिमाम नृपः प्रणामपूर्वकं तं वृत्तान्तं पृच्छन्, सन्निहितं परयरमागतं विपिन्स भी प्रति विराटो देवतया क्षणात् गूर्जरसैन्यैर्वष्टिनं यमपदपत्। जवाधिफेन याजिना प्रजन गारानगरपोपुरे प्रपिशन्, आट्या-कोल्या म्यां गूर्जरास्ववाराभ्यां तत्कण्ठे धनुषी मक्षिा, पनापना घ्यापादितोसीति पददम्यां सत्तः। ११९. "अगा गुणीति मसेर भोजः पाटमपेपा । पपा गुणिना पस नापमपान पात:" || ॥ इति अभ्यपारमपनाः॥ , 20 ·15 ४९ भोज-भीमप्रवन्धः। प्रकाशः] (इतोऽने Pb पत्तौ निन्नगतः प्रवन्ध उपलभ्यते-) { अथान्यदा रात्री जागृतो भोजः समद्धिविस्तारं हृदये चिन्तयन् हृष्टः सन् इदं काव्यपादत्रयमाह- [20] तोहरा युक्तयः स्वजनोऽनुकतः सद्बान्धवाः प्रणयगर्भगिरथ भृत्याः । गर्जन्ति दन्तिनिवहासरलास्तुरङ्गाः.... इति पुनः पुनः कथयति सति नृपे चतुर्थपादार्थमक्षरावली विलोकयति सति च तावत्कश्चिद्विद्वान् वेश्याव्यसनी 5 तचनाद्राज्ञीकुण्डलयुग्मकृते तद्वेश धौर्याय प्रविष्टः, तत्पादनयमभृणोत् । ततस्तेनाचिन्ति यद्भाव्यं तद्भवत, परमुत्पन्नं चतुर्थ पादं कथं स्थापयितुं शक्तः । ततः प्राह- सम्मीलने नयनयोनहि फिश्चिदस्ति ।। राजा सुष्टः गुण्डलसहितं तदाञ्छितं ददौ ।) ७४) अथान्यद्रा स एव राजो राजपाटिकायाः प्रत्यावृत्तः पुरगोपुरे मुखमुक्तेन तुरगेण प्रवि-10 शन व्याकुलीनतेपु' इतस्ततः पलायमानेषु जनेषु कामपि तकविक्रयकारिणी जनसंमदन मौलि- कम्पाद्भूतलपतितंभन्नभाण्डामपि गोरसे सरित्मवाह इव प्रसरति विकसितमुखाम्भोजां श्रीभोजा पाह-तब विपादेऽपि कि हर्पकारणं' इति नृपेण पृष्टे सा प्राह- १२०. हत्वा नृपं पतिमवेक्ष्य भुजङ्गदष्टं देशान्तरे विधिवशागणिकाऽसि जाता। पुत्रं भुजङ्गमधिगम्य चितां प्रविष्टा शोचामि गोपगृहिणी कथमय तकम् ॥ [*एचमचादीत । तस्मात्प्रदेशान् 'मही ति महीयसी नदी प्रादुरास" 1] ॥ इति गोपगृहिणीप्रपन्धः।। ७५) अन्यदा प्रातः श्रीभोज उपशिलामेकां लक्षीकृत्य धनुर्वेदमनिर्वेदमभ्यसंस्तत्कालदर्शना- धमागतेन सिताम्परबेपधारिणा श्रीचन्दनाचार्येण प्रत्युत्पन्नपतिभाभिरामतयौचित्यमभिदधे- १२१. पिता विद्या शिलेचं मचतु परमतः कार्यकक्रीडितेन राजन् ! पापाणवेधव्यसनरसिकवा मुश्च देव प्रसीद 120 क्रीडेयं चेत्प्रद्धा कुलशिसरिकुलं केलिलक्षं करोपियत्ताधारा धरित्री नृपतिलक तदा याति पातालमूलम्॥ इति तत्कवितातिशयचमत्कृतोऽपि किञ्चिद्विचिन्त्य नृपतिरित्युवाच-'भवता* सर्वशास्त्रपारंगते. नापि ध्यस्ताधारेति यत्पदमपाठि" ततः कमप्युपात सूचयति । 198) इतश्च"-डाहरदेशीयराज्ञो राजी देमतिनानी" महायोगिनी । सा कदाचिदासन्नमसया सदैव देवज्ञानिति पमच्छ- कस्सिन्सुलग्ने जातः सुतः सार्वभौमो भवतीति । अथ तैः सम्यग-25 धगम्पोधराशिपु केन्द्रस्येषु' सौम्यग्रहेषु त्रिपडायगेपु फरेषु चामुकलग्ने जातः सुतः सार्य भीमो भयतीत्युक्तम् । तनिशम्य निश्चितप्रसवदिनाय पोडशाहरान् यायद्योगयुक्त्या गर्भस्तम्भ त्या नैमित्तिनिर्णीते लग्ने कर्णनामानं सुतमस्त तद्गर्भधारणदोपादष्टमे यामे सा“ विपन्ना। 1B भूपतिः। 2 BP जातमये। Po कृतमयेषु । 3 BP होकेषु इत० । 4 AD विझयिणी| B मौलिक- मेर भूपाना: Pऐन मामा । GAD मुतां सा माह। 7D विषादे कि कारणं। 8 BP नृपेणाभिहिता । ए. मोपहायते प्रशिक्षणापा पम् । नाति। 10 D'प्रदेशात महीनी' इसेय। 11 Pawरासीत् पथमro Ph आरोशिशी या होकगिदा। प्रध: BPPa भादशेषु नोपलम्यतेऽत्र। 12 Datei Po प्रात: मा। 13 मियाम्बरेण! 14. भवन । 17 BPPA नानीदं पर। TERP मप यो देमतना ,PA साइलीदेवोऽय ऐमतरानी मानी। 20 BPa पेन्द्रमातिए Aury' माधि। BP त्या | 23 Dप्रागुन । OA BPPa सापि संघमिनी पुरी जाम । . 15A पारंगतस्य। 10A पपात। 19ADनाष्टिा 7 ·५० (द्वितीय 5 प्रवन्धचिन्तामणिः। सुलग्नजातत्वात्पराक्रमानान्तदिकका पत्रिंशदधिकेन *राज्ञां शतेन भृङ्गविभ्रमकारिणा कुन्त- लकलापेन सेव्यमानविमलक्रमकमलयुगलश्चतस्पु राजविद्यासु परं प्रावीण्यमारहन विद्यापति- प्रमुखैमहाकविभिः स्तूयतेऽसौ । यथा-[एकदा कर्पूरकवि] १२२. मुखे हारारासिनयनयुगले कङ्कणमरो नितम्बे पत्राली सतिलकमभूत्पाणियुगलम् । अरण्ये श्रीकर्ण! त्यदरियुवतीनां विधियशादपूर्वोऽयं भूषाविधिरहह जावः किमधुना ।। {इत्युक्ते चतुरचक्रवर्ती राजाह-'यदि विधिवशादेवं भवति तदा पर्ण्यनृपतिः किं देवाद् यन चिन्त्यते वदपि स्याद' अवोऽचमत्कृतेन राज्ञा किश्चिन्न दत्वा विसर्जितः । गृहं गतो भार्यया पृष्टम्-'किंद रानास आह-'वृत्तस्वरूपम् । साह-'यदि विधिस्थाने तव पशादिति उत्तमभविष्यत् तदा वर सर्व अदाप्यत् । तचो नाचिराजकविः कर्णनृपमस्तवीत् । यथा- 10 [१] गोपीपीनपयोधराहतमुरः सन्त्यज्य लक्ष्मीपतेः शङ्ख पङ्कजराया नयनयोर्विश्राम्यति श्रीस्तव । श्रीमत्कर्णनरेन्द्र यत्र वलति भूवहरी पल्लवस्तत्र छुट्यति भीतिमगुरत्या दारियाद्रा यतः । ततोऽतितुष्टेन नृपेण हस्त गृहलकपूर्व उचितदानेन प्रसादीकतेन मार्गे आगच्छन्तं झाला, भार्या कीर माह- 'यद्राशा असे दर रामस्ति, इदानीं तदहं खगृहे आनयामी'त्युक्त्वा गवस्तरसम्मुखम् । [८ कन्ये कासि न वैरिस मामपि कवे कपूर कि भारती सलं किं विधुरासि वत्स मुपिता कनार दुघसा ! कि नीतं तब मुज-भोज-नयनद्वन्द्वं कथं वर्तसे दीर्घायुर्भजतेऽन्धयष्टिपदवी श्रीनाचिराजः कविः ।। अनेन काव्येन तुष्टः सन् कर्णराजाद प्राप्त स्वर्णदुमूलादि तत्कपरफवयेऽदा नाचिराजकविः । एतकर्ण- नरेन्द्रेण ज्ञात्वा कपूर आकारितः पृष्टं च-'हे कवे ! मुझ-भोज इति पदं कसादुदाहृतं भोजे विद्यमाने ' स आह-'देव ! रामस्पेन हर्ष-मुअनयनद्वन्द्वस्थाने 'मुअ-मोज' इत्यूचानं ।' ततो राज्ञा शातं एवद् मोजसा मङ्गलसूचकम् । 20 [८] दूर्वाः श्यामलयन्ति सन्तवशिसाथि.. प्राङ्गणं शून्ये कल्पतरोतले सगमगाः सेलन्ति निर्मात्यः । श्रीमत्कर्णनरेन्द्रमान विभवैः पूर्णेषु सर्वार्थिषु स्कन्दोपान्तनिवेशिवालामुखी निद्राति रे... कामधुरु ।। ७७) इत्थं महाकविभिास्तूयमाननानायदातः[स कर्णपा कदाचित्] श्रीभोजप्रति प्रधानान माहिणोत्-'भवदीयनगयां भयत्कारिताश्चतुरत्तरं शतंभासादाः,एतापन्त एवं गीतमपन्धा मय: दीयाः, एतापन्ति च विद्धानि अतस्यतुरगयुद्धेन द्वन्दयुद्धन या चतम्युविधासु पादच्यसन लागेनं 25 चा मां निर्जित्य पशोत्तरशतविरुदानां भाजनं भूयाः । नो याहं त्वां विजित्य सप्तविंशताधिकम्य राज्ञां शतस्य नाथो भवामि-इति तत्पमायाविर्भावात् ईषत् परिम्लानमुग्गाम्भोजः श्रीभोज: सर्वप्यपि प्रकारेणु जितकाशिनं फाशिपुराधीशं विमृशन् यं पराजितं मन्यमानस्तानुपरोपम- भ्पध्ययमाझीकारयामासा यत्"- मयावन्त्यांश्रीकणेन याणारयामकामिन "समेगापूरर्पमार- 15 ·भोज-भीमप्रवन्धः। प्रकाश न्याहपूर्विकया कार्यमाणयोः पञ्चाशद्धस्तममाणयोः प्रासादयोः यमिन्मासाद प्रथम कलशध्य- जाधिरोपो भवति तमिनुत्सवेऽपरेण नरेन्द्रेण त्यक्तच्छत्रचामरेण करेणुमधिरुह्य समागन्तव्यम् । इत्यं भोजस्य यथारुच्याङ्गीकारे कर्णगोचरंगते श्रीकर्णस्तेषु सामोऽपि तेनापि प्रकारेण भोजम- वश्चिकीर्षुरेकसिन्नेव लग्ने पृथक् पृथक प्रारब्धयोरुभययोः प्रासादयोः सर्वाभिसारेण निजप्रासाद निर्मापयन्' सूत्रमृतं पप्रच्छ-'एकस्मिन्नहन्युदयास्तयोरन्तरे कियान् कर्मस्थायो' भवतीति निवे-5 द्यताम् । अथ तैश्चतुर्दश्यनध्यायेतन सप्तहस्तप्रमाणा एकादश प्रासादा दिनोदये प्रारभ्य दिनान्ते कलशपर्यन्ताः कारयित्वा नृपाय दर्शिताःतया समग्रसामग्र्या नृपः प्रमुदितचित्तो भोजप्रासा- वर्कपालवन्धे जायमाने निजप्रासादेऽनलसः कलशमधिरोप्य निर्णीते ध्वजाधिरोपलग्ने तया मति- ज्ञया श्रीभोजं दूतमुखेन निमन्त्रयामास । ततः स्वप्रतिज्ञाभङ्गभीरुमालवमण्डलमभुस्तथा प्रयातु- ममभूपणुस्तृष्णीमासीत्। अध प्रासादध्वजाधिरोपानन्तरम् , अवतीर्णपुराणकर्ण इव श्रीकर्णस्ताव-10 हिरेव पैः सम प्रस्थितः श्रीभोजमध्यपेणयत् । तसिन्नवसरे श्रीभोजराज्यार्द्ध प्रतिश्रुत्य माल- चकमण्डलपाणिघाताय निस्सीमतदीयसीमनगरे" श्रीकर्णः श्रीभीममजूहवत् । अथ ताभ्यां नरेन्द्राभ्यां मन्त्रेणाकान्तो व्याल इव भोजभूपालो विगलितदर्पविपी वभूव । तदा चाकस्मिके सशाते भोजयपुरपाटबेऽपन्हूयमाने सर्वेष्वपि घाटमार्गेपु निजनियुक्तमानुपैः सर्वथा निपिद्धयमा- नेऽपरपुरुषप्रवेशे श्रीभीमः कर्णाभ्यर्णवत्तिनं निजसान्धिविग्रहिक दामरं भोजवृत्तान्तज्ञानाय 15 स्वपुरुषेण पप्रच्छ । तेनापि स"पुरुपो गाथामध्याप्य प्रहितः श्रीभीमसभामुपागतः- १२३. अम्बयफलं सुपकं विटं सिढिलं समुन्मडो पवणो । साहा मल्हणसीला न याणिमो कजपरिणामो॥ अनया गाथया श्रीभीमे तथास्थिते श्रीभोजः सन्निहितपरलोकपथप्रयाणः कृततदुचितधर्म- कृत्यः,"राज्यस्यानुशास्तिं समस्तराजलोकस्य वितीर्य 'मम पञ्चत्वानन्तरं मत्करौ विमानाहहिर्विधे- यावि'त्यादिश्य दिवं गतः। [८] {'कसु करु रे पुत्त कलत्त धी कसु करु रे करसणवाडी । एकला आइवो एकला जाइयो हाथपग बेहु झाडी। इति भोजवाक्यं वैश्यया कधित लोकानां प्रति ।) ७८) *अथ तस्मिन् श्रीभोजे दिवमुपेयुपि] तवृत्तान्तविदा कर्णेन तदुर्गमदुर्गभङ्गादन" समया. याँ" श्रीभोजलक्ष्म्यामुपात्तायां श्रीभीमेन दामर आदिष्टः-'यच्छ्रीकर्णात्त्वया मत्परिकल्पितं रा- ज्पाई निज शिरो योपनेतव्यम्' इति राजादेशं विधिसुर्वात्रिंशता पत्तिभिः सम गुरूदरे प्र-25 विश्य मध्याहकाले प्रसुप्तं श्रीकर्ण चान्ये जग्राह।अथतेन राज्ञा एकसिन् विभागे नीलकण्ठचिन्ता- मणिमणाधिपप्रमुखदेवतावसरे निणीतेऽपरस्मिन्नुत्तरार्द्ध समस्तराज्यवस्तृनि 'खेच्छयैकममाद- 1 एतद्विपदस्याने BPPa 'तयो. इत्येव । 2Pa पस्य। 5D निर्मापयतोखा कणे. सूप । 3 Pa यांगीकारे। 4 'तेपु सामोऽपि नास्ति ADI 6 D कापायो। 7AD तेन चतु। 8 AD कलशारोपपर्यन्ता. 9AD •साप 10 AD संजाय । Il D प्रमुख श्रीमोजस्तूष्णी० । 12 BPPa ध्वजारोपणादनन्तरं। 13 BP माण: पु० । I AD मभिपेणयितुं । 15 AD सदा । 16 BP राज्याचप्रदानमूहिस। 17 AD नानीदं पदं । 18 BPPa सिन् गुपस पपुरपाटये। 19 B निजमुगमानसः। 20 B सं पुरुष। 21 D मिराहण। 23 एतद्वाक्य मालिADI 23 Bइत्यादिदेश। 24 P दिपमुपेयुषि, Pa •मुपेयिवान्; B नास्तीदं । । कोष्टकारतर्गत पाटो नामि BPPS भागे। *B मादरों एप फेयसमिदं पारपमुपएम्यते । 25 AD दुर्गभाषं। 26 BP समप्रमोमला। 27 D नासि । 23 BPPaपोपने। 29AD स| 30A पाri Dj । 20 ·प्रपन्धचिन्तामगिः। खेत्यभिहिते पोडशमहरांस्तधा स्थित्या पुनः श्रीभीमराजादेशादेवतापसरमादाप भीभीमा- योपायनीचकार । अर्थतत्मपन्यसनकाध्ययुग्मं यथा- १२४. पञ्चाशद्धस्तमाने शिवभवनयुगे तुल्पलक्षणे पार प्रारम्पे यस शीनं भवति हि कलशारोपन का राश। अन्येन छनपालव्यजनविरहितेनान्युपेतच्यमेवं संपाद भोजराज्ञा व्यपपिमुरामतिः कर्णदेवेन जिरे ॥ 5 १२५. भोजे राति दिवं गतेतिबलिना कर्णन धारापुरीमङ्ग प्रयतोपरुध्य नृपतिर्भामः सहामीश्वः । तत्येन च दामरेण जगृहे चन्दीताकर्णतो हमी मण्डपिका गणाधिपयुतः श्रीनीलस्टेयरः ।। १२२. विषु कामिषु योगिषु भोगिषु द्रविणदेषु सतामुपकारिए। धनिपु धन्विपु धर्मधनेषु च क्षितितले नहि भोजसमो नृपः ।। १२७ इत्याग: कल्पद्रुम इव मुवि त्रासिताशेपदास्थ्य साक्षाद्वारसतिरिव जनगद इन्धनानाप्रपन्या । रापार्जुन व चिराचस कीर्वोत्कचिराहतः श्रीगमरनिरः सर्पयो भोजराज || ॥ इति मोजस्य विविधाः प्रयन्या अवशेषा' अपि यथाश्रुतं मन्तच्या ॥ ॥ इवि भी मेरमाचार्यविरचित प्रपम्पपिन्गमी भीमोजयत्र-भीगीमभूपयो: नानापदायगंनो नाग द्वितीयः प्रकाश, प्रभाग १६४ ॥ 10 ·सिद्धराजादिप्रबन्धः। प्रकाशः] [.. सिद्धराजादिप्रवन्धः ।] 10 ७९) अथकदाचिगुर्जरदेशे अवग्रहनिगृहीते वर्षणे विशोपकदण्डाहिदेशग्रामकुद्धम्बिके राज- देपविभागनिर्वाहाक्षमे' तनियुक्तैर्व्यापारिभिः सकलोऽपि सजातवित्तो देशलोक श्रीपत्तने समानीय भीमभूपाय' न्यवेद्यत । ततः कदाचिदहर्मुखे श्रीमूलराजकुमारस्तत्र चममाणो कृपपत्तिभिः सस्यनिदानीभूतदानीसम्बन्धे व्याकुलौक्रियमाण सकललोकमालोक्य पारिपा- 5 चिकेभ्योऽधिगतवृत्तान्तः कृपया किञ्चिदश्रुमिलोचनो वाहवाहात्यां तदतुलया" कलया पं परितोष्य" 'वरं वृणीष्वेति नृपादेशमासाद्य 'भाण्डागार एव वरोऽयमस्तु' इति विज्ञापया- भास । राज्ञा-"किमिति अधुनी न याचसे?' इत्युक्तः 'प्राप्तिप्रमाणाभावाद-इत्युदीरयन् मुशं निर्यन्धपराद्धराधिपात्तेषां कुटुम्विनां दानीमोचनवरं ययाचे। ततो हवाष्पाविललोचनेन राज्ञा" तत्तति प्रतिपय भूयोऽज्यभ्यर्थयखेसभिहितः । १२८. क्षुद्राः सन्ति सहस्रशः खभरणव्यापारमात्रोद्यताः स्वार्थों यस्य परार्थ एव स पुमानेकः सतामग्रणीः । दुःपूरोदरपूरणाय पिबति स्रोत पति वाडवो जीमूतस्तु निदाघसम्भृतजगत्सन्तापविच्छित्तये ॥ इति काव्याधयलेन निगृहीतप्रभूतलोभस्ततो भूयः किमप्यमापमानो मानोगततया *स्वसौध- मध्यमध्यास्य पन्धनविमोचितस्तैलोकः स देवतबदुपास्यमानःस्वस्थानस्थितैश्च स्तूयमानस्तृतीये- ऽहनि तदीयसन्तोपदी श्रीमूलराजः खलोंके "जगाम तच्छोकाम्बुधौ सराजलोको राजा, सIE च पूर्वमोचितलोकच निमनश्चिरेण चतुरैर्विविधयोधयलादपकृष्टशोकशङ्खचक्रे । अर्थ द्वितीय व वर्षावलादु हपिभिः "कर्युकलोकनिष्पन्नेषु समस्तसत्येषु व्यतीततदर्पयो राजपविभागे" प्रदिईयमाने राशि चानाददाने सति तरुत्तरसमा मेलिता । लन्न सभ्यानां গান- १२९. न सा सभा यत्र न सन्ति श्रद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः स नो यत्र न चास्ति "सत्यं सत्सं न तद्यत्कृतकानुविद्धम् ।। इति निर्णयात् सभ्यर्गतवर्पतदर्पयोदानी" राज्ञा ग्राहिता" ततस्तेन द्रव्येण कोशद्र पेणच श्रीमू- लराज कुमारश्रेयसे भव्यस्त्रिपुरुषप्रासादः श्रीभीमेन कारितः। ८०) 'अनेन श्रीपत्तने श्रीभीमेश्वरदेव-भहारिकाभीरुआणीमासादी कारिती । सं० १०७७ 1AD निगृहीतायां ध। नानीदं पदे ADI SAD निर्वाहाक्षमो देशलोकः। 4 AD न सन्ति एते शब्दाः। 5 BP भूपवये। Gमाल BP 8AD.दानी 'नास्ति। मियः। 11 AD कल्पया। P परितोय अक्षादू। 13 BP आदेश चते। 14 P विना नास्त्य- 15 D कुटुमिना। 16 'पयाचे खतो' स्थाने BP पाचमानो। 17 BP नास्ति । 18 D भूयोऽप्यर्थये; B पः। 19 BP • सूवा विद्यायलेन । 20 BP लोमभूतः। 21 A 'भूयः' नाति । 22 D प्यम्यमानोऽपि । एसइन्तर्गवारस्याने AD 'सस्थानमगमत् । तत फोटु इत्येव पाटः । 23 नासोदे ADI 24B स्टकमुपजगाम; Pसमुरत। 195BP NIमिनि घ। 2G AD कोरपावलात् । हर्षिभिः' पर नास्ति । 27 AD देयमागविभागे। 28 AD दिया। 29:' याने 'ताम्य' BP 30 BP - सत्यमति। एतभिवान्तर्गतपारस्पाने BP भादरों 'मामपंपदानी गति (B) पाचार प्रापिरया भपूर्वमागकोवादग्येण धीधर्ममूलः धीमूलराज' एवास: पाठ। SID दानी। 2D रामा 33D माहितः । इस परि: BP नास्ति। 20 9BP परिगत 10 AD भत्र- 7 BP मूलराजः। 12B पिता सन् ·५४ - + प्रवन्धचिन्तामणिः । [हतीय: भारभ्य वर्ष ४२, मास १०, दिन ९ राज्यं कृतम् । (BP आदर्श-संवत् १०७८ पूर्व श्रीभीमेन चर्प ४२ राज्यमकारि।) ८१) *श्रीउदयमतिनात्या' तद्राश्या नरवाहनखंगारसुतया] श्रीपत्तने सहस्रलिङ्गसरोवराद- प्यतिशायिनी नव्या वापी कारिता। 5_८२) अथ सं० ११२० चैत्रवदि ७ सोमे हस्तनक्षत्रे मीनलग्ने श्रीकर्णदेवस्य राज्याभिषेक संजाता ८३) इतश्च शुभकेशिनामा कर्णाटराट्र तुरगापहृतोऽदव्यां नीतःकमापि पत्रलवृक्षायां सेव- मानःप्रत्यासंन्ने दावपावके कृतज्ञतया विश्रामोपकारकारिणं तमेव तरुमजिहासुस्तेनैव सह तस्मिन् दहने प्राणानाहुतीचकार । ततस्तत्सूनुर्जयकेशिनामा तद्वाज्ये सचिवैरभिषिक्तः। प्रमेण तत्सता 10 मयणल्हदेवी नाम्नी समजनि । साच शिवभक्तः सोमेश्वरनामनि गृहीतमात्र एवेतिपूर्वभवमस्मा- पीत्-'यदहं प्राग्भवे ब्राह्मणी द्वादशमासोपवासान् कृत्वा प्रत्येकं द्वादशवस्तूनि तदुद्यापने दत्वा श्रीसोमेश्वरनमस्याकृते मस्थिता बाहुलोडनगरमागता, तत्करं दातुमक्षमाऽग्रतो गन्तुमलम- मानातनिर्वेदान्हं आगामिनि जन्मनि अस्य करस्य मोचयित्री भूयासमिति कृतनिदाना विप- यात्र कुले जाते ति पूर्वभवस्मृतिः । अथ याहुलोफरमोचनाय सा गूर्जरेश्वरं प्रयरं परं कामय- 15 माना तं वृत्तान्तं पित्रे निवेदयामास" अथ 'जयकेशिराजा तं व्यतिकरं ज्ञात्वा तेन श्रीकर्ण स्वप्रधानः खसुताया मयणदेव्या अङ्गीकारं याच्यते स्म । अथ श्रीकणे तस्याः कुरूपताश्रयणा- दुदासीने सति तस्मिन्नेवा निर्यन्धपरांतामे मयणल्लदेवी पिता स्वयंवरां प्राहिणोत् । अथ श्री. कर्णपो गुसवृत्त्या स्वयमेव तां कुत्सितरूपां निरूप्यं सर्वथा निरीदर एव जातः । ततोऽष्टभिः" सहचरीभिः सह नपतिहत्याकृले मयणल्लदेवी माणान परिजिही मत्या" श्रीकर्णजमन्या" उपप- 20 मतिराश्या तासां" विपदं" द्रष्टुमक्षमया ताभिः सह प्राणसङ्कल्पचके । यत:- १३०. स्वापदि तथा महान्तो न यान्ति सेदं तथा परापरयु । अचला निजोपहतिषु प्रकरपते भूः परव्यसने ।। इति । तदनन्तरं महोपप्लवमुपस्थितमवगम्य मातृभत्रया तां परिणीय श्रीकर्णः पश्चाइष्टिमा णापि न सम्भावयामास। ८४) अन्यदी कस्यामप्पधमयोपिति सामिलापं नृपं मुशालमन्त्री कशुकिना विज्ञाय तद्वेषधा- 25 रिणी"मयणहदेवीमेव" तुरलाता रहसि माहिणोत् । तामेव त्रियं जानता नृपतिना सप्रेममुज्य- ·5 प्रास सिद्धराजादिप्रबन्धः। मानायास्तस्या आधानं समजनि । तदा च तया सङ्केतज्ञापनाय नृपकरानामाङ्कितमङ्गुलीयकं निजाहल्यां न्यधायि । अर्थ प्रातस्तक्षुर्विलासितात् तवृत्तान्तमनबुध्यमानाय माणपरित्यागो- पताप नृपतये सातस्तसतानमयपुत्तलिकालिङ्गनमिति निवेदिते प्रायश्चित्ताय तथैव चिफीपवे स मन्त्री यथावद् अवदत् । (मत्र प्रती निम्नलिखिताः श्लोका विद्यन्ते-) [24] गुरुगा विक्रमेणाय नभुव पितृसन्निभः । आफारेण तु रम्येण भूपोभूदात्मभूसदृक् ।। [ca] विना फर्गेन तेन चीनत्राणां न रतिः कचित् । इतीय जज्ञिरे देषामनुकर्ण प्रवृत्तयः ।। [७] वकर्णार्जुनयोवेर पूर्व कर्णः सरनिय । अर्जुनं गमयामास यशो देशान्तराणि यः॥ {८८] अमिरामपुपग्रामो रामो दशरथादिव । मनुः श्रीजयसिंहोऽसाजायते स जगजयी ।। ४५) सुलमे तस्य जातस्य सूनोपतिर्जयसिंह इति नाम निर्ममे । स वालनिवार्पिकः सव-10 गोभिः फुमारे रममाणः सिंहासनमलंचक्रे । तेदु व्यवहारविरुद्ध विमृशता भूपेण पृष्टः' मैमिस्तिकस्तस्मिनेवाभ्युदयिक लग्ने निवेदिते राजा तदेव तस्य सूनो राज्याभिषेक धकार । 4) सं० ११५० वर्षे पौषयद ३ शनी श्रवणनक्षत्रे वृपलने श्रीसिद्धाजस्य पहाभिषेक। ८७) सपं तु, आशापहीनिवासिनमाशाभिधानं भिल्लमभिषेणयन् भैरवदेव्याः शकुने जाते सन फोटरयाभिधानल्या मासादं कारपित्या, खईलक्षाधिपं भिलं विजित्य तब जयन्ती देवीं 15 मासादे स्थापयित्वा कर्णेश्वरदेवतायतनं तथा कर्णसागरतडागालंकृतां कर्णावतीपुरं निवेश्य खयं सम राज्यं चकार । श्रीपत्तने तेन राजा श्रीकर्णमेला मासादः कारितः। सं० ११२० पैरमुदि ७ प्रारभ्य सं० ११५० पीपयदि २ यावत् वर्ष २९, मास ८, दिन २१० बनेन राक्षा राज्यं कृतम्।। ८८) अब दियं गते श्रीकणं श्रीमद्दयमतिदेव्या भ्राता मदनपालोऽसमासवृत्त्या वर्तते । तेन 20 टासाभिषामो राजयो देवतवरलब्धप्रसादः सफलनागरिकलोस्तित्कलाहतहृदयः काशन- दानपूजपा पय॑मानः कदाचितेन निजसाधे समानीय कृत" शरीरामये नाडीदर्शनात्पथ्य. समतां नियमिदमूचे (तिन मदनपालेन यभापे) तदेव नास्तीति । ततस्त्वं मया रोगपती- काराय मानि:, किंतु पम्पदानेन पुमक्षामतीकारार्धमेव । ततो द्वात्रिंशरसनाण्युपनये'- स्युपत्यां तेन "पन्दीपनम्नतति निर्मापेलभिग्रहमग्रहीत-यदतः परं प्रतीकारनिमित्तं नृपतेः 25 सोधमपाप नापन गन्तव्यमिति । ततः परमातुराणां मनवणायलोकनान्निदानचिकित्सितं गुरुपाण: फेनापि मापाविना गृतकामयपिरित्सितकोशलंयुभुत्सुना युपमप्रभवणे दर्शिते सम्यक नपणाप शिरोपूननपूर्वक 'पमा" स यदुनादनेन मोदित इसम सत्यरमेय तलनाली दीय- IIPentariADI SAD .cो पुतिः। 4 'मा.रम्याने AD 'मातामापनि पws SD RIVIL"यादीन् । पारमे AD मामि। Artit H. GP पिपई विगुप मामि।D प..I BAD Esmeri ! Arr. tatti BAD.et eAD eera (Dr माEि) पावधिः । 1:.11'let HAI) uml 15 BE A पाप । २५ threat artitrina Frfa न मा. BP. 181 सिम.1 * पाना . 9AD - ·10 प्रवन्धचिन्तामणिः। [सृतीयः ताम्, नोचेद्विपत्स्यते इति तचित्ते चमत्कारमारोपयामास । अन्यदा' राज्ञा निजग्रीवाचाधा- प्रतीकारं पृष्टः । 'पलद्वयममाणमृगमदपङ्कलेपनेन अर्तिरुपशाम्यतीति व्याहृते तथाकृते ग्रीवा सजीभूता। ततो नृपसुखासनवाहिना पामरेण नरेण ग्रीवायाधाप्रतीकारं पृष्टः । 'घृष्टकरीरमूल- रसेन तन्मृत्तिकासहितेन लेपं विधेही'त्यभिदधे । ततो राज्ञा किमेतदिति पृष्टे' 'देशकालौ पलं शरीरप्रकृतिंच विमृश्याथुर्वेदविदा चिकित्सा क्रियत' इति विज्ञपयति में। अन्यदा धूतः कैश्चि. देकसंमत्या पृथक् पृथक युगलीभूय तत्मथमयुगलिकया *विपणिमार्गे 'किमद्य यूयं वपुष्यपटव' इति पृष्टः। द्वितीययुगलिकया श्रीमुजालखामिप्रासादसोपाने पृष्टः। तृतीययुगलिकया तु राज- द्वारे, चतुर्थयुगलिकया द्वारतोरणे तथैव । ततो भूयो भूयः पृच्छोत्पन्नेन शङ्कादूपणेन* तत्कालो- त्पन्नमाहेन्द्रज्वरस्त्रयोदशे दिने विपेदे स वैद्यः। ॥ इति ठ०" लीलावैद्यप्रवन्धः॥ ८९) 'अथ सान्तूनामा मन्त्री अन्यायकारिणं तं मदनपालं कालमिव जिघांसुः कदाचित्कर्णा- गजं गजेऽधिरोप्य राजपाटिकाव्याजेन तद्गृहे नीत्वा पत्तिभिस्तं व्यापादयामास । ९०) अथ कश्चिन्मरुमण्डलवास्तव्यः श्रीमालवंश्य उदाभिधानो वणिक् प्राकृट्काले प्राज्याज्य- क्रयाय निशीथे व्रजन् कर्मकरैरेकस्मात्केदारादपरस्मिन् जलैः पूर्यमाणे तान् के यूयमि'ति पप्रच्छ। 15 तैः 'वयममुकस्य कामुका' इत्युक्ते 'ममापि कापि सन्ती ति पृच्छन् , तैः 'कर्णावत्यां सन्ती'त्यभि- हिते स सकुटुम्बस्तत्र गतः । वायटीयजिनायतने विधिवद्देवान्नमस्कुर्वन् कयापि लाछिनाइयों छिम्पिकया भाविकया साधर्मिकत्वाद्ववन्दे । तया 'भवान् कस्यातिथिरित्युदीरिता, 'वैदेशिकोऽ. हमिति भवत्या एवातिथिरि ति तद्वाक्ये" श्रुते तं तया सह नीत्वा कस्यापि वणिजो गृहे कारि- तानपाकेन भोजयित्वा निर्मापितकायमाने निजतलके तं" निवास्य कालक्रमेण तत्र" सम्पन्न- 20 सम्पद् इष्टिकाचितं गृहं चिकीर्षुः खातावसरे निरवधि शेवधिमधिगम्य तामेव स्त्रियमाहय समर्पयन् तया निपिद्धः, तत्मभावेण ततः प्रभृति स उदयनमन्त्रीति" नाना पप्रथे। ९१) *तेन कर्णावत्यामतीतानागतवर्तमानचतुर्विंशतिजिनसमलकृतः श्रीउदनविहारः कारितः। ९२) तस्यापरमातृकाश्चत्वारः सुताः" चाहडदेव-आम्बड-याहड-सोला-नामानोऽभूवन् । 1 BP oमारोपपन् । 2 BP कदाचित् । 3 Poशीर्षबाधा। 4 D शिरोऽतिः'। 1-1 एतदक्षान्तर्गतपाठस्थाने BP 'उपचारे क्रियमाणे' इत्येव पाठः । 5 D शिरोबाधा, BP 'पाघां' इत्येव । 6Dघृद्धका २-२ एतद्वारयस्थाने BP 'भूयो राज्ञा उपलब्धमतीकारे एतद्वाक्यम् । ३-३ एवापाठस्थाने BP विज्ञप्य गृहं याति तनगरनिवासिभिः धूनैः। * एतदन्तर्गतस्य पाठस्य स्थाने BP 'प्रणा मपूर्णमाकस्मिक धपुरपाटवं पृष्टः । द्वितीययुगलिकया द्वारतोरणे, तृतीययुगलिंकया रिपणिमा, चतुर्थयुगलिकया श्रीमूसरानमा सादे भूयोभूयखदेव पच्यमानः शकाविपदोपेणैव' एतारशः पाठः प्राप्यते । 'भय सान्तुमंत्रिण उपायादाजराटिकाम्याजेन श्रीकर्णाजेनान्यायकारी मदनपायो ग्यापादितः । इत्येषा पंक्तिः। 12D देश्या। 13 BP पूर्यमागोऽम्भोभिः। 14 BP पृछन् । 15 BP इत्यभिहिते। 16 BP गया । 17 BP भारताप। 184 स्वा चन्दे। 19 'सदारये श्रुते सं' स्थाने AD 'पदन्' इत्येव पदम् । 20 नास्त्येसाप ADI 21 निवास' स्पाने AD 'पापि गृहे नियासितः। 22AD नास्ति। 23 BP उदयननामा मंत्री। तोऽप्रे Da भाद” निरगत उिसित प्राप्यते- 'तपयमानपि नैय कांचन स्वयं शयानानपि सेवते परान् । दयेऽपि नास्ति द्वितयेऽपि विपते धियः प्रचारोन विचारगोधर' 24 BP •मतीत-मान-मरिष्यत्। 25 BP पुत्राः। 20P सोडका B सोस। A नास्ति। 7 BP भिधाय । 9 BP चिकिरिसत। 10A विश. 8 नास्ति BPI पततिस्थाने AD पयत्। 11 DP .. नामि। 27 मासिPI ·१७ - प्रकाश सिद्धराजादिप्रवन्धः। १३) अथान्यसिन्नवसरे सान्तुनामा महामात्यः करेणुस्कन्धाधिख्दो राजपाटिकायां वजन ग्यावृत्तः स्वयं कारितसान्तूवसहिकायां देवनमश्चिकीर्षया तत्र प्रविशन् चारवेश्यास्कन्धन्यस्त- हस्तं कमपि चैत्यवासिनं सितवसनं ददर्श । ततो गजादवरुह्य कृतोत्तरासद्भः पञ्चाङ्गमणामेन तं गौतममिय नमय । तत्र क्षणं स्थित्वा भूयस्तं प्रणम्य प्रतस्थे । ततः स लज्जयाऽधोवदनः पाताले प्रविविक्षुरिव तत्कालं सर्वमेव परिहत्य मलधारिश्रीहेमसूरीणां समीपे उपसम्पदमादाय 5 संवेगरसपरिपूर्णः श्रीशबुजये गत्वा द्वादशवर्षाणि' तपस्तेपे* । कदाचिस मन्त्री श्रीशत्रुञ्जये देवपादानां नमस्करणायोपगतोऽदष्टपूर्वमिव तं मुनि प्रणम्य तचरित्रविचित्रितमनास्तद्गुरु- फलादि पमच्छ । 'तत्त्वतो भयानेव गुरुरिति तेनोक्ते कौँ पाणिभ्यां पिधाय मैवं मादिशेत्य- सातवृपयय विज्ञपयंस्तेन मोचे- १३१. जो जैग सुद्धधम्मम्मि ठाविओ संजएण गिहिणा या । सो चेव तस्स जायइ धम्मगुरू धम्मदाणाओ॥ 10 इति तमो मूलवृत्तान्तं निवेद्य तस्य दृढधर्मतां निर्ममे । ॥ इति मन्त्रिसान्त टेढधर्मतामयन्धः ॥ ९४) अधानन्तरं श्रीमयणम्हदेव्या जातिस्मरणात्पूर्वभववृत्तान्ते श्रीसिद्धराजस्य निवेदिते श्रीमरादेवी श्रीसोमनाथयोग्यांसपादकोदिमूल्यां हेममयीं पूजां सहादाय याझाया भस्थिता पालोटनगरं सम्माप्ता । पञ्चकुलेन कदर्थ्यमानेषु कार्पटिकेपु राजदेयविभागस्यामाझ्या सवाप्पं 15 पधानिचर्यमानेषु भयमहदेवी हृदयासंफ्रान्ततहाधा स्वयमेव पश्चादयाघुटन्ती अन्तरान्त- रोभूतेन श्रीसिद्धराजेन विज्ञप्ती-स्वामिनि ! अलममुना सम्भ्रमेण । कृतो हेतोः पश्चानिवय॑ते? इति रामोत" 'यदेव सर्वथाऽयं करमोक्षो भवति तदैयाई श्रीसोमेश्वरं प्रणमामि नान्यथेति । कि पानापरमाननीरयोनियमय' । इति श्रुत्वा राज्ञा पञ्चकुलमाकार्य तत्पदृस्याङ्के द्वासप्तति- सक्षानुत्पामानान् विमृदय तं पटक विदार्य मातुः श्रेयसे ते कर मुक्त्वा करे जनचुलकं मुञ्चति 20 मत" श्रीसोमेन्चरं गत्वा तया सुवर्णपूजया देवमभ्यय तुलापुरपगजंदानादीनि महादा- नानि दाया-मसदशी कापिनाभून्न भवितेतिदध्माता निशि निभेरे प्रसुप्ता तपखिवेप- पारिणा तेनैव देवेन जगद-दय मदीयदेवकुलमध्ये काचित्कार्पटिकनितम्विनी यात्रायै आया- "माEिADI SADRI 5 BP पाई। CAD संपूर्ण: 7A r लो मा पंगपोधिका सम्यन्ते-प सेनान्मे समाना: प्रतियोधिताः । भुनिमित्तयनि- विप्राः प्रभापति साप । भमि पश्य घामानं त्यागामुयी मय HTrurाण मनोभान पूपा । गुमामपरिमापरनायगाहसे ॥" EIPL Pएपुगे। 10 AD पे! I BP सम्पा एनपिशान्तर्गत: पाट: A प्रता | मार। 1AD 'गा'मानि। 1'पामा प्रम्धिता' मानि BPI 15 BP मात् rer 10 Iran I PO RAIPARHIT भन्मापीर। 18 सिरके। 10 1P शामिहिते। HTTR AD TRA भग [A] महान मारपनि ।' एप पारः। 20 DA' मासि । REACEP 23 ीपोमेधाम । D. नि। 25 Darमान मानि। ६ एकर DETAIT: samituter शिसपा एपेरिमा:- Namrat AARI TOR पाप गुपको पनि Irrentremelyार सामterfrre PRITHEReीमाशिमं मार पर DATimi TD.mutate SAD TRI IADRI ABP सपनु।

·१८ - प्रबन्धचिन्तामणिः। [रतीयः वाऽस्ति । तस्याः सुकृतं याचनीयं त्वया' इत्यमादिश्य तिरोहिते तस्मिन् राजपुरुपविलोक्ये समानीता । तस्मिन्पुपये याचितेऽप्यददामा कथमपि 'यात्रायां किं व्यपाकृतमिति पृष्टा' सती साप्राह-'अहं भिक्षावृत्त्या योजनशतं' देशान्तरमतिक्रम्य हास्तने दिवसे' कृततीर्थोपवासा पारणकदिने कस्यापि सुकृतिनः अकृतपुण्या पिण्याकमासाद्य, तत्खण्डेन श्रीसोमेश्वरमभ्यर्च्य, 5 तदंशमंतिथये दत्त्वा स्वयं पारणकमकार्पम् । भवती पुण्यवती, यस्याः पितृभ्रातरौ पतिसुतौ च राजाना, या त्वं बाहुलोडकर "द्वासप्ततिलक्षान् मोचयित्वा सपादकोटिमूल्यया पूजया" *अगण्यपुण्यमयन्ती मदीयपुण्ये कृशेऽपि कथं लुब्धासि ?* । यदि न कुप्यसि तदा किश्चि- द्वामि । तत्वतस्तव पुण्यान्मदीयं पुण्यं महीतले महीयः । यत:- १३२. सम्पत्ती नियमः शक्तौ सहनं यौवने व्रतम् । दारिद्ये दानमत्यल्पमपि लामाय भूयसे ।। 10 इति युक्तियुक्तेन वाक्येन तस्था गर्न निराचकार । १५) सिद्धराजस्तु समुद्रोपकण्या एकेन चारणेन- १३३. को जाणइ तुह नाह चीतु तुहाल" चकवइ । लहुरीलंकह लेवाह मग्गु निहालइ करणउत्तु ॥ *इति स्तूयमाने, द्वितीयेन चारणेनोक्तम्- १३४. धाई धौ अइ पाय" जैसल जलनिहि ताहिला तई जीती सवि राय एकु विभिषणु मिल्हि महु ।। 15 ९६) एवं तन यात्रायां व्यापते राज्ञि, 'कलान्वेषिणा यशोवर्मणा मालवकभूपेन मर्जरदेशे' उपभूधमाणे सान्तूसचिवेन त्वं कथं निवर्तसे?' इति प्रोक्तः, स" राजा-'यदि त्वं स्वस्वामिनः सोमेश्वरदेधयात्रायाः पुण्यं ददासी'त्युदीरितस्तचरणी प्रक्षाल्य तत्करतले तत्पुण्यदामनिदान जलचुलक निक्षिप्य तं "राजानं निवर्तयामास। श्रीसिद्धराजा पत्तनमुपेत्य सान्तूमालविकटप- योस्तं वृत्तान्तमवबुध्य क्रुद्धं नृपं मन्त्री एवमवादीत् 'स्वामिन ! यदि मया दत्तं तव सुकृतं याति, 20तदातस्य सुकृतमन्येपामपि पुण्यवर्ती सुकृतं मया भयते प्रदत्तमे । अथापरं" येन केनाप्युपायेन परचक्र खदेशे प्रविशद्रक्षणीयमेवेति गर्व वदता तेन नृपतिरनुनीतः। ततस्तेनैवामण मालप. मण्डलं प्रति प्रतिष्टासुः सचिवान शिल्पिनश्च सहस्रलिङ्गधर्मस्थानकर्मस्थाये नियोज्य, त्वरित गल्या तस्मिन्निप्पद्यमाने नपतिः प्रयाणकमकरोत् । तत्र जैयफारपूर्वकं द्वादशवार्पिके विग्रहे सक्षा- यमाने सति कथंचित् धारादुर्गभद्रं कर्तुममभूष्णुः अद्य मया धाराभङ्गानन्तरं भोक्तव्यमिति 1 रालोक्य। 2P याचमाने। ABP मया। 5 BP शतानि D शतान्तर० । हास्तनः। 7P दिने। 8 D नास्ति भकृतपुण्या 9A..मप्यतिथये। 10 'या' जाति BP1 11 माहुकोटकर' इत्येव ADI 12 BP सपर्यया । * एतरपाठस्थाने ADीसोमेबरं पूजितवती सा क मदीपपुण्यसम्मासि एवात पाट। 13 AD परं पदि। 14 BP मम । 15P नास्ति। 16 "युक्ति' मास्ति DI 11-18 सर्वक गर्व विसरा BP: 19 D पीत। 20 DE हाले। 21 Dec । * अस्याः पंतपा: स्थाने D पुखो इस्पाई स्वयमानोमवन् ।' इत्येव धारयं विपते। अप्रिमर गाथापि तत्र नास्ति । 22 AB 'वैवं' इत्येव। 23 A पाई। 24A पाह। 25 BP लईया। 20 P Brg । 27 AD न्यायुसे। 1-1 पतवान्तर्गतपाठयाने BP मायरामा स्यापिणा गूरमाले' 28BP वित 29 BP नाम्नि 'स राजा' 1 30 AP • घुलकं 1 31 ' राजानं स्पाने BP 'मायरामानं यशोवर्माण। २-२ एतदन्वर्गवपाठस्थाने A प्रो 'शतः श्रीपानगर धीसिद्धानं हताम्वावगमनेन । पुराने 'aar धीसिदराजवृतान्तोपगमनेन सुदन' तापाठ: मापते । 32 BPमावि 33 AD यन्। 3 AD at 35 एते शम्दा: BP म सन्ति । 3GP "एवं नास्ति। 37 AD नासि मयाप'। 38 BP Aवारणीप । 39 'एवं"ADI 40BP वता' नास्ति। 41D'प्रति' माधि। 42P पतल माधिD प.। 1-1 पर पान्तर्गतं याश्यं न विद्यते ADI 3 BP अनुयुत्ता। एप पाठ ·" 10 सिद्धराजादिप्रवन्धः । भा] *कृतप्रतिज्ञो दिनान्तेऽपि तत्कर्तुमक्षमतया सचिवैः काणिक्यां धारायां भज्यमानायां पत्तिभिः परमारराजपुये विपद्यमाने-इत्थं प्रपञ्चात् तृपः प्रतिज्ञामापूर्य अकृतकृत्यतया पश्चाद्न्याधुटितु- मिच्छर्नुजारसचियं ज्ञापयामास । तेनापि त्रिकचतुष्कचत्वरमासाधु निजधुरुपानियोग्य धारा- दुर्गभङ्गवार्तायां क्रियमाणायां तद्वासिना केनापि पुरुषेण 'दक्षिणमतोल्यां यदि परवलं ढोकते तदेष दुर्गभङ्गो नान्यति तद्वाचमाकर्ण्य स विज्ञप्तः सचिवस्त व्यतिकरं राज्ञे गुप्तविज्ञप्तिकया। निवेदयामास । राज्ञापि तद्वृत्तान्तवेदिना तत्रैव दीक्रिते सैन्ये दुर्गमं 'दुर्ग विमृश्य चशःपटहन नाग्नि वलयति दन्तावले समधिल्डा, सामलनान्ना आरोहण पश्चाद्भागेन, त्रिपोलिकपारद्धये आहुन्यमाने लोहमय्यामर्गलायां भज्यमानायां वलाधिकतयान्तटितात्तस्मालजात्कर्णाङ्गाजमु- त्तार्य स्वयं या तावत्स गजः पृथिव्यां पपात । स 'गजः सुभटतया तदा विपद्य घडसरग्रामे स्वयशोधवल एवं यशोधवलनामा विनायकरूपेणावततार । १३५. सिद्धिस्तनशैलतीपरिणतिदलितद्वितीयदन्त इव । विभ्राणो रदमेकं गजवदना सृजतु वः श्रेयः ॥ इति तदीया स्तुतिः । इत्थं दुर्गभङ्के सूव्रिते सति समराधिरूढं यशोवर्माण पनिर्गुणैराबध्य" तत्र निजामाज्ञां जगन्मान्यां दापयित्वा यशोवर्मरूपया प्रत्यक्षयशापताकया रोचिष्णुः श्री- पत्तनं प्राप। [८५] *क्षुष्णाः क्षोणिभृतामनेन कटका भन्नास्वधारा ततः कुण्ठः सिद्धपतेः कृपाण इति रे मा मंसत क्षत्रिया: 115 आरूढप्रपलप्रतापदहनः सम्प्राप्तधारश्चिरात् पीत्वा मालवयोपिदभुसलिलं हन्तायमेधिष्यते ॥ [१०] *क्षितिघव भवदीपः धारधारावलक्ष रिपुविजयपशोभिः श्वेत एवासिण्डा । किमुत कवलिततः फजलमालवीनां परिणतमहिमानं कालिमानं तनोति ।। २७) "प्रतिदिनं सर्वदर्शनेप्याशीर्वाददानायाहयमानेषु यथावसरमाकारिता जैनाचार्या श्री- हेमचन्द्रमुग्या: श्रीसिद्धराजमासाद्य नृपेण दुकूलदानादिभिरावर्जितास्तैः सर्वैरप्पप्रतिमप्रति-20 भाभिरामविघापि पुरस्कृतो नपतये श्रीहेमचन्द्रसरिरिस्थमाशिष" पपाठ- १३६. भूमि कामगवि ! खगोमयरसैरासिञ्च रसाकराः! मुक्तासस्तिकमातनुध्वमुडुप ! त्वं पूर्णकुम्मी भव । पुरवा कम्पवरोदलानि सरसैदिग्यारणा तोरणान्यायत्त स्वकरविजित्य जगती नन्वेति सिद्धाधिपः ।। अस्मिन्काव्ये निम्मपये मपश्यमाने तहूचनचातुरीचमत्कृतचेता नृपस्तं प्रशंसन् , कश्चिदसहि- प्णुभिः-'अम्मच्छानाध्यपनयलादेतेषां विद्वत्ता' इत्यभिहिते राज्ञा पृष्टाः श्रीहेमचन्द्राचार्या:-25 . 113 एपितास्तवराटस्पाने D पुस्तके पुसाय पाटो रियते-सचिवः पत्तिमिः परमारराजपुनः पचनीमिविपनमानः राशः विज्ञानाशी 'पायितुमक्षमः परित्तस्यां' कृतिकामयपारामनेन परिवायां राजा- "एतान् शरदान् विहाय A भादरोधी एप एक पारः। 1 AD 'एक्षिण' भाति । ABD am | BA दुर्गमन्तत, B दुर्गमदुर्गम; Dदुर्गमन्तदुर्गम । +AD •मपाधापी। 5AD 'तमा' नास्ति। GP नास्ति। 7 D'स गर' माति। 8P विद्याप 'मा' नाति। 9AD मिरे। 10 AD परिनिनि, P परिणत । 12P नाम्ति शामिदं। 13 BP निकाय । . एवरप- म Pो सपने। प्रति निः। 15 D.माते ! 16 B रिमुयाः। 17 AD मृपापेखाशिर्ष गोमा HP रन।

·प्रबन्धचिन्तामणिः [ तृतीयः पुरा श्रीजिनेन श्रीमन्महावीरेणेन्द्रस्य पुरतः शैशवे यदुव्याख्यातं तज्जैनेन्द्रव्याकरणमधीयामहे वयमिति वाक्यानन्तरम्, 'इमां पुराणवार्तामपहायास्माकमेव सन्निहितं' कमपि व्याकरण- कतारं व्रत' इति तपिशुनवाक्यादनु नृपं माहु-यदि श्रीसिद्धराजः सहापीभवति तदा कति- पयैरेव दिनैः पश्चाङ्गमपि नूतनं व्याकरणं रचयामः। अथ नृपेण 'प्रतिपन्नमिदं निर्वहणीयमित्य- 5भिधाय तदिस्मृष्टाः सूरयः स्वं स्थानं ययुः । नृपेण तुयशोवर्मराज्ञः करे निःप्रतीकारां क्षुरी समयं तदग्रासने वयं गजाधिरूढाः पुरमध्ये प्रवेशं करिष्यामः । इति राज्ञः प्रतिश्रयमाकर्ण्य मुजालनाना" मत्रिणा प्रधानवृत्तिं मुश्चता किमिति राज्ञा निर्बन्धपृष्टेन- १३७. मा स सन्धि विजानन्तु मा म जानन्तु विग्रहम् । आख्यातं" यदि शण्वन्ति भूपास्तेनैव पण्डिताः ।। इति नीतिशास्त्रोपदेशात्वयुद्धयैव खामिना प्रतिज्ञातोऽयमर्थः । सर्वथाध्यतौन हित' इत्युक्तम् । 10 नृपस्तुं प्रतिज्ञाभङ्गभी 'वरमसून परिहरामि न तु विश्वविदितं प्रतिश्रुतमिति नृपेणोक्त मन्त्री दारुमयी क्षुरिकां विधाय पाण्डुवर्णसर्जरसेन ता पिहितां पृष्ठासनस्थस्य यशोवर्मणः करे समl तदग्रासनस्थो नृपतिः श्रीसिद्धराजः परमोत्सवेन श्रीमदणहिलपुरं" प्रविवेश । प्रादेशिकमङ्गल- व्याकुलतानन्तरं नृपेण स्मारिते व्याकरणकरणवृत्तान्ते; बहुभ्यो देशेभ्यस्तत्तद्वेदिभिः पण्डितैः समं सर्वाणि व्याकरणानि पत्तने समानीय श्रीहेमचन्द्रौचायः श्रीसिद्धहेमाभिधानं अभिनवं 15 पञ्चाङ्गमपि व्याकरणं सपादलक्षग्रन्प्रमाणं संवत्सरेण रचयांचके । राजवाधकुम्भिकुम्भे तत्पु. . भन्न Dd आदर्श निम्नलिखितः समधिकः पाठ उपलभ्यते--कैश्चिदसहिष्णुभिर्भ मेने । हेमचन्द्रनामा शिष्यः कदाचिसवलुभित- शिरा जलविहरणाय धजन गजभयारसौधभित्तिस्थितो गवाक्षस्थेनालिगपुरोहितेन सारिणा पराभूनः। गुरवो विज्ञप्तातिरको 'मिथ्या दुकृतं देहि । तदुःखेन निःसृतोऽन्यगच्छीयदेवचन्द्रपाकराम्यां सह श्रीकाश्मीरं प्रति । मार्गे नाडोलमामे सहमोपवासे श्रीसरस्वती प्रसन्ना जाता । निजमूर्तिर्दर्शिता । मित्रयोनिवेदिते लोकसप्तशत्या प्रामो वर्णितः । मित्रद्वयस्य कार्यसिद्धिहेतोः स्तम्भती प्रविशतः फेनापि देशा- न्तरिणाकार्य विद्या समर्पिता । इत्युकं च-'मम मरणसमये मम शयोपारे विभिनाभिमण्डले मनः सरणीयः । यो पर दासति । एवं कृते श्मशाने मध्यरात्रौ शयेनोरथाय बरो दत्तः । श्रीहेमचन्द्रेण राजपयोधो याचितः । देवचन्द्रेण हस्खसिद्धराष्टिविया । यमाकरेग पाण्डित्यं । अन्नान्तरे कृतकृत्यो हेमचन्दो वलितः। कालभैरवीयमध्ये चण्डिकाप्रासादे विमान्तस्तन रघुभैरवानन्दः शिष्यपरावीवृतः समेस्य, रेरे चण्डे प्रचण्डे मह्यं मोदकान देही' ति मणिवा सुवर्णमयकपरमप्रे मुक्त। देव्या मोदक तं । तेन सर्वेषां तेऽपिताः । हेमचन्द्र स्थापि 'हे शिष्य त्वमपि गृहाणे'युचे तेन तस्यापि करौ स्तम्भयित्वोक्तं यद्यस्ति सावं वदा वं भक्षयेथाः एवमुक्त परणयोः पतितः । ततः पत्तने आयातं धीजयसिंहदेवः सन्मुखमेत्य समानीय हेमचन्द्रं गजाधिरूढं प्रवेश्य च पुरोहिततिरस्कृतं सूरि, राजा गुरष उपरोप्य हेमचन्द्रस्य पदस्थापना कारिता । श्रीहेमचन्द्रसूरयोऽयम्यां चतुर्दश्यां च श्रीजयदेवभवनं प्रयान्ति । पापधागारे श्रीस्यूलिभद्ररितं पाय- यन्तः पुरोहितेन राज्ञोऽने उपहसिता:-'महाराज! कोयमसरप्रलाप:? सर्वरसमोजने पूर्वपरिचितयेश्यागृहे कामनिप्रहा। पर कियते भवद्वलभाः।' राज्ञोक्त-'भाचार्या भन्न समेष्यन्ति सदा पहायं परोक्षे न ।' रिप्वागतेषु राज्ञोक्त-किफि वाधयन्तो पता पूर्व ?' सूरिभिः समममपि संक्षेपतः स्यूलिभद्रचरितं कथितं । भालिगेनो-'महाराज! विश्वामिनपराशरप्रभृतयो ये चाम्पनाशिनलेऽपि धीमुलपक सुललितं व मोहं गताः । भाहारं सधृतं पयोदधियुतं मुझन्ति ये मानवानेपामिन्द्रियनिग्रहः कथमहोदामा समालोश्यताम् ॥ गुरुमिरत-'सिंहो पलीयो द्विरद' इत्यादि । भालिगेनोक-भसाकमेव शाखाणि पटिरवासाकमेव पतयः संजालभिवं- जिनेन्द्रग्याकरणं किं भवदीयं सरपुरा श्रीजिनेन...' 1AD जैनम्या ADHद्वाक्या। 3D समिहिर मू। 4 Dसे प्राः। 5P पर प्रापः। GAD तो यशो। 7BP नासि । 8 BP नास्ति । 9A प्रताप.। 10 'नारा' माधि AD 11A भरपावं। 12 BP .देशेन स्वामिना। 18 BP माती पद। 14-15 एतपयस्थाने AD 'ततो' इत्येव । 10 D प्रतिस्य। 17 BP भूपपचनात् । 18 B निमाया AD मासि। 19P सर०, B गुर। 20 AD मालि। 21 BP .पतनं । याकुलता नाति ADI ASD 'करण' माति। 24 AD att०। 25 AD 26 AD मालि। STAD 29 Bfनग्धP माति। हेमाया। 28 AD नास्ति।

·5 सिद्धराजादिप्रवन्धः । प्रका] स्तकमारोप्य सितातपवारणे प्रियमाणे चामरग्राहिणीचामरयुग्मवीज्यमानं नृपमन्दिरमानीय प्रापवर्यपूजापूर्य कोशागारे न्यधीयत । ततो" राजाज्ञयान्यानि व्याकरणान्यपहाय तस्मिन्नेव व्याकरणे सर्वत्राधीपमाने केनापि मत्सरिणा भवदन्वयवर्णनादिरहित व्याकरणमेतद् इत्युक्स श्रीहेमाचा कुद् राजानं राजमानुपादयगम्य द्वात्रिंशच्छोकानूतनानिर्माय द्वात्रिंशसूत्रपा- देषु नान सम्बद्धाने लेखपित्वा प्रातर्नुपसभायांधाच्यमाने व्याकरणे - १३८. हरिरिव पलिबन्धकरत्रिशक्तियुक्तः पिनाकपाणिरिय । कमलाश्रयश्च विधिरिव जयति श्रीमूलराजनृपः ।। इलादीन चौलुक्यवंशोपश्लोकान् , द्वात्रिंशत् सूत्रपादेषु, द्वात्रिंशत् लोकानवलोक्य प्रमुदित- मना नरेन्द्रो व्याकरणं विस्तारयामास । तथा" च श्रीसिद्धराजदिग्विजयवर्णने घ्याश्रयनामा अन्यः कृतः। १३९. प्रातः संवृणु पाणिनि प्रलपित कातन्त्रकन्या वृथा मा कापीः कटु शाकटायनवचा क्षुद्रेण चान्द्रेण किम् । 10 कः कण्ठाभरणादिमिर्षठरयत्यात्मानमन्यैरपि श्रूयन्ते यदि तावदर्थमधुराः श्रीसिद्धहेमोक्तयः ।। ९८) अध श्रीसिद्धराजेन पत्तने यशोधराज्ञत्रिपुरुषप्रभृतीन सर्वानपि राजप्रासादान सहस्त्र- लिगमभृतीनि च धर्मस्थानानि दर्शयित्वा प्रतिवर्ष देवदायपदे कोटिद्रव्यव्ययं निवेद्यैतत्सुन्दरम- सुन्दरं चेति "पृष्टः स एवमवादीत्-'अहं यष्टादशलक्षप्रमाणमालवदेशाधिपस्त्वत्ता पराभव- पानं कथं भवेयम्, परं महाकालदेवस्य दत्तपूर्वत्वाविद्रव्यं मालवकास्तगुञ्जानास्तत्प्रभाषा<दि-15 तास्तमिता यतीमहे । भवदीयान्वयराजानोप्येतावद्देवैद्रव्यव्ययनिहाक्षमा, ससर्वदेवदाय- पदा विपदा पदं भवन्तो मूलनाशं विनंक्ष्यन्ति ।' ९२) अथ श्रीसिद्धराजः कदापि" सिद्धपुरे रुद्रमहाकालेंप्रासादं कारयितुकामः कमपि स्थपति स्वसंनिधी स्थापयित्या प्रासादभारम्भलग्ने तदीया कलासिकां लक्षद्रव्येणोत्तमर्णगृहात्" विमोच्य ता" वंशशलाफामयीं पिलोकयन "किमेतदिति राजा पप्रच्छ । ततो" 'मया मभोरौदार्यपरी-20 क्षानिमित्तमेतत्कृतमिति सपतिरुतवान् । ततस्तव्यमनिच्छतोऽपि नृपतेः प्रत्यर्पितम् । ततः क्रमेण प्रयोविंशतिहस्तममाणं परिपूर्ण प्रासादं कारयामासातत्र प्रासादेऽश्वपतिगजपतिनरपति- प्रभृतीनामुत्तमभूपतीनां मृर्तीः कारयित्वा तत्पुरो योनिताञ्जलिं खां मूर्ति निर्माप्य देशभङ्गेऽपि सान्" मासादयामहं याचितवान् । तस्य मासादरस" ध्वजारोपप्रस्ताचे सर्वपामपि जैनमासा- दानां पताकाचरोहं कारितवान् । यथा मालयकदेशे महाकालपासादे "वैजयन्यां सत्यां जैनमा-25 सादेषु न ध्वजारोप इति । - IA'प्राग्यमानित OBPसपपां 3 BP will 4 BP to 1 5 AD 'ए' माति। 6-7 एवंद- PATIRTAIR UP यादरता हे पती नपामानुयुष्य एषः पाठः। 8P नयीनान् विधाय। 9 D सूनिय० । 10 DAIL मानानेयं । ६ एव पुमरे 'धोनुरयवंशोपलोरफेन लोकान् याच्यभूपं सन्तोफ्यामा ! यथा-' पपा पंक्तिरंपळratrire. पात्रता पहिD पुनके नाति। 11 BP सपा ' नास्ति। 12 पाणिनि संपशु BPI BAD भौहमपायोडपः। 14 BP समृनिधर्मः। 15 AD पोपमा प्रष्ट इत्यादीत् । 16 BP | 11BP माRE ISAirgis 10 AD सम्प। 20 BP प्यपमनिहन्तः। 21 AD मविप्पन्ति' इत्येय। BP freeमरे। 23A E' माPि देयप्रा०1 25P संस्थाप्य । 26 AD वदीय PADMRI मोचपामाम। 23 साप। 00 AD माटोय: 30 BP PRE: 31 BP सो मपा' माति। 1.1 लरापाने BP a यापूर्व' सेव पार.132D महिनामपित। 33A मरापरिपूर्ण rrrrrent Trer surI DRमा परि मासादे। 34 BP NE! 35AD नास्ति। 30 BP माति। SADES ·10 प्रबन्धचिन्तामणिः [एवीयः १००) अन्यदा सिद्धराजस्य मालयकमण्डलं प्रति यियासतः केनापि व्यवहारिणा *सहस्र- लिङ्गसरोवरकर्मस्थाये विभागे 'पाच्यमाने तत्सर्वथाऽदत्त्वैव कृतमयाणस्य कतिपदिनानन्तरं कोशाभावात् कर्मस्था' विलम्पितमवगम्य, तेन व्यवहारिणा सुतस्य पात्विस्यापि धनाधिपस्य वध्वास्ताडङ्कमपहार्य तद्दण्डपदे द्रव्यलक्षत्रयं दत्तम् तेन कर्मस्यायः सनातः, इति -5 वाताशृण्वतो मालयकमण्डले वर्षाकालं तस्थुपो राज्ञो वचनगोचरातीतः ममोदा सत्रातः । अथ प्राथपेण्यधनाधनप्रगल्भवृष्ट्या क्षोणीमेकार्णयां विदधाने" पपनिकाहेतोः प्रधानपुरुषः प्रहित" कोऽपि मरुदेशवासी नृपतिपुरतः सविस्तरं वर्पाखरूपं विज्ञपयत् । तदात्यागतेन केनापि गूर्जरधूर्तण नरेण सहस्रलिङ्गसरो भृतमिति खामिन् ! य‘प्यसे" इति तद्वाक्यानन्तर- मेव सिककपतितमार्जारस्येव मरवृद्धस्य पश्यतः सर्वाङ्गलग्रमाभरणं नृपतिर्जराप ददौ । १०१) अथ वर्षानन्तरमेव" ततः प्रत्यावृत्तः क्षितिपतिः श्रीनगरमहास्याने दत्तायासोमवरच- नापां कृतसविसरस्तन नगरमासादेषु ध्वजवजमालोक्य 'क एते प्रासादाः ?” इति वारमणान् पप्रच्छ" । तेजिनब्रह्मादीनां प्रासादस्वरूपे निवेदिते सामा" राजी 'मया गूर्जरमण्डले जैनमासा. दानां पताकास निपिद्धासु किं भवतामिह नगरे पताकार्यजिनायतनम् ? इत्यादिशस्तैर्विज्ञपयां- चक्रे 'अवधार्यताम् , श्रीमन्महदिवेन कृतयुगमारम्भे महास्थानमिदं स्थापयता" श्रीमापभनाथ- 15श्रीव्रत्मप्रासादौ 'स्वयं स्थापितौ प्रदत्तध्वी च। तदनयोः प्रासादयोः सुकृतिभिमद्रियमाणपो. यत्वारो युगा व्यतीताः। अन्यच" श्रीशशुञ्जयमहागिरेः पुरा नगरमेतदुपत्यकाभूमिः । यतो नगरपुराणेऽपयुक्तम्- १४०. पञ्चाशदादौ फिल मूलभूमेर्दशोर्श्वभूमेरपि विस्तरोऽथ ! उचत्वमष्टय तु" योजनानि मानं वदन्तीह" जिनेश्वराः ।। 20 इति । कृतयुगे आदिदेवः श्रीऋपभस्तत्सूनुर्भरतस्तनाना भरतखण्डमिदं मातम् । १४१. नामेरयों" स कृपभो मरुदेविसनों से पचार समन मुनियोगचर्याम् । वसाहतत्वमृषयः" पदमामनन्ति सच्छा प्रशान्तकरणः समर सुधार्थ ।। १४२. अष्टमो" मरुदेव्यां तु नामात उरुपमः । दर्शयन्वरम धीराणां" सायमनमरातः" । (अधP प्रती निम्नगता अधिकार सोफर प्राप्पसे) [११] {प्रियव्रतो नाम मुतो मनोः स्वायम्भुवश्च यः । तसामीन्द्रस्तवो नाभि सामनरगुतलया !! * एपिशान्तराग्याने 4 भादों पुतार पाठ:-'सायलियमस्सायषिमाग पापित. शहमदार मा. PDP पापमाने दिमागे। 3Drपापग। DAN पाणकरोत् । ततः कोशामावाद' 10 सरोपा' मानि। 5 BP मालि। 6 BP मुवी BP वापहारते। 1. एयायाने BP मा rint परिपूर्ण पसे धन्दाः। 8AD माले' माधि। BP समजन। 10 AD RIT परे। HAD rint 12A महिORI 13AD मशीयपुर। NARRIEDपयन । गामा READ ri पतितः प्रतिभाति । 15 Bमानि! 16DO पदांपरस। 17 एवं 47 मानिAD) 16PTI 19-20 माझिADI LAD साटो 22R PR 201PRITHIP TIMRTM गू P5W मादि 2G BP समिति महामगिर। 27" मला। SPEE-21Tenni सपासवान A D पुरे पतिताने। 20 मानि DPI SAD गा3:Anite 33.P1.38 BPah। 33 BP sa.! 3G D नामे 37Poarngm. ISBHTA, 39B भरमे। 40PबीनD.। 25 -- मुर शा।

·१३ प्रकाशा] सिद्धराजादिप्रबन्धः। [१२] तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविधित्सया । अवतीर्ण सुतशतं तस्यासीत् ब्रह्मपारगम् ॥ [१३] तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः । विख्यातं वर्षमेतघनाना भरतमद्भुतम् ॥ .९४] अर्हन् शिवो भवो विष्णुः सिद्धश्चैव तथा बुधः । परमात्मा परश्चैव शब्दा एकार्थवाचकाः ॥ [१५] जैन बौद्धं तथा ब्राझं शैवं च कापिलं तथा । नास्तिकं दर्शनान्याहुः पडेच हि मनीषिणः ॥ २६] तन-कुलादिवीजं सर्वेषां प्रथमो बिमलवाहनः । मरुदेवश्च नामिश्च भरते कुलसत्तमाः ।) इत्यादिपुराणोक्तान्युदीर्य विशेषप्रत्ययाय' श्रीवृषभदेवप्रासादकोशाच्छ्रीभरतभूपनामाङ्कितं पञ्चजनवावं कांस्यतालमानीय नृपाय दर्शयन्तो दिजा' जिनधर्मस्याघधर्मत्वं स्थापयामासुः । ततः प्रभृति खेदमेबुरमानसेन अवनीशेन हायनान्ते जैनप्रासादेषु ध्वजाधिरोपः कारितः। १०२) अथ श्रीपत्तने प्राप्तो नृपः प्रस्तावे' सरोवरकर्मस्थायव्ययपदेपु वाच्यमानेषु सापराधव्य- वहारिसुतदण्डपदाहक्षघयं कर्मस्थाये व्यदकलितमिति श्रुत्वा, 'तल्लक्षनयं तस्य गृहे प्रस्थापया-10 मास।ततः स व्यवहारी, उपायनपाणि पोपान्तमुपेत्य किमेतदिति विज्ञपयन् कर्मस्थायव्यवहा- रिणे नृपः प्रादयः कोटिध्वजो व्यवहारीस कथं ताडङ्कचौरः? त्वयाऽस्य धर्मस्थानस्य धर्मवि- भागः मार्थितोऽपि यन्न लब्धस्ततः प्रपञ्चचतुरेण मृगमुस्खव्याघेणेवान्तःशठेन प्रत्यक्षसरलेन इदं कर्म भवता" निर्ममे। [इत्यादिवाक्यभृशं खण्डित*1] १४३. यस्यान्तर्गिरिशागारदीपिका प्रतिविम्विताः । शोमन्ते निशि पातालव्यालमौलिमणिश्रियः ।। १४४. न मानसे माद्यति मानसं मे पम्पा न सम्पादयति प्रमोदम् । अच्छोदमच्छोदकम्प्यसार सरोवरे राजति सिद्धभत् ।। { एकदा श्रीसिद्धेन रामचन्द्रः पृष्टः-'ग्रीष्मे दिवसाः कथं गुरुतराः १ । रामचन्द्रः प्राह- २७ देच श्रीगिरिदुर्गमाल भवती दिग्जत्रयात्रोत्सवे धानद्वीरतुरङ्गबलगनखुरक्षुप्याक्षमामण्डली | बातोद्भूतरजोमिलत्सुरसरित्सातपङ्कस्थलीदूर्वाचुम्बनचञ्चुरा रविहयास्तेनैव वृद्धं दिनम् ।। [२८] लन्धलक्षा विपक्षेपु विलक्षास्त्वयि मार्गणाः । तथापि तय सिद्धेन्द्र दातेत्युत्कन्धरं यशः ॥ अथ कदाचिद्राज्ञा प्रथिलाचार्या जयमङ्गलमूरया पुरवर्णनं पृटा ऊचुः- [२९] एतस्यास पुरस्य पौरवनिताचातुर्यतानिर्जिता मन्ये हन्त सरस्वती जडतया नीरं वहन्ती स्थिता । फीतितम्भमिपोपदण्डरुचिरामुत्सृज्य पादौर्बलावधीका गुरुसिद्धभूपतिसरस्तुम्बा निजां कच्छपीम् ॥} 25 15 20 । 4P च 1 एपदस्थाने BP पावस्थिततदाययस्थापनाय' एतत्पदम्। BP भूपतिपुरतः। 3 AD नास्ति । Bपरे। 5 नानि ADI GAD मनमा राहा। 7 BP नास्ति। 8 D 'सरोवरपदेषु' इत्येव; A सरोवरध्ययपदे। 9AD ar' मानिन। 1-1 शन्तर्गनपाठस्थाने BP प्रये सद्द स्थापिते स उपा०' एप पारः । 10P प्रदायेव एनत्पदं माप्यते । 11'Tः माह' स्थाने AD 'शादिष्ट:' 1 12 AD याप्रेणान्त: । 13 AD लयेदं मे निर्मितम् । * केवलं D पुनक एपद पायं यते। B भादों भोपरन्थमिदं पदयम् । D पुनके पुनः, यस्य पधस्य पूर्व निमगत पद्यमधि लिखिवं सम्यते । परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । घर्जयेत्तारशं मित्रं विपकुम्भं पयोमुखम् ।। मुग पदाकारे पाचश्चन्दनशीतलः । हृदयं कसरीभूतमेतदत्र्तस्य लक्षणम् ।। Pो पत्र प्रात्यने । ६एमकोटकान्तर्गत पर्णनं 0 पुस्तक एवायोपदम्पते । एता प्रक्षितप्रायमसम्बद्धपात् ।

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [एमा १०३) अर्थ श्रीपालकविना सहस्रलिङ्गसरोवरस्य रचितायां प्रशस्ती पहिकाणमुत्सीयां' तच्छोपनाय' सर्वदर्शनेप्याहृयमानेषु श्रीहेमचन्द्राचाय: 'सर्वविद्वज्जनानुमते प्रशस्तिकाव्ये भवना किमपि वैदग्ध्यं न प्रकाइयमित्युक्त्या पण्डितरामचन्द्रमनुशिष्य तत्र महितः। ततः सर्विदतिः शोध्यमानायां प्रशस्ती नृपोपरोधाच्छ्रीपालकवेर्दक्षदाक्षिण्याच सर्वेषु काव्येषु मन्यमानेषु- 5१४५, कोशेनापि युतं दलल्पचितं नोच्छेत्तुमेवरक्षम स्वस्थापि स्फुटकण्टकव्यतिकरं पुंस्त्वं च घचे महि । एकोऽप्येष करोति कोशरहितो निष्कण्टकं मृतलं मर्वयं कमला पिहाय कमल यसासिमाशिश्रियन् ।। त: सर्वरपि अस्य काव्यस्य विशेपप्रशंसां कुर्वाणैः श्रीसिद्धराजेन पृष्टः श्रीरामचन्द्रधिन्त्यमेत- दित्ययादीत् अध तैरेव सरनुयुक्तः- एतस्मिन्काव्ये सैन्ययाचको दलशब्दः, कमलशब्दस्य नित्य- क्लीयत्वं च इत्ति दूपणद्वयं चिन्त्यम् । ततः तान् सर्वानपि पण्डितानुपम्य दलशन्दो राश 10 सैन्यार्थे प्रमाणीकारितः, कमलशब्दस्य तु लिङ्गानुशासनसिद्धं नित्यकीयत्वं फेनाप्रमाणीयत' इति 'पुंस्त्वं च धत्ते न वे'त्यक्षरभेदः कारितः। तदा श्रीसिद्धराजस्य सज्ञातष्टिदोपेग' पं० रामचन्द्रस्य यसती प्रविशत एच लोचनमेकं स्फुदितम् । १०४) अथ कदाचित् टाहलदेशीयनरपतेः- १४६. आयुक्तः प्राणदो लोके वियुक्तो मुनिवल्लमः । संयुक्तः सर्वधानिष्टः केरलः सीयु याहमः ।। 15 इति सान्धिविग्रहिकैरानीतयमलपम्नेषु लोफमेने लिरितं निशम्य किमेतदिति पृष्टास्ते मार:- 'भवजनपदे एकैकप्रधाना भूयांसो विद्वांसस्तस्पाचार्योधोऽयं लोको व्यान्येयः' इति तद्वारमा फर्य सर्वैरपि विदगिरक्षाततदमिशनिपेण पृष्टा हेमाचार्या इत्यं व्याप्युः-भन्न अप्या हारी हारशब्दः। तस्य आ इत्युपसर्गे कृते आहार इति सर्वजीयमाणमदः । वियुको विहार सन् उभयथा यतीनां प्रियः । संपूर्वः संहारः सन् सर्वशानिष्टः । निरपसी खीणामय 20 बल्लभः हार इति। १००) *अन्यदा सपादलक्षक्षितिपतिना- ऑली ताय न अणुहरइ गोरीमुहकमलस्म । इति समस्यादोपकाद्धमत्र प्रहितम् । तेस्तैः फपिभिरपूर्यमाणे अदिट्टी किम "ऑमियह पडिपपली चन्दम ।। इति उत्तरार्मोन" श्रीमपन्दो "मुनीन्द्रम्नां परणामास । १०६) अथ" श्रीसिद्धराजो नयषणाभिधानमाभीरराणकं निशानुगामा पुरफाशमा निजी पराजिते सति श्रीवर्द्वमानादिपु पुरेषु प्राकारमयर" निर्माप्य रपमेय प्रयाणरममंगे" सा. 17 • Dमोनो मानिदरारोगा "." THEarti तयापिनाप। 2D मनोमुनिस PM ADMR TT Tr IBP नि.10 re'मागि। 3D - GAP.I: PITH केन मीपते। 8 BP पिन। २॥ पाय MEETIRAD rry पतीनामा शिविर Fifinig sitaram mareere •ur weet (8) meye Me दाव्यान' पला' HTTRI 11.10 दोपहने। Dry गर्मपद मि आए। 13BP HAD | 15. मामा मुमः। 16D E FADPIRTI SAD inter 25 rane 1D JADr'मानित ·प्रपन्धचिन्तामणिः । इतृतीयः ज्ञातस्वरूप एव गिरिमधिरुह्य गनोदकेन श्रीयुगादिदेवं लपयन् पर्वतसमीपयतिग्रामवादशक- शासनं श्रीदेवाय' विश्वाणयामास । तीर्थदर्शनाचोन्मुद्रितलोचन इवामृताभिपिक्त इस तस्यी। 'अत्र पर्वते सल्लकीयनसरित्पूरसङ्कले इहैव विन्ध्यवनं रचयिष्यामीरवन्ध्यप्रतिज्ञो हस्तियधनि- प्पत्तये विहस्तमनसं मनोरथेनापि तीविध्यंसपातकिन धिग्मामिति श्रीदेवपादानां पुरतो राजा इलोकविदितं खं निन्दन् सानन्दो' गिरेरवततार । १०१) अथ श्रीदेवमूरिचरितं व्याख्यास्यामः तस्मिन्नवसरे कुमुदचन्द्रनामा दिगम्बरस्तेपु तेषु देशेषु चतुरशीतियादिमो निर्जित्य कर्णाटदेशाद्भूर्जरदेशं जेतुकामः कर्णावती प्राय । तत्र भधारफश्रीदेवसूरीणां चतुर्मासके स्थितानां श्रीअरिष्टनेमिप्रासादे धर्मशास्रव्याख्याक्षणे वचन- चातुरीमनुच्छिष्टामाकर्ण्य तत्पण्डितैस्तवृत्तान्त निवेदिते कुमुदचन्द्रस्तेपामुपाश्रये सतृणमुदकं 19प्रक्षेपितधान् । अथ तैमहर्षिपण्डितः खण्डनतर्कादिप्रमाणप्रवीणस्तमिननाफातिकमावाले सति श्रीदेवाचार्यजामि तपोधनां शीलसुन्दरी चेटकैरधिष्ठितां विधाय मृत्यजलानयनादि- भिर्विविधानिर्विडम्बनालिडिम्प तेषु चेटफेष्यपरतेपु त भृशं परामवासिनसनापरामर- वार्य चिन्तापरोऽस्यात् । (अP आदरों निमगतान्यन्यत्रामाण्याणि पद्यानि प्राप्यन्ते-) [१०३] हा कस्स पुरोहं पुकरेमि असकण्णया महं पहुणो । नियसासणनिकारे जो अवपरड़ सो वरं सुगओ।। साध्वीवाक्यम् । [१०४] आः कण्ठशोपपरिपोषफलं प्रमागव्याख्याश्रमो मयि बभूव गुरोर्जनस । एवंविधान्यपि विडम्बनडम्बराणि यच्छासनस्स हहहा मसणः शृणोमि ।। [दिवसरिभिरक्तं श्रुत्वा धर्ययाऽऽर्यया पभाण-] १०१ दुर्वादिगर्वगानिर्दलनाइशश्रीः श्वेताम्बरान्युदरमजलबाला । श्रीदेवसरिसुगुरो कुटीललाटपट्टे स्थिति विवनुत् प्रथमावताराम् ॥} श्रीदेवसूरिभिरुक्तम्'-'वादविद्याविनोदाय भवता पत्तने गन्तव्यम्। तत्र राजसभायां भवता सह वादं करिष्याम' इत्यादिष्टे स कृतकृत्यंमन्यमान आशापसनः श्रीपत्तनपरिसरं माप"। श्रीसिद्धराजेन मातामहगुरुरिति प्रत्युद्दमादिना सत्कृतस्तत्रावासान्दत्वा तस्यौ । श्रीसिद्धराजेन वादनिष्णाततां पृष्टाः श्रीहेमाचार्याः 'चतस्पु विद्यासु परं पापीण्यं विभ्राणं जैनमुनिगजधा- धिपं सिताम्बरशासनवजमाकारं नृपसभाशुशारहारं कर्णावतीस्थितं श्रीदेवाचार्य वादविवाविर वादीभाण्टीरवम् माहुः । अथ राज्ञा तदादानाय मेपितविज्ञप्तिकायां श्रीसंघलेखन सममाग- तायां श्रीदेवसूरयः पत्तनं प्राप्य नृपोपरोधाद्वाग्देवीमाराधयामासुः । तया तु 'यादियतालीय- श्रीशान्तिरिविरचितोत्तराध्ययनवृहद्त्ती दिगम्वरवादस्खले चतुरशीतिविफल्पजाटोपन्यासे 50 भवद्भिः प्रतन्यमाने दिग्याससो मुखे मुद्रा पतिप्यतीति देव्यादेशानन्तरं गुणत्या फुमुपन्दस- निधी पण्डितान मस्याप्य कमिन् शास्त्रे विशेपफौशलमिति ज्ञापिते- १५३. देवादेशय किं करोमि सहसा लक्षामिहेवानवे जम्बूद्वीपमिनो" नयेयमचा पारानिधि योपरे । 1D धीदेगचार्य (1), DA, AB नति। 3 D.विष्य वरिष्यामि। I DAमित्र। sht stml GAD महर्षिभिः। 7 P प्राय पर छम्यते । tइत भारभ्य मारभिगम्हरिया B simi 3 D तान् | 24. भरपादे। 10 AD मासपेवापाम् tभारणे गतिमान परिव RTI 12AD देवी' नास्ति। 134श्रीपमपान किमया। 20 1IADRI ·10 15 सिद्धराजादिप्रयन्धा। प्रकाश इलोत्साटिततुङ्गपर्वतशिरोपावत्रिनेत्रावलक्षेपक्षोमविवमानसलिलं वभामि चा वारिधिम् ॥* इति तदुक्तिश्रवणासिद्धान्तकृशलतां तस्याल्पीयसीमवगम्प जितं जितमिति मन्यमानाभ्यां श्रीदेवाचार्य-श्रीहेमचन्द्राभ्यां प्रमुदितम् । अथ देवसरिमभो रनमभाभिधानाप्रयमशिष्यःक्षपा- मुखे गुप्तवेपतया कुमुदचन्द्रस्य गुरूदरे गतः । तेन कस्त्वमित्यभिहिते-अहं देवः । देवः का। अहं । अहं का ?! त्वं वा श्वा का ? त्वं । त्वं का? । अहं देवः ['कुत आयातस्त्वं । स्वर्गात् ।। स्वर्ग का का याता? कुमुदचन्द्रदिगम्बरशिरः पश्चाशीति पलानि । तर्हि किं प्रमाणम् । छित्त्वा तोल्यताम् ।। इति तयोरुक्तिमत्युक्तिवन्धे चभ्रमं ब्रमति, आत्मानं देवं, दिगम्परं श्वानं च संस्थाप्य पधागतं जगाम । तेन चक्रदोपप्रादुष्करणेन विपादनिपादसम्पत्-ि १५४. इहो श्वेतपटाः किमेप विकटाटोपोक्तिसण्टङ्कितः संसारावटकोटरेऽतिविकटे मुग्धो जनः पात्यते । तस्वातत्वविचारणासु यदि वो हेवाकलेशस्तदा सत्य कौमुदचन्द्रमझियुगलं रात्रिंदिवं ध्यायत ।। इमा तदुचितां कविता निर्माय समायः कुमुदचन्द्रः श्रीदेवसूरीन प्रति प्राहिणोत् । तदनु तवरणपरमपरमाणुर्बुद्धिबैनवाचगणितचाणक्या' पण्डितमाणिक्य:- १५५. का कण्टीरवकण्ठकेसरसटामारं स्पृशत्यङ्गिणा का कुन्तेन शितेन नेत्रकुहरे कण्डूयनं काइति । का सन्नयति पनगेश्वरशिरोरतावतंसं श्रिये या श्वेताम्बरशासनस्य कुरुते वन्यस्य निन्दामिमाम् ॥ अध रखाकरपण्डिता- १५६. ननिरुदा युवतीजनस्य यन्मुक्तिरत्र प्रकटं हि तत्वम् । तक्कि घूया कर्कशतकेली तवामिलापोऽयमनर्थमूलः ॥ इति कुमुदचन्द्रं प्रति सोपहासं पाहिणोत् । अथ श्रीमपणलदेवी कुमुदचन्द्रपक्षपातिनीम्, अभ्याशवर्तिनः सम्पांस्तजयाय नित्यमुप- रोधयन्ती श्रुत्वा श्रीहेमचन्द्राचार्यण 'वादस्थले दिगम्बराः स्त्रीकृतं सुकृतमप्रमाणीकरिष्यन्ति 20 सिताम्बरात स्थापयिष्यन्तीति तेषामेव पाश्चात्तहत्तान्ते निवेदिते राजी व्यवहारपहिर्मुखे दिग- म्बरे पक्षपातमुज्झाँचकार। अथ भाषोत्तरलेखनाय सुखासनसमासीन: कुमुदचन्द्रः पण्डितरनमभश्चरणचारेणाऽक्षपटले समागतो। तदधिकृत:- १५७. केवलिहूओं न भुञ्जइ चीवरसहियस्स नत्यि निधाणं । इत्थीभवे न सिज्झइ भयमेयं कुमुदचन्दस्स 125 इति भाषां कुमुदचन्द्रो लेखयामास । अथ सिताम्बराणामुत्तरम्- १५८. केवलिहओं वि भुजा चीवरसहियस्स अस्थि निवाणं । इत्पीभवे वि सिज्झइ मयमेयं देवसूरीणं ॥ इति भापोत्तरलेखनानन्तरं निणीते पादस्यलवासरे श्रीसिद्धराजे समाजमागते, पड्दर्शनप- भागवेदिपु सम्पेषु समुपस्थितेषु कुमुदचन्द्रवादी पुरो वाद्यमानजयडिण्डिमो प्रियमाणसिसात- पघा सुखासनसमासीनः पुरो वंशावलम्बमानपत्रावलम्य: श्रीसिद्धराजसभायां नृपमसादीकृत-30 सिंहासने निपसादाप्रमुश्रीदेवसूरयश्च श्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्रसहिताः सभासिंहासनमेकमेवालंचक्रुः। पापस स्थाने BP भादः जम्दीपमिशनये किमयका शामिहवानये' इत्सक एव पादः प्राप्यते। 1हं पदं पति D पुलर एरा मोमावा पंकि: P प्रकार प्राप्या। 2P रुपय० । २P भोस। 10 AD मा । . 3नित्यं । 4Dनिर्माप्प समादाप। 5'परम' पाखिDI GBPानिया 7P नाति। 8Pप्रनिभाय। ।

·10 15 प्रबन्धचिन्तामणिः। [सूतीपः अथ कुमुदचन्द्रवादी खयं ज्यायान् किञ्चिद्व्यतिक्रान्तशैशवं श्रीहेमचन्द्र पति 'पीतं तक भवता? इत्यभिहिते श्रीहेमचन्द्रस्तं प्रति 'जरातरलितमतिः किमेवमसमस पे। श्वेतं तक पीता हरिद्रा' इति वाफ्नाधाकृतः 'युवयोः को वादी!' इति पृच्छन्, श्रीदेवमूरिभिस्ततिरला. रकरणार्य 'अयं भवतः प्रतियादीसभिहिते कुमुदचन्द्रः पाह-मम वृद्धस्यानेन शिशुना सह को वाद ? इति तदुक्तिमाकर्ण्य 'अहमेव ज्यायान् भवांस्तु' शिशुः, योऽयापि फटीदवरक निय- सनं च नादत्से' इति । राज्ञा तयोर्वितण्डायां निषिद्धायामित्थं मिधः पणवन्धः समजनि-'परा- जितः श्वेतान्यरैर्दिगम्बरत्वमझीकार्यम् , दिगम्परैस्तु देशत्यागा' इति निर्णीतपणपन्धावनु खपेश- कलङ्कभीरुभिर्देवाचार्यः सर्वानुवादपरिहारपरैर्देशानुवादपरायणः कुमुदचन्द्रं प्रति अपमं नपान कक्षीकरोतु पक्षम् इत्यभिहिते- १५९. सद्योवद्युतिमातनोति सविता जीर्णोर्णनामालपच्छायामाध्यते शशी मशकवामायान्ति पत्रादयः । इत्थं वर्णयतो नमस्तव यशो जावं स्मृतेर्गोचरं वद्यसिन्धमरायते नरसते ! वाचस्ततो मुद्रिवाः ।। इति नृपं प्रत्याशिपं ददौ । 'वाचस्ततो मुद्रिताः' इति तदीयापशब्देन सभ्यास्तं सहस्तपन्धन- मिति विमृशन्तो मुमुदिरे । अध देवाचार्या:- १६०. नारीणां विदधाति नितिपदं श्वेताम्बरप्रोल्लसत्कीर्तिस्फातिमनोहरं मयपथप्रस्तारभृतीगृहम् । मसिन्केवलिनो न निर्जितपरोत्सेकाः सदा दन्तिनो राज्य तजिनशासन च भवनश्चीलक्य! जीपाचिरम् ।। नृपं प्रतीमामाशिपं ददौ । अथ वादी कुमुदचन्द्रः केवलिभुक्ति-स्त्रीमुक्ति-चीपरनिराकरणपक्षो. पन्यासं पारापतविहोपमया स्खलितस्खलितया' गिरा प्रारभमाणः स परन्तर्षिहसनिः प्रत्य- क्षपांसापरः पुरस्क्रियमाणः कियदुपन्यासमान्त उच्यतामिति' तेनोक्तः श्रीदेवाचार्यः मतप. कालोन्मीलितप्रचण्डपचनक्षुभिताम्भोधिनिचितवीचीसमर्माचीभिर्वाग्भिवृहदुत्तराध्पषमगृत्तेचतु- 20रशीतिविकल्पजालोपन्यासमक्रम' भासत्प्रतिभासप्रसरपरिम्लानायमानकुमुदः कुमुदपत्रा सम्भ्रमभ्रान्तचेतास्तद्वचनान्यवधारयितुमक्षमो भूयस्तमेवोपन्यासं समभ्यर्धितवान् । श्रीसिद्ध राज-सभ्येपु च निषेधपरेप्यपि अप्रमेयममेयलहर्गभिस्त प्रमाणाम्भोधी मन्त्रयितुं मारन्धे" पोग्शे दिने आफलिफे देवाचार्यस्य कण्ठाहे मालिक श्रीयशोभद्रसूरिभिरतुल्पकारवाहादेयाप्रसाद- लब्धवरेस्तत्कण्ठपीठात्क्षणाक्षपणककृतकार्मणानुभावाद फेशकन्दुक पहिः पालपांपतिधि- निरीक्षणाचतुरैः स श्रीपशोभद्रसूरि माध्यमानः मुमुदचन्द्रमामन्दं नियमानः प्रमोदायि. पादौ दधाते । अथ श्रीदेवमूरिभिरूपन्यासोपक्रमे कोटाफोरिरिति शब्द प्रोच्यमाने लच्छन्द व्युत्पत्ति कुमुदचन्द्र पृच्छति कण्टपीठे लुठिताटव्याकरणः पण्डितः फाला शाफटायनव्याय रणोदितटापटीपसूचनिप्पन कोटाकोटिः कोटीकोदिः कोटिकोटिरिति सिद्ध शन्दप्रगनिणगं माह । अध मधममेव 'वाचस्ततो मुद्रिता' इति सपं "पठितत्वापशमनावात्तथा प्राधुनमुम. 30 मुद्रः 'श्रीदेवाचार्यण निर्जितोऽहमिति सपमुपरन श्रीसिद्धराजेन पराजितव्यवहारात, अपा. रेणोपसार्यमाणः सम्भवत्पराभवाविर्भावाद्धस्फोटं प्राप्य विपदे । 10 रिमिक्षभिराममाय। Pirgना सन या गतिः। 3D । ...Dmmiart नियमनं 50 प्रीतिसंगपीरनिरा.GAD MAHITI D दि!ि SD it. I 2D.या मद। 10 Dfमाप मापन II DATE PAR माप 13 DErain रूपमपराम। 11Pमाधि।

·10 15 सिद्धराजादिग्रवन्धः। प्रकाशः] अनन्तरं तु श्रीसिद्धराज प्रमोदमेदुरमना देवाचार्यप्रभावमभावनांचिकीमूनि धारितसितात. पनचतुष्टयः प्रकीर्णकप्रकरचीज्यमानः खयं दत्तहस्तावष्टम्यः पूर्थमाणेषु यमलशडेघु रोदाकुक्षित भरिविभ्रम विव्रति निखाननिखनः स्फूर्जद्वर्यत्र्यपूर्वमाणदिगन्तराले वाहनानोपासकेन लक्ष- प्रयप्रमितद्रव्यव्ययकृतार्थीकृतार्थिसाथै 'वादिचक्रवर्तिन् ! पादावधार्यतामिति स्तुतिवातैरमन्द- जमदानन्दकन्दकन्दलानुकारिणि' मङ्गले मुहुर्मुहुरुच्यमाने श्रीदेवाचार्यान वाहडेन तेनैव कारित- 5 प्रासादे श्रीमन्महावीरनमस्करणपूर्व बसतौ प्रावेशयत् । तस्पारितोपिके च नृपतिः रिम्पोनि- सायोपि टालामभूति ग्रामयादशकं ददौ । तदुपश्लोकनश्लोका एवम् - १६१. बलप्रविष्ठाचार्याय नमः श्रीदेवमाये। यत्प्रसादमिवारख्याति सुखप्रभेषु दर्शनम् ॥ -इति श्रीप्रद्युम्नाचार्यः। १६२. यदि नाम कुमुदचन्द्रं नाजेण्यदेवसरिरहिमरुचिः । कटिपरिधानमधास्यत्कतमः श्वेताम्बरो जगति ॥* इति हेमाचार्पः। १६३. मेलेऽधकीर्णतां नमः कीर्तिकन्यामुपायं य:। देवतरिराच्छिद्य तं निम्रन्थं पुनपधात् ।। -इति श्रीउदयममदेवः। १६४. वादविद्यानतोऽद्यापि लेखशालामनुज्झताम् । देवरिप्रभोः साम्यं कथं सादेवसरिणा ॥ -इति श्रीमुनिदेवाचापः। १६५. नमो यत्प्रतिमाधर्मात्कीर्तियोगपटं त्यजन् । हियेवात्याजि भारत्या देवरिदेऽस्तु वः ।। १६६. सत्रागारमशेषकेवलमृता मुक्ति तथा स्थापधनारीणामपि मोक्षतीर्थमभवत्त मुक्तियुक्तोत्तरः । या वाम्बरशासनस्स विजिते नग्ने प्रतिष्ठागुरुस्तदेवाद्गुरुतोऽप्यमेयमहिमा श्रीदेवरिप्रभुः ॥ इति मेस्तुरीणां यम् । ॥ इति देवसुरीणां प्रवन्धः । ११०) अध श्रीपत्तनवास्तव्य उन्निवंशका आभडनामा वणिकपुत्रः कांस्यकारकह " घर्घर-25 फरर्पणं कुर्चस्तन्त्र पत्र विंशोपकानर्जयित्वा दिनव्ययं कुर्वाणो द्विसन्ध्यमपि म श्रीहेमसुरीणां परणमूले प्रतिक्रामन् प्रकृतिचतुरतयाधीतागस्त्ययोद्धमतादिरनपरीक्षामन्यो रत्नपरीक्षकाणां सानिध्यात् तत्परीक्षादक्षः कदाचिच्ट्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्रसन्निधौ धनाभावात्परिग्रहममाणनियमा- न्सचितान गहन सामुद्रिकवेदिमिः प्रभुभिरायती तझाग्यवैभवमसरं विमृशद्भिस्तस्य लक्षत्रय- उम्म परिमहप्रमाण कारपद्धिः सन्तुष्टतया व्यवहरन् , कस्मिन्नप्यवसरे कापि ग्रामे पिया-30 सरन्तरालेजाव प्रजन्तमालोक्येक्रया अजायाः कण्ठे पापाणखण्ड रनपरीक्षकतया रतजातीयं 1 DP मारना रिपो। पूर्वमाणे दिगन्धाले। 3D पाइe B याः । पारन: Da.bw GBP पया। AAD मन्दसनकारिणि। * D रिहाप नास्त्यन्यद पपम् । 7 D मुपायद । 8 P वादविद्यानियो । Poनगुना। 10P •गुरोः। 11 BP पार। 12 B सः। 13 Dवति। * BP इति प्रभुश्रीदेवप्रि- ABPो। 15 BP "g' नाशि। 19 ADHI, BA0ABP पुलि। 17 मुनीन्द्र' D नामि। 18P भ । 20 - 16 BP निश ·" प्रबन्धचिन्तामणिः [ तृतीया परीक्ष्य तल्लोभातं मूल्यन क्रीत्वा मणिकोरपार्धात्तमुत्तेजितं निर्माप्प श्रीसिद्धराजस्य मुकुद- घटनाप्रस्तावे लक्षमूल्यद्रव्येणं तं नृपायैव ददौ। तेन नीचीधनेन मजिष्ठास्थानकानि कदाचिदा- गतानि फ्रीत्वा तद्विक्रयावसरे सांयात्रिकैर्जलचोरभयात्तदन्तर्निहिताः काञ्चनकम्बिकाः पश्यन् सर्वेभ्यः स्थानकेन्यस्ताः सञ्जयाह । तदनन्तरं सर्वनगरमुख्यः श्रीसिद्धराजमान्यो जिनशासन- प्रभावकः श्रावका प्रतिदिनं प्रतिवर्षे यदृच्छया जैनमुनिभ्योऽनवस्त्रादि ददानो गुप्तवृत्या नव्यानि धर्मस्थानानि जीर्णानि च सप्रशस्तिरहितानि खदेशेषु विदेशेषु च समुहधार । १६७. वल्लीच्छन्नद्रुम इव मृत्स्वाच्छादिनसमस्तवीजमिव । प्रायः प्रच्छन्नम्तं सुकृतं शतशासवामेति ।। ॥ इति वसाह आभाप्रवन्धः ।। १११) अधान्यस्मिन्नवसरे श्रीसिद्धराजः संसारसागरं तितीर्घः प्रत्येकं सर्वदेशेषु सर्वदर्शने 10 देवतस्वधर्मतत्त्वपात्रतत्वजिज्ञासया पृष्यमानेपु निजस्तुतिपरनिन्दापरेषु सन्देहदोलाधिरूढ- मानसः श्रीहेमाचार्यमाकार्य विचार्य कार्य पप्रच्छ । आचार्यस्तु चतुर्दशविद्यास्थानरहस्यं विमृ- श्येति पौराणिकनिर्णयो वक्तुमारेभे-'यत्पुरा कश्चिद् व्यवहारी पूर्वपरिणीता पनी परित्यज्य संग्रहणीसात्कृतसर्वखा सदैव पूर्वपल्या पतिवशीकरणाय तद्वेदिभ्यः कार्मणकर्मणि पृच्छयमाने कश्चिदौडदेशीयो 'रश्मिनियन्त्रितं तव पति करोमी'त्युक्त्वा किश्चिदचिन्त्यवीय भेषजमुपनीय भोजनान्तर्देयमिति भाषमाणः स" गतः। कियदिनान्ते समागते क्षयाहनि तमिस्तथा कृते स प्रत्यक्षां वृपभतां पाप । सा च तत्यतीकारमनवबुध्यमाना *विश्वविश्वाक्रोशान्सहमाना निजं दुश्चरित शोचन्ती कदाचिन्मध्यंदिने दिनेश्वरकठोरतरनिकरमसरतप्यमानापि* शाल भूमिपुतं पति पभरूप धारयन्ती, कस्यापि तरोमले विश्रान्ता निर्मर" विलपन्ती, आलापं नभस्य- काँच्छुभाव । तदा तत्रागतो विमानाधिरूढः पशुपतिर्भवान्या तदुःखकारण पृष्टो यथावस्थित 20 निवेद्य तस्यैव तरोइछायायां पुंस्त्वनिपन्धनमोप, तन्निबन्धादादिश्य लिरोदधे । सा तदनु तदीयां छायां रेखाङ्किता निर्माय तन्मध्यवर्तिन औषधादुरानुच्छेद्य वृषभवदने क्षिपन्ती, तेनाप्यज्ञातखरूपेणोपधारेण बदनन्यस्तेन स वृपभो मनुष्यता प्राप। यथा तज्ञातस्वरू- पोऽपि भेषजाकरः समीहितकार्यसिद्धिं चकार; तथा कलियुगे मोहात्तदपि तिरोहितं पानपरि- ज्ञानं सभक्तिक सर्वदर्शनाराधनेनाऽविदितखरूपमपि मुक्तिप्रदं भवतीति निपोपः। इति हेम- चन्द्राचार्यैः सर्वदर्शनसम्मते" निवेदिते सति श्रीसिद्धराजः सर्वधर्मानारराध"। ॥ इति सर्वदर्शनमान्यताप्रबन्धः ॥ ११२) अथान्यदा निशि कर्णमेरमासादे नृपतिनाटकं विलोकयन् केनापि चणकविक्रयकारिणा" वणिगमात्रेण स्कन्धे न्यस्तहस्तः" तल्लीलारितेन चित्रीयमाणमानसः भूयो भूयस्तद्दीयमानं सक- पूरबीटकं परितोपितो गृह्णन् नाटकविसर्जनावसरेऽनुचरैस्तदेहादि सम्यगवगम्य सौधमासाद्य 90 सुष्वाप । प्रत्यूपे भूपः कृतमाभातिककृतः सर्वाचसरेऽचतसभामण्डपस्तं चणकविश्यकारिणं 1 AD सिवराजमुक। Pलक्षदन्यमूल्येन A अमूल्येन दम्येण। नास्त्येवपदं P1 4DP REE BDO सा । 5 B आभटस उत्पचिकथाप्रबन्धः; P भाभत्स्य उत्पत्तिप्रबन्धः। 6 BP नितीर्थया। 7P माझी पदम्। 8 B नाति । *एखादन्तर्गतः पाठः 9 P 'दोलाधिका' इथेच! 10 P 'पूर्व' नास्ति। 11 P सदैव! 12 स गतः नाति BP | B भादशैं नोपलभ्यते। 13 P गोरूप। 14 B स्मूले P रोखले। 15 P मासि। 16 PARमा नासि17P निभाय। 18P मानवता! 19 D सन्माने। 20D धर्माराधना पकार। 21 P रानी। 20D विहाय नाम्य पर श्यते। 23 AD न्याखेन। 24 B भूपतिः, P नास्ति । -- ·५१ . सिद्धराजाविप्रबन्धः । गिनमाकार्य 'निशि स्कन्धन्यस्तहस्तभारेण ग्रीवा बाधते' इत्यभिहितस्तत्कालोत्पन्नमति- उपयामास-'देव! आसमुद्रान्तभूभारे स्कन्धाधिरूढे यदि स्वामिनः स्कन्धो न यायते तदा मात्रस्य निजीवस्य मम पण्याजीवस्य भारेण खामिनः का स्कन्धयाधे'ति तदीयौचित्यविज्ञप- प्रमोदवानृपः पारितोपिकं ददौ । ॥ इति चणकवियिवणिजः प्रवन्धः ।। ११३) अथान्यस्यां निशि नृपतिः कर्णमेप्रासादात्प्रेक्षणं प्रेक्ष्य प्रत्यावृत्तः कस्यापि व्यवहा- रणो हम्यं वहन् प्रदीपानालोक्य किमेतदिति पृष्टः स लक्षप्रदीपस्तान् विज्ञपयामास । असौ न्यः खसौधमध्यमध्यास्य व्यतीतक्षणदाक्षणः, स धन्यमानी तं सदः समानीयेत्यादिदेश- एतेषां सदा प्रदीपानां प्रज्यादनेन भवतः सदा प्रदीपनम् , तद्भवदीयवित्तस्य 'कियन्तो लक्षाः?' इत्यभिहितः स विद्यमानांश्चतुरशीतिलक्षान्निवेदयामास । तदन तदनुकम्पाकम्पमानमानस:10 कोशात्पोशलक्षान् प्रसादीकत्य तत्सौधे कोटिध्वजमध्यारोपयामास । ॥ इति पोडशलक्षप्रसादप्रवन्धः ।। ११) अथान्यस्मिन्नवसरे राज्ञा' चालाकदेशदुर्गभूमौ सिंहपुरमिति नानपानामनहारस स्थापितः। तच्छासने पद्धत्तरशतं ग्रामाः । अथ श्रीसिद्धराजः कदाचित् सिंहभीतैविप्रैर्देशमध्य- नियास याचितः सानमतीतीरवर्तिनं आसांविलीग्राम तेभ्यो ददौ । तथा तेषां सिंहपुराधान्या-15 न्यादाप गच्छतामागच्छता" च दाणमोक्षं चकार । ११५) अथराजा" सिद्धराजेन मालघर्फ प्रति कृतमयाणेन धाराहीग्रामपरिसरमाश्रित्य तदीयान पहकिलानाडूप तचातुर्यपरीक्षाकृते निजां प्रधानां राजवाहनसेजवाली स्थापनिका समर्पयत्त । अथ नृपतीपुरता प्रयाते तैः सर्वैरपि सम्भूय तदङ्गानि प्रत्येक विदार्य यथोचित" सर्वेऽपि खख- सौप निदधिर अध दिग्पात्रीमत्यावृत्तो नपस्ता स्थापनिकां तेभ्यो याचमानस्तद्वौकितानि" भि-20 नानि तदनानि पश्यन् सविस्मयं किमेतदित्यादिशेस्तैर्विज्ञपयांच-खामिन्! एका कोऽप्यस्य च- स्तुनो गोपनविधौ न प्रभूषणः। मलिम्लुचानलादीनां कदाचिदपाये सजायमाने सति का प्रभोर तर कति विमृश्येतदमाभिर्व्यवसितम्। तदा राजा विस्मयमेरमनास्तेपांच इति विरुदं ददौ । ॥ इति बाराहीय-चप्रवन्धःn ११६) अथ कदाचिच्ट्रीजयसिंहदेवो नृपतिर्मालयकं विजित्य प्रत्यावृत्त उल्झापामे निवेशित-25 स्कन्धाधारस्तामणिः प्रतिपन्नमातुलैर्दुग्धपरिपूर्णाऽऽवाहादिमिरुचितैः परितोष्यमाणस्तस्थामेच निशि गुप्तापा तदुःखसुम्वजिज्ञासुः कस्यापि ग्रामण्यो" गृहे गतः गोदोहादिव्याकुलतायामपि तेन 'फस्त्वम् ?' इति पृष्टः 'श्रीसोमेश्वरस्य कार्पटिकोऽहं महाराष्ट्र देशवास्तव्य इति तस्मै न्यवेद- पत्। तेन ए नृपतेः पार्थे महाराष्ट्रदेशस्य तन्महाराजस्य च गुणदोपवृत्तान्ते पृच्छ्यमाने स नृप- Pখুলনা DAD •ािहते। 3 BP पराभारे । 4 P पिक्रयकणिका एतदन्तर्गता पक्तिः श्लोकरूपा दिमादि पामुपाद श्लोकमगामागम् गधरूपा शेयमिति। 5P रिहाय 'प्रसाद' नाम्ति। GB प्रताये। 7 B राजा। SAD रिमा एमापस्याने Pमती 'मय कदाचिवाटादेशदुर्गपर्वतभूमी' एतादृयां कास्य विद्यते। 90 Hi10 B समापिटी, D भागविली, Dab आशाम्पली। 11 P विहाय 'या' नाम्नि । 12 BD तेषां पा 131 धान्पाति। 113 मानि 'भागमा पदवगंत वर्णन A भादी सर्पधाऽनुपरम्यम् । 18 BF नानि । IGARRAI 17D पाशि। 18P विराम मास्यन्यत्र। 19 BP निदधुः। 20D पदा। 21AD नीकि- aft.! :D: 23D प्रामीणा ।

·4A कुम्भ। 5D एक एवं। 6D ! 9 De अख याते। 10 De विन्दुर्घटशवायते। 11 केवलं Desi [तृतीयः ७२ 5 15 प्रबन्धचिन्तामणिः । तेस्तस्य पण्णवतिराजगुणान् प्रशंसंस्तत्वाचे च गर्जराधीवरगुणदोपान पृच्छन् 'श्रीसिद्धाजस्य प्रजापालनपाण्डियं सेवकेष्वप्यतुल्यवात्सल्यत्वं यादीन गुणान् वर्णयस्तेन कृत्रिमवोपे उदून घाव्यमाने स 'अस्माकं मन्दभाग्यतया नृपतेरपुनतालक्षण एव दोपा' इत्यभूणि मुञ्चन्नृपति निक तववृत्त्या परितोपयामास । अथ प्रभातकाले सम्भूय सर्वेऽपि मिलिता नृपदर्शनोत्कण्ठिताः सौधमध्यास्य प्रभोः प्रणामानन्तरं तदतुल्यपल्यङ्के निविष्टाः। आसनदाननियोगिभिः प्रदत्तेऽपि पृथगासने तत्पर्यङ्कसौकुमार्य करस्पर्शन विचिन्त्य 'वयमिह सुखसुखेन निपण्णास्तिष्ठामा' इति नृपे सितमुखाम्भोजे तस्थुः। ॥ इति उझावास्तव्यग्रामणीनां प्रवन्धः ।। ११७) अथ कदाचिझालाज्ञातीयमानामा क्षत्रियः श्रीसिद्धराजसेवार्य सभा समागच्छन् 10 प्रत्यहं पाराचीद्वयं भूमौ निहत्योपविशति । उद्धरन् तद्वयमुत्तिष्ठति । तस्य च भोजने घृतपरि- पूर्णः कुतुप एवं व्यये याति । तस्य तु घृताभ्यक्तदाढिकानिर्मार्जने घृतपोडशोऽवशिष्यते। कदा- चियपुरपाटवे पथ्यावसरे पञ्चमाणकामिर्तयवागूपथ्यभान्ते आयुर्वेदविदाऽमृतोदकमाहारे किमिति न पीतमुपालब्धः। यतः- १६८. पिवेद्धटसहस्रं तु यावन्नाभ्युदितों रविः । उदिते तु सहस्रांशी विन्दुरेको घटायते ॥ रजन्याः पाश्चात्यघटिकाचतुष्टये सूर्यस्यानुदयावधि यत्पयः पीयते, जलयोगः क्रियते, तद्वज्रो. दफन्, [तेदमृतोदकं] सूर्योदये समुत्पन्ने निरः प्रातर्यदुदकं पीयते तद्विपम् । ततः विदुरेकोऽपि घटशतायते । भोजनार्दै यजलं पीयते तदमृतम्, भोजनान्ते तत्कालपीतं पयः छत्रं "छनोदक- मिति भण्यते । तेन प्रोक्तं पुन:-'पूर्वान्न" भुक्तमाहारं परिकल्प्य सम्प्रति पयः पीत्वा पुनरा- झारं फरिष्यामी'त्युपक्रममाणस्तेनैव वैयेन निपिद्धः । कदाचिदै नृपतिना निराथुधकारणं पृष्टः 20 'समयोचितं मे प्रहरणमिति विज्ञपयन्नऽन्यदा मजनावसरे हस्तिपकप्रेर्यमाणं हस्तिनमालोक्य सन्निहितम्यानेन शुपडादण्डे निहत्य मर्मस्थाननिपीडितस्य गजस्य गुच्छभागं गृहन् तदीयातुलेन चलेनान्तस्युटितस्य करदिन उत्तारित हस्तिपके भूपतितः सोऽनुभिपयुज्यत । स तु गूर्जरदेश- भूपाले पलायिते समायातम्लेच्छान् समरे खेच्छयोच्छेदयन् यत्र दिवं प्राप्तस्तत्र श्रीपत्तने माझ् स्थण्डिलमिति प्रसिद्धिः। ॥ इति "माङ्गमवन्धः॥ ११८) अन्यदाम्लेच्छेशमधानेषु समायतेपु मध्यदेशादीगतान् वैपकारकानाइपरहवं विधि- दादिश्य विससर्ज । अथापरसिन्सायाहायसरे" समागते प्रलयकालप्रचण्डपवनप्रादुर्भाये सुधर्मासधर्माणमास्यानीमास्याय यावदवलोकते तावदन्तरिक्षादवतरन्तं मस्तकन्यस्तकाचनेष्टि- कायुगेन काधनशोभा विनाणं पलायुगलमालोक्य भयनान्ते समाजलोके पचरणपीठे ना 50 पायनं विमुच्य भूपीठलुठनपूर्व प्रणिपत्येति विज्ञपयामास-पवय देवतार्चनावसरे लझानग 1AD उत्पाद्यमाने। 2P उन्झापामणी। 3P सभायां। 7P प्रिमित' नास्ति। BDoयाखमित 12 PDo छन छनोदक। 13 D पूर्वभुक०। 14P विहाय नान्यत्र । 16 D मागशाला। 17 BD म्लेच्छमः। 18 AD देशागतान् । 19 BP रहसि। 20 D सापाहे । 25 15 BP उतारित भूपी सरा - दश्यते।

·10 सिद्धराजादिप्रबन्धः। प्रकाशः] महाराजाधिराजः श्रीविभीषणो राजस्थापनाचार्यत्स रघुकुलतिलकस्य श्रीरामस्याभिरामगुणग्रा- मामिरामस्य मारन, ज्ञानमयेन चक्षुपा सम्मति चौलुक्यकुलतिलकश्रीसिद्धराजावतारेऽवतीर्ण स्वीय खामिनभवधार्थ-"अकुण्ठोत्कण्ठायमानमानसोऽहं तत्र प्रणामकरणायागच्छामीति, किं वा प्रभुर्मामबागमनेनानुग्रहीप्पती"ति विज्ञपयझौ प्रहितबान । तन्निर्णय श्रीमुखेन समादिशतु देवः। ताभ्यामित्यभिहिते नृपतिः किश्चिदन्तर्विचिन्त्य स तायेवं समादिशत्-यद्वयमेव प्रफुल्ला- यल्लकलहरीयमाणाः खसमये खयमेव विभीपणमिलनाय समेष्यामः' इत्युदीर्य निजकण्ठशृङ्गा- वारिममेकावलीहारं प्रतिप्राभूतं प्रसादीकृलं आपच्छनावसरे 'प्रभुणाहमन्यस्मिन्नपि प्रेष्यप्रे- पणाचसरे न विस्मारणीय' इति विशेषविज्ञप्ति विधायान्तरिक्षमार्गेण तद्राक्षसद्वन्द्वं तिरोषत्ते। तदैव ते म्लेच्छमधानपुरुषा भयभ्रान्ताः खपौरुपमुत्सृज्य नृपपुरत आहृता भक्तिभरभासुराणि वासि वाणास्तद्राज्ञे समुचितमुपायनमुपनीय श्रीसिद्धराजेन व्यसूज्यन्तं । ॥ इति म्लेच्छागमनिपेधप्रवन्धः ।। ११२) अधानन्तर कोल्लापुरनगरराज्ञः सभायां बन्दिनः श्रीसिद्धराजस्य कीति वितन्वन्तः। 'तदा वयं तथ्यं सिद्धाजं मन्यामहे यदा प्रत्यक्षमप्यस्माकं कमपि चमत्कारं दर्शयती येतद्बुवा- णेन तेन राज्ञा ते"] पराभूतास्तत्वरूपं नृपतेर्विज्ञपयामासुः अथ खामिनि सभां निभालयति तचित्तवेदिता केनापि नियोगिनाञ्जलिबन्धनपूर्वक निजाभिप्राय मादुःक्रियमाणे रामा रहसि 15 तत्कारणं पृष्टो नृपतेराशयं वयं विज्ञपयन 'द्रव्यलक्षत्रयसाध्योऽयमर्थः इति वाक्यविशेषमाह। तदैव दैवज्ञनिर्दिष्टे मुहूर्ते स नपालक्षत्रयमुपलभ्य वणिज्याकारो भूत्वा सर्वभाण्डानि सङ्ग्रह सिद्धसङ्केत रत्नखचितं सुवर्णपादुकायुगलमतुलं योगदण्डं च मणिमयकुण्डलयुगलंच तद्विधयो- गपिशुनं योगपटूंचचपटांशुरोचिश्चन्द्रातकं सह नीत्वा पन्थानमुलस्य कतिपयैरहोभिस्त द- तावासा; आसमायाँ दीपोत्सवानिशितनगरराज्ञोऽयरोघे महालक्ष्मीदेव्याः सपर्यापर्याछतया"20 तत्मासादभुपेयुपि स कृतकसिद्धपुरुपस्तेन सिद्धवेपेणालङ्कृतः, केनापि सदभ्यस्तोत्पत्तनेन पर्यरेण नरेणानुगम्यमानो देव्याः पीटेऽकस्मात्मादुरासीत् । देव्या रत्नसुवर्णकपुरमयीं सपर्या विरचय- स्तदघरोधाय तद्विधानि बीटकानि ददानः श्रीसिद्धराजनामाशितं सिद्धवेपं पूजाव्याजात्तत्र नियोग्योपानवशावरस्कन्धमधिरुह्य यथागतमयात् । निशावसानसमयेऽवरोधैः स विरो पिपतिस्तं वृत्तान्त ज्ञापितः सन् भयभ्रान्तो" नपा समधानपुस्पैस्त प्राभृतं सिद्धाधिपतये माहिणोत् । अथ तेन नियोगिना भाण्डादिक्रयविक्रयं संक्षिप्य 'ममागमनावधि नैतेपांप्रधानानां दर्शनं देयमिति वेगवता पुरुपेण विज्ञपयामास । तदनु झगिति कतिपयैर्दिनस्तत्र समुपेत्ता, तत्वरूपं विज्ञप्तो नृपतिस्तेषां प्रधानानां तदुचितामावर्जनां चकार । ॥ इति कोल्हापुरैप्रचन्धः। , 1B अकुपटोकप्टाघरमानमानसः P अकुण्टोत्कण्ठितमानसः । 2.A. स च देवमादिदेश। 3D कृतं । D नास्त्येत- पदम् । ED मयमपि। GP म्लेच्छप्रधानाः ! 7 B विसृजत् । Pr' इत्येन। 9A कोलापुर: P कोलापुर । 10 DTH: पुर्वते शब्दाः प्राप्यन्ते। 11 B निवेदिना; P विदा; D वत्तलदिना। 12P अलि बा। 13 D मालि सायं। 14 D च। 15 AB मण्डावर्क। 16P गृहीत्वा । 17 Dतपुरे। 18 BP सम्भासायां। 19 AD पूजा 1.20 AD: सिदरूपः। I ABD रसमयः। 22A) अवरोधैवं । 23 AD नृपवृत्तान्तं । AAPात भाम, Bान्या सुमधानखें। 25 D पुरराजभवन्धः । 10 ·[रतीय . 5 प्रबन्धचिन्तामणिः। १२०) श्रीसिद्धराजेन मालवमण्डलाद्यशोवर्मा नृपतिर्निबध्यानीतः । अवसरे क्रियमाणे सीलणाभिधानेन कौतुकिना 'येडायां समुद्रो मग्न' इति तत्पष्ठगायनेनापशब्द बूषे इति तर्जितो बेडासमानायां गूर्जरधरियां मालवकपतिसमुद्रो मन इति विरोधालङ्कारमर्थापत्या परि- हरन् मभोहेममयीं जिहां प्राप। ॥ इति कौतुकीसीलणप्रवन्धः ।। १२१) कदाचित्सिद्धराजस्य वारग्मी कश्चित्सान्धिविग्रहिको जयचन्द्रनाम्ना कासिपुरीश्वरेण श्रीमदणाहिलपुरस्य प्रासादपपानिपानादिखरूपाणि पृच्छतेति दूपणमुक्तम्-'यत्सहस्रलिङ्गसरोवर वारि शिवनिर्माल्यतयाऽस्पृश्यतया सेवमानो लोकद्वयविरोधेन तन वास्तव्यो लोक कथमुदि- . तोदितप्रभावः स्याद् । सिद्धाधिपेन सहस्रलिङ्गसरः कारयताऽनुचितमिदमाचरितमिति तय 10 नृपतेर्वचसाऽन्तः कुपितः स नृपं पप्रच्छ-'अस्यां वाणारस्यां कुतस्त्यं पयः पीयते?' नृपेण 'त्रिपथगाजलमित्यभिहिते "किं नाम सुरसरिन्नीरं शिवनिर्माल्यं न? यतः शिवोत्तमानमेव गगानिवासभूमिः। ॥ इति जयचन्द्रराज्ञा समं गूर्जरप्रधानस्योक्तिप्रत्युक्तिप्रवन्धः ।। १२२) कस्सिनप्यवसरे कर्णारविषयादागतेन सान्धिविग्रहिकेण' श्रीमयणल्लदेव्या पितुर्जय- 1 केशिराज्ञः कुशलोइन्ते पृष्टेऽश्रुमिश्रलोचन इति विज्ञपयामास-खामिनि सुगृहीतनामाश्रीजय- केशिमहीमहीन्द्रोऽशनावसरे पञ्जराक्रीडाशुकमाकारयन् , तेन मार्जार इत्युचरिते नृपः परितो विलोक्य निजभोजनभाजनाधो भागवर्तिनमोतुमपश्यन् , "यदि तप विडालयालेन" विनाशः स्यात्तदाहं त्वया सहगमनं करवाणी"ति प्रतिज्ञाते स यावत्परादुडीय तसिन्काञ्चनभाजने निपीदति तावदकस्मात्तेन वृकदंशेन तं विनाशितमवलोक्य परित्यक्ताशनकवला, उक्तियुक्ति- 20 वैदिना राजवर्गण निपिद्धयमानोऽपि १६९. राज्यं यातु श्रियो यान्तु यान्तु प्राणा अपि क्षणात् । या मया खयमेवोक्ता वाचा मा यातु यावती। इतीष्टदेवतमिवतामेव गिरं जैपस्तेनैव शुकेन सह दारुनिचितां चितां विवेशी इति वाक्याकर्ण- माच्छोकाम्भोधिमन्ना श्रीमयणलदेवी विशेपधर्मोपदेशहस्तावलम्बनेन विद्वज्जनः समभ्युद्दधार । १२३) अथ पितुः श्रेयसे श्रीसोमेश्वरपत्तने यात्रां गता सती सा" सती त्रिवेदीदिन कमपि 25 ब्रामणमाकार्य तदनलौ जलन्यासावसरे 'यदि भवत्रयपातकं ददासि" तदा आददामि मान्य. थेति- तदनविशेपपरितोपभाक् गजाश्वकाञ्चनादिभिर्दानयुनं पापघटमाददी । स च तत्सर्व विप्रेभ्यो ददानः किमिति देव्या पृष्टः प्राह-प्राक्तनपुण्योपचादमिन जन्मनि भूपमिया-नृपतिः जननी भूत्वा लोकोत्तरैरेभिर्दानः सुकृतैर्भावी भवोऽपि श्रेयस्कर इति विमृश्य भवत्रयपातकं मया जगृहे। भवला पापघटदाने उपफ्रान्ते कश्चिदधमद्विजोऽपि पापपर्ट नीत्या, स्वं भवतींच 3P नपारसुवर्णमयीं। जयन्तपन्द्र । एवइन्वगंवपाटस्पाने Dपुरा शिवनिर्मात्यं तदसरादया हासेवका भतो छोक्यविरोधिनसप्रत्यष्टोका पता: पाठः । नरखि प्रत्युफि'। 8P भागवान् । विप्रहिका । 10D योपननति सा। 1 D.भोजनान्धोपी। 12AD पिडालेन। 13-B मानि। 14 Pमान् । 13 AD नारि 'सा सती'। 16 D प्रिनि । 17 AD मारी। 18 D ददामि। 19 D.दिभियुर। 20 AP पुण्योदया. पुण्याए। 1P अथ धी। Poधरायो। 5 Pसुबः। GD.राजेन। 7D ·ria 3:24.121 सिद्धराजादिप्रबन्धः। प्रकाराः भवाम्भोधौ मन्नविष्यतीति मया तु संन्यस्तसमस्तवित्तेन वित्तमेतदादाय पुनर्ददता लब्धाद- टगुण पुपयं लश्यमिति श्रेयः सजगृहे ।' ।। इति पापघटस्य प्रवन्धः।। १२५) अध कदाचिन्मालवकभण्डलं विगृह्य खदेशनिवेश प्रति प्रचलितः श्रीसिद्धाधिपोऽन्त- रालेस अप्रतिमल्लमिटेनिसमध्चानमवधार्य तस्मिन्वृत्तान्ते ज्ञाते सति मन्त्री सान्तुनामा 5 मतिग्राम प्रतिनगर घोटकमुद्राद्य प्रतिवृष पर्याणानि विन्यस्य मेलितातिदलस्तद्धलेन मिल्ली- विचास्य श्रीसिद्धाजं सुखेन खदेशं समानीतवान् । ॥ इति सान्तमत्रिवुप्रियन्धः ॥ १५) अथ कस्याञ्चिनिशि द्वावकुण्ठी वण्ठौ श्रीसिद्धनरेश्वरस्य चरणसंवाहनाव्यापतो तं निद्रामुद्रितलोननं विचिन्त्य, तदायो निग्रहानुग्रहसमर्थ श्रीसिद्धराज सेवकजनकल्पवृक्ष सर्वरा-10 जगुणनिलयं पशशंस । अपरस्त्वस्यापि भूपतेः प्राज्यराज्यप्रदं प्राक्तनं कमैच श्लाधितवान् । एवमाफर्णितेन राज्ञा' तस्मिन्वृत्तान्ते तत्कर्मणः प्रशंसां विफलीकर्नु खपशंसाकारिण: प्रेप्य- स्यापरस्मिनहन्यऽनिवेदिततत्त्वस्य प्रसादलेखमार्पयत्-घदसै वण्ठाय तुरङमशतस्य सामन्तता देया' इत्यालिख्य तं महामात्यश्रीसान्तूपाचे प्राहिणोत् । अथ स यावचन्द्रशालाया निःश्रेण्या- मयरोहति तावत्सरस्वलितपदः पृथिव्यां पतदीपदङ्गभङ्गमङ्गीकृतवान् । तत्पृष्ठानुगामिनाऽपरेण 15 वपठेन किमेतदिति पृष्ठस्तेन स्वस्वरूपे निवेदिते स मञ्चकन्यस्तो गृहं गत्वा तं प्रसादलेखमपरी समर्पितवान् । तत्ममाणेन महामात्यस्तस्मै शततुरङ्गमसामन्ततां ददौ । अधानयोर्यथावद्भुत्तान्ते- वधारिते नृपतिः कमैव बलीय इति तत्प्रतिमेने। १७०. नेवाकृति फलति नैव कुलंन शीलं विद्या न चापि मनुजेषु कृता न सेवा । पुग्यानि पूर्वतपसा किल" सञ्चितानि काले फलन्ति पुहास यथैव वृक्षाः ।। ॥ इति वण्ठकर्मपाधान्यमवन्धः॥ १७१. सो जयउ कूडबरडो" तिदुयणमन्झम्मि जेसलनरिन्दो । छित्तूण रायसे" इक" छत्तं कर्य जेण ॥ १७२. *महालयो महायात्रा महास्थानं महासरः । यत्कृतं सिद्धराजेन क्रियते तन्न केनचित् ॥ १७३. मात्रयाप्यधिक किचिन्न सहन्ते जिगीषवः । इतीव त्वं धरानाथ ! धारानाथमपाकृथाः ।। १७४. मानं मुन्न सरस्वति त्रिपथगे सौभाग्यमशीस्त्यज रे कालिन्दि तवाफला कुटिलता रेवे रयस्त्यज्यताम् 125 श्रीसिद्धेशपायापाटितरिपुस्कन्धोच्छलछोगितस्रोतोजातनदीनवीनवनिवारकोऽयुधिर्वते ।। १७५. श्रीमक्षेत्रमुगारिदेवनृपते सत्यं प्रयाणोत्सरे पानीयाशयशोपणेः करटतो वीरवणाकालया। स्वीयस्वीयपतेविनाशसमयं सम्चिन्त्य चिन्तातुरा मत्सी रोदिति मक्षिका व इसति ध्यापन्ति वामं स्त्रियः ।। 1B 'सान्द' इस्पेकP सान्त इति नामा । BAD दलबलेन । इरिभर.15P भूभुर। GP सामन्तपदं देयं। 7 Parपचय स्खलियः। 8 AD नास्ति 'प्रसादलेख। " 3D स्वदेश' नास्ति। 4P सान्ददिमयन्ध: D विवारि.नेर दापि सेरा; B विप्रा न पापिन व अन्नमवापि सेवा। 10 B माग्यानि; P कमाणि । 11 Pचिर। 1. DR DI नागे। 13 P पहुचीमसि । II AD. संपयंस । - 15 Pq। पामा मापते। 16AT नान्यनून बन पायो । •D पुखके ने- एखक एरे प प्राप्यते। . - D ·प्रवन्धचिन्तामणिः। [तीय: 5 10 १७३. सपादलक्षः सह भूरिलक्षरानाकभूपाय नताय दतः। हप्ते यशोवर्मणि मालवोऽपि त्वया न सेहे द्विपि सिद्धराज ॥ "इत्याद्या बहुशः स्तुतयः प्रवन्धाश्च तदीया ज्ञेया। संव० ११५० पूर्व श्रीसिद्धराजजयसिंहदेवेन वर्ष ४९ राज्यं कृतम् । ।। इति श्रीमेरुतुझाचार्यविरचिते' प्रवन्धचिन्तामणौ श्रीकर्ण-श्रीसिद्धराजचरित्र- वर्णनो नाम तृतीयः प्रकाराः ॥ ग्रंथान ५७४ ।। (अत्र P प्रतो निम्नलिखिता.श्लोका अधिकार प्राप्यन्ते-) तदुपश्लोकनलोका यथा- [१०६] शिशुनापि शुनासीरवीरवृत्तिमतीयुपा । रुपा भुजिष्यता नीताः पिशुना येन भूसुजः ।। [१०७] अपारपौरुपोद्गारं खङ्गार गुरुमत्सरः । सौराष्ट्रं पिष्टवानाजी करिणं केसरीव यः ।। १०८] असंख्यहरिसन्येन प्रक्षिप्तानेकभूभृता । बद्धः सिन्धुपतिर्येन पैदेहीदयितेन वा ।। [१०९] अमर्षणं मनः कुर्वन् विपक्षो/मृदुन्नतौ । अगस्त्य इस यस्तूर्णमर्णोराजमशोषयत् ।। १११०] गृहीवा दुहिता तूर्णमणोराजस विष्णुना । दत्तानेन पुनस्त मेदोऽभूदुभयोरयम् ।। [११] द्विपां शीपाणि लूनानि दृष्ट्वा वत्पादयोः पुरः । चक्रे शाकम्भरीशोऽपि शङ्कितः प्रणव शिरः ॥ [११] मालवस्वामिनः प्रौढलक्ष्मीपरिवृद्धः स्वयम् । समित्यपरमारो यः परमारममारयत् ॥ [११३] शिवा धारापति राजशुकाकाष्ठपञ्जरे । यः काठापञ्जरे कीर्तिराजहंसी न्यबीविशत् ।। [११४] एकैव जगृहे धारा नगरी नखर्मणः । दत्ता येनाश्रुधारास्तु तद्वधूना सहस्रधा ।। [११५] धारामङ्गप्रसङ्गेन यस्यासन्नस शङ्कितः । प्राघूर्णकमिपाइण्ड महोदयपतिर्ददौ ।। [११६] सुधैव वसुधा लन्धुं वाञ्छिता येन विद्विषा । यस्सोल्लमदसिह राहूचके तमाहवे ।। 20 [११७ जनेन मेने यः खामी कुमार इव शक्तिमान् । ताम्रचूडध्वजः सोऽभूत् फिन्तु केकिधज परः ॥ १११८] येन विश्वकवीरेण न स राजा जितो न यः । काष्ठा कापि न सा यस यशोभिः शोभिता न या ॥ [११९] गणेशस्थेव यस्याग्रपुष्फरस वृपस्थितेः । आज्यसास करसोऽभूद्' गौडो मोदकान्नृपः ॥ [१२०] श्मशाने यातुधानेन्द्रं बद्धा बर्यरकाभिधम् । सिद्धराजेति राजेन्दुर्यों जज्ञे राजराजिपु ॥ [२२१] रजोमिः समरोद्भूतैर्यत्पुरा मलिनीकृतम् । तत्पश्चात्कीर्तिकल्लोलन क्षालितमम्बरम् [१२२] महीमण्डलमार्तण्डे तर लोकान्तरे गते । श्रीमान् कुमारपालोऽथ राजा रञ्जितवान् प्रजाः ॥} 15 25 BAD आदर्श एवेद पद्य लभ्यते । 1 P आदझे एवैप शब्द ! + AD आदर्श इय पकि "सक ५० वर्षे उपविष्टो जयसिहदेव । क्या वेन राज्ञा वर्ष १९ राज्य कृतम् । एताइसी लभ्यते।P चायोवि वे। 3 AD श्रीकानीसिदरान योर्विविधचरितनानावदात्रवर्णनो।

·प्रकाशः] कुमारंपालादिप्रवन्धः। [९. कुमारपालांदिप्रवन्धः । - १२६) अथ परमाईतश्रीकुमारपालप्रवन्धः प्रारभ्यते-श्रीमदणहिलपुरपत्तने वृहति श्रीभीम- देखें साम्राज्यं प्रतिपालयति, श्रीभीमेश्वरस्य पुरे वैकुलदेवीनानी पण्याङ्गना पत्तनमसिद्धं गुण- पात्रं रूपपात्रं च । तस्याः कुलयोपितोऽप्यतिशायिनी माज्यमर्यादां नृपतिर्विमृश्य तवृत्तंपरी- क्षानिमित्तं सपादलक्षमूल्पा क्षुरिकां निजानुचरैस्तस्यै ग्रहपके दापयामास । औत्मुक्यात्तस्या- 5 मेव निशि बहिरावासे प्रस्थानलग्नमसाधयत् । नृपो वर्षदयं यावन्मालवकमण्डले विग्रहानहा- तस्थौ । सा तु बकुलदेवी तद्दत्तग्रहणकप्रमाणेन तबपद्वयं परिहतसर्चपुरुषा शीललीलयैव तस्थौ। निस्सीमपराक्रमो नीमस्तृतीये" चर्प स्वस्थानमागतो समपरम्परया तस्यास्तां प्रवृत्तिमवगम्य" तामन्तापुरे न्यधात् । तदङ्गजो हरिपालदेवा, तत्सुतत्रिभुवनपालः, तत्पुनः कुमारपालदेवः । स तु अविदितधर्माऽपि कृपापरः परनारीसहोदरश्च। स तु सामुद्रिकवेदिभिः 'भवदनन्तरमयं नृपो0 भविष्यतीति सिद्धपो विज्ञसस्तसिन्हीनजातावित्यसहिष्णुतया विनाशावसरं सततमन्वेषया- मास । स कुमारपालस्तं वृत्तान्तमीपद्विज्ञाय तस्मान्नृपतेः शङ्कमानमानस: तापसवेषेण निर्मित- नानाविधदेशान्तरभ्रमण कियन्यपि वण्यितिवाह्य पुनः पत्तनमागतः। कापि म तस्यौ। १२७) अधीकर्णदेवस्वभावावसरे श्रद्धालुतया निमनितेपु सर्वेप्वपि तपस्वियु श्रीसिद्धराजः प्रत्येकं तेषां तपखिना स्वयं पादौ प्रक्षालयन् कुमारपालनान्नस्तपखिनः कमलकोमलौ चरणौ कर-13 तलन संस्पृश्य तदुद्धरेखादिभिलक्षण राज्याहोऽयमिति निश्चलया दृशाऽपश्यत् । तदिङ्गितस्तं विरुद्धं चुध्यमानस्तदैव चेपपरावर्तन काकनाशं नष्टः। आलिगनानः कुलालस्यालये मृत्पात्राणा- मापाके रच्यमाने तदन्तर्निधाय तदानुपदिकेभ्यो राजपुरुपेभ्यो रक्षितः। स क्रमात्ततः सञ्चरन् तद्विलोकनाकुलेन राजलोकेन त्रासितः सन्निहिनां दुर्गमां दुर्गभूमिमनवलोक्य कापि क्षेत्रे ध्वाल- रक्षकैः" क्रियमाणैच्छिन्नकण्दकिशाखिशाखानिधये समुपचीयमाने तं तदन्तर्निधाय तेषु स्वस्था-20 नमागते\ पदिकेन तत्रानीते पदे सर्वथा तनासम्भावनया कुन्ताग्रेण भेद्यमानेऽपि तसिस्तमना- साध न्यावृत्त राजसैन्ये, द्वितीयेऽहनि क्षेत्राधिकृतस्ततः स्थानादुद्धृतः पुरता फापि प्रातरान्त- जन् कापि तरुच्छायायां विश्रान्तः सन् , विलान्नूपकं मुखेन रूप्यनाणकमाकर्पन्तं निभृततया" विटोक्य, यावदेकविंशसंख्यानि दृष्ट्वा पुनस्तेभ्य एकं गृहीत्वा तस्मिन् विलं प्रविष्टे पाश्चात्यानि तु सर्याणि स गृहीत्वा यावनिभृतीभवति तावत्स तान्यनवलोक्य तदा विपेदे । स तच्छोक-25 न्याकुलितमानसश्चिरं परितप्य पुरतो ब्रजन्, कयापीभ्यवध्वान्वशुरगृहास्पिटगृहं ब्रजन्त्या, पथि पापामायाधिनत्रयंक्षुत्क्षामकुक्षिातूवात्सल्याकरिपरिमलशालिशालिकरण सुहितीयके। २२८) तदनु स विविधानि देशान्तराणि परिभ्रमन् स्तम्भती महं० श्रीउदयनपा शम्बलं याचितुमागतः। तं पीपघशालासितैमाकर्ण्य तत्रागते तस्मिन्नुदयनेन पृष्ठः श्रीहेमचन्द्राचार्य: 1P कुमारभूपालपरिय। P भीभीमे। 3AD "प्रति' नाटि। AD पालादेवी SAD परने। 6B... 9 B बचान्तः। 10 P 'तृतीये घो' स्थाने 'कृती' 1 11 P अनुस। 1. BP मन' नाठि। 13 BP धाननादभूपतेः माटो मठे। 1 B मन्यमानः। 15 D पाके। 16 D नास्थेत ot 17 AD बराम। 13 B किपमाणे। 19B समुवीयः। 20 BP स्थानभारिपु ! 21 D निभूत्रपाया। AD नाशि 23 BP सिविधान देशान्। 24 BP अम्म। 25 AD पाठापामारातः । पातिDभाति। 8Pाम्य। - ·७९ 5 * प्रकाशः] कुमारपालादिप्रवन्धः। राजसीति भाषमाणो मर्तुकाम औपधमिव तदयः पथ्यमपि न जग्राह । नृपस्तदाकारसंवरणे नाऽपन्य विधायाऽपरमिन्दिवसे नृपसङ्केतितमल्लैस्तदङ्गभङ्ग कृत्वा नेत्रयुगं समुद्धय च 'तं तदावासे प्रस्थापयामास। १७८. आदौ मपैवायमदीपि नूनं न तद्दहेन्मामवहेलितोऽपि । इति प्रमादअलिपर्वगापि स्पृश्येत मो दीप इरावनीपः । इति विमुशादिः समन्ततः सामन्तैर्भयभ्रान्तचित्तस्ततः प्रभृति स नृपतिः प्रतिपदं सिपेवे ! १३१) तेन राज्ञा पूर्वोपकारकर्तुः श्रीमदुदयनस्याङ्गजः श्रीवाग्भटदेवनामा महामात्यश्चके। आलिगनामा ज्यायाप्रधाना, महं० उदयनदेवश्च । १३२) चाहडनामा कुमारः श्रीसिद्धराजप्रतिपन्नपुत्रः श्रीकुमारपालदेवस्याज्ञामवमन्यमानः सपादलक्षीयभूपतेः पत्तिभावं यभार । तेन श्रीकुमारपालभूपालेन सह विग्रहं चिकीर्षुणा 10 तत्रत्य सकलमपि सामन्तलोकं लञ्चोपचारदानादिना स्वायत्तीकृत्य दुरस्कन्धावारोपेतं सपादलक्षक्षोणापति सहादाय देशसीमान्तमागतः। अथ चौलुक्यचक्रवत्ती अभ्यमित्रीणतया स्कन्धावारसमीपे निजं चमूसमूहं निवेशयामास । निर्णीते समरवासरे निष्कण्टके क्रियमाणे सीमनि सज्जीक्रियमाणायां चतुरसेनायां चलिगनामा पहस्तिमो हस्तिपका कस्मिन्नप्या- गसि' पेणाकृश्यमाणः क्रोधादशं तत्याज' । अथ सामलनामाऽमात्रगुणपावं महामात्रो15 दुफूलवसुदानपूर्वकं तत्पदे नियोजितः सन् राज्ञा, स कलहपश्चानमनामानभनेकपं मक्षरितं कृत्या तदुपरि नपासनं निवेश्य तन्त्र पत्रिंशदायुधानि नियोजयन्सकलकलाकलापसम्पूर्णः" कलापके चरणी नियोज्य खयमारूद्धवान् । तदासनस्थचालुक्यभूपालोऽपि सङ्ग्रामाधिकृतपुर- पैहत्यापनिको कार्यमाणेषु सामन्तेपु "चाहडकुमारभेदादाज्ञाभकारिघु-इति सैन्यविलव. माकलय्य तं निपादिनमादिदेश । सम्मुखसेनायां सपादलक्षक्षितिपतिर्मतङ्गजछत्रसङ्केतादुप-20 लक्ष्य विघटिते करकवन्धे मयैवैकाकिना योध्यमिति निर्णीय तेनाधोरणेन खं सिन्धुरं तत्स- निधो नेतुमादिशनापि तमपि तथाऽकुर्वाणं विलोक्य 'कथं त्वमपि विघटितोऽसीत्यादिशेस्तेन विज्ञपयांचफ-सामिन् ! कलहपश्चाननो हस्ती सामलनामाहस्तिपकश्च द्वयं युगान्तेऽपि न विघटते, परं परस्मिन्कुम्भिकुम्भे चाहडनामाकुमारस्तारध्वनिरधिरूदोऽस्ति यस्य हकया हस्तिनोऽपि भज्पन्त। अतै उत्तरीयाचलयुगलेनै सिन्धुरश्रवणी पिधाय स निजं गजं प्रतिगजेन सम" संघ-25 ध्यामास । अथ चाहडः पूर्वमात्मसात्कृतं चलिगनामानमारोहकं जानन कृपाणिकापाणिः श्री- कुमारपालविनाशाशया, निजगजात्कलहपश्चाननकुम्भे पदं ददानः तेन यत्रा पश्चात्कृते गजे स भूमीपतितस्तलवर्गीपपदातिभिरधारि । तदनु चौलुक्यभूपतिना श्रीमदानाकनामा सपादलक्ष- नृपः शनसनो मत्यभिहितस्तन्मुखकमलं प्रति औचित्याच्छिलीमुखं व्यापारयन् 'प्रधान: क्षत्रिघोसी ति सोपहासलाघपा ते पञ्चपित्या नाराचेन निर्भिद्य कुम्भीन्द्रकुम्भे पातयित्वा Pाय। P नयनयुगट। 3 Dठठः। GD राना TBP नापि भागमा नपतिना। 14 उदयनदेवस पुन (Dपुनो) बाहर। 5P क्षितिपतेः। 10 BP परिपूर्ण। U BAIRI 10 BD.सानिं । . 13 Dदेश पुरो गन्तुं । 14 D नचामर ! 15 D नाम्नि। 16 D Tel 17 BP •m। 18 BP .नयोरपिरोप्य! 198AD नाति। 90. BP 'नृपतिः इसेर । - 8 BP उन्धकार। D पुष्पल ।

·[चतुर्थः है प्रवन्धचिन्तामणिः जितं जितमिति वाणः स्वयं पोतं भ्रमयांचकार । इति सर्वेषां सामन्तानां सर्वानपि तुरङ्गमान् स नृपतिराक्रम्य जग्राह । ॥ इति चाहडकुमारप्रवन्धः ॥ १३३) तदनु चौलुक्यराज्ञा कृतज्ञचक्रवर्तिना आलिगकुलालाय सप्तशतीग्राममिता विविधा 5 चित्रकूटपट्टिका ददे । ते तु निजान्वयेन लनमाना अद्यापि सगरा इत्युच्यन्ते । यैश्च छिन्नक- ण्टकान्तरे प्रक्षिप्य क्षितिपो रक्षितस्तेऽङ्गरक्षकपदे प्रतिष्ठिताः। १३४) अर्थ सोलाकनामा गन्धर्वोऽवसरे गीतकलया परितोपिताद्राज्ञः प्रसाद पोडशाधिक द्रम्माणां शतं प्राप्य, तैः सुखभक्षिका विसाध्य तया वालकास्तर्पयन् कुपितेन राज्ञा निर्वा- सितः । 'ततो विदेशं गतस्तत्रत्यभूपतेगीतकलया अतुलया रञ्जितात्मसादप्राप्तं गजयुगलमानी- 10योपायनीकुर्वन चौलुक्यभूपालेन सम्मानितः। १३५) कदाचित्कोऽपि वैदेशिकगन्धर्वो 'मुपितोऽसि मुपितोऽसीति तार" युम्पारापं कुर्वाणा, 'केन मुपितोऽसीति राज्ञाभिहितो 'ममातुलया गीतकलया समीपागतेन, मया कौतुकाद्लन्य. स्तकनकशृङ्खलेन' त्रस्यता मृगेण' इति विज्ञपयामासातदनु भूपतिना समादिष्टः सोलाभिधानो गन्धर्वराडदवीमटन स्फीतगीताकृष्टिविद्यया कनकशृङ्खलाकिसगलं' मृग नगरान्तः समानीय 15 तस्य भूपतेर्दयामास । १३६) अथ तत्कलाकौशलचमत्कृतमानसः प्रभुः श्रीहेमाचार्यों गीतकलाया अवधि पप्रच्छ। सतु शुष्कदारुणः पल्लवमरोहमवधि विज्ञप्तवान् । 'तर्हि तत्कौतुकं दर्शयेत्यादिष्टः, अदादिरे- बिरहकनामानं वृक्षमाक्षेपादानाय्य तच्छुष्कशाखाखण्ई राजागणे कुमारमृत्तिकया सालवाले निवेश्य" निजया नवगीतगीतकलया सद्यः प्रोल्लसत्पल्लवं तं निवेदयन, सनृपतीन् भहारकश्री- 20 हेमचन्द्रसूरीन" परितोषयामास । ॥ इति "यइकारसोलाकमपन्यः ।। १३०) अथ कवाचित्सर्यावसरस्थितयोलुक्यचक्रवर्ती कोणदेशीयमप्लिकार्जुनामिपानराक्षो मागधेन "राजपितामह" इति विरुदमभिधीयमानमाकर्ण्य तदसहिष्णुतया सभां निभालयनृप- चित्तविदा मन्त्रिणा उभ्यडेन योजितफरसम्पुटं दर्शयता चमत्कृता, सभाविसर्जनानन्तरमअलि- 25 पन्घस्य कारणं पृच्छन्नेवमवादीत्"-'यदस्यां सभायां स कोऽपि सुभटो" वियते यं प्रस्साम्य ६ मिध्याभिमानिनं चतुरगनृपवन्नृपाभासं मल्लिकार्जुनं विनाशपाम:-इत्याशयविदा मया त्वदा- देशक्षमेण चावलियन्धश्चफ्रे" इति तदूविज्ञप्तिसमनन्तरमेय तं नृपं प्रति प्रयाणाय दलनायकी' कृत्य पञ्चागप्रसादं दत्त्या समस्तसामन्तैः समं विससर्ज । स पानवच्छिन्नः प्रयाणः कुणदेश- मधिगम्प दुरवारिपूरां कलविणिनाप्नी सरितमुत्तरन् परस्मिन्कूले आवासेपु दीयमानेषु त 1 BP DOTस चौलापराश पहाभिषेकानन्तर स सोलाइनामा । D नामि। 3 Dसेन । ID नाशिमत. रन्तवपाठस्याने P प्रती ए पार:-'मिसनमा विदेश गवः सररे रेणु सम्लया रजिलभूपतया समानी.' 5 Bादों पर पद वियते। GP सांगबिन । 1-1BP सामीप्यमुरेयुशनुमतिगठमाण्डेन। 7 BP रख। शकीराई। 9AD शासाया: मा। 10 BP -मृतिमनसा., B.मृधिhिan, IPवियप। 12 Dीप: 'मी' दो मात्रि। 13 B मापार्यान, हेमन्त्रापान । IIPE Dभामा। सुप। 16P नाखि। 17D एपमूP पुर्य तेन प्रोपे। 18 P नासि मुभट.'। 19Pोमरि। 20 मासिDI ID समेपरला 20P भासाय। , 15 ·TAI] कुमारपालदिप्रयन्धः। संग्रामसनं विमृश्य स मल्लिकार्जुननृपतिः प्रहरंस्तत्सैन्यं प्रासयामास । अथ तेन पराजिता स सेनापति कृष्णयदनः कृष्णवसनः कृष्णच्छन्त्रालतमौलि: कृष्णगुरुदरे निवसन्, धौलुक्पभू- भुजा विलोक्य 'कस्यासौ सेनानिवेशः' इत्यादिष्टे 'कुङ्कुणात्मत्यावृत्तस्य पराजितस्याम्बडसेना- पतेः सेनानिवेशोऽयमिति विज्ञप्ते, तस्य नपया चमत्कृतचित्तः प्रसनया दशा तं सम्भावयं- सदपटवद्भिः सामन्तैः समं मल्लिकार्जुनं जेतुं पुनः माहितः। ['स तु कौकुणदेशं प्राप्य ] तां नदीमासाद्य पद्यायन्ये विरचिते तेनैव पथा यथानुक्रम सैन्यमुत्तार्य सावधानवृत्याऽसमसमरा- रम्भ हस्तिस्कन्धाधिरूढं वीरवृत्त्या मल्लिकार्जुनमेव निश्चलीकुर्वन्' स आम्बडा सुभटो दतिंद- न्तमुशरसोपानेन कुम्भिकुम्भस्थलमधिरा माद्यामरणरसः 'प्रथम प्रहर, इष्टदैवतं वा सर' इत्युपरन् धारालकरांलकरवालमहारान्मल्लिकार्जुनं पृथ्वीतले पातयन् सामन्तेषु तन्नगरलुण्ठन- व्याहतपु केसरिकिशोरः कारणमिव लीलयैव जघान । तन्मस्तकं वर्णन वेष्टयित्वा तमिन्देशे 10 चौलुक्यचक्रवर्तिन आज्ञां दापयन् श्रीमदणहिल्लपुरं प्राप्य सभानियण्णेषु द्वाससतिसामन्तेषु स्वामिनः श्रीकुमारपालनपतेश्वरणौ तिच्चिर कमलेन पूजयामास तथा वस्तु ४.शृङ्गारकोडी- साडी १, माणिकउ पछे[व]इड २, पापरखड हार ३, संयोगसिद्धि सिमा तथा हेमकुम्भा ३२, मा मौक्तिकानां, सैड चतुर्दन्तहस्ति १, पात्राणां १२०, कोडीसाई १४ द्रव्यस्य दण्ड । एतर्वस्तुभिश्च सह । तदवदातीतेन राज्ञा श्रीमुखेन श्रीमदाम्बडाभिधानमहामण्डलेश्वरस्य 15 "राजपितामह" इति विषदं ददे। ॥ इति आम्बडप्रबन्धः १९८) अथ कदाचिदणहिलपुरे भधारक"श्रीहेमचन्द्रसूरयो दत्तव्रतायाः पाहिणिनान्याः समानुः परलोकायसरे कोदिनमस्कारपुण्य दत्ते व्यापत्तेरनु तत्संस्कारमहोत्सये क्रियमाणे निघु- रुपधर्मस्यानसंनिधौ तत्तपषिभिः सहजमात्सर्यादिमानभापमाने सूनिते सति तदुत्तरक्रियां 20 निर्माप तेनैव मन्युना मालवकसंस्थितस्य कुमारपालभूपालस्य स्कन्धावारमलंचक्रुः । १७९. आपणपई प्रभु होईयई कइ प्रभु कीजइ हरिया काजु" करेया माणुसह बीज" मागु न अस्थि ।। इति वचस्तत्त्व" विमृशन्तः श्रीमदुदयनमन्त्रिणा पनिवेदितागमनाः कृतज्ञमौलिमणिना" नृपेण परोपरोधात्सौधमानीताः। तदाज्यमाप्तिनिमित्तज्ञानं स्मारपन्नृपः "भवद्भिः सदैव देवता- पनावसरेऽन्युपेतव्यमित्युपरोधयन्- १८०, भुजीमहि वयं माप जीण चासो वसीमहि । शयीमहि महीपृष्ठे कुर्सीमहि किमीश्वरः ॥ इति सूरिभिरभिहिते नृपः- १८१. "एकं मित्रं भूपतिर्वा यति एका भार्या सुन्दरी या दरी वा। एक शास्त्रं वेदमध्यात्मकं या एको देवः फैशयो वा जिनो वा ।। IP नाधि। दीपापा 3BP प्रसाइलिवया । Dमाचार पम्। 1B SAD नानि दन्टिल' माछि BP 10 P सुगर्गेन । एदन्तर्गठपा- माने AD सीमममनभिसा समं सद पवादः पा1AD 'नाति वा यस्तु । एक्दमे ABD भीभानामानि मिरेन पयामास (D पुजे रामा) इयं परिः । 10 D नास्त्येतस्पई। JDelet HAD भूपतः। 15D 1GAD हाधि। 17 AD A B मान । BABDERA 20A भाषि! BIADपन 1 2ABD'ममितपा। 23 नासिDI NABP परं । *UPRTER TV एमप1251एस भाषा पंचनावा प्रिया या पत्रातपाः । -- 25 4P संभाग्य। 5BP नास्ति कोटमगत याक्पम् । 18 Dकरिया।

·[ चतु प्रपन्धचिन्तामणिः। इति महाकविप्रणीतस्वात्परलोकसमारचनाय भवद्भिः सह मैन्यमभिलपामी ति व्याहरन् अप्रतिषिद्धमनुमतमिति तस्य महर्षेः परीक्षितचित्तवृत्तिः श्रीमुखेन स नृपः स्खलनाकारिणां वेत्रिणां सर्वधर्क' ददौ। १३९) अथ तत्र गतायाते सञ्जायमाने सुरेर्गुणग्रामस्तवं कुर्वत्युर्वीपतौ पुरोधा विरोधादा- 5लिगः प्राह- 10 १८२. विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो येऽन्येऽम्युपत्राशिनस्तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः । आहार सघृतं पयोदधियुतं भुञ्जन्ति ये मानवास्यामिन्द्रियनिग्रहः कथमहो दम्भः समालोक्यताम् ॥ इति तद्वचनानन्तरं हेमचन्द्रः प्राक्ष- १८३. सिंहो बली द्विरदशूकरमांसभोजी संपत्सरेण रतमेति किलकवेलम् । पारापन: खरशिलाकणभोजनोऽपि कामी भवत्यनुदिनं वद कोन हेतुः॥ सम्मुखमुद्राकारिणि प्रत्युत्तरेऽभिहिते सति, 'नृपणत्यक्षं केनापि मत्सरिणते सिताम्परा सुर्य- मपि न मन्यन्ते इत्यभिहिते- १८४. अधाम धामधामाकं वयमेव हृदि सितम् । यसातव्यसने जाते त्यजामो भोजनं यवः ।। इति प्रामाण्यनैपुण्यादयमेव सूर्यभक्ताः नेते तत्त्वतः । इति तन्मुखपन्धे जाते कदाचिदेवता:- 15वसरक्षणे सौधमागते मोहान्धकारधिकारचन्द्रे श्रीहेमचन्द्रे यशश्चन्द्रगणिना रजोहरणेनासनपद प्रमाणं कम्बले तत्र निहिते, अज्ञाततत्वतया किमेतदिति नृपेण पृष्टः माह-'कदापिदिह कोऽपि जन्तुर्भवति तदाबाधापरिहारायाऽसौ प्रयनः।' 'यदा प्रत्यक्षतया जन्तुर्निरीक्ष्यते तदेवेवं युध्यते नापरथा, वृधामयासहेतुत्यादि ति युक्तियुक्तां नृपोक्तिमाकप तैः सूरिभिरभिदधे-'भयतों गंजा- तुरगाद्या चमूः किं प्रतिनृपतिरिपावुपस्थिते क्रियते उत पूर्वमेव? यथायं राजव्यवहारस्तथा धर्म- २०व्यवहारोऽपीति तद्गुणरसितहदा पूर्वप्रतिपन्ने राज्ये दीयमाने सर्वशास्त्रविरोधहेतुत्वात यदाह- १८५. राजप्रतिग्रहदग्पाना बामणानां युधिष्ठिर।।दग्धानामिय पीजानां पुनर्जन्म न विद्यते ॥ इदं पुराणोक्तम् । तथा च जैनागमः- सनिही गिहिमते य रायपिण्डे किमिटए । इति [मभूक्तं श्रुत्वा ] तत्सम्योधीचमत्कृतचित्तः श्रीपचनं प्राप"। १४०) भूपोऽन्यदा मुनि" पप्रच्छ कयापि युक्त्याऽसाकमपि यशाप्रसरः कल्पान्तस्थायी भवति? इति तदीयां गिरं श्रुत्वा 'विक्रमार्क इव विश्वस्थानुष्यकरणात्, यदा श्रीसोमेश्वरस्य काठमयं प्रासादं वारिधिशीकरनिकरैरासन्नाम्भाशीर्णमायं युगान्तस्यायिकीर्तये समुद्धरति चन्द्रातपनिभया श्रीहेमचन्द्रगिरोल्लसन्मुदाम्भोधिनपस्तमेय महाप पितरं गुरु देवतं मन्यमानो विजातीनितरद्विजान निन्दन, ततः प्रासादोद्धाराय तदेय देवशनिवेदितसुलमस्तान पचलं 10 प्रस्थाप्य प्रासादप्रारम्भमचीफरत् । 1Dura2D ससमप। 3D.मामिंगःPfर भास्पर। 5Pfri. 8P सदा हो। यात। 10D ने धन्यवा। पिमा। 13P पिनानान्यत्र । 14P मन्नोमा। 15P मा । 10 BP मा । रामि। 18 BP समम्माम्माधि। 19Daनानिमिरन्तर दिगन् । 7P.पामे . GDIनगी 1Pाप भाम्ब 12P 17BPard ।

·प्रकाश कुमारपालादिप्रवन्धः। १४१) अन्यदा श्रीहेमचन्द्रस्य लोकोत्तरैर्गुणैः परिहृतहृदयो नृपो मनिश्रीउदयनमिति पप्रच्छ- यदीदृशं पुरुषरनं कसिन् समस्तवंशावतंसे वंशे समस्तपुण्यप्रवेशे देशे निशेषगुणाकरे नगरे च' समुत्पन्नम् । इति नृपादेशादनु समधी जन्ममभृति तच्चरित्रं पवित्रमित्यमाह-अष्टि- मनामनि देशे धुन्धुकाभिधाने 'नगरे श्रीमन्मोढवंशे चाचिगनामा व्यवहारी सतीजनमतल्लिका जिनशासनशासनदेवीव तत्सधर्मचारिणी शरीरिणीय श्री: पाहिणीनानी चामुण्डागोजाया 5 आद्याक्षरेणाङ्कितनामा तयोः पुत्रश्चाङ्गदेवोऽभूत् । स चाटवर्षदेश्यः श्रीपत्तनात्तीर्थयात्रापस्थितेषु श्रीदेवचन्द्रस्यायेंपु धुन्धुक्कके श्रीमोदवसहिकायां देवनमस्करणाय माप्तेषु, सिंहासनस्थिततदीयनि- पद्याया उपरि सवयोभिः शिशुभिः समं रममाणः सहसा निपसाद। तदङ्गप्रत्यङ्गानां जगद्विलक्ष- णानि लक्षणानि प्रेक्ष्य-अयं यदि क्षत्रियकुले जातस्तदा सार्वभौमचक्रवर्ती, यदि पणिग-विपकुले जातस्तदा महामात्यः, चेद्दर्शनं प्रतिपद्यते तदा युगप्रधान इव कलिकालेऽपि कृतयुगमवतारयति-10 स आचार्य इति विचार्य तन्नगरवास्तुन्यैर्व्यवहारिभिः समं तल्लिप्सया चाचिगीका प्राप्य तस्मि- याचिगे यामान्तरभाजि तत्पश्या विवेकिन्या स्वागतादिभिः परितोपित्तः 'श्रीसर्चस्वस्पुत्रं याचितुमिहागत' इति ब्याहरने, अध सा हर्षाभूणि मुञ्चती खं रत्नगर्भमन्यमाना, श्रीसङ्घस्तीर्थ- कृतां भान्या, स मत्लूनुं याचते इति हास्पदेऽपि विपादः। यतः-एतस्य पिता नितान्तमिथ्या- "दृष्टिः। तादृशोऽपि सम्पति ग्रामे नास्ति । अथ तैर्व्यवहारिभिस्त्वया दीपतामित्युक्ते" स्वदोपो-15 सारपाय मात्रा दाक्षिपयादमात्रगुणपात्रं पुत्रस्तेभ्यो गुरुभ्यो दे। तदनन्तरं तया श्रीदेवचन्द्र- सूरिरिति तदीयमभिधानमयोधि । तेनभिः स शिशु शिष्यो भविष्यसीति पृष्टः, ओमित्यु- घर प्रतिनिवृत्तस्तैः समं कर्णावस्यामाजगाम । स उदयनमनिग्रहे तत्सुतैः समं बालधारकैः पाल्यमानो याचदास्ते तावता ग्रामान्तरादागतश्चाचिगस्तं वृत्तान्तं परिज्ञाय पुत्रदर्शनावधिसं- न्यस्तसमस्ताहारस्तेषां गुरूणां नाम मत्वा कर्णावती प्राप्तः । तद्वसतौ समागत्य कुपितः पिता20 ईपत्तान प्रणनाम। गुरुभिः सुतानुसारेणोपलक्ष्य विचक्षणतया विविधाभिरावर्जनाभिरावय, तत्रानीतेनोदयनमन्त्रिणा धर्मयन्धुपुङ्ख्या निजमन्दिरे नीत्वा ज्यापासहोदरभन्या भोजयांचके । तदनु चाहदेवं सुतं तदुत्सङ्गे निवेश्य पञ्चाङ्गप्रसादसहितं दुकूलनयं प्रत्यक्ष लक्षत्रयं चोपनीय सभरिकमावर्जितः । तं प्रति चाचिगः माह-क्षत्रियस्य मूल्ये अशीयधिकसहन, तुरगस्य मूल्पे पनाशदधिकानि सप्तदशशतानि, अकिञ्चित्करस्यापि वणिजो मूल्ये नवनवतिकलभा: 35 एतापता नयनयतिलक्षा भवन्ति । त्वं तु लक्षत्रयं समर्पयन्नौदार्यच्छद्मना कार्पण्यं प्रादुःकुरुपे । मदीप: "सुतस्ताबदनयो भवदीया च भक्तिरनतमा,तदस्य" मूल्ये सा भफिरेवास्तु, शिव- निर्माल्पसिचास्यश्यो मे द्रव्यसञ्चयः'। इत्थं चाचिगे" सुतस्य स्वरूपमभिदधाने प्रमोदपूरित- 12 अपढ़ता 1 एवदन्तर्गवपाठस्याने D पुस्तके 'एता पुरुषरत सममवंशावतसे देशे च समस्तगुणाकरे नगरे च कस्मि- मरगुपपा: 1 2AD धुन्धुरुनगरे। 3D द्वितीय. 'शासन' बन्दो नास्ति। 4 BP सक्षमी.। SAD गोन- पोराया। 6 BP समय। 7 BP चौक्ष्य । 8 BP मर्ययुगेऽपि । P ते आचार्याः । 10D वनगरच्यच.1 11 BP गिश। 12D धीमन्तः। 13 Bउचरन् P यादते; D न्याहरन्यो। 14 AD नास्ति। 15 BP एत. ति। 16 BP सन 17 BP अभिहिते। 18 BP 'दाक्षिण्यात्' नास्ति । 19 A. अयोधि। 20 BP सोऽपि। 21 BP पनी भेने। 23 BP सावत् । 23 AB प्रणम्य । 24 D भावर्जितः। 25 BP •मधिकः सहन.1 26 D मानि! 27 AD मामुः। 25 D स! 99 AD भक्तिरक्ष। 30 P द्रविनः। 31 P भाषिरी एवममिरमाने।

·प्रवन्धचिन्तामणिः चित्तः स मन्त्री अकुण्ठोत्कण्ठतया तं परिरभ्य साधु साध्विति वदन पुनः प्राह-मम पुन तया समर्पितो योगिमर्कट इव सर्वेषां जनानां नमस्कारं कुर्वन् केवलमपमानपात्रं भविता, गुरूया दत्तस्तु गुरुपदं प्राप्य यालेन्दुरिव त्रिभुवननमस्करणीयो जायते; अतो यथोचितं विचार्य व्याहरेत्यादिष्टः स भवद्विचार एवं प्रमाणमिति वदन् 'गुरूणां पायें नीतः । सुतं गुरुभ्योऽ- 5 दीदपत् । तदनु तस्य प्रव्रज्याकरणोत्सवश्वाचिगेन चके । अथ कुम्भयोनिरिवामतिमप्रतिभाभि- रामतया समस्तवानयाम्भोधिमुटिन्धयोभ्यस्तसमस्तविद्यास्थानो हेमचन्द्र इति गुरुदत्तनाना प्रतीतः सकलसिद्धान्तोपनिषन्निषण्णधीः पत्रिंशता सूरिगुणैरलङ्कृततनुर्गुरुभिः सूरिपदेऽभि पिक्तः । इति मन्त्रिणोदयनेनोदितां हेमाचार्यजन्मप्रवृत्तिमाफर्य नृपो मुमुदेतराम् । १४२) अथ श्रीसोमनार्धदेवस्य प्रासादारम्भे खरशिलानिवेशे सजाते सति पञ्चकुलमाहित- 10ब पौविज्ञप्तिका नृपः श्रीहेमचन्द्रगुरोर्दर्शयन्-'अयं प्रासादप्रारम्भः कथं निष्यत्यूह ममा- णभूमिमधिरोदो। इति पृथ्वीपरियूनानुयुक्तः श्रीमान्किश्चिदुचितं विचिन्त्य शुरुरूचिवान-'यदस्य धर्मकार्यस्यान्तरायपरिहाराय ध्वजारोपं यावदजिह्मन्ब्रह्मसेवा, अथवा मद्यमांसनियमो द्वयोरेक- तरं किमप्यङ्गीकरोतु नृपतिः' इत्यभिहिते तद्वचनमाफर्य" मद्यमांसनियममभिलपन , श्रीनील- कण्ठोपरि उदकं विमुच्य तमंभिग्रहं जग्राह। संवत्सरद्वयेन तस्मिन् प्रासादे कलशध्वजाधिरोपं याव- 15 निवृत्ते तं नियमं मुमुक्षुर्गुरूननुज्ञापयंस्तैरूचे-'यद्यनेन निजकीर्तनेन सार्द्धम चन्द्रचूड प्रेक्षितुम- हैसि, तद्यात्रापर्यन्ते नियममोचनावसर' इत्यभिधायोत्थिते श्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्रे "तद्गुणैरुन्मील- नीलीरागरक्तहृदयस्तमेकमेव संसदि प्रशशंस सः। निर्निमित्तवैरिपरिजनस्तत्तेजापुञ्जमसहिष्णु:- १८६. उज्वलगुणमभ्युदितं क्षुद्रो द्रष्टुं न कथमपि क्षमते । दग्ध्या तनुमपि शलमो दीनं दीपार्चि" हरति ।। इति न्यायाष्टिमांसादनदोपमप्यङ्गीकृत्यं तदपवादानचादीत्-घदयममन्दच्छन्दानुवृतिपरः 20 सेवाधर्मकुशलः केवलं प्रभोरभिमतमेव भापते । यद्येवं न, तदा प्रातरुपेतः-'श्रीसोमेश्वरया- बायां भवान् सहागच्छतु-इति गदितः स परतीर्थपरिहारान्न तत्रागमिष्यतीत्यस्मन्मतमेव प्रमाणम्। नृपस्तद्वाक्यमादृत्य प्रातरुपगतं श्रीहेमचन्द्राचार्य श्रीसोमेश्वरयात्रार्थमत्यर्थमभ्यर्थयन्। सूरयःमोचुः यद् युभुक्षितस्य किं निमन्त्रणम्, उत्कण्ठितय किं केकारवनक्यामिति लोकरूडेस्तप- खिनामधिकृततीर्थाधिकाराणां को नाम नृपतेरत्र निर्वन्धः।' इत्थं गुरोरङ्गीकारे 'किं भवद्योग्यं 25 सुखासनप्रभृति वाहनादि चलभ्यतामितीरिते 'वयं चरणचारेणैव सञ्चरन्तः पुण्यमुपालभामहे; परं वयमिदानीमापृच्छय मिर्मितैः प्रयाणकः श्रीशत्रुञ्जयोजयन्तादिमहातीर्थानि नमस्कृत्य भवतां श्रीपत्तनप्रवेशे मिलिष्यामः' इत्युदीर्य तत्तथैव कृतवन्तः । नृपतेः समासामय्या कति- पयैः प्रयाणकैः श्रीपत्तनं प्रासस्य श्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्रमिलनादतिममुदितस्य सन्मुखागतेन गण्ड० श्रीवृहस्पतिनाऽनुगम्यमानस्य महोत्सवेन पुरं प्रविश्य श्रीसोमेश्वरमासादसोपानेष्वाकान्तेषु 30 भूपीठलठनादनन्तरं चिरतरातुल्यायल्लकानुमानेन गाढमुपगूढ़े सोमेश्वरलिङ्गे एते जिनादपरं दैवतं 1 AD श्रीमानुदयनः । 3 'कैवलं' P नास्ति | 4 BP निभुवननमस्थतां लभते । गुरुपाधै। 7 P ददौ। 8 P सोमेश्वरः। 9 D शिखर । 10 AD पर्दापनिकावि०। 11 P अधिरोहति । 12 एक- त्पदद्वयस्थाने P 'तच्छुत्या' इत्येव । 14 D पत्रिशद्गुणैः। 15 BP दीपारिपहरति । 16 BP उरी- 17 BP अपवादमेव । एतदन्तर्गतपाठस्थाने AD आदर्श 'श्रीसोमेश्वरमानार्थमत्यर्थमभ्यर्थत । राक्षा तथाकृते' एताराः संक्षिप्तः पाठः। 2P नास्ति। 5 B तदनु। GD 13 Dचा ·10 , प्रकारः] कुमारपालादिप्रवन्धः। न नमस्कुर्वन्तीति मिथ्यादृग्वचसा भ्रान्तचित्तस्य श्रीहेमचन्द्र पति एवं विधा गीराविरासीत्- 'यदि युज्यते तदैतैमनोहारिभिरुपहारैः श्रीसोमेश्वरमर्चयन्तु भवतः। तत्तथेति प्रतिपद्य सय क्षितिपकोशादागतेन कमनीयनोदमनीयेनालङ्कततनुर्मपतिनिदेशाच्छ्रीवृहस्पतिना दत्तहस्ताथ- उम्बा मासाददेहलीमधिरुह्य किश्चिदिचिन्य प्रकाशं-'अस्मिन्मासाद कैलासनिवासी श्रीमहा- देवः साक्षादस्तीति रोमाञ्चक कितां तनुं विभ्राणो द्विगुणीक्रियतामुपहारः' इत्यादिश्य शिवपु-5 राणोजदीक्षाविधिनाऽऽद्वाननावगुण्ठनमुद्रामन्नन्यासविसर्जनोपचारादिभिः पञ्चोपचारविधिभिः शिवमभ्यर्च्य तदन्ते- १८७. पत्र तत्र समये यथा तथा योऽसि सोऽसभिधया यया तया। वीतदोपरलुपः स चेद्भवानेक एव भगवन्नमोऽस्तु ते ॥ १८८. भवपीनाकुरजनना रागाद्याः क्षयमुपागता यस । ब्रह्मा वा विष्णु महेश्वरो वा नमस्तसै ॥ इत्यादिस्तुतिभिः सकलराजलोकान्विते राज्ञि सविस्मयमवलोकमाने दण्डप्रणामपूर्व स्तुत्वर श्रीहेमाचार्य उपरते सति, भूपतिः' श्रीबृहस्पतिना ज्ञापितपूजाविधिः समधिकवासनया शिवा- चीनन्तरं धर्मशिलायां तुलापुरुषगजदानादीनि महादानानि दुत्त्या' करारात्रिकमुत्तार्य समग्र- मपि राजवर्गमपसार्य तदर्भगृहान्तः प्रविश्य 'न महादेवसमो देवा, न मम तुल्यो हपतिः, न भवत्सदो महपिरिति भाग्यवैभववशादयतसिद्ध त्रिकसंयोगे बहुदर्शनप्रमाणप्रतिष्ठासन्दिग्धे 15 देवताचे भुक्तिमदं देवतमसिस्तीर्थ तथ्यया गिरा निवेदय' इत्यभिहितः श्रीहेमाचार्यः किश्चि- दिया निध्याय भूपं प्राह-'अल पुराणदर्शनोक्तिभिः; श्रीसोमेश्वरमेव तव प्रत्यक्षीकरोमि, यथा तन्मुग्वन मुक्तिमार्गमवैपीति तद्वाक्यात्किमेतदपि जाघटीतीति विस्मयापनमानसे भूपे 'निधि- तमत्र तिरोहितं देवतमस्त्येव । आवां तु गुरूक्तयुरूपा निश्चलावाराधको, तदित्य इन्द्रसिद्धौ सुकर देवतमादुरकरणम्। मपा मणिधानं क्रियते भवता कृष्णागुरूक्षेपश्च कार्पः। तदा परिहायों पदा20 पक्षः प्रत्यक्षीभ्य निषेधयति । अयोभाभ्यामपि तथा क्रियमाणे धूमधूम्यान्धकारिते गर्भगृहे निर्वाणषु नक्षत्रमालादीमप्रदीपकपु" आकस्मिके प्रकाशे द्वादशात्ममहसीच प्रसरति, पो नयने सम्नमादुन्मृज्य याचदालोकते ताबजलाधारोपरि जायजाम्बूनदद्युतिं चर्मचक्षुपांदुरालोकमप्रति मरूपमसम्भाव्यस्वरूप तपस्सिनमद्राक्षीत्। तं पदाङ्गुष्टात् प्रभृति जटाजूटावधि करतलेन संस्पृश्य निभितदेयतापतारः पक्षाघुम्यितावनितलं प्रणिपय भत्तपा "भूपतिरिति विज्ञपयामास-जग-25 दीश! भवदर्शनाना शौ, आदेशप्रसादालनार्थय श्रवणयुगलमिति विज्ञप्प तूष्णी स्थिते सुष" मोहनिशादिनमुम्बात्तन्मुखादिति दिन्या गीराविरासीत्-राजन् ! अयं महर्षिः सर्वदेवता- पतारः । अजिपपरनामावलोककरतलकलित रहाफलवत्कालत्रयविज्ञातवरूपः । एतदुपदिष्ट प्रयासन्दिग्या मुकिमार्गः' इत्यादिश्य तिरोभते भूतपतायुन्मनीभावं भजति" भूपती, रचितमा- पापामपपना अधीकृनासनयन्धः श्रीहेमचन्द्रो याप'राजन् !' इति वाचमुवाच, तावदिष्टदेवत-30 संतापतराज्याभिमानः क्षितिधनः 'जीच! पादोऽवधार्यतामिति व्याहृतिपरो" विनयनम्र- IDR 1 गालि गमनायेन ।' 3P समनः । IP शिपायानन्तरं दण्डः। 5 Dस नृपः । ToRIBPfriLI SAD r' नानि। मि। 10 D'भपि' स्थान 'इति। 11 BP एवं। GBP 12-13 DIRE A HD •मा। 15D भूमान् । 1GD नानि । Afrier'भार गरा---पाए रासनम्, पारनम् । 20 P बिना ना HD परे गुरी। 17P.भामटकपट.1 18ABP ·[ चतुः प्रवन्धचिन्तामणिः । मौलियत्कृत्यमादिशेति व्याजहार । अथ तत्रैच नृपतेर्यावजी पिशित-प्रसन्नयोनियम दाश ततः प्रत्यावृत्ती क्षमापती श्रीमदणहिल्लपुरं प्रापतुः । १४३) श्रीजिनवदननिर्गमपावनीभिः शुद्धसिद्धान्तगीर्भिः प्रतिबुद्धो नृपः परमा है त बिरुवं भेजे । तदभ्यर्थितः प्रभुः त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम्, विंशतिवीतरागस्तुतिभिरुपेतं पवित्रं 5 श्रीयोगशास्त्रं रचांचकार । प्रभोरादेशाचाज्ञाकारिष्वष्टादशदेशेषु चतुर्दशवत्सरममितां सर्व- भूतेषु मारि निवारितवान् । [१२] *सप्तर्षयोऽपि सततं गगने चरन्तो मोक्तुं क्षमा नहि मृगी मृगयोः सकाशात् । जीयादसौ चिरतरं प्रभुहेमसरिरेकेन येन भुवि जीववधो निपिद्धः ।। [१२४] *कलाकलापैः स्तुमहद्धं श्रीहेमचन्द्रम् (१).............. 10 ररक्ष दक्षः प्रथमः समग्रान् मृगान यदन्यो मृगमेकमेव ।। तेषु तेषु च देशेषु चत्वारिंशदधिकानि चतुर्दशशतानि विहाराणां कारयामास । सम्यक्त्वमू. लानि द्वादशव्रतान्यङ्गीकुर्वन् , अदत्तादानपरिहाररूपे तृतीयव्रते व्याख्यायमाने रुदतीवित्तदोषान् पापैकनिबन्धनान् ज्ञापितो नृपस्तदधिकृतं पञ्चकुलमाकार्य वाससतिलक्षप्रमाणं तदायपटक विपाट्य मुमोच । तस्मिन्मुक्त- १८९. न यन्मुक्तं पूर्व रघुनहुपनाभागभरतमभृत्युीनाथैः कृतयुगकृतोत्पत्तिभिरपि । विमुञ्चन्कारुण्यात्तदपि रुदतीवित्तमधुना कुमारक्ष्मापाल त्वमसि महतां मत्तकमणिः ।। इति विद्वद्भिः स्तूयमाने- १९०. अपुत्राणां धनं गृङ्गन पुत्रो भवति पार्थिवः । त्वं तु सन्तोपतो मुश्चन सत्सं राजपितामहः ।। इति प्रभुरपि स नृपतिमनुभोदयांचने । १४४) अथ सुराष्ट्रादेशीयं सउंसरनामानं विग्रहीतुं श्रीमदुदयनमन्त्रिणं दलनायकीकृत्यं सम- स्तकाटकबन्धेन समं प्रस्थापयामास ] स श्रीवर्द्धमानपुरं प्राप्य श्रीयुगादिदेवपादानिमंसुः पुरः प्रयाणकाय समस्तमण्डलेश्वरानभ्यर्थ खयं विमलगिरिमागतः। विशुद्धश्रद्धया श्रीदेवपादानां पूजादि विधाय यावत्पुरतो विधिवचैत्यवन्दनां विधत्ते तापनक्षत्रमालाया देदीप्यमानां दीपवर्ति- मादाय भूपका काष्ठमयप्रासादविले प्रविशन् देवाशरस्त्याजितः। तदनु सामन्त्री समाधिभना- 25त्काष्ठमयदेवप्रासादविध्वंसंसाध्वसाच जीर्णोद्धारं चिकीर्षुः श्रीदेवपादानां पुरत एकभक्तादीनभि- ग्रहान् जग्राह । तदनु कृतप्रयाणः स्वं स्कन्धवारमुपेत्य तेन प्रत्यार्थिना समं समरे सञ्जायमाने परैः पराजिते नृपवले श्रीमदुदयनः स्वयमुत्तस्यौ। तदा तत्पहारजर्जरितदेहँ आवास" नीतः" सकरुणं क्रन्दन् स्वजनैस्तत्कारणं पृष्टः-सनिहित मृत्यौ श्रीशत्रुजय-शकुनिकाविहारयोर्जीणों द्वारयानण्या देवऋणं पृष्ठलग्नम्-मन्त्रीमाह।अथ ते 'भवन्नन्दनौ वाग्भटाऽऽनभदनामानौ गृहीताभिग्रही तीर्थ- द्वयमुरिष्यतः-इत्यर्थे वयं प्रतिभुवा' इति तदङ्गीकारात्पुलकिताको धन्यंमन्या, अन्याराधनाकृते 15 20 " Pाहूय। HABD प्रसन्मानियम । 2 'एकः क्षमायाः पृथियाः, अन्यः क्षान्तेः पतिः'-D टिप्पणी । * एतत्पपदयं P प्रसादेय म्यते । भस्य पधस्सा पूर्वार्दः सण्डिवरूप एवोपलब्धः । 4 P भूपतिः। 5 B सरसर; P मुसरा सुंदर । GB दलमादायफीकृत्य। 7 D विहाय नान्ययेदं पदम् । 8 D सोपि 9 D प्राविशत्। 10 D विसभसाद। HD समुसस्था। 19 BP शरीरः। 13 BP भावासान: A भाषा। 11D नीते।

·प्रकाशः] कुमारपालादिप्रबन्धः। स मन्त्री कमपि चारित्रिणमन्वेषयामास । तस्मिन्ननुपलभ्यमाने कमपि वण्ठं तद्वेपमानीय निवे. दिते, मन्त्री तदङ्घी' ललाटेन परिस्पृशन् तत्समक्ष दशधाऽऽराधनां विधाय श्रीमानुदयनः परलोकं माप । चण्ठस्तु चन्दनतरोरिव तवासनापरिमलेन शुद्रदुमवद्वासितोऽनशनप्रतिपत्तिपूर्वक रैवतके जीवितान्तं चकार। १४५) अयाणहिल्लपुरं प्राप्तस्तैः खजनस्तं वृत्तान्त ज्ञापितौ वाग्भटाम्रभटौ तानेवाभिग्रहान् 5 गृहीत्या जीर्णोद्धारमारेभाते। वर्षद्वयन श्रीशत्रुचये मासादे निष्पन्ने उपेल्यागतमानुपेण बर्दापनि- कायां याच्यमानायां पुनरागतेन द्वितीयेन पुरुषेण 'प्रासादः स्फुटित' इत्यूचें। ततस्तपनपुप्रायां गिरं निशम्य श्रीकुमारपालभूपालमापृच्छय महं० कपर्दिनि श्रीकरणमुद्रां नियोज्य तुरंगमाणां चतुर्भिः सहस्रः सह श्रीशत्रुक्षयोपत्यकां प्राप्य खनामा बाइटपुरनगरं निवेशयामास । सन्नमे प्रासादे पचनः प्रविष्टो न निर्यातीति स्फुटनहेतुं शिल्पिभिनियोक्तम्, भ्रमहीने तुप्रासादे 10 निरन्पपता' च विमृश्याऽन्वयाभावे धर्मसन्तानमेवास्तु; पूर्वोदारकारिणां श्रीभरतादीनां पङ्की नामास्तु-इति- तेन मन्त्रिणा दीर्घदर्शिन्या या विभाव्य भ्रमभित्त्योरन्तरालं शिलाभिनिचित विधाय चपत्रयेण निष्पन्ने मासादे कलशदण्डप्रतिष्ठायां श्रीपत्तनसई निमन्त्रणापूर्वमिहानीप महता महेन सं० १२११* वर्षे ध्वजाधिरोपं मन्त्री कारयामास । शैलमयविम्बस्य मम्माणीयख- नीसत्कारिकरमानीय निचेशितयान् । श्रीचाहपुरे नृपतिपितुर्नाम्ना श्रीत्रिभुवनपालविहारे श्री-15 परनाथं स्थापितवान् । तीर्थपूजाकृते च चतुविशसारामानगरपरितो वर्ष देवलोकस्य ग्रासवा- सादि दत्त्वा चैतत्सर्व कारयामास । अस्य तीर्थीद्धारस्य व्यये- १९१. पटिलसंयुत्ता कोटी व्ययिता यत्र मन्दिरे । स श्रीवाग्भटदेवोज वर्ण्यते विबुधैः कथम् ।। ॥ इति श्रीशत्रुक्षयोदारमयन्धः। १४६) अप विश्वविश्वकसुभटेन श्रीआम्रभटेन पितुः श्रेषसे भृगुपुरे श्रीशकुनिकविहारप्रासा-20 दपारम्भ खन्यमाने गर्तापूरे नर्मदासान्निध्यादकस्सान्मिलितापां भूमौ छादितेपु कर्मकरेषु कृपा- परवशतयात्मानमेवामन्दं निन्दन् सकलनपुनस्तत्र झम्पामदात् । तत्साहसातिशयात्तस्मिन्म- त्यूह निराकृते शिलान्यासपूर्व समस्तमासादे निप्पन्ने कलशदण्डपतिष्टावसरे समस्तैनगरसद्धा- सिमन्नणपूर्व सत्रानीय पधोचितमशनयनाभरणादिसन्मानः सन्मान्य समस्तेषु यथागतं महितेषु, आसने लग्ने सञ्जायमाने भद्दारकधीहेमचन्द्रसुरिपुरस्सरं सनृपति श्रीमदणहिल्लपुरसङ्घ25 तमानीयातुत्ययात्सल्पादिभिर्भूपणादिदानश्च सन्तर्य ध्वजाधिरोपाय सञ्चरनर्षिभिः"खमन्दिर मुपितं कारपित्या श्रीसुन्नतपासावे ध्वज महाध्वजोपेतमध्यारोप्य इपोल्कात्तनानालस्य लास्य विधायतदन्ते भूपतिनाऽभ्यर्थित आरात्रिक गृहन् तुरङ्गं दारनहाय दत्त्वा" राज्ञा खयं कृततिल- कापसरः, द्वासलत्या सामन्तैचामरपुष्पवादिभिः कृतसाहाय्यस्तदात्वागतार्य बन्दिने कृतक- क्षणचितरणो बाहुभ्यां धृत्वा पलात्कारेण नृपेणावतार्यमाणारात्रिकमङ्गलमदीपः श्रीसुव्रतस्य च 30 1 BP सुपरी। 2A व्याध। 3 BP HS' नास्ति। P चतु.सहर: B तुरंगमचतुर्भिः सहसः । नासि। GBP पामिति नगरं न्यास्थत। TADHE 8D निरयया । *A सं. ६५, Darb सं० १९६५। PAB सहलिP सटस। 10 D बाधितेषु। 11 D 'सम' नास्ति। 12 A. समन्तेषुः D सामन्तः । 13 BD .kpor ID सय संमन्दिर। 15P विताएं । 16 AD यसरे। 17 B स्वागताय Daruागताय । 5 B ·८८ 15 प्रवन्धचिन्तामणिः।. पिनुर्प गुरोचरणौ प्रणम्प सार्मिकरन्दनापूर्व पति सत्यरारात्रिकहेतुं पमछ। 'यथा यूतकारो गतर- सातिरेकाच्छिर मभृतीन पदार्थान् पीकुरुते तथा 'भवानप्यतः परमर्थिप्रार्थितस्त्यागरसातिरे काच्छिरोऽपि तेभ्यो ददासीति नृपेणादिष्टे 'तल्लोकोत्तरचरित्रेणापतहृदया विस्मृताजन्ममनु व्यस्तुतिनियमाः श्रीहेमाचार्या:- १९२. किं कृतेन न यंत्र त्वं यत्र त्वं किमसौ कलिः । कला चेद्भवतो जन्म कलिरस्तु कृतेन किम् ॥ -इत्थमानमटमनुमोद्य क्षमापती यथागतं जग्मतुः । १४७) अथ तत्रागतानां प्रभूणां श्रीमदाम्रभटस्याकस्मिकदेवीदोपात्पर्यन्तदशांगतत्यापच्छन विज्ञप्तिकायामुपागतायां सत्यां तत्कालमेव-तस्य महात्मनः प्रासादशिखरे नृत्यतो मिथ्याशा देवीनां दोपः सञाता-इत्यवधार्य प्रदोषकाले यशश्चन्द्रतपोधनेन समं खेचरगयोत्पत्य निमेषमा 10 बादलतभृगुपुरपरिसरभुयः प्रभवः सैन्धयां देवीमनुनेतुं कृतकायोत्सर्गास्तया जिहाफर्पणादय- गणनास्पदं नीयमाना, उदुखले शालितन्दुलान्प्रक्षिप्य यशश्चन्द्रगणिना प्रदीयमाने मुशलपहारे प्राक प्रासादः कम्पितः, द्वितीये प्रहारे दीयमाने सा देवीमूर्तिरेव स्वस्थानादुत्पत्य वज्रपाणियम प्रहारेभ्यो रक्ष रक्ष' इत्युचरन्ती प्रमोश्चरणयोर्निपपाता इत्यमनवद्यवियापलात्तन्मूलानां मिथ्या. दृष्यन्तराणां दोपं निगृध श्रीसुव्रतप्रासादमाजग्मुः । १९३. संसारार्णवसेवः शिवपथप्रस्थानदीपाकुरा विधालम्पनयष्टयः परमवव्यामोहफेदमाः। किं वासाकमनोमतङ्गजहदालानैफलीलाजुपसायन्तां नखरश्मयधरणयोः श्रीमुव्रतस्वामिनः ।। इति स्तुतिभिः श्रीभुनिसुनतमुपास्य श्रीमदाम्रभटमुण्टाघलानेम पटुकृत्य यवागतमागुः । श्रीमा दयनचैत्ये शकुनिकाविहारे घटीगृहे राज्ञा कोकणनृपतेः फलशत्रितयं स्थानत्रये न्यास्थता ।। ॥ इति श्रीराजपितामह-आमभदेप्रवन्धः ।। 20 १४८) अथान्यस्मिन्नध्यसरे फुमारपालनपतिः पाण्डित्यलिप्सया कपर्दिमप्रिणोऽनुमतेन भोजनानन्तरक्षणे केनापि विदुपा वाच्यमाने कामन्दफीपनीतिशाग्ने- १९४. पर्जन्य स भूनानामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेपि हि पर्जन्ये जीन्यते न उ भूपता ।। पाक्यमिदमाकर्य नृपतेमघ जप म्या इति कुमारपालभूपालेनाभिहित सवैयपि सामाजिपु न्युम्नानि फुर्वाणेपु नदा फपदिमश्रिणमवाईमुग्न पीक्ष्य," एकान्ते नपाष्ट गपमयादीन-जप 25म्या शन्दे स्वामिना सपमुपरिते सर्वव्याकरणेपु अपप्रयोगे "पनिश्छन्दानुपतिनियुएनानि क्रियमाणे मम द्वेषाऽप्यचारमुग्गत्यं "समुचितम्।तपा परमराजकं विश्वं" ननु मूखा राजति प्रती. पम्पालमण्डलेप्यपफीतिः प्रसरति । अतोऽसिम उपमान"उपमेयं" औपम्पं उपमा-प्रत्यापा: शब्दाः शुद्धा' इति तदचनानन्तरं राज्ञा शन्यव्युत्पत्तिज्ञानहेतर पक्षाशदर्पदेपनं फसागुणा IPATI AUD भो । 3.ADMITR.। t.Dमा Dre..." Pratee srore... D. मनमसिनोमा मरिस PHORI 10AD कुमारसायनामा । रामो मानु। NDT:ति। 15PY IGPras Incret 13 DAIRATRI बार रिपो। 11 DArt भय। 1: BPaar ·5 10 15 प्रकाश:] कुमारपालादिप्रवन्धः । ध्यायस्य समीपे मातृकापाठात्मभृति शालाग्यारभ्यैकेन वर्पण वृत्तिकाव्यत्रयमधीतम् । विचा- रचतुर्मुखमिति विरदमर्जितम् । ॥ इति विचारचतुर्मुखत्रीकुमारपालाध्ययनप्रवन्धः ॥ १४६) कसिनग्यज्यसरे विश्वेश्वरनामा कविराणस्याः श्रीपत्तनमुपागतः प्र श्रीहेमसुरीणां संसदि मासः । तत्र कुमारपालनृपत्तौ विद्यमाने सः- १९५. पातु वो हेमगोपाल कम्बलं दण्डमुद्वहन् । इति भणित्वा विलम्बमानो नृपण सक्रोध निरैश्यत। प्रदर्शनपशुग्राम चारयन् जैनगोचरे ॥ इत्युत्तरादपरितोषितसमाजलोका श्रीरामचन्द्रादीनां समस्यां समर्पयामास- १९९. न्यायिद्धा नभने सुखं च रुदती खे गहित कन्यका नैतस्याः प्रतिद्वयेन सरले शस्ये पिधातु शी । सर्वत्रापि च लक्ष्पते मुखशशिज्योत्लावितानैरियमित्थं मध्यराता सखीभिरभितो हामीलनाकेलिए । व्यापिदा० । इति श्रीकपर्दिना महामायेन पूरितायां समस्यायां पश्चात्कविः पञ्चाशत्सहस्त्र मूल्यं निजं अवेयकं श्रीकपर्दिनः कण्टे 'श्रीभारत्याः पदम्' इत्युचरनिवेशयामास । अथ तद्वैद- अध्यचमत्कृतेन भुपतिना खसंनिधौ स्थाप्यमान:- १९७. कथाशेषः कर्णोऽजनि जनकृशा काशिनगरी सहर्ष हेपन्ते हरिहरिति हम्मीरहरयः । सरखत्याश्लेषप्रवणलवणोदप्रणयिनि प्रभासस्य क्षेत्र मम हृदयमुत्कण्ठितमदः ।। इत्युक्त्वाऽऽपृच्छय नृपसत्कृतः स यथास्थानमगात् । १५०) कदाचिदेवश्रीकुमारविहारे पाहताः प्रभवः श्रीकपर्दिना दत्तहस्तावलम्बा यावत्सो- पानमारोहन्ति तायनर्तक्याः कञ्चके गुणमाकृप्यमाणं विलोक्य श्रीकपद्दीन १९८, सोहग्गिउ सहिकश्चयउ जुत्तउ ताणु करेइ । एवमुक्त्वा यावद्विलम्यते पुहिहिं पच्छइ तरुणीय असु गुणगहणु करेइ ॥ इति श्रीमभुपादैश्त्तरार्द्धमपूरि। १५१) कदाचित्मत्यूपे श्रीकपर्दिमन्त्रीमणामानन्तरं श्रीसूरिभिहस्ते किमेतदिति पृष्टास प्राकृत- भापया ह र ड इ इति विज्ञपयामास । प्रभुभिरुक्तम्-'किमद्यापि ? अनाहतप्रतिभतया तद्वचन-25 मनुत्तमाकलय्य कपर्थिनोरुम् इदानीं तुना कुतोऽन्त्योऽप्याद्योऽभूत्, मानाधिकश्च । होश्रुपूर- पूर्णदृशःप्रभवाश्रीरामचन्द्रप्रभृतिपण्डितानां पुरस्तात्तचातुरी मशशंसुः। तैरज्ञाततत्त्वैः फिमिति पृटो हर र ह इति शब्दच्छलेन हकारो रडइ अस्माभिरुक्तम्-'किमद्यापि ?' इत्यभिहितमात्रेण पचस्तत्त्वविदाऽनेन नेदानीमुक्तम् । यतः पुरा मातृकाशास्त्रे हकारः प्रान्ते पठ्यते अत एव रडका साम्मतं त्यसनामनि प्रथमस्तथा मानाधिकश्च । ॥ इति ह र ड इ प्रवन्धः ।। दिवि नपाध्ययनमन्धः।' इन्येय P आदर्श। 1 Bापारस्साः। 3 BP उपेतः । 3D 'प्रभु' नाम्नि । Gि PERE IS BP नास्वत्पदम् । GD •पृश्यमानो भारच्छ। 7P ययाग । 8 AD कुमारपारविहारे। D.सा: Pाह। 12AD आइव.। 13 BD परि०1 1AD नात्येतत्पदम् । TRE पेयं समाधिसूचकं पाक्य विश्वे । 20 30 10B जणु। 11P विना न।

·5 15 प्रवन्धचिन्तामणिः। [चतुर्मा २५२) कदाचित् केनापि पण्डितेनोर्वशीशब्द शफारस्तालव्यो दन्यो वैतिष्टे यावत्प्रभवः किञ्चित्समादिशन्ति तावत्, करौ शेते' उर्वशीति पत्रकं लिखित्या श्रीकपर्दिना प्रभोसो मुक्तम् । तत्प्रामाण्यात्तालव्यशकारनिर्णयस्तदने प्रभुभिरभिहितः। ॥ इत्युर्वशीशन्दर्भमन्धः । १५३) अथान्यदा सपादलक्षीयराज्ञः कश्चित्साधिविग्रहिका श्रीकुमारपालनपतेः सभायामु. पेतों राज्ञा भवत्खामिनः कुशलमिति पृष्टः । स मिथ्याभिमानी पण्डितमानीच 'विश्वं लातीति विश्वलस्तस्य च को विजयसन्देहः । राज्ञा प्रेरितेन श्रीमता कपर्दिना मन्त्रिणावलम्बल्ल आशु- गतौ इति धातोर्विरिव श्वलतीति नश्यतीति विश्वलः । अनन्तरं प्रधानेन तन्नामदूपर्ण विज्ञप्तः स राजा विग्रहराज इति पण्डितमुखानार्म यभार । परसिन्वर्षे स एव प्रधान श्रीकुमारपाल- 10 नृपतेः पुरो विग्रहराज इति नाम विज्ञपयन, मन्त्रिणा श्रीकपर्दिना-विग्रो विगतनासिक एवं विधों' ह-राजी रुद्रनारायणी कृती येन' इति । तदनन्तरं स नृपः कपर्दिना नामखण्डनभीरुः कविवान्धव इति नाम यभार। १५४) अथान्यदा श्रीकुमारपालरूपपुरतः श्रीयोगशास्त्रव्याख्याने सझापमाने पञ्चदशका- दानेपु वाच्यमानेपु- "दन्वफेचनसास्सित्वगोम्पा ग्रहणमाकरे" इति प्रभुकृते मूलपाठे पं० उदयचन्द्रं रोम्णां ग्रहणमिति भूयो भूयो वाचयन्तं प्रभुभिलिपिमेदं पृष्टे स "माणितूर्पाद्वानाम्" इति व्याकरणसूत्रेण प्रापयानां सिद्धर्मकत्यमिति लक्षणविशेष विज्ञपयन मभुभिः श्लाधितो राज्ञा न्युछनेने सम्भावितः"। ॥ इति पं० उदयचन्द्रमपन्यः ।। 30 १५५) अथ कदाचित्स राजर्पितएर भोजनं कुर्वन् किञ्चिद्विचिन्य मृतसाहारपरिहारा पवित्री- भूप" इति प्रभुपमच्छ-'यसाकं घृताराहारोयुज्यते नया इति प्रभुभिरभिवर्ष-वाणिपद्माण- णयोयुज्यते, कृताभक्ष्यनियमस्य क्षत्रियस्य तु ना तेन पिशिताहारस्पानुस्मरणं भवति । इत्यमे- घेति पृथ्वीपतिरभिधाय पूर्वभक्षितस्याभक्ष्यस्य मायश्चित्तं"पापितवान्" द्वात्रिंशदशनसंगपया एफसिन्" भिडपन्धे" द्वात्रिंशदिहारान्कारयेति । राज्ञा तथाकते, प्रभुदत्ते मतिष्ठालमे घटपद्का- 25 निजमासादमूलनायकमतिष्ठां कारयितुं श्रीपत्तनमुपेयुपि फाईनाग्नि व्यवहारिणि तनगरमुग्न्पे प्रासादे तहिम्मे मुफ्त्या यावदुपहारान्गृहीत्या स पुनरुपैति तापपतेरगरक्षकनिस्द" द्वाति अन्तः प्रवेशमलभमानः किपति कालेव्यतिकान्ते उत्थितारपालकैयतीते मतिष्ठोत्स"सतन प्रविश्य प्रभोः पादमूले लगित्या सोपालम्भ भृशं" सरोद । प्रभुमिरन्पधा दुरपनेयं तस्य दुःसं विमृश्य रहामण्डपाइहि त्वा नक्षप्रचारेण वदत्तं" लग्नमुदितं योनि पिलोक्प 'फुटपटिका. 50 सम्पन्धेन नैमित्तिफेन पमिहम पिम्यानि प्रतिष्ठापितानि तेषां यपत्रपमायुः। सम्पतितने समे तु प्रतिष्ठितं पिम्पमिदं चिरायुरिति प्रभुभिरादिष्टम्। सतदेय प्रतिधामकारपत्तत्मग तप साई। ॥ इत्यभश्यभक्षणप्रायश्चित्तमपनमः ।। 'D ग्रुन् भगे। 3 गभामापाताPारख्या पास। SDROAD ARI 70 प्रधान पुEI SAD एवं। AD माक्षिा 10 Drमामा गम्प AtI 12-13 DAONपम्। मारप ADI 15-1GBParपति पारिता 11-SDAR 12.0 'प्रतिभा1ि:0Bाद.121POARINDER123.LD NO.DI I.LPा। 11BPalan ·- 10 प्रकाश] कुमारपालादिप्रवन्धः। १५६) मयापहृते धने पुरा कश्चिन्मपको मृतस्तत्प्रायश्चित्ते राज्ञा याचित तच्छ्रेयसे प्रभुभिस्त- सामाहितो विहारकारिता। १५७) मधा च कयापि व्यवहारिवध्याज्ञातज्ञातिमामग्रामसम्बन्धया पधि दिनत्रयं धुभु- क्षितो पतिः शालिकरम्येन सुहितीकृतस्तत्कृतज्ञतया तत्पुण्याभिवृद्धये करम्बकविहारं श्रीप- तनेऽकारयत्। • १५८) तथा यूकाविहारश्चैवर-सपादलक्षदेशे कश्चिदविवेकी धनी' केशसंमार्जनावसरे पिया- पिता युकां करतले सहा पीडाकारिणी तां तर्जयश्चिरेण सृदित्या व्यापदयामास । संनिहिते- नामारिकारिपञ्चकुलेन से श्रीमदणहिलपुरे समानीय पाय निवेदितः। तदनु प्रभूणामादेशात्त- एण्डपदे तस्य सर्वस्खेन तत्रैच-यूकाविहारः कारितः। ॥ इति यूकाविहारप्रवन्धः॥ १५१) अथ स्तम्भतीय सामान्ये सालिगचसहिकामासादे पत्र प्रणा दीक्षाक्षपो बभूव तत्र रत्नमयविम्बालतो निरुपमो जीर्णोद्धारः कारितः। ॥ इति सालिगवसहि-उद्धारप्रवन्धः । १६०) अध श्रीसोमेश्वरपत्तने कुमारविहारमासादे वृहस्पतिनामा गण्डः कामप्यरतिं कुर्वाणः प्रभोरमसादाभ्रष्टप्रतिष्ठः श्रीमदणहिल्लपुरं प्राप्य पोदावश्यकेऽपि मौदिमाप्त: मभून सिपेवे 115 कदाचिधातुर्मासिकपारपाके प्रभूणां पादयोदशाववन्दनादनु- १९९. चतुर्मासीमासीतव पदयुगं नाथ निकपा कपायप्रध्वंसाद्विकृतिपरिहारबचमिदम् । इदानीमुद्भियनिजचरणनिर्लोठितकलेजलक्लिनरनमुनितिलक ! वृत्तिर्भवतु मे ॥ इति विज्ञपयंस्तत्कालागतेन राज्ञा प्रसन्नान् प्रभून विमृश्य स पुनरेव तत्पदानपात्रीकृतः। ॥ इति बृहस्पतिवन्धः॥ १६१) अन्पदा सर्याचसरस्थितेन राज्ञा आलिंगनामा वृद्धमधानपुरुप इत्यपृच्छयत -'यदहं श्रीसिद्धपतेहीनः समानोऽधिको वा। तेन चाञ्छलमार्थनापूर्व 'श्रीसिद्धपतेरष्टनवतिर्गुणा छौ पोपो; खामिनस्तु द्वौ गुणौ तत्संख्या एवं दोपाः' इति निवेदिते नृपतिदीपमये आत्मनि विरागं दधानो यावच्युरिकां चक्षुपि क्षिपति तावत्तदा तदाशयविदा तेनेति व्यज्ञपि- श्रीसिद्धनृपतेरष्ट- नबतिर्गुणाः सङ्ग्रामासुभदता-श्रीलम्पटतायोपाभ्यां तिरोहिता, कार्पण्यादयो भवोपास्तु25 समरशूरता-परनारीसहोदरतागुणाभ्यामपहृताः' इति तद्वचसास पृथ्वीनाथः स्वस्थावस्थस्तस्थौ । ।। इति आलिगप्रबन्धः॥ ११२) अथ पुरा श्रीसिद्धराजराज्ये पाण्डित्ये स्पर्धमानो वामराशिनामा विप्रः प्रभूणां प्रति- छानिष्ठां विशिष्टामसहिष्णु:- 20 1BP विपणन 2 BP प्रायधि यति भूपेन विशसः। 3P धनवान्। 4 A. गृश; BP कलमन् । 5 D 'मनाति Dप्राप्य। 10 D यावत् । 6P नास्त्रि। 7AD प्रभुदीक्षारसहिकाया उदार। 8ADA नाति। 11 Pानीमभ्यु- 12D गृहसनिगास पुन. पददानमपन्धः। 13 AD पृदः । 14 AB अपृच्छन् । 15 AD 19P तिरस्कृताः। सम्पनि। 1GAD मादन दोप.। 17 BP रियायां पशुनिक्षिपनि। 18 D वायदाशय। 20P सस्थामस्तामाप। - ·15 ९२ प्रवन्धचिन्तामणिः। [चतुर्थ: २००. यूफालक्षशताचलीवलपलल्लोलोबलत्कम्बलों दन्तानां मलमण्डलीपरिचयादुर्गन्धरुद्धाननः । नासाशनिरोधनाद्भिणिगिणपाठप्रतिष्ठारुचिः सोऽयं हेमडसेबडः पिलपिलत्सल्लिा समागच्छति ।। इति तदीयममन्दं निन्दास्पदं वचनमाकान्तभूतपयर्थवर्जनापरं वचः भुभिरभिहितम्'- 'पण्डित! विशेषणं पूर्वमिति भवता किं नाधीतम् ? अतः परं सेवडहेमड इत्यभिधेयमिति । 5सेवा' कुन्तपश्चाद्भागेन तदाहत्य मुक्तः। श्रीकुमारपालनृपते राज्येऽशास्त्रो वध इति तत्ति- च्छेदः कारितः। स ततः परं कणभिक्षया प्राणाधारं कुर्वाणः प्रभूणां पौषधशालायाः पुरतः स्थितोऽनादिभूपतितपखिभिरधीयमानं योगशास्त्रमाकाशठतयेदमपाटील- २०१. आतङ्ककारणमकारणदारुणानां वक्रेण गालिगरलं निरगालि येपाम् । तेपई बटाघरफटाधरमण्डलानां श्रीयोगशासवचनामृतमुञ्जिहीते ।। 10 इति तद्धचसाऽमृतधारासारेण निर्वाणपूर्वोपतापास्तस्मै द्विगुणां पृत्ति प्रसादीकृतवन्तः। ॥ इति वामराशिप्रबन्धः ।। १६३) अथ कदाचिचारणौ द्वौ सुराष्ट्रामण्डलनिलयो दूहाविद्यया मिथ: स्पर्धमानौ 'श्रीहेमच- न्द्राचार्येण यो व्याख्यायते सोऽपरस्य हीनोपक्षयं ददाती ति प्रतिज्ञाय श्रीमदणहिल्लपुरं प्रायः । तदैकेन प्रभुसभागतेन- २०२. लच्छि-वाणिमुहकाणि सा" पई भागी मुह मर" । हेममरिअत्याणि" जे ईसर ते पण्डिया ।। इत्युक्त्वा तूष्णी" स्थिते तस्मिन् श्रीकुमारविहारे आरात्रिकावसरानन्तरं प्रणामपरो नुपः प्रभुणा दत्तष्ठिहस्तः क्षणं यापत्तिष्ठति; अत्रान्तरे प्रविश्य" द्वितीयश्चारण:- २०३. हेम तुहाला कर मर" जिह" अञ्चन्भुयरिद्धि । जे चंपह हिद्वा मुहा तीहै, ऊपहरी सिद्धि । इत्यनुच्छिप्टेन तद्वचसाऽन्तश्चमत्कृतो नृपतिरेतदेव भूयोभूयः पाठयामास । तेन निकृत्वः पठिते 20कि पठित पठिते लक्षं दास्यसी? ति विज्ञप्तस्तस्मै त्रिलक्षी दापयामास । ॥ इति "चारणयोः प्रबन्धः ।। १६४) कदाचिच्छीकुमारपालनृपतिः श्रीसङ्घाधिपतीभूय तीर्थयात्रां चिफीपुमहत्ता महेनश्रीदे. वालयप्रस्थाने सजाते सति देशान्तरादापातयुगलिफया 'त्यां प्रति डाहलदेशीयकर्णपतिरुपै. तो ति विज्ञसः । खेदविन्दुतिलकितं ललाटं दधानो मन्निवाग्भटेन साकं साध्यसध्वस्तसहाधिप 25 त्यमनोरथः प्रभुपादान्ते व निनिन्द । अध तस्मिन्नृपतेः समुपस्थिते महाभये किश्चिदयधार्य 'द्वादशे यामे भवतो निवृत्तिभविष्यती'त्यादिश्य विसृष्टो नृपः किंकर्तव्यतामूदो यापदास्ते तापनिणीतवेलायां समागतयुगलिकया 'श्रीफों दिवं गत इति विज्ञप्तः । नृपेण ताम्बूलमुत्र आता" कमिति पृष्टी तायूचतुः-'कुम्भिकुम्भस्थलस्थः श्रीकर्णः निशि प्रयाणं कुर्वन्निद्रामद्रितलो. चनः कण्ठपीठप्रणयिना सुवर्णशङ्कलेन प्रविष्टन्यग्रोधपादपेनोलम्बितः पञ्चतामचितवान् । तस्य 1 D सत्-1 2 D विरोधः। 3 B मिमिगिणितिवारपनियस्थितिः, D गणिगिमित्पादन AD •भूवा. मर्पवर। 5 BP अमिदधे। P नास्ति । 7 D विहाय नास्त्यन्धर । 8 D '' मानि। Dभाना परते। 19 AD नानि। 13Bए पई: D५ यई। 14D भर । अभ्यर्ण। 19 AD जह20 AD अपम्भू.। 21AD it 23 मारी। P उम्पहरई। 23 Daat 2D सौराष्ट्रघारगयोः। 25AD उपन्य। 10 D 15Dीनि 10D - 11P पचनामृतः। 17Pनास्ति। 18 D भरउं।

·माशा] कुमारपालादिप्रवन्धः। संस्कारानन्तरमावां प्रचलिताविति ताभ्यां विज्ञप्ते तत्कालं पौपधवेश्मनि समागतो नृपः प्रशं. सापरः कथं कपमध्यपवाय द्वासप्ततिमहासामन्तैः समं समस्तसद्देन च पक्षणा द्विधोपदिश्य- मानवा धुन्धुकरुनगरे प्राप्तः । प्रभूणां जन्मगृहभूमौ स्वयं कारितसप्तदशहस्तप्रमाणे झोलिका- विहारे प्रभावनां विधित्सुर्जातिपिशुनानां द्विजातीनामुपसर्गमुदितं वीक्ष्य तान् विपयताडितान कुर्वत श्रीशत्रुञ्जयतीर्घमाराधयामास । तत्र "दुक्खरखओ कम्मक्खओ" इति मणिधानदण्डक- मुच्चरन् देवस्य पाव विविधमाधनावसरे-- २०४. इकाइ फुल्लह माटि सामीउ देयइ सिद्धि हु । ति णिसई केही माटि कटरे भोलिम जिणवरह ॥ इति चारणभुचरन्तं निशम्य नवकृत्वः पटितेन नवसहस्रांस्तसौ नृपो ददौ । तदनन्तरमुजयन्त- सन्निधौ गते तस्मिन्नऽकस्मादेव पर्वतकम्प सञ्जायमाने श्रीहेमचन्द्राचार्या नृपं प्राहु:-'इयं छत्र- शिला युगपदुपेतयोरुभयोः पुण्यवतोरुपरि निपतिष्यतीति वृद्धपरंपरा । तदावा पुण्यवन्ती, 10 यदिय गी: सत्या भवति तदा लोकापवादः । नृपतिरेवातो" देवं नमस्करोतु न वयमित्युक्ते नृपतिनोपरुध्य प्रभव एव सङ्केम सहिताः पहिताः न खयम् । छन्नशिलामार्ग परिहत्य परभिन् जीर्णमाकारपक्षे नम्पपद्याकरणाय श्रीवाग्भटदेव आदिष्टः पद्योपक्ष व्ययीकृतास्निपष्टिलक्षाः। ॥ इति तीर्थयात्रामवन्धः।। १६६) कदाचित्पृथिव्या आण्याय नृपतिना खर्णसिद्धयै श्रीहेमचन्द्रसूरीणामुपदेशात्तद्गुरवः 15 श्रीदेवचन्द्राचार्या श्रीसलपतिविज्ञप्तिकाभ्यामाकारितास्तीवव्रतपरायणा महत्सवकार्य वि- मृश्य विधिविहारक्रमेण पथि केनाप्यलक्ष्यमाणा निजामेव पौषधशालामागताः । राजा तु प्रत्यु- द्वमादिसामनी फुर्चन पमुज्ञापितस्तत्राययौ । अथ गुरोः पुरो नपतिममुखैः समस्तनावकयुत्त" मनुभिादशावर्त्तवन्दनं दत्वा तौ श्रुततदुपदेशौ गुरुभिः पृष्टे सङ्घकार्य सभा विसृज्य जवनि- कान्तरितोश्रीहेमचन्द्र-नृपती तत्पादयोर्निपत्य सुवर्णसिद्धियाचनां चक्राते । 'मम वाल्ये "वत-20 मानस्य ताम्रखण्ड काष्ठभारवाहकात् पाचितवल्लीरसेनाभ्यकं युष्मदादेशाहिसंयोगात्सुर- पीपभूव । तस्या कल्लेन मसङ्केतादिरादिश्यतामिति श्रीहेमाचार्य उक्तवति कोपाटोशत् श्रीहेम- चन्द्र दूरतः प्रक्षिप्य 'न योग्योऽसीति; अग्रे मुदरसमायदत्तविद्यया त्वमजीर्णमा, कथमिमा विधां मोदकप्रायां तवमन्दाग्नेर्ददामि?' इति तं निपिध्य नृपं प्रति एतद्भाग्यं भवतो नास्ति येन जगदानृपपकारिणी हेमनिष्पत्तिविद्या तव सिद्धति; अपि च मारिनिचारणजिनमण्डितपृथ्वीकर-25 पादिभिः पुण्यः सिद्ध लोकदये किमतोऽप्यधिकममिलपसी यादिश्य तदेव विहारफर्म कृतवन्तः। ॥ इति सुवर्णसिद्विनिषेधप्रवन्धः ॥* { 'एकदा पृष्टः राज्ञा पूर्वभरखरूपं तत्सर्व कथितं प्रभुभिरिति ।। 1P पारित | AB आराधन् । 3 AD नाति । 4 AD देअइ सामी। 5AD निणिसिड। 6 D नाति, P पर ARI TAD यो.। 80 परपरया। 2D गीरसत्यासत्या। 10 D.'त' नास्ति । 11AD सह। 12 D नायि। 13 D पाया. पक्षदये। 14 D नादि। 15 P प्रभुणादिए । IGAD गुरी। 17 P सहित.। 20P नास्त्येवपद। 21AD सिद्ध। 18 'बन्दन या स्थाने D 'बन्दनापन्दिते अन्दनान्ते । 19 AD देशानन्तर । AP NEET 23P मोदमशनसा 24 BP मुरण। 25 AD भैय। 26 P विहार। *P आदर्श एपिम्प D पुसा एपेय पकिरस्यवे नान्पर ।

·, प्रवन्धचिन्तामणिः । चतुः १६६) अथ कमिन्नप्यवसरे सपादलक्षं प्रति सजीकृते सैन्ये श्रीवाग्भटस्वानुजन्मा चाहङ- नामा मन्त्री दानशौण्डतया दूषितोऽपि भृशमनुशिष्य भूपतिमा सेनापतिश्चक्रे । तेन प्रपाणवि- जयानन्तरमस्तोकमर्थिलोकं मिलितमालोक्य कोशाधिपल्लिक्षद्रव्ये याचिते सति नृपादेशात्त- सिन्नददाने, अथ तं कशाप्रहारेणाहत्य सेनापति कटकान्निरवासयत् । स्वयं तु यदृच्छया. दानः -प्रीणितार्थिलोकश्चतुर्दशशतीसंख्यासु करभीप्यारोपितैर्द्विगुणः सुभः समं सचरन मितैः प्रया- गैर्वम्बेरानगरप्राकारं वेटयामास । अथ तस्यां निशि सप्तशतीकन्यानां विवाहः प्रारब्धोऽस्तीति नगरलोकान् मत्वा तद्विवाहार्थं तथैव निशि स्थित्वा प्रातः प्राकारपरावर्त चकार । तत्राधिगतं वर्णकोटीः सप्त तथैकादशसहस्राणि वडवानामिति सम्पत्तिगर्भितां विज्ञप्तिकां गयत्तरनर ने प्रति प्राहिणोत् । स्वयं तत्र देशे श्रीकुमारपालनृपतेराज्ञां दापयित्वांऽधिकारिणो नियोज्य व्याधु- 19रितः। श्रीपतनं प्रविश्य राजसौधमधिगम्य नृपं प्रणनाम । नृपस्तदुचितालापावसरे तद्गुणरचि- तोऽप्येवमवादी-तच स्थूललक्ष्यतैव महवपणं [*वादान्तिकयोः साधनादौ साधीयान् नेदीया. प्रयोगनिष्पत्तिः] रक्षामन्त्रः, नो वा चक्षुपिणोई एव विदीर्यसे।यं व्ययं भवान् कुरुते तादृशं क महमपि न प्रभूष्णुः । स इति श्रुतपादेशो रूपं प्रति 'तथ्यमेव तदादिष्टं देवेन, एवंविध व्ययं कर्तुं प्रभुन प्रभवति । यतः स्वामी परम्परया न नृपतेः सुतः। अहं तु पपुनः। अतो 15 मयैव साधीयान् द्रव्यव्ययः क्रियते। तेनेति विज्ञप्ते नृपतिस्तोपं करोतु रोपं वा, निकषं निकषा- काञ्चनश्रियमासाद्य, अनर्घातां लभमानो नृपतिविष्टः खं पदं प्रपेदे । ॥ इति राजघरद्दचाहडप्रवन्धः ॥ १६७) तथा तस्य कनीयान भ्राता सोलाकनामा मण्डलीकसत्रागारमिति विरुदं यभार । १६८) अथ कदाचिद् आनाकनामा मातृष्वस्रीयस्तत्सेवागुणतुष्टेन राज्ञा दत्तसामन्तपदोऽपि 20 तथैव सेवमानः कदापि मध्यन्दिनावसरे चन्द्रशालापल्यङ्कस्थितस्य नृपतेः पुरो निविष्टः सहसा कमपि प्रेष्यं तत्र प्राप्त प्रेक्ष्य कोऽयमिति पृष्टे नृपतिना' श्रीमदानाका खं कर्मकरमुपलक्ष्य तत्स- क्षेतानिकेतनानिर्गत्य सकौशलं पृष्टः पुत्रजन्मवापनिकां प्रार्थयामास । स तपा वार्तया तु दिनकरमभयेव विकसितवदनारविन्दं त' विसूज्य खं पदमुपेतः। राज्ञा' किमेतदिति इष्टस्तेन वामिनः पुनोत्पत्तिरिति विज्ञहे; स वसुधाघवः स्वगतं किश्चिदवधार्य तं प्रति प्रकाशं माह- 25 'यजन्म निवेदयितुमयं कर्मकरो वेत्रिभिरस्खलित एवेमां भुवमाप" तायता पुण्योपचपेनापं गर्ज- रदेशे नृपो भावी, परमस्मिन्पुरे धवलरहे पन; यतोऽतः स्थामादुस्थापितस्य तवामे सुतोत्पत्ति- निवेदिता," ततो हेतो सिनगरेश्वरत्वम् । ॥ इति विचारचतुर्मुखेन श्रीकुमारपालदेवेन निर्णीतो" लवणभसादराणमयन्यः ।। २०५. आज्ञावर्तिपु मण्डलेपु विपुलैप्वष्टादशवादरादब्दान्येव चतुर्दश प्रसमरां मारिं नियापोजसा। कीर्तिस्तम्भनिभाचतुर्दशनीसंख्यान्विहारांस्तथा कृत्वा निर्मितवान्मारनृपदिनो निजनोपयम् ।। 1Pोसायशात् । 2AD ! 3 P दापरामास । • कोटगता fr: AD भाद पपते । ID मोपेत। GAD 'इनि' नास्ति। 7P नपतिना भादितः। 83 लता, P नाशि। परम्परथाने P भादर्श 'पुस्तेन पुनमन्मना पदापियो दिनहरममारिनिदारविन्न मुन्दरवदन' एवापत पाट: 2P शिविपतिना। 10 D पुरा. 11PTwit:यं निरिका। 12D निर्णीतम्। 13 Pपाय नान्यन 'राण शमः। 30 5D अप। यमाप।

·प्रकाश कुमारपालादिप्रबन्ध ११२६{काँटे गूर्जरे लाटे सौराष्ट्र कच्छ-सैन्धवे | उच्चायां चैव भभेयां मार माउवे तथा।। [१२६) कोंकणे तु तथा राष्ट्रे कोरे जांगलके पुनः। सपादलक्षे मेवाडे ढील्यां जालन्धरेऽपि च ॥ ६१२७] जन्तूनामभयं सप्तब्यसनानां निषेधनम् । वादनं न्यायघण्टाया रुदतीधनवर्जनम् ।।) १६९) अथ प्रभोः कदाचित् , कच्छपराजलक्षराजमातुर्महासत्या शापाच्छीमूलराजान्वयिनां राजन्पानां तारोगः सट्टामतीति सम्बन्धात्तु गृहिधर्ममतिपत्यवसरे प्रभोरणितराज्यभारे-5 श्रीकुमारपाले तच्छिद्रेण प्रविश्य लूताव्याधिर्याधामधात् । तदुःखदुःखिते सराजलोके राज्ञि प्रणिधानानिजमायुः सवलं वीक्ष्याष्टाङ्गयोगाभ्यासेन प्रभवस्त लीलयोन्मूलितवन्तः । १७०) कदापि कदलीपत्राधिरूदं कमपि योगिनमालोक्य विसिताय नृपतये आसनबन्धन चतुरनुलभूमिलामाद्रह्मरन्ध्रण निर्यतेजापुवं प्रभवो दर्शयामासु।। . १७१) अथ चतुरशीतिवर्षममाणायुःपर्यन्ते निजमवसानदिनमवधार्यान्त्याराधनक्रियायामन-10 शनपूर्व पारधार्या तदर्तितरलिताय नपतये तवापि पण्मासीशेषमायुरास्ते, सन्तलभावाद्विय- मान एवं निजामुत्तरक्रियां कुर्या' इत्यनुशिष्य दशमद्वारेण प्राणोत्क्रान्तिमकाएं तदनन्तरं प्रभोर संस्कारस्थाने तगम पवित्रमिति राज्ञा तिलकव्याजेन नमश्चक्रे । ततः समस्तसामन्तैस्त- बनु नगरलोकैस्तनत्यमुलायां गृह्यमाणायां तत्र हेमरखड इत्यचापि प्रसिद्धिः। - १७२) अथ राजा पापाबिललोचनः प्रभुशोकविल्लपमनाः सचिवैविज्ञप्त इदमवादीत् खपुण्या-15 जितोत्तमतमलोकान् प्रसून शोचामि कि तु निजमेव सप्ताझं राज्यं सर्वथा परिहार्य राजपिण्नु- योपपित्तं यन्मदीयमुदकमपि जगद्गुरोर न लग्नं तदेव शोचामी ति मभुगुणानां सारं सारं सुचिरं विलप्य प्रभूदिते दिने तदुपदिष्टविधिना समाधिमरणेन नृपः खोकमलंचकार । (अन P आदर्श निनोवृता पतदुपरलोकनलोकाः प्राप्यन्ते-) [१२८ (पृथुप्रभृतिभिः पूर्वगच्छद्भिः पार्थिवैर्दिवम् । स्वकीयगुणरतानां यत्र न्यास इवार्पितः॥ १२९] न केवलं महीपाला सायकैः समराङ्गणे । गुगैलॊकंपूणर्येन निर्जिताः पूर्वजा अपि । १३०) चीतरागरतेर्यस्ख मृतविचानि मुन्नतः । देवस्व नदेवस्य युक्ताभूदभूताधिता ।। [१३१] करवालजलैः स्वातो वीराणामेव योनहीत् । धाता बाप्पाम्बुधाराभिनिर्वीराणां न तु श्रियम् ।। [१३२] शूराणां सम्मुखान्येव पदानि समरे ददौ । यः पुनस्तकलत्रेषु मुखं चक्रे परामुखम् ।। [१३श इदि प्रविश्यद्माणक्तिऐनापुर्णित शिरः । जाशलक्षोणिपालेन ब्याचक्षापैः परैपि ॥ ११३४] - घडारतप्रभाकनं ननं गर्वादकुर्वतः । कणशः कुडणेशस यश्चकार शरैः शिरः ।। {१३५] रागाद् भूपालपटाल-मल्लिकार्जुनयोर्मधे । गृहीती येन मूर्धानी स्तनाविच जयश्रियः ॥ [१३६] दक्षिणवितिपं जिल्ला यो जग्राह द्विपद्वयम् । तयशोभिः करिष्यामो विश्वं नश्यद्विपद्वयम् ।। [१३७ विहारं कुर्वता वैरिवनिताकुचमण्डलम् । महीमण्डलमुद्दण्डविहारं येन निर्ममे ।। [२८] पादलमर्मदीपाले पशुमिय दणाननः । यः प्राधित इवात्सर्थमहिसावतमग्रहीत् ॥} 20 25 30 १७३) सं० १९९९ चर्पपूर्व ३१ श्रीकुमारपालदेवेन राज्यं कृतम् । 1 P भाग एर एकाएकोययं प्राप्यते । 1 D नाति। 2D संयमतीति सम्माधिः कुमारपाले पाधामधात् । सम्बन्धात्। IDEमिः। 4D नाति। 5 D संस्मरान । - ·15 प्रबन्धचिन्तामणिः। १७४) सं० १२३० वपैजयदेवो राज्यभिपिक्ता। (पतवर्णनात्मकाऽपि P आदर्श एते विशिष्टाः श्लोकाः प्राप्यन्ते-) ११३९] {भूपालोऽजयपालोऽभूरकल्पद्रुमसनसतः । चक्रे वसुन्धरा येन काश्चनरनकिशना) [१४०] दण्डे मण्डपिका हैमी सह मर्मतमजः । दया पादं गले येन जागलेशादगृह्यत ॥ 5 [१४] जामदग्य इवोद्दामधाममर्सितभास्करः । क्षत्रास्रक्षालितां धात्री श्रोत्रियवा चकार यः॥ [१४२] दानानि ददतो नित्यं नित्यं दण्डयको नृपान् । नित्यमुबहवो नारीर्यस्यासीत् विगणः समः ॥ [१४३धृतपार्थिवनेपथ्ये निष्कान्तेऽध शतक्रतो ! जयन्ताभिनयं चने मूलराजस्तदङ्गजः ।। १७२) अस्मिन् अजयदेवे' पूर्वजमासादान् विध्वंसयति सति सीलणनामा कौतुकी नपतेः पुरः भारव्धेऽवसरे कृतकामपडतां मायया निर्माय तत्र खकल्पितं तृणमयं देवकुलपञ्चकं पुत्रेभ्यः 10 समर्थे 'ममानन्तरं भत्त्यतिशयमाराधनीयमि'त्यनुशिष्यान्त्यावस्थायां यावदास्ते तावत्तेन लघुपुत्रेण ततूर्णं चूर्णितमाकर्ण्य र पुत्राधम ! श्रीमदजयदेवेनापि पितुः परलोकानन्तरं तद्धर्मस्थानानि विध्वंसितानि, त्वं त्वधुनै मयि विद्यमानेऽपि चूर्णयन्। अधमाधमतां गतो. सीति तस्य तदवसरालापेन' सत्रपो नृपस्तसादसमजसाद्विरराम । तद्दिनावशिष्टाः श्रीकुमार- विहारा अद्यापि देश्यन्ते । श्रीतारङ्गदुर्गे अजयपालनाना अजितनाधो पूर्तरित्युपायेन रक्षितः । १७६) तदनु श्रीअजयदेवेन श्रीकपहिमन्त्री महामात्यपदं दातुमत्यर्थमभ्यर्थितः । 'माता शकुनान्यवलोक्य तदनुमत्या प्रभोरादेशमाचरिष्यामी'त्यभिधाय शकुनगृहं गतः । ततः सप्तविधं दुर्गादेव्याः याचितं शकुनमवाप्य तच्छकुन पुष्पाक्षतादिभिरभ्यर्थं कृतकृत्यं मन्या मानः पुरगोपुरान्ता प्राप्तो नदन्तं वृपभमीशानदिग्भागे विलोक्यातिशयस्मेरमनाः सं निवा- समासाद्य भोजनानन्तरं मरवृद्धेन यामिकेन शकुनखरूपं पृष्टः श्रीकपर्दी तदने तत्वरूपमा- 20 दिश्य तांस्तुष्टाय । ततो मरुवृद्धः २०६. नद्युत्तारेऽध्यचैपम्ये दुर्गे' संनिहिते भये । नारीकार्य रणे न्याधौ विपरीता प्रशस्यते ।। इति प्रामाण्याद्वानासन्नव्यसनतया मतिभ्रंशात्मतिकूलमप्यनुकूलं मनुपे । यस्तु पृपभो भवता शुभः परिकल्पितः सोऽपि भवव्यापच्या शिवस्थाभ्युदयं पश्यंस्तद्वाहनोक्षाजगञ्ज। इति तदुक्ति- मवमन्यमाने तस्मिन्नापृच्छय तीर्थान्यवगा१ गते, स नृपतिना प्रसादीकृतां मुद्रामासाद्य महता 25 महेन समधिगतनिजसौधे विश्रम्य निशि नृपतिना विधृतः समानप्रतिष्ठेरभिभवितुमारब्धः । २०७. जो करिवराण कुम्भे पायं दाऊण मुत्तिए" दलइ । सो सीहो विहिवसओं जम्ब्यपयपिछणं सहह ॥ इत्यादि विमृशन्कटाहिकायां प्रक्षेपकाले- २०८. अर्थिभ्यः कनफस्स दीपकपिशा विश्राणिताः कोटयो वादेपु प्रतिवादिनां विनिहिताः सासार्धगर्मा गिरः। उत्सातप्रतिरोपित पतिभिः शाररिय क्रीडितं कर्तव्यं कृतमर्थिता यदि विधेस्तत्रापि सज्ञा वयम् ॥ 30स सुधीरिति काव्यमधीयंस्तथैव व्यापादयांचने। ॥ इति मन्त्री श्रीकपर्दिप्रयन्धः।। 1P बिना नान्यवेद पद। + पदपारस्पाने ABD 'भाममोतीति सदासपेन' एता पाः। एतदन्तर्गता पकि, P आदर्श एवोपलभ्यते। 1Pापमानी। 5. गोपुर GP TABP नाति 3 D तया। 3D मनुते। 100 पस्बया सपः । 11 Danात उभा। 1:D पदर्यानरगा। 13 P मुनि। 11 P सो गिहिरसेण सीहो। 15 AD परिपिल। 10 P सन 17AD मन्स 18AD मंत्री' नास्ति। 2P विना नान्यत्र 3AD स्वचापि मानसः। । फाय।

·प्रकाशा * कुमारपालादिप्रबन्धः। १७५) अथ प्रबन्धशतकर्ता रामचन्द्रस्तु तेन भूपापसदेन तसतानपहिकायां निवेश्यमान:-- २०१. नहिवीदह सचराचरह जिजि सिरि दिन्हा पाय | सु अस्थमणु दिणेसरह होइ तु होउ चिराय॥ इत्युदीर्य दशनाग्रेण रसनां छिन्दन् विपन्न एव व्यापादयांचके । ॥ इति रामचन्द्रप्रवन्धः ॥ १७८) अथ राजपितामहः श्रीमानामभदस्तत्तेजोऽसहिष्णुभिः सामन्तैस्तैः समं तदा लब्धाव- 5 सरी प्रणाम कारयद्भिराक्षिप्त एवमयादीत्-'देवयुद्ध्या श्रीवीतरागस्य, गुरबुद्धया श्रीहेमचन्द्रमहर्पी, तेनेत्य- खामियुद्धया कुमारपालस्यैव मे नमस्कारोमिन जन्मनीति । जैनधर्मवासितसप्तधातुना भिहिते रुटो राज्य युद्धसजो भवेति तद्विरमाकर्ण्य श्रीजिनविम्वं समन्याऽनशन प्रपधाङ्गी- कृत्तसशामदीक्षो निजसौधाद्राज्ञः परिग्रहं निजभटवातेन तुपनिकरमिव विकिरन घटिकागृहे मासः । तेषां भलीमसानां सहाजनितं कश्मलं धारातीर्थे प्रक्षाल्य तत्कौतुकालोकनागताभिरप्सरो- 10 भिरहपूर्विकया नियमाणो देवभूयं जगाम । २१०. परं भवैर्भाव्यं परमपि च खिद्धनकृते बरं वेश्याचारमपि महाकूटनिपुणैः । दिन याते देवादुदयनसुते दानजलधौ न विद्वद्भिर्भाव्य कथमपि युधभूमिवलये ।। २११. त्रिभिर्वविभिमासखिभिः पक्षषिभिदिनः । अत्युग्रपुण्यपापानामिहेव फलमश्नुते ।। इति पुराणोकमामाफ्यात्स कुनुपतिर्षयजलदेवनाना मतीहारेण क्षुरिकया हत्तो धर्मस्थानपातन-15 पातकी कृमिनिर्भक्ष्यमाणः प्रत्यक्षं नरकमनुभूय परोक्षतां प्रपेदे। सं०१२३० पूर्व वर्ष ३ अजपदेवेन राज्यं कृतम् । १७९) सं० १२३३ पूर्व चर्प २ बालमूलराजेन राज्यं कृतम् । अस्य मात्रा नाइकिदेव्या परमर्दि- नपतिसुतयोत्संगे शिशु सुतं नृपं निधाय गाडरीरघटनामनि घाटे सङ्घामं कुर्वत्या म्लेच्छराजा तत्सत्यादकालागतजलदपटलसाहाय्येन विजिग्ये । [१४४] *चापलादिव पाल्येन रिहता समराङ्गयो । तुरुप्काधिपतेन विग्रकीणा वरूथिनी ।। [१४२] *यच्छिनम्लेच्छकबालसलमुचैर्विलोकयन् । पितुः प्रालेयशैलस न सरसर्पदाचलः ॥ [१४६] *दूतमुन्मूलिते तत्र धात्रा कल्पमारे । उजगामानुजन्मास श्रीमीम इति भूपतिः ।।} १८०) सं० १२३५ पूर्व वर्ष १३ श्रीभीमदेवेन राज्यं कृतम् । [१४७] *भीमसेनेन मीमोऽयं भूपतिर्न कदाचन । बकापकारिणा तुल्यो राजहंसदमक्षमः ।। अमिन राजनि राज्यं कुर्याणे श्रीसोहडनामा मालबभूपतिर्गजरदेशविध्वंसनाय सीमान्त- मागतः ततः प्रधानेन सम्मुखं गत्वेत्यवादि- २१२. मवापो राजमार्तण्ड! पूर्वसामेव राजते । स एष विलयं याति पश्चिमाशावलम्बिनः ।। इति चिन्तामुपबुर्ति तद्विरमाफर्य स पश्वानियते । तदनु तेन तत्पुत्रेण श्रीमदर्जुनदेवनाना गहरदेशभगोकारि। IDRIमागिरि। 3ADपव है। IAD प्रमागो! जाना 7A थिए । गाइरा। •P भादों एव पुषणोकचनुर प्राप्यते । DAD नानि पदमिदम् । 10 De !! Pा 20 25 30 5D पाठन' नास्ति। GD'मुठं 13 ·प्रबन्धचिन्तामणिः। [चतु: १८१) श्रीमद्रीमदेवराज्यचिन्ताकारी व्याघ्रपल्लीयसङ्केतप्रसिद्ध श्रीमदानाकनन्दना श्रीलवण- प्रसादश्चिरं राज्यं चकार । तत्सुतः साम्राज्यभारधवल श्रीवीरधवल तन्माता मदनराज्ञी देव. राजनानो भगिनीपतेः पद्दकिलस्य भगिन्यां विपन्नायां तस्य यहुतरमनिर्घहमाणमायद्वारं निशम्य तन्निर्वहणाय लवणप्रसादाभिधपतिमापुच्छय शिशुना वीरधवलेन समं तत्र गता सती तेन 5 स्पृहणीयगुणाकृतिरिति गृहिणी चक्रे । श्रीलवर्णस्तद्वृत्तान्तं सम्पगवगम्य तं व्यापादयितुं निशि तद्हे मविष्टः । निभृतीभ्य स यावदवसरं निरीक्षते, तायत्स भोजनायोपविशन् 'चीरघचलं विना नानामीति भूयो भूयो व्याहृत्य निर्यन्धात्समानीयकस्मिन्नेव स्थालेऽननकस्मादापतितशरीरिणं कृतान्तमिय सातमालोक्य श्यामलास्यो मा भैपीरिति तेनोचे-'यदहं त्वामेव हन्तुमागता पर- मस्मिन्मन्नन्दने वीरधवले वात्सल्यं साक्षाचक्षुपा निरीक्ष्य तदाग्रहान्निवृत्तोऽसी'त्युक्त्वा तेन 10 सत्कृतो यथागतं जगाम । १८२) धीरधवलस्यापरपितृको राष्ट्रकूटान्वयाः साङ्गण-चामुण्डराजादयो वीरवतेन भुषनतल- प्रतीता। १८३) अथ स धीरधवलक्षत्रिय उन्मीलितकिचिचेतनस्तस्मान्मावृतान्ताचपमाणस्तद्वई त्यक्त्वा निजमेव जनकं सिपेवे । स तु आजन्मौदार्यगाम्भीर्यस्थैर्यनयविनयौचित्यदयादानदा- 15 क्षिण्यादिगुणशाली शालीनतया कण्टकमस्ता कामपि भुवमाक्रम्य पिनापि कियत्कृतजनपदप्र. सादो द्विजन्मना चाहडनाना सचिवेन चिन्त्यमानराज्यभार माग्वाटबंदशमुक्तामणिना पुरा श्रीमत्पत्तनवास्तव्येन तत्कालं तन्नायाततेजःपालममिणा सह सौहार्दमुस्पेदे'। [१०. वस्तुपाल-तेजपालप्रवन्धः।] १८४) अथ प्रकृतमश्रिणो जन्मप्रवन्धं स्तुमः*-कदाचिच्छीमत्पत्तने भधारकश्रीहरिभद्रत- 20 रिभिर्व्याख्यानावसरे कुमारदेव्यभिधाना काचिद्विधवातीच रूपवती [थाला"] मुहर्मुहुर्निरी- क्ष्यमाणा तत्र स्थितस्याशराजमत्रिणश्चित्तमाचकर्प" । तद्विसर्जनानन्तरं मन्त्रिणामयुक्ता गुरव इष्टदेवतादेशाद्-'अमुष्याः कुक्षौ सूर्याचन्द्रमसो विनमवतारं पश्यामः । तत्सामुद्रिकानि भूयो भूयो विलोकितवन्तः' इति प्रभोर्विज्ञाततत्त्वः स तामपाहत्य निजां प्रेयसी कृतवान् । मात्तस्या उदरेऽवतीणी तापेय ज्योतिप्केन्द्राविव" वस्तुपालतेजपालाभिधानी सचियाव- 25 भूताम् । १८५) अधान्यदा श्रीचीरघपलदेवेन निजन्यापारभारायाभ्यर्यमानः प्राक् ससौघे तं सप- नीकं भोजयित्वा श्रीअनुपमा राजपत्यै श्रीजपतलदेव्यै निजं फरमयताकयुग्मं कररमपो मुकताफलसुवर्णमयमणिणिनिरन्तरिताभिर्निप्पप्तमेकावलीहार माभूतीचकार । मक्षिणा 1P मिममिकमा B •मिभमठिकमा.12 BP मानि भीरपणः। 3AD मानमः। 4 DAसमान। 5D'मा' नाखि। ED सोदाय। 7Pvगाम्भीर्दयोंरिगुणाली' इसर। P .मनुपभूय । .Pाय म्य. वापस्थाने 'मणिल जन्मवावा पम् पता भासम्। १P मतादेव एस समो रिपवे । 11B ग्यास्तिपत.. 10 BP भठवारा ·•९९ प्रकाशः] वस्तुपाठ-तेजःपाउप्रबन्धः। माभृतमुपदौकितं निषिध्य निजमेवं व्यापार समर्पयन् 'यत्तवेदानी वर्तमान वित्तं तत्ते कुपि- तोऽपि प्रतीतिपूर्व पुनरेवाददामी ति अक्षरपत्रान्तरस्यपन्धपूर्वकं श्रीतेजःपालाय व्यापारसम्ब- निधनं पञ्चाङ्गमसादं ददौ। २१३. अफरात्कुरुते कोशमवधाद्देशरक्षणम् । भुक्तिवृद्धिमयुद्धाच स मन्त्री बुद्धिमांश्च सः॥ १८३) निखिलनीतिशालोपनिषनिषण्णधीः खखामिनं वर्तयन् भानूदये कालपूजया विधि- 5 बीजिनमचित्या, गुरूणां चन्दनकरपूजानन्तरं द्वादशावर्त्तवन्दनादनु यथावसरमत्याख्या- नपूर्वमपूर्वमेकैकं लोकं गुरोरध्येति ।मन्नावसरानन्तरं सद्यस्करसवतीपाकभोजनानन्तरं, मुबाल- नामा महोपासकस्तदङ्गालेखकोऽवसरे रहसि पप्रच्छ-'खामिनाऽहर्मुखे शीतानमाहार्यते किंवा सघस्कमिति पृच्छन्तं मन्त्रिणा ग्राम्योऽयं इति द्विस्त्रिविधीर्य कदाचित्कोशनुबन्धात् पशुपाल इत्याक्षिप्तः । स धृतधैर्य 'उभयोः कश्चिदेकतरः स्यादि'त्यभिहिते" तद्वचश्चातुरीचमत्कृतचित्तेने 10 मत्रिणा 'अनधिगतभवदुपदेशध्यनिरहम् , तद्विज्ञा यथास्थितं विज्ञप्यतामित्यादिष्टः स वाग्ग्मी प्रोवाथै-'पां रसवतीमलीच रसप्लुतां सद्यस्को प्रभुरभ्यवहरति तां प्राकपुण्यरूपां जन्मान्तरित- तयात्यन्तशीतलां मन्ये । किं चेदं मया गुरोः सन्देशवचनमाविष्कृतम् , तत्त्वं तु त एवावधार- पन्तीति तत्र पादाववधार्यताम् ।' तेनेति विज्ञप्तः श्रोतेजापालनामा मन्त्री कुलगुरुभद्दारक- श्रीविजयसनरीणामभ्यर्णमागतः गृहिधर्मविधि गुरून पप्रच्छ। तैरुपासकदशाभिघसप्तमाया-15 जिनोदिते देवपूजावश्यकयतिदानादिके गृहिधर्मे समुपदिष्टे, तताप्रभृति स देवतार्चनविशेषजैन- मुनिदानायं धर्मकृत्यमारब्धवान् । चर्पत्रितयदेवतावसरायपदेन पृथकृतेन पत्रिंशत्सहस्त्र- प्रमाणेन द्रव्येण याउलाग्रामे श्रीनेमिनाथप्रासादः समजनि। (अत्र P आदर्श निमगता विशेषाः श्लोका लिखिता लभ्यन्ते-) १४८] सायानिकजनो येन कुर्वाणो हरणं नृणाम् । निषिद्धस्तदेष धर्मोदाहरणं भुवि ।। १४१ स्पृष्टास्पृष्टनिधाय विधायावधिवेदिकाम् । परमिन् पारितस्तेन तऋविक्रयविष्ठतः ॥ [१५० यन्गून पत्र पत्नष्टं यस्तत्र तदनीकरन् । उत्पत्तिरुत्तमानां हि रिक्तपूरणहेतवे ॥ [१५१] अकल्पयदनल्पानि देवेभ्यः काननानि यः । हरनेवामितापस्य यत्र न सरति सरः॥ - [२५२] रम्मासम्भाविवर्यस्य वर्षपनिपेविः । मनोजसुमनोवः स्वर्गसौन्दर्यमाददे ।। १५३] संगृहीतानि हारीतशुकचित्रशिखण्डिमिः । धर्मशाससधर्माणि यस्सोद्यानानि रेजिरे ।। [१५४] दर्शयन् मुमनोमा श्रीमनामतुलामयम् । काननानां सबन्धूनां स्वपन्धूनामियाकरोत् ।। {१५५] आददानाः पयःपूरं यत्कासारेषु कासराः । विराजन्तेतरां पारावारेष्विव पयोधराः ।। (१५३] अकारपदयं वापीरसापी यः क्रियारतः । सुधायामपि माधुर्य यजलैगलइस्तितम् ॥ (१५७ ताः प्रपाः कारितास्तेन यदीपं पिवतां पयः । उपन्यासानि पान्यानां न रूपं पश्यतां दृशः ।। [१८] मार्णस्तरी ब्रह्मपुरी पेनाच निर्ममे । यसां गायन्ति सामानि नरा नार्यस्तु वद्यशः ॥ [१५] स्फुटं वैएयता शुः कीतिहटः पटैरिख । दशापि ग्राहिता येन दिशः ताम्बरमतम् ।। ID समारंपा। D.रणमा 3AD देशादि । BP BAD नातिAD प्रमेयं पाया। 10 AD धान्मधिगा। 11P phIAD पिसे। 13AD मानि। 4 BP पाचमुरा। 15 D सम्पते। 20 25 30 ID वन्दन। 3Bधीत्या 6 P * - 1GD इन्येव ।

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [चतुर्थी [१६०J न पापधशालास्ताः कारिताचारितात्मना । मध्ये श्वेताम्बरैर्यासां विशुद्धिः सुधया बहिः॥ [१६१] यस्य पौपधशालासु यतयः संवसन्ति ते । सदा येपामदाराणामात्मभूसम्मवः कुतः ।। [१६] ज्ञानाख्यं यस तचक्षुर्वाचां देवी ददे मुदा । नित्यं यैनैप धर्मस्य गति सूक्ष्मामपीक्षते ॥ १८७) अथ सं० १२७७ वर्षे सरखतीकण्ठाभरण-लघुभोजराज-महाकवि-महामात्य-श्रीवस्तु- 5 पालेन महायात्रा मारेभे । गुरूपदिष्टे लग्ने तत्कृतसङ्घाधिपत्याभिषेकेण श्रीदेवालयप्रस्थाने उपक्र- म्यमाणे दक्षिणपक्ष दुर्गादेव्या सरमाकर्ण्य वयं तद्विदा शाकुनिकेन किश्चिचिन्तयति। कश्चिन्म- वृद्धः 'शकुन भारित विधेही'त्यभिदधानः, शकुनाच्छन्दो थलीयानिति विचार्य पुरादहिरावासेषु श्रीदेवालयं संस्थाप्य शकुनव्यतिकरं पृष्टो मार्गवैपम्पे शकुनानां वैपरीत्यलाध्यते। राज्यविकल- तायां तीर्थमार्गाणां चैपम्यम् । तथा यत्र सा दुर्गा दृष्टिपथं गता तत्र कमपि दक्षं पुरुष प्रस्थाप्य से 10 प्रदेशो दर्यताम् । तथाकृते स पुरुप इति विज्ञपयामास-यत्तस्मिन् वरण्डके मीक्रियमाणे सा- त्रयोदशे घरे (गृहे ?) निपण्णा देव्यभूत् । अथ स मरवृद्धो 'देवी भवतः सार्द्धत्रयोदशसंख्या यात्रा अभिहितपती।' अन्सार्द्धयात्राहेतुं भूयः पृष्टे स पाह-इहातुलमद्गलावसरे तद्वतुंन युक्तम्। समये सर्व निवेदयिष्यामीति वाक्यानन्तरं श्रीसङ्घन समंस मन्त्री पुरतःप्रयाणमकरोत् । सर्व- संख्यया-चाहनानामपञ्चमसहस्राणि, एकविंशतिशतानि चेताम्बराणाम, विशाती दिग्वास- 15साम; सञ्चरक्षाधिकारे सहस्रं तुरङ्गमाणाम् , सप्तशती रक्तकरभीणाम् , सवरक्षाधिकारिणश्च- त्वारो महासामन्ताः । इत्थं समग्रसामच्या मार्गमतिक्रम्य श्रीपादलिप्तपुरे खयं कारिते श्रीमहा- वीरचैत्यालङ्कृतस्य श्रीललितसरसः परिसरे आवासान दापयामास । तत्र तीर्थाराधनां विधिवद्वि- धाय मूलप्रासादे काञ्चनकलशम् , प्रौढजिनयुगलम् , श्रीमोढेरपुरावतार-श्रीमन्महावीरचैत्याराध- कमूर्ति-देवकुलिकामूलमण्डपणेरुभयतश्चतुष्किकाद्वपपति-शकुनिकाविहार-सत्यपुरायतार- 20 चैत्यपुरतो रजतमूल्यं तोरणम् , श्रीसङ्घयोग्या मठा, जामि सप्तकस्य देवकुलिका, नन्दीश्वरा- वतारमासादः, इन्द्रमण्डपश्च; तन्मध्ये गजाधिरूढीलवणप्रसाद-वीरधवलमूर्ती, तुरझाधिरूढे निजमूर्ती, तत्र सप्त पूर्वपुरुपमूर्तयः, सप्त गुरुमूर्तयश्च, तत्सन्निधौ चतुष्किकायां ज्यायोधात्रोम- हं०मालदेव-लूणिगयोराराधकमूर्ती, प्रतोली, अनुपमासरः, कपर्दियक्षमण्डपतोरणप्रभृतीनि' यहूनि 'धर्मस्थानानि रचयांच तथा नन्दीश्वरकर्मस्थाये कण्टेलीयापापाणसत्कजातीयपोडश- 25 स्तम्भेपु पावकंपर्वतात् जलमार्गेणानीयमानेषु समुद्रकाठोपकण्ठे उत्तार्पमाणेपु, पकका स्तम्भ- स्तथा पके निममः यथा निरीक्ष्यमाणोऽपि न लभते । तत्पदेऽपरपापाणस्तम्भन प्रासादः प्रमाण- कोटि नीतः। वर्षान्तरे चारिधिवेलावशात्पकनिमनः स एव स्तम्भः प्रादुरासीत् । सचिवसमा- देशात्तस्मिंस्तत्र सन्चार्यमाणे मासादो विदीर्ण इति निवेदितुमागताय परपभापकायापि पुरुपाय हैमी जिह्वां स मन्त्री ददौ । दक्षः किमेतदिति पृष्टे 'अतः परं तथा कपश्चिद्धर्मस्थानानि दृढानि 30 कारयिष्यन्ते यथा युगान्तेऽपि तेषां नान्तो भवति । अतः पारितोपिकं दानम् । आमूलान्तीप. लायामयं प्रासादः समुद्धृतो विजयते । श्रीपालिताणके च विशालां पौपधशालांकारयामास। श्रीमदुनयन्ते च श्रीसहन सह प्राप्तो मन्त्री । तत्र च तदुपत्यफायां तेजलपुरे" सकारितं नस्पं 1 Dकप्रित्नाखि। 2D परगा। 3A नि: B परे परे D.देशप्पर। D मारवाया। 5.D धार्मिra) 6. 'मभूतिनिधर्मस्थानानि' इपेप। 70 मिनधर्म। 80 'पाय' मो माधि। मासिADI 10PITS! 11Dसरे मरिय। भरिपुरयर ·प्रकाशः] 8131 15 वस्तुपाल-तेजापालप्रवन्धः । वमं, तथा तन्मध्ये श्रीमदाशराजविहारं, तथा कुमारदेवीसरश्च, निरुपम विलोक्य धवलगृहे 'पादोऽवधार्यतामिति नियुक्तव्यमाने 'श्रीमद्गुरूणां योग्यं पौपधवेश्मास्ति नास्ति' इति मन्त्रि- शादिष्ट तनिष्पाद्यमानभाकण्र्य विनयातिकमभीरुगुरुभिः सह बहिर्दापितावासे तस्थौ । प्रातरु- अन्तिमारुह्य श्रीशैवेषक्रमकमलयुगलममलमभ्यर्च्य स्वयंकारितम्रीशत्रुक्षयावतारतीर्थ प्रभूत- प्रभावनां विधाय, कल्याणत्रयचैत्येवर्यसपर्यादिभिस्तदुचितीमाचर्य, स मनी यावतृतीये दिनेऽ- बरोहति तावदुभान्या दिनाभ्यां निष्पन्ने पौपचौकसि मनिणा समं गुरवस्तत्र समानीतास्तान्' प्रशशंसुः; पारितोषिकदानेनानुजगृहुः । श्रीमत्पत्तने प्रभासक्षेत्रे चन्द्रप्रभ प्रभावनया प्रणिपत्य यधौचित्यादभ्यर्थं च निजेऽष्टापदप्रासादेऽष्टापदकलशं समारोप्य तत्रत्यदेवलोकाय दानं ददानः, प्रभु श्रीहेमाचार्य श्रीकुमारपालपतये जगद्विदितं श्रीसोमेश्वरः प्रत्यक्षीकृत इति पञ्चदशाधि- कवर्षशतदेश्यधार्मिकपूजाकारकमुखादाकर्ण्य तच्चरित्रचित्रितमना व्यावृत्तमानो मार्गे लिङ्गोप-10 जीधिनामसदाचारेणानदाने निपिद्धे तत्परामचं विज्ञाय घायटीयश्रीजिनदत्तसुरिभिनिजोपासक- पार्धात्तमिन्क्षणे पूर्यमाणे सति दर्शनानुनया) तत्र समागताय मन्त्रिणे- २१४. रताकर इव क्षारवारिभिः परिपूरणात् । गम्भीरिमाणमाधत्ते शासनं लिङ्गधारिभिः ।। २१५. वान् लिनिनोऽनुवन्दन्ने संविना अपि साधवः । तदर्चा चच्यते कसादामिकर्मचमीलमिः॥ २१६. प्रतिमाधारिणोऽप्येषां त्यजन्ति विषयं पुरः । लिङ्गिनां विषयस्थानामन! तु विरोधिनी ॥ २१७. लिङ्गोपजीधिनां लोके कुर्वन्ति' येऽवधारणाम् । दर्शनीच्छेदपापेन लिप्यन्ते ते दुराशयः ॥ *आवश्पकवन्दनानियुक्ती- २१८. तित्थयरगुणा पडिमासु नस्थि निस्संसयं वियागन्तो। तित्थयरोति नमन्तो सो पावई निरं विउलं॥ २१९. लिङ्ग जिणपन्नत्तं एव नमंसन्ति निजरा पिउला । जइवि गुणविप्पहीणं चन्दइ अझप्पसुद्धीए ॥ इति तदुपदेशान्निर्मार्जितसम्यक्त्वदर्पणो विशेषाद्दर्शनपूजापरः खस्थानमासवत् । २८८) अध ज्यायसा सोदरेण मं० लूणिगनाना परलोकमयाणावसरे ऽयंदे विमलयसहिकायां मम योग्या देयकुलिकैका कारयितव्ये ति धर्मव्ययं याचित्वा तसिन्विपन्ने तगोष्टिके पस्तद्भुवमल- भमानश्चन्द्रावत्याः स्वामिनः पार्थानच्या भूमि विमलवसहिकासमीपेऽभ्यर्थ्य तन्त्र श्रीलूणिगवस- हिमासादं भुवनत्रयचैत्यशलाकारूपं कारयामासिवान् । तत्र श्रीनेमिनाथविम्बं संस्थाप्य प्रतिष्ठि- तम् । तद्गुणदोपविचारणाकोविदं श्रीजावालिपुराच्ट्रीयशोवीरमन्त्रिां समानीय मन्त्री प्रासादस्व-25 रूपं पप्रच्छतेन मासादकारकसूत्रधारः शोभनदेवोऽभ्यधायि-रङ्गमपद्धपेपु"शालभलिकामिथु- नस्य विलासोटस्तीर्थकृत्मासादे सर्वधानुचिता, वास्तुनिषिद्धश्च । तथा गर्भगृहप्रवेशबारे सिं- हाभ्यां तोरणमिदं देवस्य विशेपपूजाविनाशि । तथा पूर्वपुरुषमूर्तियुतगजानां पुरतः "प्रासादः कारापकस्यापतिविनाशी"। "इत्यमतीकारार्ह दूपणत्रयं विज्ञस्यापि सूत्रभृतो यदुत्पद्यते स भावि- कर्मणो दोपः इति निर्णीय स"यथागतमयोगतः। तदुपश्लोकनश्लोका एवम्- 1 बहिरापासेषु। AD वत्। 32 नास्ति । 4 D'प्रभु' नास्ति। 52 नुनयाय । GP सदेव। 7P ते। * एतपदममिमं पायाचा आदर्श नोपलभम् । BB वियपरति। 9A पामह । 10B नभमुनि 11 Pाम 12D Vछैन; A Tः । 18AD मण्डपे। 14AD विशाल । 15 AD शालापवादागे। 10B प्रसाद। AD प्रासाद 17 AD .विनाशि, Db भायविनासः। 18P विहाय 'इति' नाति। 20 30 - भयोमाखा 19AD ·5 प्रकल्परिन्ताननिः। [ry: २२०. पोमीर पोमुक्तारागन्दिरमा मिसा नद्रधनार स्थायाः भीगरो लान्टनन्यवाद ।। २२१. विन्दवः श्रीपशारीर शून्पमस्या निराः । संरपारन्नो रिपीचन्ने सपेरेन पुरानाः ।। २२२. वयोवीर लिखलास्यां यावगन्द्र रिपिलर नि माति उसने नारदापन पपरमपम् ।। [१२] {न मापः श्लाघ्यने कभिन्नाभिनन्दो न मन्यने । निशतः कालिदामोमि स्मोरिस नमियो ।। [१४] प्रियते सामाधायमोरिंग मधिमा । मुगे दन्तपुना मादी कर थीः सन्तद्रपा ।। [१५] सिर्जिता गुपालन घामानेन्द्रमधिमा । रिधरम्प नन्दिन्या परनेन निवांपती ।। [१६] 'लक्ष्मीयम न पार कर पर ते रिनपो नहि । पोगर मदपि सापमा पनि । ११६०पिस्नुपाल-पोरारी मत्पं पाग्देसनामुनी । एको दानसमारोहमपोरनमा सम्॥ ॥ इति श्रीशाजपादितानां पानापनमः ।। १८३) अप श्रीवस्तुपालस स्तम्भतीय सहबनाना नोवित्तफेन समं विग्रहे सभागमाने भी गपुरान्महासायनिशानामानं श्रीवस्तुपालं प्रति पालकालरूपमानीतपास नियासो नगरमपेमार्गाने शासनर्णितानाटोप प्यपहारिणां पित्तानि गापानिप यीश्प महिलन्द्रिभिः श्रीवस्तुपालन समं ममरपासर निर्णीप गायधनुरासनम सप्रयता मशीयस्तुपाठेन पुरः कृतो गुटजातीयो भूर्णपालनामा सुभदो 'पदिामनारंपादं परामि ता कपिलां धेनुमेयेति पारपर्णिकार्य 'फा गर?' इति नागनारन भादमिति : टेनोदित तं पातन निपात्य पुनरन रीत्या प्रितीप तापी पातित सति को सगासामी. प्पात् शहपातुल्यमित्युपरन् मदासानिकरानेर तत्सुननां आगमाननादरा, नाभन महरन् , सतुरग एफेनैव प्रहारंग' व्यापादितः सपनु श्रीपतुगसेन समरामनपिना मा. किशोरणेप वासेन्यं गनभमिय मासितं दिगो दिसामने मानिसको मारिसर. ० पप इति । मदन मूणपालगत्युसाने पालेभरमामा मधिमा पारित। 10 ·-- प्रकाश “वस्तुपाल-तेजःपालप्रवन्धः । इत्यत्र आतिशब्दपारितोपिके श्रीमन्त्रिणा पोडशसहस्रद्रम्माणां दातिः' प्रसादीकृता। कचिचिन्तातुरस्य मन्त्रिणो भूमिं मृगयमाणस्य समागतः सोमेश्वरदेवः समयोचितमिदमपाठीत्- २२४. एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लञानम्रशिराः स्थिरातलमिदं यद्वीक्ष्यसे वेमि तत् । वाग्देवीवदनारविन्दतिलकः श्रीवस्तुपाला खयं पातालालिमुद्दिधीधुरसचन्मार्ग भवान् मार्गति । मन्त्रिणास्य काव्यस्य पारितोपिकेश्ठौ सहस्राणि प्रदत्तानि । तथा- २२५. खर्च कर्णः शिवमसि जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि... इति त्रिषु पदेषु पण्डितेप्वधीयमानेषु पण्डितजयदेवः समस्यापदमिव- वस्तुपात: पुनर्वसु ॥ इत्युचरन् सहस्रचतुष्टयं लेभे । तथा सूरीणां दर्शनप्रतिलाभनावसरे केनापि दुर्गतद्विजातिना याचनया तनियुक्तेभ्या कृपया 10 पीमुपलभ्य भनिणं प्रति समयोचित्तमित्यूचे- २६. कचित्तल क्वचित्रवं कार्पासास्थि कवित्वचित् । देव ! त्यदरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ।। एतत्पारितोपिके मन्त्रिणा दत्तानि पञ्चदशशतानि । तथा पालचन्द्रनाना पण्डितेन श्रीमत्रिणं प्रति- २२७. गौरी रागवती त्वयि त्वयि वृपोरद्धादरस्त्वं युतो भूत्या त्वं च लसद्गुणः शुभगणः किं वा बहु घूमहे। 15 श्रीमन्त्रीश्वर ! नूनमीश्वरकलायुक्तस ते युज्यते घालेन्दुश्चिरमुच्चकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः प्रमः॥ इत्युक्ते तस्याचार्यपदस्थापनापां द्रन्मसहनचतुष्टयं व्ययीकृतम् । १९३) कदाचिम्लेच्छपतेः सुरताणस्य गुरुं मालिमं मखतीर्थयात्राकृते इह समागतमचगम्य तविक्षुभ्यां श्रीलपणमसाद-वीरधवलाभ्यां श्रीतेजःपालमत्री मनं पृष्ट एबमाख्यातवान- २२८. धर्मच्छमप्रयोगेण या सिद्धिर्वसुधाभुजाम् । समानदेहपण्येन तदिदं द्रविणार्जनम् ॥ इति नीतिशास्त्रोपदेशेन तपोईकपोरिच छागमुन्मोच्य पायेयादिना सत्कृत्य च सं तीर्थं महितवान् । स च कियद्भिर्वपः पश्चाव्यावृत्तः श्रीमन्त्रिणा तदुचितनेपथ्यादिभिः सत्कृतः स संसान मावस्तीर्घगुणानां विसरन् श्रीसुरताणपुरतः श्रीवस्तुपालमेव वर्णयामास । स सुरतापा- स्तदनन्तरम् 'अस्माकं देशे भयानेवाध्यक्षोऽहं तु भवतः सेलभृत्, तत्त्वयाई यत्कृल्यादेशेनैव सर्वदानुनाथ' इति प्रतिवपं तत्महितयमलकपत्रेणोपरुध्यमानः श्रीमन्त्रीशा श्रीशशुञ्जयभूमिगृह-25 पोग्यं श्रीयुगादिजिनपिम् धन्यमन्यमानस्य सुरताणस्यानुज्ञया तद्देशवर्तिन्या मम्माणीनाम्या सन्याः प्रपतशतैरानीतवान् । तस्मिन्नौरोहति श्रीमूलनायकस्यामा पर्वते विद्युत्पातः सम- अनि । ततः प्रभूति श्रीमनीश्वरस्याजीवितान्तं श्रीदेवपादैर्दर्शनं न ददे। १९२) फम्मिथित्पर्वणि श्रीमदनुपमया निरुपमे मुनीनामन्नदाने यहरूच्या दीयमाने फापौत्सु- पात्तदागतःभीवीरधवलदेवः सिताम्मरदर्शनेन" द्वारप्रदेशं पाणिन्धममालोक्य विमपमेरमा-30 IPIN पर पम्पवे। dि. D नालि। 3 पुतलदमपि D नास्ति। ABP माथिGABD भारी-ग्यपा। 7P परा। BP भुवं। 92 प्रसा। 10 D"तुरयं नास्ति। पुरान.1 12P मंत्र! ३Pणे। Dad नि: 15 4 मुम्मणा B गुन्मायी मुम्मायी। 16 ABD परसाने Dि.मिन 20 4 BP पोसामाः। 5D - ·प्रवन्धचिन्तामणिः। [चनुः नासो मन्त्रिणमभिहितवान्-हे मनिन् । इत्थं सदेवाभिमतदेवत्तवत् किममीन सक्रियन्ते । तब चेदशक्तिस्तद विभागो ममास्तु । मामकमेव सर्व' वा दीयतां सदैवेत्यतः कारणानोच्यते। तथा कृते भवतो वृथायास एव स्यादिति तन्मुखचन्द्रविनिर्गतैर्गोभिर्निर्वाणोपतापा 'स्वामिनः किया- नई विभागः, सर्वमेव भवदीयमेवे'त्युक्त्वा पटी न्युञ्छनीचक्रे । १९३) अन्यदा यतिदानावसरे मियो मुनिजनसम्मत् श्रीमदनुपमायाः प्रणमत्याः प्राज्या. ज्यपूर्ण घृतपानं पृष्ठे पतितमालोक्य कुपितं तेजःपालमत्रिणमिति सान्वितवती 'यत्तव स्वा. मिनः प्रासादान्मुनिजनपुण्यपानपतितैराज्यैरनेऽभ्यगोभवती तितत्पूर्णदान विधिचमत्कृतो मन्त्री पञ्चाङ्गमसादपूर्वम्- २२९. दानं प्रियवासहितं ज्ञानमगर्व क्षमान्वितं शौर्यम् । त्यागसहितं च विचं दुर्लभमेतचतुर्भद्रम् ॥ 1 इति युक्तोक्तिपूर्व च तां मश्री शशंस । इत्यनेकधा दानायदातनिकपरेखा मासा- २३०, लक्ष्मीश्चला शिवा चण्डी शची सापन्यदूषिता । गला न्यग्गामिनी पाणी वाकसाराऽनुपमा ततः ॥ इत्यादिभिः स्तुतिभिर्जनाचार्यः स्तूयते । १९४) अथान्यदा पञ्चग्रामसङ्ग्रामाधिरूढयो। श्रीवीरधवल-लवणमसादयोः श्रीवीरधवलपनी राजी जयतलदेवी सन्धिविधानहेतवे जनक मतीहार' श्रीशोभनदेवमुपागता। 'कि वैधव्यादी 15 सन्धियन्धं कारयसि?' इति तेनाभिहिता । धीरचूडामणे: पत्युःश्रीवीरधवलस्योन्नतिमारोपयन्ती सा'पितृकुलविनाशशङ्कया भूयो भूयोऽहमेवं व्याहरामि। तुरगपठाधिरूदे तस्मिन्वीरे' स कोऽस्ति सुभटो यस्तत्सन्मुखे स्थास्यतीति व्याहृत्य सा सामच प्रतस्थे। अथ तस्मिन्समरसंरम्भ महार- व्यधाव्याकुले श्रीवीरधवले भुवस्तलमलंकुर्वति किश्चिदन्तर्भग्ने समग्रसुभटवर्ग'एकएवायं पत्तिः पतित' इति सकलं निजवलमुत्साहयन् श्रीलवणप्रसादः समस्तानपि रिपून लीलयैव समूलका कपितवान् । इत्यमेकाविंशतिकृत्वा सत्यगुणरोचिष्णू रणरसिकतया क्षेत्रे पितुरमे पतितः । २३१. यः पञ्चग्रामसड्वामभूमी भीमपराक्रमः । पातः पपात सञ्जारश्वतो न तु गतः ।। १९५) श्रीवीरधवलवायुपर्यन्ते प्रतितीर्थ प्रस्थितय दत्चमेकथा सहस्रगुणमुपलभ्यत इति रूदः श्रीतेजपालेन जन्मसुकृतं ददे। तदनु तस्मिन् सामिनि विपन्ने तत्सौभाग्यातिशयात्सेय. कानां विंशत्यधिकशतेन सहगमनं धके । तदनु श्रीतेजःपालेन प्रेतयने यामिकान्मुक्त्या लोकस्य स निर्वन्धो निपिद्धः। २३२. आयान्ति यान्ति च परे ऋतयः क्रमेणः सातमेततुयुग्ममगत्वरं तु । वीरेण वीरधरलेन विना जनानां वर्षा विलोचनयुगे हृदये निदायः ।। १९३) अथ श्रीमन्त्रिणा वीरधवलस सुतो" वीसलदेयो राज्येऽभिपिक्तः । श्रीअनुपमदेव्या विपत्ती तेजःपालस्य आरुढे अन्धावनिवर्तमाने तत्रागर्भटा० श्रीविजयसेनसूरिभिर्यलयत्पुरुष- 30 रुपशमितायां विपदि किचिचतनया सापत्रप:श्रीतेजःपालः सूरिणोचे-'वयममिनपसरे भवतः 1P' मरा :P नाति 'सर्व रा! 3 P भवठा या प्रयास | Pr। 5 P NATIODAR 7PD प्रति: Bप्रदी। SADीरपयले। *ABD भाद, एनवानेश्वपबमान.' पनि भोगे मिश्रितो मन्मने। ODसितेन। 1011 एलपाप BP मालि। 12D संजपारा स्तोम्न्यानि 13D रिम्स मामि।

·5 १०५ माशा] वस्तुपाल-तेजःपाउप्रबन्धः। कैतवमालोकपिर्तुमुपेताः। श्रीवस्तुपालन किमेतदिति पृष्टे गुरवः प्राहु:-'यदस्माभिः शिशो- स्तेजपालस्योपयामाय धरणिगपाचोदनुपमा कन्या याचिता तदा स्थिरपत्रदानादनु तस्याः कम्पाया पकान्ते विरूपतां निशम्य तत्सम्बन्धमलाय चन्द्रप्रभभिडप्रतिष्ठितक्षेत्राधिपतेरप्टो . द्रम्माणां भोगमप्युपपाचिती चक्रे । इदानीं तद्वियोगे अन्धेरामनस्यमित्युभषोत्तान्तयोः कस्तथ्या?' इति तन्मूलसङ्केताच्छ्रीतेजःपालः स्वहृदयं दृढीचक्रे। १९७) अथान्यदायसरे मन्त्री वस्तुपालः पूर्णायुः श्रीशत्रुञ्जयं पिपासुरिति मत्वा पुरोधाः सोमेश्वरदेवस्तत्रागतोऽनघेष्वासने मुच्यमानेष्वनुपविशन हेतुं पृष्ठ इत्याह- २३. अवदानः पयःपानधर्मस्थानर्धरातलम् । यशसा वस्तुपालय रुद्धमाकाशमण्डलम् ।। इति स्थानाभावान्नोपविश्यते इति तदुक्तरुचितपारितोपिकदानपूर्व तमापृच्छय मन्त्री पधि मस्सितः। आकेवालीयामामे देश्यकुब्यां दर्भसंस्तरमारूढो शुरुभिराराधना कार्यमाण आहारप-10 रिहारपूर्व पर्यन्ताराधनया प्रध्वंसितकलिमलो युगादिदेवमेव जपन्- २३४. तुलवे न कृत किश्चित्सतां संसरणोचितम् । मनोरथैकसाराणामेवमेव गते चयः ॥ इति वाक्पमान्त नमोहग्यो नमोऽर्हन इत्यक्षरैः समं परिहतसप्तधातुपोशरीरः स्वकृतकृतो- पमस्तफलमुपभोक्तं खोकमलंचकार । तत्संस्कारस्थानेऽनुजनीतेजापाल-सुतजैनसिंहाभ्यां भीयुगादिदेवदीक्षायस्सामूर्तिनालंकृता स्वर्गारोहणमासादोऽकारि। २३५. अद्य मे फलवती पितुराशा मातुराशिपि शिखाङ्कुरिताऽद्य । यद्युगादिजिनयानिकलोकं प्रीणयाम्यहमशेपमखिनः ।। २३६. भूपयापारपापेभ्यः सुकृतं खीकृतं न यः । तान् पुलिधारकेभ्योऽपि मन्येऽधमदरानरान् । इत्यादीनि श्रीवस्तुपालमहाकवेः काव्यानि खयं कृतान्यमूनि । २३७. पूर्णः खामिगुणैः स वीरधवलो निःसीम एव प्रभुविद्वद्भिः कृतभोजराजविरुदः श्रीवस्तुपालः कविः 120 तेजपाल इति प्रधाननियहेवेकच मत्रीश्वरसमायानुपमा गुणैरनुपमा प्रसवलक्ष्मीरभूत् ।। ॥ इति श्रीमेरुतुझाचार्यविरचिते प्रयन्भचिन्तामणी श्रीकुमारसाल-भूपालप्रमुखमनीश्वरवस्तुपाल- वैजापालपर्यन्तमहापुरुपयशोवर्णनों* नाम चतुर्थः प्रकाशः ॥ प्रथामं ८२४ ॥ 15 LAD पाटोडिनु2D पर हर तदनु। 3D मि' स्थाने 'जिन'। 4P 'भोग' माहित SAअपि ज: D सनी | GP अनामनेषु मनमानेषु। 7 AM भूठछ। 8 AD पारेन । 9Pात्रि 10p "P भावमय.. 13Dunt 14P ma.' इत्येव । 15P .पदे। 16AD 4. MP मूव BEममा 18 D निर्मान । 10P पार्यापिरवे। •D धीमारपालमंत्रीवरपर CREATMनो | tAB eart से मिला।

·१०६ भयन्धचिन्तामणिः । [११. प्रकीर्णकप्रवन्धः ।। अथ पूर्वोक्तभ्यो महापुरुषचरितेभ्यो यान्यवशिष्टानि तानि, तदितराणि पंह मीणक- प्रकाशे प्रारभ्यन्ते । तयधा- १९८) समीपस्फुरच्छिमाम्रवन्त्यामवन्त्यां पुरि पुरा श्रीविक्रमापः स्वसम्रागारे चैदेशिकं ३ लोकं भोजनानन्तरं निद्वापरं सम्पन्नदीर्घनिद्रमाकर्ण्य विस्मयस्सरमानसस्तवृत्तान्तं जिज्ञासुस्तान सर्यानपि वसनपिहितान्धिघाप्य तदात्तां चापन्हुतां निजाशया विधाय पुनरुपायतानप्यास्तपद भोजयित्या प्रदोपे चोष्णोदकं तैलं च ते चरणपरिचारणानिमित्तमुपनीय तेषु तेषु मसुरंगु महानिशायां कृपाणपाणिपतिर्निभूतीभूय स्वयं यावत्तत्र तस्यो तापदकस्मात्तत्र कोणेकदेशे प्रथमं धूमोनम तदनु शिखारेखामय दीमफणारतमभालंकृत सहभ्रमणं' मार्ग निर्गतमपलोषण 10तविनचमत्कृतो राजा यावत्साकृतं पश्यति तापत्स फान्द्रः किपात्रमिति तहिनसुप्तान पान्धान प्रत्येक पमच्छ । अथ ते धर्मपात्रं गुणपानं तपःपात्रं रूपपात्रं कामपानं फीर्तिपायमित्यादीनि घवन्तोऽज्ञानतया यदृच्छया तस्स शापान्मृत्युमामुवन्तीति विलोक्य, अप श्रीविक्रम एप तत्पु. रोभ्य योनिताशलि:- २३८. भोगीन्द्र बहुधा पार्ने गुणयोगाशयेनुपि । मनःपातु परमं श्रद्धापपिजिनम् ॥ 15 इति स' निजाशयमेय भापमाणं श्रीविक्रम परितोपाद् परं शृणु त्यम् इति माद । अब भीवि. क्रमोऽमून पधिकानुन्नीवपति तेन घरे याचिते स विशेपं विशेषात्परितोपयामास । ॥ इति श्रीविक्रमस्य पानपरीक्षाप्रयन्धः । १९९० अप कदाचित्पादलीपुनपत्तनेऽमस्मादमन्दानन्द नन्दे राशि पस्यमागते कमिसिमस्त. स्काले तत्रागतः परपुरमपेशविधया नृपदेहम धितम्यो । तत्सतलो द्वितीयो दिनो" नपचारमः पेत्य पेदोलारमुदाहरन्मत्पुनीवितो नपा कोशापास्त स्वर्णलक्षमवारपत् । अब मतान्न विज्ञाय महामायः 'नन्दः पुरा फऽभूत् साम्प्रतं तु सदीदाग विचार्गमिति पलं पिकविता परकापमयेशकारिणं पैदेशिक सर्वत्र शोधपन फापि मृतक केनापि परिर पमाणमा NिI. प्रयेशानमीका पूर्वमेय नन्दं निरूपममतियभवामिनमाम्ये सामाप नियादगामास । ॥ इति नन्दमयन्य: ॥ २००) अपरामदास्थाने देवादिषधिमपुश्री यालादविषया अतिसंगपा गुनगाभिषामा "माता सर्ग प्रत्पांजलिं क्षिपती" अशावतापोगारोगावापानमन्त्"अ" मंभिगमन पितृभ्यामपगुप्प मन्वाक्षमन्वाक्षरमुदा"असमयसमितितां मति मिलिगल मा mi. WE Piree Dries Dr | FREETITANPAfer Prirarti 20 13PL APrefrelief ADrates "ADI IBPDATEL Dsranti Utart 3 DRIVITASAID 13 10.11) rium ·प्मरे। 13AD देण्या। 14 D'विधान' नास्ति। प्रकाश प्रकीर्णकप्रबन्धः। घलभ्या नगर्या अभ्यासे मुमुचे । तया तत्र प्रसूतः सूनुः क्रमेण बर्द्धमानः सवयोभिः शिशुभिः नि:पितृक इति निर्भत्स्य॑मानो मातुः समीपे पितरं पृच्छन् तया न जाने इत्यभिहितः । तजन्म- राग्यान्मुमूर्षोः प्रत्यक्षीभूय सविता सान्त्वनापूर्व करे कर्कर समर्य, भवन्मातुः सम्पर्कका- रिणम खं ज्ञापयन् भवतः पराभवकारिणं प्रत्यज्यं क्षिप्तः शिलारूपो भविष्यतीत्यादिश्य निर- पराधस्य कस्यापि क्षिप्तो यदि तवैवानर्थनिवन्धनं ज्ञापयंस्तिरोधत्त । अत्थेत्थमभिभवकारिणः । कांश्चिद् व्यापादयन् शिलादित्य इति सान्वयनान्ना प्रतीतः। तन्नगरराज्ञा तत्परीक्षायै तथाकृते नमिलापालं शिलया तया कालधर्ममवाप्य स्वयमेव भूपतिरभूत् । सदा सवितप्रसादी कृते हपेऽधिरूदो नभश्वर इव खैरविहारी पराक्रमाक्रान्तदिग्वलयश्चिरं राज्यं कुर्वन जैनमुनिसंसर्गात्मा- दुर्भूतमभूतसम्यक्त्यरनः श्रीशत्रुक्षयस्य महातीर्थस्थामानमहिमानमवगम्य जीर्णोद्धार चकार । २०१) कदाचिच्छिलादित्यं सभापतीकृत्य चतुरङ्गसभायां पराजितेन देशत्यागिनों भाव्यमिति 10 पगवन्यपूर्व सिताम्बर सौगतयोर्याद सजायमाने पराजितान् सिताम्परान् स्वपिपपात्सर्वान् निवास श्रीशिलादिखजामेयममेपगुण मल्लनामानं क्षुल्लकं तत्र तस्थिवांस समुपेक्ष्य लयं जितका- शिनः श्रीविनलगिरी श्रीमूलनायकं श्रीयुगादिदेवं युद्धरूपेण पूजयन्सो यौद्धा यावद्विजापिनस्ति- पुलि; नायत्स मल्लः क्षत्रकुलोङ्गबत्वात्तय वैरस्थाविस्मरन कृतप्रचिकीजैनदर्शनामावापामेष सन्निपावधीयन् रानिन्दिवं तल्लीनचित्तः कदाचिद्रीष्मग्रीष्मवासरेषु निशीथकाले निद्रामुद्रित-15 लोचने समस्तनागरिकलीके दिवाभ्यस्त शास्त्रं महताभियोगेनानुस्मरन् , तत्कालं गगने सञ्चरत्या. श्रीभारत्या के मिष्टाः?इति शब्द पृष्टीस परितो वक्तारमनवलोक्य 'वल्ला' इति तां प्रति प्रति- वचनं मतिपाद्य, पुनःपमासान्तेतस्मिन्नेवावसरे प्रत्यावृत्तया वाग्देवतया 'केन सह इति भूयो- निहितः । तदा त्वनुस्यूतपूर्ववान 'गुडघृतेन' इति प्रत्युत्तरं वदान तवधान विधानचमत 'अभिमतं वरं वृणीष्व' इत्यादिष्टः सौगतपराजयाय कमपि प्रमाणग्रन्थ प्रसादीकुरु' इत्यर्थम-20 भ्यर्थयन् , नगन्यापणेनानुजगृहे । अथ भारतीप्रसादादेवागततस्वः श्रीशिलादित्यमनुज्ञाप्य सौगामटेयु तृणोदकप्रक्षेपपूर्व नृपतिसभापा प्रादितपणपन्धपूर्वक भण्ठपीशवतीर्णनीवाग्देव- तापलेन श्रीमल्लस्तांस्तरसैव निरुत्तरीचकार । अथ राजाज्ञया सौगतेषु देशान्तरं "गतेषु जैनाचा- प्वाहूतेषु स मल्लो पौद्धेषु जितेषु चादी'; तदन भूपाभ्यर्थितेसभिः पारितोषिक तम रिपद ददै श्रीमालबादिसरिनामा । गणभृत्वभावकतया नवत्तिकारकश्रीअभयदेवसूरि प्रकटी-5 तस्य श्रीस्तम्भनकतीर्थस्य विशेपोन्नत्यै श्रीसङ्घन चिन्तायकत्वे नियोजितः । ॥ इति मल्लयादिप्रवन्धः।। २०२) अथ मरुमण्डले पल्लीग्रामे काकू-पाताको भ्रातरी निवसतः तयोः कनीयान्धनवान् ज्या- पांस्तु तहमृत्यवृत्त्या वर्तते । कर्मिचिनिशीधसमय दिवसकर्मवृत्तिान्तःमादकाले काकूया- कामसुप्तः कनीयसाऽभिदधे-'भ्रातः स्वकीयाः केदाराः पयःपूरैः स्फुटितसेतवस्तव तु निश्चिन्तता'30 I BP वैराग्याम्पू मुमूर्पः। 2D कर्करान् । 3 Pa, B नाम्ति। BP मास्ति । पास। PRET AD 'प्रभूत' नास्ति । 10 PD: देशवाहितेन 11 AD स्थितं ! 12 P 15 AD देवी। 16 AD देवाए। 174 च। 18 AD सीनिः । 19 Pोवति। 20 D कारः । , 5तिरोधे। 6P - - ·प्रबन्धचिन्तामणिः। [पनमः इत्युपालब्धः स तदात्वत्यक्तस्रस्तरःखं निन्दन कुद्दालं स्कन्धे निवेश्य यावत्तत्र याति तावत्कर्म- करान स्फुटितसेतुवन्धरचनापरान् समालोक्य 'के यूयम्?' इति पृष्टाः भवद्भातुः कामुका' इति तैरभिहिते 'कापि मदीयाः कामुकाः सन्ति ?' इति एप्टे 'वलभ्यां सन्तीति ते माहुः। अथ सोऽप्य- वसरे सर्वखं पिठरे आरोप्प तं मूर्धा दधानः श्रीवलभीमवाप्य गोपुरसमीपवर्तिनामाभीराणां इसन्निधौ निवसन असन्तकृशतया ते रङ्क इति दत्ताभिधानस्तार्णमुटज विधाय तदबष्टम्भेन यावत्तस्थौ तावत्कश्चित्कार्पटिकः फल्पपुस्तकप्रमाणेन रैवतकशैलादलाबुना सिद्धरसमादाय मार्ग- मतिकामन काकूर्यतुम्बडीति सिद्धरसादशरीरिणी वाणीमाकर्य विसयसरमना जातभीलभी- परिसरे तस्य सच्छद्मनो वणिजः सद्मनिरङ्क इतितनाम निःशङ्कतया तत् सरसमलायु तत्रोपनि धीचने । स स्वयं श्रीसोमेश्वरयात्रायां गतः । कस्मिन्नपि पर्वणि पाकविशेषाय चुहीनियोजिताया 10तापिकायामलापुरन्धाद्गलितरसविन्दुना हिरण्मयीं तां निभाल्य स वणिग तं सिद्धरसं चेतसा निर्णीप तदलासहितं गृहसर्वसमन्यन्न नियोज्य खं गृहं प्रदीपनेन' भमीकृत्य परसिन् पुर- गोपुरे सौधं निर्माप्य तत्र निवसन, कदाचित्माज्याज्यविक्रयकारिण्याः स खयं घृतं तोलयंस्त. दक्षीण" निरीक्ष्य तपाबाधा कृष्णचित्रककुण्डलिकां विमृश्य" केनापि कैतवेन तव्यत्ययादप- हत्य चित्रकसिद्धि स्वीचकार । कदाचित्तस्यागण्यपुण्यवैभवशात्सुवर्णपुरुषसिद्धिरजायत । इत्यं 15 त्रिविधसिद्ध्या कोटिसंख्यानि धनानि संगृद्यापि कदर्यवर्यतया कापि सत्पात्रे तीर्थ यानुकम्पया वा तस्याः श्रियोन्यासो दूरे तिष्ठतु, प्रत्युत सकललोकसंजिहीर्षया तालक्ष्मी सकलस्वापि विश्वस कालरात्रिरूपामदर्शयत् । २०३) अथ खसुताया रनखचितकाञ्चनकङ्कतिकायां राज्ञा खसुतायाः कृते प्रसभमपहतायां तद्विरोधानुरोधात्स्वयं तत्र" म्लेच्छमण्डले गत्वा क्लभीभङ्गाय तद्याचिताः काञ्चनकोटीस्तस्य 20 रूपकोटीरस्य" समय प्रयाणमचीकरत् । तदनुपकृतस्तु एका छनधरो निशाशेपे सुप्सजाना दवस्येऽवनीपतौ" पूर्वसङ्केतितेन केनापि पुंसा सममित्यालापमकरोत्-'असत्वामिनां मन्ने" भूपकोऽपि नहि । यदयमश्वपतिर्महीमहेन्द्रः केनाप्यज्ञातकुलशीलेनासाधुना साधुना चापि वणिजा नामकर्मभ्यां रकेपा प्रेरितः सूर्यपुत्रं" शिलादित्यं प्रति यश्चचाले ति पथ्यां तथ्यां तद्वाचमाकर्ण्य किञ्चिचेतसि विचिन्तयन् तस्मिन्नहनि नृपः प्रयाणकविलम्बमकरोत् । अप 25रका साशस्तवृत्तान्तं निपुणवृत्त्यावगम्य काञ्चनदानेन तस्य काननतृप्तिमासूश्य पुनः परमि- प्रत्यूपे विचार्याविचार्य वा कृतप्रयाणोऽयं महानरेन्द्रचलितः । 'सिंहस्सैकपदं यति न्यापार- लित एव राजते । यतः"- २३९. भृगेन्द्र वा मृगारिं वा हरि" व्याहरतां जनः । तस्स चोभयथा" पीडा" लीलादलिवदन्तिनः ।। इत्यस्य स्वामिनो निःसीमपराक्रमस्य सन्मुखे का स्थास्यतीति तद्विरा प्रोत्साहवान् म्ले. 30 च्छपति रीनिनादपधिरितरोदाकन्दरं प्रयाणमकरोत् । इतथ तमिनपसरे" बलभ्यां श्रीचन्द्र 1 Psप्यपसरे नानि। D समीपेऽवसत्। 3PघरावPYधा' माति। 5P मासा.1 CD "सिवासाद' नास्ति। 7 D प्रदीपकेन। BAD गोपुर। 9AD मर्म। 10P विधाय। 11D संसानिधानाने 13AD नाधि। 14 स पोरस' स्थाने D 'भ'। 15AB | 10P मुधियीपी। 17P मग्री। IS AD मूः कोऽपि । 10P एमनं। 20P सार। सं। 23 ADपमपि। 94P म-1 25 D पासरे। 12Dापन' माति। नाधित ।

·5 - प्रकीर्णकप्रयन्धः। प्रमाविम्वनम्याक्षेत्रपालाभ्यां सहितमधिष्ठातृपलाद्गगनमार्गेण शिवपत्तनभुवि भूपणीवभूव । रथा- पिता अप्रतिमा' श्रीवर्द्धमानमतिमा चादृष्टकृत्याधिष्ठातृवलेन सञ्चरन्ती पथि आश्विनीपूर्णि- माया श्रीमालपुरमलंचकार । अन्या अपि सातिशया देवमूर्तयो यथोचितं भूभागमलंचकुः । गरावतपा च श्रीपर्द्धमानसूरीणां चोल्पातज्ञापनावसरे- २४०. का त्वं मुन्दरि जल्प देविसदृशे किं कारणं रोदिपि, मङ्गं श्रीवलमीपुरस भगवन् ! पश्याम्पयं' प्रत्ययः । भिक्षायो रुधिरं भविष्पति पयो लब्धं भवत्साधुभिः सातव्यं मुनिभिलदेव रुधिरं यसिन्पयो जायते ॥ एवमुत्पातेषु सञ्जायमानेपु पुरीपरिसरं मातेषु म्लेच्छसैन्येषु देश भट्समासादितपङ्केन रसेन यादकान् कनफवितरणेहुधा विभेय तस्य यस्यारोहणकाल एव तैः क्रियमाणे 10 रतवान्दविणे तार्पयदुडीय तसिस्ताक्ष्य दियमुत्पतति, किंकर्तव्पतामूदः स शिलादिस्य- निजी । तदनु नलीलपैव बलभीमनः सुत्रितः। २११. पणसपरीगाससयं तिनिसवाई अइफमेऊण । विफमकालाउ वो बलहीमङ्गो समुपनो । ति श्रीशिलादिसराक्ष उत्पत्तिस्तथा रद्धोत्पत्तिस्तत्कृतो क्लभीमद्गायति मयन्धत्रयम् ॥ १०४) अप श्रीरतमालनगरे श्रीरतशेखरो नाम राजा। स कदाचिदिग्यात्रामलावृत्तः पुरम-15 रेशमदोत्सय विपणिणि शुमारितां मृगयमाणः कसिमापि हटे काटपात्रीयुतं कुद्दालमालोश्य मौदानन्तरं पाभूतपाणी महाजने समायाते 'सुखिनो यूयम् ?' इति नपालापानन्तरं ते 'न मुगिनी समिति विक्षत विनमनान्तचिस्तान् विसृज्य कसिन्नपि-निपानावसरे पुरमधाना- राग किन सुपिनो यूपम् । इति पृष्टाः अपि च काटपात्रीयुतकुदालस्योर्धीकरणकारणम- सुपुकाने इति विज्ञपपामासुः-यत्र स्वामिना फाष्ठपान्यादिकमबधारितं,"स पित्तेश्वरः स्ववित्त-20 भगमजान काटपात्रिस्येव" सवित्तसझलनां ज्ञापयितुं सततं चक्रातथा च न सुखिनो क्य- मिले मामिना सन्तानानापात् । फोदीध्वजकुटाकुलं मगरमिदं सामिना चिरकालालितमन्य- मापारकेन परां फोटी नीयत । इति पुरातनस्यान्तःपुरस्य पथ्यात्वं युद्ध्या निधाय नृपयंश- नाननमन्तःपुरं चिकीर्पयः सामिनोऽनुमसा पुष्पार्कदिने" फेनापि मघानशाकुनिकेन समं गावागार मामा कामपि तुर्गनिम्पिनीमासनमसयां काष्ठभारवाहकपत्ति शिरोधिरूनदु-45 मानो पित् नामक्षतादिभिरभ्यर्पयन, तैः किमेतदिति पृष्टः माह-पः कधिदस्या बापाने पास पात्र नो भापी, पादस्पतिमतं प्रमाणमित्यसम्भा गृत्तान्तममममन्यमानाः बालोतराय प्यारा पधापयितं सत्मरूपं निवेदितवन्तः । अप मेदर्मदुरमना नृप मां गम मार-माणामिष्टं देयतं माताभिहिते सा मरणभगव्याला प्रदोप- HTTTTTTTTTTTTEAM Ha-40 गिता-30 ·. 10 . ६१० प्रवन्धचिन्तामणिः। [ पश्चम पूरीकृत्य पुनरपि राज्ञे विज्ञपयांचः। अथ काचिन्मृगी सन्ध्यादयेऽपि पयःपानं फारयन्ती तम- नुदिनं वृद्धिमन्तं कारयामास । तसिन्नवसरे देव्या महालक्ष्म्याः पुरतटकशालायां हरिप्याश्च- तुर्णा पादानामधः शिशुरूपं नाणकं नूतनं सजायमानमाकर्ण्य कचिन्नवीनो नृप उत्पन्न इति प्रस्ता वार्तया श्रीरनशेखरः सैन्यानि प्रतिदिशं तं शिशुं विशसितुं माहिणोत् । तैयनादेवलोक्य लन्धो. 5ऽपि बालहत्या भीतः स सायं पुरगोपुर गोकुलखुररवैर्यथायं पालो विपन्नः सन् म्ययमपवादाप न भवतीति दूरस्थैर्यावन्मुक्तस्तावत्तत्रायातं गोकुलं तं मूर्तिमन्तं पुण्यपुञ्जमिव पालमालोक्य तैरेव पदैः स्तम्भितमिव तस्यौ। अथ पाश्चात्यपक्षात्पुरो भूय वृषभो वृषभासुरं तं शिशुं पदाना- मन्तराले निधाय गोधनं सकलमपि प्रेरयामास । अथ तं वृत्तान्तं नृपोऽवधार्य तैः सामन्तनग- रलोकस्तं बालमानीय पुत्रीयमाणः श्रीपुत इति दत्ताभिधानः प्रवर्द्धयामास । २०५) अथ श्रीरत्नशेखरे राज्ञि दिवं गते तस्स राज्ञः कृताभिषेकस्य साम्राज्यं पालयतः पुत्री समजनि। सा च सम्पूर्णसर्वांगावयवसुन्दराऽपि कपिमुखी । तेन वैराग्येण विषयविमुखतां विभ्राणा श्रीमातेति नामधेय वभार । सा कदाचिजातजातिस्मृतिः पितुरने खं पूर्वभवं निवे. दितवती-'यदहमचुदाद्रौपुरा कपिपत्नीत्वमनुभवन्ती कस्यापि शाखिन एकस्याः शाखाया शाग्वान्तर सञ्चरन्ती केनापि तदतुल्येन शिल्पेन' विद्धतालुः पञ्चत्वमासदम् । तदद्योर्तिनि 15 कामिततीर्थकुण्डे याबद्दलितं वपुः पपात तावत्तीर्थातिशयान्मामकं वपुर्मानुपाकारमभवत् । यन्मस्तकं तु तत्तथैवास्ते तेनाहं कपिवदना । अथ श्रीपुञ्जनपस्तस्यास्तन्मस्तकं कुण्हे प्रक्षेपयितुं निजानासपुरुपान्समादिदेश । तैस्तु सुचिरात्तत्र तदयस्य विलोक्य तथाकृते सा श्रीमाता मानधानना समजनि । ततःमभूति सा मातरपितरायनुज्ञाप्याऽव॑दसंख्यगुणा तसियाधुंदे तपस्यन्ती, कदाचिद्गगनगामिना योगिना ददशे। स च तत्सौन्दर्यापहतहृदयो गगनादुत्तीर्य 20प्रेमालापपूर्वकं 'त्वं मां कथं न वृणोपि?' इति पृष्टा' सेत्यवादीत्-'साम्पतं तावत्क्षणदाया: प्रथमो यामो व्यतीत, तुर्पयामस ताम्रपडेषु स्तमकुर्वाणेषु यद्यसिन्नगे कयापिद्विद्यया दाद- शपद्या हृद्याः कारयसि ततो भवन्तमभिक करोमीति तदुक्तिसमनन्तरमेव तत्र कर्मणि चेटकपेटकं नियोज्य यामद्वयन निर्मापिते सर्वपद्यानिवहे, श्रीमाता खशक्तिवैभवेन कृतकतान- घुडरवं कारयन्ती, तेनागस 'विवाहाय सजीभ त्यभिदधे । 'तय पद्यायां निष्पापमानायां 25 कुक्कुटरवः समजनिष्टेति तयोक्ते 'भवन्मायया कृतकं कृकवाकुर को न वेत्ति? इत्युत्तरं ददाना, स सरित्तीरे तजाम्योपदीकित विवाहोपहारः, श्रीमात्रा 'समस्तविद्यामूलं तशिलमि- हैव विहाय पाणिपीडनाय सन्निहितो भवेत्याहूप, प्रेमोपहतचित्ततपा तत्तथा त्या सामीप्य- मुपागतः । तत्पादयोः कृतकान शुनो नियोज्य हृदये तेन त्रिशूलेनाहत्य मारिता"। इत्थं नि:- सीमशीललीलायितेन खं जन्मातिवाहितवती । तस्यामखण्डशीलायां व्यतीतायां श्रीपुजराजा 20 तन शिरररवन्धरहितं प्रासादमाकारयत् । यतः पण्मासान्ते तस्य गिरेरंधोभागवर्ती अर्बुदनामा नागो यदा चलति तदा पर्वतकम्पो भवति । अतः शिवररहितास्तत्र सर्वपि प्रासादा। ॥ इति श्रीपुवराज-तत्पुनीश्रीमाता-अपन्धः॥ 1 'पमा' स्थाने D पत्र सत्र।स., 3 'सामन्तनगरोस' पाने Dर्म बमपर writer" एते सम्म IP माम। 52 दे गिरी। GBP माधि। 7DHIR माला SDRO) 2D माला 10Dअभी !!P प्यादितः। 12P ।

·. नविपन्नः। विहारमकरोत् । अथ स पृथिवीपतिनिरङ्कुशो वेश्यापतिरिव खैरविहारी तदनन्तरं पुरकुम्भका- प्रकीर्णकमबन्धः । । २०६) कदाचिचौडदैशे गोबर्द्धनो नाम राजाभूत् । तत्र स्तम्भे निबद्धा सभामण्डपपुरतो न्यायिना' हन्यमाना न्यायघण्टा निनदति । अन्यदा तस्यैकसुनोः कुमारेण रथारूढेन पथि सञ्च- लाजातयत्या कश्चिद्वत्सतरः पर्थि' व्यापादितः तन्माता सौरभेधी नयनाभ्यामज॑स्रमभूणि अन्तिी खपराभवपतीकाराय शृङ्गाग्रेण न्यायघण्टामबीवदत् । तद्घण्टाटङ्कारं नृपो निशम्या उनकीर्गिस्तमर्जुनीवृत्तान्तं मूलतोऽवगम्य निजं न्यायं परां कोटिमारोपयितुं प्रातः स्वयं सम्वने । निविष प्रियपुत्रोऽपि तमेकमेव पुन्नं पथि नियोज्य तदुपरि तां धेनुं साक्षीकृत्य' रथं नामया- मास । तस्य भुभूजः सत्त्वेन तस्य सुतस्य भूयसा भाग्यवैभवेन रथस्य रथाङ्गे समुद्धृते स कुमारो ॥ इति गोवर्द्धननृपप्रवन्धः॥ १०७) अथ कान्यां पुरि पुरा पुराणनृपतिश्चिरं राज्यं निर्गः कुर्वन् , कदाचिन्मतिसागराभि-10 धानेन भियसुहृदा महामायेनाऽनुगम्यमानो राजपाटिकायां व्रजन, 'विपर्यस्ताभ्यस्तेन तुरङ्गेण पेमद्रियमाणे चतुरङ्गचमूचके क्रमेण दीयसि सञ्जायमानेऽप्यतिजवे जवनेऽधिरूढस्तदानुप- दिकः सचिवः किगल्यपि भूभागे उल्लड़िते सति मार्गाल्लङ्घनपरिश्रमादत्यन्तसुकुमारतया रुधिर- पुस्तित्वादिपन्ने नृपती कृतानन्तरकृत्या, तं तुरङ्गमं तद्वेषं च सहादाय प्रदीपसमये पुरं प्रविशन्, राज्यस्यानुसन्धानचिकी सीमालभूपालभयात्कमपि नुपतेः सवयसं सरूपं च कुलालमालोक्य पार्षणपूर्व तुरगेऽपिरोप्य सोधप्रवेशानन्तरं देव्यै तं व्यतिकरं निवेद्य, सचिवेन पुण्यसार इति नाम" विधाय स एव नृपतीचक्रे इत्य" कियत्यपि गते काले स सचिवश्चमूसमूहवृतः प्रतिनृपति पति मतिष्ठासुः खप्रतिहस्तकमायं कमपि प्रधानपुरुष नृपतिसेवाकृते नियोज्य स्वयं देशान्तर- एवं सिते समस्तराजलोकस्यावहेलनां नृपतेनिशम्य ततः स्कन्धावारात् स सचिवः खल्पपरि- पद रूपमुपेत्येत्ययादीत्-यस्त्वमिदानीमेवाविरमृतकाभावः खभावचलाचलतयाँ यदि कामपि मयादा च मन्यसे, तदा त्वां निर्विपयीकृत्य कमप्यपरं कुलालयानं भूपालं करिष्यामीति तदुक्ति- उदः स नृपः सभायामुपांशुभूमौ 'कोऽत्र भोः' इति व्याहृतिसमनन्तरमेव सजीवभूतैश्वित्र- पदातिभिः स सचिवः सन्दानितः। तदसम्भाव्यं महदाश्चर्य "विमृश्य तत्मभुप्रभावाविर्भावच-25 मानचित्तस्तत्पदयोर्निपत्य स्वं मोचयितुमत्यर्थमभ्यर्थयन् नृपेण तथा कारिते स सभक्तिक विज्ञपपामास भवतः साम्राज्यदाने निमित्तमात्रोऽहम्, तब प्रभावादालेख्यरूपाणि अपि सचे तनान्यत्वं निदेशवशंवदानि भवन्ति तत्र प्राकृतान्येवं" कर्माणि कारणमत एव भवान्पुण्यसार , इति सान्ययनामा। ॥ इति पुण्यसारमयन्धः॥ 30 ABP स्पापेन। 1AB पदीय बायः । 3AD नाम्नि। 4P 'भन नास्ति। 5P घण्टानिनादं। 11D धीमा FADARATDASTI BP गन्D विपर्यसबनेन। 10 P ना मान्य साम। 13 मामि। AAD नियम 15A पर P विधा.. Db शान B पवाय। 16 P 19P सानपउदया। 20P पितः। 21 Dसबीभूः। पर PATR नाम्पत्र "यूपभ'। 18 P परिसर Praryा। 23 BP मानानि ।

·११२ प्रबन्धचिन्तामणिः। [पत्रमा २०८) अथ पुरा कुसुमपुरे नगरे नन्दिवर्द्धननामा राजकुमारो निच्छन्नघरेण सम देशा न्तरविलोकनकुतुकी पितरावनापृच्च्य यदृच्छया गच्छन् मत्यूपंफाले कापि पुरे मातः । तत्रापुर त्रिणि नृपती पञ्चत्वमुपागते सति सचिवैरभिपिक्तः पट्टहस्ती निखिलेऽपि नगरे यदृच्छया भ्राम भ्रामं स सम्भ्रमं तवागतः। तं नृपकुमारमासन्नमपि दुःस्वप्नमिव विस्मृत्य परं छत्रधरमभ्यपि- 5ञ्चत् । स च तत्मधानमहता महोत्सवेन' पुरं प्रवेश्यमानो राजकुमारमपि तयैव महत्या प्रतिपत्या सह गृहीत्वा सौधं गतः । 'अहं राजलोकस्य स्वामी त्वं तु मम' इत्युचितरुपचारवचनस्तमन्तरि- तमारराध । स तु राजा राजगुणानामनहीं निरवधिदुर्मेधा वर्णाश्रमपालनापरिश्रमानभिज्ञो यथा यथा प्रजापीडनपरः साम्राज्यं कुरुते तथा तथा पशुपतिमूर्धा विधृतराजेच स कुमारः प्रतिदिनं हीयते । कसिन्नप्पवसरे तंतधास्थितं कुमारं स नृपतिस्तत्तनुताहेतुं पृच्छन् 'दुर्मेधतया त्वं" 10 यत्मजाः पीडयसि तेनात्यन्तमनौचित्येन कृशतामावहामि । २४२. वासो जडाण मज्झे दुजीही सामिसवर्णपंडिलग्गा । जीविजह " लाहो शीण" विम्हओं" कीस ।। इति मया गाथार्यः सत्यापितोऽस्तीति तद्वचनानन्तरं यदस्याः प्रजायाः पापनिरताया अपु. प्योदयेनावश्यंभाविपीडनावसरेऽहंसपतीकृता। यदि प्रजायाः परिपालमा लोकेशोभ्यलिखिष्प सदा भवत एव पद्दहस्ती पहाभिषेकमकरिष्यदिति तदुक्तियुक्तिभ्यां भेपजाभ्यामिर निग्रहीत- 15 रुक स कुमारो वपुःपीवरतां यभार । ॥ इति कर्मसारमवन्धः॥ २०९) अध गौडदेशे लप(ख)णावत्या नगर्या श्रीलक्ष्मणसेनो नाम नृपतिरुमापतिपरनामा" सचिवेन सर्वदिनिधानेन" चिन्त्यमानराज्यश्चिरं राज्यं चकार । स त्वनेकमतमातासन्यसना- दिव मदेनान्धता" दधानो मातद्गीसलपककलभाजनमजनि । उमापतिघरस्तु तव्यतिकरमव- 20 गम्य प्रकृतिकरतया च स्वामिनोऽनाकलनीयता" च विचिन्त्य प्रकारान्तरेण तं पोषयितुं सभाम- ण्डपभारपट्टे गुप्तत्यामूनि काव्यानि लिलेख- २४३. असं नाम गुणवर्यच वदनु साभाविकी स्वच्छता कि ममः शुचिता मंजन्त्यषयः सचिवपापरे। किं पात: परमस्ति ते स्तुतिपदं त्वंजीवितं देहिनां त्वं पेनीघपथेन गन्छसि पया कस्त्वां निरोदुं धमः।। २४४. त्वं पेत्सचरसे धूपेण लघुना" का नाम दिग्दन्तिनां व्याः करणभूपणानि तनु" हानिन हेमामपि । मूर्धन्यं कुरुपे जडांशुमयशः किं नाम लोकत्रयीदीपस्याम्मुजरान्यास जगतामाशोऽसि कि ममहे ।। २४५. छिन्नं प्रदशिरो पदि प्रधपति प्रेतेषु सख्यं यदि शीरः क्रीडति मातभिर्यदि रवि धर्ष इमराने यदि। सवा संहरति प्रजा यदि तथाप्पाधार भया मनस्तं से करवाणि फिनिजगती शून्या स एवंधरः॥ २४३. एतसिन्महति प्रदोपसमये राजा त्यमेफलदो लक्ष्मीमम्मुरहां पिधार पुसदे कि नो" नोपि दिया। यद्राक्षी स्थितिरस रच" मुमन श्रेणी सम्भावना र चारत्कनमोति उचिरपि भागपि र धमः ।। 25 TADनधि। AAD भिरमासि 3BP .म. IP प्रभाव.. SP Curt मसमभम' स्पाने D'पमान' A भमन् । 7.D TI SP मंदना DewafatOD HAD नीरा 12Pa.. 13Phir HADI BDin 10 Dor बालि। 17 AD अभिमा। ISD मराwati 10 D नानी120P Hind anो। ADYणा IPो। ABPI PI ·निमित्तविदा निर्णीते वासरे स राजा राजपाटिकायाः प्रत्यावृत्तः कापि रथ्यायां नेपथ्यविहीना- प्सितं प्रार्थयेति विद्याधरं विपद्विधुरं प्राह । राजादेशममुदितेन तेन 'अगसेवा सदैवास्तु' इति SPमिला। GP नास्ति'उपायविधुर। 7P विहाय नान्यत्र 'उमापतिधरें। 10Dरियमविर। 11 जयचन्म। 12P'प्राज्य' नाखि। 5 'सप्तमेऽहनि त्वमस्य नृपतेरग्रमहिपी भविष्यसी'ति आदिश्य द्वावपि यथागतं जग्मतुः। अथ प्रकाराः] प्रकीर्णकप्रवन्धः ११३ २४७, सद्भुत्सद्गुणमहार्हमनयमूल्यकान्तावनस्तनतटोचितचारुमूर्ने । आः पामरीकठिनकण्ठविलग्नभन्न हा हार हास्तिमहो भवता गुणित्वम् ।। कसिन्नपि सर्वांवसरमस्ता तानि बीक्ष्य तदर्थमवगम्य तस्मिन्नन्तद्रूपं दधौ । यत:- २४८. प्रायः सम्प्रति कोपाय सन्मार्गस्योपदेशनम् । विलूननासिकस्सेव यदादर्शदर्शनम् ॥ इति न्यायात्सामर्पतया तं पदभ्रष्टं चकार । जब स नृपतिः कदाचिद्राजपाटिकायाः प्रत्यावृत्तो दुरवस्थमेकाकिनमुपायविधुरमुमापतिधर तं वीक्ष्य क्रोधाद्वधाय हस्तिपकेन हस्तिनं प्रेरयामास । स तु निपादिनं प्रति प्राह-यावदहं राज्ञोऽग्रे किञ्चिदच्मि तावजवान्निवार्यतां गजः। तद्वचनात्तेन तथाकृते उमापतिधरः पाह- २४९. नग्नस्तिष्ठति धूलिधूसरवपुगोष्ठिमारोहति व्यालैः क्रीडति नृत्यति स्रवदसृग् चर्मोद्वहन् दन्तिनः । आचारादहिरेवमादिचरितराषद्धागो हरः सन्तो नोपदिशन्ति यस गुरवत्तसेदमाचेष्टितम् ।। इति तद्विज्ञानानुशेन वशंवदमनोगजो निजचरित्रे किश्चित्सानुशयः खममन्दं निन्दस्तव्य- समं शनैर्निपिध्य तं पुनरेव प्रधानीचकार । ॥ इति लक्ष्मणसेनोमापतिधरयोः प्रवन्धः॥ २१०) अथ कासिनगयां जयचन्द्र" इति नृपः प्राज्यसाम्राज्यलक्ष्मी पालयन् पङ्गुरिति विरुदं यभार। यतो यमुना-गङ्गायष्टियुगावलम्वनमन्तरेण चमूसमूहव्याकुलिततया कापि गन्तुं न प्रभ-15 वति । कस्मिन्नप्यवसरे तत्र वास्तव्यस्य कस्यापि शालापतेः पत्नी सूहवनाम्नी सौन्दर्यनिर्जितज- गत्रपणा, भीष्मग्रीष्मतौं जलकेलिं विधाय सुरसरित्तीरे तस्धुपी सा खानाक्षी, व्यालमौलि- स्थित खञ्जन वीक्ष्य तमसम्भाव्यं शकुन कस्यापि द्विजन्मनः" लातुमायातस्य पदोनिपित्य तद्वि- चार पपच्छ । स निमित्तवित् 'चन्मदादेशं सदैव तनुपे तदा तव विचारमहं निवेदयामीति तेनोक्ता तब पितृनिर्विशेषत्य मान्यामाज्ञा सदैव मुभी तां वहामी ति प्रतिज्ञापरायास्तस्या: 20 10 मपि अगण्यलावण्यपुण्याही तां शालापतियाला विलोक्य स्वचित्तसखचारीमूरीकृत्यायमहिषी चकार । तदनु तया कृतज्ञया" विप्रं प्रति खां प्रतिज्ञा सरन्त्या नृपाय तस्मिन् विद्याधरनिमित्ते विज्ञसे पटहह्मणादपूर्व तसिन् विद्याधरे आहूयमाने, विद्याधराभिधानानां द्विजानां सप्तशती-25 मागतां विलोक्य तमेकमुपलक्षितं पृथक् कृत्वा शेपेषु यथोचितं सत्कृत्य विसृष्टेषु नृपतिः 'यथे- मार्धिते नृपतिना तथेति प्रतिपन्ने, तस्य निरवधिचातुर्य पालोच्य सर्वाधिकारभारे" धुरन्धरो व्यपापि । स च क्रमेण सम्पन्नसम्पन् निजद्वात्रिंशदवरोधपुरन्ध्रीणामनुवासरं जात्यकर्पूरपूराभ- संप P आद नोपराधम् । 1D कस्सिनप्यरसर। 2P समये। 8 P व्यापारयामास । 9 D रागाहरे। . 32 निरीक्ष्य। 4 D सन्ति प्रकोपाय। या। 1GAD चिमनिशा । P सयंम्यापारमारे । 13 P विजया 14D सामान्या मयाज्ञा। 15AD 15 ·प्रबन्धचिन्तामणिः । [पश्चमः रणानि कारयन् प्राच्यानि निर्माल्यानीत्ययकरकूपिकायां त्याजयन् साक्षाद्देवतावतार इच दिव्य- भोगान् भुजानोऽष्टादशजङ्घासहस्राणां ब्राह्मणानामभिलषिताभ्यवहारदानादनु खयमनाति । २११) अथ कदाचित् नृपतिना वैदेशिकभूपतिमभिषणयितुं चतुर्दशविद्याधरो विद्याधरो राजादेशाद्देशान्तराण्यवगाहमानः कचिदिन्धनविहीने देशे विहितावासस्तेषां विमाणां पाककाले 5 सुपकाराणां लैलाभ्यक्तवनदुकूलान्येवेन्धनीकुर्वन् तान्चिमान रूट्यैव भोजयामास अय प्रतिरिघु निर्जिय जितकासितया व्यावृत्य प्राप्तनिजपुरीपरिसरः पिण्याकाभिलापात् दुकूलज्वालनेन कुपितं भूपतिमवगम्य खं गृहमर्थिभिलुंण्टाप्य तीर्थोपासनवासनया सञ्चरन, आनुपदिकेन नृप- तिनानुनीयमानो मानोन्नततया नृपतेराशयं स्वाभिलापसम्भवेन निवेद्य, कथंकथंचिदाच्छ्य निजमवसानमसाधयत् । २१२) तदनन्तरं सूहबदेव्या निजाङ्गजस्य कृते युवराजपदवीं याचिलो तृपः 'सङ्गहिणी. पुत्रायास्मद्वंशे राज्यं न युज्यते' इति घोधिता नृपति जिघांसुम्लेंच्छानाहूतवती । अथ स्थानपुर- पाणां समायातविज्ञप्तिकया तं व्यतिकरमवधार्य लब्धपद्मावतीवरप्रसाद सादरं कमपि दिग्वा. ससं निमित्तं पृष्टवान् । स पद्मावत्याः सप्रत्ययं म्लेच्छागमनिषेधरूपसमादेशं पतेर्विज्ञप्तवान् । अथ कियदिनानां प्रान्ते तान् संनिहितानाकर्ण्य स आशाम्बरः किमेतदिति पृष्टस्तस्यामेव निशि 15 नृपतिप्रत्यक्षं पद्मावत्याः पुरो होममारभत । अथ निरवद्याकृष्टिविद्यया होमकुण्डाज्वालामाला- न्तरिता प्रत्यक्षीभूय श्रीपद्मावती तुरुप्कागमनिषेधमुक्तवती । अथ सामर्पः क्षपणकस्तां कर्णयो- धृत्वा क्रोधानुबन्धात् 'तेपु संनिहितेषु किं भवत्यपि वितधं पे?' इति तेनोपालम्भिता सती सैवमवादीत-त्वं यां पद्मावतीमतीव भक्त्या पृच्छसि साऽस्मत्प्रतापबलात्पलायांचक्रे । अहं तु न्लेगोत्रदैवतं मिथ्याभाषणेन लोकं विश्वास्य म्लेच्छश्विासं कारयामी त्युदीर्य तस्यां तिरो- 20 हितायां म्लेच्छसैन्येन प्रातर्वाराणसी वेष्टितां चेष्टया जानन तदनुनिश्चतुर्दशशतीमितनिखा- नयुग्मनिस्खनेऽपढ़ते चले सति प्रवलम्लेच्छचलव्याकुलीकृतमनास्तं सूहयदेव्या अगजं निजगजे" नियोज्य जाह्नवीजले स राजा" ममन्ज । ॥ इति जयचन्द्रप्रवन्धः॥ २१३) अथ जगद्देवनामा क्षत्रियः त्रिविधामपि चीरकोटीरतां विभ्रत्, श्रीसिद्धचक्रवत्तिना 25 सम्मान्यमानोऽपि" तद्गुणमन्त्रवशीकृतेन नृपतिना परमर्दिश्रीपरमर्दिना समाहृतःसोपरोधं पृथ्वी पुरन्ध्रीकुन्तलकलापकल्पं कुन्तलमण्डलमवाप्य यावत्चदागमं श्रीपरमदिने द्वाास्यो निवेदयति तावत्तत्सदसि काचिद्विटवनिता विवसना पुष्पचलचलनका नृत्यन्ती तत्कालमेवोत्तरीयं समा- दाय सापत्रपा सा तत्रैव निपसाद । अथ राजदौवारिकप्रवेशिताय श्रीजगद्देवाय परिरम्भमियाला. पप्रभृति सन्मानदानादन प्रधानपरिधानदुकूलं लक्ष्यमूल्यातुल्योगटपटयुगं प्रासादीकृत्य तस्मिन् महाहासननिविष्टे सभासम्भ्रमे भग्ने सति नृपस्तामेव विटनीं" नृत्यायादिदेश । अघ सा औ. 1 D'जधा' नास्ति; Do सण्या । 2D धनुविधापोऽपि भेपितो देशाद् । 3 P पहिसायास.। BDt 6P विएत्य। 72 नास्त्येवप। SP धनुर। 9AD •कुछ। गर्ने। 11P विहाय 'राजा' स्थाने 'गन. 12P अपठन्द्र। 13D सन्मान्योऽपि 10P परमारना। 15D पादि। SPातायसनः। 10AD - पुष्पपळनका। 16 Dनास्त्येप वालः। 17 Pविश्वाना।

·5 10 15 १७८] *पदार्थ दुवारः किरति किरणश्रेणिमनिशं यशपालेयांशुर्दिशि दिशि जगदेव ! भरतः। IDथातु..2P मती। 3D नास्त्येवापदं। PIGAD मयत 17POरपनिपायं। विनाडिवानि पधानि P आदर्श एबोपलभ्यन्त । प्रमशः] प्रकीर्णकप्रबन्धः। चित्यप्रपञ्चचक्षुश्चञ्चचातुर्यधुर्या 'श्रीजगद्देवनामा जगदेकपुरुषः साम्प्रतं समाजगाम तत्तन्न विवस- गाई निहमि । स्त्रिया स्त्रीष्वेव यथेष्टं चेष्ठन्ते' इति तत्या लोकोत्तरया प्रशंसया प्रमुदितमानसस्तं कृपाप्रसादीकृत बसनयुगं तस्यै वितीर्णवान् । अथ श्रीपरमर्दिप्रसादतो देशाधिपत्ये सजाते सति ऋणग्रस्तस्तदुपाध्यायः श्रीजगद्देवस्य मिलनाय समागतः काव्यमिदं माभूतीचकार । तद्यथा- १०. अक्षत्रक्षत्तवालिनो भगवतः कस्यापि सङ्गीतकन्यासक्तस च तस कुन्तलपतेः पुण्यानि मन्यामहे । एक कामदुधामदुग्ध मरुतः सूनोः सुपाहुद्वयर्थी प्रत्यक्षप्रतिपक्षमार्गव भवानन्यस चिन्तामणिः ।। अस्य काव्यस्य पारितोषिके तसौ स स्थूललक्षो लक्षाई विततार । २५१. चक्रः पप्रच्छ पान्थं कथय मम सखे क्वाति किस प्रदेशो वस्तुं नो यत्र रानिर्भवति भुवि चिरायेति स प्रत्युवाच । जीवे मेरी समाप्ति कनकवितरणैः श्रीजगद्देवनाना सूऽनन्तहितेऽस्मिन् कतिपयदिवसासराद्वैतसृष्टिः ।। २२. क्षेणीरक्षणदक्षदक्षिणभुजे दाक्षिण्यदीक्षागुरौ श्रेयासपनि धन्यजन्मनि जगईये जगद्दावरि । वर्तन्ते विदुषां गृहाः प्रतिदिन गन्धेभगन्धर्षयोरालानद्रुमरजुदामपटनाव्यग्रीभवकिकराः ।। २१३. स्वयि जीवति जीवन्ति चलिकर्णदधीचयः । दारिद्य तु जगद्देव! मयि जीवति जीवति ।। २१४. दरिद्रान् सृजतो धातुः कृतार्थान् कुर्वतस्तव । जगद्देव ! न जानीमः कस्य हस्तो विरंस्पतिः ।। २१५. जगदेव । जगदेवप्रासादमधितिष्ठतः । खद्य:शिवलिङ्गस्य नक्षत्रैरक्षवायितम् ॥ १७] *कीविले जातजाव चतुरम्भोधिमञ्जनात् । प्रतापाय जगदेव ! गता मार्तण्डमण्डलम् ।। [१७] *सस्ति क्षत्रियदेवाय जगवाय भूयुते । यद्यशःपुण्डरीकान्तर्गगनं भ्रमरायते ॥ [१७६] *एकः माचक्रपीठे वितरति कनकं श्रीजगद्देवदेवो याजा दीनाः सहस्रं सततमिति मनो मा विपादास्पदं भूः । आदित्याः किं कियन्तः प्रबलतमतमस्तोममजजनौघ- प्राणवाणप्रयाणप्रवणहरिसुरक्षुण्णदिक्चक्रयालाः ॥ १५३, अगाधः पायोधिः पृथु धरणिपात्र विच नमः समुत्तुङ्गो मेरुः प्रथितमहिमा कैटभरिपुः । जगद्देवो वीरः सुरतरुरुदारः सुरसरित पवित्रा पीयूपद्युतिरमृतवपीति न नवम् ।। 'न नवमिति जगद्देवार्पिता समस्या पण्डितेन पूरिता। २०७] *तुच्या पार्धकथा वृथा बलिरयं शक्रोवनी भूचरो लोकः सम्प्रति साहसाङ्कचरिताश्चर्येऽपि मन्दादरः । दृष्टः कसरिपुर्न कल्पतरुणा शून्यं महीमण्डलं शोच्यो न सरपिग्रहस्त्वयि जगदेवे जगदातरि ।। चंदा सर्व राकामयसमयमालोक्य भुवनं कुहूशन्दो जातः पिकनिकरकण्टकशरणः ।। *D पुखके इदं पथ मूलमन्य न लभ्यते । 20 25 30 ·११६ प्रवन्धचिन्तामणिः । [पञ्चमः [१७१] *सत्रासा इव सालसा इव लसद्गर्वा इवाः इव व्याजिला इव चक्रिता इस पुरो भ्रान्ता इवार्ता इव । त्वपे निपतन्ति कुत्र न जगदेवप्रभोः सुभ्रुवां वात्यावर्तनननितोत्पलदलद्रोपिदुहीदृष्टयः ।। इत्यादीनि यहूनि काव्यानि यथाश्रुतं ज्ञातव्यानि । अथ श्रीपरमर्दिमेदिनीपतेः पमहादेवी श्रीप्लगद्देवस्य प्रतिपन्नजामिः। कदाचित् राज्ञा 'सीमा- इलभूपालपराजयाप प्रहितः श्रीजगद्देवो देवार्चनं कुर्वन् छलधातिमा परबलेम निज सैन्पमुपद्भुतं शृण्वन् तमेव देवतावसरं न मुमोच । तस्मिन्नवसरे प्रणिधिपुरुषमुखाजगद्देवपराजयमश्रुतपूर्व- मवधार्थ महिपी श्रीपरमी पाह-भवद्राता संग्रामचीरताऽहंयुतां विनापोऽपि रिपुभिरांक्रान्तः पलायितुमपिन प्रभूष्णुरजनि' इति नृपतेर्माविघं नोक्तिमाकर्ण्य प्रत्यूपसन्ध्याकाले साराशी प्रतीचिदिशमालोकितवती, राज्ञा 'किमालोकसे? इत्यादिष्टे 'सूर्योदयमिति; 'मुग्धे! किं सूर्यो- 10दयोऽपरस्यां दिशि कदाचिनाघटीति सा तु 'विरश्चिप्रपञ्चप्रतीपः प्रतीच्यामपि द्योतनोदयो दुर्घटोऽपि घटते परं क्षत्रियदेवजगद्देवस्य भङ्गस्तु न' इति दम्पत्योः पियालापे, देवाननानन्तरं जगद्देवः पञ्चशत्या सुभटैः समं समुत्थितथण्डांशुरिव तमस्काण्डम्, केसरिकिशोर इव गजयू- थम्, वासावर्त इव धनाधनमण्डलं निखिलमपि प्रत्यर्थिपार्थिवकु(बोली हेलयैव तद्दलयामास । २१४) अथ स परमदिनामा नृपो जगत्युदाहरणीभूत परमैन्वर्यमनुभवन निद्रावसरवर्ज रात्रि- 15न्दिवं निजीजसा विच्छुरितं छुरिकाभ्यासं विदधानोऽशनावसरे परिवेपणव्याकुलं प्रतिदिनमेकैक सूपकारमकृपः कृपाणिकया निझन् पट्यधिकेन शतत्रयेण भक्तकाराणां वर्षे निपेव्यमाणः कोप- कालानल इति विरुदं बभार । २५७. आकाश प्रसर असर्पत दिशस्त्वं पृथ्वि पृथ्वी भव प्रत्यक्षीकत्तमादिराजयशसां युप्माभिरुज्जृम्भितम् । प्रेक्षध्वं परमर्दिपार्थिवयशोराशेषिकाशोदयादीजोच्छासविदीर्णदाडिमदशा ब्रह्माण्डमारोहति ।। इत्यादिभिः स्तुतिभिः स्तूयमानचिरं साम्राज्यसुखमनुबभूव । २१५) स च सपादलक्षीयक्षितिपतिना श्रीपृथ्वीराजेन सहसञ्जातविग्रहः समराजिरमधिरूढः खसैन्ये पराजिते सति" कान्दिशीका कामपि दिशं गृहीत्वा पलायनपरः स्वां राजधानीमाजगाम । अथ तस्य परमर्दिपार्थिवस्यापमानितपूर्वः कोऽपि तत्पूर्वसेवको निर्विपयीकृतः पृथ्वीराजराज. सभामुपेतः प्रणामान्ते "किं दैवतं परमाईपुरे विशेपासुकृतिभिरिज्यते?' इति खामिनादिष्ट- 25 स्तत्कालोचितं काव्यमिदमपाठीत्- २५८. मन्दश्चन्द्रकिरीट जनरसस्तृष्णा न कृष्णार्चने स्तम्भः शम्भुनितम्विनीप्रणतिषु व्यग्रो विधातग्रहः । नाथो नः परमर्थनेन बदनन्यस्येन संरक्षितः पृथ्वीराजनराधिपादिति तृणं तत्सत्तने पूज्यते ।। इति स्तुतिपरितोपितः स राजा तं यथेप्सितेने पारितोपिकेगानुजग्राह । सै च विससक- त्वस्त्रासितम्लेच्छाधिपो द्वाविंशतितमवेलायां स एव म्लेच्छाधिपतिः" पृथ्वीराजराजधानीमुपेत्य 30 निजदुर्द्धरस्कन्धावारेण समवात्सीत्। वासितमक्षिकेच भूयो भूयो रिपुरुषैतीति निजभूपतेरानि 1P ज्ञेयानि। 3 Doवीरनाथता। 4P रिपुभरा। 7 AD 'धना-' नास्ति । +-+ एतदन्तर्गतं वाक्यं P आदरों एवं लभ्यम् । 8P बीजोहासिकपदाहिमतुला । 90 14 Aदीप्सि 10 D नास्ति। 11 'परमहिनाधि ADI 12 Dमानिवसर्वसेवको। 13 Davः। 16P नृपतिः । - एतदन्तर्गता पंक्ति: Dपुखके पतिवर। 15D वन! 200 6D कदाचित 2D धीमाला 5D ममाभिधातन । भास्ति।

·15 प्रकीर्णकप्रवन्धः। प्रकाराः] मनोगतामवगम्य मनोनिःसीममसादपात्रं द्वितीयमिव गात्रं तुनामा क्षानं तेजो बहन सुभर- कोटिकोटीरः सप्रतिविम्वरूपेण पुत्रेण समं म्लेच्छपतेरनीकं प्रविश्य तस्थौं । निशीथसमये तस्य रिपोर्गुरूदरात् परितः खादिराशारधगधगायमानां परिखां निरीक्ष्याङ्गजं जगाद-'अस्यां मम प्रवि- टस्य पृष्ठ पदं ददानो म्लेच्छपति निगृहाणे ति पितुरादेशान्ते 'कार्यमेतन्ममासाध्यतमम् , किं च निजीविताकाङ्क्षया पितुर्विपत्तिदर्शनम् तदहमस्यां विशामि भवन्त एव समन्तं नयन्तु ।' इत्युक्त्या तेन तथाकृते खामिकायं पर्याप्तमायं मन्यमानस्तमराति लीलया निगृह्य यथामतमा- जगाम। विभातपिष्ठायां निशि विपन्नं खं खामिन निरीक्ष्य परं दैन्यं दधन म्लेच्छसैन्य पलायांचफे। स तुझसुभटस्तुङ्गप्रकृतितया नृपतेः कदाचिन्न ज्ञापयामास । कस्मिन्नप्यवसरे राजमान्यतया नितान्तपरिचितां तुमपुत्रवधूमवधूतमङ्गलवलयामालोक्य सम्भ्रमान सूपतिमा पृच्छ्यमानोऽपि पयोधिरिव गम्भीरतया मौनमयादया किमप्यविज्ञपयन् निजशपथदानपूर्वक 10 पृष्टो निजगुणकथापनक' दुष्करमिति तथापि प्रमोरभ्यर्थनया निवेद्यमानमस्तीत्यभिधाय तनु- त्तान्तं प्रत्युपकार भीरुयथावस्थितं निवेदयामास । २५९. इयचधियामलौकिकी महती कापि कठोरचितता | उपकृत्य भवन्ति निःस्पृहाः परतः प्रत्युपकारशङ्कया' । ॥ इति तुङ्गसुभटप्रवन्धः ।। २१६) अथ कदाचित्तस्य म्लेच्छपतेः सूनुर्नृपतिः पितुर्वैरे सरन्, सपादलक्षक्षितिपतिर्विग्रहका- म्पया सर्वसामच्या समुपेतः पृथ्वीनाथस्य नासीरवीरधनुर्द्धरशरैः प्रापेपयधाराधरधारासारैरिव तसिन्ससैन्येऽपि त्रासिते पृथ्वीराजस्तदा तदानुपदिकीभावं भजन, महानसाधिकृतपञ्चकुलेन व्पज्ञपि-फरभीणां सप्तशत्यापि महानसपरिस्पन्दः मुखेन नोयते, ततः कियतीभिः करभीभिः प्रभुप्रसीदतु इति विज्ञप्तो नृपतिः म्लेच्छपतिमुच्छेद्य तदौष्टिकमाच्छिद्य भवदभ्यर्धिताः करभी120 प्रसादीकरिप्यामीति तत्सम्योध्य पुन: प्रयाणं कुर्वन सोमेश्वरनाना प्रधानेन भूयो भूयो निपि- ध्यमानः, तत्पक्षपातधान्या सुपतिना निगृहीतकर्णः, तदत्यन्तपराभवात् तमिन प्रभौ सामों म्लेम्पति प्राप्य तदभिनयमादुरकरणतस्तान् विश्वस्तात् पृथ्वीराजस्कन्धावारसन्निधौ समानीय, पृथ्वीराजराज्ञ एकादश्युपपासकृतपारणादनु सप्तस्य तन्नासीरवीरैः सह म्लेच्छानां समरसं- रम्भे समायमाने निर्भरनिद्रानिद्रायमाण एव तुरुप्कैपत्तिर्नियध्य स्वसौधे नीतः। पुनरप्येका-25 पदयुपयासपारणके नपतेदेवतार्चनायसरे म्लेच्छराज्ञा प्रहितं पनपात्रीकृतं मांस्पार्फ गुरूदरान्त- नियुप नधेय देवताराधनयेयध्ये सति शुनाऽपहियमाणे तस्मिन् पिशिते 'किन रक्षसि?' यामि- फेरित्यनिहितः, 'करभीणां सप्तशत्या दुर्वहं यत्पुरा मम महानसं तत्साम्प्रतं दुर्दैवयोगादीदी दुर्दशा माप्तमिति कौतुकाकुलितमानसो विलोकयनसीति तेनोक्ते कि काचिदद्यापि त्वय्युत्सा- इफिरवशिष्यत ? इति तैर्विज्ञते 'यदि स्वस्थाने गन्तुं लभेत तदा दर्शयामि वपुःपौरुपमितिso पामिशिमो म्लेच्छन्पतिस्तत्साहस दिक्षुस्तदीयां राजधानीमानीय पृथ्वीराजं तत्र राजसौधे 4AD 'परसैन्य' इत्येय। P विहाय अन्पन्न 10D 11 Day! 12D देव । १D म्याधिएवीना। 3D मामा नापत्र नानी पां। 3AD पसु । 'मा स्वारे 'G BPः। 7BP मारयः। 8 D जास्पचापदं ।

·+ ११४ 7 प्रवन्धचिन्तामणिः। [ पश्चमः यावदभिपेक्ष्यति तावत्तत्र चित्रशालायां शूकरनिवर्हन्यमानान् म्लेच्छानालोक्यामुना मर्माभिघातेनात्यन्तपीडितस्तुरुष्कपार्थिवः पृथ्वीराज कुठारशिरश्छेदपूर्व संजहार । ॥ इति नृपतिपरमर्दि-जगद्देव-पृथ्वीपतीनां प्रबन्धाः ।। २१७) अथ शतानन्दपुरे परिखीभूतजलधौ श्रीमहानन्दो नाम राजा, मदनरेखेति तस्य इराक्षी । अन्तःपुरमा चुर्यात् 'ता प्रति विरक्तचेता कृपतिरिति पतिसंवननकर्मनिर्माणब्यापूता' नानाविधान् वैदेशिकान् कलाविदश्च पृच्छन्ती कस्यापि यथार्थवादिनः सत्यप्रत्ययस्य कार्मणकर्मणे किश्चिसिद्धयोगमासाद्य तत्मयोगावसरे- 'भन्त्रमूलबलात्मीतिः पविद्रोहोमिधीयते । इति वाफ्यमनुस्मरन्ती सतीच तद्योगचूर्ण जलधौ न्यधत्त । 'अचिन्त्यो हि मणिमन्त्रीपर्धान 10मभावः' इति तद्भेषजमाहात्म्यावशीकृतो वारिधिरेव मूर्तिमान् निशि तां नित्यमुपेत्य रेमे । इत्थ- मकस्मादाधानवती प्रतीकैस्तद्विधैर्निीय सकोपो भूपो यावत्तस्याः प्रवासादिदण्डं कमपि विमू- शति तावत्तस्याः संनिहिते निधननिर्वन्धे प्रत्यक्षीभूय जलधेरधिष्ठातूदैवतमहमिति खं ज्ञापयन् मा भैपीरिति तामाश्वास्य प्रति नृपं प्राह- २६०. विवाहयित्वा यः कन्यां कुलजां शीलमण्डिताम् । समदृया न पश्येत स पापिष्ठतरः स्मृतः ॥ 15 इति लामवज्ञाकारिणं प्रलयकालमुक्तमर्यादया सान्तापुरपरीवारं दुरिवारिणि मवयिष्यामि' इति भयभ्रान्ताया अनुनयपराया 'अयं मदीय एव सूनुः, तदस्मै साम्राज्योचिता नव्यां भुव- महमेव दास्यामी'त्यभिधाय कचित् कचित् पयांस्यपहत्यान्तरीपान प्रादुश्चकार । तानि सर्वाण्यपि लोकेपु कौऋणानीति मसिद्धानि । ॥ इति कौङ्कणोत्पत्तिप्रवन्धः।। २१८) अथ पाटलीपुत्रे पत्तने वराहनामा कश्चिद्रामाङ्गभूःआजन्म निमित्तज्ञानश्रद्धालुदुर्गत- वादसून रक्षितुं पशून चारयन कापि शिलातले लग्नमालिख्याकृततविसर्जनः मदोपकाले गृहमु- पेतः। कृतसमयोचितकृत्यो निशीथकाले भोजनायोपविष्टो लग्नविसर्जनमनुस्मृत्य निरातङ्कवृत्त्या यावत्तत्र याति तावत्तदुपरि पारीन्द्रमप्युपविष्टमवगणय्य तदुदराधोभागे पाणि प्रक्षिप्य लग्नं विमृजन सिंहरूपमपहाय प्रत्यक्षीभूय रविरेव 'वरं वृणु' इत्युवाच । अथ 'समस्तनक्षत्रग्रहमण्डलं 2 दर्शयेति वरं प्रार्थयमानः स्वविमानेऽधिरोप्य तत्रैव नीतो वत्सरान्तं यावद् ग्रहाणां वक्रातिचारो- दयास्तमनादीन भावान प्रक्षत्यरूपान् परीक्ष्य पुनरिहायातो मिहिरप्रासादाद्वराहमिहिर इति प्रसि- द्धाख्यः श्रीनन्दनृपतेः परमां मान्यतां दधानो वाराहीसंहितेति नवं ज्योतिःशास्त्रं रचयांचकार । २१९) अथ कदाचित्स निजपुत्रजन्मावसरे निजगृहे घटिकां निवेश्य तया शुद्ध जन्मकाललग्नं निर्णीय जातकग्रन्थप्रमाणेन ज्योतिश्चक्रे । स्वयं प्रत्यक्षीकृतग्रहचक्रज्ञानबलात्तस्य सूनोः संवत्स- 80 रशतममाणमायुर्निगीतवान् । तन्महोत्सवे चैक श्रीभद्रबाहुनामानं जैनाचार्य कनीयांसं सोवर विहाय नृपप्रभृतिकः स कोऽपि नास्ति य उपापनपाणिस्तद्धाम न जगाम।स निमित्तविजिनभक्ताय 1 BOनिकरैः। - एतदन्तर्गतं चाक्यं D पुस्खक पतितम् । 3P प्रयोजनावसरे। सत्पद। एतचिद्वान्तर्गतः पाठःD पुस्तके पतितः । 5 P.प्रसिदिमापुः। 6P ग्राझणमुत.।7Dयावद' नास्ति । 8 D जन्ममहो। 9P जनमुनि! 10 D 'वाम' नास्ति। 20 ODव्याप्रत्या। Dनास्त्ये. - ।

·15 प्रकीर्णकप्रबन्धः। प्रकाश: शकदालमन्त्रिणे तेषां सूरीणामनागमनकारणमुपालम्भगर्भितं जगौ। तेन ज्ञापितास्ते महात्मानः सम्पूर्णश्रुतज्ञानकरतलकलितामलकफलवत्कालनयास्तस्य शिशोविशतितमे दिने विडालान्मृत्यु- मुपदिशन्तो वयं भागता इति तेषामुपदेशभृतां वाचं वराहमिहिराय निवेदितायां, ततःमभूति निजकुटुम्ब तस्य शावस्यावश्यकीं तां विपदं निरोदु विडालरक्षाय शतश उपायान कुर्वन्नपि निीते दिने निशीथेशमाहालस्य मृधि पतितयाऽर्गलया स पाला परलोकमवाप । ततस्तच्छी-5 कशामुहिधीर्षक: श्रीभद्रवाटुगुरवो यावत्तहमापान्ति तावत्तहाङ्गणे समस्तनिमित्तशास्त्रपुस्त- कान्यकत्र पिण्डीकृतानि संनिहितदहनान्यालोक्य, किमेतदिति पृष्ठः सांवत्सरः समत्सरस्तान जैनमुनीनुपालम्भयन् 'एतानि रोहन्मोहसन्दोहकारीणि धक्ष्याम्येव, वैरहमपि विपलधा'तेनेति सनिर्वद दिते, तैः श्रुतज्ञानबलात्तजन्मलग्नं सम्यक तसै निवेच सूक्ष्मेक्षिकया तबाहयले ज्ञापिते विशति दिनान्येव भवन्ति । इत्थं शास्त्रविरक्तावपनीतायां स ज्योतिपिक इति जगी-'यद्धप-10 द्भिर्षिडालान्नृत्युरुपदिष्टस्तदेव व्यभिचरितमिति तेनाभिहिते तामर्गलां तबानाप्य तत्रोत्कीर्ण विडालं दर्शयन्तो 'भवितव्यताव्यत्ययः कि कदापि भवति? इति महर्षिभिरभिधे । २६१. कस्यात्र च रुद्यते गतः कः कायोऽयं परमाणवोऽनपायाः। संस्थानविशेपनाराजन्मा शोकचेन्न कदापि मोदितव्यम् ।। २१२. अभावप्रभवै वर्मायाविभवभावितैः । अभावनिष्ठापर्यन्ते सतां न क्रियते भ्रमः ।। इत्युक्तियुक्तिभ्यां प्रचोध्य ते महपयः पदं भेजुः। इत्थं चोधितस्यापि तस्य मिथ्यात्वधत्तु- रितस्य कनकधान्तिरिय ते'' मत्सरोच्छेकात्तद्भक्तानुपासकानभिचारकर्मणा कांचन पीडयन् कांचन व्यापादयन् तवृत्तान्त तेभ्यो ज्ञानातिशयादवधार्योपसर्गशान्तये 'अवसग्गहरं पास इति नूतनं स्तोत्रं रचयांचाः। ॥ इति वराहमिहिरप्रवन्धः।। २२०) अथ ढकाभिधाने भूभृति रणसिंहनामा राजपुत्रस्तचन्दना भूपलनानी सौन्दयनिर्जित नागलोकवालामालोक्य जातानुरागतया तां सेवमानस्य वासुके सुत्तो नागार्जुननामा समजनि। तेन पातालपालेन सुतलेहमोहितमनसा सर्वांसामपि महापधीनां फलानि मूलानि दलानि च भोजितः ततस्तत्मभावान्महासिद्धिभिरलङ्कृत्तः सिद्धपुरुषतया पृथ्वी विगाहमानः शातवाहनन- पतेः कलागुरोगरीयसी प्रतिष्ठामुपागतोऽपि गगनगामिनी विद्यामध्ये श्रीपादलिमपुरे पालितांचा-25 र्यान सेवमानोमानोज्झितमति जनावसरे पादलेपप्रमाणेन गगनोत्पतितान् श्रीअष्टापदप्रभृती- नि तीर्थानि नमस्कृत्य तेषां स्वस्थानमुपेयुपांपादौ प्रक्षाल्य ज्ञातसप्तोत्तरशतसंख्यमहौषधीनामा- साद-वर्ण:प्राणादिभिर्निणीय च गुरूनवगणय्य कृतपादलेपः कृकवाकुकलापिवदुत्पतन अवटतटे निपतंश्च तणणिजर्जरिताही गुरुभिः किमेतदिव्यनुयुक्तो यथारगुत्तान्त निवेदयन् , तातुर्य- चमत्कृतचेतोभिन्तच्छिरसि पद्महस्तप्रदानपूर्वकं पाष्टीकतन्दुलोदकेन तानि भेषजान्यन्यज्य 30 1-1 एन्वगंठपाटस्याने P तेषामुपदेशे वराहमिहिराम मरिणा निवेदिते - एप पारः। SDP नाति। 3 D नानि गहन्मोह| ADभा'नास्ति। 5D म्यभिचारीति । एतत्पथं गयरूपेण लिखिवं D पुस्तके । FDaरियल 7 तेषु स्याने D तथानाप्युन्। 80 उपासमान्' नाति। 9P :नामिकां । {! Baस यामुळेः। 12 Pमहीं। 13P महती। 14 AD पादलिया । 15 'मानोनित' स्थाने D 'व'' 10P लोकानां 20 1BP विद्यालयालरक्षाय। 1GPसम्म। 17Dपसापरे। शब्दः।

·१२० प्रपन्धचिन्तामनि [पना तत्पादलेपाद् गगनगामी भूपा' इति तदनुग्रहादेकां सिद्धिमासाथ 'श्रीपार्श्वनाथपुरतः साय. मानो रतः समस्तम्णलक्षणोपलक्षितपतिवतावनिमधमानः' कोटिवेषी भवतीति तन्मुगा दार्प च; यत्रा समुद्रविजपदाचाहण निकालवेदिनः श्रीनेमिनाथमुगात् [धुल्या महाति- शायिनः श्रीपार्श्वनाथस्य पिम्प रवमयं निर्माप्य श्रीद्वारपत्यांप्रासाद न्यल्लम्,द्वारपतीयानानन्तरं समुद्रण साबितायां तस्यां पुरि, तब समुद्र तसिन्यिम्य तथैव विगमाने फान्तीत्यसांपानिमस्प धनपतिनानो यानपान देवतातिशयवशात् स्वलिते, इह जिनपिम्पमस्तीति दिज्यपागा निर्णय नाविकांस्तन मसिप्य सप्तसंस्पैरामतन्नुभिः सन्दानितमुद्भुत्य निवागांवर चिन्तितातीलता- भात् वगंकृतमासाद न्यस्तयान । तत्सर्वातिशापिपिम्म नागार्जुन: ससिदरससिद्धपेपडला सीतटिन्यास्त विन्यस्य तत्पुरतो रससानाय श्रीशातपादनरीकपी' पन्द्रप्टेभियानां 10 प्रतिनिशं सिद्व्यन्तरसानिध्यात्तत्रानीय रसमदनं कारगति म । इत्यं भूगो भूपतत्र गातापाते सति पन्या सा नागार्जुनपा. तदोपपीनां मर्दनहेतुं पृच्छन्ती सोऽपि राफस्पानपा कोटि- पंधरसस्य यथायस्थितं गृत्तान्तं निवेदपन्, तसा पचनगोपरातीतं सत्कारं पाशोऽनन्यसा. मान्यं सौजन्यं प्रवर्दयामास । अथ कदाचितया निजाइलयारमिन् गृत्तान्त निर्यदित तो नापी राज्य परित्यज्य नागार्जनसमलतां नुक्मागती फैलपेन तस्य रसस्य जिवृक्षण गरजेपो पत्र 15 नागार्जुनो सुनो तन तामर्थदानेन परितोप्य रसवात्तो पतः सा प तमिशासया वर्ष सात पणां रसवती कुर्वती पण्मास्यं व्यतीतायां तम्मिन् क्षारामिति रसपती भूषति सति, इदिन: सिदं रसमिति तान्पां निवेदितपती। अप प्रतिपसमागिनंगामां ताभ्यां रसपानसालसागा यासुकिना निर्णीतपरित्युमिति परम्परया शाततत्वाभ्यां तेनैप शप्रेण न स निन। स रसः सुमतिष्टितत्याहयताशिष्ठानाच तिरोहितो पर । पन स रस तस्मितस्लम लम्जनका. भिधानं श्रीपानाधताप रसावप्पतिशापि सकललोकाभिलपितामयम् सस:मिसा मान मदिम् पदनमापन नम्पन्तरितं पभूप । २९१) अप श्रीशासनदेयमाशार पण्मासी पापपापाम्दानि निम्मपिता' निगम नामयोगेण नयादी निता भीमपदपगरीणां पापि माइत सभागतिरोगे पाना सपालः भीमरणेन्द्रनामा सितसरमपमानयाय दिपा शिनि मनिरामपाल श्रीमानपदयगंणामुपविदेशासंपेन मह समागतानले गरमागनी सुमिरिनी. पर गोपालपालेनिगदिनापां भुपिन नाशितिकालयमपाल" पन्नागिर ना श्रीमनायपिम्पं शामरः । चमारोन प गोपामे निममनों निभा २३. 'मी पामरमरान पाना मामी मामा मामा मनमानियमनमा सना नागार्नुमा भान र मत मनाना। ॥इति नामानोपति-कामनामनाम:|| ·, 15 प्रकीर्णकप्रबन्धः। .१२१ मकाराः] २२२) अथ पुराऽवन्त्यां पुरि कश्चिद्विमा पाणिनिव्याकरणोपाध्यायतां कुर्वाणः सिप्रासरित्मा- नतपर्तिचिन्तामणिगणेशमणाभगृहीतामिग्रहः, छात्रैः फकिकाव्याख्यानप्रश्नादिभिरुदेजितः कदाचित् पापि तस्या सरितः पूरे प्रसर्पति कृतझम्पापातः, दैवात् सङ्घटितवृक्षस्तन्मूले कराव- लम्पनस्ततीरमासाद्य प्रत्यक्षं परशुपाणि प्रणमन् , तेन तत्साहसानुष्ठानेन वरं वृणीष्वेत्यादिष्टा, पाणिनिध्याकरणस्योपदेशं प्रार्थयमानस्तेन तथेति प्रतिपथ खटिकार्पणपूर्व प्रतिदिन व्याकरणे । व्याख्यायमाने पण्मासीपर्यन्ते व्याकरणे समर्थिते सति लम्बोदरं निर्विलम्बमनुज्ञाप्य तत्पथ- मादर्श सहादाय तां पुरी प्रविश्य कस्यापि पुरस्य स्थण्डिले निषण्ण एव सुष्वाप । ततः प्रत्यूपे मंप्याभिस्तं तथायस्थितं प्राप्य विपणिरमी तत्तान्तं ज्ञापिता सती ताभिरेव तं समानीय अंडोलपल्पङ्के मुकः। अहोरात्रत्रयान्ते किश्चित्त्यक्तनिद्रश्चित्रशालादिचित्रं चित्रकारि पश्यन खोकसमुत्पन्नमात्मानं मन्यमानस्तया पणहरिणीदृशा ज्ञापितवृत्तान्तः लानपानभोजना-10 दिभिर्भक्तिनिः परितोपितो नृपसमायां समुपेतः, पाणिनिव्याकरणं यथावस्थितं व्याचक्षाणो वपमभृतिपपिडतरशेवैः सक्रियमाणस्तदुपात्तं सर्वखें तस्यै समर्पयामास । २२३) अध' तस्य क्रमेण चतुणां वर्णानां स्त्रियश्चतस्रः प्रिया अभवन् । तथा क्षत्रियाङ्गजा श्रीविक्रमाफी, शद्रीसुतो भर्तृहरि, स हीनजातित्त्वात् भूमिगृहस्थो गुप्तवृत्त्याऽध्याप्यते । अपरे त्रयः प्रत्यक्षाः पाय्यन्ते । एवं भर्तृहरिरज्जुसझेतेन तेपामध्याप्यमानानाम्- २६४. दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । [यो न ददाति न मुझे तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥] इति पाव्यमाने भर्तृहरिरसङ्केतेऽससायमाने प्रत्यक्षच्छास्त्रिभिरुत्तराद्धे पृच्छयमाने स कुषितः उपाध्यायः-रि वेश्यासुत! अद्यापि रजसकतं न कुरुपे' इत्याष्टः प्रत्यक्षीभूय शास्त्र- कारं निन्दन्- २६५. आपासमतलब्धस्स प्राणेभ्योऽपि गरीयसः । गतिरेकच वित्तस्स दानमन्या विपत्तयः ।। इति पाठाद्वित्तस्यैकामेव गति मेने । तेन भर्तृहरिणा वैराग्यशतकादिप्रवन्धा भूयांसश्चक्रिरे । ॥ इति भर्तृहरि उत्पत्तिमवन्धः ।। २४) अप श्रीधारापा मालवमण्डनस्य श्रीभोजराजरयायुर्वेदवेदी कश्चिद्धारभदनामाऽऽयुर्च- दोदितानि कुपथ्यानि विधाय तत्मभायात् रोगान मादुकृत्य पुनस्तनिग्रहाय सुश्रुतविश्रुत - प: पध्येच तानिश, नीरमन्तरेण कियत्कालं जीव्यते इति परीक्षार्थ तत्परिहत्य, दिनत्रयान्ते 25 पिपासापीडितताल्योष्ठपुर इत्यपाठीत्- ७२. पिदुष्पं फरिच्छीतं कचिस्वयितशीतलम् । फपिपजसंयुक्तं पारि कापि न पारितम् ।। इति पारिसत्कारकारि वाक्यमिदमपाठीत् । तेन निजानुभूतो वाग्मटनामा प्रसिद्धो ग्रन्थों विवर्षे । तस्य जामाताऽपि लघुपारहायशुरेण वृहद्वाहडेन सह राजमन्दिरे प्रयातः । प्रत्यूप- का श्रीमानस रिपेष्टितं विलोक्य वृहपाइडेनाय नीम्लो यूपमित्युक्त लघोर्मुसभी वि-30 ग्दोरण श्रीमान फारणं टः स यामिनः शरीरय निशाशेपे कृष्णच्यापाप्रवेशसूचितो राज- • गरम iskurst git R IPोर। मानि। 3D.रमन ! 1 AD भावोस सोस MINS 1 man treAli Dसान्। A इसाइट 5P GADADRA DGI वयपरान् । 20 ·15 १२२ प्रवन्धचिन्तामणिः। [पश्चमा यक्ष्मणः प्रवेशोऽभूदिति देवतादेशेनातीन्द्रियं भावं विज्ञपयन, तत्कलाकलापचमत्कृतेन राझा तस्य व्याधेः प्रतीकारतयानुयुक्तो लक्षत्रयमूल्यं रसायनं निवेदयन, पद्भिर्मासैस्तायता द्रव्यव्य- येन परमादरेण च तस्मिन् रसायने सिद्धे, प्रदोषसमये तद्रसायनं काचमये कुम्पके विन्यस्य नरे- न्द्रपल्याङ्के निधाय प्रत्यूपे देवतार्चनानन्तरं तद्रसायनमत्तुमिच्छुः, रसायनपूजापर्धापनादनु 5सजीकृतायां समग्रसामध्यां स लघुरगदंकारी केनापि कारणेन तं काचकुम्पकं भूमावास्फाल्य यभञ्ज । आः किमेतदिति राज्ञोक्ते रसायनपरिमलबलादेव' पलायिते व्याधी व्याधेरभावाद्धातु- क्षयकारिणानेन वृथा स्थापितेनालम्, यदद्य शर्वरीविरामे सति सा पूर्वोक्ता कृष्णा छाया प्रभो- वपुरपास्य दूरं गतव ददृशे, इत्यर्थे देवः प्रमाणमिति तदीयसत्यप्रत्ययेन परितोपितो राजा दारि- यद्रोहि पारितोपिकं प्रसादीचकार । 10 २२५) अथ ते सर्व व्याधयस्तेन चिकित्सितेन भूतलादुच्छेदिताः, स्खौकेऽश्विनीकुमारवैदयोः सपराभवे निजगदुः। अथ तो तया प्रवृत्या चित्रीयमाणमानसौ नीलवर्णविहङ्गमयुग्मीभूय व्याधिप्रतिभटस्य लघुवारभटस्य धवलगृहवातायनतले वलभ्यां निविष्टौ 'कोऽरुक' शब्दं चक्रतुः। अर्थ स आयुर्वेदवेदी नेदीयांसं तदीयं शब्दं साभिप्राय चेतसि चिरं विचिन्त्य- २६७. अंशाकमोजी घृतमत्ति योऽन्धसा' पयोरसान् शीलति नातिपोऽम्भसाम् । अभुक् विरुद् यातकृतां विदाहिनां चलत्प्रमुच जीर्णभुगल्पशीररु । इति" भणितानन्तरं किञ्चिञ्चमत्कृतचित्तौ तौ मयाती । पुनर्द्वितीयदिने द्वितीपवेलायां तारक- पक्षिरूपं विधाय प्राक्तनशब्दं कुर्वाणी समायाती वैद्यगृहे । पुनस्तयोर्वचा"- २६८. वासु" यस्तिष्ठति शरदि पिवति हेमन्तशिशिरयोरत्ति। मायति मधुनि ग्रीमे स्खपिति भवति खग! [नरः] सोऽरुक् ।। इति भणितानन्तरं पुनरेव गती।'तृतीयदिने योगीन्द्ररूपं कृत्वा तहे समागतौ' तयोर्वच:- २६९. अभूमिजमनाकाशमहट्टान्तमवारिजम् । सम्मतं सर्वशास्त्राणां वद वैद्य : किमौषधम् १ ॥ पुनद्यचच:- २७०. अभूमिजमनाका पथ्यं रसविवर्जितम् । पूर्वाचाय: समाख्यातं सादनं परमापधम् ।। तसे निजाभिप्रायसहशप्रत्युत्तरचयदानेन" चमत्कृतचित्ती वैद्यौ भत्यक्षीभूय याभिमतं घर 25 वितीर्य खस्थानं भेजतुः। ॥ इति वैद्यवाग्भटप्रपन्धः॥ २२६) अथ धामणउलिग्रामे यास्तव्यो धाराभिधानः कोऽपि नैगमः श्रिया पैश्रवणस्पर्दिष्णुः सवा धिपत्यमासाय माघदविणव्ययव्यतिकरजीवितजीवलोकः पञ्चभिराजैः समं श्रीरैवताच- लोपत्यकायां विहितावासा, दिगम्बरभक्तन केनापि गिरिनगरराज्ञा" सिताम्बरभक्त इति स 30 स्खल्यमानस्तद्वयोः सैन्ययोः समरसंरम्भे प्रवर्तमाने सति अमानेन रणरसेन युध्यमाना देवभ. 10 परिमलादेव। OP'बनेन' नास्ति। 3D सयु' नास्ति। GA. पृवमा सा। 7 Dनाति योऽम्भसा । 3D विभुरु। 9 D नापा A सावता । 11 D समारभुत 12 D इत्यभागि। 13D किविम्' नास्ति। 1-1 वरवर्गवा हिमती 16D भहन्सम्पम:। 17 प D पुनके मूलमन्ये नास्ति। 18Aधारणउलि। 20D.राजेन। 20 Dad 5A भाशाक.। 10P परमभुका 15Pा। 19 पाराम 1.D .पः प्रतिषः। P पतिता।

·10 १२३ प्रकीर्णकमबन्धः। प्रकाश सयातिशयवल्लभतया प्रोत्साहितसाहसा विपद्य ते पञ्च पुत्राः पश्चापि क्षेत्रपतयो वभूयुः । तेषां क्रमेण नामानि-कालमेघः १, मेघनादः २, भैरव ३, एकपदः ४, त्रैलोक्यपाद: ५-इति बभूवुः। तीर्थप्रत्यनीक पश्चतां नयन्तस्ते पश्चापि गिरे। परितो विजयन्ते स। २२७) अथ तत्पिता धाराभिधान एक एवावशिष्टः कन्यकुब्जदेशे गत्वा श्रीवपटिसूरीणां पास्याक्षणमक्रमे श्रीसङ्घस्याज्ञां दत्तवान्-'यदैवतकतीर्थे दिगम्बराः कृतवसतयः सिताम्बरान् । पापण्डिरूपान् परिकल्प्य पर्वतेऽधिरोढुं न ददतिः अतस्तान् निर्जित्य तीर्थोद्धारं कृत्वा निजद- र्शनप्रतिष्टापरैव्याख्याक्षणो विधेय' इति तद्वचनेन्धनप्रोज्वलितप्रतिधप्रज्वलनादामपति सहा- दाय तेन समं तां भूधरधरामवाप्य सशभिदिनीदस्यलेन दिगम्बरान् पराजित्य श्रीसासमक्ष श्रीअम्बिका प्रत्यक्षीकृत्य 'इकोवि नमुकारे०' 'उजिन्तसेलसिहरे' इति तदुक्तां गाथामाकर्ण्य सिताम्बरदर्शने स्थापिते सति पराभूता दिग्वसना बलानकमण्डपात् झम्पापातं वितेनुः । ॥ इति क्षेत्राधिपोत्पत्तिप्रवन्धः।। २२८) अथ कदाचिद्भवान्या भव इति पृष्टः-'यत्वं कियतां कार्पटिकानां राज्यं ददासि इति तद्वाक्यादनु यो लक्षसयानामपि एक एव वासनापरस्तस्यैव राज्यमहं वितरामी ति प्रत्ययदर्श- नाय गौरी पङ्कमन्नां जरती गवीं विधाय स्वयं नररूपेण तटस्थः पवात्तामुद्धा पान्यानाकारयन् तैरासनसोमेश्वरदर्शनोत्कैल्पहस्यमानः कृपावता केनापि पथिकवृन्देन तस्यामुद्धामारब्धायां 15 सिंहरूपेण शिव एव तान त्रासयन् कश्चिदेक' एच पधिको मृत्युमप्याहत्य तस्या गोः समीपं नौज्झत् । स एव राज्याई इति पृथक कृत्य गौर्या दर्शितः। ॥ इति वासनाप्रवन्धः॥ २२९) अथ कथित्कार्पटिकः सोमेश्वरयात्रायां धजन् पधि लोहकारीकसि' प्रसुतः । तस्य लोहकारभायां पति निहला कृपाणिकां कार्पटिकशी निदधती युम्यारचमकरोत् । आरक्षण : तमागत्य तस्यापराधिनः करौ छिनौ । स सदैव देवस्योपालम्भनपर: निशि प्रत्यक्षीभूयेत्युक्तः- 'शृणु, त्वं सं धारभयम्" कदाचिदजा फेनापि एकेन सोदरेण पाणिभ्यां श्रवणयोधृता, तदप- रेण मारिता। ततः सा अजा मृत्या इयं योपिदजनि । येन व्यापादिता स साम्प्रतं पतिरभूत् । यत्यया कर्णा विधृतौ तदा तव समागमे जाते सति करौ छिन्नी । तत्कथं ममोपालम्भः। 11 इति कृपाणिकापयन्धः॥ २३०) पुरा शहपुरनगरे श्रीशको नाम नृपतिस्तत्र नामकर्मभ्यां धनदः श्रेष्ठी। स कदाचित्क- रिकर्णतारतरला कमलां विमृश्योपायनपाणिपोपान्तमुपेत्य से परितोप्य च तत्प्रसादीकृतायां भूपि पतुभिनन्दनः सह समालोच्य सुलग्ने जिनमासादमचीकरत् । तत्र प्रतिष्ठित्तविम्यानां स्था- पना विधाय, तरा प्रासादस्य समारचनाय बहन्यायदाराणि रचयन् , तत्सपर्यापर्याकुलतया नानाविषमुम्पृक्षावलीसमलामनिराममारामंच निर्माप्य,तचिन्तकेयु गोष्ठिकपु" नियुगयु, 30 उदिते पालनान्तरायकर्मणि क्रमात् संहियमाणसम्पदधमर्णतया तत्र मानम्लानिमाकलय्यान- 1 PAID पवाधिस्दापति। 3 मनिष स्थाने D 'प्रीप-1 P भाराप CD RATमामरस : प्र8P.मरगृहे। 2 पाराविनं। 10 D नामि। 11D या हा। 11.4.1 -- 5D इयादि। 13नाधि। HDनामि।

·१२४ प्रवन्धचिन्तामणिः । [पश्चम: तिदूरवर्तिनि कापि प्रामे कृतवसतिर्नगरयातायातेन सुतोपात्ताजीविका कियन्तमपि फालमति- वाहितवान् । अथान्यस्मिन्नवसरे सन्निहिते चतुर्मासकपर्वणि तत्र यायिभिः सुतैः समं स धनदा शङ्खपुरं प्राप्य निजप्रासादसोपानमधिरोहन, निजारामपुष्पलाविकयोपापनीकृतपुष्पचतु:सरिका परमानन्दनिर्भरस्ताभिर्जिनेन्द्रमभ्पर्य, निशि गुरूणां पुरः स्त्रं दौस्थ्यममन्दं निन्दन, तैः प्रद- उत्तकपर्दियक्षावृष्टिमनोऽज्यदा कृष्णचतुर्दशीनिशीथे तमेव मनमाराधयन्, प्रत्यक्षीकृतात् कप- दियक्षात् गुरूपदेशतश्चतुर्मासकावसरे पुष्पचतुःसरिकपूजापुण्यफलं देहीति प्रार्थयन् , तेन 'गक- स्यापि पूजाकुसुमस्य पुण्यफलं सर्वज्ञेन विना नाहं वितरीतुं प्रभूष्णुरि ति; किं तु कपर्दियक्षस्तस्य साधर्मिकस्यातुल्पवात्सल्यसम्बन्धे तद्धानि चतुर्यु कोणेषु सुवर्णपूर्णान चतुर कलशान निधी कृत्य तिरोदधे। स प्रातः खसद्मनि समागतः धर्मनिन्दापराणां नन्दनानां तद्व्यं समर्पया- 10 मास । तेऽपि निर्वन्धात् पितुः पार्थं तद्विभवलाभहेतुं पृच्छन्तस्तेपां हृदि धर्मप्रभावाविर्भावाय जिनपूजामभावतः परितुष्टेन कपर्दियक्षेण प्रसादीकृतां तां संपदं निवेदयामास । तेऽपि सम्पन्न- सम्पत्तयस्तदेव जन्मनगरं समाश्रित्य निजधर्मस्थानसमारचनपरा जिनशासनमभावनां विविधां कुर्वन्तो वैधर्मिकाणामपि मनस्सु जिनधर्म निश्चलीचक्रुः । ॥ इति श्रीजिनपूजायां धनदभवन्धः । 15 ॥ इति श्रीमेरुतुजाचार्यविरचिते' प्रबन्धचिन्तामणौ विक्रमादित्योदितपात्रविवेचनप्रमुखं जिनपूजायां' धनदप्रवन्धपर्यन्तवर्णनो नाम प्रकीर्णकाभिधानः पश्च प्रकाशः समर्थितः ॥ अिसिन्नकाशे ग्रन्थसंख्या ७७४ । समस्तग्रन्थे प्रतिश्लोकं ग्रन्थानं ३१५० ॥ 5 Pार्याविःकने । GPमति तपा। IDनास्ति। BP अनुम्.. 3D धर्मदान। *AD धीवरागः । 7A भईदयो। 8P नास्ति। *P प्रतायेयं पंक्तिरंटर।

·ग्रन्थकारस्य प्रशस्तिः। 5 दुधापेपहुश्रुतेषु गुणवद्धेषु च प्रायश: शिष्याणां प्रतिभाभियोगविगमादुचैः श्रुते सीदति । माज्ञानाम भाविनायुपकृति कडे पसमिच्छता ग्रन्या सत्पुरुषप्रवन्धघटनाचक्रे सुधासत्रवत् ॥ १॥ प्रवन्धानां चिन्तामणिरयमुपात्तः करतले स्थमन्तस्य भ्रान्ति रचयति चिरायोपनिहितः। हृदि न्यस्तः शस्तां सृजति विमलां कौस्तुभकलां तदेतस्माद् ग्रन्धाद्भवति विवुधः श्रीपतिरिव ॥ २॥ पधाभुतं सङ्कलितः प्रबन्धैर्ग्रन्थों मया मन्दधियापि यत्नात् । मात्सर्यमुत्साय' सुधीभिरेप प्रज्ञोडुरैरुन्नतिमेच नेयः ॥ ३ ॥ यायद्दिवि कितवाविव रविशशिनौ क्रीडतो ग्रहकपर्दै।। अन्धास्तावन्नन्दतु सूरिनिरुपदिश्यमानोऽयम् ॥ ४॥ त्रयोदशलन्दशतेषु चैकपष्टयधिकेपु मतो गतेषु । वैशाखमासस्य च पूर्णिमायां अन्धः समासिं गमितो मितोऽयम् ॥५॥ 10 15 नृपश्रीविक्रमफालातीत' संवत् १३५१ व वैशाखमुदि १५ रवावयेह श्रीवर्द्धमानपुरे प्रवन्धचिन्तामणिग्रन्या समर्थितः। ॥ समाप्तोऽयं प्रवन्धचिन्तामणिग्रन्थः॥ - 1Pा। 2P पन्यो। 32 उरस्य । • Days मिनास्पाने बसून प्राप्यने, पt APDA भादो मूलमन्य पर समुपलभ्यते । । एतत्पदं न ममी win IDR स्याने प्रयम' परदो पिस्ने म भान्विम्लर एर ।

·१२४ प्रवन्धचिन्तामणिः । [ पश्चमः तिदूरवर्तिनि कापि ग्रामे कृतवसतिर्नगरयातायातेन सुतोपात्ताजीविका कियन्तमपि कालमति. वाहितवान् । अथान्यसिन्नवसरे सन्निहिते चतुर्मासकपर्वणि तन यायिभिः सुतैः समं स धनदा शङ्खपुरं प्राप्य निजप्रासादसोपानमधिरोहन , निजारामपुष्पलाविकयोपायनीकृतपुष्पचतु:सरिका परमानन्दनिर्भरस्ताभिर्जिनेन्द्रमभ्यर्य, निशि गुरूणां पुरःख दौस्थ्यममन्द निन्दन, लैः प्रद- उत्तकपर्दियक्षाकृष्टिमन्त्रोऽन्यदा कृष्णचतुर्दशीनिशीथे तमेव मन्त्रमाराधयन् , प्रत्यक्षीकृतात् कप- दियक्षात् गुरूपदेशतश्चतुर्मासकावसरे पुष्पचतुःसरिकपूजापुण्यफलं देहीति प्रार्थयन तेन' 'एक- स्यापि पूजाकुसुमय पुण्यफलं सर्वज्ञेन विना नाहं वितरीतुं प्रभूष्णुरि ति; किंतु कमर्दियक्षस्तस्य साधर्मिकस्यातुल्यवात्सल्यसम्बन्धे तद्धान्नि चतुर्प कोणेषु सुवर्णपूर्णान चतुरः कलशान निधी- कृत्य तिरोदधे । स प्रातः स्वसद्मनि समागतः धर्मनिन्दापराणां नन्दनानां तद्न्यं समर्पया- 10 मास । तेऽपि निबन्धात् पितुः पार्श्व तद्विभवलाभहेतुं पृच्छन्तस्तेषां हृदि धर्ममभावाविर्भावाय जिनपूजामभावतः परितुष्टेन कपर्दियक्षेण प्रसादीकृतां तां संपदं निवेदयामास । तेऽपि सम्पन्न- सम्पत्तयस्तदेव जन्मनगरं समाश्रित्य निजधर्मस्थानसमारचनपरा जिनशासनमभावनां विविधां कुर्वन्तो वैधर्मिकाणामपि मनस्सु जिनधर्म निश्चलीचक्रुः । ॥ इति श्रीजिनपूजायाँ धनप्रवन्धः ॥ 15 ॥ इति श्रीमरुतुह्राचार्यविरचिते' प्रबन्धचिन्तामणौ विक्रमादिलोदितपात्रविवेचनप्रमुखं जिनपूजाया धनदप्रवन्धपर्यन्तवर्णनो नाम प्रकीर्णकाभिधानः पञ्चमः प्रकाशः समर्थिता ॥ 'असिन्प्रकाशे ग्रन्थसंख्या ७७४ । समस्तग्रन्थे प्रतिश्लोकं ग्रन्था ३१५० ॥

·10 15 १२७ कुमारपालसाहिसाया विवाहसम्बन्धप्रबन्धः । छुत्वा परिणेया नान्यथा' इति पीयूपकल्पां वाचमाकर्ण्य तस्याः सविधे सुबुद्धिनामदूती अनु- फूल्य माहिणोत् । सा तांसमश्रयं प्रणिपत्य व्यजिज्ञपत्-'खामिनि राजकन्ये धन्यतमासि; यत्त्वा- मष्टादशदेशसन्नाद समस्तसामन्तसीमन्तमणिमयूपमालालङ्कतचरणकमलयुगलधौलुक्यचक्र- वर्तीश उद्बोदुममिलपति । इति तद्वचसा मुखमोटमया नाटयन्ती सोपहासोल्लासं सैयं पाह- "सखि ! अलं नरकान्तप्राज्यसाम्राज्यप्राप्तिलोभनवार्ताविस्तरेण । परमनुकूलमेव दयितं समीहे। 5 पुरुषा हि परुपाशया नानाविधानुरागवन्तः, तैः किं क्रियेत । यतः- अनूहा पि]वरं कन्या रूपयौवनवत्यपि । निष्कलेनानुकूलेन न कुपत्या विडम्बिता ॥३॥ परं शृशु,- निष्किञ्चनेन दयितेन विवाहितानां यद् योषितां सुखपदं न तदीश्वरेण । भागीरथीं वहति यां शिरसा गिरीशो लक्ष्मीपतिः स्पृशति नैव पुनः पदापि ॥ ४॥ 'तथा वृथा जानीहि मरणामिलापम् , दुःपुरा मे प्रतिज्ञा महीमहेन्द्रेणापि ।' इत्युक्तवती युवती सा माह-'सखि ! भवत्या अहं प्रियसखी अनुपलपनकर्तव्याऽस्मि, तद् हि वाभिमत- मिति । अहं तथा सुबुद्धिर्नाम यथा पूरयामि ते प्रतिज्ञां तेन कुमारपालेन भूपालेने ति उक्ता सा प्रोवाच- सत्यवार परलक्ष्मीमुक् सर्वभूवाभयप्रदः। सदा सदारसन्तुष्टस्तुष्टो मे स पतिर्भवेत् ॥५॥ *जादूरं दुर्गन्धून् दूतान सप्तपौरुपान् । निर्वासयति यश्चित्तात्स शिष्टो मे पतिर्भवेत् ॥ ६ ॥ मत्सोदरं सदाचार संस्थाप्य हृदयासने । तदेकचित्तः सेवेव स कृती मे पतिर्भवेत् ।। ७ ।। इति तद्वाचमाकार्य सकर्णा साध्यजिज्ञपत्-शृणु सुलोचने! तदाहं यथार्थनरमा, यदाते मतिज्ञा श्रीहेमसूरीन पुरस्कृत्य समग्रजनसमक्षं तव प्रतिज्ञातानर्थान् समर्थ्य त्वां परिणयति, तदा मां विदा स्वसखीं मन्येषा, अन्यथा न तृणायेति।' इत्युक्त्वा भूपसंसदि तस्या दुःपूर सगरमचा-20 धत् । सोऽपि तदवज्ञाकुकूलानभेन (8) सन्ततस्वान्तः परामरति विभ्राणः, तयैव सुबुद्ध्याभिदधे- 'हे श्रीनिये विधेहि धीरताम्, किं दुष्करं पौरुपाधिष्ठितानाम् । तथा वास्ति निरपायश्यायः) । अनुसर्यते हेमचन्द्रमहर्षिः, श्रूयन्ते तद्वचासि । इति तथा प्रेरितो विनयदत्तहस्तावलम्यो ययौ उपसूरिम्, ननाम तत्पदाम्बुजान, पप्रच्छ तत्कनीसङ्गरवृत्तान्तम् । वत्स! पूरय तस्याः समी- हितं चत्तस्याः परिणिनीपाऽस्ति । निःसीमोनतये परिणेतारं भोस्यते (१) एपा। यत:- १-२ व्या ३-४ बान्तर्गत पर्णनं A भादर्श न विद्यते। 1 Pान्तेन तेन च किं च । • एतचारकान्तर्गववर्णनस्याने A आदर्श निम्नावतारित संक्षिप्तमेव वर्णनं प्राप्यते । यथा-'इति तस्याः प्रतिधवं दुःश्रवमाकर्य सा विफलदायमानिनी सं परमुषगवा स्वामिन सर्पधा निराशमकरोत् । तदनु तं नृपं तद्वियोगाभिमानमालय्य श्रीहेमचन्द्रमहर्षि माभिनि प्रतियोधितवान्-पः कन्यापा इवरलोस्नुपरः संगरः स तवाप्युभयलोकहितस्तदनुकूलना हेतुश्च । अतसमपि निर्मायवया निर्माय स्पति सीमोग्रतये सा सर्पया परिणतुमुक्टिव । यत:- धन्यां सतीमुचमवंशजातां लवाधिकां याति न कर प्रतिष्ठाम् । क्षीरोदफन्यां गिरिराजपुत्री गोपस्तयोग्रश्च यथाधिगम्य !! इनि सेन मापिंगा प्रतियोध्य बानोपानमिमहान् प्राहमिखा वस्याः सम्पदानं चके । अब सं० १२१६ मार्ग सुदि २ द्वितीयलने वलयति संगमावासको रणयपयमालतो दक्षिणामियदान सम्यक्त्यानुचरण समं श्रद्धासहोदरया क्रियमाणलवणावतारणो गुरुभक्ति- दारिनि चाननीयो दीयमानायलमाला पोपटपेरमदार अनुकसया कन्याजनन्या कृतप्रोडणः श्रीमन्महादेवस्थाईतः साक्षि स भूपतिररिमाया: पागि उमाह ।' 25 ·परिशिष्टम्- कुमारपालस्य अहिंसाया विवाहसम्बन्धप्रवन्धः । M नाभून भविता श्रीमद्धेमसरिसमो गुरुः । श्रीमान् कुमारपालश्च जिनभक्तो महीपतिः ।। १ ।। अथ चौलुक्यचक्रवर्तिनः प्रभुप्रतियोधान्मारिनिवारणप्रवन्धश्चैवम्-कस्सिनप्यवसरेऽणहिल्ल- 5 पुरे श्रीकुमारपालदेवनामा नृपो वाहकेल्यां बजन सौन्दर्यनिर्जितसुरसुन्दरी वालेन्दुवदनां सदा- चरणप्रसरणशीलामपि मन्दचरणप्रचारां मुनिभिः समं क्रीडां कलयन्ती सुकोमलवचाप्रपञ्चच- मत्कारितत्रिजगलनां सम्मितमधुराकृति फामप्येकां पालिका वीक्ष्य तद्पापहृतचित्तः सन्नि- हितप्रसादचित्तं 'केयमित्यादिशंस्तेनेति विज्ञपयांचने-'अपारश्रुतापारपारदृश्वतया सजात- कलिकालसर्वज्ञप्रसिदिशभेवभिन्नतपस्समाराधनवशंवशीकृताष्टमहासिद्धनिःशेपभूपालमी- 10लिमणिचुम्बितपादपीठस्य भगवतः श्रीहेमचन्द्रमहराश्रमवासिनी अहिंसानानी फनीपम् । *अस्या याथातथ्यानुरूपनिरूपणविधी न प्रगणन्ते स्मृतिपुराणवचांसि भूयांसि । किन्तु सफल- जन्तुजातजनकायितश्रीजिननायकोपदिष्टस्पष्टसिद्धान्तोपनिपदावासितहदा केनापि मुनिपुरकेन प्ररूपिताऽस्याः स्थितिरीतिः, नान्येनेति वाचमाकर्ण्य खसौधमध्यास्त नृपतिः। परं तस्याः खरूपाययोधाय तथाङ्गीकाराय च परमरसिको भाग्यसौभाग्यादि तदङ्गीकारेण कृतार्थं कर्तुकामो 15 विवेकनाना मित्रप्रवरेण आदिष्टवर्मना तेषामेव मुनीनां आश्रममासाद्य तत्पुरः क्रीडता सदाचारनाम्ना तद्भात्रा प्रख्याततदागमप्रवृत्तीन् समचित्तवृत्तीन् तान् श्रीहेमचन्द्रसूरिमहीन सहपं सभक्तियुक्तिकं क्षितितलमिलन्मौलिरानम्य तत्याः वरूपं पप्रच्छ । तैरथोचे-'शृणु नृपपुरया* विजगर्दकसार्वभौमस्य श्रीमदर्हद्धर्माधिपस्यानुकम्पामहादेव्याः फुक्षिसरसीराजहंसी निस्सीमसौन्दर्या अहिंसाभिधेयं कनी । यसिल्लल्ने मुत्तेयमजनि तल्लनग्रहबलं तस्पिना सर्वविधा एक्मादिष्टम्-धादियमतीच पुण्यवती सुदतीशिरोमणिर्दुहिता । पुत्रजन्मोत्सवाइप्यस्या जन्म श्लाघ्यम् । यत:- श्रियाऽम्भोधि विधि वाचां देव्या न्यालोक्य विश्रुतौ । दुप्पुत्रदुःखानान्दु तापमहं च मुश्चतः ॥ २ ॥ अतः क्रमादु बर्द्धमाना कन्याऽसौ अनुरूपयरामास्या वृद्धकुमारी भूत्वा केनाप्यनुरूपेण महीमहे- न्द्रेण सोपरोधमूदा सती सतीमतल्लिका तमुद्घोढारं च खं च जनकं च परामुन्नतेः कोटि नेप्य- 25 तीति। स चोद्वोढा लीलयैव महामोहमहीपं नित्या परमानन्दभाजनं भवितेति' श्रुत्वा पोऽयादीत् प्रभो! अधुनाहधर्मपुत्री श्रीयुप्मचरणकमलमुपासती श्रीयुष्मद्वचसैच परिणेतुं शक्येत नान्येन। ततः प्रसीदन्तु पूज्यपादाः, विपीदन्तु विपादाः, प्रवर्ततां महामोहजयः, मामोमि परमानन्द- मिति बचापर्यन्ते गुमराह-'इयं वृद्धकुमारी । दुःपूरस्तस्याः सद्गरः । तं सद्गरं तस्या एवं पार्धा- एतदन्तर्गत: पाठ. A भादसे नानि । OP सपिदिय सदाचारमामानं तळावरमिय। • एगिरकान्वर्गव वर्णन A आदर्श मामि। समेवरमाने 'दति निशम्य नृपः कदाचित् वान् महान मोरभार समाविक सीधमाकार्य यदृत्तान्त गुरउम्ररूपे-'इस्पेक्रूपा सहिता पंकि पिनगवं वर्णन A, भाद नासित अस स्थाने 'दास्पपर्यन्त त वामनुस्य TR सबि सुपरिना पूरी माहिगोत् । पापी सशिला पहिर्षियते। , 1 'एकी नात्रि ·10 , 15 फुमारसाललाहिंसाया विवाहसम्बन्धप्रवन्धः । १२७ छुत्वा परिणेया नान्यथा' इति पीयूपकल्पां वाचमाकर्ण्य तस्याः सविधे सुबुद्धिनामदूतीं अनु- कूल्य प्राहिणोत सातासमभयंप्रणिपत्य व्यजिज्ञपत्-स्वामिनि राजकन्ये! धन्यतमासि; यत्त्वा- भष्टादशदेशसन्नाट समस्तसामन्तसीमन्तमणिमयूषमालालङ्कृतचरणकमलयुगलचौलुक्यचक्र- वर्तीश उद्रोदुभभिलपति । इति तद्वयसा मुखमोटनया नाटयन्ती सोपहासोल्लासं सैवं प्राह- "सस्त्रि अल नरकान्तप्राज्यसाम्राज्यमाप्तिलोभनवार्ताविस्तरेण । परमनुकलमेव दायितं समीहे। 5 पुरुषा हि परुपाशया नानाविधानुरागवन्तः, तैः किं क्रियेत । यतः- अनूदा पि]परं कन्या रूपयौवनवत्यपि । निष्कलेनानुकूलेन न कुपत्या विडम्बिता ॥३॥ परं शृणु,- निष्किञ्चनेन दयितन विवाहितानां यद् योषितां सुखपदं न तदीचरेण । भागीरथीं वहति यां शिरसा गिरीशो लक्ष्मीपतिः स्पृशति नैव पुनः पदापि ॥ ४ ॥ तथा घृधा जानीहि भवरणाभिलापम् , दुःपूरा में प्रतिज्ञा महीमहेन्द्रेणापि ।' इत्युक्तवतीं युवतीं सा पाह-सखि ! भवत्या अहं प्रियसखी अनुपलपनकर्तव्यामि, तद् ब्रूहि स्वाभिमत- मिति । अहं तथा सुबुद्धिर्नाम यथा पूरयामि ते प्रतिज्ञां तेन कुमारपालेन भूपालेने ति उक्ता सा प्रोवाच- सत्यवाफ परलक्ष्मीमुक् सर्वभूताभवनदः । सदा सदारसन्तुष्टस्तुष्टो मे स पतिर्भवेत् ॥ ५ ॥ *सादर दुर्गन्धून दुतान् सप्तपीरुपान् । निर्यासयति यश्चित्तात्स शिष्टों में पतिर्भवेत् ॥ ६॥ मत्सोदरं सदाचार संस्थाप्य हृदयासने । तदेकचित्तः सेवेत स कृती मे पतिर्भवेत् ॥ ७ ॥ इति तद्वाचमाकार्य सकर्णा सा व्यजिज्ञपत्-शृणु सुलोचने। तदाहं यथार्थनामा, यदाते प्रतिज्ञा श्रीहेमसूरीन पुरस्कृत्य समनजनसमक्ष तव प्रतिज्ञातानान समय त्वां परिणयति, तदा मां विदग्धा खसखीं मन्येथा, अन्यथा न तृणायेति।' इत्युक्त्वा नृपसंसदि तस्या दुःपूरं सगरमचक-20 धत् । सोऽपि तदयज्ञाकुफलानभेन (?) सन्तप्तस्वान्तः परामरति विभ्राणाः, तयैव सुबुद्धयाभिदधे- 'हे श्रीनि ! विधेहि धीरताम्, किं दुष्करं पौरुपाधिष्ठितानाम् । तथा चास्ति निरपायश्यायः) । अनुसर्यते हेमचन्द्रमहर्षिः, श्रूपन्ते तद्वचांसि।' इति तथा मेरितो विनयदत्तहस्तावलम्बी ययी उपसूरिम्, ननाम तत्पदाम्बुजान, पप्रच्छ तत्कनीसगरवृत्तान्तम् । 'वत्स! पूरय तस्याः समी- हितं चेत्तस्याः परिणिनीपास्ति । निःसीमोनतये परिणेतारं भोस्यते (1) एपा । यत:-- 1-२ या ३-४ भवान्तर्गत पर्णनं A भादर्श न विद्यते। 1 P कान्तेन तेन च किच। . एवधारान्तर्गतवर्णनस्थाने A. आदर्श निमापवारिवं संक्षिसमेव वर्णनं प्राप्यते । यथा-'इति तस्याः प्रतिभवं दुःप्रवमाकपयं मा पिपपेदापमानिनी संपामुपगता स्वामिन सधा निमकरोत् । वदनु त बद्वियोगामिमममाफलस्य धीहेमचन्द्रमहर्षि मामी प्रतिरोधितवान्-पः सन्याया इतरलोकदुष्करः संगरः सव्वाप्युभयलोकहितवदनहटनाहेनुश्च । अत्तानमपि निर्मायतया निर्माय मनि सीमोपण्प सा सपंया परिणेनुमुश्विय । यस.- धन्यां सतीमुत्तमयंराजातां लगवाधिक याति न का प्रतिष्ठाम् । सीरोदकन्यां गिरिराजपुत्री गोपत्लयोप्रश्च यथाधिगम्य । मान्ति प्रतियोय पानसेनमिमहान प्राहयित्या वस्या सम्पदानं धके । अथ सं० १२१६ मार्ग मुदि र द्वितीयलने पलपनि मगमगानालो मनमाणे दक्षिणाभियानमाण सम्पत्यानुक्षरेण समं प्रदासहोदरया क्रियमाणरायणायवारणो गुरुभक्ति- गरि-पापमानापमाः म भनुम्ममा पासमन्या मानुगः भीमन्महादेवस्या का साक्षि स मुलारिमाया: पानि समार।' 25 । ।

·१२८ प्रबन्धचिन्तामगिपरिशिष्टम् ।। धन्यां सतीमुत्तमवंशजातां लब्ध्वाधिकां याति न का प्रतिष्ठाम् । क्षीरोदकन्यां गिरिराजपुत्री गोपस्तथोप्रश्च यथाधिगम्य ॥८॥ इति तद्वधनमाकण्य दूरितदुरितावलि योजिताशलिं तं भूपालपुर्व नानाभिग्रहान् प्राइयित्वा तस्याः प्रदानेनाऽनुजग्राह । ततः प्रमोदः सजज्ञे। संवत् १२१६ वर्षे मार्गसुदि द्वितीयायां पल- 5 वति लग्ने संवेगमतङ्गजारूढो रत्नत्रयालङ्कृतशरीरः शुभमनःपरिणामवसनवान दक्षिणपाणिपद्ध- दानकङ्गणः सम्यसितातपत्रनिवारिततापव्यापः श्रद्धासोदयां क्रियमाणलवणावतरणो गुरुभ- क्ति-देशविरति-समिति-गुप्ति-प्रमुखमुमुखीजाणिणीगणदीयमानधयलमङ्गलः अमारियोप एतत्पू- र्णादितिर्षसे......(१) पटहेपु पाद्यमानेषु प्रोत्सारितेषु परिग्रहप्रमाणपदेपु दूरितेमु पापावकरेषु सद्बोधसुमनःश्रेणिवासितासु सन्न्यायराजवीपु पोपधागारबारमाससाद । तदा अनुकम्पामहा- 10 देव्या कन्याजनन्या कृतमोक्षणः श्रीमदर्हतः साक्षिकं स नृपवरेन्द्रो अहिंसायाः पाणिं जमाह । तदा तारामेलपर्वणि परमानन्दः। अथ पत्रिंशत्सहस्रपरिमाणत्रिपष्टिपुरुषचरित्राणि नवाङ्गवे. दीमहोत्सवेन समानिन्ये । वेदिपडघास्थाने कपईपञ्चकन्यासव्यवहारे ते विंशति/तरागस्तवा नवाः। तत्र वंशे २ एकैकं शमीकाष्ठम् । तत्पदे श्रीयोगशास्त्रप्रकाशाः १२, तथा लक्षण-साहित्य- तर्केतिहास-प्रमुखशास्त्ररचना तत्परिकरः । मूलोत्तरगुणाभ्यां दृढीकृत्य वेदिकायां ज्ञानानलमु- 15 द्दीप्य, तत्र 'चत्तारी मंगल' इति मङ्गलान्यदात् । द्वाससतिलक्षप्रमाणरुदत्तीकरमोचनं कन्या- मुखमण्डने राज्ञा दत्तम् । तत्कालमेव तस्याः पबन्धं कारयित्वा तत्पितुर्योग्यानावासान् १५४४ विहारान्कारयामास । ततः सा हिंसा सपन्या अहिंसायाः परोन्नति तथाविधामालोक्य भर्तुः पराभवनिवेदनाय पितुर्धातुः समीपमुपागता। चिरदर्शनादभिभववरूप्पाचानुपलक्षिता तेने त्यभिदधे- का त्वं सुन्दरि ! १, मारिरसि तनया ते तात धातः प्रिया, कि दीनेव ?, पराभवेन, स कुतः, किं कथ्यतां कथ्यताम् । हेमाचार्यगिरा परायगुणवान् हरकत्रहस्तोदरान् मामुत्तार्य कुमारपालनृपतिः क्षोणीतलादापत् ॥ ९ ॥ इति तद्भणितेरनन्तरं श्रीकुमारपालदेवस्य सत्यप्रतिज्ञस्थापि तस्य लिङ्गिनो गिरा त्वयि रक्तायां 25 विरक्तचित्ततां विमृश्य, अतापरं भवत्याः स' कोऽपि प्रवरः परः करिष्यते यस्तवैव एकातपत्रं कुरुते । धीरा भव' इति तां सम्बोध्य वसमीपे स्थापयांचके । अथाहिंसादेव्या साई श्री. कुमारपालपति वन्नपि, असमानमहानन्दमुखमनुभवन, चतुर्दशवर्षाणि यावत् मुखेनासा- मास । तदनु कीर्ति पूर्वप्रियामपि देशान्तरे प्रस्थाप्य यदा खोकमलंचकार, तदैव तस्य मियस्य सप्रेमप्रसादललितान्यनुसरन्ती कलिमलिनं जनं परिजिहीपुरहिसाउनेनैव भूमिनाथेन' सम 30 गमनं कृतवती'। ॥ इति श्रीकुमारपालस्य अहिंसाया विवाहसम्बन्धप्रयन्धः ॥ शुभं भवतु ॥ [A सं० १५०९ वर्षे फागुणसुदि ९ वार रचौ पठता लपी ।। ७ ।।] 20. - 000-00---- 3A. 'असमान नास्ति । *A अनुभूय । 5 नास्त्यैतत्पदं A1 6A भूपेन। IAमास्ति। 2A भव्य एवं सा TAधके।

·पृष्ठाङ्क अर्थातावद् गुणास्तायद् 0 . . २४ १२२ 0 २७ ० 0 १ १५ प्रबन्धचिन्तामणिग्रन्थान्तर्गतपद्यानुक्रमणिका -अकाराद्यनुक्रमेण- पद्याङ्क पृष्ठाङ्क पयाङ्क [१]] अकरात्कुरुते कोश० ९९ अर्थिभ्यः कनकस दीपकपिशा० २०८, अकल्पयदनल्पानि० [१५१]] ९९ अर्हन् शिवो भवो विष्णुः० [९४] असायदय वापी [१५६]] ९९ ) अलं कलङ्कशृङ्गार [७७]] अक्षत्रशतवालिनो भगवतः० २५०, ११५ । अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं. [४४] अगाधः पाथोधिः २५६, ११५ | अशाकमोजी घृतमत्ति. २६७, अनिता गुणासन [१६५]] १०२ अश्वा वहन्ति भवनानि० [५२] अध मे फलवती पितु २३५, अष्टौ हाटककोटयविनवतिः ५५, अधाम धामधामार्क १८४, ८२ अष्टमो मरुदेव्यां तु० १४२, अधिकारानिमिर्मास २७, १८ असंख्यहरिसन्येन [१०८] अन्त्योऽप्यायः समजनिक १, असेच्या मातङ्गाः परिगलित० २३, अन्धयसुयाण कालो ६३, २८ असौ गुणीति मत्वेवर अन्नदानः पयःपान० २३३, १०५ अहिंसा लक्षणो धर्मः० अन्नदिणे सिवमवणे० अपारपौरपोदूगारं० आ [१०७] अपुत्राणां धनं गृहान् १९०, आः कण्ठशोपपरिपोपफलं. [१०४] अम्युचा चमुमती आकाश प्रसर प्रसर्पत दिश० २५७, अभावप्रभववि० २६२, ११९ / आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां २२, अभिरामगुणग्रामो आज्ञावर्तिपु-मण्डलेपु० २०५, अभूमिजमनाकाशमहट्टान्त. २६९, १२२ आतङ्ककारणमकारणदारुणानां० २०१, अभूमिजमनाफाश पध्य २७०, १२२ आदानाः पयःपूरं [१५५]] आदी मयैवायमदीपि० १७८, आपणपई प्रभु होईयइ० १७९, [५७] ३८ आपदर्थे धनं रक्षेद १२३, आपद्गवं हससि कि० [३६] १०३, आपाल्याधिगमान्मयैव० ९८, ७, आयान्ति यान्ति च परे० २३२, [१०] आयासरावलब्धस० २६५, आयुक्तः प्राणदो लोके १०१, आरनालगलदाइशया० [७२] [१४ ११९, ७६ ० ९४ अमर्पण मनः कुर्वन् अमुणे चोराय प्रतिनिहत. अमेयमन्त्रावि विवेकशून्या. अम्बयफ मुपपं० अम्मा तप्पति न मया० पम्मीगउ सन्देसडउ० बम्ह एतलई संवोमु० मरमरसर: सरस्ते० अपि एल पिपमा पुरा० भान सन्ति न प मुश्चति. ९२ ९९ EEEEEEEEEE २५ २४ १०४ १२१ 17 आयर्विचा जिवाराने ·. ९५ २०४, - [२८] इकह फुल्लह माटि० इणि राजिई नहु काजु इदमन्तरमुपकृतवे० इसमुचधियामलौकिकी इयं कटी मत्तगजेन्द्रगामिनी ८६ २८ ५२ २५९, . उ २८, १८६, ११२, [५४] ११९ १२ २०, उग्या ताविउ जिहि न किउ० उज्वलगुणमम्युदितं क्षुद्रो. उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं० उद्दामाम्बुदनादनृत्तशिखिनी० उमकेश पदलममेकं० उत्राहवियुकावधि जलवा. उपतिष्ठन्तु मे रोगाः० उपरुन्धन विरुद्धानां० उमया सहितो रुद्रः० १०२ १०९ ४२ २० १०७, २६, [२२] ४, प्रबन्धचिन्तामणे करवालजले खाता [१३१] कर्णाटे गूर्जरे लाटे० [१२५] २२ कर्णे लगझिरन्येपा० [१६९] २६ कलाकलापैस्तु महर्बु [१२४]] ११७ करणिहिं विरहकरालियई० २४ कविपु कामिपु योगिषु भोगिषु० १२६, कसिणुजलो व रेहड० १९ कसु करु रे पुत्त कलत्त धी० [८४] कस्यात्र च रुद्यते गतः २६१ कह नाम तस्स पावं० ३० का कष्ठीरवकण्ठकेसरसटा० १९ काण्डानां सह कोदण्ड [१६८ का त्वं सुन्दरि जल्प देवि सदृशे० २४०, कानीनस्य मुनेः स्वबान्धव० [७१] कालेन करवालेन० [२४] काव्यं करोमि न च चारुतरं० [५०]] कियन्मानं जलं विप्र० ४९, ३२ किं कृतेन न यत्र वं० १९२, किं च यदनस्तमिते ४८, किं ताए पढियाए० ११५ किं नन्दी किं मुरारिक [६७] किं वर्ण्यते कुचद्वन्द्वं० [७५] ११२ कीर्तिस्ते जातजाड्येव० [१७४] कुमुदवनमपथि श्रीमदम्भोज- ३३ कृतहारानुकारेण. ३९ केवलिहुओ न भुञ्जइ. १५७, केवलिहुओ वि भुइ० १५८ ६४ को जाणइ तुह नाह० १३३, कोणे कोङ्कणकः कपाटनिकटे० कोशेनापि युतं दलैरुपचितं. २६ कौरवैश्वरसैन्यस० [१०] ३७ कौङ्कणे तु तथा राष्ट्रे० [१२६ कचित्तूलं कचित्यत्रं.. २२६, कचिदुष्णं क्वचिच्छीत. २२६, [४६] ११ क तरुरेप महावनमध्यग:० २६ ८८ २६ १०१ . एउ जम्मु नग्गह गियउ० एकस्त्वं भुवनोपकारका एकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा० एका क्ष्माचक्रपीठे० एकैव जगृहे धारा० एतसिन्महति प्रदोपसमये. एतस्यास पुरस्स० एपाऽऽकृतिरयं वर्णः एपा तटाकमिपतावक. २२४, १८१, [१७६] [११४] २४६, ४३ ११५ ७८, . १३ ६७ ६७ ५८ [६६] ओ १४७, १४५, ९५ ओलि ताव न अणुहरइ० क कच्छपलक्षं हत्वा० कतिपयदिवसस्थायी० कतिपयपुरखामी कायव्ययै० कथाशेपः कर्णोजनि जनकशा. १९७, कन्ये कासि न वेत्सि मामपि० [८२] कथलितरू विझगिरी० ४७, ८८, १२१ २४ ·. ११५ क्षण क्षीणास्तारा नृपतय० [७८] शिविश्वा भवदीये: [९] शिवा धारापति राज. [११३] क्षुण्णाः क्षोणिभृतामनेन कटका० [८९] सुत्क्षामः पधिको मदीय० क्षुद्राः सन्ति सहस्रशः० शोणीरक्षगदक्षदक्षिणभुजेल २५२, १२० . १२८, ९५ २४ २४ ७६ . '/ सद्योतद्युतिमातनोति सविता. १५८, ग गणेशस्येव यस्याग्रे० [११९] गतप्राया रात्रिः कृशतनु० गय गय रह गय तुरय गय० गचाक्षमार्गप्रविमकचन्द्रिको [४७] गुरुणा विक्रमेणायं० [८५] गूर्जराणामिदं राज्यं २१, गृहीता दुहिता तूर्णम् [११०] गोपीपीनपपोधराहतमत '[८१]] गारी रागावी लामि खपि पो० २२७, ५७ ज्ञानाख्यं यस्य तच्चक्षु० २३ पद्यानुक्रमणिका । जगद्देव जगद्देव० २५५, जनेन मेने यः स्वामी० [११७] ७६ जन्माऽपि चतुःसहस्रशरदो० . २६३, ५९ जह सरसे तह सुक्के वि० ३५ जन्तूनामभयं सप्तव्यसन १२७] जा मति पच्छइ सम्पजइ० [४२] जामदम्य इवोदाम० [१४१]] जे थका गोलानई० [३७]] जेसल मोडि म बांह. १५१, जैनं चौद्धं तथा ब्राझं० जो करिवराण कुम्मे २०७, जो जेण सुद्धधम्मम्मि. १३१, [१६२]] २७ झ झोली तुट्टवि किं न उ० १३ त ७६ वई गरुआ गिरनार काहूं. १५०, तत्कर्णार्जुनयोर [८७]] १०३ | उत्कृक्षावजनिष्ट विष्टपमणिः० [१३] तत्कृतं यन्न केनापि० ११५ तत्र कुसलादिवीज ९१ तथ्या पार्थकथा वृथा बलिरयं० [१७७] १३ वमाहुर्वासुदेवांशं० [१२] ९७ तव प्रतापवलनाजगाल. [५८] २३ वसिन्नथ कथाशेपे० [१८] तस्य प्रासुतः श्रीमान् [२६] ९५ ताः प्रपाकारितास्तेन [१५७] ताण पुरो य मरीहं० तित्ययरगुणा पडिमासु नत्यि० २१८, ९ तेपांच मरतो ज्येष्ठो० [९३] २९ तेहि विन कि पि भणिए. ६८, त्यागः कल्पद्रुम इव भुवि० १२७, ११२ निपुरी विपरीतश्री:० त्रिमितिमिमांस० २११, ૨૮ त्वचं कर्णः शिविमोसं० २५५, . २५१, ० चक्रः पप्रच्छ पान्य चतुर्मासीमासीतर पदयुगं० चन्द्रशालासु पालानां० चापलादिव बाल्येन० चिचि विसाउ न चिंतीयइ. चिन्तागम्भीरपादनमरत. चूहारतप्रमाम्नं० [१५] [३३] २७ १९ २० घेतोहरा युक्तपा० [१३४ [८०] चौडामोडं पयोधर्विशति. पारमागपविषम्यो पारिपाठा धेनु दुइ० १५, [३५] छिमं ममपिरो पदि प्रयपति. २४५, ३० ५२ १३ . जगह पशु बाईपउ० ·प्रबन्धचिन्तामणे: २ ११५ ११२ त्वयि जीवति, जीवन्ति २५३, त्वं चेत् सञ्चरसे पेण लघुना०. २४४, धिग् रोहणं गिरि दीन० धृवपार्थिवनेपथ्ये [१४३] न ९५ ११३ ११५ २२९, २६४, १०४ १२१ २७ १०२ . न केवलं महीपाला नमस्तिष्ठति धूलिधूसरवपु० २४९, नर्निरुद्धा युवतीजनस. १५६, ननो यत्प्रतिभाधर्मात् १६५, नयुत्तारेऽध्ववैपम्ये २०६, न मिक्षा दुर्भिक्षे पतति० ८२, न माधः श्लाध्यते कैचित्त १६३, न मानसे मायति मानसं मे० १४४, न यन्मुक्तं पूर्वं रघुनगुपनाभाग० १८९, न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा० १२९, नाभेरथो स वृपभो० १४१, नारीणां विदधाति नितिपदं० १६०, नाहं वर्गफलोपभोगपितो. ९२, निजकरनिकरसमृद्ध्या० नियउयरपूरणम्मिय. नृपव्यापारपापेभ्या० २३६, नेव सयं तं पुज [२] नैवाकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं १७०, ० दक्षिणक्षितिपं जित्वा० [१३६] दण्डे मण्डपिका हैमी० (१४०] दरिद्रान् सृजतो धातुः० २५४, दर्शयन् सुमनोभावं० [१५४] दानं प्रियवाक्सहितं. दानं भोगो नाशस्तिस्रो० दानं वित्ताद् ऋतं वाचा दानानि ददतो नित्य [१४२] दानोपहनदारियं [१७ दारिद्यानलसन्तापः० ८१, दासिहि नेह न होइ० [३८] दिग्वासा यदि तत्किमस्य० [६३] दुर्वादिगगजनिदर्लनाशश्री: [१०५] दुर्वाः श्यामलयन्ति सन्तत [८३] देव अम्हारी सीप० [३०] देव त्वं जय कासि लुन्धक देव दीपोत्सवे जाते. देव श्रीगिरिदुर्गम भवतो. [१७] देवादेशय किं करोमि सहसा० १५३, देवे दिग्विजयोद्यते धृतधनुः० ९९, देशाधीशो ग्राममेकं ददाति दो मुह निरक्सर लोह. द्रुतमुन्मूलिते तत्र [१४६] द्वाभ्यां यन्न हरिस्विमिर्न च० [६] द्विपां शीर्षाणि लूनानि० [१११] ३५ २४ ५३. ૬૨ ६८ ३८ २६. ४५० ५० १०५ २९ ० २२. पञ्चाशत् पञ्चवर्षाणि ३७ १४०, ९७ ३९ ७६ ५२ ११ १०९ ३८ घ पञ्चाशदादौ किल. पञ्चाशद्धस्तमाने शिवभवनयुगे० १२४, पढमो नेहाहारो० १७, पणसयरी वाससयं० २४१, पयःप्रदानसामर्थ्याद [५८] परपत्थणापवनं. परिओससुन्दराई पर्जन्य इव भूतानाम० १९४, पाणिग्रहे पुलकितं. ९७, पाणिपङ्कजवर्तिन्या० [२०]] पातु वो हेमगोपाल १९५, पादलगैर्महीपाले० १३८] ११ ८८ २२८, १०३ ७ . १३४, १९ ८९ धर्मच्छमप्रयोगेण धर्मलाभ इति प्रोक्ते० धाई धौअइ पाय. धारयित्वा त्वयात्मानं० धाराधीश धरामहीशगणने धाराभङ्गप्रसंगेन० . . ११२] ७६ ·१६८, . ६५ ८,७८ १०२ ११६ पिबेटसहस्रं तु. पुणे (ने) वाससहस्से० ८,१७७, पूर्णः स्वामिगुणैः स वीरधवलो० २३७, पधुकार्तस्वरपात्र शुप्रभृतिभिः पूर्व [१२८] [१६४] प्रतापो राजमार्तण्ड २१२, प्रतिभाधारिणोऽप्येषांक २१६, प्रहतमुरजमन्द्रध्वानवद्भिः [២] प्रायः सम्प्रति कोपाय० २४८, [९१ प्रकाश्यते सतां साक्षात्० ७५ ९७ . ९७ . ४७ . नियत्रतो नाम सुतो० श्रीणिताशेषविश्वासु प्रौढश्रीरलका न जातपुलका० . ११८, [११] ७५ २२ २४ ७६ बभूव भूपतिस्तस्य पलि गरुया गिरनार० पापो विद्वान् पापपुत्रोऽपि विन्दवः श्रीयशोवीर० . [२३] [१०० पद्यानुक्रमणिका। ७२ मन तंबोलु म मागि : [१०२] मधीशकरसंसगोत्० [१७२] मन्दश्चन्द्रकिरीटपूजनरस २५८, ४१ मस्तकस्थायिनं मृत्युं० १११, महालयो महायात्रा० १७२, १०२ महिवीढह सचराचरह २०९, महीमण्डलमार्तण्डे० [१२२] १८१ महुकारसमा बुद्धा मा जाण कीर जह० ११३ माणुसडाँ दस दस दसा० ११६, मात्रयाप्यधिक किश्चिन्न १७३, मानं मुश्च सरखति त्रिपथगे० १७४, १३ मान्धाता स महीपति मा मकड कुरुद्वेगं० [४०]] २० मालवस्वामिनः प्रौढ० [११२] मा स सन्धि विजानन्तु० भीनानने प्रहसिते १०२ मुखे हारावाप्ति यनयुगले. १२२, मुग्गमासाइ पमुहं० ८७, मुझे भगइ मुगालवइ० मूलार्कः श्रूयते शाखे ९७ मृगेन्द्रं वा मृगारिं वा० २३९, मृतका यत्र जीवन्ति० मृतो मृत्युर्जरा जीर्णा मेदिन्यां लब्धजन्मा जितबलिनि० ३१, ३० यच्छिन्नम्लेच्छकहाल [१४५]] यत्कङ्कणाभरणभूषित० [१८] यत्र तत्र समये यथा तथा० १८७, ५२ यदनस्तमिते सूर्ये० २४ यदपसरति मेप: कारणं ४५ यदायं दुर्वारः किरति० [१७८] यदि नाम कुमुदचन्द्र० १६२, यदेतचन्द्रान्वर्जलद० ५१, यच्यूनं यत्र यन्नष्टं [१५०] ० २२१, २३ २४, १०८ ८१ भजेन्माधुकरी वृत्ति भववीजाकुरजनना भवार्णवतरी ब्रह्मपुरी [१५८] भीमसेनेन मीमोऽयं० [१४७] मुखीमहि वयं भक्ष्यं० १८०, भूपालोऽजयपालोऽभूत्० [१३९] भूमि कामगवि ! स्वगोमय १३६, भेकै कोटरशायिमितमिव० मेजेऽवकीर्णतां नमः भोगीन्द्र बहुधा पात्रं. २३८, भोजराज मया ज्ञात ७४, भोजे राज्ञि दिवंगतेऽतिवलिना० १२५, भोली मुन्धि म गल्यु करि० भोय एव गलि कण्ठलउ० मातः संपृशु पाणिनिमलपितं० १३९, १९ ७०, १६३, . ૨૮ २६ . ११०॥ म मग चिय अलहन्तो० ११५ ६९ २६ ११, ११ .

·९२ २०२, [९८] प्रबन्धचिन्तामणेः २५ लच्छिवाणि मुहकाणि सा० १०२ लब्धलक्षा विपक्षेपु० १०२ लाटेश्वरस्य सैनान्यं० १०० लिङ्गं जिणपन्नत्तं एव० लिनोपजीविनां लोके० १०४ लोकः पृच्छति मे वाता० लोकत्रयोल्लसत्कीर्तिः ४२, २२०, २२२, [१६१] १४३, २३१, २१५ १८१ २१९, २१७, ४६ २० ० ० व [३] २७ २००, ४२ . ९३, [१६०] [११८] ७७, ७१, ३ . २६६, यशःपुञ्जो मुञ्जो गजपतिः यशोवीर यशोमुक्ता यशोवीर! लिखत्याख्यां० यस्य पौपधशालासु० यसान्तगिरिशागार० या पश्चग्रामसभाम० यान् लिङ्गिनोऽनुवन्दन्ते यासी दक्षिणदक्षिणार्णववधू० यूकालक्षशतावली वलवल यूपं कृत्वा पशून हत्वा० येन पौषधशालास्ता येन विश्चैकवीरेण येपां वल्लभया सह क्षणमिव० योमाकाधिपसन्धिविग्रहपदे० र रजक्रवधूवचनमिदं जोभिः समरोद्भुत रत्नाकर इव क्षार० रम्भासम्भावितैर्यस्य रसातलं यातु यदन पौरुष० रागाद् भूपालघल्लाल० राजन् मुञ्जकुलप्रदीप० राजप्रतिग्रहदग्धानां० राज्यं यातु श्रियो यान्तु० राज्यं यातु स्त्रियो यान्तु० राणा सवे वाणिया० रात्रौ जानुर्दिया भानुः० रुलीयउ रायह राजु रे रे यत्रक मा रोदी:० ९७ १२२ ७० १०२ . [१२१] २१४, [१५२] . ११२ ४९ EMEES SEEEEEEEE [१३५] ६१, वस्त्राम्भोजे सरस्वत्यधिवसति० ५४, ३८ वक्षो विक्षिप्य वैपक्ष० १०० वचनं धनपालस्य [४] ७६ वधो धर्मों जलं तीर्थ वन्यो हस्ती स्फटिकघटिते. वरं भर्भाव्यं वरमपि० २१०, वर्षासु यस्तिष्ठति वल्लीच्छन्नद्रुम इव० १६७, ७६ वस्तुपाल-यशोवीरो० [१६७] १०१ | वस्त्रप्रतिष्ठाचार्याय १६१, वादविद्यावतोऽद्यापि० १६४, वाढी तउं वढवाण. १५२, वासो जडाण मज्झे० २४२, २८ विद्धा विद्धा शिलेयं० १२१, ८२ विना कर्णेन तेन स्वी० विनास्योत्तमाकं वृथा० [६१]] विप्रे प्राहरिके नृपो० •५, विरलविरलीभूतास्तारा:० [७९] २९ विरोधिरनिवाचितः० [१९] २२ विवाहयित्वा यः कन्यां० २६०, २४ विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो० १८२, विहाय शरधि वेगा० [१७० २६ विहारं कुर्वता वैरि० [१३७] वीतरागरतेयस्य [१३०] २५ वीराणां पाणिपादाब्ज १०४ वेलामहलकल्लोल. ११७ १३ वैसा छंडी पडायती० [३९] ३८ ६ १६९, [२] १४९, १९ [३१] [४१] ८२ १०२ ९५ . १०२ / 0 [१७३ लक्षं लक्ष पुनर्लक्षं० लक्ष्मीर्यत्र न वाक् तत्र लक्ष्मीर्यास्यति गोविन्देश लक्ष्मीथला शिवा चण्डी० लका शकायती चम्पा० ४१, २३०, [८] ४७ २४ ·८९, ३७ वैरिणापि हि मुच्यन्ते. व्यापिद्धा नयने मुखं च रुदती. १९६, व्रजत जन प्राणा:० २२ २२ २३ ६४, [१०६]] [४९] [१३२] २४३ [७०] ५९ . ग्रान्तोऽग्निः स्फुटिताधरस्थ. शिशुनापि शुनासीरवीर० शीतना न पटी न चामिक शूराणां सम्मुखान्येव० शस्य नाम गुणस्तवैव तदनु छलन्धयति स वानर० शाय शकुलक्षयावधि श्मशाने यातुधानेन्द्र० श्रीमत्रमृगारिदेवनृपते. श्रोतव्यः सौगतो धर्मः वाकार्यमय कुचीत. . ० ७६ [१२० 0 १०४, ११४, पद्यानुक्रमणिका । सबत्थ अस्थि धम्मो० ८९ संगृहीतानि हारीत. [१५३] संसारार्णवसेतवः १९३, सामिय अतिहिं अजाणु [२९] २९ सामी मुहतउ चीनवइ. [३२] ७६ सायरु खाइ लंक गहु० सांयात्रिकजनो येन [१४८] सिद्धिस्तनशैलतटी० ११२ सिंहो चली द्विरदशूकरमास ४२ सुकृतं न कृतं किञ्चित् २३४, सुधेव वसुधा लब्धुं० ७६ सुरताय नमस्तसै० १०८, ७५ सुहृद्देवेन्द्रस्य ऋतुपुरुष सो जयउ कूडबरडो० १७१, ४६ सोहगिगउ सहिकञ्चयउ० १९८, स्नाता प्रापि वारिवाहसलिलो स्पर्शोऽमेध्यभुजां गवामघहरो० [५९] स्पृष्टास्पृष्टनिषेधाय० [१४९]] स्फुटं वेष्टयता शुभैः० [१५९] ६५ स्वप्ने एत्य वनं जगाद. [१२]] २३ खप्रतापानले वेन २९, ४० स्वस्ति क्षत्रियदेवाय [१७५] ३९ ३९ हत्या नृपं पतिमवेक्ष्य० हरिरिव बलिपन्धकरः सैलेन्धप्रशंसैसरलित २२३, ११३ हंहो श्वेतपटाः किमेप विकटा० १५४, हा कस्स पुरोई पुकरेमि० [१०३] हारो वेणीदण्डो० १०, हा हा सल्लइ हियए० [२७] हदि प्रविष्टपदाण. [१३३] १२ हेम तुहाला कर मरउं० २०३, हेलानिदलियगइन्द० ६२. २४ ७५ ८९ प पटिलधपता कोटी . १९१, ३८ स १६ 0 . ११५ १६६, सहरु नहीं स राण १४८, सउ चिचह सही मणह. स एप सुपनप्रयाधित० ९६, सत्य यूपं तपो धनिः० सत्यं वपु शीवं शशिकर सागारमोपपलभृतांक सगासाक्षसालसा व लसन् [१७९] सगुपमहाईमनर्पमूल्य २४७, मपमानामा [१५] मपादतपः सह भूरिया समयोपि सततं गगने चर० [१२३] समगा निपमा तो सपनामनामन्दररो. १८, मरंभानुपभोपिए. १२०, १३८, ४९ . १०२ . ११ २२ .

·पृष्ठाङ्क ७ ३० . ७ . ४७ ९ प्रबन्धचिन्तामणेः टिप्पण्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणिका । पद्याङ्क पृष्ठाक पयाङ्क ३, १२७ । निवरुइ प्र(१)णाण मज्झे० (१३) परोक्षे कार्यहन्तारं २८ पोतानेतान्नय गुणपति (४४) ५२ प्रशान्त दर्शनं यस्य (७)) (२०) भोजराज मम स्वामी यदि कर्णाट० (४५) २५ । माउलिंगु जइ वुचइ० माणुसडा दस दस हवइ० (१४) ८ | मुखं पद्मदलाकारं० (१६) ८ मूलार्कः श्रूयते लोके. (१७) ९] यदा जीवश्च शुक्रव० यद्यपि कृतसुकृतशतः प्रयाति० १२८ ! यमी कि ध्यायते ध्याने. ३७ / वक्त्राम्भोजे सरस्वत्यधिनसति ६ विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो ५२ | रम्येषु वस्तुपु मनोहरतां० (२१) ५६ | रे रे चित्त कथं भ्रातः० ५२ / रे रे मण्डक मा रोदी० ५७ / शीर्णघाणाधिपाणी० सवैकतानवृत्तिनां (२) सत्यं त्वं भोजमार्तण्ड. (४६) सरखती स्थिता वक्त्रे० (१२) ५२ । सर्वदा सर्वदोऽसीवि० (२२) १२ | संग्रहैकपरः प्राप० (३०) ३२ सेनाङ्गपरिवाराद्य. स्वच्छं सजनचित्तवल्लघुतरं अनूदा वरं कन्या० अपूर्वयं धनुर्विद्या अम्बा तुष्यति न मया० अर्द्ध दानववैरिणा० अहो कोऽपि दरिद्राणां० आपदर्थे धनं रक्षेद आसे दर्शनमागते दशशती. आहते तव निःस्वाने उरुयन्तरवाहलयी. कढे काउं मुकं च साहसं० कन्ये कासि न वेत्सि० का त्वं सुन्दरि! मारिरसि किं कारणं नु कविराज मृगा० किं जीवियस्स चिहं० कुक्षे कोटर एव कैटिभरिपु० कृतप्रयत्नानापि नैव कांचन दत्ता कोटी सुवर्णस्य. दातु थिसमो बन्धुः० दिक्षुर्भिक्षुरामात दीयन्तां दश लक्षाणि. देव ! त्वत्करनीरदे दशदिशि० देव! त्यामसमानदानविहितैः नक्तं दिवा न शयनं० नवजलभरिया मग्गडा० नवि मारीयइ नवि चोरीयए. ९. ६ ८ ६० १० . २४ ४५ ३ ७ ७ ५७ ९ परिशिष्टान्तर्गतपद्यानामनुक्रमणिका । धन्यां सतीमुत्तमवंश (टिप्पण्यामपि) १२८ मत्सोदरं सदाचारं० श्रियाम्भोधि विधि नाभून भविता श्रीमद्धेम० १, १२६ सत्यवान परलक्ष्मीमुक्० निष्किञ्चनेन दयितेन० १२७ । [स]दूरं दुर्गन्धून् فیلمی که १२७ १२६ १२७ १२७ 0 १ ४,