·DEL
HIU SRIK 15 SARAJAH 14AR BAHATI RI GCI GBE
KALARAJA FNYSORE

·Mary
VEDANGAJYAUTISHA
BAAT
EPRARY EDITED
WITH HIS OWN ENGLISH TRANSLATION AND
SANSKRIT COMENTARY
BY
MAJADAHOPADHYALA, ARTHASASTRAVISARADA,
VIDYALANKARA PANDITARAJA
Dr. R SHAMASASTRY, BA, PAD,
Retired Curator of the Oriental Library and Director of
Arckæological Researches in Mysore
MYSORE
PRINTED BY THE ASST SUPT, GOVT. BRANCH PRESS
1936

·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·ILLU
SN
BHAVAN
LIBRARY
DEDICATED
IVITA GRACIOUS PERMISSION
TO
His Highness
Sri Krishnaraja Wodayar Bahadur, IV, 6.C S.I., G.B.E.
MAHARAJA OF MYSORE,
AN UNRIVALLED PATRON OF ORIENTAL
LEARNING AND ARTS,

·VIDIA BHA SN NTENTS JACF xvii 1 2 9 3 6 7 9 10 LIBRARY 1 Intretines The Author and subject matter of the Vedang Jyautisha 3 The Solstices Vetsuro of the increase and decrease of tho days and nights in the Azanas 5 The Solstitial Tithis 6 The Seasons 7 Omission of lithis 8 Par arası 9 Table of Parvas 10 Parvas not acceptablo und 2cceptable 11 The Bhasis of Parses whoso number is twelve or multiple of twelve 12 When a day is to be added 13 Acceptable purias 14 Yoga 15 How to find Paria Naksha ras 16 How to find tle Suns P? ve vithi 17 Tle Visluvas 18 The Suns Nakshatra 19 Yoga 20 I riso 7 and addition of 2 day 21 The Solar and other ye118 22 The number of rings of Dhanishta in i lugu Tho rovolutions of Sun Moon etc 24 The t me of Suns and Moon » trz it through na shati 23 The derties of the lakshatra The Adhil 2 m 27 The reasure of I ong dosad niglit 28 The I tuscsha Conclusion 11 12 14 16 21 2 23 23 26 27 29 27 30 30 31 31 3. 31 ·INTRODUCTION The Vedangajyutisha is as obscure as it is old It is one of the six Angas of the Vedas While the other Angas go to pyplain the phonetics the formation of the words the meaning of the words the prosody, and the procedure of sacrificial performance, the Jyautisha determines the time of performing the sacrifices It is found in two recensions the Rigvedrzyautisha and the Tajurvedajj iutish? Though the contents of both the recensions are the same they differ in the number of the verses contained in them While the former con sists only of 36 verses, the latter is found to contain about 44 verses This difference in the number of verses 28 probably due to the addition of the later annotatory Verses to those of the text itself by the school of the Adhriryu priests with whom it was in frequent use Regarding the date of the Jyutisha the late Swak annu Pillai says in his Indian Ephemeris Vol I Part I Page 448 19 follows The location of the summer and winter solstices in the middle of Aslesha and the beginning of Dhunishtha referred to by Varahamıhıra both in Ins Briliat ambiti and Panchasiddhantica is evi dently that recorded in the Vedangrylutisha It mry be sud that Varihamıbira s work stands at the centre of a period of astronomy wbose span is 3,000 years at the one end of wluch we stand nud at the other end the Vedangujyautisha It 13 known from inodern astronomny that the movement of the precession is one degree for every 72 yerrs Now the distance of the situation of the summer solstice at the beginnwg of Ardri at the present time from that in the middle of Asleshi at the time of the Vedang jy rutisht 1 1131 -67 that is 455 degrees 'I his gives at the rate of one degree in 72 tirs 40,7 X 72=382 verre Roughly speaking it my be sud that the I edin, uji yutishia ·11 observation must have been made 9 300 yeurs before AD 1916, that is, about BC 1400 Similarly if we base the date of Varābumihin on the location of the solstitial point recorded in lus vorhs, it will be AD 332, for the difference between the situa tion of the summer solstice at the present tine (AD 1916) and thint observed and recorded by Varīla mıhır in his time is 22 degrees which at the rite of 72 years per degree gives 1,584 years that had elapsed from the time of Virilamihin till 1916 In other words it would plzce Varihamılırım AD 300, wherens he actually lived and wrote about AD 350 Here the error of 250 verrs is et idently due to the erroi made in observing the eriet position of the sunımer solstice it the time of Varib mhira Allowing the sue proportion of error for prev 10119 epochs, the intiquity of the Vedanguyantısı onservation, lecoided in the Jy autısbr, muy also lrue to be reduced by that 13 il, in other words froin 3 300 years to 2792 years before not that is from BC 1400 to BO 850 “Using the precessional factor of modern 70 tronomy one degree for 72 years Mr Tilak in huis Orion and Professor Jacobi in an article first pub lished in a Geriın scientific journal and reproducer in the Indr Antiqurry for 1894 (Page 158), simultaneously declared thnt the Vedāvgus rutruh preceded Varāhımılura s time by 1 896 yeirs, und tl it there is a still exrlier period when correct stronomic observations had been made in India md tut was when the vernal equinos was a Mrigasira Nakshatra longitude 52° 20 instead of in Asvini 0 longitude 15 in Vorāhamılıra's tune and that thrt epoch must live preceded Varalı inihim's own epoch by 63} x 72=160 x 24=3,810 jean that is, that the observation v 19 mrde, und the ledu in which it is belitied to be alluded to 1175 composed about BC yairs before now that is 5,100 Ilus puruxl al o may not to be 1300 ·111 cut down by is, 5 400 years bemg reduced to the tune of 900 or 1,000 years, and the Vedic antiquity brought down from BC 3500 to the region of BC 2500 The latter date more nearly approxi mates what we might call the philologists Vedic period (according to Max Muller, Weber, Macdon nells Ind Lit, 1909, Page 11 &c), as distinguished from the astronomei s Vedic period' This is a fair estimate of the date of the Vedang Jyautisk, and there is no reason wliy it should not be accepted It is partly to this buigh antiquity and partly to the appearance ou the srene of what are called the Siddhantas that we owe much of the obscurity of the verses of the Vedangajyuutisha In big notes on this work the late Dr Thibaut bas clearly explained verses •1 to 10, 18, 21, 24, 28 and 30 to 40, leaving the rest as obscure These verses would have remamed obscue aud unexplained for ever if we have not received light from an unexpected quuter I mean the Jaina astro nomical works, such is the Suryaprigoaptı and the Jyotishkaranda in which the ystem of the Vedang jyautisha is almost exactly reproduced Tue very words of the eleventh verse which has balled the attempts of scholars at its interpretation are found translated in Prakrit in the Sunyłpragnaptı It is very curious to find that wlule the Brahmins took to the Siddh intas leiviug the rough method of calculation of the Vedanga jyautishu in spite of the persistent attachment to whatever is incient, the Jamas should preserve the Sacri ficiul calendır in spite of their revolt ag iinst the Vedic sacunces Probably the calendar was used not merely for sacrificial pm poses, but also for the observance of other religious customs performed on New Moon and Full Moon Days, zud on the days of solstices and equinoxes The reason why preference was given to the Siddhantas over the Vedangajj uutisha Lonever sured the latter might liave been in the view of the priests is evidently tlie more accurate method of determining the Tithus and the Nakshatras taught in the Siddhantas than in the Vedāngajyautisha The modern orthodox astronomers ·of Indii wlio bmdly cling to the Suidh intan iniy tike a lesson from t1119 and reform their cılendır in the light of modern scientific astronomy In 111» Notes on Ilindu Astronomy, Dr J Burgess szys that "the figures (of the Vedang?) give for the moon s gidereal resolution 27 319:33 and for the syno dical montlı 20 516129 dtys, thint for every 19 JOIN the synodical months according to the Vedangnis autıslı inust be in defect by 3 399 days, whule tlic widereal months would be in defect by 2 093 days and the rolar years themsclves would be in excess by 14 081 days, and thnt the system of the Vedungryzutishız is a primitive and rough method of observation" Regarding the serviceableness of the Ved inga Dy nutisha in spite of the defective metliod of calculation trught in it, the late Swamih muu Pillai says (Lulim Ephemeris, Page 447) as follows “If to be on the safe side we suppose the Vedangajyautisha was current even 600 years before the Christian ern, hon did it lappen that the primi tive and rouglı inethod adverted to by Dr Burgess did not land its followers in confusion and disaster? Since, 15 le points out, after 19 years, Tithis under the Vedangajyautisha must occur 35 days late, it must follow that after 19 yairs people would either have kept Nen Moon Du when I moon 3 days old wzs shining in the shy or lue given up the Vedangajvautish altogether Agunit 14 probably unbeard of that any people, however primitive who follow the luvur cnlendar, would be so regardless of lunar plt ises as to keep Full Moou when the moon w28 in the fourth day of her wanmg In handling such z system as the Vedungnyautisha, we must first of all assume as in 1x10m, that 110 material deviation from the ctunt recurrence of Tıthus ad Nakshatris 1118 contemplated under at Otherwise the w bole sclitme was bound to collapse in 20 years The sclieme was intended to be worked in such a way tint once in 5 yerrs Maglia Suhla 1 sliould coincide with moop in Dhanushtha Nakshatra ·and sun in Dbanislitha Naksbatra at the time of Uttırayana Such schemes in substance are found all over the world A scheme of this description is called a tied lunur calendar, that is, a lugar calendar 80 constructed that it may periodically fall into live with the solar year The Jews and the Greeks, among ancient nations of whose crlendars we have precise information, bad erch of them a tied luurr calendaı, but without the special Indian detail of Nakshatras In all such calendars the essential thing is that the recurrence of lupur Tıthis, as we call them in India or lunar phases as they are called in Greeh, should correspond to actual fict and in India under the Vedangajyyutishi as well as under the later Suryasiddhanta, which we now observe there is another tie, that of the Nakshatras wlose actunl recurrence also the calendar should futhfully represent Such a calendar 14 subject to a very rendy and natural test, because the scheme of Tıthis can be tested every fortnight by com parison with the full moon and the new moon there may be 2 error of single day, the first phasis or ypperrince of the moon after she lins become new being for instance declared by the calendar z dry too late or 1 day too errly, but the error would never be permitted to exceed 1 sngle day, and would be rectifier by droppmg Tith m the count, which we now call a Ksha? Tith, oi by ndding day to the lunar month making it consist of 30 iuster of 29 Titlus The udvuti of the Indian Nakshatra sistem is th it it provides 1 safeguard and a remedy gunst u error of even a single day which might occur, as just słown, under 1 pure Tithi system The moou covers whole Nabslıntr space of 13; degrees in the hervens in the course of ? smgle day, and if the calendar klions bier to be in a Nakshatr different froin tint which slic actu ulls occupies we do not want to wut until Nes Voon or until Full Moon to di coser the error, wud could rectify it at once by ·Vit in actually took place under the Veda nguyautisha may be ascertained by studying the actual decursus bor facilitating such a study he has appended to Nakshatra space m 13 528013 days, according to inodern European astronomy, and in 13 528102 days according to the second Suryasiddhanta, and 13 55, according to the Ved ingriyiutisha Although we cannot visibly see the sun occupying a prrticular Nakshatra space by day, we know fronı the Nahsh itri coming to the zenith at midnight that the sun must their be in Nakshatr 180 degrees removed from the zenith Nakshatr, so that if we have previously mapped out the ecliptic into 27 Nakshatra spaces (whether equal or unequal does not matter for our present purpose) we should know from the zenith Nakshatra at midnight what Nakshatra the sun was in at that moment, and since the Nakshatra space or any part of it can occupy the zenith for only 13' dive it follows that un error in the calendar regardmg the sun s position among the Nakshatras can be detected after 131 days in any case after 27 days or after the sun has done two Nakshatra spices Regarding the tied lunar year the same learne 1 scholar says as follows The lupar year is tied to the solar year, but it is tied loosely, that is in such a way that the lunur year may begin from 1 to 29 days before the solur year, but it must begm before the solar jear and within one month before the commencement of the solar year Similarly although the Vedanga jyuutisha says that 5 years should consist of 1,830 days or 62 synodical months, or 61 sideral months, it did not mean that any extensive deviations from the actual solar and lular phenomena should be permitted for the sake of the 1,830 days What of solar and lunar phenomen? under such a system Ayer a by some of you tibles 4 und B which are reproduced liere ·THE VEDANG UYIURISHI (41 VDIR-TIBE! AYURY YR 30 YEARS AI PUIPD TO THE YFIRJ ID 1899-11) 1927 Garga's Scheme of the Calendar (Dikshit), Uttarayana- Hintor Solstico Dakshinayana Summer Solstico Vonth and Tithi Suns Nokelat Joon9 Naksham Month anal Tithi S1111 s Inkalnim Voon's Yahshatra Dhinishtha Sann 971 Islesha 1 Chut Vaghir 4 1 Dhinishtha Sunt atsar 2 l'Arivatsan 9 13 l'ups ilham Arr: B1 Idavatsir B 10 Intrulha 91 Tasha 11 1 1 1 Tehndho Anulitsar Asyini Hvitstra Ut l'holg B 10 Robin - ·is 1 Arita) 1 (1) A.D 1897 February 2 Aagha Soklo 1 Moon in Dbani, San in Dhani 2 AP 1899 February ? Viages Sukla 1} Voon in Irdra (JAD 169Februars 4 Vagba Behula 10 Voon in Anuradha (4) AP 1900 February 6 Vagba Sakla 7 Bfoon A Arvid O AD 1901 February 6 Vagha Bahota 4 Yoon in Uttaraphalg 2 (6) AD 1902 February & Magba Sukla 1 droon ip Dhanushtba TAD 1903 February 9 Vaghe Sakla 13 Afoon in Ardra (8) A D 1901 Pebrary 10 Magha Bahala 10 con i nordha 9 AD 130) February 10 Magha <qh lu 7 Vova in in Asvin 10 AD 1906 February 12 Vagha Babula Moon Ultaraphalg 3 (1) AD 1907 February 12 Vaghe Snkla 1 Ioon in Dbanisi tba (13) AD 1909 February 18 Vagba Suls 18 Voou in Arira 13) A V 1909 February 11 Vagba Babula 10 Yoon iu An iradla (11) AP 1910 February 15 Vagba Sukli, Voon in Asvini (16) AD 1901 February 16 Valbe Rahala 4 Moon in Uttaraphate 4 (1G) AD 1913 February 18 Vagba Saklı Voon in Dhanishtba (17) AD 1913 February 18 31 agbe Sikta 13 Voon in Punarvasu (not (18) AD 1914 February 18 Vagba Dabula 10 oon in Anoradha (19) A D 1915 February 20 Vegha Sukla 7 Voon in 1barani (not Agvin) (20) AD 1916 February 20 Vagba Babala + Moon in Ilasta (oot Litara Dbal) 5 (21) AD 1917 February 21 Magba Sukla 1 Voon in Dhangbtha (22) A D 1918 February 22 Magha Sukla 13 Moon in I'unarvu (not Ardre) (23) AD 1919 February 21 Vagha Babuła 10 droon in Jyesbt ba (not Anu radha) (21) AD 1920 February 2 Vagha Sukla 7 Moon uharni (not Asvini) (20) AD 1921 February 2, Vagha Babula 4 Woon in ITasts (not Uttarapbalg) 6 (26) AD 1922 February 2r Bragha Sukla Moon in Dhanisht (27) AD 192) February 29 Nabha Sukta 13 Moon in Pushya (ut Ardra) (28) AD 1924 February 28 Maghe Bab ua 10 Voor 12 Jy eshtba (Dot Anuradha) (23) AD 192) Pebruary 28 Magha Sukla Voon BIRU (not Asvin) (30) A D 1926 Sfarch 2 Magha Bahula 4 Moon 11 FInsta (not L ttara phalg ) March 3 Mazba Sukla 1 Voon in Satabhisha (not (31) AD 1927 Dhanist) February 3 Magba Sukla Moon in Ihanighthat 1 7 1 30 YEARS CYCLR (VADANGAJFAUTISHA) (1) 30 true tropical years (modern)=10 957 27 days (365 2422408 days a year) (2) 30 true sidereal years (modern)=10 957 69 days (365 266354 days 1 year) (3) 371 synodical months (6 x 62 luss 1) =1095785 days (Suiza Siddhanta at 23 530588 days per month) Difference between (2) and (3)=184 days for overs 30 years (4) 401 sidereal lunar months (6 x 67 less 1)=1095399 days (Surga Siddhanta at 27 2167 days to each smereni months Difference betweon (3) and (4)=0 14 of a day * Sun & longitude on March 3 319 degrees = nearly Turvabhadra (33) degrees) not Dbanishths (293 8 degrees) San s longitude on February 3 - 232 degrees +€ 1 ractically Dhablables (293 degrees)

·&
180 Yran Csory (U'YDANDAJI AUTISIA)
(6) 480 true tropical years (xlern)=177,316 276581
drugs
(O) 180 truo Bidereal Fe 1r9 (mouren)-176,43011 days
(7) 180 Válanga natish. gears (16 y 871 months = 1
months) = 156 23 100956 days
(8) Diferenco Ixtuern (5) and (7) 1826 JAJA
(6) Ind (7)=0057 days 1 hr 90'
for 480 years or 10 soronds of
time pur anguin
(10)
(6) and (7) for 1,410=3X180 y cirs
13 20 178 d.gs
(11) 6 117 lanar sidererl months (10X401 +1 ontlı) --
175 323 150 days
(19) Differenco between (5) and (11)=005,13 of a day
Conclusion --(a) The Vedaugairautislia year would in the
coorso of 480 years become a truo sidereal y ear differing from
the modern true sidereal year by 208 palas for 480 years, or by
less than half a pula or 10 soconils of time per annum
(b) From differences (9) and (12) it follows that after 180
such Vedanga autisha years as are here supposed, the log of
jeurs inust begin once more with Magha dukla 1, the moon in
Dhadishtlin and sun in Dhanushtha
(c) From difference (10) It follows that a period of 2
least 1 410 years most other considerations apart, separate thic
commencement of the Vedandrutislı era from larinilura's
epoch

·plus a admin ราควรไlls Added at the end of t} Seurs aud Jears respectively Vo ul shod mob 62. VULD ber of sd roos to a luga = 67 months to ' 101 sotu ne pas MO II Cycle of 30 years 6 l ugos liko 1. 14 st lugs has 61 synod mos not 6X67-1401 sul mos III Cycle of 35 years 7 Yugaslike I but last aga LAS G1 synod mog not 62 and 66 od mos not 67 7x62-1-433 #ynod mos 7x67-1 = 469 sd mos Excligmos of 100 years 5 cycle# De It of 30 years each plus ordinary Ugos Tile I 5x371+ 2x 62=1,979 synod mog 5x401+2x 67--2,139 sil moa x syno 1 Exchgmos of 810 years 9 cycles like III of 35 years each Last Yoga of last ce has 60 Souto 99 900 Soussens 9x465-1-4 211 sidomos mos 1=7,219 st Lxels nos of 510 years, 18 cycles le 11 of 30 years each Last Puga pot in synod mos 18 x 371 19. mosnot 66 1 su tros 18X401+ixi A Total number of days in Bynodical 1 8300 10 935 85 12 786 74 09 441 03 115 051 17 197 234 85 outlixcoming sochluga Cycle or Lxeligmes Surya Sud synod mo! - 21601,88 days) 33 Totul oamber of day at the rate 1 826 21 10 337 27 12 783 13 58 439 76 115 051 29 197 230 81 of JS 21221784 aytox tropical year (morern) fotal number of days at the rule I 926 23 10 957 GO 12 783 97 58 44101 115 055 68 197 239 40 of 96. 2001. days to A si le cal year modern) I) Total auprlber of days at the rate 1 830 65 10 955 99 12 786 56 68 411 05 115 051 68 197 235 35 of 27 32168 days to a bluerenl mouth (molet) Ve3 Jy* 9 10 th 23 53-3205 23 5.30-030 29 530-11B 20 63057-1 29 53C5-44 29 5306—183 (Mod Syp 10 ) nunbr 813 27 92-835 27 3216-96 27 32-265 21 3226 45 27 321-54 27 2216 61 of day. (Mod Sid Mo year 361-2000 3652-0000 866 -319 965 256-25 365 21-127 365 25 (Jul year) (Vod Sid yer) Mod Tr year) the can may xulte - Theatereges are obtained by dividing the urarest integer in fach columnsgainst A by total umber of years or moaths as 2 ilmber of decimal places to be h each ti nge is correct hy modern standarde 18 indicated by e dash I! Averab3 1 ·ELANATORI VOTI The working of the Vedin autreba mlendar is very much lihe the working of the modern Indı un calendar in that during the currency of ? norinal Yuca of verre 10 1 lum beginuing when the sun as well as the moon 125 in Dh uslitla Ahshatra ou Vagin Sukla 1 the lunar month of Vagha might begon any time froin 0 to 29 w days before the sun had reiclied Dhanıshthadi (293), just to the modern luar jerr (Chaitrz Pratipid) begins at inter als varying from 0 to 29 5 days before the sun reaches the Assinadı or Meeliadı (0) but after the expiry of the first normal Juga the month of Vagha would begin at piring intervale from 4 to 29' days after the sun bad reached Duunishth: Takshatr A year in which the month of Magha was going to begin 29 days after the sun liad reached Dlunshtha would be ? year when the 62nd month would begin with the sun in Dhanushtha. In such case all thint 179 necessary to rectify the calendar 194 to drop the Idbiha month lz, the 62nd month and make the month of Vaglı begin at once, !e, without being preceded by 10 Idhika month This procedure would follow automaticalls from the very notion of an Adhiha inontlı What is indicated in the Veloguy hutesha is only a first outlme of the general calendar We must remember that at the time writing was not hooun ind the rules lind to be committed entirely to memory As usual such rules were brief apoplithegmatic, Irving down principles mther than forniult It has vot lutherto been suspected that the rule about iuserting an Adhihz month twice in the course of 5 years must bwe been subject to exceptious Iittle reflection will show however, thirt an Adhika month had to be inserted only when necessary clearli laid down in huutiksis Irtbysstra tut grinet 1 month of 30 cn il days the moon lo es 1 day and the It 14 ·11 sun gais day, and that when the difference between the sups and the moon s movements amounts to a month an Adhih? month is added The deviation at any moment from the standard Iuga could be measured by the sun s Nakslıntra, no des avion except of a trivial nature being permitted in regard to the inoon s Tithi and the moon 8 Nakshatra If the suns Nakshatri was 295 diss short of Dhanishtla, then an Adhika month was added and the same consideration would lead to the converse rule (though this is not expressly stated) that if the sun had reached Dhanishthadı 293 days before Nagha Sukla 1 the lunar calendar should lose an Adhika month Examples are given ibove of different periods after which a rectification of the Vedangajjautisha calendır might huve been effected by dropping or adding an Adhika month The shortest period within which the error could hue been rectified was 30 years or 6 Yugas If an Adhika mouth (synodıcal as well 's sidereal) was dropped at the end of 30 years the above table shows that as the immediate result the length of the synodical month as well as of siderca) month would have been considerably improved 'I be length of the solar year would have become 365 2 days instead of 366 2 days By continuing the correction for 5 cycles of 30 years and tabulatug the progress after two more ordinary Yugas of 5 years each we reacli a surprising result an excligmos of 160 jerrs yielding an almost perfect synonchl month in almost perfect sidererl month, and in almost perfect sidereal jerr periods of the Vedrnguyautisha thus adjusted, are so perfect that they could have been observed for 10 000 years without the year going wiong by a single dry Compared with this exclignos of 160 years, those for S15 ind 540 years are less interesting, but they offer alternative adjustments of the Vedrogajyautisha calendar, and they are exlubited for the purpose of showing that whether the makers of an almac under 222 The mein ·Kit the Vedangyy yutisha bad, or lindi not, ner of in ercligmos, they would have been lud, by thic very notion of an Adhka month, to drop an Adliha month once in 30 or once in 35 years, and restore it again when necessary All the cycles conserge to about 1,000 years by Varamihira's time, when the sun at Uttaran 114 This is short of 7 Dhanishthz by about 22 days exactly the difference between B and C under column 4 for 1,000 year For, 1072 23 -- 22 days The difference for 5 periods (1,575 yeara) under column 5 between B and C sould be jX4 35=2175 days The difference under column 6 for 3 periods of 510 years each (2,620 years) rould be 12 06 days between lunnr and tropicil jcars (A and B) and 1071 days between lunr ind siderenl years (A and C) Total 22 77 days But under 1 540 years exchgmos, 24 de cloped 111 column 6, the difference due to precession or to sudere al error would be about the same le e, some 7 days) for say thing less than 1 millennium and the falling bich of the tropical, with reference to the siderer? or Nakshatrı year, may not have been percen ed so curls as under an exclugmos of 100 years Thus long quotation from the Indian Lphemers of the late Summih inpu Pillai an authority on Indian astronomy and its achienie of almannc, clearly allows tut in forming his opinion on the calendar system of the Vedungajyautiala, the late Dr Burgess had not taken into consideratiou the two" ties' with much the liruar jerr is bound to the solar ear and the Izhshatrı yeur, and that the aimavic preprred in accordance with the rules lud down in the Jyuutishi seried the pretical purpose for whuch it 178 dessed It is however necessary for the priestly 2-tronomers of Vedic India to test the recuncy of the calendar by periodical obsert tions and adjustments bi omitting a day or two now and thien That they did tbs, is clearly stated in the ·12th and other verses in the text itself But it was a tedious labour which they woided by adopting the system of the Siddhanthas later The system of the alminac described in the Veding?jynutisha is undoubtedly pre Goeecian and cannot be regirded to have been current later than the beginning of the Christian Ert when Greek astronomy is believed to have been introduced into India In the introduction to buis translation of Varahamihira s Panchasıddbāntikā (Page 55), Thibaut azys is follows The late Professor Whitney (Page 170, Sürya siddhantha) has expressed the opinion that the absence from the Hindu system of any of the improvements introduced into Greek astronomy by Ptolemy seems to favour the conclusion that the original transmission of Astronomical knowledge into India took place before Ptolemy According to Encyclopædia Britannica, Vol 20 Page 87, Ptolemy s first observation was in 151 A D it follows therefore that the improvement in the system of the Hindu calendır after the Greek model came into use in Indıı about the beginning of the Christian Lra and that the improved calendar was substituted for that of the Vedangajyuutisha Thus thrown into disuse the Jyrutisha seems to have become merely a sacred piece of recitation like the Vedas und obscure like them It is quite wtur il that a work of such antiquity should bafile the attempts of scholars to correctly interpret it So far back as 1877 Dr Thibaut made some contribution to the explanation of the Jyautisha to the Journal of the Asiatic Society of Bengal and correctly expluned almost all the verses with the exception verses 13 17, 1923, 25 27, 29 und 41 The explanations and interpretations offered by the late Sankarı Balıkushn: Diksbat, Vir Burhis patya, Mahamahopadhyava Sudhakar Dvivedi, and Bild Gangadhara Tilaks to elucidate these obscure verses are not merely unsatisfactori, but contrary to what the author of the work meant to convey The astronomical propositions and rules for the preparation of u alnınac ·S11 of religious ntes ad festivals cont uped in the Süryapragnapti, the Jy uutisliharında, and the Kahlohi prakāśa of the Juin is are quite similar to those taught in the Vedangajjautisha and throw a flood of light on the obscure passages of the Jynutisha The reading of the text adopted in thuis work is the same as that of the text edited by Dr Thubut with the esception of a Witli 7 slight modification in the readmg of verse 13 view to arrive at Parv? raši exactly similar to that proposed and explained by Dr Thbrut and also expounded in the Jyotishiharında, the word “Rūp? samyutumn was substituted for “ Chapya samvutam in verse 13 of the text How thuis modihention enables us to ane at the Pari i rasi intended by the vuthor and to explain the tests of the Paria rasi given in the subsequent verses is made cleu both in thc Inglish translation and the Sanskrit commentary of the tert I think it unnecessary, therefore, for me to offer an apology for making even such a solitary change in the rending of a verse in the tert For, without that change in the verdwg of the verse the Parti rīsi figure He w bach is exactly similar to that stated in the Jyotishlarndı cannot be arrived at With this exception, the rending of the text is as found in Dr Thibaut s edition and the obscure serses are explained on the analogy of the problems and formula contained in the Jama astronomical works, for the supply of which I um highly indebted to Mr Kunvarji Anandaji, President of the Junagrunthaprcharaha sabhi i Bhuva nagar In conclusion, it is my pleasant duty to achnowledge with grteful thanks the generous help wluch the Gor erument of I113 Higliness the Maharja of Mysore hase given me to get the work printed at the Government Brunch Press at Mysore My thuhs are also due to Mr J N Krishni Iyenyı, NA, the Librarian, and to Mr S Nimsimbachar and Vr Srim sagopalıclar, Pandits, of the Government Oriental Librart in Mysore for going through the proofs I am al o lughly thankful

·xvii
to Mr. B. Srinivasa Iyengar, B.A., Superintendent of
the Government Press in Mysore, and to Mr B
Krisbuaswamy Chetty, BE, A.R.P.s, etc, Assistant
Superintendent in charge of the Branch Press, for
expediting the printing of the work and the neat get-up
MYSORE,
15th October 1935.
R. S.
VIDYA
S N...
OH OH
LIBRARY

·2 sacrifices, the sacrifices are lard down in the order of time, Hence he who knows thus Jyotis Sastra on the 3 knowledge of trme knows the sacrifices Just as the crest as to the peacochs, and just as the head gem is to the snales, so Arithnielic among the Pedangasaslı as stands at the lead They teach (in this treatise) the Inowledge oj the time of the cycle of file years which begins ileth the white half of the month, Jayha, and terminates with the dark half of the month, Pushya When the sun and the moon arrie together with the Dhanushtha Nakshatra, then is the beginning of the cycle the first day of the white half of Alaglın called l'apas is the day of the TVenter solstice (Uttarayana) 6 The sun and the moon proceed on their northes >> journey at the beginning of Dhanislila, the sun 1 roceeds to the south 11 the middle of 4slesha , the leginning of these tuo molements 18 always in the month of Nagha and Sarana resjeciizely 7. which water entered into the cup when it was flontel on water contuined in a bigger teesel When the cup tras filled with inter, it sink in the water of the ingger vessel tking a 101se, and 183 Prasthas measured 12 Nadidas or 6 Mukurta, Thus, it 11 18 very easy for tho gweople of those days to find the longest day at the com mencement of the Dakshinasini and the longest night and the shortest day at the commencement of the Uttr ryana, such difference in the length of day and night occurs only in the north western party of India, Borne where near Kashmir In the 4th and the 10th verse the Tithis and the Nahshatris of the ten Ayane are enumerated The Rame finde mention in the Sury pragmplı (Pages 221, 226) and halalokaprahasa (Page 74) The 1st Ayini on the 1st day of Sravant with Sruvana the 2nd on the 7th of the dark liat of Naglır the 3rd on the 13th day of tlie flash all of Sratann, with Nrigaushu, the Ith on the ·3 The increast of the dry and the decrease of the night during the northern progress of the sun is one Prastha of water, the reverse is the case during the southern 1 rogress, a period of szą Muhurtas is the result as the difference between the day and the night during one progress 8 The Tithis on which the Ayanas begun (in the five years of the cycle) are the first, the seventh, the thirteenth, and the fourth and the tenth, the last two 4th of the white balf of Magha, with Satabhishaj the 6th on the 10th of the white hajf of Sravana, with Visakba, the 6th on the 1st of the dark bulf of Magha with Pushya the 7th on the 7th of the dark balf of Sravana with Revati, the 8th on the 13th day of the dark balf of Magha with Mula, the 9tb on the 4th of the white half of Srivana wath Purvsphalgunı, and the 10th on the 13th day of the dark half of Magha with Krittıka It is to be noted that while the Arthasastra and the Suryapragnaptı begin the months with the first of the dark half and the months with the full moon in the white half the Vedangajj autisha begins its months with the first of the white halt and ends with the new moon The year began on the first of the dark half of Sravana after the full moon of the month of Ashadha for the Surj aprignapti and the Arthasastri while for the Vending?yautisha it begin with the first of the white half of Sravant after the zeir moon of the month of Ashadha The Tithis of the commencement of the ten Ayanas are the same for all the three works But the Pakshas differ due to the change made from the white to tlie dark half The Nakshatras also differ owing to the preces sion of the equinodes at the time of the Suryyprigoaptı Varhumbira, the author of the Purchasiddhantika, records in bis Brihatsamhita the Occurrence of the Dahshuayana in the Punarvasu nakshatra It is also to be noted that no mention is made of the Zodiacal Signs in speakiog of the months in the ·the month and day of the last of the past stisons as first, the months and dns of the subsequent seasons (are lo le counteil), in the two halves of the five years the number of " Ridū,' that is, Ri, Kitus, and Du, lnys, 28 fifteen and eight 11 first closes on the first Tithi of the daih half of the month Bhadrapada, the 2nd on the thud of the dark half of Kartika, the 3rd on the 5th of the dark balf of Pausha, the 4th on the 7th of the dirk half of Phalguna , the 5th on the 9th of the dark half of Vaśıkka , the 6th on the 11th of the dark half of Ashadır the 7th on the 13th of the dark half of Bhadapıda, the 8th on the 16th new moon day) of Kartık 2 soon, the thirty season, on nonths und Tithis intervened by one month and one C'stli In the Vedangryautisha and the ancient astro nomical works of the Jainas three seasons (Ritus) 130 distinguslied the Savana season of 60 days, the solar season of 61 days, and the lunar season of 4 diys dod 37/67 pirts of a day The Savana year is trkeu to cou sist of 360 days divided into 6 seasons each season being of two months of 30 days each the solur year 19 made to consist of 366 days divided into 6 seasong of 61 duys erch, corresponding to the 6 sersons in one sidernal revolution of the sun through the 27 Nakshatras, one sideral revolution of the moon tlirough the 27 Nuksby traa is also made to consist of 6 screons of 4 days and 97/67 parts of day ereh Tbus » a Yuga of 5 years or 1,830 days, there are counted 304 seasons of 60 days erch, 30 solar sersons of 61 drys each, and 402 lunar sensong of 4 days and 37/67 parts of a day ure, swys the Surj triguaptı (Pages 213 211) 'four bundred and tivo lunir eersons in a Yug?, the measure of a 101.1 serson is four days and 57/67 parts of 1 day A formula is also given to ascertain the days on illach the seasons occur The Ritus were important for the Ritu sacrifices 11 " There 11 ·The Tithe should be omitteil, if a Paria (full or new moon) luaj pens lo fall on a quarter of that Iith, a quarter is equal to thrly hnlas anil one, putling together these ansas or Lalas as parts of a Tilki, one shoulet show them as a day or illo anul so ui, of they amount to so much 12 6 See also 37 and 11, ind Rig 23 The Surya (216 217) says The difference in Ains75 between the lunır and the Sutini months of 29 and 30 days respectively is known as the parts of what is hnown as the Avamaratru duy esery dry it amounts to 1/02 part of a Tithi, in 62 days it amounts to one complete dry Malayagiri e commentary on this verse is as follows A Surin month consists of full thirty days, and 1 lunır month 18 inide of 29 days and parts of a day so in a Savana month of 30 days the difference be tween these two (30 (29+*!)] is equal to o which is known 18 the parts of an Aramı day In the course of two inonths it amounts to è complete day If in 30 days the difference is tº, then in a day at is equal to 1. divided by 30, that is at, lience in 62 days it amounts to=one day Thus on the 62ud dry there is this extrı day along with the usual dry And it expires with the usual 62nd day, hence it is called ' Patita or fallen das It is this Patita or Hern day w bich is referred to up the above verse In every month it wounts to holl A day, and is called “Hera 66 to be left out No sacrificil performance is observed on thirt day Thic halalohaprakis1 gies (Pago 100) 1 snnılır vvd des cription of thus Animi or Patita dny The Pitamaha siddhants which forms part of the Pancha siddhantiku of Virthamılırı says tunt " An intercalary month occurs in even thirty months and an Asami duy forms itself once in every 6.2 days See the Sanskrit Commentary for details 12 ·7 (I our parts of any Parva nakshatra) minus one 2 < The above verse trents of a most important for mulae which is used for the scertainment of Purva Tithis and Nakshatras Of the 27 Nakslintras, each is divided into four parts called Amsas Deducting one port, only three parts are taken, it is multiplied by twelve ind two, that 19, by 24 one is added to the product, thus divided by 124 makes a Parva bhamsaris as follows [1(41)x 12 x 2 +1] - 124= 75, Here the last word is read as "Rupisamyutim Somih ras reading is chapyasınyutam' S Dvi vedi rends it as Gitasamyutam, the turu pudr 19 interpreted 28 divided by 62 und 62 meaning divided by 124 The formule is arrived at is follows In a Yugı of 5 years there are 124 Parvas in uluch the inoon makes 67 revolutions of 27 Nakshatris eich llence in a Parva she pisses through 67% it or 14 Nakshatris and parts of Nakshatra Accordingly * in two parvas she passes through (14+ht) 2, that 19 29+4 Nakslintras In three Parvns she passes through (11+4)3, that is, 43+f, and so 01 That this 29 the meaning of Parva rasi is corrobo ratel by wint is stated in the Jyotisliharındı of the Jauns regarding Parvi rası It says -The stin makea 5 revolutions in 194 Pirvas Hence in one Part 1 he mikes 5x7'', this is reduced to Nakshatras by multiplying it by 1830 dus of Yuga divided by 07 litr months of a hugh That is, 1*111, tlich is equal to be Further reduced it is equi! to 14731 Another yyy of arrivino at the Paris constant 19 alo statel there (Pige 218) as follows The moon tahes 1830 days to inahe 121 Par114 Hence to make one Pirs ? she takes 1:1, -hich equal to 11- 'I days Anotlier of arriving at the same is as follow a ·8 part multiplied by twelle and then by two, and one half The moon takes 29 8 days to make a month, of this is equal to 14 it: days A fourth way of arriving at the same constant is stated to be as follows -The moon takes 1830 days to make 124 Parvis hence for one Prvi she tnkes 4*, equal to 142 dris “This expressed in terms of Nakshatrı amounts to 14 r' becluse 1 day is equi valent to 603 kalas and 1 Makshatra to 610 kalas Accordingly 141 days when reduced to Nakshatras will be equal to 18 x 1: =14,4 Leaving the whole number, the fractional part denoting the Am as of a Nikal atry in the initial Pari? give the Nakshatras ind its Amsis of any other Parts when multiplied by the number of that Parvi The first new moon of 1 lug? takes place in the Dhanishțliu Nakshatrz Now the Dhruva rasi or Parin constunt 18 This when multiplied by 1 gives the first full moon Hence (14 )XI is equal to 14 rok That is, the moon passes through 14 complete Nakshatras aindremuns at 1 of the 15th Nakshatrı Likewise the 2nd new moon will be (14 H) X 2 is equal to 29 **, that is the thuirtieth Nakshatra from Dhapishth: 18 Purva bhrdrupada The 2nd full moon in the Yuga 19 the 3rd Parun bence (14) X3 is equal to 43 194 Uttarpbilguni The late Dr Tlnbrut arrived at the same Pari? riši by calculating the moon s motion in n Parta on the 02415 of her 67 revolutions through the 27 Nakshatras in the 1830 days of 1 Juga The Table of Parys with their respective Nakshatr imsis or Bhamsas prepared by making use of the above Pari rası forinuine 19 exactly similır to that preporud by Dr Thibaut und is 19 follows 1 NEW MOON 0/121 Dhunisi ti a 2 29/121 l'ur ab] Adrz. 44/124 1 crati FULL VOO + /1974 lagt 9/124 Uttariphuis in/12: Ch tra 1 2 3 3 ·9 added to the product, constitutes, when druided by NEX MOOV 4 66/124 Bharını 5 88/124 Rohini 6 110/124 Audri 8/12 Aslesha 8 30/121 Purvephalg 9 52/124 Hasta 10 74/124 Svati 11 96/124 Anuradha 1.2 118/124 Vula 13 16/12 1 Sravana 14 36/121 Sathabhisha; 15 60/124 Uttarabh idri 16 82/124 ASvini 17 104/124 hrittika 18 2/124 Ardra 19 21/124 Pushya 20 46/124 Magha 21 68/121 Uttaraphalg 22 90/121 Chitru 23 112/124Visakha 24 10/124 Vula 25 32/124 Uttar ishadha 26 51/124 Dhunishthu 27 76/124 Purvabha Tra 28 98/124 Revati 29 120/124 Bharni 30 18/124 Vargasirsha 31 40/121 Punarsasu 32 62/124 Aslesh: 33 81/121 Purvaphalg 34 106/124 Hust. 35 4/124 Visakhz 36 20/124 Jyeshthu 37 48/12 Purrishadhi 38 70/124 Srna. 39 92/12 1 Satabhish] 40 114/124 Uttarabhadra 41 12/124 Bharani 42 31/124 Rohint 43 56/124 Ardı 41 78/124 Pashp? 45 100/124 Vagha 40 120/1.34 Uttariphalg FULL MOON 15/121 Anuradha 5 37/121 Vula 6 59/121 Uttarashadhr 7 81/121 Sravishtha 8 103/124 Purvubhadra 9 1/124 Asvini 10 23/124 Krittika 11 45/124 Mrigasırshu 12 67/124 Punirvasu 13 89/124 Asleshi 14 111/124 Purvaplılg 15 9/124 Chitra 16 31/121 Vishn 17 53/12: Jyeshta 18 75/124 Purvzhadha 19 9°/124 Sravana 20 119/144 Satabhisht) 21 17/124 Revati 22 39/121 Bhuani 23 61/12 1 Rohuni 21 83/12+ Ardia 103/124 Pushyi 26 3/124 Purvaphals 25/124 Hasta 28 47/124 Svati 29 69/124 Anuradha 30 91/124 Vuila 31 113/124 Uttarishādha 32 11/12 1 Satzbh19haj 33 33/124 Uttarabht. Im 31 53/121 Asyni 33 77/121 Krittiki. 36 99/121 Vrigasirska 37 121/141 l'unar 12.41!, 38 19/121 da, la 39 41/141 Uttarall 40 03/121 Clutra 41 85/121 akhs 107/121 Jehha 5/121 Uttarali iki 27/121 Dhitholes, 45 49/11 Parvabalra 16 71/121 Piet ·10 sırty tuo plus sixty tilo, it is saril, a Paria rasi 13 (I le formulae for ascertaining the Nakshatra parts on a Paria day bing thus) maile, (it is clear llut) the Nal shatra parts on a luarlı or full moon day hare their stand (Sthutrı) on the thri, second, or the next first part of the four parts of the full moon day after the first quartut of that lay, the moon and NE MOON HULT 3100 20/121 Svati 93/124 Bharın 18 42/121 Anuradha 48 115/124 Rohini 49 61/121 Vula 13/124 Punarvisu ro 86/124 Uttrrashidhn 50 35/24 tr 1phalg 51 108/1.4 Dhanishthu 57/124 Pars aphalg 52 G/124 Uttaral hadrap } 7J/121 fasta 53 28/121 Asuni 101/1.4 Svati 54 50/124 hrittila 1.3/121 Inuradha. 55 72/124 Vrgisirs!? 5) 21/124 Purvashudba 66 91/121 Iunurvasn 56 43/121 Snina 04 116/124 Aslesha 07 67/124 Satabhish 18 14/124 Uttaruphalg 55 87/124 Uttarabhamp 69 3G/124 Chitra 9 10/124 Assini 60 58/1.4 Vi akla 60 7/124 Rohini 61 80/124 Jyesl tha 61 _9/124 Anira 62 102/1.4 Purs sladl, 62 51/121 lust ja 13 The meaning of the above verse 19 as follows In Yerse 12 we are told that if the Parva or completion of the full moon comcides with the first quarter (31 of 124 parts of the day's Nakslintrn), that Parvadlay is to be rejected, tht 19, it is not fit for the performance of a sacrilice Now the verse says that instead of comcıding with the first quarter, the Parv? part muy attu conipletion on the 4th pirt (the 3rd after the 1st part, being the 4th quarter), or on the 3rd quirter, or on the 2nd quuter (the one after the 1st qurter, bţing the 2nd quarter), in other words the moon may attun her fuliness in the 1st, or the 2nd, or the 3rd, or the Ith quarter of the Nal slitr of the Prvatay 111 consideration In all these cases no sacri ſice on such Parur duy should be inde, it bring Herr o Patita day, for the reson specified in verse 12 But > ·11 the Nahshatra being on the same part of the day The other groups of the Nakshatras in sets of five each, (as enumerated in the Jaladı zerst), e symmetrical with accez table Parias 14 On a Pals) a o; Para day whose number is twelze ni a moltzzle of twelve the Bhamsas 04 Nak shatra parts shoull be made eight or a multiple ef the Parvı days with the Nakshatris mentioned in sets of five in the Javadı verse (17) are acceptable as sacri ficial days the full moon being completed within the first quarter of the Puva days (Vido Parva Table) It is thus clear that wa lug? of five years, there are only 27 acceptable Parts with one or the other of the 27 Nakshatris beginning with Asvini The Amsas of the Nishatris on other Purvis are either 31 or more than 31 Agence at ile Table will make tbis cleir 14 This is merely statement of the Makshatramsus of the virious special Parvas arrived at from the for inuir giren in ver e 13 A atference to the Table of the Parti rasis will make this qute clear Let as the the 1st full moon Pirve nfter the commencement of the Ing? Here the Bliamsz is 'which is equal to 62 27118 11 divided by 124 In other words it being a Pur less than tuelve the Bhamsi is half a Nakshatra and 11 Ams14 In the 2nd which is new moon Pary the Bbamsi is only a multiple of eleven (trice eleveu) with no Bhaidhn 19 in tlie white half The sime is the case with tle otl er In Pikslizs Non let us the + the twelfth Pu The 7th new moon from that com mencement of the Juge is the Iwth Parva from the commencement of the lug? Here the Bhamsa ** multiplied by 12 13 equal to wluch is equal to 7 lak shatris and I, Nakshatra nisi is stated in the above Ti e integral parts we hept up art Lihence the | 13th nen mooi is the 24th Prria (inclusive of the 11 gan full moons) from the beginning of the lug? Here the Bhim as are twice eight or sixteen The same is the . Verse 6 ·12 eight (because they are actually such); if the Paksha or Parla is less than twelve or a multiple of tielre, the Nakshatra parts are elien 09 a mulliple of eleren together with half of the Nakshatra (62 parts), if it is a white half of the month, and if the Nakshatra parts are ineant to be lunar 15. The Bhamsas in certain Parias are nine or a case with the other Paras slone number is twelve or a multiple of twelve The 12th, 24th, 36th, 48th, 60th, 72nd, 84th, 96th, 108th, and 120th new moon Parvas, have S or multiples of 8 as their Blāmas. But in the case of Parv do less than twelve or less than a multiple of twelve, the Bhamsas are not in all cascs 11" or a multiple of 11 These exceptional cases are referred to in the next verse It is, however, to be noted that in the 15th and the 16th verses we are only told to test the Bhāmsas in the series of Parvas calculated in accordance with the rule lud clown in verse 13 That is all. We are taught no new formulae or astronomical problem in those two verses In the 16th verse some exceptions to the statement mide in verse 16 are given. 15. It has already been stated that the Parva-rāśi formula is given mamly for the purpose of ascertaining the Parva-days on which, the Błāmsa bemg less than 31 Amc7q, sacrifices are performed ; and in the case of those Parva-daye on which the Bhāinsas are more than 31 Amsas, sacuifices are begun on the 14th dry and finislied on the first day of the next Park. Hence it was of great importance for the priestly class to know before land certain characteristics of Parvas with or without au increment of day-dmsas The above verse gives us an idea of the characteristic of those Parvas which have all inciement of day-Amzas It says that thone Parvas in bich Bhamsa appears as nine has an increment of day-Ankas The Rig-Jyautisha serse adds by saying that from the 15tli full moon Parka or the 29th Parvat from the commencement of the Yugi onwards I appers as Bbānisa in Parvas whose number is a multiple of 19 ·13 multiple of nine, in those Parzas u lose number 18 less than 12 01 a multzzle of 14, the Blamsas art 7 or a multiple of 7 in ineven Parvas, that is, full moon Parias, an al lition of daily Amsas to the Nal shatras or days equualent to Nakshatras 28 made and tb it in the Uni Privis 7 insted of 11 uppears 15 Bloms In the 29th Pirvu the Bhimsn 1 (29 X 199) wluch is equal to 75w ich is equal to 17 Nik shatrıs or Nakshatra days and , In Pirs ns 19, 21, 29, 42, 50, 58, 71, 79, 87 100, 108, und 116 the ch. ricteristic number 9 :ppeus 15 Blamsı and an addition of Asam day parts in the form of half a dry or 1 complete day is mide over and above that of those Parvis which precede tl em For e ample in the 67th, it is 33 und 34 in the 58th 45 in 78th and 46 in 79t11 50 in 86th wd wlan 87th 62 2 107th und 63 in 108to, 67 in 115th wd 68 in 16th Thus characterrstic is referred to is hownlo in seme 27 ts we shall see In Part 22 the ad lition is all dir more than in 21 likewise Parin 50 la 1 bullides more than P11 29 similarly Parva 71 17 h of a day more than Parv i 70 likewise Part 2 100 hus if i dny more than Parva 99 In Ona Piksling where 7 appears is the asual cl rncte. nistic Bhams, there are additions of a quarter or half of a du more than in the pieculling Pirins what 19 called caja of 1)111 and not av pr of Die 19 misinterpreted by others The word Dyn as the nunt of dy uppt?is eten m modern alminnchs tri dy n sprik meg. Tithi appearing in pirts in three consecutie ding Iu verses 12 16 32, 37, 38, and 39, it - Dyqu ad not be that is used It should be borne in mind that what we are trught in the 16th and the 16th Strees 19 no net formula or moblem But only I spent form of checking the Prinsight in sere 12 is pomted out with a self to distingu la tho i Pirs 11 on which suchfices are marle from those on winek the sacrifice is begun on the Ilth day and brought to completion on the Pratipat day T} is 18 18 « ·14 and in the new moon Parias when the moon has set another ailition is maile. 16. [After the 15th Paksha onwards at (8 3 Blūmsn) should be regarded as Blulta, elapsed; the Bhimse appears as une instcall of 8; the Blūmsa in Una- Pakshas (that is, Parias winch are less than 12 or a multiple of 12 appears as an increase of daily Ambas (rlyu-adhihena)) R. 13. In the Parras with thie Nakshatras mentioned in the Jānālli-2ti se, one should know that the Pariatime coincides with the Parva Bhamsas and termi- 9 of the next Parva. Nor is the characteristic number 7 of the Una-lakshas without exception l'or in the 14th Parva the Blūm-a 19 ; and in the 15th it is * Of these two, the first 19 a Parra day and the latter a lleyn Parva day Saptagunr may also be taken to mean a Nakshatrn-day or a day equivalent to a Nakshatia, 7 kalās inore of the next day which the moon takes over and above a complete day to pass through a Nakshatra seen to be referred to by "Suptaguna, seven-tumes We are told that tho e Partas in which the Bhāinsa appears to be 31 or more are to be left out, and only in those Parvas in which the Bhamsa is less tlan 31 sacrifices are to be performed In the sert verse we are told low the Hej a-Parsas are to be treated 16. An examination of the Table of Parva-rasis will disclose thint the 27 Partas shown in the table on page 15 will slow that the 9tlı full moon, the 1stli new inoon, the 26th full moon, the 35th new moon, the 43rel full moon, the 62nd nets moon, the 60th full moon, the 7th ner moon, the 15th full moon, the 24th new moon, the 32nd full moon, the 41st nes moon, the 49th full moon, the 58th nel moou, the 4tis full moon, the 13th nou moon, the 21st full moon, the 30th new moon, the 38th full moon, the 47th new moon, the 55th full moon, the 2nd new moon, the 10th full moon, the 19th new ·15 nates in the first quarter of the Parla day, where loweler, the Parva Bliamsa is greater than two parts (thri 15, 62 Amsas) of the Par va day, then the initial Bhamsu ought to be known as occurring on the 14tlu day 17. Jan, Ašvyujau, Asvini, Doa, Ardra, Gal, Bhagal, Pürzaphalguni , Klu, Visoklu; Sve, Veste Derah, Uttarashadha, Hir, Ahubudhnya, Uttarabhallrapada, Ru, Rohini, Shu, Aslesha, Chit, Chitra, Má, Mala, Sha (with short A) Sntablishaj, Nyal, Bluranyih, Sū (with long U), Punai vasi, moon, the 27th full moon, the 36th vex moon, and the 44th full moon, appear in order in the series of Partı rase with Bhr seshr less than 31 Amsis and that the successive Pavas in this series tre intervened by a set of five Nakshatiis counted from Asvını onwards, and that they are all fit for sacuifical performance In the other Parvis, however the Bha sesha is either 31 or more than 31 Amsas nnd are arcordingly Heja Parvas, that is, not fit for sacrificnal performance In these Parvas, the sacuficer has to observe the Upavasatha day on the 14th Titbu and huish the sacrifice on the Pratıprt, that is, on the 1st day of the next Paksha 17 In the next verse the Puivis with the Jarādi Nakshatrus which appear in sets of five cach are enume rnted Toi biesity's sike the Nakshatras are named with a distinguisling syllable of either their name or the name of the deities that are believed to preside over tleta The Punis mentioned in the Javadi rerse are 23 follows The Bham in tho- 9th full moon 1/121 Acroi 18th new inoon 2/121 Andra 26th full moon 3/121 PSI, 3th non moon 4/12 - $it 1 full moon bunl new 1000n €/12: Pula Goth full moon 7/124 PREL ·16 Ma (nath long A), Asyamă, Uttaraphalguni, Dhā (uath long A) Anuradha, Na Stalant, Re, Real, Mrt, Mrigasıras, Gha (nath long A) Magha, Sia, Sroti, Po, po Deatah, Pūruushadha, Agal, Aja Ihajat, Pūriabhadrajada hui, krittila, Shya, Pushya, Ha, Rasta, Jye, Jyoshtha , Shtha, Dhan ishtha, these are the Nal shatras (suggested) by syllables pointing to them 18 In the place of eight Amsas (that appear at the The Bhim in the 8/121 Islesha 7th new moon 15th full moon 9/12+ Chitra 24th now inoon 10/124 Vul. 32nd full moon 11/14 Satabhisha) 41st new moon 12/121 Bharani 19th full moon 13/124 Punarasu Sth new moon 14/124 Uttaraphalg 4th full moon 15/124 Inuridh? 13th new moon 16/12: Srarana. 21st full moon 1/124 Revati 30th new moon 18/124 Vrigasirsha. 35th fall moon 19/124 Vagha 4. th new moon 20/1_4 Svati both full moon 21/124 Purashadh 21 d new moon 22/1.4 Pursabhadrar 10th full moon 23/1_1 hnittaka. 19tli ne moon 24/121 Pushyn 2th full moon 2 /124 Hasta 36th new moon -6/124 Jyeshtha 44th full moon -7/121 Dhanishth The reason for the stateinent is is follows In ont Pasha the moon more through 14 Naksha tris and dis parts of Makshatra llence in 12 Pahslas she moves through (14 mxl, which is equal to 175 Nikslintras and + parts of 1 Akshatra sime result is also arrived at 18 follows In 121 Part 19 of ? Hugr the moon moves through 67x27 or 1 809 Nakshatras Hence in 12 Paksbas she moves tlırough (1:'?) 12 which is equal to 175 Nakshatras und Tit parts of ? Nakshtra Non the moon tahes 1 day and 7 hals of the ne\t day to more through a Nah. 18 R The ·17 end of the 12th Paksha or of a Prhslia wolose 711mber sbatra Hence to inore through 175 Nakshatras she requires 175 days and 176x7 or 1,225 kalas niore Since a day is equal to 603 halãs, 1,225 kalās are equal to which is equal to 2 days and 19 halās Accord ingly we may specify the velocity of the moon either in terms of the Amsas or in terms of the kalás So in 12 Pakshas the moon makes 177 days and 19 kalūs оi 176 Nakshatras and is parts of a Nakshatra. It is not, however, meant that 19 kalūs are equal to 8 Amsas For the moon requires C03 plus 7 or 010 halās to pass through a Nakshatra Hence to pass through 8 Amsas she requires 8 x 18 sluch 19 equal to 39 halās and st parts of a kalā Or to pass through 1 Aisa she requires 1 or 4 kalas and it parts of a kalā which rendered in decimals is equal to 4 91 kalās Not perceiving this, Naliamabop adlıyaya Sudhakara Dvivedi interpreted the word “ Aslıtaha' m the above verse to mean four and made 19 kalās equal to 4 Amsas Clearly it is a wrong inter pretation and a wrong calculation in the second hall of verse 19, we are asked to ascertain if there is a possibility of a Yoga of the sun and the moon (yukta-sambhave), by the application of the number 72 Yoga is the name applied to the joint space which would be travelled by the sun and the moon in a given period of time, supposing that these bodies travelled in opposite directions instead of, as they actually do, in the same direction In the supposed case the sun and the moon together would do the 360 degrees of the ecliptic in 25 42 days As will be seen, there is a clear reference to Yoga in this work. however, told how many Yogas they counted and how they were named The Jyotishkaranda of the Jainas mentious only one Yoga and calls it Vyatipăta It is probable that the Vedangajyautisha also counted only one Yoga and that its name was Vyatipit? This is referred to in the balf verse under consideration and the 3 We are not, ·18 is a multiple of 12) 19 halas should be inserted , in formula of ascertainuug the Yogi ind its Naksiintra 35 The verse ) given in verse 26 In the cases of Únn Pakshas (that is, full moon Pakshas) one should apply the number 72 if there is n possibility of a logi combination of the sun and the moon For example, let us the the 23rd Pakshin Here the Bhamsa of the moon is 23 x 14, which is equal to 17 This is equal to 13 Nakshatras and 1 of Nakshatr from the preceding Pure Since the moon in hes 69 revolutions in 124 Parvas, tod the sun 5 rerolutions 11 the sime time they two togetier mahe 72 resolutions llence 72 is the inder number pointing to r logo of tb sun and the moon in the 23rd Part 2 under consider tion the moon s Bhamsn is 67 if the suns Blains 1 the same 23rd Parvu 18 5 then the total Bham as of the two bodies would be 72 In other words the sum c their longitudes in Bhimsas 19 72 the index number Now in 1 Tith the moon moves through 603 Kishthis and the sun 45 hashthis. This is rrived at 18 follows In 2 Yugof 1 860 Tathistle moon goes tlırough (27x67) Hence in one Tuthi she goes through (27X67)/1860, which is equal to (9 x 67)/620 Similarly the sun goes through (6X27)/1800 hich is equal to 40/620 Iu other words while the moon passes through 603 of the 620 pirts of a Nakshatra the sun goes through 45 of the same 620 parts A Nakshatrr is divided into 124 parts called Amsas and ench one hundred and twenty fourth part is further subdivided into 5 parts or the whole Nikslintra is divided into 620 pirts called hashthus Since 5 hashthus nre nearly equil to 11 Amsi, 45 hashthas passed through by the suu 11 Tithi are equal to 9 Ainsis In a Tith the moon gol. through 003 hashthing or 67 Amśns This measuremen is made use of in 1er e 20 where tl e logr of the sur and the moon is defined and the Nakshatrn of the log is ascertained ·22 per lithi Nakshatra of a Parla are included, the Trthlalás at the rate of 7 lalas [7+(9 or 10))=16 or 17 lalus Hence in the remainder obtained after deducting the frtlı halas (that 18, the 7 Talas requed to concert the Tıthis into days), one should hnow the halas 11ect ssary to arrize at the Nakshatra of a Title 21 Nakshatra Thus taking one Sarma day ind 7 hals of the next day as the duration of the moon s movement through a Naksliatrı it is easy to find out the Nuh slintrn of each Tithi in a Pariz In applywg the formula gren i verse 20, the Tith itself may be multiplied by 11 and the quotient obtained by multiplying the hilas of the Pura bliamsa by 1l and by dividing the product by 610 added to the number of Tıtlıs first obtained The sum is the number of the Nakshatra of the Parva in question counted from the Nakshatra of the previous Parva Usually the 15th Nakshatra from the Nakshintrı of the preceding Purva is the Nul slutra of the Parva in question The product obtained by multiplying the Titlu by 11 with the addition of the quotient obtumed by dividing by 610 the product of kalas of the Pariz blamsr multiplicd by 11 is almost equal to 16 If the number of Pirv whose Nakshatra is desired to be known is more than one, then the sum of the Tithis at the rate of 15 Titlus per Parva should be multiplied by 11, the sum of the halus at the rate of 228 kalus per Parva bhamsa should also be multiplied by 11 and divided by 610 The quotient thus obtained is to be added to the number of Tıthis already got The resulting sum is divided by the number of elup ed Puvas The quotient goes the Mal sbntra of the Parvi in ques tion For example the Nak of the 6th Parva is (4X11) 1 lus (223X4x1l)--610 is 60 This divided by 4 15 llence the Nak of the 5th Part 2 is the 15th froni that of the preceding Parvi It is known that the Tıthis are lunır, and the dry s solar in verse 22 we tre told of the way in wluch the sun may be connected with the Tith, gives 21 ·The fise Vislusas of the Dihslunay'ın? irt on unet en die and in the month of hurtika, Tlie 23 I'rom the past Parva parts deduct double the number of days equivalent to a Trthi The sun will be found to have Tirs stand on the Paria tithr on the parts of that Mandala or circle which is equivalent to the remaining Trth days 22 If the number of the Vishuva or equinoctial day 25 multiplied by two and one is deducted from the product and agail multiplied by six the procluct thus arriveil at denotes the number of the Paksha in which the desired Vishuva occurs , the number of the Here the word Mindala means day circle In a Yuga the sun makes 1,830 day circles, the moon 1,769 and the Nakshatrns 1 809 (vide verse 29) According to the quotation from the Jyotishkuanda made in the Sanskrit commentary, the sun makes in one Parva 16 cicles, and the moon 14 d. circles It is known that ju 1,830 drys of ? Yuga the moon makes 1 860 lithuis Hence one Tithi is equivalent to får durys equal to 12 days equal to (1 Titlu minns 127) days equal to (124 minus 2 T1 )/124 diss Hence , Purva or 15 Tıthis are equal to 15 (124—2)/124 equal to 14 ts Nor is the sun moves through 16 circles in z Parva, he moves in 14 :? days XIX equal to 175 equal to 15 circles That is, he will be in the 46th division of the 62 divisions of the day circle when the 16th 11thi of the Parva 18 current (For other details see the Sinshrit commentary) 22 The kihloh aprikası says (Pages 74 78) 99 fol lows The day of which the day time and the night-tune pre equal to each other, each being inerrurci by 16 AIultūrtas, is called the Vishuma day Vrslun a dry in eich Aunn in 1 lug? there ar ten Ishuri dnis five of the Uttarijana fall on even daya in the month of Madhan (Vaishh) thard lunur day sath Rolıını after six Part 19 lase There is one The fint laura falls on the ·24 Paksha, divided by tho, is said to lcnote the number of the Tithe on which the l'ashura falls. 23. The product, which is obtained when the number ; elapsed; the second on the ninth with Dbanislıthă after the lapse of 18 lartas, the third on the full moon day with Svätı after 30 Parvas; the fourth on the oth (13th?). with Punarvasu after 43 Parvas; the fifth on the 12th day with Uttarābhādrapada after 55 Parvas; the sixth on the third day with Anurādhā after 68 Parvas; the seventh on the ninth with Jaglia after 80 Panas; the eighth on the 15th with Asvinı after 92 Parvas; the ninth on the 6th (13th ? ) with Uttarăshādha nfter 105 Parvas, the tenth on the 12th Uttaraphalguni after 117 Parvas To determine the 1st Vishuvam (1) 1X2 minus 1 19 equal to 1. 1x6 is equal to 6. Hence 6 is the number of Parras after which it occurs in the 7th Parva of 6 is 3 wlich is the number of the Tith on which it falls. (2) Sımlarly to determine the 4th Vishuva- 4x2 minus 1 is 7; 7X6 19 42. 1 of 42 is 21 There is another rule-which is to be applied to such . (1). .. Cases: If the number denoting half of the number of Parvas is greater than 15, then divide it by 15; add the quotient to the number denoting Parvas; then the sum thus arrived at is the real number of Parvas; the iemainder denotes the Tithi of the Vishuva. Accordingly as 21 is greater than 15, it is divided by 15; the quotient is 1 and the remainder is 6; the quotient is added to 42; it becomes 43. Hence 43 is the number of Parias that liave clapsed. The Tithi of the 4th Vishuva is the 6th In ierse 24 the author gives us the measure of a Nadikā, one-slatieth part of a day. 23. As already pointed out, the ancients liad a Ghatik.. vessel measuring 61/4 Prasthas of water and laring a ·Vislınla falls But it is to be remembered that such long gress of the sun occur only in the north west corner of India, somewhere about the north of Kanlimir in vers 25 of Vishuva day 18 multiplied by two and onc 18 dle lucteil from the product, and uhen the result is again multiplied by six, denotes the number of the Paria in which it occurs, and half of that number is the number of the Tith on which the desired The third day, the ninth ilay, the full moon iny, then the thirteenth day, anit then the sixth day arc the successive days of Prsluza, and the tenth Vishuva in a Yuga falls on the 12th slay (Rig Jyantıslia) A zessel in which 50 Palas of water can be hept is called an Adhala from Adhala the measure of a Drona should be inferred as already pointed out if hole in its bottom When floated upon water, it sunk making 1 sound soon after it was filled with water entering into it through the hole at its bottom ind indicated the lapse of one Nadıka or Ghutiha This 19 what is referred to in the above verse The table of Drona and other cubic measures is as follows 1 Kudava is equal to 3. Palas 4 Kud 1vns are equal to a Pristh or 12Pring 4 Pristhag are equal to an Adhaka or 50 Plus 4 Adhakas are equal to a Drona or 200 Palas Hence one Adhaha minus 3 Kuda vas is equal to 200 minus 9: Palas that 19 1905 Palis or divided by 124, it is equal to 1625X2/(8X 45) Pristhing or 61/4 Prnsthng which is equal to one Nadıka 12 Nadıkas are equal to 12x61/4 Prosthus or 183 Prasthus We have been told that the rate of increase of the day during the Dakshinayına is one Pragtha per dry and that the total of the increase of the day during the 183 days of the southern progress of the sun 14° 183 Prasthas or 12 Nadthas or 6 Muhurtas crease is also referred to in the astronomical works of the Jainas Hence The same in V ·20 from a Drona three Audaras are deducted, it will be 24 the measure of a Nadila Having multiplied by 11 the number of Parlas that has since elaj sed and having multi leid by 9 the number of Tithes that has since clapsed, one las to divide the sum of the 1 rurlucts by the number of Paras in a Yuga, the quotient thuis obtained 1. ith the number of Parlas elapsed gizes the sun's Nalshatra 25. in order from the commencement of the Inga 25 we tre given a formula to find out the Nakshatra of the sun on any given day 24. The formula is thus arrived in 1 Yugil the sun moves through 5 times 27 or 135 Mahshatras, and there are in a lugz 124 Parsis Nou if in 124 Partas the suu goes through 135 Naks, then in a given number of Parvas he goes through HX given Parva , that is, Piri? plus a Parvis Agrip if in the 15 Tıthuis of a Parva tho sun goes through it Naks, then in a given number of Tıthis he goes through (135 T2 )/16X127, that is Tit T. Combining these tito results, we have P plus (11 P plus 9 T1/124 Applying this formula, the sun s Nakshatra in the first Parva of a Iugr is thus arrived at 1 plus (11 plus 9 11/124 which is equal to It means tint the sun is in the second Nakshatrı from Dhanishtha, that is, Purvabhadrz Tlus is correct because the first Parva occurs 15 days after the coin inenceinent of the Iuga As the sun takes 13 days to move through a Nakshatra be bus passed through Satabhisliaj in the 13: days of the Paria and has been in the Purvabladrpd for 14 days Let us tahe the 5th Tithi in the 5tb Parii of 7 Yug flere Parts number is 4 und Tithi number is 4 rccorumgly 4 7 lus (11x4 plus 9 x4)/124 is equal to 48 that is he his pissed throagli 4 Nakshatrs in 643 days and has been in the 5th Nakshatr (Rev atı) for 9: days out of the 64 days In verse 26 we are given n forinula to find out the Yogn and its Nakshatra 25 ·Non the moon s Nik 19 th us found Let us take cuse the inoon is on the 11th Tithi in the 2nd Paryż As already shown, the Nah of the 1st Parva in the 17 from Duunislatlia, that is Magha The cleventh from 27 Haring ilivude l by I the parts of the Nal shatra where the sun is situateil, and haling multizlied the remainder of the decision by 2, one may declare the prorluct to be the amsas of a Nal shata through which the sun passes every day The lunar Tethis added to the larly amsas of the sun is the periol The time which the sun takes to pass through a Nakshatri is given in verse 39 as 137 days It may also be found thus The sun pisses 5 times through all the 27 Naks in a Yuga of 1,830 days So he passes through one Nik in 1830/(5 x 27) days, which is equal to 138 days Here the puts of one Nakshatra ure its 124 Amśns or its 620 parts called Kaslthias These Amsis or parte he passes through in 137 days Here the Naksbatrn parts are divided by pine The remainder is 5/9 We are asked to multiply this reminder by 2 and take the numerator 10 as the number of Amsis which the sun passes through per day It has already keen pointed out in the notes on verse 19 that while the moon moves through 603 of 620 Kashthas per Tithi the sun goes through 45 of the 620 Kasbthas per Tithi 45 Kashthas are equal to 9 of 124 Amsas of 1 Nakshatra Savana-day is a little longer than a Tithi the author of the Jyautisha puts the daily velocity of the sun 15 10 Amsis of a Nakshatra According to definition the sum of the longitudes of the sun and the moon is a Yoga Wlicn the author says that the addition of the lunar Tıthis to the daily Amsis of the sun is a Yoga evidently it is a Yoga wluch the sun and the moon supposed to move in opposite is given 18 7 name to the sum of the longitudes of directions along the ecliptic the same eximples given m verse 19 Sice a In the fire ·28 called Yoga; The Nakshatra of the Yoga is founil by applying the formula giren in renses 20 and 25 for finding the moon's and the sun's Nakshatias. 26. The Blaseslia (73/124) anil its one-third, and the Dırasāmsallūga of the 14 days of a Parra and its one-third, the fraction being left out or taken as an Maghā for 11 days at the rate of one Nakshatra per slay is Purvāshādha from Maghā. In the 2nd case the Nakshatra of the Sth Parva is Rohini according to the formula given in verse 19. The 9th from it 19 Uttaraphalguni, the Nakshatrı of the 10th lunar day Now to find out the sun 8 Nakshatras on the two Yoga days Here the formula is P. plus (11 P. plus 9 Ti ) 124 For the 1st Yoga the formula gives 118 That is, the sun was in the 2nd Nakshatra from Dhanishthá It is Satabhishaj But we have to add to this 14, since the Jaias begin their cycle with full moon, leaving the sun at a distance of 14 Nakshatras from Dhanslithā or the end of Śravana, while according to the Vedāngajyautisha the sun was with the moon in the Dhanishthi Nakshatra Accordingly 14 plus 1 is 15, the fifteenth from Dhanishtha is Maglia in which according to the Jainas the sun was in the 1st Yoga. Now for the Nakshatra of the 5th Yoga :-Here the number of Parvas is 8 and that of the Tithis is 9, Hence 8 pilis (11X8 plus 9X 9)/124 is equal to 9 M'.. Add 14 as before The sum will be 23, that is, the sun was at the beginning of Jyeshţha or at the end of Anuradbi, whiclı is 22nd from Dhanishtha. In the 27th verse we are given the kalās equivalent to the Paiva-bhajesha ieferred to in verse 23 and also the characteristic of the Bliasesha indicating an increase of a day in a Parva over and above the preceding Parva Here the word “ Bhädäna-kalās" is taken from the 26. 21st verse by way of Anuvritti. The last word of the verse should be read as “ avetya" and not as "avedya," ·35 tion Divasamsabhagn leral year consists of 366 days; it also contains 6 cr one, two Ayrnas, called the Uttarijans and the 29 integral namber, are the Bhädäna-kalās, the halás necessary to arrive at the Nakshatra of the Parva, (The word “Blūdána-kalās is taken from the 21st Zerse by way of what is called " Anuvritto") If the Bhasesha of the Paria in question is greater than that of the preceding Parva by half a Nakshatra or more than half a Nakshatra, then an increase of a day should be known by 9 or a multiple of 9 appearing as numerator in the Bhasesha of the Parva in ques- 27 Three hundred and sixty six days, one year, Bhasesha of the Parva rasi is A (vide verse 11), is 7 kalās which the moon tahes over and above a day to pass through a Nakshatra Hence the daily Amsas for 14 days are 14 x 7 equal to 98 Its one third is nearly 33 The one-thud of Bhasesha is 24 which is equal to nearly 24 Hence 73+21+-98-+33 or 228 are the halas which are to be added to the kalıs of the Parva titlus and multiplied by 11 and divided by the kalās equivalent to a Bha or Nakshatra in order to arrive at the Nakshatra of a given Parva Thus hus been explained in verse 2] In the 58th, 79th, 87th, 100th, 108th Parvas the numerator of the Bhamsa is a multiple of nine Hence in those Parvas there is an increase of a Nakshatraequivalent day over and above the day of their preceding Paivas In the 78th, the Blīmsz gni es 46 days, while in the 79th, it gives 46 days While in the 8th ut is 50, in the 87th it is 51, while in 99th it 18 58, in 100th it is 58!, while in 107th it 19 62, in 108th at 19 03 In uneven number of Parvae, the increase 19 more than Half a day and it does not contun the number 9, the -haracteristic number The meming of the 25th, rere is that a solar 27 Dakshinijana, and 12 months of 30 days cuch, and Pyears make a Yuga.

·30 sir scasons, ttco Ayanas (the northern and southern progress of the sun), twelve months are to be considered as solar; this tahen five times is a cycle." 28. “In a Yuga of five years the number of risings of the Dhanishtha (and other Nakshatras) is the same as the number of days in it increased by five (that is 1,830 plus 5, that is 1,835); the risings of the moon is the same less by 62 (that is 1,830-62); the sides ial revolutions of the moon is also the same less by 21 (that is 67 x 27 equal to 1,830-31 equal to 1,809)." 29. “The sederal rerolutions of the sun in a Inga are 135; the Ayanas of the moon in a Yuga are the same less by one, that is 135-1 equal to 134; onefourth of the number of Parras in a Yuga is called a . The meaning of the 29th verse is that in a Yuga of 5 years or 1,830 days the Duanistlā and other Nahshatras rise and set 1,835 times ; each rising of a Nakshatra is called a Lagna; later on Lagna as a name was appliec to the rise of a zodiacal sign consisting of 27 Nakshatras The Jyotish karanda of the Jaipas says (Page 190 verse 288). "The Lagna of the five Vishuvas o equinoctial day, in a Yuga is the rise of the Asvin Nakshatra in the Uttarayana; and that in the liv Dakshinajanas is the rise of the Svātı Nakshatra. "I a Yuga of 1,830 days the moon rises 1,768 times; an in the same period the moon makes 1,809 siderirevolutions." 28 & 2 Tlie above verse means that in a year the su mahes one siderial revolution, and in a Yuga of fi- Jears he passes through every Nakshatra 5 times; ti moon makes in a Yug« 67 siderial revolutions, and the rate of two Ayamas in a revolution she inak 2x 67, that is 134 Ayanas. The number of Partas a Yuga is 124 one-fourth of a Parva is called a Pīd 121 Kūshthas inahe a kala. The Kalalokaprahūsa of the Jainis says (66) thu in cach Yuga there are 134 lunar Ayanas; an Ajana- ·Hence the time he titkos tysk rights iyear 31. are a 11 ulārtas three. makes 67X27 or 1,809 sideral revolutione leg the In a Yoga of 5 years oi 1,830 days, this win time she takes to pass through a Nak but in 1%9/1503 which is equal to 1 day and 7/603 of diy, in 2 449/? of 1,830 days the sun passes through 27 Xayrlig Nakshatra is 1830/135 which is mul dyn am 31 Pāda; a similar number of Kishthas (that is, 124) is hala." 30. In a Yuga the number of Sāvana, lunar, and sulerual months is 61, 62, and 67, respectively; the number of days in a Surana month as 30, a sola: is the secolution of the sun through the 27 Nahshatras, T'en halās and plus one-twentieth of a halū is a Nādzha; two Nadihas Multūrta; thurty at day which is 600 halás increaseul by 32. The moon takes a day and 7 halūs of the next day to pass through a Nakshatra , the sun tahes 13 days and plus 5/9 of a day to pass through a Naha Káslıtha is the time of the utterance of fire 33. is the deity of krittihu, Prajāpate of Rohını; Soma of MIngasvas, Rudia of Ardri, Adult of Punarasu , Brihaspati of Pushya, the serpent of Aslesha, the' Prtris of Magha, Blaga of Purva. phalguni ; Aryamå of Uttaraphalguni, Siirtri of Rasta; Tvashtrı of Chitra, Pāyu of Svāti, Indrāgut of Vesākha, Matra of Anūrūdhā , India of Jyeslųha; the passing of a planet through half the one of thic In the next verse the incisure of the different months in a Yuga is given A nūdiha is equal to 104. kalūs Tro nādıkās equal to 2020 kalis equal to olje Muhūrta 30 Multūrtas or 142x44 or 009 kally make shatra; long syllables Agne Nakshatras 30. a day. 31 & 32. tras 5/9 of a day. 33 ·32 Nirritz of Müla, Apal of Purvashadlą, the l'13re Deras of Uttarosladka, Vrslinu of Srarana, the Vasus of Dhanushtha, Varuna of Satablushaj, dja L kapat of Pūriabhadrapada, Ahirlullnya of Uttara bhairparla, Pusha of Relati, the Asuins of Aszini, Yama of Bharanı , these are the deities of the Nal shatras the learned in the Sastras say that during the sacrifice, the sacrificer s sacrificial name has to b? derred from one or the other of the Nakshatras, of malezolent portent are Chetra, vzal ha, Sratana, and Aslayul of malezolant portent in a greater degree arc Nagha Srati, Tijeshtha, Müln, ani Bliaraus wluch is of lama That day which every lunar day being less by 1/62nd part of a day than the Satana day gizes ris* to en the course of two months, and also that day which erery Savara day being less by 1/C2ni ) art of a day than the solar ilay gızés rise to in the course of treo months, both being identical urth Parra dny 34-36 It is already pointed out that the lunar month 14 less than the Suvine month by 30/62 parts of a dir Accordingly a lunar dry (Titli) is less than 1 Sivans day by 1/62 part of n day Hence in the course of 6 days there arises an extra duy on account of thx! difference Lakewise the Savana month of 30 dny 9 L less than the solar months of 30} days by hulf day This difference amounts to a day in the course of two solur mouths of Gl drys On account of this deficiency of the lunar montlı from the Swann month and of tlie Sain from the solur month, there arise two intercalary months in the 1 830 days of a Yugy, and of these two months, one is inserted in the middle of the five years and another at the end The lun ir extr dny is called Avrmaritra and tlie solar extra day is called Itırītr Accordingly the Jyotislikinud of the Jums siya (P2 174, Verse 268) 19 follows "Atiratri is connected with thie solar Ritu and thic Arimiritra is connected wit! the five yerrs of 1 Juga called "(1) lunur year, (2) lunta ·33 OIL shoulil be clearly and distinctly understood, account of which tuo days, there are generated two intercalary months, one in the middle of the fire years, and another at the enıl of the five years of the Yuga 37 10 1 Jalas male a Nūdika, 2 Nādihas a dl u hūrta, a day (and night) 30 Muhữrtas , 600 halas and 3 more also make a day 38 " The moon is in possession of a Nakshatra, a day anet 7 kalas more, the sun is in possession of a Nakshatra for 13 days and 5/9 parts of day, a hashtha is the time taken to pronounce five long syllables" 39 years year, (3) intercalary lunar year (4) lunır year, and (5) intercalary lunar year' If solar ritus are taken into consideration, one Atiratra day happens in every third and seventh Parva in the first four months, similarly in the next two sets of four months each Likewise If the lunar yeurs are tahen into considerrtion, an Avamarītra bìppens in every two months and thus there will be 6 Avamarātras in a yerr and 30 in five 37 In verse 38 we ure told of the divisions of a Sıvanı day 38 In verse 39 we are given the velocities of the sun In verse 39 the word “Dyu verse is to be tahen and is to be interpreted along with Sasaptaha as 1 day with 7 kalas more half of the verse rends in some manuscripts is manı cha pancha, meaning 8/9 parts of a day Other " manuscripts read as Uttamana The word Kāshtha is a name given to the five divisions of one of the 124 parts into which a Nakshatra is divided In verse 40 we are given a formula to find out the length of the day in either of the two Ayanas of the and the moon from the previous The second 6 Nauct The uttama purnber Is dine 39 sun Y 5 ·40 41 of the day at the beginning of the northern Ayina aud the minimum length of the night at the commencement 6 x given days/183 plus 12, which is equal to wbichi 18 not a fact , nor is the increase of the door Here the rate of increise is considered to be uniform might to the extent of 6 Multūrtas a fact in India, such an increase is found somewhere in the north western corner of Indon where such meisurement of the day or night seems to have been found in the Vedic penod (for other details see the Sanskrit commen Some manuscripts seem to read " Atisesha an Atirätra, and the verse is to be taken to refer only In that case Atiseslia means the part of to the deficiency of the Suvan? jeur from the solir jeir and to the 30 Atirätras of a Yuga making an intercalary 34 What_18 passed of the northern progress and Irhewise what remains of the southern progress cach (urz , the number of days in both cases) is to be mull plied by two, diiided by sixty-one anil added 40 trelle , thus is the measure of the day That half a day by which the lunar falls short the Sarana month and by which the Surana month falls short of the solar month is called the Krtusesla and one should understand it counting the number monthly Parias It has already been sud in verse 8 tunt the total increase of the day in the northern Ayana 19 6 Multūrtag and the total increase of the mght in the southern Ayana is similarly 6 Multūrtas The minimum length of the southern Ayana 15 12 Muhūrtas Accordingly the increase of the day or the night in the 183 days of the Ayana is 6 Muburtas Hence in a gnen number of days it will be 6 multiplied by given number of dwy or nights divided by 183 and added to the minimuin 12 12 tary) the increase 2x given days/61 plus 12 of Ritutsesha 40 instead month 41

·35
This is a brief citation of equations which one
has to make use of frequently; of the three factors of
2 problem, the hrown, the knowable, and the ratio
betreeen the known and the knowable, one has to
multiply the knowable with the known and divide the
product by the ratio."
42.
Thus spoke Lagadha_of his explanation of
months, years, Muhurtas, Lagnas (Udayas), Parias,
lays, seasons, Ayanas and months (lunas and
derral)
43.
The learned man who hnows the movements of
The moon, the sun and the Nakshtras will be blessed
with progeny in this world, and (after death) get
into the world of the moon, the sun and the Nah.
Thatras"
44,

·वेदाज्यौ तिषम् महामहोपाध्याय, अर्थशामविगारद, विद्यालझार, पण्डितराजेति विरुदाहिनेन प्राच्य कोशागार क्यूरेटरधिकारात् आर्कि. लाजिकल डैरक्टरधिकाराय निवृत्तन डाक्टराईन शामशास्त्रिणा विरचितया दीपिकाल्य- व्याख्यया आदल्लभाषानुवादेन च समलमृतं विजयतेतराम्. मगर minापामार गादिका ·वेदाङ्गज्यौतिपविषयसूची. पृथे विषया शास्त्रमुखम् प्रतिपाद्यप्रतिज्ञा उदगयनदक्षिणायने अयनतिथय अयन तीनभवाणि अयनमासतिथिनक्षाका থাকে। हातव्यदिनम् पर्वरशि, परशिपाया व उपादेयपर्वाणि भाशाश्च द्वयावाप पर्वतीमतनक्षत्राणि योगनिरूपणम् সিরাগাক্ষা पर्वतियषु नपत्रानयनोपाय लिपिनक्षमनिर्णय तिधिनमादानापभितरला वास्तथिनिष्ट मण्डलबार थुिक्पपतिध्यानयनम् नाडिसामानम् मर्तप्रमाणम् नियामानयनम् योगनिरूपणम् 5 7 8-9 10 11 13-16 17-22 23 25 27 29-32 33 31 35 36 37 39 10-12 12 43 "

·....
...
....
...
....
विषया.
भशेषदिनाधिस्थयोनिरूपणम्
सौराब्दस्वरूपम्
युगेभभ्रमणादिसंख्या
युगे रविमगणचन्द्रायनसावनादिमासपरिमाणानि
नक्षत्रदेवता उप्रचूरनक्षत्राणि अधिमासय
कलादिलक्षणम् एकैकनशनभोगकाल दिनदिहासमानंच
उतार्थोपपत्तिवर्णनम्
अतिरानस्य ऋतुशेषता-लमानयनम् चन्द्रर्तुसंख्या च
वेधोपाय उपसंहारथ
पृथ्
47
49
50
51
53
55
57
....
...
....
+
59
61

·वेदाङ्गज्यौ तिषम्
नमस्तस्यै चित्प्रभाय याशात्याऽपि परेगितम् ।
दिकालाभ्यां विप्रकृष्टं भासयत्यांत्मभावयत् ॥१॥
वेदाइज्योति लोके यशकालार्थसिद्धये ।
प्रणीतं शफकालात्प्राग्वत्सराणां सहस्रके ॥२॥
माघारम्भे धनिष्ठायां यदाऽऽसीदुत्तरायणम् ।
आश्लेपार्धे यदा चासीदयनं दक्षिणाभिधम् ॥ ३ ॥
वर्षाणां पछते याने पुप्येऽभूद्दक्षिणं ततः ।
तथैय सूर्यप्राप्ती दृश्यते तीर्थरुद्धचः ॥ ४॥
पाते सहने वर्षाणां ततोऽभूदक्षिणायनम् ।
पुनर्वस्वोरिति पुरा वराहमिदिरोऽब्रवीत् ॥ ५ ॥
चिरादित्धं सुप्रसिद्ध वेदाङ्गज्यौनिपं छतम् ।
ब्रह्मसिद्धान्तातिभिश्च निरस्तं पटनादिः ॥६॥
अशुद्धपाठसदीर्ण विद्वद्भिस्ममुपेक्षितम् ।
दुर्गमायगर्म जातमैन्द्रजालिकमन्यत् ॥ ७ ॥
जिमासया चरित्रस्य थीयोनाम्ना विपश्चिता।
लोका दि पिता हित्वा चैकादशनदुत्तरी॥८॥
चतुर्दशं पश्चशं पोडशंपोडगोत्तरम् ।
एरोनविंशे दिशं च दाविशं मषिविशाम् ॥ ९॥
भापयिंशादेशोनत्रिगान नाशिकम् ।
नाचत्यारितं च ततोऽन्य विशदीटना ॥१०॥

·2 - वेदाज्यातिष सव्यारसम् शङ्करवालकृष्णेन दीक्षितन ततः प्रतः। यतस्तयां विचरणे चाहस्पत्येन धीमता ॥ १२ ॥ सुधाकरद्विवेद्यायविदुपा च यशसिना । वालगङ्गाधराण्येन तिलकेन विपश्चिता ॥१२॥ अन्धकाराशयादेतेरन्योऽर्थ. कल्पिनो गुधा । विनाऽप्येन्यान्यसम्पन्धं श्लोकानां प्रकमोचितम् ॥ १३ ॥ द्वारीकृत्य विपश्चिता तमपि यत्नं तथा ज्योतिषी प्राचीनार्यसुसम्प्रदायतटिनीवाचीकणे. प्रोक्षिताम् । सूर्यज्ञप्तिसुभाषितैस्समचयरम्लानमालां कृतां धृत्वा मूर्ति कृतो मयाऽस्य चितृतौ यत्नस्सतां सम्मुदे ॥१४॥ यदि व्यारया सैपा भयति विदुपां तृप्तिजननी तदाऽऽपशानान्मे भयातु पुनरवितगुणात् । परं श्रेयो वैषा यदि चन तथा स्यात्समुचिता परेषां सामग्री प्रभवतु तदा सुष्टु विवृती ॥ १५॥ इद तायजयोतिर्विदो लगधाचार्यस्य शिप्यश्शुचिर्नाम कश्चन अपि पारिप्सितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तयर्थ फालपुरुष बन्दनात्मकं मझलं ज्योतिर्गतिगणितरूपमभिधेयं च शिप्यशिक्षार्थ कुलकेन निवनाति-पञ्चसंवत्सरमयेति । पश्चसंवत्सरमययुगाध्यक्ष प्रजापतिम् । दिनर्वयनमासाचं प्रणम्य शिरसा शुचिः ॥१॥ ज्योतिपामयनं पुण्यं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । संमतं ब्राह्मणेन्द्राणां यज्ञकालार्थसिद्धये ॥२॥ शुचिरह ज्योतिषां सूर्यचन्दनक्षमाणां अयन गतिनिर्णयरूपं निय अनुपूर्वशः यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि, यशकालार्थसिद्धये दर्श ·पर पहला पूर्णमामादीनां यमानां ये कालागं अयगमम्मी योऽर्थः तमा सिद्धये । मिहत्या? प्रजापति प्रामाणं निग्मा मूशं प्रणम्य नमस्त्य । कोदशं प्रामाण? पायामरमया युगमा अध्यक्ष अधिपति, दिनानि, मलयः, भयनागि, मामाघ या अहानि कादश ज्योनिगमयनम् ! पुण्यं पनि पुग्यजनक, प्राण न्द्राणां मायणघेष्टानां मम प्रायमित्यर्थः ॥ २॥ तम्। ज्योनिपम्य घेदात्यं नियनि-चंदा नि । वेदा हि यत्रार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्व्या विहिताय यज्ञाः । तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिपं वेद म द यत्रान् ।।३।। हि यतः वेदा. यमाय अग्नयाधानदर्शपूर्णमासपुनराधान- चातुर्माम्यज्योनिष्ट्रमादियशान् यिधातु अभिप्रवृत्ता । कालानुपूर्व्या कालकममनुयस्य " कृत्तिकाम्यग्निमादधान" इत्यादिना तेपु तेपु कालेषु यहा विहिताः। तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं तसघशाई- कालानां निर्णायकं ज्योतिष शास्त्रं यो यष्टा वेट म पलु यज्ञान देत्यर्थः ॥ ३॥ प्रणम्य शिरसा कालमभिवाद्य सरस्वतीम् । कालज्ञानं प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मनः॥ म.३ कालं कालपुरपं प्रजापति शिरसा प्रणम्य शिरोनमनपूर्वक प्रणम्य सरस्वती वाग्देवतां अभियाद्य प्रयरमन्त्रोच्चारणपूर्वक नमस्कृत्य महात्मनो लगधम्य लगधाचार्यस्य कालशानं दिनयन तिथिनक्षनादिकालज्ञानसाधनं प्रवक्ष्यामि प्रकर्षण यक्ष्यामि इत्यर्थ । अस्य कालज्ञानस्य लगधाचार्योक्तत्वात् ग्राह्यतेति भावः ॥

·4 वेदासज्यातिष सन्यास्यम् ज्यौतिपस्य गणितप्रधानत्यात् गणितं म्नीति:- यथा शिखा इति । यथा शिसा मयूराणां नागानां मणयो यथा । तद्वद्वेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूर्धनि स्थितम् ॥४॥ यथा मयूराणां मूर्धनि शिपा स्थिता, यथा च नागानां सर्पाणां मूर्धनि मणय. स्थिताः, तद्वत् तथैव वेदाङ्गानि यानि शिक्षाव्याकरणछन्दोनिरुक्तकल्पज्योतिश्शास्त्राणि तेषां शिरसि ज्यौतिपं स्थितं, तेपु ज्यौतिपं प्रधानमित्यर्थः॥४॥ पञ्चवत्सरात्मको यः खण्डकालः तस्य शानमेयान काल. ज्ञानशब्देन विवक्षितमित्याह,-माघेति । माघशुक्लप्रपन्नस्य पीपकृष्णसमापिनः । युगस्य पञ्चवर्पस्य कालज्ञानं प्रचक्षते ॥५॥ माघमासस्य शुक्लमतिपदि उपक्रममाणस्य पञ्चमवर्यान्ते पुप्यमासस्य अमावास्यया समाप्ति प्रामुवतः पञ्चवत्सरमयस्य युगस्य ये खण्डकालाः अयनतपर्वतिथ्यादयः तेषां शानमेयात्र फालशानशब्देन विवक्षितमिति फालविदः विपश्चितः प्रचक्षते उपदिशन्तीत्यर्थः ॥५॥ युगस्य माधमासेन समारम्भे पोपमासेन समाप्तौ च हेतुं प्रदर्शयन्नाह -स्वरिति । स्वराक्रमेते सोमाकौं यदा साकं सवासयौ । स्याचदादि युगं माघस्तपश्शुक्लोऽयनं युदक् ॥६॥ यदा सवासयो वासयेन पसुदेवताकेन धनिष्ठानक्षत्रेण सहितौ सोमार्को चन्द्रसूर्यो साकं सह स्वः स्वरिति विष्णुपदमिति च अभि- धीयमानं क्रान्तिवृत्ते स्थानं आक्रमेते प्रामुतः, स एव कालः आदिः ·उदनयन दपिणायने यस्य तदादि तद्युगम्, सच काल माघ माघमासारम्भदिनमि त्यर्थ तपस्तपस्यश दी माघफाल्गुनवाचिनी । शुक्ल पक्ष । तयाय नमुदगयनमित्यर्थ ॥६॥ उद्गयनेन साफ दक्षिणायनमपि निर्वक्ति,-प्रपद्यते इति । प्रपद्येते श्रविष्ठादौ सूर्याचन्द्रमसाचुदक् । सर्धेि दक्षिणार्कस्तु माघथापणयोस्सदा ॥७॥ यदा सूर्याचन्द्रमसौ धनिष्ठादी स्थान प्रपद्येते प्रामुत तदा उदक् उत्तरायणप्रारम्भ इत्यर्थ । तथा यदा सर्पदेवताफस्य भालेपानक्षत्रस्य अर्धे मध्ये स्थान तो प्रपद्यते तदा अर्कस्य सूर्यस्य दक्षिणा दक्षिणायनोपक्रम इत्यर्थ । सदा अस्य उत्तरायण दक्षिणायने माघधारणयोर्मासयोर्भवत इत्यर्थ ॥ साथणबहुलपडियए वायकरणे अभीइनक्यते । सम्वत्थ पडमसमये जुअस्स आइ वियाणाहि ।। छाया- (श्रावणबहुलप्रतिपदि वाल्वकरणे अभिजिन्नक्षने । सर्वत्र प्रथमसमये युगस्य आदि विजानीहि ॥) इति, सूर्यप्रशमो (प ९४) उत्तम् ।। तर उत्तरायण कुर्वन् सूर्य सर्वदेव अभिजिता नक्षत्रेण सह योगमुपागच्छति। दक्षिणायन कुर्वन पुष्येणेति च तत्रैय (प २२६)। वक्ष्येभोग्यनक्षनाण्यावृत्तिषु दशवथ । पुष्ययुक्तस्तु सर्वा आवृत्ताश्श्रावणे सृजेत् ॥ पञ्चापि माघस्यावृत्तीरभिजित्प्रथमक्षणे ॥ इति कालालोकप्रकाशे च (प ७४)॥ श्रावण प्रोष्ठपदश्च चर्पा । माघ फाल्गुनश्च शिशिर । शिशिराद्युत्तरायणम् । वर्षादि दक्षिणायनम् इति कौटली यार्थशास्त्रे कालमानाध्याये च ॥

·वेदाङ्गज्यौनिषं राय्याख्यम् 6 तत्र वेदाङ्गज्योतिष मासो दर्शान्लः, सूर्यप्रशमी अर्थशाग्ने च पौर्णमास्यन्तो मासः॥ ता ए एसिणं पंचहं संबच्छराणं पडम अमावानं चंद केण णस्यत्तेणं जोएड् । ता अमिलेसाहिं। अमिलमाणं एक- मुहुत्ते चत्तालीसंवावट्टिभागा मुत्तस्म चावट्ठिभागं च सत्तट्टिहा छित्ता छायट्टिचपिणा सेसा । तं समयं च णं मूरे केणं पक्प. त्तेणं जोएइ? ता असिलेसाहिं चेय असिलेमाणं एको मुहुत्तो चत्तालासं वायट्ठिभागा मुहुत्तस्स, वायट्ठिभागं च मत्तट्टिहा छत्ता छाचट्ठी चुष्णिया सेसा इति । (छाया--तदकेषां पञ्चानां संवत्सराणां प्रथमाममावास्यां चन्द्रः केन नक्षत्रण युनक्ति ? तदान्लेपाभिः । आश्लेपाणां एको मुहूर्तः चत्वारिंशदापष्टिभागा मुहूर्नस्य द्वापष्टि- भागं च सप्तपष्टिधा छित्त्वा द्वापष्टिचूर्णिकाः शेषाः । तेन समयेन सूर्यः केन नक्षत्रेण युनक्ति (आत्मानं) तदाश्लेपाभिरेव । आश्लेपा. णामेको मुहूर्तः, चत्वारिंशद्वापष्टिभागा मुहुर्तस्य द्वापटिभागं च सप्तपष्टिधा छित्त्वा द्वापटिशूर्णिकाः शेषाः ।) इति च सूर्यप्राप्ती (प. 163). अनेन च वेदाङ्गज्यौतिषकाले दक्षिणायनं अर्धाश्लेपे, सूर्यप्राप्तिकाले पुप्यनक्षत्रे इति स्थूलगणनया वेदाङ्गज्योति सूर्यप्रज्ञप्तेः प्रायेण पञ्चभिस्संवत्सरशतैः प्राचीनमिति ज्ञायते । पष्टयुत्तरत्रिशतसहयातेपु अंशेपु एकमशं अयन द्वासप्ततिवत्सरेपु 20 चलतीति पुष्यान्तादाश्लेपार्धपर्यन्तं 20X72 अंशान् =180 वत्सरेषु अयनमचलदिति ज्ञायते ॥ 3 दिनराश्रिमानेन दक्षिणायनोत्तरायणयोः आद्यन्तौ शातुं शक्याविति रात्रिदिनमानमाह:-धर्मवृद्धिरिति । धर्मपृद्धिरपां प्रस्थः क्षपाहास उदग्गतौ । दक्षिणे तो विपर्यासः पण्मुहूर्त्ययनेन तु ॥ ८॥ उदग्गती उत्तरायणे यायता फालेन प्रस्थप्रमाणं जलं जल.

·अयनतिथय 7 । बानिस्सरति तानान्कार प्रत्यह धर्मवृद्धे दिनवृद्धे प्रमाण वति । तावतेर फालेन क्षपाहास रायपचयश्च भवति । दक्षि यने तो विपर्यास दिनहास राज्यपचयश्च भवत इत्यर्थ । एकेन पनेन दिनरान्यो वृद्धिक्षयपरिमाण पण्मुहूर्ती । उत्तरायणे पर ल्प दिनमान द्वादशमुर्ता चतुर्विशति नाडिका वा । दक्षिणा । परमाधिक दिनमान 36 नाडिमा । एव रागरपि वृद्धिहासौ पर्यासेन भरत इति शेयम् । नाडिकाशातापाय पलानि पञ्चा २ । इति चतुर्विशे श्लोके वक्ष्यते ॥ तस्से आदिचरस्स सवच्छरस्स सहभट्ठारसमुहुत्ते दिवसे ति । सइअहारसमुहुत्ता राती भवति सइदुवारिसमुहुत्ते से भवति सइदुवाल समुहत्ता राती भवति । पढमे छम्मास रेथ अट्ठारसमुहुत्ता राती भवति । दोचे छम्मासे अट्ठारसमुहुत्त बसे णत्यि अट्ठारसमुहत्ता राती अस्थि दुचालसमुहुत्ते दिवसे मे छम्मासे दोच्चे छम्मासे णत्थि । इति सूर्यप्रशामि . - (छाया-तस्यैव आदित्यस्य सवत्सरस्य सकृदष्टादशमुहूर्तो रसो भवति, सकृदष्टादशमुहूर्ता रात्रिर्भवति। सकृवादशमुहर्ता सो भवति, सरवादशमुहर्ता रानिर्भवति । प्रथमे पण्मासे स्ल अष्टादशमुहूर्ता रानिर्भवति । द्वितीये पण्मास अप्रादश ततॊ दिवस , नास्त्यणदशमुहर्ता राति । अस्ति द्वादशमुहूर्तो सि प्रथमे पण्मासे । द्विताये पण्मासे नास्ति ।) एकस्मिन्युगे सभयता दशाना रवेरयनाना तिथीराह-प्रथम प्रथम सप्तमं चाहुरयनाद्य त्रयोदशम् । चतुर्थ दशम चैव द्विर्युग्मं बहुलेऽप्य॒तौ ॥९॥ प्रथम सप्तम प्रयोदश चतुर्थं दशम च तिथि द्वि द्विवार नस्याद्य तिथिं आहु तद्विद । चतुर्थ दशम च युग्म बहुलेऽपि मासे भवति ॥९॥ ते।

·8 वेदाइज्योतिष राव्याख्यम् अयनतिथिनक्षत्राण्याह-चसुरिति । .यसुस्त्वष्टा भवोजश्च मित्रस्सोऽश्विनी जलम् । अर्यमा कोऽयनाद्यास्स्युरर्धपश्चमभस्त्वृतः ॥१०॥ वसुर्धनिष्ठा, त्वष्टा चित्रा, भयो रुद्र भाद्रा, अज एकपात् पूर्वभाद्रपदं, मित्रः अनुराधा, सर्पः आश्लेपा, अश्विनी अश्विनी, जलं पूर्वापाढाः, अर्यमा उत्तरफल्गुनी, कः रोहिणी, अयनाद्यतिथि- नक्षत्राणि स्युः । वस्वादयः नक्षत्रदेवताः ॥ अर्धपञ्चमानि सार्धचत्वारि नक्षपाणि, अर्थात् यावता कालेन सूर्यस्सार्धचतुपु नक्षत्रेषु चरति तावान्कालः मासद्वयात्मका एकः ऋतुः भवतीति यावत् । सपादनक्षत्रद्वयमेकस्सौरो मासः ॥ प्रथमा बहुलपडिवए विइया यहुलस्स तेरिसीदिवसे । सुद्धस्स य दसमीए वहुलस्स य सप्तमीए उ॥ सुद्धस्य चउत्थीए पवत्तये पंचमीउ आउट्टी । एया आयुट्टीओ सव्वाओ सावणे मासे ॥ यहुलस्स सत्तमीए पडमा सुद्धस्स तो चउत्थीए । बहुलस्स य पडिवए बहुलस्स य तेरसीदिवसे ॥ सुद्धस्स य दसमीए पचत्तए पंचमीउ आउद्दी। एता आउट्ठीओ सब्बाओ माहमासंमि ।। छाया- प्रथमा बहुलप्रतिपदि द्वितीया यहुलस्य त्रयोदशीदिवसे । शुद्धस्य च दशम्यां बहुलस्य च सप्तम्याम् ॥ शुद्धस्य चतुथ्यो प्रवर्तते पञ्चमी चावृत्तिः । एता आवृत्तयः सर्वाः श्रावणे मासे । यहुलस्य सप्तम्यां प्रथमा शुद्धस्य ततश्चतुर्थ्याम् । बहुलस्य प्रतिपदि बहुलस्य च प्रयोदशीदिवसे ॥ शुद्धस्य च दशम्यां प्रवर्तते पञ्चमी आवृत्तिः । पता आवृत्तयः सर्वा माघमासे ॥) (सूर्यप्र. पु. २२२.)

·अयनतिथिनक्षमाणि
"तत्र स्युः श्रायणे पञ्च पञ्च माघे विवस्वत ।
याम्यायनारम्भरूपाः पञ्च ताः श्रावण स्मृताः ॥
तथोत्तरायणारम्भरूपा माघे च पञ्च ताः।
आद्यावृत्तिः श्रावणाद्यप्रतिपद्यभिजाता ॥
माघस्य श्यामसप्तम्यां द्वितीया हस्तसंयुता ।
तृतीया म्यानभ कृष्णत्रयोदश्यां मृगान्विता ॥
चतुर्थी शुक्लतुर्यायां माघे शतभिपग्युता ।
विशासायुग्नभइश्वेतदशम्यां पञ्चमी भवेत् ॥
पष्ठी माधे प्रतिपदि श्यामायां पुप्यशालिनी ।
सप्तमी कृष्णसप्तम्यां श्रावणे रेवतीयुता ॥
माधे कृष्णत्रयोदश्यामष्टमी मूलसंयुता ।
नभश्चतुर्थ्या शुक्लायां नवमी योनिदेषयुक् ॥
माघकृपणत्रयोदश्या दशमी कृत्तिकायुता" ।
इति काललोकप्रकाश , (प ६९-७०)

·10 वेदाङ्गज्योतिष सव्याख्यम् वेदाज्यातिपम् सूर्यप्रकाशि सख्या अयन माम पक्ष तिथि नक्षत्र अयन तिथि पक्ष 113 माघ शुम प्रतिपा धनिष्टा द धाषण कृष्ण प्रतिपत् अभिनिन् श्रावण द सप्तमी चित्रा माघ कृष्ण सप्तमी हस्त 13 माघ गुम्म नयोदशी आर्दा द श्रावण प्रयोदशी मृगशीर्षम कृष्ण 4द श्रावण कृष्ण चतुर्थी | पूर्वाभाद्र उ माघ शुध चतुर्थी शतभिपर 53 माघ कृष्ण दशमी | अनुराधाद श्रावण दशमी विशाखा श्रावण 6द प्रतिपत् | आशेषा |उ माघ कृष्ण प्रतिपत् पुष्य माघ सामी अश्विनीद श्रावण कृष्ण सप्तमी रेवती द श्रावण शुम त्रयोदशी | पूर्वाषाढाउ माघ कृष्ण प्रयोदशी उ माघ कृष्ण चतुर्थी उत्तर पगुनी श्रावण दें नवमी | पूर्वफल्गु 10द श्रावण कृष्ण दशमी रोणी उ माघ कृष्ण त्रयोदशी वृत्तिका me ·ऋतुप्रारम्भकाल: 11 युगे विंशहतूनां यस्मिन्यस्मिन्मासे यस्यां यस्यां तिथौ समारम्भस्तमाह-'एकान्तरे' इति- 'एकान्तरेऽति मासे च पूर्वान्कृत्वादिमुत्तरः । अर्धयोः पञ्चवर्पाणा'मृतू पञ्चदशाप्टमौ' ॥११॥ रको द्वी त्रय इति मासेषु गण्यमानेषु एकं मासं अन्तराळे मुफ्त्या वृतीये मासे तृतीये च दिवसे ऋतुरन्यो भवतीत्यर्थः । पूर्वान् फत्वन्तान् मासान् दिवसांश्च आदिं कृत्वा प्रथम इति गणयित्वा रफान्तरे मासे दियसे च उत्तरः ऋतुः भवतीति शेयम् । युगस्य विवर्षाणां अर्धयोः शितित्रिंशतिमासेषु पञ्चदशाप्टमी ऋतू दिवससोये भवतः, पूर्वार्धे पञ्चदशर्तयः तथोत्तरार्धे पञ्चदश- यः, प्रथमः प्रथमेति द्वितीय तृतीयेऽह्नि इति गणनया पश्च- शिक्रतुः अष्टमेऽह्नि अर्थात् एकान्तरगणनया पञ्चदश्यां भवतीति त्पर्यम् । 'णामृद्' इति पा सकारः ऋतुं, 'दुफारः छु, दिनं यति. ते हि ऋतुशब्दयोराद्यक्षरे, ऋतुसयादिनसहया- धके इति शेयम् । उक्तं च सूर्यप्राप्ती (प २११)- एफन्तरिया मासा तिही य जासु ता उऊ समप्पन्ति । आसाढाई मासा भद्दययाई तिही गया ॥ एकान्तरिता मासा तिथिश्च यासु ते कतयः ममाप्यन्ते। आपादादिर्मासः भाद्रपदादिस्तिााया। (अत्र मलयगिर्याचार्यन्याख्या) १५ मूर्यतुंचिन्तायां मासा आपाढादयः द्रष्टव्याः । आगढ- पासादारभ्य ऋतूनां प्रथमतः प्रयर्तमानस्यात् । निधयस्मयों अपि मादपदाधाः । भाद्रपदादिमासेपु प्रथमादीनामृतूनां पारममाप्त. यात् । तत्र येषु मासपु यासु च तिथिपु प्रायः प्रायझादयः मूर्य- मरकाः पारसमामुपन्ति ते आषादादया मासाम्नाथ तिथयः मित मृदून पटनरम् --

·12
"
वेदारज्योतिपं सव्याख्यम्
भाद्रपदाद्याः भाद्रपदादिमासानुगताः सर्वा अप्यफान्तरिता घेदित
व्याः। तथाहि-प्रथमर्तुः भाद्रपदमासे समाप्तिमुपयाति । तत
एकं मासमश्वयुग्लक्षणमपान्तराळे मुफ्त्या कार्तिक मासे द्वितीय
ऋतुः परिसमाप्तिमियति । एवं तृतीयः पीपमासे । चतुर्थः फाल्गुने
पञ्चमो वैशापे मासे। पष्ठ आपाडे । तथा प्रथमतुः प्रतिपदि समा
प्तिमेति । द्वितीयस्तृतयिायाम्। तृतीयः पञ्चम्यां चतुर्थः सप्तभ्याम्
परमो नवम्याम् । पष्ठ एकादश्याम् ।
फाललोकप्रकाशेऽपि (प. 81)
त्रिंशतोऽपि युगप्नां पूर्तासांस्तिथीनपि ।
पक्षांश्च कृष्णशुक्लाख्यान् मोऽथ समयोदितान् ॥
आद्यो भाद्रपदश्यामप्रतिपद्यन्तमनुते ।
कार्तिकस्य तृतीयायां कृष्णपक्ष द्वितीयकः॥
पोपस्य कृष्णपञ्चम्यां तृतीयः पूर्तिमश्नुते ।
फाल्गुनदयामसप्तम्यां पूर्यते च तुरीयकः ॥
राधश्यामनवम्यां च पञ्चमः परिपूर्यते ।
सुचेरशुभैकादश्यां पष्टः पूर्णो भवेतुः ।
पूर्णो भाद्रपदश्यामप्रयोदश्यां च सप्तमः ।
अमावास्यां कार्तिकस्य पूर्णो भवति चाटमः ॥
..
A
पौषशुक्ल द्वितीयायां नवमर्तुस्समाप्यते ॥
फाल्गुनध्यततुर्यायां दशमोऽन्तं प्रपद्यते ।
एकादशोऽन्तं वैशाखशुक्लपष्ठयां विभखंथ ॥
आपाढशुलाटम्यां च द्वादशः परिपूर्यते ।
प्रयोदशो भाद्रपददशम्यां विशदत्यिपि ॥
चतुर्दशः कार्तिकिक द्वादश्यां धवलद्युतौ ।
पीपश्येतचतुर्दश्यां पूर्ति पञ्चदशोऽश्नुते ॥

·हातव्यदिनम् 13 ॥ . विशदप्येवमृतव प्रोक्ता प्राप्तसमाप्तय । एरान्तरेषु मासेपु तिथिप्वकान्तरास्विति ॥ रिच- कर्ममासात्सूर्यमासोऽहोरानार्ध यदधते । नौ द्विभानुमासोत्थेऽहोगगो वर्धते तत ॥ ततश्च- कर्ममासद्वय पटिन्होरात्रा भरन्ति चै मूर्यमासद्वयात्मतुम्त्येकपष्टिदिनात्मक । द्विकर्ममासापेक्षस्तद्धतुमृतु प्रति ॥ अहोरात्रस्समाधिकश्चतुर्माम्या तु तद्व्यम् । वर्षाशीतोष्णकाल पु चतुर्मासमितेषु यत् । यधिराध भयेपर्य तृतीयमथ सप्तमम् । हेयपर्वतिथिस्वरूपमाह- 'हु हेय इति- धु हेयं पर्व चेत्पादे पादस्त्रिंशतु सकिका । भागात्मनाऽपपृज्यांशानिर्दिशदधिको' यदि ॥१२॥ यदि पतिथि पादे दिवसस्य आय चतुर्थभागे ममाप्तिमति, तदा मन ए दिन हेय त्याज्य, तस्मिन्दिन इष्टयादियेदिषयमाणि न पायर्याणीत्यर्थ । पादलक्षणमा पादरित्रशत्त्यिति-सैकाग्निशदशा पादमेर पुर्यन्तीत्यर्थ । प्रतितिधि भागात्मना समुदितानतानशान् भधियात् भाज्य पृथपसदन्थ्य निर्दिशेत् गणनार्थमित्यर्थ ॥ तथा चान गर्यप्रती (प २१-१७)- "चन्दउऊमामाण अमा जे दिम्सए पिमममि । ने ओमातमागा भपम्ति मासम्म नायथ्या। पायट्ठिभागमग दियगे मंजार भामग्त्तम्म। पायटिए शिपमे हि मोमगन नभाया। सारमा

·वेदाज्यातिष सव्याख्यम्
14
चान्द्रर्तुमासानां अंशा ये दृश्यन्ते विशेषेण ।
तऽयमरात्रभागा भवन्ति मासस्य ज्ञातव्याः ॥
द्वापष्टिभागमेकं दिवसे सजायतेऽयमरात्रस्य ।
द्वापटया दिवसः अवमरात्रं ततो भवति ॥
अनयोटर्यास्या-सावनमासः परिपूर्णत्रिंशदहोरानममाणः । चान्द्रः
मास एकोनविंशदहोरात्रा द्वात्रिंशय द्वापष्टिभागा अहोरात्रस्य ।
ततः चान्द्रमासस्य चान्द्रमासपरिमाणस्य ऋतुमासस्य च सावन
मासपरिमाणस्य च परस्परविश्लेयः क्रियते । विश्लेप च कृते सति
ये अंशा उद्धृता दृश्यन्ते त्रिशद्वापष्टिभागरूपाः 30-291%
ते अवमरात्रस्य भागाः । तद्धययमरात्रं परिपूर्ण मासद्वयपर्यन्ते
भवति । ततस्तस्य सत्काः ते भागाः मासस्यावसाने द्रएव्याः।
यदि शिद्दियसेपु त्रिंशद्वापष्टिभागा अवमानस्य प्राप्यन्ते तत
एकस्मिन्दिवसे !xb इनि द्वापष्टिभागः एकैको दिवसे दि.
यसे सआयत अवमरात्रस्य। तदेवं द्वापष्टया दिवसः एकोऽवमरात्रो
भवति । दिवसे दिवसे अवमरात्रसत्कैकद्वापष्टिभागवृद्धया द्वापष्टि-
तमो भागः सञ्जायमानो द्वापष्टितमदिवसे मूलत एव त्रिषष्टितमी
तिथिः प्रवर्तते इति. एवं च सति यः एकपष्टितमोऽहोरात्रः
तस्मिन् एकपष्टितमी द्विषष्टितमी च तिधिनिधनमुपगतेति द्वापष्टि-
तमी तिथिलोंके पतितेति व्यवाहियते--उक्तं च
"एकसि अहोरत्ते दोवि तिही जत्थ णुहणमेजासु ।
सोत्थ तिही परिहायइ" इति.
एकस्मिन्नहोरा द्वे तिथी यत्र निधनमप्यतः।
साऽत्र तिथिः परिहीयते । इति.
फाललोफप्रकाशे च-(प १००)-
युगेऽथायमरात्राणां स्वरूपं किञ्चिदुच्यते ।
भवन्ति ते च पद तथा त्रिंशद्युगेऽसिले ॥
एकैफस्मिन्नहारान एको द्वापष्टिकल्पितः।
लभ्यतेश्यमरावांशः एकवृद्धया यथोत्तरम् ॥

·16
हातव्यदिनम्
कर्ममासे ततः पूर्णे त्रिंशदापष्टिजा लवाः।
लभ्यन्तेऽयमरात्रस्य तत एवोच्यते बुधैः ॥
विश्लप विहिते येऽशाः शेषाः कर्मेन्दुमासयोः ।
त्रिंशद्दापष्टिजाः कर्ममासस्यैतेऽवमांशकाः ॥
फर्ममासद्वये पूर्णे ततप्पष्टिदिनात्मके।
सम्पूर्णोऽवमरावस्स्यादेकप्रितमे दिने ।
अयं माव:-
दापटिरंशाः कल्प्यन्तेऽहोरांत्रस्थादिमेऽथ च ।
तकपष्टिभागात्मा सम्पूर्णा प्रथमा तिथिः ॥
एको दापष्टिभागो योऽहोरात्रस्यायशिप्यते ।
एकांशेन द्वितीयापि तिथिस्तत्र समाविशत् ॥
एका शापष्टिभागांऽस्या अतीतः प्रथमे दिने ।
ततप्पटयंशात्मिकेयमहोराने द्वितीयके ॥
दापटपंशद्धये तस्य शेपेऽसौ पूर्णतां गता।
दाभ्यां भागाभ्यां प्रविष्टा तृतीयास्मिस्ततस्तिथिः ॥
अहोरात्र तृतीयेऽथ भागास्तुर्यतिथेस्रयः।
मयिशन्स्यथ पञ्चम्याश्यत्यारोंऽशास्तुरीयके ।
एयमकैयभागेन हीयते प्राक्तनी तिथिः ।
पर्धत प्रत्यदोरा तिधिरागामिनी पुनः ।
एफरिंशत्तमतियेरेवं निशत्तम दिने ।
विभादशाः प्रविष्टास्स्युः ततस्तस्मिन्दिने गलु।
दारिंशदेशप्रमिता तिधिरिभरातमी भवेत् ॥
त्रिंशहापरवंशमाना शैकशितमी तिथिः ।
ममाप--
यायंशो.स्तटिनमनिपाएको दिन म
एफएतमाहिया मात्र पटिस्म्गुरंशमाः।
एफपितमतिकालिम दिन

·16 वेदशाहज्यौतिष गव्याख्यम् एकोऽशस्स्यात्ततो द्वापष्टितमी चापिला तिथिः। एवं च द्वापप्रितमी प्रविष्टा निखिला तिथिः ॥ एकपष्टिभागरूपाध्कषष्टितमे दिने । एकपरितमदिनस्याद्यो द्वापष्टिजो लयः । एकपष्टितमतिथेचरमोऽसौ विभाव्यताम् ॥ ततश्च द्वारणितमोऽप्यप्रैवास्तं गतस्तिथिः। स्वमस्मिनहोरात्रे द्वे तिथी पूर्णतां गते । द्वापष्टितमयनस्य ततस्सूर्यादयक्षणे। उपस्थिता पूर्वरीत्या द्रार विरष्टितमी तिथिः ॥ एवं च द्वापष्टितमी नाता सूर्योदयं तिथिः। पनितति ततो लोके शुभकार्यप्वनाहता ॥ ८०२॥ तदित्थं पूर्वोक्तद्वापटिमागास्सद्वलिता यस्मिन्पर्वदिवसे एक शिद्यापटिभागा. (1) भवन्ति स दिवसः यागान्छुभकर्मणश्च बाहेप्यतः इति टुहेयमित्युक्तम्, सैषा जैनप्रक्रिया न प्रात्मणानां न संमतेत्याशनीयम्. पिता- महेनापि तथोक्तमिति पञ्चसिद्धान्तिकायां वराहमिहिराचार्येण स्पटमुक्तस्यात् "रवि शशिनोः पञ्चयुगवाणि पितामहोपदिष्टानि । भधिमासरित्रशद्भिर्मासरचमो द्विपश्या तु ॥ इति पितामसिद्धान्ते- एतेन सुधाकरद्विवेदिमहाशयादिभिर्विविद्भिः प्री पिता एकादशद्वादशश्लोकयोराः निर्मूला इति पर्वराशिमानमाह--" निरकं द्वादशाभ्यस्तं द्विगुणं रूप संयुतम् । पटया पष्टया हुतं द्वाभ्यां पर्वणांस भानि चतुपु अंशेषु धिमक्तानि चतु' । 1 चाप्यसंयुतम् । गतसंयुतामात व पाठान्तरम. ar ·..x241 - 62 पर्वराशिः 17 शिष्टास्त्रयोऽशा द्वादशभिरभ्यसनीयाः गुणनीयाः। पुनस्ते द्विगुणाः कार्याः। रूपसंयुताश्च एकसंयुक्ताश्च कार्याः । ततः द्वाभ्यामधिकया विभजनीयाः । द्वापष्टया द्वापट्या इति चीप्सया द्विरावृत्तया द्वापरया चतुर्विंशत्यधिकेन शतेन विभजनीया इत्यर्थः । तदेवं लब्धो राशिः पर्वराशिः पर्यानयनराशिर्भवतीत्यर्थः ॥ (4-1)x12x2+1 [(2x62)-(124)]-X11: पर्वानयनराशि:- अत्रोपपत्तिः-पञ्चवर्षात्मके युगे 67 नक्षत्रमासा लभ्यन्ते चान्द्रमासाश्च । ततश्च एकश्चान्द्रमासः नक्षत्रमाससमपरि- माणो भवति । चन्द्रश्चैकस्मिन् नक्षत्रमासे 27 नक्षत्रेषु चारं करोति। तत एकस्मिन् चान्द्रमासे #IX27 = 291 नक्षत्रेपु चारं करोति । अत एकस्मिन् पक्षे 2012-13-14 तथा च चतुर्दश भानि चतुर्विशत्यधिकशतभांशानां त्रिसप्तत्यंशान् चरतीति फलि. तम् । एत एव चतुर्विशत्यधिकशतभांशानां त्रिसप्ततिभागाः पर्वमां- शराशित्वेन अस्मिन् श्लोके उदृताः । अतश्च अयमेव भांशः पर्य- सधया गुणितः तत्तत्पर्वभांशराशिं ददाति । चतुर्विंशत्यधिकशत. समा भांशा एक नक्षत्रम् । तच चतुर्दशगुणनक्षत्रैस्साकं सकल- नीयम् । ऊनः राशिः पर्वमांशो भयनि । यत्र पर्वमांशः पादसमः पादसमाधिको या भवति तच्च पर्वदिनं हेयं भवति । यथ पादान तदादेयं भवति। एतद्गणनानुसारेण अत्र संयोजिता युगगतदर्शपूर्ण- मासपट्टिका कृता। एपैव पट्टिका उपपत्तिगणनानुसारेण थियोनाम्ना पाश्चात्यविदुपा स्यायवेदाङ्गज्यौतिपटीकायां संयोजिता वर्तते । परंतु न तेन "निरक" इति श्लोकः व्याख्यातः। सुधाकरद्वि- वेदिमहाशयादिभिरयं श्लोकः प्रकरणसंवन्धं विनाऽन्यथैव व्याख्या. तः। तदत्र यत्समअसं तत्सुधीभिरवलोकनीयम् ॥ अयमेयास्य श्लोकस्य ग्रन्थकदभिप्रेतोऽर्थ इत्यत्र ज्योतिष्क- रण्डनामजैनज्योतिपनन्धे संपादो दृश्यते। तत्र दि (प. 218 पद्य सं. 317) सूर्यनक्षत्रविषयः पर्वधुवराशिरित्थ निर्णीतः । "चौदस दिवसा या समुष्टुत्ता चुणिया य तेवीसम् । एकतास. 61 3 J..

·4516 18 वेदाङ्गज्योतिष सय्याख्यम् इभागा पव्धीकयरिफ्पधुवरासी"। " चतुर्दश दिवसा द्वाविंशतिः मुहर्ता च प्रयोविंशतिः। एकत्रिंशद्भागाः परितनवराशिः "| व्याख्या-सर्वेष्यपि पर्यसु ऋक्षध्रुवराशिः सूर्यनक्षनविपयो ध्रुवराशिः पर्वीकृतः एफेन पर्वणा निष्पादितोऽयम् । तद्यथा---चतु दश दिवसा एकस्य दिवसस्य द्वाविंशतिर्मुहूताः । एकस्य मुहुर्तस्य प्रयोविंशतिरेकत्रिंशदागाः इति । कथमस्योत्पत्तिः? यदि, चतु विंशत्यधिकेन पर्वशतेन पञ्च सूर्यनक्षतपर्याया लभ्यन्ते, तत एकेन पर्वणा किं लभ्यते? इति -नक्षनकरणाय इदं 198" (अष्टा दशशतैत्रिंशदधिकैः सप्तपष्टिभागैः) गुण्यते. तथा च Wikar- पञ्चभिश्च सप्तपष्टिभागैः एकोऽहोरात्रो भवतीति Exam 181 अहोरात्रा भवन्ति । 181=11414 अहोरात्राः। एकोड होरात्रः 603 कलात्मकः । एकं नक्षत्रं 610 कलात्मकमिति च पक्ष्यते। तेन च अहोरात्राः। 68x12%3D141.नक्ष प्राणि भवन्तीति 1481 अहोरात्ररूपः ज्योतिफरण्डोक्तः पर्वराशिः 14. नक्षत्रात्मकेन वेदागज्यौतिपोक्तेन पर्वराशिना समान इत्या. फलनीयम् ॥ अप्रभागाः दिवसस्य द्वात्रिंशन्मुहूर्तानां एकस्य मुहुर्तस्य प्रयोविंशतिरेकत्रिंशद्भागानां समा इति बोध्यम् । अयं च ध्रुच. राशिरभीप्सितपर्वसङ्ख्यया गुणितो तत्पर्यगतसूर्यनक्षनं ददातीति तत्रैवोक्तम् (पद्य. ३४८)-एतद्धवराशिसमानयनाय अन्ये च प्र. काराः तत्रैव व्याख्याने (पत्र. २५४) निर्दिष्टाः-तथाहि- (२) अथवा ध्रुवराशेरन्यथा निप्पत्तिः-नवशतानि पञ्चदशो तराणि द्वापथ्या हियन्ते लब्धं = 1481 || (३) अथवा चन्द्रमासः एकोनत्रिंशाईनानि द्वात्रिंशदिवसस्य द्वापटिभागाः, अस्यार्ध%D2081%D141 = 141 ॥ 2 - (४) अथवा यदि चतुर्विशत्यधिकेन पर्वशतेन अष्टादश. शतानि त्रिंशदधिकानि दिवसानां लभ्यन्ते तदा एकेन पर्वणा किमिति, TH=31411 ॥

·19
पर्वराशि
पर्यसु चन्द्रनक्षत्रयोगपरिज्ञानाय ध्रुवराशिरय ज्योतिष्करण्डे
निरूपित (५ २३८ पद्य ३३५)-
चउचीससय काऊण पमाण सत्तसट्टिमेव फलम् ।
इच्छापव्वेहि गुण काऊण पजया लद्धा ॥
अट्ठारससपाहिं तीसेहिं सेसगाम्म गणियमि ।
तेरसविउत्तरेहिं सरहिं अभिजीमि सुद्धीम ॥
सत्तट्टिविसष्टेण सव्वग्गेण ततो उ ज सेसम् ।
तरिस्स नायव्य जत्थ समत्त हवाइ पव्यम् ॥
छाया-
चतुर्विशतिशत कृत्या प्रमाण सप्तपष्टिमेव फलम् ।
इच्छापर्वभि गुणन छत्त्वा पर्यया लब्धा ॥
अष्टादशशते त्रिशद्भि शपे गुणिते ।
प्रयोदश प्रयुत्तरैश्शतै अभिजिति शुद्धायाम् ॥
सप्तपष्टिद्वापष्टया सर्वाग्रेण ततो यच्छेपम् ।
तहक्ष ज्ञातव्य यन समाप्त भवति पर्व।
व्यारया-त्रैराशिकविधौ चतुर्विशत्यधिक शत प्रमाण प्रमाण
राशि कृत्या सप्तपणिरूप फल फलराशिं कुर्यात् । कृत्वा चेप्सिते
पर्वभि गुण गुणकार विदध्यात् । विधाय चायन राशिना चतुर्थि
शत्यधिकेन शतेन भागे हते यल्लम्ध ते पर्याया ज्ञातव्या । यत्पुनः
शपमवतिष्ठते तस्मिन् (१८३०) अष्टादशशतोत्रंशदधिय गुणते
अभिजिदादिशोधने मृत च, सप्तपण्या द्वापष्टी गुणिताया यमयी
तन भागे हत यल्लम्ध तावन्ति नक्षत्राणि शुद्धानि । यत्पुनशेष
तथा चxt==111}=lhk यदानग्योनि
पोन पर्व पराशि ज्यातिप्परण्डोत्तादस्मादुपराशरगन्य पति
योध्यम् । 147 इत्येप दिवसात्मक 1 इत्येप नभत्रात्मक
तदक्ष ज्ञातव्यमिति॥
इति तयोर्भेद ॥

·20 वेदाज्यातिष सय्याख्यम् युगे दशपर्वाणि युगे पूर्णमागपणि 1 अविष्ठाया प्रथमो दर्श अत " 1 धनिष्ठाया पथदशाया मसाय श्रविष्ठा- पौर्णमासीति 14f1 चतुर्द नक्षत्राणि पधदस्य भा. गेषु पौर्णमासी भवति 2 (141)x2 - 28111 = 2 (1441)x3343) अन 2018, अत पादोन भाश पर्वभाश पादादधिक इति पर्व इति पर्व ग्राह्यम्, पूर्वाभाद्र हेयम् उत्तरफन्गुनी. 3 (14)x4%D5811 रेवती 32x5=2147 चिना । अन पर्वभाश पादोन इति प्राह्यम् . द्वौ गताटापयशता सङ्कलनीयो भाश 117 पादादधिक. 4 Hix6= भरणी हेयम् . 4 TH.x7D1 अनूराथा प्रा ह्यम् 50x8=1. रोहिणी हेयम्. 5Hx9% DF मूल प्रायम् 6X10=1 आदी हयम् 6H.x11- उत्तराषाढ ग्राह्यम् 7 Imx12%D आलेपा मा 71x13% DHधनिष्ठा हेयम् 8 Hrx143 पूर्वपल्गुनी 8x1531 पूर्वाभाद्र है. प्राधम् यम्. 9 Hx16%D हस्त माह्यम्, 9 Tx17=T अश्विनी प्रा- ह्यम् 10* स्वाती त्याज्यम् 10* 1 कृत्तिका प्रायम् 1118. अनुराधा 11 मृगशीर्षम् उपादेयम् 1 न * पर्वमांशशप एवान निर्दिष्ट । हेयोपादेयव्यवस्था पोर्णमासीवेव न तु दर्शविति सम्प्रदाय ·पर्वराशिपट्टिका 21 युगे दर्शपर्वाणि युगे पूर्णमासपर्वाणि . " 1211 मूला 13 श्रवण 14 शतभिषक् 15 ११ उत्तराभाद्र 161 अश्विनी 17 104 कृत्तिका 18 I आर्द्रा 19 पुष्य 201मखा 21 12 उतरफल्गुनी 2212 चिना 23 111 विशाखा 24 मूल 25 उत्तराषाढा 26 धनिष्ठा १ 12 7. पुनर्वसु हेयम् 138 आशेषा हेयम् 14 11 पूर्वफल्गुनी हेयम् 15 चिना उपादेयम्. 16. विशाखा 17 ज्येष्ठा 18 पूर्वापाढा हेयम् 19 श्रवण 2011 शतभिषक 2111 रेवती ग्राह्यम् 22 H भरणी 23. रोहिणी , 24आद्रा हेयम् 25 18 पुष्य 26 17 पूर्वफल्गुनी प्राह्यम् 27 हस्त 28 स्वाती 29 1 अनुराधा हेयम् 10. मूला 31 + उत्तरापाढा 32 1 शतभिषा प्रायम् 331 उत्तराभाद 34 अचिनी 358 कृत्तिस हेयम् 361 मृगशीर्ष 37 14 पुनर्वमु - " " " 27 पूर्वाभाद 28 रेवती 29 18 भरणी 30 मृगशीर्षम् 31 11 पुनर्वसु 32. आलेषा 33 पूर्वफल्गुनी 34 हस्त 35 li fara 36ज्येष्टा 37 पूर्वापाड " M " ·22 वेदारज्योतिष सय्याख्यम् युगे दर्शपर्वाणि युगे पूर्णमासपणि " " " 38वण. 39 शतभिप 4011 उत्तराभाद्र 41 12 भरणि 42ी रोहिणी 43 R. आदा 44 पुध्य 45 12 मघा 461 उत्तरफल्गुनी 47 12 स्वाती 4811 अनुराधा 49 मूल 50 उत्तरापाढा 51 धनिष्ठा 52 5 उत्तराभाद 53 17 अश्विनी 54 कृत्तिका 551 मृगशीर्ष 561 पुनर्वसु 57 1 आहेषा 58 उत्तरफ गुनी 59 बिना 60 विशाखा 61 ज्येष्टा 62 1 पूर्वाषाढा 38 मघा माह्यम् 391 उत्तरपल्गुनी प्राग्यम् . 40 चित्रा हेयम् 41. विशाखा 42 ज्येष्टा 43 TT उत्तरापाढा माद्यम् 44 धनिया 45H भाद्र 46 परेवती हेयम् 47 भरणा 481 रोहिणी 491 पुनर्वसु प्रायम् . 501 पूर्वफल्गुनी 51 52. हस्त हेयम् 53 11 स्वाती 54 137 अनुराधा हेयम् 55 पूर्वापाढा ग्राह्यम् 56 श्रवण 57 1 शतभिषक् हेयम् 58 1 उत्तराभाद 59 109 अश्विनी 60 रोहिणी ग्राह्यम् 61 आ ॥ " " " " " " 62 पुष्य " ·एकादशगुणधोनः शुक्र्ध चैन्दवा यदि ॥१५॥ उपादेयपाणि भांशाक्ष 23 हेयोपादेयपराशिमुशा हेयकारणप्रदर्शनपूर्यफ उपादेयानि पर्याणि विशिप्याद " स्युः पादोयम्" इति ॥ स्युः पादोघं त्रिपद्यायाः विद्यकेतः कृते स्थितिम् । साम्यनेन्दोः स्तृणोऽन्ये तु पञ्चकाः पर्व'सम्मताः ॥१४॥ एवमित्यध्याहार्यम् । एवं ते पूर्यश्लोकोक्तप्रकारेण पर्व- रादयानयने कृते, इन्दोः चन्द्रस्य स्तृणः नक्षत्रस्य च साम्येन पर: स्परसमभावेन विपद्यायाः पौर्णमास्याः अक्षः दिवसस्य पादोर्षं पादभागादुत्तरस्मिन् विवेके भागे त्रिभागे द्विभागे एफमागे या भांशाः स्थिति प्राप्य स्युः इति पट्टिकायां दृश्यते इत्यर्थः । स्थिता इति या पाठः । उक्तेभ्यः भांशेभ्यः अन्ये भांशाः जापादिवोदिताः गर्वसम्मताः उपादेयपर्यत्येन सम्मता शिष्टसम्मता इत्यर्थः । जाया- देचोदिता भांशाः पर्वभांशराशी पट्टिकादर्शिते समालोकनीयाः ॥ नवमी, अष्टादशी, पड्डिशीतियाः पर्वसंख्याः जावादिपर्वनक्षत्र- हिकायां यथा निर्दिष्टाः तादृशसट्याकेपु पर्वसु पर्वध्रुयराशिपट्टि- कायां तथैव समुपलभ्यन्ते। तत्र हि नवमं पौर्णमासीपर्व अश्विनी- क्षत्रांशयुतं दृश्यते । इत्थमेव अष्टादशं दर्शपर्व I आ नक्षत्रां- संयुतं दृश्यते-अश्विनी, आद्रा पूर्वफल्गुनीत्यादि प्रमेण तानि नावादिचोदितानि नक्षत्राणि पञ्चशः पञ्चशः निर्दिष्टानि । सुधाकर- देवेदिमहाशयादीनां व्याख्यानमत्र केवलं प्रतिभाकौशल्यविल. सेतं, न ग्रन्थकदभिप्रेतमिति स्पष्टम् ॥ पर्वध्रुवराशिमनुसृत्य गणने कृते द्वादशे पक्षे फियान् पर्व- मांशो भवति ? ऊनेषु द्वादशपक्षानेपु द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चम- रठेपु पक्षेपु कियन्तो भाांशास्सम्भवन्तीत्यस्य प्रश्नद्वयस्य शिष्य- सम्प्रत्ययाय उत्तरमाह "भांशास्स्युः" इति-- भाशास्स्धुरष्टका फापी पदावादशकोद्गताः । सिम्मिता-समानमाना .

·. 24 वेदानग्यौतिय सव्याख्यम् पक्षाणां द्वादशके उद्गताः क्रमादागताः मांशाः पर्वध्रुवराशि- भागाः अटकाः कार्याः स्युः, अष्टौ भवन्तीति शेया इत्यर्थः। ऊनः द्वादशादूनः पक्षश्चेत , तत्र पर्वमांशः एकादशगुणो भवति । द्वाभ्यां चतुर्भिः पड्भिरएभिर्दशभिर्वा गुणिताः एकादशांशा भवन्ती- त्यर्थः । एतेषु पक्षेपु पेन्दवेषु सत्सु चन्द्रसम्यन्धिपु सत्सु, शुक्ल पक्षेपु प्रथमद्वितीयतृतीयादिपु द्वादशादूनेषु पक्षेप अर्ध चतुर्विश- त्यधिकशतानां नक्षत्रांशानामधं च समुपलभ्यते इति वस्तुस्थिति- कथनम् ॥ उदाहरणम्-पर्वमांशस्तावत् 1 रूपः । अयं राशि द्वादशेन गुणितः 1x12= =7, सप्त नक्षत्राणि अष्टौ चतुर्विशत्यधिकशतभागाः-धनिष्ठामावास्याया अनन्तरं या द्विती- या अमावास्या पूर्वभाद्रपदनक्षत्रयुक्ता भवति स पक्षः द्वादशादूनः, स च द्वितीयः पक्षः । अतः पर्वराशौ द्विगुणिते x2D112 =11, एकं नक्षत्रं द्वाविंशतिः, चतुर्विशत्यधिकशतभागाः । द्विगुणा एकादश भांशाः। एवं तृतीये दर्शे पक्षाश्चत्वारो भवन्ति । अतः xx4%D!!=2t1, चतुर्गुणैकादशभांशसमेतं नक्षत्र- द्वयम् । एवं पञ्चमे दर्शे पटपक्षाः सम्भवन्ति । अतः 1x63D th% D8, त्रीणि नक्षत्राणि पगुणिता एकादश भांशाः ॥ शुक्ले तु प्रथमे HD+ द्वापष्टिश्वार्धं नक्षत्रम् । एवं द्वितीयायां पौर्णमास्यां Hx3%D1+ 1++, अर्धमधिकम् । पर्यगतभाशेपु पट्टिकानिर्दिष्षु परीक्षितेपु, पक्षद्वादशके भांशा अष्टौ समुपलभ्यन्ते । जनपक्षेषु भांशा एकादश, द्विगुणिता एकादश ज्यादिगुणिता एकादश या दृश्यन्ते । गुल्ले पर्वणि चतुर्विशत्यधिकशतभागानां अर्धे द्वापटि- भांशाश्च समुपलभ्यन्ते इति यदत्रोक्तं तत् शिष्यप्रत्ययदायायैव । अत्र पक्षद्वादशफेन घ्यादिगुणितं पक्षद्वादशकमपि सङ्गृह्यते। अपि तु यथा निरेफमितिश्लोफेन योधितः पर्वमांशः धुर्वराशिस्तथ भांशेतिश्लोफेन परामृष्टः भांशः अष्टकरूपः जनपक्षविषयक ·घावाप ग्राध ॥ तरित्थ पञ्चदशशुहपक्षे भाश नवकैरुद्गत । द्वादशा 25 एकादशरूप भाशश्च न ध्रुवराशि । पवित्सोऽयं न्यूनाधियदोष- कलुपित । धचिदष्टका नयका वा भवन्ति । पचिदूनपक्षगतभाश. नैकादशगुणोऽपितु सप्तगुण इति दृदयते । यतदृश्यते तत्स्थूल निर्दिशति "नारिति' । अत्र ' पक्षात् " इति यहचीयपाठोऽपि पक्षात्पश्चदशदूर्घ तद्भुक्तमिति निर्दिशेत् । नरमिस्तृगतोऽशस्स्यादूनाशो द्वघधिकेन तु ।। नवकैरुद्गतांशस्स्याद्नस्सप्तगुणो भवेत् । आपापस्नयुजि द्यु स्यात्पारस्त्येऽस्तं गतेऽपरम् ॥ १६ ॥ पञ्चदशसहयायात्पक्षादू तत् अष्टकरूप पर्वभाशमान मुक्त उपभुक्त गतमिति निर्दिशेत् । तर्हि तत्र पर्वमाश कीश इत्यत आह "नाभि इति-अष्टकस्थाने नव भाशा दृश्यन्ते इत्यर्थ । ऊनाश एकादशरूप एकादशगुणो या न भवति, अपि तु द्वयधिक धुना दिनेन अधिको भवति ॥ (पञ्चदशपक्षादूर्ध्व) भाश नयके नवसवयया नवगुणित सहपया या उद्गतो भवति । द्वादशपक्षेभ्य ऊनेपु पक्षेपु भाश सप्तगुणो भवति । तिथिस्सप्तगुणा भवतीत्युत्ते अतिरिक्त तिथिरूपा भवतीत्यर्थ । अयुजि विषमे शुद्ध पक्षे द्यो आगप प्रक्षेप कार्य । पौरस्त्ये चन्द्रेऽस्त गते दशैं अपर द्यो आवपन कार्यमित्यर्थ ॥ ध्रुवराशिपरीक्षायामेतत्सर्व स्पष्ट भाति । अव पञ्चदशश्शुल पक्ष युगस्य प्रथमदर्शदारभ्य पञ्चदशदर्शपर्यन्त सम्भवद्धि चतु देशदर्शपर्वभिस्सह सङ्कलनीय । तथा च भवन्ति । धुवमाश एकोनशिता गुणित Hx29=0 =17124 द्विादशान्त्रिद्वादशाद्वा ऊनेषु पक्षेषु अश प्रमेण शुना दिवस अधिको भवति। साविंशे पक्षे भाश = 'TT='t=1511 एकोननिशत्पणि J ·26 ..xx 1 वैदाइज्योति सध्याख्यम् अष्टाविंशे पक्षे भांशःDA%3D10. एकोनत्रिंश 37-41%DIRAT इत्येवं पूर्वस्मादुत्तरः पश्नः एकैदियसेनाधिको भवतीति शेयम्। एवं शुलानन्तरभाविनि दर्शोऽपि शुक्लपक्षदिवसमक्यापेक्षया दिना- र्धन एकेन दिनेन वाऽधिको भवतीति तत्र अपर धावापों भवतीति शेयम् । युगमयमशुक्लपक्षादनन्तरं दर्श । -- पकेन हुना आधिक्यं दृश्यते । एवमन्येपु पर्चस्वपि द्रष्टव्यम् । पदन 'शु' इति निर्दिष्टं, तत् नाक्षनं दिनमिति शेयम् ॥ जावायुकनक्षत्रसहितेपु पर्वसु भांशस्य पादन्यूनतया पर्यदिन एवं यशक्रिया । अन्यत्र तु पर्वसु भांशेपु विभागेभ्योऽधिकषु चतुः दश्यामेवोपसयं प्रारभ्य प्रतिपदि सक्रियेलाद-जावारिति ।। जावायशस्सम विद्यात्पूर्वार्धे पर्वमूत्तरे । भादानं स्याचतुर्दश्यां द्विभागेभ्योऽधिको यदि ।। १७ ।। जावादिश्लोके पर्वसम्मितनक्षत्रपञ्चगणो यक्ष्यते । पर्वमा शराशिपट्टिकायां परीक्षितायां अश्विन्यापूर्वफल्गुन्यादिनक्षत्रयुः क्तपुपर्वसु पर्वमांशः पादाभ्यन इति मायते । तथा च तेषु पर्वदिव- सेप्येव पूर्वार्धे यकिया। जावाद्यशानां पर्वार्धसमस्यात् पूर्वार्ध च पादांशन्यूनत्यात् यदि पर्वमांशः दिमागेभ्योऽधिको भवति तस्मिन् पर्वदिने । तमांशेभ्योऽपि भांशः अधिको भवति चेत्, तदा चतुर्दश्यां तियायेव पर्वभांशमादाय उपबसथारम्भः, उत्तरे उत्तरास्मिन् दिने प्रतिपदि यज्ञनियत्यर्थः ॥ पर्यभांशपहिकायां, नवमहशुक्का, अष्टादशो दर्शः, पदिशः पूर्णमासः, पनिशो दर्शः, प्रयश्चत्वारिंशः पूर्णमासः, द्वापञ्चाशो दर्शः, षष्टितमः पूर्णमासः, सप्तमो दर्शः, पञ्चदशः पूर्णमासा, चतुचिशो दशः, द्वात्रिंशः पूर्णमासः, एकचत्वारिंशो दर्शः, एकोन. पष्टिः पूर्णमासः, अनापश्चाशो दर्शः, चतुर्थः पूर्णमासः, प्रयोदशी दर्श, एकविंशः पूर्णमासः, त्रिंशो दर्शः, महाशिः पूर्णमासः, ।

·. पर्वसाम्मतनक्षप्राणि 27 सप्तचत्वारिंशो दर्श , पञ्चपञ्चाश पूर्णमास , द्वितीयो दर्श , दशम पूर्णमास , एफोनविंशो दर्श , सप्तविंश. पूर्णमास , पशिो दर्श, चतुश्चत्वारिंदा पूर्णमासथ लायादिप्रमेण सनक्षत्रा । एते पर्व दिवसा पर्वकार्याा इति स्पष्टम् । अन्यत्र भाशो द्विमागाधिर इति परदिने यागक्रिया चतुर्दश्यामपयमथ इति निरवधम् ।। पर्वसम्मितनक्षत्रपञ्चशनि अश्चिन्यादीनि निर्दिशति “जी. द्वारा इति- जो 'द्रा गः 'ख'श्वे ही 'रोपा- "चि "म्मू"पण्य: "मू'मा 'धा "गः । "रे "मृ घाखा पोऽ"जः "कृ"य"ह"ज्ये"टा इत्यृक्षा लिङ्गः ॥१८॥ 'जौ-अश्विनी अश्विनी देवता, आद्रा-रद्रो देवता, पूर्वफल्गुनी भगो देवता "विशाखा-इन्द्राग्नी देवते, उत्तरा पाढा-विश्वेदेवा देवता , उत्तरभाद्रपद अहिधय 'रोहिणी- प्रजापतिर्देवता आश्लेषा -सर्पा देवता , चिधा-त्वष्टा देवता, 1°मूलम्-निति देवता 11शतभिपफ्--वरुणो देवता, 12भर ण्य -यमो देवता, पुनर्वसू-अदितिर्देवता, उत्तरफ्ल्गुनी-- अर्यमा देवता, अनुराधा-मियो देवता, ध्रवण- विष्णुर्देवता, 17 रेवती-पूपा देवता, 8मृगशीप--सोमो दवता, मघा- पितरो देवता , स्वाती-वायुर्देवता, "पूर्वापाढा-आपो देवता, 22पूर्वभाद्रपद-अज एकपाद्देवता, हात्तका-अग्निदेवता, पुप्य-पृहस्पतिर्देवता, "हस्त -सविता देवता, ज्येष्ठा-- इन्द्रो देवता, धनिष्ठा-वसयो देवता ॥ जावादिदार्शतानि उपादेयानि पणि- नवी पौर्णमासी', अश्विनी अष्टादशी अमावास्या 17 आदी 3 पडिशतितमी पौर्णमासी । पूर्वफल्गुनी 1 ·28 वेदानज्योतिषं सव्याख्यम् 4. पचत्रिंशतमी अमावास्या विशाया. 5 त्रिचत्वारिंशत्तमी पौर्णमासी उत्तरापाढा. 6 द्विपञ्चाशत्तमी अमावास्या उत्तराभाद्रपद 7. पटितमी पौर्णमासी रोहिणी. 8 सप्तमी अमावास्या आक्षेपा. 9. पञ्चदशी पौर्णमासी चित्रा. 10 चतुर्विशतितमी अमावस्या मूलं, 11 द्वात्रिंशत्तमी पौर्णमासी शतभिपर, 12 एकचत्वारिंशत्ती अमावास्याभरणी. 13 एकोनपश्चाशत्तमी पौर्णमासी पुनर्वसू 14 अपञ्चाशत्तमी अमावास्या । उत्तरफल्गुनी. 15 चतुर्थी पौर्णमासी अनुराधा. 16 प्रयोदशी अमावास्या श्रवणं. 17 एकविंशवितमी पौर्णमासी रेवती. 18 त्रिशतमी अमावास्या समृगशीर्षम्. 19. अष्टात्रिंशत्तमी पौर्णमासी मया, 20 समनत्वारिंशतमी अमावास्यास्याती. 21. पञ्चपञ्चाशत्तमी पौर्णमासी । पूर्यापाढा. 22 द्वितीया अमावास्या पूर्वभाद्रपदं. 23. दशमी पौर्णमासी कृत्तिका. 28. एकोनविंशी अमावास्या । पुष्यं. 25 सप्तविंशत्तमी पौर्णमासी हस्त. 26 पत्रिंशत्ती अमावास्या ज्येष्ठा. 27 चतुश्चत्वारिंशतमी पौर्णमासी धनिष्ठा. नक्षत्राणि प्रत्येकं चतुर्विशत्यधिकशतभागेपु विभक्तानि । सोऽयं मागः अंशशब्देन व्यवहियते । पर्वगतमाशशब्देन व्यपहिय- माणा नक्षत्रभागा पत एवांशाः । दिनमेकं 603 कलात्मकं, तिथि: रेका 50313 कलात्मिका, चन्द्रस्य एकनक्षपभोगकालश्च 616 फलात्मक इत्यप्रे पक्ष्यते । कलाशानं तिथिनक्षत्रानयनायाचश्यकम् ·29 - योगनिरूपणम् अतः अंशस्थाने कलावतरणं सूर्याचन्द्रमसार्योगोद्धरणोपायं चाह- "कार्याः' इति- कार्या भांशाष्टकस्थाने कला एकोनविंशतिः । ऊलस्थाने द्विसप्ततीरुद्धरेयुक्तसम्भवे ॥१९॥ "भांशास्स्युः” इति श्लोके पक्षद्वादशके भांशा अटका भव- न्तीत्युक्तम् । तत्स्थाने एकोनविंशतिः फलाः कर्तुं शक्याः । द्वाद- शद्वादशगुणोनपक्षेपु या शुक्लपक्षेपु, युक्तसम्भवे योगेन युक्तयोः सूर्याचन्द्रमसोसम्भये, योगसम्भय इति यावत् । तत्र योगसूच- कान् द्विसप्तभिर्भाशान् सूर्याचन्द्रमसोस्संकलितान् द्विसप्ततिभा- शान उद्धरेत् । द्विसप्ततिभांशसम्भवे योगो जात इति शेयमिति भावः । इदं च वस्तुस्थितिकथनं न तु कल्पना, न वा विधिः । तथाहि- एकस्मिन्पक्षे चन्द्रः 14 नक्षत्राणि चरतीति पूर्वमेवोक्तम्। अतो द्वादशपक्षेप (14FX12 = 1755:. नक्षत्राणि चरति । अथ या युगगतचतुर्विंशत्यधिकशतपक्षेपु चन्द्र. 67X27=1809 नक्षत्राणि चरति । अतःद्वादशपक्षपु12-17515, नक्षत्राणि चरतीति तदेव लक्ष्यते । एते अष्टौ भांशाः द्विादशपक्षेषु पोडश (19) भवन्ति । विद्वादशपक्षेषु (1) चतुर्विशतिर्भवन्ति । इत्थमेव चतुर्दादशादिपक्षपु शेयम् ॥ एतादृशभांशाष्टकस्थाने एकोनविशतिः कार्या इत्युक्तमत्र । अत्रापपत्तिः- चन्द्रस्य एकनक्षत्रभोगकालः सप्तकलाविशिष्टमेकं दिनं भवति। अतः 175 नक्षत्रोपभोगकालः 175 दिनानि+-175x7 कलाश्च-176 दिनानि 1225 कलाः एक दिन 603 कलात्मक- मिति हेतोः 1325 कला:=M=2 दिनानि 10 कलाश्च भवन्ति । अतः पक्षद्वादशक चन्द्रः 175 नक्षत्राणि 177 दिनेषु 19 कलासहितेषु चरात्युक्तं भवति । अनश्च पक्षद्वादशके कलकता भांशाः 19 इति स्पष्टम् । यदत्र 175 दिनेभ्योऽधि ·30 . वेदापज्योतिपं गव्याख्यम् दिनद्वयं तत् हेयदिनमिति च शेयम् । तच “धु हेयम्" इति लोकेनोक्तम् । पक्षद्वादशके कलीकृताः भांशशेपाः 19. द्वादशकद्वये 19x3%D38. द्वादशकवये 19x3%D57 इत्याहनीयम् । नात्र भांशाप्टकस्थाने समुद्गता एकोनविंशतिः कलाः भांशा. एकसमा इति भ्रमितव्यम् । कलाः दिवसभागाः; भांशाः नक्षत्र भागा इति कलाभांशी भिन्नौ । चन्द्रः 610 कलापरिमितकालेन एकं भं भ्रमति । अत एकं भांशं चरितुं 14}11 34-9x8 इन्दुरपेक्षते । अष्टांशान् चरितुं 49 +8=30.2 फलापरिमित- कालमपेक्षत इति बोध्यम् । यदन "अटकाराब्देन चत्वारि गृधन्ते" इति सुधाकरद्विवेदिमहाशयेन सहयापरत्वमुक्तं, तद्रून्यदाशयं न पुष्णातीति योध्यम् । ऊनस्थानेषु विपमेपु शुक्लपक्षेषु द्विसप्ततेरद्धार इत्थं भवति । अमावास्यायां नक्षत्रमण्डले कुत्र चिन्नक्षत्रे मिलितो सूर्याचन्द्रमसौ द्वासप्ततिभागेपु विभक्ते मण्डलपरिधौ प्रतीपं सञ्चरत इति भावयामः । तथा सञ्चरन्तौ तौ माविन्या अमावा. स्यायाः पूर्वमेव यत्र परिधिभागे सङ्गतौ भवतः, तत्स्थानं योग- स्थानमित्युच्यते, सद्गमश्च योग इत्यभिधीयते । चन्द्रः युगगतासु 1860 तिथिपु 67 भगणान् चरति । सूर्यस्तु तास्वेव तिथिपु" भगणान् चरति । एकेन भभ्रमणेन सम्पूर्णे नक्षत्रमण्डले एफवारं चारः कृतो भयति । 1860 तिथिपु 67 भगणान् चरन् चन्द्र 5भगणान् चरन् सूर्यश्च एफस्यां तिथौ THo, T.. भगणभागान् चरतः, तदित्थं यावता कालेन चन्द्रः परिधौ 67 भागान् चरति तावता कालेन सूर्यः भागान् चरीत्युक्तं भवति । तो साकं Gr+5=72 भागान् चरत इति चोक्तं भवति । प्रतीपं भ्रमतोः तयोः भ्रमणभागाः द्वासप्ततिभागेपु विभक्तं मण्डलं यदा पूर्ण फुर्वन्ति, तदा सलु योगः सम्भवति । प्रतीपसञ्चारेण यान् पञ्च- भागान सूर्यः मते, तेषां पूरणाय चन्द्रेण दशभागाः सञ्चरणीया ·व्यतिपतत सपागे व्यतिपात । तत्र रयिसामया युग युगमध्य या भयनाीि तग परम्पर सम्पन्धे एकमेग्नएतेभ्या मागो दियते। हुते च भाग पर पास मागरम्य तायन्न नाप्रमाणा योगनिरूपणम् 31 भवन्ति । मण्डल पूत्यै तेन दशभागेपु कृतेषु सूर्यकृता पञ्चभागा शोधिताश्चेत् पञ्चभागारिशष्यन्ते । एते च 67 भागै सङ्कलिता Gr+5=72 भागा भूत्वा मण्डल पूर्ण कुर्वन्ति । एतत्परिभाषा च चन्द्रचारमागा-सूर्यचारभागा +2 सूर्यचारभागा इति । (Voon s longitude-Sun s longitude +2 Suns longi tude=Voon s longitude+Sun s longitudo) एत एव द्विसप्तनिभागा अन श्लोकस्योत्तरार्धे निर्दिष्टा इति शेयम् । यस्मिन् शुम्ल पक्षे तयोस्सञ्चारभागा द्वासप्ततिर्भवन्ति, तदा योगो द्धार करणीय इति भाव ॥ उद्धारममश्चेत्थ ज्योतिप्फरण्डे दर्शित -(प 200, पद्यस291-3) अयणाण सम्बन्धे रविसोमाण तु वे हि य जुगम्मि । ज हवइ भागद्ध वइहया तत्तिया होन्ति ॥ २९१ ॥ पारत्ततरीपमाणो फलरासी इच्छिते उ जुगभे ए । इच्छियवइयायपि य इच्छ काऊण आणे हि ॥ २९२॥ ज भव भागलद्ध त इच्छ निहिसाहि सम्पत्या । सेसेनि तस्स भए पलरासिस्साए सिग्धम् ॥ २९३ ॥ छाया- अयनाना सम्पन्धे रविसोमयो तु माभ्या च युगे । यद्यति भागलग्ध व्यतिपातास्तावत्का भवन्ति । द्वासप्तति प्रमाण फ्लराशि ईप्सिते तु युगभेदे । इप्सितव्यतिपातमपि च ईप्सित रत्या आनय ॥ यद्यति भागरम्य तदीप्सित निदिश सयंत्र । शेषेऽपि तस्य भेदे परराशिनालय शीघ्रम् ॥२९३ ।। अप्र मग्यगिर्याचार्यव्याख्या- इल गूर्याचन्द्रममी सीयेऽयने यर्तमानी यत्र परस्पर ·B2 । वेदाङ्गज्योतिष सव्याख्यम् युगे व्यतिपाता भवन्ति । स च भागलन्धराशिः द्वासप्ततिप्रमाणः। तथा हि-सूर्यस्यायनानि दश चन्द्रस्यायनानां चतुस्त्रिंशदाधिकं शतम् । तयोरेकत्र मेलने जातं चतुश्चत्वारिंशदधिकं शतं, 141 तस्य द्वाभ्यां भागो हियते, लब्धा द्वासप्ततिरेव । तावत्प्रमाणा युगमध्ये व्यतिपाताः । साम्प्रताप्सितव्यतिपातानयनाय करण माह-ईप्सिते विवक्षिते युगभेदे युगविशेपे इच्छा ईप्सिततिपात विपयां कृत्वा ईप्सितं व्यतिपातमप्यानय । कथमित्याह-तत्र यद्भवति भागेन द्वासप्तत्यादिभागहारेण लब्धं तत् तत्सलयं ईप्सितं व्यतिपातं निर्दिशेत् । तेपामपि युगभेदान् मुहर्तादिरूपान् फल- राशिना (फलरासिस्स इति तृतीयार्थे पष्ठी) द्वासप्ततिलक्षणेन शीघ्रमानय इति गाधार्थः ॥ (१) सम्प्रति भावना क्रियते यदि-द्वासप्ततिसहयैर्व्यतिपातैः चतुर्विशत्यधिकं पर्वशतं लभ्यते। तत एकस्मिन् व्यतिपाते किं लभामह इति राशित्रयस्थापना-111x1=1 शेपस्य पञ्चदशभि. गुणने तिथि:-2x15D10%१ अत्र शेपस्य त्रिंशता गुणने मुहर्ताः =25तत आगतम्। एकस्मिन्पर्वणि, दशसुतिथिपु च गतासु एकादश्यां पञ्चविंशतिमुहर्तेपु प्रथमः व्यतिपातः समाप्त इति ॥ (२) एवं पञ्चमव्यतिपातानयनम्-1x5==8!! पर्वाणि (11)39 तिथयः (!x30)=b मुहर्ताः इति । (३) व्यतिपाते चन्द्रनक्षत्रानयनम्-यदि 72 व्यतिपातः 67 चन्द्रभगणाः, तत एकस्पिन्व्यतिपाते x एतच्च नक्षत्रकरणाय 182 सहयया गुण्यते । ततश्च 1x1xisso आगतम् । श्रयणात्पञ्चविंशं पूर्वापाढानक्षत्रम्-एवं पञ्चमव्यतिपाते, xixixe =4184=17881. आगतम् । श्रवणात्सप्तदशं पूर्व फल्गुनीनक्षत्रम् । अर जैनानां ज्योतिष्फरण्डकाले उत्तरायणं श्रवणे दक्षिणायनं पुष्य चाभूदिति पूर्णिमान्तोमासथेति सम्प्रदायः। अतः श्रवणाचान्द्रनक्षत्राण्यानीयन्ते । पुप्यात्सूर्यनक्षत्राणि । किंच नक्ष 39 60 10 - ·त्यमगण्यपि स्यतिपानपाणि आदिमतनितमान्तं म्ययमान. पानि । मम व्यतिपागम्यान्तां तिथयः पचमुदना इत्यपि व्यविषातववराशिपटिका 38 पाणि विषमक्षेत्राणि कृत्या विविधानि नक्षत्रशोधनानि क्रियन्ते । तत्प्रकारः ज्योतिष्करण्डयारयानादेवावगन्तव्यः । अत्र स्थूलगण- नेन दिङ्मानप्रदर्शनं कृतम् ॥ एवं सूर्यनक्षनानयनं च- 72 व्यतिपानः 5 सूर्यभगणास्सम्भवन्ति अत एकस्मिन्यति- पाते x1x18 = =121 द्याभ्यां नक्षत्राभ्यां किंश्चिदूनम् । अतः पुप्याद्वितीयं मधेति । सूर्यः मघायामासीत्--एवं पञ्चम व्यति- पाते- -Sxsxisse = 985=98१. आगतं पुप्याद्दशममनूराधा नक्षत्रम् एतत्सर्यं "सूर्यक्षभागा" निति श्लोके स्वष्टीकरिष्यामः । अत्र इति व्यतिपातयोगध्रुवरीशः एकादिसट्याभि गुणितः एकादिव्यतिपातपर्व-तिथि-मुहूर्तानि ददातीति योध्यम् ॥ व्यतिपातधुवगशिपट्टिका. व्यतिपात:- 111x1% DH 1, 10, 25 2 mixt- 31x3- 5. ., 15 4 21xt=P b, 13, 10 5x5=१४ 64x6x1% 10, 5, . 712x7=Hx7= 12, 0, 25 8x8-11x8-13, 11, 20 9 Pix9 - 15, 7, 16 10x10-six-17, 10 पोयम् ॥ ति. मु. 6, 20 ·धनिष्ठातः गतपर्वनक्षत्रात् पञ्चदशी मघा भवति । अतः प्रथम- तथा च चतुर्दशतिथय पूर्णाः पञ्चदशी ऊना लभ्यते । प्रतितिथि 84 वेदाज्यातिष सय्याख्यम् पर्वतिथिपु नक्षत्रानयनोपायमाद्द "तिथिमेका" इति- तिथिमेकादशाम्यस्ता पर्वभांशसमन्विताम् । विभज्य भसमूहेन तिथिनक्षत्रमादिशेत् ॥ २० ॥ फलीकृतैः पर्वमांशः पर्वध्रुवराशिगतः समन्यितां युक्तां तिथि-पर्यतिथि, (अर्थात् पर्वतिथिकलाः) एकादशसहयय अभ्यस्ता गुणितां कृत्या भसमूहेन नक्षसम्मितकलासमूहन विभज्य यल्लम्धं लभ्यते सैव सङ्ख्या अनीनपर्यनक्षत्रात् ईप्सित- पर्यनक्षत्रं द्योतयताति आदिशेत्-योधयेदित्यर्थः। तदित्थं युगादिनः प्रथमे पर्वणि भादानं क्रियते । "व्यंशो भशेषः" इति सप्तविंशे श्लोके भशेष. चतुर्दशदियसान्ते 228 कला इति यक्ष्यने । तिधि- कलाः 50387 इति च शायते । तथा च भिन्नांशं त्यक्त्वा पर्वभांशकलाः 593+230%D823 823x1139053 कलाः भवन्ति । एतत् 610 मितैकनक्षत्र कलाभिर्विभक्तं १%D1488. चतुर्दशनक्षत्राणि गतानि पञ्च दशनक्षत्रं (#}) कलाभिरिशष्याभिस्सूचितं वर्तमाननक्षत्रं भवति । पर्यनक्षत्रं मधेति योध्यम्, एवं म्यूलदिशा प्रतिपर्व गतपर्यनक्षत्रात् पञ्चदशं नक्षत्रं पर्वनक्षत्रं भवतीति शेयम् । अयमुपपत्तिः, तिथे. रेकादशमिर्गुणने एकादशतिथिससथा लभ्यते । तदुपरि 230 कलानां एकादशभिर्गुणने 593 कलाभिर्विभजनेन •soxi !!! =4lk चतनः तिथयः पञ्चम्यास्ति भागाश्च लभ्यन्ते । पकैकं नक्षत्रमिति पञ्चदश्यां पञ्चदशं नक्षत्रं वर्तमान लभ्यते इति दिए । तिथिकलाः 593}} ; सावनदिनकलाः 603; नक्षत्रदिनकला 610 इति विशपः॥ जैनप्रक्रिया चरित्थं दृश्यते काललोकप्रकाशे-(प. 114) नक्षत्राणां परावर्ते चन्द्रसम्बन्धिनामध। महे प्रत्यहोरात्र मूर्यसंवन्धिनामपि ॥ ९५॥ एतदेकादशभिर्गुणित ·35 अन पणत यांना मात्र मागी मया निगिनक्षत्र भवति । दिप्रसभागस्माभिकन नाशिम पनिष्टाचम् । इति तिथिनक्षननिर्णय भवत्यभिजिदारम्भो युगस्य प्रथमक्षण । अस्य पूर्वोक्तशीतागुभोगकालादनन्तरम् ॥ ९६ ॥ श्रयण स्यात्तस्य चन्दुभोगकालव्यतिक्रमे । धनिष्ठेत्येवमादीनि शेयानि निखिलान्यपि ॥ ९७ ॥ अथेन्दुना भुज्यमानमहोराने विवक्षिते । इष्टे तिथौ च नक्षत्र शातु करणमुच्यते ॥९८॥ यस्मिन्दिने चन्द्रयुक्त नक्षन शातुमिप्यते । तस्मादिनात्प्रागतीतपर्वसङ्घयायुगादित ॥ गुण्यते पञ्चदशाभि तत प्राप्सितात्तिथे । तिर्थानतीतान्सत्पर्वसत्कास्तत्र नियोजयेत् ॥ अतीतायमरात्रोना द्वयीत्या ह्रियतेऽथ सा । लम्धमशाश्च ये शेषास्तानू धो न्यसेवामात् ।। इत्यतीतनक्षत्रशोधनमारपूर्वक आहे यथा युगस्य प्रथमे वर्षे दशसु पर्वमु । अतिमान्तेषु पञ्चम्या किं नक्षत्र निशापते ॥ याऽप्रातिपर्वसहधा घर्तते दशलक्षणा । 12-82%3D11 भत्र समस्या सापिशरया मनाया !:23 गंडरा शिष्य HTTEN पुगनिधिर्भमा नपान। " तस्या पञ्चदशमाया पश्चाश जायते शतम् ॥ पशम्या पृणमिति नत्यागस्तिथयो गता । ततश्चतुण्य तन योजनीय मनस्थिभि ॥ चतु पश्चाशदधिक शत स्याद्राशिरेप च । हा दाभ्यामयमाभ्या द्विपमाश भयच्छतम् ॥ सस्य पशीत्या भाग यममेकमयान्यते । सपूर्ण म्यस्यते शेग मानि च न्यमदप ॥ नथाच10x13+1-2%3D151 .

·36 वेदाङ्गज्योतिष सध्याख्यम् h पितामहसिद्धान्तोक्तः नक्षत्रानयनोपायः । अस्यार्थःशुगणे समूहे युगादितः सहयात एफपष्टयंश कृते थक्ष्यः 122 याविभक्त नवभिगुणिते च तिथौ अर्कस्य नक्षत्रं तथैव घुगणे at: भागैरूनिते धनिष्ठानक्षप्रादारभ्य शशिनः नक्षत्रं भवतीत्यर्थः॥ सूर्यः युगे पञ्चवार 27 नक्षत्रपु चरति. युगदिनानि अतः।- (1) % 3D 27x5x अर्गण _9x अहर्गण 1830 122 (n) चन्द्रः युगे Axb7 नक्षनपर्यायान् 27x67x अहर्गण_603x अहर्गण -अहर्गण-57 1830 610 -चन्द्रनक्षत्रम्. (1) अहर्गणश्च-शककालx366. 5 पदादिः । द्वाभ्यामूनश्शककालः पञ्चवर्षात्मकयुगारम्भ स्पष्टमुक्तं भवति. जैनाः नक्षत्राणि विषमक्षेत्राणि कुर्वन्ति. कानि र्थक्षेत्राणि, कानि चित्सार्थक्षेत्राणि, कानि चिच्च समक्ष ते नक्षत्रानयनं कुर्वन्ति. अतोऽत्र तेषां गणितं चेदाई द्भिग्नम्. तिथिनक्षत्रादानाय अपेक्षिताः कलाः निरूप पर्येति" "याः पर्वभादानकलास्तासु सप्तगुणा तिथिः । उक्ता तासां विजानीयातिथिभादानिकाः कलाः पर्वभादानकलास्तासु सप्तगुणां तिथिम् । प्रक्षिपेत् तत्समूहं तु विद्यानादानिकाः कलाः ॥२१ 1युक्ता इति पाठान्तरम्.

·खेस्तिथिनिष्ठा 37 याः पर्वनक्षत्रानयनाय कलाः पूर्वमुक्काः तासु तिथ्यानयनाय ससप्तकाः दिनमानकलाः शेयाःता: 603+7%D610 कलाः तिथि- नक्षत्रादानिकाः कलाः इति शेयमित्यर्थः । द्वितीयश्लोकोऽत्र बदच- पाठः । पर्वभादानकलासु सप्तक्तला. दिनसंख्यानुगुणाः मिलिताः करणीयाः। एवं 603+7=610 कलाः एकैकतिथि समर्पयन्तीति क्षेयमित्यर्थः॥ पर्वमांशाः कलीकृताः 610 संख्यया भक्ताः तिथिं समर्पय- .न्तीति यावत् ॥ चान्द्रनक्षत्रज्ञानोपाय उक्तः। सूर्यनक्षत्रज्ञानोपायच वक्ष्यत । सूर्यस्तावत्कदा कस्यां तिथौ निष्ठां प्रामोतीति प्रश्ने कृते तशानो- पायमाह-"अतीत" इति- "अतीतपर्वभागेभ्य शोधयेत् द्विगुणां तिथिम् । तेषु मण्डलमागेषु तिथिनिष्ठां गतो रविः" ॥ २२ ॥ अतीतपर्वभागभ्यः गतेभ्यः पर्यमण्डलभागेभ्यः द्विगुणां तिथि तिथिद्वयसमदिवससड्डयां शोधयेत्-अपनयेत् । शोधने च यानि शिष्टानि दिनमण्डलानि तेषु वर्तमानस्सूर्यः तिथिनिष्ठां-पञ्चदशीति- थिसंवन्धं गतो भवतीत्यर्थः॥ अत्र सूर्याचन्द्रमसौ प्रत्येक युग पर्वणि या कति मण्डलानि चरत इति शेयम् "ऋपेः द्वापष्टिहीनं स्यात्" इति चन्द्रस्य युगे मण्डलानि 1830-6231768 इति वक्ष्यते । इदं ज्योतिप्फरपंड स्पष्टमुक्तम् (प. 231 पद्य 327-329)- सत्तरससए पुण्णे अट्ठट्टे चेव मंडले चरइ । चन्दो जुगंण नियमा सूरो अट्ठारस उ तीसे । सादशशते पूर्ण अष्टपष्टयधिकं चैव मण्डले चरति। चन्द्रो युगेन नियमात्सूर्यो अष्टादश त्रिंशय !

·38 वेदाङ्गज्यातिपं सव्याख्यम् चन्द्रः युगे अष्टपथ्यधिकानि सप्तदशशतानि मण्डलानि चरति । सूर्यस्तु त्रिंशदधिकानि अपादशशतानि मण्डलानि चर- तीत्यर्थ:- तेरस य मण्डलाई तेरस सत्तट्टी चेव भागा य । अयणेण चरइ सोमो नक्षत्तेणद्धमासेणम् ।। प्रयोदश च मण्डलानि प्रयोदशसप्तपष्टिं चैव भागांश्च । अयनेन चरति सोमः नाक्षत्रेणार्धमासेन ॥ यदि चतुत्रिंशदधिकेनायनशतेन सप्तदशशतान्यष्टपष्टिसहि- तानि मण्डलानि लभ्यन्ते तदा एकेनायनेन किमिति-१९५४ =131 मण्डलानि । चोद्दस य मण्डलाई विसट्ठिभागाय सोलस हवेजा। मासद्धण उडुबई एत्तियमित्तं चर खेत्तम् ॥ चतुर्दश च मण्डलानि द्वापष्टिभागाश्च पोडश भयेयुः । मासाधन उडुपतिः एतावन्मानं चरति क्षेत्रम् ॥ यदि चतुर्विशत्यधिकेन पर्वशतेन सप्तदशशतान्यष्टपप्ट्याधि कानि मण्डलानां लभ्यन्ते तदैकेन पर्वणा किमिति 118X1-14 मण्डलानि । एवं सूर्यस्यापि (243, पद्य 313) सूरस्स वि नायव्यो सगेण अयणेण मण्डलविभागो। अयणमि उजे दिवसा रूपहिए मण्डले हवइ ।। सूर्यस्यापि ज्ञातव्यः स्वकेनायनेन मण्डलविभागः। अयने तु ये दिवसा रूपाधिके मण्डले भवति ॥ सूर्यस्य खकीयमयनमपेक्ष्य तस्मिन् तस्मिन् मण्डल तस्य तस्य पर्वणः परिसमाप्तिहेतुता अवधारणीया इति। तत्रायने शोधिते सति ये दिवसा उद्घारिता वर्तन्ते तत्सहये रूपाधिक मण्डले तदीप्सितं पर्व परिसमा भवतीति वेद्यम् । इह यत्पर्य कस्मिन् मण्डले समातमिति झातुमिष्टं तत्सत्वया धियंत । सा पञ्चदशभिर्गुपयते। गुणयित्या रूपाधिका क्रियते। ततस्संभ अन्तः अयमरात्राः पात्यन्ते । ततः त्र्यशीत्यधिफेन शतेन भागः ·वेमण्डलचार 39 पतति । भागे ते यल्लभ्यते तान्ययनानि ज्ञातव्यानि या पश्चा दिवससह या अपतिष्ठते तदतिमे मण्डले विवक्षित पर्व समाप्त मिति शेयम् । उदाहरणम्-कस्मिन्मण्डले सूर्य प्रथम पर्व समा पयतीति । पर्व एक , तत्पञ्चदशभिर्गुण्यते ॥ (1) नावावमरान । रूपाधिक क्रियते तथा च 1x15+1 =16 पोडशे मण्डले स्थिता रवि प्रथम पर्व समापयतीति । (2) एर चतुर्थ पर्व कस्मिन्मण्डले इति? 1x15360 एक अवमरान सभवतीति क पात्यते । 60--1359 रूपा धिक क्रियते जात पणि 59+1=60 पष्टितमे मण्डले पर्व रविस्समापयतीति ॥ एव पचविंशतितमपर्वजिज्ञासायाम्- 25X152375 6 अवमराना पात्यन्त, 7)-153 369 = Or अत्र हे अयने द्वाभ्या सूच्यते। शेषा त्रीणि रूपाधियानि प्रियन्ते ।जातानि पत्यारि । दक्षिणायनोत्तरायनरूपायनद्वयानन्तर दक्षिणायने चतुर्थे मण्डले 25तम पर्व समाप्तमिति ॥ पय 124 तमपर्वजिशासायाम्- 124*15-1830 रूपाधिक्ये, 1831 त्र्यशीत्यधिकेन शतन माग -10 दश अयनानि गतानि एफस्मिन्मण्डल पर्व समाप्तमिति ॥ तिथिद्वयपातनोपपत्तिश्चेत्यम्- युगस्य 1830 दिवसेपु चन्द्र 180 तिथी परोति । अत AGO तिथय = 1830 दिवसा । अत एका तिथि =1: दिन ति ति समाः 1%D(1-11)तिथिदियससमा=(नि) दिवस- - मा। अत निथय :- दियमसमा । D114 दिय ·10 वेदाज्यातिष मध्यान्यम् अत्र 151 भिन्नराशी पर्वमागेभ्यः तिथिद्वयपाननं स्पष्टं दृश्यते । चतुर्विशत्यधिकशतपर्वसु !14x14-21-15(124-2) स्पतरमिति सर्यमनवद्यम् ।। मण्डलभागविषयस्तावदित्यं शेय.- सूर्यः एकस्मिन्पर्वणि 16 मण्डलानि चरति । एकस्यां तिथौ । मण्डलानि चरति । 14 तिथिसमदिवसेपुkxsxt- ५०%3D15:1, पञ्चदशमण्डलानि चरित्वा पोडशमण्डलस्य ! भागेषु वर्तते इति पञ्चदशतिथिनिष्ठत्वं व्यक्तम् ॥ इदानी विपुवपक्षतिथ्यानयनमाह 'विपुवत्' इति- विपुवन्तं द्विरभ्यस्य रूपोनं पड्गुणीकृतम् । पक्षा यदधं पक्षाणां तिथिस्स विपुवान्स्मृतः ॥२३॥ विपुरत् तद्गुणं द्वाभ्यां रूपहीनं तु पद्गुणम् । यल्लब्धं वानि पर्वाणि तदर्ध सा तिथिर्भवेत् ।। तृतीया नवमी चैव पौर्णमासी त्रयोदशी। पष्ठी च विषुवान् प्रोक्तः द्वादश्यां दशमं भवेत् ।। (इति श्रद्धृवपाठ) इप्सितविपुवत्संख्यां विरभ्यस्य-द्विगुणां कृत्वा, द्विगुणित- संख्यायाः रूपं एक जनं कृत्वा -एकं अपनीय, ततः शिष्टां संख्यां पड्गुणां कृत्वा या संख्या लभ्यते सा संख्या युगादितः पक्षाः पक्षसंख्या भवति । पक्षसंख्यायां अर्धे विपुत्तिथिर्भवतीत्यर्थः । उक्तं च काललोकप्रकाशे (14-18 || पञ्चदशमुहूर्तात्मा रजनी दिवसोऽपि च । यत्र तुल्यावुभौ स्यातां स कालो विपुचे स्मृतम् ॥ तत्मत्ययनमेकै तानि युगे दश। याम्यायनस्य पञ्चौजान्येपु स्युमांसि कार्तिक ।

·41
यक्ति तथा पर्यादी दलीरतस्याह विपुयतिथिम् । नि.
विषुवनिरूपणम्
समानि माधये मासि पञ्च सौम्यायनस्य च।
तृतीयायां तिथौ पद्सु व्यतिमान्तपु पर्वसु ।।
रोहिणीचन्द्रनक्षत्रे विपुवं प्रथमं भवेत् ।
पर्वाण्यटादशातीत्य नवम्यां वासयोडुनि ।।
द्वितीयं विपुवं प्रोक्तं युगे तीर्थकरादिमिः।
त्रिंशत्पतिक्रमे च पञ्चदश्यां तृतीयकम् ।।
प्रशतं स्यातिनक्षत्रे विपुवं पुरुपोत्तमैः ।
विचत्वारिंशतं पण्यतिक्रम्य युगादितः ॥
स्यात्पुनर्वसु नक्षत्रे तुर्य पष्ठीतिथौ ध्रुवम् ।
पञ्चपञ्चाशतं पर्याण्यतिक्रम्य च पश्चमम् ॥
उत्तरासु भाद्रपदास्वाख्यातं द्वादशीतिथी।
अष्टपष्टिमतिमाम्य पर्वाणि विपुर्व भवेत् ॥
पप्ठं तिथी तृतीयायां मैननक्षत्र एव च ।
पर्याण्यशीतिमुलद्धय नवम्यां सममं पुनः ॥
मधासु मघवत्पूज्यैः विपुवं कथितं जिनः
अतिमभ्य द्विनयर्ति पर्याण्यएममीरितम् ॥
अश्विन नाम्नि नक्षत्रे पदश्यां तथा निधी।
पञ्चाधिकं पर्वशतं व्यतीत्य नवमं बुधैः ॥
स्यादापादासूत्तरासु तिथी पष्टपामितारितम् ।
अतिप्रम्प तथा पर्यशतं मप्तदशाधिकम् ।।
उत्सगणु फाल्गुनीपु पादश्यां दशम भवेत् ।
दिगुणएयिपुरमल्या रूपाना पहगुणा च पर्यमितिम् ।
.
पवमेय ज्योतिफरण्ट (प 189-110); मयंप्रमीच
C

·42 वेदाज्यौतिष सय्याख्या उदाहरणम्--आधविपुवानयनाय-भाय=1 1x2%3D2. तच रूपोनम् =2-1%D1. तच पड्गुणं%3D1x6=6. पर्वसङ्ख्या. पर्पसङ्ख्याध==8 तृतीया तिथिः- एवं चतुर्थविपुवानयनाय चत्वार गृह्यन्ते. 4x2%D8. तञ्च रूपोनं%D8-1=7. 7x6-12. it=21 ii. अत्र- 'पर्याङ्काध पञ्चदशाधिकं तु तिथिभिर्भजेत् । पर्याङ्केप्यागतं दद्यात् शेषाङ्का निर्णयेत्तिथिम् ॥ इति रहस्यम्. तथा च 21 सङ्ख्या पञ्चदशाधिकेति पञ्चदश भिर्भज्यते. 1 लन्धमेकम् शेषाश्च पद. अतः लब्धं पाके प्रक्षिप्यते तेन च पर्वसङ्ख्या 13 जाता. ततश्च 43 पर्यसु गतेपु षष्ठयां तिथौ चतुर्थं विपुवं सम्भवतीति स्पष्टम् ॥ नाडिकामानमाह "पलानि" इति- पलानि पञ्चाशदपां धृतानि तदाढकं द्रोणमतः प्रमेयम् । त्रिमिर्चिहीनं कुडवैस्तु कार्य तन्नाडिकायास्तु भवेत्प्रमाणम् ॥ २४१ ॥ फुडयययन्यूनद्रोणमितजलस्य घटीयन्त्रात् निस्सरणकाल: एका नाडिका भवति. द्रोणमानमाह पलानीति- 50 पलानिएकमाढकम्. 4 आढकानि-एकं द्रोणम् = 200 पलानि. 4 प्रस्था:-एकं आढकं%D60 पलानि एकः प्रस्था%3D121 पलानि. + फुडया:-एकः प्रस्था. एकः कुडयः%33 पलानि. अतः 3 फुल्डवाः%D95 पलानि.

·-- 1625x2 8x26 पर्यसंख्यया सहलय्य या संख्या लभ्यते सा संग्ग्या घनिष्ठात अप्रैय विपये काललोफरफारी प्रक्रिया स्थमुना (प. 123)- सूर्यनक्षत्रानयनम् 48 अतः एका नाडिका एकं द्रोणं-3 कुडवाः%3D 200पलानि- पलानि-1908 1908 प्रस्थ:- प्रस्थाः%31 प्रस्था:. 121 द्वादशघटिकासु प्रस्थमानं%D12x प्रस्थाः=183 प्रस्थाः । एक. स्मिन् सौरायने दिनानि-183। अतः 183 दिनेषु 183 प्रस्थाः लभ्यन्ते । तथा च एकस्मिन्दिने एकमस्थेन दिनरानयोः वृद्धिक्षयो भवत इति स्पष्टम् ॥ नाडिकाप्रमाणमाह "नाडिके" इति- नाडिके द्वे मुहूर्तस्तु पञ्चाशत्पलमाढकम् । आढकात्कुम्मिका द्रोणः कुडुवैर्वर्धते त्रिभिः ॥ (कर. 17) द्वे नाडिके एका मुहूर्तः । आढकं तु पञ्चाशत्पलं भवति । आढकात् फुम्भिका घटिका शेया। द्रोणस्तु कुम्भिकायाः त्रिमिः फुडवैर्वर्धते । कुम्भिमापेक्षया द्रोणः त्रिभिः फुडुवैः अधिक इत्यर्थः । पिभिः फुडयैः हीनः द्रोणः घटिकापरनामधेया नाडिका भवतीति यावत् ॥ तिथौ रविनक्षत्रानयनमाह "एकादशभिः" इति-- एकादशभिरभ्यस्य पर्याणि नवभिस्तिथिम् । युगलब्धं स पर्व स्याद्वर्तमानार्कमं क्रमात् ॥ २४ ॥ इप्सिततिथः पूर्व पाणि गतपर्यसंख्या एकादशभिः अभ्यस्य सरण्य, तिथि-ईप्सितनक्षप्रतिथिं । नयभिः संगुण्य उभयमपि मिलित्या यलभ्यते नदेय युगपर्यमण्याभिर्विमन्य प्राप्तं युगलग्धं आरभ्य सूर्यनक्षत्रस्य मंख्येति शेयम् ॥ मातुं सूर्यस्य नक्षत्रं वियक्षिसतियायथ। वालोमा-प.10. भा यम्-कारमानापार .

·बदाज्यातिषं सध्यात्यम् फरणं प्रीच्यते पूर्वाचार्यदर्शितया दिशा । युगेऽतीतपर्वसंख्या प्राग्वत्पञ्चदशाहता। घियक्षितदिनात्पूर्यमतीतस्तिथिभियुता ॥ गौरवमरानैश्च वर्जिताऽथ विभिशतः। विभज्यते सा पद्पष्टयाधिकलब्धं च वत्सरः ।। शपं भवति यत्तस्माद्यथाई चक्ष्यमाणकम् । संशोज्यते शोधनकं गवनक्षप्रसूचकम् ॥ इति शोधनकान्युक्त्या उदाहरणमारीतम् । युगस्य प्रथम वर्ष दशपर्वव्यतिक्रमे। पञ्चम्यां सूर्यनक्षत्रं किमित्यत्र निरूप्यते ॥ अतीतपर्वणां संख्या यास्त्यत्र दशलक्षणा। सा पञ्चदशनिमा स्यात्पश्चाशदधिकं शतम् । चतुःपश्चाशं शतं स्यात्तगतस्तिथिभियुतम् । शतं च स्थाद्विपञ्चाशमयमद्वितयोज्झितम् ॥ स पदपथ्या पिशव्या तद्भागं न सहते रुशम् । तत आदित एवार शोधनोपनमोऽहति । इति शोधनान्युपत्या तिथौ पूर्वापाढानक्षत्रमित्युक्तम्--- एतदेव चेदाङ्गज्यौतिपरीत्या- 11xmix+-10-24-10-1+14+10-11 जैनाः पौर्णमास्यन्तं मासं कृत्या युगादौ चन्द्र श्रवणनक्षत्रान्ते अभिाजेति सूर्य पुष्यान्ते च स्थापयन्ति. वेदाङ्गज्योतिपरीत्या सूर्यः युगाद्यमावास्यायां धनिष्ठायां वर्तत इति मतयारनयोः सूर्य- तिथि: चतुर्दशतिथिनक्षत्रान्तरिता वर्तते.. अतः 11 सहयायाः 14 सहयासंयोजने ॐ पञ्चविंशतितमं धनिष्ठातस्सूर्यनक्षत्रं भव। तीति पूर्वापदानक्षत्रमेघ सूर्यनक्षत्रं भवति.

·- नदिनात्किचिनति सापनदिने सूर्यः दश अंशान् चरतीत्युक्तम्. योगनिरूपणम् 45 योगज्ञानोपायमाह "सूर्यः" इति- सूर्यक्षभागान्नवभिर्विभज्य शेष द्विरभ्यस्य दिनोपभुक्तिः । तिथिर्यथा भुक्तिदिनेषु कालो योगो दिनैकादशकेन तद्भम् ॥ २६ ॥ सूर्यः यस्मिनक्षत्रे वर्तते तस्य भागान् नवभिर्विभज्य, यश्शेष- स्समुपलभ्यते तं द्विरभ्यस्य द्वाभ्यां गुणयित्या या सङ्ख्या लभ्यते सा सूर्यस्य प्रत्यहं नक्षत्रोपभुक्तिप्रमाणं दर्शयतीत्यर्थः । भुक्ति- दिनेषु तिथिर्युता चेत् तिथिसहया भुक्तिदिनसङ्ख्यया मिलिता चेत् यः कालः लभ्यते सः योगकालः इत्यर्थः। तद्नं तस्य योगस्य भं नक्षत्रं दिनैकादशकेन “एकादशभिरभ्यस्य" इत्यादि श्लोको- क्तविधया शेयमिति शेपः ॥ अग्रोपपतिः- "सूर्यो नि त्रयोदश । नवमानि च पश्चाहः इति एकोनचत्वारिंशे श्लोके यक्ष्यते सूर्यः 1830 दिनात्मके युगे 27x5 नक्षत्राणि चरति; अतः एकं नक्षत्रं 1993138 दिनेषु चरतीति गणनेन च ज्ञायते. अत्र नक्षत्रभागाः नवभिर्विभक्ताः. शेपश्च द्वाभ्यां गुणितः भवति. अत सूर्यस्य दिनोप. भुक्तिः दशांशा इत्युक्तं भवति । युज्यते चैतत्. यतः रविः 5x27 नक्षत्राणि 1860 तिथिपुचरन्, एकस्यां तिथौx.1 नक्षत्रभागान् चरति. अघ नक्षत्रस्य एकस्य 620 भागेपु काष्ठा- भिधानेपु मध्ये 15 काठाः रविः एकस्यां तिथौ चरतीत्युक्तं भवति. त्रिंशे श्लोके नक्षत्रस्यैकम्य चतुर्विशत्यधिकशततमो भागः अंशाभिधानः पञ्चसु फाप्ठासु विभक्त इति एकोशः फाष्ठानां सम इत्युक्तं भवति. अतः एकस्यां तिथी सूर्येणोपभुज्यमानाः 45 काष्ठाः नयांशसमा इति स्पष्टं शायते. एवं चन्द्रोऽपि एकस्यां तिथी 13 काटा चरतीति शायते. अघ तिथि: सा. " ·46 वेदासज्योतिष सव्याख्यम् चन्द्रस्य अध्वपरिमाणं तिथिः. सूर्यस्य अध्यपरिमाणं भक्ति- दिनानि. (Moon's Longitude plus Sun's Longitude) तस्य सङ्कलितस्य योग इत्यभिधानम्, योगनक्षत्र च "एकादश भिरिति" श्लोकोतरीत्या आनेयम्. इदं दिक्प्रदर्शनमात्रम्. एकोनविंशे श्लोके ज्योतिष्फरण्डादुदृतेपु उदाहरणेपु वेदाङ्ग ज्योतिपोक्तविधया सूर्यचन्द्रनक्षत्रानयनं क्रियते । तत्र तावत् प्रथमे योगे चन्द्रनक्षत्रानयनम् । एकं पर्व दश च तिथयस्तत्र गताः आसन् ॥ अथ सूर्यनक्षत्रानयनम्-प्रथमयोगे पर्वसंख्या=1; गत- तिथिसंरया=10 "एकादशभिः" इति सूवरीत्या 1x12x+ 1311811 जैनाः पौर्णमास्या मासान्तं वान्तं च गणयन्ति । अतः युगादौ तेषां चन्द्रः श्रवणनक्षत्रे, सूर्यश्च श्रवणात्पञ्चदशनक्ष. प्रेभ्यः अर्वाचीने पुप्ये स्थितो भवति । चेदाइज्योतिपरीत्या अमान्तः मासः यत्सरश्च । अतः धनिष्ठायामेव सूर्याचन्द्रमसौ स्थिती भवतः । अतः चतुर्दशनक्षत्रान्तरमेतयोर्मतयोर्भवतीति धनिष्ठातः 1+14%3D15 मघा भवति । तथा च मधासु सूर्ये चरति प्रथमो योगस्समाप्त इति सिद्धम् । एवं पञ्चमयोगे, प%D8, ति=9 तथा +8=+8= । अस्य चतुर्दशनक्षत्रयोजने 04-14 =23 नक्षत्राणि जातानि । तथा च सिद्ध धनिष्ठातः द्वाविंशं अनूराधानक्षत्रं चरित्या सद्यः ज्येष्ठानक्षत्रं प्रविशति सूर्ये पञ्चमो व्यतिपातस्समातिमगमदिति ॥ चन्द्रनक्षत्रानयनाय तु प्रथमं तावत् पर्वनक्षत्रानयनं कार्यम् तच “तिधिमकादशाभ्यस्ता" इत्यादि श्लोकोक्तरीत्या कार्यम्. पर्व-पर्वमांशाः - 230. पर्वतिथेः कलाः 593. फलाः एता एकादशगुणिताः 823x1139053. तिथिनक्षत्रकलाभिर्भक्ताः 2183 14 11, चतुर्दशनक्षत्राणि 515 फलाश्च भवन्ति. एताः फलाः पर्यानन्तरं एप्याणां दशानां तिथी- नामानयनाय "याः पर्यभादानकलाः विनियोजायाः, अतः आगतानि 14+10=21 चतुाशिनक्षः इत्येकविंशश्लोकरीत्या 1x11+0x0 आहत्य 823 610 मित- ·तयोरेय उद्यछदफराशी इति नामान्तर यर्तते । यदा पन्त भाध लभ्यते, उत्तरस्मिन्नपि पणि अपर भाध लभ्यते तदा नदु भशेषदिनाधिस्ययो निरूपणम् 47 प्राणि तदित्थ धनिष्ठात 24 नक्षनाणि चरित्वा पञ्चर्चिशे उत्तराषाढानक्षत्रे चन्द्रे चरति सति प्रथमो योगस्समाप्तिमगमदिति सिद्धम् द्वितीयोदाहरणे 8 पर्याणि नय तिथयश्च गता । गतपर्व नक्षत्रात् तदुत्तरपर्वनक्षन पञ्चदश भवतीति वा पूर्वोक्तगणनाक्रमेण चा अष्टमपर्वनक्षन रोहिणीनक्षत्र भवति पर्वराशिपट्टिकाया तद यलोकनीयम्. तदुत्तर नवसु तिथिषु नक्षनानयनाय यथापूर्व पर्वभादानकला विनियोजनीया ततस्सिद्ध रोहिणीनक्षनात् नवमे उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे दशम्या तियो चन्द्रे चरति सति पञ्चमो योगम्समाप्तिमगमदिति पर्वध्रुवराशिना प्रतिपर्य नक्षनाणि नक्ष प्राशाश्च आनीयन्ते तन तिथिपु नक्षत्रानयनाय भाशा कथ क्ला करणीया कथ वा नक्षनाणि दिनात्मकानि फरणीयानीत्यत आह यशो भशेष ' इति- प्रचंशो भशेपो दिवसाशभाग चतुर्दशस्याप्यपनीय भिन्नम् । भार्धधिक चाधिगते परेंऽशे द्यूत्तमैक नवकैरवेत्यम् ॥ २७॥ अन एकविंशाच्छलोकात् "भादानिका कला इत्यनुवर्तते। १. रूपे पर्वध्रुवराशौ पक्षस्य चतुर्दशदिनाना यो नक्षनशपो वर्तते समशेष, तस्य ज्यशाऽपि तथा 'सप्त गुणा तिथि ' इति नित्ता चतुर्दशदिवसभागा , तेषा प्रयशश्च तिथिभादानिका कला इति शेया । भशेपे भार्धे नक्षत्रार्धेऽधिक अधिगते भार्धा परंशे या अधिगते शु दिने उत्तमैक, उत्तम च तत् एक च उत्त- भैक, मिनराशी उपरितनस्य सख्यारूपस्य उत्तममिति सहा । अत अधस्तनस्य सख्यारूपम्य अधममिति समा इत्यहाते । भयसकलने एक भ भाति । नच एक दिनरूपमिति पसे एक ·48 वेदाङ्गज्योतिष सय्याख्यम् एफ दिनं अधिकं करोति । एतादृशं द्वयाधिक्यं दिनाधिक्यं नयकैः पर्यभांशघटितनपकसंख्यया पर्यभांशगनविनयकत्रिनयकादिसंख्या या च अयेत्यं शेयमित्यर्थः ।। अयमत्र समन्वयः-पर्वभांशः त्रिसप्ततिः (16). तस्य त्र्यंशः 41. भशेषः-भशेपयंशयोस्सकलने 73+21%D97. भिन्नां शस्याल्पत्यात् त्यागःकृतः चतुर्दशदिवसांशभागाः 14x7%D98. तस्य त्र्यंशः =323== 33 भिन्नांशम्याधिकत्वात् एकत्वेन ग्रहणं कृतम्, एतयोस्समाहारः 98+ 33%D131. एतच भशेष-भशेप- त्र्यंशाभ्यां सह 228 (3131+ 97) कलाः ददाति. एता एव कलाः पर्वभादानकला इत्युच्यन्ते. युज्यते चैतत्-तिथिकला हि 59311 चन्द्रस्य एकनक्षत्रसञ्चारकालः 610 कलापरिमितः. तथा च तिथिकलाभ्यः नक्षत्रसञ्चारफलाः 108 कलाभिरतिरि- रिच्यन्ते. 108 कलाः चतुर्दशभिर्गुणिता. 1644x14%3D2382 सहयाकाः चतुर्दशदिवसभादानफलाः भवन्ति. एतासु पट्कलाः स्यक्ता 228 कला एयात्र गृहीताः. पद्कलात्यागे च कारणं तु सभशेषभशेषत्र्यंशदिवसाशभागदिवसांशभागत्र्यंशाभ्यां 228 फला- भ्योऽधिकानां फलानामसगह एव ॥ श्लोकद्वितीयार्धस्य विवरणं तु-प्रथमपर्यभांशः १- अत्र एकं भा॥ लभ्यते. द्वितीय पर्वणि पर्वभांशःnx =131 इति एक में अधिक लभ्यते. इदं च में एकयुरूपं दिनरूपं भूत्वा पक्षे दिनाधिक्यं करोति. एतान्येव धूनि “द्युहेय" मिति श्लोके हेयत्वेन निरूपितानि-- नयकसूचितदिनाधिस्योदाहरणानि ॥ एकविंशपक्षे भशेषः 1x18 1292. अत्र भशेषः पश्चत्वारिंशत् । अतोऽत्र एका पूर्वपर्वणोऽधिकं जातम् । विशे तु x=1=11+ एकादशैव पूर्णागि दिनानि । अर्धे दिनं मांशे वर्तते ॥ +143+h. - ·सौराब्दस्वरूपम् एवमेव द्विचत्वारिंशे पर्वणि 4x7-088%D2483 अत्र नवकेन एकं ा पूर्वपर्वणोऽधिकं इति ज्ञायते, अपि तु एकवत्या- रिंशेऽपि 41x1 = १५३ =2411. इति 24 दिनान्येव. अत्र तु अर्धमेव दिनमधिकमिनि शेयम्- एवं एकोनविंशे x=1717. अत्र नवकेन एकं धु पूर्वस्मा- दधिकम्. यतः अष्टाविंशे 13-16भांशो भवति. अष्टपञ्चाश 58 x 73 =914=341. एवं सप्तपञ्चाशे तु 151 1 = 337.. एकोनाशीतितमे x ==40.* एवं अष्टासप्ततितमे x7 =f1-1511t. पडशीतितमे xis == 50. सप्ताशीतितमे 11-7 = 9811=5I एकोनशते १x13 = 37=hSr. शततमे 100%DTm2 = 58}::. नयके सत्यपि अर्धमेव यु दृश्यते सप्तोत्तरशततमे 10TXT-1811369132 अष्टोत्तरशततमे 198X7336311. एवमन्यत्रापि परीक्षित नवकोद्गतांशे, दिनाधिक्य दिनार्धा- धिक्य या दृश्यते. सौराब्दस्वरूपमाह 'विशत्यताम्' इनि-- त्रिशत्यहां सपशष्टिरब्दः पदचर्तवोऽयने । मासा द्वादश सौरास्स्युः एतत्पश्चगुणं युगम् ॥२८॥ अवां दिवसानां मिशती सपदपटिः (856) एकस्सीरादः। एकस्मिन्नद पट्टतयो भवन्ति । दे व उत्तरायणदक्षिणायन भवतः। मासाथ द्वादश स्युः । पते पञ्चगुणा युगे पञ्चाम्दात्मके भवन्ति । । 7 ·50 । वेदाज्योतिषं राव्याग्यम् युगे भभ्रमणसंरयां चन्द्रसायनदिनसंख्यां चन्द्रगक्षन्सयां चाह 'उदया' इति- उदया वासवस्य स्युर्दिनराशिः सपञ्चकः ।। ऋपेपिष्टया हीनस्स्याविंशत्या सैकया स्तृणाम् ।। २९ ।। वासवस्य धनिष्ठानक्षत्रस्य युगे उदयाः उदयसंल्या सप ञ्चका युगदिनसंख्या भवति । ऋपेः चन्द्रस्य युगे उदयाः उदय- संरया युगदिनसंख्या द्विपष्टया हीना भवति । चन्द्रनक्षत्रोदय- संख्या एकविंशत्या हीना युगदिनसंख्यैव भवति ॥ (1) युगे सायनदिवसाः=366x5=1830. (1) धनिष्ठादिनक्षमाणां उदयाः%D1830+5=1835 एते भभ्रमा इत्युच्यन्ते. (1) युगे चन्द्रोदयाः चन्द्रमासाः31830-62%D1768 (11) युगे चन्द्रभगणाःD67x2731809=1830-21. नक्षत्रोदयस्यैव लग्नमिति पुरा नामधेयमासीत् । उक्तं चतत् ज्योतिप्फरण्ड (प. 196, पद्य. 288)- लग्गं च दक्सिणायणविसुयेसु वि अस्स उत्तरं अयणे । लग्गं साई विसुवेसु पञ्चसु वि दक्खिणं अयण ॥ २८८ ॥ छाया- लग्नं च दक्षिणायनविपुवेष्वपि थध्ये उत्तरमयणे। लग्न स्वाती विपुयेषु पञ्चस्वपि दक्षिणायने ॥ दक्षिणायनगतेषु पञ्चस्यपि विषुवेषु मध्ये अश्विनीनक्षत्रे लग भवति । यदि दशभिर्विपुवैः अष्टादशशतानि पञ्चत्रिंशदधिकानि लग्नपर्यायाणां भवन्ति ततोऽयनविभागरूपे प्रथम विपुषे किं लग भवति? इति च व्यारयाने उक्तम् । एवं 249पत्रे 'पुप्यपिलगम्' इति चोक्तम् । अतश्च नक्षत्रोदयस्यैव पुरा लग्नमिति नामासीदिति स्पष्टम् ॥

·51 विंशतिसंरयाकं भुनक्ति हत्यर्थ । मृत्तिकादिसप्तविंशतिनक्षत्राणा युगे रविभगण चन्द्रायन सावनादिमासपारमाणानि युगे रविभगणान् चन्द्रायनानि चाह 'पञ्च' इति- पञ्चत्रिंशं शतं पौप्णमेकोनमयनान्युपेः । पर्वणां स्याच्चतुष्पादी काष्ठानां चैव ताः कलाः ॥३०॥ युगे सोर भगणमान पञ्चविंशदधिक शत (135) भवति । चन्द्रस्य अयनमान एतदेवैकोन (134) भवतीत्यर्थ । चन्द्रो याता कालेन 27 नक्षनेपु चरति स काले नक्षनमास इत्युन्यत । युगे नक्षत्रमासा 67 । प्रतिनक्षनमास चन्द्र नक्षत्रमण्डल पूर्ण चरन् उत्तरायणदक्षिणायनरूप अयनद्वय करोति अतश्च 67 मासेषु 67x2=134 अयनानि करोतीति स्पष्टम्- युगे युगे चतुर्खिशमयनानि शत निधो । तञ्चेबैक भचक्रार्धभोगमानमिहोदितम् ॥ इति काललोकप्रकाशे (प. 66). युगे चन्द्रपर्वाणि 124 भवन्ति । एतेपा चतुर्थाश पर्वपाद इन्युच्यते । एका कला= 124 काष्ठा । 124 काप्टाना एका कलेति सक्षा । युगे सावनादिमासाना परिमाणमाह सावने इति- सावनेन्दुस्तृमासाना पटिः सैकद्विसप्तिका । द्युत्रिंशत्सायनस्याब्दः सौरः स्तॄणां स पर्ययः ॥३१॥ युगे सावनमासा सैका पष्टि (61), इन्दुमासा गभ्या सहिता पष्टि (62), स्तुमासा नक्षत्रमासा ससप्तिका पष्टि (67) सायनस्य मासस्य छूना दिघसाना त्रिंशद्भवन्ति, त्रिंशदिनात्मक सावनो मास इत्यर्थ । यस्सौराब्द स एय पर्यय भ्रम भवति । एकस्मिन्सौराष्दे रवि एफ नक्षत्रगण सप्त देवता आह 'अग्नि 'इति- "अग्निः प्रजापतिः सोमो रुद्रोऽदितिदृहस्पतिः । साश्च पितरश्चैव भगवैवार्यमाऽपि च ॥ ३२ ॥ स्तृणां नक्षमाणा 8 ·52 वेदाङ्गज्योतिष सव्याख्यम् सविता त्वष्टाऽथ वायुश्चेन्द्रानी मित्र एव च । इन्द्रो निरक्रातिरापो वै विश्वेदेवास्तथैव च ॥ ३३ ॥ विष्णुर्वसवो वरुणोऽहिवुनथस्तथैव च । अज एकपात्तथा पूषा अश्विनी यम एव च ॥ ३४ ॥ नक्षत्रदेवता ह्येता एताभिर्यज्ञकर्मणि । यजमानस्य शास्त्रज्ञैर्नाम नक्षत्र स्मृतम्" ॥ ३५ ॥ अग्निः कृत्तिकादेवता, प्रजापतिः रोहिणीदेवता,सोमः मृगशी देवता, रुद्रः आर्द्रादेवता, अदितिः पुनर्वसुदेवता, बृहस्पतिः पुप्यदेवता, सर्पाः आश्लेषादेयताः, पितरः मघादेवताः, भगः पूर्वफल्गुनीदेवता, अर्यमा उत्तरफल्गुनी देवता, सविता हस्त देयता, अथ त्वष्टा चित्रादेवता, वायुः स्यातीदेवता, इन्द्रानी विशापादेवते, मित्रः अनुराधादेवता, इन्द्रः ज्येष्ठादेवता, निर्: ऋतिः मूलदेवता, आपः पूर्वापाढादेवताः, विश्वेदेवाः उत्तरा- पाढादेवताः, विष्णुः श्रवणदेवता, वसवः धनिष्ठादेवताः, वरुणः शतभिपग्देयता, अज एकपात् पूर्वभाद्रपददेवता, अहिर्युप्रयः उत्तरभाद्रपददेवता, पूपा रेवतीदेवता; अश्विनौ अश्विनीदेवते, यमः भरणी देवता. एताः अग्नयादयः नक्षत्राणां यथोक्तं कृत्ति कादीनां देवताः । एताभिः देवताभिः यज्ञकर्मणि यजमानस्य यः नक्षत्र नाम करणीयमिति शास्त्रज्ञैः स्मृतं कथितमित्यर्थः ॥ उग्राणि ऋराणि च नक्षत्राणि आह "उग्राणि" इति- "उग्राण्याद्री च चित्रा च विशाखा श्रवणोऽश्वयुक् । राणि तु मघा स्वाती ज्येष्ठा मूलं यमस्य यत्" ।। ३६ ॥ आर्द्रा, चित्रा, विशासा, श्रवणः अश्विनी च उग्राणि नक्षत्रा. णि । मघा, स्वाती, ज्येष्ठा, मूलं, भरणी यमदेवतका च राणि नक्षत्राणि । अतस्तान्येतानि नामकरणे वर्जनीयानीति भायः॥

·53 तदा विवक्षितं तृतीयादिफ पपांकालादिमम्यन्धि अतिरा अधि नक्षत्रदेवता उग्रक्रूरनक्षत्राणि च अधिमासश्च अवमाधिरात्रयो«यत्वं, अवमाधिरात्राभ्यां च निप्पन्नमधि- मासं चाह “घुनं” इति- "धूनं द्विपष्टिभागेन ज्ञेयं सूर्यात्सपार्वणम् । यकृतावुपजायते मध्येऽन्तेचाधिमासकौ ॥३७॥ सावनमासात्रिंशद्दिवसात्मकात् चान्द्रो मासः : भागेभ्यः ऊनः चान्द्री तिथिः सावनदिवसात् भागेनोना. अयमयमरानस्य भागः। अयं भागः प्रतिदिनं एकद्वापष्टिभागेन उपचितः द्वापष्टि- सावनदिनेपु एकं अवमरात्रं करोति. एवं सौरमासात् सावनमासः दिनार्धभागेनोनः सौरो हि मासः 30} दिवसात्मकः सावनस्तु त्रिंशदिवसात्मकः। एवं मासद्वये सूर्यः एकमधिरा सावनमास. द्वयादधिकं करोति । तदित्थं चान्द्रो मासः सावनादर्धदिनेनोनः। सावनश्च सूर्यमासादर्धदिनेनोनः तदत्राह यूनमिति. द्विपष्टिभागेन प्रतिदिनं सावनदिनाहाषाष्टिभागेन ऊनं सत् मासद्वये एकेन दिनेन चान्द्रमासः ऊनस्सन् यदधिकं घु दिनं करोति, यञ्च सूर्यः मासद्वये सावनादधिकं दिनं करोति, तञ्च धु सपार्यण पर्वदि- नसहितं शेयं योध्यमित्यर्थ ॥ यत्कृती याभ्यां सूर्यमासादूनसावनमासभागेन सायनमासा. दूनचान्द्रमासभागेन चेति सावनचान्द्रोनभागाभ्यां कृती मध्ये पञ्चवर्पमध्ये अन्ते च पञ्चवर्षान्ते च अधिमासको द्वौ उपजायते तादृशाधिमासस्यसम्बन्धिनी अवमाधिराप्रदिवसायपि यथास. म्भयं त्याज्यापिति भावः ॥ तथा चोक्तं ज्योतिप्करण्डे (174,268)-- उउसहियं अतिरत्तं जुगसहियं होर ओमरत्तं तु। विसदियं भइरत्तं समिसहियं ओमरत्तं तु ॥ छा। ऋतुसहितं अतिरानं युगसदितं भवति अवमरा तु । रपिसहितम् भतिरात्रं शशिसहितम् अयमरावं तु ॥ प्याख्या-इह यदि पर्य ऋतुसहितं सूर्यसहितं विवक्ष्यन .

·घेदशाज्यातप सव्यारयम् फरान सूर्यर्तुपरिसमाप्तिचिन्ताया तस्मिन्दिरक्षिते तृतीयादी पर्वणि फर्ममासापेक्षया अधिकोऽहारोत्रा भवति । तथा हि धर्म मासात्रिंशता दिनै । सूर्यमासारिंशता सार्धेन । मासद्वयात्मपश्चा मतु । तत सूर्यर्तुपरिसमाप्तो फर्ममामापेक्षयाऽधिकोऽहोरात्रो भवतीति । तथा युग चन्द्र चन्द्र अभिवर्धित-चन्द्र अभिवर्धितरूप सवत्सरपञ्चकम् । ते पञ्चापि सवत्सरा चन्द्रमासापेक्षया । ततो यदि पर्व युगसहित चन्द्रमासोपेत विवदयते तदा विवक्षित पर्य तृतीयादिक वर्षाकालादिसम्बन्धि अपमरागपत भपति । फर्म मासापेक्षया तस्मिन् तस्मिन् तृतीयादा पर्वणि नियमादेकाऽहो रान पततीति भाव । एतदय नाह रमिसहितमित्यादि रविसहित मतिरात्र किमुक्त भवति' रपिमामानिप्पद्यमानतुचिन्ताया तस्मिन् तृतीयादी वर्षाकालादिसम्बन्धिनि पर्वणि तत्तत्सूर्यर्तुपरिसमाती फर्ममासापेक्षया एककोऽधिकाऽहारात प्राप्यत इति शशिसहित मवमरात्र चन्द्रनिप्पादितास्तिरिधिरत्य फर्ममासापेक्षया विय क्षित तृतीयादिपव हीनरान भवतीत्यर्थ कलानाडिकामुहर्ताना रक्षणमाह कला" इति- कला दश सविंशा स्यात् द्वे मुहूर्तस्य नाडिके । तत्रिंशद्दधुवुलाना तु पदछती त्यधिका भवेत्॥३८॥ विंशतिभागसहिता दश फला एका नाडिका भवति एकस्य मुहूर्तस्य द्वे नाडिफे भवत । निशन्मुहूर्ता पर ा दिन भवति । एकस्मिन् दिने कलाना प्रयधिका पदशती भवतीत्यर्थ (1) एका नाडिका-101 कला (1) दे नाडिके-20 फ्ला = एक मुहूर्त (ii) त्रिंशत् मुहूर्ता =48x30=603 कला -एक दिनम् चन्द्रसूर्ययो एकैफनक्षत्रभोगकालमाह-"ससफ" इति- ससप्तक मयुक्सोम' सूर्यो थूनि प्रयोदश । नवमानि च पश्चाहः काष्ठा पश्चाक्षरी भवेत् ॥ ३९॥ - ·. क्लादिलक्षण एकैक्नक्षत्रभोगकाल दिनद्धिहासमानंच 55 सोमः चन्द्रः सनफलाधिकं एक दिनं भयुक् भवति एकेन नक्षत्रेण सह वर्तते इति यावत्, सूर्यः त्रयोदश धूनि दिनानि दिनस्य पश्चनवमभागांश्च भुनक्ति । तायता कालेन एकेन नक्षत्रेण सह वर्तते इत्यर्थः। पञ्चाक्षरोधारणकालः एका काष्ठा इति व्यवहियते इत्यर्थः, अत्रोपपतिः- एकस्मिन् युगे चन्द्रः 67x27%D1809 नक्षनाणि चरति. युगं च 1830 दिनात्मकं. अतः 181D1+ Tr-1+3 - एक दिन-+-समकलाः। रविः युगे 1830 दिनात्मके 27x5=135 नक्ष- प्राणि चरति. अतः एकनक्षनचारकालो रवः 18 = 138 दि नानि. इदानी दिनवृद्धिहासमानमाह “यदुत्तर" इति- यदुत्तरस्यायनतो गतं स्यात् शेपं तथा दक्षिणतोऽयनस्य । तदेकपष्टया द्विगुणं विभक्तं सद्वादशं स्याद्दिवसप्रमाणम् ।। ४० ॥ अयनत. अयनारम्भदिनात् उत्तरस्यायनस्य यद्गतं दिनमानं भवेत् , तथा दक्षिणतः दक्षिणायनप्रारम्भदिनात् दक्षिणायनस्य य- मृतं दिनमानं तत् अयनान्तर्गतदिनमानात् अपनीय यच्छेपं दिन मान, तत् द्विगुणित कृत्या एफपष्ठया विभक्तं चेत् यल्लभ्यते तत् सद्वादशं द्वादशसंख्यासहितं कृतं चेत् मुहूर्तात्मकं दिनमान भवति॥ अयोपपत्तिः-- उत्तरायणारम्भे द्वादशमुहूर्तात्मकं दिनमानं पण्मामान्ते दक्षिणायनारम्भे अष्टादशमुहते भूत्या षण्मुहता पर्धते इत्यष्टम- . श्लोफेनोकम् ॥ तथा च यदि पण्मासगत 183 दियसेपु षण्मुहती वर्धते, तदा उत्तरायणान्तर्गतदियसेषु अथवा दक्षिणायनोपदिवसपुका 9 ·66 वेदाज्यौतिपम् सव्यायम् 6xअंतराळदिन 1x अंत.दिन वृद्धिलभ्यते इति अनुपातविधानेन 183 61 इति. उक्तं च ज्योतिष्करण्डे (प. 220-221) यथा- पव्वं पनरसगुणं तिहिसंपित्तं विसट्टिमागूणम् । तेसियसपण भइए जं सेसं तं बियाणेहि ॥ ३११॥ तं विगुणमयसट्ठिए भाइयं जं भवे ताहि लद्धम् । तं दक्सिणम्मि अयणे दिवसा सोहे सवे रत्तिम् ॥ ३१२॥ तं चेयऽयणे उत्तरम्मि दिवसम्मि पफ्पेयो। रत्तीओ पोसटुं जाणासु राइदिय पमाणम् ॥ ३१३ ॥ पर्वपञ्चदशगुणं तिथिसंक्षिप्तं द्विपष्टिभागोनम् । प्रयशीतिशतेन भक्ते यच्छेपं तद्विजानीहि || तत् द्विगुणमेकपष्टया भक्ते यद्भवति तेन लब्धम् । तदक्षिणेऽयने दिवसात् शोधित्वा क्षिपेद्रात्रौ ॥ तदेवायने उत्तरस्मिन् दिवसे प्रक्षेप्यम् । राप्रया अवशिष्टं जानीहि रात्रिन्दिवप्रमाणम् ॥ व्याख्या-युगमध्ये विवक्षितादिनात् प्राक् यत्पर्य पर्वसङ्खधान- मतिकान्तं तत्पञ्चदशगुणं क्रियते । ततः पर्यणामुपारी यास्तिथयः विवक्षितादिनात्पूर्वमतिक्रान्तास्ताः तत्र प्रक्षिप्यन्ते. ततः द्वापष्टि- भागोनमिति प्रतिदिवसमेकैकद्वापष्टिभागहान्या ये जाता अघम: राधास्तेऽप्युपचारात् द्वापष्टिभागा इत्युच्यन्ते । तैरून सत् पर्य. संख्यानं प्रयशीत्यधिफेन शतेन विभजेत् । भागे च हते अहृते या यच्छेपमवतिष्ठते तत् सम्यग्जानीहि । सम्यगयधारणाविषयं कृत्वा तहिगुणं विधेयम् । ततः एकपटया भागे हुते सति यद्यति भागलम्धं तद्दक्षिणेऽयने दिवसात् शोधयेत्, रात्री च प्रक्षिपेत् । तदेव भागलग्धं उत्तरस्मिन्नयने रावेरपनयेत् दिवसे च प्रक्षिपेत् । ततः एवमीप्सितेऽहोरात्रे यथोदितं दिवसराधिपरिमाणं जानीहि ।

·अस्य (732) प्रक्षिप्यते दक्षिणायने ये दिवसा एप्या तेपु सैव सङ्ख्या उत्तापपत्तिवर्णनम् 57 (1) युगस्य अप्रसु पर्वस्वतिक्रान्तेषु तृतीयाया केनापि पृष्ट किं प्रमाणमद्य दिन किं प्रमाणा रानिरिति? मन पर्वसङ्घया-8 पञ्चदशभिर्गुणने 15 x 8 = 120 तृतीयाया पृष्टमिति चय प्रक्षिप्यन्ते 120+3=123 अष्टसु पर्चसु एकोऽवमरान इति पकमपनीयते. 123-1-122 183 सहयाया भाग त्रियते । उत्तमाशस्याल्पत्वात् भागो न भवतीति तस्य द्विगुणन क्रियते 122X2=244 अस्य एक पष्टया भाग नियते 14 तदा दक्षिणायनमिति मुहूर्ता दिवसादपनीय रानौ प्रक्षिप्यन्ते अत 18-4-14 मुहूर्तानि दिवस 12+4%3D16 मुहर्तानि रानि इति सिद्धम् (1) एर युगस्यादौ पोडशपर्वातिप्रमे पाठी किं प्रमाणेति प्रश्ने, 16x15=240 दिवसा पष्टया प्रश्न इति 240+6-246 दिवसा पोडशपर्वसु अवमरानद्वय भवतीति 246 -2-244 दिवसा जाता अस्य 183 सङ्ख्यया भागे itt=1 शेपस्य द्वाभ्या गुणने 61x2-122 अस्य 61 सइयाया भागे ११-2 मुहत लब्धं तदा उत्तरायणमिति द्वादशमुहर्तपरिमाणे दिवसे तस्य प्रक्षेपे, चतुर्दशमुहूर्तप्रमाणो दियसो भपति रात्रे तस्याप नयने 18-2=16 मुहूर्तानि रानिप्रमाणमिति-- पञ्चसिद्धान्तिकान्तर्गते पैतामहसिद्धान्ते च- द्वग्निागपूत्तरत स्वमितमेप्यदिनमपि याम्यायनस्य। द्विघ्न शशिरसभक्त द्वादशहीन दिवसमानम् ॥ इति-युगे उत्तरायणादनाचे दिवसा गता तेषु दयाग्नेनगसङ्ख्या 61 सलथया विभज्यते प्रक्षिप्यते उभयत्र सा द्विगुणा क्रियते च यल्लब्ध तत् दिवसमान द्वादशहीनम्,

·60
वेदानज्योतिषं सव्याख्यम्
लग्नं दक्षिणायनविपुवेप्यपि अध्य उत्तरास्मिन्नयने ।
लग्नं स्वाती विपुवेपु पञ्चस्वपि दक्षिणे अयने ॥ इति ।
वेदाङ्गज्योतिषकाले मेपादिराशिपु सप्तविंशतिनक्षमाणि न
विभक्तान्यासन् । ततः उत्तरकाले १ नक्षत्राणि एफैकस्मिन् राशी
विनियुज्य सप्तविंशतिनक्षत्राणि मेपादिपु द्वादशराशिपु प्रवि-
भक्तानि । अतस्तदानी मासचतुष्टये नय नक्षत्राणीति नव लग्नानि
गणितान्यासन् । तथा च द्वादशसु मासपु 12x21%D27 नक्षत्रो.
दयरूपाणि लग्नानि गणितान्यासन् । ज्योतिप्फरण्डव्याख्यात्रा
मलयगिरिणा युगे दशसु अयनेपु 1835 लग्नानि भवन्तीत्युक्तम् ॥
युगे चन्द्रस्य नक्षत्रपर्यायाः 67 । एकैकस्मिन् पर्याये वे द्वे
उत्तरायणदक्षिणायनरूपे अयने भवतः ।
चान्द्रायनानि भवन्ति । एकैकमयनं ऋतुप्रयात्मकमिति 134x3-
402 चान्द्रर्तवो युगे भवन्तीति योध्यम् ॥
वेधोपायमाह “इत्युपाय" इति-
इत्युपायसमुद्देशो भूयोऽप्येवं प्रकल्पयेत् ।
ज्ञेयराशिं गताभ्यस्तं विभजेद्ज्ञानराशिना ॥४३॥
इति पूर्वोक्तप्रकारेण उपायसमुद्देशः वेधोपायोपदेशः योध्यः
घेधेन शातराशी गतं प्राप्त कमपि विषय विज्ञाय ततः शेयराशी
तद्विपयानयनाथ गणकः शानराशिगतेन विषयेण अभ्यस्तं गुणितं
शेयराशिं शानराशिना विभजेत् । यत्फलं लभ्यते शेयराशी विभक्ते,
तत् तद्विषयमानं भवति । एवं गुणनविभजनादि भूयः पुनः पुनः
प्रकल्पयेत् इति.
अतः 67x2-3134
उपसंहरति 'इत्येतन्मास' इति-
इत्येतन्मासवर्षाणां मुहूदयपर्वणाम् ।
दिनवयनमासानां व्याख्यानं लगयोऽनवीत् ॥ ४४ ॥

·वेधोपाय. उपसंहारथ 61 इति एवं एतत्पूर्वोतं, मासानां धर्माणां, मुहूर्तानां उदयानां नक्षत्रोदयानां लग्नापरनामकानां, पर्वणां, दिनानां साचनादीनां, सावनचान्द्रसौराणां, अयनानां सौराणां चान्द्राणां नाक्षत्राणां च व्याख्यानं विवरण लगधाचार्यः अब्रवीत् ।। घेदाङ्गज्यौतिपविदः फलमुपदर्शयति "सोम" इति- सोमसूर्यस्तुचरितं विद्वान् वेदविदक्षुते । सोमसूर्यस्तुचरितं लोकं लोके च सन्ततिम् ॥ ४५ ॥ सोमस्य चन्द्रस्य-सूर्यस्य, स्तृणां नक्षत्राणां च चरितं चार यो विद्वान् वेद जानाति सः वित् विद्वान् सोमसूर्यस्तृभिः चरितं प्रचरितं लोकं सुर्यचन्द्रनक्षत्रलोकं अनुते प्राप्नोति भुङ्क्ते वा। लोके चेहलोके सन्तति पुत्रपौत्रादिसन्तानं अश्नुते लभत इत्यर्थः । निरस्तश्यामिका शामशास्त्रिणोजलितप्रभा । वेदाङ्गज्यौतिपस्ययं दीपिका दीप्यतां सदा ॥