·-- ॥ श्रीः ॥ ॥ वेदान्तसिद्धान्तादर्शः ॥ श्रीमदुहासीनवरश्रीमुकुन्ददासशिष्येण, काशिकराज- कीयप्रधान संस्कृतपाठशालायां दर्शनशास्त्राऽध्यापकम्यो ब्रह्मामृतवर्षिणीसभासम्पादकेभ्यः श्रीराममिश्र- शास्त्रिभ्योऽधिगतवेदवेदाङ्गादिविविधविद्येन, सांथो वेदान्ताचार्यण, श्रीमोहनलाला- भिधेन साधुना, वेदान्तीयवृहदअन्येषु प्रविविक्षणां मन्दमध्यमाधिका- रिणां कृते प्रणीतः श्रीमद्-डाकर ई० जे० लाज़रससाहेबात्मज-श्रीमद्- आर्थर-बेनिस-महाशयानुमत्या मुद्रां नीत्वा प्रकाशितश्च । काश्याम मेडिकल हाल-नामकयन्त्रालये मुद्रितोयं यन्यः । संवत् १६४३। weenaram ·PRINTED BY E. J. LAZARUS & co., AT THE MEDICAL HALL PRESS, BENARES.

·Homuttasbaunanawanim ॥ भूमिका ॥ यदावि बेदान्तमतसम्प्रदायप्रवर्तकेरनुप्रवर्तकेयासशङ्करप्रभृ- तिभिराचार्यविरचिताः सन्त्यनकोतिविस्तरा निबन्धास्तथापि तेषु प्रविविक्षणां मन्दमाध्यमाधिकारिणां कृते नेदानीयावदेतादृशो यन्य: केनापि व्यरचि येनकेनवाधीतेनानाया शारीरकभाप्यादिसमस्त बृह- वेदान्तग्रन्याध्ययनस.मयं स्यात् तदेतदालोच्यायमत्यल्पविस्तरो महापला वेदान्तसिद्धान्तादी नाम ग्रन्यो निरमाघि ; आशासे च प्रायोऽम्याध्ययनेन वेदान्तशैनी परिज्ञाया नायासेनैव लोका वृहद्वेदा- न्तम नयाध्ययनसमधी भवेयुरिति । अस्य च यन्यस्य "वेदान्तसिद्धा- न्तादर्श"--इति पूर्ण नाम, तत उच्चारणसोक-थं "वेदान्तादर्श'' "आदर्श:"-इत्यपि च लोकैकुं शक्यम् ; यथा, खण्डनखगडखाद्य "खाद्यखगडन" "खगडनम्”- इति प्रकीर्तयन्ति । अस्य च ग्रन्थस्य चत्वार आदशा प्रादर्शवदर्थदीपका राजन्तेऽन्वर्थकाः । तत्राद्यः सञ्जादा वेदान्तकोगत्वात्सर्ववेदान्तयन्योपकारकः । यद्यपि वेदा- न्तभ्यासाधारण्यस्मन्ना अल्पीयस्य सव तथापि व्यवहारदशायां वेदान्तसिद्धान्ताविरोधिन्य: परतन्त्रसिद्धान्तसिद्धाः सर्वतन्त्र सिद्धा- तासिदा वा या या वेदान्तिकरूपादीयन्ते ता अपि या:काश्चिदि- होपन्यस्ताः । प्रायोऽस्मिन्नादरों शाङ्करवेदान्तसञ्चाः सर्वा एव, मध्य*- रामानुजविष्णुस्यामिवल्लभाचार्यादीनां वेदान्तिकानां सजास्तु मुख्या या:काश्चिदेवोपन्यास्थम् ; तयाख्याने श्रादालोके तु सज्जया- * यत्र घेदान्तादर्श मध्यादेनीमग्रवणमन्तक्तिस्तत्र सर्वत्र शाङ्करमतेनैव प्रति- पादनं बाध्य ।

·३ भूमिका। थानां लक्षणानि काश्चिच्च मूलानुक्तास्सञ्चास्तल्लक्षणानि चोक्तानि । द्वितीये उत्पत्तिप्रलयादर्श तु शाङ्करमतमनुस्मृत्य जगदुत्पत्तिप्रलयप्र- क्रिया सचित्रमुपन्यस्ता । अयमादी भाष्यादावाकरमन्थे प्रवृत्तिसा- धनः । तृतीयो यौक्तिकादर्शस्तु यौक्तिके ख्याडना । बृहदन्थे प्रवृत्तिसाधनः । चतुर्थी मतभेदादर्शस्तु मतभेदप्रतिपादने सिद्धा- न्तलेशादौ प्रवृत्तिसाधनत्वात्सुनिर्मितः, एवं च चत्वारोप्यादा अस्य यथायथं सार्थका एवेति ध्येयम् ॥ यद्यपि वेदान्तसिद्धान्ते एक एव नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव उपनिषन्माचगम्यो वस्तुतास्तीति न तस्मिन्सज्ञासज्ञेयाद्यभिधानं युक्तं तथाप्यनृतजडदुःखात्मकानेकभेदभिन्नं प्रपञ्चं साक्षादध्यस्यतो- ऽविवेकिनः प्रथमत एव तथोपदेशान्न नित्यशुद्धमुक्ताद्वितीयचिन्मा- चप्रतिपत्तिर्भवेदिति तद्बुद्धिस्थामशेषजगद्विकल्पनामाश्रित्य तदयवा- देनाद्वैतप्रतिपत्त्यर्थ तदनुगुणं सज्ञासज्ज्ञेयादिवतप्रतिपादनं नाऽश्लिष्टं पूर्वाचार्याणाम् । तदुक्तम्-"अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपजच्यते" इति । तस्मात सर्वमवदातम् । माऽहं विदुषां प्रणम्य परितः पादाविदं प्रार्थये । यन्माट्यात्पदतोऽर्थतश्च गलितं मत्तोऽच यद्यद्भवेत् ॥ सत्तत्सर्वमिदं सुशोध्य कृपया पश्यन्तु सन्तोऽनघाः । दोषान्मेऽविगणय्य दूषयनिधेोषे गुणग्राहिण: ॥ मोहनलालनामा- वेदान्ताचार्य: । - ·momasmeenawesomer सूचीपनम् । (अ) स्या इत्यम भी प्रगतिः अनिकालयः पञ्च प्रजम्यानम् अनन्यसुखम् प्रहला अजिहाभिषक्रम ४४ अनिता भितुः प्रमानद्वयम ४ प्रज्ञानभूमिसप्तकम अजानम् (मनप्रतिः, प्रन्नयावस्था, प्रध्याकसम, अध्यक्तम्, प्रवरम्, श्रधिया, समः) प्रत्तानावस्थासप्तकम् अतनाटिमप्तकम् ४६ अतिवादः ५७ न्या. अतिव्याप्तिः २४ न्या. अतिव्याप्त्याटित्रयम् लियaru: १९ प्रत्यन्ताभावः धिकारी अधिटवतम् अधिभूतम अधाधावन्त्यनवस्था अध्यात्मम अध्यात्मादिन्नयम् अध्यासट्टयम् अध्यासः (अध्यारोपः, विभमः, विपर्ययः) अनवस्या অনল্পাদ্যোলয় अनघस्थाद्वयम अनादिषट्कम् ७१ अनिच्छापाख्यम् अनित्यविभूतिः (एकपाहि. भूतिः) अनिर्वचनीयख्यातिः अनुदयोऽपत्तिदोषः २४ अनुपब्धिः (योग्यानुप- लब्धिः) ४२ अनुबन्धचतुष्टयम् अनुमानम् अनुमितिः සුදු अनुमितिद्वयम् २६. ४० अनुवादः अन्तरङ्गम् (ज्ञाने) अन्तर्गिन्द्रयम् अन्तर्मदाष्टकम् अन्तःकरणचतुष्टयम् + घटायनाटिसिद्धानाममूषां सजानां सर्वामां सर्वस्मिन्यास्त्र प्रायेणेोपलम्भादेताः प्राचीनास्त दाना-नर्मिता सताश्चार्याचीना मतदाचार्यनिर्मिता इति विवेका दुष्क- रस्तथाप्यापातता विवेकार्थ परेषां मीमांसा-न्याय साडख्य योग-शून्यवादि-विज्ञानवाद- पुराणा- धर्मशास्त्रा.लङ्कारिकाया या उपयुक्तास्सज्जा इह वेदान्तसज्ञाप्रकरणे उपन्यास्य तामांक्रमण सूचना अर्थ सज्ञानामादा मी. न्या. सांचो. वि. युः ध• श्रा-इत्या. वाट्यानरमपन्यास्यं तत्वन्तध्यागा: स्याम् । . • शू ·सूचीपत्रम् । ३२ अन्धतामिसः (अभिनि- वेशः) अन्धो भिक्षुः अन्नमयकोशः अनसप्तकम् ४६ श्रन्यथाख्यातिः अन्यथाप्युपपत्तिः २४ अन्यथैवोपपत्तिः अन्योन्याभावः ७२ अन्योन्याश्रयः ४२ प्रन्वघः अपक्षयो विकारः यो• अपरवैराग्यम् १० यो अपरवैराग्यं चतुर्विधम अपरोक्षज्ञानम् ५ अपवाद: ६६ अपूर्वता अपूर्वविधिः अभानावरणम् अभावद्वयम् अभावप्रमा अभिधानानुपपत्तिः ४९ अभिनिवेशः अर्भािहतानुपपत्तिः ४१ अभ्यासः अरिषवर्ग: अर्थवादस्त्रिविधः স্মঘা: अर्थाध्यासः अापत्तिः ४१ अापत्तिदोषत्रयम् अवयवत्रयम् अवस्थात्रयम् १२ अवस्थाषट्कम् (जायदादि) १२ अवस्थाषट्कम् (शिशु- त्वादि) ४० अवान्तरवाक्यम् अविकतारणाम: अविटया अविट्याद्वयम् वो. अविट्यापाथि पञ्च अधिनिगम्यत्वम् (विनिगमना. विरहः) न्या. श्रव्याप्तिः २४ अशास्त्रीयद्वतम शू. श्रमत्ख्यातिः असदावरणाम् न्या.असम्भवः असम्भावना श्रसम्भावनाद्वयम् असिद्धिः असुरभिगन्धः असूया ५५ असंक्तिः अस्तित्वविकारः अस्थित प्रजा अस्थ्यादिपञ्चदशकम ५४ अस्मिता अहङ्कारद्वयम् अहङ्कारः (गः) १०-२८-५५ (मा) न्या. श्राकाहा श्राकाशप्रकतय: पञ्च श्रआयामिकर्म वि. प्रात्मख्यातिः अात्मत्रयम् प्रात्मनय (प्रकारान्तरेणा) ७० श्रात्माश्रयादिदोषषट्कम् प्रात्माश्रयः ४२ पु. श्रान्तिकप्रलयः प्राधिविकतापः आधिभौतिकताप: श्राध्यात्मिकतापट्टयम् प्राध्यात्मिकतापः १२-१५ प्रानन्दत्रयम् স্মনকানি: ४० ·सूचीपत्रम् । ३ श्रानन्दमयकोशः प्रानन्द: प्रान्तरदृश्यानुविद्धसमाधिः ३८ प्रान्तर्रानरुपाधिकाध्यासः श्रान्तरनिर्विकल्पसमाधिः प्रान्तरप्रपञ्चः श्रान्तरशब्दानुविद्धसमाधिः ३८ श्रान्तरसोयाधिकाध्यास: ३ श्रान्ध्यादित्रयम् प्रारम्भकारणम् श्रावरणद्वयम् प्रावरणक्तिः आशीर्वादात्मकमलम् ध• प्राथमचतुष्टयम् पात्तिः उपनयः उपपत्ति: उपमान प्रमाणम् ওমনিমা उपरतिः (संन्यासः) २१-४४ उपलक्षणम् उपवायुपञ्चकम् उपाङ्गानि (वेदस्य) उपादानकारणत्रयम् उपाटानकारणाम् उपाधिः उपेचा यो. श्रासनम् ऊरयं धावन्त्यनवस्था कर्मिषट्कम् (ए) यो. एकाग्रभूमिः यो एकेन्द्रियवैराग्यम् एषणा सषणात्रयम् १३ श्रासुरसम्पदगुणाः श्राहारस्विविधः () इच्छाप्रारब्धम (इन्द्रियाधिष्ठातृदेवतापञ्च- दशकम ५४ (ई) ईया ५५ यो. ईश्वरप्रणिधानम् ईश्वरसाक्षिप्रत्यक्षम् ईश्वराश्रया प्रमा ५ ईश्वरः (उ) उक्त्यादिपञ्चकम् (वचनादि- पञ्चकम्) पु. उत्पत्त्यादि (भग )पटकम् ४५ उदानवायु ३४ उठाहरगाम् (दृष्टान्तः) २६ उद्भिज्जम् ध. उपकुर्याणा ब्रह्मचारी उपक्रमापसंहारी ऐश्वर्यादि(भग )षट्कम् ४५ '(क) कमगडल्वादिधरः संन्यासः १० करणत्रयम् करुणा का कर्नत्रयम् कर्मजन्यतादात्म्यम् २२ कर्मत्रयम् (पुगयादि) कर्मत्रयम् (सात्त्विकादि) १६ : कर्मत्रयम् (सञ्चितादि) ध. कर्मपञ्चकम् (नित्यादि) ध. कर्मषट्कम् (सानादि) कर्मेन्द्रियपञ्चकम् ૪૧ कला ·सूचीपत्रम् । पृष्ठ घ. गृहस्थाश्रमः गोणात्मा (च) चक्रदोषः चतुर्दश वियाः चतुर्व्यहार ( वासुदेवादि) ३२ चन्द्रलोकमार्गः (धूमादि- ७१ मार्गः) कषायः २६ काम: २६-५५ ध• कास्यकर्म कारणद्वयम् काराप्रपञ्चः कारणम् कारणशरीरम् १२ कालत्रयम् कालिकपरिच्छेदः किशोरावस्था कुटीचकः संन्यासी यो• कुम्भकप्राणायामः कूर्म उपवायुः काल उपवायुः केवलप्रारब्धम् पा. केवल लक्षणा कैवल्यद्वयम् (निःश्रेयसद्वयम्) ७ कोशपञ्चकम् कोशिकाषट्कम् ३६ ध. कोमारावस्था यो• क्रमनिग्रहः क्रमसष्टिः ६७ क्रिया क्रोधः ५५ यो• केशपञ्चकम् नयतापः यो विप्नभूमिः चिजजययुक्तिचतुष्टयम् चित्तभूमिपञ्चकम चित्तम चैतन्यसप्तकम् चोटान १४ ५ अनिविकारः अन्यज्ञानद्वयम् नन्यज्ञानम् जन्यसुखम् जरायुजम् नल प्रकृतयः पञ्च मा• जहदाजहरुलक्षणा (भागत्या. गलतया) श्रा.हल्लक्षणा जायज्जाग्रत जाग्रत्त्रयम् जाग्रदत्रस्था जायत्सुषुप्तिः नाग्रस्वामः जातरूपधरः संन्यासः जातिः जीवचतुष्टयम् (रामानुजम- तेन) जीवत्रयम् जीवत्रयं ( प्रकारान्तरेण) जीवन्मुक्तिः जीवसाक्षिप्रत्यक्षम ख्यातिपञ्चकम् (ग) गन्धद्वयम् ४० गुणत्रयम् मो. • गुणवादः गुणः गुणाः पञ्चसप्ततिः ·com सूचीपत्रम् । ५ पृष्ठ तूलाऽविट्या (कार्याविट्या) ८ तूलाऽविढ्या चतुर्विधा तैजसो जीवः त्रिपुटी १२ ४४ जीवाश्रयप्रमाद्वयम् . লীয়াঘন্না লা ५. जीवः (क्षेत्रनः) ব্রা ५७ ज्ञाता १६-५२ ज्ञात्रादित्रयम् ज्ञानत्रयम् ज्ञानद्वयम् २१-५ নালয়নিয়ম तानभूमिसप्तकम् ज्ञानम् १४-१६-२१ ज्ञानाङ्गद्वयम् ज्ञानात्मा ज्ञानादित्रयम् जानाध्यासः ज्ञानेन्द्रियपञ्चकम् जेयम् दम्भः टपः दानम् दानं त्रिविधम् दुःखनिवृत्तिः ५५ ५९ . दृश्यत्वम् १६ दृश्यानुविद्धसमाधिः (ब्रह्मांगा जगमाने) दृष्टा- न्तपञ्चक्रम् दृष्टार्थापत्तिः ४१ दृष्टिसष्टिः देवदत्त उपवायुः ३४ तत्त्वत्रयम् तनुमानसा तपः ३५ নদিঘি यो• तमः (अविट्या) तात्पनिर्णायकशिषटकम् तात्पर्य द्विधिधम् तादात्म्यत्रयम् तापत्रयम् तामस प्राहारः १७ तामसदानम् तामससुखम् तामसो यजः तामसं कर्म तामसंज्ञानम् तामसं तपः देवासना दैनन्दिनप्रलयः देवीसम्यद्गुणाः दैशिकपरिच्छेदः द्वेषः द्वैतं द्विविधा (घ) धनञ्जय उपवायुः धर्मः धातुसप्तकम् यो. • धारणा यो• ध्यानम् ५० ५० ध्वन्यात्मा शब्द: तामसः का यो. तामिसः (द्वेषः) तितिक्षा सूर्यावस्था (तुरीयाऽवस्था) ४८ नमस्कारात्मकमलम् नाग उपवायुः नाहीदशकम् ३४ ·सूचीपत्त्रम् । ६ ५ १३ ५९ १३ १३ १३ भाडीदेवतादशकम ५४ नादादित्रयम् नादः न्या. निगमनम् यो. निग्रहद्वयम् यो. निग्रहः (निरोधः, प्रत्याहास) १० नित्यकर्म नित्य प्रलयः निविभूतिः (त्रिपाढिभूतिः) ७ निदिध्यासनम् १६ निमित्तकारणम् यो नियमपञ्चकम् ३५ मो. नियमविधिः यो. निरुद्धभूमिः ३५ निरुपाधिकाध्यामः यो. निर्विकल्पसमाधिः, निर्जी. जः, असम्प्रज्ञातः धः निषिद्धं कर्म निषेधमुखप्रवृत्तिः ध. नैमित्तिककर्म नैमित्तिकालयः, (मन्वन्तर- प्रलयः) ध• नैष्ठिको ब्रह्मचारी (प) पगुभिक्षुः ४४ पदार्थद्वयम् पदार्थाऽभावनी परमहंसः संन्यासी. यो• परवैराग्यम् १० परार्थानुसितः परा वाक परिग्रहः ५८ परिच्छेदत्रयम् परिणामः ३६-७२ অনিয়মিাযম परिताप: ५७ परिवादः मी. परिसरण्याविधिः परेच्छाप्रारब्धम् परीवज्ञानम् पश्यन्ती पापकर्म पापकर्मत्रयम् पापमुत्कष्टम् पापं मध्यमम् पापं सामान्यम् पारमार्थिकजीवः पारमार्थिको प्रमा पारमार्थिकी ससा पारुष्यम पाशाष्टकम् पुण्यकर्म पुण्यकर्मत्रयम् पुग्यमुत्कष्टम पुण्यं मध्यमम् पुगयं सामान्यम् पुत्त्रेषणा पुरुषार्थचतुष्टयम् पुर्यष्टकम् यो. पूरकप्राणायामः पृथिवीप्रसतपः पञ्च पैशुन्यम् प्रकृतयः पञ्चविंशतिः प्ररूत्यष्टकम् प्रज्ञाद्वयम् प्रतिज्ञा प्रतिबन्धः प्रत्यक्षद्वयम् प्रत्यक्षप्रमा प्रत्यक्षप्रमाणम् प्रत्यन्तबाघः • प्रत्याहार: प्रयज्वत्रयम् प्रपञ्चद्वयम प्रपञ्च प्राप्तिमार्गः ५० ह ६६ ·सूचीपत्रम् । प्रारब्धकर्मद्वयम् प्रारब्धत्रयम् (फ) फलचैतन्यम् फलम् फल्नध्याप्तिः फलाभिसन्धिकतं प्रारब्धम् १४ (ब) बधिरो भितुः ५५ बहिरङ्गं (ज्ञाने) बहिरिन्द्रियम् हिर्मदाष्टकम् ४५ बहूदकः संन्यासी पृष्ठ प्रपञ्चः १६ মাযানয়িনীনমান प्रमाणगतसंशयः प्रमाणुगताऽसम्भावना न्या• प्रमाणचतुष्टयम् प्रमाण चैतन्यम् प्रमाणदोषः २५ प्रमाणम् प्रमाणषट्कम् ४१ प्रमाता प्रमा प्रमातृदोषः प्रमात्रादिदोषत्रयम् २४ प्रमाद्वयम् ५ प्रमेयगतविपरीतभावना प्रमेयगतसंशयः प्रमेयगताऽसम्भावना प्रमेयचैतन्यम् प्रमेयदोषः प्रयोजनम् (वेदान्तस्य) २-२८ प्रलयपञ्चकम् ३५ प्राग्लोपाषः ४३ प्राज्ञः ५२ प्रायापञ्चकम् (वायुपञ्च- कम्) प्राणामयकोशः प्राणः योः प्राणादेव वर्णाः यो. प्राणायामत्रयम् २२ यो. • प्राणायामः प्रातिकूल्यम् ५८ प्रातिभासिकजीवः प्रातिभासिकसत्ता (प्रातीतिक- सत्ता, ज्ञातसत्ता) ध. प्रायश्चित्तम् wয়াজন १३-२५ ३ AU बाधसामानाधिकरण्यम् बाध:(अपवादः)त्रिविधः EE बाल्यावस्था ४० बाह्यदृश्यानुविद्ध समाधिः ३८ बाह्यनिरुपाधिकाध्यासः बाह्यनिर्विकल्पसमाधिः মায়: ६ बाह्यशब्दानुविच्छ समाधिः ३८ बाह्यसोपाधिकाध्यासः बीजजायत् (महामोहः) ४७ बुद्धिः ध• ब्रह्मचर्याश्रमः ध. ब्रह्मचारी द्विविधा ब्रह्मज्ञानभूमिचतुष्टयम् ब्रह्मत्रयम् ब्रह्मप्रलयः (महाप्रलयः) ब्रह्मलोकमार्गः ( देवलोक- मार्गः, अर्चिाविमार्गः) १८ ब्रह्मवित् (सत्त्वात्तिः) ब्रह्मविद्वरः (असंसक्तिः) ब्रह्मविद्वरिष्ठः (तुर्यगा) ३० ब्रह्मविद्वरीयान (पदार्था- भावनी) ब्रह्मानन्दः ·सूचीपत्त्रम् । पृष्ठ ४४ (भ) भक्तिः भाविकारषट्कम् भाविकालः भाविप्रतिबन्धद्वयम् भिक्षुषट्कम् पु. भुवनत्रयम् (लोकत्रयं, धा- मन्त्रयं, जगत्त्रयम्) पु. भुवनानि चतुर्दश भूतकाल भूतग्रामचतुष्टयम् भूततिबन्धः मी. भूतार्थवादः भूरादिलोकसप्तकम् भेदत्रयम् भोक्ता भोगः ५२ भोग्यम् भ्रमनिवर्तकदृष्टान्त पञ्च- कम् भ्रमपञ्चक्रम भमषटकम् (कुलाभिमाना- माया-(समष्टिकाराशरी. रम्, श्रानन्दमयकोशः, सुषुप्तिः) ४ मायादृष्टिस्त्रिविधा मिथ्यात्मा ७० मिश्रितकर्म िितकर्मत्रयम् १३ मिश्रितमुत्कष्टम् मिश्रितं मध्यमम १. मिश्रितं सामान्यम् मुक्तिद्वयम् 'मुख्यसामानाधिकरण्यम् मुख्यात्मा मुग्धो भितुः ४५ मुदिता मूर्छा मूढावस्था (मूठभूमिः) मूर्तित्रयम् मूर्तिमदाष्टकम् मलाविया (=कारणा- विया) मैत्री मैत्र्यादिक्षावनाचतुष्टयम् मेथुनाङ्गाष्टकम् ५० मोक्षः (मुक्तिः, निःश्रेयसम्) २६ मोहः (अस्मिता) ३७-५५ मानादिसप्तकम ५२ दि) ४५ मान्तिजन्यतादात्म्यम् महालत्रयम् मङ्कलम मदः मननम् मनोमयकोशः यत्तस्विविध: यो• यतमानवैराग्यम् यतयश्चतुर्बिधाः यो- यमपञ्चकम् युगपष्टिः योगशक्तिः यो• योगाङ्गाष्टकम् योग्यता योग्यानुपलब्धिः मरणावस्था महाजाग्रत् महानात्मा • महामोहः (रागः) महावाक्यम् मार्गत्रयम् मानसस्तापः ३५ ६७ ५० ४२ ·सूचीपत्रम् । २ पृष्ठ ६६ ४० यौक्तिको बाधः ध. यौवनावस्था (1) যি বয় रन्ध्राणि नव रन्धारायेकादश रसषट्कम् ५३ . ૫૩ वधिरो भितुः ४५ ३७-५५ रसास्वादः रागः रागादिपोडशकम् राजसाहारः राजसदानम् राजममुखम् राजसा यन्तः राजसं तपः राजसं ज्ञानम् १६ राजसः कता १६ पृष्ठ लिङ्गावयवा ऐकोनविंशतिः ५६ लोषणा लोभः ५५ लोकिको शाब्दी प्रमा ६१ (ब) वक्तृतात्पर्यम् ४५ घ. वर्णचतुष्टयम् वर्णः यात्मकः शब्दः वर्तमान प्रतिबन्धश्चतुर्विधः १४ वर्तमानः कालः २० ये.. वशीकारवैराग्यम् वस्तुपरिच्छेदः वस्तुनिट शात्मकमलनम वाक्यार्थज्ञानहेतुचतुष्टयम् ७० वाणी चतुर्विधा वानप्रस्थाश्रमः वा थुप्रकृतयः पञ्च वाक्यम् वासना वामनात्रयम घासनानन्द: विसतपरिणामः यो विक्षिप्तभूमिः ३५ विवक्तिः धिक्षपः धिनत्यम् विजातीयभेटः विज्ञानमयकोशः वित्तषशा विवेवमुक्तिः विद्वत्संन्यासः विधिमुख प्रत्तिः विधिस्विविधा ६६ বিলায় শিক্ষা ३९ विपरीतभावना विपरातभावनाद्वयम् কমিদি; रूपम् रुपपट्कम् यो. रेचकप्राणायामः ४० ४५ (ल) न्या. लक्षयाटोपत्रयम् ( अति. व्याप्त्यादत्रयम्) लक्षणम् श्रा-ननगा श्रा. लक्षणा द्विविधा श्रा. क्षितलक्षणा लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्ध: १४ लिङ्गम् (हेतुः) लिङ्गशरीरम् (मुक्ष्म शरीरम्) ५५ लिङ्गावयवाः चतुर्विंशतिः ५६ लिहावयवाः पत्रिंशत् निनावयवाः पसगावतिः लिहावयवाः सप्तदश ·१० सूचीपत्रम् । पृष्ठ ५ विभूतिद्वयम् विराट् (वैश्वानरः) নিমজ্জাযা ५८ विवर्तवादः মিত্তিা विविदिषासंन्यासः विवेकः विशेषयाविशेष्यभावस्स- ध्यावहारिकी प्रमा (श) शक्तिः शक्तिद्वयम् ( अज्ञाने) क्तिद्वयम् ( पदे) शब्दतात्पर्यम् शब्दद्वयम् शब्द प्रतिनिमित्तचतुष्ट- यम् 00 নির্মল विशेषाङ्कारः विश्व: विषयः (वेदान्तस्य) विषयानन्दः वत्तिव्याप्तिः वद्धिविकारः वेदचतुष्टयम् वेदवाक्यं द्विविधम वेदाङ्गपटकम् ४ खरी वाक ४० ভাবিশুদ शब्दानुविद्धः समाधिः शमः शमादिषटकम् অৰীয় शरीरम् (क्षेत्रम्) शान्तात्मा शाब्दी प्रमा शाब्दी प्रमा द्विविधा शारीरस्तापः शास्त्रवासना शास्त्राणि पद शास्त्रीयद्वैतम् शास्त्रीया बाधः ध. शिशुत्यम् शीलम् शीर्षणयप्राणसप्तकम् शुद्धचैतन्यम् शुभेच्छाख्या ज्ञानभूमिः शौचम् श्रद्धा श्रवणम् प्रवणादित्रयम् भूतार्थापत्तिः श्रुतार्थापत्तिद्वयम् (ब) वैदिकी (शाब्दी) प्रमा यो वैराग्यम् यो वैराग्यं द्विविधम ध. वैश्वदेवलिः यो व्यतिरेकवैराग्यम् ध्यतिरेकः সছিমগ্রীর সলিমী ध्यष्ट्य ज्ञानम् (अविद्या, व्यष्ठिकारणशरीरम, श्रा- नन्दमयकोशः) ध्यसनममकम् व्यानो वायुः न्या. व्याप्तिः व्यावर्तकत्रयम् মান্নালিজী ध्यावहारिकसत्ता (अज्ञात- सत्ता) E६ - १६ पठको भित्रुः ·सूचीपत्रम् । ११ पृष्ठ (स) सङ्कल्यादिवतुष्ट यम् सजातीयभेदः सञ्चितकर्म ওয়ানি: सन्तोषः सष्टिमूक्ष्म शरीरम् सौष्टस्यूल शरीरम समष्टयज्ञानम् (माया, समष्टि. कारणशरीरम्, प्रानन्दमय- कोशः, सुपुप्तिः) समाधानम समाधिः ६ यो. समाधिद्वयम् समाधिविघ्नचतुष्टयम समाधिपटकम् २५ २५ ४४ ६ समानो वायुः m ४० सम्बन्धत्रयम् (जीवनमाभे- दबोधकम्) सम्बन्धः (वेदान्तस्य) सम्बन्धः शास्त्रादेषिया- दिना सम्बन्धाः ७१ यो. (सविकल्पसमाधिः (सबी- जसमाधिः, सम्प्रज्ञात- ৪ামাবান্ধিযয়ন सामान्याहङ्कारः १० सुस्वं त्रिविधम सुप्यादित्रयम् सुर्राभगन्धः ११ सुखम् (पानन्दः) द्विविधः ६७ सुविचारमा (विचारणा) ४७ सुषुप्ति जाग्रत् सुप्ति त्रयम् सुषुप्तिमुपुतिः सुषुप्तिस्यमः सुघुप्त्यवस्था (सम्प्रसादा- वस्था) सूक्ष्म प्रपञ्चः मूक्ष्मभूतानि (तन्मात्राः) ३४ सूक्ष्मवीरद्वयम् মূনা मूत्रपट्कम् (वैदिकम्) सुष्टिष्टिः ६६ सष्टिद्वयम् सोपाधिकाध्यासः संन्यासद्वयम् संन्यासः ( उपरतिः) १०-२७ संशयद्वयम् संशयादित्रयम् संशयः संसाध्यासः संसारमार्गः संसारा नविधः स्थितप्रज्ञा स्थलप्रपञ्चः स्थलभूतानि पञ्च যুলময় লীম মমমম स्पर्शः स्वगतभेदः १० योगः) सहजन्यतादात्म्यम् सहमा पतनतापः सात्त्विक आहार सात्त्विकदानम् सात्त्विकमुखम सात्विको यजः सात्त्यिक कर्म सात्त्विकं जानम् सात्त्विकं तपः सास्वकः कता साधनचतुष्टयम् सामानाधिकरययद्वयम् .

·१२ सूचीपत्रम् । पृष्ठ पृष्ठ ३० १० स्वमजाग्रत् २५-४७ स्वमत्रयम् २५ स्वमसुषुप्तिः २५ स्पमस्वपः स्यमावस्था स्वरूपाध्यामः स्वर्गलोकतापत्रयम् (दिध्य- तापत्रयम) न्या. स्वार्थानुमितिः स्वाध्यायः स्वेदजम् () यो.हठनिग्रहः हिरण्यगर्भः हिंसा क्षेत्वादित्रयम् (जानादे) हंसन्यासी ३९ Harename ७५ प्रपञ्चात्पत्तिप्रक्रिया ७३ जीवब्रह्मणा दखगडनम् ७६ অলীযেজিয়া अनात्मभेदरक्षपडनम् সময়জিয়া ७८ मतभेदेन नगनुपानप्रतिपादनम् ८६ मतभेदेन जीवेश्वरस्वरूपनिरूपणम् ८८ - mariawantreantrwasetton mi-rayan maritertawenty ·Nex Pitainment 13maya स MaraParasi PIC १९tra ॥ श्रीगणाधिपतये नमः ॥ ॥ वेदान्तसिद्धान्तादर्शः ॥ स्थित्वा कल्पतरोरधोऽच्युतमथो ध्यायन्तमीशं परम् । बालेनाथ सुचारु दामरकरणाऽऽसेवितं पृष्ठतः । महीनेन च गायता हरियश: संसेवितं स्वाग्रतः । वन्देऽहं करुणार्णवं भयहरं श्रीमगुरु नानकम् ॥ १ ॥ श्रीमन्मकन्ददासाहश्रीरामसदनाद्वयोः । वन्दे पादौ तथा श्रीमदराममिश्राह्वशास्त्रिणाम ॥ २ ॥ क्लेशैः काशयाभ्यामपि च विहितः कर्मजन्यर्विपाकैः । सत्यज्ञानस्वरूपः सुखतनुरनधो वेदमात्रैकवेदनः ।। भक्तानां हृद्विहारी ततनुसगुणा नन्दगोपालसूनुः । आदर्शालाकदीप्ते स म स भवतामीश्वरः संचकास्तु ॥ १ ॥ १ अथ प्रारब्धुरिष्टस्य यन्यस्य निर्विघ्नसमाप्तये मनस्यनुष्ठितं मङ्गलं शिशितार्थ ग्रन्य प्युपनिबध्नाति-स्थित्वेत्यादिना । तत्र मङ्गलत्वं नाम ममाप्तितिबन्धकांभतरिविशेर्षाव घातकत्वम् । तच्च त्रिविधम, आशी- वादनमस्कारवानदंशभेदात् । तत्र स्वस्य परस्य वा इष्टार्थशंसनम्- आगीवादः, निष्ठापकर्षविषयकबोधानुकलो व्यापारो-नमस्कारः, स्वे- प्टतमदेवतागुणगणाक्तिः,-वस्तुनिर्देशः, ॥ तत्र स्थित्व यादाश्लाकन स्वपितृपितामहादिपरम्परायां त्रयो- दशं माताचारायणावतारं कुन्नगुरूं श्रीमत्रानकाख्यं गुरुं नत्वा मन्त्रगुरु- परमगुरु वियागुरून्क्रमशा नमति-श्रीर्मादति ॥ यस्ता गुरुभातुः स्यमादरम्यापि मतः श्रीराममदनाट्यस्य परमगुरुत्वेनानु- यगानं गति पथप्रदर्शक्रस्यात्सर्वथा स्वहितगामकत्याच कृतं, प्रसिद्धानि चास्य महा न्ति वीर्यवन्त्यभुतानि कारयेतदीयजीवनचरिते ॥ - ·२ (२) वेदान्तसिद्धान्तादर्श- बालानां सुखबोधार्थ तत्प्रसादप्रमादितः । कव वेदान्त सिद्धान्तादर्शमादर्शवस्थितम ॥३॥ प्रायेणान्यनिबन्धेषु सदृष्टान्ता न वर्तते । वेदान्तीयपदार्थाक्तिः स्वच्छा चाल्पाक्षरान्विता ॥ ४ ॥ अतस्तेभ्योऽल्पबुद्धीनां नृणां बोधो न जायते । तूर्णमेवारुरुक्षणां वेदान्तमतकोटिषु ॥ ५ ॥ बहर्थ ल्याक्षरे त्वस्मिन्सदृष्टान्तं प्रदर्शितम् । प्रायो वेदान्तशास्त्रस्य मेयादिकमशेषतः ॥ ६ ॥ बालानां सुखबोधार्थमथ चिचाण्यपि क्वचित् । प्रकल्य लिखितान्यस्मिन्यदार्थानां यथायथम् ॥ ७ ॥ तस्मान्नास्य मदुक्तस्य ग्रन्यस्यास्ति कथञ्चन । ग्रन्थैरन्यैर्गतार्थत्वं नेभ्यो भिन्नफलत्वतः ॥ ८ ॥ तत्र तावन्निरूप्यन्ते सज्जाः सर्वाः समासतः । प्रायो वेदान्तशास्त्रस्य भिन्ना हिचिचतुःक्रमात् ॥ ॥ ६ 'मेयादिकम्'-दति आदिपदाधिकारिप्रयोजनसम्बन्धा याहाः, वक्ष्यन्ते ते चाये चतुर्विधसज्ञानिरूपणप्रस्तावे, अवान्तरप्रयोजनं चास्य यन्थस्य बालानां सुखेन वेदान्तशास्त्रीयपदार्थावबोधः, अवान्तरमेयं च यथायथं सज्ञादि, सम्बन्धश्च प्रमेयादिना प्रतिपादाप्रतिपादकभावादिरि. त्यवगन्तव्यम् । यद्यपि वेदान्तसज्ञानिबन्धे वेदान्तसज्जा अपि यथायथं प्रतिपादिता एवोपनिबद्धाश्च ताः समासतः केचिदिक्षुणाऽऽधुनिकेन, तथापि तासामपर्णत्वात्तत्तल्लक्षणस्य तत्राभिहितत्वाच्चाधिकसज्ञासजे. यलक्षणादाभिधायिनो नास्य यन्यस्य तैनॆरर्थक्यमित्यनुसन्धेयम् ॥ * श्रादित्यपुरीपदवाच्येन ॥

·सज्जादर्शः । सञ्जासज्ञेयरूपाभ्यां शन्यत्वेपि चिदात्मनः । अध्यारोपेण सर्वम्य युक्तं तस्मिन्निरूपणम् ॥ १० ॥ अध्यारोपस्त्वतस्मिन् स्यात्कल्पनं तस्य वस्तुनः । शुक्तिकाशकले यद्प्यादीनां प्रकल्पनम् ॥ ११ ॥ १० अध्यारोपो नाम-वस्तुन्यवस्त्वारोपः, यथा शुक्तिकाशकलादौ- रजतादेः, प्रष्टते वस्तु चिदात्मा, तत्रावस्तुनः प्रपञ्चस्यारोपोध्यारोपः । अय- मेवाध्यामा विभ्रमो विपर्ययश्चत्युच्यते, लतणान्तराणि च तस्य परत्र पूर्वदृ- प्टावभासः एकावच्छेदेन स्वसंसृज्यमाने स्वात्यन्ताभाववत्यवभास:। दु- त्यादीनि बोडव्यानि । स च द्विविधा ज्ञानाध्यासोऽर्थाध्यासश्च, तत्रात- स्मिस्तद्धिानाध्यासो यथा शुक्ता रजतबुद्धिर्यथा वाऽऽत्मन्यनात्मबुद्धिः; प्रमाणाजन्यजाविषयत्वे ति पूर्वदृष्टसजातीयार्थाध्यासो यथा शुक्ती रजताध्यास आमनि चानात्माध्यासः। यद्वा, स्वरूपाध्यासः संसाध्यासश्चे. ति द्विविधा ध्यासः । तत्रायो रज्ज्वादो भुजङ्गादाध्यास अामनि वाऽ- नात्माध्यासा द्वितीयस्तु स्फटिके लैहित्यस्य शङ्ख च पीतिबाऽनामनि चात्मतदुमादेः, आत्मादेः पारमार्थिकत्वेन स्वरूपतोऽध्यासाभावात् । अथवा, प्रकारान्तरेण सोपाधिको निरुपाधिकरति भेदादासो द्विविधः । तत्रापार्धािनरूपणाधीननिरूपण आदाः, द्वितीयस्तु तनिरूपणानधीनान- रूपगाः । द्विविधाप्यसौ बाह्माभ्यन्तरभेदात्पु विधः । तत्र लोहितस्फ- टिकादिबायः मोपाधिको भ्रमः, जवाकुमुमादेरुपाधित्वात् ; कर्तृत्वादिभ्रम अान्तरः, कर्मरूपेण परिणताऽविद्यारूपोपाधिकार्यत्वात् ; शक्तिरूप्यादिस्तु बाहा निरूपाधिको भ्रमः ; आकाशादिभ्रमापि बाहा निरुपाधिकः ॥ प्रयभामत इत्यवभास इति व्युत्पत्त्याऽवभासशब्दार्याध्यासपरः, श्रधभासतेऽर्थः (रजतादिः) अनति व्युत्पत्या च ज्ञानाध्यासपरः । + स्वात्यन्ताभाववत्यवभास एतावन्मात्राक्ती यत्र भूतलादी घटोपसारितः पुनमानीतस्तादृशघटादातिप्रमङ्गः म्यादित स्वसंसज्यमान इत्युक्तम्, एवमपि मूला- बटन कोप संयोगात्यन्ताभावति एवं शाखायावच्छेदेन च तत्संसज्यमानावभासमा नत्वात्सयागम्य तत्रातिप्रसङ्गः म्यादित्यत एकावच्छेदेनेत्युक्तम् ।

·४ वेदान्तसिद्वान्तादर्श- (२) अध्यारोपस्य तस्याऽस्य चाऽज्ञानं हेतुरीरितम् । समष्टिव्यष्टिभेदेन तद्दिधा परिभाष्यते ॥ १२ ॥ विक्षेपावरणाख्ये हे शक्ती स्तस्तस्य चैव हि। आणत्यन्त्ययाऽऽत्मानं वैविध्यं यात्यथाद्यया ॥ १३ ॥ विधाप्यावरणं प्रोक्तमभानावरणं तथा । असदावरणं, हेतुरसत्त्वाभानयाईयोः ॥ १४ ॥ १२ अज्ञानम्-अनादिभावरूपत्वे सति विज्ञाननिराम्यं, वा जगदुपा दानत्वे सति सदसल्या मनिर्वचनीयं, वा विस्पष्टं भासमानत्वे सत्य नादनिर्वाच्यं, साक्षाज्ञाननिरास्यं वा । इदमेव जगतो मूलकारणं सत्त्वर- जस्तमोगुणानां साम्यावस्थारूपत्वाच्च मूलप्रकृतिः, प्रलयावस्था, अव्यक्तम- व्याकृतं, ज्ञानेन विना न क्षरतीत्यक्षरम, अविना, तम इति च व्यवहियते तदेवाजानं बनवदेकबुद्धिविषयत्वात्समष्टिः, प्रत्येकवृक्षवदनेकबुद्धिविषय त्वाच्च व्यष्टिरिति व्यहियते, एवमपि व्यष्टिसमष्टार्विभागोऽनुसन्धेयः। समष्ट्यज्ञानमीश्वरोपार्विशुद्धसत्त्वप्रधानत्वान्माया, ऽखिलकारणत्वात्सम- ष्टिकारणशरीरम, आनन्दप्रचुरत्वात्कोशवदखण्डात्मन आच्छादकत्वाच्चा- नन्दमयः कोशः, सर्वोपरमत्वात्सपिरिति चोच्यते । व्यष्ट्यज्ञानं जीवोपा- धिर्मलिनसत्त्वप्रधानत्वाविया, अहङ्कारादिकारणत्वाष्टिकारणशरीरम, आनन्दप्रचुरत्वात्कोशवत्प्रत्यक्चेतनस्याच्छादकत्वाच्चानन्दमयः कोशः, स. र्वस्वसृष्टव्यष्टिप्रपञ्चोपरमत्वात सुषुप्तिश्चोच्यते ॥ १३ शक्तिः-कार्य्यजननानुकलं कारणनिष्ठं सामर्थ्यम, आवरणशक्तिः- स्वाश्रयात्मायावरणानुकलमज्ञाननिष्ठं सामर्थ्यम, आकाशादिविविधकार्य. जननानुकूलमज्ञानसामर्थ्य विक्षेपशक्तिः ॥ १४ अभानावरणम्, ( कूटस्थो ) नभातीत्याकारकाभानापादनप्रयोजकी. सदसल्भ्यामित्युपलक्षणं, सत्त्वेनासत्त्वेन सदसटुभयत्वेन ब्रह्मणो भिन्नत्वेनाभित्र त्वेन भिनाऽभिन्नोभयत्वेन सावयवत्वेन निरवयवत्वेन सावयवनिरवयवोभयत्वेन चेति न - वधाऽप्यनिर्वाच्यमित्यर्थः।

·(२) सज्जादर्शः । तन्नित्तिकरं ज्ञानं तथा देधा समीरित । परोक्षं चापरीक्षं च जीवब्रह्मैक्यभावकम् ॥ १५ ॥ अस्ति ब्रह्मेति यज् ज्ञानं तत्परोक्ष प्रकीर्यते । तथाऽपरोक्षविज्ञानमहं ब्रह्मेति गीयते ॥ १६ ॥ परोक्षज्ञानतो नश्वेदसदावरणं त्विदम् । अपरोक्षार्थविज्ञानादभानावरणं तथा ॥ १७ ॥ त्तिज्ञानस्य जन्यस्य विधा भेदोऽयमीरितः । तथाऽजन्यं तु विज्ञानं स्याच्छुद्दब्रह्मरूपभृत् ॥ १८ ॥ जन्याजम्यत्वभेदाभ्यामेवं सामान्यतो विधा । ज्ञानं स्वादादिम देधा प्रमा चैवाऽग्रमेति च ॥ १८ ॥ प्रमाऽपि दिविधा तब जीवेश्वरविभेदतः । वक्ष्यते विधाऽऽद्या त मायात्तिस्तथापरा ॥ २० ॥ जीवाश्रयापि तबाद्या प्रमा स्थायावहारिकी। पारमार्थिक्यथाप्येवभेदाद्देधाऽर्थभेदतः ॥ २१ ॥ भूतमावरणम्, (कूटस्यः ) नास्तीत्यसत्त्वापादनप्रयोजकीभूतमावरणमसदा- वरणाम् ॥ १५ अनधिगताबाधितवर्तमानयोग्य विषयचैतन्याभिन प्रमाणचैतन्यम- परोक्षजानं (-प्रत्यतप्रमा), निरुतविपयचैतन्यभिन्न प्रमाणचैतन्यं परोक्ष. ज्ञानमित्युच्यते ॥ १८ प्रमाऽप्रमादीनां यावदृत्तिभेदानां लक्षणानि तु सञ्जादावसाने स्वयमेव मूलें वक्ष्यन्ते । २० जीवेश्वरविभेदतो जीवाश्रयेश्वराश्रया ति द्विधा प्रमेत्यर्थः । * अधिगतार्थविषयकयथार्थम्मतातिप्रमङ्गवारणार्थम् अर्नाधगतति विषविशे- वर्ण, भमज्ञानेतिप्रसङ्गवारणार्थमबाधितति, धर्माधर्मयोः प्रत्यक्षवारणाय योग्येति चविष- विशेषणम् । ( , ·६ वेदान्तसिद्धान्तादर्श- चराचरः प्रपञ्चोऽयं सूक्ष्मास्थूलोभयात्मकः । शक्तविक्षेपनामन्या: स्यात्कार्यभूतो ह्यशेषतः ॥ २२ ॥ असङ्ख्यातोऽप्ययं तत्तयक्त्याऽथापि समासतः । बाह्याभ्यन्तरभेदेन सङ्कलय्य विधा भवेत् ॥ २३ ॥ प्रकृतेः परिणाम: स्यात्सृष्टी रामानुजे मते । ब्रह्मणः परिणामस्तु विष्णुस्वामिमते तथा ॥ २४ ॥ २२ एवम् आवरणशक्तिप्रसङ्गायातं निरूप्येदानी वितेपशक्तः कार्य- निरूपति-चराचरति । २३ बाह्मत्वमाभ्यन्तरत्वं च शरीरापेक्षया ग्राह्मम ॥ २४ रामानुज-विष्णस्वामि-मध्व-निम्बार्क-यादव-भास्कर-नील क. गठादीनामपि वैदान्तिकत्वेन वेदान्तादर्श स्मिस्तेषामपि मतस्यायन्य. सितमुचितत्वात्तदीयं मतमुपन्यस्यति-प्रकृरित्यादिना । यद्यपि यादव- भास्करनैलकण्ठानि मतान्यप्रचलितप्रचारतया माधवाचार्येणोपेतितानि तथाप्यत्युझटतया रामानुजाचार्यदार्थसड्यहे अाकलितान्येवेति तान्य- प्यनुपेक्षणीयानीति बोध्यं; तत्र बौधायनमतानुयायिनो रामानुजाचार्या विशिष्टाद्वैत वादिनः, माध्या भेदवादिनः, निम्बाका भेदाभेदवादिनः ( कार्यात्मना भेदः कारणात्मना चाऽभेदः), विष्णुप्त्वामिनः शुद्धाद्वैतवा- दिनः, बल्लभाचार्या अपि एतन्मतानुयायिनः, यत्रायेदानी बाल्लभमतं प्रसिद्धम, सते एव चत्वारः सम्प्रदाया उच्यन्ते। तत्र परिणामबादश्चतुर्णामेव जेयः, परञ्चैतावान्भेदः-रामानुजमते प्रकृतेः परिणामा जगद् विष्णुस्वामि- मते तु ब्रह्मण इति । * विशिष्टं च (ध्याकतनामरूपविशिष्टं चिचित ) विशिष्टं च (अव्याकत- नामविशिष्टं चिदचित्) विशिष्ट, तयारद्वेतमित्यर्थः ।

·(२) सज्जादर्शः। विकृतोऽविकृतश्चैव परिणामो विधा मतः । आद्यो दध्यादि दुग्धादेर्दिनीयो ब्रह्मणो जगत् ॥ २५ ॥ विभूतिईिविधा प्रोक्ता नित्याऽनित्यत्वभेदतः । अधजीपरिच्छिन्ना श्रीरामानुजदर्शने ॥ २६ ॥ सष्टरन्तर्गत देहः सूक्ष्मस्थलोभयात्मकः । समष्टिव्यष्टिभेटेन द्विधा स्याच्छाङ्करे मते ॥ २७ ॥ एतत्सङ्गाभिमानेन याति ब्रह्मैव जीवताम् । ज्ञात्वाऽसङ्गत्व मेवाथ कैवल्य प्रतिपद्यते ॥ २८ ॥ कैवल्यं तद विधा तहल्की तितं वेदवित्तमैः । नित्तिः सर्वदुःखानां प्राप्तिः स्वात्मसुखस्य च ॥ २४ ॥ २५ ननु ब्रह्मणोऽविकृतत्वेन तदीयः परिणामः कथं स्यादित्याश- कायां सुवर्णादेः कुण्डलादिवविकृतं परिणाममभ्युपगन्तुं विष्णुस्वामि- मतेन प्रथमतः परिणामं विभजते-विकृत इति । २६ “पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्याऽमृतं दिवि"-इति श्रुतेः एकपाद्विभूतिः (=संसारः) अनिावभूतिरियमेव लीलाविभूतिरित्या- ख्यायते, निपाद्विभूतिश्च नित्यविभूतिरित्याख्यायते, तत्र निवभूतिरधः- परिच्छिचा अनिविभूतिश्चोर्दुपरिच्छिन्ना इत्यर्थः । २० देहः-सुखदुःखान्यतरसातात्काररूपभोगायतनं शरीरम् । स्थल- देहः-पञ्चीकृत भूतका- दृग्गोचरो वा देहः, स च सर्माष्टाष्टभेदेन- द्विविधः । सूक्ष्मदेहः-अपञ्चीकृतपञ्चभूतकार्यो दृगगोचरो वा कारगादे- हभिना देहः, सोपि समष्टिाष्टभेदेन विविध इत्यर्थः ॥ २९ कैवल्यम्-विदाया निरस्ताऽविद्यातत्कार्य ब्रह्मभावापििनःश्रेय- सम्, मोक्षः, मुक्तिरिति चाख्यायते, तस्य वस्तुत एकत्वपि दुःखानन्दरूयप्र. तियोगिदैविध्यादैविध्यमुक्तम् । यद्वा, जीवन्मुक्तिर्विदेहमुक्तिश्चेतिभेदान्मु- * पञ्चीकरणप्रकारो द्वितीयादर्श वक्ष्यते ।

·- वेदान्तसिद्धान्तादर्श- (२) रामानुजादिसिद्धान्ते त्वेवं तद्दिविधं भवेत् । स्वात्मप्राप्त्यात्मकं चैव परात्मप्राप्तिलक्षणम् ॥ ३० ॥ दृगदृश्यौ हौ पदार्थो स्तः कीर्तितौ शाङ्करे मते । चैतन्यं दृक् तथा तस्य दृश्यमेतज्जगद्भवेत् ॥ ३१ ॥ मूलाऽविद्या तथा तूलाऽविद्याऽविद्या विधा मता । प्रत्यक्ष स्थाद्विधा जीवमाक्षि चेश्वरसाक्ष्यथ ॥ ३२ ॥ स्वात्माऽसङ्गत्वबोधो हि संशयादिविवर्जितः । यावन्न जायते तावन्मोक्षाशा तत्र कीदृशी ॥ ३३ ॥ संशयोपि विधा ग्रोक्तो मानगो मेयगस्तथा । तथाऽसम्भावना चाथ विपरीता च भावना ॥ ३४ ॥ तिर्द्विविधा । तत्र तत्त्वज्ञानिनो भोगेन प्रारब्धकर्मक्षये वर्तमानशरीरपातो भाविशरीराऽनारम्भा वा-विदेहमुक्तिः, श्रवणादिभिरुत्पन्नसाक्षात्कारस्य विद्वत्संन्यासिनः कर्तृत्वादाखिलबन्धप्रतिभासनित्तिर्जीवन्मुक्तिः ॥ ३२ जीवसातीश्वरसाक्षीत्यत्र साक्षिशब्दा लतणया तज्जन्यज्ञा- नाभिप्रायो द्रष्टव्यस्तथा च यन्मतेऽन्त:करणावच्छिवं चैतन्यं जीवस्तन्म- तेन्तःकरणापहितचैतन्यरूपजीवसातिजन्यं प्रत्यक्ष जीवसाति, तथा माया- विशिष्टं चैतन्यमीश्वरस्तत्साक्षी मायोपहितं चैतन्यं, तज्जन्यं ज्ञानमी- खरसातिप्रत्यमिति निष्पनम् । ३४ संशयः-एकस्मिन्धर्मिणि विरुद्धकोटिद्वयावगाहिज्ञानम्, एकत्र भास मानविरुद्धनानाकोटिकज्ञानं वा । मानगः वेदाः ब्राण प्रमाणं न वा इति वेदात्मकप्रमाणगतसंशयः । मेयगः - ब्रह्माद्वयं सद्वयं वा ब्रह्म जगत्कारणं न वा इत्यादिरूपो ब्रह्मात्मकप्रमेयगत: संशयः। बल- विषधकोटिकः संशयोऽसम्भावना, सापि प्रमाणगतप्रमेयगतभेदेन द्वि- विधा । तब ब्रह्मणो घटादित्सित्वेन मानान्तरगम्यत्वाच्छ्रुतिस्तत्मति- पादिका कथं भवेत् ? फलाभावान भवेदेव-इत्याकारिका चित्तवृत्तिः ब्रह्म तु ·(२) सज्जादर्शः। संशयादिकराहित्यसाहित्याभ्यां विधा भवेत् । प्रज्ञापि सुस्थिरैकाथ द्वितीया त्वस्थिराऽभिधा ॥ ३५ ॥ स्थैय्यात्कर्षापकर्षाभ्यां प्रज्ञायाश्च द्विधा मतः । समाधिः सविकल्पाख्या निर्विकल्या यस्तथा ॥ ३६ ॥ प्रमाकरणश्रुतिलक्षणप्रमाणगताऽसम्भावना । ब्रह्मणसच्चिदानन्दरूपिणा- ऽनृतजडदुःखात्मकप्रपञ्चविलक्षणत्वेन तत्कारणत्वं कथं भवेत् ? न भवे- देवेत्याकारिका चित्तत्तिश्च ब्रह्मात्मकप्रमेयगताऽसम्भावना । एवं लोके- पि प्रमाणप्रमेययोरसम्भावनाकारो द्रष्टव्यः । विपरीता भावना त्वस्मि- स्तद्बुद्धिः, साच पूर्व ज्ञानाध्यासशब्देनादीरिता । सापि, तथा प्रमाणगता प्रमेयगता चेति द्विविधा । तत्र श्रुतीनामहेयानुपादेयब्रह्मप्रतिपादकत्वे नि ष्फलत्वप्रसङ्गाच्छ्रुतयः कर्मपरा एवेति निश्चयात्मिका चित्तवृत्ति: प्रमाण- गतविपरीतभावना । “योग्यं योग्येन सम्बयते' इति न्यायाचिगुणात्म- कप्रपञ्चोपादानं त्रिगुणात्मिका मायैव न ब्रह्मेति निश्चयात्मिका चित्त- त्तिबलात्मकप्रमेयगतविपरीतभावना । एवं लोकेपि विपरीतभावनाऽ. नुसन्धेया ॥ ३५ संशयादीति, संशयाऽसम्भावनाविपरीतभावनाहित्येन सुस्थिरा प्रज्ञा (= स्थितप्रजा,) तत्साहित्येन तु अस्थिरा (= अस्थितप्रज्ञा,) दति क्रमाऽनुसन्धेयः ॥ ३६ समाधिः-द्रष्टस्वरूपावस्थानहेतुश्चित्तनिरोधः, अयमेव योग- इत्युच्यते, स च द्विविधः,-सबिकल्पा निर्विकल्पश्र्चेति । तत्र ज्ञातृज्ञान- जविकल्पावभासपुरस्सरमामान चित्तसमाधानं सविकल्पः समाधिः, अय- मेव च सबीजसंप्रज्ञातशब्दाभ्यामपि व्यवहियते । ज्ञावृज्ञानजविकल्या- नवभासपुरस्सरमात्मनि चित्तसमाधानं च निर्विकल्यो, निर्वाजो, ऽसंप्रज्ञा- तश्चेत्याख्यायते ॥

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- (२) विदिविदिषाभेदात्संन्यासो दिविधो भवेत् । जातरूपकमण्डल्वाधाऱ्यांद्यापि विधा मतः ॥ ३७ ॥ तथा ननुभूतं स्यादैराग्यं सर्ववस्तुषु । परञ्चापरमित्येवं भेदातद्दिविधं भक्त ॥ ३८ ॥ वैराग्याभ्यासयोगाभ्यां क्रियमाणश्च योगिभिः । निग्रही विविधः प्रोक्तस्तवाद्यो हठनिग्रहः ॥ ३८ ॥ द्वितीया योगिभिः प्रोक्तः क्रमनिग्रहनामकः । सामान्याऽथ विशेषश्च विधाऽहङ्कार उच्यते ॥ ४० ॥ ३० संन्यासः-विहितानां कर्मणां विधिना परित्यागः । गृहस्थाश्रमादौ कृतश्रवणादिभिरुत्पन्नसाक्षात्कारण रहस्यादिना चिविश्रान्तिलक्षणां जीवन्मुक्तिमुद्दिश्य क्रियमाण: संन्यासो विद्वत्संन्यासः, विवेकादिसाधनस- म्पवेन तत्त्वज्ञानमुद्दिश्य क्रियमाणः संन्यासो विविदिषासंन्यासः । विट्ठ- संन्यासापि जातरूपधरो दण्डकमण्डल्वादिधारणरूपश्चेति द्विविधः, तत्रादाः-औपत्तिक रूपमपरित्यज्य जन्मापादककर्मत्यागः, अन्त्यस्तु-गै- योच्चारणपर्वकं दण्डाद्मादाय शिखामादित्यागः ॥ ३८ तद्वैतुभूतम्-संन्यासकारणीभूतमित्यर्थः । तदुक्तं “यदा मनसि वैरा ग्यं जायते सर्ववस्तुषु । तदैव संन्यसेद्विद्वानन्यथा परितो भवेद्" इति । वैराग्य-विषयवैतृष्णयम् । अपरवैराग्य-ब्रह्मज्ञानान्यविषयवैतृष्णयम, तच्च यतमानादिसज्जया चतुर्विधमये वयते । परवैराग्यम्-ब्रह्मज्ञानसाधारण- विषयेषु ( त्रिगुणत्वादिदोषदर्शनात् ) वैतृष्णमिति विभागः ॥ ३८ निग्रहः-न्द्रियाणां विषयेभ्या निग्रहणम्, अयमेव निरोधः प्रत्या- हारश्चेत्युच्यते ॥ ४० अहङ्कारः-अभिमानात्मिका चित्तवृत्तिः । सामान्यतोऽहमित्यभि- मानात्मिका चित्तवृत्तिः-सामान्याहङ्कारः, ब्राह्मणाहं क्षत्रियोहमित्यान- भिमानात्मिका चित्तवृत्तिः-विशेषाहङ्कारः ॥

·(३) सजादर्शः। ११ सौरभाऽसौरभत्वाभ्यां भिन्नो गन्धा विधा भवेत् । शब्दो वात्मकश्चाथ ध्वन्यात्मेति द्विधा मतः ॥ ४१ ॥ शारीरो मानसश्चेति भेदादाध्यात्मिको विधा । (३) तापः स्थापृवि, दिव्यश्च विधा ताप: समीरितः ॥ ४२ ॥ क्षयस्यातिशयस्याथ तापश्च सहसा च्युतेः । स्वर्गप्येभिस्त्रिभिस्तापैः पीयन्तेऽदितिनन्दनाः ॥ १३ ॥ समाधेयं समाधिस्थैः समाधौ ब्रह्म तद्भवेत् । विराड् हिरण्यगर्भश्चेशश्चेत्येवं त्रयीतनु ॥ ४४ ॥ ४१ गन्धः-घ्राणाग्राहो गुणः । अनुकलवेदनीयो गन्धः-सौरभम, प्रति- कूलवेदनीयो गन्धः-असौरभम् । यद्यपि सौरभासोरुभादिकाः सञ्जाः सर्व- तन्त्र सिद्धान्तसिद्धत्वान वेदान्तस्याऽसाधारण्यस्तथापि प्राचीनैवेदान्तस- जानिबन्धे निबटुत्वादिहाप्युपन्यस्ताः, वेदान्तसजानिरूपणप्रकरणे तासा- मुपन्यासस्य हेतुं तु त एवाचार्या विन्दन्तामिति न वयं पर्यनुयोगाहीः । ४२ तापः-प्रतिकलवेदनीयः, स चाऽऽध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविक- भेदेन त्रिधा वक्ष्यते, तत्राऽऽध्यात्मिकस्तापो द्विविधः-शारीरो मानसश्चे- ति । वातपित्तश्लेष्मणां वैषयनिबन्धनो ज्वरादिरादयः, परकर्तृकापकारा- दिनिबन्धनः क्रोधार्द्वितीयः ।। ४३ पुण्यकर्मक्षये पतनभीतिजन्यस्ताप:-क्षयतापः, स्वाधिकतरदेवतो. त्कर्षदशेने जायमानस्तापोऽतिशयतापः, पुण्य कर्मक्षये मुद्गरादिप्रहरणज- न्यस्तापः सहसा च्युतेस्तापः (सहसा पतनताप इति यावत् ) ।। ४४ ब्रह्मेति, जगदुत्पतिस्थितिलयकारणत्वं ब्रह्मणस्तटस्थलतणां सत्यज्ञानानन्दाः स्वरूपलक्षणम् । समष्टि स्थलसूत्मकारणशरीरोपहितं चैतन्यं (- ब्रह्म ) विराट, समष्टि सूक्ष्मकारणशरीरोपहितं चैतन्यं हिरण्य- गर्भः, समष्टिकारणशरीरोपहितं चैतन्यमीशः ॥ * सर्माष्टपदं प्रत्येकेन स्थलशरीरादिना सम्बन्धनीयम् ।

·(३) १२ वेदान्तसिद्वान्तादर्श- तन्नियम्यस्तथा जीवः शरीरवयसंयुतः । प्राज्ञतैजसविश्वाख्यभेदात्स्यात्रिविधो मतः ॥ ४५ ॥ तथा यत्तदधिष्ठेयं शरीरं तलिधोच्यते । स्थूल सूक्ष्मं तथैवाथ कारणं चेति भेदतः ॥ ४६ ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुझ्याख्यास्तिस्रोऽवस्थाश्च देहिनः । मनोवाकायभेदाच चैविध्यं करणं व्रजेत् ॥ ४७ ॥ ४५ जीवः-अविद्योपहितं वाऽविद्यावच्छिन्नं वाऽविद्याप्रतिविम्बित वा चैतन्यम् । यद्वा, अन्तःकरणापहितं वाऽन्तःकरणावच्छिवं वाऽन्तः- करणप्रतिविम्बितं वा चैतन्यं जीवः । शरीरत्रयसंयुतः = व्यष्टिस्यूल- सूक्ष्मकारणशरीरत्रयोपहितः, तत्र व्यष्टिस्थलसूक्ष्मकारणशरीरत्रयोहितं चैतन्यं विश्वः, व्यष्टिसूक्ष्मकारणशरीरद्वयोपहितं चैतन्यं तेजसः, यष्टि- कारणशरीरमातोपहितं चैतन्यं प्राज्ञ इति विवेकः ॥ ४६ शरीरत्वं-भोगायतनत्वं, तच्च पर्व व्याख्यातमेव । एतदेव त्रिविधं शरीरं क्षेत्रवत्कर्मावपनस्यानत्वात्तेत्रमिति परिभाष्यते शरीरी च क्षेत्रज्ञः ॥ ४७ जायदवस्था-दिगादयधिष्ठातृदेवतानुगृहीरिन्द्रियैः शब्दादिवि- षयानुभवावस्था, जायदागप्रदकीपरमे सति इन्द्रियोपरमे जायदनुभ- वजन्यसंस्कारोक्तविषयतज्ज्ञानावस्था-स्वप्नः, जायत्स्वप्नाभयभोगप्रदकमा. परमे सति द्विविधदेहाभिमाननिवृत्तिद्वारा विशेषविज्ञानोपरमात्मिकाया बुद्धेः कारणात्मनावस्थितिः-सुषुप्तिः । केचित्तु मूर्च्छामरणसमाधीनपि सङ्कलय्यावस्याण्वं वदन्ति, तत्र मुद्रादिप्रहरणानन्तरं विशेषविज्ञानो- परमावस्था-मूछावस्था, चरमशरीरप्राणसंयोगध्वंस:-मरणावस्था, समा. धिस्तक्त एव । करणत्वम्-क्रियानिष्पादकत्वम् । काय: देहव्यापि त्वगिन्द्रियम् । मनादेर्लक्षणमये वक्ष्यते ॥ * द्विविधदेवशब्देन स्थूलसूक्ष्मा देहा ग्राह्यो।

·(३) सज्जादर्शः। १३ तन्निष्याद्यं तथा कर्म पुण्यपापविमिश्रितम् । स्याविधा, त्रिविधं तत्र पुण्यं कर्म प्रकीर्तितम् ॥ ४८ ॥ उत्कृष्टं मध्यमं पुण्यं पुण्यं सामान्यमेव च । ण्वमेव विधा प्रोक्त पापमिश्रितकर्मणी ॥ ४ ॥ विपाकारम्भि यत्कर्म तत्प्रारब्धमुदीरितम् । इच्छाऽनिच्छापरेच्छानां भेदात्तत्तिविधं भवेत् ॥ ५० ॥ तन्निष्यन्नस्तथा ज्ञाने प्रतिबन्धस्विधा मतः । भूतो भावी तथा वर्तमानश्चेति प्रभेदनः ॥ ५१ ॥ ४८ कर्म-शुभाऽशुभक्रियाजन्योऽदृष्टः । वेदविहितक्रियाजन्यं पुण्यं कर्म, धर्म इति चाख्यायते । वेदप्रतिषिद्धभियाजन्यं पापं कर्म, अधर्म इति चोच्यते । उभयात्मकं कर्म मिथः सङ्कीर्ण मिश्रितमिति निगटाते । ४६ हिरण्यगर्भशरीरप्रापकम्-उत्कृष्टं पुण्यम्, इन्द्रादिशरीरप्रापक-म. ध्यम पुण्यम्, यक्षरतादिशरीरापादक-सामान्यं पुण्यम् । तथोत्कृष्टपा- पम्-परतापक्रगुच्छगुल्मवृश्चिकादिशरीरप्रापक्रम, आम्रपनसादिशरीरा- पादक-मध्यमं पापम्, लोकेज्य गोगजाश्वत्थतुलस्यादिशरीरापादक-सामा- न्यं पापम् । एवं निष्कामक्रमानुष्ठानादियोग्यशरीरप्रापकं कमोत्कृष्ट- সিনিম, ঘুমাবিনামৰূমাপ্তানাযাযহাবীদাষ নয়- मिश्रितम्, चाण्डालव्याधादाधमशरीरप्रापकं सामान्यमिश्रितम् ॥ ५० योगिना स्वेच्छाकृतं भिक्षाऽनादि-इच्छाप्रारब्धम, समाध्यवसरे शिष्यादिभिर्दीयमानमवादि परेच्छाप्रारब्धम्, अकस्माज्जायमानं कण्ट- कवेधादि-अनिच्छाप्रारब्धम् ॥ ५१ तनिष्यत्रः-प्रारब्धापादितः । प्रतिबन्धः-कार्यानुकूलकिञ्चिद्धर्म- विघटकः, यथाग्नौ दाहरूपका-जुकूनस्य काचदुर्मस्य शक्त्याख्यस्य वि- घटको मणिमन्त्रापधादिः, प्रकृते. चु कायं ज्ञानं, तदनुकलो धर्मः श्रव- णमननादिषु योग्यत्वं, तद्विघटकत्वं भवति भूतप्रतिबन्धादेरिति लक्ष्ये ·ima वेदान्तसिद्धान्तादर्श- (३) शमाद्यैः श्रवणाद्यैश्च प्रतिबन्धे त्वपाकृते । ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ॥ ५२ ॥ वाक्यात्तस्मादखण्डार्थबोधो लक्षणया भवेत । सम्बन्धबयसंयुक्तात्पदार्थप्रत्यगात्मनाम् ॥ ५३ ॥ लक्षणसमन्वयः । भूतप्रतिबन्धः-पूर्वानुभूतविषयस्यावशेन पुनः पुनः स्मर- णम्, भाविप्रतिबन्धा द्विविधः-प्रारब्धशेषो * ब्रह्मलोकेच्छा चेति, वर्तमा- नः प्रतिबन्धस्तु विषयासक्तिः, प्रज्ञामान्दा, कुतर्कः, विपर्यायदुराग्रहश्चेति चतुर्विधः ॥ ५२ ज्ञानम-जीवब्रह्मणोरभेदनिश्चयः ॥ ५३ अखण्डार्थत्वम्-सजातीविजातीयस्वगतभेदशन्यार्थत्वं, यद्वा अप- यायानेकशब्दप्रकाश्यत्वे सविशिष्टत्वम् , अथवा, तत्मादिपदिकार्थ- त्वम् । लक्षणया-भागत्यागलक्षणया । तथा हि-शक्यसम्बन्धो हि- लक्षणा । सा द्विविधा, केवललक्षणा, लक्षितलक्षणा चेति । तत्र शक्य- परम्परासम्बन्धो लक्षितलक्षणा यथा द्विरेको रीतीति वाक्ये द्विरेफ- पदस्य मधुकरे तस्य च भ्रमरे । शक्यसाक्षात्सम्बन्धः केवललक्षणा, सा च त्रिविधा-जहल्लक्षणा, अजहल्लक्षणा, जहदजहल्लक्षणा चेति । शक्यमात्रपरित्यागेन तत्सम्बन्ध्यर्थान्तरे वृत्ति हल्लतणा, यथा गङ्गायां घोघ इति गङ्गापदस्य तीरे, शक्याापरित्यागेन तत्सम्बन्ध्यर्थान्तरे वृत्तिर- जहल्लक्षणा, यथा शोणो धावतीत्यत्र शोणपदस्य शोणगुणविशिष्टेऽखा- दिद्रव्ये । शक्यैकदेशपरित्यागेनैकदेशे वृत्तिर्जहदजहल्लक्षणा-इयमेव भा- * प्रारब्ध कर्म द्विविधं, फलाभिसन्धिकतं केवलं चेति । तत्र फलाभिसन्धिकृतं फलं दत्वैव नश्यति, तदेव चात्र ज्ञानप्रतिब्धकत्वेन ग्राह्यम् । केवलं प्रारब्ध तु पापनिवत्ति- द्वारा ज्ञानोत्पत्ती हेतुरेव ॥ + अपर्यायभूता ये अनेके शब्दाः सत्यज्ञानानन्दादयम्तत्प्रकाश्यत्वे सतीत्यर्थः । नीलो- घट इत्याटापर्यायानेकशब्दप्रकाश्ये तादात्म्येन नीलविशिष्ट घटाट्यर्थेतिप्रसङ्गवारणा. र्थमविशिष्टत्वदलम्, तथा घटः कलशः कुम्भ इत्यादिपर्यायाऽनेकशब्दप्रकाश्य विशिष्ट घटादातिप्रसङ्गव्युदासायापर्यायानेकशब्दप्रकाश्यत्वे सतीति विशेषणदलम् । । तत्प्रातिपदिकार्थत्यं प्रकृष्ट प्रकाशश्चन्द्र ति वत्तदेकमात्रवस्तुपरत्वम् ।

·(३) सज्ञादर्शः । १५ सामानाधिकरण्यं च विशेषणविशेष्यता । लक्ष्यलक्षणभावश्च सम्बन्धोऽसौ विधा मतः ॥ ५४ ॥ तेनोपेतान्महावाक्याज्जातं विज्ञानमात्मनः । तापं समूलमुन्मूल्य शान्ति सम्पादयेद् ध्रुवाम् ॥ ५५ ॥ आध्यात्मिकस्तथैवाधिभौतिकश्चाधिदैविकः । तापोसौ विविधः प्रोक्त आत्मनः शान्तिनाशनः ॥ ५६ ॥ सत्त्वं रजस्तमश्चैते गुणा: स्यः प्रकृतेस्त्रयः । ओतप्रोतमिदं सर्व गुणैरेतैश्चराचरम् ॥ ५७ ॥ गत्यागलक्षणेत्युच्यते, यथा सोयं देवदत्त इति वाक्यस्य तद्देशकालवैशिष्टौ- तद्देशकालवैशिष्ट्यरूपविरुद्धांशत्यागेन देवदपिण्डमात्रे वृत्तिस्तद्वत्तत्त्व. मसीत्यादिवाक्यपि सर्वजत्वाल्पजत्वादिविरुद्धांशपरित्यागेन चिन्मात्रयो. रभेदो भागत्यागलक्षणया दोत्यते । पदार्थप्रत्यगात्मनाम् -'तमिति पदयोः सामानाधिकरण्यं, तदर्थयोश्चेश्वरजीवयोस्तत्त्वर्मास त्वं तदसीति विशेष्यविशेषणभावः, पदयोस्तदर्थयोर्वेश्वरजीवयोर्निरूक्तविरुद्धांशपरित्या- गन चिन्मात्रे लक्ष्यलतणभावः सम्बन्ध इति विवेकः ।। ५४ सामानाधिकरण्यम्-भिनप्रतिनिमित्तानां शब्दानामकस्मिवर्थ त्तिः । विशेष्यविशेषणभावः-मिथो विशेष्यविशेषणयोरनुलोमतिलोम- तया विशेष्यविशेषणत्वे ॥ ५५ तापस्तक्त एव ॥ ५६ शरीरमनसी अधिकृत्य जायमानस्तापः-आध्यात्मिकः, भूतानि (= व्याघ्रसपादीनि ) अधिकृत्य जायमानस्तापः-आधिभौतिकः, देवान ( == यक्षरतादीन ) अधिकृत्य जायमानस्तापः-आधिदैविक्रः ।। ५० प्रातः-त्रिगुणात्मिका माया, विशुद्धसत्त्वप्रधानाऽविझेति यावत् । गुणवद् ( रज्जुवत् ) आत्मनो बन्धकत्वात्सत्त्वादयो गुणाः ।

·१६ - वेदान्तसिद्धान्तादर्श- (३) सुखं दानं तपो यज्ञः कती ज्ञानं च कर्म च । तथाऽऽहारादयश्चान्ये सर्व स्युस्त्रिगुणात्मकाः ॥ ५८ ॥ ५८ सुखादयस्त्रिगुणात्मकाश्च भगवगीतायामुपवर्णिताः,-"यत्तदये विमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्। विषयॊन्द्रयसंयोगादात्तदयेऽमृतोपमम् । परिणामे विमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् । यदये चानुबन्थे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्यं तत्सुखं तामसं स्मृतम्'--दति सुखम्, “दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुप- कारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्वानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ यत्तु प्रत्युप- कारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिकिष्टं तद्वानं राजप्तं स्मृतम् ॥ अदेशकाले यदानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तद्वानं तामसं स्मृतम्”, इति दानं, "श्रया परया तप्तं तपस्तत्रिविधं नरैः । अफला- काभिर्युक्तैः सात्त्विक परिचयते ॥ सत्कारमानपूजार्थ तपो दम्भेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ।। मूढयाहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थ वा तत्तामसमुदाहृतम्” इति तपः, "अफलाकादिभिर्यजा विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः । अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यजं विद्धि राजसम् ॥ विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविर. हितं यज्ञं तामप्त परिचक्षते” इति यज्ञः, “मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साह समन्वितः । सिद्ध्यमियोर्निर्विकारः कता सात्त्विक उच्यते । रागी कर्मफलप्रे. प्सुनुब्धा हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कती राजसः परिकीर्तितः । अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठा नैष्कृतिकोऽलसः । विषादी दीर्घसूत्री च की तामस उच्यते"-ति कता, “सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीतते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्य ग्विधान् । वत्ति सर्वेषु भूतेषु तजज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ यत्तु कृत्सवदेक- स्मिन्कार्य सक्तमहेतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्यं च तत्ताममिति स्मृर्तामति जानम्, "नियतं सहहितमरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सा- ।

·(३) सज्जादर्शः। गुणत्रयमयीमेतां मायाशक्तिं स्वराट् स्वयम् । प्रकृत्याख्यामवष्टभ्य कारणं ब्रह्म गीयते ॥ ५ ॥ तुच्छाऽनिर्वचनीया च वास्तवी चेति भेदतः । माया ज्ञेया विधा बोधैः श्रौतयोक्तिकलौकिकैः ॥ १० ॥ व्यावहारिक्यथ प्रातिभासिकी पारमार्थिकी। ब्रह्मविश्वभ्रमार्थानां सत्ता ज्ञेया विधैव च ॥ ६१ ॥ त्त्विकमुच्यते । यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः । क्रियते बहुला. यासं तद्राजसमिति स्मृतम् । अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेदय च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म तत्तामसमुदीरितम्" इति कर्म, “आयुः सत्त्वबलारोग्य- सुखप्रीतिविवर्द्धनाः । रस्याः स्निग्धाःस्थिरा हृया आहाराः सात्त्विकप्रियाः । कटनलवणात्युष्णतीरणरूक्षविदाहनाः । आहारा राजसस्येष्टा दुःखशा- काऽऽमयप्रदाः । यातयामं गतरसं पति पर्युषितं च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्" इति चाहार इति ॥ ५९ कारणम्-का-व्यवहितनियतपूर्वत्ति, तद् द्विविधम्-उपादान- कारण निमित्तकारणं चेति, तत्र कार्यान्वितं कारणमुपादानं यथा घटा- देर्मुदादि, तद्विवं कारणं निमित्तकारणं यथा घटादेः कुलालादि, ब्रह्म तु प्रपञ्चस्यानाभिवदभित्रनिमित्तोपादानम् ॥ ६० श्रौतदृष्ट्या माया तुच्छा, यौतिकदृष्ट्याइनिर्वाच्या, लौकिकदृष्ट्या च वास्तवीति विभागः । ६१ ब्रह्मविश्वभ्रमार्थानाम, ब्रह्मणः सत्ता पारमार्थिकी, विश्वस्य व्यावहारिकी, धर्मावषयार्थानां शुक्तिरजतादीनां सत्ता च प्रातिभासिकी- त्यर्थः । तत्र व्यावहारिकसत्ताऽज्ञातसत्तेति, प्रातिभासिकसत्ता च ज्ञातसत्ते- त्यप्युच्यते ।

·। वेदान्तसिद्धान्तादर्श- ब्रह्मणो मूर्तयस्तिखो ब्रह्मा विष्णुमहेश्वरः । उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिण्यो भुवनत्रये ॥ १२ ॥ धमादिरर्चिरादिश्च जनिमृत्यात्मकस्तथा । चन्द्रब्रह्मप्रपञ्चानां गतिमार्गास्त्रयः क्रमात् ।। ६३ ॥ धमं रात्रि ततः कृष्णं घामासी दक्षिणायनम् । संवत्सरं ततो देववायुलोका ततः क्रमात् ॥ ६४ ॥ आदित्यलोकतश्चन्द्रं योगी प्राप्य निवर्तते । अर्चिषोऽहरूतः शुक्ल षमा नी चोत्तरायणम् ॥ ६५ ॥ संवत्सरं ततो देववायुलोकावनक्रमात भानु नोकं ततश्चन्द्रलोकं लोकं च विद्युतः ॥ ६६ ॥ वरुणेन्द्रप्रजाऽधीशलोकान्याप्योत्तरोत्तरान् । ब्रह्मलोकं गता विहान भूयो नावर्तते ततः ॥ ६७ ॥ नहगा मोऽथ पातालमित्येतझुवनत्रयम् । लोकत्रयं तथा धामत्रयमप्येतदुच्यते ॥ १८ ॥ १२ उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिण्यः उत्पादको ब्रह्मा, स्थापकः (= पा- लकः ) विष्णः, संहारको महेश्वरः (= रुद्रः) । ६३ इदानीमिष्टापूतादिकारिणां कर्मिणां चन्द्रलोकप्राप्तिमार्गा धूमा- दिः, हिरण्यगर्भबलोपासकानां च ब्रह्मलोकपानिमार्गाऽर्चिादिः, पापानां द प्रपञ्चप्राप्तिमार्गा जनिमृतिलक्षण इत्याह-धमादिरिति, निर्गुणब्रह्मचिन्तकानां तु “न तस्य प्राणा उकामन्त्यत्रैव समवनी- यन्ते' इति श्रुतेर्गमागमशून्यत्वमेवेति ध्येयम् । ६४ धूमादिर्चिादीत्यादिपदद्वयेन क्रमशो याद्वाह्यं तत्तच्छ्रोकचतु- ष्टयेनाह-धममित्यादिना । धूमादिशब्दैस्तदभिमानिनादेवा ग्राह्माः । ६८ धामनयम-इत्युपलक्षणं जगत्रयसनाया अपि ।

·(३) सज्ञादर्शः। १९ त्रिषु धामसु यजज्ञानं ज्ञाता ज्ञेयं च यद्भवेत् । विपुयेषात्मनो रूपं नातिक्रामनि करिचित ॥ ६ ॥ एतजज्ञानमिति प्रोक्तं स्वात्माऽज्ञानापहारकम् । प्रतिबन्धकमेतस्य संशयादि विधा मतम ॥ ७० ॥ संशयः स्वात्मनश्चाय विपरीता च भावना । तथाऽसम्भावनैतत्स्यात्यं तत् प्रतिबन्धकम् ॥ ७१ ॥ श्रुत्वा मत्त्वा निदिध्यास्य स्वात्मानं तन्निवर्तयेत् । श्रवणादित्रयं ह्येतत्कीर्तितं बोधसाधकम् ॥ ७२ ॥ अनिष्यन्नात्मबोधानां प्रपञ्चो निखिलोप्ययम । स्वात्मातिरेकतः सत्यो विभा यज्ञानतोऽनिशम् ॥ ७३ ॥ ६८ ज्ञानम् -विप्रय चैतन्याभिव्यञ्जकान्तःकरणाज्ञानयोः परिणामरूपा त्तिः । ज्ञाता-निरुक्तज्ञानाश्रय अात्मा । जयम-निरुक्तज्ञानविषयः, ज्ञाने- ऽतिशयाधायका वा घटादिः । त्रिपुटी-त्रयाणां पुटानां ज्ञानप्रकाराणां समाहारः । आत्मरूपतां नातिनाति रज्जुसर्पयोरिव बाधसामानाधिकर. राय न, नतु नीला घट दतिवन्मुठ्यसामानाधिकरण्येन, मिथो विरुद्वयोस्त- दयागादित ध्येयम। ७१ संशयादलक्षणं तु प्रागुक्तमेव । २ श्रु-वत्यादि । श्रवणं नाम-उपक्रमादिभिः र्षाइलिङ्ग विंदान्तानाम- द्वितीय ब्रह्मगि तात्पर्यावधारणम्, श्रुतस्यार्थस्य युक्तिनिश्चिन्तन-मननम, विजातीयप्रत्यर्यातरस्कार सजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरण-निदिध्यासन- म.-इदमेव ध्यामित्याख्यायते । ७३ दृश्यत्व, जडत्वं, परिच्छिचत्वं, द्वित्वं च प्रपञ्चसामान्य- लताम् । + निर्धानानि तु अग्रवक्ष्यन्तं । : दृश्यत्वं द्विषयत्वं, न तु वत्तिव्याप्यत्वं येन ब्रह्मणि व्यभिचारः स्यात् । RAMME-DOMAITHINowwimminimum ·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- स्थूल: सूक्ष्मस्तथैवाथ कारणात्मेति च विधा। नेयः सर्वः प्रपञ्चायं कालस्त इत्रिधा मतः ॥ ७४ | भूतो भावी तथा वर्तमानश्चेति प्रभेदतः । कालोऽसौ स्यात्परिच्छेत्ता वस्तूनां जडसज्ञिनाम् ॥ ७५ ॥ दैशिकः कालिकश्चाथ तथा वास्तविकोऽपरः । परिच्छेदस्त्रिधा ज्ञेयो नाऽखण्डे सौ चिदात्मनि ॥ ७६ ॥ नापि भेदस्त्रिधा ख्यातो युच्यते तब कहिचित् । सजातीयो विजातीयः स्वगतश्चात्मवस्तुनि ॥ ७७ ॥ वासना विविधा त्याच्या सर्वाऽनर्थनिरत्तये। ज्ञानादित्रितयं तबदुपादेयं मुमुक्षभिः ॥ ७८ ॥ ७४ स्थलत्वम-पञ्चीकृतत्वम् । सूक्ष्मत्वम्-अपञ्चीकृतत्वम् । कारण- त्वम्-स्थलमूत्योभर्यावधप्रपञ्चजनकत्वम् । कालः-अतीतादिव्यवहारा- साधारण कारणम् । ७५ सूर्य्यपरिस्पन्दादिक्रियाच्छिकः कालो वर्तमानः, तक्रियाध्वंसा- वच्छिनः कालो भूतः, तक्रियाप्रागभावावच्छिवः कालो भावी । ७६ यत्किञ्चिद्देशावृत्तित्वं-शिकपरिच्छेदः । यत्किञ्चित्कालावृत्तित्वं. कालिकपरिच्छेदः, त्किाञ्चद्वस्त्वनात्मत्वं-वस्तुपरिच्छेदः, त्रिविधोप्ययं परिच्छेदोऽनात्मन्येव घटादो, नामनि, सर्वत्र सर्वदा सर्ववस्त्वात्मत्वात् । ७७ समानजातिकृतो भेदः-सजातीयः, यया वृक्षस्य वृक्षान्तरात् ; विरुद्ध नातिकृतो भेदः-विजातीयः, यथा वृक्षस्य शिलादितः ; स्वावयवैः कृतो भेदः-स्वगतो यथा वृक्षस्य पर्णपुष्यफलादित इति । ७८ वासना-अनुभवजन्या स्मृतेहेतुः । ..

·(३) सज्जादर्शः । ट देहस्य वासनाऽथापि वासना लोकशास्त्रयोः । वासनैवं विधा पुंसां सर्वानर्थकरी स्मता ॥ ७८ ॥ ज्ञानं चापरतिस्तवैराग्यमिति च वयम् । जातमात्रं विहन्त्याशु सर्वानथं हि देहिनाम् ॥ ८० ॥ हेतुस्वरूपकार्याणि क्रमाञ्हेत्वादिकत्रयम् । ज्ञानादिचित्यस्यास्य विइद्भिः परिकीर्तितम् ॥ ८१ ॥ -- र तामेव त्रिविधामाह-देहस्येत्यादिना । देहानुभवजनितत्वे सति देहस्यैव पुनः पुनः ( पुष्टयानर्थम् ) स्मरणहेतुः-देहवासना । लोकानुभ- वनितत्वे सति लोकस्यैव पुनः पुनः (रजजनादार्थम) स्मरणहेतुः-लो- कवासना । शास्त्रानुभवजनितत्वे सति शास्त्र स्यैव पुनः पुनः (वादिज- यादार्थम् ) स्मरणहेतुः-शास्त्रवासना । ८० उद्दिष्टं जानादिजयं दर्शयति-ज्ञानं चेति । ज्ञानम्-प्रत्यगात्मनि दे- हायतिरिक्तत्वप्रकारको देहादौ वा प्रत्यगात्मातिरिक्तत्वप्रकारको निश्चयः । तद् द्विविधम-परोक्षमपरोक्षं च । तत्रासन्दिग्धाऽविपर्यस्तो निश्चयो उपरोक्षम, संशयादिग्रस्तं च परोक्षम् । उपरतिः-विहितानां कर्मणां विधिना परित्यागः (=संन्यासः) । वैराग्य-विषयेषु जिहासा । ८१ ज्ञानस्य हेतुः श्रवणादित्रयम, अहं देहादातिरिक्तः सातीति निश्चयः स्वरूपम्, अनात्मन्यात्मत्वबुद्धाभावो ज्ञानस्य कार्य्यम ; वैरा- ग्यस्य हेतुर्विषयेषु दोषदृष्टिः, वान्ताशनवद्वेयताबुद्धिः स्वरूपम्, पुनरा. शाभावः कार्य्यम ; उपरतेहेतुर्यमनियमादि, चित्तनिरोधः स्वरूपम, सर्व- व्यवहारनाशः कार्यामिति विवेकः । वैराग्यस्यावधिब्रह्मलोकतृणीकारः, ज्ञानस्याधिः पुनः संशविपर्ययादानुत्पादः, सुप्तिवत्समस्तवस्तुविस्मृति- श्चरपरतेरियपि बोध्यम् । ..

·(३) वेदान्तसिद्धान्तादर्श- श्रवणादित्रयं यद्दजज्ञानादौ हेतुरीरितम्। प्राणायमोपि तद्दत्स्यान्मन:स्थैर्यण देहिनाम् ॥ ८२ ॥ परको रेचकश्चैव कुम्भकश्चेति भेदनः । प्राणायामस्त्रिधा स स्यान्मनोबन्धनकारकः ॥ ८३ ॥ आन्ध्यं मान्दा पटुत्वं च नेवधर्मास्त्रयो मताः । तादात्म्याध्यासतस्ते तु भासन्ते स्वात्मवस्तुनि ॥ ८४ ॥ तादात्म्यं तचिधा प्रोक्तं कर्मजं सहजं तथा । भ्रान्ति चाप्यहङ्कारचिच्छायादेहसाक्षिणाम् ॥ ८५ ॥ एषणा त्रिविधा पुचवित्तलोकात्मगोचरा। सुप्तिमीसमाधीनां भेदात सुप्त्यादिकत्रयम् ॥ ८६ ॥ ८२ मनःस्थाण-मन स्यैर्यद्वारा । ८३ परकः -डया (= वामनासिकया) षोडशमात्राभिः * प्राणवायाः पानम, रेचकः-पीतस्य वायोत्रिंशन्मानाभिस्त्यागः, कुम्भकः -पीतस्य बायोश्चतुःषष्टिमात्राभिरायमनम् । ८५ तादात्म्यम-तद्वित्वे सति तदभिन्नसत्ताकत्वम् । अहङ्कारचिच्छा यादेहसाक्षिणाम् =अहङ्कारस्य चिच्छायया (=चिदाभासेन ) सहजं तादा- त्म्यं, स्थलदेहेन कर्मजम, साक्षिणा च भ्रान्तिजमिति विवेकः । ८६ एषणा-अभिमानः । पुत्राभिमानः पुत्रैषणा, वित्ताभिमानो वित्त यणा, लोकाभिमानो लोकैषणा । सुप्यादेर्लक्षणं तु प्रागुक्तमेव । षोडशेत्यायुपलक्षणं सहळ्यान्तरस्यापि, परमयमुत्तमः प्रकारात्र निष्टिः, लोङ्कारोच्चारणेन यावान्कालः प्रभवति स मात्राशब्देन ग्राह्यः, यद्वा जई-परितो हस्तं भयित्वा छोटिकाध्वनिकरणे यावान्कालः स मात्राकाल इत्युच्यते ।

·(३) सज्ञादर्शः। रामानुजमते तत्त्ववयं चिदचिदीश्वराः । शब्दानुमानप्रत्यक्षरूपं मानवयं तथा ॥ ८७ ॥ वासनानन्द इत्याद्यो ब्रह्मानन्दो द्वितीयकः । तृतीयो विषयानन्द इत्यानन्दस्त्रिधा भवेत् ॥ ८८ ॥ प्राग्लापोऽविनिगम्यत्वं प्रमाणापगमस्तथा । देषा एतेनवस्थाया अङ्गीकारे चयो मताः ॥ ८ ॥ अतिव्याप्तिस्तथाऽव्याप्तिदोषश्चासम्भवस्तथा । दोषा एते त्रयः ख्याताः सर्वलक्षणदूषकाः ॥ २० ॥ ८७ इदानी रामानुजमतेन तत्त्वत्रयमाह-रामानुजमते इति । गत- मते चिचिदीश्वरयोः शरीरशरीरिभावः, अनन्तकल्याणगुणसागरः सि. द्वापायो विभुरचेश्वरः, तथेवर एवोपायः स एव चोपे यः, जीवस्त्वणुरेव, लम्या आत्मा च मतभेदेनाणुर्विभुश्च । तथा शब्दप्रत्यक्षयोर्विरोधे प्रत्यक्षं प्रबलम् । शब्दादिप्रमाणस्य लक्षणमये चतुर्विधप्रमाणप्रतिपादनावसरे वत्यते । ८८ शाङ्करमतेनानन्दत्रयमाह-वासनेति । आनन्दः-सात्त्विकैकाग्रबु- दिप्रतिििम्बतः सुखरूप आत्मा निरुक्तात्मप्रतिविम्बिता वृत्तिा । ब्रह्मा- नन्दः-द्वैतभानाभावविशिष्टनिद्राऽभावकालीनब्रह्माभिमुखवृत्त्यभिव्यङ्गम. आनन्दः । निजानन्द-योगानन्द-मुख्यानन्दा-ऽद्वैतानन्दा-ऽऽत्मानन्दा- नास्मिवेवान्तभावः । तत्तत्सम्वन्दननितादिविषयाकारकाग्रबुद्धभिः आनन्दा विषयानन्दः, विद्यानन्दात्रैवान्तर्भवति । ब्रह्मध्यानादे। व्यस्थितस्य या आनन्दस्य वासना लशुनभाण्डाविष्कासिताप लशुनेषु ( तद्गन्धवासनावद्) अनुवर्तन्ते ता वासनानन्दः । ८९ प्राग्लापादीनां लक्षणमात्माश्रयादिषड्दूषणप्रस्तावे वयामः १० लक्षणम्-असाधारणधर्मः, यद्वा लयतावच्छेदकसमनियतत्वं लक्ष- + श्रादिपदेन विषयध्यानस्य सुषुप्तेश्च परिग्रहः ।

·२४ वेदान्तसिद्वान्तादर्श- अन्यथाप्युपपत्तिश्चपिपत्तिरन्यथैव च । तथाऽनुदय इत्यर्थीपत्तेीषास्त्रयो मताः ॥ ११ ॥ प्रमातुश्च प्रमाणस्य दो मेयस्य चैव हि । दोषास्त्रयः प्रमाबादेः सर्बभ्रान्तिविभावकाः ॥ १२ ॥ णत्वम् । लत्यतावच्छेदकसमनियतत्वं नाम लयतावच्छेदकेन सह समव्याप्तिकत्वं, यथा अन्तःकरणावच्छिवं चैतन्यं प्रमातृचैतन्यमिति प्रमातृ- लक्षणे यत्रयत्रान्तःकरणावच्छिनचैतन्यत्वं तत्रतत्र प्रमातृत्वं यत्र यत्र च प्रमातृत्वं तत्र तत्रान्तःकरणार्वाच्छवचैतन्यत्वमिति लत्यतावच्छेद- केन प्रमातृत्वेन सह लक्षणस्य समव्याप्तिरिति, तस्य च लक्षणस्याति व्याप्तादीनि त्रीणि दूषणानि । तत्रातिव्याप्तिः-लक्ष्यवृत्तित्त्वे सत्यलय. वृत्तित्त्वम्, यथा गोः हित्वं लक्षणं लक्ष्यगोत्तित्त्वे सत्यलक्ष्यमहिष्यादि. त्ति । लक्ष्यैकदेशावृत्तित्वम्-अव्यानिः, यथा गोः कपिलत्वं लक्षणं श्वेतग- वादी लयैकदेशेऽत्ति । लक्ष्यमात्रावत्तित्वमसम्भवः, यथा गोरकशफवत्त्व लक्षणं लक्ष्यगोमात्रावृत्ति, गोशिफवत्त्वादिति । ९१ अन्यथाप्युपपत्तियथा वैदान्तिकेन शुक्ता ख्यातत्वे सति बाध्यत्वा न्यथानुपपत्त्या ऽनिर्वचनीयरजते प्रसाधिते नैयायिकमते देशान्तरे सत्त्वात ख्यातिः पुरोऽसत्त्वाच्च बाध इति। अनुदयश्च-असतोपि तद्वाचकशब्दैन भानस्याऽऽवश्यकत्वेन भानाभावस्याऽनुपपत्तेः, अन्यथा शब्दप्रयोगोऽनर्यकः स्यादिति । अन्यथैवोपपत्तिनाम- वैपरोत्येनापत्तिसाम्यम, यथा निरुक्त स्थले एव नैयायिकमते, रजतस्य द्विलक्षणत्वे नृशङ्गवतख्यात्यनुपपत्तेः, अस. द्विलक्षणत्वे च ब्रह्मवदाधानुपपत्तेरुभविलणत्वे च ख्यातिबाधयोरुभ. योरनुपपत्तेन सदसद्विलक्षणत्वरूपमनिर्वचनीयत्वमिति विपरीतोपपत्ति. साम्यमिति । + शुक्ती रजतस्याऽसत्त्वे शशशृङ्गवत् ख्यातिर्न स्यात्, सत्त्वे ब्रह्मवदाधा न स्यादुभ- यस्य (ख्यातत्वे ति बाध्यत्यस्य) चेह दर्शनाद्रजतस्यानिर्वचनीयत्वम् ।

·(३) सज्जादर्शः । भीतिलोभादिकं मातुदोषः काचादिकस्तथा । मानस्य, चाकचक्यादिमयदोषः प्रकीर्तितः ॥ ६३ ॥ आगामि सञ्चितं कर्म प्रारब्धं चेति भेदतः । कर्माणि विविधानि स्थश्चिचाण्यखिलदेहिनाम् ॥ १४ ॥ जाग्रजाग्रत्तथा जाग्रत्खप्नजाग्रत्सुषुप्तिके । एवं वैविध्यमापन्नं जाग्रदुक्तं मनीषिभिः ॥ ५ ॥ स्वप्नजाग्रत्तथा स्वप्नस्वप्नस्वप्नसुषुप्तिके स्वप्नचयं समाख्यातमेवं वेदान्तपारगैः । ६६ ॥ सुप्तिजाग्रत्तथा सुप्तिसुप्तिसुप्तिसुषुप्तिके । वैविध्यं हि गतेत्येषभेदात्सुप्तिस्तथैव च ॥ २७ ॥ ९३ चाकचक्यादिः शुक्तिरूप्ययोः सादृश्यं मेयस्य शुक्त्यादेर्दोषः, प्रा. दिपदेन दूरस्थत्वादिकं याह्यम् । ६४ दुह जन्मनि (= वर्तमाने) क्रियमाणं कर्म-आगामि, जन्मान्तरहे. तुभूतं सदस्यितं पूर्वजन्मीनं कर्म-सञ्चितम्, वर्तमानशरीरारम्भकं कर्म- प्रारब्धम् । ८५ प्रमाजानं-जायज्जायत् । शुक्तिरजतादिभ्रमो-जायत्स्वप्नः । जा. यदवस्थायां श्रमादिना स्तब्धीभावः-जायत्सुषुप्तिः । ९६ स्वप्ने मित्रादिप्राप्तिः-स्वप्नजाग्रत् । स्वप्नेपि स्वप्ना मया दृष्ट इति बुद्धिः स्वप्नस्वप्नः । जायशायां वक्तुमशक्यं यत्किञ्चित् स्वप्नेऽनुभयो तत्स्वप्नसुथुप्तिः । १७ सुषुप्यवस्थायां सात्त्विकी या सुखाकारा वृत्तिः ( यदनन्तरं प्रबुदृस्य सुखमहमस्वाप्समिति परामर्शः) सा सुषुप्तिजायत् । तत्रैव या राजसी वृत्तिः यदनन्तरं दुःखमहमस्वाप्समिति प्रबुदृस्य परामर्शः) सा सुषुप्तिस्वप्नः ।

·(४) वेदान्तसिद्धान्तादर्श- ज्ञानात्मा च महानात्मा शान्तात्मा चेति भेदतः । आत्मा वेदान्तशास्त्रेऽस्मिन स्यात्रिधा परिभाषितः ॥ ८॥ नादवर्णकलास्तदन्नादादिचिकमच्यते । एवं दिविक्रमेणोक्ताः सज्ञा वेदान्तिनामिमाः ॥ ८ ॥ (४)मध्यमा वैखरी वैव पश्यन्ती च परा तथा । एषा चतुर्विधा ज्ञेया वाणी वेदान्तदर्शने ॥ १०० ॥ धर्मार्थकाममोक्षाः स्यः पुरुषार्थचतुष्टयम् । तथा स्तुर्विधः शब्दप्रवृत्तेई तुरुच्यते ॥ १०१ ॥ तत्रैव या तामसी वृत्तिः (यदनन्तरं गाढं मंटोहमस्वाप्स मिति परामर्शः सा सुषुप्तिसुषुप्तिः । ८ ज्ञानात्मा-ज्ञातृत्वोपाध्यहङ्कारावच्छिवं चैतन्यम् । महानात्मा- सर्वक्तिषु व्याप्तं चैतन्यम् । शान्तात्मा-सर्वान्तर्बहिभावनानुगतचैतन्य. मिति विवेकः । र संवृत्ते गर्लाववरे यत्कण्ठनिनादनकरणं स नादः। अनुस्वारो विन्दुः । नादैकदेशः कला। १०० मूलाधार चक्रस्थवाव भिव्यङ्योतिसूक्ष्मात्माऽस्मदादेरप्रत्यक्षः श- ब्दः-परा, नाभिचक्रस्यवाभिव्यङ्गयो योगिप्रत्यक्षगोचरः शब्दः पश्यन्ती, हृच्चक्रस्यवाभिव्ययस्ततोपि स्थलात्मा शब्दो मध्यमा, मौखिकवाय्व- भिव्यङ्गमः सर्वश्रुतिगोवरः स्थलः शब्दो वैखरी । १०१ धर्मः-वेदप्रतिपादनः प्रयोजनवदर्थः । अयंते प्रार्यते प्राणि- भिरित्या वित्तादिः । काम्यते जनैरिति कामः, स्वादिः । मोक्षः-नि- खिलदुःनिवृत्तिपुरस्सरं स्वात्मानन्दावाप्तिः ।

·(४) समादर्शः। २७ गुणः क्रियाप्यथो जाति: सम्बन्धश्चेति भेदतः । ब्रह्मविट्क्षत्रशूद्रास्स्युस्तथा वर्णचतुष्टयम् ॥ १०२ ॥ ब्रह्मचयं च गाईस्थं वानप्रस्थं तथैव च । संन्यासश्चेति भेदेन स्युश्चत्वारस्तथाऽऽश्रमाः ॥ १०३ ॥ सर्वषामेव शास्त्राणामनुबन्धचतुष्टयम् । पृथक् पृथक् भवत्येतजज्ञातं शास्त्रे प्रवर्तकम् ॥ १०४ ॥ १०२ गुण:-निर्गुणत्वे निष्क्रियत्वे च सति सामान्यशन् । क्रिया- संयोगविभागयोरसाधारणो हेतुः । जाति:-अनुगतबुद्धिव्यवहारहेतुभूता. परसामान्यम्, अनुगतद्धिव्यवहार हेतुभूतं परसामान्यं तु सत्तेत्याख्यायते। सम्बन्धः-संसृष्टबुद्धिव्यवहारयोर्हतुः । नैसर्गिकशमादिनवसाधनसंपतो जातिविशेषो वा ब्राह्मणः। त्रियः-शौर्यादिनैसर्गिकसाधनसम्पत्रो जा- तिविशेषो वा । वैश्यः-कृषिगोरक्षवाणिज्यादिस्वाभाविककर्मसम्पनी जातिविशेषो वा । शूद्रः-परिचर्यादिस्वाभाविककर्मसम्पनो जातिविशेषा - वा। १०३ अष्टाङ्ग मैथुनवर्जनम्-ब्रह्मचर्यम् । ब्रह्मचारी विविधो, नैष्ठिक उपक्रुर्वाणश्च । तत्र यावज्जीवं गृहीतब्रह्मचर्यव्रतो नैष्ठिको ब्रह्मचारी, विवयन गृहीतब्रह्मचर्यव्रतरचोपकुर्वाण इति । गृहस्यः-वैवाहिकेन वि- धिना कृतपत्रीपरिग्रहः । वानप्रस्थः- गृहस्थाश्रममपहाय राहीतमुनित्ति. रसंन्यस्तः । संन्यासलक्षणं तूक्तमेव । १०४ मङ्गलाचरणाव्यवहितोत्तरमेव ग्रन्यादावनुबद्यमानः-अनुबन्धः । यट्ठा, स्वविषयकज्ञानद्वारा शास्त्रे प्रवर्तकानुबन्धः । * 'शमा दमस्तपः शाचं शान्तिरार्जवमेव च ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यामिति नव साधनानि + स्त्रिया दर्शनं, स्पर्शनं, केलिः, कीर्तनं, गुस्यभाषणां, सङ्कल्यः ( इयं मे स्यादिति ), अध्यवसायः ( अनया मिष्ये इति), क्रियानित्तिश्चेत्यष्टी मैथुनस्याङ्गानि । विवक्ष्यन् - विवाहं करिष्यमाणः। + ·(४) वेदान्तसिद्धान्तादर्श- सम्बन्धश्चाधिकारी च तथा मेयप्रयोजने। एवं भेदेन भिन्नं तदिभिः परिभाषितम् ॥ १०५ ॥ यथा वेदान्तशास्त्रस्य सर्वसाधनसंयुतः । अधिकारी भवेज्जीवो रागद्देषादिवर्जितः ॥ १०६ ॥ जीवस्य ब्रह्मणा चैक्यं मेयस्तहत्यकीयते । वाच्यवाचकभावादिः सम्बन्धः शं प्रयोजनम् ॥ १०७ ॥ विवेकश्च विरागश्च षट्संपत्तिस्तथैव च । मुमुक्षुत्वं च चत्वारि साधनानि विदुर्बुधाः ॥ १०८ ॥ ऋग्यजुःसामवेदाश्च वेद आथर्वणस्तथा । वेदाश्वत्वार इत्येते निर्गता: ब्रह्मणो मुखात् ॥ १० ॥ मनोबुद्धिरचकारश्चित्तं चेति चतुर्विधम् । स्यादन्तः करणं वृत्तिभेदादेकं स्वरूपतः ॥ ११० ॥ सङ्कल्यो निश्चयो गर्बश्चिन्तनं चेति भेदतः । वृत्तयस्ताश्चतस्रः स्युर्मनादेर्यथाक्रमम् ॥ १११ ॥ १०७ वाच्यवाचकभावादिरिति, जीवब्रह्मैक्यलक्षणमेयेन सह वेदा- न्तशास्त्रस्य वाच्यवाचकभावः सम्बन्धः, अधिकारिणः प्रयोजनेन सह प्राप्य- प्रापकभावः, अधिकारिणः प्रमेयेण सहानुष्टात्रनुष्ठेयभावः सम्बन्ध इत्या- दादिशब्दादवधेयम् । १११ यथाक्रमम सङ्कल्पविकल्पात्मवृत्तिमदन्तःकरण-मनः, निश्चया- त्मिकत्तिमदन्तःकरणं-बुद्धिः, अभिमानात्मिकवृत्तिमदन्तःकरणम्-ग्रह- ङ्कारः, अनुसन्धानात्मिकत्तिमदन्तःकरणं-चित्तमिति ।

·(४) सज्जादर्शः । ह ॥ प्रत्यक्षं चानुमानं च तथा शब्दोपमानके । एवं चतुर्विधं प्रोक्तं प्रमाणं मेयसाधकम् ॥ ११२ ॥ विनिश्चित्य प्रमाणेन प्रमेयं ब्रह्मलक्षणम् । यदा ध्यायति तत्काले भवेद् विघ्नचतुष्टयम् ॥ ११३ ॥ नयविक्षेपसानी हौ रसाऽऽस्वादस्तथैव च । कषायश्चेति तान् विघ्नाञ्छिन्दद्यात्सम्बोधनादिभिः ॥ ११४ ॥ ११२ बोदे॒द्धा वृत्तिईत्तीद्धबोधो वा-प्रमा, तत्करण-प्रमाणम् । वि. षयचैतन्या भिवं प्रमाणचैतन्यं-प्रत्यक्षप्रमा, तत्करणं प्रत्यक्षम् ; लिङ्ग ज्ञा. नजन्यं ज्ञानमर्माितस्तत्करणम्-अनुमानम् । ११३ विघ्नत्वं सामान्यतः-कार्योत्पादप्रयोजकीभूतधर्मविघटकत्वम्,- इदमेव प्रतिबन्धकत्वशब्देन प्रागुदाहृतम्। ध्यानशब्देन प्रकृते समाधियाह्यः तथा च समाध्युत्पादप्रयोजकीभूतधर्मविघटकत्वं-समाधिप्रतिबन्धकत्वम् । ११४ लयः-निद्रा, पुनः पुर्विषयानुसन्धानं-विक्षेपः, चित्तस्य रा. गादिना स्तब्धीभावः-कषायः, समाध्यारम्भसमये ब्रह्मानन्दानवाप्ता स्थलस्त्त्यभावानन्दास्वादः-रसास्वादः । छिन्दयात्सम्बोधनादिभिः प्रा- णायामादिना लयाभिमुखं चित्तं सम्बोधयेत् (=उत्थापयेत् ), विषयदोष- दर्शनादिना विक्षिप्तं चित्तं शमयेत्, सकषायं च मलतो विजानीयात् (कस्माच्चित्तमुत्तिष्ठति कथञ्चेति ), अपर्णत्वज्ञानेन च समाध्यारम्भ का. लीनं रसं नास्वाददित्यर्थः । . * व्याप्त्यायो लिङ्गम, साध्यसाधनयोर्नियतसामानाधिकररायं च व्याप्तिः, तथा च व्याप्य ज्ञानामापकज्ञानमनुमितिरिति निष्यन्नम्। सा चानुििििवधा, स्वार्था च परा- था चेति, तत्र स्वस्य व्याय्य प्रतीत्यनन्तरं व्यापक प्रत्ययः स्वार्थानुर्माितः, स्वयं व्याप्यामापक प्रतीत्य परतिपत्त्यर्थं प्रयुक्तात्त्य वयववाक्यात्परम्य व्यापकप्रत्ययः-परार्थानुमितिः, प्रति- जाहेतृदाहरणानि, उदाहरणापननिगमनानि वाऽवयवास्त्रयः। तत्र पक्ष सानिर्देशः- प्रतिज्ञा, यथा पर्वता न्हिमानित । तृतीयान्तं पञ्चम्यन्तं वा हेतुः, यथा धूमेन धूमा- द्वति, नाकिक्रटिकानां यत्रार्य प्रतित्तिमाम्यं स दृष्टान्तः यथा महानसर्वादति, उदा- हरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः, हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं यथा तस्मात् (धूमात्) तथा (=न्हिमान् ) इति ।

·३ वेदान्तसिद्धान्तादर्श- (४) रागद्देषादिदोषाणां शमार्थ चाथ भावयेत् । मैशादिभावनां सर्वभनेषु बुद्धिमा नरः ॥ ११५ ॥ मैत्री च करुणा चैवोपेक्षा च मुदिता तथा । एवं चतुर्विधैवेयं मैच्यादेभीवना भवेत् ॥ ११६ ॥ जरायुजा एडजस्वेदजोद्भिजाख्यश्चतुर्विधः । भूतग्रामो बुधैः प्रोक्तो वैचिच्यं कर्मतो गतः ॥ ११७ ॥ ब्रह्मवेदनयोग्यं स्या छरीरं तब मानवम् । प्रायो जरायुजं नान्यद्ब्रह्मार्थित्वा घसम्भवात् ॥ ११८ ॥ तद्दिदरवरीयत्यस्तबिरिष्ठयाऽन्विताः । एता सर्वाश्चतस्रः स्थब्रह्मवेदनभूमयः ॥ ११८ ॥ इम्यादिमिवहहिं गताश्चैवोत्तरोत्तरम । आद्या गवाश्ववत्तत्र वाङ्गिरोध उदाहृतः । १२० ॥ ११६ मैत्री-सुखिष्वात्मीयत्वभावना, यद्वा निरुक्तभावनापूर्वक पान. न्दः । करुणा-दुःखिषु दुःखप्रहाणार्थ दया, मुदिता -पुण्येष्वभ्युत्थासना. दिभिः सत्कारः । उपेक्षा-पापेषु सत्कारतिरस्कारयोरेदासीन्यम् । जरायुजम -जरायोजीत (मनुष्यपश्वादिशरीरम् ), अण्डजम्- अण्डाज्जातं (पति पनगादिशरीरम् ), स्वेदजम्-स्वेदादुत्पन्न ( यकालिक्षा- दिशरीरम् ), उद्विज्ज-भूमिमुद्भिन जातं तरुगुल्मादिशरीरम् । ११८ "मानवम्" इत्युपलक्षणं देवानामपि । ११९ तद्विदिति, तच्छब्देन प्रकृते ब्रह्म याह्मम, तथा च ब्रह्मविद्,- ब्रह्मविद्वरो-ब्रह्मविद्वरीयान-ब्रह्मविद्वरिष्ठः-इति चतस्रो ज्ञानभमयः भूमिनीम हुम्यादेहत्तरोत्तरभूमिवज्ञानस्यावस्थाविशेषः, एता एव सत्त्वा- पत्तिरसंसक्तिः पदार्थाभावनी तुर्यगा चेत्येतैनामभिरये शुभेच्छा दिकं भूमि. त्रयान्तरं संयोज्य सविधा भूमीवात । ११७ - ·(४) सज्जादर्शः। यत स्थान्निर्मननत्वं च बालमुग्धादिवत्तु तत् । द्वितीया गर्वराहित्यं तन्द्रायामिव चापरा ॥ १२१ ॥ सुप्ताविव महत्तत्त्वशन्यत्वं च तुरोयका। एता भमीरभिप्रेत्य कृष्णाप्याहाऽर्जुनं प्रति ॥ १३२ ॥ "शनैः शनैरूपरमेह या धृतिगृहोतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिच्चिन्तयेदिति ॥ १२३ ॥ कुटी वकस्तु प्रथमो यतिरन्यो बहूदकः । हंस: परमहंसश्च यतयस्यश्चतुर्बिधा: ॥ १२४ ॥ यतमानातिरेकाख्यावेकेन्द्रियवशीकृती। चत्वारः स्युरिमे भेदा वैराग्यस्यापरस्य च ॥ १२५ ॥ अध्यात्मविद्याऽध्य वनं सतां च । सङ्गो, निरासेोऽखिलवासनानाम् । प्राणप्रवाहस्य शनैर्निराधः । युक्तीरिमाश्चित्तजये वदन्ति ॥ १२६ ॥ १२५ पूर्व द्विविधमजाप्रकरणे परापरभेदेन द्विविधं वैराग्यं निरूपितं तत्रापरवैराग्यं यतमानादिभेदेन चतुर्विधं दर्शति-यतमाति, यत. मानम-अस्मिन्ससारे इदं सारमिदमसामिति सारासाविवेकः तिरेकवैराग्यम्-चित्तगतदोषाणां मध्ये पक्केभ्योऽपक्काव्यतिरेकेणावधार्य ज्जिहामा । इन्द्रियान्तरेषपसंहृतेष्वप्यनुपसंहृतस्य मनसो तिज- हासा-एर्केन्द्रियत्ववैराग्यम वशीकारवैराग्यम्-ऐहिकामुष्मिकवि रजि. - हासा। १२६ अध्यात्मविद्याध्ययनम-वेदान्तवियाविचारः, शनैर्निरोधः-'द्वा भागौ पूरयेदवैर्जलेनैकं प्रपूरयेत् । मारुतस्य प्रचारार्थ भागमेकं विशेषयेट्"- इत्यादियोगशास्त्रोक्तक्रियया निरोध इत्यर्थः ।

·(४) वेदान्तसिट्टान्तादर्श- शीतोष्णकठिनाश्चाथ मृदश्चेति चतुर्विधः । स्पर्श: प्राज्ञैः सुविज्ञेयो धमा वातानलाबभुवाम् ॥ १२७ ॥ परात्मा वासुदेवाख्यो जीवः सङ्कर्षणाभिधः । प्रद्युम्नाख्यं मनश्चैव गाऽनिरुद्धसअज्ञकः ॥ १२८ ॥ चतुर्थहमिदं प्रोक्तं वासुदेवादिलक्षणम् । श्रीरामानुजमध्वाद्यैः प्रविविच्छ स्वदर्शने ॥ १२ ॥ रामानुजीयसिद्धान्ते जया जीवाश्चतुर्विधाः । बड़ा मुमुक्षवो मुक्ता नित्यमुक्ताश्च केचन ॥ १३० ॥ नित्यबदा अपि प्रोत्ला जीवा माध्यैः स्वदर्शने । परं रामानुजादीनां मतेऽयुक्तमिदं मतम् ॥ १३१ ॥ एवं चतुर्विधा भिन्नाः सञ्चाः सम्यगुदाहृताः ! पञ्चपञ्चप्रकाराश्च प्रोच्यन्ते साम्प्रतं त्विमाः ॥ १३२ ॥ (५)कोशा: पञ्च समाख्याताश्छादकत्वान्निजात्मनः । अन्नं प्राण मनो बुद्धिरानन्दश्चेति तन्मयाः ॥ १३३ ॥ १२० स्पर्श:-त्वििन्द्रयमात्रग्राझो गुणः । १२० साम्प्रतं श्रीरामानुजाचार्यादिवैष्णवमतेन चतुर्व्यहमाह-परात्मे- ति, एतन्मते वासुदेवाख्यात्परमात्मनः सङ्कर्षणाख्यो जीव उत्पदाते, तस्मा- प्रद्युम्नाख्यं मनः, ततोऽनिरुद्वाख्योहङ्कार इति । १३० बदा मुमुक्षवश्च जीवा अस्मदादयः, मुक्ता वामदेवादयः, नित्य. मुक्ताश्च गरुडविष्वक्सेनादयो ज्ञेयाः । १३३ पुनः शाङ्करमतेन सज्जा वक्तुमुपक्रमते-कोशा इति । कोश- त्वम्-असिकोशवदात्माच्छादकत्वम् । अन्नमयः कोशः-मातृपितृभुक्तात्र- ·सज्जादर्शः । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रायश्चितं तथाविधम् । निषिद्धं चेति कर्माणि पञ्च स्युः सर्वदेहिनाम् ॥ १३४ ॥ कर्मणां साधकानि स्युः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । वाक्पाणिपादपायपस्थाभिधानानि देहिनाम् ॥ १३५ ॥ व्यापाराः पञ्चधा चैषां स्मृताः प्रातिखिका: क्रमात् । उक्त्यादानविहारोत्सगानन्दा: सर्वसम्मताः ॥ १३६ ॥ ज्ञानेन्द्रियाण्यथो पञ्च प्रोक्तानि विदुषां वरैः प्राणत्वक्श्रोत्ररसनचक्षुःसनानि सन्ततम् ॥ १३७ ॥ जशुक्रशोणितकार्य स्थलशरीरम् । कर्मेन्द्रियैः सहितः प्राणः-प्राणमयः कोशः । कर्मेन्द्रियैः सहितं मनो मनोमयः कोशः । ज्ञानेन्द्रियैः सहिता बुद्धिर्विज्ञानमयः कोशः । १३४ कर्म-शुभाशुभादृष्टजनको व्यापारः । नित्यं कर्म-प्रकरणे प्रत्यवायजनकम (यथा ब्राह्मणस्य सन्ध्यागायत्यादि), नैमित्तिकम-कुत- ििमित्तात्कृतम् (यथा पुत्रष्ट्यादि ।, प्रायश्चित्तम-पापक्षयसाधनम् (यथा कृच्छ्रचान्द्रायणादि), काम्यं-स्वादीष्टसाधनम ( यथा ज्योतिष्टो- मादि), निषिद्धम्-प्रत्यवायजनकम् (यथा गोहत्यादि ) । ५३५ कर्मेन्द्रियाणि-कर्मसाधनानीन्द्रियाणि । उक्तिसाधनमिन्द्रियं- वाक, आदानसाधनमिन्द्रियम-पाणी, विहारसाधनििन्द्रयम-पादो, उत्सर्गसाधनििन्द्रयं-पायुः, व्यवायाऽऽनन्दसाधनमिन्द्रियम-उपस्थः । १३७ ज्ञानेन्द्रियाणि-ज्ञानसाधनानीन्द्रियाणि । शब्दयाहमिन्द्रियं- श्रोत्रम्, स्पर्शयाहकमिन्द्रियं-त्वक, रूपयाहमिन्द्रियं-चक्षुः, रसयाह- मिन्द्रियं-जिहा, गम्धयाहमिन्द्रियं-घ्राणम् । - ·३४ वेदान्तसिद्धान्तादर्श- (५) शब्दस्पर्शी तथा रूपरसगन्धा इतीहशाः । पञ्च शब्दादयः प्रोक्ताः क्रमाच्छोत्रादिगोचराः ॥ १३८ ॥ प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः । प्राणाख्या: पञ्च कोदो मुख्या वेदे प्रकीर्तिताः ॥ १३८ ॥ - नागः कूर्मस्तथादेवदत्तश्चाथ धनञ्जयः । कृकलश्चेतिविज्ञेयास्तथा पञ्चोपवायवः ॥ १४० ॥ खं वाय्वग्न्यब्भुवः पञ्च स्थूलभूतानि चैव हि । शब्दादिसूक्ष्मभूतानि तन्मात्राख्यानि पञ्च च ॥ १४१ ।। १३८ श्रोत्रग्राो गुणः शब्दः, त्वििन्द्रययाझो गुणः स्पर्शः, चक्षु- योझो गुणो-रूपम, जिहायारो गुणो-रसः, घ्राणयारो गुणः-गन्धः । १३९ प्राणः-प्राग्गमनवान् (नासायवर्ती) वायुः, अपान:-अबागमन- वान ( पाण्वादिस्थानवर्ती), व्यान:-विष्वगमनवान (सर्वशरीरवर्ती), उदा. नः-ऊर्द्धगमनवान ( कण्ठवर्ती), समान:-अशितपीताम्रपानादेः समीकरण करः (नाभिस्थानवर्ती)। वेदे प्रकीर्तिताः “प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च" "मा मोहमापदाथ यतोऽहमेवैतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामी"ति छान्दो- ग्यादौ कीर्तिता इत्यर्थः । १४० नागः उगारकरो वायुः, कूर्मः=उन्मीलनकरो वायुः, ककलः= क्षुत्करो वायुः, देवदत्तो-विजृम्भणकरो वायुः, धनञ्जयः सर्वदेहव्याप्या- उमरणावस्थावस्था वायुः । १४१ खम्-शब्दगुणकम, वायुः-शब्दस्पर्शगुणः, अग्निः शब्दस्पर्शरूप. गुणः, प्रापः-शब्दस्पर्शरूपरसगुणाः, भूः-शब्दम्पर्शरूपरसगन्धगुणा । स्य- लभूतानि-पञ्चीकृतभूतानि । तन्मात्ररूपिणः अपञ्चीकृताः, शब्दायाः पञ्च-(शब्दतन्मात्रं, स्पर्शतन्मात्रं, रूपतन्मात्र, रसतन्मात्रं, गन्धतन्मात्र) सूक्ष्मभूतानि । ।

·(५) सनादर्शः। ३५ अहिंसा सत्यमस्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः । इति पञ्च यमा: प्रोक्ता विझर्वेदान्तयोगयोः ॥ १४ ॥ तप:शाचे च सन्तोष: स्वाध्यायश्चेशचिन्तनम् । इत्येते नियमाः पञ्च प्रोक्ता वेदान्तवेदिभिः ॥ १४३ ॥ क्षिप्ता मूढा च विक्षिप्तकाया रुद्धा च पञ्चमी । एतास्तु योगिराजानां मताश्चित्तस्य भूमयः ॥ १४४ ॥ नित्यो नैमित्तिकश्चाथ लयो दैनंदिनस्तथा । महाँश्चात्यन्तिकस्तहत्पञ्चैते प्रलया मताः ॥ १४५ ॥ १४२ अहिंसा-प्राणवियोगप्रयोजकव्यापारराहित्यं, मनसा कर्मणा वा- चा वा परपीडाहित्यम, सत्यम्-वाङ्मनसोयथार्थत्वम्, अस्तेयम-पर- स्वाऽनपहरणम्, ब्रह्मचर्यम-उपस्यन्द्रियसंयमः, अपरियहः-भोगसाधना- नामनङ्गीकारः। १४३ तपः-मनसश्चेन्द्रियाणां चैकाय्यम् । शौचं-शरीरमनसोः शुद्धिः । सन्तोषः-यथालाभं तुष्टिः । स्वाध्यायः-पवित्रमन्त्राणां गुरुमन्त्रस्य वा जपः, ईशचिन्तनम्-ईश्वरप्रणिधानं (सर्वकर्मणां भगवत्यर्पणं, भगवा- क्तिवा)। १४४ भूमयः-चित्तस्यावस्थाविशेषाः । तिप्रा-चित्तस्य विषयप्रवणा- वस्था । मठा-निन्द्रातन्द्रादियस्तावस्था । विक्षिप्ता-क्षिप्ताद्विशिष्टा ( कदाचिद्यानावस्था विषयप्रवणा च कदाचित् ) अवस्था । एकाया-सम्म. जातसमाध्यवस्था । निरुद्धा-असम्प्रज्ञातसमाध्यवस्था (निरुद्धाखिल. त्तिका)। तत्र तिप्तमूठयोः समाधित्वशङ्खव नास्ति, विक्षिप्ते तु समाधि- त्वशङ्का, तदितरमिद्वयं समाधिः । १४५ प्रलयः-सकलभावकाविनाशः। नित्यप्रलयः-प्राणिनां सुषुप्तिः । ("चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते' तत्रैस्मिवहनि चतुर्दशमनूनां ·(५) वेदान्तसिद्धान्तादर्श- धमाः पञ्च समाख्याताः सर्वानर्थकरास्त्विमे । जीवायं ब्रह्मो भिन्नः कर्तृत्वादि च वास्तवम ॥ १४६ ॥ शरीरत्रयसङ्गी चैवात्मा संराजते सदा । जगहेतुस्तथा ब्रह्म विकारैर्बधुभिर्युतम् ॥ १४७ ॥ कारणाच्च पृथक् सृष्टिः सत्या नैवात्र संशयः । इत्येताँस्तु प्रमाभिन्द्यादृष्टान्तैः पञ्चभिः पुमान् ॥ १४८ ॥ प्रतिविम्ब नचात्यन्तं भिन्नं विम्बाद्यथा तथा । ब्रह्मणो न भिदा जीवे एवं पूर्वभ्रमं त्यजेत् ॥ १४ ॥ लोहितस्फटिकाख्येन दृष्टान्लेन निवारयेत् । कतत्वादेयथार्थत्वभ्रमं तहद्दितीयकम् ॥ १५० ॥ पुरस्कृत्याथ दृष्टान्तं घटाकाशात्मकं तथा । शरीरचयसङ्गित्वममं छिन्द्यादुदारधीः ॥ १५१ ॥ चतुर्दशेन्द्राणां चाधिपत्यं परिवर्तते, तत्र) एकस्मिन्मन्वादावपगतेऽप- राधिपत्यान्तरालकालः-नैमित्तिकालयः, अयमेव मन्वन्तरप्रलय इत्युच्यते एतेषु युगप्रलयानामन्तभावः । ब्रह्मणः सुर्घतिः-दैनन्दिनप्रलयः । ब्रह्म- यो नाशावस्था-ब्रह्मप्रलयः, महाप्रलय इति चोच्यते । अस्मिन्प्रलयेऽजा. नमेव परिशिष्यते । अज्ञानसहितसकलभावकार्योच्छेदः-आत्यन्तिकः प्रलयः। १४६ भ्रमलक्षणम् “अतस्मिंस्तद्बुद्धिः-इत्यादिना पूर्वमाख्यातमेव । 'कर्तृत्वादि च वास्तवम्'-इत्यताये 'जी'-इति शेषः । १४८ वादितिवादिनोर्यत्रार्थ बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः । १४९ पूर्वभ्रमम, जीवब्रह्मणो दभ्रममित्यर्थः ।

·सज्जादर्शः। चतुर्थ रज्जसात्मदृष्टान्तेन प्रतिक्षिपेत् । लोहखगादिदृष्टान्तैः पञ्चमं चाप्यशेषतः ॥ १५२ ॥ शुक्तौ रूप्यं तथा रज्जो सर्पः स्थाणी पुमानयो । आकाशे नीलिमा चैव मरीच्यामुदकं तथा ॥ १५३ ॥ इत्येते पञ्च दृष्टान्ता वेदान्त रुदाहृताः । ब्रह्मण्यस्य प्रपञ्चस्य भ्रान्त्या भाने स्वरूपतः ॥ १५४ ॥ तमो मोहा महामोइस्लामिस्रो झन्धसअज्ञकः । पञ्च पाण्यविद्याया विद्यन्ते विदुषां मनाः ॥ १५५ ॥ अविद्या चास्मिता रागो देषश्चाभिनिवेशकः । नामान्तरेण चाख्याताः पञ्च क्लेशा इमे क्रमात ॥ १५६ ॥ यहाऽविद्याऽस्मिताऽसूया स्पा चाभिनिवेशकः । पञ्च क्लेशा: स्थरताँश्च ब्रह्मज्ञानान्निवर्तयेत् ॥ १५७ ॥ १५२ चतुर्थम् -जगहेतुतया ब्रह्मणा विकारित्वभ्रमम् । “लोहखगा- दि"-इत्यादिपदेन स्वर्णकटकादिदृष्टान्तसङ्यहः । पञ्चमम-कारणाति- रेकेण सृष्टः सत्यत्वभ्रमम् । १५६ पूर्व मलाविया तूलाविया चेविया द्विविधा निरूपिता, तदत्र तूलाविझैवाविनाशब्देन याहा । सा चतुर्विधा,-अनित्ये (ब्रह्मलो. कादिफने) नियत्वबुद्धिः, अशुचिषु ( स्वशरीरपुत्रभार्यादिशरीरेषु) शुचि- त्वबुद्धिः, दुःखे तत्साधने च ( सकचन्दनवनितादौ ) सुखतत्साधनबुद्धिः । अनामनि (देोन्द्रयादौ ) आत्मत्वबुरिति । अस्मिता-बुवादावभेदा- भिमानः (सामान्याहङ्कारः), रागः-सुखतत्साधनयोगंर्धः, द्वेषः-दुःखतत्सा- धनयोः क्रोधः । स्वीकृतस्य पुनसत्यागाऽसहिष्णुत्वमभिनिवेशः । १५७ स्पर्द्धाऽसूये च लयिष्येते प्रासुरसंपविरूपण लायाम् । - ·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- (६) आत्मख्यातिरसत्ख्यातिरख्यातिख्यातिरेव च । तथा ख्यातिरनिर्वाच्या ह्यन्यथाख्यातिरप्यथ ॥ १५८ ॥ एवं स्यात्पञ्चधा ख्यातिर्विज्ञानात्मादिवादिनाम् । प्रस्तारः पञ्चसञज्ञानामेवमुक्तः समासतः १५८ ॥ (६) समाधिः षड्विधः प्रोक्तो बाह्याभ्यन्तरभेदतः । निर्विकल्यस्य चैवाथ दृश्यशब्दानुविडयोः ॥ १६० ॥ कामः क्रोधस्तथा लोभी मदमोहौ च मत्सरः । गणोऽयमरिषड्वगा वेदान्ते परिभाषितः ॥ १६१ ॥ १५८ ख्यातिशब्दो भ्रमस्य वाचकः । प्रात्मख्यातिः-विज्ञानात्मन एवाध्य. स्तपदार्थीकारेण भानम (विज्ञानवादिमते), असतख्यातिः-असतः(= (-शून्य- स्य) एवाध्यस्तपदार्थाकारेण भानम् (शून्यवादिमते), अख्यातिः-ख्यातेरेव (=भ्रमज्ञानस्यैव) अभावः-(प्राभाकरमते), अन्यथाख्यातिः-तदभा. वति तत्प्रकारकभानम् (भाटवैशेषिकमतयोः), अनिर्वचनीयख्याति:- सदसदादिप्रकारैरनिर्वाच्यस्यैवाध्यस्तपदार्थस्य भानम् (वेदान्तिमते)। १६० दृश्यानु विदुः शब्दानुविदा निर्विकल्पश्चेति त्रिविधः समाधि- बाह्याभ्यन्तरभेदतः विधो भवति, तत्र दृश्यानुविदुशब्दाविद्याख्या समा. धी पूर्वोक्तसविकल्पसमाधावन्तर्भवतः, तत्र बाह्मदृमिश्रः ( बाह्मानां सूर्यादीनां द्रष्टा तेष्वनुस् तोऽहमिति ) समाधिः- बाह्मदृश्यानुविदुः । प्राभ्यन्तरदृश्यामिश्रः (प्राभ्यन्तराणां क्रोधादीनां द्रष्टा तेष्वनुस्य तोऽहमिति) समाधिराभ्यन्तरदृश्यानुषिदुः। “बाह्यसूर्यादिभ्योऽसोहम्" इत्यादिश खव्यामिश्री बाह्मशब्दानुविदुः, “आन्तरक्रोधादिभ्योऽसङ्गाहम"-इत्या- दिशब्दव्यामिश्रः-आन्तरशब्दानुविद्धः, एवं बाह्मदृश्यविषयविकाव- धुरः समाधिः-बाझनिर्विकल्पः । आभ्यन्तरदृश्यविषयकविकल्पविधुरः- प्राभ्यन्तरनिर्विकल्पः । १६९ कामादयः पूर्व लतिताः लयिष्यन्ते चासुरसंपविरूपणावसरे । D ·३१ सज्जादर्शः । स्यः षड् भावविकाराश्च जनिश्चास्तित्ववईने । तथा चापक्षयो नाश: परिणाम इतीदृशाः ॥ १६२ ॥ त्वङ् मांसं रुधिरं मेदो मज्जास्थीनीति भेदतः । घटिका: स्थूलदेहस्य हीमा: षट् कोशिका मताः ॥ १६३ ॥ जरा च मरणं चैव क्षुत्पिपासे तथैव च । शोकमोहावितीत्येवं समाख्याता: षडर्मयः ॥ १६४ ॥ उपक्रमोपसंहारावभ्यासेोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गषट्रमिदं मतम् ॥ १६५ ॥ १६२ जनिः-कार्य्यस्यादनतरणसत्तासम्बन्धः, अस्तित्वम्-जातस्य का. य॑स्य क्षणामवस्यानम्, वर्द्धनम्-शरीरस्य भूयोभिरवयवैः सम्बन्धः, परि- णामः-पूर्वरूपापाये रूपान्तरापत्तिः, अपक्षयः-भूयोभिरवयविश्लेषः, वि. नाशः-चरमशरीरप्राणसंयोगध्वंसः, इति क्रमशो भावविकारणां लक्षणम् । १६३ कोशिका:-असिकोशवदात्माऽऽवरणानि । १६४ जर्मयः-सागरस्यार्मयः (=लहर्याः ) इवोर्मयः, चित्तताभकत्वात् । १६५ लिङ्गत्वम्-लीनस्यार्थस्य (तात्पर्यादेः) गमकत्वम् । प्रकरणप्र. तिपादनस्य आझन्तयोः प्रतिपादनम-उपक्रमोपसंहारावेकं लिङ्गम् । यथा. छान्दोग्ये षष्ठप्रपाठके “सदेव साम दमय आसीदेकमेवाद्वितीयम ऐतदा. यमिदं सर्वम्"-इद्वितीयवस्तुन आदान्तयोः प्रतिपादनम् । प्रकरणप्रति- पाट्यस्य पुनःपुनः प्रतिपादनमभ्यासः । यथा तत्रैव "तत्त्वमसी"ति नवल- त्वोऽभ्यासः, प्रकरणप्रतिपादयस्य मानान्तराऽविषयता--अपूर्वता, यथा तत्रैव "तन्त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामी'द्वितीयवस्तुन उपनिषदतिरिक्तमाना विषयता। प्रकरणप्रतिपादनस्य श्रयमाणं तज्ज्ञानात्तत्मानिप्रयोजनम्-फलम, यथा तत्रैवा"ऽथ सम्पत्स्य" * इत्यद्वितीयज्ञानात्तत्सम्पत्तिरूपं फलम् । प्रकर. * सम्पत्स्य ति छान्दसः प्रयोगः सम्पत्स्यते विदेहमुक्ता भवतीत्यर्थः । .

·४० (६) वेदान्तसिद्धान्तादर्श- शिशुत्वं वाल्यकामारे कैशरं यौवनं तथा । वाईक्यं चेतिभेदेन षडवस्थाः प्रकीर्तिताः ॥ १६६ ॥ वैशेषिकं तथा न्यायशास्त्र साङ्ख्याऽभिधं तथा । योगशास्त्रं च मीमांसे शास्त्राण्येवं विदुर्बधाः । १६७ ॥ वैखानसं च सत्याषाढीयं कात्यायनं तथा । सूत्रं बौडायनं तद्दच्वापस्तम्बाश्वलायने ॥ १६८ ॥ षट् सूत्राण्येवमेतानि निर्मितानि महर्षिभिः । खल्याक्षरैरनल्यार्यसूचकानि पृथक् पृथक् ॥ १६९ ॥ A णप्रतिपादयस्य प्रशंसनमर्थवादः, यथा तत्रैव "येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मत मविज्ञातं विज्ञातमि"द्वितीयवस्तुप्रशंसनम् । स चार्थवादस्त्रिविधः-गुण- बादोऽनुवादो भूतार्थवादश्चेति । तत्र मानान्तरविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वं- गुणवादो यथा “आदित्या यूपः' इत्यादि, उक्तस्य पुनर्वचनमनुवादो यथा "जुहोति जुहोती"त्यादि, प्रमाणान्तरपरिप्राप्तार्थाभिधायित्वं भूतार्थवादो यथा “अग्निहिमस्य भेषजमिति । प्रकरणप्रतिपाद्मस्य दृष्टान्तः प्रतिपाद- नमुपपत्तिः यथा तत्रैव "यथा सौम्यकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृरामयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमि"त्यादिना मृदादि- दृष्टान्तरद्वितीयवस्तुप्रतिपादनम् । एभिः षड्विधैर्लिङ्गैः शास्त्राणां तत्तद्व- स्तुनि तात्पर्य्यमध्यवसीयते, यथा पूर्वाक्तरीत्योपनिषदामद्वैते इति ध्येयम् । १६६ शिशुत्वं-आदन्तजननात, कौमारम-पञ्चवर्षान्तम, कैशोरम- आपञ्चदशाब्दात, बाल्यं दशवर्षान्तं, यौवनंबोडशाब्दात्यरं, पष्टिवर्मा. त्परं च धाईमिति बोध्यम् । १६७ शास्त्रत्वं हितशासकत्वम् । मीमांसे, पूर्वमीमांसोत्तरमीमांसे इत्यर्थः । १६८ सूत्रत्वम्-अल्पाक्षरत्वे सति बहुर्थसूचक्रत्वम् ·(६) सज्जादर्शः । ४१ शिक्षा व्याकरणं ज्योतिश्रुन्दःकल्पनिरुतयः । নালি स्यः षडङ्गानि वेदराशेर्निजाङ्गिनः ॥ १७० ॥ स्नानं सन्ध्या जपो होम आतिथ्यं देवतार्चनम् । वैश्वदेवस्तथैतानि प्राहुः कर्माणि षड् बुधाः ॥ १७१ ॥ पूर्वोक्तानि प्रमाणानि चत्वारि हे च नूतने । आक्षेपाऽनुपलम्भाख्ये षट् सम्भूय भवन्ति हि ॥ १७२ ॥ १७० शिक्षा-हस्वदीर्घादिवैदिकस्वरोच्चारणप्रतिपादकं शास्त्रं, क. ल्पः यज्ञपात्रनिर्माणप्रकारप्रतिपादक शास्त्रं, निरुक्तं वैदिकपदानां पर्या- यव्युत्पत्त्यादिप्रतिपादक शास्त्रम् । १७१ वैश्वदेवः =अग्निपितृगोश्वकाकादिभ्यो मन्त्र विशेषेण दीयमानो बलिः, । कर्माणि त्रैवर्णिकानां नित्यानि कर्माणीत्यर्थः । २७२ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाश्चत्वार्य्यतानि पूर्वोक्तप्रमाणानि तथा आक्षेपः--अर्थापत्तिः, अनुपलम्भः अनुपलब्धिः, इति षट्प्रमाणानि, प्रत्य. क्षानुमाने तु पुरोक्ते, अर्थापत्तिः-अनुपपदयमानार्थज्ञानात्तदुपपादकीभता. थान्तरकल्पनम् । सा च द्विविधा-दृष्टायापत्तिः श्रुतार्यापत्तिश्चेत्ति, ताऽनुपपद्यमानदृष्टार्थज्ञानात्तदुपपादकीभूतार्यान्तरकल्पनं-दृष्टार्थाप- त्तिः, यथा दिवाऽभोजिदेवदत्ते रात्रिभोजनमन्तरानुपपद्यमानपीनत्वदर्शना- तदुपपादकीभूतस्यान्तरस्य (रात्रिभोजनस्य) कल्पनम, तत्र पीनत्वज्ञानं करणं रात्रिभोजनकल्पनं च फलम् । अनुपपद्यमानार्यप्रवणात्तदुपपादकीभू. तान्तिरकल्प-श्रुतार्थापत्तिः । सापि द्विविधा-अभिधानानुपपत्तिरभिहि- तानुपपत्तिश्चेति, तत्रानुपपदामानवाक्यैकदेशश्रवणात्तदुपपादकीभताया- न्तरकल्पनमभिधानानुपपत्तिः, यथा द्वामि'त्यस्य वाक्यैकदेशस्य पिधेहीति पदार्थान्तरकल्यनमन्तराऽनुपपत्त्या तत्कल्पनम् । अनुपपदयमानसमयवाक्य- श्रवणात्तदुपपादकीभूतार्यान्तरकल्पनमभिहिताऽनुपपत्तिः, यथा “तरति ·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- आत्माश्रयाऽभिधो दोषो दोषोऽन्योन्याश्रयस्तथा । चक्रकं चानवस्था च प्राग्लापश्च तथाविधः ॥ १७३ ॥ दोषोऽविनिगमाख्योथ षडेते प्रतिवादिनाम् । आत्माश्रयादयो दोषा उत्पत्तिस्थितिवित्तिषु ॥ १७४ ॥ शोकमात्मविदि"ति प्रमातृत्वादिबन्धस्य शोकोपलक्षितस्य ज्ञाननिवर्त्यत्व. श्रवणाच्छोकस्य मिथ्यात्वमन्तरानुपपदामानाच्छोकस्य मिथ्यात्वकल्पनं यथा वा“ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते"त्यादिवाक्यश्रवणाददृष्टस्य प्रक- ल्पमिति । तत्रापि अनुपपदामानार्थश्रवणं करणम् (प्रमाणं )-तदुपपा- दकस्य मिथ्यात्वादेः कल्पनं च फलं (प्रमा) अनुपलब्धिप्रमाणं च योग्या- नुपलब्धिरूपं ग्राी, तच्चाऽभावप्रमा प्रति करणं । योग्यानुपलब्धिनाम- अभावप्रतियोगिसत्त्व प्रसजनप्रसज्जितोपलब्धिरूपप्रतियोगिकानुपलब्धिः, यथा भूतले घटो नास्तीतिप्रतीतिसिद्धघटाभावप्रतियोगिनो घटस्य यात्र घटः स्यादितिप्रसजनेन (आपादनेन) तर्युपलभ्यदिति प्रसज्जितोपल ब्धिरूपप्रतियोगिका घटस्यानुपलब्धिस्तया भूतले घटाभाव प्रमा जायते परोक्षधर्मिक ज्ञानम् (एतदृष्टगवयसदृशी मदीया गौरि- ति)-उपमितिः प्रमा, तत्करणं प्रत्यक्षगवादिर्मिकं सादृश्यज्ञानं तूप- मानप्रमाणम् । वैधय॑ज्ञानाच्च नोपमितिः । वाक्यकरणिका प्रमा शाब्दी, सा द्विविधा लौकिकी वैदिको चेति, तत्करणं वाक्यं तु शब्दप्रमाणम् । एवं प्रत्यक्षादीनि षट् प्रमाणानि तज्जन्याश्च प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशा. ब्दार्थापत्त्यभावरूपाः षडेव प्रमा बोद्धव्याः । १७४ केचिदेष्वेवात्माश्रयादिषु प्रमाणाभावमधिकं संयोज्य सप्मात्माश्र. यादीन दोषान् वदन्ति। तत्रात्माश्रयः-स्वस्याव्यवहितस्वापेतित्वम् । अन्यो. न्यस्याऽव्यवहिताऽन्योन्यातित्वम्-अन्योन्याश्रयः। व्यवहितस्य तदेव द्वयम् (आत्माश्रयान्योन्याश्रया,) त्रितयादिसिद्धावव्यवधानेन त्रितयादापेक्षा वा-चक्रकम् । उपपाझोपपादकप्रवाहोऽनधिरनवस्था, सा च द्विविधा- सादृश्यज्ञानजन्यं - ·(६) सज्ञादर्शः । ४३ अधो धावन्ती, अर्द्ध धावन्ती चेति । तत्राऽधो धावन्ती यथा घटजनने कपा- लाऽपता कपालजनने कपालिकायास्सज्जनने च तदवयवानामपेता एवं तत्र तत्रेति । ऊर्दू धावन्त्य नवस्था यथा 'भेदः किं भिन्ने धर्मिणि वर्तते- भिवे वा प्रायोपि केन भेदेन भिवे कस्य भेदस्याऽवस्थितिः-इतिप्रश्न 'द्वितीयभेभिवे मिणि प्रथमस्य, तृतीयभेदभिने द्वितीयस्य, चतुर्थ- भेभिवे तृतीयस्य, गवं तत्र तत्रापि'-इत्यङ्गीकारे। प्राग्लापो नाम-उत्तरो. सरगौव पूर्वपूर्वकार्यसम्भवे पूर्वषामन्यथासिद्धिः । एकतरपक्षपातियुक्तिवि- रहः-विनिगमनाविरह इति, विविच्य निर्णीतश्चायमा स्माभिर्दोष दूपकतामूलनिर्णययन्ये ऽथाप्यात्माश्रयादीनामत्यन्तमुपयुक्तत्वाद्वेदान्तय- न्येषु सत्स्पष्टीकरणामिहैवाश्चित्रं प्रकल्प्योपन्यस्तम्-चिन्त्यतामस्मि. श्चित्रे क- ख- ग-घ-डादिविन्दुस्थानीया भेदाः, परिधिश्च भेदाश्रयः; तत्र यदि क- भेभित्र र्मािण क-भेदो वर्तत तदा स्वस्या. ऽव्यवधानेन स्वापेरणादात्माश्रयः । अथ ख- भेभित्र क भेदा वर्तत तदा ख-भेदम्यापि भेदत्वात् क भेददिने र्मिण्येव वृत्तिाच्या तथाच ख-भेदेनैव भिन्ने ख-भेदवृत्ती तथै. ग . वात्माश्रयः, क-भेदेन भित्रे तवृत्तावन्योन्या श्रयः, अन्योन्यस्याऽव्यवधानेनान्योन्याक्षि- तस्यात् । यदि त्वेतद्दोषद्वयजिहीर्षयाग-भेदभिन्ने ख-भेदस्यितिरङ्गीकि- यत सदा ग-भेदपि तथैव भेदत्वेन भिन्न एव धर्मिणि वृत्तेर्वक्तव्यतया स्वेनैव (ग-भेदेन) भिन्न स्वरत्ता (=ग-भेदवृत्ता) अात्माश्रयः, ख-भेदेन भिन्ने तवृत्तावन्योन्याश्रयः, क-भेदेन भित्रे वृत्ती च चक्रकम् । अथ न क-भेदेन, न च ख-भेदेन, नापि च ग-भेदेन, भित्रे ग-भेदस्थितिः किं हि घ-भेदेति चेहि घ-भेदस्यापि भेदत्वेन भिने एव वृत्तेरावश्य. कसया घ-भेदभन्ने घ-भेदवृत्तावात्माश्रयः, ग-भेदभिन्ने वृत्तावन्योन्या- away .

·- ४४ वेदान्तसिद्धान्तादर्श- (६) शमो दमस्तितिक्षा च श्रद्धा चोपरतिस्तथा । समाधान मिदं ज्ञेयं षड्विधं हि शमादिकम् ॥ १७५ ॥ अजिह्वः षण्ढकः पङ्गुरन्धो बधिर एव च । मुग्धश्चैते सुविज्ञेयाः षड् भूमा भिक्षुपुङ्गवाः ॥ १७६ ॥ श्रयः, क-भेदभिन्ने पत्ता चक्रक्रम, ङ-चायुत्तरोत्तरभेदेन भित्रे घ-डादिभे. दत्ता चानवस्था, भेदाभेदकप्रवाहस्यावध्यभावात् । अथाऽनवस्थाप्याश्री. यते तर्हि ङ-चायुत्तरोत्तरभेदेनैव घ-डादिभेदप्रयोजनस्य(-धर्मिणि भि- नत्व व्यवहारस्थ) सिद्धा प्राग्लोपः। यदिङ-भेदे,च-भेदेऽन्यस्मिन्वा कुत्रचि- गत्वा स्वेनैव भिन्ने स्वावस्थितिरङ्गीक्रियेत तदा विनिगमनाविरहः, तत्रैव (ङ-चादिभेदे ) विरामो न चान्यत्र (घ-गादौ ) इत्यत्र नियामकयुक्त्यभा. वात् । तथाऽनवस्थाङ्गीकारे प्रमाणाऽभावश्च, नहि तादृशानन्तानन्तभेदप्र- वाहः कस्यचिदनुभवस्य विषय इत्यनुसन्धेयम् । एवं क-भेदस्वीकार केवल- त्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकाणि त्रीणि, घ-डादीतरभेदाश्रयणे चात्माश्रया- न्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाप्राग्लोपविनिगमनाविरहप्रमाणाभावाख्यानि सप्त दूषणानि शास्त्र समयादयथायथं द्रष्टव्यानीत्यलमतिविस्तरेण । १७५ शमः-अन्तर्रािन्द्रय * नियहः । दमः-बाह्मेन्द्रियनियहः । तिति- क्षा-शीतोष्णादिद्वन्दुसहिष्णुता । श्रद्धा-गुरुवेदान्तवाक्येषु विश्वासः । उप- रतिः-संन्यासः । समाधानं-श्रवणादिषु चित्तैकाय्यम् । १६ अजिहुत्वादयस्तु शास्त्रकारैर्लतिताः-“इदमिष्टमिदं नेति योऽ. अपि न सज्जते। हितं सत्यं मितं वक्ति तमजिहुं प्रचत्तते ॥१॥ अदा जाता यथा नारी तथा पोडशवार्षिकीम्। शतवर्षों च यो दृष्टवा निर्विकारः स षण्ठ- कः ॥ २ ॥ भितार्थमटनं यस्य विण्मत्रकरणाय च । योजनाव परं याति सर्वथा पङ्गुरेव सः ॥ ३ ॥ तिष्ठतो व्रजतो वापि यस्य चक्षुर्न दूरगम् । चतु- * अन्तरिन्द्रियं=मनः ।

·(६) सज्ञादर्शः। ४५ : कुलं शीलं च वित्तं च रूपं यौवनमेव च । विद्या राज्यं तपश्चैषां कीर्तिताः षड् बहिर्मदाः ॥ १७७ ॥ जातिवर्णाश्रमाणां च गोत्रनाम्नोः कुलस्य च । अभिमानात्मका. षट् स्थुर्भमा वेदान्तकीर्तिताः ॥ १७८ ॥ श्वेतं पीतं तथा कृष्णं माञ्जिष्ठं हरितं तथा । रक्तं चापीतिभेदेन रूपं स्याद् विधं मतम् ॥ १७९ ॥ कट्वानन्नवणा मिष्ठस्तितः कषायसञज्ञकः । एवंभेदाद्रसः प्राज्ञैः षड्विधः परिकीयते ॥ १८० ॥ ऐश्वयं श्रीयशो वीय्यं ज्ञानं वैराग्यमेव च । एतद्देदान्तिकैः प्रोक्त मैश्चय्यादीच षड्डिधम् ॥ १८१ ॥ उत्पत्तिर्निधनं चैव भूतानामगतिगति: । विद्याऽविद्या तथैतत्स्यादुत्पत्त्यादीह षड्विधम् ॥ १८२ ॥ युगं भुवं त्यक्त्वा परित्राट् सोन्ध उच्यते ॥ ४ ॥ हिताहितं मनोरामं वचः शोकावहं च यत् । श्रुत्वापि यो न शृणुते बधिरः स प्रकीर्तितः ॥ ५ ॥ सानिध्ये विषयाणां च समर्थाऽविकलेन्द्रियः । सुनवदुर्तते नित्यं स भितु- मुग्ध उच्यते" ॥ ६ ॥ इति । १७८ रूपम्-चक्षुर्मात्रयाह्मो गुणः । १८० रसः-रसनेन्द्रियमात्रयाह्मो गुणः । कटुः-निम्बादीनाम । ति- तः-मरीच्यादीनाम् । कपाय:-हरीतक्यादीनाम् । १८१ ऐश्वर्यादिषट्कमेव भगशब्देनापि परिभाषितं, यत्सम्बन्धात्रारा- यणो 'भगवान्'-इत्युच्यते । १८२ भूतानां प्राणिनाम, अगतिः मोक्षाभावः (अनिष्टसम्बन्ध इति यावत् ), गतिःमोतः (=वृष्टसम्बन्ध इति यावत् ), विदया-मोक्षसाध. नीभूतं तत्त्वज्ञानम् माया बा, अविना-अनिष्टसाधनम् अतत्त्वज्ञानम् । एतदुत्पत्त्यादिकपि पक्षान्तरे भगसञ्जकम ।

·४६ (७) वेदान्तसिद्धान्तादर्श- एवं तु षड्विधाः सञ्ज्ञाः सन्नामात्रेण कीर्तिताः । कीयन्ते सप्त सप्ताथ सञ्ज्ञा वेदान्तबोधिता: ॥ १८३ ॥ (७)अज्ञानातिविक्षेपविविधज्ञानतृप्तयः । दुःखहानिश्च सप्तैता अवस्थाः परिकीर्तिताः ॥ १८४ ॥ शुद्धमीश्वर चैतन्यं जीवचैतन्यमेव च । प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च फलं तथा ॥ १८५ ॥ एवं सप्तविधं चैव चैतन्यं प्रोच्यते बुधैः । तत्त्वतस्त्वेकमेवापि नानोपाध्युपरचितम् ॥ १८६ ॥ भूर्भुवः स्वमहलाको जननोकस्तपस्तथा । सत्यं चेत्यथ भूरादिसप्तकं समुदाहृतम् ॥ १८७ ॥ अतल वितलं सुतलं तन्नातलं किल रसातलं चैव । पातालसप्तकमिदं महातलं चापि पातालम् ॥ १८८ ॥ १८४ द्विविधज्ञानेति, परोक्षं चापरोक्षं चेति द्विविधं ज्ञानम् । तत्र वि. षचित्तादात्म्याऽनापवं प्रमाणचैतन्यं परोतज्ञानम्, विषयचित्तादात्म्या- पत्रं तु अपरोक्ष ज्ञानम् । तत्र परोक्षज्ञानेन 'आत्मा नास्ती'त्यादिरूपस्या- सदावरणस्य निवृत्तिः, अपरोक्षज्ञानेन तु आत्मा न भातीत्यादिरूपस्या. भानावरणस्याज्ञानांशस्य निवृत्तिरित्युक्तमेव प्राक् । १८५ शुद्धम्-निरवच्छिचचैतन्यम् । ईश्वर:-मायोपहितं चैतन्यम् । जीवः-अवियोपहितं चैतन्यं । प्रमातृचैतन्यम-अन्तःकरणावच्छिन्नं चैत- न्यम् । प्रमाणचैतन्यमन्तःकरणवृत्त्यवच्छिवं चैतन्यम् । अज्ञातं घटादार च्छिवचैतन्यं-प्रमेयचैतन्यं ( = विषयचैतन्यम), ज्ञातं घटायच्छिनचैतन्यम् अन्तःकरणवृत्त्यभिव्यक्तं * चैतन्यं वा-फलचैतन्यम् । • अन्तःकरणवत्यभिव्यक्तं घटादिविषयचैतन्याभिन्नमन्तःकरणावत्तिप्रतिबिम्बितं चैतन्यम् ।

·४७ सज्जादर्शः। बीजजाग्रत्तथा जाग्रन्महाजाग्रत्तथैव च । जाग्रत्स्वप्नस्तथा स्वप्नः स्वप्नजाग्रत्सुषुप्तिके ॥ १८८ ॥ एवंभेदात्समाख्याताः सप्ताज्ञानस्य भूमयः भूभयः सप्त तद्दत्स्युनिस्योक्ता महर्षिभिः ॥ १० ॥ शुभेच्छाख्या तु तबाद्या ज्ञानभूमिः प्रकीर्तिता । विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसा ॥ १८१ ॥ -- १८८ बीजजायदादयश्चेत्यमन्यत्र लक्षिताः “कुसले संस्थितं बीजं तत्र सर्वा यथा द्रुमः । तथा यत्र स्थितं विश्वं न तु व्यक्तिमुपागतम् । बीज. रूपं प्स्यितं जायद्वीजज्ञायत्तदुच्यते । संसारप्रथमाऽवस्था महामोहः स एव हि । तदेवाज्ञानमित्युक्तं यत्स्वबोधेन लीयते । कुसले संस्थितं बीजं क्षेत्रे निक्षिप्यते यदा । अङ्करोन्मुखतां याति साऽवस्था जायदुच्यते । इदमेव महत्तत्वमिति सायनिरूप्यते । ईक्षणं चेति वेदान्तः सामान्याहङ्कतिस्त. था। आनन्दमयकोशश्च तत्साक्षी त्वीश्वरः स्मृतः। विशेषाहङ्कतिः सूक्ष्मा- रवद्यावहारिकी । महाजायद्धैः प्रोक्ता व्यष्ट्यवस्थात्रये तु सा । जाय- स्वप्नसुषुण्याख्ये ऽवस्या जादिति स्मृता । जायदेव यदा जीवो मनोराज्य करोति हि। जायतः स्वप्नं दव यत्स जायत्स्वान उच्यते । लोकप्रसिद्धो यः स्वप्नः स स्वप्न दति कथ्यते । जातेपि जागरे जन्तोः स्वप्नदृष्टार्थभासनम् । प्रत्यक्षमिव संस्कारात्स्वप्नजायत्तदुच्यते । षडवस्थापरित्यागे सुषुप्तिः सप्त. मी मता"-दुति। १९१ नित्यानित्यवस्तुविवेकादिपुरःसरा फलपर्यवसायिनी मेक्षेच्छा- शुभेच्छा । गुरुमुपसृत्य वेदान्तवाक्यविचारात्मक श्रवणमननामिका वृत्तिः सुविचारणा । निदिध्यासनाभ्यासेन मनस एकाग्रतया सूक्ष्मवस्तुग्रहणयोग्य. ता-तनुमानसा । एतदेव भूमिकात्रयं स्फुटं भेदविषयकत्वेन जायत्तुल्यत्वात जायदुच्यते । एतस्मिनवस्यात्रये ज्ञानोत्पादनयोग्यतामात्रं सम्पयते न च ।

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- (७) सत्त्वापत्तिश्चतुर्थी स्यादसंसक्तिश्च पञ्चमी । पदार्थाऽभावनी षष्ठी सप्तमी चाथ तुर्यागा ॥ १८२ ॥ मैनिं योगासनं योगस्तितिक्षकान्तशीलता । नि:स्पृहत्वं समत्वं च भवेन्मौनादिसप्तकम् ॥ १८३ ॥ रसो रुधिरमांसे च मेदो मञ्जाऽस्थिरेतसी । धातवः सप्तधैते स्युः स्थूलदेचसमाश्रयाः ॥ १८४ ॥ ज्ञानमुत्पदाते, ज्ञानभूमिकात्वं तु ज्ञानेतरकादानधिकारित्वे सति जान- स्यैवाधिकारित्वादिति बोध्यम् । १९२ निर्विकल्पकब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कार:-सत्त्वापत्तिः । स्वप्नवज्ज- गतो मिथ्यात्वेन स्फुरणात स्वप्न इति चोच्यते । सविकल्पकसमाध्य- भ्यासेन निरुद्ध मर्नास निर्विकल्पकसमाध्यवस्था-असंसक्तिः, सुषुप्तिव- वेदार्दोबस्मरणात सुषुप्तिरिति चोच्यते । अस्यामवस्थायां योगी स्वयमेव व्युत्तिष्ठत्ते । असंसक्तिभूमिकाभ्यासपाटवाच्चिरं प्रपञ्चाऽपरिस्फूर्त्यव- स्था-पदार्थाभावनी, गाठसुषुप्तिरिति चोच्यते । अस्यामवस्थायां परप्र- यवेन योगी व्युत्तिष्ठते । ब्रह्मध्यानावस्यस्य पुनः पदार्थान्तराऽपरिस्फू- र्तिस्तुरीया, अस्यामवस्थायां योगी न स्वतो नापि परकीयप्रयत्नेन व्युत्ति- पठते केवलं ब्रह्मीभूत एव भवति । एताः सत्त्वापत्त्यादयाश्चतस्रो भूमिका एव ब्रह्मविद्-ब्रह्मविदुर-ब्रह्मविदुरीयो-ब्रह्मविद्वरिष्ठेत्येतैनामभिर्य थाक्र- मेण पूर्व व्याख्याताः । १८३ मौनम-वाक्संयमः, योगासनं-स्थिरसुखमासनम, योगादिकं च प्राक् लतितमेव, समत्वं-सर्वत्र ब्रह्मदर्शित्वं मित्रारिपक्षयोरपक्षपातित्वं था। एतन्मौनादिकं नित्यमेकदण्डिनाऽनुष्ठेयम् । १९४ रसादयः शरीरधारणाडातवः । रसः भुक्तानपरिणामः, मेदः= स्थौल्यहेतुभूतः कश्चन धातुविशेषः । मज्जा-अस्थ्यन्तर्गतः खेतश्चिकणो धातुविशेषः । रतो-वीर्यम् । न ·(८) सज्जादर्शः। ४ ब्रीह्यादिकं तथा दर्शपूर्णमासावथो मनः । प्राणा: क्षीरं च वाक् चैव स्यादन्नं सप्तधा मतम् ॥ १९ ॥ वामदक्षिणयामुग्मं चक्षुषोः श्रोचयोस्तथा । नासिके हे मुखं प्राणा: शीर्षण्याः समुदाहृताः ॥ १८६ ॥ उत्साहव्यसनं तहविश्वव्यसनमेव च । व्यसनं सेवकस्याथ मनोराज्यधनात्मनाम् ॥ १८७ ॥ इति सप्तविधं प्रोक्तं व्यसनं ज्ञाननाशनम् । सर्वदैतत्तु संत्याज्यं न्यासिना सुखमिच्छता ॥ १९८ ॥ (८)ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चाथ पञ्च कमन्द्रियाणि च । प्राणादिपञ्चकं चान्त:करणं च चतुर्विधम् ॥ १९८ । सूक्ष्मभूतानि पञ्चाथ पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । कामः कर्म तमश्चैतन्मतं पुर्यष्ठकाभिधम् ॥ २० ॥ । १८५ ब्रीह्मादिकं मयानां सर्वेषां साधारणमन्त्रं, यदिदमदाते। दर्शः अमायां क्रियमाणो यज्ञविशेषः, पूर्णमासश्च पूर्णिमायां क्रियमाणः, एती द्वौ यज्ञौ देवानामवम् । क्षीरम् (=दुग्धं) पशूनां वत्सादीनामन्त्रम् । मनो पाक प्राणाश्चेत्यत्रत्रयं चात्मनः (= जीवस्य ) सातादुपभोज्यमवम् । १९७ नृत्यगीतादिदर्शनेच्छाहेतुर्व्यसनम-उत्साहव्यसनम्, गृहक्षेत्रादि- सम्पादनेच्छाहेतुर्विश्वव्यसनम्, परराष्ट्राभिभवादीच्छया सेवकवृद्ध्यर्थेच्छा- हेतुर्व्यसनं-सेवकव्यसनम् । मनोराज्यधनात्मनाम-मनोव्यसनं राज्यव्यसनं धनव्यसनम् आत्मनः-तनोः (=शरीरस्य) च व्यसनमित्यर्थः। तत्र चौ . दीच्छाहेतुभूतं व्यसनं-मनोव्यसनं, शरीरपुष्टाव्यर्थ रसायनभक्षणादीच्छा- हेतुळसनं-तनुव्यसनं, शेषमतिरोहितम् । २०० कामो रागः, कर्म च त्रिविधं सञ्चितागामिप्रारब्धरूपं प्रागुदीरि- ·५० (८) वेदान्तसिद्धान्तादर्श- भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतीयं स्याद्भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ २०१ ॥ यमश्च नियमश्चव प्राणायामस्तथैव च । प्रत्याहारासने ध्यानधारणागसमाधयः ॥ २०२ ॥ योगाङ्गान्येवमष्टौ स्युस्तथाष्टाङ्गानि मैथुने । दर्शनं स्पर्शनं केलि: कीर्तनं गुह्यभाषणम् ॥ २०३ ॥ सङ्कल्योऽध्यवसायश्च क्रियानित्तिरेव च । एतानि मैथुनाङ्गानि त्याज्यानि ब्रह्मचारिभिः ॥ २०४ ॥ ॥ - । तम् । तमः कार्याविया, अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यसुचिसुखात्म. ख्यातिरूपा प्रागुक्ता द्रष्टव्या । २०२ यमादयः पूर्व निरूपिताः । ध्यानधारणासमाधीनामयं भेदः,- ध्यानम्-अन्तराऽन्तरा वृत्त्यन्तरवती प्रत्ययैकतानता (=सजातीयप्रत्ययप्र. वाहः) । धारणा-मूलाधार-स्वाधिष्ठान-मणिपूरका-उनाहत-विशुद्धा-ऽऽज्ञा चक्रदेशानामन्यतरस्मिन्मत्यगात्मनि वा चित्तस्थापनम् । अङ्गभूतः समा. धिः-अन्तरान्तरा वृत्त्यन्तराभाववती प्रत्ययैकतानता । अङ्गिभूतसमाधी ( =योगे) अशेषविशेषधर्मपुरस्कारेण ध्येयवस्तुसाक्षात्कारः, अङ्गसमाधौ तु न तति विशेषस्तयोर्द्रष्टव्यः । २०३ दर्शनम्-रागपूर्वक स्व्यादिविषयकज्ञानम् : स्पर्शनम्-रागपूर्वक क्रियाविशेषजन्यं ज्ञानम् । केलिः-रागादिपर्वकः परिहासादिव्यवहारः । स्त्यादेरनुरागपूर्वक सौन्दर्यादिवर्णनं-कीर्तनम् । रागपर्वकं रहसि सम्भा. षणं- -गुह्मभाषणम् । २०४ स्त्यादिविषयक 'इदमस्तु'-इति दृढेच्छाविशेषः सङ्कल्पः । 'अनया रमे-इति निश्चयः-अध्यवसायः । रागपर्वको व्यवाय:-क्रियानि वृत्तिः ।

·(८) सज्जादर्शः । ५१ धमिनी क्रोधिनी मोहिनी स्थितिन्यतिचारिणी। वाहिनी वर्तिनी चैतेऽन्तर्मदाः कृतिनीयुताः ॥ २०५ ॥ भूमिरापोऽनलो वायुः ख सूर्यश्च शशी तथा । आत्मा चेत्यष्टमूर्तीनामष्टौ मदा उदीरिताः ॥ २०६ ॥ टणा शङ्का भयं लज्जा जुगुप्सा पञ्चमी तथा । कुलं शील तथा वित्तमष्टौ पाशा: प्रकीर्तिताः ॥ २०७ ॥ २०५ र्धामन्यादीनां लक्षणं तु यन्यान्तरादवगन्तव्यम् । २०६ भूमिमदः-तमोगुणभरितस्य वस्त्रादीच्छाहेतुर्मदः । संसारभरि. तस्य ममेदमावश्यकमितिचिन्ताहेतुर्मदः-सलिलमदः । कामरसभरितस्य वनितासम्भोगेच्छया तदनुकूलव्यापारहेतुः-पायकमदः । चिन्ताभरितस्य करिष्यमाणं कायं भविष्यति न घेत्यादिसंशयातूष्णोंभावहेतुर्मदः-शशि- मदः । प्रयाणभरितस्य परदेशेच्छाहेतुर्मदः-पवनमदः । वाहनभरितस्य गजावादीच्छाहेतुर्मदः-आकाशमदः । क्रोधाग्निभरितस्येदं संहर्तव्य. मितीच्छाहेतुर्मदः-सूर्य्यमदः । अहङ्कारभरितस्य विद्यादिभिर्मम समः को वेतिप्रज्ञाहेतुर्मदः-आत्ममद इति विवेकः । २०७ घृणाम्दया, सापि क्वचिद् जडभरतस्य मृगशावके व जन्मान्त. रसम्पादकत्वात्पाशैव । शङ्का - पूर्वोक्तः संशयः, ब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानं मया सम्पादितं ममाननिवारक भविष्यति नवेत्यादिरूपः, सोपि ब्रह्मज्ञाना- व्यर्थप्रवृत्ती पाशेव प्रतिबन्धकत्वात्पाशैव । भयम्यागामिदुःखानुसन्धा- नजन्यो मनस उद्वेगः, सोपि पाशैव, ब्रह्मज्ञानादातीवायाससाध्यं ममेत्येवं संचिन्त्योद्विग्नमनसो ब्रह्मज्ञानादिसाधने प्रवर्तकत्वात् । लज्जाऽपि ब्रह्म- ज्ञानादार्थयतने होऽयमतीव भक्तो बक्रध्यायोति मां लोका क्युरित्यपि पाशैव । जुगुप्सा-निन्दा, ब्रह्मज्ञानेन क्षुल्लकेन किं स्यात्र किमपीत्यादि. रूपा स्फुटं तद्विषयेऽप्रवर्तकत्वात्याशैव । तथाऽतिकुलीनस्य (=कुटु- म्बिनः) मम संन्यासाश्रममवलम्ब्याधुनैव ब्रह्मज्ञानादिसम्पादने पुत्राा.

·घेदान्तसिद्धान्तादर्श- (९) (८) ज्ञाज्ञाने च ज्ञेयं च भोक्तभोग्ये च भोजनम् । कती च करणं कर्म संसारो नवधा भवेत् ॥ २०८ ॥ ज्ञानेन्द्रियाणि च तमश्च तथाप्यवस्थाः । कर्मेन्द्रियाणि मनादिचतुष्टयं च । प्राणादिपञ्चकमयो वियदादिकं च । कर्माणि देह इति वा नवधाऽन्यपक्षे ॥ २० ॥ द्वाहः कथं स्यादितिचिन्ताहेतुत्वात्कुलमपि पाशैव । एवं, शीलं-स्वभा. वः, सुशीलता दुःशीलतेत्यादी तत्पदप्रयोगात, स चापि कञ्चित्सदुपदे. शादिनाऽसतः कस्यचिद्बह्मज्ञानादार्थप्रवृत्तावपि ततः परावर्तकत्वात्याशा। यद्वा, शीलं-सुस्वभावः, स चापि दानशीलादेर किञ्चनस्य त्यक्तुमशक्यत्वे. नान्ततो गृहस्थस्याल्यादिक्रयहेतुत्वात्पाशैव । वित्तमपि-एतावद्वित्तं कथं त्यजेमिति चिन्तयतो निनः सन्मार्गगतिप्रतिबन्धकत्वात्पाशैवेति ध्येयम् । २०८ ज्ञाता-विषयचैतन्याभिव्यञ्ज कान्तःकरणाज्ञानयोः परिणामात्म- कवृत्त्युपहितं चैतन्यम् । ज्ञानम्-विषयचैतन्याभिव्यञ्जकोन्तःकरणाजा- नयोः परिणामविशेषः (-वृत्तिः) । जेयम्-घटायावच्छिवं चैतन्यं घटादि- वा । भोक्ता-सुखदुःखाकारकृत्युपहितं चैतन्यं । भोग्यम्-सुखदुःखान्य- सरसाक्षात्कारिजानविषयः ( सुखादिः) । भोजनं (=भोगः) सुखदुःखान्य- तरसाक्षात्कारः । कता-क्रियायां स्वतन्त्रः (=कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कतुं समर्थः) । कर्म-करणव्यापारविषयः, यथा वास्यादिकरणव्यापारस्योदयम- ननिपातनार्दोषयः काष्ठादिः । करणाव्यापारनिष्पाट्या च क्रिया (=छेद- नादिः) । संसार:-संसरति (जायते म्रियतेच) यस्मित्रहं ममाभिमानेन जीवः सः । २०६ तमः-चतुर्विधा प्रागुक्ता कार्याऽविया । अवस्था:-जायत्स्वानसु. प्तिरूपास्तिस्रः । वियदादिकम-पञ्च स्थलभूतानि । कर्माणि-सञ्चि. तादीनि त्रीणि । देहः-स्यलशरीरमित्यर्थः ।

·(१०) सज्जादर्शः। ३ प्राणाऽपानसमानादेर्नव वर्णाः प्रकीर्तिताः । प्राणः स्यादिन्द्रनीलाभो हरितोऽपानसञ्जकः ॥ २१० ॥ उदान: स्यात्तडिदा व्यानस्तु कपिलो मतः । समानो नीलवणाऽथ पीतो नाग उदाहृतः ॥ २११ ॥ श्वेतवर्णी भवेत्कूर्मः कृकलाऽञ्जनवर्णक: इन्द्रनीलापमश्चाथ भवेद्दायुर्धनञ्जयः ।। २१२ ॥ वायुः स्फटिकवर्णः स्याद्देवदत्तायस्तथा । पश्यन्ति योगिनो वर्णान् नव वायौ प्रकीर्तितान् ॥ २१३ ॥ पाक्तसप्तशीर्षण्यप्राणरन्ध्राणि सप्त वै । शिश्नरन्धं गुदारन्ध्र रन्ध्राणि स्युः पुरे नव ॥ २१४ ॥ केचिवघेव संयोज्य ब्रह्मरन्ध्र तथा पुनः । वदन्ति दशरन्ध्राणि नाभिनैकादशाऽपरे ॥ २१५ ॥ . (१०) इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्णा च ततः परम् । गान्धारी इस्तिजिह्वा च पूषा चैव पयस्विनी ॥ २१६ ॥ लकुहा लम्बुषा चैव किमी चेति भेदनः । तता दशविधा नाद्यः स्थूलदेहे समन्ततः ॥ २१७ ॥ २१६ दहा-वामनासिकास्था नाही (चन्द्रनाडी)। पिङ्गला-दतिणना. सिकास्था ( सूर्यनाडी)। सुषुम्णा-तदुभयमध्यस्था, गान्धारी-दक्षिणानेत्र- स्था, हरिनिहा-वामनेत्रस्था, पषा-दक्षिणकर्णस्था, पयस्विनी-वामक- स्था। २१७ लकुहा-गुदप्रदेशस्या, लम्बुषा-मेढ़नाडी, विनी-नाभिनाडी- ति विवेकः।

·५४ (१५) वेदान्तसिद्धान्तादर्श- इन्द्रो ब्रह्मा हरी रुद्र ईशश्च पद्मसम्भवः । भूस्सूर्यो वरुणश्चन्द्रो नाडोनां दश देवताः ॥ २१८ ॥ (१४) भूरादिसप्तकं चैव तथा पातालसप्तकम् । चतुर्दशविध प्राज्ञैरेतद्भुवनमुच्यते ॥ २१८ ॥ (१५)दिग्वातार्कप्रचेताऽश्विवन्हीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः । तथा चन्द्रश्चतुर्वनो रुद्रः क्षेत्रज्ञ ईश्वरः ॥ २२० ॥ इन्द्रियाणामधिष्ठातृदेवाः पञ्चदश स्मृताः यानिन्द्रियाण्यधिष्ठाय भुञ्जते स्वस्वगोचरान् ॥ २२१ ॥ अस्थि चर्म कफः स्नायुः मज्जा मांसाश्रुषिकाः । विएमूचे वातपित्ते च शुक्रं श्लेष्मा च शोणितम् ॥ २२२ ।। एवं पञ्चदशास्थ्यादि कीर्तितं वेदवित्तमैः । यैः सम्भूय देहाऽयं स्थूलो निर्मीयतेऽचिरात् ॥ २२३ ॥ - २१८ दृडादीनां निरुक्तनाडीनां दशदेवताश्च हरिब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणेश- पोद्भवथिवीसूर्यचन्द्रेत्येवंक्रमेण यथासयं बोध्याः । तत्र पदोदवः- चतुर्वको ब्रह्मा, ब्रह्मा च हिरण्यगर्भः प्रजापतिरिति भेदः । २२० श्रोत्र-स्वग-अति रसना-घ्राण वाक्-पाणि-पाद-पायु-लिङ्ग-मन:-बु- द्विचित्त-गर्व-तमसां पञ्चदशानां यथा क्रमेण दिग्वाताकादयोऽधिष्ठातृदे. वा ज्ञेयाः । प्रचेताः वरुणः, मृत्युः यमः, कः प्रजापतिः । चतुर्वक्र:- २२१ स्वस्वगोचरानिति, तमसः (=अज्ञानस्य) त्रादिवदसाधारण- विषयाभावेपि श्रीनार्दोषयाः शब्दादय एव संहतास्तद्विषया अनुस- न्धेयाः। २२२ स्वायु:-सिराबन्धनम् । दूषिका-नेत्रयोर्मलम् ।

·(१६) ५५ सज्ञादर्शः । (१६)रागद्देषा तथा कामक्रोधलोभमदा अपि । मोहमात्सर्यभक्ती च्छाश्रद्धेष्या गर्व एव च ॥ २२४ ॥ दम्भो दर्पस्तथाऽसूया धर्मा एते तु षोडश । बुद्धेरेवात्मनो नास्ति सम्बन्धस्तैः कथञ्चन ॥ २२५ ॥ इन्द्रियाणि दश प्राणा: पञ्चान्तःकरणं तथा । इति षोडशकं लिङ्गमाहुवेदान्तवेदिनः ॥ २२६ ॥ पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । लिङ्ग सप्तदशात्मैतड्याचार्याः केचिदचिरे ॥ २२७ ॥ २२४ रागः-स्त्यादिष्विष्टसाधनताबुद्ध्या स्नेहः, द्वेष:-लोकानामुद्वेगाच- रणाम, काम:-स्त्यादिविषयकोऽभिलाषः, फ्राध:-कामप्रतिघातादुत्पदामा. नस्ताडनाऽऽक्रोशनादिहेतुः, लोभ:-परद्रव्येच्छा, माहः-अर्जितस्य द्रव्यस्य विनियोगाऽसामर्थ्यम्, मत्सरः-स्वसमानसंपत्तिदर्शनाऽसहन, भक्तिः- आराध्यत्वेन ज्ञानम्, इच्छा-इष्टसाधनताज्ञानजन्योभिलाषः, श्रद्धा- गुरुवेदान्तवाक्यादा विश्वासः, ईया-पश्रियामसहिष्णुत्वम् । गर्वः- अभिमानात्मिका चित्तवृत्तिः (मत्सदृशः को वेति) । २२५ दम्भः धर्मध्वजित्वम् । दर्पः धनविदादिनिमित्तश्चित्तस्यात्से- कः । असूया-गुणेषु दोषाविष्कारः,-एते रागादय: षोडश बुद्धिधर्मास्तेषु भक्तिश्रद्धे मुक्तिहेतू, इच्छा तु मुक्तिहेतुबन्धहेतुश्च, अन्ये सर्वे बन्धहेतव इति विवेकः । २२६ लिङ्गम,-मायायां लयं गमनात् प्रत्यगात्मनो लिङ्गनात ( =ख्या- पनात्) वा लिङ्गम, समष्टिव्यष्टिभेदेन द्विधा यदस्य यन्यस्यादौ प्रतिपा. दितं । तस्य घटकानवयवानाह-न्द्रियाणीति । इदमेव लिङ्गशरीरं सूक्ष्म शरीरमित्यप्याख्यायते । अनेनैव सहितः कामकाविनाभिर्युतो जीवात्मा लोकान्तरगमागमसमर्था भवति ।

·५६ वेदान्तसिद्वान्तादर्श- (१८)केचिच्चतुर्विधं भेदं कृत्वान्तःकरणस्य हि । एकोनविंशकैस्तत्त्वैश्चितं लिङ्गं प्रचक्षिरे ॥ २२८ ॥ (२४)निरुक्तेवेव तत्त्वेषु सङ्कलय्याथ केचन । शब्दादीन्पच चैवाचुश्चतुर्विंशतितत्त्वकम् ॥ २२ ॥ (३६)पञ्चीकृतानि भूतानि पञ्चावस्थात्रयं तथा । शरीरचयमज्ञानमेष हादशको गण: ॥ २३० ।। तत्त्वैः सम्भूय पूर्वाक्तैः षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपकः । लिङ्ग सम्पादयेदेतत्माहुरन्ये विवकिनः ॥ २३१ ॥ (९६)जगत्रयं च षड्भावविकाराश्च षडर्मयः गुणचयं तथा कर्मचयं षट् कोशिकास्तथा ॥ २३२ ॥ दिगाद्याश्वारिषदर्गयुता देवाश्चतुर्दश । मैच्यादिभावना चैव सङ्कल्यादिचतुष्टयम् ॥ २३३ ॥ व्यापाराः पञ्च वागादेः पूर्वाक्ततत्त्वसंयुताः । एतां षणवति चान्ये तत्त्वानां संबभाषिरे ॥ २३४ ॥ (७५)अस्थिमांसत्वचो नाडी रोम पञ्च क्षितेर्गुणाः । अपां श्लेष्मा तथा मूत्र खेदः शुक्रं च शोणितम् ॥ २३५ ॥ क्षत्तमिद्रा तथालस्य सङ्गोऽग्नेः पञ्च कीर्तिताः । धावनं चलनं चैव वियोगश्च प्रसारणम् ॥ २३६ ॥ आकञ्चनं च पञ्चैते गुणा वायोरुदाहृताः । मत्सरो लोभमोदी च कामक्रोधी नभोगुणाः । २३७ ॥ २३७ केचित्तु रागद्वेषभयलज्जामोहावभोगुणानाचक्षते ।

·(७५) सज्जादर्शः। ॥ प्रातिस्विका गुणा पते पञ्च पश्चात्तरोत्तरम् । वईन्ते सङ्गताः पूर्गुणैः कारणसम्भवैः ॥ २३८ ॥ पञ्च खे दश वातेऽग्नौ गुणाः पञ्चदश स्मताः । जले विंशतिसङ्ख्याकाः पञ्चविंशतिका: क्षितौ ॥ २२ ॥ एवमेते गुणा: सर्व खादेस्सङ्कलिता बुधैः । पञ्चसप्ततिसङ्ख्याकाः प्रोच्यन्ते तत्त्वदर्शिभिः ॥ २४० ॥ कामः क्रोधश्च लोभश्च रागद्वेषमदास्तथा । मोहमात्सर्या गर्वया असूया दम्भदर्पको ॥ २४१ ॥ अन्तं पैशुनं मानो जुगुप्सा प्राणिपीडनम् । परिवादोऽतिवादश्च परितापोऽक्षमाऽधृतिः ॥ २४२ ॥ २३८ प्रातिस्विका दति, एते एवाकाशादीनां पविंशतिगुणाः पञ्च- विंशतिप्रकृत्याख्यया वेदान्ते परिभाषिता इति जेयम् । एते गुणा आका. शादिषु कारणगुणप्रक्रमेणोत्पत्रैर्गुणैः सह सम्भयोत्तरोत्तरं बर्दन्ते रत्यर्थः । तदृद्धिप्रकारमेवाह-पञ्चखे इति । २४१ इदानीमासुरसम्पद्गुणानाह-काम इति । कामादया दोन्ता गुणास्तु पूर्व लक्षिता एव । २४२ अनृतम् अयथार्थवचनम् । पैशुनम्-परोने परदूषणवचनम् । मानः सर्वत्राप्रणतिभावः । जुगुप्सा=पर्रानन्दा, गुणवतोपि दोषख्याप- नमिति यावत् । प्राणिपीडनम्-स्वदेहपरणाय प्राणिहिंसा । परिवादः- समते परदूषणाभिधानम् । अतिवादः-निरर्थकोतिप्रलापः । परितापः वृथा दुःचिन्तनम् । अतमा द्वन्द्वाऽसहिष्णुत्वम् । अतिः दुन्द्रिया. थेषु चापल्यम् ।

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- असिद्धिः पापकृत्यं च हिंसाऽज्ञानं ततः परम् । प्रातिकूल्यं विवित्सा च पारुष्यं स्तेयमेव च ॥ २४३ ॥ परिग्रहस्तथाऽशौचमित्येते सम्भवन्ति हि । गुणा जन्तोविजातस्य क्षितौ सम्पदमासुरीम् ॥ २४४ ॥ दानं दमश्च यज्ञश्च ज्ञानयोगव्यवस्थितिः । अभयं सत्त्वसंशुद्धिः स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ २४५ ॥ दया भूतेष्ठलौ नुप्यं त्याग: शान्तिरपैशुनम् । अहिंसा सत्यमक्रोधो माहवं हीरचापलम् ॥ २४६ ॥ क्षमा तेजो धतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता । ध्यानं चाद्यं समाधानं वैराग्यं ब्रह्मचर्यकम् ॥ २४७ ॥ इत्यादयो गुणाः पूर्ववैपरीत्यात्समुद्भवाः । जायन्ते सम्पदं देवीमभिजातस्य देहिनः ॥ २४८ ॥ २४३ असिद्धिः-धर्मज्ञानवैराग्यादेरलाभः । पापकृत्यम् वेदप्रतिषिद्वा- ऽऽचरणम् । हिंसा-अविधिपूर्वक प्राण्युपधातः । अज्ञानम्-तमः । प्राति- कूल्यम्-सर्वानिष्टाचरणम् । विवित्सा-विषयान्वेत्तुमिच्छा । पारुष्यम्- मनोवचोभ्यां नैष्ठुर्यम् । स्तेयम्-अविधिना परस्वापहारः । २४४ परियहः-शरीरनिर्वाहाधिकार्थार्जनम् । अशीचम-शरीरमनसा- मालिन्यम् । २४५ दानम्-आर्तेभ्यः (पात्रेभ्यः) यथेष्टार्थवितरणम् । दमो-बाह्ये- न्द्रियनियहः । यजः देवतोद्वेशेन हवियागः । १४६ अलोलुप्यं-निरर्थमानसचेष्टाराहित्यम्, अचापलं-निरर्थबाह्यचे. ष्टाराहिमिति भेदः । १४७ चोदाम-कोहं कस्मात्कुत इत्यादिविचारः । । ) ·सज्जादर्शः। ५८ त्तिरश्वत्थक्षस्य रूपकेणाथ वर्ण्यते शाखादिस्थानिकास्तइत्तफ़ेदाश्चाप्यनेकशः ॥ २४८ ॥ तजज्ञानायाथ तन्नाम पर्ण पणे समालिखम् । स्यात्तत्तु षष्टिसङ्ख्याकं सङ्ख्यातव्यं मुमुक्षुभिः ॥ २५० ॥ मेचियञ्जको योऽसावज्ञानमनाईयोः । परिणामविशेषासौ वृत्तिरित्युच्यते बुधैः ॥ २५१ ॥ सा च तिर्दिधा प्रोक्ता प्रमैका चाऽप्रमाऽपरा । तत्र वृत्तीद्धबोधो वा बोधेडा सा प्रमा भवेत् ॥ २५२ ॥ १४६ यदपि पर्व प्रमाऽप्रमादयो वृत्तिभेदा अपि निरूपिता एव तथापि सेषां सङ्कीर्णत्वात्कियन्तः सर्वे वृत्तिभेदा इति जिज्ञासा नोपशाम्यति, अनुपशाजिज्ञासोश्च सर्ववृत्तिज्ञानाभावात्कीदृश्यो वृत्तयो निरोदुव्याः कीदृश्यश्चौपासनीया इति विवेकाभावात्र प्रयोजनं सिोदित्यतोऽना- यासेन वृत्तिभेदप्रभेदज्ञापनार्थमुक्तानामेव वृत्तीनां (कासाञ्चिदन्यासा. मपि ) वृतरूपेण सङ्कलनं प्रतिजानीते-वृत्तिरिति । २५१ अज्ञानमनसोः अज्ञानान्तःकरणयोः । व्यावहारिकघटपटादन- थोकारवृत्तावन्तःकरणस्य परिणामात्मिका वृत्तिः प्रातिभासिकशुक्तिरजता- दायकारवत्ता स्वज्ञानस्य परिणामात्मिका वृत्तिरिति विभागः। अत्र लतणे क्रोधादिवृत्तातिव्याप्तिवारणार्थ मेचिट्ठाजक इत्युक्तम् । चक्षुरादी मेय. चिट्ठानके चाऽतिव्याप्तिवारणार्थम् अज्ञानमनसोः परिणामविशेष इति ॥ २५२ वृत्तीद्वबोधः-वृत्ती प्रतिविम्बितं चैतन्यं, बोधेद्धा वृत्तिः बोधेने हा प्रकाशिता ( प्रतिलिता ) वृत्तिरित्यर्थः । तत्राचेतनपदार्थानां घटपटा. दीनामुभविधप्रमाविषयत्वं, चेतनस्य तु चेतनाऽविषयत्वेन. नाट्यप्रमावि. वयस्वमिति विभागः। wkiyoneindia/ ·६० वेदान्तसिद्धान्तादर्श- सापि जीवाश्रया चैव तथा स्थादीश्वराश्रया । पृथक् पृथक्तयोस्तावल्लक्षणं सम्यगुच्यते ॥ २५३ ॥ स्रष्टव्यविषयाकारमायायां प्रतिविम्बितम् । चैतन्यं हि भवेदन्त्या प्रमा तत्रेश्वराश्रया ॥ २५४ ॥ द्वितीयाऽबाधिताज्ञातमेयाकारण या भवेत् । अन्त:करणत्तिस्तत्प्रतिरूपा चिदुच्यते ॥ २५५ ॥ सा पारमार्थिकी चैव तथा च व्यावहारिकी। अर्थभेदाविधा प्रोक्ता तल्लक्षणमथोच्यते ॥ २५६ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्योत्या प्रमा स्यात्पारमार्थिकी । जगत्प्रमाऽपरा तद्दत्साप्येवं षड्विधोच्यते ॥ २५७ ॥ प्रत्यक्षानुमितिश्चोपमिति: शाब्दी तथाविधा। अर्थापत्तिरभावाख्या चैवं सा षड्विधा भवेत् ॥ २५८ ॥ तत्र प्रमाणचैतन्यं मेचिद्रपतां गतम् । स्यात्प्रत्यक्षमा सापि बायाचैवान्तरीति च ॥ २४८ ॥ आद्या रूपरसस्पर्शशब्दगन्धप्रभेदतः । पञ्चधा स्थाहितीया तु द्विविधा परिकीर्तिता ॥ २० ॥ २५५ बाधितशुक्तिरूप्यानर्थविषयकामज्ञानेऽतिप्रसङ्गवारणार्थमबाधि- तेत्यविशेषणम्, अबाधितत्वं च संसारदशायां याां, तेन नाऽसम्भवः । अबाधितार्थविषयिण्यां स्मृतावतिव्याप्तिवारणार्थमज्ञातेति विशेषणम् । स्मृतेश्च नियतं संस्कारजन्यत्वेन जाविषयत्वाचातिप्रसङ्गः; निरुतस्मृते रपि प्रमास्ववादिपोतु न देयमेवाज्ञातेत्यर्थविशेषणं । तत्पतिरूपा-सत्य तिविम्बिता । शेषं स्पष्टार्थम् ।

·सज्जादर्शः। सचात्मगोचरैका स्थाहितीयाऽनात्मगोचरा। मयि दुःखं सुखं वेति स्यादन्त्याऽनात्मगोचरा ॥ २६१ ॥ प्रमात्मविषयाप्युक्ता हिधैवाध्यात्मदर्शिभिः । विशिष्टात्मप्रमा चैव विशुद्धात्मप्रमापि च ॥ २१२ ॥ अहं जीवः सुखी दुःखी कता भोक्तेति या प्रमा । सा विशिष्टप्रमा ख्याता दितीयाथ निरूप्यते ॥ २६३ ॥ शुः प्रकाशरूपोइमिति शुद्धात्मगोचरा । सा ब्रह्मविषयापि स्यात्तथाऽद्दिषयापि च ॥ २६४ ॥ तत्राद्याऽवान्तवाक्यैरुत्पन्ना कथ्यते बुधैः । महावाक्यभ्य उत्पन्ना स्थात्पमा ब्रह्मगोचरा ॥ २६५ ॥ प्रत्यक्षायाः प्रमावृत्तेरयं भेदः प्रपञ्चितः । स्याल्लिङ्गज्ञानजं ज्ञानमनुमा सा भवेद्दिधा ॥ २६६ ॥ स्वार्थी चैव परार्थी च वक्ष्यते सा पृथक् पृथक् । स्वार्थी स्वानुमितेईतुः परार्थान्यार्थमुच्यते ॥ २६७ ॥ सादृश्यज्ञानजं ज्ञानमुपमैवमुदीर्यते । शाब्दी प्रमा भवेद्या तु प्रमा स्थाद्दाक्यकर्णिका ॥ २६८ लौकिकी वैदिकी चेति भेदात्सापि मता विधा । तबाप्तवाक्यजन्याद्या वेदजन्या तु वैदिको ॥ २६८ ॥ उपपाद्यग्रमा हेतुरुपपादककल्पनम् । अर्धापत्तिप्रमा सद्भिबिधा सा चाप्युदीरिता ॥ २७० ॥ २७० उपपादोति, दिवाऽभुजानस्य देवदत्तस्य पीनत्वं दृष्ट्वा यत्र रा. त्रिभोजनं तदुपपादकं कल्प्यते सत्रापपायं पीनस्वज्ञानं करणम् ( अर्था. APRITUNeAERasi-SEENAKSHATRNAMMARIMARATHereenlanaemianet Kartammam ·६२ दृष्टा चैव वेदान्तसिद्धान्तादर्श- श्रुता चैव तवान्त्यापि विधा पुनः । नाम्नाऽभिधानाभिहिताऽनुपपत्ती तु ते मते ॥ २७१ ॥ वाक्यार्थीयैकदेशस्यानुपपत्ती यथादिमा । पिधेहीत्यन्तरा हारमिति स्यान्नोपपत्तिमत् ॥ २७२ ॥ यत्र सर्वापि वाक्यार्थी न विनाऽन्यार्थकल्पनम् । उपपन्नो भवेत्तत्र स्यादन्त्याऽभिहिताभिधा ॥ २७३ ॥ स्वर्गकामो यजेताच यथाऽपूर्थिकल्पनम् । विनाऽयुक्त समस्तेपि वाक्यार्थे सा प्रकीयते ॥ २७४ ॥ एवं तावत्प्रमारत्तेः प्रपञ्चायं निरूपितः । अप्रमायास्त्वयेदानी प्रपच्चोच निरूप्यते । २०५ ॥ प्रमाभिन्नं भवेजज्ञानमप्रमा सा भवेद्विधा । स्मृतिश्चैवानुभूतिश्च हिधा लक्षणयोगतः ॥ २७६ ॥ संस्कारमाचज ज्ञानं स्मतिरित्युच्यते बुधैः । स्मृतिभिन्नं भवेजज्ञानमनुभूतिः सतां मता ॥ २७७ ॥ चोच्यते स्मतेरादा भेदतल्लक्षणे पृथक् । अनुभूतेस्त्वितोग्रे ते सम्यक् स्पष्टीभविष्यतः ॥ २७८ ॥ ट पत्तिप्रमाणम् ) रात्रिभोजनकल्पनं च फलम ( =अर्थापत्तिप्रमा), इयमेव दृष्टार्थापतिरित्युच्यते । २७७ 'ज्ञानं स्मृति रित्युक्तेऽनुभवेतिप्रसङ्ग इति संस्कारमाजमित्यु. तम ; संस्कारेन्द्रियसम्प्रयोगोभयजन्ये सायं देवदत्त इत्यादिप्रत्यभिज्ञात्मक ज्ञानेतिप्रसङ्गवारणार्थ मात्रपदमुपात्तम् । संस्कारमात्रजन्य संस्कारध्वंसे- ऽतिव्याप्तिवारणार्थ ज्ञानमिति विशेष्यदलम् ।

·सज्जादर्शः ।
६३
आत्मस्मृतिरथानात्मस्मृतिभेदात्म्मृति ईधा ।
विविधापि पुनः सोक्ता विविधैव महर्षिभिः ॥ २७८ ॥
यथार्था चाऽयथार्था च तवाद्यादाविहाच्यते ।
समासतस्त्वितोऽन्यत्र द्रष्टव्या तत्प्रविस्टतिः ॥ २८० ॥
तत्सब्रह्माहमस्मीति महावाक्यार्थचिन्तनम ।
यथार्थात्मस्मृतिः ख्याता महामोहान्यनाशिका ॥ २८१ ॥
यदृश्यत्वादिभिर्लिङ्गैर्जगन्मिथ्यात्वभावनम् ।
स्मतिः सा स्याद्यथाभूतसमस्ताऽनात्मगोचरा ॥ २८२ ॥
एवमेवायथार्थ हे स्मती स्यातामितोऽन्यथा ।
पाक्तवैपरीत्येन विपर्यस्तार्थगोचरे ॥ २८३ ॥
सदात्मत्वानुसन्धानमसद्देहेन्द्रियादिषु ।
यहा स्वात्मन्यसत्त्वादेरयथार्थात्मनः स्मतिः ॥ २८४ ॥
मिथ्याभूतप्रपञ्चस्य यत्सत्यत्वेन चिन्तनम
साऽयथार्थी स्मतिः प्रोक्ता प्रतीपाऽनात्मगोचरा ॥ २८५ ॥
एवं षड्विधभेदैस्तु भिन्ना स्मतिरुदाहृता ।
विंशत्या च तथा भेदैरनुभूतिरथोच्यते ॥ २८६ ॥
स्मृतिभिन्नस्य भानस्याऽनुभूतित्वं पुरेरितम् ।
यथार्थत्वायथार्थत्वभेदात्सापि भवेद्दिधा ॥ २८७ ॥
स्थाद्यथार्थानुभूतिईि प्रमा सा तु निरूपिता ।
संशया निश्चयश्चेति भेदादन्या विधा भवेत् ॥ २८८ ॥
भासमानं विरुद्धं यज्ज्ञानं नानात्वकोटिकम् ।
एकस्मिन्नाश्रये तत्स्यात्संशयः सोपि च विधा ॥ २८८ ॥

·- वेदान्तसिद्धान्तादर्श- प्रमाणसंशयश्चैव प्रमेयस्याथ संशयः । प्रमेयसंशयोपि स्यादिधात्मानात्मगोचरः ॥ २० ॥ स्थाणुवी पुरुषो वेति संशयोऽनात्मगोचरः । जीवब्रह्मेशभेदात्तु चिधा स्यादात्मसंशयः ॥ २९१ ॥ जीवा देहादिसङ्घातादतिरिक्तो न वाथवा । अतिरिक्तोप्यकता वा कता वा स उदाहृतः ॥ २८२ ॥ अकर्तृत्वेपि चिद्रपो वा न वेत्यादिसंशयः । स्थाज्जीवविषयो ब्रह्मविषयः कथ्यतेऽधुना ॥ २३ ॥ ब्रह्माइयं भवेत्किं वा संइयं ब्रह्म तद्भवेत् । श्राद्येप्यानन्दरूपं वा यहाऽऽनन्दगुणं मतम् ॥ २८४ ॥ इत्यादिसंशयस्तच भवेद्ब्रह्मात्मगोचरः । ईशगः स तथेदानी संशयः कथ्यतेपि च ॥ २९५ ॥ विस्पष्टं भासमानस्य जगतो मूलकारणम । भवेदीशा नवेत्यादिः स्यादीशगतसंशयः ॥ २८६ ॥ संशयाहिपरीतः स्यादोधा निश्चयनामकः । तको विपर्ययश्चेति भेदात्सोय बिधोच्यते ॥ २९७ ॥ तर्कस्तु व्याप्यमारोग्य व्यापकापादनं स्मृतम् । तथोक्तोऽध्यात्मतत्त्वमिथ्याज्ञानं विपर्ययः ॥ २८ ॥ ७ २९६ व्याप्यारोपण व्यापकारोपस्तः, यथा-यदि पर्वते वन्हिर्न स्या- हि धूमोपि न स्यादिति । अत्र वन्यभावो व्याप्यः, धूमाभावश्च व्यापकः, "ध्याप्यस्य वचनं पूर्व व्यापकस्य ततः परम्" इतिवचनात् । शेषमतिरो- हितम् ।

·व्यावहा रिकी प्रभाव शाब्दी त्तिः अनुमि परयो का शब्द-प्रा बाह्यमान स्पर्श-प्र स्वायो अभिधाना नुपः रूप-प्र. का ईश्वरान नुतार्था पतिः या प्रमा उपमि इरस-मा अभिहिता अर्थाय 'पत्तिः हटा गन्ध-मा जीवापा प्रत्यक्ष (र्थिक पारमा विशिष्टात्म गोचर बाह्यः यथार्थी सोयाधि कः (अनुभूतिः निश्चय वित्तिप्रस्तावक्षः।। वत्तिः आत्मगो श्री संशयः ममाण नयया अनात्म सशयः बया 'ब्रह्मवि. थी विपर्ययः बाह्यः अयथा अप्रमा धिका निरूपा साझात्म शयः चिरा प्रमेयस स्मृतिः अनात्म स्पतिः संप्रायः प्रात्मस्म यथार्थी अयथा अथायी र्था (ईशसंश प्रायः ब्रह्माविष ·सज्ञादर्शः। ६५ सोपि सोपाधिकश्चेति तथा स्यान्निरूपाधिकः । विविधोपि पुनईधा स्याहाह्यान्तरभेदतः ॥ २८ ॥ लोहितस्फटिकादेस्तु बाह्यः सापाधिको भ्रमः । कर्तृत्वादिभ्रमः सङ्गिरक्तश्चाभ्यन्तरस्तथा ॥ ३०० ॥ रज्जसर्पग्रहो बाह्यः स्यासमो निरुपाधिकः । अहमज्ञो न जानामि ब्रह्मेत्यादिः स अान्तरः ॥ ३०१ ॥ एवं तावदियं त्तिक्षत्वेनोपवर्णिता । शाखादिस्थानिकास्त दत्त दाश्च यथायथम् ॥ ३०२ ॥ सामान्येनाथ त दलक्षणे च निरूपिते । जिज्ञासूनां सुबोधार्थ वेदान्तमतरी नितः ॥ ३०३ ॥ विहाय निखिला वृत्तीयावत्योऽनात्मगोचराः । सदाऽद्वितीयचिद्रपं ब्रह्माहमिति चिन्तयेत् ॥ ३०४ ॥ तया त्याऽखिलानर्थबोजा ज्ञाने हि बाधिते । सदा स्वानन्दरूपेण स्थास्थितिः प्रत्यगात्मनः ॥ ३०५ ॥ ॥ अथावशिष्टाः सज्ज्ञाः ॥ दृष्टिरेव भवेत्सृष्टिइष्टिसृष्टिमते, तथा । दृष्टिकालीनसृष्टिस्तु दृष्टिष्टिर्मतान्तरे ॥ १ ॥ ३०४ यत्प्रयोजनामियं वृत्तिरुपवर्णिता तत्प्रयोजनमिदानों स्फुट- यति-विहायति । १ मते-सिद्धान्तमुक्तावलीकारमते, दृश्यस्य दृष्टिभेदे प्रमाणाभावाद् ष्टश्च स्वयंप्रकाशज्ञानस्वरूपत्वाज्ज्ञानस्वरूपमेव (= प्रातीतिकमेव ) जग- दित्यर्थः, तथाऽन्यदृष्टिसृष्टिवादिमते चिचितोरभेदाऽसम्भवात्सातिरूप- दृष्टिभिवमपि जगदृष्टेः प्रामसत्त्वादृष्टिसमकालीनमेवेत्यर्थः ।

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- सृष्ट्यूद्ध भाविनी दृष्टिः सृष्टिदृष्टिरितीय्यते । व्याक्तियतिरेकः स्यादन्योऽनुगमस्तथा ॥२॥ बहिरन्तर्विभेदेन चेन्द्रियं विविधं मतम । मनोऽन्तरिन्द्रियं प्रोक्तं ज्ञानकर्मन्द्रियाणि तु ॥ ३ ॥ दश बाह्येन्द्रियाणि जैरुक्तान्यध्यात्मदर्शने । एतान्येव तु संयोज्य प्रोक्तान्येकादशापि च ॥ ४ ॥ बहिरङ्गाऽन्तरङ्गे । ज्ञानाङ्गे समुदीरिते। बहिरङ्गं तु यागादि तथाऽन्त: श्रवणादिकम् ॥ ५ ॥ । २ सृष्टिदृष्टिवादिमते परमेश्वर एव प्रपञ्चकल्पकः “आत्मन प्रा. काशः सम्भूतः' इत्यादिश्रुते, स्तस्य च प्रपञ्चस्य दृष्टेः प्रागूढे चापि सत्त्वादज्ञातसत्तेव, नतु शुक्तिरजतस्वप्नप्रपञ्चदिवजनातसतंति तत्तदर्थ विषयकप्रमाणावतरणे तस्य दृष्टिसिद्धिरिति । इदानी नैयायिकाद्मभि. मतान्वयतिरेकविलक्षणा पञ्चदश्या । दियन्यातायन्वयतिरेकाबाह- व्यातिरिति । स्वप्नावस्थायां स्थलप्रपञ्चस्य व्यावृत्तावात्मनो योऽनुगमः स आत्मनोऽन्वयः, आत्मनोऽन्वये च या तत्रैव स्यूलप्रपञ्चस्य व्यात्तिः सा तस्य व्यतिरेकः, एवं सुषुष्यादावप्पाम् । ३ मनोन्तरिन्द्रियं वाचििमश्रमते। प्राचार्यास्तु “न्द्रियेभ्यः परं मनः"-दति वाक्यान्मनो नेन्द्रिय, वृत्तिं प्रत्युपादानत्वाच्च न करणमि. त्याहुः । ५ हिरङ्गान्तरङ्गे ब्रह्मज्ञानं प्रति बहिरङ्गान्तरङ्गे इत्यर्थः । यागादि- कमन्तःकरणद्विद्वारा ब्रह्मविविदिवोत्पादकत्वेन परम्परया ब्रह्मज्ञानस- म्पादकत्वेन तत् प्रति बहिरङ्गं. प्रति बहिरङ्ग, श्रवणमननादिकं सु साक्षाज्ञानसाधन- त्वात्तत्प्रत्यन्तरङ्गमित्यर्थः । + याघि पञ्चदशीतिशब्दोदुःशक्यसाधनस्तथाप्यतिप्रचलिघत्वाधोपन्यस्तः ।

·vinamrdinatane सज्ञादशः । ६७ योगपद्यकमाभ्यां च व्याजा दृष्टिबिधेष्यते । शास्त्रीयं चाप्यशास्त्रीयं हैतं तद्विधा मतम् ॥ ६ ॥ जन्यं मुखं तथाऽजन्यं सुख मेवं विधा भनेत् । जन्यं रक्तिसुखं ब्रह्मसुखं चाऽजन्यमीर्यते ॥ ७ ॥ सामानाधिकरण्यं च विधाऽऽख्यात मनीषिभिः । बाधमुख्यविभेदेन, भावस्तद्दविधा मतः ॥ ८ ॥ - ६ युगपत्सृष्टिः-ष्टिसृष्टिबादिमते । एतन्मते यथा स्वप्नावस्यायां किञ्चिन्मात्रादिकं पूर्वसिद्धत्वेन किञ्चिच्च पुत्रादिकं पश्चासिद्धत्वेन प्रतीतमपि वस्तुतः प्रसुनिद्रादोपात्तत्सर्व युगपदेवोत्पत्रं, तथा जागरेप "आत्मन आकाशः सम्भूत प्रामाशाद्वायुवायोग्निरग्नेरापोझा थिवी'- दति पूत्रोऽपरीभावेन श्रयमाणमाकाशादिकं मातृपुत्रादिकं वाऽविदया. दोया युगपदेवोत्पमिति । क्रमसृष्टिः-सृष्टिदृष्टिवादिमते । एतन्मते आकाशादिकं मातृपुत्रादिकं वा यथायथं प्रेण स्वस्वकारणकलापादेवो त्पमिति विवेकः । शास्त्रीयं द्रुतं-गुरुशास्त्रादिकं, तच्च ज्ञानत्य साधकं न तु विघातकम्, अशा चीयं द्वतं (-कामनाधादिकं ) तु विघातकमित्यनु- सन्धेयम् । ८ बाधमुख्यविभेदेन बाधसामानाधिकरण्यं मुख्यसामानाधिकरण्यं चेति मामानाधिकरण्यं द्विविमित्यर्थः । तत्रान्यतरम्य बाधेन सामानाधि. करण्यं बाधसामानाधिकरण्यं, यथाऽऽभासवादिविद्यारण्यस्वामिमतेऽन्तः- करण प्रतिविम्बस्य जीवस्य बाधेन ब्रह्मणा सामानाधिकरण्यम् ( अभेदः,) यथा बा जगतो बाधेन “सर्व ल्विदं ब्रीं"त्यादिश्रुत्युक्तं जगतो बनणा सामानाधिकरण्यम् । मुख्यसामानाधिकरण्यं यथा सिद्धान्तमु- लावलीकारादिमतेऽज्ञानोपहितस्य जीवस्याऽबाधेन ब्रह्मणा सामाना- धिकरणयम् । अद्वैतसिद्धा तु बाधसामानाधिकरण्यं विशेषविशेष्यभा- वसामानाधिकरण्यम् अभेदसामानाधिकरण्यमध्याससामानाधिकण्यं चेति ·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- सद्रपोऽसहिधी च सद्रपो ब्रह्मचित । तथाऽज्ञानादिविश्वाख्यो भावश्चाऽसडिलक्षणः ॥९ वृत्तिव्याप्तिः फलव्याप्तिाप्तिरेवं विधा भक्त । वाक्यं चाऽवान्तरं तन्महावाक्यमिति विधा ॥ १० ॥ महावाक्यं तु यज्जीवब्रह्मणोरैक्यबोधकम् । तदन्यन्निखिलं वेदवाक्यं चावान्तरं भवेत् ॥ ११ ॥ साक्षादिधिमुखेनाऽथाऽतन्निषेधमुखेन च । ब्रह्मण्येवं विधाऽऽख्यानं वेदान्तानां प्रवर्तनम् ॥ १२ ॥ वक्तृतात्पर्य्यमेवाथ शब्दतात्पर्य्यमेव च । तात्ययं नहिधा प्रोक्तमेवं वेदान्तवेदिभिः ॥ १३ ॥ चातुर्विध्यमुक्तम् । तत्रानं स्थाणुः पुरुष इत्यत्र, द्वितीयं नीलमुत्पलमित्यत्र, तृतीयं तत्त्वमसीत्यादी, चतुर्थ तु इदं रजर्तामत्यादिस्यले इति । तत्रा- प्यादाऽन्त्ययोर्बाधसामानाधिकरण्यऽन्तर्गवादितरयोश्च मुख्यसामाना- धिकरण्ये न द्वैविध्यहानिरिति ध्येयम् । १० घटपटादीनामनात्मनां वृत्तिफलचैतन्योभयभास्यत्वेनोभयव्याप्य- त्वं, चेतनस्य तु चेतनाऽविषयत्वेन न फलव्याप्यत्वं किन्तु केवलं वृत्ति व्यापिरेव तत्रष्यते । १२ “सवं खल्विदं ब्रह्म"-इत्यादिवेदवाक्यानां विधिमुखप्रवत्तिः, “अथात आदेशो नेति नेति"-इत्यादीनां तु निषेधमुखप्रवृत्तिः । १३ वक्तृतात्पर्य्यम्-पुरुषाभिप्रायः ॥ तजज्ञानं वाक्यार्थजाने न कारणं, तदभावेष्यव्युत्पत्रवाक्याद्वाक्यार्थज्ञानदर्शनात् । तदितरत्प्रतीतिमात्रेच्छ- यानचरित्त्वे सति तदर्थप्रतीतिजननयोग्यत्वं-शब्दतात्पर्य, यथा भोज- नप्रकरणे 'सैन्धवमानये तिवाक्यस्थं सैन्धवपदं लवणेतराश्वादिप्रत्यायने- च्छयाऽनुचरितत्वे सति लवणरूपाविषयकप्रतीतिजननयोग्यमिति । अस्य व तात्पर्य्यस्य निर्णायकान्युपक्रमादीनि षड्विधलिङ्गान्युक्तानि । .

·हर सज्जादर्शः । अपवादस्त्रिधा प्रोक्तः शास्त्रीयो यौक्तिकस्तथा । प्रत्यक्षश्चेति भेदेन मिथ्याभूतस्य वस्तुनः ॥ १४ ॥ विधिस्त्रेधा समाख्यानोऽपाऽप्राप्ने निगद्यते । नियमः पाक्षिके तहत्यरिसङ्ख्याऽन्यवारकः ॥ १५ ॥ पारमार्थिकजीवोऽथ जीवश्च व्यावहारिकः । प्रातिभासिकजीवश्च जीवा एते चयो मताः ॥ १६ ॥ .. १४ अपवादो नाम-अधिष्ठाने भ्रान्त्या प्रतीतस्याधिष्ठानतिरेकेणा. भावनिश्चयः, यथा शुक्त्यादी भ्रान्त्या प्रतीतस्य रजतादेः शुक्तिव्यतिरेकेण नेदं रजतं किन्तु क्तिरित्यभानिश्चयः । स च बार्धास्त्रविधः । शास्त्रीयो योक्तिकः प्रत्यक्षचति । तत्रा"ऽथात आदेशो नेति नेती"त्यादिश्रुत्या ब्रह्मा- व्यतिरकरण प्रपञ्चाभानिश्चयः शास्त्रीयो बाधः । मृतिरेकेण घटाभा. निश्च पवनिखिलकारणीभूतब्रह्मध्यतिरेकेण प्रपञ्चाभावनिश्चयो यो. तिको बाधः । तत्त्वमस्यादिवाक्यात्यात्मसाक्षात्कारयाऽजानतत्कार्यानि. वृत्तिः प्रत्यक्षा बाध इति । ५५ अत्यला प्रामाविधायको हि-अपर्वविधिः ; यथा ब्रीहीन प्रोक्ष- ती"ति व्रीहिप्रोतविधिः । पते प्राणस्याऽप्राप्तांशपरको विधिः-नियम विधिः ; यथा यागाङ्गत्वेन प्राप्तानां ब्रीहीणां नविदलनमुषलावहन- नयोर्द्वयोः पक्षयोः कदाचित्रविदलनस्य प्राप्ती सत्यां मुषलावहननम प्राप्तं स्यात्तस्य परको “वीहीनवहन्यादि"त्यवघातविधिः । उभयप्रासावित- रव्याक्तिबोधका विधिः-परिसङ्याविधिः ; यथा यागाङ्गत्वेन पशुरशना यहणे कर्तव्ये यागाङ्गत्वाऽविशेषादश्वगभयो?योरशनायहणशङ्काया. म्-“अश्वाभिधानीमादत्त'-इति गभरशनायहणध्यातिविधिः । निय. मविधावितरव्यावृत्तिर्थिकी परिसङ्याविधौ तु विधेया-इति नियम. विधिपरिसङ्याविध्यार्भदः । एवमा त्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः''-इत्याविषयकश्रवणमननादिपि मतभेदेन तत्तद्वै. दान्तिकोक्ता अपादयो विधयः सिद्धान्तलेशादो द्रष्टव्याः, दह तु सञ्जा. मात्रं परिचायितम् । ।

·वेदान्तसिद्वान्तादर्श- कूटस्थस्तच चाद्यः स्यात परोऽन्तःकरणान्वितः । प्रातिभासिकजीवस्तु स्कृप्त: स्याड्यावहारिके ॥ १७ ॥ गौणात्मा चाथ मिथ्यात्मा मुख्यात्मा च तथाविधः । आत्मा क्रमात्रिधा पुचदेहकूटस्थासज्ञकः ॥ १८ ॥ तन्नत्वं विविधं पुचप्रजामास्यार्थगोचरम । जन्यत्वेनाश्रयत्वेन भास्यत्वेन तथैव च ॥ १८ ॥ व्यावर्तकानि चीणि स्थरुपाधिश्चोपलक्षणम् । तथा विशेषणं चैव वस्तूनां यत्रतत्र हि ॥ २० ॥ आकाङ्क्षा योग्यताऽऽसत्तिस्तात्पर्यज्ञानमेव च । पाध्येतानि वाक्यार्थज्ञान उक्तानि हेतवः ॥ २१ ॥ १८ पुदिपदमुपलक्षणं पौत्रप्रपौत्रनुपादेरपि, तथा च पुत्रादिक गौणात्मा, देहादिकं मिथ्यात्मा, कूटस्यश्च मुख्यात्मा-इति विवेकः । अत एव पुज्ञादी पुष्टे नष्ट हमेव पुष्टो नष्ट इति व्यवहारः । १६ जन्यत्वेन पुत्रादेः पित्रादितन्त्रत्वम् (= अधीनतम ), आश्रयत्वन प्रजाया राजतन्त्रत्वम्, भास्यत्वेन च भास्यार्थानां घटपटादीनां ज्ञाना- दितन्त्रत्वमित्यर्थः । २० कार्यान्वयित्वे सति वर्तमानत्वे च सति व्यावर्तकं-विशेषणं; यथा नीलरूपादिकं घटस्य । कार्याऽनन्वयी वर्तमानो व्यावर्तक-उपा- धिः ; यथा जवाकुसुमादिकं स्फटिके लोहित्यापाधिः । कादाचित्कत्वे सति व्यावर्तकमुपलक्षणं ; यथा काकादिकं देवदत्तगृहादेः । एवं कार्या. न्वयित्व-वर्तमानत्व-व्यावर्तकत्वेवसविशेषणहासकृतो विशेषणादेर्भद जहनीयः । २१ आकासा-येन पदेन विना यस्य पदस्याऽन्वयबोधाजनकत्वं तेन तस्य समभिव्याहारः, यथा 'द्वारमि'त्यनेन 'पिधेही त्यादेः। योग्यता-वा- ·समादर्शः । ७१ जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोर्भिदा । अविद्यातचितोयागो वेदान्ते षडनादयः ॥ २२ ॥ ऋगादयश्च वेदाः स्युश्चत्वारोङ्गानि षट् तथा । तथोपाङ्गानि चत्वारि विद्या एताश्चतुर्दश ॥ २३ ॥ पुराणानि तथा न्यायो मीमांसाशास्त्रमेव च । धर्मशास्त्र तथैतानि चोपाङ्गानि विदुर्बुधाः ॥ २४ ॥ कार्यकारणभावश्चैवाधाराऽऽधेयता तथा । विषयवियित्वं च संयोगश्च तथाविधः ॥ २५ ॥ आध्यासिकं च नादालयं मुख्यं तादात्यमेव च । एव वंविधा भेदाः सम्बन्धानामुदीरिता: ॥ २६ ॥ क्याऽबाधः । शक्ति लक्षणाऽन्यतरसम्बन्धन पदजन्यपदार्थापस्थितिः- आत्तिः । तात्पर्य्यन्तु द्विविधमुदीरितमेव प्राक् । २२ जीवेशत दानामनादित्वझीर्तनं पञ्चदश्यादिग्रन्यानुसारेण, सङ्के. पशारीरकत्सर्वज्ञमुनिमते तु तेषामज्ञानोत्तरभावित्वाचाऽनादित्वं । तदु- क्तम् -"पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः" इति । २५ कार्यकारणभावः सम्बन्धो यथा मृद्धटयोः, आधाराधेयभावी यथा भूतलघटयोः, विषर्यावर्षायभावो ज्ञानजेययोः, संयोगो यथा कुण्ड. बदरयोः। २६ आध्यासिकं तादात्म्यं (=कल्पिततादात्म्यं) यथा देहात्मनोः शुक्ति- रजतयावा । मुख्यं तादात्म्यम् अभेदः ) यथा नीवब्रह्मणानीलघटयोवा। एवं भावाभावादेः प्रतियोग्यनुये ग्यादिभावोपि सम्बन्धो बोध्यः । + शक्तिनाम मुख्या वृत्तिः पदपदार्थयोर्वाच्यवाचकभावः सम्बन्ध इति यावत् च द्विविधा,-योगी रूविश्व । तत्रात्रियवशक्तियागो यथा पाचकादिपदानाम् समु. साययक्ता रूढ़ियथा घटादपदानाति ।

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- प्रारम्भिपरिणाम्याख्ये विवीं चेति भेदतः । कारणं विविधं प्रोक्तं जन्यस्याऽनात्मवस्तुनः ॥ २७ ॥ विधाऽभाव: समाख्यातो ह्यत्यन्तोऽन्योन्य एव च । प्रागभावाद्यभावानां सदद्वैते परासनात् ॥ २८ ॥ अध्यात्म चाधिभूतं च तथा दैवाधिदैवतम् । अध्यात्मादिविकं चैतत्कीर्तितं बोधसाधकम् ॥ २८ ॥ इति श्रीवेदान्तादर्श मोहनलालवेदान्ताचार्यप्रणीने सञ्जादशा नाम प्रथम आदर्शः ॥ १ ॥ २७ प्रारम्भकारणावादो नैयायिकवैशेषिकयोर्बाध्यः । तत्पकारस्त्वीदृ- शः,-पूर्वमीश्वरेच्छावशात्यार्थिवादिपरमाणुषु क्रियाशुल्यत्त्यन्न्तरं द्वाणुक- मुत्परते, ततस्व्यणुकचतुरणकादिक्रमेण भूतभातिकानि द्रव्याणीति । परिणामकारणवादश्च साड्यानां जेयः । परिणामो नाम-उपादानसमस. ताकत्वे सत्यन्यथाभावो, यद्वा उपादानसलक्षणत्व सत्यन्य याभावः । एतन्मते सत्त्वरजस्तमोगुणसाम्यावस्यायाः प्रकृतेरेव परिणामो जर्गादति। विवर्तकारणावादो वैदान्तिकानाम् । विवती नाम-उपादानविषमसत्ताकत्वे सत्यन्यथाभावः । एतन्मते ब्रह्मणो विवर्तमखिलं जगत् । इत्युपादानका- रणत्रितयवाद! २८ अभावः-नजशब्दोल्लेखिप्रतीविषयः । सवाभावो द्विविधोऽत्य- न्ताभावोऽन्योन्याभावश्च । “सदेव सौम्येदमन आसीत्'-इत्यादिश्रुती प्रागुत्पत्तेः कार्य्यस्य कारयात्मना सत्त्वप्रतिपादनेन न प्रागभावः, ज्ञानं विना चोत्पत्रस्य घटार्निरन्वयनाशानडीकारेण नापि ध्वंसः । २९ मनोऽध्यात्म, मन्तव्यमधिभूतं, चन्द्रस्तत्राधिदैवतम्। बुद्धिरध्यात्म, बोद्धव्यमधिभूतं, वृहस्पतिस्तत्राधिदैवतम्। अहङ्कारोऽध्यात्ममहङ्कर्तव्यम- + केचित्तु यच्चस्पतिस्थाने चतुर्वक्रमधिदेवतं पठन्ति । thrapriyanaterven maintenderlink- ·उत्पत्तिप्रलयादर्शः । ॥ अथोत्पत्तिप्रलयादर्शः ॥ चराचरस्य विश्वस्य यथा यस्मात्समुद्भवः । आदर्शऽस्मिन्क्रमात्सर्वं तत्तथाऽथ निरूप्यते ॥ १ ॥ ईश्वरेच्छावशादादी मायाऽऽकाशं ससर्ज ह । आकाशाज्जायते वायुवायोर ग्निस्तथैव च ॥ २ ॥ धिभूतं, रुद्रस्तत्राधिदैवतम् । चित्तमध्यात्नं, चेतयितव्यमधिभूतं, क्षेत्रज- स्तत्राधिदैवतम् । श्रेत्रमध्यात्म, श्रातव्यमधिभूतं, दिशस्त त्राधिदेवतम् । त्वगध्यात्म, स्पर्शयितव्यमधिभूतं, वायुस्त बाधिदैवतम् । चक्षुरध्यात्म, द्रष्ट. व्यमधिभूतं, सूर्यास्तत्राधिदेवलम् । जिहाऽध्यात्म, रससितव्यमधिभूतं, वरुणस्तत्राधिदैवतम् । नासिकाऽध्यात्म, नातव्यमधिभूत,मश्विनौ तत्रा. धिदेवतम् । वागध्यात्म, वक्तव्यमधिभूत,मग्निस्तत्राधिदैवतम् । पाणी अध्यात्म,मादातव्यमधिभूत,मिन्द्रस्तत्राधिदैवतम् । पादावध्यात्वं, गन्त- व्यधिभूतं, विष्णुः (उपेन्द्रः)तत्राधिदैवतम् । पायुरध्यात्म, विसृज्यम- धिभूतं, मित्रामृत्युवा तत्राधिदैवतम् । उपस्याऽध्यात्म, स्त्याझा नन्दो. अधिभतं, प्रजापतिस्तत्राधिदैवतमिति । इति श्रीदमदुदासीनवरश्रीमन्मकुन्ददाशिष्येण मोहनलालवेदान्ता- चार्यण प्रणीते आदशालाक सञ्जाऽऽलोकः । me २ इदानी प्रपञ्चस्यात्पत्तिमं निरूपयति-ईश्वरेच्छति। अत्राकाशवा- प्वादीनि पञ्चभूतान्यपञ्चीकृतानि शब्दस्पर्शझपरसगन्धतन्मात्रारूपा- णि ग्राह्माणि । अयमाशय:-यथा मन्दालोके प्रभाते प्रथमतः सामान्येन पदार्था अवभासन्ते ततश्चोदिते सवितर्ययं घटोऽयं पट इति विशेषाका. रण, यथा वा मस्याकारताञ्चिते पटे चित्राणि प्रथमतः सामान्याकारण, वर्णपरिते (रजिते) तु विशेषाकारणावभासन्ते तथैवाकाशादिकमपि ·- ব্রানমিনি ই- अग्नेरापः समुत्पन्नास्तथाऽयो भूरजायत । मायायास्त्रिगुणाऽत्मत्वात्रिगुणं भूतपञ्चकम् ॥ ३ ॥ सात्त्विकांशेश्य एतेषां व्यस्तेभ्यः समजायत । यथाक्रमेण कर्णादि धीन्द्रियं धीप्रोजकम ॥ ४ ॥ तत्राकाशस्य सत्त्वांशाज्जायते श्रोत्रमिन्द्रियम् । वाघोस्त्वगिन्द्रियं सत्त्वात्तेजसश्चक्षुरेव च ॥ ५ ॥ अपां सत्त्वाद्रसज्ञाथ लिहन्ती विविधात्रसान् । जायते चाथ भूप्तत्त्वात्तथैव प्राणमिन्द्रियम ॥ ६ ॥ सत्त्वात्तेषां समस्ताञ्च तथाऽन्तःकरणं भवेत् । मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति चतुर्विधम् ॥ ७ ॥ पर्व शब्दादितन्मात्रा * रूपमेवासीत पञ्चीकरणदशायां तु भूतभावेना- विरासीदिति । ३ "अग्नेरापः' इत्यादयः श्लोकाः स्पष्टार्थी न व्याख्यानम पेक्षन्ते । ७ समस्तान = मिलितात् । पञ्चीकृतानीति, पञ्चीकरण प्रकारस्त्वल्य- धियां सुबोधार्थ चित्रेणोपदय॑ते । अस्मिनिम्नलिखितचित्रे पा० वा० * तन्मात्राशब्देन स्पादिस्वेतरगुणासोः शब्दादयो गृह्यन्त । अयं भाव:-वे. दान्तिकसिद्धान्त गुण गुणिनास्तादात्म्यात् पूर्वम् (=अपञ्चीकरशाद शायाम् ) अाकाशः स्य- शादिगुणासङ्कीर्ण शब्दस्वरूपः, वायुश्च शब्दादिगुणासङ्कीर्णस्पर्शस्वरूप, श्रासीत् । एवमेव चान्यानि तेजश्रादीन्यपि भूतानि स्वत्वासाधारणगुणस्वरूपागयेवामन्, पञ्चीकर गा दशायां तु गुणान्तरसङ्कीर्णशब्दादिस्वरूपाणि । एवञ्च सत्यत्रेदमप्य वधेयम्-यथाऽपञ्चीकृतेषु भूतेषु "श्राकाशाद्वायुवायोनिग्नेरापोव्यः पृथिवी' ति कार्यकारणभाव: प्रतिपा- दितस्तथा पञ्चीकृतेष्वपि भूतेषु विज्ञेयः, छान्दोग्योपनिषदुपदर्शितयुक्तिसिद्ध भव । तथा च पञ्चीकताकाशं प्रति शब्दतन्मात्रस्य मायायाश्च कारणात्वं, पञ्चीकृतवायु प्रति स्पर्श तन्मात्रस्य पञ्चाशताकाशस्य च कारणात्वं, पञ्वीकृततेजः प्रति रूपतनमात्रस्य पञ्चीक. नवायाश्च कारणत्वं, पञ्चीकता: प्रति रसतन्मात्रस्य पञ्चीकततंजसश्च कारणत्वं, पञ्चीलतथिवीं पति गन्धतन्मात्रस्य पञ्चीतायां च कारणत्वमिति । ७ ·उत्पत्तिप्रलयादर्शः। - प्रादायातरेणाऽऽ काशवाय्वादेस्तामसांशो याह्यः । ताश्चाकाशादीनाम्- तामसांशान । प्रा० वा० ज० प्र० प्रथमत एकैकं द्विधा विभज्य- तत्रैकैकं च पुनश्चतु विभज्य-- Tum स्वस्वाधिकाटुांशं परित्यज्येतराधिकाशॆिषु योजनम् । . वा. वा. प्रा. प्रा. ए. h यपि “तासां त्रिवृतं त्रितमेकां करवाणी'-ति श्री त्रिवृत्करणमेव प्रतिपादितं न तु पञ्चीकरणं तथापि श्रुत्यन्तरे पञ्च तोत्पत्तिश्रवणाद् "अाकाशश्चाकाशमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा च”-इति श्रुती चाका. গুন্তানাদি स्थलमत्मत्वश्रयणा च त्रिकृत्करणश्रुतेः पञ्चीकरणोपलतकत्व. मेव । नापञ्चीकृतत्वातिरेकेणाकाशवाय्वारन्यत्तन्मात्रत्वं श्रुत्युक्तमुपप. दाते इति। न चैवं सत्याकाशवाय्वापि रूपापलब्धिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। तज रूपादिसवपि स्वांशभूयस्त्वेन तदनुपलब्धः। अत एव “पश्यन्ति +अपञ्चोकतामाशाटिकायागयां पञ्चोकताकाशादीनां जडल्लेन तमांशप्राधा- न्यात्तत्कारणीभूते तमाशे एव शास्त्रकारः पञ्चीकरणामुपर्शितं, वस्तुतस्तु प्रकृस्त्रिगु- गाात्मकत्वेन परम्परया तत्कायाणामपि पञ्चास्ताकाशादीनां त्रिगुणात्मकत्वेन सात्त्वि- कराजसांशयारपि पञ्चीकरणं बाध्यम् । अन्यथा तु लाभकामक्रोधादीनां पविंशति- प्ररुतीनां रजश्रादिगुगाकार्याणां पञ्चीसताकःशादिभ्यो वक्ष्यमाणात्यत्तिर्न शादिति ।

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- तेषामेव तु भूतानां पञ्चानां राजमांशतः । व्यष्टिरूपाहिजायन्ते क्रमाकर्मन्द्रियाणि तु ॥ ८ ॥ आकाशस्य रजोभामाझ स्ताहागभ्य जायत । वायोरजशतः पाणी पादावानेस्तथैव च ॥ ८ ॥ अपां तहदजो लेशादत्पन्न लिङ्गमिन्द्रियम् । भुवो व्यस्ताद्रोंशाच पायुर्जन्ने विसर्जकः ॥ १० ॥ अथ तेषां समस्तात्स्याद्रजोंशा प्राणपञ्चकम् । प्राणापानसमानादानव्यानाख्यं पृथक् पृथक् ॥ ११ एतावता तु भूतानां सात्त्विकं राजसं तथा । कार्य्यमुक्तं समासेन तामसं प्रोच्यतेऽधुना ॥ १२ ॥ तामसांशेभ्य एतेषां तन्मात्राणामनुक्रमात् । पञ्ची कृतानि खादीनि स्थन्जभूनानि जज्ञिरे ॥ १३ ॥ पञ्चविंशतिसङ्ख्या का: खादेः प्रकलशेऽभवन् । तामसांशात्तथा पूर्व सञ्ज्ञादर्शऽनु को तिताः ॥ १४ ॥ योगिनो वान् नव वायौ प्रकीर्तितान्'-इत्यादिकं तत्तदुक्तमपि सङ्ग. च्छते । अत एव चाकाशे रूपव्यजझस्य दूरत्वस्य सदावे "नीलं नभः' दति सर्वलोकानुभवोप्युपपद्यते । यदपि प्रायः शास्त्रकारैरयमनुभवा भ्रान्तित्वेनैवानुवर्णितः तथापि बाधकाभावेन तदान्तित्वस्याऽनुपपत्तिः । क्रिञ्च, अपञ्चीकृतानां भूतानां पञ्चात्मकत्वं तादात्म्यन वा ? समवायेन वा ? आो पञ्चीकृतत्व अतिव्याकोपः, एकभूतशेषश्च स्यात् । अन्त्ये प्रा. काशवाय्वापि स्वसंसृष्टः पार्विवाप्यतैजसपरमाणुभियाप्तत्वात्तदीयरू- पेण रूपादिमत्वाच्च युज्यत एव पञ्चीकृतत्वमिति सङ्केपः । १४ तदेवमाऽऽकाशस्य तामसांशात्पञ्चीकृतात् लोभकामक्रोधमोह. मत्सराः, वायोस्तामसांशाहावनचलवियोगप्रसारणाकुञ्चनानि, अग्ने. + केचित्तु रागद्वेषभय लज्जामाहाख्यान्यञ्च नभागुणानाचक्षते। .

·उत्पत्तिप्रलयादर्शः । पच्चीकृतेभ्य एभ्य तु ब्रह्माण्डमपजायते । तदन्तर्वतिनो लेोका जाधःस्थाश्चतुर्दश ॥ १५ ॥ ब्रह्माण्डाच्च मनुश्चैव शतरूपा तथाऽभवत् । ब्रह्माण्डान्तर्निविष्टाया भूमेगबधयोऽभवन् ॥ १६ ॥ ओषधिभ्यस्तथैवान्नं यवत्रीयादिलक्षणम् । प्राणिदेहस्थितेतुर्विचित्रं समजायत ॥ १७ ॥ । स्तामसांशात तुत्तरिणद्राऽऽलस्यसङ्गाः, अपां तामसांशात् श्लेष्मपत्र. स्वेदशुक्रशोणितानि, पृथिव्यास्तामसांशाद् अस्थिमांसनाडीवोमाणि जायन्ते-इत्याह-पञ्चविंशतीति । एता एव भूतानां पञ्चविंतिप्रकृतयः शरीरावच्छेदेनान्योन्यं सङ्कीर्णा * दृश्यन्ते । तत्र यपि “रजसो लोभ एघ च"-इत्यादिवाक्येन लोभादे रजाकार्यत्वेन पञ्चीकृततामसांशकार्यत्वो. क्तिरयुक्तैव तथापि “प्रमादमोही तमस'-इत्यादिवाक्येन मोहादीनां तमःकार्याणां भूयसामुपलब्धरुपसर्जनीभूतरजःसत्त्वापेतपञ्चीकृतप्रचुरता मसांशकाय॑त्वात्तामसांशादित्युक्तम् । एतासु पञ्चविंशतिप्रतिषु मध्य लोभकामयाराकाशवद् बहुनापि धनेन पय॑भावसामान्यादाकाशगुणत्वम्, क्रोधमोहमत्सराणापि तद्वत्ताडनादिभिर्दुव्यरत्वादुन्मादकवातहेतुत्वाट्ठा तद्गुणत्वं बोध्यम् । धावनचलनबियोगप्रसारणाञ्चनानां च वायुवच्चल- नात्मत्त्वाद्वायुगुणत्वम्, तुत्तृटोश्चाग्निवदाहकत्वसामान्याग्निगुणत्वं, अन्योन्यसाङ्कर्यप्रकारस्त्वीदृशः-लोभ अाकाशस्य स्वीयो मुख्यो गुणः । तत्र पा र्थिवं रोम, जलीयं प्रलप्मा, तेजसी निद्रा, वायवीयं प्रसारणमित्येते चत्वारो गुणाः सङ्की OTः तथा धावनं बायोमुख्यो गुणः तत्र पार्थिवं त्वक, जलीयः स्वेदः, तेजसी तृषा, प्रा. काशीयः काम, इत्येते चत्वारा गुणाः सङ्कीर्णः। एवं क्षुत् तेजसा मुख्या गुणः । तत्र पार्थिवी नाडी, जलायं शोणितं, चलनं वायवीयम्, अाकाशीयः धिः, -हत्य ते चत्वारः सङ्कीर्णाः। तदृच्छुक्रमप्रां मुख्यो गुण ; स्तत्र पार्थिवं मांसं, तेजसः सङ्गः, वायवीयो वियोगः, श्राका- शीयो मोहा-एते चत्वारा गुणाः सङ्कीर्णः । इत्यमेव च-अस्थि पृथिव्या मुख्यो गुण ; स्तत्रा- काशीयो मासरः, तेजसमालस्य, वायवीयमाकुञ्च नं, जलीयं मूत्रं चेति चत्वारो गुणाः सङ्कीर्णी इति ।

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- पितृभुक्तानजाही-च्छोणिताच्चाधिजायते । स्थलो देहस्स तु प्रोक्तः पुरोद्भिज्ज दिलक्षणः ॥ १८ ॥ एवं प्रपञ्चक्षस्य विततस्य समन्ततः । शाखायामधिरूढी तो जीबेशी हौ खगोपमो ॥ १८ ॥ तयोर्जीवस्तु संसारवृक्षस्य हे फले सदा । স্বস্নানি सुखदुःखाख्ये ईशाऽनश्नन्प्रकाशते ॥ २० ॥ सजिहीपावशात्तस्य स्वम्वहेती नयक्रमात पुनर्विलीयतेऽव्यक्तो व्यक्तनेतचराचरम् ॥ २१ ॥ इति श्रीमन्मकुन्ददासशिष्येण मोहनन्नान्नवेदान्ता- चाव्येण प्रणीते वेदान्तसिद्धान्लादर्श उत्पत्तिप्रलयादर्शः ॥२॥ निद्रालस्ययोरपि तेजमाऽभिभूतत्वनोात्तदर्शनात्तेजोगुणात्वं, मङ्गस्यापि कामद्वारा क्रोधादिहेतुत्वेन परम्परयाऽग्निवदाहकत्वादग्निगु गात्वम् । श्लेष्ममूत्रम्वेदशुशोणितानां चापाबवीभूतत्वसाधादपोगुणाल्या, अस्यि मांसनाडीत्वकोम्णां च पृथिवीवत्काठिन्यायथिवीगुणत्वं बोध्यम् १८ पुरा=सञ्जाऽऽदर्श । उद्भिज्जादिलक्षण:=जरायुजाराडजस्वेदजोदि ज्जस्वरूपः । उद्विज्जादित्वं चात्र विलोमगणनाक्रमेणाक्तम् । १८ दानी "द्वा सुपणा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते, तयोरन्यः पिप्पलं स्वाति अनशनवन्याऽभिचाकशीति"-दति श्रुत्युक्त- रीत्या जीवेशयोः खगोपमत्वं संसारपक्षस्य शाखाधिरूठत्वं चानुवर्ण. यति-एमित्यादिना श्लोकट्ठयेन । २१ इदानी भूतभातिकानामुत्पत्तिकमवैपरीत्येन लयक्रम दर्यात-- सज्जिहीति । स्वस्वहेती लयक्रमात्म्यलशरीरं पञ्चीकृतस्यत्नभूतेषु, स्यूलभूतानि समष्टिष्टिसूक्ष्मशरीरं चाऽपञ्चीकृतसूत्मभूतेषु, विनीयते ।

·॥जगदुत्पत्तिवक्षः॥ ईशः जीवः सुख)(दुःख प्राण अपानः अहङ्का चित्तम समानः त्चक उदान: tera यानः मन्त्रम् गन्धतन्मा पद शोणि वियोगः मात्र (मायुः जल रसतन्मा प्रेम अग्निः (धान निद्रा क्रोध ADS मोहः. ग्रालस्य आकाशा १४ रुपतन्या त्रम LE त्वक् चक्षुः P- पाटी HEle माया अस्मैिचित्रे इयं मध्यश्वेता सत्त्वगुणरेखा।मध्यतीबहुतिरोरेवाञ्चिता इयं रजोगुणरेखा। धनकला च--- इयं तमोगुणरेखा बोद्धव्या । चazaar ·यौक्तिकादर्शः । ॥ अथ योक्तिकादर्शः॥ खण्डनादौ वृहद्ग्रन्थे प्रवेशार्थ धियोऽधुना । अद्दतसाधिका युक्तीबच्म्यादर्शऽत्र काश्चन ॥ १ ॥ जीवब्रह्मात्मनोस्तच यथावतेंदवादिनाम । निराकृत्य मतं पूर्वमद्दतं साधये तयोः ॥ २ ॥ किं जीवब्रह्मणामदे मानमस्ति नवाथवा । न चेत सिडोत्कथं भेदो, दर्शनीयमथास्ति चेत ॥३॥ नाहं ब्रह्मेति चेन्मानं प्रत्यक्षं तन्निशम्यताम् । शुद्धचिन्मात्रयोर्भदे मानं नोपाधिभेदकम ॥ ४ ॥ अहङ्कारं परित्यज्य जीवोपाधि निरीक्ष्यताम् । जी। ब्रह्मास्ति तद्भिन्नो वेति बैदिकचक्षुषा ॥ ५ ॥ सूक्ष्मभूतेष्वण्यापः पृथिव्यां, पृथिव्यसु, आपस्तेजसि, तेजो वाया, वायुरा. काशे, आकाशः प्रकृती (मायायाम ), प्रकृतिः (=माया ) चिन्माचे वि. तीयते इत्यर्थः । इति श्रीमदुदासीनवर्य श्रीमन्मुकुन्ददासशिष्येण मोहनलालवे- বানাৰায় সমীন স্মাৱালা নিলয়: ४ उपाधिभेदकं मानं शुद्धचिन्मात्रयोमैदे न (मानम् )-इत्यन्वयः । अयमाशय:-'नाहं ब्रह्मति प्रत्यक्षेऽहमित्यंशहङ्कारात्मकत्तिरूपो जी- वस्थोपाधिभासते तथा च तस्य ब्रह्ममित्रत्वेपि प्रत्यकवेतनस्य तादृशर त्युपहितस्य ब्रह्मणाऽभेद एव, एवं "नाहं मायावीश्वरः" इति प्रत्य- तमप्यहङ्कारमाययोरहङ्कारेशितृत्त्वयोश्चैव भेदमवगाहते न तु तदुपहित- योरित्यनुसन्धेयम् ।

·वेदान्त सिद्धान्तादर्श- यद्यल्पज्ञत्वधमादीस्वान्विलोक्य तथैश्वरान् । सर्वज्ञत्वादिकान्धन्भेिदं ब्रूषे त्वमेतयोः ॥ ६ तदापि नो वयं ब्रूमः सार्वज्यादिविशिष्टयोः । श्रद्देतं, येन तद्रुद्धा श्रुतिः स्वार्थ न साधयेत् ॥ ७ ॥ अल्पज्ञत्वादिकान धर्मान्स्वान्विहाय तथैश्वरान् । सर्वज्ञत्वादिकास्यत्वा ह्यभेदः साध्यतां तयोः ॥८॥ हा सुपर्णादिवाक्येभ्यो भेदश्चन्न स युक्तिभाक् । इतानुवादतस्तेषामहेतैकपरत्वतः ॥ ६ ॥ किच्च भेदं वदन्वादी प्रष्टव्योऽधाधुना मया । प्रतीचा ब्रह्म भिन्नं वा ब्रह्म तद्भिन्नतां गतम् ॥ १० ॥ अाद्ये ब्रह्माटतं दुःखं जडं वापि भवेद् ध्रुवम् । प्रातिलोम्येन दुःखादेरञ्चतो भिद्यते यतः ॥ ११ ॥ ७ तद्रुढा, ईश्वरो जीवादिनः तद्विरुद्ध सर्वजत्वादिधर्माकान्तत्वात घटायट वेति तादृशसान्यादिलिङ्गभेदसाधकाऽनुमानविरुद्वा इत्यर्थः । श्रुति:="तत्त्वमसि' “अयमात्मा ब्रह्मे'त्यादयभेदबोधिका श्रुतिः, स्वार्थ जीवब्रह्मणोरभेदं न साधदित्यर्थः । र “द्वा सुपर्णा सयुजा सवाया समानं वृत्तं परिषस्वजाते तयोरन्यः पि. प्पलं स्वात्ति अननबन्योऽभिचाकशीति"-"निरज्जनः परमं साम्यमुपै. ति”-इत्यादिवाक्येषु जीवेशयोर्तुित्वसाम्यादिश्रवणाच्चेद्वेदस्तदापि न युक्तः, तेषां वाक्यानां सर्वजत्वाल्पज्ञत्वादिधर्मविशिष्टयोलीकसिद्धभेदानु. वादेनाऽभेदपरत्वादिति श्लोकार्थः । ११ प्रातिलाम्येन-अनृतजडदुःखादिभ्यो वेलक्षण्यन, अञ्चति-प्रका- शते, इति प्रत्यक् (त्वं पदलत्यम् ) । तस्माच्चेबल भिवं तदा ब्रह्माऽनृता. दिरूपं स्यादित्याह-ग्राो इति ।

·योक्तिकादर्शः। द्वितीये देहयादेहतुःप्रत्यक् न सम्भवेत् । न भवेच्च तथा व्यापीत्यात्मनोऽनर्थमाविशेत् ॥ १२ ॥ किञ्च भेदस्य धर्मो स्याभिन्नो वाऽभिन्न एव वा । भिन्नश्चेत्केन भेदेन खेन वाऽथ परेण वा ॥ १३ ॥ स्वेन भेदेन भिन्नत्वे स्फुट आत्माश्रयो मतः । स्वस्यैवाऽव्यवधानेन स्वापेक्षित्वात्स्वसंस्थितौ ॥ १४ ॥ । १२ बृहत्वात-व्यापकत्वात, वृंहणत्वात-शरीरबद्यादेहेतुत्वाच्च,ब्रह्म (तत्पदलक्ष्यम् ), तस्माच्चेत्प्रत्यक्वैतन्यं भिनं तदा तद् व्यापकं शरीरबद्या. देहेतुश्च न स्यादित्याह-द्वितीये इति । आत्मनोऽनर्थम्, आत्मनः स्व. स्यानर्थ परिच्छिन्नत्वरूपं सङ्कटम् । १३ किञ्च, जीवप्रतियोगिको भेदो ब्रह्मणि चेत्तर्हि कीदृशे ब्रह्मणि भे. दस्य स्थितिः? भिन्न भित्रे वा? । अभिने भेदस्थितौ व्याघातः, भेदाभाव. वति भेदप्रकारकज्ञानस्य शुक्ती रजतज्ञानवद्धमत्वप्रसङ्गश्च स्यात् । भित्र ब्रह्मणि चेदेदस्यावस्थितस्तदापि वक्तव्यं केन भेदेन भित्रे कस्य भेदस्याव- स्थितिः,? स्वेन परेण वा? इति विकल्प्य निराचष्टे-किञ्चेत्यादिना अत्रापि क ख ग-घ-डादीन्भेदान्प्रकल्प्य क-भेदेन भिक-भेदस्य स्थितावात्माश्रयः। ख-भेदेन भित्रे क-भेदस्थितो ख-भेदस्यापि भेदत्वाविशेषादिचे एव स्थितेर्वक्तव्यतया पुनः ख-भेदेन भिन्चे ख-भेदस्य स्थिताधात्माश्रयः, क-भेदेन भिन्ने ख-भेदस्थितावन्योन्याश्रयः । म-भेदेन भित्रे ख-भेदस्थितीग-भेदस्यापि भेद- त्वाद् ग-भेदभिचे स्थितावात्माश्रयः, ख-भेद- भिन्ने स्थिती चक्रकम, घ-डायुत्तरोत्तरभेदभन्ने ग-धादिपूर्वपूर्वभेदवृत्ता चानवस्यति सज्जाप्रक- रणे दवात्माश्रयादेः प्रकारोऽत्रापि द्रष्टव्यः ।

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- भेदेनाऽन्येन भिन्नत्वे त्वन्यस्याप्यस्य संस्थितिः । वक्तव्या भिन्न एव स्यान्नाऽभिन्ने व्याहतत्वतः ॥ १५ ॥ सत्येवं केन भेदेन भिन्न इत्यपि कथ्यताम् । खेन चेपर्ववतहि दोषोऽवात्माश्रयो भवेत् ॥ १६ ॥ भेदेनान्येन भिन्नत्वे स्यात्तथाऽन्योन्यसंश्रयः । चक्रकं च तृतीयेन तथाऽन्येनानवस्थितिः ॥ १७ ॥ अथेयमनवस्थापि सोढव्या चेत्तदा वद । किं क्रमेण मद्देषां भेदानां धर्मिणि स्थितिः ॥ १८ ॥ आये भेदप्रवाहस्याऽनन्तस्य स्यादवस्थितिः । कथं सान्नपदार्थषु स्थिती चानन्तता भवेत् ॥ १८ ॥ उत्तरोत्तरभेदेन भेदव्यवहृतेः क्षयात् । प्राग्लोपश्च भवेद्दोषः प्रमाणापगमस्तथा ॥ २० ॥ १६ अादोऽनन्तभेदप्रवाहस्य सान्तपदार्थेषु कथं स्थितिः स्यादित्यन्व- यः । अन्तः पादयन्तयोरवधिः, तेनोर्दूि धावन्त्यामधोऽधेोधावन्त्यां चो- भविधायामप्यनवस्थायामयं दोषः सङ्ग्रहीतो भवति । यदपि जीव- ब्रह्मभेदस्य प्रक्रान्तत्वेन भेदधर्मिणोर्जीवब्रह्मणोर्न सान्तत्वं तथापि जन्य. विनाश्यनात्मभेदाभिप्रायेणायं दोषो बोध्यः, अत्र तु पदार्थान्तर वृत्तिस- ज्वारी न स्यादिति दोषो बाध्यः । २० यद्वा अनेनैवानुशयेन दोषान्तरमाह-उत्तरोत्तति । धर्मिणि भिव- त्वव्यवहारनिर्वाह एव भेदप्रयोजनं, तच्चेदुत्तरोत्तरभेदेनैव सिद्धं तदा पूर्वपू. वभेदानां नैरर्थक्यमेवेत्यर्थः । तथा द्वित्राणामेव भेदानामनुभूतचरत्वेन तादृशानन्ताऽनन्तभेदप्रवाहोऽनुभवविरुद्धत्वात् (अप्रामाणिकत्वात् ) अनु. पपनः ।

·admin यौक्तिकादर्शः । ८३ तथाऽक्रमिकपक्षेपि केन भेदेन धर्मिणि । भिन्ने चाऽवस्थितिः कस्य स्थादचाऽविनिगम्यता ॥ २१ ॥ दुष्टत्वात्सर्वथैवैवं भेदस्य ब्रह्मजीवयोः । परिशेषादभेदः स्यात्तयोदप्रचोदितः ॥ २२ ॥ एवं घटपटादीनां भेदादौ खण्डनोक्तयः । अद्वैतमतसिद्दार्थ प्रचार्य्यन्तां तथाविधाः ॥ २३ ॥ 'घटादस्मात्पटा भिन्नः' किञ्चैत दसाधकम् । प्रत्यक्षं साधयेनेदं शुद्धं संसृष्टमेव वा ॥ २४ ॥ नाद्यो भेदस्य धादिघटितत्वान्निरन्तरम । द्वितीयेपि च वक्तव्यं कीदृशस्तद्ग्रहक्रमः ॥ २५ ॥ ज्ञात्वा घटपटौ पूर्व त दो गृह्यते ततः । यहा भेदं गृहीत्वैव गृह्यते तावनन्तरम् ॥ २६ ॥ अन्त्ये दोषः पुरै वोक्त आद्यपक्षेपि कथ्यताम् । भान कीदृशयारस्ति तयोर्भेदप्रसाधकम ॥ २७ ॥ २१ युगपच्चेद् भेदा धर्मिणि वर्तन्ते तदा दोषमाह-तथेति, केन भेदेन भिन्न धर्मिणि कस्य (भेदस्या) ऽवस्थितिरित्यन्वयः । २४ संसृष्टम-घटपटात्मकर्धामप्रतियोग्यन्वितम्, घटपटभेदास्त्रीनेव प्रत्यक्षं गृहातीति तात्पर्यार्थः । २५ भेदस्य 'कस्य, कस्मिन्भेदः' इति सर्वदा प्रतियोग्यनुयोगिसापेक्ष- त्वेन न निर्विकल्पकज्ञानगम्यत्वमित्याह-नादा इति । घटपटात्मकर्मि- प्रतियोगिभेदास्त्रीनेव पदार्थान्पटो घटादिव इति प्रत्यक्षं रहातीति द्वि- तीयपपि कि क्रमेण त्रयाणां ग्रहो युगपद्वा? । तत्र क्रमपदं तावद्वि- कल्प्य निराचष्टे-द्वितीयेपीत्यादिना । २७ पुरैवोक्तः, भेदस्य नित्यं प्रतियोग्यादिघटितत्वेन तदविषयकप्रती. त्यविषयत्वलक्षण इत्यर्थः ।

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- स्वरूपेणैव चेतहि ज्ञायतां क्षीरनीरयोः । मिथः सङ्कीर्णयोर्भदः स्वरूपेण च भानयोः ॥ २८ ॥ धर्मित्वादिस्वरूपेण वा घटत्वादिना यदि । भानं निरूपये दं तदा चान्योन्यसंश्रयः ॥ २८ ॥ भेदव्यवस्थितौ सत्यां धर्मित्वादेर्व्यवस्थितिः । धर्मित्वादेर्व्यवस्थायां ततो भेदो भवेदिति ॥ ३० ॥ योगपद्येन चेनेदं घटं चैव पटं तथा । चीनेतान् बोधयेन्मानं प्रत्यक्ष ते तदा वद ॥ ३१ ॥ असंसृष्टतयाऽन्योन्यमानिचयवद्भवेत् । भानमेषां त्रयाणां वा किं संस्कृष्टतयाऽथवा ॥ ३२ ॥ श्राद्ये घटः पटो भेद इत्येवंरूपता भवेत् । प्रत्यक्षस्यास्य, न स्याच पटो भिन्नो घटादिति ॥ ३३ ॥ संसृष्टत्वेन भानेपि घटादेज्ञानपर्वकम् । भेदज्ञानं भवेत, किं वा तद् भेदज्ञानपूर्वकम् ॥ ३४ ॥ २८ किं स्वरूपतो घटपटयोभीनं भेदस्य निरूपकं, धर्मिस्वेन प्रतियो. गिस्वेन बा, आहोस्विद्धटत्वेन पटत्वेन । आदो दोषमाह-स्वरूपेणैवेति । निरुक्तमन्योन्याश्रयमेव स्पष्टयति-भेदेति । प्रतियोगिभिवत्ये सति भेद- निरूपकत्वं धर्मित्वं, तथा धर्मिभिन्नत्वे सति भेनिरूपकत्वं प्रतियोगि- त्वमिति मित्वप्रतियोगित्वयार्भेदानन्तरं सिद्धिः, तथा स्वाश्रयघटभि- बाधिकरणाऽवृत्तिातिर्घदत्वं स्वाश्रयपटभिन्नाधिकरणावृत्तिर्जातिः पट. त्वमिति घठत्वपटत्वयोरपि भेदानन्तरं सिद्धिस्तथा च भेदसिद्धी धर्मि- त्वादेः सिद्धिस्तत्सिवी च भेदस्यत्यन्योन्याश्रयः । ३२ संसष्टतया दण्डी देवदत्त इत्यादिवद्विशेष्यविशेषणभावेनेत्यर्थः ३४ तद्-घटादेानम् । ॥

·योक्तिकादर्शः। वजलेपायते दोषः पुरोक्त: पक्षयोईयोः । तस्माद्वैताऽऽग्रहं त्यत्वा चिन्तनीयं सदाऽद्दयम् ॥ ३५ ॥ भिन्नी घटपटौ चैतद्यन्मानं इतसाधकम । तत्त घटपटदैतं साधयेत्स्वात्मनो नच ॥ ३६ ॥ तथा च श्रुतिरदैतबोधिका मानमेययोः । अभेदद्दारतो धावेदभेदेपि प्रमेययोः ॥ ३७ ॥ मानान्तरेण चेत्सिोन्मानमेयोभयोभिंदा । तदाऽनवस्थितियहा क्वाप्यन्तेऽभेद इष्यताम् ॥ ३८ ॥ तस्मात्केनापि मानेन भेदः सेढुं नचाईति ज्ञात्वैतदन्ततोऽदैनं श्रुत्युक्तं परिचिन्त्यताम् ॥ ३८ ॥ - ३६ स्वात्मनो न च स्वात्मकप्रत्यक्षपतियोगिक भेदं न रहातीत्यर्थः । तथा च विश्वाभेदबोधिका श्रुतिनिरुक्तप्रत्यवतियोगिकघटपटादिविषया- नुयोगिकाऽभेदप्रतिपादनद्वारा घटपटायोर्विषययोरप्यभेदे पर्यवसास्यति, तदभिनाभिवस्य तदभिवत्वनियमात (=घटाभिवप्रत्यक्षाभिचपटस्य घटा. भिचनियमात ) इति भावः । ३८ यदि निरुक्तप्रत्यक्षप्रतियोगिको विषयानुयोगिको भेदो मानान्तरण पिद्धोत्तदा मानान्तरेण तेनैव स्वतियोगिकः स्वविषयानुयोगिको भेदो न गृहीत इति तत्रैव दत्तपदा अतिर्विषयाणामपि मिथोऽभेटे पर्यवसा- स्यति । अथ मानान्तरस्यापि मानान्तरेण, तस्यापि च मानान्तरण, भेदो गृह्येत तदाऽनवस्या, क्वचिद्विश्रान्ती तु तदभेदद्वारा तद्विषयाणामपि मिथो. ऽभेदः सिदित्यलं बहुना, विस्तरश्चास्य खण्डनादौ बृहदवन्ये द्रष्टव्यः, अत्र तु बालव्युत्पत्तये दिङ्मात्रं प्रदर्शितमित्यनसन्धेयम् । इति श्रीमन्मकुन्ददासशिष्येण मोहनलालवेदान्ताचार्येण प्रणीते पादशालोके यौक्तिकालोकः ।

·क्ष वेदान्तसिद्धान्तादर्श- श्रुत्याऽद्देते सुनिर्णोतेऽभयो भवति मानवः । हितीयाई भयं यस्माद्भवत्येतत्सनिश्चितम् ॥ ४० ॥ शोकमोहाम्बधि तीत्वा सुखसिन्धौ स्व आत्मनि । प्रतिष्ठामचलां प्राज्ञो विन्दते ध्यानतत्परः ॥ ४१ ॥ इति श्रीमदुदासीनवरश्रीमन्मुकुन्ददासशिष्येण मो- हनलालवेदान्ताचार्येण प्रणीते वेदान्तसिद्धान्तादर्श यौक्ति- कादर्श:। ॥ अथ मतभेदादर्शः। मतभेदा निरूप्यन्ते केचिदत्र समासतः । उक्ता: सिद्धान्तलेशादी बालानां बोधसिद्धये ॥ १ ॥ तत्र तावत्पुरोक्तस्य व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणः । प्रपञ्चस्यास्यपादानं किमित्येतदिहोच्यते ।। शुद्धं ब्रह्मास्त्युपादानं श्रीसर्वज्ञमुनेमते । जेयस्य ब्रह्मणो यस्माच्छुतोपादानता श्रुतौ ॥ ३ ॥ ३ साम्प्रतं सिद्धान्तलेशादौ बालानां बुद्धिप्रवेशार्थ तत्रत्याऽजगत उपादानकारणत्वे जीवेशमायानां स्वरूपे च मतभेदान दिङ्मात्रेण प्रदर्शय- ति-शुमित्यादिना । जेयस्यति, “यतो वा इमानि भूतानि नायन्त" इत्यारभ्य "तद्वल, तद्विजिज्ञासस्व'-इत्यस्यां श्रुती जगदुपादानकार- णस्य ब्रह्मणो विशेषेण जिज्ञास्यत्वमुक्तं, तच्च तस्यैव घटते यज्ज्ञानाद. जानतत्का>नित्तिस्सम्भवेत, न च विशिष्टब्रह्मज्ञानादजानतत्कार्यनि- त्तिस्तस्माच्छुद्धमेव विजिज्ञास्यमुपादानञ्चेत्याशयः ।

·मतभेदादर्शः। तथा कार्यानुगं जाद्यं मायाख्यद्दारकारणात् । युज्यते ब्रह्मकार्यपि व्योमादाविति तन्मतम् ॥ ४ ॥ जडात्मनापि च ब्रह्म मायायोगाडिवर्तते न माया हारहेतुः स्यात्तवैतन्मिश्रभाषितम् ॥ ५ ॥ विम्बत्वधर्मसंयुक्तं ब्रह्मरूपेश्वरं परे । जगतः कारणं प्राहुर्यः सर्वज्ञ इति श्रुतेः ॥ ६ मुक्तावली कृतो मुख्यमुपादानं समूचिरे । मायामेवैश्वरी, ब्रह्म तथा गौणतया स्थितम् ॥ ७ केचिन्मायाश्रयेशस्य प्राहुयामादिहेतुताम् । जैवाऽविद्योत्थभूतोत्यं तथान्तःकरणादिकम् ॥ ८ ॥ यथा व्योमाद्युपादानमीश्वरोस्ति श्रुती श्रुतः । तथान्त:करणादः स्याज्जीव इत्यपि केचन ॥ ८ ॥ माया स्यात्परिणाम्याख्यमुपादानं विभारियम् । ब्रह्म तद्दहिवताख्यमुपादानं परे जगुः ॥ १० ॥ . ५ द्वारहेतुः-द्वारकारणम् । मिश्रभाषितं, वाचस्पतिमिश्रेणोक्तम् । ६ परे-विवरणानुसारिणः । ७ गौणतया जगदुपादानमायाधिष्ठानत्वेनोपचारात् । ८ केचित्-मायाविद्याभेदवादिनः, प्रतिविम्बत्वविशिष्टमायाश्रये. श्वरस्य विपदादिकारणत्वमन्तःकरणादिकं त्वीश्वराश्रितमायापरिणाम- महाभूतसंसृष्टजीवाऽविदयाकृतभूतसूक्ष्म कार्यााित जीवस्यापि कारणत्व- मित्याहुः । एतन्मतं चाग्रिमसङ्ग्रचित्रे नोपन्यस्तम् । ६ केचन-माया विद्याऽभेदवादिनः । अविद्याऽभित्रमायापरिणाम- वियदायुपादानेश्वरवज्जीवापि स्वाध्यस्तान्तःकरणामुपादानमित्याहुः । १० पर-पदार्थतत्वनिर्णयकाराः ।

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- जीव एव भवेत् स्वस्मिन्स्वप्नद्रष्टेव कारणम् । ईशादिसर्बवस्तनामित्याहुरपरे जनाः ॥ ११ ॥ मनोमयप्रपञ्चस्य जीरोयं हेतुरिष्यते । बाह्यखादेस्तथैवेशः श्रीविद्यारण्यदर्शने ॥ १२ ॥ एवं विश्वस्य विश्वस्या यथोपादानतोदिता । येनाचार्यण, तत्सम्यक् प्रत्यपादि समासतः ॥ १३ ॥ अथेशजीवयोः सम्यक् स्वरूपं प्रविविच्यते वैदान्तिकैर्यथा तेस्तर्मतं बुझ्नुरूपतः ॥ १४ ॥ श्रीसर्वज्ञमुनीनां तु मतेऽन्तःकरणे भवेत् । प्रतिविम्बोऽसुमृञ्चेशोऽविद्यायां प्रतिविम्बितः ॥ १५ ॥ चिन्माचाश्रितमायायामीश्वरः प्रतिविम्बितः । उक्तो जीवस्त्वविद्यायां ग्रन्थे विवरणाभिधे ॥ १६ ॥ शुद्धसत्त्वात्ममायायामीश: स्यात्प्रतिविम्बितः । जीवे मलिनसत्त्वायामविद्यायामितीतरे ॥ १७ ॥ विक्षेपशक्तिभूयिष्ठमायायां प्रतिविम्बितम् । प्राहुरीशं परेऽविद्याप्रतिविम्ब च देहिनम् ॥ १८ ॥ १५ अविद्यायाम-मायाप्रदेशरूपाऽनन्ताविद्यायाम । १७ इतर-तत्त्वविवेककाराः। १८ परमायाऽविदायोरभेदवादिनः केचित, चिन्मात्राश्रितविक्षेप- शक्तिप्रधानमायाप्रतिविम्ब ईश्वरः, मायाऽभित्रावरणशक्तिप्रधानाविद्याप्र. तिविम्बो जीव इत्याहुरित्यर्थः । + विश्वस्य-विश्वासपूर्वकम् ।

·मतभेदादर्शः। घटावच्छिन्नखस्थोदे प्रतिविम्बो यथेक्ष्यते । कूटस्थक्लप्तबुद्धा स्यात्प्रतिविम्बाऽसुझत्तथा ॥ १८ ॥ मेघाकाशस्थनीराभा याः सर्वबुद्धिवासनाः । ता मायास्थानिकास्तत्र स्थादीश: प्रतिविम्बित: ॥ २० ॥ एवमेवंविधो ह्या विद्यारण्यमुनीश्वरैः । पञ्चदश्यां मुनिर्णीतश्चित्रदीपे सविस्तरम् ॥ २१ ॥ विम्ब चैतन्यमीशः स्यात्प्रतिविम्बोऽसुभृद्भवेत् । अविद्याश, भितीत्येवं प्राहुविवरणानुगाः ॥ २२॥ एवमेते समाख्याता मतभेदाः प्रतीकशः । स्फुटं सिद्धान्तलेशोक्ता: प्रतिविम्वेशवादिनाम् ॥ २३ ॥ नीरूपस्य चितो दृष्ट्वा प्रतिविम्बाद्यसङ्गतिम । दोषं पूर्वमते, प्राहुरबावच्छेदवादिनः ॥ २४ ॥ अन्त:करणसम्भिन्नं चैतन्य जीव उच्यते । तथा तस्य नियन्ता चाविद्यावच्छिन्न ईश्वरः ॥ २५ ॥ राधेयत्वं यथा कुन्तीपुत्रस्य ब्रह्मणस्तथा । जीवभावो भवेत्तेन क्लप्तश्चेशोऽस्यविद्यया । २६ तस्मान्न प्रतिविम्बा वाऽवच्छेदो वापि युज्यते । चेतनस्याऽसुभृत्प्राहुरेतन्मुक्तावलीकृतः ॥ २७ ॥ १९ इदानी पञ्चदशीकारमतेन जीवेशयोः स्वरूपं सदृष्टान्तं प्रपञ्च- यति-घटावच्छिवेति । २४ अवच्छेदवादिनः वाचस्पतिमिश्रानुयायिनः । २५ अन्तःकरणसम्भिव-घटाकाशवदन्तःकरणाऽवच्छिनम् ।

·सायं सरहः । (प्राचार्याः) (उपादानम्) (जीवः) (ईश्वरः) सर्वजमुनिः। शुद्धं ब्रह्म मुख्य, माया द्वारम् । अन्तःकरणप्रतिविम्बः। विट्याप्रतिविम्बः। वाचस्पतिमिश्राः। ब्रीव अन्तःकरणावच्छिन्नः। अविद्यावच्छिन। चित्ररणानुसारिणः। विम्बत्वाकान्तं ब्रह्म। अवियाप्रतिविम्बः । विम्बचैतन्यम् । प्रकाशानन्दर्यात्तः। माया मुख्यं, ब्रह्म गौणम् । ब्रोव जीवकल्पितः। वेदान्तसिद्धान्तादर्श- मायावियाऽभेदवादिनः केचित् । देशी व्यामादे, जीवन्त:- करणादः। श्रावरणशक्तिप्रधानाविध्यापक विक्षेपशक्तिप्रधानमायाप्र० पदार्थतत्त्वनिर्मायकाराः। ब्रह्म विधत्तं, माया परिणामि । अपरे। जीघ एव। तत्त्वविवेककाराः। मलिनसत्त्वप्रधानाविध्यापक शुद्धसत्त्वप्रधानमायाप्र० वियारण्यस्वामी। देशो बाह्यखादः, जीवो मनामयस्य । कूटस्थकृप्तबुद्धिप्र० अखिलबुद्धिवासनाप्र० ·। मतभेदादर्शः । एवं जीवेशयोरूपे शास्त्रविप्रतिपत्तयः । प्रदर्शिताः समासेन बालानां बोधहेतवे ॥ २८ ॥ यया यया नृणां बोधो भवेददैनवस्तुनः । प्रक्रिया सैव साध्वी स्यात्संसारानर्थवारिणी ॥ २६ ॥ अप्रकल्पितशुद्धात्मज्ञापकत्वान्न सम्भवेत् । दोषावही विरोधोयं कल्यमानेषु वस्तुषु ॥ ३० ॥ उद्देश्यं मुख्यमेवेदं वेदान्तस्य विशेषतः । ययाकयापि रीत्या स्यात्पुंसां बोधः परात्मनि ॥ ३१ ॥ वेदान्तेन सुनिणीते पूर्ण शुद्धात्मवस्तुनि । ब्रह्माहं भावयेद्यद्दा दासाहमिति भावयेत् ॥ ३२ ॥ सर्वथापि न जीवायं भावयन्दोषभाग भक्त । दृढं भावयतारन्ते इयोरदैतशेषणात ॥ ३३ ॥ दासाहं भावयश्चैन्न दासः स्वामिमयो भवेत । तदा दासस्य दासत्वं कीदृक् स्यात सत्तमाः ॥ ३४ ॥ २९ नन्वेवं परस्परं विस्टुत्वाद् वैदान्तिकानां किर्माप मतं न यामि. त्याशबैकवादितारापरिहारेणाऽरुन्धतीप्रदर्शयित्मतेष्विवाजापि विरोधो न दोषावहः-इत्याह-यया यति । ३२ अधुना वेदान्तानां परं प्रयोजनं दर्शयितुं तत्साधनयोः परभक्ति- ज्ञानयोरर्थत ऐक्यमभिप्रेत्य तद्धेदवादिनार्वेदान्तिकापसदोपासकापसदयोः शास्त्रायविचारिणोमायात्परस्परं विद्विषतोर्मतं निन्दयिष्यन्वेदान्तरहस्य- माह-वेदान्तेनेत्यादिना । शेषमतिरोहितम् । इति श्रीमदुदासीनवर्यश्रीमन्मकुन्ददासशिष्येण मोहनलालवेदान्ता. বায় মযীন খায়না মনমায়।

·वेदान्तसिद्धान्तादर्श- स्वामी सर्वहृदिस्थाऽयं सर्वप्राणिनियामकः । ईश्वरः शक्तियोगात्स्याच्छुद्धं ब्रोव नापर: ॥ ३५ ॥ तस्यैव तनवश्वोक्ता रामकृष्णादित क्षणाः । मायाख्यशक्तिसंसगास्वतस्त्वतनरीश्वरः ॥ ३६॥ मायाख्या शक्तिरस्मान्नो भिद्यते नो न भिद्यते भिन्नाऽभिन्नाप्ययुक्तत्वान्नोऽनिर्वाच्या परात्मनः ॥ ३७ ॥ सत्येवं मायिनो ध्याता ध्यायति ब्रह्म चिवनम् । ब्रह्मध्यायी तथा ध्यायेन्मायिनं परमेश्वरम् ॥ ३८ ॥ रामकृष्णादिमूर्तीनां ध्यातापि ध्यानतत्परः । ध्यायति ब्रह्म चिद्रपं शुद्धमेव न संशयः ॥ ३८ ॥ यथा दण्डविशिष्टं नो देवदत्तादिकं पृथक् । शु व्यक्तस्तथा मायी ब्रह्मणो नातिरिच्यते ॥ ४० ॥ एवं तत्त्वमजानन्तः केचित्तवाविवकिनः । वेदान्तनाममाचेण विद्दिषन्तेऽधुनातनाः ॥ ४१ ॥ तन्न विद्मो जनैरेभिः किं स्वचित्तेऽवधारितम् । यन्नाम्मैव समं देषो वेदान्तस्यास्ति शाश्वतः ॥ ४२ ॥ किं वेदान्तेनृतं चायं हिंसा वा स्त्रैणताऽथवा । उक्तास्ति, यन्मृषा षा देष एषां शास्त्राविचारिणाम् ॥ ४३ ॥ अहं ब्रह्मेति जीवस्य परेशत्वश्रतेयदि । देषः स्यात्सोपि च भ्रान्त्याऽन्यथाऽर्थस्यावधारणात् ॥ ४४ ॥ नयल्पज्ञत्वसार्वज्यविशिष्टाभेद ईरितः । वेदान्ते, किन्त भागस्य । त्यागाच्चिन्मात्रयोः सतोः ॥ ४५ ॥ + भागस्य सर्वचत्वाल्पजत्याटिम्यस्य विरुद्धांशस्य ।

·TER मतभेदादर्शः। एवमेव हि वेदान्तिब्रुवाः केचित्कला नराः । श्रुत्ववोपासनावाती दहन्तीक्षिताः क्षितौ ॥ ४६ ॥ दुःखद्रुमकुठाराख्ये ग्रन्थे तेपि सुशिक्षिताः । अम्बिकादत्तगौडेन विदयेण धीमता ॥ ४७ ॥ मया स्वानुभवाच्चैष वर्णितार्थः सविस्तरम् । ग्रन्थे स्वानुभवोद्रेकेऽपक्षपातावलम्बिना ॥ ४८ ॥ सर्वथा क्रोधकामादी यकैकाग्रेण चेतसा । ध्येयो नारायणः पुंभि: सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ ४ ॥ एतावज्जन्मसाफल्यमेतावान् दुःख संक्षयः । एतावान्सर्ववेदान्तसिद्धान्तादर्श ईरितः ॥ ५० ॥ इति श्रीमन्मुकुन्ददासशिष्येण श्रीमद्राममिश्रशा- स्त्रिणां कृपापाचेण मोहनलालवेदान्ताचार्याण निर्मितो वेदा- न्तसिद्धान्तादर्शः । GAANABRalentineer

·(अवशिष्टाऽशुद्धिपत्लम्)
(पृ०)
(अशुद्धम)
सुपुप्त्यादावण्य ह्यम्
सामानाधिकर ययान्तर्ग
साय
(पं०) (शुद्धम् )
सुषुप्त्यादावण्यह्यम्
सामानाधिकरण्याऽन्तर्ग
साच
दाय
पञ्चीकतापां
श्रुत्वैवो
विदाङ्कन्विति
वाङ्मनसयोर्यथा
२४
७४
पञ्चीकतायां
श्रुत्ववो
মিনমিনি
वाङ्मनसोर्यथा
१३
१०

·॥ शुद्धाऽशुद्धपत्रम् ॥ ) (पृ०) (पं०) (शुद्धम्) ह (अशुद्धम्) वस्तुती गुरुभातुः व्याप्टरजानं एकत्यपि जन्यादृष्टः सस्यादिदिकार्थ चतुर्विध त्मिकति মমানালি अभिमानात्मिक वस्तुतः सतीर्थस्थ व्यष्ट्यज्ञानं सकत्वपि जन्यमदृष्टम् तत्प्रातिपदिकार्थ विध स्मक्रत्ति अभिमानात्मक अभिमानात्मक १० पामा निहायाना नामिना on 29 मारामयं ४० वानं मन्ध्या ४१ दृष्टाया ४१. १५ असा १५ ४२ १४ यतयः ग्राह्या जिद्वायाह्यो तामिसश्चान्ध मामयं सानसन्ध्ये दृष्टार्थी श्रुतार्थी घटाभावप्रमा उपेक्षित्वात् अनपि स्युर्वधर्मदा कटुम्ललवणा पुर्यष्टका नियमश्चय नित्य शुचि हरिब्रह्म ४४ २५ घटाभापमा पतित्यात पि यह धर्मदा कटुम्नन्नघणा पुर्घष्ठका नियमन नित्यमुचि ग्रिम चन्द्रस्ययामेय बाप्राच ४५ ४६ ५४ ५४ १४ चन्द्राः क्रमेय बाह्याचे विचवारिंशत्तमे पप्ठे वित्रस्याधाविन्दो खकारोपि येषु पुस्तकेषु विलितः स्यात्तेषु पठनीयः । यचे काशीतितम एगें। + अयमष्टबहिर्मदप्रतिपादकः श्लोकोप्यष्टाप्टसज्जाप्रकरणस्यादी परिपठितुम- चिस तु प्रमादायात इति बोध्यम् । Aar.M.M