·No text on this page.

·PANJAB UNIVERSITY ORIENTAL PUBLICATIONS
THE SAUNDARANANDA
OF
AŚVAGHOȘA 7. Srikrishnapuram Street
Dr. V. Raghavan, M.A., Ph
Professor of Sanskrit (Rete
Royapettab, Madras-660014
CRITICALLY EDITED WITH NOTES BY
E. H. JOHNSTON, M.A.
Formerly Boden Scholar in Sanskrit, Oxford
PUBLISHED FOR
THE UNIVERSITY OF THE PANJAB, LAHORE
OXFORD UNIVERSITY PRESS
LONDON : HUMPHREY MILFORD
1928

·OXFORD UNIVERSITY
PRESS
LONDON AMEN HOUSE, E C.4
EDINBURGH GLASGOW LEIPZIG
COPENHAGEN NEW YORK TORONTO
MELBOURNE CAPETOWN BOMBAY
CALCUTTA MADRAS SHANGHAI
HUMPHREY MILFORD
PUBLISHER TO THE
UNIVERSITY
Printed in Great Britain

·PREFACE AN N apology is hardly needed for bringing out a critical edition of the Saundarananda. Its artistic merits give it a high place among the kāvya epics of Sanskrit literature and as the earlier of Aśvaghoşa's two longer poems it holds a position of great importance in the literary history of India, in that it helps to explain the growth of the style which culminated in the poems of Kālidāsa and his successors. It shows to a higher degree than the Buddhacarita the influence of the school of epic writers in vocabulary and phraseology and the skilful handling of the story may be due to them, though the economy of its construction with the full value given to every word and the insistence on balance and antithesis derive evidently from other models now lost to us. In the absence of the latter we cannot determine how far Aśvaghoșa was an innovator in technique, but it may be noted as some indication of his contribution to it that the Buddhacarita shows a richer content of the verses as befitting the higher theme, which foreshadows later developments. He himself is careful as a good Buddhist to disclaim merit for the poetic quality of his work and to insist on its religious purpose. It is, in fact, as a religious poet thaf he should be considered by the critic. His greatness in this aspect lies not in the depth or originality of his thought but in the spiritual fervour which informs his simple yet eloquent style ; he is a poetic preacher, addressing himself to the educated lovers of good literature among his countrymen, whether Hindu or Buddhist. Nevertheless, it is a mistake for the scholar of Buddhism to ignore the Saundarananda, as has been the case in the past It is the earliest Buddhist work by a writer whose name is known to us and of whose personality we can gain some idea from his writings. So too it is the earliest work presenting to us a logical and carefully Properly the poem should be called Sundarananda in English and Saundaranandam Kävyam in Sanskrit; but I have retained the name by which it is best known to European scholars. 1 ·vi PREFACE thought out description of the path to Enlightenment. That the views set out are traditional makes it perhaps all the more valuable; for it enables us to see the force and bearing of technical terms and arguments, which are enunciated in earlier Buddhist literature in a manner liable to cause misconception. Further, as Aśvaghoşa is generally agreed to have flourished early in the second century A. D., the indications he gives of developments in doctrine deserve consideration. In these circumstances it is desirable to establish the text of the poem so far as possible. Though it is better preserved than that of the Buddhacarita, there is no Tibetan translation to help in its correction and the most careful scrutiny of the MSS. is called for. The only existing edition, that by MM. H. P. Shastri in the Bibliotheca Indica, though it has many virtues, does not reproduce the MSS. with the fullness and accuracy necessary to settle a text so full of corruptions. The purpose of the present edition is twofold, to give a complete description of the material available in the MSS. so as to facilitate further work by others on the text, and to provide as good a text as possible. There are only two known manuscripts of the Saundaranandu, both in the Library of H H. the Maharaja of Nepal, who most generously allowed me the loan of them. The earlier, which I call L (P.L.M. of the Calcutta edition), dates from about 1165 A D. and consists of thirty-five long palm leaves, in a clear and good handwriting, with six lines of writing on each side divided into three sections. The MS. has been so badly eaten into by white ants that in the middle of each leaf usually some three lines of writing, occasionally as many as five, are missing, though the damage at the ends is less and sometimes nil. Leaf 34 has one end missing, holding about one-sixth of the text, and leaf 35 is a mere fragment. The last four leaves were turned round the opposite way to the first thirty-one at the time the MS. was attacked, with the consequence that in the first thirty-one leaves the bottom of the recto side and the top of the verso have been destroyed and vice versa in the last four. This should be borne 'in mind in connexion with the statement at the bottom of each page of text ·PREFACE vii showing how much of it is extant in L. Where I have put p (for partial) after any letters, it means that either the tops or bottoms of those letters are missing, so that superscript or subscript letters, as the case may be, cannot be seen. Where the letter, though not entire, is certain, I have classed it as certain. In cases where only the superscript or subscript letter is certain and certainty regarding the main body of the letter is not attainable, I have put f (for fragmentary). Absolutely unidentifiable tops and bottoms I have omitted. To know if it is the top or bottom of a letter that is missing, it is only necessary therefore to look up the number of the leaf on which it occurs. I have not recorded a few separate small holes occurring in some leaves, unless the reading is thereby left doubtful. L is undoubtedly a very good MS. and has an excellent text. It has, however, been a good deal altered, apparently by different hands at different times, and not always for the better. Where the original reading was clear, I have noted it in the variants, putting the corrected reading in brackets after it without comment. Some of these corrections seem to have been made by the original copyist, but I have come to the conclusion that the different hands are riot to be distinguished with certainty. As regards the MS.'s peculiarities, originally da was written in a form indistinguishable from nda, but some one (a later hand undoubtedly) has in most cases ei ased it and substituted a da like the Devanāgarī form; in the few cases where it remains (e.g. I. 54 d and IX, 32 c) I have transcribed it as da. In the earlier leaves kha was written like hşu and has usually been erased and rewritten. Ga was written in an obscure form and has been erased and rewritten quite often; in compound letters or with the vowel u it usually takes a form indistinguishable from thu, except for gna which is usually practically identical with tna. No distinction appears to be made between ru and rũ, the various forms of the letter apparently standing quite impartially for either. Where in the variants there is a letter followed by another in brackets with 'or' or an interrogation mark, it means that I cannot determine which of the two letters the letter in the MS. represents.

·viii PREFACE Originally i seems to have been written for ai in a good many cases, particularly in the word dhairya, but has generally been corrected; I have not noted this correction in the variants, as it seems to be a mere clerical peculiarity. Dha and va are indistinguishable as the second member of compound letters. Towards the end of the MS. the straight line at the top becomes curved so as to make ‘sa and śa difficult to separate. N is written for t as the first member of a compound letter, usually when ka or pa, and sometimes when sa is the second member. The other MS, which I call P (P.M. in the Calcutta edition), is a paper MS. of 73 leaves, placed by MM. H. P. Shastri in the eighteenth century. The slovenliness of the handwriting is only too true an index of the carelessness and inaccuracy of the copyist, but, as it is our only authority for a good third of the text, it is no waste of labour to record its many mistakes. It has at least the virtue that the copyist was content to make nonsense instead of substituting his own conjectures. It has also been a good deal corrected and omissions have been supplied several times in entirely different hands; but the correctness of the additions where they can be checked with L shows them to have been taken from another MS. and not to be mere conjectures. Of its peculiarities it may be noted that no distinction is ever made between hya and gya and often none between hta and kşa. It knows separate forms for dha and za as the second member of compound letters but writes va for dha so persistently in such circumstances that I have not registered it among the variants. In its handling of vowels, sibilants, and nasals, it is particularly careless, and it frequently transposes letters, correcting the mistake in many cases by numerals above the letters. Pa, ya, and ma are hardly distinguishable as the second members of compound letters, and sq and tu similarly. It is not an independent authority for such portions of the text as exist in L; for, seeing that it almost always repeats L's mistakes and that other errors in can often be traced to peculiarities in L, there can be no doubt of its direct descent from L. In a certain number of cases where L has been altered in such a way as to leave the original reading legible, P gives the original reading and ·PREFACE ix D is thus of value as showing that the alteration in L was subsequent to the period at which P's ancestor was copied from it. To produce a perfect text from such material is impossible. I have thought it wiser to be very conservative in dealing with L; for, where that MS. is preserved, it gives such a good text and obvious mistakes are so few that it is difficult to judge what kind of mistakes might be expected in it In the few cases where, when it is damaged, I have adopted amendments contrary to the indications of its remains, I have mentioned the fact in the notes. The case is different with P, in which the abundance of the material allows of a high degree of certainty in correcting the text on palaeographical grounds; and in that part of it which rests on P alone I have ordinarily been able to produce a readable text, probably that which was in L, while keeping within the limits of P's regular mistakes. The spelling of the text has been standardized; but in the variants I have reproduced the readings of the MSS. exactly, including the absence of division between words. My task as editor has, however, been much lightened by the work of my predecessors. The Calcutta edition corrected many mistakes successfully, and I have acknowledged all such cases in the variants where a happy conjecture rather than a mere correction of a slip in the MSS. is involved; but I have only occasionally noted its readings where they differ both from those of this edition and from the MSS. I have also benefited greatly by the work of Baston, Speyer, Hultzsch, Jacobi, Gawroński, and Gurner on the text. Some of their conjectures were confirmed by the MSS., others have been adopted in the text with acknowledgements in the variants and the remainder, excluding those which in light of the material appearing here or for some inherent defect of their own are no longer of interest, are given in the variants. My own conjectures, when not sufficiently certain or necessary for inclusion in the text, have been relegated to the notes. In framing amendments of my own and in estimating the value of those of others I have been guided by the considerations not only of palaeography but also of the special features of Ašvaghoşa's style and of the context. Nevertheless, I must admit ·X PREFACE 32 that there are only too many passages in which the text I have adopted or the explanation I have given is only tentative. But even an unsuccessful conjecture or explanation may provide a hint of the right one to some one else and so justify itself. Though the text is not perfect, it has been less tampered with than that of the Buddhacarta, possibly as the less popular poem. Only three verses (XI. 56 and 57 and XIII. 55) are obvious interpolations as against a dozen at least in that portion of the Buddhacarita which is extant in Sanskrit. Besides these three I have, however, some doubts about XVI. 69 and also about X. 33 which appears as X. 37 in the MSS. and Calcutta edition and has several suspicious features. Possibly also, having regard to the order of argument in XVI 34-36, XVI. 32 and 33 should be transposed. As for omissions, XVI. 10 looks like two verses telescoped into one. The metres call for a few remarks. In his handling of the stoka Ašvaghosa is perfectly regular. Out of 764 lincs (382 verses). the vipulā· occurs 40 times, times, uu 6 times, · 8 times, and 9 times. The use of upasthitaprucupita, variety vardhumāna, in II. 64-65 and of udgatā in canto III is noteworthy The metre of XII 43 and XIII. 56 is called śarabhū in B VÝ XV. 64-65 and is not known elsewhere; it seems to have yielded in classical times to the closely allied madhyakūnā. The spurious XIII. 55 is in an unknown metre resembling yamavatī with an extra foot added. The Saundarananda has not yet been fully translated into any European language, a want I hope to supply in time. The first two cantos have been translated into French by Baston•in the Journal A suatique, 1912, pp. 78-100, and the entire work into Bengali by Dr. B. C. Law (Gurudas Chattarji and Sons, Calcutta, 1922). I have found both of considerable use where the text before them was not defective. The notes at the end of the text are not intended to be a complete commentary and deal with difficulties of text and interpretation, those passages in particular being selected for notice where others have found difficulties before me, with the result ·PREFACE xi perhaps that I may appear sometimes less grateful than I really am to my predecessors. Occasional references have been given either to corroborate explanations or to provide suggestive parallels, but I have usually not given references io Pali literature for reasons of space, as the references can easily be found in the Pali Text Society's new dictionary. For proper names I would refer once and for all to Hultzsch's articles, my notes being limited to information not given there. I have thought it better to provide a very full index, as Buddhist Sanskrit has not yet been fully dealt with in the dictionaries and the indexes of Buddhist Sanskrit works are not complete enough as a rule to supply the deficiency. It includes, besides proper names, all rare Sanskrit words or meanings, which either are not given in Böhtlingk's shorter dictionary or are given with an asterisk, and all terms used in a technical sense. Finally, I would express my obligations to H.H. the Maharaja of Nepal by whose courtesy I was allowed the use of the MSS, to the India Office, and, in particular, to Professor F. W. Thomas, C.I E, then Librarian, through whose good offices I obtained them, and to the Bodleian Library who kept them for me and had admirable reproductions made for my use. From my Guru, Emeritus Professor A. A. Macdonell, I have received not merely much encouragement, without which I should hardly have ventured on this work, but also valuable help in obtaining the grants necessary for publication, namely, from the British Academy and from the Panjab University, who have taken over the work for their new Oriental Series; to both I am most grateful. I should also add that that editor is lucky who has his text printed by the Oxford University Press, and can but regret that my inexperience in Sanskrit proof-reading and accidents to vowels in the course of printing should have led to so long a list of errata. E. H. JOHNSTON. June, 1928.

·No text on this page.

·CONTENTS
PREFACE
V
ABBREVIATIONS
xiv
ERRATA AND CORRIGENDA
XV
TEXT.
1
NOTES
143
INDEX
165

·ABBREVIATIONS B. BhNś. . C. Divy. G. Gu. H. J. Jāt. Kās Kaut. A. The Buddhacharita of Ašvaghosa, ed. Cowell, Anecdota Oxoniensia, 1893. Bhāratiya Nātyaśāstra, Cantos I-XIV, ed. J. Grosset, Lyons, 1898, cantos XV-end, Kavyamālā, no. 42. Saundaranandai Kāvyam, ed. MM. H. P. Shastri, Bibliotheca Indica, 1910. Dwyāvadāna, ed. Cowell and Neal. A. Gawroński, Studies about the Sanskrit Buddhist Literature, Cracow, 1919, and Notes on the Saundarananda, second series, Cracow, 1922. C. W. Gurner, JRAS, 1928, p 131. E. Hultzsch, ZDMG, 72, p 111; 73, p 229; 74, p. 293. H. Jacobi, ZDMG, 73, p. 232. Jūtahamālā, ed. H. Kern, Harvard Oriental Series, 1914. Kāśyapaparwarta, ed. A. von Stael-Holstein, Shanghai, 1926. The Arthaśāstra of Kautilya, ed. J. Jolly and R. Schmidt, Lahore, 1923. Palmleaf MS. of the Saundar ananda. Lalita Vistara, ed. Lefmann. Lankāvatūrasūtra, ed. Bunjiu Nanjio, Tokio, 1923. Mahābhārata, Calcutta edition. Dahāvastu, ed. Senart. Paper MS. of the Saundarananda. Bohtlingk und Roth, Sunskrt Worterbuch, St. Petersburg. 0. Bohtlingk, Sanskrit Worterbuch in kurzerer Fassung. Rāmāyaṇa, ed Gorresio. J. S. Speyer, Verslagen en Mededeclingen der Koninklijke Ahademie van Wetenschappen, r. 4, d. 12, p. 125. Siksāsamuccaya, ed. C. Bendall, Bibliotheca Buddhica. Saddharmapunilarika, ed. H. Kern and Bunjiu Nanjio, Bibliotheca Buddhica. L Lal. V. LS. MBh. Mhy P. PW. PWK Rām, S. Siks. SP. c. f. m. o's conjecture in text. indicates letter fragmentarıly preserved (see preface, p. vıı). indicates preceding letter to have a mark above it in the MS. to show error. indicates letter partially destroyed (see preface, p. vii). p.

·ERRATA AND CORRIGENDA
I 46 a, read aft7º.
I 57 cd, iead 2 THT° and in variants, 57 cd, TEHT° P.
II 5cd, lead विमुखस्तेजसा.
II II a, read and in variants, a PC.
PII, variants, 2, for c jead d.
II 29 e d, read Tat ESO.
II. 31 b, read ATH.
II 44 c, lead वेदश्चामायि.
p 19, variants, l. 5, read *** EL
p 21, vanants 1 1, read e d, faqafq. I.P.
p. 24, variants / 4, i cavi aatru
V 34 b, read nina.
P 32, vanants 1 6, 1ead ny fosfo
VI 18 a, read लेखार्थand in variants for Gc read सेवार्थ. G.
VI 29 c, read atat
P 46, vauants 1 3, read a b, oqet
VII 36 a, leader
r 55. varauts / 3, lead afayat P.
IX 24 a, read HAT.
1". 63, variants I. 1, for "TAHIT read "TATTO
IX. 37 c, read ojent.
X. 14 (1, real ofago.
XI 36 a, tead बलवदुःखं
XIII 31 c, read mo
XV 28 b, rear faci
XVI. 9 a, veail HETOHET
p 166, variants I 6, lead c, frau L
XVII 32 a, real fara.
P 151, l. 23, read visayant, anibhāh

·No text on this page.

·THE SAUNDARANANDA OF AŠVAGHOSA CANTO I ॥ ओं नमो बुद्धाय ॥ गौतमः कपिलो नाम मुनिर्धर्मभृतां वरः । बभूव तपसि श्रान्तः काक्षीवानिव गौतमः ॥१॥ अशिश्रियद्यः सततं दीप्तं काश्यपवतपः । आशियाय च तवृद्धौ सिद्धिं काश्यपवत्परां ॥२॥ हविःषु यश्च स्वात्मार्थ गामधुवाइसिष्ठवत् । तपःशिष्टेषु च शिष्येषु गामधुक्षवसिष्ठवत् ॥३॥ माहाम्यादीर्घतपसो यो द्वितीय इवाभवत् । तृतीय इव यश्चाभूत्काव्याङ्गिरसयोर्धिया ॥४॥ तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्वे हिमवतः शुभे । क्षेचं चायतनं चैव तपसामाश्रमोऽभवत् ॥५॥ चारुवीस्तरुवनः प्रस्निग्धमृदुशाहलः । हविधूमवितानेन यः सदाभ्र इवाबभौ ॥६॥ L has (fol Tb) 4 as a 21, 14 12, 103 18, (1547151) 8f, ( I-( 2, 0) : b8t, d61811 Ia, गोतमः । नाम: P । काक्षी गोत° P 2 d, यद्यस्यतत P, Hc e, सुप्रियाय PC, समियाय H. 31, हविषे । 1, गामभुक्षदशि PC; Gc. d, गामधोक्ष P. 40, योऽद्वितीय L d, योडिया " 5a, तसा P. d, तपसामाश्रियो ", "श्रयो C , 6a, चरु° P Go B ·CANTO I मृदुभिः सैकतैः स्निग्धैः केसरास्तरपाण्डुभिः । भूमिभागैरसंकीर्णैः साङ्गराग इवाभवत् ॥७॥ शुचिभिस्तीर्थसंख्यातैः पावनैवनैरपि । बन्धुमानिव यस्तस्थौ सरोभिः ससरोरुहैः ॥१॥ पर्याप्तफलपुष्पाभिः सर्वतो वनराजिभिः । शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवानिव ॥९॥ नीवारफलसंतुष्टैः स्वस्थैः शान्तैरनुत्सुकैः । आकीर्णोऽपि तपोभृङ्गिः शून्यशून्य इवाभवत् ॥१०॥ अग्नीनां हूयमानानां शिखिनां कूजतामपि । तीर्थानां चाभिषेकेषु शुश्रुवे यत्र निस्वनः ॥११॥ विरेजुर्हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यासु वेदिषु । सलाजैमाधवीपुष्परुपहाराः कृता इव ॥१२॥ अपि क्षुद्रमृगा यत्र शान्ताश्चेरुः समं मृगैः । शरण्येभ्यस्तपस्विभ्यो विनयं शिक्षिता इव ॥१३॥ संदिग्धेऽप्यपुनीवे विरुद्देष्वागमेष्वपि । प्रत्यक्षिण इवाकुर्वस्तपो यत्र तपोधनाः ॥१४॥ यच स्म मीयते ब्रह्म कैश्चिकैश्चिन्न मीयते । काले निमीयते सोमो न चाकाले प्रमीयते ॥१५॥ Gc. L has 7 I-a2p, a 3-45, a 6p, a 8-8 d I, d 2 9a4f, a 507.48 16p, d7 I5d8 78, भिस्यैकतः ( तैः) L, "भिःस्यैकठैः ( टैः) I', C. , केसरानुणपा । d, सानुराग P. 10 b, त्युस्थै P, Cc ८, तपोभृङ्गः PC IId, तच LP, विरेजुह° P. b, सुप्तमध्यासु P c, सलाजैमा P 130, शान्त शेकः सम P 14 a, राधेप(पि) L, पधेपि P ८, प्रदक्षिणवाकुर्वस्त° P. d, यच- स्वपो• P. 15a, b, कैशिकश्चिनलीयते । c, नित्मी(?) यतिभूमौ P. d, प्रलीयते । 12a, लीयते ।

·CANTO I 8 निरपेक्षाः शरीरेषु धर्मे यत्र स्वबुद्धयः । संहृष्टा इव यत्नेन तापसास्तेपिरे तपः ॥१६॥ श्राम्यन्तो मुनयो यत्र स्वर्गायोद्युक्तचेतसः । तपोरागेण धर्मस्य विलोपमिव चक्रिरे ॥१७॥ 'अथ तेजस्विसदनं तपःक्षेत्रं तमाश्रमं । केचिदिक्ष्वाकवो जग्मू राजपुत्रा विवसवः ॥१॥ सुवर्णस्तम्भवाणः सिंहोरस्का महाभुजाः । पाचं शब्दस्य महतः श्रियां च विनयस्य च ॥१९॥ अर्हरूपा ह्यनर्हस्य महात्मानश्चलात्मनः । प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्तस्य भ्रातृव्यस्य यवीयसः ॥२०॥ मातृशुल्कादुपगतां ते श्रियं न विषेहिरे। रराश्च पितुः सत्यं यस्माच्छिश्रियिरे वनं ॥२१॥ तेषां मुनिरूपाध्यायो गौतमः कपिलोऽभवत् । गुरुगोबादतः कौत्सास्ते भवन्ति स्म गौतमाः ॥२२॥ एकपित्रोर्यथा भ्राचोः पृथग्गुरुपरिग्रहात् । राम एवाभवद्गार्यो वासुभद्रोऽपि गौतमः ॥२३॥ शाकवृक्षप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच्च चक्रिरे। तस्मादिक्ष्वाकुवंश्यास्ते भुवि शाक्या इति स्मृताः ॥२४॥ I has I6 a I-I7 I (tti] 2 a) 17 2 2 24 65, 6-d If, d 2 d 8 16 a, पेक्षाश• LP b, सुबुद्धयः । ८, यत्तेन P 18 , तेजास्वसदने P. b, क्षचं P. d, विवस्वभूः P 19c, मेदतः P. d, श्रियाच P. 20 a, ह्यनेहस्य । d, यवीजसः 21 a, मातृशुस्का° P b, त P. e, सरक्षश्च P. 22 b, गोतमः LP •c, गुरोगो° PC d, गौतमः P. , गर्यो । d, गोतमः LP. 24 , परिच्छ• P. c, इक्षाकु° LP वंशास्ते B 2 23 a, धातोः ।

·4 CANTO I स तेषां गौतमश्चक्रे स्ववंशसदृशीः क्रियाः । मुनिरूष कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः ॥२५॥ कण्वः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरस्विनः । वाल्मीकिरिव धीमांश्च धीमतोमैथिलेययोः ॥२६॥ तवनं मुनिना तेन तैश्च क्षचियपुंगवैः । शान्तां गुप्तां च युगपद्ब्रह्मक्षत्रश्रियं दधे ॥२७॥ अथोदकलशं गृह्य तेषां वृद्धिचिकीर्षया । मुनिः स वियदुत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान ॥२८॥ या पतेत्कलशादस्मादक्षय्यसलिलान्महीं। धारा तामनतिक्रम्य मामन्वेत यथाक्रमं ॥२९॥ ततः परममित्युक्त्वा शिरोभिः प्रणिपत्य च । रथानारुरुहुः सर्वे शीघ्रवाहानलंकृतान ॥३०॥ ततः स तैरनुगतः स्यन्दनस्थैर्नभोगतः । तदाश्रममहीप्रान्तं परिचिक्षेप वारिणा ॥३१॥ अष्टापदमिवालिख्य निमित्तैः सुरभीकृतं । तानुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसुतानिदं ॥३२॥ अस्मिन्धारापरिक्षिप्ने नेमिचिहितलक्षणे । निर्मिमीवं पुरं यूयं मयि याते त्रिविष्टपं ॥३३॥ . 26b, c, L hus 25a I a 8, I d 3 }', d 4 26 08, 27 I a bf a 2 p. ( 3 0 8 1, 28 114 (Ip. 298 2 1 4 f,a, 301 6, a7b11 3243171,0533 1 31, a + 1) 258, गोतम. LP. ), सदृशाः P (, मनिरुद्धं ।', मुनिरुर्व I तरश्विनः । वाल्मीकीरिव P ।, तोर्मि• P 27, तन्वनं P गुप्तं G. 28 a, °कलसं P. b), P om fs and has fue above in later hand 298, आपतत्क° P, H.C h, क्षयंसलिलात्महीं। d, मन्वत P 30d, वाहन PC, H.c. 31a,गत P ९, महीपा(या)स्तु() P 32 b, सरलीकृतं H. e, तामुवाच PC , II • मुनिस्थत्वा । 334, निर्मिताध्वंपुर । (, शान्तं .

·CANTO I 5 ततः कदाचिने वीरास्तस्मिन्प्रतिगते मुनौ। बभ्रमुयौवनोदामा गजा इव निरङ्कुशाः ॥३४॥ बद्धगोधाङ्गुलीबाणा हस्तविष्ठित कार्मुकाः । शराधमातमहानूणा व्यायताबद्धवाससः ॥३५॥ जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च । अनुचक्रुर्वनस्थस्य दोषमन्तेर्देवकर्मणः ॥३६॥ तान्दृष्ट्वा प्रकृतिं यातान्वृद्धाव्याघ्रशिशूनिव । तापसास्तहनं हित्वा हिमवन्तं सिविरे ॥३७॥ ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यं तैः शून्यचेतसः । पश्यन्तो मन्युना तप्ता व्याला इव निशश्वसुः ॥३॥ अथ ते पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थितवृद्धयः । तब तज्जैरुपाख्यातानवापुर्महतो निधीन ॥३९॥ अलं धर्मार्थकामानां निखिलानामवाप्तये । निधयो नेकविधयो भूरयस्ते गतारयः ॥४०॥ ततस्तत्प्रतिलभाच्च परिणामाच्च कर्मणः । तस्मिन्वास्तुनि वास्तुज्ञाः पुरं श्रीमन्यवेशयन ॥४१॥ सरिट्विस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथं । शैलकल्पमहावनं गिरिव्रजमिवापरं ॥४२॥ L has 36 10 2 2f 34 1, प्रतिगहते है (, "मुयेवि०(यौव) P. 35 4, गोधा(द्धा)कुलीवाणा !'; G.. 1, हस्ताधि c, शराध्या(१)तमहातूण P; H. and Baston c d, व्यायतावि० । Pom g and has e added above in second hand 37a, तांदृ' P. 1', °न्वृद्धाव्या P. त. शिविरे । 381, व्याजाणि 398, पुन्य° P ल, तर 4 d, श्रीमन्यये । 42, पथां । 366, .

·CANTO I पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणं । हर्म्यमालापरिक्षिप्तं कुक्षिं हिमगिरेरिव ॥४३॥ वेदवेदाङ्गविदुषस्तस्थुषः षट्सु कर्मसु । शान्तये वृद्धये चैव यत्र विमानजीजपन ॥४४॥ तद्भूमेरभियोक्तृणां प्रयुक्तान्विनिवृत्तये । यत्र स्वेन प्रभावेन भृत्यदण्डानजीजपन ॥४५॥ चारिबधनसंपन्नान सलज्जान्दीर्घदर्शिनः । अर्हतोऽतिष्ठिपन्यत्र शूरान्दक्षान कुटुम्बिनः ॥४६॥ व्यस्तै स्तैस्तैर्गुणैर्युक्तान्मतिवाग्विक्रमादिभिः । कर्मसु प्रतिरूपेषु सचिवांस्ताव्ययूयुजन ॥४७॥ वसुमद्भिरविभ्रान्तरलंविद्यैरविस्मितैः । यवभासे नरैः कीर्ण मन्दरः किन्नरैरिव ॥४॥ यत्र ते हृष्टमनसः पौरप्रीतिचिकीर्षया। श्रीमन्युद्यानसंज्ञानि यशोधामान्यचीकरन ॥४९॥ शिवाः पुष्करिणीश्चैव परमाय्यगुणाम्भसः । नाज्ञया चेतनोत्कर्षाद्दिषु सर्वास्वचीखनन ॥५०॥ " L has (fol. 2 b) 43b4-c 4, 5-08p, 11, 4481-b6f, 46a50 82, 04-8p, di 48a2a3a7p, b4-08p, c I-c4f,c5c8p, d I-d4, 549a81, 19305p, b8cf. 02-50d8 43 b, रायनं । हम्यं P. d, कुक्षि । 44b, तस्थुपष्प( ष्य)ट् । 45a 'यो- तृणां P. , भृत्येर्दण्डान° P, भृत्यैर्द C. 466, अर्हतातिष्ठयत्य । तेस्तै G. र्युक्तात् L, र्गुणैयुक्तात् P 48 a, रमिभ्रान्त P. 49d यशोधानान्या 5००, अक्षयाश्चेत° H_ 'चेतना(नो)न्य . ( षादिक्षु । , 47a, यत्र d, सचिवान स्वान G. C, कीर्ण P.

·CANTO I 7 मनोज्ञाः श्रीमतीः प्रष्ठीः पथिषूपवनेषु च । सभाः कूपवतीश्चैव समन्तात्मत्यतिष्ठिपन ॥५१॥ हस्त्यश्वरथसंकीर्णमसंकीर्णमनाकुलं । अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपौरुषं ॥५२॥ संनिधानमिवार्थानामाधानमिव तेजसां । निकेतमिव विद्यानां संकेतमिव संपदां ॥५३॥ वासवृक्षं गुणवतामाश्रयं शरणैषिणां । आनत कृतशास्त्राणामालानं बाहुशालिनां ॥५४॥ समाजैरुत्सदीयैः क्रियाविधिभिरेव च । अलंचकुरलं वीयर्यास्ते जगद्धाम तत्पुरं ॥५५॥ यस्मादन्यायतस्ते च कंचिन्नाचीकरन्करं । तस्मादल्पेन कालेन ततदापूपुरन्पुरं ॥५६॥ कपिलस्य च तस्यर्षेस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि । यस्माते तत्पुरं चक्रुः तस्मात्कपिलवास्तु तत् ॥५७॥ ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे । पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ॥५॥ आयुः पुरं तत्पुरुहूतकल्यास्ते तेजसार्येण न विस्मयेन । आपुर्यशोगन्धमतश्च शश्वत्सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः ॥५९॥ L has 5TI 57 10 6, (fol 3 a) 570 7-5918 518, मनोज्ञा L, ज्ञां P. a b, षष्ठी:पथिषुप० P d, तिष्ठपन् L, "तिष्ठयेन P 52 c, गूढार्थी (र्थि) L, गूढार्थ C. 54 b, शरणेषिणां LP_d, मालानांवाहुशाडिनां L, °मालानांवासालिनां P. 56 d, प्ररं L, पुरं P. 57c, चक्रु P.d, तस्मारक. L. 58 a, मृकन्दस्य 59a, पुर P प्ररुइत । d, कत्तिमन्तः ।

·8 CANTO I तन्नाथवृत्तैरपि राजपुत्रैरराजकं नैव रराज राष्ट्रं । तारासहस्रैरपि दीयमानैरनुत्थिते चन्द्र इवान्तरीक्षं ॥६०॥ यो ज्यायानथ वयसा गुणैश्च तेषां भ्रातृणां वृषभ इवौजसा वृषाणां । ते तत्र प्रियगुरुवस्तमभ्यषिञ्चन्नादित्या दशशतलोचनं दिवीव॥६१॥ आचारवान्विनयवान्नयवान्क्रियावान धर्माय नेन्द्रियसुखाय धृतातपत्रः तद्भातृभिः परिवृतः स जुगोप राष्ट्र संक्रन्दनो दिवमिवानुसृतो मरुद्भिः ॥६२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये कपिल वास्तुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः । । L has all C 6o a, नाथवत्त(त्तै)र° L, वर्तेर P, °वत्र ( दीप्यमानम० 61a, गूणैश्च L. b, वोजसा LP 62 , नयवाक्रि d, सकन्दमो P col, सौन्दरानन्द(न्दे) कपिलवस्तु LPC नरभूदित P.. h, तेन्द्रिय ।

·CANTO II ततः कदाचित्कालेन तदवाप कुलक्रमात् । राजा शुद्धोधनो नाम शुद्धका जितेन्द्रियः ॥१॥ यः ससझे न कामेषु श्रीप्राप्तौ न विसिस्मिये। नावमेने परानृया परेभ्यो नापि विव्यथे ॥२॥ बलीयान्सत्वसंपन्नः श्रुतवान बुद्धिमानपि । विक्रान्तो नयवांश्चैव धीरः सुमुख एव च ॥३॥ वपुष्मांश्च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नार्जवः । तेजस्वी न च न शान्तः कती च न च विस्मितः॥४॥ आक्षिप्तः शत्रुभिः संख्ये सुहृद्भिश्च व्यपाश्रितः । अभवद्यो न विमुखः तेजसा दित्सयैव च ॥५॥ यः पूर्व राजभियातां यियासुर्धर्मपद्धतिं । राज्यं दीक्षामिव वहन्वृत्तेतान्वगमत्पितॄन ॥६॥ यस्य मुव्यवहाराच्च रक्षणाच्च सुखं प्रजाः । 'शिश्यिरे विगतोवेगाः पितुरङ्कगता इव ॥७॥ त ? I al L has allt, d51710 18 205 106 12, ( 511, 2011 184101, 02 06 07 108, CIAS ( {y 171.65 SFIT, 152 चित्कालन P. h, कुलंक्रमात LIC . Bastol s मुद्धो• P. 2. यस्ससब्जे । यस्य(सज्जि P. II d, 3 (, नयषा() शैव । 54, आक्षिप्त P. सख्य ': C.c.b, ' om श.Cc 6 h, यियासुद्धर्म . d, वृत्तना " 7b, प्रजा 1. पितर। नामि ।

·10 CANTO II कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले। अकृतार्थो न ददृशे यस्य दर्शनमेयिवान ॥१॥ हितं विप्रियमयुक्तो यः शुश्राव न चुक्षुभे । दुष्कृतं बहूपि त्यक्त्वा सम्मार कृतमण्वपि ॥९॥ // प्रणताननुजयाह विजयाह कुलद्विषः । आपन्नान्परिजग्राह निजयाहास्थितान्पथि ॥१०॥ प्रायेण विषये तस्य तच्छीलमनुवर्तिनः । अर्जयन्तो ददृशिरे धनानीव गुणानपि ॥११॥ अध्यैष्ट यः परं ब्रह्म न व्यैष्ट सततं धृतेः । दानान्यदित पात्रेभ्यः पापं नाकृत किंचन ॥१२॥ धृत्यावाक्षीत्प्रतिज्ञां स सदाजीवोद्यतां धुरं । न ह्यवाञ्छीच्युतः सत्यान्मुहूर्तमपि जीवितं ॥१३॥ विदुषः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवतया। व्यरोचिष्ट च शिष्टेभ्यो मासीषे चन्द्रमा इव ॥१४॥ अवेदीबुद्धिशास्त्राभ्यामिह चामुत्र च क्षमं । अरक्षीद्धैर्यवीर्याभ्यामिन्द्रियाण्यपि च प्रजाः ॥१५॥ अहादुःखमार्तानां द्विषतां चोर्जितं यशः । अचैषीच्च नयैर्भूमिं भूयसा यशसैव च ॥१६॥ L has 90 6-10a 2, a3a4f, 10 1-10 8 f, (fol 311) 13 25 10 2, 103 108p, ( 1 ( 2, ८3 P, 14 f, (7d7f, I6c I d8 8c, योस्य PC ; G.c 10 d, तापथि P. IHa, प्रायेन P 12 a, अध्येष्ठ P b, नाव्या(ध्या)ष्ट P, नापैष्ट H. 13a, धृत्यारा)चीत्य P, , मावा. बी(च्या). P, नावा* L ; uc सत्यात्म P. 14G, शिष्टभ्या . 16a, महा- घींदुः०१. h, चोजितं । अजैषीच Gc.

·CANTO II 11 । 1 अप्यासीदुःखितान्पश्यन्प्रकृत्या करुणात्मकः । नाधौषीच यशो लोभादन्यायाधिगतैर्धनैः ॥१७॥ सौहार्ददृढभक्तित्वान्मैत्रेषु विगुणेष्वपि । नादिदासीददित्सीतु सौमुख्यास्वं स्वमर्थवत् ॥१८॥ अनिवेद्यायमहझो नालिक्षत्किंचिदतः । गामधर्मेण नाधुक्षात्क्षीरतर्षेण गामिव ॥१९॥ नासृक्षवलिमप्राप्तं नारुक्षन्मानमैश्वरं । आगमैर्बुद्धिमाधिक्षदाय न तु कीर्तये ॥२०॥ क्लेशाहीनपि कांश्चित्तु नाक्लिष्ट क्लिष्टकर्मणः । आर्यभावाच्च नाघुक्षद्विषतोऽपि सतो गुणान् ॥२१॥ आकृक्षवपुषा दृष्टीः प्रजानां चन्द्रमा इव । परस्वं भुवि नामृक्षन्महाविषमिवोरगं ॥२२॥ नाक्रुक्षविषये तस्य कश्चिकैश्चिक्वचिक्षतः । अदिक्षतस्य हस्तस्थमातेभ्यो ह्यभयं धनुः ॥२३॥ . कृतागसोऽपि प्रणतान्प्रागेव प्रियकारिणः । अदर्शस्निग्धया दृष्ट्या वक्ष्णेन वचसासिचत् ॥२४॥ बहीरध्यगमद्विद्या विषयेष्वकुतूहलः । स्थितः कार्तयुगे धर्मे धर्मात्कृच्छ्रेऽपि नामसत् ॥२५॥ L has IT I - 2, 10 3 0 6 P, I9d 2- 21 a 3. a CIP, 23 a 3-16f, a7 25a7, a 8-b 3 P, b4-08, d8p 18 u b, त्वा० P. c, ददीत्सीत्तु । d, ख्यारस्यं(? 01 स्वीत्वमP, स्वार्थम° G. 19a, °महं(१)यो P. b, क्षन्कि० । रक्षरतर्षेण P. 20 a, नारक्षकलिम LP, G.c. b, रुवत्मा LP c, वुद्धिमा० P. d, णतु । 21, लेशाहानपिकांशिंतु P. b, कर्मनः । 22a, प्राकृष्य. P. ९, परख P. 23 2, नाकक्षादि P, s and h, कचिम्क्षतः 1, क्वचित्कु( or a)तः । 25d. P on ना C, . G.c .

·12 CANTO II अवर्धिष्ट गुणैः शश्वदवृधन्मित्रसंपदा । अवर्तिष्ट च वृद्धेषु नावृतगर्हिते पथि ॥२६॥ शरैरशीशमछवून गुणैर्बन्धूनरीरमन् । रन्धैनीचूचुदद्धृत्यान करैनीपीपिडत्मजाः ॥२७॥ रक्षणाच्चैव शौर्याच निखिलां गामवीवपत् । स्पष्टया दण्डनीत्या च रात्रिसत्रानवीवपत् ॥२६॥ कुलं राजर्षिवृत्तेन यशोगन्धमवीवपत् । दीया तम इवादित्यः तेजसारीनवीवपत् ॥२९॥ अपप्रथपितॄश्चैव सत्पुत्रसदृशैर्गुणैः । सलिलेनेव चाम्भोदो वृत्तेनाजिलदत्प्रजाः ॥३०॥ दानैरजस्रविपुलैः सोमं विप्रानसूषवत् । राजधर्मस्थितत्वाच्च काले सस्यमसूषवत् ॥३१॥ अधर्मिष्ठामचकथन कथामकथंकथः । चक्रवर्तीव च परान्धमायाभ्युदसीषहत् ॥३२॥ राष्ट्रमन्यत्र च बलेन स किंचिददीदपत् । भृत्येरेव च सोद्योगं विषदर्पमदीदपत् ॥३३॥ स्वैरेवादीदपञ्चापि भूयो भूयो गुणैः कुलं । प्रजा नादीदपञ्चैव सर्वधर्मव्यवस्थया ॥३४॥ L has 26 a 1 4 3 1', a 4 32 d 8, (fol 4 a) 33 4 1 31 18 25a, अवद्दिष्ट P_d, नावृतंग० ।' Tal, °च्छवश्था।'णैर्वन्धन ।' रब्धैनी ". 4 d, बृत्य करेन्वापीपितन् । 28।। सत्राव P. 29 4, वृत्तैन L (ap), वृर्तन । 29 b, °मबीभवत् G, °मवापिपत् ! d, नवापिपत H 30a, अवतपत्पितृश्चैव , "तूंचीव L, अतीतृपत् II. cd, चास्तांदोवृतनाजिह्रदत् । 31b, विप्राण । कालमस्यमा LP, कालं सस्थम. I. Sand Ge 324 अधर्मीष्टानपकथन P. वत्ती()वचपरांध° L. वर्त्तिव " 348, दीदयच्चापि र दीदिपच्चापि ॥ नातीतपञ्चैव । नापीपिचैव । 331, वलेन ।

·CANTO II 13 अश्रान्तः समये यज्वा यज्ञभूमिममीमपत् । पालनाच्च विजान ब्रह्म निरुट्विग्नानमीमपत् ॥३५॥ गुरुभिर्विधिवत्काले सौम्यः सोमममीमपत् । तपसा तेजसा चैव द्विषत्सैन्यममीमपत् ॥३६॥ 'प्रजाः परमधर्मज्ञः सूक्ष्मं धर्ममवीवसत् । दर्शनाच्चैव धर्मस्य काले स्वर्गमवीवसत् ॥३७॥ व्यक्तमयर्थकृच्छ्रेषु नाधर्मिष्ठमतिष्ठिपत् । प्रिय इत्येव चाशक्तं न संरागादवीवृधत् ॥३॥ तेजसा च त्विषा चैव रिपून्दृप्तानबीभसत् । यशोदीपेन दीप्तेन पृथिवीं च व्यबीभसत् ॥३९॥ आनृशंस्यान्न यशसे तेनादायि सदार्थिने । द्रव्यं महदपि त्यक्ता न चैवाकीर्ति किंचन ॥४०॥ तेनारिरपि दुःखार्ती नात्याजि शरणागतः । जित्वा दृप्तानपि रिपून तेनाकारि विस्मयः ॥४१॥ न तेनाभेदि मायर्यादा कामादेषाद्भयादपि । तेन सत्स्वपि भोगेषु नासेवीन्द्रियवृत्तिता ॥४२॥ न तेनादर्शि विषमं कार्य वचन किंचन। 'विप्रियप्रिययोः कृत्ये न तेनागामि निक्रियाः ॥४३॥ 35 , द्विजा । L has 352 1 41 1) 8 ( 11,542 If, 1 2 - 10th y7 ( 2 P, ( 34308 361) सोम्यः L, सौम्यम् । c, तपसात्तेजसा 37 b, °मवीवपत् LP d, °मवीपत् L, °मवीमपत् !', "मवीविशत H 38b, नाव- मिष्व(? possibly 8)मतिष्वपत् ', मतिष्ठि(ठ)पत् L 39 1, नवीहसत् P, नबीभयत् H, नदीदहत । •d, पृथिवीच । 42 d, वृर्त्तिता P. 43 a, तेनादाधि । b, काम्ब (म्य) 1 प्रियमाः । d विक्रिया 6 41., Pom for ·14 CANTO II तेनापायि यथाकल्यं सोमश्च यश एव च । वेदश्वाम्नामि सततं वेदोक्तो धर्म एव च ॥४४॥ एवमादिभिरत्यक्तो बभूवासुलभैर्गुणैः । अशक्यशक्यसामन्तः शाक्यराजः स शक्रवत् ॥४५॥ अथ तस्मिन्तथा काले धर्मकामा दिवौकसः । विचेरुर्दिशि लोकस्य धर्मचर्या दिदृक्षवः ॥४६॥ धर्मात्मानश्चरन्तस्ते धर्मजिज्ञासया जगत् । ददृशुस्तं विशेषेण धर्मात्मानं नराधिपं ॥४७॥ देवेभ्यस्तुषितेभ्योऽथ बोधिसत्वः क्षितिं वजन । उपपत्तिं प्रणिदधे कुले तस्य महीपतेः ॥४॥ तस्य देवी नृदेवस्य माया नाम तदाभवत् । वीतकोधतमोमाया मायेव दिवि देवता ॥४९॥ स्वप्नेऽथ समये गर्भमाविशन्तं ददर्श सा। षड्दन्तं वारणं श्वेतमैरावतमिवौजसा ॥५०॥ तं विनिर्दिदिशुः श्रुत्वा स्वप्नं स्वप्नविदो ड्विजाः । तस्य जन्म कुमारस्य लक्ष्मीधर्मयशोभृतः ॥५१॥ तस्य सत्वविशेषस्य जातौ जातिक्षयैषिणः । साचला प्रचचालोवीं तरङ्गाभिहतेव नौः ॥५२॥ सूर्यरश्मिभिरक्लिष्टं पुष्पवर्षे पपात खान् । दिग्वारणकराधूताहनाच्चैत्ररथादिव ॥५३॥ L has 44 a I 05p, ८ 4 P, 46 0 2-0 I p, c2-06, 47-4 -4706p 44 b, यस P (, शामणा()यि P 45 b, वभूवसुलभैगणः P, H.c 46 c रोकेस्य P. 48 d, महीपते । 490, वीजक्रोध. P; cc 50c, षदन्तं P 518, विनिर्दिदिशः । 52 b, तरंगीभिर्हतेव P, ce 53 b, °वर्ष P ·CANTO II 15 दिवि दुन्दुभयो नेदुर्दीव्यतां मरुतामिव । दिदीपेऽभ्यधिकं सूर्यः शिवश्च पवनो ववौ ॥५४॥ तुतुषुस्तुषिताश्चैव शुद्धावासाश्च देवताः । सद्धर्मबहुमानेन सत्वानां चानुकम्पया ॥५५॥ समाययौ यशःकेतुं श्रेयःकेतु करः परः । बभ्राजे शान्तया लक्ष्म्या धर्मो विग्रहवानिव ॥५६॥ देव्यामपि यवीयस्यामरण्यामिव पावकः । नन्दो नाम सुतो जज्ञे नित्यानन्दकरः कुले ॥५७॥ दीर्घबाहुमहावक्षाः सिंहांसो वृषभेक्षणः । वपुषाग्येण यो नाम सुन्दरोपपदं दधे ॥५॥ मधुमास इव प्राप्तश्चन्द्रो नव इवोदितः । अङ्गवानिव चानङ्गः स बभौ कान्तया श्रिया ॥५॥ स तौ संवर्धयामास नरेन्द्रः परया मुदा । अर्थः सज्जनहस्तस्थो धर्मकामौ महानिव ॥६॥ तस्य कालेन सत्पुत्रौ ववृधाने भवाय तौ। आर्यस्यारम्भमहतो धर्मार्थाविव भूतये ॥६१॥ तयोः सत्पुत्रयोर्मध्ये शाक्यराजो रराज सः । 'मध्यदेश इव व्यक्तो हिमवत्पारिपाचयोः ॥६२॥ L has (fol 4 b) 56 c 6-d I p. d 8-578 3p, a 4-88f, b I-b5P, 59d7-60 c 8, did 4P, 15d8 f, 6II-15 P, a 6. a 81, 06 b81 54 8, विदिवि । e, H. and S.c. b, दीव्यता। सूर्यो । 550, देनताः P सधर्म P; 568, समाययो P यशाकेतुः G 58 a b, वक्षासिंहासो P. 59 a, मधुमासिव P. c, अगंवानिवचानंग P 6oa, तोसंबद्धयामास P. d, महानिवा(or वो) P 6r b, भंयासतो P, for L see note ·16 CANTO II ततस्तयोः संस्कृतयोः क्रमेण नरेन्द्रसून्वोः कृतविद्ययोश्च । कामेष्वजस्रं प्रममाद नन्दः सर्वार्थसिद्धस्तु न संररञ्ज ॥६३॥ स प्रेक्ष्यैव हि जीर्णमातुरं च मृतं च विमृशन जगदनभिज्ञमार्तचित्तः । हृदयगतपरघृणो न विषयरतिमगम- ज्जननमरणभयमभितो विजिघांसुः ॥६४॥ उद्देगादपुनर्भवे मनः प्रणिधाय स ययौ शयितवराङ्गनादनास्थः । निशि नृपतिनिलयनाइनगमनकृतमनाः सरस इव मथितनलिनाकलहंसः ॥६५॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये राजवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः । L has 63 al-a6p, a 7-64 ) Io, DII-bI2 f, CI5f, d 2 d 13, d I4 65a4p, an-end. 634, संस्कृतयोःष्क्र. LP 1, सून्धोः । (, जस्रममाद P d, सिद्धिस्तु । 64b, विमृशनजदनभिज्ञमातहृदयो P, °मार्तहृत्कः ॥ , गतपरमश्रकंविषयP (thee sylla'ples short) d, chyAfHanfaat LP, Hc fafstaja: P 65 b, सयितवरां- d, मर्थित P कलंहंसः L, कुलंहंसः !' col , सौन्दरागन्दे । द्वितीय । गणाद° P.

·17 CANTO III तपसे ततः कपिलवास्तु हयगजरथौघसंकुलं । श्रीमदभयमनुरक्तजनं स विहाय निश्चितमना वनं ययौ ॥१॥ विविधागमांस्तपसि तांश्च विविधनियमाश्रयान्मुनीन । प्रेक्ष्य स विषयतृषाकृपणाननवस्थितं तप इति न्यवर्तत ॥२॥ अथ मोक्षवादिनमराडमुपशममति तथोकं । तत्वकृतमतिरुपास्य जहावयमप्यमार्ग इति मार्गकोविदः ॥३॥ •स विचारयन जगति किं नु परममिति तं तमागमं । निश्चयमनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दुष्करं ॥४॥ अथ नैष मार्ग इति वीक्ष्य तदपि विपुलं जही तपः । ध्यानविषयमवगम्य परं बुभुजे वरान्नममृतत्वबुद्धये ॥५॥ स सुवर्णपीनयुगबाहुळषभगतिरायतेक्षणः । प्लक्षमवनिरूहमभ्यगमत्परमस्य निश्चयविधेर्बुभुत्सया ॥६॥ उपविश्य तच कृतबुद्धिरचलतिरदिराजवत् । मारबलमजयदुरमथो बुबुधे पदं शिवमहार्यमव्ययं ॥७॥ C, तम- . . L has I al4c8, (fo] 5a) 4 (970 13 21, स्तपस्सितांश्च L, स्तपस्सिताश !', स्तपसितांश्च S, He h, °न्मुनी न इति LP, II 3ah, मरराड)मुपशमतितकेन्द्रकं । (, मतिरपास्य । 4a, विचारयं LP_1, भ()न्तमा० ] , हन्तमा० P, C नवेगतः । 5 b, विपुरं P. व्याधिविष° C. d, न(2) रानम° 1., नरान्नम ', S and Gc. 6a, युगवाहु° P. d, विधवु० । 7b, राजवन् । दुर्य्यम LP. ( ·18 CANTO III अवगम्य तं च कृत कार्यममृतमनसो दिवौकसः । हर्षमतुलमगमन्मुदिता विमुखी तु मारपरिषत्प्रचुशुभे ॥१॥ सनगा च भूः प्रविचचाल हुतवहसखः शिवो ववौ। नेदुरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नभः ॥९॥ अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विभुः । नित्यममृतमुपदर्शयितुं स वराणसीपरिकरामयात्पुरीं ॥१०॥ अथ धर्मचक्रमृतनाभि धृतिमतिसमाधिनेमिमत् । तब विनयनियमारमृषिर्जगतो हिताय परिषद्यवर्तयत् ॥११॥ इति दुःखमेतदियमस्य समुदयलता प्रवर्तिका । शान्तिरियमयमुपाय इति प्रविभागशः परमिदं चतुष्टयं ॥१२॥ अभिधाय च त्रिपरिवर्तमतुलमनिवर्त्यमुतमं । द्वादशनियतविकल्पमृषिर्विनिनाय कौण्डिनसगोत्रमादितः ॥१३॥ स हि दोषसागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकं । क्रोधमदभयतरङ्गचलं प्रततार लोकमपि च व्यतारयत् ॥१४॥ स विनीय काशिषु गयेषु बहुजनमथो गिरिव्रजे । पिथमपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिघृक्षया तदा ॥१५॥ विषयात्मकस्य हि जनस्य बहुविविधमार्गसेविनः । सूर्यसदृशवपुरभ्युदितो विजहार सूर्य इव गौतमस्तमः ५.१६॥ , L has 8 a 1-9b 7, b8-c9 p, c IO II 4 105 106p, 107-14 1, 12 C 3 I3 ( 2, 2 3 44P, 05-09. C Iop (II-d 2 f, IFaI 07, ( 8 06 d7d 101 8a, तेन P 9b, प्रिवो(यो)ववो । d, धरर्जितं . 10d, वरणसा° LPC, वराणसा H त्पुरी " II el, मृषिजगतो । 12 6, सान्ति P 13 d, नित्यमु " (d, मपिर्खि , मतिर्वि 14 C, तरंगचपल P, II 4 d, चाप्य()तारयत् P 15 a, कासिषु । 1. गिरिव्रत P .

·CANTO III 19 अभितस्ततः कपिलवास्तु परमशुभवास्तुसंस्तुतं । वस्तुमतिशुचि शिवोपवनं स ददर्श निःस्पृहतया यथा वनं ॥१७॥ अपरिग्रहः स हि बभूव नियतमतिरात्मनीश्वरः । नैकविधभयकरेषु किमु स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु ॥१६॥ प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचमवज्ञयागमत् । निश्चितमतिरसिचन्दनयोन जगाम दुःखसुखयोश्च विक्रियां ॥१९॥ अथ पार्थिवः समुपलभ्य सुतमुपगतं तथागतं । तूर्णमबहुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ ॥२०॥ सुगतस्तथागतमवेक्ष्य नरपतिमधीरमाशया। शेषमपि च जनमश्रुमुखं विनिनीषया गगनमुत्पपात ह ॥२१॥ सं विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरूपविवेश तस्थिवान् । निश्चलमतिरशयिष्ट पुनर्बहुधाभवत्पुनरभृत्तथैकधा ॥२२॥ सलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनीं। मेघ इव दिवि ववर्ष पुनः पुनरज्वलन्नव इवोदितो रविः ॥२३॥ युगपज्ज्वलन ज्वलनवच्च जलमवसृजंश्च मेघवत् । तप्तकनकसदृशप्रभया स बभौ प्रदीप्त इव सन्ध्यया धनः ॥२४॥ . P . L has 17059, ( 10 d 3 12, d 4 d ro, d II d 13 12, 18 4 I a 5, (fol 5 b) 20 8 3-0 9p, a 10 b It, 3 2-bIO P, ( I ( 2 1, c 3 49p, 22 09 23 ) I, b2f 17b, °शुभचास्तु° c, वास्तुम°C , निस्पृह° 12 18 a, अपरिग्र्ग्रहः L, अपरिग्रहस्य । d, स्वदेशएन । 19c, °चन्द्रन P. d, सुखदुःख° P, He 20 b, सुगतमु ८, वर्ममवहु°P, with Rahove fist व and न्य allove हु 21a, मपेक्ष्म P, b, °मासया(मानसतया) P सेषम P 22 alb, भूवीवषुनरुपविवेध P, C.c °मतिरसयिषु P, * * * षु L, गतिर• G , H c. d, पुनर्वहु L त्तथैकथा P; Cc. 23 ८, दिविवर्ष d, पुनरुज्व. P. Jc. 24b, सृजश्च P G C C.

·20 CANTO III तमुदीक्ष्य हेममणिजालवलयिनमिवोत्थितं ध्वजं । प्रीतिमगमदतुलां नृपतिर्जनता नताश्च बहुमानमभ्ययुः ॥२५॥ अथ भाजनीकृतमवेक्ष्य मनुजपतिमृद्धिसंपदा । पौरजनमपि च तत्पवणं निजगाद धर्मविनयं विनायकः ॥२६॥ नृपतिस्ततः प्रथममाप फलममृतधर्मसिद्धयोः । धर्ममतुलमधिगम्य मुनेच्नये ननाम स यतो गुराविव ॥२७॥ बहवः प्रसन्नमनसोऽथ जननमरणार्तिभीरवः । शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृषभा इवानलभयात्प्रवव्रजुः ॥२६॥ विजहुस्नु येऽपि न गृहाणि तनयपितृमात्रपेक्षया । नेऽपि नियमविधिमामरणाज्जगृहुश्च युक्तमनसश्च दधिरे ॥२९॥ न जिहिंस सूक्ष्ममपि जन्तुमपि परवधोपजीवनः । किंबत विपुलगुणः कुलजः सदयः सदा किमु मुनेरुपासया ॥३०॥ अकृशोद्यमः कृशधनोऽपि परपरिभवासहोऽपि सन । नान्यधनमपजहार तथा भुजगादिवान्यविभवाद्धि विव्यथे ॥३१॥ विभवान्वितोऽपि तरूणोऽपि विषयचपलेन्द्रियोऽपि सन । नैव च परयुवतीरगमत्परमं हि ता दहनतोऽयमन्यत ॥३२॥ । 28a, L has 25 2 10 26a4, 45a 10 Hy ! } 5, 6 1 2703 28 11 13. 21) a 1 2 4 P, 17 10f 30 1 10 th If 1 2 311, 13, 32 1 1 16p, 10 1 511, (6d 13 25 b, वोर्थितं L, वोथितं । 26 cil, तत्प(प्रस)वेननिज । प्रसन L, प्रसने P ८, तनाय । d, वव्रजः 290, पित्रमाव्य L apparently and P d, दधिरे P, दधिरे II, JA 30a, जतुम° । 1, जीवमः P. d, विमु 311, कृषधनो LP , सत् LP 32 d, परम , त्परमा ।

·CANTO III 21 अनृतं जगाद न च कश्चि- दृतमपि जजल्प नाप्रियं। लक्ष्णमपि च न जगावहितं हितमयुवाच न च पैशुनाय यत् ॥३३॥ 'मनसां लुलोभ न च जातु परवसुषु गृधमानसः । कामसुखमसुखतो विमृशन्विजहार तृप्त इव तब सज्जनः ॥३४॥ न परस्य कश्चिदपघातमपि च सघृणो व्यचिन्तयत् । 'मातृपितृसुतसुहृत्सदृशं स ददर्श तत्र हि परस्परं जनः ॥३५॥ नियतं भविष्यति परच भवदपि च भूतमयथो। कर्मफलमपि च लोकगतिर्नियतेति दर्शनमवाप साधु च ॥३६॥ इति कर्मणा दशविधेन परमकुशलेन भूरिणा। भ्रंशिनि शिथिलगुणोऽपि युगे विजहार तत्र मुनिसंश्रयाज्जनः ॥३७॥ न च तच कश्चिदुपपत्तिसुखमभिललाष तैर्गुणैः । सर्वमशिवमवगम्य भवं भवसंक्षयाय ववृते न जन्मने ॥३॥ अकथंकथा गृहिण एव परमपरिशुद्धदृष्टयः । स्रोतसि हि ववृत्तिरे वह वो रजसस्तनुत्वमपि चक्रिरे परे ॥३९॥ I has 33 . 1 35 1 4, (tol () a) 34 05 39 d 13 33 a, अनृते P. c, LP on च, IIL. 34 b, गृ(व)छ । cd, faqufero Ll. d, नृपदव P. 35a, घाटमा b, चिन्तयेत् । 37c, गुणेऽपि c, see notes 38a, नचतव b, तेगुणैः । 39 a, ग्रहिण P. स्रोतसिहीन()ततरे । d, रजसत्वम° P, nith a addel above after व पुरे G. foi L पपर्ति P.

·22 CANTO III . ववृतेऽत्र योऽपि विषमेषु विभवसदृशेषु कश्चन। त्यागविनयनियमाभिरतो विजहार सोऽपि न चचाल सत्पथात् ॥४०॥ अपि च स्वतोऽपि परतोऽपि न भयमभवन दैवतः । तब च सुसुखसुभिक्षगुणै हृषुः प्रजाः कृतयुगे मनोरिव ॥४१॥ इति मुदितमनामयं निरापत्कुरूरघुपूरुपुरोपमं पुरं तत् । अभवदभयदैशिक महर्षी विहरति तत्र शिवाय वीतरागे ॥४२॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये तथागतवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः । L has 40 2 1 4 d I, d 2 d I3 P. 42 a I a 8, a 9 P, Iol 4 f, b Io h I2 f. b 13 (9p, Cio end 40३, विषयेषु 41 (, तत्रचसुख° LC, तत्रचसुधेसु° P. cd, गुणै जह• I'. d, कृतयुगेराज्ञोमनोरिव LP , SC 42 a b, पतुरु c. अभवभय IPC , HO col , सौन्दरा P तृतीय ।

·23 CANTO IV . मुनौ ब्रुवाणेऽपि तु तत्र धर्म धर्म प्रति ज्ञातिषु चादृतेषु । प्रासादसंस्थो मदनैककार्यः प्रियासहायो विजहार नन्दः ॥१॥ स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकस्तया समेतः प्रियया प्रियाहः । नाचिन्तयवैश्रमणं न शक्रं तास्थानहेतोः कुत एव धर्म ॥२॥ लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्मेन गर्वेण च मानिनीति । दीया च मानेन च भामिनीति यातो बभाषे त्रिविधेन नाम्ना ॥३॥ सा हासहंसा नयनहिरेफा पीनस्तनात्युन्नतपद्मकोशा) भूयो बभासे स्वकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण ॥४॥ रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन। मनुथलोके हि तदा बभूव सा सुन्दरी स्त्रीषु नरेषु नन्दः ॥५॥ सा देवता नन्दनचारिणीव कुलस्य नन्दीजननश्च नन्दः । अतीत्य माननुपेत्य देवान सृष्टावभूतामिव भूतधाचा ॥६॥ तां सुन्दरीं चेन्न लभेत नन्दः सा वा निषेवेत न तं नतभूः । इन्हं ध्रुवं तविकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ ॥७॥ L has I a I a } }P, d4a9, 12 f, 205071, 08 07, d 8-d II f, 3 17-109f, 409543, 14-1IP, (fol 6 1)7a7- II, b I-c II p. I a, मनो P. 2 d, °हतो कृतएवधर्म P, कृत एव धर्मः C 3a, रूपेन P. b, भामिनीति G. भामेन Gu. मानिनीति G d, यानो P, यासौ . 4 b, त्युन्नपनकोसा P, भ्युन्नत C d, पग्रिमी 5 d स्त्रीपुर ·24 CANTO IV कन्दर्परन्योरिव लक्ष्यभूतं प्रमोदनान्द्योरिव नीडभूतं । प्रहर्षतुष्ट्योरिव पावभूतं इन्वं सहारस्त मदान्धभूतं ॥४॥ परस्परोधीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचित्तं । परस्पराश्लेषहताङ्गरागं परस्परं तन्मिथुनं जहार ॥९॥ भावानुरक्तौ गिरिनिर्भरस्थौ तौ किंनरीकिंपुरुषाविवोभौ। चिक्रीडतुश्चाभिविरेजतुश्च रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ ॥१०॥ अन्योन्यसंरागविवर्धनेन तइन्द्वमन्योन्यमरीरमञ्च । क्लमान्तरेऽन्योन्यविनोदनेन सलीलमन्योन्यममीमदच्च ॥११॥ विभूषयामास ततः प्रियां स सिषेविषुस्तां न मृजावहार्थ । स्वेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानामपि भूषणं सा ॥१२॥ दत्वाथ सा दर्पणमस्य हस्ते ममायतो धारय तावदेनं । विशेषकं यावदहं करोमीत्युवाच कान्तं स च तं बभार ॥१३॥ भर्तुस्ततः श्मश्रु निरीक्षमाणा विशेषकं सापि चकार तादृक् । निश्वासवातेन च दर्पणस्य चिकित्सयित्वा निजधान नन्दः ॥१४॥ मा तेन चेष्टाललितेन भर्तुः शाम्येन चान्तर्मनसा जहास । भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजिह्मां भृकुटिं चकार ॥१५॥ JL has 9c9-10 ) 2, 10 3 1 41 12 13 13 u [O, a II ) I !!, 106 107 108 1) JI, ( IP, 14d615 II II c 8 a, लक्ष्म] d, महारस्त P. 9, परस्परव्या , तमिथुमं LP जहारः । 10 %, विक्रीड° P. शापि विरेज°C. II C, लाल )मान्तरेनर्थवले- हरे (ते)न 1', लमान्तरे तर्षबलेन तेन Cd, सरीलम. P. 12 , पऽ()यां P, C.c. b, सिषोविषु' P. c, रूपेन P. 13 c, करोमि० . 14 2, ततश्मश्रृथुनिराष्यमाणा P, निरूप्यमाणा C, निरूपयन्ती H, निरूपयाणा S 1 °कंभासापिषि (or पि) P, i, चिकित्स्ययित्वा I', किंचिच्छुचित्वं (Hu 151, साध्येनचातुर्मणसा । (, भूत्वा च G d, "जिह्मा ।" G.c.

·CANTO IV 25 चिक्षेप कर्णोत्पलमस्य चांसे करेण सव्येन मदालसेन । पत्राङ्गुलिं चार्धनिमीलिताक्षे वक्तेऽस्य तामेव विनिर्दुधाव ॥१६॥ ततश्चलनूपुरयोक्तिताभ्यां नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्यां । पयां प्रियाया नलिनोपमाभ्यां मूभी भयान्नाम ननाम नन्दः ॥१७॥ स मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूभी ततः प्रियायाः प्रियकृद्धभासे। सुवर्णवेद्यामनिलावभग्नः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः ॥१८॥ सा तं स्तनोहर्तितहारयष्टिरुत्थापयामास निपीड्य दोया। कथं कृतोऽसीति जहास चोच्चैर्मुखेन साचीकृतकुण्डलेन ॥१९॥ पत्युस्ततो दर्पणसक्तपाणेर्मुहुर्मुहुर्वक्तूमवेक्षमाणा । तमालपत्रातले कपोले समापयामास विशेषकं तत् ॥२०॥ तस्या मुखं तत्सतमालपत्रं ताम्राधरौष्ठं चिकुरायतादां । रक्ताधिकायं पतितहिरेफ सशैवलं पद्ममिवाबभासे ॥२१॥ नन्दस्ततो दर्पणमादरेण बिभ्रत्तदामण्डनसाक्षिभूतं । विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत्प्रियाया वदनं ददर्श ॥२२॥ तत्कुण्डलादष्टविशेषकान्तं कारण्डवक्लिष्टमिवारविन्दं । नन्दः प्रियाया मुखमीक्षमाणो भूयः प्रियानन्दकरो बभूव ॥२३॥ विमानकल्ये स विमानगर्ने ततस्तथा चैव ननन्द नन्दः । तथागतश्चागतभेक्षकालो भैक्षाय तस्य प्रविवेश वेश्म ॥२४॥ 161 (', L has Ihar | Io, a II p. ) I-1 31, h9c2f, c 3-d 2 p. d3d8f, I7a5-b5f, 06-22 14 (fol.7a) 22 15-24 II चासे P पत्त्राञ्जलिं (iu. चाद्ध (01 द्व०) !' 17a, योक्तिताभ्यां P. b, प्रभोङ्गसितराङ्गलि° P, °वराङ्गुलि० G. 18 e, मणिलावा 19a, ), स्थापया 1. ed, चोच्चैर्मुक्षेन L, चोच्चैमुक्षेण P. 20 ), मुंहमुहूर्व P d, समाधयामास PC, समाप०(१) L, I c. 21 h, रायतकं P. 22 h, °भूतः P. विसषकावेक्षण or 23a, ग्लादस्त° । 1., क्लिप्त' P. °माणौ . यस्ति P. C, ·26 CANTO IV अवाङ्मुखो निष्प्रणयश्च तस्थौ भ्रातुर्गृहेऽन्यस्य गृहे यथैव । तस्मादयो प्रेथजनप्रमादाद्भिक्षामलब्धैव पुनर्जगाम ॥२५॥ काचित्पिपेषाङ्गविलेपनं हि वासोऽङ्गना काचिदवासयच्च । अयोजयत्स्नानविधिं तथान्या जयन्थुरन्याः सुरभीः सजश्च ॥२६॥ तस्मिन गृहे भर्तुरतश्चरन्यः क्रीडानुरूपं ललितं नियोग। काश्चिन्न बुद्धं ददृशुर्युवत्यो बुद्धस्य वैषा नियतं मनीषा ॥२७॥ काचित्स्थिता तब तु हर्म्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः विनिष्पतनं सुगतं ददर्श पयोदगर्भादिव दीप्तमर्कं ॥२८॥ सा गौरवं तब विचार्य भर्तुः स्वया च भक्त्याहतयाहतश्च । नन्दस्य तस्थौ पुरतो विवक्षुस्तदाज्ञया चेति तदाचचक्षे ॥२९॥ अनुग्रहायास्य जनस्य शङ्के गुर्गृहं नो भगवान्प्रविष्टः । भिक्षामलब्ध्वा गिरमासनं वा शन्यादरण्यादिव याति भूयः ॥३०॥ श्रुत्वा महर्षेः स गृहप्रवेशं सत्कारहीनं च पुनःप्रयाणं । चचाल.चित्राभरणाम्बरसक्कल्पद्रुमो धूत इवानिलेन ॥३१॥ कृत्वाञ्जलिं मूर्धनि पद्मकल्पं ततः स कान्तां गमनं ययाचे । कर्नु गमिष्यामि गुरौ प्रणामं मामभ्यनुज्ञातुमिहार्हसीति ॥३२॥ सा वेपमाना परिसस्वजे तं शालं लता वातसमीरितेव। ददर्श चाशुप्लुतलोलनेवा दीर्घ च निश्वस्य वचोऽभ्युवाच ॥३३॥ L has 25a 1 28 11 I, I) 2 ( 2 P, ( 3 13, d4 drop ( 11-30 17, 108-h IOf, OH (4, 1507f, 31 10 8 (71, 08 ( II P, 11 32 10 10, I (IIf drd Iof 26, 258, निप्पणयश्च P. b, भ्रातुगृहे 1, भ्रान्तगृहे !'. त, मलव्धेव I.I'; C पि- पेषातु (on न्त्र ) L, पिपैषान्त्र• P, I (. d, जर्ग्रन्थु० 1. 274 तस्मिनगृहे । 1, लडितं LPc. c, ददृशू° 1 28 (, विनिस्प. P. 291), व्याहतच 30a, अनुश्चहाया P. b, विस्तः P ९, लब्धा । 31b, प्रयानं '. cd, Pom क्क. मनि P. माकल्यं L कर्तु । 33 b, सालं P. d, दीर्घ P 32a, ·CANTO IV 27 नाहं यियासोर्गुरुदर्शनार्थमहामि कर्तुं तव धर्मपीडां । गच्छार्यपुत्रहि च शीघ्रमेव विशेषको यावदयं न शुष्कः ॥३४॥ सचेद्भवेस्त्वं खलु दीर्घसूत्रो दण्डं महान्तं त्वयि पातयेयं । मुहुर्मुहुस्त्वां शयितं कुचाभ्यां विबोधयेयं च न चालपेयं ॥३५॥ अथायनाश्यानविशेषकायां मय्यथसि त्वं त्वरितं ततस्त्वां । निपीडयिष्यामि भुजदयेन निर्भूषणेनाविलेपनेन ॥३६॥ इत्येवमुक्तश्च निपीडितश्च तयासवर्णस्वनया जगाद। एवं करिष्यामि विमुच्च चण्डि यावद्गुरुर्दूरगतो न मे सः ॥३७॥ ततः स्तनोहर्तितचन्दनाभ्यां मुक्तो भुजाभ्यां न तु मानसेन विहाय वेषं मदनानुरूपं सत्कारयोग्यं स वपुर्बभार ॥३। सा तं प्रयान्नं रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी। स्थितोच्चको व्यपविशिष्पा भ्रान्तं मृगं भ्रान्तमुखी मृगीव ॥३९॥ दिदृक्षयाक्षिप्तमना मुनेस्तु नन्दः प्रयाणं प्रति तत्वरे च । विवृत्तदृष्टिश्च शनैर्ययौ तां करीव पश्यन स लडत्करेणुं ॥४०॥ छातोदरीं पीनपयोधरोरुं स सुन्दरीं रुकादरीमिवाद्रेः । काक्षेण पश्यन्न ततर्प नन्दः पिबन्निवैकेन जलं करेण ॥४१॥ L has 34a9p, a 10 ( 8, (9 df, l2 d5. d 6 f, (fol. 710) 3908 d 6, d 737a5 P, a 6 bif, 39 a II-I) I f, ) 2-d 6, d7d91, 40a 6-a7f, 15 9 P, 4I (91, ( Io d II C, d, °द्गुरु- 34 , सोगुरु b, कर्तु ।' पी(पा)डां I (', पुतहि । 35b, महान्त P. सयितं P.d, चालयेयं PC, . and ic. 36 a, °काया P. 1, विभूषणेनाद्र P. 3711, सवलेखनया , स वेणु ( जगाम P , GE विमुचचण्डे P 38 , तत P b, मानसैन । d, तत्कार P, तत्काल°C d, वपू° P. 39 b, शून्यस्थिर G 40 b, प्रयानं P e, विवृति P. 4th, सुन्दरीरुक्ष्म C, Pom one त न्दूर स्थिरोच्च G C, ·28 CANTO IV . तं गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भार्यानुरागः पुनराचकर्ष । सोऽनिश्चयानापि ययौ न तस्थौ तुरंस्तरङ्गेष्विव राजहंसः ॥४२॥ अदर्शनं तूपगतश्च तस्या हात्ततश्चावततार तूर्णं । श्रुत्वा ततो नूपुरनिस्वनं स पुनर्ललम्चे हृदये गृहीतः ॥४३॥ स कामरागेण निगृह्यमाणो धर्मानुरागेण च कृष्यमाणः । जगाम दुःखेन विवय॑मानः प्लवः प्रतिस्रोत इवापगायाः ॥४४॥ ततः क्रमैीर्घतमैः प्रचक्रमे कथं नु यातो न गुरुभवेदिति । स्वजेय तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियामाईविशेषकामिति ॥४५॥ अथ स पथि ददर्श मुक्तमानं पितृनगरेऽपि तथागताभिमानं । दशबलमभितो विलम्बमानं ध्वजमनुयान इवैन्द्रमय॑मानं ॥४६॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये भार्यायाचितको नाम चतुर्थः सर्गः । - L has 42 4 Id I, d 2 d 6 !, d7d II, 43 a I a5f, c2 (9f,dy 447, 18-45 5 12, ( I 07p, (8 end 42 a, तगौर P d, तरंस्त° PC, तु(on नुरंस्त° L 43 , अदर्शनंभूयगतंश्च P. नीभूय H, नीभूय गते च तस्मिन् G निवर्वमानः 45C, ताचैव P. d, मादिविशे। 46a, P om 000 द b, तथागता. rol , सौन्दरा' P. याचित्तको P. चतुर्थ P. 440, 1: G ·29 CANTO V अथावतीर्याश्वरथदिपेभ्यः शाक्या यथास्वईि गृहीतवेषाः । महापणेभ्यो व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात्मणेमुः ॥१॥ केचित्प्रणम्यानुययुर्मुहूर्त केचित्प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः । केचित्स्वकेष्वावसथेषु तस्थुः कृत्वाञ्जलीन्वीक्षणतत्पराक्षाः ॥२॥ बुद्धस्ततस्तत्र नरेन्द्रमार्गे स्रोतो महद्भक्तिमतो जनस्य । जगाम दुःखेन विगाहमानो जलागमे स्रोत इवापगायाः ॥३॥ अथो महद्भिः पथि संपतद्भिः संपूज्यमानाय तथागताय । कर्तुं प्रणामं न शशाक नन्दस्तेनाभिरेमे तु गुरोर्महिना ॥४॥ स्वं चावसङ्गं पथि निर्मुमुक्षुर्भक्तिं जनस्यान्यमतेश्च रक्षन । नन्दं च गेहाभिमुखं जिघृक्षन्मार्ग ततोऽन्यं सुगतः प्रपेदे ॥५॥ ततो विविक्तं च विविक्तचेताः सन्मार्गविन्मार्गमभिप्रतस्थे । गवायतश्चाग्यतमाय तस्मै नान्दीविमुक्ताय ननाम नन्दः ॥६॥ शनैव्रजन्नेव स गौरवेण पटावृतांसो विनतार्धकायः । अधोनिबद्धाञ्जलिरूलनेवः सगइदं वाक्यमिदं बभाषे ॥७॥ I has alth3 (fol 8 a) 4 14 7 du Tb, यथामूद्धिगृहीतवेषी । 2 , महर्त्त । 1, °वसे (m) नुजग्मुः P. , तत्प- राक्षा P .3b, बोतो P भक्तिमनो P । जरागमे P वापगया: LP. 4 , सपू(or पूं) ज्य° L d, शुरोम° P 5a b, निम्यमुक्षुभक्ति र d, प्रपदे P 7ab, गोरवेनपटावृतासो । निवद्धञ्जलिरु' P ,सगर्नदरा- क्यमिदेवभावे जिधिक्षन P. , C, ·30 CANTO V प्रासादसंस्थो भगवन्तमन्तःप्रविष्टमश्रौषमनुग्रहाय । अतस्त्वरावानहमभ्युपेतो गृहस्य कक्ष्यामहतोऽभ्यसूयन ॥६॥ तत्साधु साधुप्रिय मत्प्रियार्थ तवास्तु भिशूनम भैक्षकालः । असौ हि मध्यं नभसो यियासुः कालं प्रतिस्मारयतीव सूर्यः ॥९॥ इत्येवमुक्तः प्रणतेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन । तादृङ्गिमित्तं सुगतश्चकार नाहारकृत्यं स यथा विवेद ॥१०॥ ततः स कृत्वा मुनये प्रणाम गृहप्रयाणाय मतिं चकार । अनुयहाथै सुगतस्तु तस्मै पात्रं ददौ पुष्करपत्रनेत्रः ॥११॥ ततः स लोके ददतः फलार्थ पात्रस्य तस्याप्रतिमस्य पात्र । जयाह चापग्रहणक्षमाभ्यां पद्मोपमाभ्यां प्रयतः कराभ्यां ॥१२॥ पराङ्मुखस्त्वन्यमनस्कमाराद्विज्ञाय नन्दः सुगतं गतास्थं । हस्तस्थपात्रोऽपि गृहं यियासुः ससार मार्गान्मुनिमीक्षमाणः ॥१३॥ भायानुरागेण यदा गृहं स पात्रं गृहीत्वापि यियासुरेव । विमोहयामास मुनिस्ततस्तं रथ्यामुखस्यावरणेन तस्य ॥१४॥ निर्मोक्षबीजं हि ददर्श तस्य ज्ञानं मृदु क्लेशरजश्च तीव्र । क्लेशानुकूलं विषयात्मकं च नन्दं यतस्तं मुनिराचकर्ष ॥१५॥ संक्लेशपक्षो द्विविधश्च दृष्टस्तथा विकल्पो व्यवदानपक्षः । आत्माश्रयो हेतुबलाधिकस्य बाह्याश्रयः प्रत्ययगौरवस्य ॥१६॥ c, P om. L has 8 aI I2 d II, I3 a I-a 31, a9-04 P, 1056 I, ( 2 ( 101, C III II, I dII, 15a 1-2 2 f, a 8 0 I, }) 2 !', 16 ) 3 b81, 09 10 1', I II c II, d I dIIP 9b, तवास्त P a,इत्यैव P प्रणयेन L, प्रणयतेनन P, G.c. डि. cd, शकालन्महार० P. 12 2, ततस्म P फलार्थ P (, ग्रहन P. 13 a, परा. मुस्त्वयियामुन्यम• P, पराङ्मुखन्त्व : ak, °मारावि० ० 14 C, वितोह P 154, निर्योक्ष '_b, ज्ञानमृदुं । तीव्रः ।' ed, लेशाकूलान्विखयास्स( स )तश्चनन्द । 16 , संशयक्षो P. c, आत्माश्रया । .

·CANTO V 31 अयानंतो हेतुबलाधि कस्तु निर्मुच्यते घट्टितमात्र एव । यत्नेन तु प्रत्ययनेयबुद्धिर्विमोक्षमाप्नोति पराश्रयेण ॥१७॥ नन्दः स च प्रत्ययनेयचेता यं शिश्रिये तन्मयतामवाप। यस्मादिमं तब चकार यत्नं तं स्नेहपान्मुनिरुज्जिहीर्षन ॥१॥ नन्दस्तु दुःखेन विचेष्टमानः शनैरगत्या गुरुमन्वगच्छत् । भायामुखं वीक्षणलोलनेत्रं विचिन्तयन्ना विशेषकं तत् ॥१९॥ ततो मुनिस्तं प्रियमाल्यहारं वसन्तमासेन कृताभिहारं । निनाय भग्नप्रमदाविहारं विद्याविहाराभिमतं विहारं ॥२०॥ दीनं महाकारुणिकस्त तस्तं दृष्ट्वा मुहूर्त करुणायमानः । करेण चक्राङ्कतलेन मूर्मि पस्पर्श चैवेदमुवाच चैनं ॥२१॥ यावन्न हिंस्रः समुपैति कालः शमाय तावत्कुरु सौम्य बुद्धिं । 'सास्ववस्थास्विह वर्तमानः सर्वाभिसारेण निहन्ति मृत्युः ॥२२॥ साधारणात्स्वप्ननिभादसारालोलं मनः कामसुखानियच्छ । हव्यैरिवाग्नेः पवनेरितस्य लोकस्य कामैन हि तृपिरस्ति ॥२३॥ श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं धनेभ्यः प्रज्ञारसस्तृप्तिकरो रसेभ्यः । प्रधानमध्यात्मसुखं सुखेभ्यो विद्यारतिदुःखतमा रतिभ्यः ॥२४॥ हितस्य वक्ता प्रवरः मुहृझो धर्माय खेदो गुणवान श्रमेभ्यः । ज्ञानाय कृत्यं परमं क्रियाभ्यः किमिन्द्रियाणामुपगम्य दास्यं ॥२५॥ L has 17ariyt, 18 II P, 10 11 1 14, (fol 8 b) 1985-105P, 21 ( 1-22 A II, U I-c 2 f, (IOP, II-d 3, 23d4-16 !, d72548, a 9-10 22, b II - 5 11, 06 ( II, did 9, d io d II 17d, पराश्रयं(1 यान P 13 । प्रत्ययनेप्रचेता P, Co ९, d, तस्नेह P, तत्स्नेह°C, रुजिहीर्षन् । 19 ३, दुःखेन । d, विचित्रेयन्नाद 20९, भग्नंप्र. P, P om का ), करुणायतान: P e, मुद्भिP 22a, काल P b, शौम्य P वत्तमानं P, L pm नः, वर्त्तमानं C 23 b, °सुखां- नि• P" श्रिष्टतमं । (, मुखम्यो । d, विद्या ( 251, सुहृभ्यो न ।, ख़(or खं)दो . .. प्रियाभ्यः PC, Ge_d, कामेन्द्रि । 21 a, 24a, ·32 CANTO V तनिश्चितं भोक्लमशुग्वियुक्तं परेष्वनायत्तमहार्यमन्यैः । नित्यं शिवं शान्तिसुखं वृणीष्व किमिन्द्रियार्थार्थमनर्थमूदा ॥२६॥ जरासमा नास्त्यमुजा प्रजानां व्याधेः समो नास्ति जगत्यनर्थः । मृत्योः समं नास्ति भयं पृथिव्यामेतत्त्रयं खल्ववशेन सेव्यं ॥२७॥ स्नेहेन कश्चिन्न समोऽस्ति पाशः स्रोतो न तृष्णासममस्ति हारि । रागाग्निना नास्ति समस्तथाग्निस्तच्चेत्त्रयं नास्ति सुखं च तेऽस्ति ॥२८॥ अवश्यभावी प्रियविप्रयोगस्तस्माच्च शोको नियतं निषेव्यः । शोकेन चोन्मादमुपेयिवांसो राजर्षयोऽन्येऽयवशा विचेलुः ॥२९॥ प्रज्ञामयं वर्म बधान तस्मानो शान्तिनिघ्नस्य हि शोकबाणाः । महच्च दग्धुं भवकक्षजालं संधुक्षयाल्याग्निमिवात्मतेजः ॥३०॥ यथौषधैर्हस्तगतैः सविद्यो न दश्यते कश्चन पन्नगेन । तथानपेक्षो जितलोकमोहो न दश्यते शोकभुजंगमेन ॥३१॥ आस्थाय योगं परिगम्य तत्वं न बासमागच्छति मृत्युकाले। आबद्धवा सुधनुः कृतास्त्रो जिगीषया शूर इवाहवस्थः ॥३२॥ इत्येवमुक्तः स तथागतेन सर्वेषु भूतेष्वनुकम्पकेन । धृष्टं गिरान्तहृदयेन सीदस्तथेति नन्दः सुगतं बभाषे ॥३३॥ अथ प्रमादाच्च तमुज्जिहीर्षन्मत्वागमस्यैव च पावभूतं । प्रव्राजयानन्द शमाय नन्दमित्यब्रवीन्मैत्रमना महर्षिः ॥३४॥ 1. has 26 2 1 3363, (fol ga) 33 04 34 d II 26), नापत्तम d, किमेन्द्रिया० ।' °मूहा । 274, नास्त्यिमुजाप्रजाना- व्याधिः । d, °वसेन P 28 ), तृष्णासाम° '. हाचि P d, °चय P 20 c, चोबाद P d, राजर्षयोन्य P 30a 15, तस्मान्नैष्यान्ति° L, तस्मात्नेष्यान्ति P, तस्मातनैष्यन्ति C, तस्मानो शान्ति J ), सोक. P d, ग्यास्यामि P.' यथोष° LP. सवैद्यो PC b and d, दंश्यते । 33 d, नन्द . 34 a b, तमुर्जिहीर्षम P , पातभूतं P. d, नवीमे 3Ia, iOP ·CANTO V 38 नन्दं ततोऽन्तर्मनसा रुदन्तमेहीति वैदेहमुनिर्जगाद। शनैस्ततस्तं समुपेत्य नन्दो न प्रव्रजिष्याम्यहमित्युवाच ॥३५॥ श्रुत्वाथ नन्दस्य मनीषितं तबुद्धाय वैदेहमुनिः शशंस । संश्रुत्य तस्मादपि तस्य भावं महामुनिर्नन्दमुवाच भूयः ॥३६॥ मय्ययजे प्रव्रजितेऽजितात्मन भ्रातृष्वनुप्रव्रजितेषु चास्मान। ज्ञातींश्च दृष्ट्वा वतिनो गृहस्थान संविनवितेऽस्ति न वास्ति चेतः ॥३७॥ राजर्षयस्ते विदिता न नूनं वनानि ये शिश्रियिरे हसन्तः । निष्ठीव्य कामानुपशान्तिकामाः कामेषु नैवं कृपणेषु सक्ताः ॥३॥ भूयः समालोक्य गृहेषु दोषान्निशाम्य तत्त्यागकृतं च शर्म । नैवास्ति मोक्तुं मतिरालयं ते देशं मुमूर्षोरिव सोपसर्ग ॥३९॥ संसारकान्तारपरायणस्य शिवे कथं ते पथि नारुरुक्षा । आरोयमाणस्य तमेव मार्ग भ्रष्टस्य सार्थादिव सार्थिकस्य ॥४०॥ यः सर्वतो वेश्मनि दह्यमाने शयीत मोहान ततो व्यपेयात् । कालाग्निना व्याधिजराशिखेन लोके प्रदीप्ते स भवेत्प्रमत्तः ॥४१॥ प्रणीयमानश्च यथा वधाय मतो हसेच्च प्रलपेच्च वध्यः । मृत्यौ तथा तिष्ठति पाशहस्ते शोच्यः प्रमाद्यन्विपरीतचेताः॥४२॥ 37a, मर्य• P L has 350 I-42 b 8, 09- I P, C Io-d5f, d61, d7d II 35 ), वैवेहमुनिज P समयेत्य P 36 0, "मुनि L, वैदहमुनि P d, महा- मुनीन० P. प्रजिते जि° LPC h, भातृ P चात्मान् । e, जतीश्चदृष्टा P, दृष्टा L d, संविनचि(वि)त्ते L, संविचित्ते P, संविन किं ते G. 38 d, कृपनेषु. a, भूय P.), कृतंचर्म P मोतु LP मतिला(m) लयं P d, मुमूर्खारिवसोपसर्ग 1, मुमुक्षोरिव ॥ देहं मुमूर्षो G 41, वेस्मनि I P. b, मोहावततो P गिखेन P.d, प्रदीपे LP, CC प्रसन्नः G. 42 5, प्रलयेच P. C, . D ·31 CANTO V यदा नरेन्द्राश्च कुटुचिनश्च विहाय बन्धूंश्च परियहांश्च । ययुश्च यास्यन्ति च यान्ति चैव प्रियेष्वनित्येषु कुतोऽनुरोधः ॥४३॥ किंचिन्न पश्यामि रतस्य यत्र तदन्यभावेन भवेन्न दुःखं । तस्मान्क्वचिन्न क्षमते प्रसक्तिर्यदि क्षमस्तद्विगमान्न शोकः ॥४४॥ तत्सौम्य लोलं परिगम्य लोकं मायोपमं चित्रमिवेन्द्रजालं। प्रियाभिधानं त्यज मोहजालं छेत्तुं मतिस्ते यदि दुःखजालं ॥४५॥ वरं हितोदकमनिष्टमन्नं न स्वादु यत्स्यादहितानुबद्धं । यस्मादहं त्वा विनियोजयामि शिवे शुचौ वर्मनि विप्रियेऽपि ॥४६॥ बालस्य धात्री विनिगृह्य लोष्टं यथोद्धरत्यास्यपुटप्रविष्टं । तयोज्जिहीर्षुः खलु रागशल्यं तत्वामवोचं परुषं हिताय ॥४७॥ अनिष्टमयौषधमातुराय ददाति वैद्यश्च यथा निगृह्य । तन्मयोक्तं प्रतिकूलमेतत्तुभ्यं हितोदर्कमनुग्रहाय ॥४॥ तद्यावदेव क्षणसंनिपातो न मृत्युरागच्छति यावदेव । यावद्वयो योगविधौ समर्थ बुद्धिं कुरु श्रेयसि तावदेव ॥४९॥ इत्येवमुक्तः स विनायकेन हितैषिणा कारुणिकेन नन्दः। कास्मि सर्व भगवन्वचस्ते तथा यथाज्ञापयसीत्युवाच ॥५०॥ , L has 43 a I-a 2 , a II ) 5p 10 6-44 [, h 2-1051, 10 ( 4, 16, 460 I- II, IN I 1981, 19-71, 48( I ( 3 !, (tol) 1 ) 4814 (71 43 11, बन्धूश्चपरिग्रहाच d, प्रियेश्वष्वनि । 44 ), दुःखा' (, क्षमा d, क्षमस्तदिग 451, परिचगम्य । 1, चित्तमिवेन्द्र ', II and se तोह- जालं P. d, छेत्तु । चदि । 462, वर P. मणिष्ट• P, ममिष्ट हणविनि , गिवश्व (or १) चौवत्सनि P, ce 47a, विनिगर्दा त }, त्यामपुर P, J and Gc तथोजि० d, तन्वाम 48, °मान्तराय P. 50९, भमवन्व. P o P ·CANTO V 35 आदाय वैदेहमुनिस्ततस्तं निनाय संश्लिष विचेष्टमानं । व्ययोजयंञ्चाशुपरिप्लुताक्षं केशश्रियं छत्चनिभस्य मूर्धः ॥५१॥ अथो नतं तस्य मुखं सवाष्पं प्रवास्यमानेषु शिरोरुहेषु । वक्रायनालं नलिनं तडागे वर्षोदकक्लिन्नमिवाबभासे ॥५२॥ नन्दस्ततस्तस्कषायविरक्तवासा- श्चिन्तावशी नवगृहीत इव दिपेन्द्रः । पूर्णः शशी बहुलपक्षगतः क्षपान्ने बालातपेन परिषिक्त इवाबभासे ॥५३॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दप्रव्राजनो नाम पञ्चमः सर्गः । L has 5t a 6-1 II ( I (67, 47-49f, 17-d II f, 52 a I a 3 fu9-1) I P, 53 1, 8-) TO P, II end 51 a, स्ततस्थं P b, संक्लिश्लिष्यविवेष्ट° P ', परिप्लताक्षं । d, श्रिया G 52a, अथोनु (?) तं P, रुतं C, अधोधृतं J , no suhelpt. vowel according to L , GC सवाष्यं । h, प्रवाप्यमाणेषु॥ d, वर्षादक P 53 b, विधेन्द्रः । (or पुल्लः) L, पुर्णः । (४०], सौन्दरा P. Pomits ना of नाम , c, पुसः D2 ·36 CANTO VI ततो हृते भर्तरि गौरवेण प्रीतो हृतायामरतौ कृतायां । तत्रैव होपरि वर्तमाना न सुन्दरी सैव तदा बभासे ॥१॥ सा भर्तुरभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षमाक्रम्य पयोधराभ्यां । द्वारोन्मुखी हऱ्यात लाललम्चे मुखेन तिर्यङ्गतकुण्डलेन ॥२॥ विलम्बहारा चलयोक्तका सा तस्माद्विमानाहिनता चकाशे । तपःक्षयादप्सरसां वरेव च्युतं विमानात्प्रियमीक्षमाणा ॥३॥ सा खेदसंस्विनललाटकेन निश्वासनिष्पीतविशेषकेण । चिन्ताचलाक्षेण मुखेन तस्थौ भतारमन्यत्र विशङ्कमाना ॥४॥ ततश्चिरस्थानपरिश्रमेण स्थितैव पर्यङ्कतले पपात। तिर्यक्व शिश्ये प्रविकीर्णहारा सपादुकैकाविलम्बपादा ॥५॥ अथात्र काचित्ममदा सबाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुमनीप्समाना। प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार पयां सहसा रुदन्ती ॥६॥ तस्याश्च सोपानतलप्रणदं श्रुत्वैव तूर्णं पुनरुत्पपात । प्रीत्या प्रसक्तैव च संजहर्ष प्रियोपयानं परिशङ्कमाना ॥७॥ L has I aI a Iof, a II-1971, 1, 8-( 4, (5-12fd 3-2 13 12, a 4 7 II Ia 3a, °यो- तुका गोरवेण । ), कृताया P 2 d, तिर्यनत° L, निय॑न्नत° p 1, नतां । l, च्युता । "मीक्षमाना 4 a, खेदसंश्चि()न° L. 1, निःश्वास P d, भत्तीरमा 5]), पर्यन्तले P d, सपादुकैवा (perhaps originally का ई° L, सपादुकैवईिविलवपादा ।' GE 6a1, सवाष्य (01 व्याता- दुःखिता !, तादुःखितां L, सबाप्पा G. 76, प्रसव LPC, प्रसदैव G.

·CANTO VI 37 सा त्रासयन्ती वलभीपुटस्थान पारावतानूपुरनिस्वनेन । सोपानकुक्षिं प्रससार हर्षाष्टं दुकूलान्तमचिन्तयन्ती ॥१॥ तामङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निश्वस्य भूयः शयनं प्रयेदे । विवर्णवक्ता न रराज चाशु विवर्णचन्द्रव हिमागमे द्यौः ॥९॥ सा दुःखिता भर्तुरदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना । कृत्वा करे वक्तमुपोपविष्टा चिन्तानदी शोकजलां ततार ॥१०॥ तस्या मुखं पद्मसपत्नभूतं पाणौ स्थितं पल्लवरागताने। छायामयस्याम्भमि पङ्कजस्य बभौ नतं पद्ममिवोपरिष्टात् ॥११॥ सा स्त्रीस्वभावेन विचिन्य तन्नदृष्टानुरागेऽभिमुखेऽपि पत्यौ । धर्माश्रिते तस्लमविन्दमाना संकल्य तसविललाप तत्तत् ॥१२॥ एथाम्यनाश्यानविशेषकायां चयोति कृत्वा मयि तां प्रतिज्ञां। कस्मान्नु हेतोर्दयितप्रतिज्ञः सोऽद्य प्रियो मे वितथप्रतिज्ञः ॥१३॥ आर्यस्य साधोः करुणात्मकस्य मनित्यभीरोरतिदक्षिणस्य । कुतो विकारोऽयमभूतपूर्वः स्वेनापरागेण ममापचारात् ॥१४॥ रतिप्रियस्य प्रियवर्तिनो मे प्रियस्य नूनं हृदयं विरक्तं । तथापि रागो यदि तस्य हि स्यान मच्चित्तरक्षी न स नागतः स्यात् ॥१५॥ 9a L has 8 a I-907 (fol Ioa) 908 IT II. 8a, वडभी LP 1, °वतात्तू (पुरP d, चित्तयन्ती P प्रेत P. b, भूय P. ed, चाचविवण्डार्गचP 1, हिमागम 10 9, दुःक्षिता LP. °दर्शणो(?)न । b, कामैनकोपैन । दहमाना। c, वक्तुमयोपविष्टा P_d, नदी P. II a, °सयत्न P b, पल्लववा( ला)गताम्ले P. 12 1, विमुखे G d, P om प. 14 C, विचारो P. पूर्व LP 15 (, तथाहि LP, तथैव on else तथा विरागो यदि तस्य न स्थान G. त, रवीणसमागतः P.

·38 CANTO VI रूपेण भावेन च मविशिष्टा प्रियेण दृष्टा नियतं ततोऽन्या । तथा हि कृत्वा मयि मोघसान्वं लग्नां सती मामगमविहाय ॥१६॥ भक्तिं स बुद्ध प्रति यामवोचत्तस्य प्रयातुं मयि सोपदेशः । मुनौ प्रसादो यदि तस्य हि स्यान्मृत्योरिवोपादनृतादिभीयान ॥१७॥ सेवार्थमादर्शनमन्यचितो विभूषयन्या मम धारयित्वा । बिभर्ति सोऽन्यस्य जनस्य तं चेन्नमोऽस्तु तस्मै चलसौहृदाय ॥१६॥ नेच्छन्ति याः शोकमवाप्नुमेवं श्रद्धातुमर्हन्ति न ता नराणां । क्व चानुवृत्तिर्मयि सास्य पूर्व त्यागः क्व चायं जनवक्षणेन ॥१९॥ इत्येवमादि प्रियविप्रयुक्ता प्रियेऽन्यदाशय च सा जगाद । संभ्रान्तमारुह्य च तद्विमानं तां स्त्री सबाष्पा गिरमित्युवाच ॥२०॥ युवापि तावत्प्रियदर्शनोऽपि सौभाग्यभाग्याभिजनान्वितोऽपि । यस्त्वां प्रियो नाभ्यचरकदाचितमन्यथा यास्यतिकातरासि ॥२१॥ मा स्वामिनं स्वामिनि दोषतो गाः प्रियं प्रिया प्रियकारिणं तं। न स त्वदन्यां प्रमदामवैति स्वचक्रवाक्या इव चक्रवाकः ॥२२॥ स तु त्वदर्थ गृहवासमीप्सन जिजीविषुस्त्वत्परितोषहेतोः । भ्रात्रा किलार्येण तथागतेन प्रव्राजितो नेत्रजलाईवक्तः ॥२३॥ ( 18 , L has 16 a I-I7d I, d 2 p, d 3 df, 18 a 5-ay 1, IO NII, II 71 1 8 1II , (4f (51965, (6-1510, 20a 2-26 , 15-06f, 21 1 6 1 Iof II ( [0, ( 11-11 21, 23 ( If, ( 2 15, (fol 10 ) 2316-( II, d I dII P. 16 a, यद्विशिष्टा LP . 1. सती 17 (, मुनो !'. d, वोHदनुतद्धि I', लेवार्थ P °मादर्शमनन्य तच्चेन्न P. 191, ST LP °मवास्तु (२) P "मेतं G , महन्ति P. (, चानुवृति' P. 2017, °दाशंक न (, मारुह्य । d, तास्त्री ', सा स्त्री c. 21 (, °चरक्त L, नाव्यहव (?) त° P. d, यार्थसिकातरासि P, वमन्यथायस्थसि कातरास्मिन , तमन्यथा पश्यसि 1. 22 a, दोषमागाः ', G.. h, प्रियाहप्रियकारिनं P. 23a, त्वदर्थ P. मीप्सन P. b हतोः ।

·CANTO VI 39 श्रुत्वा ततो भर्तरि तां प्रवृत्तिं सवेपथुः सा सहसोत्पपात । प्रगृह्य बाहू विसराव चोच्चैर्हदीव दिग्धाभिहता करेणुः ॥२४॥ सा रोदनारोषितरक्तदृष्टिः संतापसंक्षोभितगात्रयष्टिः । पपात शीणाकुलहारयष्टिः फलातिभारादिव चूत यष्टिः ॥२५॥ सा पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षी । पद्मा विपद्मा पतितेव लक्ष्मीः शुशोष पद्मस्रगिवातपेन ॥२६॥ संचिन्य संचिन्य गुणांश्च भर्तुदीर्घ निशश्वास तताम चैव । विभूषणश्रीनिहिते प्रकोष्ठे ताने कराग्रे च विनिर्दुधाव ॥२७॥ न भूषणार्थो मम संप्रतीति सा दिक्षु चिक्षेप विभूषणानि । निर्भूषण सा पतिता चकाशे विशीर्णपुष्पस्तबका लतेव ॥ २६ ॥ धृतः प्रियेणायमभून्ममेति रुक्मत्सरं दर्पणमालिलिङ्गे। यत्नाच्च विन्यस्ततमालपत्रौ रुष्टेव धृष्टं प्रममार्ज गण्डौ ॥२९॥ सा चक्रवाकीव भृशं चुकूज श्येनायपक्षक्षतचक्रवाका । विस्पर्धमानेव विमानसंस्थैः पारावतैः कूजनलोलकण्ठैः ॥३०॥ विचित्रमृहास्तरणेऽपि सुप्ता वैडूर्यवजप्रतिमण्डिने ऽपि । रुक्माङ्गपादे शयने महा: न शर्म लेभे परिचेष्टमाना ॥३१॥ ( L has is dif, d 8 26 10 11, ( 1-0 3 11, ( 4-( 51, ( II-d 31, 274 I-24 1, ( 5-6 6P, 28 2 6-a II f, b I-29 03, ( 4-491, d 2-1 10 1, ( 11-30 1 I P, a 2-4 6, a 7-1 II P, }I- 19f, I0P, VII-3Id II 24 a, भन्तुरि '. प्रवृत्ति ( ( चोच्चैहृदीवदवा (01 ग्धा) P. 26 c, लाक्ष्मीः P. d, शुशोषद्मस्र . 27, गुणाथ h, दीर्घ P. 1, निहिताप्रतोष्वे () P, श्रीनिहिता प्रकोष्ठे 28 a, न भूषणेऽर्थो c 29 a, भून्यमेति !_b, रुक्ष्मत्सरु L, रुक्ष्म । d, वृष्टं । 300, शोनाग्यक्ष d कुजन .. 31b, वज. P. (, रुक्ष्माङ्ग LP_d,परिवेष्ट 1,P P - 4 ·40 CANTO VI संदृश्य भर्तुश्च विभूषणानि वासांसि वीणाप्रभृतींश्च लीलाः। तमो विवेशाभिननाद चोच्चैः पङ्कावतीर्णेव च संससाद ॥३२॥ सा सुन्दरी श्वासचलोदरी हि वजाग्निसंभिन्नदरीगुहेव । शोकाग्निनान्तर्हदि दह्यमाना विधान्तचितेव तदा बभूव ॥३३॥ सरोद ममौ विरुराव जगौ बभ्राम तस्थौ विललाप दध्यौ । चकार रोषं विचकार माल्यं चकर्त वक्तं विचकर्ष वस्त्रं ॥३४॥ तां चारुदन्ती प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः । अन्तर्गृहादारूहुर्विमानं बासेन किंनर्य इवाट्रिपृष्ठं ॥३५॥ बाष्पेण ताः क्लिन्नविषमवक्ता वर्षेण पग्रिन्य इवाईपद्माः । स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिपियरे तामनु दह्यमानाः ॥३६॥ ताभिर्वृता हर्म्यतलेऽङ्गनाभिश्चिन्तातनुः सा सुतनुर्बभासे। शतहदाभिः परिवेष्टितेव शशाङ्कलेखा शरदभ्रमध्ये ॥३७॥ या तत्र तासां वचसोपपन्ना मान्या च तस्या वयसाधिका च । सा पृष्ठत स्तां तु समालिलिङ्गे प्रमृज्य चाश्रूणि वचांस्युवाच ॥३॥ राजर्षिवध्वास्तव नानुरूपो धर्माश्रिते भर्तरि जानु शोकः । इक्ष्वाकुवंशे ह्यभिकाङ्कितानि दायाद्यभूतानि तपोवनानि ॥३९॥ प्रायेण मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस्ते । तपोवनानीव गृहाणि यासां साध्वीव्रतं कामवदाश्रितानां ॥४०॥ d, गौः ससाद G " L lhav 32 I-38 1 10, (1ol. II a) 38a II-40d Il 32h, लीडाः LP 33 ), वजानिक सोकार्पिना- तुर्हदि P. d, चित्तवत्रदान d, वक्तुं (२) P. 358, चरुदन्ती LI'. 1, संश्रुत्यु LP 36 , विषर्म P. 37a, गणाभि• P d, सरद° '. 38a, तासा P c, पृष्ठतस्तांच । 391, भर्तिरि L, P uncertain. (, इक्ष्वाकू L काक्षितानि LP. 400, विदिता L' स्त्रियस्ता , साध्विव्रतं I., 34 a, जश्वौ । b, दध्मौ L", Se साध्विपथ P.

·CANTO VI 41 यद्यन्यया रूपगुणाधिकत्वाता हृतस्ते कुरु बाष्पमोक्षं । मनस्विनी रूपवती गुणाढ्या हृदि क्षते कात्र हि नाश्रु मुञ्चेत् ॥४१॥ अथापि किंचिद्व्यसनं प्रपन्नो मा चैव तद्भत्सदृशोऽत्र बाष्पः । अतो विशिष्टं न हि दुःखमस्ति कुलोद्तायाः पतिदेवतायाः ॥४२॥ अथ विदानी लडितः सुखेन स्वस्थः फलस्थो व्यसनान्यदृष्ट्वा । वीतस्पृहो धर्ममनुप्रपन्नः किं विक्लवे रोदिषि हर्षकाले ॥४३॥ इत्येवमुक्तापि बहुप्रकारं स्नेहानया नैव धृतिं चकार । अथापरा तां मनसोऽनुकूलं कालोपपन्नं प्रणयादुवाच ॥४४॥ ब्रवीमि सत्यं सुविनिश्चितं मे प्राप्तं प्रियं द्रक्ष्यसि शीघ्रमेव । .वया विना स्थास्यति तत्र नासौ सत्वाश्रयश्चेतनयेव हीनः ॥४५॥ अङ्केऽपि लक्ष्म्या न स निर्वृतः स्यात् वं तस्य पार्श्वे यदि नत्र न स्याः । आपासु कृच्छ्रास्वपि चागतासु त्वां पश्यतस्तस्य भवेन्न दुःखं ॥४६॥ त्वं निर्वृतिं गछ नियच्छ बाष्पं तनाथुमोक्षात्परिरक्ष चक्षुः । यस्तस्य भावस्त्वयि यश्च रागो न रंस्यते त्वहिरहात्स धर्मे ॥४७॥ L has 41 3 1-44d9, d 10-45 2 2 p. a 3-46 b 4, 15-17P, 10 8-1II, d 6-18p, d9-1 10, d II-47a31, -II , C I-C3P, ( 4-4 II, 418, गुणाविकत्वा.. , वाष्यतो(?) क्षं P. 42 5, वाष्यः P. 43 a, P om. efs and adds a fer above in maigin. d, far L. faenat PIT. 44b, स्ते (२)हा- तया L, सदातया P. वृतिं . नांमनसो P. 454, "श्चितष्म (1) P 460, कृच्छास्व. P. 47a, पियच्छपाष्यं P. C. C, स्था- स्थाति L.

·42 CANTO VI स्यादव नासौ कुलसत्त्वयोगात्काषायमादाय विहास्यतीति । अनात्मनादाय गृहोन्मुखस्य पुनर्विमोक्तुं क इवास्ति दोषः ॥४॥ इति युवतिजनेन सान्त्व्यमाना हृत हृदया रमणेन सुन्दरी सा। द्रमिडमभिमुखी पुरेव रम्भा क्षितिमगमत्परिवारिताप्सरोभिः ॥४९॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये भायाविलापो नाम षष्टः सर्गः । L has 48 aI-a II, O I-11 31, 010-41, 491) I-11 2 f, drd 8 f, d9-1 13, (ol., I-12 1 48 cd, गृहोत्मुखस्ययुन । d, कइ निवास्ति । 49, सान्त्व दया H. रमणेव P, C भिमुझे P, "भिमुखे C, H.c tol., सौन्दरा षष्टमः P h, हतह- C ·43 CANTO VII लिङ्गं ततः शास्तृविधिप्रदिष्टं गात्रेण विभन्न तु चेतसा तत् । भागितैरेव मनोवितर्कतेंहीयमाणो न ननन्द नन्दः ॥१॥ स पुष्पमासस्य च पुष्पलक्ष्म्या सर्वाभिसारेण च पुष्पकतोः । यानीयभावेन च यौवनस्य विहारसंस्थो न शमं जगाम ॥२॥ स्थितः स दीनः सहकारवीथ्यामालीनसंमूर्छितषट्पदायां । भृशं जम्भे युगदीर्घबाहुात्वा प्रियां चापमिवाचकर्ष ॥३॥ .स पीतकक्षोदमिव प्रतीछन चूतटुमेभ्यस्त नुपुष्पवर्ष । दीर्घ निशश्वास विचिन्य भाया नवग्रहो नाग इवावरुद्धः ॥४॥ शोकस्य हती शरणागतानां शोकस्य की प्रतिगर्वितानां । अशोकमालम्ब्य स जातशोकः प्रियां प्रियाशोकवनां शुशोन्च ॥५॥ प्रियां प्रियायाः प्रतनुं प्रियॉ निशाम्य भीतामिव निष्पतन्तीं। सस्मार तामश्रुमुखीं सवाष्पः प्रियां प्रियङ्गुप्रसवावदातां ॥६॥ पुष्पावन तिलकटुमस्य दृष्ट्वान्यपुष्टां शिखरे निविष्टां । संकल्पयामास शिखां प्रियायाः शुक्लांशुकेऽट्टालमपाश्रितायाः ॥७॥ ( " L has 218 P, (fol II II) 2 ( 9-d 3 P, d 4-1 81,510 I-66, ( 7-191,74 2-3 P, ( 4-II IA, ततश्चास्तुविधि० PC, ततः शास्त्रविधि J, ततश्चास्य० ॥ ततश्चात्म , S. b, गावेन P. वितको . । यो ह्रीयमानो PC, II. 2 d, समं P 3 a, स्महकारवीध्या 1', C.c. ], संमुर्छि P (, भृसं P. 4a, सपातकःदो० P. प्रतीच्छ P. भार्या । 11, ग्रहोदवनागाववुद्धः P; Ge 5a, सोकस्य P. , पतिग P असोक° I'_d, शूशोच P. 6a, प्रियं, P. Cd, प्रियंसप्रसवा- वदाता P C.. 71, सिखरे' , अ(') लांशुकाट्याल° L, श्रलाश्र(?) काया(?) ल° 1' c, ·44 CANTO VII लतां प्रफुल्लामतिमुक्तकस्य चूतस्य पार्श्वे परिरभ्य जातां । निशाम्य चिन्तामगमतदैवं श्लिष्टाभवन्मामपि सुन्दरीति ॥१॥ पुष्पोत्कराला अपि नागवृक्षा दान्तैः समुद्रेरिव हेमगर्भः । कान्तारवृक्षा इव दुःखितस्य न चक्षुराचिक्षिपुरस्य तत्र ॥९॥ गन्धं वसन्तोऽपि च गन्धपणी गन्धर्ववेश्या इव गन्धपूर्णाः । तस्यान्यचित्तस्य शुगात्मकस्य प्राणं न जहुर्हदयं प्रतेपुः ॥१०॥ संरक्तकण्ठैश्च विनीलकण्ठैस्तुष्टैः प्रहृष्टैरपि चान्यपुष्टैः । लेलिह्यमानैश्च मधु हिरेफैः स्वननं तस्य मनो नुनोद ॥११॥ स तत्र भायारणिसंभवेन वितर्कधूमेन तमःशि खेन । कामाग्निनान्तर्हृदि दह्यमानो विहाय धैर्य विललाप ततत् ॥१२॥ अद्यावगच्छामि सुदुष्करं ते चक्रुः करियन्ति च कुर्वते च । त्यक्त्वा प्रियामश्रुमुखीं तपो ये चेरुश्चरियन्ति चरन्ति चैव ॥१३॥ तावदृढं बन्धनमस्ति लोके न दारवं तान्तवमायसं वा। यावदृढं बन्धनमेतदेव मुखं चलाक्षं ललितं च वाक्यं ॥१४॥ छित्त्वा च भित्वा च हि यान्ति तानि स्वपौरुषाच्चैव मुहबलाच्च । ज्ञानाञ्च रौष्ट्याञ्च विना विमोक्तुं न शक्यते स्नेहमयस्तु पाशः ॥१५॥ L has 8 a I-a 6, ar-1 2 1, ) 3-1) 10, I) II-( 81, 9a3f4-a6p a7-18, 18- III, d I- 4P, 15-II II, DI-b II P, ( I- II, d 1-12 a 11, 1 2 -150 II 10a 84, मगमत्कदैवं G. , शिष्टाभवेत्मा । 9a, पुष्योक्नु (रेगा P, पुप्पैरराला , for L see notes. h, समुंगैरिव P, Cc गभैः P. c, दुःक्षितस्य LP. , क्षिपुरेस्य ।। गन्धपूर्ण LIPC. b, गन्धर्वदेश्या L.C, गन्धर्ववेस्मा P (, शुखात्म d, ज () हृदयं- प्रतेयुः P °कण्ठैरपि नील° PC d, सुनद्वनं L app तस्यनुनो()द (with नना added above in different hand aften स्य) P. 12 c, कामानिनातविदह्य P. 13c, त्यक्ता LP तथाये P. 14, रास्मरमायसं IP. (, वद्धनमे LP. , चरावं ? वाझं L 158, भिवाव P. II a ·CANTO VII 45 ज्ञानं न मे तच्च शमाय यस्यान्न चास्ति रौक्ष्यं करुणात्मकोऽस्मि । कामात्मकंश्चास्मि गुरुश्च बुद्धः स्थितोऽन्तरे चक्रगतेरिवास्मि ॥१६॥ अहं गृहीत्वापि हि भिक्षुलिङ्गं भ्रातृषिणा हिर्गुरुणानुशिष्टः । सर्वास्ववस्थासु लभे न शान्तिं प्रियावियोगादिव चक्रवाकः ॥१७॥ अद्यापि तन्मे हृदि वर्तते च यद्दपणे व्याकुलिते मया सा। कृतानृतकोधकमब्रवीन्मां कथं कृतोऽसीति शठं हसन्ती ॥१६॥ यथैष्यनाश्यानविशेषकायां मयीति यन्मामवदच्च साश्रु । पारिप्लवाक्षेण मुखेन बाला तन्मे वचोऽद्यापि मनो रुणद्धि ॥१९॥ बवासनं पर्वतनि:रस्थः स्वस्थो यथा ध्यायति भिक्षुरेषः । सक्तः क्वचिन्नाहमिवैष नूनं शान्तस्तथा तृप्त इवोपविष्टः ॥२०॥ पुंस्कोकिलानामविचिन्य घोषं वसन्तलक्ष्भ्यामविचार्य चक्षुः । शास्त्रं यथाभ्यस्यति चैष युक्तः शङ्के प्रियाकर्षति नास्य चेतः ॥२१॥ अस्मै नमोऽस्तु स्थिरनिश्चयाय निवृत्तकौतूहलविस्मयाय । शान्तात्मनेऽन्तर्गतमानसाय चङ्कम्यमाणाय निरुत्सुकाय ॥२२॥ निरीक्षमाणाय जलं सपद्मं वनं च फुल्लं परपुष्टजुष्टं । कस्यास्ति धैर्य नवयौवनस्य मासे मधौ धर्मसपत्नभूते ॥२३॥ भावेन गर्वेण गतेन लक्ष्म्या स्मितेन कोपेन मदेन वाग्भिः । जहुः स्त्रियो देवनृपर्षिसंघान कस्माद्धि नास्मद्विधमाक्षिपेयुः ॥२४॥ 19 , अथैष्य L has I6 a T-I717 (fol I2II7 108-24dII 16 1, तच्चसमोपियस्याम्न ('न' 17b. द्विगुरु " । °वस्थसुलभेत d, P om क्र 18 , कृतावृत०' प्रवीत्मां । d, हतोसीति । काया LP (, पारिप्रवा 20 a, वध्वासनं LP पादपनिर्झरस्थः LTC, Gc 21 वशन्त° ' d, शके P. चेताः । 1, कौतुहल° P , यंक्रम्यमाणाय 1, यंक्रम्यमाना " 23a, °मानस्य । 5. वना पुण्यं c जुस्तं । 24 गनगन P 22 2, अस्पै । पुल्यं LP, ..धीर्य , वीर्य 1 C, जहु ।

·48 CANTO VII नृपश्च गङ्गाविरहाज्जुघूर्ण गङ्गाम्भसा साल इवानमूलः । कुलप्रदीपः प्रतिपस्य सूनुः श्रीमतनुः शन्तनुरस्वतन्त्रः ॥४१॥ हतां च सौनन्दकिनानुशोचन्प्राप्तामिवोवी स्त्रियमुर्वशीं तां। सहतवी किल सोमवमी बभ्राम चित्तोद्भवभिन्नवी ॥४२॥ भायी मृतां चानुममार राजा भीमप्रभावो भुवि भीमकः सः । बलेन सेनाक इति प्रकाशः सेनापतिर्देव इवातसेनः ॥४३॥ स्वर्ग गते भर्तरि शन्तनौ च काली जिहीर्षन जनमेजयः सः । अवाप भीष्मात्समवेत्य मृत्युं न तहतं मन्मथमुत्ससर्ज ॥४४॥ शप्तश्च पाण्डुमदनेन नूनं स्त्रीसंगमे मृत्युमवाप्स्यसीति । जगाम माद्रीं न महर्षिशापादसेव्यसेवी विममर्श मृत्यु ॥४५॥ एवंविधा देवनृपर्षिसङ्घाः स्त्रीणां वशं कामवशेन जग्मुः। धिया च सारेण च दुर्बलः सन्प्रियामपश्यन किमु विक्लवोऽहं ॥४६॥ यास्यामि तस्मागृहमेव भूयः कामं करिये विधिवासकामं । न ह्यन्यचित्तस्य चलेन्द्रियस्य लिङ्गं क्षमं धर्मपथाच्युतस्य ॥४॥ पाणी कपालमवधाय विधाय मौण्ड्यं मानं निधाय विकृतं परिधाय वासः । यस्योद्धवो न धृतिरस्ति न शान्तिरस्ति चित्रप्रदीप इव सोऽस्ति च नास्ति चैव ॥४॥ C, L has 4I a I-46 ( I, (fol 13a) 46 C 2-48 d 14 4ra, नू (?) पश्च P. जघुर्म I'. b, मुलः P. ed, सूनुश्रीमत्तनु LP_d, शान्तनु P 42}, प्राप्तामिधाबी P @शीतां ।' ( and d, P has °धमा for °वी d, भिन्नमी H. 43 2, भार्यामृता P. चानृममार L. P om न d, वार्नु () सेनः P 44 a, शा- न्तनौ PC b, कालोजिहीषन । ९, समवैत्य L, भीष्मासमवैन्य P. d, तद्वतं P. 45d, दसेव्यमेतद्वि. L.PC. 46 b, स्त्रीना Pom न (, धियाव । cd, सर्पि(2)- या L, स प्रिया' PC, Gc. d, लिंगा P. पथाच्यतस्य । 48 a, °मवधार्थ P. B, वि(reu ritten) धाय । ', यस्यावध्वान d, प्रदीदवसेस्ति ।

·CANTO VII 49 यो निःसृतश्च न च निःसृतकामरागः काषायमुबहति यो न च निष्कषायः । पाचं बिभर्ति च गुणेन च पाचभूतो लिङ्गं वहन्नपि स नैव गृही न भिक्षुः ॥४९॥ न न्याय्यमन्वयवतः परिगृह्य लिङ्गं भूयो विमोक्तुमिति योऽपि हि मे विचारः । सोऽपि प्रणश्यति विचिन्य नृपप्रवीरां- स्तान्ये तपोवनमपास्य गृहाण्यतीयुः ॥५०॥ शाखाधिपो हि ससुतोऽपि तथाबरीषो रामोऽन्ध एव स च सांकृतिरन्तिदेवः । चीराण्यपास्य दधिरे पुनरंशुकानि छित्वा जटाश्च कुटिला मुकुटानि बभुः ॥५१॥ तस्माद्भिक्षार्थ मम गुरुरितो यावदेव प्रयात- स्त्यक्ता काषायं गृहमहमितस्तावदेव प्रयास्ये । पूज्यं लिङ्गं हि स्खलितमनसो बिभ्रतः क्लिष्टबुझे- नीमुत्रार्थः स्यादुपहतमते प्ययं जीवलोकः ॥५२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दविलापो नाम सप्तमः सर्गः । L has 4941-52 d 13, d I4d 18P, col, I--, 8-enilip 49a, निस्मृत P. निस्तकाम° 1 d, सनगृहीमभिक्षुः । 50a, नन्याय॑म. P. d, तयोवनम° P •ण्यभीयुः H and s 5Ia, साल्वाधिपो LP , रामोन्ध्र(२) I.C, रामोख P. C, ण्यपाध्य P. 52 b, काया (२)यं P स्त्वरित d, नीयंजीव P. col., इतिसौन्दरा P, which adds आवाज्याश्वघोषकृतौ aften काव्ये. c, पुज्यं P ·50 CANTO VIII अथ नन्दमधीरलोचनं गृहयानोत्सुकमुत्सुकोत्सुकं । अभिगम्य शिवेन चक्षुषा श्रमणः कश्चिदुवाच मैत्रया ॥१॥ किमिदं मुखमश्रुदुर्दिनं हृदयस्थं विवृणोति ते तमः । धृतिमेहि नियच्छ विक्रियां न हि बाष्पश्च शमश्च शोभते ॥२॥ विविधा समुदेति वेदना नियतं चेतसि देह एव च । श्रुतविध्युपचारकोविदा विविधा एव तयोश्चिकित्सकाः ॥३॥ तदियं यदि कायिकी रुजा भिषजे तूर्णमनूनमुच्यतां । विनिगुह्य हि रोगमातुरो नचिरानीवमनर्थमृच्छति ॥४॥ अथ दुःखमिदं मनोमयं वद वक्ष्यामि यदव भेषजं । मनसो हि रजस्तमस्विनो भिषजोऽध्यात्मविदः परीक्षकाः ॥५॥ निखिलेन च सत्यमुच्यतां यदि वाच्यं मयि सौम्य मन्यसे । गतयो विविधा हि चेतसां बहुगुह्यानि मदाकुलानि च ॥६॥ इति तेन स चोदितस्तदा व्यवसायं प्रविवक्षुरात्मनः । अवलम्ब्य करे करेण तं प्रविवेशान्यतरहनान्तरं ॥७॥ Id, मैचयः P C, 30, P L has 1 a I-a7f, a8-1 1 }, 12-107, 108. 1) II P, ( I-( 2 f, did 21, d 3-16p, d 7-2 10 8, 09-( 42, 45-c9f, 318-d 10P, 4 d I-d7 2), चमः P, भ्रमः C धूतिमेहिनिच्छ । om. र 4b, भू( तू ) संमभू (r तू) नमुच्यता , J, नविरात्तिवमनर्थमिच्छति। 5cd, रज- स्तमसत्वभिषजोध्यात्मविडः । 6d, P om. महाकुलानि Pc 7a, वोदितः P, बोधितः 1, प्रविचतुर c, करेणकरेण P, He_d, विव्यष्टा- न्यतराद P; Cc गु, Cc. C ·CANTO VIII 51 अथ तत्र शुचौ लतागृहे कुसुमोगारिणि तौ निषेदतुः । मृदुभिर्मुदुमास्नेरितैरुपगूढाविव बालपल्लवैः ॥१॥ स जगाद ततश्चिकीर्षितं धननिश्वासगृहीतमन्तरा। श्रुतवाग्विशदाय भिक्षवे विदुषा प्रव्रजितेन दुर्वचं ॥९॥ सदृशं यदि धर्मचारिणः सततं प्राणिषु मैत्रचेतसः । अधृतौ यदियं हितैषिता मयि ते स्यात्करुणात्मनः सतः ॥१०॥ अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा क्षमवादिनि त्वयि । न हि भावमिमं चलात्मने कथयेयं ब्रुवतेऽयसाधवे ॥११॥ तदिदं शृणु मे समासतो न रमे धर्मविधावृते प्रियां। गिरिसानुषु कामिनीमृते कृतरेता इव किंनरश्चरन ॥१२॥ वनवाससुखात्पराङ्मुखः प्रयियासा गृहमेव येन मे। न हि शर्म लभे तया विना नृपतिहीन इवोत्रमश्रिया ॥१३॥ अथ तस्य निशम्य तवचः प्रियभायाभिमुखस्य शोचतः । श्रमणः स शिरः प्रकम्पयनिजगादात्मगतं शनैरिदं ॥१४॥ . कृपणं बत यूथलालसो महतो व्याधभयाट्विनिःसृतः । प्रविविक्षति वागुरां मृगश्चपलो गीतरवेण वञ्चितः ॥१५॥ विहगः खलु जालसंवृतो हितकामेन जनेन मोक्षितः । विचरन्फलपुष्पवहनं प्रविविशुः स्वयमेव पञ्जरं ॥१६॥ c6-dIE, 8, i. has (fol I31) 100 6-107, 198-07p, (8-131, I244-15fd 8-1 II p, 13 1-65, 12-d9, d 10-1403p, 1941, 119-d5f, I5a8-031, 14-16 d II श्रु(?)चौ P , गूढाविवाल । 91, गृहित P. 10 a, शदृशं P_b, प्राणिश्च (') P अवृतो P , मपिते P. 1, क्षयवादिनि P, H.c. 12 a, शृनुमेसतासतो P. 130, चिना P, d, वोर्त्तम. P. 14 b, सोचतः । (, श्रमन: P 15 a, पुथलालसो । h, विनिस्मृतः P. c, मृगाश्च 16 a, विहंगः ' जालं P. 1., LP om. मोand L has it added on margin. वाग्भि (?) सदाय P. विश्य () षतः P. II, F2 ·62 CANTO VIII कलभः करिणा खलूद्धृतो बहुपकाविषमान्नदीतलात् । जलतर्षवशेन तां पुनः सरितं याहवती तितीर्षति ॥१७॥ शरणे सभुजंगमे स्वपन्प्रतिबुद्धेन परेण बोधितः । तरुणः खलु जातविभ्रमः स्वयमुयं भुजगं जिघृक्षति ॥१६॥ महता खलु जातवेदसा ज्वलितादुत्पतितो वनदुमात् । पुनरिच्छति नीडतृष्णया पतितुं तत्र गतव्यथो विजः ॥१९॥ अवशः खलु काममूर्छया प्रियया श्येनभयादिनाकृतः । न धृतिं समुपैति न हियं करुणं जीवति जीवजीवकः ॥२०॥ अकृतात्मतया तृषान्वितो घृणया चैव धिया च वर्जितः । अशनं खलु वान्तमात्मना कृपणः श्वा पुनरतुमिच्छति ॥२१॥ इति मन्मथशोककर्षितं तमनुध्याय मुहुर्निरीक्ष्य च । श्रमणः स हिताभिकाङ्क्षया गुणवद्वाक्यमुवाच विप्रियं ॥२२॥ अविवारयतः शुभाशुभं विषयेष्वेव निविष्टचेतसः । उपपन्नमलब्धचक्षुषो न रतिः श्रेयसि चेद्भवेत्तव ॥२३॥ श्रवणे ग्रहणे ऽथ धारणे परमार्थावगमे मनःशमे । अविषक्तमतेश्चलात्मनो न हि धर्मेऽभिरतिर्विधीयते ॥२४॥ L hds Ira I-23 05, (fo) 14a) 23 c 6-24 d II 17 a, खस्लुद्दतो P , नदीतरात् P_d, सरितग्ग्राह° , ग्राह° L 18a, सर- ससभुजंगमिस्वपत्प्र० Phपुरेन । विभ्रम LP d, स्वयमुर्ग जिघुपति P 19a, महतात्माखलु P. , गतोव्यथो । 20 a, °मुर्छया . , P om. प्रिय d, LP on sta before 19:, L having it on niargın in later hand 21a, अकृतान्म P d, कृपण L, कृपणंस्वा P 22 a, मन्मथो LP, comected to थ 23 h, निषिक्तचेतसः । d, चेनवेत्तव P 24 a, श्रवनेग्रहने P. b, मनःसमे (, ग्लान्मनो LP d, विधीचते जीवक P. ImL ल, श्रमनः ।

·CANTO VIII 53 विषयेषु तु दोषदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेरमानिनः । शमकर्मसु युक्तचेतसः कृतबुद्धेर्न रतिर्न विद्यते ॥२५॥ रमते तृषितो धनश्रिया रमते कामसुखेन बालिशः । रमते प्रशमेन सज्जनः परिभोगान्परिभूय विद्यया ॥२६॥. अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्यार्चितलिङ्गधारिणः । सदृशी न गृहाय चेतना प्रणतिवायुवशागिरेरिव ॥२७॥ स्पृहयेत्परसंश्रिताय यः परिभूयात्मवां स्वतन्त्रतां । उपशान्तिपथे शिवे स्थितः स्पृहयेहोषवते गृहाय सः ॥२८॥ व्यसनाभिहतो यथा विशेत्परिमुक्तः पुनरेव बन्धनं । समुपेत्य वनं तथा पुनर्गृहसंज्ञं मृगयेत बन्धनं ॥२९॥ पुरुषश्च विहाय यः कलिं पुनरिच्छे कलिमेव सेवितुं । स विहाय भजेत बालिशः कलिभूतामजितेन्द्रियः प्रियां ॥३०॥ सविषा इव संश्रिता लताः परिमृष्टा इव सोरगा गुहाः । विवृता इव चासयो धृता व्यसनान्ता हि भवन्ति योषितः ॥३१॥ प्रमदाः समदा मदप्रदाः प्रमदा वीतमदा भयप्रदाः। इति दोषभयावहाश्च ताः कथमर्हन्ति निषेवनं नु ताः ॥३२॥ स्वजनः स्वजनेन भिद्यते सुहृदश्चापि सुहृज्जनेन यत् । परदोषविचक्षणाः शठास्तदनायाः प्रचरन्ति योषितः ॥३३॥ 26, L has 25a 1-32 d 9, d Io-d II P, 33 4 I-14 f, ( 8-10p, d I-d 3. 250, समकर्मयुक्त d, Lom रतिर्न and has रतन्न on margrn in later hand, रतिनविन्त P, Ge धनप्रिया . 1., Pom ते c, सर्जनः d, भोगा. त्परि० । 28 b, परिभुयात्मवसा c, उपसान्ति P. d, मृगयेन (त) L, समृगयेन । d, प्रियं LP, स्त्रियं . 31 c, चासयोवृता P 32 a, समुदा P. द, याःG d, कथमहन्ति P. ता P. 33 b यता rd. •णाशदास्तदानाS P. *णाशठास्त ] d. P om for 29c, P om पे. 30a, कलि P.

·54 CANTO VIII कुलजाः कृपणीभवन्ति यद्यदयुक्तं प्रचरन्ति साहसं । प्रविशन्ति च यच्चमूमुखं रभसास्तव निमित्तमङ्गनाः ॥३४॥ वचनेन हरन्ति वल्गुना निशितेन प्रहरन्ति चेतसा। मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलं महद्विषं ॥३५॥ प्रदहन्दहनोऽपि गृह्यते विशरीरः पवनोऽपि गृह्यते । कुपितो भुजगोऽपि गृह्यते प्रमदानां तु मनो न गृह्यते ॥३६॥ न वपुर्विमृशन्ति न श्रियं न मतिं नापि कुलं न विक्रम । प्रहरन्यविशेषतः स्त्रियः सरितो ग्राहकुलाकुला इव ॥३७॥ न वचो मधुरं न लालनं स्मरति स्त्री न च सौहृदं क्वचित । कलिता वनितैव चञ्चला तदिहारिष्विव नावलम्ब्यते ॥३॥ अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्सु प्रविशन्ति विभ्रमं । प्रणतेषु भवन्ति गर्विताः प्रमदास्तृप्ततराश्च मानिषु ॥३९॥ गुणवत्सु चरन्ति भर्तृवद्गुणहीनेषु चरन्ति पुत्रवत् । धनवत्सु चरन्ति तृष्णया धनहीनेषु चरन्यवज्ञया ॥४०॥ विषयाविषयान्तरं गता प्रचरत्येव यथा हुतापि गौः । अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमतेऽन्यत्र गता तथाङ्गना ॥४१॥ h, नापि- L has 34 I-03P, 14-35a5, 26-a 9P, A IO- I f, h 1-31, 3724-a 81,29p. a 10-1) 31, 04- II, ( I- 4, 5- IOf, (tol I4b) 40a I-a6, 27-12 3 P, h4 th of 34 8, कुराजाकृपनी• I', सुजनाः C, Hc. 35a and h, P om. र a, वर्मना PC, वल्गुना II , S., Gu and app. I. d, हराहलंमहद्विष । 37a, पियं P. कुनवि० P. d, P om , C.c 38 a, नराद्रनं !', C.c h, स्ती P. P om च, Cc Pom क्वचित् , II c. c. व(or नीलितावनितेव . d, तदिदरेष्टि- (Pon ष्णि) वनावव्य ( व्य) P 394, भवति P. त, दातृप्त° P. 40a, गुणवत्स P. b, मुतवत् P, for L see notes, शत्रुवत् C 4t b, हतापि c, वपिन पुर्व तथागमा P. c, शेषत P भतृवद्गु . .

·CANTO VIII 55 प्रविशन्यपि हि स्त्रियश्चितामनुबधन्यपि मुक्तजीविताः । अपि बिभ्रति नैव यन्त्रणा न तु भावेन वहन्ति सौहृदं ॥४२॥ रमयन्ति पतीन कथंचन प्रमदा याः पतिदेवताः क्वचित् । चलचित्ततया सहस्रशो रमयन्ते हृदयं स्वमेव ताः ॥४३॥ श्वपचं किल सेनजित्सुता चकमे मीनरिपुं कुमुवती। मृगराजमथो बृहद्रथा प्रमदानामगतिर्न विद्यते ॥४४॥ कुरुहैहयवृष्णिवंशजा बहुमायाकवचोऽथ शम्बरः । मुनिस्यतयाश्च गौतमः समवापुर्वनितोचतं रजः ॥४५॥ अकृतज्ञमनार्यमस्थिरं वनितानामिदमीदृशं मनः । कथमर्हति तासु पण्डितो हृदयं सञ्जयितुं चलात्मसु ॥४६॥ अथ सूक्ष्ममति हयाशिवं लघु तासां हृदयं न पश्यसि । किमु कायमसदृहं सवदनितानामशुचिं न पश्यसि ॥४७॥ यदहन्यहनि प्रधावनैर्वसनैश्चाभरणैश्च संस्कृतं । अशुभं तमसावृतेक्षणः शुभतो गच्छसि नावगच्छसि ॥४॥ . ॥ L has 42d 5.43 05, 6-10 II ]', (rd 31, 450 9-46 f, c7-46 08, c 9-1 111, 474 Ia3f, a9-0ION. I--109P, Io-b II, Ind III, 48 a I-II 43a. oP C, 42 , प्रविशत्यपि १, मवधन्त्यपि P, Cc "जीवितान् । (, चैव व d, सौहदं । रमयन्तियन्तिनकथं त, हदयं ता 44 a, श्वपंचं P. सेजिस्तुता P. (, प्रमदानाचगन्तिन्न ।', whicll om ते 451, हृहय० मुनिनु- (or रु)संतपाच P गोतमः LP. d, तोद्दतं । 46 a, अकृतद्रुम° P. दमी. d, संजयिति । 472, शुक्ष्ममतीदयांशधृक् P, for L see notes. तासा P; H , S and G c. पस्यति । 1, तानांव्रतनपस्यसि P, for L, see notes 48. प्रसा- b, वासरण शसस्कृतं P. ९, क्षण LP b, P on. . धने G.

·56 CANTO VIII अथवा समवैषि तत्तनूमशुभां त्वं न तु संविदस्ति ते । सुरभि विदधासि हि क्रियामशुचेस्तत्प्रभवस्य शान्तये ॥४९॥ अनुलेपनमञ्जनं सजो मणिमुक्तातपनीयमंशुकं । यदि साधु किमत्र योषितां सहजं तासु विचीयतां शुचि ॥५०॥ मलपङ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर्नखदन्तरोमभिः । यदि सा तव सुन्दरी भवेन्नियतं तेऽद्य न सुन्दरी भवेत् ॥५१॥ स्रवतीमशुचिं स्पृशेच्च कः सधुणे जर्जरभाण्डवस्त्रियं । यदि केवलया त्वचावृता न भवेन्मक्षिकपत्रमात्रया ॥५२॥ त्वचवेष्ठितमस्थिपञ्जरं यदि कार्य समवैषि योषितां । मदनेन च कृषसे बलादघृणः खल्वधृतिश्च मन्मथः ॥५३॥ शुभतामशुभेषु कल्ययन्नखदन्तत्वचकेशरोमसु । अविचक्षण किं न पश्यसि प्रकृतिं च प्रभवं च योषितां ॥५४॥ तदवेत्य मनःशरीरयोर्वनिता दोषवतीविशेषतः । चपलं भवनोत्सुकं मनः प्रतिसंख्यानबलेन वार्यतां ॥५५॥ श्रुतवान्मतिमान कुलोहतः परमस्य प्रशमस्य भाजनं। उपगम्य यथातथा पुनर्न हि भेत्तुं नियमं त्वमर्हसि ॥५६॥ ॥ L ha- 193 I-56c 6, (fol 154) 56 (7- II 49 a, तत्तनुम° LP (, विदधाति । d, शुभंस्त । 50d, विनीयतां P. 518, °पङ्कजधरा P cd, भवेनियतं । 52a, स्रतिमा स्पशेच P. d, भवेत्मक्षि P, which om. या 53 d, खलुधृ' P. मन्मथ LP. चक्षन P d, प्रभव P 550, भवतीत्सुकं P0 566, बचातथापुनःन P (perhaps originallr in L and corrected) 54 c, पवि- ·CANTO VIII 57 अभिजनमहतो मनस्विनः प्रिययशसो बहुमानमिछतः । निधनमपि वर स्थिरात्मनश्युतविनयस्य न चैव जीवितं ॥५७॥ बड्डा यथा हि कवचं प्रगृहीतचापो निन्द्यो भवत्यपसृतः समराद्रयस्थः । भैक्षाकमभ्युपगतः परिगृह्य लिङ्गं निन्द्यस्तथा भवति कामहतेन्द्रियाश्वः ॥५॥ हास्यो यथा च परमाभरणाम्बरसम् भैक्षं चरन्धृतधनुश्चलचित्रमौलिः । वैरूयमभ्युपगतः परपिण्डभोजी हास्यस्तथा गृहसुखाभिमुखः सतृष्णः ॥५९॥ यथा स्वत्रं भुक्ता परमशयनीयेऽपि शयितो वराहो निर्मुक्तः पुनरशुचि धावत्परिचितं । तथा श्रेयः शृण्वन्प्रशमसुखमास्वाद्य गुणवद् वनं शान्तं हित्वा गृहमभिलषेकामतृषितः ॥६०॥ यथोल्का हस्तस्था दहति पवनप्रेरितशिखा यथा पादाक्रान्तो दशति भुजगः क्रोधरभसः । यथा हन्ति व्याघ्रः शिशुरपि गृहीतो गृहगतः तथा स्त्रीसंसर्गो बहुविधमनीय भवति ॥६१॥ L has all. विव P. 578, मनस्थि (खि)नः I, मनस्थिनः । c, P om म d, श्रुतP 58 b, भवत्यप्रसूतः P. 59c, °भ्युगतः P. d, सुखानिमुखः । 6o a, स्वर्स P शयनीयपि P. श्रियः P. सुखाम P. cd, गुणवन्वनं L, गुणवन्धनं । d, लषेन- काम. L, "भिराषकातृषितः । 6r b. भुजयः (गः) भुजयः । d. Pom. ध - ·58 CANTO VIII तविज्ञाय मनःशरीरनियताबारीषु दोषानिमान मत्वा कामसुखं नदीजलचलं क्लेशाय शोकाय च । दृष्ट्वा दुर्बलमामपात्रसदृशं मृत्यूपसृष्टं जगन निर्मोक्षाय कुरुष्व बुद्धिमतुलामुत्कण्ठितुं नार्हसि ॥६२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्त्रीविघातो नामाष्टमः सर्गः । L has all 62 C, दृस्त्वा P. °मानपात्र !'. मृत्युपशृष्टंजगत् + d, निम्मोहोय । श्रीसौन्दरा P काव्या-श्वघोषकृतीस्त्री. P. col , इति- ·59 CANTO IX अथैवमुक्तोऽपि स तेन भिक्षुणा जगाम नैवोपशमं प्रियां प्रति । तथा हि तामेव तदा स चिन्तयन्न तस्य शुश्राव विसंज्ञवहचः ॥१॥ यथा हि वैद्यस्य चिकीर्षतः शिवं वचो न गृह्णाति मुमूर्षुरातुरः । तथैव मतो बलरूपयौवनैर्हितं न जयाह स तस्य तवचः ॥२॥ न चात्र चित्रं यदि रागपाप्मना मनोऽभिभूयेत तमोवृतात्मनः । नरस्य पाप्मा हि तदा निवर्तते यदा भवत्यन्तगतं तमस्तनु ॥३॥ ततस्तथाक्षिप्तमवेक्ष्य तं तदा बलेन रूपेण च यौवनेन च । गृहप्रयाणं प्रति च व्यवस्थितं शशास नन्दं श्रमणः स शान्तये ॥४॥ बलं च रूपं च नवं च यौवनं तथावगच्छामि यथावगच्छसि । अहं विदं ते त्रयमव्यवस्थितं यथावबुद्धो न तथावबुध्यसे ॥५॥ इदं हि रोगायतनं जरावशं नदीतटानोकहवचलाचलं। न वेत्सि देहं जलफेनदुर्बलं बलस्थतामात्मनि येन मन्यसे ॥६॥ यदानपानासनयानकर्मणामसेवनादयतिसेवनादपि । शरीरमासन्नविपत्ति दृश्यते बलेऽभिमानस्तव केन हेतुना ॥७॥ L. has I a 1-10 1, 12-11 9p, 10 10-( 10, CII-12, 11-1171, 2 a 2-3 4 1, a 5-a 10p, II-d8, d y-d 10p, 3 a8-a I , II-4 2 f, CJI-cI2f, d I-14, d 5-17f, d 8-d12, 5a I-a5f, (fol 1511071) 10-( 41 Id, विसंज्ञावान्धवः P, IH.c.. 2 3, चिकीर्षत IP h, गृहातिमुमुषुरान्तरः P. 3 h, भिभूयेत् P. d, तमुस्तमु P. 41, रूपेन P. c, प्रयानं P d, श्रवनः P. 56, न्विदं P.d, तथाचवुध्यसे P, G.. 6 8, इमं G. जला (m) वश P_b, नदीत- टीनीकह P, HC नवेत्स : 1, "सेवनादर्ण्यति दृशते । (.

·60 CANTO IX हिमातपव्याधिजराक्षुदादिभिर्यदायनरुपमीयते जगत् । जलं शुचौ मास इवार्करश्मिभिः क्षयं व्रजन किं बलदृप्त मन्यसे ॥६॥ वगस्थिमांसक्षतजात्मकं यदा शरीरमाहारवशेन तिष्ठति । अजस्रमात सततप्रतिक्रियं बलान्वितोऽस्मीति कथं विहन्यसे ॥९॥ यथा घटं मृन्मयमाममाश्रितो नरस्तितीपेक्षुभितं महार्णवं । समुच्छ्रयं तहदसारमुबहन्बलं व्यवस्येविषयार्थमुद्यतः ॥१०॥ शरीरमामादपि मृन्मयाद्दटा. दिदं तु निःसारतमं मतं मम। चिरं हि तिष्ठेविधिवद्धृतो घटः समुछ्रयोऽयं सुधृतोऽपि भिद्यते ॥११॥ यदानुभूवाय्वनलाश्च धातवः सदा विरुद्धा विषमा इवोरगाः । भवन्यनर्थाय शरीरमाश्रिताः कथं बलं रोगविधो व्यवस्यसि ॥१२॥ प्रयान्ति मन्त्रैः प्रशमं भुजंगमा न मन्त्रसाध्यास्तु भवन्ति धातवः । क्वचिच्च कंचिच्च दशन्ति पन्नगाः सदा च सर्व च तुदन्ति धातवः ॥१३॥ इदं हि शय्यासनपानभोजनैर्गुणैः शरीरं चिरमयवेक्षितं । न मर्षयत्येकमपि व्यतिक्रमं यतो महाशीविषवत्प्रकुयति ॥१४॥ L has 9 II-I0 }) 2, 3-1976, • Io-d 26, I2 ) I-1981, 12-138 I, 8 2-25p, a 6- a II, A12-2 P, ( 3-6, 7-69nd 2-d3f, d 4-1 IP, d 12-148 4. b9-1, ( 2-65P, c6d 12 - , व्रजेत्किं , Sc II a, मृन्म- 8a, जला 1, नथैरुपनीयते ।, रुपपीयते H, Ge. gb, °वसेन P.d, हि मन्यसे G Ioa, मृत्मय° P. cd, हत्यलं P. याघP c, P om. टः, Cc 12 h, सदारुद्धा 2.; S and G.c. d, रोगविधी c. 13 b, °साध्योस्तु । धावतः L, धावतः P केचिच्चकंचिच P and probably L, कदा- पि G. दंशन्ति P. 148, शUP. त्येकपिपि L with mark on first पि to show reference to lost margin d. पतोमहाही. P c, C, ·CANTO IX 61 यदा हिमा? ज्वलनं निषेवते हिमं निदाघाभिहतोऽभिकावति । क्षुधान्वितोऽन्न सलिलं तृषान्वितो बलं कुतः किं च कथं च कस्य च ॥१५॥ तदेवमाज्ञाय शरीरमातुरं बलान्वितोऽस्मीति न मन्तुमर्हसि । असारमस्वन्तमनिश्चितं जगज्जगत्यनित्ये बलमव्यवस्थितं ॥१६॥ क्क कार्तवीर्यस्य बलाभिमानिनः सहस्रबाहोर्बलमर्जुनस्य तत् । चकर्त बाहून्युधि यस्य भार्गवो महान्ति शृङ्गाण्यशनिर्गिरेरिव ॥१७॥ क्व तबलं कंसविकर्षिणो हरेस्तुरङ्गराजस्य पुटावभेदिनः । यमेकबाणेन निजनिवान जराः क्रमागता रूपमिवोत्तमं जरा ॥१६॥ दिनेः सुतस्यामररोषकारिणश्चमूरचेवी नमुचेः क्व तबलं । यमाहवे क्रुद्धमिवान्तकं स्थितं जघान फेनावयवेन वासवः ॥१९॥ बलं कुरूणां क्व च ततदाभवद् युधि ज्वलिवा तरसौजसा च ये। समित्समिद्धा ज्वलना इवाध्वरे हतासवो भस्मनि पर्यवस्थिताः ॥२०॥ अतो विदित्वा बलवीर्यमानिनां बलान्वितानामवमर्दितं बलं । जगज्जामृत्युवशं विचारयन्बलेऽभिमानं न विधातुमर्हसि ॥२१॥ I. has all 15 d, कुरः । 16 1, मखान्तम.8. 171, °वाहोवल° P c, वाहुन्युधि P. d, शृंगान्यशनिगि. P 18 a, क्वतव्वरं । ab, हरेस्तरंग ।, पुव्ये () व P. निअर्धिवान् । जरा LP d, क्रमासता P 19a, दिते LP b, चमुरचेवा- णमुचेः P c, यमाहवेन । d, हेनाव P 20 ३, भत्तदान ।, युवि P. 21३, वनविLP. मृत्यवशं P d, पले L, पर P, Cc महसि L , ·62 CANTO IX बलं महत्वा यदि वा न मन्यसे कुरुष्व युद्ध सह तावदिन्द्रियैः । जयश्च तेऽवास्ति महच ते बलं पराजयश्चेदितथं च ते बलं ॥२२॥ तथा हि वीराः पुरुषा न ते मता जयन्ति ये साश्वरथहिपानरीन । यथा मता वीरतरा मनीषिणो जयन्ति लोलानि षडिन्द्रियाणि ये ॥२३॥ अहं वपुष्मानिति यच्च मन्यसे विचक्षणं नैतदिदं च गृह्यतां । क्व तहपुः सा च वपुष्मती तनुर्गदस्य साम्यस्य च सारणस्य च ॥२४॥ यथा मयूरश्वलचित्रचन्द्रको बिभर्ति रूपं गुणवत्स्वभावतः । शरीरसंस्कारगुणदृते तथा बिभर्षि रूपं यदि रूपवानसि ॥२५॥ यदि प्रतीपं वृणुयान्न वाससा न शौचकाले यदि संस्पृशेदपः । मजाविशेषं यदि नाददीत वा वपुर्वपुष्मन्वद कीदृशं भवेत् ॥२६॥ नवं वयश्चात्मगतं निशम्य यगृहोन्मुखं ते विषयाप्तये मनः । नियच्छ तच्छैलनदीरयोपमं द्रुतं हि गच्छत्यनिवर्ति यौवनं ॥२७॥ ऋतुर्व्यतीतः परिवर्तते पुनः क्षयं प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः । गतं गतं नैव तु संनिवर्तते जलं नदीनां च नृणां च यौवनं ॥२६॥ विवर्णितश्मश्रु वलीविकुच्चितं विशीर्णदन्तं शिथिलभु निष्प्रभं। यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जरं तदा जराभिभूतो विमदो भवियसि ॥२९॥ ॥ ॥ C, . d, L om L has (fol 16 a) 220 I- 28 ( II, ( 12-1 4 P, d5-29d 12 22 8, यदियेन LP, यदि ते च G h, युन्वं(१) L तेतास्ति P. d, जयश्चति LP 23 a, प्र() रुषा । मभा। b, द्विपानरान् । c, ममा ' मनीषीणोP डि, घडेन्द्रि 24 1, नेतदिदं P. त, साम्यच P. 250, गुणादतो (दृते) L. a, वृनया P_b, सोचकाले । d, वपूर्वपू०P कीदृसं P. 27 alb, विशाम्ययंगृ० P. c, तलेनदी० रयोयमं I. , गच्छत्मनि० ] 295, P om. नि द्रचसि P. 26 C.

·CANTO IX 63 निषेव्य पानं मदनीयमुत्तमं निविवासेषु चिराविमाद्यति । नरस्तु मंतो बलरूपयौवनैर्न कश्चिदम्राय जरां विमाद्यति ॥३०॥ यथेषुरत्यन्तरसप्रपीडितो भुवि प्रविद्धो दहनाय शुष्यते । तथा जरायन्त्रनिपीडिता तनुर्निपीतसारा मरणाय तिष्ठति ॥३१॥ यथा हि नृभ्यां करपत्रमीरितं समुच्छ्रितं दारु भिनत्यनेकधा । तथोच्छ्रितां पातयति प्रजामिमामहर्निशाभ्यामुपसंहिता जरा ॥३२॥ स्मृतेः प्रमोषो वपुषः पराभवो रतः क्षयो वाछुतिचक्षुषां यहः । श्रमस्य योनिर्बलवीर्ययोर्वधो जरासमो नास्ति शरीरिणां रिपुः ॥३३॥ इदं विदित्वा निधनस्य दैशिकं जराभिधानं जगतो महद्भयं । अहं वपुष्मान्बलवान्युवेति वा न मानमारोढुमनार्यमर्हसि ॥३४॥ अहं ममेत्येव च रक्तचेतसां शरीरसंज्ञा तव यः कलौ ग्रहः । तमुत्सृजैवं यदि शाम्यता भवेद्यं ह्यहं चेति ममेति चार्छति ॥३५॥ यदा शरीरे न वशोऽस्ति कस्यचिन्निरस्यमाने विविधैरूपप्लवैः । कथं क्षमं वेनुमहं ममेति वा शरीरसंज्ञं गृहमापदामिदं ॥३६॥ L has 30a I-c 2, c 10-15 p, d 6-0 9, 31 }) 2-105f, b 6-32 24, 25-471, a ro-a I2 f, 07-1) 12 }, 33 0 12 17, d 8-348 1 82--13P, 4-87f (fol 16 11) 36 a IO-b4, 15- । I2p 30 d, जलाविमा० p 318, पीन्दितो', 'रभ्मन्तरसंग्रपिण्डितो c. ९, यथा- जरायन्ततिपीन्दिता P, पिण्डिता 32 a, करपत्रपीडितं P, sc h, भि:नत्त- नेकथा P d, जलाP 34a, P om न c, वपुष्मानकरवान्युवेति Pc, S, G d, P om one नमा, Cc 35b, सज्ञा(or जो)भवयः P, संज्ञो भवज:C, Sc. e, शाम्यते PC. cd, भवानयं d, वार्छति । शरीरेण- वशो P, शरीरं न वशे , कस्यचित्निरेस्यमाम (or : ने) विविधरु. P, निरस्थमानं c and Gu. c 361, (', कथ P ·64 CANTO IX सपनगे यः कुगृहे सदाशुचौ रमेत नित्यं प्रतिसंस्कृतेऽबले। स दुष्टधातावशुचा चलाचले रमेत काये विपरीतदर्शनः ॥३७॥ यथा प्रजाभ्यः कुनृपो बलाबलीन्हरत्यशेषं च न चाभिरक्षति । तथैव कायो वसनादिसाधनं हरत्यशेषं च न चानुवर्तते ॥३॥ यथा प्ररोहन्ति तृणान्ययत्नतः क्षिती प्रयत्नातु भवन्ति शालयः। तथैव दुःखानि भवन्ययत्नतः सुखानि यत्नेन भवन्ति वा न वा॥३९॥ शरीरमार्त परिकर्षतश्चलं न चास्ति किंचित्परमार्थतः सुखं । सुखं हि दुःखप्रतिकारसेवया स्थिते च दुःखे तनुनि व्यवस्यति ॥४०॥ यथानपेक्ष्या ग्यमपोसितं सुखं प्रवाधते दुःखमुपेतमखपि। तथानपेक्ष्यात्मनि दुःखमागतं न विद्यते किंचन कस्यचित्सुखं ॥४१॥ शरीरमीदग्बहुदुःखमध्रुवं फलानुरोधादथ नावगच्छसि। द्रवत्फलेभ्यो धृतिरश्मिभिर्मनो निगृह्यतां गौरिव शस्यलालसा ॥४२॥ न कामभोगा हि भवन्ति तृप्तये हवींषि दीप्तस्य विभावसोरिव । यथा यथा कामसुखेषु वर्तते तथा तथेच्छा विषयेषु वर्धते ॥४३॥ यथा च कुष्ठव्यसनेन दुःखितः प्रतापनाचैव शमं निगच्छति । तथेन्द्रियार्थेष्वजितेन्द्रियश्चरन्न कामभोगैरूपशन्तिमृछति ॥४४॥ । .. 37d, विपरित I has 38 c 10-39 44, 25-a6p, a 7-8 12 1, 15-b91, 40d 6-d 12p, 4I a I- 1 2 1, 4 3-d II, d 12-42 a 6 P, a 7-a9f, b 8-e1, c 2-c6, c7-09f, d ro-d 12 p, 43 I- 44 d 12. 38 a b, °वलीहर 39 a, गृहान्ययत्नतः P; H.c. b,चितो. प्रयत्नांतु P. 400, दुःखप्रति । 4I a, पेबारव ()म. P. तथानवेच्या LPc. 42a, शरीरमिदृ. p. P om ख h, थवावगच्छसि Pc. d, भिगृह्यतांगौरीव e, P om षु 448, तथाचकुष्ववेसनेदुः । b, प्रतापयनैव LC, प्रतापयनैव P C, याथेष्व P d, मूर्छति । C, 43 b, हवीषि P. d, बद्धते P.

·CANTO IX 65 यथा हि भैषज्यसुखाभिकाश्या भजेत रोगान भजेत तक्षम । तथा शरीरे बहुदुःखभाजने रमेत मोहाविषयाभिकासया ॥४५॥ अनर्थकामः पुरुषस्य यो जनः स तस्य शत्रुः किल तेन कर्मणा । अनर्थमूला विषयाश्च केवला ननु प्रहेया विषमा यथारयः ॥४६॥ इहैव भूत्वा रिपवो वधात्मकाः प्रयान्ति काले पुरुषस्य मित्रतां । परच चैवेह च दुःखहेतवो भवन्ति कामा न तु कस्यचिच्छिवाः॥४७॥ यथोपयुक्तं रसवर्णगन्धवद्धाय किंपाकफलं न पुष्टये । निषेव्यमाणा विषयाश्चलात्मनो भवन्यनीय तथा न भूतये ॥४॥ तदेतदाज्ञाय विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्माद्युपसंहितं हितं । जुषस्व मे सज्जनसंमतं मतं प्रचक्ष्व वा निश्चयमुगिरन गिरं ॥४९॥ इति हितमपि बहूपीदमुक्तः श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्दः । न धृतिमुपययौ न शर्म लेभे विरद इवातिमदो मदान्धचेताः ॥५०॥ नन्दस्य भावमवगम्य ततः स भिक्षुः पारिप्लवं गृहसुखाभिमुखं न धर्मे। सत्वाशयानुशयभावपरीक्षकाय बुद्धाय तत्वविदुषे कथयांचकार ॥५१॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये मदापवादो नाम नवमः सर्गः । . 1. has is a I-a4, 45a8, a gf, a I0-50104, (fol 17a) 500 5-end 45 a h, °सुखंभिकाशयाभजेन P (', बहुदुःक्षमा० L.d, नमेत P 46 a, जनं P. । शञ्चः P 471, मित्रता 2. 48a, रसवर्म. L. b, युष्टये । (d, भवन्त्व. P. 49 2, तदेनदा. P. विपा- व्यना b, धर्माह्यप P d, प्रचक्क LP 50 c, ययौवनशमी(or M )ले. P. d, विदर P 51 b, पारिपृव । d, तन्वविदुषे L °चकार: LP col, सौ. न्दरा P नवः P. d, विषया LPC , Ge निषेव्यमाना P C, ·66 CANTO X श्रुत्वा ततः सङ्क्तमुसिसृथु भायी दिदृष्टुं भवनं विविधूं। नन्दं निरानन्दमपेतधैर्यमभ्युजिहीर्षमुनिराजुहाव ॥१॥ तं प्राप्तमप्राप्तविमोक्षमार्ग पप्रच्छ चितस्खलितं सुचितः । स हीमते हीविनतो जगाद स्वं निश्चयं निश्चयकोविदाय ॥२॥ नन्दं विदित्वा सुगतस्ततस्तं भार्याभिधाने तमसि भ्रमन्तं । पाणौ गृहीत्वा वियदुत्पपात मणिं जले साधुरिवोज्जिहीर्षुः ॥३ काषायवस्त्रौ कनकावदातौ विरेजतुस्तौ नभसि प्रसन्ने । अन्योन्यसंश्लिष्टविकीर्णपक्षौ सरःप्रकीर्णविव चक्रवाकौ ॥४॥ तौ देवदारूतमगन्धवन्तं नदीसरःप्रस्रवणौघवन्तं । आजग्मतुः काञ्चनधातुमन्तं देवर्षिमन्नं हिमवन्तमाशु ॥५॥ तस्मिन गिरौ चारणसिद्धजुष्टे शिवे हविधूमकृतोतरीये। आगम्य पारस्य निराश्रयस्य तौ तस्थतुझेप इवाम्बरस्य ॥६॥ शान्तेन्द्रिये तब मुनौ स्थिते तु सविस्मयं दिशु ददर्श नन्दः । दरीश्च कुञ्जांश्च वनौकसश्च विभूषणं रक्षणमेव चाद्रेः ॥७॥ C, L has I AI-6 II, 70 I- II f, h I-1) 6, C I - 2 !, ( 3-07, c 8-171 I b, भाऱ्या P विविशुः (चु) (d, मयेत° I, मयेतधैर्यमभ्युजिही मुनिरा- र्जुहाव । 2 b, चित्तस्त्वलितं । हीविततो P 3), भा-विधाने । d मनं LP, मलं C, मनं Gu हीषुः ।' 4b, ग्रसन्ने । (d, पासरःपकी 5), प्रस्रवणोघ. LP C, काचन L 6 a, युष्टे ।' , हचिडुंम० । (, अगम्य- पारस्य । d, तस्थतुदीपरवाम्ररस्य P 74, कुंजाश्च । d, विभूषण P वाद्रेः ।

·CANTO X 67 बहायते तच सिते हि शृङ्गे संक्षिप्तबहः शयितो मयूरः । भुजे बलस्यायतपीनबाहोवैडूर्यकेयूर इवाबभासे ॥६॥ मनःशिलाधातुशिलाश्रयेण पीताकृतांसो विरराज सिंहः । संतप्तचामीकरभक्तिचित्रं रूयाङ्गदं शीर्णमिवाम्बिकस्य ॥९॥ व्याघ्रः क्लमव्यायतखेलगामी लालचक्रेण कृतापसव्यः । बभौ गिरेः प्रसवणं पिपासुर्दिसन्पितृभ्योऽम्म इवावतीर्णः ॥१०॥ चलकदचे हिमवनितम् तरौ प्रलम्बे चमरो ललम्चे । छेत्तुं विलनं न शशाक बालं कुलोहतां प्रीतिमिवार्यवृत्तः ॥११॥ सुवर्णगौराश्च किरातसंघा मयूरपत्त्रीज्ज्वलगावलेखाः । शार्दूलपातप्रतिमा गुहाभ्यो निष्पेतुरुगार इवाचलस्य ॥१२॥ दरीचरीणामतिसुन्दरीणां मनोहरश्रोणिकुचोदरीणां । वृन्दानि रेजुर्दिशि किंनरीणां पुष्पोत्कचानामिव वल्लरीणां ॥१३॥ नगानगस्योपरि देवदारूनायासयन्तः कपयो विचेरुः । तेभ्यः फलं नापुरतोऽपजग्मुर्मोधप्रसादेभ्य इवेश्वरेभ्यः ॥१४॥ तस्मात्तु यूथादपसार्यमाणां निष्पीडितालक्तकरक्तवक्तां । शाखामृगीमेकविपन्नदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिनन्दमिदं बभाषे ॥१५॥ c, (c L has 8a9f, IOp, a II-942, a 3-471, 1) 8-1) Iof, I0 0 9 c Hf, d I-1S, d9- IHa 31, 13 14-181, 9-a I0, (fol Ib) I3 [1-16p, 1) -1, 8 f. 1565-dII 8, शिते । , सक्षिप्त मयुरः । P om at 9a, मनशिला P and app L 1), तापीकृताशो ', पीतीकृताङ्गो (, तंतप्त P, d, रुप्याङ्गद P °वाम्वरस्य PC गामि । b, कृतापसद्यः P, IC d, संपितृभ्योम्बु P II (, च्छन्तुं P शशाङ्क (') P । कुलोङ्गतः । किरात P 1, मयूरपित्तोज्वल P, "पिच्छो (' d, निष्मतुरुङ्गार। 13, रेजुर्दशिकिरीणां 14 2, देवदारु । येभ्यः G (, वश्चरेभ्यः । 15 a, तस्मात्तयूथादलसार्य- 10a, Gr 12a, मानां P, ·68 CANTO X का नन्द रूपेण च चेष्टया च संपश्यतश्चारुतरा मता ते । एषा मृगी वैकविपन्नदृष्टिः स वा जनो यच गता तवेष्टिः ॥१६॥ इत्येवमुक्तः सुगतेन नन्दः कृत्वा स्मितं किंचिदिदं जगाद । क चोतमस्त्री भगवन्वधूस्ते मृगी नगक्लेशकरी क्व चैषा ॥१७॥ ततो मुनिस्तस्य निशम्य वाक्यं हेत्वन्तरं किंचिदवेक्षमाणः । आलम्ब्य नन्दं प्रययौ तथैव क्रीडावनं वजधरस्य राज्ञः ॥१८॥ ऋतावृतावाकृतिमेक एके क्षणे क्षणे बिभ्रति यत्र वृक्षाः । चित्रां समस्तामपि केचिदन्ये षणामृतूनां श्रियमुहहन्ति ॥१९॥ पुषन्ति केचित्सुरभीरुदारा मालाः सजश्व यथिता विचित्राः । कर्णानुकूलानवतंसकांश्च प्रत्यर्थिभूतानिव कुण्डलानां ॥२०॥ रक्तानि फुल्लाः कमलानि यत्र प्रदीपवृक्षा इव भान्ति वृक्षा। प्रफुल्लनीलोत्पलरोहिणोऽन्ये सोन्मीलिताक्षा इव भान्ति वृक्षा ॥२१॥ नानाविरागाण्यथ पाण्डराणि सुवर्णभक्तिव्यवभासितानि । अतान्तवान्येकघनानि यत्र सूक्ष्माणि वासांसि फलनि वृक्षा ॥२२॥ हारान्मणीनुनमकुण्डलानि केयूरवाण्यथ नूपुराणि । एवंविधान्याभरणानि यत्र स्वर्गानुरूपाणि फलन्ति वृक्षाः ॥२३॥ L has 16a I-a 4 p, a 5-271,051, 5 6-0 II P, I7d7d9Pd 10-1906, 071, ) IIf, c I-( 6, 07-CII !, 2013-951 16-23 d II P 19 c, चित्रान्स- 16 b, संपस्य (m.) P.d, वार्जनो P. 17 b, farfes with for added in maigin 18a, मनिष्टस्यनिशस्य(म्य) P b, किचिदवेक्षमानः । d, वजधरस्य P. तमिम P. d, पामृ• P. 20 d, प्रत्यच्चिन 2IC, P om हि. 22 8, रागा- न्यथ P. e, अत्रान्त P. d, शूक्ष्माणि P 23 d, स्वानुरुपाणि । २ ·CANTO X 69 वैडूर्यनालानि च काञ्चनानि पद्मानि वजाङ्कुरकेंसराणि । स्पर्शक्षमाण्युत्तमगन्धवन्ति रोहन्ति निष्कम्पतला नलिन्यः ॥२४॥ यत्रायतांश्चैव ततांश्च तांस्तावाद्यस्य हेतून्सुषिरान घनांश्च । फलन्ति वृक्षा मणिहेमचित्राः क्रीडासहायास्त्रिदशालयानां ॥२५॥ मन्दारवृक्षांश्च कुशेशयांश्च पुष्पानतान कोकनदांश्च वृक्षान् । आक्रम्य माहात्म्यगुणैर्विराजन राजायते यत्र स पारिजातः ॥२६॥ कृष्टे तपःशीलहलैरखिनैस्त्रिपिष्टपक्षेत्रतले प्रसूताः । एवंविधा यत्र सदानुवृत्ता दिवौकसां भोगविधानवृक्षाः ॥२७॥ मनःशिलाभैर्वदनैर्विहंगा यत्राक्षिभिः स्फाटिकसंनिभैश्च । शावैश्च पक्षरभिलोहितान्तमाञ्जिष्ठकैरर्धसितैश्च पादैः ॥२४॥ चिचैः सुवर्णच्छदनैस्तथान्ये वैडूर्यनीलैनयनैः प्रसन्नैः । विहंगमा शिञ्जिरिकाभिधाना रुतैर्मनःश्रोचहरैर्भमन्ति ॥२९॥ रक्ताभिरयेषु च वल्लरीभिर्मध्येषु चामीकरपिञ्जराभिः । वैडूर्यवर्णाभिरुपान्तमध्येष्वलंकृता यत्र खगाश्चरन्ति ॥३०॥ रोचिष्णवो नाम पतत्रिणोऽन्ये दीप्ताग्निवर्ण ज्वलितैरिवास्यैः। भ्रमन्ति दृष्टीर्वपुषाक्षिपन्तः स्वनैः शुभैरसरसो हरन्तः ॥३१॥ . L has 243 I-2705, (fol 18 a) 2706-31 ( II 24 a, वैडुर्यनालानिव P h, वजांकुरकेशराणि P (, ग्युत्तमे । d, निस्कम्पत- लामलिन्यः । 25a, पत्रायतांश्चैवतःतांश P h, हेतूत्सुषिरां L, हेतुन्मुखिरा । P om. from 250 2 to 26 d I aud has it adiled below in a handwriting resembling Kaithi. मणिभचित्राः । 268, वृक्षाश्चकुशेर्शयाश्च । b, °नदान e, P on म्य cd, गुणैधिराजनाजा P 27, रचिन्नस्त्रि , शीलफलेरचिन्न P. b, पिष्टयन्तेत्रतले 28 c, शादैश्वपक्षरति० PC , माजिष्ठ० LP रिका P d, हरैभ्रमन्ति P. 30b, पिजराभिः । 31b, दीप्तार्मि... दृष्टि • P d, स्वनै रै) L. स्वनै । C, 290, शिजि- .

·70 CANTO X यवेष्टचेष्टाः सततप्रहृष्टा निरर्तयो निर्जरसो विशोकाः। स्वैः कर्मभिहीनविशिष्टमध्याः स्वयंप्रभाः पुण्यकृतो रमन्ते ॥३२॥ पूर्व तपोमूल्यपरिग्रहेण स्वर्गक्रयार्थ कृतनिश्चयानां । मनांसि खिन्नानि तपोधनानां हरन्ति यत्राप्सरसो लडन्यः ॥३३॥ नित्योत्सवं तं च निशाम्य लोकं निस्तन्द्रिनिद्रारतिशोकरोगं । नन्दो जरामृत्युवशं सदात मेने श्मशानप्रतिमं नृलोकं ॥३४॥ ऐन्द्रं वनं तच्च ददर्श नन्दः समन्ततो विस्मयफुल्लदृष्टिः । हर्षान्विताश्वाप्सरसः परीयुः सगर्वमन्योन्यमवेक्षमाणाः ॥३५॥ सदा युवत्यो मदनैककार्याः साधारणाः पुण्यकृतां विहाराः । दिव्याश्च निर्दोषपरिग्रहाश्च तपःफलस्याश्रयणं सुराणां ॥३६॥ तासां जगुधीरमुदातमन्याः पद्मानि काश्चिल्ललितं बभञ्जः । अन्योन्यहर्षीननृतुस्तथान्याश्चित्राङ्गहाराः स्तनभिन्नहाराः ॥३७॥ कासांचिदासां वदनानि रेजुर्वनान्तरेभ्यश्चल कुण्डलानि । व्याविद्धपणेभ्य इवाकरेभ्यः पद्मानि कारण्डवघटितानि ॥३॥ ताः निःसृताः प्रेक्ष्य वनान्तरेभ्यस्तडित्पताका इव तोयदेभ्यः । नन्दस्य रागेण तनुर्विवेपे जले चले चन्द्रमसः प्रभेव ॥३९॥ L has 322 I-37 9 II, 12, 14-1) 10, II-2p, (3-4cp, c to-lif, 18f d9-d II, 38 3 1-04f, c 2-661, dy-d IIf, 39 10 10-c 2 f, c RP, 4-d II , L and P have verse 33 after verse 37 and L has of it a 1-115, d 6 p, dy-d unf, 32a, यथेषुचेष्टासततःप्र. P b, निरातयो G. c, कर्मनिहीं P. d, पुन्यकृतो P. 33 , परिहण L. ), स्सर्ग• L, सर्गक्रयार्थ P मनासि P. d, लदन्त्यः P, Cc. 34 c, सदार्त P. 35d, क्षमानाः P. 36b, विहारः P. 378, जगुडीरमु- (, ननृतुंस्त P d, चित्रायहारा P. 38a, कासाचिदासां P. c. करेभ्य । त, कादम्वविघट्टि । 39 c, तनु वेये। दातुम° P.

·CANTO X 71 वपुश्च दिव्यं ललिताश्च चेष्टास्ततः स तासां मनसा जहार। कौतूहलावर्जितया च दृष्ट्या संश्लेषतर्षादिव जातरागः ॥४०॥ स जाततर्षोऽप्सरसः पिपासुस्तत्माप्तयेऽधिष्ठितविक्तवार्तः लोलेन्द्रियाश्वेन मनोरथेन जेहीयमाणो न धृतिं चकार ॥४१॥ यथा मनुष्यो मलिनं हि वासः क्षारेण भूयो मलिनीकरोति । मलक्षयार्थ न मलोद्भवार्थ रजस्तथास्मै मुनिराचकर्ष ॥४२॥ दोषांश्च कायाभिषगुज्जिहीर्घभूयो यथा क्लेशयितुं यतेत । रागं तथा तस्य मुनिर्जिघांसुर्भूयस्तरं रागमुपानिनाय ॥४३॥ दीपप्रभां हन्ति यथान्धकारे सहस्ररश्मेरुदितस्य दीप्तिः । मनुयलोके द्युतिमङ्गनानामन्तर्दधात्यप्सरसां तथा श्रीः ॥४४॥ महल रूपं स्वणु हन्ति रूपं शब्दो महान्हन्ति च शब्दमल्पं । गुर्वी रुजा हन्ति रुजां च मृहों सर्वो महान्हेतुरणोर्वधाय ॥४५॥ मुनेः प्रभावाच्च शशाक नन्दस्तद्दर्शनं सोढुमसामन्यैः । अवीतरागस्य हि दुर्बलस्य मनो दहेदप्सरसां वपुःश्रीः ॥४६॥ मत्वा ततो नन्दमुदीर्णरागं भार्यानुरोधादपवृत्तरागं। रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर्विरागो गिरमित्युवाच ॥४७॥ . 40, 1. has 401 1-a 4, aa71 42 a 3-14f, a 5-18, (10] 181) 4229-09110-c3f, 44 ( I-4514. ap-c6P, 8-d 91,462 3-141, 02-05f, d8-19f, d 10-47d II ललिताच । , तांसा जडारा 411, विष्ठित Ce C, या- श्वेण ' , जेहीषमाणो P. 42 a, मनुष्या P. c, क्षयार्थ' °वार्थ P. 1, °चकर्ष P. 43 a lh, दोषास्वकायाभिषगुज्जिगीर्षभू• IP, Cc. 441, प्रभा । यथाचकारे (m) P, काले C. 454, स्वनुहंतु । है, सव्ये (?) महा. P. शव्दमाल्यं P. रुजांसमृद्दी । 46 1, नन्दस्तईनंशोढुमशह्यम P, C.e । वपुश्रीः LP +7a, राग P. 7. रागां । d, गिरमृत्यु (S0 L app, ·72 CANTO X . एताः स्त्रियः पश्य दिवौकसस्त्वं निरीक्ष्य च ब्रूहि यथार्थतत्वं । एताः कथं रूपगुणैर्मतास्ते स वा जनो यत्र गतं मनस्ते ॥४॥ अथाप्सरःस्वेव निविष्टदृष्टी रागाग्निनान्तर्हृदये प्रदीप्तः । सगद्गगदं कामविषक्तचेताः कृताञ्जलिवाक्यमुवाच नन्दः ॥४९॥ हर्यङ्गनासौ मुषितैकदृष्टिर्यदन्तरे स्थानव नाथ वध्वाः । तदन्तरेऽसौ कृपण वधूस्ते वपुष्मतीरप्सरसः प्रतीत्य ॥५०॥ आस्था यथा पूर्वमभून्न काचिदन्यासु मे स्त्रीषु निशम्य भाया। तस्यां ततः सम्पति काचिदास्था न मे निशाम्यैव हि रूपमासां॥५१॥ यथा प्रतप्तो मृदुनातपेन दह्येत कश्चिन्महतानलेन । रागेण पूर्व मृदुनाभितप्तो रागामिनानेन तथाभिदो ॥५२॥ वाग्वारिणा मां परिषिञ्च तस्माद्यावन्न दह्ये स इवान्जशत्रुः । रागाग्निरद्यैव हि मां दिधक्षुः कक्षं सवृक्षायमिवोत्थितोऽग्निः ॥५३॥ प्रसीद सीदामि विमुञ्च मा मुने वसुन्धराधैर्य न धैर्यमस्ति मे। असून्विमोक्ष्यामि विमुक्तमानस प्रयच्छ वा वागमृतं मुमूर्षवे ॥५४॥ अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना प्रमाददंष्ट्रेण तमोविषाग्निना। अहं हि दष्टो हृदि मन्मथाहिना विधास्व तस्मादगदं महाभिषक् ॥५५॥ Disarga L has 48 a I- II, II-III 1, 493f, a4-55 1 12. 48 8, एता P. दिवोक ! h, निरीक्षा यथाथतत्वं PC. 49a, LP om. b. रागार्मि ल, सगङ्गदं P. ०षतचताः P. 50a, हर्यश्रणासौ P. d, वपुष्मतीरे P. 51 ], भार्या । 52 ], दह्येक्षेभकाकशिमा P पूर्व P. 53a, वाध्वारिणा . c. दधनुः P. d, वृक्षार्थमि०L 54 b, वसुद्धरा° P. यैर्यमस्ति । असूद्वि० I, असुद्धिमोक्षामि P मानस: LP, Gc_d, प्रपच्छवाचाग P 55 Ab, भोगेपविद्यात दृष्टिणा (m) प्रसाद c, थाहिनो। न दगतंमहाभिषेक C, C, ·CANTO X 73 अनेन दष्टो मदनाहिना हि ना न कश्चिदात्मन्यनवस्थितः स्थितः । मुमोह वोध्योमुचलात्मनो मनो बभूव धीमांश्च स शन्तनुस्तनुः ॥५६॥. स्थिते विशिष्टे त्वयि संश्रये श्रये यथा न यामीह वसन्दिशं दिशं । यथा च लब्या व्यसनक्षयं क्षयं व्रजामि तन्मे कुरु शंसतः सतः ॥५॥ ततो जिघांसुहृदि तस्य तत्तमस्तमोनुदो नक्तमिवोत्थितं नमः । महर्षिचन्द्रो जगतस्तमोनुदस्तमःमहीणो निजगाद गौतमः ॥५॥ धृतिं परिष्वज्य विधूय विक्रियां निगृह्य तावच्छृतचेतसी शृणु । इमा यदि प्रार्थयसे त्वमङ्गना विधत्स्व शुल्कार्थमिहोत्तमं तपः ॥१९॥ इमा हि शक्या न बलान सेवया न संप्रदानेन न रूपवतया। इमा हियन्ते खलु धर्मचर्यया सचेत्प्रहर्षश्वर धर्ममादृतः ॥६०॥ इहाधिवासो दिवि दैवतैः समं वनानि रम्याण्यजराश्च योषितः । इदं फलं स्वस्य शुभस्य कर्मणो न दत्तमन्येन न चायहेतुतः ॥६१॥ क्षितौ मनुथो धनुरादिभिः श्रमः स्त्रियः कदाचिद्धि लभेत वा न वा। असंशयं यसिह धर्मचर्यया भवेयुरेता दिवि पुण्यकर्मणः ॥६२॥ 578, स्थित P L has 56 a I-4, (fol 10 a) 56 1 5-60d 12 56 b, "स्थितस्थितः । (, वोयोई LP app, पाण्डोर्हि J, वोढोहि H ; G.c b, यामी वसन्दिशं L, योमीवहुसन्दिसं (m.) P, यायी c, यायां G C, GOUT LP; 11 and S.c. 588, जिघांशु • P. महर्षिचज्ञो ( or वो) P. d, निजगाम P. गोतमः LP. 59c, प्राथयसेत्वमगना P. 6oa, शक्यान्न L, शक्त्यान P, शक्यन्न C, शक्यं हरितुं II. d, धम्ममा । 6r b, वनामि P. 62 1, "दिभिश्रम I.. मनुष्याधनुराभिश्रम । त. पुन्य ।

·CANTO X तदप्रमतो नियमे समुद्यतो रमस्व यद्यप्सरसोऽभिलिप्ससे । अहं च तेऽच प्रतिभूः स्थिरे व्रते यथा त्वमाभिर्नियतं समेसि ॥६३॥ अतःपरं परममिति व्यवस्थितः परां धृति परममुनौ चकार सः । ततो मुनिः पवन इवाम्बरात्पतन्प्रगृह्य तं पुनरगमन्महीतलं ॥६४॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वर्गनिदर्शनो नाम दशमः सर्गः । L has 63 11-64d 1, d 2-d52, i 6- d 12, d 13 P, col., J, 2-4 f, 20-22 63a, P has for twice b, चरस्व लि(ल) मसे L, लप्ससे P 64 a, परंमb, परा परममनौ । (d, परमवाम्बरात्पतत्प्रसृज्य P, त्यतत्पर col, सौन्दरा' P. काव्येवस्वर्गनिदशनो ? मिति ।

·75 CANTO XI ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणीः । बबन्ध नियमस्तम्भे दुर्दम चपलं मनः ॥१॥ सोऽनिष्टनैष्क्रम्यरसो मानतामरसोपमः । चचार विरसो धर्म निवेश्याप्सरसो हृदि ॥२॥ तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः । इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ॥३॥ कामचर्यासु कुशलो भिक्षुचर्यासु विक्लवः । परमाचार्यविष्टब्धी ब्रह्मचर्य चचार सः ॥४॥ संवृतेन च शान्तेन तीव्रण मदनेन च । जलाग्नेरिव संसर्गाछ शाम च शुशोष च ॥५॥ स्वभावदर्शनीयोऽपि वैरूयमगमत्परं । चिन्तयाप्सरसां चैव नियमेनायतेन च ॥६॥ प्रस्तवेष्वपि भायर्यायां प्रियभार्यस्तथापि सः । वीतराग इवोतस्थौ न जहर्ष न चुक्षुभे ॥७॥ - 2a L has I a 1-2 a I, a 2-28 1, CT- 26, 03, 01-05f3a5-16f, co-76.40 1-3f. 4-d8,51 I-2p I a, दृष्टा LP. 1, वारिणीः . त, चपरं । ज्नैक्रम्य P. (, धर्म P. 30, वसादेव । 40, विस्तब्धो र. 5c, जलाग्न्योरिव C.d, °च्छशास P. 6a, सतवि• P, स तावद् 1, त्पुरं । -a, प्रस्तावष्वपि भार्यायाः । '. वा- तस्थी Pc. d. नवहर्ष ।

·76 CANTO XI । तं व्यवस्थितमाज्ञाय भार्या रागात्पराङ्मुखं । अभिगम्याब्रवीचन्दमानन्दः प्रणयादिदं ॥१॥ अहो सदृशमारब्धं श्रुतस्याभिजनस्य च । निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः ॥९॥ अभिष्वक्तस्य कामेषु रागिणे विषयात्मनः । यदियं संविदुत्पन्ना नेयमल्पेन हेतुना ॥१०॥ व्याधिरल्येन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते । प्रबलः प्रबलैरेव यत्नैर्नश्यति वा न वा ॥११॥ दुर्हरो मानसो व्याधिर्बलवांश्च तवाभवत् । विनिवृत्तो यदि स ते सर्वथा धृतिमानसि ॥१२॥ दुष्करं साध्वनार्येण मानिना चैव मार्दवं । अतिसर्गश्च लुब्धेन ब्रह्मचर्य च रागिणा ॥ १३॥ एकस्तु मम संदेहस्तवास्यां नियमे धृतौ। अत्रानुनयमिच्छामि वक्तव्यं यदि मन्यसे ॥१४॥ आर्जवाभिहितं वाक्यं न च गन्तव्यमन्यथा । रूक्षमयाशये शुद्ध रूक्षतो नैति सज्जनः ॥१५॥ अप्रियं हि हितं स्निग्धमस्निग्धमहितं प्रियं । दुर्लभं तु प्रियहितं स्वादु पथ्यमिवौषधं ॥१६॥ L has 8 a 6P, a 7-103, (fo] 191) 8 b 4-1, 6, b7d IP, II ( 6-dif, d 2p, d 3-12 16, })7-c 4 5, I3 a 2-a 31, 15a 2-24f, a 5-16 d8 8h, रागात्पमुखं P. d, प्रन (m) या० । 11 h, मृदुप्रतिनिवार्यत P. 12 b, भवेत् P. ., विनिवृत्ता P. 13a, दुकरंसाधना P; G and Jc 14 b. वास्याम्वि (नि. P. 15, मन्तव्यम5 and I C, ष्यमा d. ष्यतो ।

·CANTO XI 77 विश्वासश्चार्थचर्या च सामान्यं सुखदुःखयोः । मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सतां ॥१७॥ तदिदं वा विवक्षामि प्रणयान जिघांसया । त्वच्छ्रे यो हि विवक्षा मे यतो नाहीम्युपेक्षितुं ॥१६॥ अप्सरोभृतको धर्म चरसीत्यभिधीयसे । किमिदं भूतमाहोस्वित्परिहासोऽयमीदृशः ॥१७॥ यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यव यदौषधं । औद्धत्यमथ वक्तृणामभिधास्यामि तत्वतः ॥२०॥ शक्षणपूर्वमथो तेन हृदि सोऽभिहतस्तदा । ध्यात्वा दीर्घ निशश्वास किंचिच्चावाङ्मुखोऽभवत् ॥२१॥ ततस्तस्येङ्गितं ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकं । बभाषे वाक्यमानन्दो मधुरोदर्कमप्रियं ॥२२॥ आकारेणावगछामि तव धर्मप्रयोजनं । यज्ज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्य कारुण्यमेव च ॥ २३॥ यथासनार्थ स्कन्धेन कश्चिद्गुवौं शिलां वहेत् । तहत्वमपि कामार्थ नियमं वोढुमुद्यतः ॥२४॥ तिताडयिषयासृप्तो यथा मेषोऽपसर्पति । तहदब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यमिदं तव ॥२५॥ L has I7a I-) I, 02-1150, 10 6-0 I, c 6-08, 18 1) I-103P, 14-25d8 17a, P repeats शा b, °दुःखयाः । d, रियशतां P 18 c, त्वच्छ्रयो P. विवक्षामि II यते L, यतेनाहाम्यु० 1', यतो नार्हस्यु° F and G. 19 a, भूतकोधर्म P. तिमिदं P.d, ल्यमांदृशः । 200, वतणा° LP d, तव ()जः LP, तद्रुजः C. 21b, सोऽभिहित दीर्घ d, °वाक्मुखोभवेत् । 22 a, ततस्तस्य.P. 23c, याजावा LP. Pon. जा. 24a, यथामनाथं P. b, कशिंगुब्बी P. 25, षयादृप्तो L, नितान्तयिवयादृष्टो P, दृष्टो, दुष्टोG , मेषोषस. P d, °चर्या- मिदं ।

·78 CANTO XI चिक्रीवन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिप्सया। धर्मचर्या तव तथा पण्यभूता न शान्तये ॥२६॥ यथा फलविशेषार्थ बीजं वपति कार्षकः । तविषयकार्पण्याविषयांस्त्यक्तवानसि ॥२७॥ आकाङ्केच यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्सया । दुःखमन्विच्छति भवांस्तथा विषयतृष्णया ॥२॥ यथा पश्यति मध्येव न प्रपातमवेक्षते । पश्यस्यप्सरसस्तव शमन्ते न पश्यसि ॥२९॥ हृदि कामाग्निना दीने कायेन वहतो व्रतं । किमिदं ब्रह्मचर्य ते मनसाब्रह्मचारिणः ॥३०॥ संसारे वर्तमानेन यदा चाप्सरसस्त्वया । प्राप्तास्त्यक्ताश्च शतशस्ताभ्यः किमिति ते स्पृहा ॥३१॥ तृप्तिास्तीन्धनैरग्नेनाम्भसा लवणाम्भसः । नापि कामैः सतृष्णस्य तस्मात्कामा न तृप्तये ॥३२॥ अतृप्तौ च कुतः शान्तिरशान्तौ च कुतः सुखं । असुखे च कुतः प्रीतिरप्रीतौ च कुतो रतिः ॥३३॥ रिसा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः । प्रशान्ता चानवद्या च नास्त्यध्यात्मसमा रतिः ॥३४॥ I has 26 a 1-28 18, (fol 20 a) 29 a I-3418 26 a, विक्रीयन्ति । d, सान्तये 27d, विषयास्त्य. I.P 281, प्रतिकार "सुखेस्सया LP; CE 29a, मध्ये (२)व L, मत्येव P; C b, प्रपातेमवे. (', 'प्सर. समुह 303, वदिकामा 31 (, प्राक्तस्त्य° P. शतसस्ता Pd, स्त्र () हा L, स्पृहा P 32 a h, °स्तीत्वतैरनैनी , लवनाभसः । e, नापिकमिसन 33 b, रसान्ती d. रति 340, प्रसान्ता ·CANTO XI 79 . न तब कार्य तू यस्ते न स्त्रीभिर्न विभूषणैः । एकस्त्वं यत्रतत्रस्थस्नया रत्याभिरंस्यसे ॥३५॥ मानसं बलबहुःखं तर्षे तिष्ठति तिष्ठति । तं तर्ष छिन्धि दुःखं हि तृष्णा चास्ति च नास्ति च ॥३६॥ संपत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तमेव वा । कामेषु हि सतृष्णस्य न शान्तिरुपपद्यते ॥३७॥ कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ तृप्तिन विद्यते । वियोगानियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि ॥३॥ कृत्वापि दुष्करं कर्म स्वर्ग लब्धापि दुर्लभं । नृलोकं पुनरेवैति प्रवासात्स्वगृहं यथा ॥३९॥ यदा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्टं किंचिन्न विद्यते । तिर्यक्षु पितृलोके वा नरके वोपपद्यते ॥४०॥ तस्य भुक्तवतः स्वर्गे विषयानुतमानपि । भ्रष्टस्यातस्य दुःखेन किमास्वादः करोति सः ॥४१॥ श्येनाय प्राणिवात्सल्यास्वमांसान्यपि दत्तवान् । शिविः स्वर्गात्परिभ्रष्टस्तादृकृत्वापि दुष्करं ॥४२॥ शक्रस्याासनं गत्वा पूर्वपार्थिव एव यः । सदेवत्वं गते काले मान्धाताधः पुनर्ययौ ॥४३॥ । C, L has 354 I-40 118, (I-- 3, 4-d4, d5-18p, 4I a I-08, 10 I-b 2 p, 13-118. CI-dif, 4-42 16, 17-182, 43 a I-10 8 1, (I, c 2-c4t, d8f 35a, कार्य 1.P 36 ali वलवदुखंतर्षेतिस्थति । ततर्षे P दुःखं 1. d, तृष्णानास्ति LPC 38.1, कामांना " b, प्राप्त । 39 8, दुस्करं P 1., स्वर्गलवापिदुल्लभं । c, पुनरेवेति LP 40a, यथा L, P om , IIc भ्रष्टा P. 41 }, P 1epeats नुत्त c, भ्रष्टस्यात्तस्यदुःख्येन । 42 a, स्पेनाय P. }, स्वमासा P. d, दुकरं । सदेवत्वे (त्वं) । गतः C.d, पुनर्यय्यौ । 438 ·80 CANTO XI राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि । प्राप्तः किल भुजंगत्वं नाद्यापि परिमुच्यते ॥४४॥ तथैवेलिविलो राजा राजवृत्तेन संस्कृतः । स्वर्ग गत्वा पुनर्भष्टः कूर्मीभूतः किलार्णवे ॥४५॥ भूरिद्युम्नो ययातिश्च ते चान्ये च नृपर्षभाः । कर्मभिधामभिकीय तत्क्षयात्पुनरत्यजन ॥४६॥ असुराः पूर्वदेवास्तु सुरैरपहृतश्रियः । श्रियं समनुशोचन्तः पातालं शरणं ययुः ॥४॥ किं च राजर्षिभिस्तावदसुरैवी सुरादिभिः । महेन्द्राः शतश: पेतुर्माहात्म्यमपि न स्थिरं ॥४॥ संसदं शोभयित्वैन्द्रीमुपेन्द्रश्च त्रिविक्रमः । क्षीणकमी पपातोवीं मध्यादप्सरसां रसन ॥४९॥ हा चैत्ररथ हा वापि हा मन्दाकिनि हा प्रिये । इत्याती विलपन्तोऽपि गां पतन्ति दिवौकसः ॥५०॥ तीव्र ह्युत्पद्यते दुःखमिह तावन्मुमूर्षतां । कि पुनः पततां स्वर्गादेवान्ते सुखसेविनां ॥५१॥ C, L has 44 4 I-a4f, b 2-1051, ( 2-41, 45a+a5f, a8-05 1, 6-18, 46 1 1 1 3 }', a41, 480 6-c8f, d I-d 2 p, d 3-14, (101 20 b) 4805-49 a I, 3 2-481, 0 1 1 44 ९, प्राप्त P 45 a, तथैवेदि(m)विडो P, तथैव दिविडो c ।, °वृत्तन P d, कूर्मोभूत P. 46 a, °द्युबा P. ), एतेचान्येनृप० P. कर्मभिर्याम 473, असुरा P. b, हृतः P.d, स (m) रणं P. 48 d, oर्महात्म्य.P भायः P. b, पेन्द्रश्चन्द्र P, पेन्द्रश्चण्ड° C. c, 'कर्म P. 50 b, मन्दाकिनी P d, गा P दिवोकसः । 51 ab, दुःखहिमतावत्म P, G and Gu c. d, देवान्त !', "देवान्त° C देवत्व• G, ०द्देवात्त० Gu 49 ३, सो.

·CANTO XI 81 रजो गृह्णन्ति वासांसि मायन्ति परमाः सजः । गावेभ्यो जायते स्वेदी रतिर्भवति नासने ॥५२॥ एतान्यादौ निमित्तानि व्युत्तौ स्वर्गादिवौकसां । अनिष्टानीव मयानामरिष्टानि मुमूर्षतां ॥५३॥ सुखमुत्पद्यने यच्च दिवि कामानुपाश्नतां । यच्च दुःखं निपततां दुःखमेव विशिष्यते ॥५४॥ तस्मादस्वन्तमबाणमविश्वास्यमतर्पकं । विज्ञाय क्षयिणं स्वर्गमपवर्गे मतिं कुरु ॥५५॥ यदा चैश्वर्यवन्तोऽपि क्षयिणः स्वर्गवासिनः । को नाम स्वर्गवासाय क्षेष्णवे स्पृहयेड्बुधः ॥५॥ सूत्रेण बद्धो हि यथा विहंगो व्यावर्तते दूरगतोऽपि भूयः । अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धोगतोऽपि दूरं पुनरेति लोकः ॥१९॥ कृत्वा कालविलक्षणं प्रतिभुवा मुक्तो यथा बन्धनाद् भुक्त्वा वेश्मसुखान्यतीत्य समयं भूयो विशेबन्धनं । तबद्यां प्रतिभूवदात्मनियमानादिभिः प्राप्तवान् काले कर्मसु नेषु भुक्तविषयेष्वाकृष्यते गां पुनः ॥६० ॥ L has 52 u I-141', a 5-3, c 4- 2 P, d 3-171, 53 2 2 1, a 3-471, a8-051, 02-c4f, 05-08p, d 6-d8f,54a6-bIf, d4d8f, 55 I-60d 19 Tor verses 56 and 57 (of which L has 56a 1-57 c I, c 2-68 1 2-13f, d8) see notes. 52 8, गृहन्ति LP वासासि । ।।, परमात्रज: P d, नाशने P. दि. P. 54 d, दुःक्षमे P. 55a, °दश्वन्तमन्त्राणाम° P, °मत्राणाम° L. विज्ञायियिनं P d, L om मपवगै and has mark of reference to margin which is lost. 58 b, क्षयिनः P. 59a, यथां. 601, कार° (m) P. वद्धनाद L, वर्धनाद P. 53 b, स्वी- C,

·82
CANTO XI
अन्तीलगताः प्रमतमनसो मीनास्तडागे यथा
जानन्ति व्यसनं न रोधजनितं स्वस्थाश्चरन्यम्मसि ।
अन्तर्लोकगताः कृतार्थमतयस्तवद्दिवि ध्यायिनो
मन्यन्ते शिवमच्युतं ध्रुवमिति स्वं स्थानमावर्तकं ॥६१।
तज्जन्मव्याधिमृत्युव्यसनपरिगतं मत्वा जगदिदं
संसारे भ्राम्यमाणं दिवि नृषु
नरके तिर्यपितृषु च।
यत्राणं निर्भयं यच्छिवममरजरं निःशोकममृतं
तद्धेतीब्रह्मचर्य चर जहिहि चलं स्वर्ग प्रति रुचिं॥६२।
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वर्गापवादो नामैकादशः सर्गः ।
L has all.
तार्थ. d, °च्युत P.
6ra, स्तदागे P. b, निरोध LP, H_ वरत्यम्भसि P. c, कृत्वार्थम° L, P om.
स्व P 62 3, °मृत्युळशन c, यन्त्राणं P and possibly L
यच्छिवममरमजरं LP, He निःशोकममृतं P d,°चर्य P. स्वर्ग P. चिमिति LP
col., सौन्दरा
°कादशमः ।
सर्ग .

·83 CANTO XII अप्सरोभृतको धर्म चरसीत्यथ चोदितः । आनन्देन तदा नन्दः परं ब्रीडमुपागमत् ॥१॥ तस्य वीडेन महता प्रमोदो हृदि नाभवत् । अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्थे व्रते मनः ॥२॥ कामरागप्रधानोऽपि परिहाससमोऽपि सन । परिपाकगते हेतौ न स तन्ममृषे वचः ॥३॥ अपरीक्षकभावाच्च पूर्व मत्वा दिवं ध्रुवं । तस्मात्योष्णुं परिश्रुत्य भृशं संवेगमेयिवान् ॥४॥ तस्य स्वर्गानिववृते संकल्याश्वो मनोरथः । महारथ इवोन्मार्गादप्रमत्तस्य सारथेः ॥५॥ स्वर्गत निवृत्तश्च सद्यः स्वस्थ इवाभवत् । मृष्टादपथ्याविरतो जिजीविषुरिवातुरः ॥६॥ विसस्मार प्रियां भार्यामसरोदर्शनाद्यथा। तथानित्यतयोद्विग्नस्तत्याजाप्सरसोऽपि सः ॥७॥ L has I a 1. Ato] 21 a) I a 27d 8 1 , धर्म P. b, रोदितः P. 2a, वीडेन L, चीडेन P. b, भवत P. c, अप्रासोद्येन P. d, ततेमनः P 3 a, कामरागैः(ग) प्र° L, रागैप्र. P. b, हाससहो Gu d, तत्ममृषे. 4b, पूर्व P. c, त्तप्तं P. 5ed, वान्मार्गादपम. 6b, सद्य L. भवेत् P. c, मिष्टाद द्विरन्तो P. d, वान्तरः P. 7", "तयोद्विमिस्त. p. सत् IP d, मेपि- वान P. G2 ·84 CANTO XII महतामपि भूतानामावृत्तिरिति चिन्तयन् । संवेगाच्च सरागोऽपि वीतराग इवाभवत् ॥५॥ बभूव स हि संवेगः श्रेयसस्तस्य वृद्धये । धातुरेधिरिवाख्याते पठितोऽक्षरचिन्तकैः ॥९॥ न तु कामान्मनस्तस्य केनचिज्जगृहे धृतिः । विषु कालेषु सर्वेषु निपातोऽस्तिरिव स्मृतः ॥१०॥ खेलगामी महाबाहुर्गजेन्द्र इव निर्मदः । सोऽभ्यगच्छगुरुं काले विवष्णुर्भावमात्मनः ॥११॥ प्रणम्य च गुरौ मूभी बाष्पव्याकुललोचनः । कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं हिया किंचिदवामुखः ॥१२॥ अप्सरःप्राप्तये यन्मे भगवन्प्रतिभूरसि । नाप्सरोभिर्ममार्थोऽस्ति प्रतिभूत्वं त्यजाम्यहं ॥१३॥ श्रुत्वा ह्यावर्तकं स्वर्ग संसारस्य च चित्रतां । न मन्येषु न देवेषु प्रवृत्तिर्मम रोचते ॥१४॥ यदि प्राय दिवं यत्नानियमेन दमेन च । अवितृप्नाः पतन्यन्ते स्वीय त्यागिने नमः ॥१५॥ अतश्च निखिलं लोकं विदित्वा सचराचरं । सर्वदुःखक्षयकरे बद्धर्मे परमे रमे ॥१६॥ I L has 8 a I-1518, 16 a I-b3 P, 04 c 3, ( 4-dI P, d 2-d 8 f. 8 8, महा(ह)डा(?) मपि L, महाद्रामपि ", Cc b, चित्तयत् P. d, वीतरांग 9c, धातोरधिरि . 10 a, कामोन्मन P, कामात्मन० c b, धृति P. IId, "मात्मानः P. 12 4, गुरोद्धा P. 13 b, भूरपि P. 14a, श्रुखा. श्रुवर्तक P. b, चिव्रतां P. d नमः । 15 a, यत्वानि P.

·CANTO XII 85 तस्मायाससमासाभ्यां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि । यच्छ्रुत्वा शृखतां श्रेष्ठ परमं प्राप्नुयां पदं ॥१७॥ ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणीन्द्रियाणि च । श्रेयश्चैवामुखीभूतं निजगाद तथागतः ॥१६॥ अहो प्रत्यवमर्शोऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः । अरण्यां मथ्यमानायामग्नेधूम इवोत्थितः ॥१९॥ चिरमुन्मार्गविहतो लोलैरिन्द्रियवाजिभिः । अवतीर्णोऽसि पन्थानं दिष्ट्या दृष्ट्याविमूढया ॥२०॥ अद्य ते सफलं जन्म लाभोऽद्य सुमहांस्तव । यस्य कामरसज्ञस्य नैष्क्रम्यायोत्सुकं मनः ॥२१॥ लोकेऽस्मिन्त्रालयारामे निवृत्तौ दुर्लभा रतिः । व्ययन्ते ह्यपुनर्भावात्पपातादिव बालिशाः ॥२२॥ दुःखं न स्यात्सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः । अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते ॥२३॥ अरिभूतेष्वनित्येषु सततं दुःखहेतुषु । कामादिषु जगसक्तं न वेत्ति सुखमव्ययं ॥२४॥ L has 17a I-a 2 P, a3-a6, a7b3f, b 4-118, C I-c3f, 4-47, 18a8-bf, 14-08f, CI-I9a8, I-b 21, 20af, d7-21 a I f, d4d6f, 22 a I-a2f, 83, (fol. 21 b) 22 84-85, 16-108p 18 b, "न्द्रि- 17, व्याससा(मा)साभ्यां P. c, शृण्वताश्रष्ठ P.d, प्राप्तपापदं P. यानिच P. I9a, प्रत्यवमशो P. c, मर्यमाना P. 208, चिरमुत्मार्ग- विहतो P.; Ge. 228, "स्मिन्नारयालामे P.d, वालिसाः(m.) P कामाहिषु PC , M. 248, नि- त्वषु P. C, J.C ·86 CANTO XII सर्वदुःखापहं ततु हस्तस्थममृतं तव । विषं पीत्वा यदगदं समये पातुमिच्छसि ॥२५॥ अनर्हसंसारभयं माना ते चिकीर्षितं । रागानिस्तादृशो यस्य धर्मोन्मुख पराङ्मुखः ॥२६॥ रागोदामेन मनसा सर्वथा दुष्करा धृतिः । सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पथिनेव पिपासुना ॥२७॥ ईदृशी नाम बुद्धिस्ते निरुद्धा रजसाभवत् । रजसा चण्डवातेन विवस्वत इव प्रभा ॥२८॥ सा जिघांसुस्तमो हार्द या संप्रति.विजृम्भते । तमो नैशं प्रभा सौरी विनिर्गीणैव मेरुणा ॥२९॥ युक्तरूपमिदं चैव शुद्धसत्वस्य चेतसः । यते स्यान्नैष्ठिके सूक्ष्मे श्रेयसि श्रद्दधानता ॥३०॥ धर्मछन्दमिमं तस्माविवर्धयितुमर्हसि । सर्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः ॥३१॥ सत्यां गमनबुद्धौ हि गमनाय प्रवर्तते । शय्याबुद्धौ च शयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः ॥३२॥ अन्तर्भूमिगतं ह्यम्भः श्रद्दधाति नरो यदा। अर्थिवे सति यत्नेन तदा खनति गामिमां ॥३३॥ ], has 25 b 3-05p c 31, 4-65 12, 6, 6-26 17, 18 c 2 P, c 3-c6f, c7-c8P, d I-d 2, d 3-273 I f, a 6-8 8t, ) I-b 2 , 3 0 6, 07 c If, c 3 , c 4-c 8, d i-d4f, d 5p, d 6- d7, 28 a I a4f, 1986, c4 dri, d 2-31 1 I, d2-d3P, d4-33d8 25 ३, तन्तु P_d, यातुमि P. 26 d, धर्मात्मुखपरात्मुखः P. हामन ' , Cc. 1), दुष्करा , दुष्टुरा। d, पथिनेच P 28 15, भवेत् P. d, प्रभा: LP 29 , सुस्त्रमो 30a, युक्तरुप 31 1, वद्धयितुम P 32 ०, शावुद्धौ P. । स्थानवुद्ध्यै । 332, ह्यम्भ LP 27, रागो- ·CANTO XII 87 . नार्थी यद्यग्निना वा स्याच्छ्रद्दध्यातं न वारणौ । मधीयानारणिं कश्चित्तद्भावे सति मथ्यते ॥३४॥ सस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्यात्कार्षकः क्षितौ । अर्थी सस्येन वा न स्यावीजानि न वपेद्भुवि ॥३॥ अतश्च हस्त इत्युक्ता मया श्रद्धा विशेषतः । यस्मागृह्णाति सद्धर्म दायं हस्त इवाक्षतः ॥३६॥ प्राधान्यादिन्द्रियमिति स्थिरत्वावलमित्यतः । गुणदारिद्यशमनाइनमित्यभिवर्णिता ॥३७॥ रक्षणार्थेन धर्मस्य तथेषीकेन्युदाहृता । लोकेऽस्मिन्दुर्लभत्वाच्च रत्नमित्यभिभाषिता ॥३॥ पुनश्च बीजमित्युक्ता निमितं श्रेयसोत्पदा । पावनार्थेन पापस्य नदीत्यभिहिता पुनः ॥३९॥ यस्माइर्मस्य चोत्पत्तौ श्रद्धा कारणमुत्तमं । मयोक्ता कार्यतस्तस्मातत्र तत्र तथा तथा ॥४०॥ श्रद्धाङ्कुरमिमं तस्मात्संवर्धयितुमर्हसि । तवृतौ वर्धते धर्मो मूलवृद्धौ यथा द्रुमः ॥४१॥ व्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्बलो यस्य निश्चयः । तस्य पारिलवा श्रद्धा न हि कृत्याय वर्तते ॥४२॥ , L has 34 1 1-420 7, (1o! 22 a) 42]) 8-18 34 b, वारणो P. नारणि । 35 b, °ध्यान्कार्षकः । d, वपेलूवि P. 36 c, द्हाति L and apparently P. 38 b, तथेचीके P, L has पी very like ची. 39 b, श्रेयसोयदा LPC, यतः ॥ यावनार्थेन । 41 b, °वद्धयितुम° LP. 420 पारिप्रवा।" , ·88 CANTO XII यावतवं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा तावच्छ्रद्धा न भवति बलस्था स्थिरा वा। दृष्टे तले नियमपरिभूतेन्द्रियस्य श्रद्धावृक्षो भवति सफलश्चाश्रयश्च ॥४३॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये प्रत्यवमर्शो नाम द्वादशः सर्गः । . L has all .. नियमपिरि oP ।, श्रयश्चेति LP. col., सौन्द- 43a, यावर्त्तनभवति । रा. प्रत्यवमशो P.

·89 CANTO XIII 'अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिणा। परिषिक्तोऽमृतेनेव युयुजे परया मुदा ॥१॥ कृतार्थमिव तं मेने संबुद्धः श्रद्धया तया । मेने प्राप्तमिव श्रेयः स च बुद्धेन संस्कृतः ॥२॥ लक्ष्णेन वचसा कांश्चिकांश्चित्परूपया गिरा। कांश्चिदाभ्यामुपायाभ्यां स विनिन्ये विनायकः ॥३॥ पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि । स्थितं पांसुष्वपि यथा पांसुदोषैर्न लियते ॥४॥ पद्मपर्ण यथा चैव जले जातं जले स्थितं । उपरिष्टादधस्ताहा न जलेनोपलिप्यते ॥५॥ तहल्लोके मुनि तो लोकस्यानुयहं चरन । कृतित्वान्निर्मलत्वाच्च लोकधमैन लियते ॥६॥ श्लेषं त्यागं प्रियं रूक्षं कथां च ध्यानमेव च । मन्नुकाले चिकित्सार्थ चक्रे नात्मानुवृत्तये ॥७॥ L has all C 1 b, P om. ह. d, युयुज '. काश्चि LP. मुषायाभ्यां P. d, पांशुदोषेन P. घरत P. कृतिस्वामि 7a, 3 alb, काच्छित्काश्चित्पुरुषया ', काचित्य L. 4 a, पांसुत्यःकारे (or वे) नं P, काचनं L. 6 a, मुनिज्जातो P. b, °नुहंचरत L, c, मन्तु (or नत्र) कारे ' मन्त्रकाले c, 52, पर्म P. oP. P ·90 CANTO XIII अतश्च संदधे कायं महाकरुणया तया। मोचयेयं कथं दुःखात्सलानीत्यनुकम्पकः ॥६॥ अथ संहर्षणानन्दं विदित्वा भाजनीकृतं । अब्रवीडवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमं ॥९॥ अतःप्रभृति भूयस्त्वं श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः । अमृतस्याप्तये सौम्य वृत्तं रक्षितुमर्हसि ॥१०॥ प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा। उत्तानो विवृतो गुप्तोऽनवच्छिद्रस्तथा कुरु ॥११॥ उत्तानो भावकरणादिवृतश्चाप्यगृहनात् । गुप्तो रक्षणतात्पर्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः ॥१२॥ शरीरवचसोः शुद्धौ सप्ताङ्गे चापि कर्मणि । आजीवसमुदाचारं शौचासंस्कर्तुमर्हसि ॥१३॥ दोषानां कुहनादीनां पञ्चानामनिषेवणात् । त्यागाच्च ज्योतिषादीनां चतुणी वृत्तिघातिनां ॥१४॥ प्राणिधान्यधनादीनां वानामप्रतिग्रहात् । भैक्षाङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात् ॥१५॥ परितुष्टः शुचिर्मञ्जुश्चौक्षया जीवसंपदा । कुर्या दुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये ॥१६॥ L has 8 a I-12 ) 8, C I-c 8p, d 1-15, 16p, 133 30, 24-24, 05-08 P, C I ( 21, d I-d 2 f, d 3 d 8 P, I4I-d 8, I5a I-a 411, 15 I f, b 2 - 5 P, 16 03-041 8 a, काय P. (', मोचयेय L. 91, भाजनाकतं P. 6, अब्रवीत्रु । II a, °वचसो । 12 8, °करणोद्वि. P. 1, प्यभूहनात् ।', प्यगू (or भू or ) हनात् L d, दचिद्रश्चा 13 A, शरवचसो । d, शी(शो)चा. 14b, पंचामांम- 15 d, प्राणिघात h, प्रतिर्गहात P. (, भैशाङ्गाना P. IHA, तुष्ट । ल, काहुः० PC णिषे० P ·CANTO XIII 91 . कर्मणे हि यथादृष्टात्कायवाक्प्रभवादपि । आजीवः पृथगेवोक्तो दुःशोधत्वादयं मया ॥१७॥ गृहस्थेन हि दुःशोधा दृष्टिविविधदृष्टिना। आजीवो भिक्षुणा चैव परेष्टायत्तवृत्तिना ॥१६॥ एतावच्छीलमित्युक्तमाचारोऽयं समासतः । अस्य नाशेन नैव स्यात्प्रवज्या न गृहस्थता ॥१९॥ तस्माच्चारित्रसंपन्नो ब्रह्मचर्यमिदं चर। अणुमात्रेष्ववद्येषु भयदर्शी दृढवतः ॥२०॥ शीलमास्थाय वर्तन्ते सर्वा हि श्रेयसि क्रियाः । स्थानाद्यानीव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धरां ॥२१॥ मोक्षस्योपनिषत्सौम्य वैराग्यमिति गृह्यतां । वैरागस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानदर्शनं ॥२२॥ ज्ञानस्योपनिषञ्चैव समाधिरूपधार्यतां । समाधेरयुपनिषत्सुखं शारीरमानसं ॥२३॥ प्रन्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत्परा । प्रश्रब्धेरप्युपनिषत्प्रीतिरयवगम्यतां ॥२४॥ तथा प्रीतरुपनिषत्मामोद्यं परमं मतं । प्रामोद्यस्यायहल्लेखः कुकृतेष्वकृतेषु वा ॥२५॥ d8-23 I, 19, नासेन P L has I7a4a6p, 10 2-06P, (fo] 22 1) 1707-d5, d 6-d8p, I8 dI-a4f, 2001- c2f, d 2-d4f, d5-21 c 6, c7d 2 p. d 3 d8, 22 a I a 31, b5cIT, CTd4 p, a3a51, 4-081, 21 d325d8 17a, यथा दुष्टा० (' वोक्तान 18 d, वृर्त्तिना ! d, वानदहस्थता , G.s. 20 a, सपनो P.d, दशीदृढवतः ' 21a, वसु- न्धरा P. 22 15, गुह्यतां । संवेगः LPC, II and Gu c. 23 0, वार्यतां P. 24a प्रसब्धिः , प्रसूईिः । मनसोः G ८, प्रसधेर• I., प्रस्रथे(धेरप्यु . 250, :

·92 CANTO XIII अहृल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषछुचि । अतः शीलं नयत्यम्यमिति शीलं विशोधय ॥२६॥ शीलनाच्छीलमित्युक्तं शीलनं सेवनादपि। मेलनं तनिदेशाच्च निदेशश्च तदाश्रयात् ॥२७॥ शीलं हि शरणं सौम्य कान्तार इव दैशिकः । मित्रं बन्धुश्च रक्षा च धनं च बलमेव च ॥२६॥ यतः शीलमतः सौम्य शीलं संस्कर्तुमर्हसि । एतत्स्थानमथान्ये च मोक्षारम्मेषु योगिनां ॥२९॥ ततः स्मृतिमधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवारयितुमर्हसि ॥३०॥ भेतव्यं न तथा शबोनाग्नेन हेर्न चाशनेः । इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेम्यस्तैरजनं हि हन्यते ॥३१॥ विषद्भिः शत्रुभिः कश्चित्कदाचित्पीड्यते न वा। इन्द्रियैाध्यते सर्वः सर्वत्र च सदैव च ॥३२॥ न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृतिभिर्हतः । कृष्यते तब निम्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः ॥३३॥ हन्यमानस्य तैर्दुःखं हार्द भवति वा न वा। इन्द्रियैाध्यमानस्य हार्द शारीरमेव च ॥३४॥ L has all C, 27 b, शील- 268, अविलेखस्य LPC, J.c. नयत्यागामि P. d, शाखें P. मात LPC , Hc. e, सेवनात् LPC , H.c.d, निर्देशश्च LPC 29 a, तस्थौम्य LP. h, संस्कतुम P. c, एतत्स्थामतथान्ये P. 318b, शन्नोनीवनी• P. , स्तेभ्य P. 324, विजि . , इन्दिचैवी P. 336, निघ्नस्तु । 34 d, हाई P.

·CANTO XIII 93 संकल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः । चिन्तापुङ्खा रतिफला विषयाकाशगोचराः ॥३५॥ मनुष्यहरिणान मन्ति कामव्याधेरिता हृदि । विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः क्षताः ॥३६॥ नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा । निपतन्तो निवार्यास्ते महता स्मृतिवर्मणा ॥३७॥ इन्द्रियाणामुपशमादरीणां नियहादिव । सुखं स्वपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः ॥३॥ तेषां हि सततं लोके विषयानभिकाश्तां । संविनवास्ति कार्पण्याच्छुनामाशावतामिव ॥३९॥ विषयैरिन्द्रिययामो न तृप्तिमधिगच्छति । अजस्रं पूर्यमाणोऽपि समुद्रः सलिलैरिव ॥४०॥ अवश्यं गोचरे स्वे स्वे वर्तितव्यमिहन्द्रियैः । निमित्तं तत्र न ग्राह्यमनुव्यञ्जनमेव च ॥४१॥ आलोक्य चक्षुषा रूपं धातुमाचे व्यवस्थितः । स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुमर्हसि ॥४२॥ सचेत्स्त्रीपुरुषग्राहः क्वचिद्विद्येत कश्चन । शुभतः केशदन्तादीनानुप्रस्थातुमर्हसि ॥४३॥ 368, हरि- Cc L has 35 a [-3747, (fol 23 a) 37a8-4318 35_b, मयाशराः LI'. c, चिन्तायुंखा P.d, कासगोचराः P णांन्ति P.d, तैःक्षतः LP , 37d, महतो P. 38b, निर्ग्रहा... d, गतोधवः P. 39 d, °छुनामासाव P. 40d, समुद्रशलिले.. चरैवैखर्ब L, गोचरैत्वस्वैवर्ति P, 42 d, आलोक L. d, कल्पयतिम. P. 438, ग्राही P. • b, होतकतकशन P 4la, गो. Gc.

·94 CANTO XIII नापनेयं ततः किंचित्पशेयं नापि किंचन । द्रष्टव्यं भूततो भृतं यादृशं च यथा च यत् ॥४४॥ एवं ते पश्यतस्तवं शश्वदिन्द्रियगोचरे । भविष्यति पदस्थानं नाभिध्यादौर्मनस्ययोः ॥४५॥ अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् । अरिर्मिचमुखेनेव प्रियवाक्कलुषाशयः ॥४६॥ दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाश्रितः । मोहाद्येनानुवृत्तेन परह च हन्यते ॥४७॥ अनुरोधविरोधाभ्यां शीतोष्णाभ्यामिवादितः । शर्म नाप्नोति न श्रेयश्चलेन्द्रियमतो जगत् ॥४॥ नेन्द्रियं विषये तावत्प्रवृतमपि सज्जते । यावन मनसस्तत्र परिकल्पः प्रवर्तते ॥४॥ इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः । विषयात्परिकल्पाच क्लेशाग्निर्जायते तथा ॥५०॥ अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि बध्यते । तमेव विषयं पश्यन भूततः परिमुच्यते ॥५१॥ दृष्ट्वैक रूपमन्यो हि रज्यते ऽन्यः प्रदुथति । कश्चिद्भवति मध्यस्थस्तवैवान्यो घृणायते ॥५२॥ I has 44 a I 49 c 2, 2 3-11 . d 2 50 ) 3, 11 4 ( 2 ), ( 3 2 1 I, 42-981, ) [-1 31, }} 4-(IP, 16-1186 44 db, किंचिन P. 45a एवंतपश्वतस्त° P d, दोमन धानस्तु P. d, परहर P. 48 d, चलन्द्रिय (, मनेसस्त P. 49 , नन्द्रियं P. 50c, कल्पेच P. , तधा P. 52 a, दृष्ट्वैकरुपम० P b, भज्यतेऽन्य P c, मृध्यस्ख 47 a, स्यावि- ·CANTO XIII 95 अतो न विषयो हेतुबन्धाय न विमुक्तये । परिकल्पविशेषेण संगो भवति वा न वा ॥५३॥ कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्द्रियसंवरः । इन्द्रियाणि ह्यगुप्तानि दुःखाय च भवाय च ॥५४॥ तस्मादेषामकुशलकराणामरीणां चक्षुीणश्रवणरसनस्पर्शनानां । सर्वावस्थं भव विनियमादप्रमतो मास्मिन्नर्थे क्षणमपि कृथास्वं प्रमादं ॥५६॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्ये शीलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदशः सर्गः । I has 53a7-b7f, b8-c 2, 54 a7-b If, b 2-03P, b 4-d 8, 56 b I3f, b I4-c 2, c7- c Io f, (fol 23b) 56CII-d 14 For lerse 55 of which L has a I-a4, a 5-a6p, a7- a 8 f see notes 53a, P om. ष, C.c d, संयोग P, Cc 56 b, चक्षुप्रीण P भवति- नियमाद° PC, L une d, मास्मिन्नवेक्षणेमपि P. col, सौन्दरा P. c, ·96 CANTO XIV अथ स्मृतिकवाटेन पिधायेन्द्रियसंवरं । भोजने भव मात्राज्ञो ध्यानायानामयाय च ॥१॥ प्राणापानौ निगृह्णाति ग्लानिनिद्रे प्रयच्छति। कृतो प्रत्यर्थमाहारो विहन्ति च पराक्रमं ॥२॥ यथा चात्यर्थमाहारः कृतोऽनीय कल्पते उपयुक्तस्तथात्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते ॥३॥ आचयं द्युतिमुत्साहं प्रयोगं बलमेव च । भोजनं कृतमत्यल्पं शरीरस्यापकर्षति ॥४॥ यथा भारेण नमते लघुनोत्रमते तुला। समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः ॥५॥ तस्मादभ्यवर्तव्यं स्वशक्तिमनुपश्यता। नातिमा न चात्यल्पं मेयं मानवशादपि ॥६॥ अत्याक्रान्तो हि कायाग्निर्गुरुणान्नेन शाम्यति । अवच्छन्न इवाल्योऽग्निः सहसा महतेन्धसा ॥७॥ L has 205p, c 6-07, 08-d If, d4-d8f, 33I-c 8, d I-df, d8-4a 2, a 3-24p, CI-c 31, d 2-58 If, a 2-a4, 27-b If, d 2-d6f, d 7-708, d I-d4P d5-d 8. I b, "न्द्रियेसवरं P. मरिजो P, C.c. 34, र्थमाहरः LP. 4a, युति- मुत्स्याहं P. 6 a, तस्यादेभ्यP. नातिमान्नं P. 7a, अत्याकान्तो P. b, शाम्यहि P. e, इवात्योमिः P. d, महतेनसो P. c, c, ·CANTO XIV 97 अत्यन्तमपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते । अनाहारो हि निर्वाति निरिन्धन इवानलः ॥६॥ यस्मानास्ति विनाहारात्सर्वप्राणभृतां स्थितिः । तस्माहुयति नाहारो विकल्पोऽच तु वार्यते ॥९॥ न ह्येकविषयेऽन्यत्र सज्यन्ते प्राणिनस्तथा। अविज्ञाते यथाहारे बोद्धव्यं तच कारणं ॥१०॥ चिकित्सार्थ यथा धत्ते व्रणस्यालेपनं व्रणी। शुविधातार्थमाहारस्तवत्सेव्यो मुमुक्षुणा ॥११॥ भारस्योहहनार्थं च रथाक्षोऽभ्यज्यते यथा। भोजनं प्राणयाचाथै तहविवान्निषेवते ॥१२॥ समतिक्रमणार्थ च कान्तारस्य यथावगौ। पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृशदुःखितौ ॥१३॥ एवमभ्यवहर्तव्यं भोजनं प्रतिसंख्यया । न भूषार्थ न वपुषे न मदाय न दृप्तये ॥१४॥ धारणर्थ शरीरस्य भोजनं हि विधीयते । उपस्तम्भः पिपतिषोर्दुर्बलस्येव वेश्मनः ॥१५॥ प्लवं यत्नाद्यथा कश्चिबनीयाडारयेदपि। न तस्नेहेन यावत् महौघस्योतितीर्षया ॥१६॥ L has 8 & I-a3, 24-03 1, b 4-d3, d4-16 18 8 b, नाहोरेस्य P.d, निरिनन P 9ah, °हारोत्सर्वप्राणभूतां P. c, तस्मा- द्रष्यति '_d, विकल्पोतु (01 न्त्र )तु [., न्तन्त P. Io b, सज्येते P. d, चोद्धव्यं ( on च्छ) P "सार्थ P. b, प्रणस्थालेप्रणं P. d, ममतणा" समभि- क्रमणार्थ P. b, यथाध्वगो LP. 14 a, एवंम० P. , नवीय P. 15a, णा- र्थसरी P.d, ?वलस्येव L, दुर्वलस्यैव P. 16 h, द्धाचयेदपि P. c, यावतु .. तस्नेहेनयावन्त P. II &, 13a, H ·98 CANTO XIV तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परीक्षकाः । न तास्नेहेन यावतु दुःखौघस्य तितीर्षया ॥१७॥ शोचता पीड्यमानेन दीयते शबवे यथा । न भक्त्या नापि तर्षेण केवलं प्राणगुप्तये ॥१॥ योगाचारस्तथाहारं शरीराय प्रयच्छति । केवलं शुविघातार्थ न रागेण न भक्तये ॥१९॥ मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः । विधूय निद्रां योगेन निशामयतिनामयेः ॥२०॥ हृदि यसंज्ञिनश्चैव निद्रा प्रादुर्भवेतव । गुणवत्संज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः ॥२१॥ धातुरारम्भधृत्योश्च स्थामविक्रमयोरपि । नित्यं मनसि कार्यस्ते बाध्यमानेन निद्रया ॥२२॥ आम्नातव्याश्च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः । परेभ्यश्योपदेष्टव्याः संचिन्याः स्वयमेव च ॥२३॥ प्रक्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः । चार्या दृष्टिश्च तारासु जिजागरिषुणा सदा ॥२४॥ अन्तर्गतैरचपलैर्वशस्थायिभिरिन्द्रियैः । अविक्षिप्तेन मनसा चंक्रम्यस्वास्व वा निशि ॥ २५ L has I7a I-20 & I, (fol. 24 a) 20 4 2-25d8 17c, यावन्तु P.d, दुःखोघस्य LP. I9 b, शरीरय LP. ८, क्षद्विघातार्थ P. 20 d, नामयेत् L, नाशयेत् P. 21 (, गुणवेत्सं° P. 22 3, "रंभधृत्योश्च P. 24b, विलोकाः (क्याः) L, विलोकाः P. 25a, अन्तरलतैरेचप° P. b, स्थापिभिरि- द्रियैयैः P.

·CANTO XIV 99 भये प्रीतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते । तस्मानिद्राभियोगेषु सेवितव्यमिदं त्रयं ॥२६॥ भयमागमनान्मृत्योः प्रीतिं धर्मपरिग्रहात् । जन्मदुःखादपर्यन्ताच्छोकमागन्तुमर्हसि ॥२७॥ .एवमादि क्रमः सौम्य कार्यों जागरणं प्रति । वन्ध्यं हि शयनादायुः कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥२१॥ दोषव्यालानतिक्रम्य व्यालान गृहगतानिव । क्षम प्राज्ञस्य न स्वप्न निस्तितीर्षोर्महद्भयं ॥२९॥ प्रदीप्ने जीवलोके हि मृत्युव्याधिजराग्निभिः । कः शयीत निरुवेगः प्रदीप्त इव वेश्मनि ॥३०॥ तस्मातम इति ज्ञात्वा निद्रां नावेष्टुमर्हसि । अप्रशान्तेषु दोषेषु सशस्त्रेष्विव शत्रुषु ॥३१॥ पूर्व याम चियामायाः प्रयोगेणातिनाम्य तु । सेव्या शय्या शरीरस्य विश्रामार्थ स्वतन्त्रिणा ॥३२॥ दक्षिणेन तु पार्श्वेन स्थितयालोकसंज्ञया । प्रबोधं हृदये कृत्वा शयीथाः शान्तमानसः ॥३३॥ यामे तृतीये चोत्थाय चरचासीन एव वा। भूयो योगं मनःशुद्धौ कुर्वीथा नियतेन्द्रियः ॥३४॥ L has 26 a I-31( I, C 2-d2f, d 3-32 a 8, DI-D6p, 10733 d 3, 14-34 25 P, a 6, a7-06f, d 2 f. 26 b, नातिभूयते । 270, गमनान्मृ° P h, प्रीति P which omts प. d, मा- (न्तमर्हसि LP, CC 28 c, वध्य P d, केः P. कन्तुम° P. 29a and b, व्याडा LP. 31b, नावषुर्म(म)ह , दोपेषु P d, "मार्थ र मतंत्रिणा LP, °मतन्द्रिणा C c, प्रवोध P. हृदयं LPC , He d, शान्तिमानसः LPC , G.c 34 8, याम्य P. वोर्थाय P. c, योगमनशुद्धौ P, मन:शुद्धयै G. d, तेन्द्रियेः P. c, शU P. 32 a, पुर्व P 33 a, पार्श्वेण P II 2 ·100 CANTO XIV अथासनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु । संग्रजानन क्रियाः सर्वाः स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥३५॥ द्वाराध्यक्षा इव हारि यस्य प्रणिहिता स्मृतिः । धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तमिवारयः ॥३६॥ न तस्योत्पद्यते क्लेशो यस्य कायगता स्मृतिः । चित्तं सर्वास्ववस्थासु बालं धात्रीव रक्षति ॥३७॥ शरव्यः स तु दोषाणां यो हीनः स्मृतिवर्मणा । रणस्थः प्रतिशत्रूणां विहीन इव वर्मणा ॥३॥ अनाथं तन्मनो ज्ञेयं यत्स्मृतिनाभिरक्षति । निर्णेता दृष्टिरहितो विषमेषु चरत्रिव ॥३९॥ अनर्थेषु प्रसक्ताश्च स्वार्थेभ्यश्च पराङ्मुखाः । यगये सति नोहिग्नाः स्मृतिनाशोऽत्र कारणं ॥४०॥ स्वभूमिषु गुणाः सर्वे ये च शीलादयः स्थिताः । विकीणी इव गा गोपः स्मृतिस्ताननुगच्छति ॥४१॥ प्रनष्टममृतं तस्य यस्य विप्रसृता स्मृतिः । हस्तस्थममृतं तस्य यस्य कायगता स्मृतिः ॥४२॥ आर्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मृतिर्यस्य न विद्यते । यस्यार्यो नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तस्य सत्पथः ॥४३॥ L has 35 1 48 , b I- b 3, b5-07f, d6-36 a3f, a 4-d 8, 378 1-2 31, 39b8-c61, (fo] 2411) 390 1400 I, b 2-0 4 12, 1 5-08 1, 43 8I-d3d4-d8 35a, स्थाने P जानकियाः P. 36 a, द्वाराध्यक्ष P 37d, वारं(m) P. 39 a, तत्मनो P. d, विषयेषु LPC, Go 40 b, न्वार्थेभ्यश्च । गोषः । 43a, कुटस्तरख । ८, 41 b, शीला- दय P.

·CANTO XIV 101 प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो नष्टं तस्यामृतं पदं । प्रनष्टममृतं यस्य स दुःखान्न विमुच्यते ॥४४॥ तस्माच्चरन् चरोऽस्मीति स्थितोऽस्मीति च धिष्ठितः । एवमादिषु कालेषु स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥४५॥ योगानुलोमं विजनं विशब्दं शय्यासनं सौम्य तथा भजस्व । कायस्य कृत्वा हि विवेकमादौ सुखोऽधिगन्तुं मनसो विवेकः ॥४६॥ अलब्धचेतःप्रशमः सरागो यो न प्रचारं भजते विविक्तं । स क्षण्यने ह्यातिलब्धमार्गश्चरविवो बहुकण्टकायां ॥४७॥ अदृष्टतत्वेन परीक्षकेण स्थितेन चित्रे विषयप्रचारे। चित्तं निषेधुं न सुखेन शक्यं कृष्टादको गौरिव सस्यमध्यान् ॥४॥ अनीर्यमाणस्तु यथानिलेन प्रशान्तिमागच्छति चित्रभानुः । अल्पेन यत्नेन तथा विविक्तेष्वघट्टितं शान्तिमुपैति चेतः ॥४९॥ क्वचिगुवा यत्नहसनमपि यत्तत्परिहितो वसन्नात्मारामः क्वचन विजने योऽभिरमते । कृतार्थः स ज्ञेयः शमसुखरसज्ञः कृतमतिः परेषां संसर्ग परिहरति यः कण्टकमिव ॥५०॥ L has 44 1-8 2 p, a 3-45f, a7a8f, d 4-45a 2 f, a3a5, d 6-d 8 p, 46 2 1 47 b9, bloc6f, cr-d9 d 10 48a8f, 29 -bI b 2-50d 17 44b, तस्वमृतं P 45 a, तस्माच्चरं LP. चरास्मी• P. b, चेतिष्टतः । 46 a, विजलं P. b, शास. L, शास. P, Cc d, विगन्न । 47 b, विविक्ष P. ed, मालश्चरविवो P 48 a, परीक्षकेन P निषेत्वं । सक्यं P. d, कृष्टो- नता Gu. गौरीवनस्य P. 50a, यत्तर ( रे) देसनमषि P.d, पर(२)भ्यस्संसर्ग I, परेभ्यस्ता ()सर्ग P C, ·102 CANTO XIV यदि इन्हारामे जगति विषयव्यग्रहृदये विविक्ते निईन्द्रो विहरति कृती शान्तहृदयः । ततः पीत्वा प्रज्ञारसममृतवतृप्तहृदयो विविक्तः संसक्तं विषयकृपणं शोचति जगत् ॥५१॥ वसन्शून्यागारे यदि सततमेकोऽभिरमते यदि क्लेशोत्पादैः सह न रमते शत्रुभिरिव । चरन्नात्मारामो यदि च पिबति प्रीतिसलिलं ततो भुङ्क्ते श्रेष्ठं चिदशपतिराज्यादपि सुखं ॥५२॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्य आदिप्रस्थानो नाम चतुर्दशः सर्गः । L has all. 518, रामै P. हृदयै P. d, चिविक्तस्ससक्तं P. कृपनं P 52 8, वसंशूण्या- गारे L, वसंशुण्यागावे P. सलिल P d, भुक्त P. मुखमिति LP. col., सौन्द- रा. P. काव्ये LP सर्ग P. C, ·103 CANTO XV यत्र तत्र विविक्ते तु बड्वा पर्यङ्कमुत्तमं । जुं कायं समाधाय स्मृत्याभिमुखयान्वितः ॥१॥ नासाये वा ललाटे वा भ्रुवोरन्तर एव वा। कुर्वीथाश्चपलं चितमालखनपरायणं ॥२॥ सचेत्कामवितर्कस्वां धर्षयेन्मानसो ज्वरः । छोप्तव्यो नाधिवास्यः स वस्त्रे रेणुरिवागतः ॥३॥ यद्यपि प्रतिसंख्यानाकामानुत्सृष्टवानसि । तमांसीव प्रकाशेन प्रतिपक्षेण ताञ्जहि ॥४॥ तिष्ठत्यनुशयस्तेषां छन्नोऽग्निरिव भस्मना। म ते भावनया सौम्य प्रशाम्योऽग्निरिवाबुना ॥५॥ ते हि तस्मात्प्रवर्तन्ते भूयो बीजादिवाकुराः । तस्य नाशेन ते न स्युजिनाशादिवाकुराः ॥६॥ अर्जनादीनि कामेभ्यो दृष्ट्वा दुःखानि कामिनां। तस्मानान्मूलतम्छिन्धि मित्रसंज्ञानरीनिव ॥७॥ अनित्या मोषधर्माणो रिक्ता व्यसनहेतवः । बहुसाधारणाः कामा बा ह्याशीविषा इव ॥१॥ L has II 2 2 2, (fol 251) 2 a38 d8 I a, P on. तु , चद्धा P. 2 a, नाभ्यं (२) शे(मा(') ग्र) L 3 a, °तर्कस्त्वा । b, ज्वलः P d, वस्तुरेणरिवा. P 4 b, °मानुत्सृ(त्सु)प्तवान० P. d, P om. प. तांजहि LP. 58, °नुशयेस्तेषां । 6a, तस्मान्प्रवत्तन्ते । 7a, अर्जणा- दीनि । (, लतसछिन्धि । ते, नरीवच P 8 b, हेतव । d, वाज्याशी- विषा LP.

·104 CANTO XV ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाण न शान्तये । भ्रष्टाः शोकाय महते प्राप्ताश्च न वितृप्तये ॥९॥ तृप्ति वित्तप्रकर्षण स्वर्गावाला कृतार्थतां । कामेभ्यश्च सुखोत्पतिं यः पश्यति स नश्यति ॥१०॥ चलानपरिनिष्पन्नानसाराननवस्थितान । परिकल्पसुखान कामान्न तास्मर्तुमिहार्हसि ॥११॥ व्यापादो वा विहिंसा वा क्षोभयेद्यदि ते मनः । प्रमाद्यं तद्विपक्षण मणिनेवाकुलं जलं ॥१२॥ प्रतिपक्षस्तयो यो मैत्री कारुण्यमेव च । विरोधो हि तयोर्नित्यं प्रकाशतमसोरिव ॥१३॥ निवृत्तं यस्य दौःशील्यं व्यापादश्च प्रवर्तते । हन्ति पांसुभिरात्मानं स स्नात इव वारणः ॥१४॥ दुःखितेभ्यो हि मर्येभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः । आर्यः को दुःखमपरं सघृणो धातुमर्हति ॥१५॥ दुष्टेन चेह मनसा बाध्यते वा परो न वा। सद्यस्तु दह्यते तावास्वं मनो दुष्टचेतसः ॥१६॥ तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मैत्री कारुण्यमेव च । न व्यापादं विहिंसां वा विकल्पयितुमर्हसि ॥१७॥ L has 9 a I-I2 da, d 5-131) 36, 94 05, c6f, c7-08, d -d 2 f, d 7-14 & 4 f, a5-27 P, a8-1518, C I-c8p, 16 1 Ip, d 2-d 3, I7c 3-05fc6-d8 9d, प्राप्ताव P. 10 a, प्रवर्षेण P. b, कृतोर्थतां P c, सुखोत्पत्ति P. d, भस्थति P. II C, °कल्पसखान् । d, तात्स्मर्तुतिहाहसि P. ष्ठेयोज्ञोयो । ल, विरोखाहिर 14 a, निवृत्त P. b, व्यापदंश्च P.d, सुस्वात LPC. 15d, ध्यातुमर्हति G 16 d, तस्वमनोद्रु() ()चेतसः । P, H.c c, विहिंसा त, विकल्पयितु । 13 ३, प्रतिपक्ष- 17b, मैत्री ·CANTO XV 105 यद्यदेव प्रसक्तं हि वितर्कयति मानवः । अभ्यासानेन तेनास्य नतिर्भवति चेतसः ॥१८॥ तस्मादकुशलं त्यक्त्वा कुशलं ध्यातुमर्हसि । यत्ते स्यादिह चार्थाय परमार्थस्य चाप्तये ॥१९॥ .संवर्धन्ते ह्यकुशला वितकाः संभृता हृदि। अनर्थजनकास्नुल्यमात्मनश्च परस्य च ॥२०॥ श्रेयसो विघ्नकरणागवन्यात्मविपत्तये। पात्रीभावोपघातातु परभक्तिविपत्तये ॥२१॥ मनःकर्मस्वविक्षेपमपि चाभ्यस्तुमर्हसि । नत्वेवाकुशलं सौम्य वितर्कयितुमर्हसि ॥२२॥ या त्रिकामोपभोगाय चिन्ता मनसि वर्तते । न च तं गुणमाप्नोति बन्धनाय च कल्पते ॥२३॥ सत्यानामुपघाताय परिक्लेशाय चात्मनः । मोहं व्रजति कालुयं नरकाय च वर्तते ॥२४॥ तद्वितकैरकुशलैनात्मानं हन्तुमर्हसि । सुशस्त्रं रत्नविकृतं मृद्धतो गां खनन्निव ॥२५॥ अनभिज्ञो यथा जात्यं दहेदगुरु काष्ठवत् । अन्यायेन मनुष्यत्वमुपहन्यादिदं तथा ॥२६॥ ( C. 228, L has 18 a I-b 8, C I-c 21, 20d 6 f. d7-21 ab, (fol 25 b) 21a6-c 8, d I-d5f, 24 25 P, a 6-25 b 2, b3-b 8 p, c I-c 2, 3-d3f, 26 05-08 18 b, विवर्जयति । 201, सवईन्ते P. b, संभूता . d, मनस्वपरायच P. 21 h, °वन्यावि• L, °वन्यान्मेवि० P पीवी• P. °पघातन्तु LP. कर्म- मुविक्षेप्य. P. b, वाग्वस्तुम° P, वाभ्यस्तुम° G c, नत्वेक (or के) कुशलं P, Cc. 23 b, P om न; Cc वत्तते । 24a, मपघाताय P b, वामनः P. d, नर- कायव P. 25b, हेतुम° P.d, मृद्ध (or द्व) तोगी P. मृद्वतीः C. 26 b, दहेदे- गुरु P.d, पहेन्या' P.

·106 CANTO XV त्यता रत्नं यथा लोष्टं रत्नदीपाच संहरेत् । त्यक्त्वा नैःश्रेयसं धर्म चिन्तयेदशुभं तथा ॥२७॥ हिमवन्तं यथा गत्वा विष भुञ्जीत नौषधं । मनुष्यत्वं तथा प्राय पापं सेवेत नो शुभं ॥२६॥ तडुवा प्रतिपक्षण वितर्क छोप्नुमर्हसि । सूक्ष्मेण प्रतिकीलेन कीलं दार्वन्तरादिव ॥२९॥ वृद्धवृद्ध्योरथ भवेचिन्ता ज्ञातिजनं प्रति । स्वभावो जीवलोकस्य परीक्ष्यस्तनिवृत्तये ॥३०॥ संसारे कृयमाणानां सत्यानां स्वेन कर्मणा। को जनः स्वजनः को वा मोहात्सतो जने जनः ॥३१॥ अतीतेऽध्वनि संवृत्तः स्वजनो हि जनस्तव । अप्राप्ने चावनि जनः स्वजनस्ते भविष्यति ॥३२॥ विहगानां यथा सायं तत्र तत्र समागमः । जातौ जातौ तथाश्लेषो जनस्य स्वजनस्य च ॥३३॥ प्रतिश्रयं बहुविधं संश्रयन्ति यथाध्वगाः । प्रतियानि पुनस्त्यत्वा तहज्ज्ञातिसमागमः ॥३४॥ लोके प्रकृतिभिन्नेऽस्मिन्न कश्चित्कस्यचित्मियः । कार्यकारणसंबई बालुकामुष्टिवज्जगत् ॥३५॥ L has 2718f, C I-29 1 2, b3-107P, 108, c I-c 6P, (7d If, d 2-30 24, a6f, a7a8, HI-10 21, 03-04 1, 053518 27c, नैश्रेयसं L, नैश्रेयधर्म P 28 (, मनुष्यस्वं (2) F. 31 c, 4879: P, bottom of missing in I., II.C. 32a, अतिते P. b, जनस्तवः । cd, जनस्वजन 35 15, कस्यचिन्त्रियः । 30%, स्वभावौ P. 33 साय P ·CANTO XV 107 विभर्ति हि सुतं माता धारयिष्यति मामिति । मातरं भजते पुत्रो गर्भेणाधत मामिति ॥३६॥ अनुकूलं प्रवर्तन्ते ज्ञातिषु ज्ञातयो यदा। तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् ॥३७॥ 'अहितो दृश्यते ज्ञातिरज्ञातिर्दृश्यते हितः । स्नेह कार्यान्तराल्लोकछिनति च करोति च ॥३॥ स्वयमेव यथालिख्य रज्येच्चिचकरः स्त्रियं । तथा कृत्वा स्वयं स्नेहं संगमेति जने जनः ॥३९॥ योऽभवद्वान्धवजनः परलोके प्रियस्तव । स ते कमर्थ कुरुते त्वं वा तस्मै करोषि कं ॥४०॥ तस्माज्ञातिवितर्केण मनो नावेष्टुमर्हसि । व्यवस्था नास्ति संसारे स्वजनस्य जनस्य च ॥४१॥ असौ क्षेमो जनपदः सुभिक्षोऽसावसौ शिवः । इत्येवमथ जायेत वितर्कस्तव कश्चन ॥४२॥ प्रहेयः स वया सौम्य नाधिवास्यः कथंचन । विदित्वा सर्वमादीप्तं तैस्तैर्दोषाग्निभिर्जगत् ॥४३॥ ऋतुचक्रनिवर्ताच क्षुत्पिपासालमादपि । सर्वत्र नियतं दुःखं न क्वचिद्विद्यते शिवं ॥४४॥ ॥ L has 36 a I 4015 (fol 26 a) 40 1644 d8 36 d, गर्भिणाधत्त P. 37a, अनुकुलं । 38 cd, कार्यान्तरा कश्चिमत्ति P. 39 b, रज्यैच्चि P 40 a, सोभगवद्वान्धव . , प्रियेस्तव 4Ia, तस्मा- ज्ञाति• L, thnd letten uncertain in P. P om. second त. त, जनेस्यच P. 430 मादिप्तं . 448, रान्तुचक° P. b, पासक. P. P. विवीच सिर्वत्र .

·108 CANTO XV क्वचिच्छीतं क्वचिद्धर्मः क्वचिद्रोगो भयं क्वचित् । बाधतेऽभ्यधिकं लोके तस्मादशरणं जगत् ॥४५॥ जरा व्याधिश्व मृत्युश्च लोकस्यास्य महङ्ग्यं । नास्ति देशः स यत्रास्य तनयं नोपपद्यते ॥४६॥ यत्र गच्छति कायोऽयं दुःखं तत्रानुगच्छति । नास्ति काचिद्गतिलोंके गतो यत्र न बाध्यते ॥४७॥ रमणीयोऽपि देशः सन्सुभिक्षः क्षेम एव च । कुदेश इति विज्ञेयो यत्र क्लेशैर्विदह्यते ॥४॥ लोकस्याभ्याहतस्यास्य दुःखैः शारीरमानसैः । क्षेमः कश्चिन्न देशोऽस्ति स्वस्थो यत्र गतो भवेत् ॥४९॥ दुःखं सर्वच सर्वस्य वर्तते सर्वदा यदा । छन्दरागमतः सौम्य लोकचित्रेषु मा कृथा ॥५०॥ यदा तस्मानिवृत्तस्ते छन्दरागो भविष्यति । जीवलोकं तदा सर्वमादीप्तमिव मंस्यसे ॥५१॥ अथ कश्चिद्वितर्कस्ते भवेदमरणाश्रयः । यत्नेन स विहन्तव्यो व्याधिरात्मगतो यथा ॥५२॥ मुहूर्तमपि विश्रम्भः कार्यों न खलु जीविते। निलीन इव हि व्याघ्रः कालो विश्वस्तघातकः ॥५३॥ L has 45 a I-51d 8, 52 a I-b 8 P, c 2-c4f, co-dI, d 3-d7P 53 abh If, h2p, 13-d8. 45c, वाघधते P. 46cd, Pom. नास्ति to तनयं inclusive. d, लोकेचित्रेषु P 518, तस्मानिवृत्त P. त, मादिप्तमिवे P. कायो P 50c,P om. म. 53 ab, विसम्मः- ·CANTO XV 109 बलस्थोऽहं युवा वेति न ते भवितुमर्हति । मृत्युः सर्वास्ववस्थासु हन्ति नावेक्षते वयः ॥५४॥ क्षेत्रभूतमनर्थानां शरीरं परिकर्षतः। स्वास्थ्याशा जीविताश वा न दृष्टार्थस्य जायते ॥५॥ निर्वृतः को भवेत्कायं महाभूताश्रयं वहन् । परस्परविरुद्धानामहीनामिव भाजनं ॥५६॥ प्रश्वसित्ययमन्वक्षं यदुच्छ्रसिति मानवः । अवगछ तदाश्चर्यमविश्वास्यं हि जीवितं ॥५७॥ इदमाश्चर्यमपरं यत्सुप्तः प्रतिबुध्यते । स्वपित्युत्थाय वा भूयो बहुमित्रा हि देहिनः ॥५॥ गर्भात्मभृति यो लोकं जिघांसुरनुगच्छति । कस्तस्मिन्विश्वसेन्मृत्यावुद्यतासावराविव ॥१९॥ प्रसूतः पुरुषो लोके श्रुतवान्बलवानपि । न जयत्यन्तकं कश्चिन्नाजयनापि जेथति ॥६॥ साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा। प्राप्तो हि रभसो मृत्युः प्रतिहन्तुं न शक्यते ॥६१॥ L has 54 a I-d I, d 2-d6f, dr-d8, 55a 1-18 f, 56 a I-a 2 p, id 2-d3p, d 4-57d1, d 2-d5f, 6o a 36, a 4-b 2, (fol. 26 b) 6o b 3-d 6, drd 8p, 6ra I a 2 f. 54 a, चेति P. b, मर्हसि P 551, नार्थानां P. c, स्वस्थाशा P; G.c. जीवितासा (m.) P.d, दृस्तार्थस्य ' निवृतः । , विलुद्धानाम० . 57 b, यद्रसिति P. 58 d, वह मित्राणि P, Ce 59 a, गभीन्न P. 6ob, श्रुतवान्य(?) लवा L, श्रुतावात्य ()लवा P , C.c 6ra, सानादानन P. h, निपमेन P. 56a, C, ·110 CANTO XV तस्मान्नायुषि विश्वासं चञ्चले कर्तुमर्हसि। . नित्यं हरति कालो हि स्थाविर्य न प्रतीक्षते ॥६२॥ निःसारं पश्यतो लोकं तोयबुड्डुदुर्बलं । कस्यामरवितर्को हि स्यादनुन्मत्तचेतसः ॥६३॥ तस्मादेषां विताणां प्रहाणार्थ समासतः । आनापानस्मृतिं सौम्य विषयीकर्तुमर्हसि ॥६४॥ इत्यनेन प्रयोगेण काले सेवितुमर्हसि । प्रतिपक्षान्वितकाणां गदानामगदानिव ॥६५॥ सुवर्णहेतोरपि पांसुधावको विहाय पांसून्बृहतो यथादितः । जहाति सूक्ष्मानपि तविशुद्धये विशोध्य हेमावयवानियच्छति ॥६६॥ विमोक्षहेतोरपि युक्तमानसो विहाय दोषान्बृहत्तस्तथादितः । जहाति सूक्ष्मानपि तविशुद्धये विशोध्य धर्मावयान्नियच्छति ॥६७॥ क्रमेणाद्भिः शुद्धं कनकमिह पांसुव्यवहितं यथाग्नौ कारः पचति भृशमावर्तयति च । तथा योगाचारो निपुणमिह दोषव्यवहितं विशोध्य क्लेशेभ्यः शमयति मनः संक्षिपति च ॥६॥ L has 63 bI-08 f, ( I-64 b8, c I-C 3 P, C4. C 5-08p, d I-d 2 f, 65 c 2 cai, cs c7p, 66 b4-b5f, b6-67 0 12, c 2-18p, (916 f, did I2, 68 a I-a5p, a9-a IIf, bif, b2-05p, b6d 17 62 b, नित्य P. 638, निस्साचं P. b, दुवलं d, वेतसः P. 64 a b, °देषा- वितळणांप्रहानार्थ P. 65c, प्रतिपक्षवि० P, L uncertain , Gc d, गदाताम° P. 66 a, हेतोविवि (possibly meant to be crossed out) वयांसु० P. C, जहानि P तेविशुद्धये P. 67 c, P om. त 68a, क्रमेणानिःशुद्ध पासु० P. b, यथायो P. वर्त्तयचित P. d, लेशभ्यः P.

·CANTO XV 111 यथा च स्वच्छन्दादुपनयति कर्माश्रयसुखं सुवर्ण कमारो बहुविधमलंकारविधिषु । मनःशुद्धो भिक्षुर्वशगतमभिज्ञास्वपि तथा यथेच्छं यच्छं शमयति मनः प्रेरयति च ॥६॥ सौन्दरनन्द महाकाव्ये वितर्कप्रहाणो नाम पञ्चदशः सर्गः । L has all. 69 c, मनःशुद्धं L, मनशुद्धं P, मनःशुबै G. col , सौन्दरा' P. पचदशः ।

·112 CANTO XVI एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किंचित्समुपोह्य किंचित् । ध्यानानि चत्वार्यधिगम्य योगी प्राप्नोत्यभिज्ञा नियमेन पञ्च ॥१॥ ऋद्धिप्रवेकं च बहुप्रकारं परस्य चेतश्चरितावबोधं । अतीतजन्मस्मरणं च दीर्घ दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च ॥२॥ अतःपरं तवपरीक्षणेन मनो दधात्यानवसंक्षयाय । ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यवावारि सत्यानि पदान्यवैति ॥३॥ बाधात्मकं दुःखमिदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयं । दुःखक्षयो निःसरणात्मकोऽयं त्राणात्मकोऽयं प्रशमाय मार्गः ॥४॥ इत्यार्यसत्यान्यवबुध्य बुद्या प्रतिविध्य चैव। सर्वानवान् भावनयाभिभूय न जायते शान्तिमवाय भूयः ॥५॥ अबोधतो ह्यप्रतिवेधतश्च तत्वात्मकस्यास्य चतुष्टयस्य । भवागवं याति न शान्तिमेति संसारदोलामधिरुह्य लोकः ॥६॥ तस्माज्जरादेर्व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखमवैहि जन्म । सर्वोषधीनामिव भूर्भवाय सर्वापदां क्षेत्रमिदं हि जन्म ॥७॥ चत्वारि सम्यक 34b, परि- L has I a [-5 ( II, (fol 27a)5d 1-7d II I b, समुयोह्य P.d, P om त्य. 2 b, °ववोध P. d, दिव्य P. क्षणेमम P (one syllable short) cd, संम्यकच. P 5 b, प्रतिवुद्ध LPC. c, भाव- नयातिभूय P 6 b, तत्वामक L. d, संसारलाकाम° corrected to °दोलाम° I, दोखाधाम P 78, रादेव्यस• P. b, दूःखमP. c, भूवर्भवाय P.

·CANTO XVI 113 । यन्जन्म रूपस्य हि सेन्द्रियस्य दुःखस्य तन्नेकविधस्य जन्म। यः संभवश्चास्य समुच्छ्रयस्य मृत्योश्च रोगस्य च संभवः सः ॥४॥ सहायासहा विषमिश्रमन्नं यथा विनाशाय न धारणाय । लोके तथा तिर्यगुपर्यो वा दुःखाय सर्व न सुखाय जन्म ॥९॥ जरादयो नैकविधा प्रजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्यनाः । प्रवात्सु घोरेष्वपि मारनेषु न ह्यप्रसूतास्तरवश्वलन्ति ॥१०॥ आकाशयोनिः पवनो यथा हि यथा शमीगर्भशयो हुताशः । आपो यथान्तर्वसुधाशयाश्च दुःखं तथा चित्तशरीरयोनि ॥११॥ अपां द्रवत्वं कठिनत्वमा वायोश्चलत्वं ध्रुवमोधायमग्नेः । यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश्च ॥१२॥ का ये सति व्याधिजरादि दुःखं शुत्तर्षवर्षोष्णहिमादि चैव । रूपाश्रिते चेतसि सानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखं ॥१३॥ प्रत्यक्षमालोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतमपीति विद्धि। यथा च तद्दुःखमिदं च दुःखं दुःखं तथानागतमयवेहि ॥१४॥ बीजस्वभावो हि यथेह दृष्टो भूतोऽपि भव्योऽपि तथानुमेयः । प्रत्यक्षातश्च ज्वलनो यथोष्णो भूतोऽपि भव्योऽपि तथोष्ण एव ॥१५॥ L has 8 aI I4d9, d rod II P, I5a I-a II f, UI-15, 16-1075, 108) II, C I-(5f, (9, c Io-dH Ioa, 8c यमसंभव P.d, मृत्यौश्च ।' संभवस्यः P. 9a, धिषमिश्र P. पर्य- धोधा P d, सर्व P. नैकविवाः P. 1', प्रभवन्त्यनथाः P. d, ह्यप्रसुतोव- रवचरन्ति P. आपो P.d, योनिः LP, C.c. 12 a, कधेनत्वना P. b, ध्रुव- मुष्णममेः G, मनैः P, मगैः L. c, यथास्वभावौ P. 13a, कायै P. (, रुपाश्रिते P C, तदुःखमिदं P. d, प्यवहि LP. IIC, दुःख P. 14 3, °मालोक्य P. 151, दृस्तो P. I ·114 CANTO XVI तन्नामरूपस्य गुणानुरूपं यचैव निवृत्तिरुदारवृत्त । तबैव दुःखं न हि तविमुक्तं दुःखं भविष्यत्यभवद्भवेद्दा ॥१६॥ प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोषगणा निमित्तं । नैवेश्वरों न प्रकृतिर्न कालो नापि स्वभावो न विधिर्यदृच्छा ॥१७॥ ज्ञातव्यमेतेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः । यस्मान्नियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वीतरजस्तमस्कः ॥१॥ इच्छाविशेषे सति तत्र तत्र यानासनादेर्भवति प्रयोगः । यस्मादतस्तर्षवशातथैव जन्म प्रजानामिति वेदितव्यं ॥१९॥ सत्चान्यभिष्वङ्गवशानि दृष्ट्वा स्वजातिषु प्रीतिपराण्यतीव । अभ्यासयोगादुपपादितानि तैरेव दोषैरिति तानि विद्धि ॥२०॥ क्रोधमहर्षादिभिराश्रयाणामुत्पद्यते चेह यथा विशेषः । तथैव जन्मस्वपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकृतो विशेषः ॥२१॥ दोषाधिके जन्मनि तीव्रदोष उत्पद्यते रागिणि तीव्ररागः । मोहाधिके मोहबलाधिकश्च तदल्यदोषे च तदल्पदोषः ॥२२॥ फलं हि यादृक् समवैति साक्षानदागमाहीजमवैत्यतीतं । अवेत्य बीजप्रकृतिं च साक्षादनागतं तत्फलमभ्युपैति ॥२३॥ ( L has 16 a I 17a8, 29 arop, a II-b2f, d5d gf, I8 ) III, C I- 19 03, b4-bIIP, 05-06P, 21 a If, a 2-2 9, (fol. 27b) 21 a lo c Io, c II 0 72, 23 ( 1 - 31, c4-d II 16 a, गुणानुरूप LPC. b, पत्रव P.d, भवनेवहा P 17a, प्रवृति P । नृष्णा P d, विधिय्यदृच्छा P. 18 a, ज्ञातव्यमेनेन P; G.c. c, यस्मान्मृ० (m.) L, 19 b, °सनादिर्भ LPC , G c. c, विशातथैव । 20 a, सत्त्वान्ये- d, P om. षै, C.c. 22 a, रोषाविकै P, रोषाधिके G, Cc तीबरोष 23 b, त्तदागमोवीजगमवै P, Ge अवैत्य PC ; He प्रकृति P यस्मात्मृ° P. भिP c, ·CANTO XVI 115 दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते सः । दोषाशयस्तिष्ठति यस्य यब तस्योपपनिर्विवशस्य तव ॥२४॥ तज्जन्मनो नैकविधस्य सौम्य तृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य । तांश्छिन्धि दुखाद्यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसंक्षयाधि ॥२५॥ दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच्च शान्तं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्म । तृष्णाविरागं लयनं निरोधं सनातनं त्राणमहार्यमार्य ॥२६॥ यस्मिन्न जातिर्न जरा न मृत्युन व्याधयो नाप्रियसंप्रयोगः । नेछाविपन्न प्रियविप्रयोगः क्षेमं पदं नैष्ठिकमव्युतं तत् ॥२७॥ दीपो यथा निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्ष । दिशं न कांचिद्विदिशं न कांचिास्नेहक्षयाकेवलमेति शान्तिं ॥२६॥ एवं कृती निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गछति नान्तरिक्ष । दिशं न कांचिद्विदिशं न कांचिक्लेशक्षयाकेवलमेति शान्ति ॥२९॥ अस्याभ्युपायोऽधिगमाय मार्गः प्रज्ञाविकल्पः प्रशमहिकल्पः । स भावनीयो विधिवबुधेन शीले शुचौ त्रिप्रमुखे स्थितेन ॥३०॥ वाकर्म सम्यक् सहकायकर्म यथावदाजीवनयश्च शुद्धः । इदं त्रयं वृत्तविधौ प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय ॥३१॥ सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिराया सम्यग्वितर्कश्च पराक्रमश्च । इदं त्रयं ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय ॥३२॥ ॥ 26b, L has 24a I- 6, 7-9f, 25b4-18 f, d8-27114, 05-17P, 108--1) II, C I-c IOP dip, d 2-d 6, ari, d90, (l to-d I, 28 art, a 9-04}', 05-32 d II 24 8, याशु() L_alv, यासुजस्यवैराण्यत° P. 25 %, दुःखाद्यपि । धर्म d, मार्य P. 278, जातिन P. ab, मृत्युन्न । b, व्याधियो LP 28 11, नैवा. d, काचिने. P. 29 a, कृतिनिवृति । दिशनकाचिदि । 30 b, प्रजातिकल्पः P C, P om धे 31cd, प्रवृत्तशीलाश्रय P d, धर्मपरि- ग्रहाय LC, धर्मपरिग्रहाय P. 32 c, प्रवृहं P. 12 वनि P.

·116 CANTO XVI न्यायेन सत्याधिगमाय युक्ता सम्यक स्मृतिः सम्यगयो समाधिः । इदं वयं योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चितपरियहाय ॥३३॥ क्लेशाङ्कुरान्न प्रतनोति शीलं बीजाङ्कुरान काल इवातिवृत्तः । शुचौ हि शीले पुरुषस्य दोषा मनः सलज्जा इव धर्षयन्ति ॥३४॥ क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वेगानिवादिमहतो नदीनां ।' स्थिते समाधौ हि न धर्षयन्ति दोषा भुजंगा इव मन्त्रबद्धाः ॥३५॥ प्रज्ञा त्वशेषेण निहन्ति दोषांस्तीरदुमान्प्रावृषि निम्नगेव । दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वजानिनेवानुसृतेन वृक्षाः ॥३६॥ विस्कन्धमेतं प्रविगाह्य मार्ग प्रस्पष्टमष्टाङ्गमहार्यमार्य । दुःखस्य हेतून्प्रजहाति दोषान्प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् ॥३७॥ अस्योपचारे धृतिरार्जवं च हीरप्रमादः प्रविविक्तता च । अल्पेच्छता तुष्टिरसंगता च लोकप्रवृत्तावरतिः क्षमा च ॥३॥ याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निरोधं । आर्येण मार्गेण स शान्तिमेति कल्याणमिवैः सह वर्तमानः ॥३९॥ यो व्याधितो व्याधिमवैति सम्यग व्याधेर्निदानं च तदौषधं च । आरोग्यमाप्नोति हि सोऽचिरेण मित्रैरभिरुपचर्यमाणः ॥४०॥ तयाधिसंज्ञां कुरु दुःखसत्ये दाषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञां। आरोग्यसंज्ञां च निरोधसत्ये भैषज्यसंज्ञामपि मार्गसत्ये ॥४१॥ L hav 33 a I-35 d II, (fol. 28 a) 36 3 I-4Id II 33a, सत्याभिगमाय LPC , G c. 1, सम्यक् P. 34 a, लेशाङ्करंन P. d, सरज्जा P वर्जयन्ति G. 354, स्थितं G. हितधर्ष P. 36 a, स्वसेषेण P. b, प्राविषि P d, वजामि P. 37a, मार्ग P. (, हेतूप्रज° P. d, न्प्राप्तोति P. पचारं LI', 'चारो G. वृतिरा' P. d, ovqarafa: PC, I. uncertain , Gu.c 39 a, यथान्यतो P. आर्ययमा० P. cd, सान्तिमतिकल्यान' P. 401, सम्यक् P. c, चिनेगा L, चित्रन P, 41 a, °संज्ञा P. आरोवर्स (or संज्ञा सत्य P d, भैष्यासं. L. संज्ञामभिमार्गसत्यि त्य) P. 38 a, अस्यो. C, Cc .

·CANTO XVI 117 तस्मात्मवृत्तिं परिगछ दुःखं प्रवर्तकानयवगछ दोषान । निवृत्तिमागछ च तन्निरोधं निवर्तकं चायवगच्छ मार्ग ॥४२॥ शिरस्यथो वाससि संप्रदीप्ने सत्यावबोधाय मतिर्विचाया। दग्धं जगत्सत्यनयं ह्यदृष्ट्वा प्रदाते संप्रति धक्ष्यते च ॥४३॥ यदैव यः पश्यति नामरूपं क्षयीति तदर्शनमस्य सम्यक् । सम्यक्ष निर्वेदमुपैति पश्यनन्दीक्षयाच्च क्षयमेति रागः ॥४४॥ तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेण सम्यग्विमुक्तं प्रवदामि चेतः । सम्यग्विमुक्तिर्मनसश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयमस्ति ॥४५॥ यथास्वभावेन हि नामरूपं तहेतुमेवास्तगमं च तस्य । विजानतः पश्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक्क्षयमासवाणां ॥४६॥ तस्मात्परं सौम्य विधाय वीर्य शीघ्रं घटस्वासवसंक्षयाय । दुःखाननित्यांश्च निरात्मकांश्च धातू विशेषेण परीक्षमाणः ॥४७॥ धातून्हि षड् भूसलिलानलादीन्सामान्यतः स्वेन च लक्षखेन । अवैति यो नान्यमवैति तेभ्यः सोऽत्यन्तिकं मोक्षमवैति तेभ्यः ॥४॥ क्लेशप्रहाणाय च निश्चितेन कालोऽभ्युपायश्च परीक्षितव्यः । योगोऽयकाले ह्यनुपायतश्च भवत्यनाय न तद्गुणाय ॥४९॥ L has 42 3 1-44c9, c Io-drop, d II-45a5, a 6-agf, a ro-b7p, b8-46 bI, b2- b II P, C I-c5f, 07-08, c 9-d3f, d II f, 47 b 3-b9f, d 6-d8f, d 10-48 c 3, c4f. 42 a, प्रवृति P. c, निवृतिमा 11 d, चाप्यवमच्छ P. 43 , मतिविचार्या P. d, संप्रतिवचते P. 448, पथ्यति P. ed, पर्शनदी P, पचे)बन्दी L; C.c. 45 a b, पयेनसंन्य. P. ०, संम्य° P.d, भूयो P. 46 b, मेवोष्टयमं P. घ्रघकाखा P. d, धातुवि• P. मानः P. 48 a, धातुन्हि L, धातुहिषर्( ई.)- 494, निश्चतम P. b, कारो P; S. and H.c. 47 b, शी- सलि. P. ९, तभ्यः P.

·118 CANTO XVI अजातवत्सां यदि गां दुहीत नैवाप्नुयान्क्षीरमकालदोही । कालेऽपि वा स्यान्न पयो लभेत मोहेन शृङ्गाद्यदि गां दुहीत ॥५०॥ आद्रीच्च काष्ठाज्ज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वहिमृच्छेत् । काष्ठाञ्च शुष्कादपि पातनेन नैवाग्निमाप्नोत्यनुपायपूर्व ॥५१॥ तद्देशकालौ विधिवत्परीक्ष्य योगस्य मात्रामपि चाभ्युपायं । बलाबले चात्मनि संप्रधार्य कार्यः प्रयत्नो न तु तबिरुद्धः ॥५२॥ प्रग्राहकं यत्तु निमितमुक्तमुद्धन्यमाने हृदि तन्न सेव्यं । एवं हि चितं प्रशमं न याति *** ना वहिरिवेर्यमाणः ॥५३॥ शमाय यस्यान्नियतं निमितं जातोडवे चेतसि तस्य कालः । एवं हि चित्तं प्रशमं नियच्छेत्सदीयमानोऽग्निरिवोदकेन ॥४॥ शमावहं यन्नियतं निमितं सेव्यं न तचेतसि लीयमाने । एवं हि भूयो लयमेति चित्तमनीर्यमाणोऽग्निरिवाल्पसारः ॥५५॥ प्रयाहरू यन्नियतं निमितं लयं गते चेतसि तस्य कालः। क्रियासमर्थ हि मनस्तथा स्यान्मन्दायमानोऽग्निरिवेन्धनेन ॥५६॥ औपेक्षिकं नापि निमित्तमिष्टं लयं गते चेतसि सोडवे वा। एवं हि तीवं जनयेदनर्थमुपेक्षितो व्याधिरिवातुरस्य ॥५७॥ L ha-52b5f, 6 I, (fol 28 }) 50 c 2-0 8 p, cg-l I, ( 2 1 8P, 52 d 3-d4f, dsd8, dgf, d rod IIP, 53 d I-h Io, }) II-8P, 09- IIf, d 2 f, d4f, did 8p, d 10- d II f, 54 a 9-a II f, 04 09, 5549-II 1, 1 2 P, b 3-56 c II, d I-d II P, 57a 1-05, 26-198f, b9-dIH 50a, °वत्सा P गा P. d, श्रिङ्गाL. 51, आट्टीच्चकाष्ठाजल. P. c, गुप्काद° P. 520, वात्मनिसप्रधार्य P. त, तेविरुद्धः P. 53a, यन्तु (2) L, यस्तु (?) P_d, वहिनीवहि P (omitting a syllable), न वहिना वहिरि . 54 a, समा- यत्स्या. P. ci, नियच्छत्वदीर्थमानो , नियच्छत्युदीर्यमाणो c, निगच्छत्यु. G. 551, समावहं P. P om. °यतं नि, C.c. b, लियमाने P. d, मणीर्यमाणो P. वल्पसारः P. 56 a, P om. मि. "समर्थ P. स्यात्म P. 87 b, मङ्गवे P. cd, जनयदनर्थमपेक्षितो P. C, ·CANTO XVI 119 यत्स्यादुपेक्षानियतं निमित्तं साम्यं गते चेतसि तस्य कालः । एवं हि कृत्याय भवेत्प्रयोगो रथो विधेयाश्व इव प्रयातः ॥५॥ रागोडवव्याकुलितेऽपि चिते मैत्रोपसंहारविधिर्न कार्यः । रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि स्नेहं कफक्षोभ इवोपयुज्य ॥१९॥ रागोने चेतसि धैर्यमेत्य निषेवितव्यं त्वशुभं निमितं । रागात्मको ह्येवमुपैति शर्म कफात्मको रूक्षमिवोपयुज्य ॥६०॥ व्यापाददोषेण मनस्युदीर्णे न सेवितव्यं वशुभं निमितं । द्वेषात्मकस्य ह्यशुभा वधाय पित्तात्मनस्तीक्ष्ण इवोपचारः ॥६१॥ व्यापाददोषाभिते तु चित्ते सेव्या स्वपक्षोपनयेन मैत्री। वेषात्मनो हि प्रशमाय मैची पित्तात्मनः शीत इवोपचारः ॥६॥ मोहानुब मनसः प्रचारे मैवाशुभा चैव भवत्ययोगः । ताभ्यां हि संमोहमुपैति भूयो वाय्वात्मको रूक्षमिवोपनीय ॥३॥ मोहात्मिकायां मनसः प्रवृत्तौ सेव्यस्त्विदंप्रत्ययताविहारः । मूढे मनस्येष हि शान्तिमार्गो वाय्वात्मके स्निग्ध इवोपचारः ॥६४॥ उल्कामुखस्थं हि यथा सुवर्ण सुवर्णकारो धमतीह काले। काले परिप्रोक्षयते जलेन क्रमेण काले समुपेक्षते च ॥६५॥ दहेत्सुवर्ण हि धमन्नकाले जले क्षिपन्संशमयेदकाले। न चापि सम्यक् परिपाकमेनं नयेदकाले समुपेक्षमाणः ॥६६॥ L has 58 4 1 64d 8, (fo] 29 a) 64d 9-66 d II 58 c, भवेन्प्र. LP. 598, रागोडत LP, Ge. I, मित्रोपसंहारविधिन(or fधन:) P. d, कफक्षोभयरवो L. 601, रागोडवे LI. धैर्यमत्य । c, ह्यवमु. P. d, सच्चमि P. 6ra, व्यापारदोषेणमनत्युदी P 62b, पनयन P 63c, ताभ्या P. d, रक्षमि P. 64d, वाय्वात्मको P. 65 b, सुवर्मकालो P. c, परिप्राचयते P. d, क्रमेन P. समपेचते P. 66 a, °वर्स P. , जलधिपत्संशमयदकाल P, वसं c, संम्यक् P.d, नयद° P. चिपन G.

·120 CANTO XVI संप्रयहस्य प्रशमस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य । सम्यङ्गिमितं मनसा ववेक्ष्यं नाशो हि यानोऽप्यनुपायपूर्वः ॥६७॥ इत्येवमन्यायनिवर्तनं च न्यायं च तस्मै सुगतो बभाषे । भूयश्च त तच्चरितं विदित्वा वितहानाय विधीनुवाच ॥६॥ यथा भिषक पित्तकफानिलानां य एव कोपं समुपैति दोषः । शमाय तस्यैव विधिं विधत्ते व्यधत दोषेषु तथैव बुद्धः ॥६९॥ एकेन कल्पेन सचेन्न हन्यात्स्वभ्यस्तभावादशुभान्वितकान । ततो द्वितीयं क्रममारभेत न वेव हेयो गुणवान्प्रयोगः ॥७॥ अनादिकालोपचितात्मकत्वाबलीयसः क्लेशगणस्य चैव । सम्यक्प्रयोगस्य च दुष्करत्वाच्छेतुं न शक्याः सहसा हि दोषाः ॥७१॥ अण्व्या यथाण्या विपुलाणिरन्या निर्वाह्यते तद्विदुषा नरेण । तहत्तदेवाकुशलं निमित्तं क्षिपेनिमित्तान्तरसेवनेन ॥७२॥ तथायथाध्यात्मनवग्रहत्वान्नैवोपशाम्येदशुभो वितर्कः । हेयः स नदोषपरीक्षणेन सश्वापदो मार्ग इवावगेन ॥७३॥ यथा शुधार्नोऽपि विषेण पृक्तं जिजीविपर्नेच्छति भोक्तुमन्नं । तथैव दोषावहमित्यवेत्य जहाति विद्वानशुभं निमित्तं ॥४॥ न दोषतः पश्यति यो हि दोषं कस्तं ततो वारयितुं समर्थः । गुणं गुणे पश्यति यश्च यत्र स वार्यमाणोऽपि ततः प्रयाति ॥७५॥ L has 678 I-73 (9 ( I0 19, d IC-74 a 4, b3-195f, b7-b9. b 10-75 0 II, ( I-07P, 08-c Io, CII-d4f, d II 67c, सम्यग्नि (२) L, संम्यमि० P खवेक्षं P. d, यत्ना P. 68 c, भूयेच P. 69 , भिषग्यित्त' P. b, कोषंसमुपेति P. तस्यैवविधत्ते P (omitting two letters). d, व्यवत्त P 71 b, °लीयशः P cd, दुस्करत्वाच्चतुं P. 72 a b, विपुरा(m.)नि- रण्यानिवाह्यते । 73a, तवाथवाध्यात्म LPC; G.c.' 74 b, जिजीविषुमूर्छति P.

·CANTO XVI 121 । व्यपचपन्ले हि कुलप्रसूता मनःप्रचारैरशुभैः प्रवृत्तैः । कण्ठे मनस्वीव युवा वपुष्मानचाक्षुषैरप्रयतैर्विषक्तैः ॥७६॥ निर्धूयमानास्वथ लेशतोऽपि तिष्ठेयुरेवाकुशला विताः । कार्यान्तरध्ययनक्रियायैः सेव्यो विधिविस्मरणाय तेषां ॥७॥ स्वतव्यमयेव विचक्षणेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः । न वेव संचिन्यमसनिमित्तं यथावसक्तस्य भवेदनर्थः ॥७॥ यथा हि भीतो निशि तस्करेभ्यो द्वारं प्रियेभ्योऽपि न दातुमिच्छेत् । प्राज्ञस्तथा संहरति प्रयोगं समं शुभस्यायशुभस्य दोषैः ॥७९॥ एवंप्रकारैरपि यधुपायैर्निवार्यमाणा न परामखाः स्युः । ततो यथास्थूलनिबर्हणेन सुवर्णदोषा इव ते प्रहेयाः ॥१०॥ दुतप्रयाणप्रभृतींश्च तीक्ष्णाकामप्रयोगात्परिखिद्यमानः । यथा नरः संश्रयते तथैव प्राशेन दोषेष्वपि वर्तितव्यं ॥१॥ ते चेदलब्धप्रतिपक्षभावा नैवोपशाम्येयुरसहितकाः । मुहूर्तमयप्रतिवध्यमाना गृहे भुजंगा इव नाधिवास्याः ॥१२॥ दन्तेऽपि दन्तं प्रणिधाय कामं तास्वयमुत्पीड्य च जिहयापि । चित्तेन चित्तं परिगृह्य चापि कार्यः प्रयत्नो न तु तेऽनुवृत्ताः ॥३॥ L has 16 a 2 f, d I-77a2f, a3-c Io, C II p, 19b5-06 f, b7-03, (fol. 29 b) 7904- d 2p, d 3-d5, d 10-80a 5, 8rd 3-d6p, d 7-82 09, c Io-d5f, d 6-d8, d9-83 a 21, a 10-b2 p. 76 c, मनखांव P. cd, वषुष्मानचा Pc.d, प्रयुसै० PC. 77a, लो (possibly corrected to ले In L) षतोपि LPC, रोषतोऽपि sG , H.c. 78 a, स्वप्नंव्य. P. Pom. २; C.c. d, यावशक्तस्य P. 79b, द्वारपियोभ्योपिनदातुमिच्छत् P. d, L om. प्यशुभस्य. 8ob, माणो P. 8ra b, प्रयान(m) प्रभृतीक्ष्णनका P (one syllable short), प्रभृतींचतीरणका. c. b, योगान्परि P. c, संश्रयत P. 828, तेवदर. c, मूहर्त्तम. P. 83 8, दत्तं P. b, मुन्पीड्य P.

·122 CANTO XVI किमत्र चित्रं यदि वीतमोहो वनं गतः स्वस्थमना न मुह्येत् । आक्षियमाणो हृदि तन्निमित्तैर्न क्षोभ्यते यः स कृती स धीरः॥४॥ नदार्यसत्याधिगमाय पूर्व विशोधयानेन नयेन मार्ग। यात्रागतः शत्रुविनियहाथै राजेव लक्ष्मीमजितां जिगीषन ॥५॥ एतान्यरण्यान्यभितः शिवानि योगानुकूलान्यजनेरितानि ।' कायस्य कृत्वा प्रविवेकमात्रं क्लेशप्रहाणाय भजस्व मार्गे ॥६॥ कौण्डिन्यनन्दकृमिलानिरुवास्तियोपसेनौ विमलोऽथ राधः । बाष्पोतरौ धौतकिमोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिलिन्दवत्साः ॥७॥ भद्दालिभद्रायणसर्पदाससुभूतिगोदत्तसुजातवासाः । संयामजिद्भद्रजिदश्वजिच्च श्रोणश्च शोणश्च म कोटिकर्णः ॥६॥ क्षेमाजितो नन्दकनन्दमाता वुपालिवागीशयशोयशोदाः । महायो वल्कलिराष्ट्रपालौ सुदर्शनस्वागतमेधिकाश्च ॥९॥ स कफिनः काश्यप औरुविली महामहाकाश्यपतिष्यनन्दाः । पूर्णश्च पूर्णश्च स पूर्णकश्च शोनापरान्तश्च स पूर्ण एव ॥९॥ शारद्वतीपुत्रसुवाहुचुन्दाः कोन्देयकाप्यभृगुकुण्ठधानाः । सशैवलौ रेवतकौष्ठिलौ च मौद्गल्यगोत्रश्च गवांपतिश्च ॥१॥ c, L has 84a7a 10f, a II-86 a 2, 83f, a 9-b4f, b 5-b6p, b7-9I d II. 84 b, वन P स्वस्थममा P. c, आक्षिप्यमानो P. 85c, यत्रागतः ।, चवागत: P, G.c. विनिर्बहार्थ P.d, जिगीर्षन P. 86 b, योगाषुकून प्रविवेकमच G. 87 b, रुधः P.d, वत्सा P. 88 a, भद्धारि. P. भद्रायन L. °सर्पदाश P. 1, वत्सा P. c, संग्रामेजिनद्रेजिदश्वजिश्च P. d, श्रोणवथोणच P. 89 a, क्षमा- b, P om. one out and visarga and has uut in different hand above. 908, कफिणः LP, C.c. काश्यपश्चोरुविला P. 913, सारवती• P. चुन्दा P. 6, कौण्डिली IP जितो P.

·CANTO XVI 123 यं विक्रमं योगविधावकुर्वस्तमेव शीघ्रं विधिवत्कुरुष्व । ततः पदं प्राप्स्यसि तैरवाप्नं सुखावृतैस्वं नियतं यशश्च ॥१२॥ द्रव्यं यथा स्यात्कटुकं रसेन तच्चोपयुक्तं मधुरं विपाके । तथैव वीर्य कटुकं श्रमेण तस्यार्थसिधै मधुरो विपाकः ॥३॥ वीर्य परं कार्यकृतौ हि मूलं वीर्यादृते काचन नास्ति सिद्धिः । उदेति वीर्यादिह सर्वसंपत्रिवीर्यता चेत्सकलश्च पाप्मा ॥४॥ अलब्धस्यालाभो नियतमुपलब्धस्य विगम- स्तथैवात्मावज्ञा कृपणमधिकेभ्यः परिभवः । तमो निस्तेजस्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमो नृणां निव-याणां भवति विनिपातश्च भवति ॥९५॥ नयं श्रुत्वा शक्तो यदयमभिवृद्धिं न लभते परं धर्म ज्ञात्वा यदुपरि निवासं न लभते । गृहं त्यक्ता मुक्तौ यदयमुपन्निं न लभते निमित्तं कौसीद्यं भवति पुरुषस्याच न रिपुः ॥१६॥ अनिक्षिप्तोत्साहो यदि खनति गां वारि लभते प्रसक्तं व्यामथून ज्वलनमरणिभ्यां जनयति । प्रयुक्ता योगे तु ध्रुवमुपलभन्ते श्रमफलं द्रुतं नित्यं यान्यो गिरिमपि हि भिन्दन्ति सरितः ॥१७॥ L has 92 a I-93 d II, (fol. 304) 94 2 1-97d I7. 928, विधाच P. , तैरवाप्तं . d, सखा(संख्या)चत्तस्त्वं L, सख्याचतस्त्व P, संख्यां च तैस्त्वं , संख्यां च तां तनि (or तेषां नि०) G. 93a, द्रव्य P. c, वीषं P. d, सिद्धौ G. 94 , वीर्य P.d, "निवार्यता P. पाप्मां P. 95 a l, विगमत P. b, P om. जा and के. c, ततो Ps. d, निर्याणा P. विपातच P. 968, श्रुत्वाश तो c. h, धर्म Pd, कौशीचं P. पुरुषस्यानु P, पुरुषस्यान्तररिपुः C. 97 b, प्रशक्तं P. d, यान्या P. भिन्दति P.

·124 CANTO XVI कृष्ट्वा गां परिपाल्य च श्रमशतैरनोति सस्यश्रियं यत्नेन प्रविगाह्य सागरजलं रनश्रिया क्रीडति । शत्रूणमवधूय वीर्यमिषुभि के नरेन्द्रश्रियं नहीर्य कुरु शान्तये विनियतं वीर्ये हि सर्वर्द्धयः ॥९॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्य आर्यसत्यव्याख्यानो नाम षोडशः सर्गः . L has all. 988, शतरनाति L, शतिरस्लातिशय P; G.c. b, सागल (m.)जसं P. ९, मव- भुक्त P. नरेन्द्रः LPC (risarga possibly meant to be erased in L); G.c. d, तदीयं P. मईयरति L, सर्वयति P. col., सौन्दरा' P. काव्ये LP. धीय P.

·125 CANTO XVII अथैवमादेशिततवमार्गो नन्दस्तदा प्राप्तविमोक्षमार्गः । सर्वेण भावेन गुरौ प्रणम्य क्लेशप्रहाणाय वनं जगाम ॥१॥ तनावकाशं मृदुनीलशष्यं ददर्श शान्तं तरुषण्डवन्तं । निःशब्दया निम्नगयोपगूढं वैडूर्यनीलोदकया वहन्या ॥२॥ स पादयोस्तत्र विधाय शौचं शुचौ शिवें श्रीमति वृक्षमूले। मोक्षाय बड्वा व्यवसायकक्षां पर्यङ्कमङ्कावहितं बबन्ध ॥३॥ अर्जु समयं प्रणिधाय कायं काये स्मृतिं चाभिमुखी विधाय । सर्वेन्द्रियाण्यात्मनि संनिधाय स तब योगं प्रयतः प्रपेदे ॥४॥ ततः स तवं निखिलं चिकीषुर्मोक्षानुकूलांश्च विधींश्चिकीर्षन । ज्ञानेन लोक्येन शमेन चैव चचार चेतःपरिकर्मभूमौ ॥५॥ संधाय धैर्य प्रणिधाय वीर्य व्यपोह्य सक्तिं परिगृह्य शक्तिं । प्रशान्तचेता नियमस्थचेताः स्वस्थस्ततोऽभूविषयेष्वनास्थः ॥६॥ आतप्तबुद्धेः प्रहितात्मनोऽपि स्वभ्यस्तभावादथ कामसंज्ञा । पर्याकुलं तस्य मनश्चकार प्रावृदसु विद्युज्जलमागतेव ॥७॥ L has I a 1-06, 07- II p, c I-2 05, c 6-6 IOP, CII-d 3, d4-15P, d 6-d9f, 342- a3f, a 4-aj, a 6-a7f, CI-(3f, d7P, d 8-43 10, a II-15P, 6-c 2, 0 3 05P, d7- d89,6a7-103, (fol. 30b) 605-bIOf, b II P, C I-C5, c6- II dif,783-14 P 1b, प्रत° P. 2 , तत्रावभासं P. ९, निशब्दया P. 31, शिव P. c, वन्धा P. °कच्यां P.d, पर्यमंकाव P. 4 8, राज्यंसमयं P. b, "मुखी P. 5ab, निषिसंचिकीर्षुमोचा , निखिलं तितीर्घमो Gu. b, विधीचि P. 6a, धैर्यप्रणिधायधैर्य P. b, सक्ति P (for सक्ति). d, Pom भू, C.c. 76, पर्यावुसं P. ल, जानेम शीलन G.

·126 CANTO XVII ॥ स पर्यवस्थानमवेत्य सद्यश्चिक्षेप तां धर्मविघातकीं। प्रियामपि क्रोधपरीतचेता नारीमिवोवृत्तगुणां मनस्वी ॥६॥ आरब्धवीर्यस्य मनःशमाय भूयस्तु तस्याकुशलो वितर्कः । व्याधिप्रणाशाय निविष्टबुझेरुपद्रवो घोर इवाजगाम ॥९॥ स तद्विधाताय निमित्तमन्यद्योगानुकूलं कुशलं प्रपेदे। आतीयनं क्षीणबलो बलस्थं निरस्यमानो बलिनारिणेव ॥१०॥ पुरं विधायानुविधाय दण्डं मित्राणि संगृह्य रिपून्विगृह्य । राजा यथाप्नोति हि गामपूर्वी नीतिर्मुमुक्षोरपि सैव योगे ॥११॥ विमोक्षकामस्य हि योगिनोऽपि मनः पुरं ज्ञानविधिश्च दण्डः । गुणाश्च मित्राण्यरयश्च दोषा भूमिर्विमुक्तिर्यतते यदर्थ ॥१२॥ स दुःखजालान्महतो मुमुक्षुर्विमोक्षमार्गाधिगमे विविशुः । पन्थानमार्य परमं दिदृशुः शमं ययौ किंचिदुपातचक्षुः ॥१३॥ यः स्यानिकेतस्तमसोऽनिकेतः श्रुत्वापि तत्वं स भवेत्प्रमत्तः । यस्मातु मोक्षाय स पावभूतस्तस्मान्मनः स्वात्मनि संजहार ॥१४॥ संभारतः प्रत्ययतः स्वभावादास्वादतो दोषविशेषतश्च । अथात्मवानिःसरणात्मतश्च धर्मेषु चक्रे विधिवत्परीक्षां ॥१५॥ स रूपिणं कृस्निमरूपिणं च सारं दिदृशुर्विचिकाय कायं । अथाशुचिं दुःखमनित्यमस्वं निरात्मकं चैव चिकाय कायं ॥१६॥ - L has 8b4-07f, b8-9aII, b I-06p, 17-1) II, C I-C 3p, c 4-c7f, c8-d I, d 2p, 10a9-a II , CI-c4f, 05 12 ) II, C I-c6p, 07-16 d II 10 b, प्रयेदे Pd, निरस्यमाणो P. II C, गामपूर्वा P. 13 ab, 'जालात्महतोमुमुक्षुविमोक्षमार्गाविगमे P. c, मार्य P. d, शामं P. दुपा- न्तचक्षुः P. 14a, स्थानि. P. b, भवेन्प्र० L. c, तस्मान्तु P cd, पातु(३) यूतस्त- मात्मनः P. 9, निरष्ट P.

·CANTO XVII 127 यस्मादभूत्वा भवतीह सर्व अनित्यतस्तच हि शून्यतश्च निरात्मतो दुःखत एव चापि । मार्गप्रवेकेण स लौकिकेन क्लेशद्रुमं संचलयांचकार ॥१७॥ भूत्वा च भूयो न भवत्यवश्यं । सहेतुकं च क्षयिहेतुमच्च तस्मादनित्यं जगदित्यविन्दत् ॥१४॥ यतः प्रसूतस्य च कर्मयोगः प्रसज्यते बन्धविघातहेतुः । दुःखप्रतीकारविधौ सुखाख्ये ततो भवं दुःखमिति व्यपश्यत् ॥१९॥ यतश्च संस्कारगतं विविक्तं न कारकः कश्चन वेदको वा। सामग्यतः संभवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकमिमं ददर्श ॥२०॥ यस्मानिरीहं जगदस्वतन्त्र नैश्वर्यमेकः कुरुते क्रियासु । ततत्पतीत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेद लोकं ॥२१॥ ततः स वातं व्यजनादिवोष्णे काष्ठाश्रितं निर्मथनादिवाग्निं । अन्तःक्षितिस्थं खननादिवाम्भो लोकोत्तरं वर्म दुरापमाप ॥२२॥ सज्ज्ञानचापः स्मृतिवर्म बड्वा विशुद्धशीलवतवाहनस्थः । क्लेशारिभिश्चितरणाजिरस्थैः सार्ध युयुत्सुर्विजयाय तस्थौ ॥२३॥ ततः स बोध्यङ्गशितानशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः । मार्गाङ्गमातङ्गवता बलेन शनैः शनैः क्लशचमू जगाहे ॥२४॥ स स्मृत्युपस्थानमयैः पृषकैः शत्रून्विपर्यासमयान क्षणेन । दुःखस्य हेतूंश्चतुरश्चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनैर्ददार ॥२५॥ L has IT I-19c I, (fo] 31 a) I9 0 2-25d II 17c, वेकेन LP 18 b, भत्सवश्यं P (one syllable short) c, °कंवक्षसिंहेतु P. 19c, सुखाख्यं I.P, G.c. 21 b, नैश्वर्यमेकं PG , तत्तन्न LP. 22 a, व्यंजना P. b, दिवामि P d, दुरापमाय P. 23 , सज्ञानचाप L, संज्ञानचाप P, H.c. cd, जिरस्तैःसाईयुयुत्सुवि० P. 24 b, °वाहस्खः P. 25b, L om 7 and has it above in later hand c, हेतुंच° LP २, तिनेदार P. 20 c, प्रवृत्तिः L. .

·128 CANTO XVII आबेलैः पञ्चभिरेव पञ्च चेतःखिलान्यप्रतिमैर्बभञ्ज । मिथ्याङ्गानागांश्च तथाङ्गनागैर्विनिर्दुधावाष्टभिरेव सोऽष्टौ ॥२६॥ अथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्षु सत्येष्वकथंकथः सन । विशुद्धशीलवतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वी फलभूमिमाप ॥२७॥ स दर्शनादार्यचतुष्टयस्य क्लेशैकदेशस्य च विप्रयोगात् । प्रत्यात्मिकाञ्चापि विशेषलाभात्प्रत्यक्षतो ज्ञानिसुखस्य चैव ॥२६॥ दाात्प्रसादस्य धृतेः स्थिरत्वात्सत्येष्वसंमूढतया चतुषु । शीलस्य चाच्छिद्रतयोत्तमस्य निःसंशयो धर्मविधौ बभूव ॥२९॥ कुदृष्टिजालेन स विप्रयुक्तो लोकं तथाभूतमवेक्षमाणः । ज्ञानाश्रयां प्रीतिमुपाजगाम भूयः प्रसादं च गुरावियाय ॥३०॥ यो हि प्रवृत्तिं नियतामवैति नैवान्यहेतोरिह नायहेतोः । प्रतीत्य तत्तत्समवैति ततास नैष्टिकं पश्यति धर्ममार्य ॥३१॥ शान्तं शिवं निर्जरसं विरागं निःश्रेयसं पश्यति यश्च धर्म। तस्योपदेष्टारमधार्यवर्य स प्रेक्षते बुद्धमवाप्नचक्षुः ॥३२॥ यथोपदेशेन शिवेन मुक्तो रोगादरोगो भिषजं कृतज्ञः । अनुस्मरन्पश्यति चित्रदृष्ट्या मैया च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः ॥३३॥ L has 26 a I-27 d II, 28 a I-a3P, a 4-a8, a 9-a II f, b I-b8p, 109-29 14, b6-d6 di-d8p, d9-30a 6f, 27-28, 29-a II f, CI-c2f, d II-31alf, bI-h 7f, b8-dI, d 2-d9f, d II f, 32 a I-a5, a 6-19, 33 (II p, d I-d II. 26 a, पचभिरेव P. b, चेतखि° P. वभंजः P. e, मिथ्यांगणागांश्चतथागनाग. P. , धावायुभिरेव P. 27, दृष्टिसकला P. 28 c, प्रत्यात्मकाचापि G d, ज्ञान C. 29 a, धृते LP. 1, सत्येष्ठसं० P. 30 b, मानः(m) P. 31 2, प्रवृति P. मवेति P. c, P om. तत्त मवेति P. d, प्रेक्षेत P. 33a, P om वे, Ce d, शास्त्रिज्ञ LP; Ic 32a, निज्जरसं P.

·CANTO XVII 129 आर्येण मार्गेण तथैव मुक्तस्तथागतं तत्वविदार्यतत्वः । अनुस्मरन्पश्यति कायसाक्षी मैच्या च सर्वज्ञतया च तुष्टः ॥३४॥ स नाशकैदृष्टिगतैर्विमुक्तः पर्यन्तमालोक्य पुनर्भवस्य । भक्ता घृणां क्लेशविजृम्भितेषु मृत्योर्न तत्रास न दुर्गतिभ्यः ॥३५॥ त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिनामध्यगणेन पूर्ण । ततः स कायं समवेक्षमाणः सारं विचिन्याखपि नोपलेभे॥३६॥ स कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार । कृत्वा महोरस्कतनुस्तनू तौ प्राप द्वितीयं फलमार्यधर्मे ॥३१॥ स लोभचापं परिकल्पबाणं रागं महावैरिणमल्पशेषं कायस्वभावाधिगतैर्बिभेद योगायुधास्त्रैरशुभापृषकैः ॥३॥ वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादमन्तःप्रसवं सपत्नं । मैचीपृषकै तितूणसंस्थैः क्षमाधनाविसृतैर्जधान ॥३९॥ मूलान्यथ त्रीण्यशुभस्य वीरस्त्रिभिर्विमोक्षायतनैश्चकर्त। चमूमुखस्थान्धृतकार्मुकास्त्रीनरीनिवारिस्त्रिभिरायसायैः ॥४०॥ स कामधातोः समतिक्रमाय पार्णियहांस्तानभिभूय शत्रून । योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाणपुरस्य तस्थौ ॥४१॥ ( L has (fo] 31b) 34 ) I-1) 82, 36a7-18f, a 9-a IOP, a II- II, C 2-37a I, a 2-a6f, a9-1) 2 f, 03-04, 05-06f, 181, 8-c II f, 3828 a Iof, ( 2-651, 6-40a7, a8- 39', a 10 b3p, b 4-4Id II 34a, माग्गैन P. h, °दार्यतत्त्वं G. 350, P om न्त , C.c. पुनभवस्य P c, वक्तघृणांक्लेशविज्यं () मितेषु?, वक्ते घृणाक्लेशविजृम्भितेषोzc 36 a, "स्थिनांस P h, पूर्ण । ., काय P "माणे P. d, °न्त्याण्व (' on एठ) यि P. 37a, प्रतिघो । d, प्राय P धर्थे । पलिकल्प P. °भावाविग° P. भूण° P. 40h, भिविमोचा. P. cl, स्त्रीनुरी.P. 41 b, °ग्रहास्तामभिरुय । d, द्वारीवा P. 38 a, C, 39e, °कृति- K ·130 CANTO XVII कामैर्विविक्तं मलिनैश्च धर्वितर्कवच्चापि विचारवच्च । विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे ॥४२॥ कामाग्निदाहेन स विप्रमुक्तो ह्रादं परं ध्यानसुखादवाप । सुखं विगाह्याप्स्विव धर्मखिन्नः प्रायेव चार्थ विपुलं दरिद्रः ॥४३॥ तत्रापि तद्धर्मगतान्वितकीन गुणागुणे च प्रसृतान्विचारान् । बुवा मनःक्षोभकरानशान्तांस्तद्विप्रयोगाय मतिं चकार ॥४४॥ क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धीरप्रसन्नाबुवहस्य सिन्धोः । एकाग्रभूतस्य तथोर्मिभूताश्चित्ताम्भसः क्षोभकरा विताः ॥४५॥ खिन्नस्य सुप्तस्य च निर्वृतस्य बाधं यथा संजनयन्ति शब्दाः । अध्यात्ममैकाग्यमुपागतस्य भवन्ति बाधाय तथा विताः ॥४६॥ अथावितर्क क्रमशोऽविचारमेकामभावान्मनसः प्रसन्नं । समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दध्यौ ॥४७॥ नयानमागम्य च चितमौनं लेभे परां प्रीतिमलब्धपूर्वी । प्रीतौ तु तत्रापि स दोषदर्शी यथा वितर्केष्वभवत्तथैव ॥४॥ प्रीतिः परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्ययातस्य हि तब दुःखं । प्रीतावतः प्रेक्ष्य स तत्र दोषान्प्रीतिक्षये योगमुपारुरोह ॥४९॥ प्रीतेर्विरागात्सुखमार्यजुष्टं कायेन विन्दन्नथ संप्रजानन् । उपेक्षकः स स्मृतिमान्व्यहार्षीयानं तृतीयं प्रतिलभ्य धीरः ॥५०॥ L has 42 a I-48 10 2, (fol 32 a) 48 113-18, 09-c 2 p, c 3-d4, d5-191, 49a8-a IIf, 500 I-C 4 ', (5d II 42 ab, धर्मवि P 434, कामानिदेहेन LPc. d, चार्थविपलं P 44a, तक्की P.d, चकारः । 45d, चिन्ताम्भसः LPC , Ge 46, वाधां G C 47ab, °चारमैकाय° L, °चारमैकाग्रभावात्मनसः P. 48 b, मलद्धP. 49 a, प्रीतिपरावस्तुति . GC 50 a, ° रागान्मुख° P ed. हातध्यानं P. LIC, प्रीतीवतःप्रक्ष्य P, ·CANTO XVII 131 यस्मात्परं तत्र सुखं सुखेभ्यस्ततः परं नास्ति सुखप्रवृत्तिः । तस्माद्वभाषे शुभकृत्स्नभूमिं परापरज्ञः परमेति मैया ॥५१॥ ध्यानेऽपि तत्राथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तमनिञ्जमेव । आभोगतोऽपीञ्जयति स्म तस्य चितं प्रवृत्तं सुखमित्यजलं ॥५२॥ यवेञ्जितं स्पन्दितमस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितमस्ति दुःखं । यस्मादतस्तासुखमिञ्जकत्वात्मशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति ॥५३॥ अथ प्रहाणात्सुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वमेव । दध्यावुपेक्षास्मृतिमविशुद्धं ध्यानं तथादुःखसुखं चतुर्थ ॥५४॥ यस्मात् तस्मिन्न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तत्रास्ति तदर्थचारि । तस्मादुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिर्निरुच्यते ध्यानविधौ चतुर्थे ॥५५॥ ध्यानं स निश्रित्य ततश्चतुर्थमहत्वलाभाय मतिं चकार । संधाय मैचं बलवन्तमार्य राजेव देशानजितान जिगीषुः ॥५६॥ चिच्छेद काय॑न ततः स पञ्च प्रज्ञासिना भावनयेरितेन । ऊर्ध्वगमान्युत्तमबन्धनानि संयोजनान्युत्तमबन्धनानि ॥५७॥ बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः स सप्तव चितानुशयान्ममर्द । द्वीपानिवोपस्थितविप्रणाशन कालो यहैः सप्तभिरेव सप्त ॥५॥ अग्निदुमाज्यानुषु या हि वृत्तिः कवन्धवाय्वग्निदिवाकराणां । दोषेषु तां वृत्तिमियाय नन्दो निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः ॥१९॥ C, जयति P. L has 5T I- 2, C 3-511, 06- II, d I-d5P, d II f, 52 a I-a5P, a 6-1.5f, b Toc 21, 05-c6f, d 5-17f, d8-d 10P, d II-59 d II. 5Ta, सुखैभ्यस्ततः । d, मैवां मैत्री 521, शान्तिम PC, Ge पी- 53 1, यजितं । (, पस्मादP "मिजकन्वान्प्र. P 54a, प्रहा- ना(m) त्सु° P. , चतुर्थ P. 55 a. यस्मान्त । 56 a, नि:श्रित्य L, तिःश्रेत्य P. मित्रं L, सत्वायमित्रं P. d, जिताजिगीर्षुः P 57 a, कालेन । b, येरितेव P. ९, ऊर्द्धग° P. d, °वद्धनानि P. 58 a, नाथैरपि । ab, L om स, सस्सप्नव P. b, शयान्मई P. ०, विप्रनाशात् । 59 b, °करणां. K2 ·132 CANTO XVII नमोऽस्तु तस्मै इति विवेगं विझषं विवीचमेकाम्भसं पञ्चरयं विकूलं। हिग्राहमष्टाङ्गवता प्लवेन दुःखार्णवं दुस्तरमुततार ॥६०॥ अर्हसमासाद्य स सक्रिया) निरुत्सुको निष्प्रणयो निराशः । विभीविशुग्वीतमदो विरागः स एव धृत्यान्य इवाबभासे ॥६१॥ धातुश्च शास्तुश्च तयानुशिष्ट्या नन्दस्ततः स्वेन च विक्रमेणं । प्रशान्तचेताः परिपूर्णकार्यों वाणीमिमामात्मगतां जगाद ॥६२॥ सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन । बहूनि दुःखान्यपवर्तितानि सुखानि भूयास्युपसंहृतानि ॥३॥ अहं ह्यनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्मनि कृथमाणः । निवर्तितस्तवचनानुशेन दान्वितो नाग इवाङ्कुशेन ॥६४॥ तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तुहृदिस्थमुत्पाय्य हि रागशल्यं । अद्यैव तावत्सुमहत्सुखं मे सर्वक्षये किंबत निवृतस्य ॥६५॥ निर्वाय कामाग्निमहं हि दीप्तं धृत्यम्बुना पावकमनुनेव । हादं परं सांप्रतमागतोऽस्मि शीतं हृदं धर्म इवावतीर्णः ॥६६॥ न मे प्रियं किंचन नाप्रियं मे न मेऽनुरोधोऽस्ति कुतो विरोधः । तयोरभावात्सुखितोऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्यामिव विप्रमुक्तः ॥६॥ महाभयान्ममिवोपलभ्य महावरोधादिव विप्रमोक्षं । महार्णवात्पारमिवाप्लवः सन्भीमान्धकारादिव च प्रकाशं ॥६॥ L has 6o 1-62 d 8, (fol. 321) 62 d 9-68 d II. 6o 8, विवगं P. b, "मेकामसंपंचरगंद्विकुलं P. 6, द्विग्धा(या)ह° L, द्विग्धाह' P. 61a, अर्हन्वमामासाद्य P. 62 c, कास्यो P, °काम्यो c.d, जगद L. 63 b, P om न वत्तितानि 64 b, वत्मनिकष्यमाणः P. (, नाकुशेन P. d, वा- कुशेन P. 68 a, भयानक्षेम.. b, महावलोधादि P. ed, सन्सीमा P. c, P ·CANTO XVII 133 रोगादिवारोग्यमसह्यरूपादणादिवानृण्यमनन्तसंख्यात् । हिषासकाशादिव चापयानं दुर्भिक्षयोगाच्च यथा सुभिक्षं ॥६९॥ तहत्परां शान्तिमुपागतोऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य । करोमि भूयः पुनरुक्तमस्मै नमो नमोऽहीय तथागताय ॥७॥ येनाहं गिरिमुपनीय रुक्मशृङ्गं स्वर्ग च प्लवगवधूनिदर्शनेन। कामात्मा त्रिदिवचरीभिरङ्गनाभि- निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निमग्नः ॥७१॥ तस्माच्च व्यसनपरादनर्थपङ्का- दुत्कृय क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् । शान्तेऽस्मिन्विरजसि विज्वरे विशोके सद्धर्मे वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः ॥७२॥ तं वन्दे परमनुकम्पकं महर्षि मूभाहं प्रकृतिगुणज्ञमाशयज्ञं। संबुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधान वातारं पुनरपि चास्मि संनतस्तं ॥७३॥ महाकाव्ये सौन्दरनन्देऽमृताधिगमो नाम सप्तदशः सर्गः। L has 69a 1-73a 13, b I-h 3 P, b 4-b6f, b II-b 12 f, b13P, C I-C 2, 03-051, 07d9f, d 11-d 13 f, col., all Id, निष्क(क्रि)ष्टो L, निष्क्रिष्टो । 72d, सधमें P. 73ab, परमनुकं- महर्षिलाह । c, भिषक्प (01 क्य) धानं P col, श्रीआचार्याश्वघोषकृतीमहा' P. **तो(?)महा° L. सौन्दरा P नन्दे अमृता LP - ·134 CANTO XVIII अथ द्विजो बाल इवाप्तवेदः क्षिप्रं वणिक् प्राप्त इवानलाभः । जित्वा च राजन्य इवारिसैन्यं नन्दः कृतार्थों गुरुमभ्यगच्छत् ॥१॥ द्रष्टुं सुखं ज्ञानसमाप्तिकाले गुरुर्हि शिष्यस्य गुरोश्च शिष्यः । परिश्रमस्ते सफलो मयीति यतो दिदृक्षास्य मुनौ बभूव ॥२॥ यतो हि येनाधिगतो विशेषस्तस्योत्तमाङ्गेऽर्हति कर्तुमिड्यां । आर्यः सरागोऽपि कृतज्ञभावात्मक्षीणमानः किमु वीतरागः ॥३॥ यस्यार्थकामप्रभवा हि भक्तिस्ततोऽस्य सा तिष्ठति रूढमूला। धर्मान्वयो यस्य तु भक्तिरागस्तस्य प्रसादो हृदयावगाढः ॥४॥ काषायवासाः कनकावदातस्ततः स मूभी गुरवे प्रणेमे । वातेरितः पल्लवताम्ररागः पुष्पोज्ज्वल श्रीरिव कर्णिकारः ॥५॥ अथात्मनः शिष्यगुणस्य चैव महामुनेः शास्तगुणस्य संदर्शनार्थ स न मानहेतोः स्वां कार्यसिद्धिं कथयांबभूव ॥६॥ या दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं मामतुदत्सुतीक्ष्णः । त्वद्वाक्यसंदंशमुखेन मे स समुद्धृतः शल्यहनेव शल्यः ॥७॥ चैव। . L has I a I-a Io, a II-1) 2 f, ) II-C I f, 2 c IO-c IIf, d I-d II, (fol 334) 564f, 65-66, 7-II, d I-d4f, 7IOI, II-1 4. d 5-d8p, d9-d II I ah, दवाप्तवेदःक्षिण ", इवापुलाभः । जिन्वा P वारसैन्यं । 22, द्रष्टुंमुखं P, द्रष्टुं मुखं c , Ge . P om. स, CO 3.2, येनाविगतो P b, त्तमांशोर्हतिकंतुमिड्यां P, °त्तमां सोऽर्हति कर्तुमीड्यां C. (d, भावान्प्रतीक d, किंमु P. 4 a, यस्याथकाम. PC b, °स्त (or सु) तस्यसा 51, मूर्धा P. d, पुष्पोज्ज्वरश्रीरिकर्णि P. 6 a, वैव P b, मुनेग्ग()ास्तृ. ०, संदर्शनाथं । d, कथयावभूव । 7 h भूसंमासतुदत्सुतीर्युः P, Coc C, °संदर्शमुखेन P, CE स: LP d, P om व ·CANTO XVIII 135 कथंकथाभावगतोऽस्मि येन छिन्नः स निःसंशय संशयो मे त्वछासनात्सत्पथमागतोऽस्मि सुदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः ॥१॥ यत्पीतमास्वादवशेन्द्रियेण दर्पण कन्दर्पविषं मयासीत् । तन्मे हतं त्वद्वचनागदेन विषं विनाशीव महागदेन ॥९॥ क्षयं गतं जन्म निरस्त जन्मन्सद्धर्मचर्यामुषितोऽस्मि सम्यक् । कृत्स्नं कृतं मे कृत कार्य कार्य लोकेषु भूतोऽस्मि न लोकधर्मा ॥१०॥ मैत्रीस्तनीं व्यञ्जनचारुसानां सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानशृङ्गां । तवास्मि गां साधु निपीय तृप्तस्नुषेव गामुत्तमवासवर्णः ॥११॥ यत्पश्यतश्चाधिगमो ममायं तन्मे समासेन मुने निबोध । सर्वज्ञ कामं विदितं तवैतत्स्वं तूपचारं प्रविवारस्मि ॥१२॥ अन्येऽपि सन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्वा विमोक्षाय नयं परस्य । मुक्तस्य रोगादिव रोगवन्तस्तेनैव मार्गेण सुखं घटन्ते ॥१३॥ उादिकान जन्मनि वेद्मि धानून्नात्मानमुादिषु तेषु किंचित् । यस्मादतस्तेषु न मेऽस्ति सक्तिर्बहिश्च कायेन समा मतिर्मे ॥१४॥ स्कन्धांश्च रूपप्रभृतीन्दशान्पिश्यामि यस्माञ्चपलानसारान । अनात्मकांश्चैव वधात्मकांश्च तस्माहिमुक्तोऽस्यशिवेभ्य एभ्यः ॥१५॥ - 9bIP, 9, L has 8 a I-a II, b I-17 4 P, 05-10 gf, b To- II, ( I-C 3 P, C 4-11f, d 2-d 8 dy- 4, d5d8f, Io a I-15d II 8a, कथंकथीभाव० ], 1, निःससयसंसयो । C, सत्पथयाग 9 h, मयाशीत । (, हतत्वंद्व P.d, विषविनासीव IP. Io a b, जन्मसद्ध LP Ge h, संम्यक् P. त, लोके* (प्र)भूतो L, लोकस्तभूतो!", लोके प्रभूतो , प्रसूतो IIA, मैत्रीमुनि P. 'चारुसा(m) स्तां P b, सधर्म cd, तृप्तंतृषेव । d, वणी G. 12 a, °शाविगमो । मयायं PC and proh l , lIc 13d, घटान्त P 14 a, उव्यादिचांज° P h, 'नाध्या ( on धमा) नमुव्या' P. कंचित् G c, यस्याद P. नमिस्ति , शक्तिर्व P and poss L, 15a, स्कंधाश्च P., °लानसरान L. "लानसर्व(व)नि । , अनात्मकायैव LP C,गा Gc ·136 CANTO XVIII यस्माच्च पश्याम्युदयं व्ययं च सर्वास्ववस्थास्वहमिन्द्रियाणां । तस्मादनित्येषु निरात्मकेषु दुःखेषु मे तेष्वपि नास्ति संगः ॥१६॥ यतश्च लोकं समजन्मनिष्ठं पश्यामि निःसारमसच्च सर्व । अतो धिया मे मनसा विबडमस्मीति मे नेञ्जितमस्ति येन ॥१७॥ चतुर्विधे नैकविधप्रसंगे यतोऽहमाहारविधावसक्तः । अमूर्छिन श्वायथितश्च तब निभ्यो विमुक्तोऽस्मि ततो भवेभ्यः ॥१८॥ अनिश्रितश्चाप्रतिबद्धचित्तो दृष्टश्रुतादौ व्यवहारधर्मे। यस्मात्समात्मानुगतश्च तत्र तस्माविसंयोगगतोऽस्मि मुक्तः ॥१७॥ इत्येवमुक्त्वा गुरुबाहुमान्यात्सर्वेण कायेन स गां निपन्नः । प्रवेरितो लोहितचन्दनाक्तो हैमो महास्तम्भ इवावभासे ॥२०॥ ततः प्रमादात्प्रसृतस्य पूर्व श्रुत्वा धृति व्याकरणं च तस्य । धर्मान्वयं चानुगतं प्रसादं मेघस्वरस्तं मुनिराबभाषे ॥२१॥ उत्तिष्ठ धर्मे स्थित शिष्यजुष्टे किं पादयोर्मे पतितोऽसि मूभा । अभ्यर्चमं मे न तथा प्रणामो धर्मे यथेषा प्रतिपतिरेव ॥२२॥ अद्यासि सुप्रवजितो जितात्मन्नैश्वर्यमयात्मनि येन लब्धं । जितात्मनः प्रव्रजनं हि साधु चलात्मनो न त्वजितेन्द्रियस्य ॥२३॥ अद्यासि शौचेन परेण युक्तो वाकायचेतांसि शुचीनि यत्ने । अतः पुनश्चाप्रयतामसौम्यां यत्सौम्य नो वक्ष्यसि गर्भशय्यां ॥२४॥ . L has 16 a I-d 6, (fol 33 b) 16 17-23 08, c 9-d 2 f, d 3-24 d 8, d9-dII P 16 a, I. om. व्ययं, दयंचसत्वा P, °दयं च सान्तं S 1, °यानां P. c, नित्यषु P. d, तष्वपि P. 17, अतोविया(on यो) P. 18 1, हारविचारशक्तः P. 19a, अनिःश्रित LPC 20 a, °वाह (?)मान्या P. d, महासुंभ P. 21 a, प्रमादान्यP d, रावभासे P. 22 b, मुर्झा L, मुड़ी P. c, प्रमाणामो P 24 a, युक्ता P. सौम्या । d, यत्सौम्यतोवे. P. गर्भश- L, गर्भता P, C.c.

·CANTO XVIII 137 अद्यार्थवत्ते श्रुतवच्छ्रुतं तच्छुतानुरूपं प्रतिपद्य धर्म । कृतश्रुतो विप्रतिपद्यमानो निन्द्यो हि निवीर्य इवात्तशस्त्रः ॥२५॥ अहो धृतिस्तेऽविषयात्मकस्य यत्वं मतिं मोक्षविधावकार्षीः । यास्यामि निष्ठामिति बालिशो हि जन्मक्षयात्रासमिहाभ्युपैति ॥२६॥ दिष्ट्या दुरापः क्षणसंनिपातो नायं कृतो मोहवशेन मोघः । उदेति दुःखेन गतो ह्यधस्ताकूर्मो युगछिद्र इवार्णवस्थः ॥२७॥ निर्जित्य मारं युधि दुर्निवारमद्यासि लोके रणशीर्षशूरः । शूरोऽप्यशूरः स हि वेदितव्यो दोषैरमिचैरिव हन्यते यः ॥२६॥ निर्वाय रागाग्निमुदीर्णमद्य दिष्ट्या सुखं स्वप्स्यसि वीतदाहः । दुःखं हि शेते शयनेऽप्युदारे क्लेशाग्निना चेतसि दह्यमानः ॥२९॥ अभ्युच्छ्रितो द्रव्यमदेन पूर्वमद्यासि तृष्णोपरमात्समृद्धः । यावत्सतर्षः पुरुषो हि लोके तावत्समृद्धोऽपि सदा दरिद्रः ॥३०॥ अद्यापदेष्टुं तव युक्तरूपं शुद्धोधनो मे नृपतिः पितेति भ्रष्टस्य धर्मात्पितृभिर्निपातादश्लाघनीयो हि कुलापदेशः ॥३१॥ दिष्ट्यासि शान्तिं परमामुपेतो निस्तीर्णकान्तार इवाप्रसारः । सर्वो हि संसारगतो भया? यथैव कान्तारगतस्तथैव ॥३२॥ L has 25 a I-a5f, a 6-10 2, 03-05p, 17-c 4. 05-c8, e9p, C II-26 27, NI, b2- b5f, c6-07P, c8-15, d 6-d7P, 27a8-a9f, CI- 31, 29 a 2-a6f, (fol 34 a) 31b7- b IIP 25 a, अद्याच्चवर्ते(त्ते) P, अद्यार्यवृत्त c.d, वान्तशस्त्रः P. 268, विसया P; LPC om. avagraha d, oquiaifafa P. 27 8, अतोवियामेदिल्या P. b, °वसेन P. d, कुम्मे P, कूर्मों युगच्छित्स G. 28 ), रणशारः , रणशास्त्रशूरः C, Sc. d, हन्मते P. 295, सुख । 301, "मात्ममृद्धेः । 318, आद्यापदेष्टं P, अद्योपदेष्टुं० b, मनृप° P, which om ति:पिते. , वाघनायो । कुलोपदेशः PC. .

·138 CANTO XVIII . आरण्यकं भैक्षचरं विनीतं द्रक्ष्यामि नन्दं निभृतं कदेति । आसीत्पुरस्तात्वयि मे दिदृक्षा तथासि दिष्ट्या मम दर्शनीयः ॥३३॥ भवत्यरूपोऽपि हि दर्शनीयः स्वलंकृतः श्रेष्ठतमैर्गुणैः स्वैः । दोषैः परीतो मलिनीकरैस्तु सुदर्शनीयोऽपि विरूप एव ॥३४॥ अद्य प्रकृष्टा त व बुद्धिमत्ता कृस्त्रिं यया ते कृतमात्मकार्य। . श्रुतोन्नतस्यापि हि नास्ति बुद्धिर्नोत्पद्यते श्रेयसि यस्य बुद्धिः ॥३५॥ उन्मीलितस्यापि जनस्य मध्ये निमीलितस्यापि तथैव चक्षुः । प्रज्ञामयं यस्य हि नास्ति चक्षुश्चक्षुर्न तस्यास्ति सचक्षुषोऽपि ॥३६॥ दुःखप्रतीकारनिमित्तमातः कृयादिभिः खेदमुपैति लोकः । अजसमागच्छति तच्च भूयो ज्ञानेन यस्याद्य कृतस्त्वयान्तः ॥३७॥ दुःखं न मे स्यात्सुखमेव मे स्यादिति प्रवृत्तः सततं हि लोकः । न वेति तचैव तथा यथा स्यात्माप्तं त्वयाद्यासुलभं यथावत् ॥३॥ इत्येवमादि स्थिरबुद्धिचित्तस्तथागतेनाभिहितो हिताय । स्त वेषु निन्दासु च नियंपेक्षः कृताञ्जलिवाक्यमुवाच नन्दः ॥३९॥ अहो विशेषेण विशेषदर्शिस्त्वयानुकम्पा मयि दर्शितेयं । यत्कामपङ्के भगवन्निमग्नस्त्रातोऽस्मि संसारभयादकामः ॥४०॥ भ्रात्रा त्वया श्रेयसि देशिकेन पित्रा फलस्थेन तथैव मात्रा। हतोऽभविषं यदि न व्यमोक्ष्यं सार्थात्परिभ्रष्ट इवाकृतार्थः ॥४१॥ L has 3365-( 9 P, d IP, (d 2-34 29, a IO--11 4 P, 1 7-11 II P, 36 d 3-4 3, d 4, d6f, 1-37 19, I-c 6f, ( IO 1, 38 119-3909, d5d8f, d9-40b7, d9-41d II 33a, भैष्यचरं । आशीत्यु० ॥ d, दिस्त्या P. 34 13, त्वलंकृतःश्रष्टतमैगुणैः P. 35a 10, वुद्धिमन्तोकृत्स्व P, C.. b, °कार्य । d, नत्पद्येश्रे० P चुद्धिः " 361, जनस्य मन्ये Gu ।, निमीलितं वास्ति तवैव G 38 , सतनुहि P, Ce 40h, दर्शितऽयं ।' (त, मनातुतोऽस्मि P; Co 411), फल- स्थेण P. नवत्ति P. , ·CANTO XVIII 139 शान्तस्य तुष्टस्य सुखो विवेको विज्ञाततत्वस्य परीक्षकस्य । प्रहोणमानस्य च निर्मदस्य सुखं विरागत्वमसक्तबुद्धेः ॥४२॥ अतो हि तत्वं परिगम्य सम्यतिधूय दोषानधिगम्य शान्तिं । स्वं नाश्रयं संप्रति चिन्तयामि न तं जनं नासरसो न देवान ॥४३॥ इदं हि भुत्वा शुचि शामिकं सुखं न मे मनः कांक्षति कामजं सुखं । महाहमयन्नमदैवताहृतं दिवौकसो भुक्तवतः सुधामिव ॥४४॥ अहोऽन्धविज्ञाननिमीलितं जगत्पटान्तरे पश्यति नीतमं सुखं । सुधीरमध्यात्मसुखं व्यपास्य हि श्रमं तथा कामसुखार्थमृच्छति ॥४५॥ यथा हि रत्नाकरमेत्य दुर्मतिर्विहाय रत्नान्यसतो मणीन्हरेत् । अपास्य संबोधिसुखं तथोत्तमं श्रमं व्रजेत्कामसुखोपलव्धये ॥४६॥ अहो हि सत्लेष्वतिमैत्रचेतसस्तथागतस्यानुजिघृक्षुता परा। अपास्य ययानसुखं मुने परं परस्य दुःखोपरमाय खिद्यसे ॥४७॥ मया नु शक्यं प्रतिकर्तुमद्य किं गुरौ हितैषिण्यनुकम्पके त्वयि । समुद्धृतो येन भवार्णवादहं महार्णवाचूर्णितनौरिवोर्मिभिः ॥४॥ ततो मुनिस्तस्य निशम्य हेतुमत्पहीणसास्रवसूचकं वचः । इदं बभाषे वदतामनुत्तमो यदर्हति श्रीघन एव भाषितुं ॥४९॥ इदं कृतार्थः परमार्थवित्कृती त्वमेव धीमन्नभिधातुमर्हसि । अतीत्य कान्तारमवाप्तसाधनः सुदैशिकस्येव कृतं महावणिक् ॥५०॥ - L has 42 a I-d 6, d76, 4305-45a 9, (fo' 341) 4568 47 C I, ( 2 p d 10-495, 502 d 12 . 42 d, °मशता P. 43a, Pom तो, अथो । a b, सम्यकनि , खंनाश्रम LPC, स्वं न श्रमं G sc 4+), AT P, which om ly cutuely and has it added in a Devandgari hand alhote_d, मुक्तावतत् P 450, स्वधीनम ते, र्थमूर्च्छति P. 46 d, व्रजेकाम° L. °सुखापल° ' 48 a शतुं . 49 ab, हेतुसंग्रहीनसर्वासुच- सूचकं । 50 b, त्वेमेव । d, वाप्तिसाधनंस्वदेशिकस्यैव । P ·140 CANTO XVIII अवैति बुद्धं नरदम्यसारथिं कृती यथार्हन्नुपशान्तमानसः । न दृष्टसत्योऽपि तथावबुध्यते पृथग्जनः किंबत बुद्धिमानपि ॥५१॥ रजस्तमोभ्यां परिमुक्तचेतसस्तवैव चेयं सदृशी कृतज्ञता। रजःप्रकर्षेण जगत्यवस्थिते कृतज्ञभावो हि कृतज्ञ दुर्लभः ॥५२॥ सधर्म धर्मान्वयतो यतश्च ते मयि प्रसादोऽधिगमे च कौशलं। अतोऽस्ति भूयस्वयि मे विवक्षितं नतो हि भक्तश्च नियोगमर्हसि ॥५३॥ अवाप्नकार्योऽसि परां गतिं गतो न तेऽस्ति किंचित्करणीयमखपि। अतःपरं सौम्य चरानुकम्पया विमोक्षयन कृच्छ्रगतान्परानपि॥५४॥ इहार्थमेवारभते नरोऽधमो विमध्यमस्तूभयलौकिकी क्रियां । क्रियाममुत्रैव फलाय मध्यमो विशिष्टधी पुनरप्रवृत्तये ॥५५॥ इहोत्तमेभ्योऽपि मतः स तूतमो य उत्तमं धर्ममवाय नैष्ठिकं । अचिन्तयित्वात्मगतं परिश्रमं शमं परेभ्योऽयुपदेष्टुमिच्छति ॥५६॥ विहाय तस्मादिह कार्यमात्मनः कुरु स्थिरात्मन्परकार्यमयथो। भ्रमत्सु सन्चेषु तमोवृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतामयं ॥५७॥ ब्रवीतु तावत्पुरि विस्मितो जनस्त्वयि स्थिते कुर्वति धर्मदेशनाः । अहोबताश्चर्यमिदं विमुक्तये करोति रागी यदयं कथामिति ॥५॥ L has 51 a I- II, C I-52 27, a 8-991, 7-53 d I, d 2 f, df, d 8-540 II, d 5-d9p, d 12 55 b Io, b II-c 2 P, ( 4-05, 06-c9P, CIO-C I 21, 57 0 2-108 f 51 a, दत्तसारथिं । h, यथाहंन्नु० P. °मानसं P; G.c. c, तथाववद्यतन 52 c, रजंप्रकर्षण P 53 b, गमेवकौशलं P, प्रसादाधिगमेन s. d, मियोग P. 54 d, विमोक्षयत् P. 55 , नरोधमा P. c, मध्यमा P. 56 a, सतूमो ', Gc. , यित्वात्सगतं ', "यित्वा स्वगतं ॥ 57a, °मात्ममः । d, सुतप्र° P 58 C, ताश्वर्यमिदं P, ताश्चर्यमिमां G.

·CANTO XVIII 141 ध्रुवं हि संश्रुत्य तव स्थिरं मनो निवृत्तमानाविषयैर्मनोरथैः । वधूगृहे सापि तवानुकुर्वती करिष्यते स्त्रीषु विरागिणीः कथाः ॥१९॥ त्वयि परमधृतौ निविष्टतत्वे भवनगता न हि रंस्यते ध्रुवं सा। मनसि शमदमात्मके विविक्ते मतिरिव कामसुखैः परीक्षकस्य ॥६०॥ इत्यर्हतः परमकारुणिकस्य शास्लु- मूभी वचश्व चरणौ च समं गृहीत्वा । स्वस्थः प्रशान्तहृदयो विनिवृत्तकार्यः पान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव ॥६१॥ भिक्षार्थ समये विवेश स पुरं दृष्टीर्जनस्याक्षिपन लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निःस्पृहः। निर्मोक्षाय चकार तब च कथां काले जनायार्थिने नैवोन्मार्गगतान्परान्परिभवन्त्रात्मानमुत्कर्षयन् ॥६२॥ इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगी कृतिः श्रोतृणां ग्रहणार्थमन्यमनसां काव्योपचारात्कृता । यन्मोक्षात्कृतमन्यदत्र हि मया तत्काव्यधर्मात्कृतं पातुं तिक्तमिवौषधं मधुयुतं हृद्यं कथं स्यादिति ॥३॥ 1. has (fol 35 a) 61b9-h II P, 1) I2-c 2, c 3-c 12 p, c I3 f, 62 d 15-63 2 17, 818-bIP 59a, P om. म; Cc. b, मिवृर्त्तनाना P. c, वर्गृहे P तयानुकु० P._d, कथा P 6oc, समदमा° P d, सुधैपरिक्षिकस्य P, Cc 61 a !, शास्तुःमू P. ।, चरणो P d, पार्धात्मुनेः P. 620, भिक्षार्थ P. नस्माक्षिपन । d, P om. न्परा, न जना°C, Gc मुत्कर्षति P. 631, °चारानता P. यन्मोषात्कृ• P. ९, स्वस्थ P.

·142 CANTO XVIII A प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मोक्षात्मतिहतं काव्यव्याजेन तत्वं कथितमिह मया मोक्षः परमिति । तबुड्डा शामिकं यत्तदवहितमितो ग्राह्यं न ललितं पांसुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकरं चामीकरमिति ॥६४॥ सौन्दरनन्दे महाकाव्य आज्ञाव्याकरणो नामाष्टादशः सर्गः । आर्यसुवर्णाक्षीपुत्रस्य साकेतकस्य भिक्षोराचार्यभदन्ताश्वघोषस्य महाकवेर्महावादिनः कृतिरियं ॥ L has 64 b 1-C 2, (3-c9 p, and in the colophon from toto to optat inclusive. 64 b, मोक्षपर P, मोक्षे पर H त, पाशुभ्यो । चायिकर P, चामीकरमिव II col , सौन्दरा P काव्ये P. संकेतकस्य LP. °दशमः P भिक्षोश्रीराचार्यभद° P वादिनकृतिरियमिति । Palds at end सहस्रमेकंशतानिचत्वारियोकः.

·NOTES Canto I. 1. H. compares MBh. II. 698 where tapası śrānta is applied to Candakauśika, son of Kākṣīvat Gautama; tupahśrānta is the regular word for an ascetic in BhNS. 2. Query pratutari in u 3. P's huvisc in a is against the rules of this vipulů. G. takes gäm in b as meaning "cow' and earth' and in d as voice' and 'cow'. For milking speech of Chandogya Up. I. 13. 4. Dirghatamas is the more usual form. Angirasa = Brhiaspati as in B. IX 10 (Angiras wrongly in SBE. XLIX. p. 93). 7. A relative or ca is required ; query mrdubhuś cuwa tarh in a ? 11. The verse is worded so as to suggest noise by the secondary meanings, shouting, peacocks calling and coronations. 13 Ksudramryū here must mean beasts of prey', as G. shows by many parallels, to which add Jät VI. 1 (showing saspamukhá to be the correct emendation in VI 3) Kudra and krūru are used interchangeably in the epics. 14. As parallel passages show (e. g. verse 17 below and B. VII pussim), the point is that asceticism does not lead to freedom from rebirth ; therefore apunaibhave in a, not punarbhāve. The veise refers to the definition of pratyahsa as avyabhicūrın (“not erroneous', Nyāyasūtra 1. 4), the true Yogin having a special pratyuk a, 1. e. supernatural perception; these ascetics acted as if their pratyahsa was avyabhucanin, though in fact it was vitiated by doubt as to their release from iebnth and by the contradictoriness of their traditions. 15. Diyate in u from mi 'perceive', 'giasp', in b from mi ' injure', in c from mi, mt, 'leap', and in d from mi, pra +, 'die' (H.). 16. Subuddhayuh is against the context, as Ašvaghoşa is making it clear that asceticism is based on a misconception of dharma. 21. Vrselire, "took forcibly', is unusual, but cf. Kaut. A. VII. 18, 35, and the phrase durgam avisalyam occurring several times in that work. Possible emendations are näbluschire or nälkipedire. 22. This explanation agrees with the cunous phrase in Kuut. A. I 3, tulyarr asamânarsiblv vun ähyam and seems to be still current in India (e g., J. N. Bhat. tacharji, Hindu Castes and Sects, Calcutta 1896, p. 31). 23. The reference is to Krsna and Balasāma. 24. See F. W. Thomas, Kavindravacanasamuccaya (Bibl. Ind. 1912), Introd. p 29, and H. for Rayamukuta's quotation of this verse in his commentary on the Amarahoša.

·6 144 NOTES [I 25. Ürdhvan, 'in later times ', but as Aurva is the Bhargava seer referred to, perhaps c should run munir Aurvah kumārasya. 32. Cf. Rām. I. 5, 14 for astūpada, and Divy. p. 597, 1. 23, for surabhāksta. Nimitta, ' boundary line', as in Mahāvansa (ed. Geiger) XV. 192-3, quoted by H. 35. For the epic tag in a cf. Hopkins, Great Epic of India, New York 1901, p. 426. Pace G., I see no difficulty in b and would compare hastasthaº in V. 13 belnw and B. VII. 3; perhaps, however, hastadhıthtaº or hastädhış. thtaº (C). Vāsas in d might mean the feathers on the arrows, cf. dirghavāsasah, MBH. IV. 1361. For the emendation and for taking väsas as meaning clothes ', cf. Jāt. p. 40, 1. 13, vyāyatābaddhaparıkarāmś ca ... devakumārün and 16, p. 210, 1. 15. 37. G. objects to vrddhăn but it means, not old', but when grown up', the reference being to the well-known fact that tiger cubs make excellent pets but become dangerous as they grow up. Cf. also VIII. 61. 38. A regular epic simile, usually of snakes but sometimes of elephants (e g., Rām. II. 101, 30). Sünyacetasah, ‘with empty minds’, i. e. grieving', not'void of reason'as G. takes it; cf. śünyahrdaya in Rām. IV. 29, 6, Divy. p. 452, 1. 2, Jāt. p. 83, 1. 6 and many passages elsewhere. 40. The enemies in d are kings, thieves, fire, water &c.; cf., e. g., Jāt. p. 122, 1. 6-8 and Sūtrālamkūra (tr. by Ed. Huber, Paris 1908) p. 60. 43. The phrase in b is a regular epic tag, cf. Rām. I. 5, 8, and VII. 108, 13. 44-45. Ajījapan in 44 d from jup and in 45 d from 2 (H.). 47. A rèlative or conjunction is required, and neither tân nor svän in d seems to me happy. Query sacivāmś ca or sacıūriis tu ? 50. Nājñaya in c is defended by G. who translates, 'Not directed by any one to do so but prompted by his (? theii) superior intelligence'. B. C. Law translates similarly. 52. Translate c, "Where wealth for beggars is not hudden, i.e. 'is not withheld from them', and Kuvirahasya (ed. Heller, longer recension) 7, vittar na gopayatı yas tu vanīpakebhyo. B. C. Law takes d to mean, "Where no one was proud because of his learning or courage', which may be right in view of Siks. p. 33, 1. 6, p. 98, 1. 22 and p. 148, 1. 2, all passages recommending the concealing of one's own good qualities Nigūdhu can hardly mean containing' here, as this use is not recorded, and it can hardly refer to the concealment of one's plans, which a king should do. It is tempting to amend to nigūdhajñātyagauravam,' where disrespect for relatives was unknown', comparing B. II. 11, rāgauravo bandhusu nāpy adātā. 53. Each pāda has a double meaning. In a perhaps 'a dictionary of meanings' (i. e. precisely, a thesaurus). Ādhănam is a technical term for maintenance of the sacred fires. 54. Båhuśālınām, 'men of might' and 'elephants. 60. L's original reading nāthavarttair can hardly be right and my conjecture 6 ·11) NOTES 145 is based on the habit of Nepali copyists of writing irrtt for wtt, r being easily dropped. The probably later reading nathurat tau requires G 's dipyamainam in c to balance it. 6 Canto II. 2. L's sasaje possibly preserves a grammatical peculiarity of Aśvaghosa's 10 For d cf. Sukuntula (ed. Pischel) V. 7. 13 The remams in L of the fourth syllable of c are of a letter not occurring elsewhere, possibly nchi. 16 Acaisīt, 'acquired' and 'covered', is evidently ught. 17. Apyāsit is intransitive; for the man who is compassionate by nature rejoices exceedingly when he sees persons » distress on whom to exercise his compassion, 18. The text is certain except in d but the translation difficult, To take ududusit and altsit as both from la, 'give', leaves the verse with only the antithesis between attachment to friendship and kındliness for its point. Aditsit is clearly from du, give' The only other recorded form of dudasu is from 117, destroy '(Dha. tupatha IV 26), which the PIV gives from Vopadeva. If so, the locative must be governed by saukārda Martra is the ally by ieason of long-established friend. ship (Kum. Nitisūra (TSS. no. XIV) IX. 21, 22 and XVI 28). Translate there. fore, 'Out of his firm attachment to amity with his allies by long-established friendship, however worthless they might be, he did not care to harm them but liked in his kindliness to give them his property according to then needs' The sentiment is the exact opposite of that expressed in Tum Nitraa VIII. 74 20. G.'s conjecture in a seems to me certain. Translate, 'He ever scattered thebali offering according to rule', it has nothing to do with taxes. For ap aptum cf. J J. Meyer's translation of kunt A. p 444, n. 5. 23 The leading in a should perhaps be nul rh sat (from krs). 28-29 Ratusattran are no doubt the same as the sattamino rūtrico muh of Kaut A XIV. 1, 4 (ef also ib. VIII 4, 61) Annaput in 28 b from ip, 'sow , with ruksarat and apparently from in (= uan), conquer', with savo yat, in 28 ( probably from 17, 'attack' (or in the sense asuna of the Dhutupatha), in 29 b from rũ, and in 29 d from 20p, scatter ' (cf Charpentier, ZDAG 73. PP 138-140) 30. G.'s defence of apap athat is conclusive. 33–34. Ailidapat in 33 0 from di, 'give', in 33d from di, cut off', in 34 a from dli, “purify', and in 34 c from di, destioy' (see veise 18 above). Translate 34cd, ' And he protected his subjects by a strict determination of the various dharmas'; cf Kaut A. I. 3, 15-16 and III, 1, 50 and Ilumu VIII. 41 35-36. Amimapat in 35 ) from mi,measme', in 35 dl from m, in 36 b from mā, "jeap', and in 36 d from mi, the enemies being both internal and external (II ). 37. If mirasat is right, it is in b from rusuna, 'impregnate with', 'impress on', a favourite word with Aśvaghosa and Buddhist wuters generally; of kunta puhasya (longer recension) 26 6 1.

·146 VOTES II 38. Vyhta, 'wise', capable'; cf. SP. II. 50, III 137 &c. and Mh I, p 205, 1 7. 39. Abbhasat in b, taken with tejasü, from bhas, 'burn to ashes ' i. e. 'exterminate' (cf. IX 20 below and Bhattihävya XIV 85 bhasmusūc cakārūrin), and, taken with tusā, from bhus in the sense of bhartsana (Dhätupatha III 18). 43. Nihoyal, deceitfulness', 'baseness'; vikiyah or ukriyani makes better seuse (cf. JII 19) In either case the accusative is required with agūmi. 45 Translate c, 'Whose vassals were invincible (to their foes) and submissive (to him)', and cf. Kaut. A. VI. 1, 3 and 8, śakyusāmanta (wiongly explained in the commentary on Kün. Nitisuru IV. 7), equivalent to unatarūmantu in dlanu VII. 69. 46 Query dharmacar yai in d?. 50 In bºketudhuruh is perhaps better For a more elaborate play on the meanings of ketu v. Ther agatha I. 64 61. L shows foi 66 a consonant with a loop (probably k, v, or s) and i, for 77 ya probably and tor 8 t, the vowel having disappeared. For Whavùya cf. B I 83 (88) paramabhavaya sutasya as given in JRAS 1927, p. 215. 6! From the first line I conclude that the metre as in 65 must be upasthitupracuptu, variety vaidlamūna, but the tradition is corrupt even in L which the unidentifiable iemains show to have had the same number of letters in c as P; it probably also had hr in 012. The restoration of the text is based on the supposition that the last two syllables of I have dropped out and that Irlaya belongs to c, against it is the fact that the letter cori esponding to P's śn in c seems to have a subscript u in L The missing syllables are perhaps alterna. tively to be supplied from the superfluous ones in d Canto III. 2 Speyer's tapasitün is explained by him as formed like duhhtu oi as a past participle from tapasyatı. 3 The spelling Vilaha is curious in place of the regular Uluka (as in XI. 50 note). 5. Dhyanarisayam is clearly ught. In d I should have preferred 'marännum on palaeographical grounds and as referring to amrta immediately following, but Wannon is more in accord with parallel passages. 10 The two streams are still known as the Barna and the Asi. 13 l'or topamartu and dvudasaithalpu see Lal V. ch. XXVI, p 417,1 15 ff , and Ilhv. III, p 333, 1 11 and note. The epithets hint at a comparison of the Wheel of the Law with the wheel of the year with its three seasons and twelve months, just as in earlier literature the year is the wheel of Řta with twelve spokes The tail of the r below m in c is just visible in L. P continually confuses p and ... 16 Query jaghuna in d? 18. The fact that relatives &c. are a real danger to holiness is explained in XV. 50 ff.

·IV) NOTES 147 22. Tasthivūn in makes G.'s nécalagatır in c tautologous. Miscalumatır is right, since naturally it requires a steadier head to lie down in the air as if on the ground than to walk or stand in it. 29 H's dalhyure would not be suitable for householders 30. In d query muner upusulah? 37 In L the top halves of gu, ņu, and prin care cut away by a hole and it is uncertain what vowel was added to na P's reading seems undoubtedly right 40. The visamas 1. e. ruga, dievu, and moha. Dolma here = the contrary of Dhava, prospenty'. ? CANTO IV. 3. Maneno in c must be corrupt; query Chasena or Whüvenu For lipti cf. BINS XXII. 26. 4. Srakulu in c, because Nanda belonged to the solar dynasty (G.). 7. Cf Raghur ansu VII. 14 which equals Kumurasambhaia VII. 66. 8. G points out that by analogy with verses 7, 9, 10 and 11 tad is required in this verse; possibly mudandhubhūtam is conupt and should be two words, tad and ... bhutan 11 The restoration of c is a desperate affair and the text adopted a mere stopgap. It ought to be a single compound corresponding to a and ending with vuluhurena oi vinolanena 14 Sua foi hoi is not uncommon in MSS of this class. Cihatsuytul, 'intentionally' (H). 15. Muma, 'nominally', 'as if', 'in pietence'; still curent in the Ilındı idiom num he waste 17 The reading in a seems certain, yohtraya is a denominative from yohtia found several times in the DI Bh (cf Pll' s. v) in the phrase bulubhyam yoktaya. For the comparative expressing a high degree of, e.g B. III 10, Jut. I. 14 and Manu VI 12 18 Foi zeii see Geiger and Bode's translation of the Muhur anisai, p 296 21 Chwa here = capulu, as in the A marahosa 25 Nispranayu, 'not making any request' Cf. Pali and pranayu, 'a forced lery', in Kaut A. V. 2, 19. 26 L's heading points to the unrecorded a nullepana. Perhaps ayojayun in c. 37 Asarannu, 'not having the same sound'ı e. 'uneven , 'unsteady', the best readmg palaeographically. 38. Tutu stunoº equally coniect in a according to H. Query tathw yaº in d? 39. Cf definition of sünya drste in Bh VÝ VIII. 63 40. Chütoiluri, though not accepted by Senait, appears in the MSS of the Dlhv, at I, p. 147, 1. 2 and II, p. 7,1 13 and y 44,1 3 as a stock epithet of Māyā. 42. Cf. Kumarasambharu V 85 43. The sense is certain but not the exact wording of a : Nanda goes out of sight of Sundari and, no longer retained by the sight of her, descends rápidly L ·148 NOTES LIV till he heirs a sound of anklets which makes him pause Nanda is the subject of aratutáru, not Sundaıī who remains on the palace roof (v. VI. 1-2). For adursunam gam or yd, go out of the sight of', cf., e. g. Rām. II. 52, 31 and VI. 53, 59 and Uhr. I, p. 293, 1. 23. 44. G has a long and interesting note on this verse, quoting many parallels, but his emendation is unacceptable. Nanda does not return but merely keeps on turning round, just as a boat going against the stream is continually turned round by it and is only kept straight ly continual effort. 46. It does not seem possible to have two such similar epithets as muktamāna and gatubhimana in one line, abhumānu is used in a good sense again in V. 10. and VI. 36 Canto V. 5. Query numumuksun ? 'The text is clumsy and perhaps corrupt with desideratives in a and c and a plain participle in b. 8 The meaning of d is that he was angry with his servants for their neglect; the PTS Pali dictionary gives abbhusūyaha in the sense of 'zealous , which is not supported by the only reference given and is not the meaning here. 10 Translate cd, "The Sugata made a sign to show that he had no need of food'. 13 C's parūnmukhani in a may be correct 15. Mrilu, 'weak', 'feeble? The text adopted is close to P palaeographically; closer would be hleśānuhūlün risayums tataś cu, but then tari and Nanilai would have to go together after ucalarsıt, which is improbable 20 For b cf. B. IV 52, suntenuhrto muilah (JRAS 1927, 219), for all hat v. Amarahoša 22 Query ar asthäsu ho? Cf. B IX. 37 which according to the Tibetan reads parttah sanāsy (u usthūsu radhāya mrtyuk. 23. Sacha the opposite of ahunyam anywh in 26. V. note on I 40. 24. In il udyū, intellectual knowledge', is opposed to projña, 'intuitive wisdom', cf. XVIII. 35 and 36. 30. The emendation of 1 is unsatisfactory, though ksānta is better palaeographically than śānti. Query mihiuntı(or nashrumyo)2 glmāś clt h. or rughnù va? 37 The text of d is problematical, do you feel satisfied in your mind ol not ?', taking sumi innu as equal to sumuud as used in XIII. 39 (v. note). Te is necessary as the subject of drsträ, making C's division sumuin na citte impossible ; samvin na anyhow is not satisfactory, as the phrase asti na rästi suggests a rhetorical question with the same subject for each verb. P's variant is probably merely a copyist's conjecture. 39. No need to amend. Nanda's state of passion is so far advanced that he sees no more advantage in leaving his home than a dying man would a plague-infested country; or, taking the desiderative in the sense of a simple ·VII NOTES 149 future, which it often has, Nanda is like a man in a plague-stricken countıy, who is sure to die if he does not leave it, but this requires api after mumā) so) The MSS seem to have nišāmya regularly for seeing', 'perceiving' and nisamya for hearing', which is in accordance with the example given in the Karrrahasya (longer recension), 198. 41. Pramattah, 'heedless', is exactly what the sense requires ; no need to amend. 49. Ksanasariniputa hsanasampad, the good fortune of being boin when there is a Buddha on earth. Query tal yarad eram or esa a? 52. Pravāsaya is regularly used metaphorically to menn 'get rid of' in the Kaut. A. (v. Meyer's translation p. 46, n. 3); cf. also B. VI. 57. CANTO VI 6. Āp (or more commonly lubl), like pūnū in Hindi, is used with the infinitive in the sense 'get to', 'be able to ', 'be allowed to? Therefore drastum anīpsamanū, 'not wishing to get to see her', i. e. 'unable to bear the sight of her. 9. Āśu (= Pali assu?) is often used in epic and Buddhist Sanskrit merely to strengthen the force of the verb, like 'light' and 'straight' in English , cf, e g. Manu IV. 171 where the following verses show aśu cannot have its proper sense of 'quickly : 12. No need to amend ; she did not realize the truth that, though her husband's love for her was well tred and he was still devoted to her, he had turned to religion. 16 Query so 'dya suntian mo? 17. It would have been better to keep C's sn pulesuh in b, despite the preceeding yam and though upadcba can mean 'pretext' as well as apadešu. 18, Ādar sann is given by Apte without reference in the sense of ' mirror 21. The text of d is uncertain but anyathi ya is better than anyatha pas for misjudge'. 27. ºnlite because it is on waving her arms that she notices the ornaments on them. 31. Query a ukmunh pūle? 32 Tamas, 'grief. 34. For dudhyau cf. Avudānusataha II. 1 209 and Rum. I. 1, 76. 38 Query raco 'bhyw acn? 43. Miklare vocative 49. I cannot trace any story of Rambha and Diamuda. The wife of Nalakūvala is called Rambha in A Bh. III 16152 and Nalakavara's fall from Kailāsa under a curse from Narada is recorded in Bhag. I'u. X. 10 so that perhaps c should read Drau in patimukhi. . CANTO VII. 1. The emendation in a is taken from a correction made by Speyer in the copy of his article which he gave to Piofessor Macdonell ·150 NOTES VII 2 Yuniya only occurs elsewhere in forms like stārakayānīya. Perhaps yāniyabhäva = customary' or 'usual feelings '; cf. Pali yānika and yānihata. 3 For grmbh in the sense of twist the body', 'writhe 'v. JRAS 1927, 218, on B IV 6 and Ntusamhura VI. 9. jrmbhanatatparāni. 7. The readıng of d is uncertain ; C's suklāśuküttülam, which is indicated by the MSS, can only be translated by taking suklāń śuku as an adjective, having white rays ', 1. e. covered with sudhu 8 G's emendation in a presupposes ślista Dhuren, as indicated by P, in 6, there is little to choose between it and the text. 9. In a L has rali certain ; the scanty remains of the previous letter cannot be of ra but might be of tku. I'uspotharulā, if correct, should apparently be divided into puspothura and alu ( nicht klein', Pil), not puspa and uthar ūla (?= harūla, 'full', as in JRAS 1927, 217) 16. Cf. Rúm. II 11, 11 mahudhur yah siamāyukto yuhtaś cakrāntare yathu of Dasaratha divided between exılmg Rāma and breaking his word. 25-45. The stories in 25, 29, 30, 31, 34, 37, and 38 are well known and need no comment, of the others I can only trace the legend in the same form in 26, 28, 35, 36, 41 and 45, though of the names Somavai man (42) is the only abso. lutely undentifiable one 26 In Brhalderatu VI. 162 ff. the name is Saranyū and in later literature Samjñā. The amendment tastu in v is obvious, as Tyastı cut the sun's oub down to reduce its bulliance 28 Cf B. IV 77 and Manu IX 23. According to the Purānas Vasistha had a wife Kapiñjalı Ghitūcī and a son Kunin oi Kuņītı (Pargiter, Ancient Indian Istmical Tradition, Oxford 1922, p 214) and in the reference to this story in Duy p 637, 1 4 the woman is called Kapıìjali (accepting the leadings of the MSS instead of the editors' emendations) Was Kapıñjala the name of a low caste? Bhūyalula as applied to the sun, 'who sucks up water from the earth', and to Kapiñjalāda, who lived on earth and water' Query sadi asisthah in ? 32 The name Asita occius several times in the Kāśyapa genealogies (Pargiter, op. cit., pp. 231-4). 33. According to Bhug Pur. IX. 6, 1-3 it was Angiras who begot sons on the wife of the childless Rathitara. The meaning of sanguustıl is not clear, though ieminiscent of the story in the MI Bh of Mandapāla and the ſaingakas. 34. Query bunto 'p 35. CF B IV 20 and Räm IV. 35, 7 and the similar story of Viśvāmitra and Menakä in Ram. I, 65. 36. Cf. Kalpunāmanditha (ed H. Luders, Leipzig 1926) p. 205, 1 9 (which equals Sutrūlamkuru p 114, 1. 35 ff ) where Rambhā is turned into a mare for twelve years 39. Vi vāvasu and Menakā are associated in MBH I 943 as parents of Iramadvarī, and Tālajangha is mentioned in Kaut A. I 6 as oppressing the Bhrgus In II Bh. XIII 1946 Tālajangha is a broti Vītahavya Haihaya, who was a protégé of Bhrgu and from whom Ruru the husband of Pramadvarā descended It is some story therefore of the Haihaya-Bhārgava cycle 40. II. takes Paramānganā as a proper name 41 The M Bhi's description of Santanu's guef in ?

·VIII) NOTES 151 is very brief, I. 3966, śokurto gagāma svapurun tatuh 42. Saunandakın Balajāma 43. Senāpątı is presumably the husband of Senā, 1 e India, vot Skanda. 45. The 11 Bh gives the rsi's name as Kimdama, query Damanena in a therefore? But Madunena is especially suited to the story The MSS'S ascryam etud in d is not translatable except ly understanding iti, which Aśvaghosa is not in the habit of omitting 49. Cf Kas 117, sahasāyacıttasya hāsayudharanam 50. As a with atı is established in the sense of enter', no need to amenil to abhiyuh Atiyuh seems to be the original leading also in B VIII 83 (TRAS 1927, p. 226) and IX. 61. 51. These four names occur in a similar connexion in B. IX 59-60 The hing of the Salvas who returned from the forest with his son is evidently Iyumatsena, father-in-law of Sāvitis (read Di umillyah 01 Dyumāhhyah in B IX 60). Andhra cannot be right as an epithet of Rāma , Andha in the MBI Andhaka, making it a neference to Balarāma. CANTO VIII 10. Because of the yıd in c, the construction differs from VIII. 23 and XI. 9, apparently if it is natural that &c.' without apodosis, equivalent to 'of couse it is natural that &c. 21 The MSS's leading in de may be foundluto 27. Paithtasya, ' renowned' Query muhitasyi? 30 Perhaps siyam would be a better emendation in d 31 (f. Lul. Ich XIII, p. 173 11 19-20 Kūmugumāh I asidhurasamu nayanthambhuh 35 For the occurence of the second line in later literature v. W. Thomas, JRAS 1911, p. 1125 The last pidi usually appears as lirdi hulululum era hculum. 38 Query na cudurum in 4. The text of the second line is uncertain, though sound in palaeogu.phy and sense Foi lulitu in c'even a woman who has been tested is fickle ') cf JRAS 1927 218 on D IV 11 40 The remains of the fust letter of the last word in d according to L aie very doubttul, possibly śr or pa, the second shows a subscupt , and apparently U erased. As amended, the point is that in India husbands rule and sons obey. For a similar phrase cf. JI BI V. 1258, pitriat tray ww tunte tesu curtası putrauat. 41. The sense of the first line has been missed by G A cow being duven along a path stops to giaze on anything by the roadside, it iestrained from that it just goes on to graze on somethmg else Cf MB. XIII. 2237 42. The verb in b is uncertam, possibly one compounded with audi Muktagirtäh means 'zeckless of their lives (cf. tyuhtutman and tyultumita) and applies well to women here 44. I cannot entify these stories, but the mincu iw is evidently the same as “ai paka (better than Suryaka) of B XIII. 11, Kumudrats, being the name of a uver, suggests that minamp is perhaps a fish eatmg crocodile.

·152 NOTES (VIII 45. Ugratupus cu except for a slight doubt about the g is undoubtedly L's reading in c, it is probably a proper name. The Haihaya is probably the Talajangha of VII. 39. Sambara is an Asura whose mäyä is frequently referred to, e. g. Pum II 8, 12-13 47. The remains of the last two letters of « in L are appaiently of ś preceded probably by i and of vu (certainly not ya). One could divide also suksmam atidi ayusicgri The remains of the seventh letter of d in L appear to be of cı; hence the emendation 52-53. For sughnu and aghrna see note on XIII. 52. CANTO IX. 6. For b cf. Sihs p. 231, 1 4, nadıtatavrlavac calucalah. 8. l 'pumiyute, though not necoided, seems the only possible emendation, 9 For Lunyase see PI'K's. V. and Ram. II. 116, 21, Mhv. I, p 155, 1. 14 and Bodlıcan yüvutura VII. 13 12. The traces m l appear to be of rouldhá in b and XV. 56 supports the reading, query nevertheless saház (1 uddha to correspond with śarvam asntal) 16. S 's usuuntam = análmahum and may be the connect reading. 22. Va yudi d nu is such a regular expression that it is better to restoie it here, yadı yena and yuili te ca are both unsatisfactory. 24 Of the three names in 11 Gada and Sāiana are Vrsnis often mentioned together, e.g II Bh I 7992 and III 735-6 and Bhag. I'u X 76, 14. Foi Sāmya, whom I cannot trace, perhaps should be substituted Šāmba or Samba w ho is mentioned in these passages and whose masquerade as a woman, according to the commentary on Kim Nīlisaru I. 56, caused the downfall of the Visnis. Gada's sauhumun yn is mentioned al Bh. XII 3030 25. L's original °guna uto does not go with svabhuvatuh and the conection was probably made by the original copy ist 30. Vrmadyatı, become free from intoxication', a sense recorded only of romada 31. It is still the custom in Northern India after the cane has been through the mill to use it as fuel to heat the pan in which the juice is refined 35. P's leading in c is difficult ('if thus you obtain tranquillity, well and good '?) nor do I think it possible, reading Whavid with C, to translate it with a as S does. It is possible in c either to take eram with utsrja or to take it with yul as the protasis, sâmyata Uhar et being then the apodosis. In a and b the coniect reading may be ruktucetusah śarīrusamiñas tuua and in d it is probably cūrcchus? 37 Abula is unusual of a house but cf. the similar use of durbala in XV. 15 and SP. III. 39. Cf. also śiks. p 231, 1 3, zirnagrhavut pratisari skuradhāryah. 38. G. quotes the MBh for balād vali but it is safer to add n. For c cf. Rum I 16, 7. 50 Na su ma leblic is an epic tag, ct. Ram. VI. 23, 41. also B. V. 1.

·X] NOTES 153 Canto X. 3. Sulhu, jeweller', iſ manın is the connect emendation, cf. XVI. 986. The MSS's manam (spikenard '?) seems hardly possible and the obvious mīnum requires a corresponding change in sūdhur, perhaps madgır, cormorant', a common enough sight in Northern India. 8. Bala is Balarāma who was reputed fair in hue 9. Ambarasya in d makes no sense and is evidently a confusion with the ending of 6 il. A propei name being iequned, I have conjectured the existence of Ambika as equivalent to Ambikeya or Ganesa whose hue is yellow. Pitikrta will not do, as the lion is already tawny in colour. 10. I shows from the Grhyasūtras (cf. also Manu III. 279) that the reference is to the sacred thread being worn over the ught shoulder at the time of libation to the Pitis. 14 There is a difference of sense between P's tebhyah and G.'s ycbiyah , for the former implies that deodais do not bear catalıle fruit, the latter that they do but that at that time some trees had none on 15. P's mistake of la for pa in apusun yaman is so very unusual that I should have put alusyamunan m the text from the possible but unrecorded alusuya. 21. One uncertain instance only of tha in the sense of produce' appears in the PWV. 22 The cloth had an even surface like that of leaves so as to show neithe threads (atuntura) nor mterstices (ehughuna usually of mountains, cf Dwy p. 105, 1. 11, śik: 206, 1. 12 and SP p 231, 1 10 and p 259. 1 15) 25 Thefour kinds of musical instruments are descubed similarly in Bh VS. VI. 28-29 and XXVIII 1-2 except that aranadilla is used to descube the genus diums instead of uyntu, which appears only in the word uyutatiu, a special method of beating drums 28. I have retained L's sinais, but the more conect form is symiars. 32 As nati is recorded in the PUIK, I have kept the MSS reading 33. Yania and the contents of this verse show that, if genuine, it is part of the description of Paradise and I have accordingly put it in at this, the obvious place for it. 38 Kurcanu is requned here by IV 23 and B V. 58 39. l'uepe if not merely miegular, must come from the 100t rep (= 119), no use of which has been recorded so far 43 I have accepted C's emendations in a with some hesitation. Luigirsu seems impossible and upgavu vloes not go with huyul, if that is conect. Ulle ghuniisu would do and coriesponds with c. 44. Andhakurcis requned to balance manusyaloke , hale does not do therefore. 53. Abjaśatou (enemy of the sun is taken to refer to Rāhu by H. who does not explain the point of the reference. Can it be to Kāma's being burnt by the glance of Śiva? Or abjašutiu may = minaripu, 1 e. Śūri paka (v. note on VIII 44). For the epic tag in a, v., c.g. Rum V. 67, 8.

·154 NOTES X 56. Vodhyu is suggested by H. P. Shastri to be the same as Vodhu, a śāmkhya sage, but this does not explain the reference. The A[ Bh. mentions also a rsi named Bodhya. 57 The MSS cannot be right in b. There is no such word as suidiś, so b must have disari disum If b contains a finite verb, it should be in the present indicative to correspond with vrajāmi, also governed by yatha ; for to read agental nouns in band c governing accusatives (1.e yiyi or yūtā in 1 and labdhá in c) is a desperate resource. Evidently one must read yami in 1. Yumura does not make sense and the long syllable is only to be got by reading ou for ua. I have therefore transposed vahu and dropped the subscript u The sense I take to be that Nanda piays to be released from repeated iebirth in the world of men and to obtain the abode of bliss among the Apsarases. 60. Šahya, 'obtainable', 'conquer able', as in the passages quoted by G. on cf also II 45. 63 The collection in L, possibly by the original copyist, points to 'Worlat psyuse, which is, however, difficult to construe. Query yutasia for rumasu? this verse, CANTO XI 2 Naishi amya, ' renunciation of the would', occurs also in the Mh. Cf Palı nchhamma. Trasa either ugly' or more probably 'deprived of material enjoyments ? 15. Gantaryam is in accordance with Ašvaghosa's usage, e g VIII. 48, but nuragantaryam is perhaps better, ca being hardly requued. 18. Nurhamy upchnitum, 'I should not (or 'ought not to ') be indifferent to', is regular and good sense. The real difficulty lies in the MSS's yate for which I have accepted yato with hesitation. But perhaps tuc chueyo .. yat le would be better. The insistence here on pranaya as in verse 8 above is a reminder of Ānanda's close relationship with Nanda 20 I cannot find for dl any emendation nearer the MSS's reading which gives any sense. 25. Tie emendation is due to Tucci (Rnistu degli Studi Orientul X p 145), who has found this verse and verse 30 quoted in the Chinese translation of Vasubandhu's commentary on the sutasustra of Bodlusattva Deva 27. The form hūrsahu is known to the Indian lexx. and appears several times in Divy XXXI. 36 'For pain and thirst come together into existence and vanishi away together' (G.) 41. Kim karoti, 'What good does it do hım?' 43. Pūmapārtina, because Māndhātr was an ancestor of the Śūkya clan (Ahv. I, p 348). 45. Ilıyıla or Ilavıla (for the various forms of the name see Wilson's Vishnu Purana III. p. 311) was the son of an earlier Dasaratha and grandfather of Dilipa who is called Allavila in the MI Bh and may be meant here, I cannot trace any ·XII] NOTES 155 turtle story, unless one is to read Ailavila Rāma = Visņu and see a reference to a primitive form of the story of the turtle incarnation. 46. For Bhüridyumna’s fall from Heaven see Rām. II. 81, 23-24. 49. Alternatively cendravihtamuh in . 52. For the five symptoms of an imminent fall from IIeaven see Duy. p. 57, 1. 18. One would expect in either ratır ... nasune or dlirtu) ... nasune, but for the text cf. Mhv. II, p. 301, 1. 13 and III, p. 329, 1 7. 53. G. would transpose anıstani and anstäni, without necessity in my opinion. 54. The construction with two relatives to express comparison is very common in Buddhist Sanskrit, particularly in the SP. and Siks. , cf Speyer, Sunsheit Syntax, $ 459, 3. 56-57. I have excluded these verses from the text as undoubtedly spuous; they run as follows.-- 56. Asani ani tharūgranii hu gatrāpi munu Udruhah i Karmano ’nte cyutas tusmāt tiryngyonım prapatsyate 11 57. Martruyū saplarūnsihyā brahmoloham ilo gatuh I Sunctrah punai āvrtto gabharasam upcynūn || 57a, murtuyo P. ºrur sihyam L c, a rite P. Sunetia is the hero of a jātaka tale according to LS. p 141 and Rastrapulapanjpricho (ed Finot) p 23,1 16 60 H translates hrlu huluu luksanam der einen Zeitpunkt bestimmt hat', cf. Meyer, Allindische Rrchtsschnften, p 99. CANTO XII 3. Pan häsasamo, 'indifferent to ridicule' 6 Jacobi's emendation is unnecessary, as mirstu of food is well authenticated in epic and Buddlust Sanskrit (see PI's v. and cf. JIWY II P 201,1 16 and Bodhicanym atwa IX. 89) 9. This verse illustrates viturăgu in the previous verse The reference is to Pu 6 1 89 which lays down that the 100ts edh and, take rddhi in exception to the general rule. C's emendation is a reminiscence of Rughu ansu XV I and inapplicable here. 10 The text of the first line is uncertain and, as it stands, involves taking jugile as atmunepada with a and b and passive with c and d The verse illustrates suruya of verse 8 * But because of passion steadtastness in respect of the past, present and future did not grip his mind in any way, just as asti is said to be used as a particle in all thiee times (past present and future)': The PW gives instances of the use of asti with past, present and future tenses 16 The text of the first line would be more convincing if it contained an adjective that could be taken predicatively. Query suculuculam (ct. IX. 6 and 37)? 20 Query unmagamhato? 22. Foi ulayar uma c Mhe. III, p. 314, l. 2 and Lal.1 ch. XXV. p 392, 1. 12 ·156 NOTES (XII 26. Anarham sarsurabhayam which has been suggested is.contrary to the rules of this vipila. 'Your intention is worthy of respect in that it holds the dangers of the suisa a to be unworthy.' 27. G's conjecture ind, pünthenera, was omitted from the variants by mistake. It is probably right, as I can find no authority for pathin, 'traveller '. 36. Ahsata, “uncompelled', 'of oneself', used properly of an elephant doing things of itself without being forced to by blows from an ankus ; faith giasps the Law of itself just as a liand moves instinctively to take a gift. Or else read siatah or perhaps uuñcitah, as the hand should be crookt in receiving a gift (of, J J Meyer, Ueber das Wesen der altındischen Rechtsschriften, Leipzig, 1927, p 6, note 2), with the secondary meaning in connexion with śraddlu of 'attentive : Cf. for the simile śiks p. 3, 1. 3, the whole passage being analogous. 39. Neither yatah noi yuda seems possible in b. Utpad, though not given in any dictionary, is required to complete the simile and is obvious palaeographic. ally. Canto XIII. 7 Though mantu in c is Vedic only and improbable, I have kept it as being L's reading 13 L did not have saucüt in d, the first letter had e or o for its vowel and did not have Ś for its consonant Saucat 15 not required here but I have failed to find a sound alternative. 15. Punidhūnya is difficult; piesumably the things not to be accepted ale living creatures, because of the taking of life, rice, because of the cultivation of land, wealth &c. G.'s pramghātu may well be right. 17. Prthal in relation to ūjima is the opposite of smyah Yuthüdrsta I take to mean 'as experienced in this world', something like ditthudhammiha, cf LS I Hand X. 136-7. 20. Cf. the Pali chiche (numuttcsu zaujesu bhayadassarin and NI hv. III, P 52, 1. 1 24. Paśrubdh is properly the feeling of intense, almost buoyant, calin that ensues on the sudden cessation of great pain and has a similar meaning as applied to the mind 25 IIrllehha, according to its occurrence in Rum. VI. 100, 18-19, Jut. p. 152, 1. 24, BINS. P 107, 1. 10-12 and 1. 16 (VII. 25) and Bluitiku ya XX. 22, means disapproval caused by intense repugnance or disgust A similar list in Milina Panha p 84, 1. 4 ff. has ar ippatisānn at this point. 27. Niveśa (Pali nwesanu) in the sense of' close application', 'attachment', would go better with serana and áśnuya in c and d than nideśa. Da and va are often barely distinguishable in L. 29 The construction clumsy but the sense clear. 33 Query nityain tu in c for the difficult nighnas tu? Or else tatranighnas as one word or nighnams tu with P governing tatra (cf. PWK s. han, nit, 14). 36. Query tarkanyatah in d? The change of subject is suspicious.

·XIV] NOTES 157 38. Uldhava, anxiety', 'worry. 39. Sainvid, satisfaction', not hitherto recorded outside the Indian lexx. 41. Cf. Ahv III, p. 52, 1 6 ff. for this verse and verses 45-47 and also Siks p 202, 1. 9 and p. 357,1 1. The alternative to G 's sve sve, which is permissible in Asvaghosa's language, 18 gocaruih svaih svur ... hundriyath which is inferior in sense. For nimitta see the definition in LS p. 225, 1. 18 and p. 228, 1. 6. 52 The traces in L support ruyate, not P's bhagyate. Cf Kūs, 97, p 142, hataram cittain rajyatı và dusyatı vã muhyatı id Ghita is the term for the compassionate disgust felt by a man of true insight for the objects of mundane existence, e.g. on seeing a woman, an ordinary man may take a liking or dislike to her or may be unmoved, but in any case he is subject to the conception (parıkalya) lie has formed of her as a woman. The man of insight on the other hand looks on her as a mere aggregate of the elements and impuie at that, and the feeling of ghrnā arises in him. 53. The text adopted from C in d seems to me uncertain Possılıly yogo. 53. This veise, whose metre does not seem to occur elsewhere, is so obviously spurious that I have withdrawn it from the the text. It runs as follows.- Kumabhogabhogaradbhur ātmailrturstibhih pramudanaikamūdhubhih prahur salolanihvachi Indi yorugaur munohlaśnyuh sirlinesuch sumagudad rte nu dlustron asti yur cihitset il d, śamigatudrtenastamastuyas P; C. c CANTO XIV 10 Auñnte, unknown', so perhaps maie' Query (ibhiūte. suitable', for which see PW s v and Kaut A XIII 5, 25 ? 16 G conectly explams yūsut tu in this and the following verse as equivalent to parum tu ; 'not that he loves it, but just because he wants to 17 Better perhaps duhhhwylusyottitis say 32 Possibly atuntonu in il, equivalent to statuntuni, though uniecorded. 34. For ulohuswijñā cf. Siks p. 137, 1 7 and Palı úlohasuſiin 39 Visume u on meven ground' and 'among the visamas' (raya, di esit, moha), but lindyesu might possibly remain, as the blind man without a guide knocks against things as he walks. 45 Qnery hii yesu in c? 46 P wutes ryyu for yya so consistently that suryūsınwil ja reed seat'?) can hardly be kept 48 I see no alternative to the MSS's reading in d Schmidt's Nachtruge gives aku = ukutsıtı. Ahogun presumably means a Brahmımı bull, notoriously difficult to drive out of cultivated crops, possibly aha means 'not belonging to any one', so giving this sense. 50. Parebhyuh is impossible in d but paresum is far from certain L's read. ing suggests something like parubhyustam (query parayuttum ?) samgam.

·I 138 NOTES [XV Canto XV 8. For mosadhar man, 'liable to decay 'or loss.', cf. Ang. Nik. V. p 84, 1. 24 and síks. p 77, l. 2 where it is applied to the kāmas, for the sense give it note Šis p. 30, 1, 4 and p. 244, 1. 2, SP XVII. 4 and p. 372, 1. 4, and LS p 241, 1 16 I have preferred bar hyā to zarzya (either ieading is possible according to the MSS) on the ground of B. VI. 56 and as being the stronger and more suitable expression; cf. also XVI. 80. 14. Yasya in the first line requires sa in the second and there is no point in adding su to snata. 18. For natı cf. the parallel passage in Majh. Nik. I, p. 115, 1 21. 21. G., accepting the MSS's reading, proposes to take upaghātai as an absolutive, for which there is no parallel in Aśvaghiosa , the ablative is much more probable. 23. Sä seems required in the second line to correspond to yū ; query in place of tai or else read tud? Foi guna, “merit', 'result’, cf. Manu IX. 161, śiks. p. 39, 1 4 and XVI. 19 below 29. Cf Yogusūtra II 39, wtarhubūdhane pratipaksabhuvanam. 31. H.'s construction of the second line is forced, translate, “Who is a stranger or who a kinsman among . . ? The connexion of individuals is but a delusion. 39. Cf. Bodlucaryūvatăi a IX, 31 for the first line. 45. Query loharii in c? 59 Pisvusen is an epic form, cf also Tantrākhyāyiha III 1 and 8 66. Ita is impossible in a because of yatha in l) 69 G's conjecture in c is unsatisfactory, the point being that the bhiksu attains the abhijñās by previously purifying his mind Query tamahſuldhum? Canto XVI. 5 Pratrulhya is required in b to correspond to apr ativedha in 6 a For this use of it cf sihs p. 286, 1. 9 and p. 317, 1 10. 10 This looks like two verses telescoped into one The second line of the first verse would have had the simile of how, if once a tree exists, it is stu red by the slightest breeze, and the first line of the second would have described how none of the evils can arise when nirrttı has been obtained. 16 Gunānurūpa as vocative seems impossible, gunūnurūpā is also possible. 17. Pudhu yudrcchi is curious; cf. prahrtır yadrorlu B. III. 28. Of the schools referred to, probably the Yoga is meant by īśvara (cf Hopkins, op. cit, ch III passım) rather than the doctrines of the Sretaśratara Upanısad, I 2 of which, külah siabhávo niyatır yadrcchă, resembles this verse, or the school of the Naiyāyikas who are nefer red to similarly in later works such as Tattrasargrahu (Baroda 1926) 46 ff. or Bodhicaryāvatāra IX 119-26 and the commentary thereon , cf. also Keith, Indian Logic and Atomism ch. X. The Sāmkhya is indicated by prakrtı. For the kularāda and svabhur avāda see F. O. Schrader, Indische Philosophie zur Zeit Mahāvīrus u. Buddhas, Strasburg 1902 and LS. p. 184 l. 7 ff. The worship of kūlu and niyatı is prescribed in BhNS III. 69 and the ·XVI) NOTES 139 svabhūvavāda was still held worth shot and shell in the eighth century (Tuttcasaigraha 110 ff), 20. Srajñātisu is tempting in U but probably not coriect. 21. Query āśayānām in a? 22. G's emendation looks good, but I think the reference is to the thiee visamas, riga, dvesa and mohu. Dosa as a Plakritism for dvesd is recognized by Speyer in commenting on B. II 39; see also Meyer's translation pf Kaut A. p 341, n 1 and p. 756, note on 248, 49 and lhv. II, p 374, 1. 17, and note the use of produsyatı in XIII. 52. 26. Süksikurusiu megular for sāk sīkurusva. For layına if Śiks p 207, 1. 14, SP. p 215, 1. 5 and p. 231, 1.5 and lena in Mhv. II, p. 328, 1. 11, SP VII. 31 and in Pali. 31. The MSS's dhar maparıgrahāya does not accord with this verse or with cittaparigrahüyı m 33 Foi pangruha in sense of mastery', 'control', cf. parigrhya in veise 83 below and Käś. 48, p. 78. 34 Theie is no need to amend dhar suyantı, 'molest as if ashamed ', 'halfheartedly' Cf. XIV. 36 and XV 3. So long as a man is only in the stage of śila, the faults can molest him, though only in the sphere of the mind, the action of his body and voice being pure, but they cannot do so at all at the stage of samudhi (ver se 35) and are houted at the stage of prajña (verse 30). G's sthitaji 11. 350 is infenor to the MSS's readmg and would have to agree with manus understood. 44. Foi nanii cf. Pali and Duy. p. 37, 11. 24-26, LS p 138. 1. 12 and “iks. p. 289, 1. 4 47 Query dlar yam in (1? 53. I cannot solve the iestoration of Evidently a four-syllable word meaning 'wind' in the instrumental is requned According to L di is a small letter (such as 111 on tu) and d2 a compound letter having ya, or possibly ra, as its second member, while a following downstroke looks like it as the vowel of 12 but might be i as the vowel of it. The latter is a large letter, and il4 might well have been nā. I inter that d2 is the syllable omitted by P. Nabhasiată does not agree with the indications of L and pralyugninu, which does, could hardly have the requued sense 51. An optative is requned in c, as in 56 and 58. and the text adopted is very close to P. Nigucchet is not necessary, as rum with ni means 'assume (a state) 56. Ašvaghosa uses mandayamana agam in line 52 of the Gunilistet, a which should be restored to cace mundāyamunupathtamuhhur adigmawlalu dhur muganili. 60. Foi a description of the aśubhu Dhurand see Siks p. 309, 1. 7 ff. 62. Query muitru inc? 64 For dampratyayatu see Madhyamalui rttı (B.B. IV) p. 9, 1. 8 and note thereon.

·160 NOTES [XVI 6 66. Despite panpiol sayati in the previous verse, I do not think it safe to alter jale, as the procedure indicated is a natural one. 73. The whole of this passage from vel se 70 to the end of the canto appears to be spoken by the Buddha, but except for this ver se only the third person is used down to verse 86, I have therefore accepted G's emendation, though with some hesitation, as one should then read ºpurīksahena in c to correspond with adlıragena , with the MSS's reading trayi can be understood. The whole passage, however, would jead much more smoothly by omitting veise 69, by reading hanyāh in 70a1, a abetha in 70c and ksiper in 72 d, and retaining the MSS's reading in 73 a 76. Aprayutair is hardly possible in il, it could only mean “unmixed' or carefully put on’according to which yu it comes from. Translate, “ Just as an intelligent and handsome youth is ashamed of unsightly and ill-ar ranged cunaments'. 77 Leśuto 'p, which Law reads too, goes with tistheyur Rosato 'pi looks obvious but has no connexion with the argument and makes nonsense therefore 82. Query ºpratipaksabhāvan nanoº in a? 86. Pravrekamütsam, 'sufficient isolation’; cf. Pali matta. 87-91. The treatment of r as equal metrically tor in the names Kımıla (87) and Bhrgu (91) is an epic licence and does not call for emendation. The names are mostly well known and be found, for instance, in the Therū- and Theria gatha, and I only note on those not forthcoming there. 87 Kımıla is perhaps the same as Palı Kimbıla or is possibly the same as Krmića, the name of a beneficent Yaks. in Duy p 434 (cf for a similar confusion of Su and la tho names Apalala and Apalāśa in J Przyluski, La légende de l'Empereur Aroha, Paris 1923, p 6). Dhantahin I cannot trace, perhaps for Dhautodhana on Dhāmika (Pali Dhammika). 88. Bhaddālı appears in Diy III and in tale 52 of the Kulpunāmandıtıhú (Huber's Potoli). Bhadrāyana and Samgrāmajit I cannot trace. Sujātavatsa (?) may be the same as Sujātā. 89. The various Nandas are difficult to identify. Mahāh vaya = Mahānāman. Svāgata appears in SP p. 207, 1 4 and Dwy XIII. and Sudarśana in the Chinese version of the Vinaya of the Mahāsamghikas (v. J. Przyluski, Le Concile de Rujanrha, p 206). 90. It is difficult to trace so many Pūrnas ; Pūrna Šonā parānta appears as Paina Śronaparānta in Divy. II 91. Kondeya (? Kaundeya) I have not traced Kaunthila of the MSS is evidently a mistake for the frequently mentioned Kausthila or Kosthila (e. g Rockhill, Life of the Buddhu, p 44, Availūnašataka 99 and SP p 2, 1 5, Pali Kottıka apparently). 92. The restoration of d is little more than a stopgap, but ca in L is in. certain and loc as if it might have been ur corrected to ca and the difference between sa and su is very slight. In any case it must, I think, be a four-syllable compound in the instrumental plural, of which the first member is probably suhla, sakhya, sarithhyü (* reasoning power??) or satya.

·XVII] NOTES 161 CANTO XVII. 5 The desiderative of cr is uniecorded but is made certain by the context. Lokyena is difficult; XVI. 31-33 shows that either vritena or šīlenu is called for and lokyena must correspond to them. I take it to be equivalent therefore to lokyena irttena, coi responding to mārgapravekena laukikena in verse 17 below, which refers to the first and lowest stage of preparation, that is, obviously to sila. 7. Cf. ātāpī prahrtātmā common in the Mhu. and the similar Pali cliche. Possibly paryavilam in c. 8. Puryavasthānu appears several times in the Aradūnasataku, Sths and Duy. in the meaning not so much of wrat as of contrariety', 'opposition' Its implication is of a change of state of feelings or ideas, usually for the worse, as in paryavasthapuytum in Kaut. A. VIII 2.17. 21. Translate, 'Since the universe has no motive force of its own and is not sell-dependent, since there is no one being who exercises paramountcy over actions and since the various forms of existence arise from dependence on various causes (1 e. under the law of dependent generation), therefore he understood the world to be devoid of absolute reality' 21. Cf Mr III, p120,1 14, samyakprudhāna caturo me aślu 25 For the four viparyāsas (Pali vipullāsa and vipuriyesa) see Oltremare, Theosophie Bouddhique (Paris 1923), pp 201 and 217 26 In c Aþvaghosa is apparently using tuthu as an adjective as in Pali 34. Foi hiyasühsın cf Palı kuyusukhhın, 'who has realized the final truth about the body 35 The lealing in c is difhcult, it is evidently parallel to a and b in form and bhakta is the best word palaeographically, otherwise hrted would do. 37. Query anyudhan myam inil? 40. The thee visamas again 45 G's emendation in d is shown to be right by 4811. 48 Cittamuuna seems to be the equivalent of Pali munomoneyyu 51. L clearly had martıya , 'he called it the Subhaka tona stage, because it is supieme in mutui'. 52. For abhoga cf Pali ibhoyu, Mhv. II, p 358, 1. 7 and p. 360, 1. 9 where übhogam hrtūnu matun hotea and sihsp 12, 1. 1 and p. 270, 1. 19 and LS. p. 43, 1. 9 and p. 181, 1. 1. The precise sense seems to be 'effort' or ' movement of the mind 55 For părisuddh of Pali and Lul V. ch. XI p 129, 1. 10, upeh sūsmrtiparsuddhwi caturthuin dhyanam 56. Mitram masculine is impossible. Foi muuta see II 18 and note 57 The repetition of ultumubundhanuni in c and d is suspicious, per haps to be translated as 'hindrances to the highest good and the final fetters'. 60 The explanation of the numerical allusions is uncertain, it would be possible to take one as citta, two as the pan of buth and death and the pair of ) M ·162 NOTES [XVII abhidhyā and daurmanasya (XIII 45), three as the three vişamas, the three kāmas (XV. 32) and the three bhavas (XVIII. 18), and, five as the five skandhas (XVIII 15). Canto XVIII. 2 G. holds sukham to be employed here in the construction usual to śahya, yukta &c.; see Speyer, Sanskrit Syntax $$ 388, 389. 3. C's restoration of b does not do, because so is not required here and makes nonsense, uttaman is also weak, Ašvaghosa never using epithets merely to fill up the line. Ilyam is an uni ecorded form , possibly īdām given in the Indian lexx. 4. The meaning is that devotion arising from love or wealth has its roots only in that source and therefore lasts only as long as the source does, whereas devotion due to following the Law &c. 8. L has sudešiha here and sudarśıka in verse 50 below. As there is appa. rently no adjective hathanhutha but only a substantive katharhathu and an adjective ahathumhatha, I have with much hesitation adopted P's reading in a. 10. Prabhuto, as G. points out, is misleadmg; but both it and prasīto give an unsuitable sense and the MSS point to the reading adopted in the text. 11. Uttumaratsur ar nah in d is difficult and I doubt if G.'s emendation improves matters. B. C. Law takes it to mean an excellent calf' but in that case what is the point of excellent'? Every word in Aśvaghosa has its point and moreover can one neglect ºurnah? No doubt a nominative meaning 'calf' would round off the simile, but, as it stands, one can only translate, I, resembling a calf of the Excellent One (?), having diunk your speech, as out of thust I would drink from a cow, am satisfied'. Or uttama might be taken separately as a vocative. Vyañjana probably means 'cleainess of expression', as in SP. p. 17, 1, 12, dharmari.. suryañjunum and fihs. p. 60, 1 18. 16. P's readmg in a is evidently a mere guess to fill up the gap in L On the assumption that the omission was due to the letter yani recurung twice, the word to be supplied must be iyayam or Isayani. 17 The text of c is very suspicious but difficult to amend to any purpose 19. Aniśritu, 'not dependent', 'emancipated', cf Mht. I, p 167, 1. 11 and note p. 456, SP. III. 102 and p. 276, 1 7, śik, p 30, 1 15, p. 126, 1. 11, p 261, 1. 12 &c. and Pali anissita. 24 Garbhusayyū is so regular a phrase that I have not dared to keep the MSS's interesting gaibhasar yam with sar ya in the sense of .night' and a possible pun of 'moonless ' in asaumyam. 27 This image is employed in a similar context in SP p. 463, 1 4 and the Sūtralurihara, p 63 and p 82 (v. Huber's note); and cf. also ab, pp. 180 and 181 (Kulpanümanlıtıkū p 156, 1. 13) For hsanasamnipāta ses 49 note. 28 For Speyer s amendment mb cf samgrāmasirsa in Ihr II, p 63, 1. 3 31 In Rām. III 35, 22 and 54, 24 diś with cyapu is used of warriors' announcmg then lineage before engaging in battle.

·XVIII) NOTES 163 36. There is no need to amend. Tatharva, 'similarly', refers to the previous verse , just as buddhı does not follow from learning, unless a buddh for the highest good is developed, “so a man, although his eyes are closed, may be the only one to have sight among men, although their eyes are open ; for &c.'. 41. Phalastha would seem much more suitable if applied to Nanda in the circumstances. 43. Āśraya, 'body', i.e. Nanda no longer suffers from the delusions regarding his strength, beauty and youth dealt with in Canto IX 'B C Law takes the MSS's ūšramar as meaning the state of being a grhastha which is forced. Ahum he would perhaps be a better emendation in a. 47. This verse shows that the doctrine of the Buddha being in a perpetual state of trance was already current; cf LS. p. 240, 1. 4. Query muneh in c? 57. Apy atho does not seem happy at the end of b; possibly avyathah. 64 Upahara is not met with elsewhere nor is there any obvious amendment of it, so that its exact sense is uncertain. H. translates d, ' wie aus Metallstaub das (daun) enthaltene wertvolle Gold'. M 2

·No text on this page.

·INDEX [N.B.---The colon is used in the index to separate different meanings of the same word or different persons of the some name ) . aka, XIV. 48. abhidhyā, XIII. 45, 46. akathamkatha, II. 32. abhihāra, V 20. III 39, XVII. 27 amrjā, V 27 akušala, XV 19 ff, Ambar īsa, VII. 51. XVI 72, 77 ; XVII 9. Arāda, III. 3 Aksamālā, VII 28. Arjuna, IX 17 aghina, VIII. 53 Arhat (of Buddha) IV. Agni, VII 27 29, XVIII 61: (an Angada, VII 33 ar hat) XVIII 51 Angiras, VII. 31 and ar hattva, XVII 56, 61. 33 note. alasāya, X 15 note. acāksusa, XVI. 76. avasanga, V. 5 Ajita, XVI 89 a-akya, II 45 adhigama, XVIII 53. aśubha (nimitta). XVI. adhyātma, V 24, XI. 60, 61. 34, XVI 73, XVII a'ubhā (scbhāvanā), 46, 47 XVI 61, 63, XVII Ananga, II 59, VII 10. 38 anīgāmın, XVII 41. AŚyazıt, XVI 88. anātmaha, XVIII. 15, Aſvin, VII. 26 v. mnātmaka. asavai na, IV. 37. anınja, XVII 52 Asita, VII. 32 Annuddha, XVI 87 Asura, XI. 47, 48 anurodha, XIII. 48, astı, XII 10 XVII 67. asya, XVII. 16. anuvyañjana, XIII 41. Ahalyā, VII. 25 anu aya, IX 51, XIV ahrllekha, XIII 25, 26 5, XVII, 58. Antideva, VII 51. Angnasa. I 4. Andha (or Andhra), VII. ājīva, XIII. 13, 17 51. (pıthak), 18, XVI.31. aparınıspanna, XV. 11. ātaptabuddhu, XVII 7. apavarga, XI. 55 ūtmadıstı, XVII. 37. Abja atıu, X. 53. atman, XVIII. 14, v. abhijñā,.IV.69, XVI. 1. anātmaka, mātmaka. ādarśana, VI 18 Aditya, I 61. āna, XV 64 Ananda, V 31, XI. 8, 22, XII 1; v. Vaide. hamuni änarta, I. 51. ābhoga, XVII. 52. Ambika (°), X. 9. āyata, X 25 ånd note. ālayālāma, XII. 22. alokasamjua, XIV 33 āvartaka, XI 61, XII. 14 āsu, VI 9 and note. aśraya (body). XVIII. 43 : sattva +, VI 45 āsrava, XVI. 35, 46, 47 ; XVIII. 49. : . Iksvāku, I. 18, 24 ; VI. 39. inj, XVII 52. Iñakatva, XVII 53 injita, XI. 22, XVIII 17. adya, XVIII. 3 idampratyayatā, XVI 61. India, XI 18, v. Data- Satalocana, Puruhūta, Maghavat, Vajiadhara, Väsava, Šakra, Sam. krandana. indhas, XIV. 7. Ilivila, XI. 45.

·166 INDEX Išvara, XVI. 17; XVII. 21. Ugratapas, VII. 45. Udraka, III.3, v Udraka. Uttara, XVI. 87. uttāna, XIII. 11, 12 C'diaka, XI. 56 note uddhava, VII. 48, XIII. 38, XVI. 54, 57. upakara, XVIII. 64. upadhi, III. 14. upanışad, XIII. 22 ff. Upasena, XVI. 87. upastamblia, XIV 15 upeksā, XVI. 58; XVII. 54, 55. Upendra, XI. 49. Urvasi, VII. 38: VII. 42. Ķsyaśrnga, VII. 34. XI. 46, 60; XV. 31; Krşņa, v. Vasubhadra, XVII. 19: (daśavıdha) Hari. III. 37: (saptānga) klp, vi, cs., XV. 17. XIII, 13. Kesin, v. Turamgarāja Kākṣivat, I 1. Kondeya, XVI. 91. Kātyāyana, XVI. 87. Kauņdina, III 13. Kāpya, XVI. 91. Kauņdınya, XVI. 87. Kāma, XIII. 36; v. A. utsa, I. 22. nanga, Abja atru, Kan Kausthila, XVI, 91. darpa, Cittodbhava, kleša, V. 15; XIV. 52 ; Puspaketu, Madana. XV. 68; XVI. 21, 29, kāma, II, 60; XI. 30 ff.; 34 f; XVII. 1, 17 ff.; XV. 2 ff. ; XVII. 37, XVIII. 29; v. san- 42, 43. (tri +) XV.23. klesa kāmadhātu, XVII 41. kṣaṇasamnipāta, V 49; kāyasāksin, XVII. 34. XVIII. 27. Kārtavīrya, IX 17. ksudramiga, I 13 kārsaka, XI. 27; XII. Kșemā, XVI. 89. 35. Kāla, XVI. 17. khıla (cetahº), XVII. 26. Kāli, VII. 29, 44. khelagāmın, X 10, XII. Kāvya, I. 4. 11. Kāśı, III. 15; VII. 30. Kāsyapa, I. 2; VII. 32 : Gangā, VII 40, 41: VII. (the sun) I. 2. (Auru 41. vilva) XVI. 90: (Ma Gada, IX. 24. hāmahā°) XVI. 90. Ganeſa, v. Ambika. Kımdama, VII. 45 note. Gandharva, VII 10. Kimnara, I. 48; VIII. Gaya, III. 15. 12. Gavāmpati, XVI. 91. Kimna15, VI. 35 ; X. 13. Gādhija, VII. 35. Kimpuruşa, IV. 10 Gārgya, I. 23. Knāta, X. 12. Giriviaja, I 42, III 15. Kunthadhāna, XVI. 91 gotra, I. 22. Kumudvatī, VIII. 44. Godatta, XVI. 88. Kuru, III. 42; VIII. 45; Gautama (Ugratapas) IX. 20. VIII. 45 (Kapıla) I. Kuśa, v. Maithileya. 1, 22, 25: (Kāksīvat) kuſala, XV. 19; XVII. 1.1: (gotia) I. 22, 23 10. (Buddha) III. 15; X. Kusamba, I. 58 58. kuhanā, XIII 14 Kộtayuga, III. 41. ghrņā, II. 64 (), XIII. Krmila, XVI. 87. 52 note; XVII. 35, ekaghana, X. 22. Aida, VII, 38 Airāvata, II. 50. auddhatya, XI 20. Aurva, I 25 note Kamsa, IX 18. Kakanda, I. 58 Kanva, I. 26 kathamkathābhāva, XVIII. 8, v. akathamkatha. Kandarpa, IV. 8, VII. 36. Kapınjalāda, VII 28. Kapıla, I 1, 22, 57, 58 Kapilavāstu, I. 57; III. 1, 17. Kapphina, XVI. 90. karman, III. 36; X. 32;

·INDEX 167 v. aghrņa, saghrņa. Turamgarāja (Kešin), IX. 42; XVI. 47, 48; ghrņāya, XIII. 52. 18. XVIII. 14: (kāma+) Ghrtācı, VII 35. Tusita, II. 48, 55. XVII. 41. tri, (kāma) XV 23: Dhautakin, XVI. 87. cakşus, XVII. 13, 32; (kāla) XII. 10:(bhava) dhyāna, XVI 1; XVII. XVIII. 36. XVIII, 18: (mūlāny 42-56; XVIII. 47. catur, (Jyotışa, &c.)XIII. aśubhasya) XVII. 40: 14: (dhyāna) XVI. 1: (vimo kṣāyatana) Nanda, II. 57, 63; IV. (vipaiyāsa) XVII. 25 XVII. 40. 1, 4 &c XVI. 87: (satya) III. 12; XVI. triparivarta (of dharma XVI. 90. 3, 5; XVII 27, 29. cakra), III. 13 Nandaka, XVI. 89. (smrtyupasthāna) Nandamātā, XVI 89 XVII. 25. daśa, (karman) III. 37. Nandana, IV. 6; XI 1. Cāvana, X. 6. Daśabala, IV. 46. nandı, XVI. 44, 45. cikīsu, XVII. 5. Daśasatalocana, I. 61. nam, ati+, cs , XIV. 20, cikura, IV. 21. Diti, IX 19 32. Cittodbhava, VII. 42. Dilipa, VII 32 Namucı, IX. 19. Cunda, XVI 91. di (ksaye), II. 18, 34. Naradamyasārathi, Caitraratha, II. 53, XI. Dirghatapas (or -tamas), XVIII. 51. 50 I 4 Nalakūvara, VI. 49 note. duhkha, XVI. 3-42; Nahusa, XI. 44 XVII. 25, 49-55. chātodara, IV. 41. nāndi, IV 6, 8; V 6 durgatı XVII. 35. nāma, IV. 15, 17. dur hara, XI 12. Janamejaya, VII. 41. nāmarūpa, XVI. 16, 41, dus, pra +, XIII 52. 46 Jaias, IX. 18 drstadharman, XVII 27. nikuyā, II. 43. Jahnu, VII 40. dosa, XVI. passim. (for nideša (niveśa), XIII. jimbh, VII 3 dvesa?) XVI. 22: 27 jñāna, XIII, 22-23; dosato gā, VI. 22. nimitta, I 32: XIII. 41: XVI. 32, XVII. 5. daurmanasya, XIII. 45, XVI.53-78, XVII. 10. Jyotisa, XII. 14. 47. nirātmaka, XVI. 47; Dausmantı, I. 36 XVII. 16, 21, XVIII. tatha, XVII. 26. Dramıda (?), VI. 49 16. Tathāgata, III. 20 IV. dvādaśaniyatavıkalpa (of nuodha, XVI. 26 24 &c. dharmacakra), III. 13. nirmoksa, V. 15; VIII. tamas, III. 16; VIII 5, dvesa, XVI. 61, 62; 62; XVIII. 62. IX. 3, X. 58 ; XIV. XVII. 39. nirvana, XVII 41. 31; XVI. 18; XVIII. Dvaipāyana, VII. 29, 30. nirvrta, XVII. 65 52 (sorrow), VI. 32; nii vrtı, XVI. 29 VII. 12. dharma, XII. 31 ; XIII. nirveda, XVI. 44 Talajangha, VII. 39 ; v. 6; XVII. 15, 42, 44 ; mivartaka, XVI 12. Haihaya. XVIII. 19. nivartana, XVI. 68. Tisya, XVI. 87: XVI. dharmacakra, III. 13. niyrttı, XII. 22; XVI. dhātu, IX. 12, 13, XIII. 90. 42.

·168 INDEX XVI. 4; 47; Bodhisattva, II. 48 bodhyanga, XVII. 24,58. biahmacarya, XI. 4, 13, 25, XIII. 20. Brahman (masc.), VII. 31. brahman (neut.), I. 15; II. 12, 35. 21, 31 nispranaya, IV 25. XVII. 57; XVIII. nihsarana, 36. XVII. 15. pratiga vita, VII. 5. naiskramya, XI. 2 ; XII. pratigha, XIII 21. XVII. 37 Pratipa, VII. 41. pañca, (abhınā) XVI. 1 prativedha, XVI 6. (ar yabala) XVII 26: pratītya, X. 50, XVII (indrıya) XIII 35 (cetahkhila) XVII 26 pratyaksa, I. 11 note; (dosa) XIII. 14. (sam XVII 28. yojana) XVII 57 pratyaksin, I. 14, (skandha) XVIII. 15. pratyaya, V. 16-18, pattiānguli, IV 16 XVII 15. Paraþurāma, v Bhūrpratyavamaría, XII, 19 gava piadhāna, XVII. 24. Parāśara, VII. 29. Pramadvarā XII 37. parıkalpa, XIII. 49 ff.; pravartaka, XVI 4 XV. 11, XVII pravrttı, XVI. 10, 17, 18; parigiaha, XVI. 31, 33. 38, 42, XVII. 20, 31. par yavasthāna, XVII 8. plaveiaya, XVIII 20. Pāndu, VII 45 prašama, XVI 4, 30, 53, Pātāla, XI 47. 51, 62, 67. Pāripātia (or Pāriyātia), praśıabdhı, XIII 24 II 62. prahıtātman, XVII 7 pārisuddhi, XVII. 55. plāg eva, II 24 piti, (the Manes) X. 10: prāmodya, XIII. 25 : (= Pietas) XI. 40, 62. at, XII 2. Pılındavatsa, XVI. 87. prīti, III 25, XIII 24, puta (hoof), IX. 17. 25, XIV. 27, 52, Puruhūta, I. 59 XVII. 30, 42, 47-50 Puspaketu, VII. 2. Půru, III 42. phalastha, VI. Pūrna, XVI. 90 XVI. XVIII. 41. 90. Puina Sonāparānta, Bala, X. 8 XVI. 90. bala (ārya"), XVII. 26. Purnaka, XVI 90 Balarāna, Bala, prthag, (ājīva) XIII 17 Rāma, Saunandakın. (jana) XVIII. 51 Buddha, IV. 27, 42, V. prakıtı, XVI 17. 3, &c. piagrāhaka, XVI. 53, 56. Budha, VII. 38. prajñā, V 24, 30; XIV. Brhadrathā, VIII. 44. 51; XVI. 30, 36, Brhaspati, v. Āngirasa. bhaktı, IV. 29, V. 1,5, XV 21 , XVIII. 4 Bhagavat, IV. 30, V. 8, &c. Bhaddalı, XVI 88. Bhadrajit, XVI 88. Bhadrāyaṇa, XVI. 88. Bharata, I. 26, v. Dauş. mantı bhava, III 38, XVI. 6, XVII. 19, XVIII. 18, 48 bhas, II 39 and note. Bhāmini, IV, 3. Bhārgava, (Aurva) I. 25 (Parasurama) IX 17 bhāvanā, XV. 5, XVI. 5; XVII. 57, v. asubhā, maitrā Bhimaka, VII 43. Bhūridyumna, XI. 46. Bhrigu, XVI 91. bhaiksāka, XIII 58 43, V. Makanda, I 58. Maghavat, VII 25. mad, vi+, IX. 30. Madana, VII. 45 Madhu, II. 59; VII. 23. Madhyadeśa, II 62. Manu, III. 41 ; v. Vaivasvata. mantu, XIII 7. Mandara, I. 48 Mandākınī, XI. 50.

·INDEX 169 Marut, I. 62 ; II54. Yamunā, VII. 33. mahābhūta, XV. 56. Yayāti, I 59; XI. 46. Mahāhvaya, XVI. 89. Yaśas, XVI 89. mātra, XVI. 86 note Yaſoda, XVI 89 Mādii, VII. 45. yāniya, XII 2. māna, IV. 46; XIV. 6; yoktraya, IV. 17. XVIII 3, 6, 42 yoga, V 32, XIV. 34; Māninī, IV 3 XVI 33, 49 ; XVII. 4 Māndhātr, XI. 43. yogācāra, XIV. 19; XV. Māyā, II 49. 68. Māra, III 7, 8, XVIII. yogin, XIII 29; XVI. 28. 1, XVII 12 mārga, XVI. 4, 30 ff.; XVII 17, 24, 34. Raghu, III 42. Māsīsa, II 14 rajas, VIII. 5, XVI 18, mī, upa+, IX. 8. 45, XVIII 52 minanpu (Śūrpaka), Rati, IV. 8 VIII 44. Rathitara, VII. 33 Meghika, XVI. 89 Rambhā, VI. 49. VII. Menakā, VII. 39. 26 () VII 36. Nieru, XII. 29. Rādha, XVI 87 maitra, II. 18, XVII lātusattia, II 28 56. Rima (Balarāma), I 23, maitī, VIII 1: (sc VII 51 blāvanā) XVI 59, 63 Rīstiapāla, IVI 89. maitrī, XV 13, 17, Ruru, VII 37. XVI. 62, XVII 34, rūpa, XIII 12. 46, 52, 39, 51, XVIII 11 XVI. S, 1:3, XVIII Maithileya (Kusa and 15 Lava), I. 26 rūpin, XVII. 16 Maināka, XII 40 Revata, XVI 91 moksa, IV :3, VI 40, locisnu, X 31 XIII 22, 29, XVI 48, IVII 5; XVIII. laksana, XVI 48. 26, 63, 64, v. nir- Laksmi, VI. 26, 46 moksa and yinoksa. laya, IVI 55-57. mosadharman, XV 8. layana, XVI. 26. moha, XVI. 22, 63, 64, Lava, v. Marthileya. 84. Moharāja, XVI 87 Vajradhana. X. 18. Maudgalyagotia, XVI Varānasi, III. 10. 91 Valhalın, XVI. 89. Yadicchā, XVI. 17. Vasanta, V. 20; VII 21. vä (= van), II 28 Vāgrśa, XVI. 89. Vālmīki, I. 26. Väspa, XVI 87 Vāsaya, II 37, IV 26. Vāsava, IX. 19. Vāsubhadra, I 23. vikalpa, XIV.9 viksepa (a +) XV 22 vitaika, XV. passim ; XVI. 68 ff., XVII. 42- 47 Vidhi, XVI. 17 vinaya, III 11, 26, 10 Vināyaka, III. 26, V. 50, XIII 3; XVII. 70 vapai yāsa, XVII 25. vibhava, III. 40. Vimala, XVI 87. vimoksa, V 17, IX 49, XV 67, XVII 1, 12, 13 vimoksāyatana, XVII 40. Vl1 asa, XI 2 vi odha, XIII. 18, XVII. 67. vilaksana, XI. 60 viveka, XIV 46, XVII 42, XVIII 12 Visvāmitia, v. Gādhija Vivāvasu, VII 39. visakta. XVI, 76. visama, III 10 VI, II 28. vſiya, XVI. 47, 93 ff. Vupālı, XVI 89. Visni, VIII 15; IX. 24 note vedı, IV. 18 vep, X 39 Vaidehamuni, V. 35, 36, 51. Varjya, XIII. 15.

·170 INDEX vairāgya, XIII 22 ; I Śūnyacetas, I. 38. samādhi XIII. 23; XVI. XVI. 24. Śur paka, VIII. 44 note 33, 35; XVII. 47. Vaivasvata, VII. 27. Śaivala, XVI. 91. samucchraya, IX. 10, 11; Vaišiamana, IV. 2. Šona Koţikaiņa, XVI. XVI. 8. Vodhyu, X 56. 88. sampragraha, XVI. 67. vyañjana, XVIII 11. Šonāparānta (Pūrņa), Sambuddha, XIII 2 vyadh, piati+ , XVI. 5. XVI. 90 sambodhı, XVIII. 46 vyavadāna, V. 16. Sraddhā, V. 24; XII. sambhāia, XVII 15. vyāpāda, XV. 12-17; 36 ff sammoha, XVI 03. XVI. 61-62; XVII Srighana (Buddha), samyak, XVI. 31-33, 39. XVIII. 49. XVII 24 Vyāsa, v. Dvaipāyana Śrona, XYI. 88 Saraṇyā, VII. 26. Sarasvati, VII 31. Šakya, II. 45. X. 60. sat, (indriya) IX. 23: Sarpadāsa, XVI. 88. Śakia, IV. 2; XI 43 (kai man)I.44.(dhātu) Sai vārthasıddha, II. 63. Santanu, VII. 41, 44, XVI. 48. Sámkrti, VII 51. X. 56 sāmagrya, XVII 20. ſama, V. 22, 34, XIV. samyojana, XVII. 57 Sāmya, IX 24. 50; XVI 33, 54, 55; samvara, XIII 5+, Sārana, IX. 24 XVII. 5, 9, 13. XIV. 1 Sārasvata, VII. 31 Śambara, VIII 45. samvid, XIII. 22: Siddha, X. 6. Saryā, XVIII 24 note (tosana) XIII 39 sukha, XI 33, XIII Sakuntala, I. 26 samvinna (°), V 37 23-24, XVII. 42-55. Śīkya. I. 24; III 28; sainvega, XII 1 ff Sugata, III 21 ; IV 28 V.1; VI 40 samveda, XIII 22 &c. Sakyaāja (Suddho- samskāra, XVII 20. Sujātavatsa, XVI 88 dhana), II. 45, 62 Sagaia, I 25 Sudarśana, XVI 89 Śánta, VII 34 saghina, VIII. 52, XV Sunetia, XI 57 note šāmika, XVIII 44, 64 15. Sundari, IV 3&c ; VI. Śūmba, IX. 24 note. samkalja, XI 22, XII. 1 &c.; VII 8, VIII. Śaradvatīputra, XVI. 91. 5; XIII. 35 51. Sāsti (Buddha), VII. 1; Samkrandana, I 62. Subāhu, XVI 91 XVII. 62, 65, XVIII. samklesa, V 17. Subhūtı, XVI 88. 6, 61. Samgrāmajit, XVI. 88. Sūrya, VII. 26. Šiñjirika, X. 29. sacet, IV. 35, XV. 3, Senajit, VIII. 41 Śıbı, XI 42 XVI. 70 Senāka, VII 43 Šī la, XIII. 19 ff, XVI. samjñā, XIV 21, 33; Senāpatı, VII. 433 30-31 XVI. 41; XVII. 7. VII. 42. Suddhāvāsa, II. 55. satya, XVI 3 ff., XVII Saunandakın, VII 42. Śuddhodhana, II. 2, 27, 29, v III. 11-12 Skanda, VII. 43 note. XVIII. 31; v. Säkya- sapta, (karman) XIII. skandha, XVIII, 15 tāja. 13 (cittānuśaya) skambh, vi+, cs., XVI śubhakıtsna, XVII. 51. XVII 58. (bodhyan 35. śūnya, XVII 17, 20. ga) XVII. 58. Sthūlasıras, VII 36 Somavai man,

·INDEX
171
spandita, XVII. 53.
smrti, XIII. 30, 37;
XIV 35-45; XVI.
33, XVII. 55.
smrtyupasthāna, XVII.
25.
srotas, III. 39.
Svabhāva, XVI, 17.
svarga, X. passim, XI.
passim.
Svāgata, XVI. 89.
Svālā, VII. 25.
62; X. 5, 11 ; XV. 28.
Huanyaretas, VII 25.
hrllekha, XIII. 23 note.
hetu, V 16, 17; X 61 ;
XII. 3, 31; XVI. 4;
XVII. 18, 31.
Haihaya, VIII 45
hii, X. 2, XVI. 38
Hari, IX. 18
Himagırı, I. 43
Himavat, I. 5, 37; II.

·PRINTED IN ENGLAND AT THE UNIVERSITY PRESS, OXFORD BY JOHN JOHNSON PRINTER TO THE UNIVERSITY

·No text on this page.