·No text on this page.

·SHRI SARWATT సం श्री सन्मात पुस्तकालय अब आमल्शनाले। अथर्व वेदीय- निघण्टुः कौत्सव्यमुनि प्रणीतः। सम्पादक-पं० राजाराम प्रोफेसर डी० ए० वी० कालेज लाहौर । सन् १९२५ ई०, सं० १९७८ वि. मैनेजर हरभगवान शर्मा के अधिकार से वाम्बे मैशीन प्रैस लाहौर में पं. राजारामजी के लिए छपा। मूल्य प्रथमवार १००० प्रति)

·No text on this page.

·ओ३म् . भूमिका। वेद संसार के सकल साहित्य में प्राचीनतम ग्रंथ है । यह देशी तथा विदेशी विद्वानों का स्वीकृत सिद्धान्त है । सारम्भ में यही एक शान था, जिस के द्वारा आदि में लोगों को ज्ञान हुआ यह हमारा युक्ति तथा प्रमाण सिद्ध स्थिर सिद्धान्त है । यही वेद कर , यजुः, साम तथा अथर्व इन चार नामों से प्रसिद्ध है। प्राचीन साहित्य से यह भी निश्चय होता है, कि पुराकाल में वेदाध्ययन के सुभीते के लिये प्रति वेद के शिक्षा कल्पादि ६ अङ्ग भी रचे गये थे। यह "कौत्सव्य निघण्टुः " नामक ग्रंथ अथर्ववेद सम्बन्धी है । यह पुस्तक अथर्व परिशिष्टों में आया है । समग्र अथर्व परि- शिष्ट ७२ हैं और यह पुस्तक उस में ४८ वां है । इन परिशिष्टों की ठीक निर्माण तिथि बताना कठिन है, तो भी यह कहा जा सकता है कि ये परिशिष्ट बहुत प्राचीन हैं । सायण, हेमाद्रि, तथा कोशिक सूत्र भाष्यकर्ता केशव ने इन्हें अपने र लेखों में उद्धृत किया है। परिशिष्टान्तर्गत यह पुस्तक भी बहुत उपयोगी है । यद्यपि यह ग्रंथ ऋग्वेदीय निघण्टु से बहुत मिलता है, तथापि इस. में कई पद नवीन भी हैं जो मंत्रार्थ समझने में बहुत सहायक है। कौत्सव्य इस निघण्टु के कर्त्ता आचार्य कौत्सव्य का काल कौन है बताना कठिन है। हम ने समग्र मुद्रित आर्ष साहित्य में यह नाम ढूंढा है परन्तु इस नाम के आचार्य का पता कहीं भी नहीं मिला । प्रथम चार इस ग्रंथ का वर्णन मार्टिन हाग (Martin Haug) ने Indische studien book 9th १८६५ सन् के पृ० १७२ पर किया है। उस ने इस ग्रंथ को प्रथम १८६४ ई० में बड़ोदा के एक पुस्तकालय में पं० चिन्तामन शास्त्री के उद्योग से देखा था। .

·( २ ) द्वितीय वार इस का वर्णन Baltimore निवासी प्रो० ब्लूम फील्ड ने अमेरिकन जर्नल औफ और्यण्टल सोसाइटी में किया है (देखो J. A.0. S. Vol. 15. Psoceeding of 1890 P. 48) उस लेख में ब्लूमफील्ड नं यास्क निघण्टु के पदों से तुलना करके एक तुलनात्मक पद सूची भी दी है। अन्त में प्रो० वेवर और प्रो० ब्लूमफील्ड की प्रेरणा से जर्मनी में J. V. Negelein और अमेरिका में G. M. Bolling ने समग्र अ० परिशिष्टों का सम्पादन आरम्भ किया । मिन्न र स्थान निवासी दोनों लेखकों को जब यह पता लगा, कि हम दोनों इस एक ग्रंथ को ही सम्पादन कर रहे हैं,तो वे दोनों मिले और मिल कर उन्हों ने ७२ परिशिष्ट युक्त The Pari-sistas of the Atharrreda नामक ग्रंथ रोमन लिपि में १९०९ ई० में लोपज़िग (Leipxeg ) में छपवाया था, जिस के अन्तर्गत ४८ वां ग्रंथ यह हमारा कौत्सव्य निघण्टुः है। इस पुस्तक को वेदोपयोगी जान पं भगवदत्तजी ने मुझे कहा कि यदि यह ग्रंथ नागरी लिपि में छप जाय तो बड़ा लाभ होगा। इस बात को अनुभव कर उन्हों ने कौत्सव्य निघण्टुः के सम्पादक ' प्रो० वोलिङ्ग को इस ग्रंथ को देवनागरी में छपवाने की स्वीकृति के लिये पत्र अमेरिका में लिखा। जिस का हर्पजनक उत्तर उन्हों नेयह दिया। "Do I understand correctly that you vish to reprint those too in deranagari. I should, of couse, be very glad to have you do so. and Presume that professor V. Negelein vould feel the same. इस स्वीकृति के आने पर पं०भगवडतजी की अनुमति से इस ग्रंथ की प्रतिलिपि का कार्य मैने स्वीकार किया, जिस का फल यह ग्रंथ है। इस पुस्तक में भिन्न २ पदों के १४८ गण है। चोलिङ्ग ने भी इन पदों का परिवर्तन कहीं नहीं किया प्रत्युत जैसा लिखित ग्रंथ .

·( ३ ) में मिला है उसे बिना परिवर्तन उस ने रक्खा है और बन्धनी () में जो पद उस ने दिये हैं, वे वे हैं जिन का अर्थ उसे कुछ नहीं पता लगा। इस ग्रंथ सम्पादन में बोलिङ्ग ने A B. E. M. T. U. X. नामक ७ मूल अन्य लिखित पुस्तकों की सहायता ली है । इन लिखित ग्रंथों के इतिहास के लिये (देखो Bolling तथा Negelein द्वारा सम्पादित अथर्व परिशिष्ट की भूमिका पृ० १० से २० पर्यन्त) हम ने पाठ भेदों के लिये नीचे क्रम से A. B. आदि लिखित पुस्तकों के नामों को "क, ख,ग,घ,च, छ, ज," में बदला है । मैं पं० राजाराम जी शास्त्री प्रो० डी.ए.वी. कालेज का धन्यवाद करता है, जिन्हों ने वैदिक साहित्य से अपना अगाढ़ प्रेम दिखा कर इस अप्रसिद्ध ग्रंथ को अपनी आर्ष ग्रंथावली में छापा है। अन्त में अपने विद्यार्थी महा० गोकुलचन्दजी का भी मैं अनुः गृहीत हूं जिन्हों ने इस पुस्तक की पद सूची बनाने में मेरी सहा- है मुझे पूर्ण आशा है कि अथर्ववेदाध्यायी इस ग्रंथ से बहुत लाभ उठायेंगे- - ४ आश्विन सं०१९७८ रामगोपाल रिसर्च विभागद.ऐ.वै. कालेज लाहौर।

·No text on this page.

·कोत्सध्यनिरुक्तनिवार (१) ओं अथर्वणे नमः। १ स. में नहीं।" (२) [पचति । पचते । अशनशि । सिस्रते । गमे । वायि। चायि ॥ १॥ व्यापि । चक्रि।देवा चष्टे । अव चाकशत् । व्यानशे। त्रिपि निपामयत्योः । योष्टिः सप्ते च ।। २ ।। रिजति ।] (२) ख. पश्चति । च. छ. पशति । ख. अशशि । ग. तिस्रते। ख. वापि। वाये। च. छ. देपा चष्टे । क. ग. अव वाकशत् । ख. अव चाकश्यत् । ख. च. छ. व्यानशि । क. ग. योष्टि ख. च. छ. सप्ते च, नहीं है । ख. च. छ. अन्ति । अत्यन्त भ्रष्ट-पाठ-युक्त वाक्य । तुल० निघ०॥२॥१८॥३।११। (३) वश्मि । वश्मि । उश्मसि । अव वेति । वाञ्छति । वेष्टि । वनोति । जुपते । हयति । आ चके । उशिक् । मन्यते । अछान्त्सुः । कामे । छन्त्सत् । चाकनत् । चकमानः। कनति । कानिपत् ॥ ३ ॥ (२) देखो निघ.२।६। ज. वश्मि के लिये । वश्मि । उश्मासि वस्यति । अस्मति, । ख. च. घ. वस्मति । अस्मति । ख. च. छ. 'वेष्टि नहीं है । क. ख. ग. च. छ. चिनोति । ख. च. छ..पुषतो । क. ग. आ शके ख.अजाके,छ.आजकेछ अजकेज.च.छ. मन्यताक.ग. छांसुः, ख. छांसु, च. छसु, छ. छंसु । ख. च. छ. छमसुः क. ग. मसु । ख. चाक्रवत् । क. ग. च. छ. केतति, ख. केवति । क. ख. गं.च. छ. कमेः। (४) मिमेति ॥ ४॥ नर्दति । ध्वनति । (8)क.ख. ग.च. छ. मीमेति, क. ग. च. छ. कर्धति, ख. कईति। ख. धनति। ।

·(३) (५) वसते । [कृणति । किंशक्त।] (६) ज. ध्वंसंते; ख. ध्वंशत: च.छ. ध्वंशेते, सम्भवतः किरति। किरणे॥ (६) वनति । भनति । [स्तर्पति] | स्फूर्जति । (६) क. ग. वननि । ख. भवति । क.ग, स्तापंतिः स. सर्पति, कदाचित् सर्जति पाठ॥ (७) हादते । [ निर्ऋते । ] हादयति । (७) ज. हाईते; ह्वादयेति; च. हाददते । ख.ऋतिः च, ऋति छ. में नहीं है । ख. क्लादयति । (6) शब्दयति । (८) कदाचित् ४ और ६ के गण का है। (8) अर्च [ति] | अर्चति । रेभति । गायति । जल्पति । स्तोभति । स्तौति । यौति । रौति । नौति । गदति । नदति । भनति । भनते। तत्रते।] पणते। पणस्यति । पणायते.। भन्दते । [यत्रस्यते। कृधपात्] । कृपण्यति । धमति । सपति। पप्रिक्षाः । गूर्धयति । वेदयति । वादयति ॥ ५ ॥ वल्गूयति । महयति । मंत्र[य]ते । सेवते । पृच्छति ॥ ६ ॥ छन्दति । शशमानः । जरते। [छरति।] वेनति । वन्दते । (९) तुलना करो निघ०३ । १४ा ख. अर्च नहीं। च. अर्च्यति ख. अति । क. ख. ग. च. छ. रेफति । ज.ख. च. छ. गल्पति । क. ग. रौति नहीं; च. शैति । क.स.ग.च.छ. भवते ख.में नहीं, पणते; च.छ. यत्रते; ज. पत्तते । यत्रते। व. यत्रस्यते । क. स. ग. च. छ. पलायते। क. ग. भद्रते; ख. भांदते, च. छ. भाउते । ख. में. -यत्रस्यते.नहीं। च. छ. कृधपपात्। ख. कृत्स्नं धपात् । क. ग, च.छ. कृपण- यते; स. कृपयति । क. ख. ग. च, छ. धूमति। क. ख. च. छ. स्वपति ग. में यह नहीं । क. ग. पंपृक्षात; ख. पपृच्छा; च. छ. पमृक्षात ।

·है
क. ख. ग च. छ. गूर्दयति ।ख.में यह नहीं ॥६॥ न.ल.च.छ. वलायति।
क. ग. महति; ख. मनि: च. छ. मति; मदति (भी पढ़ा जाता
च, छ, पृछति । पृछति; ख. पृछति ॥ २॥ ख. च. छ., छन्दसि ।
क. ग. शसमान: च. छ.शसमानः; ख. चासपान: । क. ग. च. छ.
जरंतिं; ख. रजति । क. ग. जरति । क. ख. ग. च. छ. वैनंति । क. ग.
च..वंदति ; ख. वदति ।।
(१०) इरज्यति । इरज्यति ॥७॥ विधेम । दुवस्यति ।
नमस्यति । विवासति । ऋध्नोति । ऋणद्धि । ऋच्छति ।
(१०) तुलना करो निघ०३६ाघ.ईरते अधिक देता है । स्तोभते।
च. छ. इरदयंति।रयति । ईरदयति; ख. रियति। क. ग. ईरयति॥
ख. च.छ.मिवेम; ज. सिवेम। क.ख.ग.छ. दुहस्यति च. दुहतस्यति।
क. ग. वनस्यति; च, छ. नमश्यति । क. ख. ग. च, छ. पिपासति ।
च. छ. रुणदिघ. ऋछते। .
(११) परि लव । परि-त्रव ॥ ८॥ पवस्व । अभ्यर्ष ।
आशिपः।
(११) तुलना करो निघ०३।२१. परि स्तव । परिश्रव ।
ख. में नहीं ख. च. छ. पवस्वः। ख. च. छ. अन्यथा। क.ग. च.छ.
आसुसे ख. आसुप्ते ।..
(१२). ईमहे । ईमहे । यामि । मन्महे । दद्धि । पूर्धि । शग्धि।
मिमीहि । रिरीहि । रिरिट्टि । मिमिटि । पीपरत् । यंतारः !
इषुध्यति । वनेमहि । मनामहे । याचते ।
(१२) तुलना करो निघ०३।९। क. ग. च. छ. प्रथम ईमहे
के लिये 'श्रमीछते; ख. तीभांछते । क. च. छ. दुग्धि; ख. दग्ये; ग.
दनि । ख. च. छ. मूर्दि ॥ च. छ. सम्धि; ख. सिद्धि । ख. सिमीहि
क. ग. च. छ. सिसीहि ॥ क.ग. च. छ. दिदिग्धि । ख. दिदिग्वि ।
क. ग. मिमिट्टि; ख. मिमिद्वि च. मिमिग्धि घ. मिमिधि; च. छ.
(योजन करो) मिमिति ॥ ख. च. छ. पिपीरत् । क, ख, ग, च. छ.
.
.

·। (४) इयंतारम् ॥ क. ग. इवुध्यति; च. छ. इयुध्यति; ख. युवति। च. छ. वनोमहि; ख. नोमवि ॥ ख. यावयते । (१३) [दासंति।] दासति ॥९॥ दाशति । शिक्षति । महते । पंगाति । राति । रासति । प्राति । तुजति । [मत्स्यति । ददाति । (१३) तुलना करो निध०३।२०। ख. में नहीं ॥९॥ क. ग. दाशति । क्षरतिमच. दासति क्षतिछ.दासति रक्षतिख.लेरक्षति। क. ग. च. छ. प्रिणाति ख. ग. (साथ जोड़ी) प्रीणाति ; च. छ. (जोड़ो) प्रिणाति ॥ क. स्व. ग. च. छ. भुंजति । (१४) उरुष्यति । उरुष्यति ॥१०॥ पिपर्ति । पारयति । पाति.! पासति । प्राति । तुञ्जति । पृणाति । रक्षे । (१४) ख. परयति ॥ क. ख. ग. च. छ. भुंजति । (१५) [आ वयति । ] आ वयति । भवति । बभस्ति। वेनति । वेति । वेवेष्टि । अविष्यन् । [प्रग] प्साति । वप्सति । भसथः । बधाम् । (१५) तुलना करो निघ०२१८ ॥ ख. च. छ. भर्थति । क. ग. विभस्तिच. छ. विभस्ति; ख. विभनि । क. ग. च: छ. वेनस्ति; ख. विनंस्ति ॥ क. ख.ग.च. छ. भविष्यति, अविष्यन् के स्थान पर। क. ग. च. छ. भासथ ख. भासंथ ॥ क. ग. शब्दं ख. च. छ. शन्दाम (१६) [वदति । आदेति । तिरति । त्विष्यति । हिनोति। वृद्धेः ।.] (१६) कदाचित् प्रथम.दो पद १५ गण के हैं और उन्हें ऐसे पढ़ना चाहिये मदति ! आदने । (१७) [उत्पपीति । उत्पपीति ॥ ११॥ तपति । पिप्पहु । ‘सहोति । युग्भिदि भेदयोजनयोश्च ।'] (१७) ग. उत्पत्तीति व उत्पयीत;ग.च.छ.में नहीं ख. पतति ख. थिपंडु छ. पिप्यहुँ । ख. युग्मिदि भेदयोजयनयोश्छ. युग्मिदि भेदयोजयनयोश्च'युभिदि मैदनयोजनयोश्॥ - ·. -- । ( ५ ) (१८) हेडते । हेडते ॥१२॥ भामते । हणीयते । श्रीणांति धेपते । दोधति । हेडः । हा.हृणिः । त्यजः। भामा मन्युः। क्रोधे नामानि च क्रोधस्यः॥ : (१८) तुलना करो निध०२।१२-१३। च. छ. नहीं है, हेडते। ख. धामते । क. ग. च. छ. प्रेसते; ख. भसते। क. ग. दोधतेख.च.छ. दाधते । ख. च. छ. हेड । ख. प. छ. हर। च. छ हृणि ख. हणि । क. ग. युजा ख. च. छ. पजः । ख. भ्राम; च. छ. भाम क. च, छ. कुधः (क्रोधे के लिये); ख. ग. क्रुद्धः। (१६) श्नथति । श्नथति ॥१३॥ [दोवति। कुर्वतिः।] तूर्वति । [मनुष्यति । धनुष्यति ] शृणति । मृणाति । भृजति । .. अमति । तृणेढि । दन्नोति। [शूपति ।] ध्वरति। धूर्वति। कुन्तति। श्वसति । स्नेह[य]ति । मृगाति। [सध्नाति।]दासति । स्तृणुते। स्वरते । कृणाति । ] नि तोजति । निवपति। [अमति । रिति] यातयते । आखण्डल । तडित् । हिंसायाम् । (१९) तुलना करो निघ० २।१९। क. अह्यति। अह्यति।खं. अगति। ग. अहति; च.छ. अह्मति। अह्मति। ख. मैं नहीं ॥१॥ वं.दावति । क, स्व. ग. च. छ. तुर्वति । घ. नहीं धनुष्यति । क. खं. ग. च. छ. ऋणाति । क.ग. ऋणाति । क. ग. च. छ. मृजति; स. मजति । क.ख. ग. छ. दध्नाति; च. दध्नुति, ख. सूपति । स्त्र..स्वसति, खसति । क. ग. च: छ. मृद्रोति; ख. मृहोति । ख. सध्नाति । ख. में स्तरते नहीं । ख. कृणति । क.ग.च. छ. नि तोयति; ख. नि तोपति । ख. च. छ. पातयते । क. ख. आखण्डलात ; ग,च. छ. अखण्डलान् । (२०) इनद्धि । इनद्धि...॥ १४ ॥..स्वरति । हृष्यति । पथति । सृजति । ज्योतते। द्योतते । [योप्यते। भ्राजते। प्राशते। दीदयति । साधते । द्युमत् । जमत् । कल्मलीकिनम् । मल्मला: . - ·(६) भवन् । जञ्जणाभवन् । आर्चिः । शोचिः । तपः । तेजः । हरः। शृङ्गाणि । ज्वले । ज्वलतश्च नामानि । (२०) तुलना करो निघ०१। १६-१७ ॥.क. ग. अइनहि । अ इनद्वि : ख. अ इनद्धि ! अनधि च. छ. अ इनरि । अ इनजि; परन्तु Ditto graphy की मूल में तुलना करो ! ६१, स. ॥४॥ क. स. हायति, कदाचित् पढ़ प्रथति । ख. सृजति । पचति । क.ग. घोप्यते के स्थान में ज्येप्यते; ख. में नहीं। क. ग. च. छ. नासते; ख. में नहीं। च. छ, द्युम जवत् ; ख. कम जवेत् । क.ग. कर्मरीका- लम् ; ख. च. छ. कर्मलीकालम् । क. ग. च. छ. मर्मलाभवम् । ख. कमर्मलाभतम् । ज, ख. च. छ. जञ्जलाभवम् ।। (२१) [इरज्यति।] इरज्यति ॥ १५॥पत्यते । क्षयति । राजति । ईश्वरे। (२१) तुलना करो निघ०२।२१॥ क. ग. दरम्यति इरथभिः च. में नहीं; छ. इति। खं. में नहीं ॥ १५ ॥ क. ख. ग. च ३. पच्यति । क. ग. में ईश्वर के स्थान पर इखतेः ख. च. छ. इस्वते ॥ (२२) [ स्वस्त्ययलेपी । स्वपे।] (२२) सम्भवतः अशुद्धि है तुलना करो नि०३।२२ । ख. स्वस्त्ययलपि । क. ग. स्वये।, (२३) सिषक्ति । सेचति । सेचते। (२३) ख. सेचते के लिये सिचते । शुद्ध करने में संशय है। सिषकि । सचति । सचते 1 वा सिषक्ति-1 (सचति । सचते) सेचति । सेचने । हो सकता है। (२४)[ अबिमस्ते । ] अमि दासते । अभिमन्यते । (२४) ख. अविशस्त । ख. छ. रभिदासत : च. अभिदासत । ल.. छ. रमिमन्यत । .

·(७) (२५) विभति । दधति । धारयते । (२५) स. च. छ. दधती। (२६) हणीय (ते) । भृणीयते । (२६) ख. हणीय; चहणीय घ. हूणीय । काम. ग. च. छ. पृणीयते। (२७) वादयते । पुनाति । पणायति । पूजयति वदति । [कुसि हर्चेि । सासुद्यति । ] श्लाघायाम् । (२७) ख. वादयते नहीं । क.ख. ग. पाणायति ; च: छ. पाणा- यती । च. छ. कुत्सी । च. छ. सासुचती । निध०३।१४ वाजयति । पणते और मदति देता है। (२८) सूक्षेति । [रादले । व्युच्छति । र प्रसादे । शरु- लिप्सायाम् । मुक्षति । ] सादरे । [व्युच्छति । अप्रमादे । शरु- लिप्सायाम् । व्याखदि । पृथग्भावे ओपधि-किच्छ्रजीवने । दश- स्यति । द्रोहे । पीयति । स्पर्धायाम् । वक्षति । निवासे । इष्टा। स्वादन।] (२८) क. ख. ग. च. छ. स्तशति । क. ग. रप्रासादे। क. ग. सहलिप्सायाम् ; ख. सरूलिसायाम् । च. छ. सरुलिप्तायाम् ; क. ख.ग.च.छ.रप्रमाद। क.ग. लिप्सायाम् । च.छ.ऋऋलिप्सायाम् ।ख प्सायाम , Preceded by a dittography beginning ऋसी। हूचि and showing the same variants. ख. व्यापदि क. ग. औषधिः: ख. उंपदि. !; च. छ. ओखदि-ख.-कसरजीवने । क. छ. दसस्यति ; ख दसस्पति ; ग. सदस्यति; दसंप्सति । च. छ. ड्रोहे ॥ ख. पीधत्ति ; और जिति ३२ में नहीं। (२९) पियति । पाने ॥ (३०) धिनोति । प्रीतौ ॥ .. . ..

·(८) . 1 . शोभते । . .. (३१) जिन्वति । उभयत्र ॥ (३१) ज. च. छ.जिस्वति । क. रुभयत्र ; च. छ. रुमर्यत्र। (३२) जिपति । सेचने ॥ (३२) च. छ. जीर्घति । छ. सेचसे । ! ; (३३), विस्वति । विस्याप्ये ॥ (३३) स्व. विस्यपौ; ग. विस्यापे,च. विस्पाप्ये । .:..(३४) गोपायति । गोपने । --(३४) ज. ख. रौप्यति; च. छ. रोष्यति ।. क. ग. गोपाते। स्व. गोपति: च. छ. गोपते ।। (३५) शुम्भति.. (३५) क. ख. ग: च. छ. स्तम्भति; क. ग. च. छ. सौभते : ख. सौभति। (३६) मुश्चति । शुद्धौ च ।... (३७) शर्धति । धंसने । (३७) च. छ. ध्वंलने ख. ध्वति । -(३८) मृदति । सुखने । (३८) ख. सुखत । (३६) चक्षुरभिर्माहत । दृशिहाम । (३९)'क. ग, च. छ. चक्षुरिर् । स. माहरते । क.ख.ग.च.छ. दर्शि हाने प्रथम दो अक्षर ४१ गण से बदले गये हैं माहते अशुख है। (86) विन्दति । लाभे। (४१) पुष्यति । वृद्धौ। (४२) कोभति, क्षये, दस्यति च । (४२) ख.कोशवति। . - . -

·.
(१)
(५३) [स्रोशित च। लितगुतौ।]..
(४३) ख. लेशित च; ग.'स्रोसित च ।..ख.: लितहुतौ ; ग.
च.छ.लितगुतौ । सम्भवतः श्रोषति...........गुप्तौ। ,
(४४) अञ्जति । [पार्जन्यः।] ऋजुगमने।
(४४) ख. कुंजति। ऋजति। ख. पर्जन्य, ग. च, छ. पार्जन्य ।
ख. ऋजूंगमने।
(४५) [वाचौष्टयति, विलासे ।.]
(४५) क. ग. वाचोटयति । छ. विलासें । सम्भवता-वा ।।
चेष्यति ॥
.
(४६) रदति खनने।
ख. खननि, च. खनते।
(४७) [ सेवति । आक्रोशति, स्पर्शे।]
क.ग. च. छ.राकोशति; सं. राके। पति यहां और ४९ में
लक्षण युक्त नहीं।
(४८)-नसति, नंचते.
क. ग.'नर्चति । सम्भवतः नशति, नंशने । .
(४९) जिपंति । ग्रहणे । गिरणे.च ।
ख. छ. जीघर्ति, च, जीर्घति।
(५०)-मन्दति, तृप्तौ।
खामदति । क. गः सप्तौ; खं. च. छ. स्तृप्तौ ।
(५१) ['अमनि, भावने।]
(५२) चक्रति, प्रतिवेदने ।
ख. नति है चति के स्थान में।
(५३) जक्षति, क्षुत्सहने।

·(१०) क. ग.सत्सहने; स. च, छ, रुसहने। (५४) श्लिष्यति, आश्लेष। ख. दिमध्यति । क. ग. च, छ. राश्लेषे, स. रारालपे ; हम ने यह पद और प्रेप्सायाम् आगे पीछे किया है। (५५) भजति, प्रेप्सायाम् । (५५) क. ग. प्रेलिप्सायाम् । (५६) सेवति, सेवायाम् । (५७) हादयति, शीतीभावने । क. ग, च. छ. सीतोभावने ख. शीनोभावेत । (५८) काशति, प्रकाशने । क, ख, ग, च. छ. कांसति । ख. च, छ. प्रकासने। (५९) [दानपनुपरिवस्यते ] (१९) ख. नादपनुपरि वस्यते। (६०) रोदसी ॥१६॥ रोदसी। रोधसी । क्षोणी । स्वधे । पुरंधी । ऋतावृत्तौ । प्रपित्वे । प्रतिष्ठ । प्रशस्ये । उरूची । [सान्तापे]। रजसी। विषाणे । धिष्ण्ये । गभीरे । गम्भीरे ॥ १७ ॥ ओण्यौ । चम्बौ । नप्त्यौ । नप्त्यौ ॥ १८ ॥ पार्थो । दूरे अन्ते । : अनन्ते । द्यावापृथिव्यो। (६०) तुलना करो निघ० ३।३०॥ क. ग. रोदते ख. च... रोदसे ।स। २६ क.ग. में नहीं। क.ग.च.छ. रोदसी रोधी ख.सेदसा । धी । च.स्वचे।क.ग. पुरंधी, ख. पुन: च. पुरंचि छ. पुरवि।क.ग.च. छ. ऋतावृतो। क. ग. प्रतिष्टो क. स. ग, च. छ. प्रसस्ये । क. ख. ग. च. छ. रजति । क.ग. च. छ. विषाणो, विराम नहीं। क. विष्णवे। ख. च. छ. गीरे है गभीरे के स्थान पर। क. ग. च. छ. उत्यो स.ऊवै। क. स. ग.न. छ. वंची। ख. वप्त्यों पौम्, च, छ, नप्त्यौ, नप्त्यौ । क. ग. च. छ. पाष्टयौ, ·। । ( ११.) पायौ, स. पापौ। पाठी । क. ग. सारे । अंत 1; ख, सरे। अंत । अंते; . छ. सरे अन्ने । क. ग. धावापृथिन्यौ, ख. धावापृथिव्यौ १. छ. द्यावापृथिन्यो। (६१) अपः । अपः ॥१९॥ अमः। दस वेपः। [वेदः।]. वेषः । विवी । व्रतम् । कवरम् । शक्म । क्रतुः । करणानि । करोसि । करिक्रत् । करन्ती । चक्रत् । कर्तुम् । कर्ता । कर्तवे । [थलित । हिंसायाम् । इनद्धि । धीः। सवः । शमी । शक्तिः । शिल्पम् । कर्मणः। (६१) तुलना करो निघ०२।१॥क. ग.अपः।आपः, ख. प. छ. ( अंप: अपःख. १८. अतः, ग.अमः, च. में नहीं। क. ग. वेदः नहीं । स.प.छ.विष्टीक.ग,शर्म, स..छ. सर्म। क. ख. ग. प. छ. कर्तुः । ज. उ. करांसी; ख. च. करासी । क. ख. ग. छ. करित नहीं। क. ग. चक्रतुं ख. च. छ. चक्रतु । क. ख. ग. च. छ. कर्तुः । क. ख. थलिता । स इंसायाम् । इनहि क. ग. में नहीं १९-२० की उक्तानुक्त विधिः । क. धी पासा, गधी वसा ख. धी सवे; च. छ. धी सवाः; क. ग. शमी शती ख. च. छ. समी सकिं । ख. च. छ. सिल्पं । (६२) असेमा । अस्रेमा ॥ २०॥ अनेद्यः । अनिन्द्यः । अनभिशस्तिः । अनवद्यः । उक्थ्यः । सुनीथः । पाकः । प्रशस्य(स्य)। (६२) तुलना करो निघ०३१८॥ क. स. अधेमाः । अनेमाः; स आश्रमा । आश्रमा, च. छ. आश्रमाः । आश्रमाः । च. अङ्कों के ' अनन्तर साथ लगाता है। आंग। एनः । पहः । रिपुं। दुरितं.अशस्ति, अमलं, जिनम् । अवधासि । क. ख. ग. च. छ. पया अनेधः के लिये । क. ग. अनमिशस्ति; ख. च. छ. अनमिशस्ति । क. स्व. च. छ. उक्था स. उछः । क. ग. प. छ. चपुनः स. अपुताः । ख. पाकाः। क.प्रास्ता।

·(१२ ) (६३) आगः । आगः ।.एनः । अंहः । रिपुः । दुरितम् । अशस्ति(6) शमलम् । वृजिनम् । अघस्य । (६३) क. असः। आग, ख. आसा | आगः गच. छ. आसः। आगःख. पूनः। ख. पंहः । करेल. ग.च. च. छ.रिपुं । क. ग. दुरिज; घ. दुरितां नः अमलं; च. छ. समलंग ख. च. छ. अवद्यस्य । (६४) शिम्बाता। शिम्बाता ॥ २१॥ शतरा । शातवन्ता। शिल्पम् । शेवृधम् । स्यूमकं ।। मयः । द्योतनम् । सुदिनम् । शूपम् । झुम्नम् । इन्द्रियम् । शेवम् । शिवम् । शुनम् । शं । भेष- जम् । जलापम् । सुखस्य ॥ (६४) तुलना करो. निघ०३ ! ६ ॥ क. ग. च. छ. सिपता. ख. सिपतः। क. ग. सिप्यते, ख. तिप्यता, च, सिप्पता; छ. सिप्यता। क. ख. ग. च. छः शपातारः । क. ख..च..छ. नवंता, ख. वनेतरा। क. ग. : छ. सैंधवं ख. सौवं । क. 'गः शूगोकं ख. भूः। गोकः च. छ. प्सूगोकम् । कः खः गः च, छ. अयंः खः द्योतवं; सम्भवतः पढ़ो स्यानम् । क. ग. सुदिवंः खःमुदितम्मं । क. ग. च. छ. सुख ख. सुख । ख.नं.क:ग. छ. शिरम् शव के स्थान परः खः शीर; च.शिरः । ख. शिवम् नहीं; काग: च. छ. सिरं । क. ग..च. छ.. संभेषजख. सभेषजं । ख. जलाखं ॥ (६५) निर्ऋतिः । निर्ऋति:, ।। २२ ॥ कृच्छ्रम् । प्रम् । दुःखस्य.. (६५) क.ग. निऋति.निति सतितिःच.'छ. निर्ऋति। निऋतिखःच: तृप्तः। कः खः गदुखस्य ॥ (६६) (तुवि) तुर्वि। पुरु। भूरि शश्वत् । विश्वम् । व्यानशिः। व्योमनीं । शतम् । सहस्रम् । अयुतम् । नियुतम् । प्रयुतम् । . .. . .. है - ·- ( १३ :) अर्बुदम् । अत्यर्बुदम् । असंख्येयम् । सरिरम् । बहोः ॥ (६६) तुलना करो निघ०३।१॥ ख. तुवि नहीं; च छ. पुकि. अधिक है। क. ग. छ. पुरि। प्लुरि । पुरु के लिये ख. पुरि, स्तुरि; च. पुरिप्लुचि । क.ग.च.छ. भ्लरि, ख..सश्वत्च.छ. सश्वत, ग में नहीं। ख. विश्वे: क. ग. शश्वम् । क. ग.. व्यनीनशं; च.. छ.. व्यनीनशत् ख. प्येमीनदात् । छ. नितं, नियुतम् के स्थान. पर । च. प्रमुतं । ख. सरिदम् । क. ग. बहु ख. च. छ. बहु । (६७) ऋन् । ऋहन् । निघृष्यः । कृशमः । मायुकः । प्रतिष्ठा । कृधुकः । दहरका । चम्रकः । अर्भकः । [अथुराणः ।, इस्वस्य ।।. (६७) तुलना करो निघ०३।२॥ क. ग. दनुः ऋतु: ख, दतुः।. ऋतुः, च.छ.दतुः ऋतु! क.ग. निष्कृस्याख. नितृष्य; च.छ.निष्कृष्य । क. ख. ग. च. छ. प्रतिष्ठी। ख. च. छ. पृथुकः; क. ग. पृथक् । क. ग. वर्मका, वनकः के स्थान पर, ख. च. छ. वर्भकः । ख. अथणः, च: अफराणः, छ..अप्यराणः । (६८) महः । महः । वनः । ऋष्यः । उक्षः । उक्षितः । गभीर: । अम्बः । तवसः । ऋभुक्षा । उक्षा । [उक्षिता।] विहायाः । यह्वः । उरु । बृहत् । अम्भृणः । विरप्शी । अद्भुतः । ..., [वविपिपुः। वरिपी: ] | महतः । (६८) तुलना करो निध० ३।३॥ क.ग.छ. मनः;ख मतःच.मन ख. च.छ.महः नहीं। क.ग. ब्रह्मघ्नः, च. बंद्यः। क.ख.ग. च,छ. ऋभुष्टः । क.ग. जक्षः उक्षा के लिये। ख. गंभीराः।.क. ग. च. छ..अश्वः खः अश्वा । क. ख. ग. च. छ, चमसः.।.क. ख..ग. च..छ कामुष्टा! क. ग. उष्ट्या ख. उत्चा । क.ग. ऊरू ख. उरूच.छ. उरूः। क.ख.ग. च.छ. अभिनाः । ज. विरंध्री, ख. विरद्वी; च. छ. विरधी । ख. वैविपितः । वरीषीः, सम्भवतः (यह है) बंहिष्ठः, वा बहिष्टः और वरिष्ठ (के लिये)। . । .-

·(१५)
(६६) नवम् । नवम् ॥ २३ ॥ मूतनम् । मूलम् । नव्यम् ।
अधुना । इदानीम् । नवस्य ।।
(६२) तुलना करो निघ० ३।२८ ॥ क. तोतमः । तोतमः
च.छ. तोत्तमः, तोत्तमा स.तान्तमः ग.तांतमःख.गण संख्या ठोड़ी
है। ब. अगले तीन पदों के लिये दतेतननथन् । क. ग. नृतमः . छ.
नृततः । क. ग. च. छ. तेनतं । क. छ. तप्यशंग. तस्यशं; च, तप्पशं ।
स. इदानीम्, वनस्य ॥
[७०) प्रतम् ॥ २४ ॥ प्रनम् । प्रदिवः । प्रवयाः । सनेमि ।
[मोक्तः । माहुः । यतः । ] पुराणस्य ।।
(७०) तुलना करो निघ०३।२७॥स.१४ ख.में प्रनम् नहीं।
च..प्रवण क.स. ग. प्रणवः । ग. यः ।
(७१) [अधायः ॥ २५ ॥ सत्रा । बद । ऋतम् । अद्धा ।
सत्यस्य।
(७१) तुलना करो निम०३।१०॥. आधात्यः । स. ग.
हा।
(७२) गौः । गौः ॥ २६ ॥ ग्मा । उमा । मा । क्षा ।
क्षमा । क्षोणी। क्षितिः। अवनिः उर्वी मही । रिपः अदितिः।
इडा । निर्ऋतिः । गातुः। भूः । भूमिः । पूषा । गोत्रा। पृथिव्याः ।
पराणि तदायतनानाम् ।
(७२) तुलना करो निघ०१॥१॥च.छ.गोगोः, स.नोः। गौ।
क. प. छ. मा मोज, ग्मा के लियः ख.ग. मोजा क. ख. ग. च, छ.
भा, रासा, श्मा के लिये । क. ग, च. छ. क्षामा । ख. छ. क्षिः।
क. ग. च. छ. निषा, रिपके लिये ख. तिषः । क.ग. इंद्रा, इडा के
दिवे, व..। २. पूषाः । ब... पूपिन्या ।।

·(१५) (७३) (तडित् ।) तडित् । आसात् । अम्बरम् । तुर्वशे । अस्तमीके । उपाके । अाके । अन्तमानाम् । अवमे । उपमे । अन्तिकस्य ॥ (७३) तुलना करो निघ• २।१६ ॥ क. ख. ग. च. छ. आशा, च, अंबर; ख. अचरं, छ. अवरं । च. छ. तुर्षसे; ख. नुसः । क, ग, च. छ. अंतमाने, ख, अंतमाते । ख. प. छ. उवमे; क. ग. अवमें। (७४) (श्यावी।) श्यावी । क्षपा । शर्वरी । अक्तः। [उीं।] ऊया । रम्या । नम्या। [वोषा।] दोपा । नक्ता । तमः । रजः । आसिकी। तमस्वती। [दमस्वती।] महस्वती। यशस्वती। घृताची। शिरिणा । मोकी। शोकी। ऊपः। पयः । हिमा । वस्वी । रात्रेः॥ (७४) तुलना करो निघ० १॥७॥ च. छ. स्यावी, ख. वी। स.प.छ.मिपाक.ल.ग.च. ईषत्। कुः, (अक्तुः के लिये)। छ. षत्। कुः । क. उर्वी ख.छ. उर्वीः। क.स.च.छ. रम्या, क. नम्या, ख. नम्याः, क.ग. वौषा स.पौषा । क. गं. च. छ. हृदः, रजा के लिये, ख.हद । च. छ. अशिकी ख. अशकी । क.ल.च. छ. महास्वती । क. ग. प. छ' शरणा; ल. शरण । ख. छ. सोकी; च. साकी । च. उ. हिंसा स. गहिंसा । क. स.ग. च. छ. भस्मा। च. रा नहीं। (७५) अरणः । अरणः ॥ २७ ॥ गरः । क्षोदः । क्षम। नमः । अम्भः । कबन्धम् । सलिलम् । वाः । वनम् । घृतम् । मधु । पुरीषम् । पिप्पलम् । क्षीरम् । विषम् । रेतः । शकम् । जल । पृथकम् । बुसम् । तुयाः । सुक्षेमम् । वरुणः । सुरा । अररिन्दानि । ध्वस्मन्वत् । जामि । आयुधानि | धपः । अहिः ।

·- ( १६.) अक्षराः। तृप्तिः। रसः । सर। पयः । भेषजम् । सवः । शवः । सहः । ओजः । सुखम् । क्षत्रम् । आवयाः । शुभम् । यादः। भूतम् । भुवनम् । भविष्यत् । आपः । महत् । व्योम । यशः। सीकम् । [स्वर्गीकरम् ।] गहनम् । गभीरम् । [गम्भीरम् ।] गह्वरम् । कम् । अन्नम्। [सु] हविः । स । सदनम् । ऋतम् । [ऋत] योनिः । ऋतस्य योनिः। सत्यम् । नीरम् । रयिः । । सम् । पूर्णम् । सर्वम् । आक्षितम् । सर्पिः । अपः । पवित्रम् । अमृतम् । इन्दुः । हेम । सर्गाः । शम्बरम् । अभ्वम् । वपुः । अम्बु । तोयम् । तूयम् । कृपीटम् । अक्षरम् । क्षराः । वारि । जलम् । [चूर्णाः । संस्त्यानाः । धानाप्यम्। ] विस्तम् । जलापम् । जलापम् ॥ २८ ॥ कव॒रम् । काष्ठाः । [इदम् ] इदम् । शुक्रम्। मेध्यम् । पावकम् । पावनम् । हादनम् । ह्रादनम् ! [पाईम्।] अम्भः। [भूरी ।] 'उदकस्य । 1 . (७५) तुलना करो निघ० १ । १२॥ च. अरणः "कवन्धम नहीं । ख । २० । ग. गगरः । क. ख. ग. छ. कुन है क्षम के लिये । क. ग. अबंधं । छ. अबंधः, खः कद अबधः । क. ग. छ. शरीरम् ख. शरीर, च.रारं। ख. च. छ.पिप्पलं । ख. शकः । क. ग. जह्मः खं. जना छ. जन्म “च. वधः । क. ख. ग. च, छ. वृधूकं । क. ग, वुकं ख. च, छ. वूक । ख. उत्र्याः; क. ग. च. छ. वृध्रः साथ जोड़ता .ख. प्रवृधू जोड़ता है । क. स. ग. च. छ. असु क्षमेम् । क. खु. ग. च. छ. वरुणम् | क. ख. ग. च. छ. असाक्षेमम् । क. ख. ग. च. छ. वरुण क. सं. ग. च. छ. सुरा । क. ग. च. छ. अरविंदानि: ख. अरविदानि । खं. त्रस्मिन्वत्: च. घसमान छ. घघस्मिन्वतः।

·( १७) छ. जामिणि ख. जामि ।, स्वातु.। येशक्षाणि च. घश्चक्षाणि । ख. आयुधाति । पक्षम् । ख. च. अभिहिः । क, ख. ग. च. छ, स्वरः। क. ख, ग. च. छ. बुवा! सवः । क. ग. सह । क. ग. अवया, ख. अवखा। च, यादा स्व. पादः। क. ग. महता, च, महः । ख.व्योमः। क. गं. च.छ. स्वीक; ख. स्वर्णीक, ख. स्वर्णवरं, ख. च. राहनं। क. स. ग. च. छ. अनु अन्नम् के लिये । क. ग. च. छ. सुग्मा, सन के लियेः ख. सुग्भा । च. छ. ऋतस्ययोनि । क. रवी; ख. रचि; ग. च, रवि, छ. रविः। क. ग. सतापूर्णः ख. सति-पूर्ण; च. सर्व पूर्ण । ख. सर्व नहीं । क. ग. सरणिः । क. ग घ. च. छ. अमृतम् के आगे अमुतं हैं । क. ख. ग. घ. छ. इंद्रः, ख. हेमः, क. ख. 'ग, च. छ. सव्याक. ग. सवरणं; ख. च. छ. संघरणं । क. ख. ग. च. छ. अचमुं, अभ्वम् के लिये छ. स्यः च. रूपं । ख. कृषीरं, क. ग. ब. छ. कुक्षरं, ख. कुक्ष; क. ग. क्षराः ख. राः, ख. छ. लं, ग. पूर्णाः, ख. धानाश् च विश्रुतं । जलपम् २ । २९ । च. कर्बुद, ख. काठां, ख. च. मेध्यम् नहीं । ख. पावमानं पावकं च, पावकं, ख. हादत; ग. हादन; छ. हृदनं, ग. हादन, छ. हादनः ख. मे नहीं, ख. तुरी। (७६) अवनयः । अवनयः ॥ २६ ॥ यह्वयः। ख़ाः । सीराः । स्रोत्याः । एन्यः । धुनयः । रुजानाः । वक्षणाः । खादो अरणाः । रोधचक्राः । हरितः। योपितः । स्वसृतः । अर्णवः । सिन्धवः । कुल्याः । वहाः । उया । इरावत्यः । पार्वत्यः । ओजस्वत्या । सरस्वत्यः । हरस्वत्यः । अजिराः । माता। नदीनाम् ॥ [मधुः । वथः] (७६) तुलना करो नि० १ । १३ ॥ क. ग. अवनयः नहीं। क. ग. च. छ.यहा, ख, यही, क. च. छ. पण्यः हैं एन्या के स्थान पर; ख. पन्या: ग. पुण्यः, क. ख. ग. च.छ. रुदानाः, क. 'ग: छ. वक्षण, ख. वक्षाणः; ख. वक्षाणाः च, वक्षाणाः, ख. च: छ. खादो वरणाः, । .

·(१८) ज. स. च, छ. हरिका, क. स. ग. च. छ.. स्वस्कृतः, क. ख. ग. च, छ, अर्णवः, क. कुम्या; ख. ग. च. छ. कुंभ्याः । क, ग. ओह्यः, उर्व्यः के लिये, व. छ. औह्याः; स. अत्या, क. ग. ओजस्वस्त्यः ख. अंजस्वत्या, क. गं, सरस्वत्यः, ख. च. छ. सहस्वत्यः, च. अजिरा, क. मारुतरः ख. मरुतेर ग. मा इतर: च. छ. मारुतेरःः ख. वधुः ३. वधःः छ. वधुः ॥ (७७) काटः । काटः । खाटः । अवटः । अक्टः । क्रिविः । सूदः । उत्सः । ऋश्यदः । कारोतरः । कुशयः । केवटः । [त्रपुः ] कूपस्य ।। (७७) तुलना करो निघः ३ । २३ ॥ ज. च. छ. काटः । कार: ख, कायः क. ख. ग. च. छ. कृतिः, क. ग. च. छ. ऋक्षर:: ख.क्षरः, क. स. ग. च, छ. कारोदरः, च. क्लपस्य । (७८) नराः । नराः॥३०॥जन्तवः। विशः। क्षितयः। कृष्टयः । चर्पणयः । नहुपः । अरयः । अर्याः । मर्याः । मर्ताः । वाताः । पूर्वाः । तुर्वशाः । टुह्यवः । आयवाः । यदवः । अनवः । पूरवः । जगतः । तस्थुपः । पञ्चजनाः । विवस्वन्तः । मानवाः । मनुष्याणाम् ॥ (७८) तुलना करो निघ०२।३॥ सं. नराः। नराः, के लिये, तरा-ज, ख. च.-छ, कृष्णपयः, च. नहुपाः, ख. अग्यः क. च.छ.. अर्यः, ख. अर्य, स. मयाः, च.: मर्याः; च. छ. पूर्वाः, पर्काः; स. च, उर्वशाः, क. ख. ग, त्र.छ. अणवः, ख. छ. विवस्वत: ग. विवश्वतः, क. स. ग. च. छ. मानवः। (७६) निर्णिक् । निर्णिक ॥ ३१ ॥ वत्रिः । वर्पः । वपुः । अमतिः 1.अप्सः । रमु । पिष्टम् .. शष्यम् । कृशनम् । पेशः । मरुत् । रूपस्य ॥

·( १९) (७९) तुलना करो निध० ३ । ७ ॥ च. छ. निक्तिः । निक्तिक. ग. निनिता, ख निर्णिका क. ग. वाट् च. छ. वर; ख. व, क.ख. ग. च. छ. वर्च, क. ग. च. अप्सु । रसु ख. रस्खु अप्सुः 7. अप्सु ॥ तु, क. गं. छ. विष्म, पिष्टं के लिये ख. विष्टमा: च. विष्मा, क. ग. च. छ. यशः, पेशा के लिये स. यश।' (८०) जठरम् ॥ ३२ ।। जठरम् । [ परीसानम् । जगृतम् । गर्दनम् । ] कुदरम् । उदरम् । [ दर्दुरम् । ] उदरस्य । (८०) ख. में नहीं; जठरम् , ख. । ३१ । छ. जथरम् नहीं, क. ग, परिसानम्, च. छ. दुर्दर; ख..दुर्दशं ॥ (८१) आयती। आयती । च्यवाना। अभीशू । अमवाना। विनङ्गसौ । गभस्ती । वाहू । भुरिजौ । शक्करी । भरित्रे । बाह्वोः ॥ (८१) तु. निघ. २१४॥ क. छ. 'अजुती । अजुतीः ख. च. अजुती: ग. अजती । अजुती । क. स. ग. च.. च्यवना। ख. च. छ. अभीष्टाः क. अभिष्टा, ख. अभिष्टा । क. अप्सुवाना; ग. 'अप्तुवाना; ख. प्लुवाना: च. छ. अप्लुवाना । ज. च. छ. विनंकसु ख. विनंकस्ता, क. ग. रोसस्वी; ख. च. छ. रोशस्वी, क. ग. वास्तु, बाहु के लिये, च. छ. कस्तु, ख. रुस्क, क. स. ग. च. छ. तुरिजी। क्षुरी। भरित्री। ख. वालाच. छ. वाह्वाः। (८२) (अग्रुवः1) अनुवः ॥ ३३ ॥ अण्व्यः । विशः। शर्याः । रशना । धीतयः । अथर्यः । विपः । कक्ष्याः । हरितः । स्वसारः । जामयः । योक्ताणि । योजनानि । धुरः । शाखाः । आभीशवः । दीधितयः । अङ्गुलीनाम् ॥ ३४ ॥ (८२) तु० क० निघ०२॥५॥ क, ख, ग, च. छ. अप्रवः। क. ख, ग..अस्य, च. छ. अस्य: ।क, ग, च. छ. १ ख. वृषमः। क, ख, .

·। ( २० ) ग. चं स्वर्या; छ. स्वर्या, ख. रेपत । क, ग. वितयःः ख. च. छ. वीतयः। क. ख. ग. च. छ. अव्ययः, क. ग. च. छ. ऋषः; ख. ऋष, क. ख. गं, च, छ, कक्षाः। क. ग. जामय, क. ग. शेपा: शाखाः के लिये । ख. शेषाः, च. छ. शोषाः क. स्व. ग. च. छ. विधितयः। (८३) [ब्रजिः । धुनिः । ताः । ] तक्का । (रिपुः)। रिम्वा । रिका । रिहा । तायुः । तस्करः । वनर्गुः । मलिम्मुचः । अघशंसः । वृकः । स्तेनस्य । (८३) नु० का निध० ३ । २४ ॥ क. ग्य. ग. च. छ. तिधा, तक्का के लिये । क. ग. च. रिक्षं, रिवा के लिये, ख. रक्षा च. छ. रिक्षा, 'क. रोधी, रिका के लिये ख. रिरिघा गरिघ: च. रिथा, छ. रिघा, ज. रिमों, रिहा के लिये; चं. छ. रिझा (?) ख. में नहीं क. ख. ग. च. छ. वनर्यः, क. ग. च. छ. वलिश्लव, ख. वलिश्लवः, क. ग. च. छ. अघशंसा; ख. अन्वशंमा, क. ख. ग. च. छ. वृक्षः॥ (८४) धी। धीः । मेधा। केतुः। चेतः । चित्तम् । क्रतुः । असुः । शची । वयुनम् । माया । बुद्धेः ॥३५॥ (८४) तु० का निघ०३/९॥ ज, ख. च, छ, चीधीः । स. मां, च. मेधां। क, ग. च. छ. किनु; ख. किंतु । ज. च. रेतः, ख. रित छ. रनः । ख. अशुः । ख. सची; क. ग.'च. छ. संवी । क. ग. वेयुनं, च. छ. वपुन, ख. येप्वनं । (८५) विप्रः । विनः । विंग्रा । गृत्सः । धीरः । [रेनुः।] वनः । मेधा कण्वः अमुः। नवेदाः । कविः। मनीपी। 'मन्धाता मनश्चित् । आकेनिपासः - रशिजः । कीस्तासः । अद्धातयः । मतया । मतुथाः मेधाविनः ।। (८५) तु. कनिघ। १०॥ क. ग. च. छ. विपुः विपु:: ख..विपुः, क, ख ग च.. में विना नहीं: विपुः, क.ग. च. छ. । . - .

·हने ख ख. कस्न: "पर २१ ) ख. रेतुः। मेधा । क.ग. मेधा कंठ खे. च. छ. मेधाकठ। क. ख. ग. घ. छ. रिपुः, ऋभु के लिये, क. स्व. ग. च. छ. नमेधा के लिये, क. ख. ग. च. छ. मन्वाता, क. ख. ग, च, छ. उरस्तित्, क. ख. ग. च. छ. आकेनिवासः, क. ग. च. छ. ओसिजः, ख. ओजसि, क. ग. किस्त्यास, च. छ. किंस्त्यास, ख. कस्त्याखां, क. ख. ग. च. 3. मनवः, क. ख. ग. छ. मनुष्या: च. मनुपाः। (८६) मेना | मेना । मा। योपा । नना । अङ्गना । रतयः । स्त्रीणाम् ॥ ३६॥ : (८६) तुक निघ३ । २९ ॥ निरु०३:२१ ॥ 'फ. ख. ग. च. छ. मेना । मेना स्था। क ग. च. छ. वोपाख.. चोप्या । ख. ग. तरयः । (८७) तुक् । तुक् । तोकम् । तनयम् । . तक्म । शेपः । प्रजा । पीजम् । अमः । गयः । [ऋष] जाः । यहुः । सूनुः । नपात् । अपत्यस्य ॥ ३७॥ (८७) तु० का निघ०२।२॥ च. छ. ऋतु । ऋतु । तौक । ख. ऋतु । ऋतौका । क. ख. ग. चः छ, तक्षमः क. अप्तु: ख. छ. अप्नुः; ग. अमु: च. अह्नः । क. ग. राया, 'ख. च. छ. राय:, क. ग. ऋषभाः। क. ख. ग. पग- च. छ. पङ्गः॥ (८८) [कङ्कम् । ] अन्धः। [घा । ] सिनम् । श्रव [शवः । शाहः । वन 1] अन्नम् । वाजः । पयः । पृक्षः । पितुः । सुतम् । क्षु । धासिः।"इडा । इषम् । ऊर्जन रसः । स्वधा । अर्कः । नेमः । ससम् ।'नमः । वयः । सनृता । ब्रह्मः। कीलालम् । अन्नस्य ॥ ३८॥ . ।

·. ( २२ ) (८८) तु०का निघ०२॥७॥ क. ग. काक । छ. अधः । ख. घासिनच. कासिनं। ख. सहा, च. वन ख. वात। स. च.'छ. अन्नः । ज. स. च. छ. वृक्षः। ख. में नहीं: सुतम् । क. ग. च. छ. क्षु त्वाशी । डा। ख. हुत्वाशी । इडा। ख. में इपं नहीं । क. तुर्जः, ग. तुर्ज; ख. उंज, च' छ. जर्तुः । क. ग. रसः: ख. सह । क ग. स्वधा। क.ग. च. छ. गर्मः, नमः के लियः स. गर्भा । क. ख, ग, त्र. छ. सयः। क. ग. च. छ. नेमी, ख. तमी। क. ख. ग. च. छ. सूनृतां । क.ख.. छ. अका ग. अक्र, ख. अन्यस्य ॥ (८९).........गतः । हर्म्यम् । नीरम् । पस्त्यम् । दुरो- णम् । दुर्याः । स्वसराणि । अमा। दमः । कृत्तिः । योनिः । वर्म । शर्म । शरणम् । वरूथम् । क्षया । छन्दः। छदिः । छर्दिः । छाया । वेश्म । अज्मः । कुलांयम् । तुकः । गृहस्य ॥ ३९॥ (८९) तु. क. निघ०३१४॥ क. ग. में नहीं गतः। क. ख. ग. च. छ. हर्यः । ख. च. छ. यस्त्यम् । क. ख. ग. च, छ. दुरोणः । क. ख. ग. च. छ. असाः । क. ख. च. छ. कृषिः।च. छ. वर्मः स्व. धर्मः।च. छ. शर्मः; ख. शमः । क. ख. च.छ. सरणं: ख. सरणीं। क. ख.ग.च..छ. वसथं । ख. चछ. क्षयं; क. ग. यक्ष, क.ख. ग. छंद: च. छ. छदं; क. ग. च. छदिः छ. छिदिः स. में नहीं । क. ग. छिर्द, च. छ. छिदि । ख. च. छ. अयमः । च.छ. रुकः॥ (१०) मघम् । मगम् । रेक्णः । रिक्थम् । वेदः । श्वात्रम्। रत्नम् । रयि क्षत्रम् । क्षेत्रम् । भगः । मीढम् । शुम्नम् । इन्द्रियम् । वसु.। रायः। राधः। दानः। धृत्रम् । दानम् । बृतम् । वामम् । धनस्य ।। ४ ।।

·रिछं; . । (२३) (९०) तुलना करो निघ० २ । १० ॥.च. छ. मधं । मधं । क. ग. रेवणाख. रेछ। च. छ. रका । क. ग. रित्यं ख. च. छ. रिक्थं । क. स. ग. च. छ. स्वात्रं । ख. च. छ. रयि, क. ग. क्षेत्र । क. मीडें: ख. मेडं: ग. मीटुं च. छ. मीडं । क. ग. च. छ. सुवा वसु के लिये, स्व. सुवः । क. ख. ग. च. छ. सवा रायः के स्थान में। • क. ग. च. छ. राधः के स्थान में सहा ख. सहः, क. ग, च. छ. व्रतं वृतं के स्थान में । ख. घृतं । क. ख. ग. च. छ. वामः । क. ग. च, छ. वनस्यं ख. वत्स्य ॥ (९१) हेम । हेम । चन्द्रम् । रुक्मम् । अरः । पेशः । कृशनम् । लोहम् । कनकम् । काञ्चनम् । हरितम् । भर्गः । अमृतम् । मरुत् । दत्रम्। जातरूपम् । हिरण्यम् । सुवर्णस्य ॥४१॥ (९१) तुलना करो निध०१॥२॥ क. ग. बुध पूर्व लगा हैं; च.बुध पूर्व है; ख.सुधः पूर्व लगा है । क. हेम।हिम; स्व.हेमः । हिमं, ग. हेमंः। हिम: च. छ. हेमः । हिम । क. ख. ग. ग्रैसः, पेशा के लिये छ.ग्रेसः, च. छ. कसनः क. ग. कृशवं, ख. भर्गाः गः गर्भ, च. छ. अस्मृतं; ग. अमरुत् । दतरं; च. ऋरुद्रल: छ. सरुहन ख. सरुइन्भं ॥ (९२) अघ्न्या । अघ्न्या । उसा । उस्त्रिया। स्त्री। मही। , अदितिः । इडा.। नितिः ।.गोः ॥ ४२ ॥ (८२) तुलना करो निघ० २ । ११ ॥ ज. अन्याः। अन्ना, ख. अन्याः अध्न्या; च. छ. अधया। अघन्या, क. ग. च. छ. उप्राः ख. में नहीं, क. ग. उस्त्रिया': ख. च..छ.. उनिया, समें उष्टमः अधिक है। ख. स्त्रीः; च. छ. स्त्री, क. ग. मही; ख. मनही क. गौः; में नहीं॥ (६३)अत्यः.1,अत्यः । हयः । अर्वा । वाजी । सप्तिः। वह्निः । दविक्राः । दधिक्रावा । एतग्वः । एतशः। पैदः।। । । ख.

·(२४ ) दौर्गहः । उच्चैःश्रवसः । तायः । आशुः । बधः । अरुषः । मांश्चत्वः । अव्यथयः । श्येनासः । सुपर्णाः । नराः । वार्याणाम् । हंसासः । अश्वानाम् ॥ ४३ ॥ (६३) तुलना करो निघः १११४॥ ख. अत्यः । अंत्या, च. अन्यः । अत्या: छ अन्यः । अत्यः। ख. दधि का ग. में नहीं, छ. दधिकावा, ख. एतश्चः । ख. च. छ. एतसः, क. ख. ग. च. छ. दौग्रहः, क. ग. उशवसः: च. छ. उच्चैः । स्त्रवसःः क ख. ग. च. उ. आसः; क. ख. गं.च. छ. मांस्वतः 1 ज, ख. च. छ. सेनासः; क. ख. ग. छ. सुवर्णाः न. सुवर्णी।. . (६४) रोहितः । रोहितोऽनेः । नियुतो वायोः । हरी इन्द्रस्य । विश्वरूपा बृहस्पतेः । पृपत्यो मरुताम् । रासभावश्विनोः । अरुण्यो गाव उपसाम् । हरय आदित्यस्स । हरितः सूर्यस्य स्यावाः सवितुः । अजाः पूष्णः ॥४४॥ (९४) तुलना करो निघ०१।१५ ॥ ह. लि. ग्रंथ प्रत्येक पद के अनन्तर नियमपूर्वक विराम देते हैं । च छ रोहितोः । वाग्ने, ख. गहितो। वाच.' रोहितो। वाग्नेः; क. ग. व. छ. हरीद्रस्यः ख. हरं । द्रस्य:- ख. विश्वरूपा...हरितः, नहीं है। क. ग. व. छ. विश्वरूपाः ।च. छ. बृहस्पते; क. च. छ. पृपत्योः। क. ग. वश्विनोन, च. उ.विश्विनो के. ग, अरण्योः । गावः। च. छ. अरण्या गावाः कःच. छ. उपा। प्रसा: 'गः उमा । प्रसाः क. ग. च. छ. हरयः क, ग,च. हरितस्य । छ. हरितस्यः । क, ख.ग. च. छ. श्यावः क. प्रजाः । अनः । पृष्ठः, ख. छ. प्रजाः । अग्नः। पृष्ठ: ग. प्रजा । अग्नः। पृष्ठ:: च. प्रजाः। अग्नयः। पृष्ठः। -- ।

·( २५ ) (९५) अध्वरः । अध्वरः । वेषः । वेदः। [वेप । भायी।] विदथः । सवनम् । होत्रा । इष्टिः । देवतांता। मखः । विष्णुः । -इन्दुः । प्रजापतिः । धर्म: । क्रतुः । कर्म .यज्ञस्य ।। (९५) तु. क. निघ०३।१७॥ च...अधरः . क. ख. ग. में नही । क. ग. विपः ख. वपः । क. ग. छ. भायीः । क. ख. ग. च. छ. वितथः । क, ख, ग, च, छ. होता । ख. इष्टि । क, ख, ग, च. छ. देवताः । ज. ख. च. छ. इंद्रः। क. धर्मः । क. ऋतुः; ख. च. छ. ऋतु । छ. कर्मा: ख. कमी॥ (१६) (भरताः)। भरताः । ४५॥ कुरवः । वाघतः । वृक्तवार्हिषः । सवाधः । यतनुचः । वृकः । मरुतः ।। ४६ ॥ देवयवः । ऋत्विजः ॥ (९६) तु. के. निघ० ३।१८॥ क. ग. च. छ. भरता; ख. भरत च. छ. वाद्यतः ख. च..छ. वृत्रः । वर्हिषः क. ख. स्ववाधः ; ग. स्वावाध. च. स्ववावा. स्ववाघः । क. ग. च. छ. यवः। श्रुव : ख. वयवः । ध्रुवः ॥ (६७) (रेभ: ।। रेभः । जरिता । कारुः । कीरि। मूरिः । नदः । नादः 'हन्दस्य (:)। [कोसनः ।] रुद्रः । कृपण्युः। स्तामुः । (स्तोतुः) ॥४७॥ (९७) तु. का निघ०३।६॥ क. ग. रंफ; ख. च. छ. रेफः क. ख. ग. च छ. जरिताः । काकः । ख. में 'नदः' नहीं; क. ग. च. छ. नहः ख. छंदस्या, क. ग. कोसतः क. स्व. ग. च. छ. कृपण्यः । स्तानु अन्तिम शब्द स्तोतुः का भ्रष्ट पाठ होगा। (६८) (अम्बरम् । ) अम्बरम् । वियत् । व्योम । वहिः । स्वः । आकाशम् । आपः । पृथिवी । भू:। स्वयम्भूः । अध्वा । . . - ·बना। [पीरिठम् । पीठम् ।].सगरः। सलिलम् । समुद्रः । अन्तरिक्षस्य । पराणि तदायतनानां ॥ ४८ ॥ (९८) तुक. निघ० ११३॥ स. अत्वाः ३. अन्वा . अन्वा ज. अध्नं; स्व. च. छ. अध्न, ग. पीरिटं । पिटं; ख. पिरटुं। क. स. ग. च. छ. सगरंत. सलिले।। (१६)आत-1] आतः । आशाः। आष्टाः । उपराः । काष्ठाः । व्योम । ककुमः । दिशाम् ॥ ४९ ॥ (९९) तु० का निघ०१६॥ न. आशा, आता के लिये। क.स.ग.च.3. आस्थाः; क. स. ३. व्योमः, प. कतुमः: ग.कुकुभः॥ (१००) सस्तिः । सस्तिः। अलावणः । क्वणन् । कुणारुः। दानवः । उदधिः। [सिरिः।] वृत्रः । पर्वत । चमस: अहिः । अभ्रम् । बलाहका ! दृतिः । ओदनः . वृपन्धिः, वृत्रः । कोशः। असुरः । मेघस्य ॥ ५० ॥ (१००) तु. क. निघ०१।१०॥ क. ग. सस्ति । मस्ति: ख. च छ. सस्ति । मस्ति, क.स.ग. अलातृणात् : व. २. अलातुणत्, क.ग. ऋणम् .ऋणत् । क्रणत् : वणत्: छ.ऋणत्, छ. ऋणत्, के गं... कुणामः: ख. कुणोतः : च. अभशामा, स्व. दतवः. क.ग.च. छ. सिंग, ख. अहि, स. बलंहकः क. ग. ऊदनः: ख. च. ह. उदनः, क.ग.च.. वृषान्व : ख. वृशान्विः, ख. कोराः च, छ. ॥ २० ॥ ५० ॥ (१०१) (अद्रिः।) अद्रिः । ग्रावा । गोत्रः। वलः । अश्नः । पुरुभाजाः । वलिशानः । अश्मा । गिरिः। व्रजः । चरुः । वराहः शम्बरः। रोहिणःरैवतः परिधः । पाणिघः] उपरः । उपलः । सानौ । रुद्रः । पर्वतस्य ।। ५१ ॥ a. .. ।

·( २७ ) तु०क० निघ० १॥ १०॥ क. ग. बलः क, ग..च. छ.. अस्वाः; ख. अस्माः क. ख. ग. च. छ.पुर:-भोज्यः। क.ग.च.छ. में पुरि सादः अधिक है; ख. में पुर सादः अधिक है । ख. आम क.ग.च.छ. प्राजा, ख. वाज, क. ख. ग. च. छ. ररुः, ग. रुरु, क..ख..ग. च. छ. वाराहः क. ग. च. छ. संवरःख. सपरः, क. ख. ग. च. छ. रोहिणः क.ग.छ. पणियः ख. पणिवः॥ (१०२) गौर । गौः । गौरी। गान्धर्वी गभीरा गम्भीरा । मन्द्रा । मन्द्राजनी। [वाणीः] । वाशी। वाणी। वाणीची। वाणः । पविः । भारती । धमनिः । मेडिः । सूर्या । सरस्वती। निवित् । स्वाहा । बग्नुः । उपन्दिः । काकुः । मायुः । जिह्वा । घोपः । श्लोकः । शब्दः । स्वरा । स्वनः । ऋक् । होत्रा। गीः । गाथा । गणः । धेना । ग्नाः । विपा । नना। कशा। धिपणा ! नौः । अक्षरम् । मही। अदिति । शची । [त्सपीः।] अनुष्टुप् ' [शब्द: ।] रसः । [ वसा मधु । कशा।] विराट् । वाचः ॥ ५२। ॥ (१०२) तु० क० निघ०१।१॥ ख. गौः २, ख. मद्राजती; च. मंदाजिनी; ख. मंदाविनी, ख. में वाशी नहीं; क. ग. वाणी; छ. वाणीः, ख. में वाणी नहीं; क. ग. वणी, क. ग. वणीची, ख. चीः छ. में नहीं, ज. छ. वाशिणी, ख. परिः ख. धमलाः, ज. मेधी, ख. छ. मेधिः 3; च. मेटिः, क. ग, निचित् क. ग. च, छ. उपक्षुः, वग्नुः के लिये, ख. उपक्षः, क. च. छ उपप्तिः ; ख. उपक्तिः, ग. पुपंप्तिः, ख. माधुः ख. में जिह्वा नहीं क. ग. ककु, ऋक के स्थान पर, ख. च. छ. कुकु: । क. ग. गोत्रा। मा । ही. है होत्रा-गीः के स्थान पर; छ. गोत्रा-मीही ख.च. गोत्रा । मही, ख.च.छ.गाणः क.ग.च.छ. तेण्या: ख. तेण्य क.च.छ.ना के लिये विपा, नना,कशा,प्राविष्क,मनकं साकिर - .. . ..

·( २८ ) क. ग. च. छ. विपाणा; ख. णाः, क. ग. गौ; ख. गौः; च. छ. गोः, च, छ. शची नहीं, ख. सवी, ख. में सघी नहीं, च, स्त्रधीः, छ. सधीस. वसी, क. स्व. ग. च. छ. कसा, क.स. च. छ. चारु, वाच: के स्थान पर ग. चारु॥ (१०३) ओजः । ओजः । पाजः । शावः। शार्घःत्वक्षः। बाधः । नृम्णम् । तरः । तविपी । शुष्मम् । शुष्णम् । दक्षः । वीड [तु] । च्यौलम् । घुम्नम् । इन्द्रियम् । सहः । वयः। वधः। वर्गः। मज्मना । पौंस्यानि । धर्णसि । स्यन्द्रासः। द्रविणम् । बलस्य ॥५३॥ .0 . (१०३) तु क० निघ० २१९॥ क.ग. उजः । ओजः स. ऊजः। कुजःच.छ. ओजः । तुजः । क. स. ग. च. छ. सर्वः । क. ग. च. छ. सर्द्रः । स्व. अई। क. स्व. ग. च. छ. भक्षा, वाधिः; क. ख. ग. च. वाधिः, क. ख. ग. च. छ. तृणं, क. ग. च. छ. तरत् : ख. तरुत् । क. ग. च. छ. पुषी स्व. अपूपी, क. ग. सुपुः, शुष्णम् । शुशाम् के लिये न. सुपु च. छ. नुपुः ख. दत्तः क. स्व. ग. च. छ. विठ्ठ, क. ग. च. छ. व्याकं । द्युम्नं, ख. व्याछं । धुस्तं क, ख. ग. च. छ. सह क. ग. व. छ. वप.. क. ख. च. छ. वच; ग. वर्च, क. ग. च. छ. गर्गः; स्त्र. गर्ग, क.ग. च. छ. मृण्म । जाना; स्व. मृण्म-जना क.ख. ग. छ. वर्णसी; च. वर्णसां, क. ग. च. सांद्रासः: स्व. सांद्रसा, छ. सांद्रसः॥ (१०४) विद्युत् । विद्युत् । नेमिः । पविः । वज्रः । सूकः । [यतः] वधः । अर्कः । शम्बः । अलिशः । कुत्सः । सायकः । त्रपुपी । वज्रस्य ॥ ५४॥ - ·( २८ ) (१०.) तु० का निध०२।२०॥ क. स. ग. च. छ. विदान । विद्युत् । ग. नेभिः।ख.च.छ.वर्तः वज्र के स्थान में क.ग.च.छ.संवा एका के स्थान पर, नुवः ख. अर्घः, ज. स. च. छ. संवा, ख. मैं कुलिशः नहीं, न.४॥ (१०५) रणः । रणः । विवाक् । नदनुः । विखादः। भरे। क्रन्दः । आहावः । सम [नी] के । ममसत्यम् । नेमधितिः । सङ्का । समनम् । स्पृधः । पृत्सु । समत्सु । समरणे । समोहे । संख्ये । वृत्रतूर्ये । समर्थे । आणौ । प्रतरणे । [मंतसा।] समनी- के। [खाय ] सेने । खले । खजे । पौंस्ये । महाधने । पृतना। ज्येष्ठः । संग्रामस्य ॥ ५५॥ (१०५ तु० क. निघ०२।१७॥ क. ग. में रण: नहीं, क. ख. ग. च. छ. विपाकः, क. ग. च. छ. नरनुः; ख. नरुतुः, क. ग. च. छ. निखातः ; ख. तिखर्वः, क. ख.ग. च. छ. भये, आहावः सम्भवतः यह आहवे लिखने की प्राचीन लेख शैली है। ख. आहावं, क.ख.ग.च.छ. समः सत्यं । क.ख.च.छ. नेमः,तिथिः ख. नेमः-मिथिः क.ख.ग.च.छ. संख्या, क. ख. ग. च. छ. सवनं, क. ग. छ. पृषः, स्पृधः के लिये, ख. च. पृष्टः, क. ख, ग, च, छ. पृत्सतः, क. ख. ग. च. छ. समगण, क. ग. च. छ. समूहे, ख. समू, क. व. ग. छ. सवने, समय के स्थान पर; च, समने, क. ग. च. छ. आखौ; ख. आपौ, सेने के लिये ख. शने; च. छ. त्सने, च. पुनः पढ़ता है खले, 'च. खजं, क. गं. च. छ. पस्त्यै ख. पास्त्ये, ख. एतना । ज्येष्ठस्य ॥ (१०६) खरे | स्वारम् । सुष्टि । नु । नु । मक्षु । द्रवत् । ओषम् । जीराः । जूर्णिः। शूर्ताः । शूधनाः । शिभम् । तृषु । तूयम् । तूर्णिः । अजिरम् । भुरण्युः । आशु | प्राशु । तूतुजानः। . । ।

·. (३०) तूतुनिः । तुज्यमानासः । अजाः। सांचीवित् । द्यौगत् । ताजन् । तरणिः । वातरंहा । क्षिप्रस्य ॥ ५६ ।। (१०६) तु० क० निघ० २।१५ ॥ स्त्र. खरै; च. छ. स्वरे, छ. नू नु मा।भू म । क्षु द्रवत् ; ख. (नु नु; च. पा । भू) क. ग. ऊपं, ख. च. छ. उषं का ख. ग. च. छ. जूर्ता। जूर्णि। मूर्ता, क. ग. छ. छूचना स्व.छुचना; च. छुगना, ज. च. छ. छीभं; ख. छीनं क स्व. ग. छं. नृप, क.गं.च.छ. सूर्य; तूयं । तूर्णिः के लिये ख. सूर्य्या, क.ख.ग. च. छ. रजतं, क. भुरणच ; ख. भुरण्यत् ; ग. भरण्यच ; च. छ. भुर- ण्यूच क. ग. च. छ. आसु । प्रासु : स्व. आसु । कासु, च. वित त। तुनानः। तुजं ; तुलना करो देव, प्राशुवित्, घ. तुज्यमा न्यासं ; च, रुज्यमानयासं, क. ग. आदीः; स्व. आःच. अा; छ. अ. छ. अर्द्राः, कं. ग. च. छ. साची, ख. साचि, वित् ऊपर भ्रम से रखा गया है, क. मन्युमन्तोच, युगतांजत् के स्थान पर; ख. मन्युमाता च ग. मन्युमंताच ; च. छ. मन्युमांताच । ज.ख.च. छ. तरणि ॥ (१०७) निण्यम् । निण्यम् । अपीच्यम् । सस्वः [ हिरुक् ] [तत्र । तत्तन्त । तायतम् । ] अन्तर्हितस्य । (१०७) तु० क. निघ० ३॥ २५ ॥ क. ख. ग. च. छ. निण्या, च. निण्यां, क. ख.ग. च. छ. अपिा, क. ग. स्वस्थ, ख. स्वस्थाः; च. छ. स्वस्थः॥ (१०८) (स्वः।) स्वः । पृश्नि । नाकः । गौः । विष्टप् । इष्टम् । नमः । दिवः । अन्तरिक्षस्य च । पराणि तदायतना- नाम् ॥ ५७॥ (१०८) तु० का निघ०१॥ ४॥ के. ग, प्रश्निः । क. ख. ग.च. छ. विष्टम् । क. ग. में च नहीं। .

·( ३१ ) (१०६) [हिरुक् । हिरुक् ।] आके । परा। आरे । परावते । इति दूरस्य ॥ ५८ ॥ (१०९) तु० का निघ०३।२६ ॥ क. ग. हिरूक, क.ग. हिरका ख. में नहीं । क. ग. च. छ. अवाक; ख. अवके, क. ग. अरे ॥ (११०) विभावरी । विभावरी । सनरी । [भावती। सूनरी] भास्वती । ऊर्जस्ववी । चित्रामघा । अर्जुनी। वाजिती। वाजि- नीवती । सुम्नावरी । अहना । द्योतना। श्वेत्या। अॅरुपी। सूनृतावरी । उपसः ॥ ५६ ॥ (११०) तु० क० निघ०१८॥ क. ख. ग. च. छ. विभावरी । विभावती । च. भावती, ख. च. छ. अर्जुना, क. ग. च. छ. धुम्रवरी, ख. धुमन्वरी द्युतना । क. ग. च. छ. स्वेत्य ; ख. स्वेत्या ॥ (१११) वस्तोः । वस्तोः भानुः । वासरम् । स्वसराणि । घ्रंस । धर्मः । घृणिः । दिवा । दिनम् । दिवे-(दिवे )। द्यच द्यवि । अहः॥ ६०॥ (१११) तु० क० निघ०१।९ ज. छ. वस्तोः। वटोच. छ. वस्तो वटा, ख. स. ख. धर्मः; चं. छ. धर्म छ. घृणि, क. ग.च.छ. धावा, झुविः द्यवि-द्यवि के स्थान में ख. शा द्यावा-शुविः, अप्नु , क. ख. ग. में नहीं ॥६॥ (११२) दीधितयः । गभस्तयः। वनम् । उस्राः। वसवः। मरीचयः । सप्त ऋषयः । साध्यासः । सुपर्णासः । मयूखाः। रश्मीनाम् ॥ ६१ ॥ (११२) तु० का निध० ११५॥ख. भगस्तवः ग. गभस्तयं, वन', ख. च. छ. मयूपा क.॥ १ ॥ - ·( ३२.) (११३) खेदयः । खेदयः । किरणाः। गावः। अभीशावः। (रश्मीन् ।) रश्मीनां च ।। ६२॥ (१९३) तु० का निध०१॥५॥ ख. में खेदयः नहीं, ख. किरणा, ख. च. छ. अश्मीन् ; क. रश्मीन् । रश्नीन् फ. ॥१२॥ (११४) आर्यः। आर्यः। राष्ट्री । नियुत्वान् । इनः । ईश्वरस्य ॥ ६॥ (११४) तु० क० निघ० २१ २२ ॥ ग. आर्यः । अर्यः, भियुवा, और जोड़ता है ३६, क. च.॥ ६३ ॥ (११५) संयोगः। संयोगः। आशुशुक्षणिः । जहा। शिताम। मेहना । मूषः । मन्दू । इन्तिासः । [बाजरान्ध्यम् । ] काय- मानः । विद्रधे। तुग्वनि । [नोधात् । नद: 1] व्यवनः । कश्यपः । न चित् । अपारस्य । अप्रायुवः । राजः । जुहुरे । क्राणा । विपुणः । जामिः । जसुरिः । चयसे । अन्धः । दुग्धम् । आहनः । नदः । अर्कः । सचा । चित् । पवित्रम् । पृथुज्रया । काणुका । अधिगुः । आकुपः । आपान्तमन्युः । शंसा । बाज- गन्यम् । जिराध्य। ] पाकस्थामा कौरयाण। बन्दी । निष्पपी। क्षुम्पम् । निचुम्पुणः [मजायेम । धिता। जोषवाकम् । बुटस्य । केपयः। सललूकम् । अस्कृयोयुः । निशुम्भाः। ध्रुवद्रक्षं। ] उपल प्रक्षिणी उपसि । सीमनि । विदथानिः श्रायन्त इव। अमूरः विजा- मातुंः अमवान् । अमोवा' अमतिः रिशादसः। आनुषक् । गिर्वणाः। अम्यक् । यादृश्मिन् । शुरुधः अप्रतिष्कुतः ! द्विवाः । उराणः । जवारु । ततनुष्टिम् । इलीविशः । [इराविणः । ] कियेधाः । . .

·( ३३ ) तुरीपम् । प्रतद्वसू । दिविष्टिषु । दूतः । ऋचीपमः । अनर्शरा- तिम् ।।.६४॥ अनर्वा । [अनर्वा । चाण्डा । वाल्हा 1] जधवः । वकुरः। [ वक्तारः ] बेकनाटान् । अभिधेतन । सदान्वे । पराशरः । करुदती । दनः ॥ (११५) तुक० नि०४१-३ ख. में संयोग नहीं । क में आशुः सुकरणि । ख. आशुः सुकरण | ग. च. आशुः सुकरणिः । छ. आसुः सुवर्णिः।क.ख.ग.च.छ.सिताम । क.ग.च.छ. मेहानाम् । ख.मेहानम्। क.ग.च.छ. मंद ।ख मंदुः। ज.च.छ. इमं तात्सः। ख. इमन्ताच कं.ग. विदुर्य न विदुर्यो । च विद्रुये । छ विदुये । ज.च.छ.नुग्मनी । ख. वे उग्मनी । ख. तोधात्ः पदों तोधाः, जो कि नीचे पवित्रम् के पश्चात संबन्ध रखता है । ख. काश्यपः 1 क. ख. ग. च. छ. तु वित्। ख. अकुपारस्य। क. ग. अकुमारस्य ।च. छ. अकुधारस्य । क.ग.च.छ. अप्रापुवकः । ख. अपरापुवः । चकः । क.ग.व.छ.रक्ता । ख. नक्तः । क. ख. ग. च. छ. सुनुरुः । क्राणः । क. ग. च. छ. निसुणः । ख. मिलुणा ! क. ख. ग. च. छ. अमी । क ग. जसुरि । ख. च. छ. जसुरी,। क. ख. ग. च. छ. जायसे । ख. दुग्वं । ख अहावः । क. ग. च. छ. नदः के स्थान पर | नराहः । ख. तराहः । नदः शुद्र अस्थान में की है । क. ख. ग. च. छ. सदा वित् । क. ख. ग. च. छ. पृपजया । क. ख. ग. च. छ. काणुकाः ख. अधृगुः । ज. ख. च.छ. आंगुषः । ख. अपातमन्युः । छ. अपांत- मन्युः । क, ख. च. छ. स्मना । क. ग. च. छ. वाजरांध्यां । ग्व. वाजराध्यं । धान्यं । ख. राजध्या । क. ग. च. छ. पाकस्थाम | ख. पकस्थाम । ख. रौशायणः । छ. कोरायणः । क. ग. च. छ. निएपिः। ख.तिष्टपिः। क. ग. च. छ. कुपं । ख क्रपम् । क. ग. ।

·आजायेम । . मजायेत् । क. ख. ग. च. छ. सललुकं । ख. अस्कृ- वोयुः । च. छ. अस्तृवोयुः । क. स्त्र. ग. च. छ. निस्वंपा | ख. धुववृक्षम् । च. छ. ध्रुव इशं । च. छ. उपलप्रक्षिणी । व उपत क्षणम् । ज. च. छ. सचीवनि । ख. सचीवती । क. ग.च.छ. निद. धति | खनिदति । क. ग. स्नायन्त । इव । ख. स्नायता-इवा । छ. स्त्रायन्त । इव । क.ख.ग.च. छ. असुराः क.ख. ग. विजामानुः । च. छ. विजामानु । क. ख. ग. च. छ. अमवान के स्थान अमः। न. अनुपक । क. ग. गीर्वाणा । ख. च. छ. गीर्वाणाः । क.ग. च. छ. अवक । ख में नहीं, ख. यास्मि । छ. यास्मिन् । क.स. ग. सरुधा । च. छ. सुरुधा। क. स्त्र. ग. च छ. अप्रतिस्कृतः । क. स्व. ग. च. छ. द्विवहीं । स्व.च. छ. उगंडः । क. आं। उरां। ग उराम् । क. ख. ग. च. छ. जवाहः । क. ग. छ. तदनुष्ठिः। ख मद- नुष्टिः। च. तदनुष्टः क. ख. ग. च. छ. इलीविसः। क. इराविणा । ख. ग. इराविणः । क.ग. इयथा । ख.च. छ. इयधाक.ख.च.छ. इयधा। क. ख. ग. च. छ. तुरीयम् । ज. स. च. छ. प्रतवस्तम् । ज दिविष्टिच | दिव्यपणेषु । ख दिवपिष्टिच । दिव्येपतापु । च. छ. दिविष्टिच । दिव्येपण । क, ग, च. छ. रिचीपमः। ख पचीपमः । क.ग. आनसंरात्रिः । च.छ. औनसं रात्रिः । ख. ओजरात्रिः। क. ग. च. छ, अनी । अनी । ख. अनर्वा । ख. वल्हा। क. ख. ग. च छ. अधः के स्थान में अह्मवः । क. ग. च. छ. चरंकुरःख. चकुराम् । क बैंकतनायं । ग. वैकतनाय । ख वैकतायं । च. छ. वैकनायम् । क. ग. च. छ. अभी यतते । अनाये । तते । क. ख. ग. च. छ. तदात्वे । ख.च छ. परासरः। क.ख.ग.च.छ करुरजी। क. ग. नदः ॥ (११६, इक्षुणा । कीलालम् । विजानि । दोषा। [अष्टमर्त्यः] ॥६५॥ ज्येष्ठम् । ( ज्येष्ठम् ) । असिपक्क । विश्वाहा । विवस्वान् । चाते ! तन्यन्तः । वाल्म । काम्पीचर्कसम् जस्यत्यम् । जलाली।

·. . ( ३५ ) अन्धः । विपश्य (न्) अयाविष्ठा । आंसा रन्तु तमायीवयः।) शमोप्यात् । गुल्फः । विष्कले। खर्गला । प्रतोदः । वेदः । यत्रास्मन्नतः । रध्रः । चिक्रिः । नुलः । पुच्छधौ । सुनिः ।) अपाठः । मेदी । (ज्येना ।) मर्यः । । सप्तनेतः । ) वालिनि । यातारम् । रुपंकिः । सिक्तः । सगणाः । (मुडिनाना . लिङ्गकाः। नादिना । ) मल्वः । अम्नः । जुगुः । नीलागलसाला। एलवः । ( दरिद्रः ।) नीललोहितः । श्वापदः । कुनखी । कुरीरम् । ( उपसः ।) तादुरि । कमथः । रुमथा। सर्वतेभ्यः । इदं । अध्वर्युः । गुम्नी । कुषितः । दम्नना । दुरोणे . ( परेक्तौति )। तितउ । ( उत्पवाधत् । ) किमीदी । वामस्य । एकचक्रम् । अमतिः । सुमतिः । दयते । दयन्ति । बीहि । वृत्ते ॥६६॥ ईडे । ई: । क्षयति । तपति । रजति । अनेकार्था । (११६) अधोविन्यस्त अथवेद से लेकर जोड़े हुए प्रतीत होते हैं। ख. च. छ. इतना; क. ग. द्रक्तना ख. अयत्यः, ख. ज्येष्ठ नहीं, क. ' अलिपक्क , फ. ग. विवस्वक: ख. हिवस्वक; च. छ. दिवस्वक ; छ. में 'इ) स्पष्ट नहीं, च. तन् पंतः, क. वालमा वल्म, ख. कांपीवसंकं ख. जस्यत्यां; ग. में नहीं. च. छ. अधः, क. ग. विपश्या; ख. विपशा; छ. विपस्या, क. ग. अयाविष्ठाः ; ख. च. अया विटा, क रंनुः, ख. रतु, क.छ. तमा-यीवयः ख. तमा। पीयवः, क. ग. सामाग्या, ख. च. छ. समाग्याः, क. ग. छ. गुल्गुः, ख. गल्गु: च. गुला' वा गुलु. चल्गु पढ़ा जाना चाहिये, क..स. गच.छ. विष्फले, क.ग.च. छ. भंगला; व भंगनां, ख. पतोद ; क. ग. पनौदः च, छ. पनौदे ख. यत्रास्मनंतः ग. रंध , च. छ. चितिः, क. नलु ; स. नलु, क. पुछगी । पुछेगी। ख. पृछगी। पुछगी : ग. पुछगी:-पुछगी, च. छ. पुछगीः । ख. ..

·...
.
,
सुनि, क, ग. अनाठा, ख. अवाट ; ब. छ. आनस्व, ख. श्वेना, ग. च.
छ. मर्थाः : क. ख. मी च. छ. सप्तघ्नेत; ख. सप्तमेन, च. छ. यालिनि,
ख. यातार, क. ग. रुपंकि, ख. सिक्तिः, ख. च. छ. उगणाः, क. ग.
उगणा ग. लिंगका; ख. भिंगका, स. नदीना च.उ. नाना, कग.च,
छ. मल्वा ख. मल्ब क.ग.व.उ. अम्रः ख. आनंःख.ऐलवः क.ग.व.उ.
पैलव, क.ग.व.उ. नीललोहित, क.ग. स्वापदःख.स्वाद, च.इ.स्वावेद,
ख. कनखी, ग, कुरखी, क. ख. ग. च. छ. कुररं, ख. उपश: च. उपरः
तादुरी तादुरिः ख. सर्वार्थभ्यः ग. सर्वेभ्यः क.न.म.ब.उ. वधवर्युः,
ग. कुबीतः, क. दनाना, क. ग. परत्तोति, क. स. तितडा :ग. न. छ.
तितड, क. ग. तुत्यवाधत, ख. तुत्यवाधतु ख. किमिदी, क. ग. ३...
अमति, क. ग. च. छ. सुमति; ख. में नहीं, क. ग. छ. यनि: य.
दयग्नि : च. में नहीं, दयंती, ग. प्रत्तेः, क. स. ग. च... इंडे-डे,
क. ग. च. छ. तपतिरेपति | रेजति ॥
(११७) प्रपित्ते । अभीके । प्राप्तस्य ॥
(१७) यास्कीयनिरुत३।२०-२१ ॥ के साथ तुलना करो।
(११८) तिरः । सतः । अप्राप्तस्य !
(११८) क. ग. च. छ. सदः ख. संदे॥
(११६) त्वः। नेमः । अर्धस्य ॥
(१५९) क. ख. ग. च. ह. त्वः नेमः के लिये वह्नमि॥
(१२०), ऋक्षाः । स्तुभिः । इति नक्षत्राणाम् ।।
(१२०) क. ख. ग. च. छ ऋक्षस्त्रिमिरिति ।
(१२१) वम्रीभिः । उपजिहिका । सीमिकानाम् ॥
(१२१) क. ग. त्र.विमृभिर : ख. विमन्भिर, क.व.
उ. समिकांनां॥

·.
.
.
( ·३७ ) :
(१२२) रम्भः । (रंथः।) पिनाकम् । इति दण्डस्य ॥
(१२२) च. छ. रथः, क. ग. दंदपस्य ; ख. हं उपसस्य ; च. छ.
द-उपस्य ॥
(१२३) शेपः । वैतसः । इति पुं (स्) प्रजननस्य ॥
(१२३) ख. च. छ, सेपः, क. ग, सेतः, के. ल. ग. च. छ. वेधस
सति ॥
(१२४) परंगतिविलीके । इति स्त्रीप्रजननस्य ॥
(१२४) क. परंगतिलीके, ग: पुरंगतिलीके; ख. परंगति
विलीके।
(१२५) अनेन । अन्या । पनस्य ।।
(१२५) एना- अया, का व्याख्यान तुलना करो निरुक्त।
२१ । १०॥ ख. अतेन, क, ग. पनस्या इस में अवसान नहीं
(१२६) मकि । हकिर । इति प्रतिषेधस्य ॥
(१२६) म, अवसान नहीं।
(१२७) वरुथम् । ( असग्रम् )। चर्मणोऽरुत्साहस्य ॥ :
..(१२७) के.ग. चस्वरूपंख. च । रूपां; च.छ.वरूपं, च. अंसनं
क. ख. ग. चर्मणः-अरु हत्यादस्य, च. छ. चर्मणः-अरुहत्यादस्य ॥
(१२८) पणिः प्रकलविद् वणिजः ॥
(९२८) घ. पणित् तु० क. निरुक्त ६ । ६ और २६ ॥
(१२६) श्वनी.। कितवस्य । अक्षधूर्तस्य ।।
(१२९) क ग. स्वप्नी ख. च. छ. स्वनी । तुक० निरुक्त
५।२२॥ -
(१३०) (मृण्यः) । सीमिकस्यः ॥
.

·-
.
स्त्र.
ख. व. छ. सीमिक; क. सीमिदं: ग. में यह नहीं; परन्तु सय
हस्त लेख द्वितीय पद के आगे" कस्य" जोड़ते हैं, संभवत वम्यू:
पढ़ो॥
(१३१) कुटस्य । कुलिशः ।
(१३१) क. ग... कुथस्य, ख. कुप्यस्य क. ग. क.कुलिजः
स्व. कलिजः: च. कुलिन ।।
(१३२) अग्निः । जातवेदाः । वैश्वानरः । द्रविणोदाः ।
वनस्पतिरिति मूक्तभाजि ॥
(१३२ से १३६) तु क. निघः ।।१-२ और निमः
मृतताज.॥
(१३३) इध्मः । (विष्णुः)। तनूनपात् । नराशंसः ।
देवीारः । उपासानता । देव्याहोतारा। तिम्रोदेवीः । त्वष्टा ।
वनस्पतिः । स्वाहाकृत (य) इति निपातभाजि ॥
(१३३) स्व. व 5. में विष्णुः नहीं । ख. उशासानता व. छ.
देव्या च. ल. देवीस.निपात भाखिः।।
(१३४) इन्द्रः । विष्णुः । सोमः। पर्जन्यः । ऋतुः ।
अनायी । पृथिवी । इड़ा । भृगवः । अथर्वाण'इति संस्तविकास्त
स्यैकवद् बहुवत् स्त्रीवञ्च ॥
(१३४)ख. आग्नेयी । घ. अथर्वाणः!क..इति सस्तविका।ग. इति
सप्तविका । : ब. उ. इ संस्तविका । : ब. ग मंसू विना । क. रु.ग,
व. ३. यदुत्व । ख. ३.उ.स्त्रवि चः॥
(१३५) वहनं ( च हविषां आवाहनं च) देवानां यत्र
दाप्टिविषयिकं तदस्य कर्म ॥
.
...

·- (१३५) ज.रात्र विषयिक ख.राच्छ्र विषयीकं; च.छ. राष्ट्रविषयिकं ॥ (१३६) अयंलोकः । वसन्तः । प्रातः सवनम् । गायत्री त्रिवृद् र थंतरम् इति तद्भक्तीनि ॥ ६७ ॥ (१३६) क. ख.ग, आयं, क.ग. वसन, ख. संनः, क.ख.ग.च.छ. "तद्भक्तानि ।। (१३७) वायुः । वरुणः । इन्द्रः । रुद्रः । पर्जन्यः । बृह- स्पतिः । ब्रह्मणस्पतिः । वास्तोष्पतिः । क्षेत्रस्यपतिः । कः। यमः । अपांनपात् । मित्रः। विश्वकर्मा । मन्युः । तायः । दधिकाः । सरस्वान् । अग्निः । असुनीतिः । वाजा । कुतः । वातः । ऋतः । मृत्युः । धाता । विधाता । पुरुरवाः । गन्धर्वाः। अनड्वान् । माणाः । स्तम्भः । व्रात्य इति सूक्तभाजि ॥ (१३७ से १४१ पर्यन्त तु० क० निघ० ५। ४-५ और निरु० ७१० क. ख. ग. व. छ. कायः , वायुः के लिये । १४१ ख. वृहस्पतिः ब्रह्मणस्पतिः नहीं हैं । क. ख. ग. च. छ. मित्रं । ख. मत्यः; छ. मन्यः। क. ख. ग. च. छ. दधिका । क. ख. च. अश्वनीतिः ; ग. छ. अश्वि- नीतिः । च. मत्युः । क. ग. स्तम्भाः । क. ख. ग. च. छ. सूक्तभाजि ॥ (१३८) प्रजापतिः । चन्द्रमाः । सोमः । इन्दुः। अदितिः। धेनवः । अहिर्बुध्न्य इति निपातभाजि ॥ (१३८) क. ख. ग. च. छ. इन्द्रः । ख. अहिर्बुधः । ज. ख. ग. च. छ. निपात भाचिः। (१३९ सरस्वती । वाक् । अदितिः । उर्वशी । गौः । धेनुः । सरमा । उपा । इन्द्राणी । पृथिवी । दस्य । गोधुकसा । विराट् । अध्न्याः। सिनीवाली। कुहः । अनुमतिः ' राका | यमी। - .

·( ) सरण्यू । पथ्या । रोदसी। देवपल्यः। मरुतः। रुद्राः । ऋभवः। अंगिरसः । भृगवः । अथर्वाण इति संस्तविकास्तस्यैक्रवद् बहु- वत् स्त्रीवच ॥ (१३९) ग. उर्वसी । स्व. च. . गोः, क. ग. च. छ. सरसा; ख. सरस । ख. च, छ. गाधुकसा । क. स्व. ग. च. छ. अप्त्वा, क.ग. च. छ. सिनीवाली, स्व. च. छ. कुहः । क. स्व. ग. च. छ. मेयी, क. ग, च. छ. सरण्यू ; ख. सरण्य । च. देवपत्यः । ख. दिवा पत्र्यः । क. ग. च, छ. रुद्रः : ख. में नहीं, ख. ग. ऋपमः । क.ग. च. छ. संसूचिकांस: ख. मंसूचि-क. ग. कवत् . क. ग. वहुः ख. उहु ॥ (१४०) स्नेहानु प्रदान वृत्रयघोया च काच वलकृतिस्त- दस्य कर्म ॥ (१४०) क. ग. च. छ. वृत्रचर ! : ख. वृतस्य । ज. स. च.. ह्या च कं च । धलंकृति-सूद अस्य । (१४१, अन्तरिक्षलोकः । ग्रीष्मः । मध्यंदिनं सवनम् । त्रिष्टुप् पञ्चदशः । वृहदिति तद्भक्तीनि ।। (१४१) क. ख. ग.च. . अंतरिक्ष-लोकाः । ख. सवनं नहीं। क. ग. त्रिष्टु; ख. तृष्ट : त्र. छ. तृष्टुप् , क. ख. ग. पंचदश : च. छ. यंचदस: व. में क्या आना चाहिये कुछ नहीं लिखा, क. ख. ग. छ. तद्भक्तोति । (१४२) आदित्यः । सविता । भगः । सूर्यः । पूषा । विष्णुः । केशी । विश्वानरः । वृषाकपिः । कालः । ब्रह्मचारी । रोहित इति सूकमाजि ॥ (१४२) १४२ १४७ तक तु. क. निघः ५।६ और निमः ७।११॥

·( ४१ ) ख. उग, क. ख. ग. च. छ. केशः। वैश्वानरः। क. ख. ग. च, छ. रोहितः । इति सूक्त भाभिः । (१४३) दध्यङ् । अथर्वा । यमः । अज एकपात् । मनुः । विवस्वान् । दक्षः। अर्यमा। वैश्वनरः । सुपर्ण इति :निपात- भाजि॥ (१५३) क.ग. ध्यङा, ख.च.उ. दध्यद्रा, क.ख.ग.च. एकपात् अजः । ग. विवश्वान् ख. दक्षा । ख. विश्वातर और तव कृषाकपि (सिच) से पुनः लिखता है, इसी पाठ भेद के साथ लोधितः है। क. ख. ग. च. छ. निपातभाभिः॥ (१४४) उपाः । सूर्या । वृपाकपायी । साध्याः । वसनः । आदित्याः । सप्त ऋषयः । वाजिनः। विश्वे देवा इति संस्ताव- कस्तस्यैकवद् बहुवत् स्त्रीवच ॥ (१४४) ग. उपा । क. ग. छ. सूर्याः ; ख. सूर्य । ख. च. छ. साध्या, क. ग. सप्त रषयः; छ. सप्त रिपया, क. ग. विश्व । क. ग. च. छ. संसूचिकास , ख. सूक्तविकास , ख. क वहुव । क. ग. छ. चा (१४५) (रसादानं रश्मिभि (श्च ) रसाधारणं यच् च (प्रचल्हितं तदस्य कर्म ॥ (१४५) ख. रश्मिभिः यश्च । पुनः कहता है, क. ख. ग. च. छ. रसधारणं । ज. ख. च. छ. प्रवल्हितम् के लिये राष्ट्र विषयिक १३५ से॥ (१४६) असौ लोकः । वास् । तृतीय सवनम् । जगती । सप्तदशः । वैरुपं इति तद्भक्तानि ॥ (१४६) क. ग. असो, क. स्व. ग. च. छ. सप्तदश वृहद्, १३६ से।ज.ख. च. छ. तद्भक्तीति । . - - ·( ४२ ) (१४७) एतेपाम् एव लोकानाम् ऋतु-छन्द (:) स्तोम- पृष्ठानाम् आनुपूर्वेण भक्तिशेषोऽनुकल्पो ॥ (१४७) क. ग. च. छ. पृष्टयानाम् ; ख. पृष्टमानाम् , ख. ग. च. छ. अनुपूर्वेण । ख. भक्ति शैप ॥ (१४८) देवताद्वन्द्वे च पूर्वस्यापर संस्तविकः । पूर्वस्यापरः संस्तविकः ॥ ६ ॥ इति कौत्सव्य निरुक्त निघण्टुः समाप्तः। परिशिष्टम् ॥४८॥ समाप्तम् ॥ (१४८) ख. में च नहीं। क.ग.च.छ. संसूचिका, ख. संसूचितः, व. ख. ग. छ. पूर्वस्य । समाप्ति वाक्य ख. च. छ. कौत्सवय ग. ख. च. छ. निघंटः । अन्तिम पंक्ति के लिये ख. परिशिष्ट ॥४८॥ च, परिशिष्ट ॥४८॥ अष्टाचत्वारिंशतितम, छ. परिशिष्टम् अष्टाचत्वारिंशतितमं समाप्तं ॥

·( ४१ ) ख. उग,क: ख. ग. च. छ. केशः । वैश्वानरः। क. स. ग, च, छ. रोहितः । इति सूक्त भाषिः॥ (१४३) दध्यङ् । अथर्वा : यमः । अज एकपात् । मनुः । विवस्वान् । दक्षः। अर्यमा । वैश्वनरः । सुपर्ण इति निपात- भाञ्जि। (१५३) क.ग. दध्याः ख.च.छ. ध्यद्रा, क.ख.रा.चं.छ.एकपात् अजः । ग. विवश्वान् ख. दक्षा। ख. विश्वातर और तव वृषाकपि (सिच ) से पुनः लिखता है, इसी पाठ भेद के साथ लोहित है। क. ख. ग. च. छ. निपातभाञ्जिः॥ (११४) उपाः । सूर्या । वृपाकपायी । साध्याः। वसवः । आदित्याः । सप्त ऋपयः । वाजिनः । विश्वे देवा इति संस्ताव- कस्तस्यैकवद् चहुवत् स्त्रीपञ्च ॥ (१४४) ग, उपा । क. ग. छ. सूर्याः । ख. सूर्य । ख. च. छ. साध्या, क. ग. सप्त रषयः छ. सप्त रिपयः, क. ग. विश्व। क. ग. च. छ. संसूचिकास , ख. सूक्तविकास , ख. क वहुव । क. ग. छ. चा (१४५) (रसादानं रश्मिभि (श्च) रसाधारणं यच्च (प्रवल्हितं तदस्य कर्म ॥ (१४५) ख. रश्मिभिः यच्च । पुनः कहता है, क. ख. ग. च. छ. रसधारणं । ज. ख. च. छ. प्रवल्हितम् के लिये राष्ट्र विषयिक १३५ से॥ (१४६) असौ लोकः । वास् । तृतीय सवनम् । जगती । सप्तदशः । वरुपं इति तद्भक्तीनि ।। (१४६) क. ग. असो, क. स्व. ग. च. छ. सप्तदश वृहद्, १३६ से । ज. ख. च. छ. तद्भक्तीति ।

·( ४२ ) (१४७) एतेपाम् एव लोकानाम् ऋतु-छन्द (:) स्तोम- पृष्ठानाम् आनुपूर्वेण भक्तिशेपोऽनुकल्पो । (१४७) क. ग. त्र.छ. पृष्टयानाम् । ख. पृष्टमानाम् , ख. ग. च. छ. अनुपूर्वण । स्व. भक्ति शेपे । (१४८) देवताद्वन्द्वे च पूर्वस्यापरः संस्तविकः। पूर्वस्यापरः संस्तविकः ॥ ६ ॥ इति कौत्सव्य निरुक्त निघण्टुः समाप्तः। परिशिष्टम् ॥४८॥ समाप्तम् ॥ (१४८) ख. में च नीं। क.ग.च.छ. संसूचिकः ख.संसूचितः, क. ख. ग. छ. पूर्वस्य ॥ समाप्ति वाक्य ख. च. छ. कौत्सक्य ग. ख. च. छ. निघंटः । अन्तिम पंक्ति के लिये ख. परिशिष्ट ॥४८॥ च, परिशिष्ट ॥४८॥ अष्टाचत्वारिंशतितम, छ. परिशिष्टम् अष्टाचत्वारिंशतितम समाप्तं ॥ . 11 ·. ( ४१ ) ख. उपा, क. ख. ग. च.. केशः । वैश्वानरः । क, ख. ग. च. छ. रोहितः । इति सूक मालिः ॥ (१४३) दध्यङ् । अथर्वा · यमः । अज एकपात् । मर्नु : विवस्वान् । दक्षः । अर्यमा । वैश्वानरः। सुपर्ण इति निपात- भाजि॥ (१५३) क.ग. दध्यङा ख.च.छ. दध्यद्रा, क.ख.ग.प.छः एकपात् अजः । ग. विवश्वान् ख. दक्षा। ख. विश्वातर और तब वृषाकपि (सिच ) से पुनः लिखता है, इसी पाठ भेद के साथ लोहित. है। क.ख. ग. च. छ. निपातभाजिः॥ (१४) उपाः । सूर्या । वृपाकपायी । साध्या: । वसवः । आदित्याः । सप्त अपयः । वाजिनः। विश्वे देवा इति संस्ताव- कस्तस्यैकवद् बहुवत् स्त्रीवञ्च ।। (१४४) ग. उषा । क. ग. छ. सूर्याः ; ख. सूर्य । ख. च. छ. साध्या, क. ग. सप्त रपयः; छ. सप्त रिपयः, क. ग. विश्वे । क. ग. च. छ. संसूचिकास , स्व. सूक्तविकास , ख. क बहुव । क. ग. छ. चा (१४५) (रसादानं रश्मिभि (श्च) रसाधारणं यच्च (प्रवल्हितं तदस्य कर्म ॥ (१५५) ख. रश्मिभिः यश्च । पुनः कहता है, क. ख. ग. च. छ. रसधारणं । ल. ख. च. छ. प्रवल्हितम् के लिये राष्ट्र विषयिक १३५ से॥ (१४६) असौ लोकः । वर्षास् । तृतीय सवनम् । जगती । सप्तदशः । वैरुपं इति तद्भक्तीनि ॥ (१४६) क. ग. असो, क. ख. ग. च. छ. सप्तदश वृहद्, १३६ से ।ज. ख. च. छ. तद्भक्तीति ।।

·( ४२ ) (१४७) एतेषाम् एव लोकानाम् ऋतु-छन्द (:) स्तोम- पृष्ठानाम् आनुपूर्वेण भक्तिशेपोऽनुकल्पो॥ (१४७) क. ग, च. छ. पृष्टयानाम् ; ख. पृष्टमानाम् , ख. ग. च. छ. अनुपूर्वण । ख. भक्ति शेपे ॥ (१४८) देवताद्वन्द्वे च पूर्वस्यापरः संस्तविकः। पूर्वस्यापरः संस्तविकः ॥ ६६ ॥ इति कौत्सव्य निरुक्त निघण्टुः समाप्तः। परिशष्टम् ॥४८॥ समाप्तम् ॥ (१४८) ख. में च नहीं। क.ग.च.छ. संसूचिका ख. संसूचितः, क. ख. ग. छ. पूर्वस्य ॥ समाप्ति वाक्य ख. व. छ. कौत्सवय ग. ख. च. छ. निघंटः । अन्तिम पंक्ति के लिये ख. परिशिष्ट ॥४८॥ च. परिशिष्ट ॥ ४८ ॥ अष्टाचत्वारिंशतितम, छ. परिशिष्टम् अष्टाचत्वारिंशतितमं समाप्तं ॥ . .

·पदसूची। अम्भृणः ६६ . '. ६ अहिर्बुध्न्यः अन्या: अनुमतिः अनिरसः अजिरम १३८ अद्भुतः १३९ अधुना ११३८ । अधाह्यः १३८ अद्धा १०६ | अयाविष्ठा ७१ ११६ अपाष्ठः ११५ ११५ अन्न अकूपारस्य - अप्रायुवा अध्रिगुः अस्कृधोयुः अर्कः ११६ / अन्धः ११५,११६ अमवान् अमीवा :, अम्यक अप्रतिष्कुतः अमूरः अनशरातिम् अनी अभीके ११५ अनेन ११५ अन्या अनायी ११५ अथर्वाण १९५" अयंलोकः ११५ | अपांनया ११५ अग्नि: ११७ १२५ १२५ १३४ १३४, १३९ १३६ १३७ १३७ ११५..असुनीतिः ११५ / अनड्वान् १३७ १४३ ११५/ अर्थ अभिधेतन अष्टमयः आसिपक ११६ अज एकपात् अर्यमा अर्थति १४३. ૨૬૩ ९ अम्बः ६८ | अशनशि २ ·( २ ) २८1अधया ૨ २८] अण्व्यः २८..अत्यः ओषधि अभ्यर्षः आशिपः अचि भविष्यन् अमनि २० .८८ १५ अज्मा ५१ / अपवाना आगः ६३ / अलमा ६३ अनेद्यः अनिन्द्यः ६२ अनवद्यः अनन्त ६६ / अस्तमाके ७३ अहः अशस्ति (:] अर्बुदम् अत्यर्बुदम् असंख्येयम् अयुतम् अर्भका अघशंसः अङ्गना अन्धः। ७३ :७३ ७४ अव्ययः अरुण्यो गावः अाके ६७ अन्तमानाम् अवमे असिक्ती .८८/ अक्तः ९३ अरणः .९४ अम्भः .७७ अररिन्दानि .७८ अक्षरा अन्नम् अवनयः ७९, १९,११५ । अथुवः अथर्यः .७८ अर्णवः •९९ अजिरा ९१ -७९ .७५ ७५ अवट: अरयः अर्या: ७५,८८ ७६ .८२ अनवः अमतिः ८२ अप्स: अमृतम् .

·( ३ ) अध्वरः अम्वरम् अध्वा ८३ आखण्डल २८७३ / आक्रोशति ९८ आणौ १०६ अलातृणः अहिः १०००/ आशु १००, ७५ / आशुशुक्षणिः १०० | आहनः अम्रम् असुरः अद्रिः अश्मा अर्जुनी १०० आङ्गुषः १०१ | आनुषक १०१] आसात् ११५ ११५ १९५ . '७३ ११० आवयाः ७५ । अहः · १९९७ आप: ८५ अहना অধী अभीगाव: अपीच्यम् अज्राः आतनिपास: आखातयः आयवाः १८५ ११३ ७८. १०७ | आभीशवः ८. १०७ आचाकशत : २ १०२ | आयती ८१. अक्षरम् अदिति १०२,९२,१६,७२,१३८,१३९ ner ८८, ९२, ७२,३७ अनुष्टुप अर्कः अप: . ७६ अप्नः १०४ | इडा १०४,८८ इरावतः ६१,७५ इषम् ६१,८७ इन्द्रियम् इष्टाति इरज्यति ७५ इषुध्यति १४२, १४४/ इनदि ९०, १०३ २८: आ १०, २१ आयुधानि आदित्यः २०६६१" ·( ४ ) ૬૮ इदानीम इदम् इष्टिा इन्दु ६८ इनः ७२, ७४ ६९ उक्षः ७५,१९६ | उक्षितः ९५। उक्षा ९५,१३८ उक्षिता ११४ उरु १०७ उर्वी ११५ उक्थ्यः १९५ रुची ११५ उपाके ११६ उपमे १३३ | उपराः १३४,१३७ / उदधिः १३९ उपर इटम् इन्तिालः इलीविशः इराविणः इक्षुणा इध्मः : ६३ ७३ A .१०० इन्द्राणी . ईमहे १९६ / उपलः • १२ / उपन्दिः उ उपसि उपलपक्षिणी .११५ ७६ उद्यः उशिजः उराणः उपसः उत्सः ७७ ११६ उत्रा उनिया ९२,११२ ९२ उत्पवाधत् उपालिका उषासानका उर्वशी १२१ उदरम् उश्मसि उशिक उभयत्र उपयति उषा ऊया १३९,१४३ ७४ :३१ ऊधः ७४ ·(५) ऊः श्रवसः ९३ एकचक्रम् ऊर्जस्वती ११० ओ ऋ ओदनः १०. ऋभव: ७५,१०३ १३९ ओजः ८५ | ओण्यौ ६ ऋष क ७७ कलमलीकिनम् २. ऋश्यदः जति कहन ऋष्वः ६७ | का ६८ कण्वः ६८ ककम् '१३७ ८५ ऋभुक्षा ऋत्विजः ८२ ૨ ऋचीपमः ऋक्षा: ९९ . ऋतुः ऋतः ९६ कविः १०२ | कनकम् ११५ कक्ष्याः १२० ककुभः १३७ कशा १३७ कश्यपः कनति १० कर्वरम् १० करणानि १० करिक्रत् ७१ करती कर्तुम् १०२ १०५ ३ ऋ wr m ऋनाति ऋणदि ऋच्छति ३१ ६१ ऋतम् ए ६१ पतग्व: ९३/कची पता: ८३ कष कर्मणः एलब:

·...७५. कुणाल ७५ | कुत्सः ७५ ...६१ कुटस्य कुलिशः कबन्धम् कम् करम् कसि.. कर्म करूरती कानिषत् काशति १०४ १०५.१३१ ७६ ७७. ८६ काष्ठा काका कुल्याः ११५ कुशयः ३ कुलायम् कुनखी ७२,९९ ९७ / कुरीरम् १०२, कुवितः १०५. कुतः .१०५. कुर्वति " काकु ११६ ११६ १३७ १३७ कायमानः काणुका काम्पीय कंसम् कालः १४० । कृपण्यति काशनम् कृच्छ्रम् ७७ काटः कारोतरः कृशंमः . कधुका कृपण्युः १० १०५ कृपयः ७८. किमीदी किरषः कियेधाः कीलालम कीस्तासः कीरिक कीलालम् ९९,७९ कृशनम् कृत्तिः ८६ .- ८० ९७ कृदरम् ११६ कृषीष्टम् ९६ | केतु केतुः ७५ कुरवः ।

·८० केवटः केशी केपयः कोभति कोशः . ( ७ ) ..७७ | गर्दनम् १४० गतः :१०५ 'गयः :२७ गम्भीरम १०० गहनम् गभीरम् ९५,८४, ६१ गम्भीर १०५ गर: १०५ गदति ७७ | गमेः ७५ ६७५ .६० ७५ . मतुः क्रन्दः काणा क्रिविः क्रोधे ११२. क्वणन् कोसनः १८ गभस्तयः १०० गभीरा '९७] गम्भीरा ख गणः गन्धर्वा खरे गह्वरम् ૨૨ १०२ ૨૨ .१३७ १.७५ :११३ १३६ १०२ २१०२ खजे खले खर्गला १०५ १०५ गाव: गायत्री गाथा गान्धर्वी 1 खाः ७६ खादो . गातुः ५७२ खाटा ७७ खाय खेद्यः १०५ १९३ गायति गिरिः गिर्वणाः गीः ११०२ '१०२ . ग गभरती ४१ गुल्फा ·6 १०१ বুধবার गृत्सः गोधुकरसा गो गया गोपायति गी गारी चरः ८५पर १३८, मन्द्रमा ८२ गया ७२, १०१ चापि २ ३ ४ चाकनन् । १३०,७२ चाण्डा १.२ विधामा ८५.१०२ चिन् चिकि चितम् चूर्णः ११६ प्राया १०१ घ घमः ९१११चतः ७५ व्यौलम् घृतम घृताचि घृणिः ७ च्ययाना ८१ १११ : व्ययनः घायः छ भंसः १०२। १९१ उत्सत् । छन्दति ละ च १ चकि चंट २. छन्दः ८९ স্বামনি चक्रति ३. उदिः 2 छर्दिः ५२ छाया चक्रत् ६१ ६० जरिता १०० । उहा ·(९) जसुरि ३ जवारू जराध्य जधव: ११५ । जुपते ११५ | जुगु ११५ | जहुरे ११५ जूर्णिः ११६ | जोषवाकम् ११६ ज्येना ७८ | ज्येष्ठः ८७ | ज्योतते जस्यत्पम् जलाली . जगतः १०५ जन्तवः जठरम जगृतम् ज्वले ૨૭ ८० जलम् ट जा ७५ ७५ ६४,७५ टुह्यवः त तपः ८३ जलापम् जक्षति जमत् जरत जल्पति २० तक्का तस्कर: ९ ८७ ૨૦ जञ्जणाभवन् जामि तलयम् तक्म ७५,११५. .. तस्थुषः ७८ जाः ८७ तत्र १०७ तरीणः ८० १०३ ૨૦૨ जातरूपम् जामयः जिह्वा जिपति जिति जिन्वति जीराः तविषी ४९ :१०३ ३२ ततनुष्टिम् ३१/ तत्यन्तः १०६ / तमायावयः ·(१०) तपति तनूनपात् १७,११६ / त्यम् १३३ तृणि ९ तूतुजानः नूर्वति १९,७३ तूयम् तपु १०६ १०६ १०६ १९ तपः तडित् तवसः ७१ १०६ ७४ | तृणोढि ७४ तृमम् ६५ १३७,९३ तृप्तिः २३ तेजः ८ १०६ तमस्वती तायः तायुः ताजत् तादुर तितउ तिरः तिस्रादेवी तिरति ११६ ताकम् तोयम् ७५ त्यजः त्वष्टा १६ त्वक्षः १०६ त्विष्यति ૨૮ ११९ १३३ १८३ १६ थ ११५ ८७ थलित द तुज्यमानासा तुग्वीन तुरीपम् तुक तुर्वशाः तुकः तुज्जति तुवि तुर्वेश तुग्रथाः तूतुतिः १३,१४ दतिः दक्षः दनः दरिद १०० १०३, १४ ७३ ११६ . १०६ नम् ·१.०८ दधिक्राः दधिक्रावा दर्दुरम् दयते दयन्ति दस्य । ११ ) ९३,१३७ दिवः २३ दिविषुि ८. दीधितयः १९६ | दीदयति ११६ | दुरोण :१३९ | दुरोणम् दुर्याः २५ दुवस्यति ८२,११२ .२० ११६ दद्धति दशस्यति दस्यति ४२ / दुग्धम् ११५ ११५ ३९ । ददाति दभ्नोति दूतः १३ | शिहाम १९ देवताता देवयवः ६७ | देवीरः .९६ . दहरकः 'दमस्वती .१३३ ७४ । देवपल्यः दमः GE देवा चष्ट ૨ दानवः १०० | देव्याहोतारा दाना ९० ११६ ९० २४ १३,१९ . दानम् दासते दासति दाशति दान पनुपरिवस्थते दिवा दिनम् दिवे 'दोषः दोधति दोवति दोषा दंसः धविः धावापृथिव्योः युम्नी इनम १११ . १११ १११ ६० ११६ ६४,९०,१०३ ·१३८, १३९ ( १२ ) ६४ | धूर्वति . २० धेनुः ११० धना १०६ | ध्रुवदक्षं २८ ध्वस्मन्वत् १०३ | ध्वरति १०६ । ध्वंसते १०६ । ध्वनति धातनम् द्योतते द्योतना धौगत् द्रोहे द्रविणम् द्रवत द्विवरही १०२ ११५ ७५ ३७,५ न ध ९७,११५ ९ नदः १०२ नमः ७९, १०८ नना ८६,१०२ धमति धमनिः धर्णसि धनुष्यति धासिः १०५ १९ नदनुः ८८नर्दति ८ धाता धासिः धारयते १३७ ८८ नदति नमस्यति नसति १० ४४ नर्चित नवम् ६२ नव्यम् धानाप्यम् धिनोति धिषणा धिनोति धिष्ण्ये धीः धीर धुनिः १०२ ३० ६० नप्त्यौ ६० ७४ ८४,६१ नम्या नक्का ७४ ८३,७६ / नवेदाः ·नपात् ८७/नु ६ ११६ नराः "१०६ ७८,९३ | नूचित् • ९३ नूतनम् नहुषः नराशंसा १३३ | नूत्नम् ६९ नादः नाकः १०३ १०४ १०५ ८८,११९ १०६ १०२ नृम्णम् १०८ नेमि ११६ नेमधिति २० नेमः ११४ नोधात् १०७. नौः १०२ | नौति ११५ ११५ पर्वतः परिघः ७ पराचैः परावते प तादिना नामानि नियुत्वान् निण्यम् निवित् निष्षपी निश्रम्भा: निषामयत्यो निर्जत निवासे नितोजति निवपति निक्रांति नियुतम् निघृण्वः नियुतोवायो निर्णिक नीलागलसाला नीललोहितः नीरम १०० १९ पवि: १०९ १०९ १०४ ७५,११५ ११५ १९ पवित्रम् ६५, ७२ | पराशरेः ६७ १२४ परगति विलीक पाणिः पर्जन्यः १२८ १३४,१३७ पथ्या पचति ૨ ·७५ ७६ पचते पणते पणस्यति पणायते पप्रिक्षाः परि परित्रव ११५ १२२ १४ । पवस्व ७६ पत्यत पथति पराणि पयः R पावनम ९ / पार्वत्यः ९ | पाकस्थामा कौरयाण ९,२७ | पिनाकम् ९ पिघति ११ पिपर्ति ११ पिप्पड ११ पिप्लम २१ पितुः २० पिटम् ७२ | पीरिठम् ७४, ७५, ८८ पीठम् ८९ पीयति ८० पीपरत् ७८ पुच्छधौ पुनाति १०१ | पुष्यति १०३ २९. पुरधी १४ पुरीषम् १४ पुरुरवा '१४-पुरु भोजाः દર पूषा ९८ ૨૮ ર पस्तयम् परीसानम् पंचजनाः परेक्तीति पाणिः २७ ४१ पाजः ७५ १३७ पाने पारयति पाति पासति पाकः पाश्चों ७२, १४२ - २७ ६० | पूजयति ७५ | पूर्वाः •७८ पावकम् पार्वम् ७५ पूरवः •७८ ·६० ६० १३४,१३८ प्रतिष्टे ८८ प्रशस्य ઉર प्रजा ९ प्रफलविद् २८ प्रजापतिः १३,१४ प्रथति १२८ १३८ ૨૦, प्राणः पृथिवी पृक्षः पृथिव्याः पृच्छति पृथग्भाव पृणति पृथिवी पृश्निः पृतना पृत्सु पृथुनया पृपत्योमरताम् पेशा पेटः पौंस्थे पौस्यानि प्रजापति प्रतरण १०८] प्रातः सवनम् १०५ प्राति १०५ प्राशु ११५ प्रीती ७४ प्लाति ७९,९१ १३७ १३६ १३,१४ १०६ ३० ब ९८ १०. वहिः १०५ चलाहका वकुरः १०० ११५ १५ १०५ | वभस्ति ११५ | वसति १५ प्रतहसू प्रतादः प्रग ११५ ७१ प्रयुतम् प्रतिष्ठा चव्धाम वहोः बट् चाधः बाद १०३ प्रतम् प्रदिवः प्रवयः - ७० वाह वाहो ६२ | विषकले ६०,११७ | धिभर्ति ११६ प्रशस्य प्रपित्व ·( १६ ) बीजम् . ९६ वुसम् बुद्धेः वृहस्पतिः वृहत् वूकम् वृतम् वेकनाटान् १०२ ર ८७] भारताः ७. भावती ८४ भास्वती १३७ भानुः ६८ भारती ७५] नाशते ९० भ्राजते ११५] भामः ६८.८७,९८ भामते १४२ ब्राणाति २३७ भुरिजो •८७ भुरण्युः भुवनम् ९.०,१४२ भूमिः १८ वनः ब्रह्मचारी ब्रह्मणस्पतिः १८ ब्रह्म १०६ म ७५ भगः भर्गः भरे भविष्यत् भजति ९२ / भूः १०५ / भूरि ६६,७५ ७५ १३४, १३९ भवन सधः ७ भूतम् ५५ । भृगवः २० जति १५ भृणीयत १५ भेदयोजनयोश्च भ्रपते सपजम् २६ ६९,७५ १७ ८ भवति मनत भन्दत मनति भरित्रे भायी स ६ ८१ | मित्रः १३७ मिर्मती

·No text on this page.

·१२ १ मृदाति मेडिः मेहना मेदी मेध्यम् मेधा १९ | यातयत १०२ याचते ११५ | यामि ११६ युग्भिदि -७५ योष्टिः ८४ योनिः ८६ / योकाणि ૨ मेना .८२ ८६ मेधाविनः मोकी मोका मंतला मंत्र (य) ते ८५] योजनानि ७४ | योषा ७० | योषितः १०५ | यौति यंतारः ९ -૨૨ य र यतनचः ६६ रसः ७५,८८, १०२ यमः १३७,१४३ ७४ यमी '७४ यत्रास्मनतः १३९/ रस्या'. ११६ रजसी ७८ रदति ४६ यदवः ૨૮ यहुः यह्वयः यशस्वती -७६, यशः यहः स्शनाः रयिः *. ७५, रतम् रक्मम् ७० रसु ११५ रतयः ७९ याश्मिन् यातारम् याद: ११६ रथः રરર .१२२ ७५ | रम्भः ·रजति रः रण: १.१ गसति राजति ११६ । रेमः ११६ रेतः १९६ / रेभति १०५/रंकणः ७४ रेनु १३ रैयतः २१ रोधसी १३ रोदसी २८/ रोदितोः ८० रोधचकाः ९० रीति ९४ रीहिणः १३९ ११५ लोहम् ११४ लिजकाः लितगुली ६०,१३९ ९४, १४२ रादले ९ रासमा: १०१ ल राजः ११६ व ११२, १४४ राष्ट्री रिपः रिपुः रिति रिक्षति रिफ्यम् रिहा रिफा रिभ्वा रिशादसः ८९, १२३ १९ २ घसवः ९० घकारः वत्रीभिः ८३ ८३ वरथम ८३ वणिजः ११५ | वनस्पतिः ९७,१०१,१२९ वसन्तः ११६ / घरुणः ११६ वगनुः ७६ | वसा (૨૮ १३३ रुमथा १३६ . १३७ ૨૦૨ ૨૨ रुपंकिः रुजाना:

·( २०.) वज्रः ३ वधः १०४ | वविपिपुः १०३,१०४ वरिषीः १.३ वस्वी '१०३ वरुणः ७६ / वलिशान १०१ ७६ वाजः ८८ वयः वर्ग: वहाः वक्षणाः वनगुः वयुनम वनः ववि: वर्पः ८३ ૧૨૭ वातः वाक् वाजिनः . :७९ वाल्हा वाते वालिनि ७५,७९ वपुः वह्निः वसु वर्म वामस्य १३७ वराह वल: ११५ ११५ ८३ वायुः .८९ वास्तापति १०१ बाजरान्ध्यम् १११ वाजगन्ध्यम् ७१,१११ वाजी १०२ वामम् ३ वाद्यतः ३/वाजिती ६. वाजिनीवती ९ / वातरंहा ९ / वाणी १६,२७ / वाशी २८ वाणीची १२ वाणः १५/ वायि वस्तोः वनम् वसा वश्मि वनाति वनत्ति वल्यति वन्दते वंदति वक्षति वनमहि वयति ११० १.२ '२८ - १०२ १०२ २ ·८२ - ११० १०८ ( २१ ) ३ / पिनासौ विपाः २७ विदथः ४५ विशत ७५ विभावरी ७५ विएप १११ विधेम १३७ विवासति १३७ विस्वति १०२,११९ विस्याप्ये १५२ विन्दति ११६,१४३ विश्वम् १४४ विहायः ११६ विरपशी विष्ट्री विषाणे ९५,३४,१४२ विषम् ૨૦૨ विस्रतम् १० ३३ ४० वाञ्छति वादयति पादयते वाचौष्टपति वाः चारि घासरम् विश्वकर्मा विधाता विराट विश्वानरः 'विवस्वान् विश्वेदेवा विश्वाहा विज्ञानि विपश्य (त) विष्णु विपा विद्युत् विवाक् विखादः विद्रधे विषुण. विदयानि विजामातुः विनः विप्रः विश्वरूपा विशः विवस्वन्तः ૬૮ ७५ . १०४ | वीडु (तु) १०५ | वृषाकपिः १०५ वृषाकपायी १०३ १३९ १४४ १९५ | वृते ११५ वृत्रतूर्य ११५ वृत्रम् ११५ ८५ वृक्तवहिषः ८५ वृक: ८३,९६ ९४ | वृत्रः ७५ | पन्धिः ७५ | वृखौ ४१ .

·( २२:) श ८५,२०२ -१६ | बीहि ६३ ६१,६०,९५,११६ शची ८५ शर्म ८८ शरणम् ६१,९५ शर्याः CS ८२ ३ शकरी ८२ . ७ ३/ शब्दयति ९ शशमानः ९,१५ शरु १५ शर्धति १५ शमलम् शतरा : २८ वृद्धः वृजिनम् वेदः वेनः वेश्म- वेप: वेति वैधि वेदयति वेनति वेति वैवेष्टि वैश्वानरः वैतसः वोपा • व्यापि व्यांनशे व्याखदि व्यांनशिः व्युच्छति व्योम व्योमनी ब्राजा बन्दी . ३७ ६३ .. १४३ १२३ / शश्वत् शतम् ७४ ३ शक शमी शक्तिः ६१.७५ ७५,८८,११६ ६६/ शवः ૨૮ १०२ १०४. ७९ ७४. ११६ ૮૨ शब्द: शस्वः ७६,९८,९ शम्बरम् शर्वरी शमोप्यात् ११५ शाखा १०१.शाहः .शाधः ७८ शाव: ११६ शातवन्तः शिक्षति ८२ शिल्पम् व्रतम ८८ वाताः। १०३ वात्म व्रात्य विशः ३७ ६१.६४ ·( २३ ) ३४] श्येनासः श्रवः '..८८ १०६ २७ शिवम् शिरिणा शिमम् शुझम् शुभम् गुनम् शुम्भति शुरुधः . १०२ ર૭ १८ ९० .११६ ११० स १०६ धायन्त इव ७९ श्लाघायाम् ७५ श्लिप्यति ६४ श्लोकः ३५/ इचनी श्वसति १०६ दवात्रम् १०३ श्वापदः श्वेत्या १०६ १०६ सचनम् सवाघः ६४ सगरः २० सलिलम् संमुद्रः ८७ सस्तिः ૧૨૩ सस्वः ६४ सरस्वती सप्ते ૨૦ सपति ७४ सहोति ३५ सहन्नम् १०६ सरिरम् सत्रा ६४ ९५ ८६ .९८ • ९८ १९ गुप्मम शुष्णम् शूर्ताः शुधनाः शुपम् शृङ्गाणि शृणति शेष: शपः शेवृधम् शवम शोचिः शोकी शोभते शंसा शं शिंवाता श्नथीत ९८ १०० .१०७ १०२,१३९ २ ९ समनीके ७१ १०३ १०. १०५ १०५ श्यावा श्यावी सङ्का ७४: समनम् ·(२४) १०२ / सविता १५७ ११२,१४४ १०५ सप्तऋषयः समरणे समोहे समय १०५ ! सानी सवा ११२ १०६ १०४ *२७ सललूकम सवीमनि सदान्धे सप्तप्ततः ૨૮ ૨૦ १४४ १०५ साध्यासः ११५ | साचीवित् ११५ सायकः ११५ | सासुघति ११५ | सादरे ११६ । साधते ११६| साध्या: ११६ । सिरिः ११८ सिस्रते ७६ सिपक्ति ८८ सिका ९३ सिन्धवः ६१ सिनम् ७५ / सिनीवाली सर्वतभ्यः ९८ सतः ૨ सरस्वत्यः ૨૨ ससम् सप्तिः ७६ सवः ८८ ७५ सीराः सुम्नावरी ९५ सुपर्णासः ७५ सुखन ११२ सहः सणीम् सक्ष सदन सत्यम् सत् सर्वम् सर्पिः सर्गाः ६४ ७५ सुदिनम् सुखस्य ६४ सरस्वान् ८८ ७१/ सुनि ७१ / सुमतिः १३७ सुतम् १३९ / सुपर्णा १३९ / सुक्षेमम सरमा सरण्यू:

·( २५ ) १३७ १८ १०५ २८ सुख सुपर्ण सुधि सूरी सूनरी सूनृतावरी सूप सूक्षति ६ ६४ १९३ ७६ ८५१०८ ९८१०८ ०५ स्तम्मः ७५ स्नेह (य)ति १५३ । स्पृधः १०६ स्पर्धायाम् ९४ स्फूर्जति १९० स्यूमकम् ११० स्यन्द्रासा १०२,१४४,१४७ नाशित ૨૮ स्रोत्याः स्त्रवः सनाति १०४ २० स्वयम्भू ९ स्वसराणि २३ स्वाहा २३ स्वर: २३ स्वनः ४७,५६ / स्वादन १०५ स्वस्त्ययपी १३४,१३८ स्वप ११५ स्वरति ११५ | स्वारम स्वसृतः स्वधा १९ स्वसार स्वध ८७ स्वर्गीकरम् ९ स्वाहा स्वाहा सूना शुकः सृजति सवते सेचति सचत संचन सति सन सोमः संख्ये संयोगः स्तरत रतपति स्तृत स्तायु स्तोतुः स्तभिति स्तीति स्तृभिः १११ १०२ १०२ १०२ २२ ७६ w ६० ७५ १०२ १३३ thor १२० हयति ३ ·१८.२७ हकिर १८ क्ष २१,११६ हाठी हविः हरितः हरस्वत्यः हरी हरय हरितः ७१ क्षयति ७६,८२ / क्षये ७६ / क्षमा ९४ क्षपा ९४ क्षत्रम् ९४क्षपः ५२ ७४ ७५ ९३क्षरम् ७. ७२ ७२ ९१ क्षितिः क्षितयः २७.क्षु १८ क्षेत्रम् ९० हरितम् ९१ क्षया हर्म्यम् ८ ९क्षराः हिनोति हिरण्यम् हिरक १०७,१०९ हिमा ७४ोरम् हर्चि हणीय २६ । क्षुम्पम् हणीयते हप्यति २० क्षत्रस्पतिः हेडते १८ क्षोणी हेडः हेम होत्रा हंसासा ९३ हादनम हादत हादयति ७,५७ पुपी इदिनम् ७५ विद् रथतम् * यह पता गणों का है पृष्ठों का नहीं १३७ ६०,७२ ७२ १८ क्षादः त्र ७५ / बिपि ૨ ·. ॥ ओ३म् ॥ सूचीपत्र। संस्कृत के अनमोल रत्न। अर्थात् धेदों, उपनिपदों, दर्शनों, धर्मशास्त्रों और इतिहास अन्धों के शुद्ध, सरल और प्रामाणिक भापा अनुवाद । ये भापानुवाद पं० राजाराम जी प्रोफेसर डी०ए०वी० कालेज लाहौर के किये ऐसे बढ़िया है, कि इन पर गवर्नमिन्ट और यूनीव- सिटी से पं० जी को बहुत से इनाम मिले हैं। योग्य २ विद्वानों और समाचारपत्रों ने भी इनकी बहुत बड़ी प्रशंसा की है । इन प्राचीन माननीय ग्रन्थों को पढ़ा और जन्म सफल करो॥ (१) श्रीवाल्मीकि रामायण-भाषा टीका समेत । वाल्मीकि कृत मृल लोकों के साथ २ लोकवार भाषा टीका है। टीका घड़ी सरल है। इस पर ७००) इनाम मिला है। भापा टीका समेत इतने बड़े ग्रन्थ का मूल्य केवल ६) (२) महाभारत-अनावश्यक भाग छोड़ अठारह पर्व भाषा टीका समेत। इस की भी टीका रामायणवत् ही है। मूल्य केवल १२) (३) भगवद्गीता-पद पद का अर्थ, अन्वयार्थ और समेत। भापा बड़ी सुपाच्य और सुबोध | इस पर ३००) इनाम मिला है मूल्य २२) गीता हमें क्या सिखाती है।-) (४) ११ उपनिपदें-भाषा भाप्य सहित- १-ईश उपनिपद a) | ७-तैत्तिरीय उपनिपद ॥) २-केन उपनिपद ८-ऐतरेय उपनिषद ३-कठ उपनिपद )| ९-छान्दोग्य उपनिपद २३) ४-प्रश्न उपनिपद 1-)|१०-वृहदारण्यक उपनिषद २२) ५,६-मुण्डक और माण्डूक्य १२-वताश्वतर उपनिषद -) दोनों इकट्ठी उपनिपदों की भूमिका ।-) (५) मनुस्मृति-[१] मूल श्लोक मोटे टाइप में [२ | लोकवार टीका बड़ी सरल और आशय पूरा स्पष्ट कर दिया है [३] मनुस्मृति व्याख्यान 3) ·. . ता पर जो पुरानी सात उन जहां कही अर्थों में भेद हुआ है, वे भेद भी टिप्पणी में स्पष्ट कर . . हैं [४] सब से बढ़ कर यह, कि मनुस्मृति का जो २ श्लोक वाज. विषय, बौधायन, वासिष्ट गौतम, आपस्तम्ब याशय वांविष्णुस्मृति के साथ मिलता है, वहां उन के भी पते दिये हैं [६] आदि में एक सविस्तर भूमिका में अनेक विषयों पर विचार किया है विपय सूचीबड़ा स्पष्ट हैं। (७)श्लोक सूची भी दिया है । इतने बड़े परिश्रम से अन्ध बहुत ही उप- योगी वना है, और अन्य भी. बहुत बड़ा हो गया है । मूल्य भी ३) मात्र है। (६) निरुक्त-इस पर भी २००) इनाम मिला है ४॥) ७-योगदर्शन १) १५-दिव्य जीवन १) -वेदान्त दर्शन ४)| १६-आर्य पञ्चमहायज्ञ पद्धति ।) ९-वैशेषिक दर्शन २॥) १७-स्वाध्याय यज्ञ १) १०-सांख्य शास्त्र के तीन १८-वैदिक स्तुति प्रार्थना ३) प्राचीन ग्रन्थ ।)/ १९-पारम्झर गृह्यसूत्र शा) ११-नवदर्शन संग्रह ११) २०-बाल व्याकरण इस पर १२-आर्य-दर्शन १॥ २००) इनाम मिला है। १३-न्याय प्रवेशिका 12) | २१-सफलं जीवन १४-आर्य-जीवन शा) | २२-प्रार्थना पुस्तक -) २३-हिन्दी टीचर-अंग्रेजी से हिन्दी सीखने की अनुपम पुस्तक II) २४-द्रौपदी का पति केवल अर्जुन था-यह महाभारत के ही प्रमाणों से दिखाया गया है ) २५-नल दमयन्ती-नल और दमयन्ती के अद्वितीय प्रेम, विवाह विपद् तथा दमयन्ती के धैर्य कष्ट और पातिव्रत्य का वर्णन ।) वेद और महाभारत के उपदेश -)| वेदमनु,और गीता के उपदेश -॥ वेद और रामायण के उपदेश-) वैदिक आदर्श ॥ हिन्दी गुरुमुखी नोट-कार्यालय की इन अपनी पुस्तकों के सिवाय और भी सब प्रकार की पुस्तकें रिआयत से भेजी जाती हैं। मिलने का पता- मैनेजर आप-ग्रन्थावलि लाहौर। .

·No text on this page.