·SXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSXSX
Shetha Deycanda Tālbhal Jaina Pustakoddhara Fund Series: No. 88
VIDIA
ŚRI PRAŠAMARATI
N ...
BY
VACAK UMASWATI
7777777
LIBRARY
POTENTOS
WITH THE COMMENTARY OF
S'RI HARIBHADRASURI
Commentated in
Vikram Sarvat i 185]
[ Christian Era c. 1119
Vfkroma Bahvat 1996 1
Price Rs. 1-4-0
[ Christian Era 1940

·. श्रीप्रशमरतिप्रकरणस्योपोद्घातः विदांकुर्वन्तु विपश्चिद्वरा यदुवत् प्रकरणं वाचकवरैः श्रीमद्भिमास्वाविवरविहितं, श्रीमन्त उमाखातिवाचका एके एवैतादृशा यद् श्रीश्वेताम्वरवद् नमाटेरपि येषां वचनं स्वीक्रियते, न हि नम्राटानामागमनियुक्त्यादिके श्रीजिनोचयनुवादतत्परश्रीगणमृद्भद्रबाहुखामि- | श्रुतकेवलिप्रभृतिविहिते यथा विप्रतिपत्तिस्तथा श्रीउमाखातिवाचकपुंगववचसि, अन्यथा न ते श्रीउमाखातीयं श्रीवत्वार्थसूनमभिमन्येरन् , यद्यपि नमाः श्रीउमाखातीयं श्रीतत्त्वार्थसूत्रमभिमन्यंते परं तैरेव विरचितानि शेषप्रकरणानि न हि नमाटानामभिमतानि, दुरामह- मनमः श्रीतत्त्वार्थसूत्रीय माध्यमपि तदीयं न वैरभिमतं, यद्यपि अनेकानि विवरणानि श्रीमतस्तत्त्वार्थस्योपर्येतदेव भाष्यमनुसृत्य विहितानि तः श्रुतनयनारकदेवनिर्मन्थसिद्धविकल्पानां सूत्रेषु, एवं सत्यप्यनुकरणे खोपज्ञभाष्यस्यानंगीकारस्त्वतेषां स्वमतकदामहमूल एव, यवो निम्नो- लिसितानि भाग्यस्थानानि तेषां मतस्य तिरस्कारकराणि, साधूनां धर्मोपकरणानां प्रतिपादकत्वात् श्रावकाणां च सामायिकपोपधातिथि- संविभागेषु श्वेताम्बरीयविधेः प्रतिपादनात् भगवतां जिनानां देशनाया निरूपकत्वाच । इमानि च वानि-: यस्तु कृतार्थोऽप्युत्तममवाप्य धर्म परेभ्य उपदिशति । नित्यं स उत्तमेभ्योऽप्युत्तम इति पूज्यतम एव ॥ ६ ॥ भा. का. केवलमधिगम्य विभुः स्वयमेव ज्ञानदर्शनमनन्तम् । लोकहिताय कृतार्थोऽपि देशयामास तीर्थमिदम् ॥ १८ ॥ महतोऽविमहाविषयस्य दुर्गममन्थभाप्यपारस । क शक्तः प्रत्यासं जिनवचनमहोदः कर्त्तम् ॥ २३ ·उपोदातः प्रशमरतिः हारि वृत्तिः ॥३॥ तत्त्वार्थभाष्यं अ.१ सू. ५ आगमतश्च प्रामृतज्ञो द्रव्यमिति भव्यमाह । सू. २० अध्ययनानि उद्देशाध व्याख्याताः, सू. २६ मनुष्य- सयतस्यैव, अ. २ सू. ४९ नवभ्यो विशेपेभ्यः शरीराणां नानात्वम् । अ.४ सू. ३ द्वादशविकल्पा वैमानिकाः । अ. ६ सु. २३ संघस्य साधूनां च समाधिवेयावृत्यकरणं वालवृद्धतपस्विशैक्षग्लानादीनां च संग्रहोपमहानुप्रहकारित्वं । अ. ७ सू. २ आलोकितपानभोजनं अनु- ज्ञापिवपानभोजनं। अ. सू. १६ अभिगृह्य कालं सर्वसावद्ययोगनिक्षेपः चतुर्थाशुपवासिनाxxन्यस्वसर्वसावद्ययोगेन । अ. सू.३३ अन्नपानवस्रादेः पानेऽतिसर्गो दानं अ. ९ सू. ५ अन्नपानरजोहरणपानचीवरादीनां धर्मसाधनानां। अ. ९ सू. ५ अन्नपानरजो- हरणपानचीवरादीनां पीठफलकादीनां च । अ. ९ सू. ६ धर्मसाधनमानाखप्यनभिप्वंगः बाह्याभ्यन्तरोपधिशरीरानपानाद्याश्रयः- शरीरधर्मोपकरणादिषु निर्ममत्वम् । अ. ९ सू. २२ संसक्तपानोपकरणादिपु आसनप्रदान।अ. ९ सू. २४ निसंमहा निर्मन्यी, एपामन्न- पानवस्रपात्रप्रविश्रयपीठफलकसंतरादिमिर्मसाधनः । अ. ९ सू. २६ द्वादशरूपकस्योपधेः। अ. ९ सू. ४८ शरीरोपकरणर्षिभूषा । अ. ९ सु. ४९ उपकरणयकुश:--विविधविचित्रमहाधनोपकरण० । अ. १० सू. ७ श्रमण्यपगतवेदः, तीर्थकरीतीर्थे, अनन्तरसश्चात्कृ- तिकस्य-निभ्यो लिनेभ्यः, स्त्रीलिंगसिद्धाः स्त्रियः संख्येयगुणाः भाष्यस्य तस्य स्वोपज्ञतासाधनं तु निनोल्लिखितहेतुभिः- १ न हि सूने मंगलसंवंधादिनिर्देशः, भाप्य एव च सः, २ तत्त्वार्थेत्यभिधाननिर्देशोऽपि वव भाष्ये, ३ संग्रहकरणप्रतिज्ञाऽपि भाप्य एव, ४ न कुत्रापि भाष्ये सूत्रकृतां बहुमानः, स च स्वोपनत्वादेव भाष्यस्य, ५ न च कुत्रापि विकल्पः सूत्रार्थस्य, ६ अप्रे दर्यमानानि च सूनाधिकारेषु भाष्यकाराणां भवदस्मद्वाच्यवचनानि । ॥३॥ .

·- . सू. ९ ज्ञानं वक्ष्यामः, सू. ३४ चारित्रं नवमेऽध्याये वक्ष्यामः, अ, २ सू.१ उक्तं भवता जीवादीनि तत्त्वानि, अ.२ सू. ११ पर- स्ताद् वक्ष्यामः, अ. २ सू. १९ उक्तं भवता पंचेन्द्रियाणीति, अ. २ सू. २२ उक्तं भवता पृथिव्येत्यादि, अ.२ सू. २४ उक्कं भवता द्विविधाः जीवाः, अ. २ सू. ३१ योगविशेषादिति वक्ष्यामः, अ. ३ सू. १ उक्तं भवता, अ.३ सू. ६ उकं भवता लोकाकाशे--तद- नन्तरं०, अ. ३ मू. १३ कं भवता-स्वभाव०, अ. ४ सू. १ उक्तं भवता भवभ० फेवलि० सराग० न देवाः, अ.४ सू.११ उक्त भवता देवाश्च० दशाष्ट०, अ.४ सू. २३ उक्तं भवता द्विविधाः कल्पोप०, अ.४ सू. २७ उक्तं भवता तियेग्यो० माया०, अ. ५ सू. ३३ उक्तं भवता जघन्यगुण०, अ. ५ सू. ३६ उक्तं भवता द्रव्याणि, अ. ५ सू. ४० उक्तं भवता बन्धे, अ. ६ सू. १० उक्तं भवता सक- पाया०, अ. ७ सू. ७ उक्तं भवता हिंसा०, अ. ७ सू. १९ यथाक्रममिति ऊवं यद् वक्ष्यामः, अ. २ सू.२ यथाक्रममिति येन सूत्र- क्रमेणात ऊर्ध्व वक्ष्यामः, अ. ७ सू. ३१ सचित्तनिक्षेप०, अ. ८ सू. ६ इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः, अ. ९ सू. १ संवरं वक्ष्यामः, अ. ९ सू. १८ तत्पुलाकादिपु विस्तरेण वक्ष्यामः, अ. ९ सू. २१ इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः, अ. ९ सू. ४० उक्त भवता पूर्वे शुके, अ. ९ सू.४७ उक्तं भवता परीपहजयात् अनर्थान्तरनिर्देशोऽत्र प्रकरणे तथा तत्त्वार्थे इत्येककर्तृकतोहः । २२९ आर्या-कैरनुयोगनयप्रमाणमार्गः-प्रमाणवोधैरधिगमः । नामादिभिश्चतुर्भिरनुयोगद्वारे:--निर्देशादिभिः पभिरनुयोगद्वारः, सद्भूतप्ररूपणादिभिरष्टभिरनु० । १७-१८-१९ आर्यासु वैराग्य- रागद्वेपपर्यायाः २२३ अधिगमनिसर्गपर्यायाः। समाध्यतत्त्वार्थे-१-३निसर्ग अभिगम१-१३मति: १-१५ अवग्रहो-ईहा-अपायो-धारणा१-२०श्रुत०१-३५ नया:७-८ हिंसा ७-१२ इच्छा ८-१० क्रोधः-मानः-माया-लोभो ९-६ क्षमा ९-२२ आलोचनं-विवेको व्युत्सर्ग-छेदः उपस्थापनं ९-२५ अथोपदेशो .

·उपोमा
प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
॥४॥
खोपज्ञतत्वाधसूत्रभाष्यकर्तृभिः (भीउमाखाविकाचकः) एवं छतमेतत्प्रकरणमित्येवन् निनोतिरितसमानपदार्यवाक्यात् सुकरमूहित-
सू. २ तत्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनं एतेष्वध्यवसायो योऽर्थेपु विनिश्चयेन तत्त्वमिति
सू. ३ तन्निसर्गादधिगमाद् वा सम्यग्दर्शनमेततु तनिसर्गादधिगमाद्वा ।। २२२ ॥
शिक्षाSSIमोपदेशश्रवणान्येकाथिकान्यधिगमस्य ।
निसर्ग:-अधिगमः-
एकार्यः (थे ) परिणामो भवति निसर्गः खभावश्च ।। २२३ ॥
ताखेकतराभावेऽपि मोक्षमार्गोऽप्यसिद्धिकरः ॥ २३० ।।
सू. १ एकतराभावेऽपि
पूर्वद्वयसम्पद्यपि वेपां भजनीयमुत्रं भवति ।
पूर्वद्वयलाभः पुनरुत्तरलाभे भवति सिद्धः ॥ २३१ ।।
सू. ११ आये. प्रत्यक्ष० १२
ज्ञानमथ पञ्चभेदं तत् प्रत्यक्ष परोक्षं च ॥ २२४ ॥ तन परोक्षं द्विविधं श्रुतमाभि-
नियोधिर्फ च विज्ञेयम् । प्रत्यक्षं त्ववधिमनःपर्यायो फेवलं चेति ॥ २२५ ॥
८-६ विस्तराधिगमः
७ विस्तरेणाधिगमः
एषामुत्तरभेदविपयादिभिर्भवति विस्तराधिगमः । -०-० ॥ २२६ ॥
सू. ३१ एकादीनि
० एकादीन्येकस्मिन् भाज्यानि त्वाचतुर्थ्य इति ॥ २२६ ॥

·सम्यग्दृष्टेशोनं सम्यग्ज्ञानमिति नियमतः सिद्धम् ।
मा० सम्यग्दृष्टेनिं०
आयत्रयमज्ञानमपि भवति मिथ्यात्वसंयुक्तम् ॥ २२७ ।।
२-८ उपयोगो०
सामान्यं खलु लक्षणमुपयोगो भवति सर्वजीवानाम् ।
९ अष्टचतुर्भेदः
साकारोऽनाकारश्च सोऽष्टभेदश्चतुर्धा च ॥ १९४ ॥
वायोमुखमल्लकसंस्थानं वर्णयन्त्यघोलोकम् ।
३-६ सुप्रतिष्ठकवना०
स्थालमिव च तिर्यग्लोकमूर्ध्वमथ मलकसमुद्गम् ॥ २११ ॥
(वृत्तौ-अमुनैव सूरिणा प्रकरणांतरेऽभिहितः सप्तविधोऽधोलोकखिर्यग्लोको भवसनेकविधः ।
तत्रा०)
पश्चदशविधान: पुनरूर्वलोकः समासेन ॥ २१२ ॥
१ ५१९२४
उत्पादविगमनित्यत्वलक्षणं यत्तदस्ति सर्वमपि । सदसद् वा भवतीत्यन्यथाऽर्पितानर्पितविशेषात् ।। २०४॥
योऽर्थो यस्मिन्नाभूत् साम्प्रतकाले च दृश्यते तत्र । तेनोसादस्तस्य विगमस्तु तस्माद्विपर्यासः ॥ २०५॥
३१७२२३१ साम्प्रतकाले चानागते च यो यस्य भवति सम्बन्धी । तेनाविगमस्वस्येति स नित्यस्वेन भावेन ॥२०६॥
४ १८२३ ३०सुवाणि धर्माधर्माकाशानि पुद्गलाः काल एव चाजीवाः । पुद्गलवर्जमरूपं तु रूपिणः पुद्गलाः प्रोकाः ॥ २०७॥

·उपोद्वाता
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
५
ब्यादिप्रदेशवन्तो यावदनन्तप्रदेशिकाः स्कन्धाः । परमाणुरप्रदेशो वर्णादिगुणेषु भजनीयः ॥ २०८ ॥
भावे धर्माधर्माम्वरकालाः पारिणामिका ज्ञेयाः । उदयपरिणामि रूपं तु सर्वभावानुगा जीवाः ॥ २०९ ॥
जीवाजीवा द्रव्यमिति पड्विधं भवति लोकपुरुषोऽयम् । वैशासस्थानस्थः पुरुप इव कटिस्थकरयुग्मः ॥२१०॥
लोकालोकव्यापकमाकाशं मर्त्यलौकिकः कालः । लोकव्यापि चतुष्टयमवशेष त्वेकजीवो वा ॥ २१३ ॥
धर्माधर्माकाशान्येकैकमतः परं निकमनन्तम् । कालं विनाऽस्तिकाया जीवमृते-चाप्यकर्तणि ॥ २१४ ॥
धर्मो गतिस्थितिमतां द्रव्याणां गत्युपप्रहविधावा । स्थित्युपकर्ताऽधर्मोऽवकाशदानोपद् गगनम् ।। २१५ ॥
स्पर्शरसवर्णगन्धाः शब्दो बन्धोऽय सूक्ष्मता स्यौल्यम् । संस्थानं भेदतमश्छायोद्योगाऽऽतपश्चेवि ॥ २१६ ॥
कर्मशरीरवाग्विचेष्टितोच्छासदुःससुसदाः स्युः । जीवितमरणोपप्रकराच संसारिणः स्कन्धाः ॥ २१७ ॥
परिणामवर्तनाविधिपरापरत्वगुणलक्षणः कालः । सम्यक्त्वज्ञानचारित्रवीर्यशिक्षागुणा जीवाः ॥ २१८ ॥
मिथ्यादृष्टयविरमणप्रमादयोगास्तयोर्वलं दृष्टम् । तदुपगृहीवावष्टविधर्मपन्धस्स हेतू तौ ।। ३३ ।।
पञ्चनवयष्टविंशतिकद्विश्चतुःपटकसप्तगुणभेदः। द्विःपश्चभेद इति सप्तनवतिभेदस्तथोत्तरतः ॥ ३५ ॥
एवं रागो द्वेपो मोहो मिथ्यात्वमविरतिश्चैव । एभिः प्रमादयोगानुगैः समादीयते कर्म ॥ ५६ ।।
६-३ योग. पुण्य-पाप
योगः शुद्धः पुण्यात्रवस्तु पापस्य तद्विपर्यास: ५।
वाकायमनोगुप्तिर्निराश्रवः संवरस्तूतः ॥ ६ ॥ २२० ।।
।
३
॥५॥

·९-७ माता हि भूत्वा भगिनी अशुचिकरणसामर्थ्यादाधुत्तरकारणाशुचित्वाच । माता भूत्वा दुहिता देहस्याशुचिभावः स्थाने स्थाने भवति चिन्त्यः ॥ १५५ ॥ आद्युत्तरकारणासुचित्वा० माता भूत्वा दुहिता भगिनी भार्या च भवति संसारे। ९-११जिनवेदनीयाश्रयाः तद्यथा क्षुत्पिपासा०| प्रजति सुतः पितृतां भ्रातृतां पुनः शत्रुतां चैव ॥ १५६ ॥ इत्यादिस्थानेषु सभाप्यतत्त्वार्थप्रकृतप्रकरणयोः साम्यमीक्षित्वा कस्को नैपामेकककतामङ्गीकुर्यात् ? । किंच--- अव्याहतश्रीमन्महावीरस्वामिशासनाः श्वेताम्बरास्तु अनेकग्रन्थेषु तत्वार्थसूत्रतद्भाप्यैव प्रकरणानामेककर्तृकतामुद्घाटमस्तकं त्रुवत एव । प्रकरणमेतत् न श्रीवस्वार्थवत् केवलदर्शनशास्त्रतया हब्धं, किन्तु श्रीचतुर्विधश्रमणादिसंघस्याराधनाहेतुकप्रशमस्थैयाथे, तत एव च प्रान्त्य- भागे अकृतार्थसाधूनाश्रित्यानुषंगिकपारमार्थिकफलदर्शनवत् (२९६ तः ३०१ यावत् ) गृहानम्यपरपर्यायभावकाणां तद्बतसम्य- क्त्वाचारनिदर्शनपूर्वकं वयाफलदर्शनं । शास्त्रं चेदं प्रशमरत्याख्यमन्वर्थसंज्ञाधारक, तत एव 'प्रशमेष्टवयाऽनुसृताः' इति 'प्रझमजननशास्त्र- पद्धतयः' इति चोदाबहुः पूज्याः, न चेदं तत्त्वार्थादिवत् पदार्थखरसनिरूपणामात्रप्राधान्यभृत् सार्वपापकं वा, कित्वाचरणप्राधान्यभृत्, तत एव च प्रान्ते यतिदेशविरतानां साक्षात् पारम्परिकं च यत् प्रशमाचरणस्य फलं तदुपादर्शयन्, प्रशमश्च जैनानां नेतरदर्शन- भावितानामिव केवलात्ममननादिलभ्यः, किन्तु कपायशान्तियुग्वैराग्यादिसमाचरणद्वारा, अत एव तत्रभवन्तोऽत्र प्रशमप्राधान्येन प्रावी- वर्तन , सम्यक्त्वादीनां चाराधनापरतया व्याख्यानं चक्रुः। विषयाश्चेहसा विषयानुक्रमतो यथावद् ग्रंथपरिभावनतश्च गम्याः । शाखं चेदं वाचकचक्रवर्तिविरचितत्वेनातीय प्रत्नं, तत एव चाचारांगादिचूर्णिकाराद्या अपि नैवास्ति राजराजस्ये त्याद्याः कारिकाः साक्षि-

·प्रशमरतिः
हारि.वृत्ति
उपोद्धात
त्वेनोपष्टंभकत्वेन चोदाहृतवन्तः। न च वाच्यं वाचकचक्रवनि इमे दिगम्बरमतोत्पत्तेरीकालीनाः, न तु ततः प्राचीनाः, कथमन्यथा
'सचित्ताचित्तमीसेसु' इत्यादिवीतरागागमवत् 'सचित्तादिसंग्रहः परिग्रहः' इति परिमहस्य लक्षणमकृत्या 'मूर्छा परिमहः' इति परिग्रहस्य
लक्षणं नग्नादनाटकनिकन्दननिपुणं न्यवेदयन् ?, कथं च परिपहावतारे 'क्षीणकपाये क्षीणमोहे क्षीणे वा एकादशे येवममणीय सूत्रं 'जिने
| एकादशेति प्रणीतवन्तः ?, दिग्वसनकल्पितकेवल्याहारनिषेधप्रतिपेधपरमेव वत्, कथं च यत्तुरग' इत्यादिना सत्स्वप्युपकरणेषु
निर्मन्थतानिरूपणपटुं चक्रुः कारिकामत्र ?, सत्यमेतत् , परं नह्येतद् वक्तुमपि शक्यं यदुत नान्ये दिगंबरेभ्यः सचित्तादिसंगमात्रविरो-
धिनो नाभूयन, अन्यगृहिलिंगसिद्धिविचारेऽपि उवाच आवश्यकता दुर्यारा, गोशालकस्य चालल्यावस्थश्रीमन्महावीरस्वामिभ्यः पृथग्भा-
वात् अचेलतयैवावस्थानात्, ऐतिहासिका अपि आजीविकमवमचेलकमित्यास्थिताः, जिने एकादशेति वचनं तु उपशान्तमोहादेरुतत्वात
| सरंलमेव, नग्नाटनाटकनिकन्दननिपुणं तु अवश्यमेव तत् । वाचकवरा अन्थेऽस्मिनधिकाराणां द्वाविंशतिमुपववन्धुरिवि प्रतिभानं तु प्रकृत-
|वृत्तिविलोकनपराणां प्रान्त्यभागे तदुल्लेखान्न दुष्करमिति । पृत्तिकाराश्वान श्रीहरिभद्रसूरीन्द्राः, परं नेते याकिनीमहत्तरासूनुत्वेन ख्याता विर-
होकाः, किंतु श्रीमानदेवसूरिसन्वानीयाः, प्रशस्तेश्वास्या वृत्तेः स्पष्टमेतत् । निर्माणकालच वृत्तेः पंचाशीन्यधिकैकादशशताब्दीरूप इति स्वयमेव
वृत्तिकारा दर्शितवन्तः । यद्यपि सवृत्तिकमेतद् अन्यरत्नं मुद्रितपूर्व तथाऽपि तत्प्रतीनां दुर्लभतमत्वात् सकलश्रमणसंघस्सावीवोपयोगित्वाच भूय
उन्मुद्रणमस्य, कृतेऽपि शोधनयने स्सलगवाहुल्यान्मंदमेधसां क्षन्तव्यं क्षुण्णमत्र विपश्चिवरैरिति प्रार्थयित्वोपरमते आनन्दसागरोऽयमिति
वीरसं० २४६६ वि० सं० १९९६ चैत्रकृष्णपष्टयां श्रीसिद्धक्षेत्रे
"
॥६॥

·प्रशमरतिस्था अधिकाराः (प्रशमरत्यधिकारानुक्रमः) आर्याङ्कः आर्या आर्या २३ " १६ चरणाधिकारः १७ शीलाङ्गाधिकारः ३० १८१ " " १८८) १८ घ्यानाधिकारः " 7 १ पीठवन्धाधिकारः यावत् २ कपायाधिकारः ३ रागाधधिकारः ४ कर्माधिकारः ५-६ करणार्याधिकारद्वयम् ७ मदस्थानाधिकारः ८ आचाराधिकारः " २४२ २१५ २५४ २०६ २७६ २९२ २९५ ९ भावनाधिकारः १० धर्माधिकारः ११ कयाधिकारः १२ जीवाधिकारः १३ उपयोगाधिकारः १४ भावाधिकारः १५ पविधद्रव्याधिकारः ३८ " १९ श्रेण्यधिकारः २० समुद्घाताधिकारः २१ योगनिरोधाधिकारः (शिवगमनविधानाधिकारः, फलाधिकारः ८० " " २०६ २२७ २२ प्र.मनु. " ·प्रशमरतिवृहविषयानुक्रमः प्रशमरतिः हारि तिः वृहद् विष- यानुक्रमः॥ आर्या .... .... .... .... १७-१८-१९ २० यावत् २३ ... .... .... आर्या वैराग्यदृढता अभ्यासात् (१-२) वैराग्यरागद्वेषपर्यायाः (३-४) करायवक्तव्यताईलक्षणम् (५-६-७) इति पीठबन्धः (८) कपायानर्थोत्यशक्तिः (९) | क्रोधमानमायालोभाना दोषाः भवहेतुता च (१०) इति कपायाधिकारः (११) । कपायाणां रागद्वेषान्तर्भावः (१२) | मिथ्यात्वादिना तयोर्बन्धहेतुत्वम् १३-१४-१५ इति रागाधिकार: मङ्गलं विवरणप्रतिज्ञा सुगमत्वादेः साफल्यं च चतुर्विंशतिजिनपरमेष्ठिपश्चकनमस्कारः प्रतिज्ञा च आगमस्य महत्त्वेन दुष्प्रवेशता.... शमशास्त्रपद्धतेरुद्धारः सजनानुग्राह्यत्वम् सतां गुणग्राह्यत्वम् सत्परिग्रहमहिमा प्रलापस्यापि सिद्धिः अनुकीनफलम् पुनःपुनश्चिन्यता २४ .... .... २५-३० .... ... ॥७॥ ... .... .... ३१-३२ ३३ .... .... ...

·.... भार्यात परमार्थेन नेष्टा अनिष्टा वा विषयाः विषयाद् गुणाभावः वन्धश्च स्नेहाम्यक्तवत् , प्रमादयोगानुगत्वम्५३-५६ कर्मसंसारदुःखरागादिमवसंततयः .... .... प्रशमाद् दोपविलयः .... ४० .... आक्षः मूलप्रकृतयः (८) उत्तरप्रकृतयः (९७) प्रकृत्यादयः (४) प्रदेशबन्धादिहेतवः, लेश्यापकम् ... ३५-३८ इति कर्माधिकारः कर्मभवशरीरेन्द्रियविषयवेद्यानि सर्वचेष्टाऽनर्थता शब्दाचासक्तिफलम् ४१-४५ अदान्तेन्द्रियाणां वाधाः पञ्चेन्द्रियवशानिर्थः इन्द्रियातृप्तत्वम् ४८ शुभाशुमविपर्यासः ४९ शुभाशुभसंकल्पः विकल्पजी रागद्वेपो .... .... ५९-६३ ६४-६५ .... .... .... ४७ .... शुभचिन्ताहेतवः मानुष्यदुर्लभत्यादिचिन्ता विनीतः शास्त्रलिप्सुः विनयप्रशमहीनस्य कुलाद्यश्लाध्यता विनयशोभा, गुराधनाधीनं शास्त्रं गुरुवचोमहिमा ; गुरोर्दुष्प्रतिकारता .... ६७ .... .... .... .... ..." ७० ... .... .... .... ....

·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः हद् विष- यानुक्रमः॥ .... .... ॥८॥ .... .... आर्याः आर्याड श्रुतमदस्य ९५-९६ ७२-७४ | उन्मादसंसारयोर्हेतुता दुःखिता जात्यादिहीनता च फलं तस्य९७-९८ उत्कर्पपरियादल्यागाम्यां मदनाशः,नीचगोत्रहेतुता च तयोः९९-१०० ७५-८० मनुप्यतिरथा हीनत्यादि .... १०१ रागद्वेपत्यागः इन्द्रियशमनं आगमकार्यता च १०२-१०५ ८१-८२ / विषयाणां खरूपं दुरन्तता विपानवद् विपाको ८३-८४ दुःखकृत्त्वद्ध १०६-१०९ ८५-८६ / मरणदर्शनेऽपि विषयरतिर्न योग्या ११० ८७-८८ मुत्यनुग्रहचिन्ता इति मदस्थानाधिकारः ९१-९२ आचारस्य रक्ष्यता, भेदाः (५), पडूजीवकाययतनायाः, ९३-९४ विधिभक्ष्यादि ११२-११९ .... विनयशुश्रूषाज्ञानविरत्याश्रवनिरोधतपोनिर्जराऽक्रिया- निवृत्त्ययोगित्वमवक्षयमोक्षाः अविनीतस्य स्वरूपं फलं च, शास्त्रानादरः कटुकमानिता हितानपेक्षता च इति करणार्याधिकारी जातिमदस्य सागः कुलमदस्य रूपमदस्य बलमदस्य लाभमदस्य बुद्धिमदस्य वाल्लम्यकमदस्य .... " ... .... .... .... .... .... .... .... .... " ॥८॥ " .... .01. .... .... ....

·आर्या थाया: कल्प्यास्वायता .... .... .... .... .... .... .... .00 .... .... १२० १२१ १२२ १२३ १२४-१२६ १२७-१२९ १३० .... .... संयमयोगस्य निरन्तरफप्यता अनिव्याः शोकहेतवः विप्रयोगान्ताश्च अध्यादयः .... अभय आत्मस्वच प्रशमः.... इन्द्रियजययसप्रशंसा निरागात् मुधा मुख, दुःखामावः मुखातिताच .... शमाद् गुणिता मुखिता निमरता च.... लोकशारीरचिन्ता लोकधर्मविरुद्धल्यागः लोकाभिगमनीयता अनुपकारिपर्जन ग्रहणोपभोगनियतता लेपादिपदाहारः .... १३८ १३९ १४०-१४१ १४२ १४३ १४४-१४५ .... यथाकालाधाहारता पिण्डादिः धर्मदेहरक्षाहेतुः निरुपलेषताकारणं उपकरणैरलेपः (पंकजतुरमवत्) मिथ्यात्वादिजयात् निग्रंथता .... कल्प्यताहेतरः अकल्म्पताहेतमः कल्प्याकल्यस्याद्वादः बाधकचिन्तादित्यागः विषयपरिसंझ्यानं इति आचाराधिकारः .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... ... .... .... .... १३२ १३३ .... .... १४७ .... .... १३४ .... १३५ ·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः बृहद् विप- यानुक्रमः॥ .... .... .... .... ॥९॥ .... .... .... .... .... आर्यायः १४९-१५० १५१ १५२ १५३ १५४ १५५ १५६ १५७ १५८ १५९ .... .... .... .... आर्या बोधेदुर्लभत्वम् १६२ मोहादेविरतिदौठभ्यं, वैराग्यदुष्प्रापताहेतवः, क्षान्त्यादीनां साधनता त्रिकरणशुद्धता च १६३-१६६ इति भावनाधिकारः श्रमणधर्मभेदाः १६७ दयाद्वारा शान्तिसाधनं १६८ विनयगुणद्वारा मार्गफलं, विशुद्धिधर्ममोक्षसुखानि आर्जवात १६९-१७० अनुपरोधेन शौचता १७१ संयमभेदाः (१७) १७२ बान्धवधनादित्यागः १७३ अभिसंवादनादि १७४ भावनाद्वादशक इष्टजनयोगाद्यनित्यता जन्माधविभवः एकस्य जन्मादि स्वजनादिभ्यो भिन्नता अशुचिता कायस्य मात्रादिताया अनैयत्यं मिथ्यावादीनामाश्रवता वागादिसमाधिः सरतपोम्या निर्जरा लोकप्रमाणं जन्मादिचिन्ता च जिनधर्मात् संसारतरणम् .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ॥९॥ .... .... .... .... ....

·.... .... .... .... आयोङ्कः १७५-१७६ १७७. १७८ .... .... ... ... .... .... .... .... ... १७९-१८० १८१ अनशनादि प्रायश्चिचादि च तपः अष्टादशधा ब्रह्म निर्मूर्छता रागादिशमः ममत्वादित्यागः परिपहादिहननं च फलं धर्मस्य प्रवचनभत्यादीनां वैराग्यादिजनकत्वं इति धर्माधिकारः आक्षेपपयादिकथाऽनुज्ञा ख्यादिकयात्यागश्च परचिन्तानिवृत्तिः शास्त्राध्ययनादियतः शारशन्दव्युत्पत्तिः उद्धतशासनत्राणे, सर्वविद्वचनस्य शास्त्रता इति कथाधिकारः आर्यात पदार्थनवकम् जीवभेदाः १९०-१९३ उपयोगस्य लक्षणता अष्टचतुर्भेदता च भावभेदाः १९६-१९७ भावैर्गत्यादिः, द्रव्याघात्माष्टकम् १९८-२०१ आत्मानात्मत्वं उत्पादादि अर्पिताऽनर्पितत्वे च २०२-२०४ उत्पादादित्रिकलक्षणम् २०५-२०६ अजीवभेदाः रूप्यरूपिविभागः सप्रदेशादित्वं भावविभा- ज्यता च २०७-२०८ भावे द्रव्यविचारः २०९ दव्यभेदाः, लोकः, अधस्तिर्यगूध्वंलोकाकारः, सप्तविधादिभैदा व्याप्यत्वादि च २१०-२१३ १८२-१८३ . .... .... .... .... .... .... १८६-१८८ .... , .... .... ....

·प्रशमरतिः हारि.तिः आर्या १४९-१५० वृहद् विप- .... .... यानुक्रमः॥ भावनाद्वादशकं इष्टजनयोगाद्यनित्यता जन्माचविभवः ... ॥९॥ .... ... .... एकस्य जन्मादि .... .... .... .... .... .... .... .... १५२ १५३. १५४ १५५ १५६ १५७ १५८ १५९ आर्यादः वोधेर्दुभत्वम् १६२ मोहादेविरतिदौर्लभ्यं, वैराग्यदुष्प्रापताहेतः, क्षान्त्यादीनां साधनता त्रिकरणशुद्धता च १६३-१६६ इति भावनाधिकारः श्रमणधर्मभेदाः १६७ दयाद्वारा क्षान्तिसाधनं १६८ विनयगुणद्वारा मार्गफलं, विशुद्धिधर्ममोक्षसुखानि १६९-१७० अनुपरोधेन शौचता १७१ संयमभेदाः (१७) १७२ बान्धवधनादित्यागः १७३ अभिसंवादनादि .... १७४ .... .... आर्जवाद स्वजनादिभ्यो भिन्नता अशुचिता कायस्य मात्रादिताया अनेयत्यं मिथ्यावादीनामाश्रवता वागादिसमाधिः संवरतपोम्यां निर्जरा लोकप्रमाणं जन्मादिचिन्ता च जिनधर्मात् संसारतरणम् .... .... .... .... .... .... ॥९॥ .... .... .... ....

·.... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... आयादः आर्या अनशनादि प्रायश्चित्तादि च तपः १७५-१७६ पदार्थनवकम् मटादशधा मझ १७७. जीवभेदाः १९०-१९३ निर्मूर्छता १७८ उपयोगस्य लक्षणता अष्टचतुर्भेदता च १९४-१९५ रागादिशमः ममत्वादित्याग: परिपहादिहननं च फलं भावभेदाः १९६-१९७ धर्मस्य १७९-१८० भावैर्गत्यादिः, द्रव्याद्यात्माटकम् १९८-२०१ प्रवचनभत्त्यादीनां वैराम्यादिजनकत्वं १८१ आत्मानारमत्वं उत्पादादि अर्पिताऽनर्पितत्वे च २०२-२०४ इति धर्माधिकारः उत्पादादिनिकलक्षणम् २०५-२०६ आक्षेपण्यादिकथाऽनुज्ञा ख्यादिकथात्यागश्च १८२-१८३ परचिन्तानिवृत्तिः १८४ अजीरभेदाः रूप्यरूपिविभागः सप्रदेशादित्वं भावविभा- शाखाध्ययनादियनः १८५ ज्यता च २०७-२०८ शाखशन्दव्युत्पत्तिः उद्धतशासनत्राणे, सर्वविवचनस्य भावे द्रव्यविचारः २०९ शास्त्रता १८६-१८८ द्रव्यभेदाः, लोकः, अधस्तिर्यगूर्यलोकाकारः, सप्तविधादिभेदा इति कथाधिकारः व्याप्यत्वादि च २१०-२१३ .... .... .... .... .... .... .... .... .... NE ....

·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः वृहद् विष- .... यानुक्रमः॥ ॥१०॥ आर्याय: धर्मादिषु एकैकता अस्तिकायता कर्तृतादि च २१४ धर्माधर्माऽऽकाशपुद्गलकालजीवानां गुणाः २१५-२१८ पुण्यपापाश्रासंवरवन्धमोक्षाः .... २१९-२२१ सम्यग्दर्शनलक्षणं हेतू च २२२ अधिगमनिसर्गपर्यायाः २२३ अनधिगमादेर्मियात्वता, ज्ञानस्य भेदाः प्रमाणत्वं परोक्षप्रत्यक्षभेदाः, विस्तराधिगमहेतुता भाज्यत्वञ्च २२४-२२६ सम्यमिध्याज्ञानलक्षणम् २२७ चारित्रभेदाः अनुयोगैरनुगम्यता च २२८-२२९ सम्यक्त्वादित्रयं साधनं, नैकतराभावे, पूर्वोत्तरलाभमजनानियमौ .... २३०-२३१ आराधकलक्षणं, आराधनात्रिकफलं तत्परतादिहेतवश्च २३२-२३४ आर्या धर्मस्थितस्यानुपमेयता २३५-२३६ प्रशमस्य प्रत्यक्षतादि, सुपिहितप्रशंसा, रागद्वेषवाघावर्जनात् सुखिता, धर्मध्यानादियुतसाधुप्रशंसा २३७-२४२ इति चरणाधिकारः शीटाङ्गसाधकलक्षणं, शीलानानि शीलाइफलं च २४३-२१५ इति शीटाकाधिकार धर्मध्यानस्य भेदाः भेदखरूपञ्च २४६-२४९ नित्योद्विशतादेरपूर्वकरणप्राप्तिः २५०-२५४ इति धर्माधिकारः साताद्यसंगता, यथाल्यातप्राप्तिः मोहोन्मूलनश्च २५५-२५८ क्षपकश्रेणिक्रमः २५९-२६२ क्षपकसामर्थ्य २६३-२६५ .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... ...

·.... .... .... आयां २६६-२६७ २६८ २६९-२७० २७१ २७२ .... आरिः २८६-२८९ २९० २९१-२९३ २९४ २९५ २९६-३०१ ३०२-३०८ ३०९-३१० .... आचरणादिनाराधीन्यं फेरटज्ञानमहिमा केनलिस्वरूप आयुष्कादिस्थितिः समुद्घातहेतुः इति श्रेण्यधिकारः समुद्रातः इति समुद्घाताधिकारः योगनिरोधः, तत्त्वघ्यानं, निमागहीनतादि इति योगनिरोधाधिकारः शैलेशी वेद्यादिक्षयः .... .... गतिशरीरत्यागः सिभ्यत्स्वरूपम् मुक्तस्य सत्त्वम् ऊर्यगतिसिद्धिः अगतिहेतरः सिद्धिसुखहेतरः अकृतार्ययतेः स्थितिः गृहाश्रमस्थितिः गुणटरफळ गृहिप्रशमयनाशंसा च इति फलाधिकारः अपराधक्षामणा शासनआशीर्वादश्च इति विषयाधिकारः .... .... २७३-२७६ .... .... .... २७७-२८२ .... .... .... .... २८३-२८४ २८५ ३१२-३१३ ·शेठ देवचंद लालभाई जैनपुस्तकोद्धार फंडना कार्यकरो प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः ॥१॥ दूस्टीमंडल (१) मंछुभाई साफरचंद-झवेरी, (२) नेमचंद अभेचंद, जे. पी. (३) नेमचंद गुलाबचंद देवचंद (४) हीराभाई मंजुभाई झवेरी (५) साकरचंद खुशालचंद झवेरी मंत्री- ॥११॥ जीवणचंद साकरचंद झवेरी.

·अनन्तलब्धिनिधानाय श्रीगौतमगणेन्द्राय नमः। विवृन्दमनोज्ञकाव्यततिभिर्यः स्तूयते सर्वदा, भूपालप्रतिवोधको गुस्मति. सिद्धान्तपारगमी । ग्यारयादानविचक्षण शुभगुणैर्विरयातकीर्तिः सुघी, आनन्दाब्धिमुनीश्वर गणपति वन्दे महाशानिनम् ।। श्रीमउमाखातिविरचिते प्रशमरतिप्रकरणे किश्चिद्वक्तव्य शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंडना, अने श्रीमतीआगमोदय-समितिना नामथी आजे जैन-अजैनसमाजना साक्षर- वर्गमाथी भाग्येज कोई अणजाण हशे. फंड तरफथी आगम-प्रकरण-चरिनादि न्हाना म्होटा सित्याशी अन्थो अने आगमोदय- समिति तरफथी एकसठ अन्थो वांचकोनां हाथमां समर्पित थई चूक्या छे. फंडमाथी अन्तिम ग्रन्थ वि० सं० १९९३ मां श्रीभरतेश्वर- बाहुबलिवृत्तिनो द्वितीय विभाग " ग्रन्थाङ्क ८७ " प्रसिद्ध कर्या वाद, लगभग ऋण वर्षे " ग्रन्थाङ्क ८८ तरीके श्रीमद् उमाखाति- विरचित श्रीप्रशमरति-प्रकरण नामनो आ ग्रन्थ श्रीमद् हरिभद्रमरिना विवरण सहित पांचको समक्ष रजू कराय छे. जो के आ "

·.
"
प्रशमरतिः
हारि निः
किश्चि-
द्वक्तव्य.
॥१२॥
पछी वहार पडनारा ग्रन्थोमां (१) वे टीकाओ सहित अध्यात्मकल्पद्रुम " अंक ८९ (२) गौवमीय महाकाव्य, "अंक ९०'
(३) सटीक वैराग्यादि त्रण शतको आदि अन्थो (४) अभिधानकोप-आदि प्रेसमा पाल् छे. अन्यने यहार पाडवामा लगमग त्रण
वर्पनुं अंतर पड्यु छ सरूं पण सांसारिक अनेक उपाधियो वश प्रण वर्षे पण वहार पाडवा माटे हुँ मने भाग्यशाली समझुंछं.
ग्रंथनो विपय शांतरसनो एकांत उपदेश छे, ए "प्रशमरति” नामथी सष्ट जणाई आवे छे. मूलगन्थना रचयिता पूर्वघर
आचार्य श्रीमान् उमाखाति-वाचक छ, तेओ श्री क्यारे थया अने एमणे कया देशनी भूमि पोताना जन्मादियी पवित्र करी हती, ते
वावतनो चोकस निर्णय तेया साधनोना अभावे जो के अद्यापि थई शक्यो नधी, छतां सभाप्य-तत्त्वार्थसूत्रना रचयिता "उमाखाति-
चाचक" ए ज प्रस्तुत ग्रन्थना मूल प्रणेता छे. स्वयं उमास्वातिजीनी रचेली तत्त्वार्थमाप्यनी सम्बन्ध कारिकामांना-
"वाचकमुख्यस्य शिवश्रियः प्रकाशयशसः प्रशिष्येण । शिष्येण घोपनन्दिक्षमाश्रमणस्यैकादशाङ्गविदः ॥ १॥
"वाचनया च महावाचकक्षमणमुण्डपादशिष्यस्य । शिष्येण वाचकाचार्यमूलनाम्नः प्रथिठकीर्वेः ॥२॥
"न्यग्रोधिकाप्रसूतेन विहरता पुरवरे कुसुमनान्नि। कोभीपणिना स्वातिवनयेन वात्सीसुवेनाय॑म् ॥ ३॥
"अर्हद्वचनं सम्यग्, गुरुक्रमेणागतं समवधार्य । दु:सावं च दुरागम-विदतमति लोकमवलोक्य ॥ ४ ॥
"इदमुचै गरवाचकेन सत्त्वानुकम्पया इन्धम् । तत्त्वार्थाधिगमाख्यं स्पष्टमुमास्वातिना शास्त्रम् ॥५॥ (त्रिभिर्विशेषकम् )
"यस्तत्त्वाधिगमाख्यं ज्ञास्यति च करिष्यते घ वनोकम् । सोऽन्यायाधसुसाख्यं प्राप्स्यत्यचिरेण परमार्थम् ।। ६॥".
आ छ श्लोकोधी श्रीउमास्वातिजी सम्बन्धे खुदुनी लखेली मात्र आटली ज विगतो स्पष्ट जणाई आवे छे:-
॥१२॥

·"एओश्रीना दीक्षागुरु अगियार अङ्गना धारक धोपनन्दि क्षमाश्रमण, अने गुरुना गुरु वाचकमुख्य शिवश्री हता. विद्यागुरु महायाचक मुण्डपादना शिष्य मूल नामना वाचकाचार्य हवा. एओश्रीतुं जन्मस्थान न्यग्रोधिका गाम, अने कौभीषणि गोत्र हतुं. पिता नाम स्वाति अने माताई नाम वात्सींगोत्रीय उमा हतुं. पोते आर्य शांतिश्रेणिकयी नीकळेली उच्चनागर शाखा[?]मां दीक्षित हता. ए श्रीउमाखाति-याचकश्रीए गुरुपरम्परार्थी प्राप्त करेला आईत-उपदेशने भली रीते हृदयमा धारण करीने, तथा दुरागमो (मिथ्याशास्रो)द्वारा हतबुद्धि दुःखित लोकने देखीने प्राणीओना उपर अनुकम्पाथी राई तत्वार्थाधिगम नामर्नु स्पष्ट (अर्थनी स्पष्टतावालु) शास्त्र विहार करतां कुसुमपुर (विहार देशना पट्टना-पाटलीपुर) नगरमा रच्यु." आमां यद्यपि एमना समयनो चोकस निर्णय थई शकतो नथी, छतां एटलुं चोकस छे के एओश्री पूर्वधरोना समयमां थयेला चतुर्दशपूर्वघर होई विक्रमनी पांचमी-छठी शताब्दीथी हेला थयेला अति प्राचीन आचार्य छे. पोते ५०० प्रन्थ-प्रकरणना प्रणेता हता. १ "कौमीपणिनेति गोत्राद्वानम्, खातितनयेनेति पितुराख्यानम्, वात्सी-सुनेनेति गोत्रेण, नाम्ना उमेति मातुराख्यानम् ॥" तत्वार्थसत्र-सिद्धसेनीयटीका अंक ४६ शेठ दे० लानी, पत्रांक ३२६-२७. माताना 'उमर भने पिताना 'स्वाति' उपरथी तेओश्रीनुं नाम "उमास्वाति'. विशेष इच्छावालाए दे. ला. जैन पुस्तकोद्धार फंडना छपावेला अंक ७६, तत्त्वार्थसूचना बोजा भागनों अंग्रेजी प्रवेशक (इंट्रोडक्शन) वगेरे जो. २ "धेरे ममसंतिसेगिए माडरसगुचे"..."धेरैहिंतो णं अजसंतिसेणिएहितो माढरसगुत्तेहितो पत्थ णं 'उचानागरी साहा' निग्गया.।" कल्पसूत्रस्थविरावलि, शेठ दे. ला. जैन पुस्तकोछार फंड, अंक ८२, कल्पसूत्र-बारसा सचित्र, पन्नाङ्क ६७. ३"वरवाधिगमाख्यं पास्नं भव्यसावानुकंपया विरचित स्फुटार्थमुमाखातिनेति ।" दे० लानो अंक ७६ तरवार्थसूत्र बीजो भाग, पत्राङ्क ३२७, ·किञ्चि- प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः ॥ १३॥ विवरणकार श्रीहरिभद्रहरिनो समय विक्रमनी १२मी सदीनो उत्तरार्द्ध सुनिश्चित छे. कारण के, सूद टीकाकारे प्रशस्तिमा "वि० सं० ११८५मा अणहिलपुर पाटणनी अंदर महाराजा जयसिंहदेवना राजकालमां आ टीका रची छे;" एवं स्पष्ट उल्लेस्युं छे (प्रशस्तिश्लोक ४) आ दीका सिवाय प्रस्तुत वृत्तिकारना समये एक वृहद्वृत्ति हती एटलं चोफस मालूम पडे छे. ए वृहदृचिने अनुसरीने ज आ वृत्ति रचायातुं प्रशस्तिमा स्पष्ट उल्लेखेळु छ (प्रशस्लिोक ३). ए वृहद्वृत्ति अद्यापि उपलब्ध थई शकी नयी. टीकाकार १४४४ बौद्ध साधुओने समळीरूपे आकर्पणार अने तेना प्रायश्चित्त-निमित्त (१)१४४४ अन्योना प्रणेता; दरेक प्रन्यांते 'विरह' शब्द योजनारा 'याकिनीमहत्तरासूनुना उपनामथी प्रसिद्ध 'श्रीमद्धारिभद्रसूरि' नहि, पण बृहद्गच्छीय 'श्रीमान् देवसरिना सन्तानीय श्रीहरिभद्रसूरीन्द्र छे (प्रशस्तिश्लोक १). ग्रन्थसशोधनकार्य माटे आगमाखोरक आगमव्याख्याप्रज्ञ साक्षरशिरोमणि आचार्यवर श्रीमद् आनन्दसागरजी सूरिश्वर--के जेमनी कृपाछाया नीचे ८८ अंको प्रसिद्ध करया शचिमान थया छीए वेमना-हुँ तथा श्रीमान ट्रस्टीपर्यो अहर्निश ऋणी छीए. शेठ दे० ला० जैन पुस्तकोद्धार फंडना उद्भवनो सामान्य इतिहास अ आपयो योग्य लेखं छु:- जेमनी स्मृतिने अर्थे आ फंड स्थापवामां आव्युं छे ते शेठ देवचंद लालभाई जहेरीए पोताना मृत्युपत्रमा रू० १००००० (एक लास )नी रकम आ प्रमाणे शुभ कार्योमां सर्चवा माटे पोताना ट्रस्टीयोने फरमाव्युं हतुं. ।। १३॥

·२०००० जूना ददेरासरोनो जीर्णोद्धार करवामां. (आ रकम, शेठ आणंदजी कल्याणजीनी पेढी मारफते, ए पेढीनी पण एटलीज रफम उमेरावीने रागकपुरजीना धनाशाह पोसाडना जगप्रसिद्ध दुहेरासरना जीर्णोद्धारमा शेठ देवचंदना ट्रस्टीओए भाई गुलाबचंदनी देसरेस नीचे सरची छे.) ५००० पांजरापोळ सुरत अने वीजे. (मुरतनी पांजरापोळमां अपाई.) २५००० याडी करवा मांडी छे तेनी धर्मशाला करवी. (मुरतमां शेठ देवचंदे रू० २०००० (वीस हजार) सरची वाडी बांधवा मांडीहती तेमां पचीश हजार उमेरी धर्मशाला स्थापी. जेपी धर्मशालामांरू०४५०००(पिस्तालीस हजार)नी रकम थई.) ५००० केशर अने वरास फंडमां. ( आ रकम शेठ घेलाभाई लालभाई झवेरी फेशर घरास फंडमां अपाई छे.) शेठ देवचंद उपर मुजव रू०५५००० (पंचावन हजार ) सरचवानी यादि लखी शक्या इता. अने रू० एक लाखमाथी रू० ४५००० (पिस्तालीस हजार ) क्या सरचया फरमावयु ते विचार करी लसवाना हता, परंतु पोताना अवसान काल पूर्वे ए यादि पूर्ण फरी शकाई नहि, जेधी पिलालीस हजारनी रकम नाम-निर्देश विनानी शुभकार्यमा सरचवानी वाकी रही. ए रू० पिस्तालीश हजारनी रफम सारा कार्योमा सरपयानी शेठ देवचंदना सुपुत्र शा. गुलावचंदनी रजा मलवा उपरांत, शा० गुलाबचंद देवचंदे पोवाना तरफयी पण गईमनी यादगिरीमाटे शुभकार्यमां सरचया काढेला रू. २५००० (पचीस हजार ) पण आ रकममा उमेरी मईम शेठ देवचंदना नाम एक स्थायि फंड स्थापया सूचव्यु. आधी रु. पचीश हजारनी रकमने रू. पितालीश हजारनी रकम साये उमेरी रू० ७०००० (सित्तेर हजार ) संगीन फंड स्थापवा माटे टूरटीओद्वारा जूदा राखवामां आव्या.

·किशि प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः ॥१४॥ भाचार्य महाराज १००८ श्रीमद् आनन्दसागर-सूरीश्वरनी (वे समये पन्यास पदे) सलाह अने उपदेशवी तथा शा. गुलामचंद देवचंद झवेरीनी सम्मतिथी, आ एकत्र रकमोनुं महूम शेठ देवचंदनी यादगीरी माटे "शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंड" नामर्नु मा ट्रस्ट शेठ देवचंदना मृत्युपत्रना टूस्टीयो (१) शेठ नगीनभाई घेलाभाई, (२) शेठ केशरीचंद रूपचंद, (३) शा. जीवनपद साकरपंद अने (४) वाई वीजकोरे (शेठ देवचंदनी पुत्रीए) ईस्वी सन् १९०९मा स्थाप्यु. वेमज योग्य व्यवस्था जलपाई रहेवा माटे (१) शेठ नगीनभाई घेलामाई, (२) शेठ केशरीचंद रूपचंद, (३) शा० जीपनचंद साकरपंद, (४) शा० गुलाबचंद देवर, (५) शेठ फुलचंद कस्तूरचंद, अने (६) शा० मंछुभाई साफरचंदने ट्रस्टीओ निमी ट्रस्टडीट करावयामां आव्यु. महम शेठनी दिकरी, शेठना मृत्युपत्रनी एक एक्शीक्युट्रेस, अने म:म शा० मूलचंद नगीनदास झवेरीनी विधवा बाई वीजकोरनी, आशरे रू० २५००० (पचीश हजार ) नी रकम पाई वीजकोरना मृत्युपत्रना टूस्टीयो तरफथी, ईस्वी सन् १९११ना एक दस्तावेजद्वारा भेट मलयाथी, तथा मर्हम शेठना भत्रीजा अने फंडना एक टूस्टी मईम शेठ नगीनभाई घेलामाई प्रवेरीना मृत्युपत्रनी रूये रू. २००० (वे हजार )नी रकम तेमना ट्रस्टी अने एक्झीक्युट्रेस 'दाई चंदन उर्फ लीलापती" तरफपी ईस्वी सन् १९२२मा भेट मलवाथी तथा परचुरण व्याजनी रकमो मलवा-पधयाधी फंडर्नु भंडोल रू० ११०००० (एक लाख दश हजार ) ना पाशरान थयु छे. फंडनो आन्तरिक उद्देश "जैन श्वेतांवर मूर्तिपूजक धार्मिक-साहित्यनी, जेवू के प्राफत, संस्कृत, गुजराती, अंग्रेजी वगेरे भाषामां लसायेलां बंचायेलां प्राचीन पुस्तको, काव्यो, निवन्धो, लेयो वगैरेनी जालवणी, सीलवणी, पुनरुज्जीवन, रक्षण अने अभिवृद्धि फरवानो छे." प्राचीनवानी हद विक्रम सं० १९५० पूर्वेनी ट्रस्टडीडमा आफयामां आवेली छे. ॥१४॥ - ·शेठ केशरीचंद रूपचंद सने १९१६मां टूटीपदमांधी मुफ यया, अने शेठ नगीनमाई घेठाभाई सं० १९७८, ईस्वी सन् १९२१मा देहमुक्त धवाची शेठ अमरचंद कल्याणचंद अने ठ नेमचंद अमेचंदने सने १९२६मां ट्रस्टी निमवामां आव्या. | माईश्री गुलायचंद देवचंद सं० १९८३ सन् १९२७मा देहमुफ थवाधी, तथा शेठ फुलचंद कस्तूरचंदना सने १९२८ना यजीनामाथी शा० नेमचंद गुलाबचंद देवचंद अने शेठ हीराभाई मंछुभाईजु सने १९२९मां दूरटी वरीके संवरण करवामां आव्यू. अने चारे नया टूरटीयोनुं सने १९२९मां निमणुकखव (एपोइंटमेंट-बीड) करावी लेवडाव्यु. शेठ अमरचंद कल्याणचंदना सने १९३२मां थयेला अवसानथी, शेठ साफरचंद खुशालचंदने सने १९३६मां दृस्टी-पदे संपरयामां आव्या, अने सने १९३६मा निमणूकनो दस्तावेज (एपोइंटमेंट-डीड) करापवामां आव्यो. सने १९३७मां में जीवणचंदे ट्रस्टीपणानुं राजीनामुं आप्यु; अने अमुक समय बाद ट्रस्टीमंडले मारे राजीनामें स्वीकारी मने दूरदीपदी मुफ फरी मंत्री वरीके नीम्यो. फंडनी, शरूआतथी फंउनु भंडोळ सं० १९९३ सुधी गवर्नमेंट सिफ्युरिटिमा रोकथामां आवेलुं हंतुं. सं० १९९३मो मुंबई वहार फोट-कालपादेवी रोड उपर फंडने उत्पन्न माटे मकान खरीदवामां आव्यु सारथी फंडर्नु लगभग सघळु मंडोळ स्थावर मिल्कवमा रोकायेलं छे.

·किश्चि- प्रशमरतिः हारिवृत्तिः सरीद करायेला मकाननु नाम निम्न प्रमाणे योजवा अने अंकित करवामां आन्यु छ। ॥१५॥ मिल्कतनी मालिरीन सूचन] "शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंड मिल्कत (सुरत)" मिल्क्तनु नामसूचन] “आगमोद्धारक" पूर्वे मूल अवचूरी अने टीकासहित आ अन्ध वि० सं० १९६६मा श्रीजैनधर्मप्रसारक सभा, भावनगर तरफयी तेम ज टीका अवचूरीसहितनं भाषान्तर पण एज संस्था तरफथी वि० सं० १९८८मा प्रसिद्ध थयुं हतुं. भावनगर संस्थाए छपावेल टीका श्रीहरिभद्रजीवाली टीका छे, एq तेओए अनुमान कयुं छे, पण ते टीका श्रीहरिभद्रजीवाली नधी ज. अमारी आ छपावेल टीका श्रीहरिभद्रजीवाली छे, ज्यारे भावनगर संस्थाए छपावेल टीका क्यां तो आना प्रशस्ति शोक ३मां सूचवेल "परिभाव्य युद्धटीकाः ·. मुसबोधार्थ समासेन" वाली वृद्धटीका होवी जीईए, अथवा तो कोई अन्य टीका होवी जोईए. तेमां कानुं नाम न होवाथी ते श्रीहरिभद्रजीकृत छे पधुं अनुमान करवामां आव्युं हशे तेम मारुं मानQ थाय छे. अमे वहार पाडीए छीए ए आ टीका भावनगर संस्थाए यहार पाडी छे, ते करतां तद्दन जूदी ज यस्तु छै. अमने विशेष हर्ष थाय छे के एक अप्रसिद्ध कृति ज प्रसिद्ध करवा अमे भाग्यशाली थया छीये. आ वे तद्दन जूदी ज वस्तुओ छे ए जाणयानुं सौभाग्य अमने नीचे प्रमाणे अचानक प्राप्त थयुं छेः परम श्रुत प्रभावक मंडल, मुंबईने प्रशमरति, भाषांतर भावनगरची छपायेला उपरथी छपायानी इच्छा होवाधी तेना जैन-दिगंवर पंडित पर भाषनगर संस्थानी छपावेल प्रशमरति मोकलवामां आवी. अमे पण फरीथी प्रशमरति छपावीए छीए अने एना संशोधक परमश्रुतज्ञानी अधुना अप्रतीम, अजोड आगम-निगम-तत्त्वज्ञाता श्वेताम्बर जैन आचार्य आनन्दसागर सूरीश्वरजी छे तेथी ए मुद्रण विशेपे शुद्ध हशे तेम ते विद्वानने भासतां अमारी पासेथी छपायेल आसो मंथ या तो अधूरो होय तो तेटला पण छपायेला फारमो अमारी पासेथी मांगतां अमे जेटला छपाया हवा तेटला तेमने पूरा पाड्या. दिगंबर जैन पंडितने पन्नेनुं अवलोकन करता जणायुं के वनेमा कानुं नाम श्रीहरिभद्रसूरि सूचवेल छे, ज्यारे बन्ने वस्तु तद्दन निराली ज छे, अने तेमां पण श्वेतांबर जैन आचार्य आनन्दसागर सूरियालु मुद्रण तद्दन ओछं छे, या तो ब्रूटक छे, ज्यारे भावनगरवाळु मुद्रण सम्पूर्ण अने विस्तारवाळु छे. आ उपरथी मुंबईना तेना काम करनार मारफते अमारा उपर सूचन आव्यु, जेथी अमोने अमारुं तथा भावनगर संस्था- एम वने मुद्रणो साधत जोई-जोवडावी जवानी फरज पडी. ए मुद्रणो जोई जतां मालूम पड्युं के अमारावाळी श्रीहरिभद्रजीनी "सरल-सुबोध-टीका" छे, ज्यारे भावनगर संस्थावाळी "वृद्ध-टीका" अथवा कोई अन्य टीका ज होई वन्ने ग्रन्थो तद्दन निराला ज छे. ,

·किचि..
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
श्रीहरिभद्रजीनी वृत्तिमा 'मुगमत्वलपुत्वाभ्यां एम कहीने संक्षिप्त करवानो ग्रन्थकारनो उद्देश छे, ए वेओने नधी समजायु
तेथी तेमने आ विवरण ओछु के चुटक जणायुं छे. आ निवेदनमा उल्लेखित टीकाओ उपरांव बीजी कोई टीकापो ा अंथपर
रचाई छे के नहीं ते जाणी शकातुं नथी. अमारा तरफथी वदन नवीन ज प्रकाशन अन्तभागे अवचूरीसहित मुद्रित करावी पाठकोने
अर्पण कराय छे, तो मनन-निदिध्यासन वडे प्रकाशक अने संशोधकना परिश्रमने पाठको सफल करशे एवी भाशा साये विरसुं हुं.
वि० सं० १९९६ आपाढशुक्ल चतुर्दशी, गुरुवार
मुंबई, तारीख १८ जुलाई १९४०
जीवणचंद साकरचंद झवेरी
मत्री
॥१६॥

·प्रशमरतिगतार्याणामकारादिक्रमेण सूची । आर्या- पृष्ठा अधिकारः .... अशुचिकरणसाम अशुभशुभकर्म . अस्य तु मूलनिबन्ध .... अपवसायविशुद्धः अध्यात्मविदो मच्छो अनशनन्नोदरता अन्येषां यो विषयः .... २५३ ४९ ध्याना० ३४ धर्मा० १७५ ३४ ५१ ११ करणार्या १५४ भावना० मदस्था. २१ १७४ ३४ धर्मा० अन्योऽहं खजनात् आर्याः पृष्टाः अधिकार १५५ भावना० २४८ ४९ ध्याना० करणा० आ. १८२ कया ११९ २३ आचारा० २४६ ध्याना० २५२ १०६ २१ मदस्था० .... आक्षेपणिविक्षेपगि आचाराध्ययनोक्तार्थ आज्ञाविचयमपाय आत्मारामस्य सतः आदावत्सम्युदया अपरिगणितगुणदोषः अपि पश्यता समक्ष अविसंपादनयोगः .... .... ...

·प्रशमरतिः ।
हारि वृत्तिः
आयो पृटार
अविधारः
....
आर्याः पृष्ठा
अधिकारः
२४७
४९ ध्याना०
२३३ ४७ चरणा०
६५ १३ करणा०
आतवचनं प्रवचन
आराधनाश्च तेषां
आरोग्यायुवलसमुदयाः
उ.
अकारादि०
मूली
॥१७॥
२०१ ३९
भावा०
...
उत्पादविगमनित्यन
उदयस्थितमरुणकर
उदयोपशमनिमिची
इ.
१ पीठ०
८९ १७ मदस्यान०
....
....
....
इच्छा मूर्छा कामः
इति गुणदोपविपर्यासः
इत्येतत्पञ्चविधं चारित्रं
इत्येवं प्रशमरते.....
इष्टजनसंप्रयोगः
इष्टवियोगसंप्रयोगः
४ पीठ०
११२ २२ आचारा०
२२९ ४६ चरणा०
३०९ ५८ फला०
१५१ ३० भावना०
१२५ २५ आचारा०
22
....
२२४
एकस्य जन्ममरणे
एकैकविषयसङ्गात्
एतत्सम्यग्दर्शनं....
एतदोषमहासयय
एतेषु मदस्थानेषु
एतेष्यध्यवसायो....
एभिर्भावैः स्थान
एवं क्रोधो मानो
१५३ मावना०
करणा०
१५ पविधा०
१२ करणा०
९७ १९ मदस्थाना०
२२२
४५ पड्विध०
१९८
भावा०
६ कपाया०
....
....
....
ईपद्धताक्षरपञ्च
ईर्ष्या रोपो दोषः
२८३ ५४ योगनि०
पीठ०
॥१७॥

·आर्या पृष्टाः अधिकारः .... .... .... एवं रागो द्वेषो मोहो एवं संयोगाल्पाबई एवमनेकविधानां एसमनेके दोषाः एपामुत्तरभेदविषया २०३ १९३ "१६ २२६ औ. करणा० भावा० जीवा० १० करणा० ४५ पड्विधा० .... .... आर्याः पृष्टानुः अधिकारः ४१ १३९ २८ कपाया ४९ १० करणार्या २७६ समुद्घाता० २१ पीठबन्धा० ५० १० करणार्या १३७ २७ आचारा० १४५ २८ १३ करणार्या २६९ ५२ समुद्घाता०. . .... औदारिकप्रयोक्ता कलरिमितमधुर कल्याकल्यविधि कथिच्छुमोऽपि विषयः कार्मणशरीरयोगी कार्याकार्यविनिश्चयः कारणवशेन यद्यत् कालं क्षेत्र मात्रां किञ्चित् शुद्ध कल्प्यं कुटरूपवचनयौवन कृत्स्ने लोकालोके केचित् सातदिरसा कोऽत्र निमित्तं क्रोधः परितापकरः ५३ क. " . .... ८५ .... का शुक्रशोणितसमुद्भव कर्ममयः संसारः कर्मशरीरमनोवाक् कर्मोदयनिर्वृत्तं कर्मोदयाद्भवगतिः २१७ मदस्थाना १२ करणा० ४३ पड्विधा २० मदस्थाना० ९ करणार्या . .... .... ३ पीठवन्धा० .... .... २६ ४ फपाया.

·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः आर्य पृष्टा आर्या पृष्ठा मार अकारादिक सूची ॥१८॥ ON. .... क्रोधात् प्रीतिविनाश लिष्टारकर्मवन्धन क्षणविपरिणामध क्षपकश्रेणिपरिगतः क्षीणचतुष्कर्माशो अधिकारः २५ २२ ४ पीठबन्धा० १२१ २४ आचारा० २६४ ५१ समुद्घाता० २७० ५२ ग. चरमभवे संस्थाने.... चरमे समये सख्या चत्यायतनप्रस्थाप.... २८१ ५३ योगनिरोधा० २८५ ५५ ३०५ ५७ फलाधि० .... छ. छमस्थवीतरागः .... .... २६६ ५२ समुद्घाता० ज. .... . गतिविभमेजिताकार गर्व परप्रसादात्मकेन गुणवदमूर्छित .... .... गुर्वायचा. यस्मात्.... ४२ ९ करणार्या १८ मदस्थाना० १३६ २७ आचारा० ६९ १४ करणार्या १४२ २८ आचारा० ९१ १७ मदस्थाना० .... जन्मजरामरणमयः जन्म समवाप्य जातिकुलरूपवल जात्यादिमदोन्मत्तः जिनभाषितार्थ जिनवरवचन ० .... १५२ ३० भावना० ३०० ५६ फाधि० १५ करणार्या ९८ १९ मदस्थाना० ६१ १२ करणार्या २४९ ४९ ध्यानाधि० प्रन्थः कर्माष्टविध.. प्रणोद्वाहणनवकृति .... .... ...

·आया पृष्टार धिकार आर्या ३२ धर्माधि .... .... .... जिनशासनार्णवात्.... जिनसिद्धाचार्यों जीवाजीया द्रव्यं जीवाजीगानां द्रव्यात्मा जीवाजीयाः पुण्यं.... जीरा मुक्काः संसारिणः ज्ञात्वा मपरिवर्ते.... शान सम्यादृष्टेः.... ज्ञानाशाने पथति.... पृटाह अधिकार: ३१० ५८ फलाधिक २ १ पीठबन्धा० २१० ४२ समुद्घाता० २०० ३९ भागाधिक १८९ ३७ जीवाधिक १९० ३७ जीवाधि० १६ मदस्थाना० २०१ ३९ श्रेण्यधि० १९५ ३८ उपयोगा० .... .... तत् प्राप्य पिरतिरनं तद्भक्तिवलार्पितया.... तदुपचारसंमृत तद्वनिधयमधुर तत्र परोक्ष द्विविध तर प्रदेशबन्धो ता सुरलोकसौल्य तनाधोमुखमलक.... तस्मात् परीपहेन्द्रिय तस्मादनियतभावं तस्मादागद्वेपत्यागे तस्यापूर्वकरणमय.... १६४ २ पीठबन्धा० मदस्थाना० १५ करणार्या .... २२५ ४५ पड्विधः ८ कर्माधित २९९ ५६ फलाधि० ४२ पड्विध० १६५ ३२ फर्माधि १७ मदस्थाना० १०४ २० २५४ ४९ समुद्घाता० ३२ धर्माधि० .... 0 .... त. .... .... " .... तधिन्यं तद्भायं तज्जयमनाय तत्कपमनिष्ट विपया १४७ २९ २५७ ५० २० आचारा० श्रेण्यधिक मदस्थाना० .... तां दुर्लभतां भव.... प्र.र.अनु.4 ·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः आर्याः पृष्टाः आयो पृष्ठाः अकारांदि० सूची .... .... ॥१९॥ .... अधिशरः ८ कर्माधिः ५२ ११ करणार्या २ पीठपन्या २३४ १७ चरणाधि० २५१ ४९ समुद्घाता० १५ करणार्या १९७ ३८ भावाधिक २७१ ५२ समुद्घाता० २९१ ५६ योगनिरोधा० .... ताः कृष्णनील तानेवार्थान् द्विपतः ताम्यो पिसृताः श्रुत तासामाराधनतत्परेण तुल्यारण्यकुलामुल ते जात्यहेतुदृष्टान्त ते वेकविंशतिनिधि तेनाभिन्नं चरमभवायु त्यक्त्वा शरीरवन्धन . .... .... .... ৩৩ . दुःखविट मुसलिप्मुः दुःखसहस्रनिरन्तर || दुष्प्रतिकारौ मातापितरो दृढतामुपैति वैराग्य देशं कालं पुरुपं देशकुलदेहविज्ञानायुः देहत्रयनिर्मुक्तः प्राप्यः देहमनोवृत्तिभ्या देहो नासाधानको दोपेणानुपकारी भवति द्रमकेरिव चटुकमकं द्रव्यं कपाययोगी.... द्रव्यात्मेत्युपचारः.... अविकारः १० ९ करणार्या २३ १ पीठबन्धा० ७१ १४ करणार्या 2 पीठवन्धा० १४६ २९ आचारा० १०२ २० मदस्थाना० २८७ ५५ योगनिरोधा० २९५ ५६ शिवगमन १३२ २६ आचाराधिक १३३ २६ ९३ १८ मदस्थाना० १९९ ३९ भाषाधिक २०२ .... .... इ. दण्डं प्रथमे समये' दशविधधर्मानुष्ठापिनः दिव्यात् कामरति.... ॥१९॥ २७३ ५३ समुद्घाता० १७९ ३५ धर्माधि० १७७ ३४ .... 9 " ·आर्याः पृष्टाः अधिकार ३७ उपयोगा० द्विविधाश्चराचराख्याः द्वीन्द्रियसाधारणयोः द्वयादिप्रदेशवन्तो.... .... .... .... .. आर्या पृष्टाह अधिमार १९१ २७९ ५३ योगनिरोधा० २०८ ४२ पड्डिध० ध. करणार्या २४१ ४८ चरणार्या १६८ ३३ धर्माधि० २०७ पड्विधः २१४ २३२ ४७ चरणाधि० पड्डिध० ३२ भावनाधि० २४४ ४८ शीलाजाधि० धन्यस्योपरि निपतति धर्मध्यानाभिरतः धर्मस्य दया मूलं.... धर्माधर्माकाशानि पुद्गलाः धर्माधर्माकाशान्येक धर्मावश्यकयोगेपु . धर्मो गतिस्थितिमता धोऽय वाख्यातो धाभूम्यादीन्द्रिय १ न. १३ करणार्या ३०८ फलाधि० ४८ १० करणार्या० २९२ ५६ योगनिरोधा० १७० ३३ धर्माधिक पीठबन्धा० १६ मदस्थाना० २५० ४९ .ध्यानाधि० १५० २९ भावनाधि० २३८ ४७ चरणाधिन ८२ मदस्थाना १२८ २५ आचाराधि० १ न तथा सुमहाईः.... नरलोकमेस सर्व .... नहि सोऽत्तीन्द्रिय.... नाधो गौरवविगमात् नानार्जवो विशुध्यति नाभेयाद्याः सिद्धार्थ नित्यपरिशीलनीये नित्योद्विग्नस्यै निर्जरणलोकविस्तर निर्जितमदमदनानां नैकान् जातिविशेषान् नैवास्ति राजराजस्य ... .... .... . .... . ....

·आर्या पृष्ठा अधिशारः प्रसमरतिः हारिवृत्तिः मार्या पृष्ठा अपरादि प. पूर्व करोत्यनन्ता .... .... ... ॥२०॥ .... .... .... पञ्चनवद्यष्टाविंश.... पञ्चविधास्त्वेकद्वित्रि पञ्चास्त्रवाद्विरमणं पञ्चेन्द्रियोऽय संज्ञी परकृतकर्मणि परपरिभरपरि परशत्यभिप्रसादा परिणाममपूर्वमुपागतस्य परिणरमरर्तनाविधि पिण्डः शय्या वस्नैपणा पिण्डेपणानिरुक्तः पुद्गलकर्म शुभ यत् .... ७ कर्माधिक १९२ ३७ जीयाधिः १७२ ३३ धर्माधिन २७८ ५३ योगनिरोपा० २६५ ५१ श्रेण्यधिक १०० १९ मदस्थाना० ९० ६२ १२ करणार्या १४ पड्विध० १३८ २७ आचारा० १३४ २६ २१९ ४४ पड्डिधा अधिकचरः २५९ ५१ श्रेण्यवि० २३१ १६ चरणावि० ९२ १७ मदस्थाना० २९ ५६ शिवगमन २८४ ५४ योगनिरोधा० ३०१ फलाधिक १२० २४ आचाराधि० ८ कर्माधि० १८१ ३५ धर्माधिः ५७ फलाधिक २३६ ४७ चरणाधि० १२६ २५ आचारा० १२ करणार्या पूर्वद्वयसम्पदापि पूर्वपुरुषसिंहानां पूर्यप्रयोगसिद्धेः पूर्वरचितं च तस्या पूर्वोक्तभाननामावि पैशाचिकमाल्यानं प्रकृतिरियमनेकविधा प्रवचनभक्तिः प्रशमरतिनित्यतृपितो प्रशमाव्यावाचसुधा प्रशमितवेदकपायस्य प्राणवधामृतभाषण " .... ॥२०॥ ....

·आर्याधः पृष्टाः अधिकारः आर्याः पृशङ्क ३०७ अधिकारः फलाधि० धर्माधिः प्राप्तः कल्पेविन्द्रत्वं प्रायश्चित्तध्याने .... . ... .... .... २६६ १५६ वलसमुदितोऽपि यस्मात् बहुभिर्जिनवचनार्णव बान्धवधनेन्द्रिय वालस्य यथा वचनं २ ३३ ३ मदस्थाना० पीठबन्धा० धर्माधि० पीठबन्धा० .... .... .... ५ १७३ ११ भ. ६४ १४९ ममकाराहकारत्यागात् ममकाराहङ्कारी मस्तकचिविनाशात् माता भूत्वा दुहिता माध्यस्थ्यं वैराग्यं मानुप्यकर्मभूम्यार्य मायालोभकपायः मायाशीलः पुरुषः मापतुषोपाख्यानं मिथ्याष्टिरविरतः ..... मिथ्या दृष्टयविरमण.... मिष्टान्नपानमासौदन.. १६२ ३२ २८ ३५ धर्माधि ६ रागावधिक ५२ श्रेण्यधिक ३१ भावनाधि० ४ पीठवन्धा० ३२ धर्माधि ६ रागाद्यधि० कपायावधिक मदस्थाना० ३१ भावनाधि० ६ रागावधिक करणार्या .... . .... +1 .... .... भवकोटीभिरसुलभ.... भावयितव्यमनित्यय भाना भवन्ति जीवस्य भावे धर्माधर्माम्बर भोगसुखैः किमनित्यैः १३ करणार्या २९ भावनाधि० ३८ मावाधि० ४२ पड्विध० २४ आचारा० .... १५७ ३३ २०९ १२२ १ ....

·आर्याः पृष्टा • आर्यार: पृष्टा प्रशमरतिः हारि,वृत्तिः अविकारः ५५ श्रेण्यधिक अकारादि० सूची मुक्तः सन्नाभावः... २९० यवत्पंकाधारमपि ... ॥२१॥ यहत्तुरंगः सत्यपि .... .... " " यञ्चासमझस यत्पुनरुपयातकर .... यत् सर्वविषयकासोद्भवं यद् ज्ञानशीटतपस्य ययपि नियमाणा यद्यपि मदीयवृत्तेः ययप्यनन्तगम यद्यप्यगीतार्था यद्वत् कश्चित् क्षीर यद्योपकरण यद्वच्छाकाष्टादशमन्नं ३१२ ५९ क्षामणं० १४४ २८ आचारा० १२४ २५ १४३ २८ १०७ २१ मदस्थाना० ३ १ पीठबन्धा० २ ३ ६८ १५ करणार्या १७१ ३३ धर्माधिo १०८ २१ मदस्थाना० यद्वदुपयुक्तपूर्व .... यद्विशोषणात् यद्विपघातार्थ यश्चेह जिनयरमते यस्तु यतिपटमानः यस्मादागद्वेपो यस्मिन्निन्द्रियविपये यस्य पुनः केवलिनः यस्यागुद्धं शीलं या चेह लोकवार्ता या पुण्यपापयोरप्र..... अमिनरः १४० २८ आचारा० १४१ २८ ४ पीठवन्धा १५९- ३१ भावनाधिक १३ ४ पीठबन्धा० ३०२, ५७ फलाधिक २९६ ५६ १८७ ३६ कथाधिक ५४ ११, करणार्या २७२ ५३ श्रेण्यधिक १६ मदस्थाना १३० २६ आचाराधिक १५८ ३१ भावनाधि " .... .... " . ।२१॥ ... .... .... .... .

·आर्या पृष्टा अभिचार .... आयो पृष्टारः अधिशरः १८४ कथाधि० १२३ २५ आचाराधि० २५६ ५० श्रेण्यधि० १२ ३ पीठबन्धा० २२० पविध० १४ करणार्था० २९३ ५६ शिवगमन० २०४ भावाधिक १३१ १६० २१३ लोकः सल्याधार:.... लोकस्साघतिर्यक्.. लोकालोकव्यापकं.... २५६ यावत् परगुणदोष पावत् खनिपपलिप्सोः या समुरसरर्दिः ये तीर्थप्रणीता.... योगः शुभः पुण्या योगनिरोधादर योगायोगयोक्ष पोऽर्यो पस्मिनाभूप आचारा० भागनाधि० १२ पड्विध० ...च. .... २ ११६ ७२ . .... वक्ष्यामि प्रशमरते विधिना भक्ष्यग्रहण निनयफलं शुश्रूपा नियव्यपेतमनसो नयायत्ताच गुणाः पियपरिणामनियमो. विषयसुरानिरभिलापः वृत्पर्य फर्न था.... १ पीठबन्धा० २३ आचारा० करणार्धा १४ ३३ धर्माधि २१ गदस्थाना० ५८ चरणा० पीठबन्धा० १६९ . .... .... रागगपरिगतो गदेषोपडतरूप (लपरीयारी ... ४ पीसन्धान ११ रणा गदथाना २४२ ... ८३ ....

·आर्या पृष्ठा प्रशमरतिः हारि वृत्तिः वैराग्यमार्गसप्रस्थितस्य व्रणलेपाक्षोपाङ्गवत् .... अधिकारः ६३ १२ करणार्या १३५ २७ आचारा० आर्याः पृष्टाः अधिकार २ पीठरन्धा० २७ ५ कपायाधिक अकारादि सूची श्रुतनुद्धिविभय श्रुतशील विनय ... .... ॥२२॥ .... प. पड्जीवकाययतना .... ११४ २२ याचाराधिक .... २३९ चरणाधि० ४५ ९ करणार्या २६८ ५२ श्रेण्यधि० १८८ ३६ कथाषि० ६६ १३ करणार्याधिक १८५ ३६ कथाधि० .... .... .... शब्दादिविषयपरिणाम शयनासनसम्बाधन शाश्वतमनन्तमनतिशय शासनसामर्थेन तु शास्त्रागमाइते शास्त्राध्ययने शाखितिराविधि शिक्षागमोपदेश शीलार्णवस्य शुलथ्यानाधद्वयं .... .... सचिन्य कपायाणां सपर्कोद्यमसुलभ सवरफलं तपोबलं. सवृततपउपधानात् सदनी च निदनी ससारादुद्वेगः सहननायुर्वल सहरति पञ्चमे ... ० १६६ ३२ धर्मावि० मदस्थाना० ७३ १४ करणा० २२१ ४४ पड्डिध ३५ कयाधिक ११५ २२ आचाराधिक २९७ ५६ फलाधि० २७४ ५३ समुद्घाताधिक " .... ॥२२॥ .... पार.... २२३ २४५ २५८ १५ पशिध० ४८ शीलाझाधि० ५० श्रेण्यधिक .... .... ... .... ....

·.... ७ .... ५८ .... .... स क्रोधमानमाया.... स ज्ञानदर्शनावरण सद्भिः मुपरिगृहीत सद्भिर्गुणदोपः सन्त्यज्य लोकचिन्ता सप्तविघोऽधोलोकः सम्यक्त्वज्ञानचारित्रसंपदा सम्यक्त्वज्ञानचारित्रतपो सम्यस्त्वमोहनीय सम्यादीनं सम्यक् सम्यग्दृष्टिनिी ध्यान सम्याटिर्शनी विरति स समुदातनिवृत्तो आर्यारः पृष्टा अधिकारः २४ कपायाधिक कर्माधि० ३ पीठबन्धा० ३११ फलाधि० १२९ २५ आचाराधि० २१२ ४२ पविध. ૨૨ ૦ ४६ चरणाधि० ११३ २२ आचाराधि० २६० श्रेण्यधिक २२७ ४६ पड्विध. १२७ २५ आचाराधिः २४३ ४८ शीलानाधि० २७७ ५३ योगनिरोधा० सर्वगतियोग्यसंसार सर्वमदस्थानाना सर्वविनाशाश्रयिणः सनसुखमूलवी सर्वार्थेष्विन्द्रियसंयतेषु सधैन्धनैकराशी सर्वोद्धातितमोहो स्पर्शरसवर्णगन्धाः सातद्धिरसेष्वगुरुः सादिकमनन्तमनुपम सामान्यं खलु लक्षणं सामायिकं च कृत्वा सामायिकमित्याचं.... आयां पृष्टाः अधिकारः २८६ फलाधि० मदस्थानाधि० २९ ६ पायाधि० ३१३ क्षामणं० १४८ २९ आचाराधि० २६३ श्रेण्यधिक २६२ २१६ ४३ पविध० २५५ ५० २८९ योगनिरोधा० ३७ उपयोगाधि० ३०४ ५७ फलाधि०. २२८ चरणाधि० .... .... .... .... " .... .... ....

·.
आदि पृटार अधेिशर
.
प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
अकारादि
सूची
३०३
....
::.. २०६
॥२३॥
४३
०
"
५७ फलाधि०
९ करणार्या
११
४७ चरणाधि०
५५
"
आदि पृटा अधिकार
२१८ २३ आचाराधि०
४१ भावाधि०
२८८ ५५ योगनिरोधा०
२८० ५३
१६७ ३२ धर्माधिक
२८२ ५३ योगनिरोपा०
२९८ ५६ फलाधि०
११७ २३ आचाराधि०
साघाचारः खल्वयं
साम्प्रतकाले चानागते
सिद्धिक्षेत्रे विमले ....
सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति
सेव्य. क्षान्तिर्दिव
सोऽथ मनोगागुष्यास
सौधर्माप्यन्यतम
स्थाननिपयाधुत्सर्ग
स्थूलपधान्तचौर्य
स्नानाङ्गराग
नेहाभ्यक्तशरीरस्य
खगुणाभ्यासरतमतेः
स्वर्गसुखानि
स्वशरीरेऽपि न रज्यति
"
२३५
२३७
२४०
४७
"
४७
....
"
ह.
हास्यादि ततः पद्धं
२६१ ५१ श्रेण्यधि०
॥२३॥

·प्रशमरत्युदाहृतविशेपोक्तीनां सूची । पृटन पृष्ठम् .... .... ..... ... अणमिच्छमीससम्म अप्पाहार अबहा दुभाग ४४ .... अस्मयोसप्पिणो .... ३४ ३७ ८ .... २७ ३७ .... .... ४० .... .... दुगजोगो सिद्धार्ण केलि नाणंतरायदसर्ग दंसण पिण्डं यचान्यत् सेज बावीसई सहस्सा... संसारी चेतनो मतः सज्वहाणाई असासगाई सायं उच्चागोयं सत्तत्तीतं सुस्सूसइ पडिपुच्छा सूवो यणो जवन .... .... .... .... आइटाणं तिण्हं चरिमस्स इयं दुयाल संगो न कयाई उम्पत्तिया वेणइया कम्मया कारणमेव तदन्त्य सूक्ष्मो चित्रं चेयण सन्ना विनाणं जिणपरपणउम्पत्ती ज्ञानं मददर्पहर माधति .... ४२ .... .... ४० .... .... .... ४० .... .... २१ ... .... .... PEN ·प्रशमरति हारि.वृत्तिः शेठ देवचंद लालभाई जैन पुस्तकोद्धार फंडना पहेलेथी आज सूधीना ट्रस्टीओनो पर विशेषो. सूची ॥२४॥ सने १९३६ ना वीजा एपोइंटमेंट- टीट समपना ट्रस्टीओ हालना चाल ट्रस्टीओ वि.सं. १९९६, सने १९४० सने १९०९ ना मूल दौड अने सने १९११ सने १९२९ ना पहेला एपॉइंटमेंट- ना बाई वीजकोरनी मिलकतना दीड समयना ट्रस्टीओ बीट समयना दूस्टीयो जीपणचंद सासरचंद नगीनभाई पेलाभाई केशरीचंद रूपचंद १ मंछुभाई साकरचंद जीवणचंद साकरचंद नेमचंद अभेचंद जे. पी. गुलाबचंद देवचंद *२ अमरचंद कल्याणचंद *३ फुलचंद कस्तूरचंद २ नेमचंद गुलाबचंद मैनुमाई साकरचंद हीराभाई मंधुभाई जोवणचंद साकरचंद ३ मंछुभाई साकरचंद नेमचंद अभेचंद जे. पी. नेमचंद गुलारचंद होरामाई मंछुमाई साकरचंद खुशालचंद मंधुभाई साकरचंद नेमचंद अभेचंद जे.पी. नेमचंद गुलावचंद हीरामाई मंछुभाई चाकरचंद खुशालचंद ॥ २४ ।। * देवमुक्त १-सने, १९२१ मा. ( १२ वर्ष ट्रस्टीपदे.) २-सने १९२७ मा. (१८ वर्ष ट्रस्टी.) ३-सने १९३१ मां. (६ वर्ष ट्रस्टी.) जनिकली गया १-सने १९१६ मां.(७ वर्ष दस्टी.) २-सने १९२८ मा. (१९ वर्ष ट्रस्टी.) ३-सने १९३७ मौ. (२८ वर्ष दूस्टी, वे पछी मंत्रीपदे.)

·PREFACE I. Prefatory :-Every member of the Jaina community knorys by now the work and services of Seth Devcand Lalbhal Jaina Pustakoddlāra Fond and those of Sri Āgamodaya Samiti. The Fund has published during its short lifo not less than eighty-seven, and the Samiti not less than sixty-ono books pertaining to Jaina religion-doctrines, lives, dogmas, scriptures and books on allied subjects. The present work secs tho light of the day three years after publication of the eighty-seventh number of Soth Dovcand Lūibhāt Fund Series; I mean Bharatesvara-Būhubali-Vrtti, Part II. The gap of time--three years is indeed tremendous; but the delay was inevitable. On the contrary I congratulato myself, a man involved in many worldly worries, for being able to publish this number even after Birch a long period. If this pork is out so late, several others are now in thọ press. I may mention some of them: Adhyatma-Kalpa-Druma with two commentaries (No. 89); Gartamlya-Jahcāküvya with commentary (No. 10); Abhidhuna-Kosa; some satakas, etc. H. t. 5

·Presos
Prašams
Rati
॥२५॥
II. A Short Account of the Fund:--I find some people anxious to know somothing moro
about Seth D. L. Fund than they do at present. Hence I give liere a brief outline as to how it was
donated, and a short note as regards its inner machinery since then ap
to date.
Seth Devcand Lalbhāí, to commemorato whose memory this Fund was established, directed in
his will that a sum of Rupees one-lac be used in charity as follows:
(1) Rs 20000 towards reparation of old delapidated Jaina temples.
(2) Rs. 5000 towards pinjarapoles at Surat and other places.
(3) Rs. 25000 to be utilised for building a dharmasālā instead of a proposed bunglow in a
compound owned by the doner in Surat, and then under construction.
(4) Rs. 5000 to be spent towards providing saffron and barīs to Jaina temples.
This sum of Rs. 45000 mentioned in the will was utilised in the following manner:
1. This sum was spent after reparation of the well-known Jaina templo at Rånakapur through
śeth Anandazī Kalyānaji firm, under the supervision of late Gulabeand Dovacand. The Anandaji firm
contributed an equal sum towards this undertaking.
2. This sum was given away to the Surat Pinjarapole.
॥२५॥

·3. The lato donor had spent already Rs. 20000 after a compound for a banglow with garden, which Il* was then under construction. The sum of Rs. 25000 was added to it, and a dharmasala was built therein. 4. This sum is donated, according to the instructions, to the said Seth Ghelabhar Lalbhái Jaina Kesar Barås Fund, Tho donor had not decided how to spend the remaining Rs. 55000, and espired before giving any instructions as to this sum. Lato. Gulabacand, a worthy son of the donor, asked tho trustees of the will of the late donor to spend this surplus sum in some charitable work, and added 8 sum of Rs. 25000 to it in memory of his revered father. He further instructed the said trustees that they should spend tho resulting sum towards some permanent charitable concern. Pujyapiu Agamoddbăraka scārya (then pannyāsa) Anandasāgar advised the trustees of the will of the late donor, (1) ſeth Naginbhai Ghelābbā7, (2) Seth Kesricand Rîpcand, (3) Mr. Jivaạcand Sikarcand, (4) Mrs. Vījkor Mülcand (daughter of the lato donor) to spend the sum in establishing the present Fund, and Gulābcand tendered his sanotion for the same. Hence this Fund yas established. The following vere its premier trustees: (1) Seth Naginbhai Ghclubbar, (2) Seth Restīcand Rūpcand, (3) Ar. Jivancand Sakarcand, (4) Mr. Gulabcand Dercand, (5) Seth Fülcand Kasturcand, (6) Mr. Manchubbūt Såkarcand.

·Prasama-
Rati
Protace
Il Re 11
Mrs. Vijkor, widow of late )[ūlcand Nagindas Jhaveri, daughter of the late donor and
executeress of his will, donated a sum of Rs. 25000 at her death to the Fund. This stm vas handed
over to the fund in 1911. Similarly one of the chief trustees of the Fund and a nephew of the late
donor, Naginbhāi donated a sum of Rs. 2000 to the Fund, at his death in 1921. This sum was handed
over to the trustees in 1922. These two kind donations and sundry interests etc. added to the main sum
have amounted to about one-lac and ten-thousand Rupees.
The aim of this Fund as laid down in the trust-deed is this: It should undertako the preservation,
circulation, publication etc. of ancient literature pertaining to the Svetämbara Mūrtipujaka sect of Jaina
religion, written in any language Sanskrt, Prākrt, Apabbraṁsa, Pall, Gujarati, English, German &c.
It was also laid down that no work composed after} V. S. 1950 should be considered ancient
Seth Kesricand resigned in 1916 and ſeth Naginbhāl expired in 1921. Seth Amarcand
Kalyāncand and Seth Nemcand Abhecand were appointed as trustees in their stead in 1926. Wr.
Gulābcand died in 1927 and Seth Fulcand Kasturcand resigned in 1928. Hence Mr. Nemcand
Gulabcand Devcand and Seth Hirābhāi Manchubhal vere appoined in 1929 as trustees in their
place. In 1929, an appointment-deed was got executed for the appointment of the four new trustees
॥२६॥

·Seth Amarcand Kalyāṇcand expired in 1932. Hence Seth Sākarcand Khusālcand was nominated to his place in 1936, and an appointment-deed to this effect vas got executed in the same year. In 1937 I tendered my resignation, and after some delay it was accepted. Instead, the trustces appointed mo as the Honorary General Secretary of this Fund. Since the establishment of this institution, its funds were invested in the Government Securities. But since we bought a building situated at Kālabādevī Road, Bombay, in V. S. 1993, the said fund is mainly invested in immovable property. The building was renamed as follows: Semu DEYCAND LĀLBIĀL JAINA PUSTAKODDHĀRA FUND ESTATE (SURAT) ĀGAMODDHĀRAKA Here the first line indicates the ownership, while "Āgamoddhāraka” the name of the building. III. The Author and the Commentator of the Work: It would prove useful to devoto a paragraph or two to the author and the commentator of this work. The author of Prasama-Rati is Piiruadhara ācürya Śrī Umāsvāti Vācaka. It is almost certain that this Umāsvāti is the same who composed l'atteärtha-Sūtra with bhūsya. From the following extract from his kārikā of Tattvārtha-Bhusya, we can glean many facts about the author:

·Preface
Praśama-
Rati
11 Roll
The teacher wbo initiated bim to monkhood yas Ghosanandi s'ramara, the bolder of elerea angas, and his teacher's
teacher was ŚivaẾri, the best among vācakas. The teacher who bestowed knowledge to him (vidyāguru) Tas a pupil of
Llundapāde. His native place was the town of Nyagrodhiki, and lis goira Kaubhisanſ. His father's nanc was Sviti and
mather's Uma of Vatsi gotra. Ile ras initiated into monkhood in Ucsanāgara s'ulhu thich originated from Sinti-
Śrenika. This Umasvätı rūcakas'rī, bearing into his lieart the teachings—handed down through the herodity of teachers-
of Arhat and finding the people deloded and made miserable by petty scriptures, being provoked by compassion towards
oll boings, composed, while on sacred travel, at the city of Kasamapara, [ Patalipatral iQ modero Iatna in Bihar, 1
a clear d'astra called Tattvarthadhigama.
Although we cannot get any definite idea about his data from this, wo can at least know this,
that he is, having flourished in the time of the dasapūrvadhara, a very ancient ācārya who hailed in the
fifth or sixth century of Vikrama.
That the commentator Sri Haribhadra Sūri flourished in the latter half of the twelth century V.S.
is certain; for the commentator himself in prasasti sloka no. 4 tells us: "This commentary is writen
during Mahārāja Jayasimhadeva's rule at Anahilapura Pāțana in V. S. 1185." Although one cannot
1. Cr. 'तच्च पाटलानाना पाटलिपुत्रं पत्तनमासीत् । असमकुसुमबहुलतया च कुसुमपुरमित्यपि रूढम् ।'-Vividha-Tirtha-Kalpa, Saught Jaina
Granthamala Series, No. 10, p. 68.
॥२७॥

·say definitely whether any other commentaries on this work were written, yet it is certain that there was at least one brhad-vriti in this commentator's time. That the present vrtti is based on that one is clearly' stated in prasasti slola no. 3. A Prasama-Rati with commentary was formerly published by some other public institution. The editor of the work, it seems, believes bis commentary to be the one written by Sri Haribhadra Sūri. But it is not the same. It is a vrtli by some unknown author, I think that it is not the brhad-vrtti, for it is neither longer than this laghui-vrtti, nor tougher. Hence it is clear that the commentator is pot the well-known Sri Haribhadra Sûri, who attracted one thousand four hundred And forty four Buddha monks with a desire of hurling them into seething flames, but who, becoming awaro of his fault through an indirect hiut of a nun Mahattarā gave up the idea, and instead composed an equal number of works by way of repentence. He has expressed his reverence towards that benign nun by calling himself "the son of Yakini Mabattarā", and has shown his deep berovement resulting froin the tragic and trecherous death of his two pupils at the hand of Baudhas by adding a single word "viraha”—2 word most intensely suggestive of his deep-seated feeling-at the end of each of his work. The fact that these two distinguishing marks are absent in the above-mentioned commentary, makes it clear that its author Haribhadra Sūri is the same as the pupil of Sri Devasūri of tho Brhad-gaccha, and not the other.

·Preface
Prasama-
Rati
11 R6 11
A very useful bibliography on the author is the following, No. 1 being quite echaustive and
entirely indispensible:
i Gujarāti Introduction (in Devanagari script) to Tallvārtha-Sülra, edited by Pt. Sukblāl,
1940, Ahmedabad. 2. English and Sanskrit Introduction to Part I and II, Sri-Tallvürthudhigana
sūtram, edited by Prof. Hirālāl Kapadžā, 1926–1930, Sarat. 3. English Introduction to Tallvürthco
dhigamasutram in the Sacred Books of the Jainas Series, edited by J. L. Jaini, 1920. 4. Tho Section
« Umāsvāti” in Svūmi-Samantabhadra in Hindi by Pt. Jugalkishor Aſukhatār 1925, Bombay.
Pt. Sukhalal has made a few comments on the present work in the abovc-mentioned work.
A. list of the Prasamarali-publications may prove useful. It is as follows:
1. Bibliotheca Indica, Appendix, Calcutta. 2. Ahmedabad, V. S. 1960. 3. with tika-avacuri,
Bhavnagar, V. S. 1966. 4. with Gujarati translation and comments, Mehsīņa, V. S. 1966. 5. with
Italian commentary and translation (by A. Ballini), Gironale della societa Asiatica Italiana 25, 1912.
IV. Acknowledgement etc.:-For the critical editing of this work the trustees and myself
are indebted to Pūjyapid Sri Anandsägar Súri, a monk well-known among the Jaina community for
his deep-rooted knowledge of the Jaina dogmas, and a scholar whose interpretation of some of the
॥२८॥

·torprat p1997ce of to dry has alanys remained irrefutable. Tho faad is locky that this rovered and most Icared dcürya of the community is always ready to guide and help it in any and all matters Alay the roadcre tako tho fullest benefit of this laboor of love of tho editor and publishers try studying the work with duo roverenec, zest and persevearance." Topirula Charcl, Sandhurst Road, Bombay, 4 JIANCILAND SakanCIAXD JAYERI Thursday, 1944 July, 1940 Hon. Secretary 1. Rovisod, and translated from Gajarati by Bipia J. JharorOG BA (Hons.)

·पुस्तक सुची प्रशमरति हारि.वृत्ति १. प्रशम० प्रकाशन. ॥२९॥ २. अथकारविपे महत्त्वनी पुस्तकसूचि १. पं. सुखलाल-सपादित तत्त्वार्थसूलनी गुजराती प्रस्तावना, गुजरात विद्यापीठ, अमदावाद, ई.स. १९४० (नवी आवृत्ति) प्रा. हीरालाल-सपादित तत्वार्थाधिगमनम् भा. १-२नी सस्कृत ने अंग्रेजी प्रस्तावना, शे. देवचद लालभाई जै. पु. फड प्रथमाला, सुरत, ई. स. १९२६, १९३० जे. एल. जैनी-सपादित तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम्नी अग्रेजी प्रस्ता. वना, घि सेकेड बुक्स ऑफ ध जैस, आरा, ई.स.१९२० पं. जुगलकिशोर मुख्तार-लिखित हिन्दी खामी समंतभद्रमा " उमास्वाति "वाळो भाग, मुबई, ई. स. १९२५ १ आमा सपादकीए प्रशमरति विषे पण एक्ने विधानो करेला छ 'प्रशमरति प्रकाशनोनी यादी मूलमान Appendix to Bibliotheca Indica, कलकचा २. मूलमान वकील केशवलाल प्रेमचंद, अमदागद, वि. स. १९६० ३. मूल - टीका - अवचूरि जैनधर्मप्रसारकसभा,भावनगर, नि. स. १९६६ ४. मूल - गुजराती भाषांवर ने विवेचन जैन श्रेयस्कर मडल, महेसाणा, वि. स. १९६६ मूल - इटालीय भाषांतर ने विवेचन Gironalo della societa Aslatica Italiana 25 [ by A. Ballini ], ई. स. १९१२ मूल • गुजराती अर्थ ने विवेचन जैन धर्मप्रसारक सभा, भावनगर, वि. स. १९८८ ३. ॥२९॥ ६.

·श्रीनेमिजिनशामनसेविनी-मगरती-आम्रघारिणी-अंपायै नमः।
होठ देवनंद लालभाई शरीना कुटुम्बनी यंशवेल"
शाखा १
मूल गुदा-पुखयद शाही
(भाग २)दीपचद शाह
मानद साह (शा."
।
(भाग ३) मीटापद अमरा मीटा-साद
पम्पनर अपग परात-पा(माया)
सरपंद
(आउय ४७)
२मचंद
(आ.उ.प.८३)
३ संसभाई
(आ.3 य.८५)
नवलचंद
(आ उ.व...)
।
+
+
+
N
गोपा उप. ) भागरे उम्मर यां (देवगत ययेामोनी निश्चित उम्मर नयी मळी ही एटले 'आरा'). (उ.प.
दोगामी घिरा र मठी मारेग)
उम्मर वर्ष (विद्यमान

·प्रधमरतिः
हारि वृत्तिः
दे.ला.कु.
चंशवेल
॥३०॥
सम्पूर्ण विगतपालो पट्ट तथा शेठ देवचदनं चरिन वीजा प्रन्थमा अपाववानी इच्छा छे, * आवूनी पूर्वोत्तर नानी मारवाड़ भूमिभी आवी 'मुरत'मी
वसेला मूल पुरप मारवाडची सीधा सुरत याव्या के अमदावाद या संभात चसीने आया ए चौरस थई शरयु नथी. 'पृतगुरु गोन. गोत्रदेवीनी
स्थापनामा 'आम्रफलनो
गोटलो' गोवदेवी तरीके आम्रफरना गोटरार्नु स्थापन, पूजन,प्रसाद, नैवेद अने जुदार नित्र समये करवान थन्मन है--
(१) मा म्होरा छोकराना जन्म पीनी पद्देली धनतेरसे. पहेला म्होटर दिवरानो मान नीचलो डाबो एरल कान विधि शकाय छे.
(२) मात्र म्होटा-पहेला-छोकराना प्रथम समयना जलम पछीनी पहेली धनतेरसे, पुनवधूने घेर तेडवा राख्दा निमित्तानी.
(३) दरेक छोकरा गा तो छोकरीना मुण्डन समये मुण्डन, आरसाय पुटुम्यना दिकरा-दिकरी कोईनो पण लमप्रसग होय सारेज यई शके.
दिकरीओनु गुण्डन मान डावी बाजुना बालनी एक जलट लेवडावी कराववामा आवे छे.
(४) दिकरा या दिवरीना लग्नसमये
(५) पुत्रवधुओना सीमंतासगे-सामान्यपणे गोवस्थापन,
(६) जन्मथी सहुथी पहेरी नामकरण-गोनमा दाखल करवानी सामान्यपणे गोत्र स्थापना पराय छे एप्रमाणे सहुथी म्होटा-पहेला--दिकराने
छ बखत, पछीना दिकरामोने चार वसत अने छोकरीओने प्रण वखत 'गोन जुहारवाणु प्राप्त थाय छे. अक (१) (२) (३) (वाला स्थापन
रामये सत्तर शेर ने एक पसटी पठना दलनो प्रसाद करवानो होय छे.
आमाना भोटलाना स्थापनथी शायद' अधिकाजी' कुल-देवता होवा सभव छे.
शिरोही राज्यमा शिरोहीथी दश माईल छेटे (दाताराज्यवाळा 'अवाजी'थी अलग) भामणवाडा नजीक कुलदेवता 'अविकाजी' स्थान के
राज किंवदन्तीथी साभळयामा आशु छ हाते 'ओशवाल वीसा श्रीतपारछ अन्तर्गत श्रीविजयदेवसूरीय गरछावलवित श्वेताम्बर मूर्तिपूजक जैन.
+ अहीं मुधी मारवाडमा उचराता नाम पवादेना 'वाह' शब्दनी छाया रही है.
जेमनी वशवेल आगळना पाना पर चाल छे
॥ ३० ॥

·शरद रूपचंद (आ-उ.प.५६) गुलाबचंद (मा.उ.प.५०) प्रतापचंद (आ.उ.न.४८) पानुमाइं (कु) (आ.उ.व.२२) । -० g (1) फेरीचंद ( उ.२.५०) २(३) मोतीचंद (उ.प.६३) दौकरी परसन बहेन। (आ.उ.प.४०) (दीक्षितपणे सांनिधी) पहेली पनीची पुनो (यप सा अंदरना) दावो (वर्ष दोढ अंदरनों) कांतिचंद (आ.उ.प. १९) (आ.पू -० g (3) कुंवारा. मिनी पाछळ यंशन नथी. (वि) विद्यमान-हयात. जेमनी वंशवेल आगळना पाना पर चाल छे. * रोठ देवचंदना वीलना ट्रस्टी. आ फंना पग भूतपूर्व ट्रस्टी. नीरळी गया सने १९१६. धीमद् विजयगिदि सूरीश्वरना संघाशमा दीक्षित. 'विजयश्री'ना शिष्या नाम 'सावित्री' जन्म सं० १९१६ पैशारा शुद. दीक्षा सं० १९५८ पैसास पर सूरसमा 'ससी पहेननी सापे, कालधर्म सं० १९७६ जेठ वद ३, पालीताणा.

·१/" केशरीचंद प्रशमरतिः हारि चिः देला.कु. वंशवेल याबो* याबो* ॥३१॥ । । उत्तमचंद (वि) (उ.ब. २८) धरमचंद (वि) (उ.प. २२) चन्द्रसेन (वि) (उ.व. २०) मूलचंद (आ.उ.प.) रमेशचंद्र (वि) रोहितकुमार (वि) ॥३१॥ * पहेलो पनीथी; अल्प अस्प वयना. नोध-आगळ जणाव्या मुजन (आ.उ.च. (वि) विद्यमान हयात. ) अवसान पामेलाओ माटे भने (उ.व. । मनी पाछळ बंधन नथा. , विद्यमान व्यक्तियो माटे योग्य छ, ·२ मलचंद उत्तमभाई (आ.उ.व. ४७) नहालजीभाई (3) (आ.उ.व. ५३) दयाचंद (आ.उ.प.५५) 0- g g बंद्याप • शेट मङमचंद धर्मिध होई पापधादि तपश्चर्या विशेष करनारा हता. मउमचंदना प्रणे पुम मलुकचंदनी हयातीमां देवगत थवाथी मलाचंदने वंशज न होवाना कारणे एओना नामनी यादगीरी माटे रतनचंद घुराना सुरत गोपीपुराना श्रीवासुपूग्यसामीना दहेरासरजीनी नीचे पहेला भूगर्भमां दहेरासर वनावी, श्रीशांतिनाथजी पगेरे भगवान वि० सं० १९४३ना शुकना रोज रमाकर समा श्रीमद्रनसागरजीना उपदेशशी श्रीसिद्धिविजयजी ( अधुना सियासी वर्षना वयोवृद्ध, विद्यमान मुनिराजोमा सहुपी आप दीक्षित आचार्य विजयसिद्धि सूरीधर)द्वारा मोठ साकरवंदे प्रतिष्ठित कर्या. एनो शिलालेख आ मुजय छे:- ॥ श्रीः ॥ ए. ॥ श्रीतिजिनाय नमः ॥ कृतारिष्टतमःशांतिवारहेमतनुपुतिः । प्रत्यादिष्टभवभ्रांतिः, श्रीशांतिजीयताजिनः ॥१॥ श्रीसूर्यपुरवास्तव्य माह मनुस्य वसतपय जाति विशाओसवाल धृतगुडगोय तेनुं दग्य साफल्य [ सफल ] करवाने अर्थे तेमना व्यवहार करवादाला वेमना भ्रातृलेय चाहः साकर लालभाइ तेमणे शांता[शांसा दिगुणोपेत श्रीमन् रमसागरजि महाराजश्रीना उपदेशथी। संवत् [संवन्] १९४३ना वइशाख [वैशास] गुदा यार मे ॥ श्रीशांविनापषियप्रविष्टा या कारापिता ॥ शुभं भवतु ॥:॥ लि।.॥ मुनि सिद्धीदि] विजयः" (क) कुंवारा.

·'नवलचंद
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
४ छालभाई
दे.ठा.कु.
वंशवेल
प्रेमचंद
(आउ व ६५)
शरूपचद
॥३२॥
(आ उ व ४५)
लखमीचद
१ साकरचंद
(आ उ व ३०) (नानी उमरमां) (आ उ व:५१)
२ घेलामाई
(आ उ व.४६)
३ देवचंद
(आ.उ.व.५३)
0-
बाबो
रतनचदा
(आ उ व ४६)
दिकरी लखी बहेना
(दीक्षितपणे अशोकधी)
(आ उव ५२)
दिकरी ककु बहेन
(आउ व ५५)
d
अवसान स० १९६१ मागशर शुद एकम, मुबई
+ निधन स. १९७६ प्रथम श्रावण वद ५ मुवई.
+ श्रीमद् विजयसिद्धि सूरीश्वरना सघाडामा दीक्षित ससारीपणाना श्री० वि० सिद्धिसूरीश्वरना धर्मसहचारिणी 'चदनश्री'ना शिष्या नाम 'अशोकश्री' जन्म मुरत.
दीक्षा स० १९५८ वैशास वद ६, मुरतमा 'परसन बहेननी साथे कारधर्म स० १९८९ ना आशो शुद ५, छापरीआ शेरीमो सुरत.
स. १९९२ना अपाढ शुद्ध १४ शुक्र ता० ३ जुलाई सन् १९३६ थी पचोवेर (७५) उपवासनी महान तपवर्या आदी स० १९९२ ना पर्युषण पर्वमा
प्रथम भादरवा वद ३० (ते वर्षना कपधरनो आगलो दिवस) भोमे ता. १५ सपटेंबर सन् १९३६ना रोज सुखरूप तपर्या पूर्ण कर्या याद पण, उपवासोनी
तपश्चर्या, सवत्सरी-चतुर्थी चार रवि पर्यंत चालू राखवाना भावयुक्त, द्वितीय भादरवा शुद २ गुरूवार, ता० १५-९-३६ (ते वर्पना महावीर जन्म वाचनना)
रोने देहमुक्त थनार व्यक्ति, जन्म वि स १९३७ आशो शुक्ल पचमी, मुरत देहमुक्त वि स १९९२ निज-द्वितीय भादरवा शुक्ल द्वितीया, सुरत.
अवसान स १९४७ ना आपाढ शुक्ल एकादशी, मुरत ८५ वर्षनी उमरमा ये जीदगीमा एक पण शोक प्रसंग देख्या विना, अर्थात् वसुवल पापडीये अवसान.
॥३२॥

·साकरचंद
आ.उ.व.५१
(वि) जीवणचंदा
(उ.व.५३)
गुलाबचंद
(आ.उ.व. ३८)
(वि) मछुभाई।
(उ.व.५०)
मोतीचंद विपिनचंद्र B.A.(Hons.)s
विमलचंद
पानाचंद
जेचंद
चन्द्रकांत
(मास २अदरनो)
विनोदचंद
(वि)
(उ.व.१४)
यायो
(दि. १०नी अंदर)
(उ4.२५)
(उ.व.२३)
(उ.व.१५)
।
(उ.व.२२)
(उ.ब.१४)
थाबो (वि)
(उ. दिन ११)

·प्रशमरतिः
हारिकृतिः
दे.ला..
वंशवेल
॥३३॥
उ.प.५५ [१]; निधन सं० १९४९ मार्गशीर्ष सुरत. साकरचंदे छेल्ला छ सात वर्ष मुरतमा नित्तिमय जीवनमा माळी चित्त अने पुद्गल यनेने सतमरीते
भर्ममार्गे दोरी व्रत-तप-जप-ध्यान, गुरु-सेवा अने साधर्मिकमकिमां तामीनपणे व्यतीत कर्या इता. कहेवाय छे के चातुर्मासमा गुरुवंदनार्थ गुरत मापता
साधर्मिक-जनोनी भकिमा नित्सना एक मण दूधनो वापराश शेठ सावरचंदने त्यां हतो. एज प्रमाणे भोजन वगेरेनो प्रबंध पण हमेशनो हतो.
+ शेठ देवचंदना वीलना एक ट्रस्टी. भूतपूर्व आ फंडना ट्रस्टी. नोकळी गया सने १९३७. हाल अवैतनिक मन्त्री. जेमणे अद्यापि निःखार्य लगभग
पंदरेक धार्मिक अने सर्वोपयोगी साताओमा संचालक तरीके घणां वर्षोस्धी काम कयुं छे. लगभग त्रीश वर्ष आ फंडनी अने लगभग वीश वर्ष
श्रीमागमोदय समितिनी एकधारी सेवा चजावी १०० उपरांतना ग्रंथो प्रसिद्ध कराच्या छे. तेमज भानंदकाच्यमहोदपिना मौक्तिकोनुं संपादन अने
संशोधन क्युं छे. 'ईदरगढ' उपरना श्रीसिदाचलजीनी स्थापनारूप अतिप्राचीन श्रीशातिनाथजी जिनस-प्रासादे मूलनायकजीना पवासन हेठे
भगवती देवीधी 'निर्वाणी' देवीनी मूर्ति खपर-धेयार्थे अधिष्ठाता तरीके भरावी स्थापित करावी छे. देवीची उपरनो लेख आमुजव है:-
"विक्रम सं० १९८१ फाल्गुन शुक्ल तृतीयायां वुधे मुरत वास्तव्येन झवेरी जीवणचंद्र साकरचंद्रेण कारापिता श्रीविजयकमलरिभिः प्रतिष्टिता च
मूर्तिरियं निर्वाणीदेव्याः"(श्रीआत्मारामजी-विजयानंदसूरीधर पट्टधर श्रीविजय कमलरिए के जेओधीना नामधी सुरतमा वि० सं० १९८१ना
वर्षमां "प्राचीन हस्तलिखित जैन-पुस्तकोद्धार फंड"नामा संस्था स्थापवामां आवी छे, तेमणे ए मूर्तिनी मुरतमा प्राणप्रतिष्टा करी इती.)
+ शेठ देवचंदे मृत्युपनद्वारा दत्तक वारस तरीके सीधा. जैथी गुलाबचंदनी विगत शेठ देवचंदना वंशज तरीके देवचंदमा थापी छ.
शरूआतथी आ फंडना चाल ट्रस्टी.
(वि) विद्यमानन्हयात.
राष्ट्रभाषा कोविद, तेमन जूरी दी अन्य भाषाओना अभ्यामी, राष्ट्रयझे पत्रिकाओंगे कारागृहवास पामेला.
॥३३॥

·१/२ घेलामाई (आ.उ.३.४६) नगीनमाई। (आ.उ.व.४६) यालुभाई (वाळवया) 0- यायो (दि.१संदरनो) निधन में.१९५, मुरतमां. जेमणे पोतानी हैयातीमा मुरतमा तमाम जैन देवावर दहेरासरजीमां दरवर्षे केशर-वरास व्हेंचवामाटे व्यवस्था करी हती. ओनी हयाती बाद ए रकममा उमेरो करी ट्रस्टडीडना दस्तावेजवढे आखा हिन्दुस्तानना दहेरासरजीमा केशर-बरास आपी शाय तेवी व्ययस्थादालं शेठ पेठाभाईलालमाई जरी जैन केशर-राम फं?" स्थापवामां आवेळं छे. ए फंड्नु भंडोल आशरे २० ८०००० ऐसी हजारन छे. जेना ट्रस्टदीडनी नकल ए फोना पोर्टमा प्रसिद्धि पामी छे. ठि देयचंदना वीलना ट्रस्टी तथा मा फंडना भूतपूर्व ट्रस्टी. अवसान सं. १९७८ना कारतका; नवेंवर सने १९११. मुंबई. शेठ नगीनमाई घेलामाई जवैरी जैन हाई स्यूल (गुरत) मादे तथा गुरत, गोपीपुरानी मोटी पोलमा आवेला श्रीवासुपूज्यखामीना दहेरासरजीनी नेशास शुद्नी प्रतिष्ठानी सालगीरीना विये प्रतिवर्ष संप-जमण मार्ट नादर रकम पोताना मृत्युपत्रयी बक्षीस फरनार. मुंबई झवेरी महाजनना तथा यीजी अनेक संस्थाओना ट्रस्टी. नगीनभाईनी बने प्रस्थाओना निभाय माटे मुंबईमा मकानो सरीदायेला छे. हाई स्कूल माटेर्नु आशरे रू. एक लाउनुं सवेरी बजारमा भने संघजमण माटेर्नु आशरे रू. पंचावन हजार शेतयारी मेनरोड उपर.

·प्रशमरति हारि वृत्तिः दे.ला कु. चंशवेल ॥३४॥ . m शेठ नगीनभाईनी सुरतनी हाई सूल उपरना रेखो. (१)"नवेरी, नगीनभाइ गेठाभाई पैन हाई सुल आ स्कुल स्वर्गस्थ शेठ नगीनभाई गेलाभाईना वौलनी रुए तैमना विधवा अने एक्शीफ्युट्रीक्स याई सरापतीए स्थापी छे. आ मकान रावबहादुर भगवानदास ह. दलाल एल. सी ई नी मानद देखरेख नीचे एओए करेगा प्लान मुनव पीआ ८२०००)ना सरर्च वाधवामा आव्यु छ वधायु सवत वर्ष १९८२ इ स १९१६. (२) श्रीमद् मुनिगद श्रीमोहन मलजी महाराजना प्रशिष्य श्रीमाणेगुनिना उपदेशची अने मरहुम शेठ गुगवदद देवचद शवरीनी प्रेरणाशी आ हाद स्कुर स्थपाई छ (३)आ स्तुर अने कपाउन्डमा रोकायेली ११९. वार मीनमा रु. १७००० o०)नी ४०. पार जमीन मरहुम शेठ नगीनभाई घेलाभाईए भापीछे बाकीनी इ. ११०००)नी ४९० वार जमीन तेमना धणीयाणी टीलावतीए पश्निस आयी छे इ स १९२६. (४) आ मकान पर पीसो माळ रु. १३०००) खरची, सने १९३२मा बाधवामा आव्यो छे" होट नगीनभाईना सगेमरमरना चावला उपरना ऐसे (१) शेउ नगीनभाई पेशभाइ वेरी जन्म चैन वद ५ स १९३२ मुरत वर्ग कारतक बद ५ स १९७८ मुबई (२) जेमणे जैन हाई स्कूरत माटे नादर रकम तथा जमीन, तेमज श्रीवासुपूज्यस्खामीना, गोपीपुराना दहेरासरजीनी सालगिरि निमिते प्रविन वैशाख शुद ६ना सभ जमण माटे रु. ३५००० नी रकम अपण करी छ (३)ॐआ सगेमरमरनु पावल आचार्य डॉ आनदशार वी धुव एम ए., एल एल बी, डी (लिट) मा हस्ते स १९९५ना माद मुदी १ ने वार शनी तारीस २१भी जानेवारी सने १९३६ ने दिवसे युनु मुक्यामा आय्यु छे" ॥३४॥ ~ ·१/३ शेठ देवचंद ८पुरो गुलाबचंद। दत्तक-वारसपुत्र (आ.उ व.३०) दीकरी वीजकोर बेहेना (आ.उ.व.४५) -० अवयान सं० १९६२ पोपपद ३ शऊ मारसकाति, मुंबई. जेओनी कायमी यादगीरी माटे आ फंड स्थपायुं छे. अने जेमणे सुरतमा जैन गर्मशाला वंधावी छे, जे आजे श्रीरत्नसागरजी जैन बोर्डिंग हाउस तरीके वपराय छे. तेओ मुंबई झवेरी महाजनना ट्रस्टी, शेठ आनंदजी कल्याणजीनी पेढीना राजयना रोपा साताना ट्रस्टी अने अनेक संस्थाओना कार्यवाहक हता. मुंबईमा देवसूरीय गच्छना गोदीजीना दहेरासरजीमां सं. १९५::मा सामला पार्थनाथजीनी मूर्ति पधरावी सामला पार्श्वनाथजीनुं दहेरासर स्थापित कर्यु हतुं. एमणा बने ट्रस्टनी नकलो योग्य स्थले प्रसिद्ध कराववा इच्छा छे. आठे पुत्रो अति नानी नानी वये गुजरी गयेला. आ पंडना भूतपूर्व ट्रस्टी. अवसान सने १९२७. स० १९८३ फागन शुद ७ मुंबईमा. मुंबईना झवेरी महाजना प्रमुख, शेठ आणंदजी कल्याणजीनी पेटीना गुररा [1] ना प्रतिनिधि, मुंबई म्युनिमीपाल कोरपोरेशनना मेम्बर उपरात अनेक जैन-अजैन संस्थाओना ट्रस्टी. श्रीआनंदसागरसूरीश्वरना उपदेशथी आ फंडनी स्थापना माटे सेठ देवचंदना बोलना ट्रस्टीओने,यायदेसर रू. पास्तालीश हजारनी रक्मना पोते मालिक न थां-ए रकम आ फंडमा सर्चयानी सम्मति आपनार तथा शेठ देवचंदनी यादगीरीना आ फंडमा रू. पचीस हजार भेट आपनार. मज सुरतनी शेठ देवचंदनी धर्मशालाने, विद्यार्थीभोने हमेशना रहेयाना उपयोग माटे श्रीरत्नसागरजी जैन बोर्डिंग हाउस तरीके कोर्टनी रजा लई फेरवनार. पशेठ देवचंदना वीलना एक्झिक्युट्रिक्स. जेमनी आसरे रू. पचीस हजारनी रक्म तेमना मृत्युपटना आधारे था फंडने सने १९११मा भेट मळी छे.

·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः गुलाबचंद दे.ला.कु. वंशवेल ॥३५॥ नेमचंद (वि)* ( उ.व. ३१) झवेरचंद (बि) (उ.व. २६) रतनचंद (वि), (उ.व. २८) । अजियकुमार (वि) (उ.व.६) लक्ष्मीचंद (वि) (उ.ब. २४) मलिन (वर्ष १अदरनो) रोहित (वि) (उव.९) किशोरचंद्र (वि) (उ.१.५) g ॥३५॥ * आ पहना चाल ट्रस्टी, (मि) विद्यमान हयात. जेमनी पाछळ वंशज नथी.

·थीनेमिनाथाय नमो नमः
चंशज-रक्षणकारिणी-भगवती-कुष्माण्डीदेव्यै नमः
शेठ देवचंद लालभाई झवेरीना कुटुंबनी वंशवेल
शाखा २
मूलयुरष-फुलचंद शाह
(शाखा १) मानचंद शाह
दीपचंद शाह (शाखा २)
(शाखा १) सतचंद
, नेमचंद
२जेचंद
३ खूपचंद
(शासा २)मीवाचंद
पानाचंद
(आ.उ.व. ९५)
।
।
V जेमनी वंशवेल आगळना पाना पर चाल छै.

·प्रशमरतिः हारि.धृत्तिः पानाचंद" दे.ला.कु. वंशवेल ॥३६॥ खीमचंदी (आ.उ.प. ५१) दयाचंद (मा.उ.व. २२) निर्याण स. १९६३, चैत्र वद ३०. शेठ पानावंदनी हयातीमा ज तेमना पुन सीमचंद तथा पौन दयावंद देवगत यया हता. पानाचंदनी यादगीरी माटे, सुरतमा पर्युषणपर्वना पूर्वला दिवसे श्रीविजयदेवसूरीय-गच्छना वैरां योगराओ माटे उत्तरपारणा-- अतरवाण्णा )ना परय-जमगर्ने आशरे आठ हजार रुपियानु फड स्थापनामा आन्यु छ शेठ पानाचदना अवसान पहेला ज पौन दयाचंदनी मंदगी वधवी चाली होवाथी दयाचदै ज उपरोक्त परबना जमण फंड स्थापवा व्यवस्था करी हती. + निधन स. १९६१, अपाढ पद पचमी. पानाचद अने खीमचंद मुरत गोपीपुरा मोटीपोलना, चिल उपर 'धुसना दहेरांमओ ने नामे प्रसिद्ध थयेला मुशोभन मदिरो वधावनार प्रेमचद पने रतनचद घुस पैकीना श्रेष्ठि रतनचंद घुसे वधावेला श्रीवासुपूज्यखामीना दहेरासरजीना लांघा काल पर्यंत पहिवटकर्ता होई ए दहेरासरजीनो बहिवट तेमणे उत्तम सेवा, रात, अने लागणीपूर्वक कर्यो हतो. + अवसाग स. १९६२ आशो वद एकम. । मनी पाछळ वंशज नथी. (आ उव ) आशरे उम्मर वर्ष (देवगत थयेलामओनी निश्चित उम्मर नथी मो शकी एटले 'आशरे) ·गरपीदमासी गाना (भाग १) भमरण (मा.उ....) (चाला ) शरद + पाणामाई' (मा..7.५१) गुगार मुगालगंर (आ.ज.स. (५) म भागीरमाई (मा...(५) । एमाई (मा.उ.प.) Emमाई g (अ. फरवरमाई (बा....) (आ.3.7.५१) मामाई (0.7.प. २२) O- होरा-माटर (मा.....) (R) नानांमार (उ.व.४५) पाना (1.7. २४) (उ... o प्रकार. १९०५ र...१९५६ग सापार भागन, +रेनी भगठना पाग पर य. (१)माना.

·१ नेमचंद दीपचंदमानी शाखा २ प्रशमरतिः हारिकृति वंशवेल (शाखा १) अमरचंद झवेरचंद (शाखा २) ॥३७॥ (आ.ज.व. ४५) पंप (p... तलकचंद हीरामाई (आ.उ.व. ९.) (मा.उ.व. ५५) जीवणमाई (मा.उ.प. ६६) मूलचंद (आ.उ.प. ) सुनीमाई (कुं) जीवणमाई दायामाई (आ.उ.प.४७) (सा.उ.व. ५५) (आ.उ.ब.५०) बाबुभाई (वि) नगीनभाई B.A., Z.I. (वि) (उ.व, ४५) (उ.व. ३५) गुलाबचंदा अमीचंद (आ.उ.३.१२) (आ.उ.व. २५) मोतीचंद (आ.उ.व. १३) लखमीचंद (वि) सनरकुमार (वि) अशोक (वि) (उ.व. ७) (उ.व. ७) ॥३७॥ * आंधळा हता. . +सं० १९८४ मा अवसान, + निधन सं० १९८२ द्वितीय चैत्र शुक्ल १. | निधन सं० १९९२ प्रथम भादरवा वद १४. S'तालेवन' अनामे ओळसाता. ६ सं० १९५३॥५४ ना प्लेगमां अवसान. जेमनी पाछळ वंशज नथी. (वि) विद्यमान हयात. (3) कुंवारा.

·२ जेचंद दीपचंद अमेचंद नामनी सयर पडी नयी (आ.उ.प. ) शरूपचंद (आउ.व. ८२) धरमचंद (आ.उ.प.४५) + - हीराचंद (आ.उ.व. ५४) यालुभाई (आ उ.क. १२) प्रेमचंदा (मा.उ.व. ४८) o छोटुभाई (वि) (उ.प.५०) दीपचंद (आ.उ.व. ९) पानावंद (आ उ.व. १) रखनचंद (वि) झवेरचंद (वि) (उ.प.३५) (उ.व. ३३) गुलायचंद पानाचंद (वि) नवीनचंद (वि) (आ.उ.व. ७) (उ.प. २१) (उ.व. १६) पायो जीवणचंद (वि) पुष्पसेन (वि) पापो (मि), (दि. १ नो) (उ.प. १२) (उ.प.१.) (उ.प.) J 0- । -निर्याण से.१९...भाशो यद ८. + निधन सं० १९५२३५३, प्टेगसमये. निर्याण सं० १९७२ फागण पद एकम. अपसान सं. १९८३ मार्ग. पद ११ शनि.

·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः ३ खूबचंद दीपचंद उत्तमचंद दे.ला.कु. वंशवेल ॥३८॥ झवेरचंद (आ.उ.व. ४०) हेमचंद (आ.उ.ब. जगजीवनदास उर्फे जगावीर (आ.उ.द. ८५) बालुभाई (आ.उ.व. ३२) । चुनीलाल (आ.उ.व.७२) शरूपचंदा (आ.उ.व. ६५) मोतीचंद नामनी सबर पडी नथी (आ.उ.व..) (आ.उ.व. ) 8 । 0- देहोत्सर्ग सं० १९६३. शेठ जगजीवनदास 'जगा वीर' नामे प्रसिद्ध हता. पोवे सामान्य स्थितिना झवेरी होवा छता जेमने माथे एमणे हाथ स्थापि मोतीना धंधाचं कामकाज शीरावाडेलं ते सघळा झवेरीओ लक्षाधिपति पया हता, एटली एमना हृदयनी निखालसता अने शुभाषिशनी उदार भावना हती. शेठ जगा वीरना पुन बालुभाई एमणी हयातीमां स० १९६० मा प्रेगथी खर्गवासी थया होवाथी जगजीवनदासे पोताना, पूर्वजोना, अने वंशना नामनी हयातीसूचक अने ख्यातिदर्शक; तेमज पोताना अने आप्त-कुटुबीजनोना कल्याण-अर्थे सुरत गोपीपुरा, 'हीरजीवल्लभना डेलामा' पोताना जूना निवासस्थाननी भूमिउपर सोळमा श्रीशातिनाथ स्वामीनु कमनीय, नाजूक, धर्मकृत्योमा शिखरसमु शिखरबंधी जिन-चैत्यालय वनावरावी प्रतिष्ठित कयुं छे. शेठ जगजीवनदासना जामाता नगीनचंद सवेरचंदनी साथे छोटालाल नगीनचदनी कंपनीने नामे मोतीनो पार करनार अमदावाद-निवासी, विद्याशालावाला, मुप्रसिद्ध-धर्मात्मा सघवी शेठ छोटालाल ललुभाई झवेरीये स. १९६० ना वैशाख शुद १३ ना रोज उपरोक्त दहेरासरजीनी प्रतिष्ठा करावी हती; वेमज निर्वाणी- गरुडनी मूर्तियो प्राणप्रतिष्टा करी पधरावी हती. ॥३८॥ +तपखी. - ·चुनीलाल* दाहाभाई (आ.ज.व. २२) g लसुभाई (आ.उ.व. ७५) 1 मंगलचंद (वि) (ऊ) (उ.व.३०) मोतीचंद (वि) (उ.व. ४६) । बेदीकरा (वे मास अंदरना) पानाचंदा (कु) (आ.उ.व. २०) माणेकचंद (वि) (उ.व. २०) g 0- * देहत्याग सं० १९६४ चैत्र वद एकादशी. + नियोग मुं० १९८७ माह वद वीज, + मुंबईमां बोरीबंदर स्टेशन नजीक गांटा माणसना हाथनो उरो लागवाथी सं० १९९५ मां मृत्यु निपज्युं हा. 8 फुलचंद साथे गणतां वधुमां वधु अहीं नव पेढी थाय छे. ज्यारै केटलेक स्थले आठ अने सात पण आवे छे. जेमनी पाछळ वंशज नयी. (वि) विद्यमान हयात. (5) कुंवारा.

·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः दे.ला.कु. वंशवेल ॥३९॥ अनुलेस श्रीमत्-यादवकुल-भूपणाय धीनेमिनाथाय नमः प्रौढप्रातिभमन्दरेण मथिवा सिद्धान्तदुग्धोदो, सद्बोधामृतमाप्य यः सुमनसं च जन स्वाश्रितम् । दुष्कर्माद्रिभिदैकपेशलतपोवद्रायुधं धारयन् , जीयादेप सुपर्वनाथसमतः श्रीसिद्धिसूरीश्वरः । शेठ देवचंद लालभाई झवेरीना कुटुंबनी वंशवेल ' अनुलेख यम्या प्यन्तर-देव-सेविततनु सङ्के सुसाह्यपदा, वामे हस्तयुगे च अंकुश भने डिंभोधरा-स्वामिनी । हाये दक्षिणगे युगे सुविशदे पाशाम्र-लंबीधरा, श्रीनेमीश्वर-मच-वांछितकर हंसोपमा-गामिनी ॥ ४ ॥ श्रीहंसविजयजी शेठ देवचंद लालभाईर्नु जीवनचरित्र आलेसवा इच्छा हती परंतु ते हमणो न वनी शकवाथी मात्र पूर्वपुरुषथी मांटी तेओना कुटुंबनी वंशवेली जेवी सामान्य विगत ज अत्रे यापी छे. बनी शकशे तो बीजा कोर्द ग्रन्थमा जीवनचरित्र अपाववा प्रबन्ध करीश. शेठ देवचंदना कुटुंबना मूळ पुरुष फूलचंद शा० लाटदेशांतर्गत सुरतमा आवीने वस्या हता. मुरतना वीशा ओशवाळ धावकोमां कोईक खंभात, घोघा भने अमदावादयी आवीने वस्या हता. केटलाको सीधा मारवाऽयी आवीने पण पूर्वे वस्या हता. ओशवाळोनी उत्पत्तिनुं मुख्य स्थान मारवाडमां ओश्या नगरी छे. त्यांथी ए कोममाथी अमुक अमुक माणसो गुजरात काठियावाड कच्छ आदि जूदा जूदा देशोमां धंधार्थे जई वसा इता. ए प्रमाणे मुरतमा आवेला ओशवाळो पैकी वीशा ओशधाळ झातिमांना मोटे ·भागे मारवाड, खंभात, घोघा, अने अमदावादी उतरी आवेला छे, ज्यारे पुरहानपुर, पूना, कारवान, अने औरंगावाद जेवा इतर गामोथी आवेला चीशा ओशवाळ धावको पण थोडाक प्रमाणमा छे. ए प्रमाणे शेठ फूलचंद शा० क्याथी आव्या ते निर्णय घई शकतो नधी. पण अनुमान एम थाय छे के तेओ पण सीधा मारपाउथी मोटे भागे आव्या होय, कारणके वेओना अने ते पछौना बेएक वंशजोना नामने छेडे मारवाड नामोनी माफक शा० शब्द जोवामां आवे छ. सुरत आव्या पछीथी नामने अन्तेनो शा० शब्दनो लोप भई फक्त चन्द शब्द रहेलो होय एम लागे छे. ते पछी केटलाक नानोमा भाई शब्द योजायो छे, अने अधुना कांत, कुमार, सेन शब्दो पण योजाय छे. मारवाडशी ज सीधा आवेला मानवानं वीजु कारण ए पण छे के सं० १९६० मा शेठ देवचंद पोताना कवीला साये श्रीधुलेवाजी तीर्थे केशरियाजीनी यात्रार्थे गया ते वसते राणकपुरजी पगेरे नानी मोटी पंचतीर्थीनी यात्रार्थे मारवाडमा फर्यो हता. ए दरम्यान नानी मारवाडमां अमारा कुटुंबीयोना वे एक घर मोजूद हता, तेओ अरस परम कुटुंबनी गोठ-गोन उपरथी अरस परसने ओळखी आनंदित यया हता. गुजरातमा आवीने वसेला जैन लोकोमा गोउनुं ओळख आजे बहु अल्प थई गयुं छे, ज्यारे सुरतमा तो वे तद्दन मुंसाईज गयु छे. परंतु मारवाडमां तो अद्यापि एवो नियम छ के गोठ विना कोईनी ओळस, या विवाह आदि प्रकारना संबंधो थई शकतों नथी. सारा योगे शेठ देवचंदना कुटुंबनी गोठ-अवटंक तेओने अने तेओनी एक ज गोठवाळा वहोळा कुटुंबीजनोने आजे पण याद होवाथी ज मारवाडमा पोताना कुटुंबीजनो हता एवं जाणी शवायुं हतुं. एक प्रश्न खाभाविक उपस्थित थवानो संभव छे अने ते एज के नानी मारवाडमा कुटुम्बीजनो छे तेम जणाव्युः तो ते गाम अने ते लोको, नाम वगेरे केम स्पष्ट कर्यु नथी ? परंतु दिलगीरी सह लपवू पडे छ के सं० १९६० मा शेठ देवचंदनी साथे जात्राये गयेलामाथी आ हकीकतने जाणनारा कोई पण वृद्ध आजे हयात नथी. अने जाणनारा जे युवानो आजे छे ते ते वसते वाळवयना होपाथी अने आवी विगतो नोंधी राखवा प्रत्ये, आधुनिक गुजरातीयोनो जे सामान्य नियम “दुर्लक्ष' छे ते सा गुजरावीयोमा पण होताथी ते गाम अने गृहस्थोनुं नाम अने आपी शकायुं नथी. परंतु आटला लेख उपरथी आशा राखी शकाय छे के आ लेख बहार पढी वे लोकोना अने वीजाओना वाचवामां आवेथी जरुर भविष्यमा विशेष जाणवानुं वनी शकशे. ए शिवाय वामणवाडा पासे कुलदेवता अविकाजीन स्थान छे ते पण एक कुटुंबीजनना याना फरवा जवा उपरथीज जगायुं छे,

·प्रशमतिः
हारि.वृत्तिः
वंशवेल
॥४०॥
अनुलेख
शेठ देवचंदना कुटुम्वना मूळ पुरुष शेठ फूलचंद शा० नी गोन 'घृत-गुड' छे. गोठ(योनी ओळस मारवाड़ी भापार्मा घीगुडनी छ जे सुरतमा गुजराती
भापामा धीगोदनी गोत्रज तरीके ओळसाय छे.
मुरतनी बीशा ओशवाळ कोमनो धंधो बहोळा भागे मोती अने झवेरातनो छे. अने तेथी ए आसी कोम' झवेरी कोम तरीके प्रसिद्धि पामेली छे. मोती
अने शवेरातनो धंधो आ वोमनो परापूर्वश्री चाली आवतो वंशउतार धंधो छे, खंभात, अमदावाद, घोघा, मारवाड वगेरे जूदे जूदै स्थळेथी आवीने आ कोम
मुरतमा एक्न भई शकी ते सवेरातना धंधाने र आभारी छे. खरं कहिये तो संभात, अने घोघा वंदरोधी तेमज अमदावाद, अने मारवाडना जूदा जूदा
राहेरोमांशी झवेरातनो धंधो करनारा ज नीशा ओशवाळो मोटा भागे सुरत वंदरमा भावीने एकत्र स्थिर यह शक्यां छे. ज्यारे बीजो धंधो करनारा वीशा
सोराबाळ झातिना जैनो पण सुरतमा पूर्वे अस्प प्रमाणमा ईक आव्या हता सरा पण झवेरीयोनी माफक एरन थई शक्यां के मुरतमा स्थिर थई शक्या नहोतां.
आज सवेरातना वेपारने लीधे-कारणथी पुरतनी आसीये वीशा ओशवाळ जैन कोम झवेरी कोम तरीके ओळयाती आवी छे. जो के हमणां मोतीना
व्यापारनी अतिशय मंदताना कारणे अन्य धंधा तरफ पण केटलांको वळेला छे.
मुरतनी चीशा ओशवाळ कोम, ए तपा, सरतर, अचल, सागर,लोटीपोसाल वगैरे पृथक् पृथक् गच्छोना श्रावकोवडे बनेली पहुधा श्वेतावर मूर्तिपूजक न्यात छे.
थोडाफ थी न्यातमा तेरापंथी पंथनो पगरव जणायाथी न्यातनी आशरे सत्तरसो माणसोनी वस्तीमाथी लगमग साहीवेरसो आबालवृद्ध स्त्रीपुरुषो, “श्रीवीशा
ओसवाल जैन श्वेतांबर मूर्तिपूजकन्याति-मुरत" ए नामथी नवी न्यातनी स्थापना करी प्रतिज्ञापनवडे एमां सगठित थया छे.
शेठ देवचदना कुटुंबनी वंशवेल, एटले म्हारा पूर्वपुरुपोनी मात्र नामावली अने शुभकार्यादिनी यादि जेवी धर्मवही दर्शाववामां आवी छे, ए पाक म्हारा कुटुंबना
गौरव या धडाई सातर नहि, पण,-
(क) जेवी रीते कविकुलभूषण संघवी, श्रावक ऋषभदासे पोताना रासाओ आदि काव्योमा पोतानी अने पोताना पूर्वजोना शुभ कार्योनी यादि, जनताने
पए प्रकारे शुभकार्योमा रेरावा माटे दोरी छे, तेवीज रीवे तेवाज मनोरथोथी अत्रे में पण आपवा प्रयत्न क्यों छे. के जे उपरथी अन्य सहधर्मी बंधुओ पोतपोतानी
शारीरीक्मानसिक आर्थिक शचियो अने भावना प्रमाणे ते ते शफियोनो व्यय करी शुभ उपा अने अन्योने ते मार्गे प्रयत्नशील चनाचे.
॥४०॥

·(स) यी आ लेग प्रगिद्ध यई पूज्य संवेगी मुनिवयों, श्रीपूज्य आदि यतिमहाराजो, इतिहासवेत्ताओ, योपसोल-संशोधने, भारो, अने वहिवंचा, तेन ज बहिनया जेवा अन्य पुस्पोना हाथां आयेथी, नीचे दर्शावेली विगतोनी माहिती, मोदी व्हेली पण अमारा कुटुंबीजनोने या शेठ देवचंद लालभाई जैन पुखकोद्धार फडना सचालक महाशयोने या म्हने पोताने मळे तो ते सधै सप्रमाण सविशेष जाणदा जणाववानुं बनी आवे. विंगतो -(1) मारवाडा कुटुंबीजनो छे या नहि. (२) होय तो कया देशमा ३ (३) अन्यन पग जईने वा छे? (४) आम्रगोटला उपरथी कुलदेवता क्या ? (५) मारवाङमा यामणवाटा पासे कुलदेवता- स्थान छ? (१) कुलदेवता अविकानी न छे? (1) अन्यत्र कुटुंबी जनो होय तो वेओनो धंधो वगेरे हशे ? (0) केटलामी पूर्व पेदी उपर अमारी आ वंशवेल भेगी मळे छे? () मूल कया गामना वतनीयो हता? तथा (१०) क्या रजपूतोमाथी कये रामये कया आचार्यादिकना उपदेशथी उद्धार पामी जैनधर्मो थयेला! इत्यादि जाणनाशोधवानी विमल-युद्धिथी बाल जीवननी उर्मि सातर म्हारा पूर्वपुरूषोना संग्रहीतमाथी आ प्रयत्न म्हें कर्यो छे. उडतालीस वर्षों पूर्व म्हारा दादा शेठ सानरचंदे कुटुंब संबंधे एक लेस लसी राखेलो छे ते पण वनी शमशे तो योग्य समये प्रसिद्ध कराववा प्रयत्न करीश. मुंबई वा० ५ मी फेनुआरी, सन १९४१ ॥ वि. सं. १९९७ माघ शुझ ९ बुधवार विमल जीवणचंद जवेरी ·प्रशमरतिः हारि.पुतिः प्रशमरति-प्रकरणे सामान्य-अनुक्रमणिका सामान्य अनुक्रम० ॥४१॥ 25-29 .... .... ७ .... .... २९ .... २९ ... .... .... .... .... १प्रशमरतिप्रकरणस्योपोद्घातः २प्रशमरतिस्था अधिकाराः ३ प्रशमरति बृहदविषयानुक्रमः ४ फंडना कार्यकरो ५ किञ्चिद्वक्तव्य ६ प्रशमरतिगता आर्याणाम- कारादिक्रमेण सूची ७प्रशमरत्युदाहृत विशेपो- १२-१६ Preface १० ग्रन्थकार विपे महत्त्वनी पुस्तक सूची ११ 'प्रशमरति' प्रकाशनोनी यादी १२ शेठ देवचंद लालभाई झवेरीना कुटुंवनी वंशवेल शाखा १ १३ शासा २ अनुलेस १५ प्रशमरति ग्रन्थः मूल-विवरण १६ प्रशमरति-अवचूर्णी १७-२३ ३०-३५ ३६-३९ ३९-४१ " क्तिनां सूची २४ ॥४१॥ .... ... ८ शेठ दे० ला जैन पुस्तकोद्धार फंडना पहेलेथी आज सुधीना दृस्टीओनो पट २४ .... .... .... ... ६१-७९ ....

·विश्वहिवबोधिदायकश्रीअमीझरापार्श्वनायेभ्यो नमः श्रेष्ठि देवचन्द लालमाई जैनपुस्तकोद्धारे- श्रीमद्डमास्वातिकृता श्रीवृहदच्छीयश्रीहरिभद्रसूरिविरचितविवरणोपबृंहिता प्रशमरतिः नमः श्रीप्रवचनाय । उदयस्थितमरुणकर दिनकरमिव केवलालोकम् । विनिहतजडतादोषं सद्वृत्तं वीरमानम्य ॥१॥ वक्ष्यामि प्रशमरतेविवरणमिह वृत्तितः किंचित् । जडमतिरप्यकठोरं स्वस्मृत्यर्थ यथानोधम् ॥ २॥ (उपगीती) यद्यपि मदीयवृत्तेः साफल्यं नास्ति तादृशं किमपि । सुगमत्वलघुत्वाभ्यां तथापि तत् संभवत्येव ॥ ३ ॥ इहाचार्यः श्रीमानुमास्वातिपुत्रस्त्रासितकुतर्कजनितवितर्क सम्पर्कप्रपश्चः पञ्चशतप्रकरणप्रवन्धप्रणेता वाचकमुख्यः समस्त धे- ताम्बरकुलतिलकः प्रशमरतिप्रकरणकरणे प्रवर्तमानः प्रथमत एव मङ्गलादिमतिपादकमिदमार्याद्वितयमुपन्यस्तथान्- प्र.र.१ ·मंगलादि. प्रशमरतिः हारि वृत्तिः नाभेयाचा सिद्धार्थराजसूनुचरमाश्चरमदेहाः । पञ्चनवदश च दशविधधर्मविधिविदो जयन्ति जिनाः ॥१॥ जिनसिद्धाचार्योपाध्यायान् प्रणिपत्य सर्वसाधूंश्च । प्रशमरतिस्थैर्यार्थ वक्ष्ये जिनशासनात् किश्चित् ॥२॥ नाभेयाचा इति-नाभेरपत्यं नाभेयः-ऋपभनामा युगादिदेवः स आयो येषां तीर्घकृतां ते नाभेयाद्याः । सिद्धार्थो राजा तस्य सूनुः-तनयः स चरमः-पश्चिमो वर्धमानाभिधानो येषां ते सिद्धार्थराजसूनुचरमाः । चरमः-पर्यन्तवर्ती देहः-शरीरं येषां ते तथा । कियन्तः?-पञ्चनवदश च कृतद्वन्द्वसमासाः, चतुर्विशतिरित्यर्थः, अन्ये तु पञ्चादिषु त्रिप्पपि पदेषु प्रथमावहुवचनं ददति इति । चः समुच्चये । दशविधधर्मविधि-क्षान्त्यादिदाप्रकारसदाचरणविधानं वक्ष्यमाणं विदन्ति-जानन्ति ते तथा । एवं विशेषणपञ्चकयुताः किम् ?-जयन्ति-अतिशेरते । के ?-जिना-रागादिजेतार इति ॥१॥ एवमिह भरतजिनान्नमस्कृत्य सम्पति सामान्येन पश्चपरमेष्ठिस्तुतिमाह-जिनेत्यादि, जिनाः पूर्वोक्तस्वरूपाः सिद्धाः- सिद्धि प्राप्ताः आचार्याः पञ्चविधाचारनिरताः, उपाध्यायाः-सूत्रमदाः, अत्र द्वन्द्वसमासः, तान् प्रणिपत्य-नत्वा, सर्वसाधून्- भरताविक्षेत्रवय॑शेषयतीन् । चः समुच्चये । किश्चिद्वक्ष्ये इति सम्बन्धः। किमर्थम् ?-प्रशमरतिस्थैर्यार्थ-उपशमप्रीतिनि- श्वलतायै । वक्ष्ये-अभिधास्थे । कुत इत्याह-जिनशासनात्-सर्वज्ञागमात् । किश्चिद्-अल्पं, प्रशमरतिप्रकरणमिति तात्प- यम् । तत्र सार्धायया मङ्गालमभिहितम् , आर्याऽर्धेन तु सप्रतिज्ञं प्रयोजनादित्रयम् । तत्र प्रशमरतिस्थैर्यार्थमित्यनेन गुरुशिष्ययोरैहिकामुप्मिक प्रयोजनं प्रतिपादितम्, वक्ष्ये इति प्रतिज्ञा, जिनशासनादिति पदेन गुरुपर्वक्रमलक्षणः

·अशक्य-
प्रवेशता
सम्बन्धः, यद्वा आधाराधेयरूपः सम्बन्धः, तत्र जिनशासनमाधारः, प्रशमरतिराधेया। अभिधेयं तु किचिदिति पदसू.
चितम् । इत्यार्याद्वयार्थः ॥२॥
'जिनशासनात् किंचिद्वक्ष्य' इत्युक्तम् , अवहुश्रुतानां तु सकष्टस्तत्र प्रवेश इति सदृष्टान्तमार्याद्वयेनाह-
यद्यप्यनन्तगमपर्ययार्थहेतुनयशब्दरताव्यम् । सर्वज्ञशासनपुरं प्रवेष्टुमबहुश्रुतैर्दुःखम् ॥ ३ ॥
श्रुतवुद्धिविभवपरिहीणकस्तथाऽप्यहमशक्तिमविचिन्त्य । द्रमक इवावयवोच्छकमन्वेष्टुं तत्मवेशेप्सुः॥४॥
यद्यपीत्यादिना सकप्टस्तत्र प्रवेश इति प्रतिपादितम्, अनन्ता-अपर्यवसानास्ते च ते गमपर्यया हेतुनयशब्दाश्च तथाविधाः
एव रतानि-मणयस्तैराढ्यं-समृद्धं तत्तथा, तत्र गमाः-सदृशपाठाः, पर्याया-घटादिशब्दानां कुटादिरूपाणि नामान्तराणि,
अर्थाः-शब्दानामभिधेयानि, हेतवः-अन्यथाऽनुपपत्तिलक्षणाः, नया-नैगमादयः, शब्दा-घटादयः । इत्येतत् किमित्याह-
सर्वज्ञशासन-जिनागमस्तदेव पुरं-नगरम्, तत् प्रवेष्टुं-अन्तर्गन्तुम् , अबहुश्रुतैः-अल्पागमैर्दुःख-सकष्टं, वर्तत इति शेपः ॥२॥
श्रुतम्-आगमः, बुद्धिः औत्पत्त्यादिका मतिः, ते एव सर्वकार्यसाधकत्यात् विभवो-धनं तेन 'परिहीणको-रहितः स
धाविधः सन् । तथापि-एवमपि, अहमपि कर्तृभूतात्मनिर्देशः । अशकिम्-असामर्थ्यम् , अविचिन्त्य-अविगणय्य, द्रमक
इय-रक्ष इव, अवयवानाम्-अर्धधान्यानामुछको-मीलनमवययोछकस्तम्, अन्वेष्टुं-गवेषयितुम् , तस्मिन्-सर्वज्ञशासनपुरे,
प्रवेशः अन्तर्भवनम् तत्रेप्मुः-अभिलापुकस्तत्प्रवेशे सुः, वर्त इति शेपः । आर्याद्वयस्योपनयो यथा-यद्वद्रलाढ्यपुरमन्तः
प्रवेष्टुमविभवैः सकष्टं तद्वत्सर्वज्ञशासनमववोढुं सकष्टं वर्तत इत्यार्याद्वयार्थः ॥ ४ ॥

·परामरतिः
हारि.वृत्तिः
पूर्वग्रन्था-
वयववा
॥२॥
'तामेवोछकवृत्तिमार्यादयेनाऽऽह-
बहुभिर्जिनवचनार्णवपारगतैः कविवृषैर्महामतिभिः । पूर्वमनेकाः प्रथिताः प्रशमजननशास्त्रपद्धतयः ॥५॥
बहुभिः-अनेकैर्जिनवचनार्णवपारगतैः सर्वज्ञागमसमुद्रपर्यन्तप्राप्तः कविवृपैः-विशिष्टकविभिः महामतिभिः-विपुलबु-
द्धिभिः, पूर्व-प्राक्तनकाले, अनेका-बढ्यः, याः प्रथिता-अभिहिताः, कास्ता इत्याह-प्रशमजननशाखपद्धतयः-उपशमो-
त्पादकग्रन्थपङ्गय इति ॥ ५॥ किंचात इत्याह-
ताभ्यो विस्ताः श्रुतवाफपुलाकिका प्रवचनाश्रिताः काश्चित् । पारम्पर्यादुच्छेपिका कृपणकेन संहृत्य ॥ ६॥
तद्भक्तियलार्पितया मयाऽप्यविमलाल्पया खमतिशत्या। प्रशमेष्टतयाऽनुसता विरागमार्गेकपदिकेयम् ॥७॥
ताभ्यः पूर्वोक्तशास्त्रपद्धतिभ्यो विस्ता-आलिताः । का इत्याह-ताभ्यो विस्ताः श्रुतवाक्पुलाकिका आगमवचनधान्या-
वयवभूताः, ताश्च मिथ्यादृश्यागमसम्बन्धिन्योऽपि भवन्तीत्याह-प्रवचनाश्रिताः-जिनशासनानुसारिण्यः, काश्चिदेव, न
सर्वाः, पारम्पर्यात्-गुरुपरम्परया, उच्छेपिका-उद्धृतशेपाः, स्तोकीभूता इत्यर्थः। ततस्ताः कृपणकेन-कुत्सितरणेव, मयेत्युत्त-
रेण सम्बन्धः। संहृत्य-मीलयित्वेति ॥६॥ ततः किं कृत्यमित्याह-तद्भक्ति'इत्यादि,तभक्तिबलार्पितया-श्रुतवाक्पुलाकिका-
बहुमानसामर्थ्यलोकत(प्राप्त)या।मयेति कर्तृभूतात्मनिर्देशे। अपिशब्दोऽसूयाख्यापकः किल मयापि अनुसता विरागमार्गकप-
दिकेति । अविमला-कलुषा, सा चासावल्पा च-स्तोका सा तथा तया । कया एवंविधया ?-अत आह-स्वमतिशत्या
कारणभूतया, निजवुद्धिसामर्थ्येन, प्रशमेष्टतया-उपशमवल्लभतया हेतुभूतया, अनुसृता-तद्भक्त्यनुसारेण विहिता, का कि-
॥२॥

·सतामनु-
ग्रामता
विधेत्याह-विरागमार्गकपदिका-विरागमार्गस्यैकोत्पादिका, जनिकेत्यर्थः । इयं प्रशमरतिरित्यर्थः । इति आर्याद्वयार्थः ।।७।।
न च असारत्वात् श्रुतवाक्पुलाकिकानां तत्संहरणरचिता सती सतामनादरणीयैव स्यादियमित्याह-
यद्यप्यवगीतार्था न वा कठोरप्रकृष्टभावार्था । सद्भिस्तथापि मय्यनुकम्पैकरसैरनुमाया ॥८॥
यद्यपि वक्ष्यमाणदोपयुक्ता तथापि सद्भिरनुग्राह्येति सम्बन्धः। दोपानेवाह-अवगीतार्था अनादरणीयाभिघेया, वर्तत इति
वा कठोरमकृष्टभावार्था-नवेति निषेधे कठोरो-विवुधजनयोग्यो गम्भीर इत्यर्थः प्रकृष्टः-प्रधानो भावार्थ:-
पदाभिधेयो यस्यां सा तथा, अगम्भीरप्रधानभावार्थत्यर्थः । यद्वा नवा-नूतना आधुनिककविकृतत्वात् तथा अकारप्र.
श्लेषात् न विद्यते कठोरमकृष्टभावार्थो यस्यां सा तथा । सभिः सणनैः। तथापि-एवमपि । मयीति विषयभूतात्मनिर्देशः,
अनुकम्पैकरस:-दयामधानमानसैरनुमाह्या-अङ्गीकर्तव्या । इत्यार्यार्थः॥८॥
इत्यभ्यर्थना कृता, यहा स्वभावत एव सन्तो दोपत्यागेन गुणानेव ग्रहीप्यन्तीत्यावेदयन्नाह-
कोच निमित्तं वक्ष्यति निसर्गमतिसुनिपुणोऽपि वाद्यन्यत् । दोपमलिनेऽपि सन्तो यद् गुणसारग्रहणदक्षाः॥९॥
को ?- कश्चिदित्यर्थः । अत्र-सौजन्यविचारे निमित्तं-कारणमन्यद्-इतरद् वक्ष्यति-भणिप्यति, वादी-जल्पाक इति
योगः। कीदृशः-निसर्गमत्या-स्वभावबुद्ध्या, सुनिपुणोऽपि, आस्तां अनीहशः। यद्-यस्मात्,सन्तः सजनाः,गुणसारग्रहण-
दक्षाः-गुणस्वीकारकुशलाः, भवन्तीति शेपः । क ?-दोपमलिनेऽपि-सदोपेऽपि, वस्तुनीत्यध्याहारः । स्वभावादेव दोष-
परित्यागेन गुणग्राहिणः सत्पुरुषा भवन्तीति भावार्थः ॥९॥

·असमरतिः
हारि.वृत्तिः
सवां ग्रहा.
च्छोमा पो-
पकताच
.
अथैवंविधायाः सद्भिगृहीतायाः को गुणः स्यादित्याह-
सद्भिः सुपरिगृहीतं यत्किञ्चिदपि प्रकाशतां याति । मलिनोऽपि यथा हरिणः प्रकाशते पूर्णचन्द्रस्थः ॥१०॥
सद्भिः सुपरिगृहीतम्-अतिशयेनाङ्गीकृतम् यत्किमपि-असारमपि, आस्तां सारम् , प्रकाशतां-प्रकटताम् , याति-गच्छति-
इति दान्तिकः, दृष्टान्तमाह-मलिनोऽपि-कृष्णोऽपि, आस्ताममलिनः, यथा-येन प्रकारेण, हरिणो-मृगः, प्रकाशते-शोभते,
कीदृशः १-पूर्णचन्द्रस्थः-पौर्णमासीशशिमध्यस्थित इति आर्यार्थः ॥ १० ॥
अन्यदपि सज्जनचेष्टितं दृष्टान्तान्तरयुतमाह-
यालस्य यथा वचनं काहलमपि शोभते पितृसकाशे। तद्वत् सज्जनमध्ये प्रलपितमपि सिद्धिमुपयाति ॥ ११ ॥
वालस्य-शिशोर्यथा वचनं-जल्पितम् , काहलमपि-अव्यक्ताक्षरमपि शोभते-राजते पितृसकाशे-मातापित्रोरग्रत इति
दृष्टान्तः, दार्शन्तिकमाह-तद्वत्-तथा सज्जनमध्ये प्रलपितमपि-अनर्थकं वचनमपि सिद्धिमुपयाति-ख्यातिमुपैतीत्यर्थः॥११॥
ननु पूर्वकविकृता अपि शमजननशाखपद्धतयः सन्ति तत् पुनः किमनयेत्याशङ्याह-
ये तीर्थकृत्मणीता भावास्तदनन्तरैश्च परिकथिताः। तेषां बहुशोऽप्यनुकीर्तनं भवति पुष्टिकरमेव ॥ १२ ॥
ये तीर्थकृत्मणीता भावा-जीवादयस्तदनन्तरैश्च-गणघरादिभिः परिकथिताः-प्रकीर्तिताः तेषां बहुशोऽप्यनुकीर्तनं
भवति पुष्टिकरम् । एवं अनेकधाऽपि संशब्दनं भवति-जायते पुष्टिकरमेवेत्यार्थिः ॥ १२॥
,
॥३॥

·अदुष्टपौन- रुत्यं अमुमेवार्थ आर्यात्रयेण भावयन्नाह- यद्वद्विपघातार्थ मन्त्रपदे न पुनरुक्तदोपोऽस्ति । तद्वद्रागविपन्नं पुनमक्तमदुप्टमर्थपदम् ॥ १३ ॥ यद्वदुपयुक्तपूर्वमपि भेपर्ज सेव्यतेऽर्तिनाशाय । तद्वद्रागार्तिहरं यहुशोऽप्यनुयोज्यमर्थपदम् ॥ १४ ॥ वृत्त्यर्थ कर्म यथा तदेव लोकः (ग्रंथसंख्या१००)पुनः पुनः कुरुते।एवं विरागवार्ता हेतुरपि पुनः पुनश्चिन्त्यः॥१५॥ यद्वत्-यथा विपघातार्थ-गरोत्तारणाय मन्त्रपदे-ॐकारादिके वचने, समुच्चार्यमाणे इति शेपः। न पुनरुकदोपोऽस्ति- नेव भूयोभणनदूषणं विद्यते तद्वत्-तथा रागविपन-गविनाशकम् पुनरुकं-भूयोभणितम् अदुष्टम्-अदूषणवत् अर्थपदं- सूचकत्वात् सूत्रस्थार्थवाचकं पदमिति आर्यार्थः ॥ १३ ॥ यद्वत्-यथा उपयुक्तपूर्वमपि-प्रथमप्रयुक्तमपि भेपजम्-औषधम् सेव्यते-पुनः क्रियतेऽर्तिनाशाय-पीडाविनाशार्थम् तदत्-तथा रागार्तिहरं-प्रतिवन्धपीडानाशकम् वहुशोऽपि अनेकथा- ऽप्यनुयोज्यं-उच्चारणीयम् अर्थपदं-अभिषेयवत्पदमित्यार्थः ॥ १४॥ वृत्त्यर्थम्-जीवनार्थ कर्म-कृप्यादिकम् स यथा यद्वत् तदेव कृप्यादिकं लोको-जनः पुनः पुनरित्यादि सुगमम् ॥ १५॥ इतो वैराग्यानयनोपायमाह- दृढतामुपैति वैराग्यभावना येन येन भावेन ! तस्मिंस्तस्मिन् कार्य कायमनोवाग्भिरभ्यासः॥१६॥ दृढवां स्थैर्यमुपैति-गच्छति वैराग्यभावना-विरागतावासना येन येन भावन-विशिष्टान्ताकरणाभिप्रायेण तसिंतस्मिन् कार्ये विधातव्यः । काभिः क इत्याह-कायमनोवाग्भिरभ्यास इति व्यकम् ॥ इत्यार्यार्थः॥१६॥ .

·-
प्रशमरतिः
हारि.वृत्ति.
माध्यस्थ्य-
रागद्वेषप-
यायाः
॥४॥
अथ वैराग्यपर्यायानाह-
माध्यस्थ्यं वैराग्यं विरागता शान्तिरुपशमः प्रशमः । दोपक्षयः कपायविजयश्च वैराग्यपर्यायाः॥१७॥
सुगमम् , नवरं अष्टौ वैराग्यपर्यायाः॥१७॥
वैराग्यं तु रागद्वेपाभावे स्याद्, अतस्तयोः पर्यायानार्याद्वयेनाह-
इच्छा मूर्छा कामः लेहो गायं ममत्वमभिनन्दः । अभिलाप इत्यनेकानि रागपर्यायवचनानि ॥१८॥
ईर्ष्या रोपो दोपो द्वेषः परिवादमत्सरासूयाः । वैरप्रचण्डनाद्या नैके द्वेषस्य पर्यायाः॥१५॥
व्यकम् । किंतु रागस्याष्टौ पर्यायाः ॥१८॥ स्पष्टमेव, किंतु द्वेषस्य नव नामानि-ईर्ष्या १ रोपः २ दोपः ३ द्वेषः ४
परिवादः ५मत्सरः ६ असूया ७ वैरं ८ प्रचण्डनं ९ इत्यादि । आदिशब्दादन्येऽपि ज्ञेया इति, आर्यात्रयेणा(येड)पि पदानां
किंचिदर्थभेदोऽप्यस्ति स स्वधियाऽभ्यूह्य इति ॥ १९ ॥
अथ यादृश आत्माऽनयोरुदये भवति तादृशमार्याचतुष्टयेनाह-
रागद्वेषपरिगतो मिथ्यात्वोपहतकलुपया दृष्ट्या । पञ्चास्रवमलयद्दलातरौद्रतीवाभिसन्धानः ॥२०॥
कार्याकार्यविनिश्चयसक्लेशविशुद्धिलक्षणैर्मूढः । आहारभयपरिग्रहमैथुनसंज्ञाकलिग्रस्तः॥२१॥
क्लिष्टाष्टकर्मवन्धनयद्धनिकाचितगुरुर्गतिशतेषु । जन्ममरणैरजस्रं बहुविधपरिवर्तनाभ्रान्तः ॥ २२ ॥
दुग्वसहस्रनिरन्तरगुरुभाराकान्तकर्पितः करुणः । विषयसुखानुगततृपः कपायवक्तव्यतामेति ॥ २३ ॥
.
॥४॥

·कपायिल- क्षणं . रागद्वेपाभ्यां परिगतो व्याध इति समासः, मिथ्यात्वेनोपहता २ सा चासौ कलुपा च-मलिना सा तथा तया । कया एवंविधया?-दृष्ट्या-बोधरूपया करणभूतया । किमित्याह-पञ्चास्रवाः-प्राणातिपातादयः, तैः करणभूतैर्मल: कर्मबन्धस्तेन बहुलो-व्याप्तः स तया, तथा स चासावातरौद्रयोस्तीवाभिसन्धानश्च-गाढचिन्तनः स तथेति समास इति ॥२०॥ कार्य जीवरक्षादिकम् अकार्य-जीववधादिकम् तयोविनिश्चयो-निर्णयः स तथा, स च संक्लेशः-कालुप्यम्, विशुद्धिः-नैर्मन्यम्, तयोः क्लिष्टचित्ततानिमलचित्ततारूपयोर्लक्षणानि-परिज्ञानानि तथा तानि चेति समासः, तैः करणभूतैर्मूदो-मुग्धः, तथा आहा- रभयपरिग्रहमैथुनसंज्ञाः प्रसिद्धरूपास्ता एव कलयः कलहाः कलिहेतुत्वात् तैर्ग्रस्त: :-आमात इति समास इति ॥२१॥ क्लिष्टानि च तानि-राण्यष्टकर्माणि च प्रसिद्धानि तानि तथा, तान्येव पन्धनं-नियन्त्रणम् , तेन वद्धो-नियन्त्रितः, स चासौ निका- चितश्च-अतिनियन्त्रितः स तथा, अत एव गुरुः-भाराकान्तः, ततः कर्मधारयः। यद्वा क्लिष्टाष्टकर्मणां उपलक्षणत्वेन वन्धन- पद्धनिधत्तनिकाचितानि कृतद्वन्द्वानीति चत्वारि पदानि दृश्यानि तैर्गुरुः स तथा । अत्र लोहमयः सूचीकलापो दृष्टान्तः, यथा वन्धनं-स्पृष्टं दवरकवद्धसूचीनां मीलनमात्रमिव गुरुकर्मणां जीवप्रदेशैः सह योगमात्रमल्पमयाससाध्यम् १ तथा यद्धं-सूचीकलापस्य खपरिकयाऽन्योऽन्यवन्धनमिव तेपातैः सह २ तथा(नि)धत्तं-मातं सूचीनां परस्परसंलुलितत्वमिव, शेष तथैव ३ तथा निकाचितं वह्नितप्तकुट्टितसूचीनां निर्नष्टविभागत्वमिव, शेषं तथैव ४ केप्येवं वन्धो?-गतिशतेषु, कैः करण- भूतैः १-जन्ममरणरजन्नम्-अनवरतम् बहुविधपरिवर्तनानान्तः-अनेकप्रकारपोलनापर्यटित इति ॥ २२॥ दुःखसहस्राण्येव निरन्तरो-विश्रामरहितो गुरुः-महान भारस्तेन आक्रान्तः-पीडितः स तथा, तथा कर्षितो-विलिखितः, कापि कर्शित इति .. .

·प्रगमरतिः
हारि.वृत्तिः
अनर्थका-
रिता
दृश्यते, तत्र कर्शितो-दुर्बलीभूतः, ततः पदद्वयस्य कर्मधारयः। तथा करुणः-अदीनः। तथा अनुगतः, ईपदासक्तस्तृष्यतीति
तृपः-प्राचुर्येण पिपासितः, ततः पदस्यस्य कर्मधारयः। ततो विषयसुखेष्वनुगततृप इति समासः । अन्ये वनुगतनृपः कृता-
मिलाप इत्याहुः । स किमित्याह-कपायवक्तव्यतामेति-क्रोधादिवा(मा) नेप इति भणनीयतां याति । इत्यार्याचतुष्टयी,
॥ २३ ॥ इति शास्त्रस्य पीठवन्धः ॥
स कपायवकन्यतानुगतः प्राणी यानपायान् प्रामोति तगणनेऽशक्तिमाह-
स क्रोधमानमायालोभैरतिदुर्जयैः परामृष्टः। प्रामोति याननर्थान् कस्तानुद्देष्टुमपि शक्तः? ॥ २४ ॥
स जीवः क्रोधादिभिरतिदुर्जयैः-कप्टेनाभिभवनीयैः परामृष्टो-वशीकृतः । किमित्याह-ग्रामोति-लभते, यान् कांश्चिद्
अनन्-अपायान्, कः, न कश्चिदित्यर्थः । ताननर्थानुद्देष्टमपि-भणितुमपि, आस्तां परिहर्तुम् , शक्तः-समर्थो, भवतीति
शेपः इत्यार्याधः ॥ २४ ॥
तानेव लेशत आह-
क्रोधात् प्रीतिविनाशं मानाद्विनयोपघातमामोति । शाठ्यात् प्रत्ययहानि, सर्वगुणविनाशनं लोभात् ॥२५॥
आमोतीति क्रियापदं चतुर्वपि पदेषु योज्यम् । शेष सुगममिति ॥ २५ ॥
अध प्रत्येकमार्याचतुष्टयेन कपायदोषानाह-
मोधः परितापकरः सर्वस्योद्वेगकारकः क्रोधः। वैरानुपगजनकः क्रोधः क्रोधः सुगतिहन्ता ॥ २६ ॥
॥५॥

·क्रोधादि-
फलं
श्रुतशीलविनयसन्दूपणस्य धर्मार्थकामवितरस । मानस्य कोध्यकाशं मुहूर्तमपि पण्डितो दद्यात् ॥ २७ ॥
मायाशीलः पुम्पो यद्यपि न करोति कंचिदपराधम् । सर्प इवाविश्वास्यो भवति तथाप्यात्मदोपहतः॥२८॥
सर्वविनाशाश्रयिणः सर्वव्यसनेकराजमार्गस्य । लोमस्य को मुग्वगतः क्षणमपि दुग्यान्तरमुपेयात्? ॥ २१॥
आर्यावयमपि सुगमम् ॥ २६ ॥ २७॥ मायाशीलः-पाट्यस्वभायः पुरुषो यद्यपि न करोति कश्चिदपराधमिति व्यक्तम्
तथाप्यात्मदोपहतः स्वदूपणतिरस्कृत इत्यविश्वास्यो भवति । किंवत् ? सर्पवत्-सर्प इव । यथा सर्प उत्खातदशनोऽप्य-
विश्वसनीयो भवति एवं मायाव्यपि नर इत्यार्यार्थः ।। २८ ।। सर्वविनाशाशयिणः-निखिलापायभागिनः सर्वव्यसनाना-
धूवादीनामेक:-अद्वितीयो राजमार्गः-रासंचरणपथः, तस्य लोभस को मुसगतो-ग्रासीभूतः, क्षणामपि-स्तोककालमपि,
आस्तां प्रभूतकालम्, दुःसान्तरम्-असातव्यवधानमुपेयात् गच्छेत् । इत्यार्याचतुष्टयार्यः ॥ २९ ॥
अथ सामान्यनेपां भवमार्गनायकत्वमाह-
एवं मोधो मानो माया लोभश्च दुःखहेतुत्वात् । सत्त्वानां भवसंसारदुर्गमार्गप्रणेतारः ॥ ३० ॥
एते क्रोधादयो दुःखहेतुत्वात् सत्त्वानां-जीवानाम्, कथंभूता भवन्तीत्याह-भवे-नरकादौ संसारः संसरणं तत्र दुर्ग-
मार्गो-विषमाध्या तस्य प्रणेतारो-नायकाः । इत्यार्याः ॥ ३० ॥
इति कपायाधिकारः॥२॥

·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः अन्तर्भावो बन्धहेतु- अथ मूठभणनपूर्व पृथक्पदद्वयनैपां अन्तर्भावमार्याद्वयेनाह-, ममकारावारावेपां मूलं पदद्वयं भवति । रागद्वेपावित्यपि तस्यैवान्यस्तु पर्यायः ॥ ३१ ॥ माया लोभकपायश्चेत्येतद्रागसंज्ञितं द्वन्द्वम् । क्रोधो मानश्च पुनर्देप इति समासनिर्दिष्टः ।। ३२ ॥ ममकारो-ममेदं अहमस्य स्वामीत्याद्यः अध्यवसायः । अहवारस्त्वहमेव प्रधानोऽन्यो ममाधम इत्यादिपरिणामस्तो, तथा किमित्याह-एषां कपायाणां मूलं-वीजं उत्थानमित्यर्थः । पदद्वयमुक्तस्वरूपं भवति-जायते । तत्र ममकारे मायालोभी, अहवारे क्रोधमानौ स्तः, इत्याभ्यां चत्वारोऽपि कपाया गृहीताः। तथा रागद्वेषी-प्रीत्यप्रीती क्रोधादीनामुत्थानभूताविति पक्रम इति, अपिशब्द उपप्रदर्शनार्थः । तस्यैव-ममकाराहद्वारेतिपदद्वयस्यैव, अन्यः-अपरः, तु समुच्चयार्थः, पर्यायो- नामान्तरम्, भावार्थः प्राग्वदिति ॥ ३१॥ सुगमम् । किंतु इन्द्र-युग्मं समासः-संक्षेपार्थो, भावार्थस्तु पूर्वार्याभाव- नातोऽसेय इति ॥ ३२ ॥ अनन्तरं रागद्वेपा(वुक्ता)वथ तयोरेव सामान्यसामर्थ्यमाह- मिथ्यादृष्ट्यविरमणप्रमादयोगास्तयोवलं दृष्टम् । तदुपगृहीतावष्टविधकर्मवन्धस्य हेतू तौ ।। ३३ ॥ 'मिथ्यादृष्टिरिति मिथ्यात्यम्-आभिग्रहिकादि पञ्चधा । न विरमणम्-अविरतिः पृथिव्यादिषु द्वादशविधम् । प्रमादो- मद्यादिः पञ्चप्रकारः, योगाः-सत्यादयः पञ्चदशविधाः, ततो द्वन्द्वः ते तयोः-अनयो रागद्वेषयोर्वलम्-आदेशकारि सैन्यम्, .

·कर्मभेदाः दृष्ट-जिनः कथितम्, तैरुपगृहीती-मिथ्यात्वादिभिः कृतसामथ्यौँ सन्तावष्टविधकर्मवन्धस्य हेतू-कारणे भवतः ॥ ३३ ॥ ॥ इति रागाद्यधिकारः ॥ ३॥ तं कर्मयन्धं मूलत आई- स ज्ञानदर्शनापरणयेयमोहायुपां तथा नाम्नः । गोत्रान्तरापयोथेति कर्मवन्धोऽष्टधा मौलः ॥ ३४ ॥ कर्मणां वन्धः कर्मवन्धः स पूर्वोदिष्टोऽष्टधा भवतीति सम्बन्धः । कीदृशः ?-मौलो-मूलप्रकृतिसम्बन्धी । किनाम्नां कर्मणामत आह-शानदर्शनयोरावरणशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धात् ज्ञानावरणदर्शनावरणवेद्यमोहायुषां कृतद्वन्द्वानां तथा नानो गोत्रान्तराययोश्चेति ॥ ३४ ॥ अथोत्तरः स कतिविध इत्याह- पञ्चनवयष्टाविंशतिकद्विश्चतु पट्कसमगुणभेदः। द्विापञ्चभेद इति सप्तनवतिभेदस्तथोत्तरतः ॥ ३५॥ सप्त गुणा यस्य स सप्तगुणः, पट्कश्चासौ सप्तगुणश्च पट्कसप्तगुणो-द्विचत्वारिंशत्, पञ्च च नव च द्वौ चाष्टाविंशतिका च द्वौ च चत्वारश्च पदसतगुणश्च ते तथाविधास्ते भेदाः-प्रकारा यस्य स तथा, कर्मवन्ध इति योगः।'याकारा'विति सूत्रेण ह्रस्वत्वं विंशतिकाशब्दे। तथा द्विश्च पञ्च च द्विःपञ्च ते भेदा यस्य स तथा, इत्येवमेकत्र मिलने सप्तनवतिभेदा भवन्तीति शेषः।तथा समुच्चयार्थः, उत्तरतः-उत्तरभेदानाश्रित्य, अयमर्थः-ज्ञानावरणीयमुत्तरभेदापेक्षया मतिज्ञानापरणीयादिपञ्चधा। एवं दर्शनाव- . प्र.२.२.

·- प्रशमरतिः हारि. चिः . अन्तर्भावो बन्धहेतु- । अथ मूलभणनपूर्व पृथक्पदद्वयेनैपां अन्तर्भावमार्याद्वयेनाह- ममकाराहकारावेषां मूलं पदद्वयं भवति । रागद्वेपावित्यपि तस्यैवान्यस्तु पर्यायः ॥ ३१ ॥ माया लोभकपायश्चेत्येतद्रागसंज्ञितं द्वन्द्वम् । क्रोधो मानश्च पुनर्देप इति समासनिर्दिष्टः ।। ३२ ॥ ममकारो-ममेदं अहमस्य स्वामीत्याद्यः अध्यवसायः । अहङ्कारस्त्वहमेव प्रधानोऽन्यो भमाधम इत्यादिपरिणामस्ती, तथा किमित्याह-एषां कपायाणां मूलं-वीज उत्थानमित्यर्थः । पदद्वयमुक्तस्वरूपं भवति-जायते । तत्र ममकारे मायालोभी, अहङ्कारे क्रोधमानौ स्तः, इत्याभ्यां चत्वारोऽपि कपाया गृहीताः। तथा रागद्वेषौ-प्रीत्यप्रीती क्रोधादीनामुत्थानभूताविति प्रक्रम इति, अपिशब्द उपप्रदर्शनार्थः । तस्यैव-ममकाराहकारेतिपदद्वयस्यैव, अन्यः-अपरः, तु समुच्चयाः, पर्यायो- नामान्तरम्, भावार्थः प्राग्वदिति ॥ ३१ ॥ सुगमम् । किंतु द्वन्द्वं-युग्मं समासः-संक्षेपार्थो, भावार्थस्तु पूर्याभाव- नातोऽजसेय इति ॥ ३२॥ अनन्तरं रागद्वेषा(वुक्ता)वथ तयोरेव सामान्यसामर्थ्यमाह- मिथ्यायविरमणप्रमादयोगास्तयोर्यलं दृष्टम् । तदुपगृहीतावष्टविधकर्मवन्धस्य हेतू तौ ॥ ३३ ।। 'मिथ्यादृष्टिरिति मिथ्यात्वम्-आभिग्रहिकादि पञ्चधा । न विरमणम्-अविरतिः पृथिव्यादिषु द्वादशविधम् । प्रमादो- मद्यादिः पञ्चप्रकारः, योगाः-सत्यादयः पञ्चदशविधाः, ततो द्वन्द्वः ते तयोः-अनयो रागद्वेपयोर्वलम्-आदेशकारि सैन्यम्, ·कर्मभेदाः - हष्ट-जिनः फधितम्, तैरुपगृहीती-मिथ्यात्यादिभिः कृतसाम- सन्तायष्टविधकर्मवन्धस्य हेतू-कारणे भरतः ॥३३॥ ॥ इति रागाधिकारः॥३॥ तं कर्मवन्धं मूलत आह- स ज्ञानदर्शनावरणवेद्यमोहायुपां तथा नान्नः । गोत्रान्तरायपोथेति कर्मयन्धोऽष्टधा मौलः ॥ ३५ ॥ कर्मणां वन्धः कर्मबन्धः स पूर्वोदिष्टोऽध्या भवतीति सम्बन्धः । कीदृशः?-मौलो-मूलपकृतिसम्बन्धी । किनाम्नां कर्मणामत आह-ज्ञानदर्शनयोरावरणशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धात् ज्ञानावरणदर्शनावरणवेद्यमोहायुपां कृतद्वन्द्वानां तथा नानो गोत्रान्तराययोश्चेति ॥ ३४ ॥ अधोत्तरः स कतिविध इत्याह- पश्चनवद्यष्टाविंशतिकद्विश्चतुःपदकसमगुणभेदः। द्विापञ्चभेद इति सप्तनवतिभेदस्तथोत्तरतः ॥ ३५ ॥ सप्तगुणा यस्य स सप्तगुणः, पवश्वासी सप्तगुणश्च पदसप्तगुणो-द्विचत्वारिंशत्, पञ्च च नव च द्वौ चाटाविंशतिका पदी च चत्वारश्च पदसतगुणश्च ते तथाविधास्ते भेदाः-प्रकारा यस्य स तथा, कर्मवन्ध इति योगः।'याकाराविति सूत्रेण हस्पत्वं विंशतिकाशब्दे। तथा द्विश्च पञ्च च द्विःपय ते भेदा यस्य स तथा, इत्येवमेकत्र मिलने ससनवतिभेदा भवन्तीति शेषः । तथा समुच्चयाः, उत्तरतः-उत्तरभेदानाश्रित्य, अयमर्थः-ज्ञानावरणीयमुत्तरमेदापेक्षया मतिज्ञानावरणीयादि पञ्चधा।एवं वनाय- म.८२ ·कर्मभेदाः प्रशमरतिः । रणीयं चक्षुर्दर्शनावरणादिचतुष्कं निद्रापञ्चकं चेति नवविधम् । वेदनीयं तु सातासातरूपं द्वेधा । मोहनीयं पुनविषा-दर्शन- हारि वृत्तिः मोहनीयं चारित्रमोहनीयं च, तत्र मिथ्यात्वमिश्नसम्यक्त्वभेदात् दर्शनमोहनीयं त्रिधा, अनन्तानुवन्धिप्रभृतिकपायपोडशक- हास्यादिपवेदत्रिकभेदाचारित्रमोहनीयं पञ्चविंशतिविधमित्युभयमीलनेऽष्टाविंशतिभेदम् । आयुर्नरकादिभेदाचतुर्धा । नाम- ॥७॥ कर्म तु द्विचत्वारिंश दं, तत्र गतिजात्यादिपिण्डप्रकृतयश्चतुर्दा, प्रत्येकप्रकृतयोऽष्टी, सादिविंशतिरिति मीलिता द्विचत्वा- रिंशत् । तथा गोत्रमुच्चैनीचैर्भेदाधा । दानादिभेदादन्तराय (कर्म) पञ्चविधमिति । यद्यपि केनापि अभिप्रायेण सप्तनवतिः प्रतिपादिता तथापि वन्धप्रस्तावाविंशत्यधिकं शतं ग्राह्यम् । तच्च नाम्नः कथंचित्पिण्डप्रकृ(पं० २०० )तिविस्तारे पट्सप्तति (पष्टि) भवति, तस्याः सप्तकर्मप्रकृतिमध्यप्रक्षेपे सम्यक्त्वमिश्रद्वयापनये च विंशत्यधिकं शतं भवति । तदुक्तम्-"चउ गइ ४ जाई ५ तणु पण ५ अंगोवंगाई ३ छच्च संघयणा ६। छागिइ ६ चउ वन्नाई ४ चउ अणुपुधि ४ दुह विहगगई २।॥१॥ इय गुणचत्ता ३९ सेसऽवीस २८ मिय सत्तसहि ६७ नामस्त । सेससगकम्म ५५ जोगे सम्मामीस विणु वीससयं ॥२॥" विस्तारतः प्रकृतिवर्णनाद्यन्यतोऽवसेयमिति । अन्ये त्वेवमाहुः-पञ्च नव द्यष्टाविंशतिश्चतुरित्यादिपाठान्तरमाश्रित्य यथा पथ नवेति पदद्वयं प्रथमावहुवचनान्तम् , ततश्चाग्रेतनभेदशब्दोऽन्यशब्दसम्बद्धोऽपि इत्थं योज्यते -पश्च भेदा ज्ञानावरणस्य नव भेदा दर्शनावरणस्य । द्वा (भ्या) वेदनी (या)भ्यां युक्ता अष्टाविंशतिः २ सा तथा।ततो द्वौ भेदौ वेद्यस्य अष्टाविंशतिर्भेदा मोहनीयस्य । तथा चत्वारश्च पट्कसप्तगुणश्वर ते भेदा यस्य वन्धस्य स तथा । ततश्च चत्वारो भेदा आयुपः, पङ्कसप्तगुणो- ॥७॥ ..

·कर्मभेदाः द्विचत्वारिंशझेदा नाम्नः, द्वौ वारी द्विः द्विश्च पञ्च च २ ते तथा भेदा यस्य स तथा । तत्र भेदद्वयं गोत्रस्य पञ्च भैदा अन्तरायस्येति ॥ ३५॥ अथ प्रकृतिवन्धस्वरूपपुरःसरमेतासामेवानन्तरोक्तमूलोत्तरप्रकृतीनां स्थितिवन्धादीनाश्रित्य तीत्रादिवन्धोदयानाह- प्रकृतिरियमनेकविधा स्थित्यनुभावप्रदेशतस्तस्याः । तीवो मन्दो मध्य इति भवति पन्धोदयविशेपः ॥३६ ॥ प्रकृतिरिति जातावेकवचनम् । इयं पूर्वोक्तस्वरूपा अनेकविधा-बहुप्रकारा, मूलोत्तरभेदतो वर्तत इति शेपः । अनेन प्रकृतिवन्ध इति प्रतिपादितं भवति । तस्याः प्रकृतेः स्थित्यादीनामृत्य तीवादिभेदो पन्धोदयविशेपो भवतीति संटंकः । तत्र स्थितिः प्रकृतेर्वद्धायाः सत्या अविनाशेनावस्थानम् । अनुभावस्तु तस्या एव कटुककटुकतरादिभावेन वेदनम् । प्रदेशस्तु कर्मपुद्गलानामात्मप्रदेशैः सह संश्लेपः । ततो द्वन्दः, ते तथा तेभ्यः-ततः सकाशात्, तानाश्रित्येत्यर्थः। तस्या इति योजित- मेव । किम्-तीनो-गाढस्तथा मन्दः-स्तोकः तथा मध्यो-मध्यवर्तीत्येवं भवति-जायते वन्धः-संग्रह उदयः-अनुभवनम्, तयोर्विशेपो-भेदो यः स तथा, वन्धविशेषः उदयविशेपश्चेत्यर्थ इति । किमुक्तं भवति ?-यदा प्रकृतेः स्थितिरुत्कृष्टा भवति तदा अनुभावप्रदेशावप्युत्कृष्टौ भवतः, ततस्तस्यामुत्कृष्टस्थिती तीत्रौ वन्धोदयौ खाताम् , एतदनुसारेण मन्दमध्यौ तौ भावनीयाविति । उत्कृष्टा स्थितियथा-"आइल्लाणं तिण्हं चरिमस्स य तीस कोडिकोडीओ।अयराण मोहणिज्जरस सत्तरी होइ विन्नेया ॥ १॥ नामस्स य गोत्तस्स य वीसं उक्कोसिया ठिई भणिया । तेत्तीस सागराइं परमा आउस्स वौद्धबा ॥२॥ जघन्या तु वेयणियस्स उ वारस नामगोयाण अट्ठ उ मुहुत्ता । सेसाण जहन्नठिई भिन्नमुहुत्तं विणिदिवा ॥३॥"

·प्रशमरतिः
हारि.तिः
वन्धो
लेश्याथ
॥८॥
तदनयाऽऽयया प्रकृतिवन्धः स्थितिवन्धोऽनुभागवन्धः प्रदेशवन्धश्च प्रकृत्युदयः स्थित्युदयोऽनुभावोदयः प्रदेशोदय-
चोको ज्ञेय इत्यार्थिः ॥ ३६ ॥
साम्प्रतमस्य चतुर्विधवन्धस्य यथासम्भवं हेतूनाह-
तत्र प्रदेशयन्धो योगात् तदनुभवनं कपायवशात् । स्थितिपाकविशेपस्तस्य भवति लेश्याविशेषेण ॥ ३७॥
तत्र-तेषु प्रकृतिवन्धादिपु मध्ये प्रदेशवन्ध उपलक्षणत्वात् प्रकृतिवन्धश्च योगात्-मनोवाकायरूपातशुभात् शुभ इतरस्मा-
दितरो भवतीति । तथा तस्य प्रदेशवन्धप्रकृतिवन्धोपात्तस्य कर्मणोऽनुभवनम्-अनुभावो-वेदनं कपायवशात् । तथा स्थितैः
पाकविशेषो जघन्यमध्यमोत्कृष्टस्थितिनिवर्तनं तस्य कर्मणो भवति-जायते लेश्याविशेषेण 'कपायपरिणामो लेश्या' इति वच-
नात् परमार्थत इत्यार्यार्थः ।। ३७ ॥
एतासा नामानि सदृष्टान्तं कर्मवन्धस्थितिविधातृत्वं चाह-
ताः कृष्णनीलकापोततैजसीपद्मशुक्लनामानः । श्लेप इव वर्णवन्धस्य कर्मवन्धस्थितिविधान्यः॥ ३८ ॥
इति प्रथमार्धे पट्नामानि कृतद्वन्द्वसमासानि, पञ्चानां हस्वत्वं “याकारौ स्त्रीकृतौ ह्रस्वी क्वचित्" इति सूत्रे क्वचिद्रहणाद्,
इत एव तैजस्यान हस्वत्वमिति, तथानामानोऽत्र विकल्पेनेकार इति। आसां स्वरूपमन्यतोऽवधारणीयम् ।श्लेप इव-वज्रलेपा-
दियद्वर्णपन्धस्य-चित्रे हरितालादिवर्णकदाढस्य कर्मबन्धस्थितिविधायो-ज्ञानावरणादिवन्धनस्थानकारिका इत्यार्थिः३८
इत्यार्यापश्चकेन कर्मोक्तमिति कर्माधिकारः॥४॥
॥८॥

·कर्मजन्या
दिपरम्परा
तदुदया तुहेतुमभावेन यद्भवति तदार्याद्वयेनाह-
कर्मोदयाद्भवतिर्भवगतिमूला शरीरनिर्वृत्तिः । देहादिन्द्रियविपया विषयनिमित्ते च सुखदुःखे ॥ ३९ ॥
कर्मोदयाद्-उदिते कर्मणि भवगतिः, तन्मूला शरीरनिर्वृत्तिः, देहादिन्द्रियनिर्वृत्तिः, तस्यां विषयसक्तिः, विषयनिमित्ते
च सुखदुःखे जीवस्य भवतः ॥ ३९॥
ततः किमित्याहुः-
दुःखद्विद् सुखलिप्सुर्मोहान्धत्वाद्दष्टगुणदोषः । यां यां करोति चेष्टां तया तया दुःखमादत्ते ॥४॥
दुःखद्विद्-अशर्मद्वेषी सुखलिप्सुः-शर्मामिलापी जीवो मोहेनान्धो-विवेकलोचनविकलः स तथा तस्य भावस्तत्त्वं
तस्मात्, किमित्याह-अदृष्टगुणदोपो-अज्ञातगुणदोपो यां यां करोति-विधत्ते चेष्टां-अशुभक्रियां तया तया दुःखमादत्ते-
गृहातीत्यार्याद्वयार्थः॥४०॥
'देहादिन्द्रियविपया' इत्युक्तं प्राक्, तदासकस्यापायानार्यापञ्चकेनाह-
कलरिमितमधुरगान्धर्वतूर्ययोपिद्विभूषणरवाद्यैः । श्रोत्राववद्धहृदयो हरिण इव विनाशमुपयाति ॥४१॥
गतिविभ्रमेगिताकारहास्यलीलाकटाक्षविक्षिप्तः । रूपावेशितचक्षुः शलभ इव विपद्यते विवशः ॥ ४२ ॥
लानाङ्गरागवर्तिकवर्णकरूपाधिवासपटवासैः । गन्धभ्रमितमनस्को मधुकर इव नाशमुपयाति ।। ४३ ।।
मिष्टान्नपानमांसौदनादिमधुररसविषयगृद्धात्मा । गलयनपाशवद्धो मीन इव विनाशमुपयाति ॥ ४४ ॥

·विषयदोपा:
प्रशमरतिः
हारि पत्तिः
शयनासनसम्याधनसुरतलांनानुलेपनासकः। स्पर्शत्र्याकुलितमतिर्गजेन्द्र इव वध्यते मूढः ॥४५॥
कलं-मनोज्ञं श्रूयमाणम् , रिमित-घोलनासारम् , मधुरं-श्रोत्रसुखदायकम् । ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः। तच्च तद् गान्धर्व-
गीतं तत्तथा । तुर्याणि-वादित्राणि, योपिद्विभूषणानि-नूपुरादीनि तेषां कृतद्वन्द्वानां रवो-हृदयाहादको घोपः सआद्यो येषां
वीणादीनां ते तथा । तैः किमित्याह-श्रोत्राववद्धहृदया-श्रवणासक्तचित्तो हरिण इव विनाशमुपयातीति व्यक्तम् ॥ ४१ ॥
गतिविभ्रमः-सविकारगमनम् , यद्वा पृथग्दे पदे, ततो गतिः-मण्डनतारूपा, विभ्रमो-मनोहराभरणानामङ्गेषु रचनात्मकः ।
यदा विभ्रमः-चिरकालात् प्रियदर्शने प्रीत्या सोत्सुकमुत्थानम्, इद्भितं तु-स्निग्धावलोकनम् , यद्वा महामतिज्ञेयं गूढं मनश्चे-
हितम्, आकारस्तु-स्तनमुखोरसन्निवेशो, यद्वा सर्वशरीरस्य हृद्यं संस्थानम् । हास्यं तु-सविलासं सलील हसनम् । लीलापदं
सर्वक्रियासु प्रवर्तनम् । कटाक्षा-सरागं तिर्यनिरीक्षणम् , यद्वा चित्रा दृष्टिसंवरा, एतैर्गत्यादिभिर्विक्षिप्तो-विहलीकृतः सः,
तथा रूपावेशितचक्षुः-चनितारूपादौ निवेशितदृष्टिः शलभ इव विपद्यते, विवश:-पतङ्गवद्विनश्यत्य शरण इति ॥ ४२ ॥
नानं-सुगन्धिजलदेहधावनम् अङ्गरागस्तु कुङमादिः, सुरभिद्रव्यनिष्पन्ना दीपााकारा वर्तिका, वर्णकः-चन्दनम्,
धूपस्तु प्रतीतः, अधिवासस्तु-कस्तूरिकादि, पटवासस्तु-वस्त्रसौरभ्यकारी गन्धविदोपः, एप सप्तानां द्वन्द्वःतैः, 'याकारा'-
विति कचिद्रहणात् इस्वत्वं वर्तिकायाः। गन्धभ्रमितमनस्को-गन्धविह्वलचित्तो मधुकर इव नाशमुपयाति-भ्रमरवद्वि-
नदयतीति ॥४॥
॥९॥

·विपयदोपाः
मिष्टाश्च तेऽन्नपानमांसौदनादयश्च प्रसिद्धास्ते तथा, ते च मधुररसाश्च-लौल्यास्वादा द्राक्षाखण्डादयस्त एव विपयो-
रसनायाः गोचरस्तत्र गृद्ध आरमा यस्य स तथा । गलो-लोहमयोऽङ्कुशः यन्त्रं-जालं पाशो-चालादिमयस्तित्तिरादिग्रहण-
हेतुस्तेषां द्वन्द्वस्तर्वद्धो-चशीकृतो मीन इव-मत्स्यवद्विनाशमुपयातीति ॥ ४४ ॥ शयनं-शय्या, आसनं-मसूरकादि,
सम्बाधनं-विश्रामणा, सुरतं-मैथुनसेवा, स्नानम्-अङ्गमक्षालनम् , अनुलेपनं-कुङ्कुमादिसमालम्भनम् , तेपा द्वन्द्वस्तेप्वासक्तः।
स्पर्शेत्यादि व्यक्तमिति ॥४५॥
एतदासकानां वा दोपा वाधाकरा भवन्तीत्यावेदयन्नाह-
एवमनेके दोपाः प्रणष्टशिष्टेष्टदृष्टिचेष्टानाम् । दुर्नियमितेन्द्रियाणां भवन्ति वाधाकरा बहुशः ॥४६॥
एवम्-उक्तप्रकारेण दुर्नियमितेन्द्रियाणां जीवानामनेके दोपा वाधाकराभवन्तीति योगः। कीदृशानाम् ?-दृष्टिश्च-ज्ञानम् ,
चेष्टा च-क्रिया ते तथा । शिष्टानां-विवेकिनामिप्टे-प्रिये ते च दृष्टिचेप्टे च २ ते तथा । ततःप्रनष्टे-अपगते शिष्टेष्टदृष्टिचेष्टे
येषां ते तथा। पाठान्तरं तु दृष्टचेष्टानां, तबेष्टा चासौ दृष्टा च-अवलोकिता २ सा चासौ चेष्टा चेप्टदृष्टचेष्टा शिष्टानामिष्ट-
दृष्टचेष्टा २ सा तथा, ततः प्रनष्टा शिष्टेटदृष्टचेष्टा येषां ते तथा तेषां । पुनः कीदृशानाम् ?-दुनियमितानि-दोपं ग्राहितानी-
न्द्रियाणि-हृषीकाणि यैस्ते तथा तेषां वाधाकरा:-पीडाविधायकाः । कथम् ?-बहुश:-अनेकधेति ॥ ४६॥
एवमेकैकासका विनाशभाजो जाताः, यः पुनः पञ्चस्वासक्तः स सुतरां विनश्यतीति प्रकटयन्नाह-
एकैकविषयसङ्कादागद्वेषातुरा विनष्टास्ते । किं पुनरनियमितात्मा जीवः पश्चेन्द्रियवशातः? ॥ ४७॥

·प्रशमरतिः
हारि. वृचिः
अतृप्तिः
अनियवत्वं
॥१०॥
एकैकविषयसङ्गात्-शब्दाद्येकैकाभिप्वङ्गाद् रागद्वेषातुरा विनष्टाः सन्तस्ते हरिणादयः। किमिति प्रश्ने । पुनरिति वितकें ।
अनियमितात्मा जीवः पञ्च च तानीन्द्रियाणि च २ तेषां वशोऽत एवार्तः-पीडितः स पञ्चेन्द्रियवशातॊ न विनश्यति !,
अपितु विनश्यतीति ॥४७॥
किंच-न स कश्चिद्विपयोऽस्ति येन जीवस्तृप्तो भवतीत्यावेदयन्नाह-
नहि सोऽस्तीन्द्रियविपयो येनाभ्यस्तेन नित्यतृपितानि । तृप्ति प्रामुयुरक्षाण्यनेकमार्गप्रलीनानि ॥ ४८॥
नैवास्ति स इन्द्रियविपयो येनाभ्यस्तेन-पुनःपुनरासेवितेन नित्यतृपितानि-सर्वदा पिपासितानि, किं?-तुष्टिं प्रानु-
यु:-तुष्टिमागच्छेयुः। कानि ?-अक्षाणि-इन्द्रियाणि । कीदृशानि ?-अनेकमार्गप्रलीनानि-वहुविषयासकानि, पुनःपुनः स्ववि-
पयानाकासन्तीत्यर्थ इति ॥ ४८॥
अपिच-एतानि स्वविपयेप्वपि नैकस्वरूपाणीत्यावेदयन्नाह-
कश्चिच्छुभोऽपि विपयः परिणामवशात्पुनर्भवत्यशुभः। कश्चिदशुभोऽपि भूत्वा कालेन पुनःशुभीभवति ॥४९॥
कश्चिद्विपयः शुभोऽपि-इष्टोऽपि परिणामवशात्-विरूपादिपरिणतिवशात् अनिष्टोभवति । कश्चित्पुनरशुभोऽपि-अनिष्टो-
ऽपि भूत्वा-सम्पद्य कालेन पुनः शुभीभवति-प्रियः सम्पद्यते इत्यनवस्थित्तानि प्रेमाणि, अतस्तजन्यं सुखमनित्यमिति ॥४९॥
ईदृशश्च भावः परिणामवशात्, स च न निर्निवन्धन इत्यावेदयत्नाह--
कारणवशेन यद्यत् प्रयोजनं जायते यथा यत्र । तेन तथा तं विपयं शुभमशुभं वा प्रकल्पयति ॥५०॥
॥१०॥

·परिणाम- वैचित्र्यं अस्यैवार्थस्य भावनामाह- कारणवशेन रागाद्यायत्ततया यद्यत् प्रयोजनं मधुरशब्दाकर्णनादि जायते-भवति यथा-येन प्रकारेण यत्र वस्तुनि तेनैव कारणेन हेतुना तथा-वेनैव प्रकारेण तं विषयं-(ग्रं. ३००) शब्दादिकमिष्टानिष्टतया प्रकल्पयति-पालोचयतीति । अत्र भावना-यथा विपं अशुभमपि शत्रुविनाशकत्वेनेष्टं तथा मिष्टान्नमपि पित्तनमिति मत्वा द्वेष्टीति ॥ ५० ॥ अन्येषां यो विपयः खाभिप्रायेण भवति पुष्टिकरः । स्वमतिविकल्पाभिरतास्तमेव भूयो द्विषन्त्यन्यै ॥५१॥ अन्येषां-विवक्षितपुरुषापेक्षया अपरेपो यो विपयः-शब्दादिः स्वामिप्रायेण-रागान्निजाकूतेन भवति पुष्टिकरः तुष्टिकरो वा-पोपोत्पादकस्तोपोत्पादको वा स्वमतेः स्वमत्या वा विकल्पो-विकल्पनं तत्राभिरता-आसकाः स्वमतिविकल्याभिरताः द्वेषवशात् तमेव विषयं पुनरनिष्टतया द्विपत्यन्य इति ।। ५१ ॥ एवं च सति अस्य जीवस्य नैकान्तेन किंचिदिष्टमनिष्टं वाऽस्तीति दर्शयन्नाह- तानेवार्थान् द्विपतस्तानेवार्थान् प्रलीयमानस्य । निश्चयतोऽस्यानिष्टं न विद्यते किश्चिदिष्टं वा ।। ५२॥ तानेवार्थान्-शब्दादीन द्विपा-अप्रीयमाणस्यास्य जीवस्येतियोगः । तानेवार्थान् प्रलीयमानस्य-आश्रयतो निश्चयतो- निश्चयमानित्यास्येति योजितमेवानिष्टम्-असुन्दरं नैव विद्यते किंचित्-किमपि पस्त्विष्टं वा-प्रीतमिति ॥ ५२ ।। तत एवंविधजीवस्य यत्स्याचदाह- रागद्वेपोपहतस्य केवलं कर्मबन्ध एवास्य । नान्यः खल्पोऽपि गुणोऽस्ति यः परत्रेह च श्रेयान् ॥ ५३ ॥ .

·प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
रागद्वेषो
कर्महेतू
॥११॥
स्पष्टमेवेति ॥५३॥
इदमेव भावयन्नाह-
यस्मिन्निन्द्रियविपये शुभमशुभ वा निवेशयति भावम् । रक्तो वा द्विष्टो वा स वन्धहेतुर्भवति तस्य ॥५४॥
यस्मिन्निन्द्रियविषये-शब्दादिके, शुभं भव्यम्, अशुभम् अभव्यम्, निवेशयति-स्थापयति, भावं-परिणामम् , रक्को
वा-प्रीतः, दिप्टो या-अप्रीतः, स भावो वन्धहेतुर्भवति-ज्ञानावरणाद्यष्टविधकर्मवन्धनकारणं स्यात्तस्य जीवस्येति ॥ ५४॥
अथ कथं पुनरात्मप्रदेशस्य कर्मपुद्गला लगन्तीत्याह-
लेहाभ्यक्तशरीरस्य रेणुना लिप्यते यथा गात्रम् । रागद्वेपक्लिन्नस्य कर्मबन्धो भवत्येवम् ॥ ५५॥
नेहेन-तैलादिना अभ्यक्तं-यक्षितं शरीर-चपुर्यस्य जीवस्य स तथा तस्स रेणुना-धूल्या लिप्यते-आश्लिप्यते यथा-
येन प्रकारेण गात्रं-वपुरिति दृष्टान्तः, रागद्वेपक्किन्नस्य-आर्द्रस्य कर्मवन्धो भवत्येवमिति व्यक्तमिति ॥ ५५ ॥
सम्पति रागद्वेषप्रधानान् कर्मवन्धहेतून् समस्तानेवोपसहरन्नाह-
एवं रागो द्वेपो मोरो मिथ्यात्वमविरतिश्चैव । एभिः प्रमादयोगानुगैः समादीयते कर्म ॥५६॥
एवं रागादिभिः पञ्चभिः प्रतीतैः, कीदृशैः -प्रमादो-मद्यादिः पञ्चधा योगो-मनोयोगादित्रिकं २ ते तथा ताननुगच्छन्ति-
अनुसहायीभवन्ति २ तैः प्रमादयोगानुगैः समादीयते?-गृह्यते, किं?-कर्मेति ॥५६॥

·प्रशम- महिमा ततश्च- कर्ममयः संसार संसारनिमित्तकं पुनःग्वम् । तस्माद्रागद्वपादयस्तु भवसन्ततेर्मूलम् ॥ ५७ ॥ कर्ममयः-अदृष्टनिष्पन्नः । कः?-संसारः, ततः किम् ?-तन्निमिच-तत्कारण पुनर्दुःखम्, तस्माद्रागद्वेषादयो भवस- न्ततेर्मूलमिति ॥ ५७ ॥ ननु कथमेतन्निर्जेतुं शक्यमत आह- एतद्दोपमहासश्चयजालं शक्यमप्रमत्तेन । प्रशमस्थितेन घनमप्युद्वेष्टयितुं निरव शेपम् ।। ५८॥ एतत् रागादिदोपसययजालं जालमिव जालं यथा मत्स्यादीनामादायकं तदेतदपि, दुःखहेतुत्वात्, शक्यमुद्वेष्टयितुम्- अपनेतुं विनाशयितुमिति सम्बन्धः । केन ?-जीवेन । कीदृशेन?-अप्रमत्तेन-उद्यतेन । तथा प्रशमस्थितेन-उपशमपरेण । जालं तु कीदृशम् !-धनमपि-गहनमपि, तथा निरवशेष-समस्तमिति ॥ ५८ ॥ तदुद्वेष्टने चास्य जीवस्य एवंविधा चिन्ता उपजायते इत्याद्यार्यापञ्चकेनाह- अस्स तु मूलनिवन्धं ज्ञात्वा तच्छेदनोद्यमपरस्य । दर्शनचारित्रतपास्वाध्यायध्यानयुक्तस्य ॥ ५९॥ प्राणवधाटतभापणपरधनमैयुनममत्वविरतस्य । नवकोटयुद्मशुद्धोंछमात्रयात्राधिकारस्य ॥ ६ ॥ जिनभापितार्थसद्भावभाविनी विदितलोकतत्त्वस्य । अष्टादशशीलसहस्रधारणे कृतप्रतिज्ञस्य ॥ ११ ॥ परिणाममपूर्वमुपागतस्य शुभभावनाध्यवसितस्य । अन्योऽन्यमुत्तरोत्तरविशेषमभिपश्यतः समये ।। ६२॥

·प्रशमरतिः
हारि. धृतिः
शुभचिन्ता-
पात्रं
॥१२॥
वैराग्यमार्गसम्पस्थितस्य संसारवासचकितस्य । खहितार्थाभिरतमतेः शुभेयमुत्पद्यते चिन्ता ॥ ६३ ॥
अस्य रागादिदोपजालस्य मूलनिवन्धं प्रमादयोगरूपं ज्ञात्वा-बुद्धा जीवस्येति शेषः । शुभा-प्रशस्येयमेवोपपद्यते-जायते
चिन्ता-चित्तवृत्तिरिति पञ्चमार्यापर्यन्ते, इति संटङ्कः । ततो जीवस्य विशेषणत्रयोदशकमाह-तस्य-दोपजालस्य छेदने-घाते
उत्साहस्तत्र पर:-प्रकृष्टः तस्य, तथा दर्शन-तत्त्वश्रद्धानम्, चारित्रं-सामायिकादि पञ्चधा, ध्यान-धादि द्विधा, ततोद्वन्द्व
स्तैर्युक्तस्येति ॥५९॥ प्राणवधेत्यादिप्रथमार्थेन सुखबोधेन मूलगुणयुक्तस्येति कथितम् । अधोत्तरगुणयुक्ततामाह-नव च ताः
कोटयश्च-अग्रभागा अंशा अनयो नवकोट्या, ताथैवं-न स्वयं हन्ति १ नान्येन घातयति २ नन्तमन्यं नानुमोदयति ३, एवं न
पचति १ न पाचयति २ पचन्तं नानुमोदयते ३,एवं न क्रीणाति १ न कापयति २क्रीणन्तं नानुमोदयते ३, एता मीलिता नव
कोट्यः, पुनरिमा द्विधा-आद्याः पद अविशुद्धकोटयोऽन्त्यास्तिस्रो विशुद्धकोटयः।तथीगमः-उत्पत्तिः, यथा 'उग्गमं से य पुच्छे-
जा' इत्यादि, ततो नवकोटीभिरुद्गमस्तेन शुद्धो-निर्दोषस्तथॉछ इवोंछः-शुद्धाहारः स एवोंछमात्रम् । ततश्च नवकोट्युद्गमशुद्धं
च तदुंछमात्रं च तत्तधाभूतं-निर्दोष आहारस्तेन यात्रायां-संयमे अधिकारो-नियोगो यस्य स तथा तस्येति ॥ ६०॥ जिन-
भापितार्थानां-जीवादिवस्तुना सद्भावान्-परमार्थान् भावयति स तथा तस्येति । विदितलोकतत्त्वस्य-ज्ञातलोकस्वरूपस्य ।
लोकश्च-जीवाजीवाधारक्षेत्रं । अष्टादशानां शीलानाम्-अवयवे समुदायोपचारात् शीलाझानां-चारित्रांशानां वक्ष्यमाणानां
सहस्राणि तेपां धारणं-परिपालनं तस्मिन् कृता-विहिता प्रतिज्ञा-अङ्गीकारो येन स तथा तस्येति ॥६१॥ उपागतस्य-प्रा-
तस्य । कम्?-परिणाम-धर्माध्यवसायम्। कीदृशम्?-अपूर्व शुद्धिप्रकर्षयोगात्, शुभभावनासु-द्वादशविधासु महाप्रतसत्कपञ्च-
॥ १२ ॥

·हितचिन्ता तामेव चिन्तां स्पष्टयनाह- विंशतिप्रमाणासु वाऽध्यवसितस्य-कृताध्ययसितस्यैति समासः अभिपश्यतः-पर्यालोचयतो जानानस्यैवेत्यर्थः। किम्?-उत्तरो- त्तरविशेष,कथम् ?-अन्योऽन्य,यथा सामायिकचारित्रं तावन्मूलं विशुद्धिमत् , ततोऽपि छेदोपस्थापनीयचारित्रं विशुद्ध्या विशेष वदित्यादि। मूलवस्त्यपेक्षयाऽग्रेनातनानि वस्तूनि प्रधानानीति तात्पर्यम्। व?-समये-जिनशासनस्य विषये इति ॥६॥वैरा- ग्यमार्गसंप्रस्थितस्य-विरागतापयाश्रितस्य संसारवासचकितस्य-भववसनत्रस्तस्य स्वहित-आत्मपथो मोक्षः स एवार्थ:-प्रयोजन तत्राभिमुख्येन रता-प्रीता मतिः धुद्धिर्यस्य स तथा,तस्यैवंविधस्य शुभेयमुपपद्यते चिन्तेति व्याख्यातमेवेति सूत्रपञ्चकार्य॥६॥ भवकोटीभिरमुलभं मानुष्यं प्राप्य कः प्रमादो मे? । न च गतमायुद्भ्यः प्रत्येत्यपि देवराजस्य ।। ६४ ॥ भवा-नारकाधास्तेषां कोटीभिः संख्याविशेपैः असुलभं-दुर्लभमेव मानुष्यं मनुजजन्म तदेवंविधमतिदुष्पापं प्राप्य कोऽयं मम प्रमादः?,न-वगत क्षीणमायुः जीवितं भूयः पुनरपि प्रत्येति-समागच्छति देवराजस्यापि-शकस्यापि, किं- पुनरन्यस्येति ।। ६४ ॥ किंच- आरोग्यायुर्वलसमुदयाचला वीर्यमनियतं धर्मे। तल्लब्ध्वा हितकार्य मयोगमः सर्वथा कार्यः॥६५॥ आरोग्य-नीरोगता, आयुः-जीवितम् वलं-सामर्थ्यम्, समुदायो-लक्ष्मीस्ततो इन्दस्ते चलाः-पंचना, वीर्यम्-उत्सा- हस्तदनियतं-विनन्धरं धर्मे-क्षान्त्यादिक, नव-माकन आरोग्यादि लब्ध्वा प्राप्य हितकार्ये-शास्त्राध्ययनादौ मयोधम-उत्साहः सर्वधा-सर्वप्रकारैः कार्यों-विधातव्य इति ।। ६५ ॥ .

·प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
शुमचिन्ता-
पात्रं
॥१२॥
.
वैराग्यमार्गसम्पस्थितस्य संसारवासचकितस्य । स्वहितार्थाभिरतमतेः शुभेयमुत्पद्यते चिन्ता ॥ १३ ॥
अस्य रागादिदोपजालस्य मूलनिवन्धं प्रमादयोगरूपं ज्ञात्वा-युद्धा जीवस्येति शेषः । शुभा-प्रशस्येयमेवोपपद्यते-जायते
चिन्ता-चित्तवृत्तिरिति पञ्चमार्यापर्यन्ते, इति संटङ्कः। ततो जीवस्य विशेपणत्रयोदशकमाह-तस्य-दोपजालस्य छेदने-घाते
उत्साहस्तत्र पर:-प्रकृष्टः तस्य, तथा दर्शनं-तत्त्वश्रद्धानम्, चारित्रं-सामायिकादि पञ्चधा, ध्यान-धादि द्विधा, ततो द्वन्द-
स्तैर्युक्तस्येति ॥५९॥ प्राणवघेत्यादिप्रथमार्धेन सुखबोधेन मूलगुणयुक्तस्येति कथितम् । अथोत्तरगुणयुक्ततामाह-नव च ताः
कोटयश्च-अग्रभागा अंशा अश्रयोनवकोट्यः, ताश्चैवं-न स्वयं हन्ति १ नान्येन घातयति २नन्तमन्यं नानुमोदयति ३, एवं न
पचति १ न पाचयति २ पचन्तं नानुमोदयते ३, एवं न क्रीणाति १ न क्रापयति २क्रीणन्तं नानुमोदयते ३, एता मीलिता नव
कोट्यः, पुनरिमा द्विधा-आद्याः पट् अविशुद्धकोटयोऽन्त्यास्तिस्रो विशुद्धकोटयः। तथोद्गमः-उत्पत्तिः, यथा 'उग्गमं से य पुच्छे-
जा' इत्यादि, ततो नवकोटीभिरुद्गमस्तेन शुद्धो-निर्दोषस्तथोंछ इवोंछ:-शुद्धाहारः स एवोंछमात्रम् । ततश्च नवकोट्युद्गमशुद्धं
च तदुंछमात्रं च तत्तथाभूतं-निर्दीप आहारस्तेन यात्रायां-संयमे अधिकारो-नियोगो यस्य स तथा तस्येति ॥ ६० ॥ जिन-
भापितार्थानां-जीवादिवस्तुनां सद्भावान्-परमार्थान् भावयति स तथा तस्येति । विदितलोकतत्त्वस्य-ज्ञातलोकस्वरूपस्य ।
लोकच-जीवाजीवाधारक्षेत्रं । अष्टादशानां शीलानाम्-अवयवे समुदायोपचारात् शीलागानां चारित्रांशानां वक्ष्यमाणानां
सहस्राणि तेपो धारणं-परिपालनं तस्मिन् कृता-विहिता प्रतिज्ञा-अङ्गीकारो येन स तथा तस्येति ॥६१॥ उपागतस्य-मा.
वस्य।कम्-परिणाम-धर्माध्यवसायम्। कीदृशम्?-अपूर्व शुद्धिप्रकर्पयोगात्, शुभभावनासु-द्वादशविधामु महाप्रतसत्कपश्च-
॥ १२ ॥

·हितचिन्ता विंशतिप्रमाणासु वाऽध्यवसितस्य-कृताध्यवसितस्पेति समासः अभिपश्यतः-पर्यालोचयतो जानानस्यैवेत्यर्थः किम्?-उत्तरो- सरविशेष,कथम् ?-अन्योऽन्यं यथा सामायिकचारित्रं तावन्मूलं विशुद्धिमत् , ततोऽपि छेदोपस्थापनीयचारित्रं विशुद्ध्या विशेष- वदित्यादि । मूलवस्त्वपेक्षयाऽयेतनायेतनानि वस्तूनि प्रधानानीति तात्पर्यम्।क?-समये-जिनशासनस्य विषये इति ॥१२॥ वैरा- ग्यमार्गसंप्रस्थितस्य-विरागतापयाश्रितस्य संसारवासचकितस्य-भववसनत्रस्तस्य स्वहित-आत्मपथो मोक्षः स एवार्थः-प्रयोजन तत्राभिमुख्येन रता-प्रीता मतिः-बुद्धिर्यस्य स तथा तस्यैवंविधस्य शुभेयमुपपद्यते चिन्तेति व्याख्यातमेवेति सूत्रपञ्चकाः॥६॥ तामेव चिन्तां सप्टयनाह--- भवकोटीभिरसुलभं मानुष्यं प्राप्य का प्रमादो मे । न च गतमायुर्भूयः प्रत्येत्यपि देवराजस्य ।। ६४ ॥ भवा-नारकाधास्तेषां कोटीभिः संख्याविशेषः असुलभं-दुर्लभमेव मानुष्य-मनुजजन्म तदेवंविधमतिदुष्प्रापं प्राप्य कोऽयं मम प्रमादः?,न'च-नैव गतं-क्षीणमायुः-जीवितं भूयः-पुनरपि प्रत्येति-समागच्छति देवराजस्यापि-शकस्यापि, किं- पुनरन्यस्येति ॥ ६४ ॥ किंच- आरोग्यायुर्वलसमुदयाचला वीर्यमनियतं धर्म । तल्लब्ध्वा हितकार्य मपोद्यमः सर्वथा कार्यः ॥ १५ ॥ मआरोग्य-जीरोगता, आयुः-जीवितम् , चलं-सामर्थ्यम् , समुदायो-लक्ष्मीस्ततो द्वन्द्वस्ते चलाः-चञ्चला, वीर्यम्-उत्सा- हलदनियत-विनम्वरं धर्म-क्षान्त्यादिके, तत्-प्राकनं आरोग्यादि लब्ध्वा-प्राप्य हितकार्ये-शास्त्राध्ययनादौमयोद्यम-उत्साहः सर्वधा-सर्वप्रकारः कार्यों-विधातव्य इति ।। ६५॥

·प्रशमरतिः
हारि.शृत्तिः
विनय-
वर्णनम्
॥१३॥
'हितकार्य शास्त्राध्ययनादा वित्युक्तं, तच्च विनयमृते न भवत्यतो विनीतेन भाष्यमित्यावेदयन्नाह-
शानागमारतेन हितमस्ति न च शास्त्रमस्ति विनयमृते। तस्माच्छास्त्रागमलिप्सुना विनीतेन भवितव्यम् ॥३॥
शास्त्रम्-आचारादि गुरुपरम्परागतं तदेवागमः-शास्त्रमेवागमस्तस्माते-विना न हितमस्ति। न च शास्त्रमस्ति विनयमृते,
तस्माच्छास्त्रागमलिप्सुना-शास्त्रागमलाभमिच्छता विनीतेन भवितव्यमिति ॥ ६६ ॥ सत्स्वपि कुलादिपु अविनीतो न
शोभत इत्याह-
कुलरूपवचनयौवनधनमित्रैश्वर्यसंपदपि पुंसाम् । विनयप्रशमविहीना न शोभते निर्जलेव नदी ॥ १७ ॥
कुलम्-उग्रादि, रूप-शरीरावयवसमताजनितं सौन्दर्य, वचनं-मधुरत्यादिगुणभाक्, यौवन-युवावस्था, धनं-हिरण्यादि
गणिमादि चतुष्पदादि या, मित्र-सखा, ऐश्वर्यम्-ईश्वरभावः, प्रभुत्वमित्यर्थः, ततो द्वन्द्वसमासस्तेषां सम्पत्-प्रकर्षवि-
शेषः । सम्पच्छन्दः प्रत्येकं योज्यते । साऽपि पुंसां-नृणां। कीदृशी ?-विनयप्रशमविहीना न शोभतेन भाति । केवेत्याह-
निर्जला-जलहीना नदीव-सरिदिवेति ॥ ६७ ॥ अस्यैवार्थस्योपचयार्थमाह-
न तथा सुमहाधैरपि वस्त्राभरणैरलंकृतो भाति । श्रुतशीलमूलनिकपो विनीतविनयो यथा भाति ॥ २८॥
न च-नैव तथा भाति-शोभते इति सम्बन्धः । कै?-वस्त्राभरणैः । कीदृशैः-सुमहापरपि अलंकृतो-विभूपितो यथा
भाति । कीदृशः पुमान् ?-श्रुतं-आगमः, शीलं-मूलोत्तरगुणभेदं चरणं तयोर्मूलनिकपो-निकप इव, कपपट्टकः-परीक्षा-
स्थान, विनीतो-विशेपेण प्राप्तो विनयो येन स तथेति ॥ ६८॥
॥१३॥

·विनय वर्णनम्, अपिच-गुर्वायत्ता यस्माच्छास्त्रारम्भा भवन्ति सर्वेऽपि । तस्माद्गुराधनपरेण हितकांक्षिणा भाव्यम् ॥ १९॥ शास्त्रारंभाणां गुर्वायत्ततो गुराधनपरेण-आचार्याद्यासेवापरेण हितकाद्धिणा-मोक्षाभिलापिणा शिष्येण भाव्य-भवि- तव्यमित्यर्थः ।। ६९॥ गुरौ वोपदिशति सति एतत् परिभावयतो वहु मन्तव्यमेव, नोद्वेगः कार्य इति दर्शयन्नाह- धन्यस्योपरि निपतत्यहितसमाचरणधर्मनिर्वापी । गुरुवदनमलयनिसृतो वचनरसश्च(सरसच)न्दनस्पर्शः॥७०॥ धन्यस्य-पुण्यवत उपरि निपतति च वचनरसश्च(सरसच)न्दनस्पर्शः इति सम्बन्धः । कीदृशः -अहितसमाचरणधर्म- निर्वापी-अपथ्यासेवनतापापनोदनकर्ता गुरूणां वदनं-वत्रं तदेव मलयः पर्वतस्तस्मान्निस्तो-विनिर्गतो गुरुवदनमलयनिस्तो वचन-वाक्यं तदेव सरसचन्दनस्पर्श:-साश्रीखण्डस्पर्शनमिति ॥ ७० ॥ किमित्येवं गुरुवचनमभिमन्यत इत्याह- दुष्पतिकारी मातापितरौ खामी गुरुश्च लोकेऽस्मिन् । तत्र गुरुरिहामुत्र च सुदुष्करतरप्रतीकारः॥७१॥ (ग्रं०४००) दुष्पतिकारी-अदाक्यप्रत्युपकारौ मातापितरौ भवत्त इति शेषः । तथा स्वामी-राजादिकः पोपकश्च गुरु:-धर्मा- चार्यः च समुच्चये । लोके-मय॑निवहेऽस्मिन्-अत्र, तत्रापि विशेपमाह-तत्र-तेषु चतुर्पु मध्ये गुरुरिह-अत्र जन्मन्यमुत्र च-परस्मिन् भवे सुदुष्करतरो-महाकप्टेनाप्यशक्यः प्रत्युपकारो यस्य स तथेति ॥ ७१॥ H ·प्ररामरतिः हारि.वृत्तिः विनय- वर्णनम् ॥१४॥ अब विनयादेवोत्तर(रोत्तरफल)मायात्रयेणाह- विनयफलं शुश्रूपा गुरुशुश्रूपाफलं श्रुतज्ञानम् । ज्ञानस्य फलं विरतिर्विरतिफलं चास्रवनिरोधः ॥ ७२ ॥ संवरफलं तपोयलमय तपसो निर्जरा फलं दृष्टम् । तस्मात् क्रियानिवृत्तिः क्रियानिवृत्तेरयोगित्वम् ।।७३ ।। योगनिरोधाद्भवसंततिक्षयः संततिक्षपान्मोक्षः । तस्मात्कल्याणानां सर्वेषां भाजनं विनयः॥७४ ॥ दृष्टमितिपदं वक्ष्यमाणं सर्वत्र योज्यम् । विनयफलं दृष्टम् । किं ?-शुश्रूपा-श्रोतुमिच्छा, यदाचार्य उपदिशति तत् सम्यक् शुश्रूपते । श्रुत्वा चानुतिष्ठति । गुरुशुश्रूषाफलं श्रुतज्ञानं-आगमलाभो, ज्ञानस्य फलं विरतिः-नियमो, विरतिफलं आस्रवनिरोध-आस्रवद्वारस्थगनं, संवर इत्यर्थः, इति ॥ ७२ ॥ संघरफलं तपोवलं-तपःसामर्थ्य, अथ तपसो निर्जरा फलं दृष्टं, कर्मपरिशाटनं, तस्मात् क्रियानिवृत्तिः अक्रियत्वं, क्रियानिवृत्तेरयोगित्वं-योगनिरोध इति ॥ ७३ ॥ सुगम इति ॥७॥ ये पुनरविनीतास्तेषां स्वरूपमाह- विनयव्यपेतमनसो गुमविद्वत्साधुपरिभवनशीला । त्रुटिमात्र विषयसङ्गादजरामरवनिरुद्विग्नाः ।। ७ ।। विनयाद् व्यपेतं-नष्टं मनः-अन्तःकरणं येषां ते तथा । तथा गुरुविद्वत्साधुपरिभवनशीला:-आचार्यपण्डितयतिपराभव- स्वभावाः । त्रुटि:-अल्पशब्दवाच्यः पदार्यः कालविशेषो वा स एव त्रुटिमात्रं त्रुटिमात्राश्च ते विषयाश्च-शब्दादयस्तेषु सङ्गः- सम्बन्धः तस्माद्धेतोः, किमित्याह-अजरामरवत्-जरामरणरहिता चयमिति विकल्पपरा लौकिकसिद्धाइव निरुद्विग्नाः-निर्भया वर्तन्ते । न कदाचिदस्माकं जरामरणादि भविष्यतीति मन्यन्त इति ॥ ७५ ॥ ॥१४॥ , ·गौरवदोषाः एतदेव साष्टान्तं स्पष्टयनाह- केचित् सातर्द्धिरसातिगौरवात् सांप्रतक्षिणः पुमपाः । मोहात् समुद्रयायसवदामिपपरा विनश्यन्ति ॥७६॥ केचिदेयायिक्तिपरमार्थाः सातं-सुखं ऋद्धिः-विभवः रसा-मधुरादयः, तेषु अतिगौरवम्-अत्यादरस्तस्माद्धेतोः सांप्रते- क्षिणो चर्तमानकालदर्शिनः, त एवंविधाः पुरुषाः किं ?-मोहाद्-अज्ञानात् समुद्रयायसवदामिपपरा विनश्यन्ति, मृतकार- कलेवरापानप्रविष्टमांसास्वादगृद्धकाकवत् पृष्टिजलपूरेण जलधिमध्यमागते कलेबरे निर्गत्य तेनैवापानमार्गेण सकलदिामण्डल- मवलोक्य विश्रामस्थानमपश्यन निलीयमानश्च पयसि निधनमुपगत इति ॥ ७६ ॥ पते च यत् पुर्यन्ति तदाह- ते जात्यहेतुबष्टान्तसिद्धमविरुद्धमजरमभयकरम् । सर्वशवायसायनमुपनीतं नाभिनन्दन्ति ॥७७ ।। त एवं सातादिगुरुका जात्यहेतुष्टष्टान्तसिद्धादिगुणोपेतमपि सर्वज्ञवाग्रसायनमुपनीतं नाभिनन्दन्तीति सम्बन्धः । तत्र हेतवश्व-साध्यापिनामायिन उत्पत्तिमत्त्वादयः, दृष्टान्ताच-गुल्यादयः साध्यस्य उपमाभूताः, जात्याच ते निष्कृत्रिमरयेन प्रधाना हेतुहधान्ताच जात्यहेतुदृष्टान्ताः तैः सिद्धं-निष्पनं प्रतिष्ठितमव्याहतमित्यर्थः । यथा सन्ति जीवा- दयः पदार्था उत्परिमच्याविनाशयत्त्वास्थितिमत्त्वाञ्च यथाऽगुल्यादयो, यथाऽझुलिरेकस्मिन्नेव काले मूर्तत्वेनावस्थिता पफत्वेन विनष्टा प्राजुत्येन तूरपोरगुत्पाद १ स्थिति र व्यय ३ वती वर्तते तथाऽऽत्मादयोऽपि सर्वे पदार्था इति । तथा अपिरुलं-सरतं विरोधाभावात् , तथा न विपते जरा यत्र तदजरं, तथा अभयं करोतीत्यभयकरमित्येवं विशेषणचतुष्कोपेतं, किमत आई- ·गौरतदोषाः प्रशमरतिः हारि. वृत्तिः ॥ १५ ॥ सर्वज्ञवागेव-जिनवचनमेवरसायनं-परमौपधं तत्तथा । अत्र भावना-यथारसायनं हेतुदृष्टान्तसिद्धं तथाऽविरुद्धं सम्यग् विधि- नोपयुज्यमानं वपुरजरं करोति, वलीपलितविवर्जितमित्यर्थः । तथा अभयकर-क्षुद्रोपद्रवादिभीतिरहितं, सर्वज्ञवागपि हेतु. दृष्टान्तसिद्धाऽविरुद्धा सती सम्यगासेविता जरामरणभयापहंत्री भवति ॥७७ ॥ अथैनमेवार्थ दृष्टान्तेन समर्थयते- यद्वत् कश्चित् क्षीरं मधुशर्करया सुसंस्कृतं हृद्यम् । पित्तार्दितेन्द्रियत्वाद्वितथमतिर्मन्यते कटुकम् ॥ ७८॥ यद्वत्-यथा कश्चित्-कोऽपि क्षीरं-दुग्धं मन्यते कटुकमिति संटङ्कः । कीदृशम् ?-मधुना-क्षौद्रेण युक्ता शर्करा- मत्स्यण्डी तया सुसंस्कृतमिति-कथितं कृतानेकसुगन्धिसंस्कारं वा । तथा हृधं-हृदयेष्टं । कुत इत्याह-पित्तादितेन्द्रिय- त्वात्-पित्तव्यातकरणत्वात् वितथमतिः-विपरीतबुद्धिः मन्यते-जानाति कटुकम्-अमृष्टं मधुरमपि सदिति ॥७८ ॥ अथ दृष्टान्तेन दार्टान्तिकमर्थ समीकुर्वन्नार्याद्वितयमाह- तद्वन्निश्चयमधुरमनुकम्पया सद्भिरभिहितं पथ्यम् । तथ्यमवमन्यमाना रागद्वेपोदयोवृत्ताः॥७॥ जातिकुलरूपयललामधुद्धियाल्लभ्यकश्रुतमदान्धाः । क्लीवाः परत्र चेह च हितमप्यर्थ न पश्यन्ति ।। ८०॥ तद्वत्-तथा हितमप्यर्थ न पश्यन्तीति सम्बन्धः। कीदृशमर्थम् ?-निश्चयमधुरं-परिणामसुन्दरं, तथा अभिहितं-प्रति- पादितं दौकितमित्यर्थः । कैः ?-सद्भिः-सत्पुरुषः । कया ?-अनुकम्पया-कृपया । तथा पथ्य-योग्यं, तथा तथ्यं-सत्यं । कि कुर्वाणास्ते ?-अयमन्यमाना-अनाद्रियमाणाः । कीदृशाः ?-रागद्वेपोदयेनोद्वृत्ताः-स्वच्छन्दचारिण इति ॥ ७९ ॥ पुनः ·गौरवदोषाः कीदृशाः ?-जात्याद्यष्टमदस्थानान्धाः, तत्र जातिर्मातृसमुत्या कुलं पितृसमुद्भवं रूपं-मुशरीराकृतिः वलं-दारीरमाणः लाभ:-प्रार्थितार्थप्राप्तिः बुद्धिः-औत्पादिकीमभूतिमतिः,साचवम्-"उप्पत्तिया वेणइया,कम्मया परिणामिया । युद्धी चउपिहा युत्ता, पंचमा नौवलभए ॥ १॥" इति । वाल्लभ्यकं-प्रियत्वं श्रुतं-आगमस्तेषां तान्येव वा मदो-गर्वस्तेनान्धा-हिताहित- वस्तुविचारादर्शनालोचनविकलास्ते तथा । तथा लीवा-अधृष्टाः । कस्मिन्नित्याह-परत्र च-परभवे इह च-अत्र जन्मनि हितमप्यर्थ न पश्यन्ति-उपकारकं सर्वज्ञवागरूपं नावलोकयन्तीति ॥ ८ ॥ ॥ इति धारणार्थाधिकारद्वयम् ।। अथैनामेवानन्तरोतमदस्थानमतिपादिकामार्या विपरीपुर्जातिमदायष्टमदस्थानन्युदासमार्यापोडशकेन विभणिपुः प्रथम जातिमदत्यागमाह- ज्ञात्या भवपरिवर्ते जातीनां कोटिशतसहस्रेषु । हीनोत्तममध्यत्वं को जातिमदं बुधः कुर्यात् ? ॥ ८१ ।। नैकान् जातिविशेषानिन्द्रियनिर्वृत्तिपूर्वकान् सत्त्वाः। कर्मवशाद् गच्छन्त्यन्न कस्य का शाश्वती जातिः? ॥२॥ ज्ञात्वा-विज्ञाय भवपरिवर्ते-नारको भूत्योदृत्य तिर्यम् मनुष्यो वा भवतीत्यादिपरिभ्रमणरूपे जातीनाम्-एकेन्द्रिय- जातिप्रभृतीनां कोटिशतसहस्रेषु मध्ये हीनोत्तममध्यत्वं-जघन्यप्रधानमध्यवर्तिभावं ज्ञात्वेति सम्बन्धः । ततः किं ?-को

·प्रशमरतिः
हारि. वृत्तिः
जातिमदं बुधः कुर्यादिति व्यक्तमिति ॥ ८१॥ गच्छन्ति यान्तीति क्रिया । के ?-सत्त्वाः । कान् ?-नैकान्-प्रचुरान् ।
जातिविशेषान्-एकेन्द्रियजात्यादि । कीदृशान् ?-इन्द्रियनिवृत्तिः-करणनिष्पत्तिः पूर्व-आय येषां ते तथा तान् । शेषाद्वा
कप्रत्ययः । कुतः?-कर्मवशात्-स्वकीयादृष्टपरतन्त्रतया गच्छन्तीति योजितमेव । अत्र-भवे कस्य-सत्त्वस्य का?, न
काचित् शाश्वती-स्थिरा जातिरिति ॥ ८२ ॥
अथ कुलमदव्युदासार्चमाह-
रूपयलश्रुतिमतिशीलविभवपरिवर्जितांस्तथा दृष्ट्वा । विपुलकुलोत्पन्नानपि ननु कुलमानः परित्याज्यः ॥८॥
यस्याशुद्धं शीलं प्रयोजनं तस्य किं कुलमदेन ? । खगुणाभ्यलंकृतस्य हि किं शीलवतः कुलमदेन ? ॥ ८४ ॥
रूपादिभिः पूर्वोक्तैः पद्धिर्विवर्जितांस्तथा-तेन प्रकारेण अत्यन्तकारुण्यस्वरूपेण दृष्ट्वा-अवलोक्य । कीदृशानपि ?-विपुल-
कुलोत्पन्नानपि-विस्तीर्णान्वयजातानपि ननु-निश्चयेन कुलमानः-अन्वयाहङ्कारः परित्याज्यः-परिहरणीय इति ॥८३ ॥
अपिच-यस्य जीवस्याशुद्धम्-असच्छीलं असदनुष्ठानं प्रयोजनं तस्य किं कुलमदेनेति व्यक्तम् । पक्षान्तरमाह-स्वगुणैः
शीलपरिपालनरुपैरभ्यलंकृतो-भूपितस्तस्य हि-यस्मास्किं शीलवतः कुलमदेनेति ॥ ८४॥
अथ रूपमदपरिहारमाह-
का शुक्रशोणितसमुद्भवस्य सततं चयापचयिकस्य । रोगजरापाश्रयिणो मदावकाशोऽस्ति रूपस्य ॥८॥
नित्यपरिशीलनीये त्वनांसाच्छादिते कलुपपूर्णे । निश्चयविनाशधर्मिणि रूपे मदकारणं किं स्यात् ? ॥८६॥
॥१६॥

·को मदावकाशोऽस्ति ?, न कोऽपि गर्वमसरो विद्यते । कस्य सम्बन्धी ?-रूपस्य । कीदृशस्य -शुक्रशोणिताभ्यां- पितृमाणुगुप्सनीयशरीरावयवाभ्यां सकाशात् समुद्भयस्य-प्रादुर्भूतस्य । तथा सततम्-अनवरतं धयोपचयिकस्य-चित्यप- चितिधर्मकस्य । तथा रोगजरयोः पूर्वोक्तयोरपाश्रयिणः स्थानस्यति mean नित्यपरिशीलनीये-सदा संस्कर्तव्ये त्वरमां- साच्छादिते-चर्मपिशितस्थगिते कल्पपूर्णे-अशुच्यादिवृते निश्चयविनाशर्मिणि-एकान्तविनश्वरस्वरूपे शरीराकृतिलक्षणे, एवं पूर्वोक्तविशेषणे मदकारणं- दर्पहेतुः किं स्यादिति ।। ८६ ॥ अथ बलमदत्यागमाह- पलसमुदितोऽपि यसान्नरः क्षणेन विवलत्वमुपयाति।यलहीनोऽप्यथ वलवान संस्कारवशात् पुनर्भवति ॥७॥ तसादनियतभावं बलस्य सम्यग विभाव्य बुद्धिबलात् । मृत्युवले चावलतां मदं न कुर्याहलेनापि ॥ ८ ॥ पलसमुदितोऽपि-माणसमुपपन्नोऽपि यस्मान्नरः क्षणेन-स्वल्पकालेन वियलत्य-प्राणहीनतामुपयाति-व्रजति, तथा वलही- नरेऽपि च वलयान् भवतीति सम्बन्धः। कुतः १-संस्कारवशात्-प्रणीताहाराभ्यवहारसामर्थ्यावीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषाद्वेति ॥८७॥ तस्मादनियतभावं-कादाचित्कत्वं वलस्य सम्यग् विभाव्य-पालोच्या कुतः ? बुद्धिवलात्-मतिसामर्थ्यात् । तथा मृत्युवले घ-मरणप्राणे अवलतां विभाव्येति योगः। अतो मदं न फुर्याद्वलेनापीति ॥ ८॥ अथ लाभमदत्यागमाह- उदयोपशमनिमित्तौ लाभालाभावनित्यको मत्वा । नालाभे वैलव्यं न च लाभे विस्मयः कार्यः ।। ८९ ।।

·प्रशमरतिः
हारि. इतिः
मदव्युदासा
,
॥१७॥
परशत्यभिप्रसादात्मकेन किंचिदुपयोगयोग्येन । विपुलेनापि यतिवृपा लाभेन मदं न गच्छन्ति ॥२०॥
उदयो-लाभान्तरायस्याभवनं, उपशमशब्देनावयवे समुदायोपचारात् क्षयोपशमो लभ्यते, तत्र कियतो लाभान्तरायस्य
क्षयः कियतस्तूपशमः, तत उदयश्च क्षयोपशमश्च २ तौ निमित्तं कारणं ययोस्ती तथा, उदयनिमित्तक्षयोपशमनिमित्चाविति
(०५००) तत्र कावेवंविधावित्याह-लाभालाभाविति पदव्यत्ययादलाभलाभौ, अयमर्थ:-अलाभो लाभान्तरायोदय-
निमित्तो लाभश्च तस्यैव क्षयोपशमनिमित्त इति पदद्वयस्य विपर्ययः, तौ अनित्यको-कादाचित्को मत्वा-ज्ञात्वा, किं कार्य-
मित्याह-नालामे वैक्लव्यं-दैन्यं न च लाभे विस्मयो-हर्पः, कार्य इति उभयत्र योज्यमिति ॥ ८९ ॥ शक्तिश्च अभिप्रसादश्च
शत्यभिप्रसादौ परस्य सम्बन्धिनी शत्यभिप्रसादौ तौ तथा तावेवात्मा-स्वरूपं यस्य स तथा तेन, लाभेन वक्ष्यमाणे-
नेतियोगः । तत्र परो-दाता तस्य दानान्तरायक्षयोपशमजनिता शक्तिः अभिप्रसादस्तु तस्यैव दातुर्यद्यभिप्रसन्नं चेतो भवति
साधून प्रति यदुत मुक्तिसाधका एते तत एतेभ्यो दत्तं बहुफलं भवतीति । तथा किंचिदुपयोगयोग्येन-स्तोककालमुपयोग-
साधकेन, न पुनराजीवितान्तं, विपुलेनापि-विस्तीर्णेनापि यतिवृपाः-साधुप्रधानाः लाभेन मदं न गच्छन्ति ॥ ९०॥
बुद्धिमदत्यागमाह-
ग्रहणोद्वाहणानवकृतिविचारणार्थावधारणाद्यपु । बुज्यद्गाविधिविकल्पेप्वनन्तपर्यायवृद्धेषु ॥ ११ ॥
पूर्वपुरुपसिंहानां विज्ञानातिशयसागरानन्त्यम् । श्रुत्वा सांप्रतपुरुषाः कथं खवुद्ध्या मदं यान्ति ? ॥९२॥
कथं-केन प्रकारेण यान्ति । के ?-सांप्रतपुरुषाः। कं?- मदं । कया?-स्वयुद्धा । किं कृत्वा ?-श्रुत्वा । किं तत् ?-
॥ १७॥

·मदव्युदासः ज्ञानातिशयस्य सागरानन्त्य । केप ?-पूर्वपुरुपसिंहानां केषु विषये-बुद्धाङ्गविधिविकल्पेषु, किंविधेषु ?-अनन्तपर्यायवृद्धेष्विति क्रियाकारकपटना। तत्र ग्रहणम्-उपाध्यायादिभिरुतस्य सूत्रादेरुपादानं उदाहणं-प्रमाणोपन्यसनं नवकृतिः-नूतनकाव्यकरणं विचारणं-जीवादिपदार्थविपयं अर्थावधारणम्-अभिधेयनिर्णयस्ततो ग्रहणादिपञ्चपदानां द्वन्द्वः। तानि आदीनि येषां विधि- विकल्पानां ते तथा तेषु, बुद्धीनां पूर्वोक्तस्वरूपाणां चतसृणां अद्भानि-शरीराणि । “सुस्सूसइ पडिपुच्छइ सुणेइ गिण्हेइ ईहए वावि । तत्तो अपोहए वा धारेइ करेइ वा सवं ॥७॥" एवंरूपाणि तेषां विधयः-कारणानि तेषां विकल्पा-भेदास्तेषु । तथा किंविशिष्टेषु ?-अनन्ता-बहवः पर्यायाः-स्वरेतरस्य विशेषास्ते वृद्धा-वृद्धिमुपगता येषु ते तथा तेष्विति, पूर्व- पुरुपा-गौतमादयस्त एव सिंहा इव सिंहाः शौर्येणोपमान परीपहकपायादिकुरङ्गनिहननात् पूर्वपुरुषसिंहास्तेषां विज्ञानातिशयः- अवबोधप्रकर्षः • स एव सागरः-सिन्धुर्विस्तीर्णत्वात्तस्यानन्त्यं-बहुत्वं, अथवा विज्ञाने सति वैक्रियतेजोनिसर्गाकाशगमन- संभिन्नभोत्रादयोऽतिशयास्त एव सागर इति । शेपं तथैवेति ॥ ९१ ॥ ९२ ॥ वाल्लभ्यकमदत्याग उच्यते- मकैरिव चटुकर्मकमुपकारनिमित्तकं परजनस्य । कृत्वा यद्वाल्लभ्यकमवाप्यते को मदस्तेन ? ॥१३॥ गर्व परप्रसादात्मकेन वाल्लभ्यकेन यः कुर्यात् । तद्वाल्लभ्यकविगमे शोकसमुदयः परामृशति ॥ ९४ ॥ को मदस्तेन, यत्किम् ?-अवाप्यते-लभ्यते। किं तत् ?-चालभ्यक-वल्लभता। किं कृत्वा ?-कृत्वा-विधाय । किं तत् ?-चटु- कर्मकं-कुत्सितं घटुकर्म चटुकर्मक-कुत्सितं प्रियभापणं "पटु चाटु, प्रियं वाक्यं" इति वचनात् । कीदृशम् ?-उपकारो

·मदव्युदास:
प्रशारतिः
हारि.चिः
॥१८॥
निमित्तं यस्य तत्तथा तदेवोपकारनिमित्तक । कस्मात्?, आह-परजनस्य-गृहस्थादिलोकस्य । करिव १-द्रमकैरिव-रङ्कवदिति
॥९३ ॥ गर्व-दर्प यः कोऽपि विदध्यात्-कुर्यात् । केन ?-वाभ्यकेन । कीदृशेन?-परेषां-गृहस्थादीनां प्रसादः-तुष्टिः स
आत्मा यस्य स तथा तेन, तं पुरुष वाल्लभ्यकगर्वितं कर्मताऽऽपन्नं वालभ्यकविगमे शोकसमुदयो-दैन्यसमूहः परामृशति-
आश्लिष्यति, शोकेनासी गृह्यत इत्यर्थः इति ॥ ९४ ॥
श्रुतमदव्युदासमार्यादयेनाह--
मापतुपोपाख्यानं श्रुतपर्यायमरूपणं चैव । श्रुत्वाऽतिविस्मयकरं च विकरणं स्थूलभद्रमुनेः ॥ ९५ ।।
सम्पर्कोद्यमसुलभं चरणकरणसाधकं श्रुतज्ञानम् । लब्ध्या सर्वमदहरं तेनैव मदः कथं कार्यः ? ॥१६॥
मदः कथं कार्य इति द्वितीयायां सम्वन्धः। किं कृत्वा?-मापतुप इतिपदेन समयप्रसिद्धेनोपलक्षितः साधुस्तस्योपाख्यान-
कथानकं तत्तथा । तस्य हि भापतुपसाधोः श्रुतरहितस्यापि निर्वृतिर्जातेति श्रुत्वेति योगः । तथा श्रुतस्य-आगमस्य
पर्याया-भेदा यथा-कश्चिदेकार्थवादी कश्चिदर्थवादी एकस्यैव सूत्रस्य,तेषां प्ररूपणा-वर्तना तां, चैवेति समुच्चये । श्रुत्वा-
आकर्ण्य तथाऽतिविस्मयकर-स्वाश्चर्यविधायकं । किं तत् ?-विकरणं च । चस्यात्र सम्बन्धः । विक्रियाकृतशेषश्रुतदान-
निषेधमिति शेषः। श्रुत्वा । कस्य ?-स्थूलभद्रमुनेः । यथा तेन निजभगिन्या आत्मा सिंहकरणगर्वेण दर्शित इति ॥ ९५ ॥
समर्कश्व-पण्डितसेंसर्गः उधमश्च -प्रोत्साहस्तौ तथा ताभ्यां सुलभं-सुप्रीपं । तथा चरणकरणयोः प्रसिद्धयोःसाधक-निर्वतकं ।
॥ १८ ॥

·मदत्यागा . किमेवंविधम् ?-श्रुतज्ञानं । ततस्तल्लब्ध्वा सर्वमदहरं तेनैव मदः कथं कार्यः। सर्वथा गर्यो न विधेयः। यत उक्तम्-"ज्ञानं मददर्पहरं माद्यति यस्तन तस्य को वैद्यः? । अमृतं यस्य विपायति तस्य चिकित्सा कथं क्रियते ? ॥१॥” इति ॥९६ ।। तदेवं प्रत्येकमार्याद्वयेनाप्टमदस्थानानां व्युदासमभिधाय सांमतं (तैः)सहितानामार्याद्वयेन फलमाह- एतेषु मदस्थानेषु निश्चये न च गुणोऽस्ति कश्चिदपि । केवलमुन्मादः खहृदयस्य संसारवृद्धिश्च ॥ ९७ ॥ जात्यादिमदोन्मत्तः पिशाचवद्भवति दुःखितश्चेह । जात्यादिहीनतां परभवे च निःसंशयं लभते ॥९८॥ एतेषु मदस्थानेषु निश्चये-परमार्थचिन्तायां न च गुणोऽस्ति कश्चिदपि ऐहिकादिः, केवलमुन्मादो भवति । कस्य ?- स्वहृदयस्य । तथा संसारवृद्धिश्चेति सुगममिति॥९॥ तथा-जात्यायष्टप्रकारेण मदेनोन्मत्तः-परवशः स तथा । पिशाच- वत् सूचकत्वात्सूत्रस्य शुचिपिशाचाभिधानद्विजवद् भवति-जायते दुःखितो-दुःखभाक् इह-अत्रैव जन्मनि । कथानक चैवं-यथा क्वापि स्थाने शुचिपिशाचाभिधो द्विजः, अत्र वसतामशुचिरेवेति मत्वा जनाकीर्णदेशमुत्सृज्य समुद्रवर्तिद्वीप- मनुपविष्टः । तत्र चैको वणिक् भिन्नपोतः प्रथमतरं गत आस्ते । तत्र चेक्षुवाटाः प्रचुराः सन्ति । तद्रसपानात् केवलाद्गुडश- कलानीव गुदमुखेन तेन निसृष्टानि पुरीपरूपाणि । तानि चालोक्य स चोक्षकः शुचिपिशाचश्चखाद । तृप्तश्चास्ते प्रत्यहं । दृष्टश्च कालान्तरेण हिण्डमानो वणिक्, पृष्टश्च किमत्रागमनप्रयोजनम् ? । वणिजाऽभ्यधायि-पोतभङ्गादत्रायातः । पुनः पृष्टः-कथं तव भुतियुक्तिः १, वणिजोक-चरसास्वादनेन । पुनरुक्तं-भवान् कथमायातः ? । तेनाप्युक्त-जनाकीर्णेऽशुचि- रितिकृत्वाऽत्रायातः, अपर उवाच-कथमाहारमन्तरेणात्र स्थीयते । ततस्तेनाभाणि-प्रत्यहमिक्षुफलानि भक्षयंस्तिष्ठामि ।

·मदफलं प्रशमरतिः ततचीश्चर्यसम्पन्नेन तेनोक्तं ममापि तानि दर्शयेति । ततो वणिग्निसृष्टानि पुरीपाणि दर्शितवान् । ततो विहया हारि वृत्तिः। पणिजाक-ममेदं पुरीपं भवता प्रत्यहं भक्ष्यते । अहो' शोमनः शुचिवादस्तव । ततश्चोद्विग्नमानसस्तस्मादपि स्थानादि- ।।१९।। निर्गतो द्वीपान्तरं गतः । तत्रापि.वल्गुल्यादिचूपितानि फलानि भक्षितवान् । एवं यत्र यत्र याति तत्र तत्र दुःखभाक् जात इति । तथा परमवेब निःसंशयं जात्यादिहीनतालभते-प्रामोतीति ॥९८॥ ततश्च- सर्वमदस्थानानां मूलोद्घातार्थिना सदा यतिना । आत्मगुणैरुत्कर्षः परपरिवादश्च सन्त्याज्यः ॥ १९ ॥ सर्वमदस्थानानां पूर्वोक्तस्वरूपाणां मूलोद्घातार्थिना-आदित एवं विनाशमभिलपता सदा सर्वदा यतिना-साधुना। किं कार्यमित्याह-आत्मगुणैरुत्कर्षः परपरिवादश्च संत्याज्या इति प्रकटमिति ॥ ९९ ।। किमेती संत्याज्यावित्याह- परपरिभवपरिवादादात्मोत्कच वध्यते कर्म । नीचैर्गोत्रं प्रतिभवमनेकभवकोटिदुर्मोचम् ॥१०॥ परिभवो-न्यकारः परिवादः-अवर्णवादभाषणं ततः समाहारद्वन्द्वः । परेपाम्-आत्मव्यतिरिक्तानां परिभवपरिवादं २ तस्माद, वथा आत्मोकर्पात्-स्खबहुमानाच्च वध्यते कर्म । कीदृशम् ?-नी,गोत्रं-सप्तमं कर्म, इदं च मुख्यवृत्त्यो, गौणवृत्त्या त्वन्यान्यपि यथाऽनुरूप वध्यन्ते । किमकस्मिन्नेव भवे ?, नेत्याह-प्रतिभव-प्रतिजन्म यथा भवति । पुनः कीदृशम् ?-अनेकाभिः-प्रभूतामिः भवानां-जन्मनां कोटीभिः-संख्याविशेषैर्मोच-दुस्त्यजमिति ॥ १०॥ - ॥१९॥ - ·वैराग्यहेतु: ततश्च किं भवति- कर्मोदयनिर्वृत्तं हीनोत्तममध्यमं मनुष्याणाम् । तद्विधमेव तिरश्चां योनिविशेपान्तरविभक्तम् ॥ १०१ ॥ कर्मणः-क्रमागोत्रस्य उदयेन-नीचैस्तथोच्चैस्तथा मध्यमतया च विपाकेन निर्वृत्तं-निष्पन्नं यत्तत् तथेति । किं तदेवंविध- मित्याह-हीनोत्तममध्यममिति समाहारद्वन्द्वः तस्य भावस्तत्त्वं, त्वप्रत्ययो लुप्तो द्रष्टव्यः । केषां ?-मनुष्याणां, भवतीत्य- नोत्तरवाक्ये च शेपो दृश्यः। तथा तद्विधमेव-तत्प्रकारमेव । केपाम्?-तिरश्चाम्-एकेन्द्रियादीनां च, हीनत्वादीति योज्यम् । कथंभूतमित्याह-योनिः-उत्पत्तिस्थानं तस्या विशेपाः, तिरश्चामेकद्वित्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियाख्याः मनुष्याणां तु सम्मूर्छजगर्भजरूपाः, उपलक्षणत्वाद्देवनारकाणां च, तेपां अंतरम्-अन्यत्वं तेन विभकं-कृतविभागमिति समासः ॥ १०१।। तथा अपरमपि वैराग्यनिमित्तमाख्यातम्- देशकुलदेहविज्ञानायुबलभोगभूतिवैपम्यम् । दृष्ट्वा कथमिह विदुपां भवसंसारे रतिर्भवति ? ॥ १०२ ॥ अपरिगणितगुणदोपः स्वपरोभयवाधको भवति यस्मात् । पञ्चेन्द्रियवलविवलो रागद्वेपोदयनिवद्धः ॥१०३॥ तस्माद्रागद्वेपत्यागे पञ्चेन्द्रियप्रशमने च । शुभपरिणामावस्थितिहेतोयनेन घटितव्यम् ॥ १०४ ॥ तत्कथमनिष्टविपयाभिकांक्षिणा भोगिना वियोगो वै । सुव्याकुलहृदयेनापि निश्चयेनागमः कार्यः ॥१०५॥ देशादीनामष्टानां पदानां कृतद्वन्द्वसमासानां सुवोधानां वैषम्यं-विसदृशतां शुभाशुभतामित्यर्थों दृष्ट्वा अवलोक्य कथामिह विदुपां भवसंसारे-नरकादिसंमृती रतिर्भवति ?, न भवत्येवेत्यर्थः ॥ १०२॥ तथा-अपरिगणिता-अनाहता गुणदोपा- येन

·वैराग्यहेतु
प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
॥२०॥
स तथा । ईदृशः सन् किमित्यत आह-स्वश्च-आत्मा परश्च-अन्यस्तो तथा तावेवोभयं तस्य वाधका-पीडाकारी भवति
यस्मात्कारणात , तथा पञ्चेन्द्रियवलेन विवलो-विगतवलः स तथा । पञ्चेन्द्रियाणि जेतुं न शक्त इत्यर्थः । तथा रागद्वेषयोः
पूर्वोक्योरुदयः-अनुभवनं तेन निघद्धो-नियन्त्रितः स तथा । सदोत्कृष्टरागद्वेष इत्यर्थः ॥ १०३॥ यस्मादित्युक्तं तस्मात्-
ततः कारणात् घटितन्यं-घटना कार्या । क ?-रागद्वेपत्यागे तथा पञ्चेन्द्रियप्रशमने च । किमर्थम् ?-शुभपरिणामावस्थि-
तिहेतोः-शुभपरिणत्यवस्थाननिमित्तं इति ॥ १०४ ॥ तत्कथं घटितव्यमिति पूर्वोक्तार्यया संवन्धः (ग्रं० ६०० )
केन?-भोगिना-भोगासकेन । कीदशेन? अनिष्टाश्च ते वक्ष्यमाणन्यायेन विषयाश्च प्रसिद्धस्वरूपास्ते तथा तानधिकांक्षति-
अभिलपति तेनेत्येका पृच्छा । कथमात्यन्तिको वियोगो-विरहः स्यादेभिः सहेति शेपोऽत्र, एतत्तरण इति द्वितीया पृच्छा।
तत्रोत्तरमाह-तेन भोगिना कीदृशेन ?-सुष्ठ व्याकुलितहृदयेनापि-याद व्यग्रचित्तेनापि सता निश्चयेन-एकान्तेन, किम् ?-
आगमः-सिद्धान्तः कार्य:-अभ्यसितव्यः, ततस्तेपामात्यन्तिकः प्रलयः स्यादिति । यद्वा तत् कथं वियोगः स्यादिति शेपः।
कयोः १-रागद्वेपयोः प्रक्रमगम्ययोः पूर्ववदिति प्रश्ने निर्वचनमाह-आगमः कार्य इति पूर्ववत् । केन कार्यः?-भोगिना ।
कीदृशेन ?-अनिष्टविषयाभिकाक्षिणा । तथा सुव्याकुलहृदयेनापि निश्चयेनेति पदानां व्याख्या पूर्ववदिति । अन्ये त्वेवं
अनिष्टविषयाभिकाशिणां भोगिनामिति पाठान्तरं व्याख्यान्ति यथा इतिविशेषणानां जीवानां सुव्याकुलहृदयेन सह अपिः
पूरणे विरहस्तत्र तस्मात् कथं स्यादिति प्रश्न प्रत्युत्तरं निश्चयेनागमः कार्यः ॥ १०५ ॥
॥२०॥

·विषयामा मनिष्टता - कथं पुनरनिष्टा विपया इत्याह- आदापत्यभ्युदया मध्ये शुमारहास्यदीप्तरसाः। निकपे विपया वीभत्सकरुणलजाभयमायाः ॥१०६॥ यद्यपि निपेत्र्यमाणा मनसः परितुष्टिकारका विषयाः । पिाकफलादनवद्भवन्ति पश्चादतिदुरन्ताः ॥१०७॥ यदच्छाकाष्टादशमन्नं बहुभक्ष्यपेयवत् स्वादु । विपसंयुक्तं भुक्तं विपाककाले विनाशयति ॥ १०८ ॥ तद्वदुपचारसंभृतरम्यकरागरससेविता विपयाः । भवशतपरम्परास्वपि दुःखविपाकानुवन्धकराः ॥१०॥ आदौ-प्रथमतः कुतूहलादुत्सुकतया अत्यभ्युदया-उत्सवभूता भवन्ति इति द्वितीयार्यायां सम्बन्धः । मध्ये-विपयप्राची शुमारहास्याभ्यां पाभरणसमसशरीराययवस्पर्शनमहासाभ्यां दीप्तरसा-अस्युत्कटानुभवाः, सैच क्रिया पूर्वपदेषु योग्या। निकपे-संयोगोत्तरकालं विषयाः-स्पर्शादयो वीभत्सकरुणलज्जाभयानि कृतद्वन्द्वानि तानि तथा ते रसः माया-बहुलारते तथा, तत्र वीभत्सो-विरूपता तथाविधाङ्गदर्शनात् करुणो निर्दयदन्तनखक्षतावलोकनात् लजा झगिति वस्रग्रहणात् भयं तु मा केनचिदृष्टः स्यादिति ॥१०॥ यद्यप्यत्यभ्युदया एते तथापि पर्यन्तेऽतिदारुणा इति दृष्टान्तेन विशदयन्नाह-यद्यपीत्यार्याध स्पष्टार्थ, किंपाकफलान्यादौ मृष्टान्यन्ते मारणात्मकानि तेपामदन-भक्षणं तद्वद्भवन्ति । पश्चादतिदुरन्ता इति च व्यक- मिति ॥ १०७ ॥ अथ निदर्शनान्तरमाह-यद्वे'त्यादि, यद्वद्-यथा शाक-तीमनमष्टादशं यस्य तत्तथा । कि तदित्याह- अभं-आहारः, अष्टादश भेदारत्वेते-"सूचो १ यणो २ जवन्नं ३ तिन्नि य मंसाणि ६ गोरसो ७ जूसो ८। भदोक्खा ९ गुललावणिया १० मूलफला ११ हरियगो १२ डाओ १३ ॥१॥ होइ रसालू य तहा १४ पाणं १५ पाणीय १६ पाणगं

·विषयाणा-
मनिष्टता
प्रशमरतिः चेव १७ अट्ठारसम सार्ग १८ निरुवहओ लोइओ पिण्डो॥२॥" तथा वह्वनि-अनेकानि भक्ष्याणि-मोदकादीनि पेयानि-
हारि.वृत्तिः पानकविशेपा विद्यन्ते यत्र तद्बहुभक्ष्यपेयवत् , तथा स्वादु-मधुरं, एवंविधमपि विपसंयुक्त-गरमिनं भुक्तम्-अभ्यवहृतं सत्
विपाककाले-परिणतिप्रस्तावे, किमित्याह-विनाशयति-मारयति, भोकारमिति शेष इति ॥१०८॥ दान्तिकमाह-तद्वत्-
॥ २१ ॥
तथा उपचारेण-चटुकर्मविनयप्रतिपत्त्यादिना संहता-पिण्डीकृतः संभृतो वा-बह्वीकृतो रम्यको रमणीयः स चासौ रागश्च-
प्रीतिस्तस्य रसः-अतिशयानुभवनं तेन सेविता-भुक्ताः, क एवंविधा इत्याह-विषयाः-शब्दादयः, एवंभूताः सन्तः । कासु
कीदृशा इत्याह-भवशतानां-जन्मशतानां अनन्तानां परम्पराः-पद्धतयस्तासु। अपिशब्दः सम्भावने । दुःखस्य-असातस्य
विपाकः-अनुभवनं तस्य-अनुवन्धः सातत्य तस्करा-विधायकास्ते तथा, अत्रुटितदुःखार्पका भवन्तीति शेष इति ॥ १०९॥
अध विषयासकानामुपायेन शिक्षामाह-
आपि पश्यतां समक्षं नियतमनियतं पदे पदे मरणम् । येषां विपयेपुरतिर्भवतिन तान् मानुपान गणयेत्॥११०॥
अपेर्व्यत्ययेन सम्बन्धः । ततः पश्यतामपि समक्ष-प्रत्यक्षं मरणमिति सम्बन्धः । कीदृशम् ?-नियतं देवनारकाणां, तथा
अनियतं तिर्यग्मनुष्याणां, पदे पदे-स्थाने स्थाने, अथवा नियतं-सर्वकालमेवावीचीमरणरूपं, समये समये आयुःक्षयात्,
येपां विषयेषु रतिर्भवति-स्वास्थ्य जायते न तान् मानुषान् गणयेत् कुशलः तिर्यञ्च एव हि ते, निर्वृद्धिकत्वादिति ॥११०॥
तेपामेवोपदेशमाह-
विषयपरिणामनियमो मनोनुकूलविपयेष्वनुमेश्यः। द्विगुणोऽपिच नित्यमनुग्रहोऽनवद्यश्च संचिन्त्यः ॥११॥
॥ २१॥

·विषय- नियमः विपयेपु-शब्दादिषु परिणाम:-अध्यवसायस्तस्य नियमो-निवृत्तिः सोऽनुप्रेक्ष्यः-पर्यालोचनीयः, कर्तव्य इति तात्स- र्यम्।जीवेनेति शेपः। केषु विषयेषु ?-मनसोऽनुकूलविपयेषु, विषयाधारत्वाद्विपयाः स्यादयस्तेवित्यर्थः । अर्थवशेन विभक्ति- परिणामात् तत्र विषयपरिणामनियमे किम् ?–अनुग्रहो-गुणयोगो नित्यं संचिन्त्यः-परिभावनीय इति योगः। कीदृशः?- द्विगुणोद्वाभ्यां लोकालोकाकाशाभ्यां गुण्यत इति द्विगुणोऽनन्तगुण इत्यर्थः । तथा अनवद्यश्च । अपिचेत्यभ्युच्चय इति । अन्ये त्वाः-विपयाणां परिणाम:-शुभानामशुभत्वेनाशुभानां शुभत्वेन भवनं तस्मिन् सति नियमो न भयैते भोकच्या इत्येवंरूपोऽनुप्रेक्ष्यः-अनुप्रेक्षणीयः, कर्तव्य इत्यर्थः । इति योगः। केषु केषु विषयेषु नियमः १-मनोऽनुकूलविषयेषु । तत्र च विषयपरिणामनियमे सत्यनुग्रहश्च द्विगुणोऽनवद्यः संचिन्त्यः-संचिन्तनीय इति ॥ इति मदस्थानाधिकारः॥ इत्थं शिक्षितोऽप्यात्मा येषां शिक्षा न गृह्णाति तैस्तस्य यद्विधेयं तदाह- इति गुणदोपविपर्यासदर्शनाद्विपयमूच्छितो ह्यात्मा । भवपरिवर्तन भीरभिराचारमवेक्ष्य परिरक्ष्यः ॥११॥ इति-इत्थं पूर्वोकन्यायेन गुणाथ दोपाश्च गुणदोपाः तेषु ज्ञातेप्वपि विपर्यासो-गुणान् दोपरूपेण पश्यति दोषांश्च गुणरूपेणेति तस्य दर्शनं तस्मात् विषयमूर्छितः-तन्मयतां गत आत्मा स्वः परिरक्ष्या-परिपालनीय इत्यन्तपदेन सम्बन्धः । कै?-भवपरिवर्तन भीरुभिः-संसारमरणविभ्यद्भिः। किं कृत्वा ?-अवेक्ष्य-ज्ञात्वा । कं?-आचार-प्रथमाझार्थ, हि-स्फुटमिति ॥ ११२॥ रक्षाहेतु:

·wat
प्रशमरतिः
हारि.धृत्तिः
आचारां-
गार्थ:
॥२२॥
आचारस्तु पञ्चति दर्शयति-
सम्यक्त्वज्ञानचारित्रतपोवीर्यात्मको जिनः मोक्तःपञ्चविधोऽयं विधिवत् साध्वाचारः समधिगम्यः॥११॥
सम्यक्त्वादि पञ्च पदानि सुवोधानि कृतद्वन्द्वसमासानि तान्यात्मा-स्वरूपं यस्य स तथा जिनःप्रोकः पञ्चविधः-
पञ्चप्रकारोऽयं-पूर्वोको विधिवद्-यथावत् । क्रियाविशेषणम् । साध्याचार:-अहोरात्राभ्यन्तरेऽनुष्ठेयः क्रियाकलापः
समधिगम्यो-विज्ञेय इति ॥ ११३ ॥
एवं सामान्यतः प्रथमानार्थमाश्रित्य पञ्चधाऽऽचार उक्तः, अथ तस्यैवाध्ययनान्याश्रित्य बहुविधमाचारं विभणिपुस्तावत्तस्य
प्रथमश्रुतस्कन्धे नवाध्ययनानि सन्तीति तान्यानित्य नवविधत्वमार्याद्वयेनाह-
पड्जीवकाययतना लौकिकसन्तानगौरवत्यागः । शीतोष्णादिपरीपहविजयःसम्यक्त्वमविकम्प्यम् ॥११४॥
संसारादुद्वेगः क्षपणोपायश्च कर्मणां निपुणः । वैयावृत्योद्योगस्तपोविधियॊपितां त्यागः ॥११॥
पजीयकाययतना कार्येति शेपः । साधुनेति सर्वत्र प्रक्रम इति । शस्त्रपरिज्ञाख्ये प्रथमेऽध्ययन उक्तम् । तथा लोके-
गृहस्थजने जातो लौकिका स चासी सन्तानश्च-पितृपितामहपरम्परा तस्य गौरवम्-अभ्युत्थानादि तस्य त्यागः-परिहारः
स तथा, कार्य इति शेषः, इति लोकविजयाख्ये द्वितीयेऽध्ययने उत्तम् । तथा शीतोष्णादिपरीपहः, आदिशब्दस्य प्रकारवच-
नार्थत्वात् द्वाविंशतिपरीपहा ग्राह्यास्तेषां विजयः-सहनेनाभिभवनं यः सः तथा, शीतोष्णाख्ये तृतीयेऽध्ययने भणितमि-
दमिति । तथा सम्यक्त्वमविकम्प्यम्-अविचलं धार्य इति चतुर्थे सम्यक्त्वाख्येऽध्ययने उक्तं इति ॥ ११४ ॥ संसारादुद्वेगः
॥२२॥

·आचारां- गार्थः कार्य इति लोकविजयाख्ये द्वितीयनान्ना आवन्तीनामकेध्ययने प्रतिपादितं । तथा क्षपणोपायश्च, केपां?-कर्मणां, निपुणः- सूक्ष्मोऽभिधीयत इति धूताख्ये पठेऽप्ययने उक्तम् । तथा वैयावृत्त्योद्योगः-गुर्षादीनां भक्कानयनादिक्रियायामुद्यम इति | महापरिज्ञाख्ये सप्तमेऽध्ययने भणितं । तपोविधिरिति मोक्षाख्येऽष्टमे उकं । योषितां त्यागः-स्त्रीपरिहार इत्युपधानश्रुताख्ये नयमेऽध्ययने उक्तं इति । इति प्रथमश्रुतस्कन्धः॥ सांप्रतं द्वितीये श्रुतस्कन्धे पोडशाध्ययनात्मकेऽध्ययनस्वरूपमार्याद्वयेनाह- विधिना भैक्ष्यग्रहणं स्त्रीपशुपण्डकविवर्जिता शय्या । ईर्याभापाऽम्वरभाजनैपणावग्रहाः शुद्धाः ॥ ११६ ॥ स्थाननिषद्याद्युत्सर्गशब्दरूपक्रियापरान्योऽन्याः। पञ्चमहाव्रतदाढ्यं विमुक्तता सर्वसङ्गेभ्यः ॥११७ ॥ साध्वाचारः खल्वयमष्टादशपदसहस्रपरिपठितः। सम्यगनुपाल्यमानो रागादीन मूलतो हन्ति ॥११८॥ आचाराध्ययनोक्तार्थभावनाचरणगुप्तहृदयस्य । न तदस्ति कालविवरं यत्र कचनाभिभवनं स्यात् ॥११९॥ विधिना भैक्ष्यग्रहणं इति द्वितीयश्रुतस्कन्धे पिण्डैपणाध्ययने प्रथमे उकं । तथा स्त्रीपशुपण्डकविवर्जिता शय्या माह्येति शय्याख्ये द्वितीयेऽध्ययने उक्तं । द्वितीयश्रुतस्कन्धेऽध्ययने इति पदद्वयं इत ऊर्ध्व सर्वत्र द्रष्टव्यम् । तथा ईर्या-चंक्रमणं, भापा तु जल्पनं, अम्बरभाजनयोः वस्त्रपानयोरेपणा, तथाऽवग्रहो-देवेन्द्रराजगृहपतिसागारिकसाधर्मिकेभ्यो विहारादे- सुत्कलापनं, तत एतेषां पञ्चानां पदानां द्वन्द्वसमासस्ते तथा। कीदृशाः?-शुद्धा:-शुद्धिमन्तः। शुद्धशब्दः पञ्चस्वपि योज्यः । संप्रति यथासंख्यमध्ययनेषु योज्यते-तत्र्याशुद्धिरीर्याख्ये तृतीये ३ भापाशुद्धिर्भापाख्ये ४ अम्बरशुद्धिर्वस्वैपणाख्ये ५

·प्रशमरतिः
हारित्तिः
आचारों-
गार्थः
॥२३॥
पात्रशुद्धिः पात्रपणाख्ये ५ देवेन्द्राद्यवग्रहशुद्धिरवग्रहाख्ये ७ सप्तमे ॥ १६ ॥ पूर्वोक्कार्यया द्वितीयश्रुतस्कन्धसताध्ययनानि
निजनिजनामान्युक्तानि । अत ऊर्ष सताध्ययनानि सप्तसप्तकनामानि भावना विमुक्तिश्चेति नवाध्ययनानि द्वितीयार्ययोच्यन्त
इति सम्बन्ध स्थानादिपु कृतद्वन्द्वसमासेषु विपये क्रिया सा तथा । कार्येति सर्वत्र शेषः।पय क्रिया, अन्योऽन्या क्रिया।
प्राकनपदात् क्रियाशब्दः समस्तोऽप्यनापि पदद्वये योज्यः । तत्र स्थानं कायोत्सर्गादीनामालोचनीयमिति प्रथमसतकेऽष्ट-
मेऽध्ययने, ८ निपद्या स्वाध्यायभूमिः९ व्युत्सर्ग उचारादीनां १० शब्देषु श्रूयमाणेषु रागद्वेपत्यागः कार्यः ११ रूपेषु दृष्टिगो-
चरागतेषु रागद्वेपत्यागो विधेयः १२ तथा परा क्रिया-आत्मव्यतिरिक्तः परस्तस्य हस्तात् पादधावनादिका १३ तथा
अन्योऽन्यक्रिया-परस्परं पादधावनादिका १४ तथा पञ्चमहाव्रतेपु दाळ-दृढता १५ तथा विमुक्तता कार्या । केभ्यः?-सर्व-
सङ्गेभ्यः ॥ ११७ ॥ अस्यैव फलमाह-साध्वाचारः पूर्वोक्ताध्ययनरूपकथितस्वरूपः । खलु-निश्चयेनायं प्रत्यक्षः । कथं-
भूतः ?-अष्टादशेति संख्या पदानां-सुप्पिडन्तानामर्थसमाविरूपाणां वा सहस्राणि-संख्याविशेपाः, ततोऽष्टादश च तानि
पदसहस्राणि च २ तैः परिपठितः-अघीता, प्रतिपादित इत्यर्थः। तानि वा परिपठितानि यत्र स तथा । अष्टादशसहस्रप्रमाण
इत्यर्थः। किं करोतीत्याह-सम्यग-अवितथं समनुपाल्यमाना-पठनादिभिरासेन्यमानो रागादीन मूलता-(०७००)सर्वथा
हन्ति-विनाशयतीति ॥ ११८ ॥ अस्यैवासेच्यमानत्य फलान्तरमाह-आचारस्य-आचाराङ्गस्याध्ययनानि-तदन्तर्गता
अर्थपरिच्छेदविशेपास्तेपूतः स चासायश्च-अभिधेयं तस्य भावना-वासना तया चरणं चारित्रं प्रतादि तेन गुप्-व्यावं
॥ २३॥

·संयमादि- व्यग्रता वासितमितियावत् हृदयं-चित्तं यस्य स तथा । तस्य किं भवतीत्याह-न-नैव तत्किमप्यस्ति-विद्यते कालविवरम् अद्राक्षण इत्यर्थः यत्र-यस्मिन् ऋचन-सिंश्चित् कालविवरेऽभिभवन-परिभवो, रागादिभिरिति शेपः, स्याद्-भवेदिति ॥ ११९॥ तथा आचारार्थव्यग्रस्य न कदाचिद्विमतिर्मुक्तिपरिपन्थिनी साधोर्भवतीत्याह- पैशाचिकमाख्यानं श्रुत्या गोपायनं च कुलवध्वाः । संयमयोगैरात्मा निरन्तरं व्यावृतः कार्यः॥ १२० ॥ केनचिदणिजा मन्त्रपठेन पिशाचो वशीकृतः । पिशाचेनोक-ममाज्ञादानमनवरतं च कार्य, परं यदैवाऽऽदेश न लप्से तदैवाहं भवन्तं विनाशयिष्यामीति । प्रतिपन्नं वणिजा । आज्ञा च दत्ता गृहकरणधनधान्यानयनकनकादिविभूति- सम्पादनविषया । सम्पादिता च पिशाचेन । पुनश्चाज्ञा मार्गिता । वणिजा चाभिहितो-दीर्घवंशमानीय गृहागणे निसाय आरोहणमयरोहणं च कुर्वीथाः तावद्यावदन्यस्याज्ञादानत्यावकाशो भवति इति । न चास्ति छिद्रं किंचिद्वणिजो यत्राभिभवः स्यादिति मन्यमानेन पिशाचैनो-छलितोऽहं त्वया, नतु मया त्यमिति । ततो मुत्कलय मां, कार्यकाले स्मरणीय इत्यभिधाय स्वस्थानमगमपिशाच इति । एवं साधोरप्यहोरात्राभ्यन्तरानुछेयासु किया वर्तमानस्य नास्ति छिद्रं यत्र विषयेच्छायां प्रवृ. त्तिरिति । तथा द्वितीयं कुलवध्याख्यानं कथ्यते यथा काचित कुलपधूर्देशान्तरगतभर्तृका । तया सखी भणिता-कंचन युवानमानयातयोक्तम्-एवं करोमि धृत्या स्थैयमित्यभिधाय परिणामसुखदं सर्व शोभनमिति चिन्तयन्त्या श्वशुरस्य निवेदितं। ततस्तेन द्वितीयेऽहि निजभार्यया सह शब्दराटीकृता-यथा त्वं स्फेटयसि गृहं । तयोक्तं न शक्नोम्यहं निर्वाहयितुं गृहमिदं, मुकोऽयं संप्रति मयाऽधिकारः । ततः श्वशुरेण सा वधूहव्यापारेषु नियुक्ता, सर्व गृहव्यापारं करोति, तत आकुलमनाः

·.
प्रगमरतिः
हारि. वृति
विषयेच्छा-
निरास:
॥२४॥
काप्टेन स्वप्तुं लभते, ततः श्वशुरेण प्रयुक्ता तत्सी-भण भम वधूं यथा आनयामि युवानं । तया च सा प्रोका सती प्राह-
स्वतुमपि में न कालोऽस्ति, किमनया दुष्टजनोचितया कथयेति ? पैशाचिकमाख्यानं श्रुत्वा कुलवध्वा गोपायनं च श्रुत्वा
अतः संयमयोगैरात्मा निरन्तरं व्यावृतः कार्य इत्युक्तम् ॥ १२० ॥
इत्थं च विहितक्रियानुष्ठानव्यग्रः सन् ऐहिकभोगकारणेपु भावयेदनित्यतामित्याह-
क्षणविपरिणामधर्मा मानामृद्धिसमुदयाः सर्वे । सर्वे च शोकजनकाः संयोगा विप्रयोगान्ताः ॥ १२१॥
क्षणेन-स्तोककालेनापि । विशब्दः कुत्सायां । विपरिणामः-कुत्सितपरिणतिर्धर्मः स्वभावो येषां ते तथा, प्रीता
अप्यपीता जायन्ते, स्तोककालेनान्यस्वभावा भवन्तीति भावना केपाम् ?-मल्नां-मनुष्याणाम् । क एवंविधा भवन्ति?-
ऋद्धिसमुदया-विभूतिनिचयाः सर्वे-अशेपाः। सर्वे च शोकजनका:-शोकहेतवः । तथा संयोगा:-सम्बन्धाः पुत्रपत्नीमभृति-
भिर्विप्रयोगान्ता-विरहान्ता भवन्तीति शेष इति ॥ १२१ ॥
यस्मादेवं तस्मान्न किंचिद्विपयमुखाभिलापेणेति दर्शयताह-
भोगसुखैः किमनित्यैर्भयवहुलै कांक्षितैः परायत्तः। नित्यमभयमात्मस्थं प्रशमसुखं तत्र यतितव्यम् ॥१२२॥
भोगसुखैः-विषयसातैः कि?, न किंचित् । कीदृशैः-पूर्वोक्तन्यायेन भयवहुलैः-भीतिमचुरः, कांक्षितैः भोगसुखैः-विषय-
सातैरभिलपित्तैः परायत्तेः-ख्यादिपदार्थसार्थाधीन, तस्मातेप्यभिलापमपहाय नित्यम्-आत्यन्तिकमभयम्-अविद्यमानभीतिक-
मात्मस्य-स्वायत्तं । किमेवंविधमित्याह-प्रशमसुख-उपशमसातं,यत्तदेवंविधं तत् तत्र यतितव्यं-तस्मिन् यतः कार्य इति॥१२२||
॥ २४ ॥

·शमिनो दुःखामावा तद्यतश्चेन्द्रियजययनेन भवतीति दर्शयति- यावत् खविपयलिप्सोरक्षसमूहस्य चेष्ट्यते तुष्टौ । तावत्तस्यैव जये वरतरमशठं कृतो यत्नः ॥ १२३ ॥ अक्षसमूहस्य-इन्द्रियग्रामस्य स्वविषयलिप्सोः-शब्दादिगोचराभिलापिणस्तुष्टौ-तोपे कर्तव्ये यावत् चेप्यते-प्रयासः क्रियते तावत् तस्यैव जये-अक्षसमूहस्य निग्रहे वरतरं-शोभनतरं अशठं-मायारहितं यथा भवत्येवं कृतो-विहितो यतः- आदर इति ॥ १२३ ।। तथा प्रशमसुखं सुलभमित्याह- यत् सर्वविपयकांक्षोद्भवं सुखं प्राप्यते सरागेण । तदनन्तकोटिगुणितं मुधैव लभते विगतरागः ॥१२४ ॥ इष्टवियोगमियसंप्रयोगकांक्षासमुद्भवं दुःखम् । प्राप्नोति यत् सरागो न संस्पृशति तद्विगतरागः ॥ १२५ ॥ प्रशमितवेदकपायस्य हास्यरत्यरतिशोकनिभृतस्य। भयकुत्सानिरभिभवस्य यत् सुखंतत्कुतोऽन्येपाम् ११२६ प्राप्यते सरागेण । कीदृशं:-सर्वविषयकांक्षोद्भव-समस्तशब्दावभिलापावाप्त्युपपन्नं तदेव सुखमनन्ताभिः कोटिभिः- संख्याविशेषैर्गुणितम्-अभ्यरतं मुधैव-मूल्येन विना लभते-पामोति, को १-विगतराग इति ॥ १२४ ॥ तथा- इष्टस्य-वल्लभवस्तुनो वियोगो-वियोजन अप्रियसंप्रयोगः-अनिष्टप्राप्तिस्तयोः कांक्षा-चिन्ता तस्याः सकाशात् समु. भवः-उत्पत्तिर्यस्य तत्तथा । तदेवंविधं किं ?-दुःखं प्रामोति-लभते यत् सरागों न संस्पृशति वीतरागस्तदिति ॥ १२५ ॥ तथा-प्रशमिता वेदकपायाः पूर्वोकस्वरूपा यस जीवस्य स तथा तस्य, हास्यादिषु निभृतस्य-स्वस्थस्य, हास्यादि- ·शमिनः प्रशमरतिः हारि चिः ॥२५॥ कारणेष्वपि तदकरणादित्यर्थः, भयकुत्साभ्यां-भीतिजुगुप्साभ्यां निरभिभवस्य-अनभिभूतस्य यत् सुखं प्रशाम्तचेतसस्तत् कुतोऽन्येपामिति ॥ १२६ ॥ पुनर्विपयसुखात् प्रशमसुखस्योत्कर्ष निदर्शयन्नाह- सम्यग्दृष्टिानी ध्यानतपोबलयुतोऽप्यनुपशान्तः । तं न लभते गुणं यं प्रशमगुणमुपाश्रितो लभते ॥१२७॥ सम्यग्दृष्टिानीति व्यकं, ध्यानतपोवलयुतोऽपि सन् प्राणी अनुपशान्तस्तं न लभते गुणं यं प्रशमगुणमुपाभितो लभते- प्रामोतीत्यतः प्रशमसुखायैव यतितव्यमिति ॥ १२७ ।। भूयोऽप्यस्यैवोत्कर्षमाह- नैवास्ति राजराजय तत् सुखं नैव देवराजस्य । यत् सुखमिहैव साधोलोकव्यापाररहितस्य ॥ १२८ ॥ स्पष्टमेव, किंतु राजराज:-चक्री, देवराजः-शक्र इति ॥ १२८ ॥ इदमेव पुनः स्पष्टयति- सन्त्यज्य लोकचिन्तामात्मपरिज्ञानचिन्तनेऽभिरतः। जितलोभरोपमदनः सुखमास्ते निर्ज(ज्व)रः साधुः ॥१२॥ सन्त्यज्य-मुक्या लोकचिन्तां-स्वजनादिजनस्मृतिं सुखमारते-स्वस्थस्तिष्ठति साधुरिति सम्बन्धः । कीदृशः?-आत्मपरि- ज्ञानचिन्तनेऽभिरत:-परकार्यविमुखः, तथा जिताः-पराभूता रोपलोभमदना येन स तथा । अत एव निर्चरा:-अरोगाः, ॥ २५ ॥ -

·लोकगारी-
ऽविरोधः
यतो रोपादयो ज्वर इब ज्यरतद्रहितत्वात् , यद्वा पाठान्तरे निर्गता जरा-हानि:, सा च प्रस्तावात् प्रशमामृतस्य यस्यासौ
निर्जर इति ॥ १२९ ॥
अनन्तरं 'सन्त्यज्य लोकचिन्ता'मित्युक्तं, तत् कयं परित्यकलोकचिन्तस्य साधोराहारादिभिनिर्वाहः, ततः कयं सद्ध-
मंचरणवृत्तिः स्यादित्याशझ्याह--
या चेह लोकवार्ता शरीरवात्ता तपस्विनां या च । सद्धर्मचरणवार्तानिमित्तकं तद्यमपीष्टम् ॥ १३० ।।
या काचित् , चकारी परस्परं समुच्चयार्थी, इहलोकवार्ता-कृष्यादिभिर्लोकनिर्वाहा, इह वर्तन वृत्तिः सैय स्वाधिकाण्-
प्रत्ययाद्वार्ता । तथा या च शरीरवार्ता-देहसंधारणं । केषां ?-तपस्विनां-साधूनां, एतद्वयमपि सद्धर्मचरणवार्तानिमित्तक-
शोभनक्षान्त्यादिधर्मव्रतादिनिर्वाहहेतुकं । समासस्तु सती च ते धर्मचरणे घर तयोर्वार्ता २ तस्या निमित्तं तत्तथा, तदिष्टम्-
अभिमतमिति ॥ १३०॥
अपिच-लोकवार्ताऽन्वेपणाप्रयोजनमिदमपरम्-
लोकः खल्याधारः सर्वेपां धर्मचारिणां यस्मात् । तमालोकविरुद्धं धर्मविरुद्धं च संत्याज्यम् ॥१३१॥
लोकः खलु-जनपद एवाधारः-आश्रयो, वर्तत इति शेषः, सर्वेषां धर्मचारिणां-संयमिनां यस्मात्कारणात् तस्मात्कार-
णात् लोके-पृथगजनपदे विरुद्धं-जातमृतसूतकनिराकृतगृहेषु भिक्षाग्रहणमसंगतं तत्तथा । तथा धर्मविरुद्धं-मधुमांतादिन-
हणं । चा समुच्चये । संत्याज्यं-परिहार्यमिति ॥ १३१ ॥

·प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
लोकवा -
विरोधा
॥२६॥
अब लोकानुवृत्तिमेव समर्पयते--
देहो नासाधनको लोकाधीनानि साधनान्यस्य । सद्धर्मानुपरोधात्तस्माल्लोकोऽभिगमनीयः ॥ १३२ ॥
देहः-दारीरं नासाधनकः, किंतु ससाधन एव ।लोकाधीनानि-जनायत्तानि साधनानि-आहारोपधिप्रभृतीन्यस्य-देहस्य,
तत् कि?-धर्मानुपरोधिनः(धतः)-सद्धर्मस्य-क्षमादेरविरोधालोकोऽभिगमनीयः, धर्मविरुद्ध त्यागेनानुवर्तनीय इति ॥१३२॥
लोकानुवर्तने उपायमाह-
दोपेणानुपकारी भवति परो येन येन विदिष्टः । स्वयमपि तद्दोपपदं सदा प्रयत्नेन परिहार्यम् ॥ १३३ ।।
दोपेण-दूषणेन करणभूतेन उपकाररहितो भवति परो-लोको येन येन, दोपेणेति योगः । कीदृशः?-विद्विष्ट:-क्रुद्धः
सन् , पर इति सम्बन्धः । स्वयं-आत्मनैव तद् दोषपदं-दूपणस्थानं सदैव प्रयत्नेन परिहार्य-साधुना त्याज्यमिति ॥ १३३॥
'तत्परिहार्यमित्युक्तं प्राक, तद्विपक्षभूतस्य विधिविशेषमाह-
पिण्डैपणानिरुक्तः कल्प्याकल्प्यस्य यो विधिः सूत्रे । ग्रहणोपभोगनियतस्य तेन नैवामयभयं स्यात् ॥१३४ ॥
पिण्डस्यैपणा-गवेपणादिरूपा सा पिण्डैपणा, वत्प्रतिपादकत्वेनोपचारात् पिण्डैपणाध्ययनमुच्यते, तत्र निरुक्तो-निश्चयेन
भणितः स तथा, को:-विधिरिति योगः। कस्य?-कल्प्या-ग्राह्यः अकल्प्या-परिहार्यः समाहारात्तस्य, पिण्डस्येति सामर्थ्यग-
म्यम् । यः कश्चिद्विधिः-उपभोगानुपभोगात्मकः सूत्रे-सिद्धान्ते, तेन-विधिना ग्रहणोपभोगयोः-आदानसेवनयोर्नियतः-परि-
॥ २६ ॥

·व्रणलेपा- धुपमा मितवृत्तिः स तथा तस्य, नियतग्रहणस्य नियतोपभोगस्य च सतः साधोरित्यर्थः। किमित्याह-वामयभयं स्यात्-न रोगभी- तिर्भवेदिति ॥ १३४ ॥ अनन्तरोकं पिण्डाभ्यवहारं दृष्टान्तचतुष्केण स्पष्टयन्नाह- प्रणलेपाक्षोपागवदसद्गयोगभरमात्रयात्रार्यम् । पन्नग इवाभ्यपहरेदाहारं पुत्रपलवच ॥ १३५ ॥ प्रणे-गंडे लेपः स तथा, अक्षस्य-धुरः उपाझं-यक्षणादिखरंटनं तत्तथा, ततो द्वन्द्वः, ते इव तद्वद् , प्रणलेपवदक्षोपा- अवचेत्यर्थः । अभ्यपहरेद् आहारमित्यस्यानापि योगः । किमर्थमित्याह-असद्भाः-साधवस्तेपां योगा:-संयमाः तेषां भर:- संघातः स एव तन्मानं तस्य यात्रा -निर्वाहस्तदर्थ तत्तथा, धर्मानुष्ठाननिहामिति निष्कर्पः, इदं निमित्तपदमग्रेतन- (ग्रं० ८००) दृष्टान्तद्वयेऽपि योज्यम् । तथा पन्नग इव-सर्पवदभ्यवहरेद्-भुञ्जीताहारं-पिण्डम् , यथा हि पन्नगो भक्ष्यं तृश्यर्थ रसमगृहन् असते, न चर्वति, एवं साधुरपि । तथा पुत्रशब्दोऽपत्यपर्यायः, पुत्रस्य पलं-मांसं तदिव पुत्रिकाया वा, तद्वद्, भावना पूर्ववद्, दृष्टान्तवस्तु चिलातिपुत्रव्यापादितदुहितमांसं, यथा हि पितुर्धातॄणां च भक्षयतां तन्मांसं न | तत्रास्ति रसगार्थ्य, फिंतु शरीरधारणार्थमेव, एवं साधुनाऽपि रसेप्वगृद्धेनाप्यभ्यवहार्यमन्नमिति ॥ १३५ ॥ पुनरेनमेवार्थ सविशेपमाह- गुणवदमूछितमनसा तद्विपरीतमपि चाप्रदुष्टेन । दारूपमतिना भवति कल्प्यमाखाद्यमाखाद्यम् ॥१३६॥ अत्रास्वाद्यशब्दद्वयं विद्यते, तत्रैकस्याशनादि वाच्यं अपरस्य तु अभ्यवहरणक्रिया । ततश्चैवं योज्यते-भवति-जायते, - ·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः लोकवा - विरोध ॥२६॥ अथ लोकानुवृत्तिमेव समर्थयते- देहो नासाधनको लोकाधीनानि साधनान्यस्य । सद्धर्मानुपरोधात्तस्माल्लोकोऽभिगमनीयः ॥ १३२ ॥ देहः-शारीरं नासाधनकः, किंतु ससाधन एव लोकाधीनानि-जनायत्तानि साधनानि-आहारोपधिप्रभृतीन्यस्य-देहस्य, तत् किं ?-धर्मानुपरोधिनः(धतः)-सद्धर्मस्य-क्षमादेरविरोधाल्लोकोऽभिगमनीयः, धर्मविरुद्धत्यागेनानुवर्तनीय इति ॥१३२॥ लोकानुवर्तने उपायमाह- दोपेणानुपकारी भवति परो येन येन विदिष्टः । स्वयमपि तदोपपदं सदा प्रयत्नेन परिहार्यम् ॥ १३३ ॥ दोपेण-दूपणेन करणभूतेन उपकाररहितो भवति परो-लोको येन येन, दोपेणेति योगः । कीदृशः?-विद्विष्टः क्रुद्धः सन् , पर इति सम्वन्धः । स्वयं-आत्मनैव तद् दोपपदं-दूपणस्थानं सदैव प्रयत्नेन परिहार्य-साधुना त्याज्यमिति ॥ १३३॥ 'तत्परिहार्य'मित्युक्त माक्, तद्विपक्षभूतस्य विधिविशेषमाह- पिण्डैपणानिरुक्तः कल्प्याकल्प्यस्य यो विधिः सूत्रे । ग्रहणोपभोगनियतस्य तेन नैवामयभयं स्यात् ॥१३४ ।। पिण्डस्यैषणा-गवेपणादिरूपा सा पिण्डैपणा, तत्प्रतिपादकत्वेनोपचारात् पिण्डैपणाध्ययनमुच्यते, तत्र निरुक्तो-निश्चयेन भणितः स तथा, को:-विधिरिति योगः। कस्य?-कल्प्या-ग्राह्यः अकल्प्या-परिहार्यः समाहारात्तस्य, पिण्डस्येति सामर्थ्यग- म्यम् । यः कश्चिद्विधिः-उपभोगानुपभोगात्मकः सूत्रे-सिद्धान्ते, तेन-विधिना ग्रहणोपभोगयोः-आदानसेवनयोर्नियतः-परि- ॥२६ ।।

·व्रणलेपा- धुपमा मितवृत्तिः स तथा तस्य, नियतग्रहणस्य नियतोपभोगस्य च सतः साधोरित्यर्थः। किमित्याह-नैवामयभयं स्यात्-न रोगमी- तिर्भवेदिति ॥ १३४ ॥ अनन्तरोकं पिण्डाभ्यवहारं दृष्टान्तचतुप्केण स्पष्टयन्नाह- व्रणलेपाक्षोपाङ्गवदसङ्गयोगभरमात्रयानार्थम् । पन्नग इवाभ्यवहरेदाहारं पुत्रपलवच ॥ १३५ ।। प्रणे-गंडे लेपः स तथा, अक्षस्य-धुरः उपाहू-बक्षणादिखरंटनं तत्तथा, ततो द्वन्दः, ते इव तद्वद् , व्रणलेपवदक्षोपा- झवञ्चैत्यर्थः । अभ्यवहरेद् आहारमित्यस्यात्रापि योगः । किमर्थमित्याह-असङ्गाः साधवस्तेषां योगाः-संयमाः तेषां भरः- संघातः स एव तन्मात्रं तस्य यात्रा-निर्वाहस्तदर्थ तत्तथा, धर्मानुष्ठाननिर्वाहार्थमिति निष्कर्षः, इदं निमित्तपदमवेतन- (०८००) दृष्टान्तद्वयेऽपि योज्यम् । तथा पन्नग इव-सर्पवदभ्यवहरेद्-भुञ्जीताहारं-पिण्डम् , यथा हि पन्नगो भक्ष्यं तृश्यर्थ रसमगृह्णन् असते, न चर्वति, एवं साधुरपि । तथा पुत्रशब्दोऽपत्यपर्यायः, पुत्रस्य पलं-मांसं तदिव पुत्रिकाया वा, तद्वद्, भावना पूर्ववद् , दृष्टान्तवस्तु चिलातिपुत्रव्यापादितदुहितमांसं, यथा हि पितुर्धातणां च भक्षयतां तन्मांसं न तत्रास्ति रसगार्थ्य, किंतु शरीरधारणार्थमेव, एवं साधुनाऽपि रसेप्वगृद्धेनाप्यन्यवहार्यमन्नमिति ॥ १३५ ॥ पुनरेनमेवार्थ सविशेपमाह- गुणवदमूछितमनसा तद्विपरीतमपि चाप्रदुष्टेन । दारूपमधृतिना भवति कल्प्यमाखाद्यमाखाद्यम् ॥१३६॥ अत्रास्वायशब्दद्वयं विद्यते, तत्रैकस्याशनादि वाच्यं अपरस्य तु अभ्यवहरणक्रिया । ततश्चैवं योज्यते-भवति-जायते,

·प्रशमरतिः
हारि. चिः
कल्प्य.
विधि:
॥ २७॥
.
किं तद्-आस्वाद्य-भोक्तव्यं, किम्?-आस्वाद्यम्-अशनादिक, अन द्वायपि कर्मसाधनावास्वाद्यशब्दावित्यर्थः। कीदृशम् -
गुणवत्-स्वादुगुणोपेतं, तथा कल्प्यं-कल्पनीयं । केनात आह-अमूछितमनसा-अमृदुचित्तेन, साधुनेति प्रक्रमः । तथा
तद्विपरीतमपि च-अन्यथाभूतम्-अगुणवदपि च अविद्यमानास्वादं कल्प्यं-शुद्धं इदं चाप्रदुष्टेन-साधुना द्वेपरहितेन । पुनः
कीदशेन ?-दारुणा-काठेनोपमा-उपमानं सर्वत्रैकस्वभावतातुल्यता यस्याः सा तथा, सा धृतिर्यस्य स तथा तेन, दारुकम-
चेतनत्वाञ्चन्दनादिभिः अभ्यर्च्यमानं न रागं न तु वास्यादिभिस्तक्ष्यमाणं द्वेष करोति, किं तर्हि ?-एकस्वरूपमेव तिष्ठति,
एवं साधुरपि शुभाशुभाहारविषये रागद्वेपं न यायादिति ॥ १३६॥
तत्र भोजनं कालाद्यपेक्षमभ्यवाहियमाणं नाजीर्णादिदोपकरं स्थादित्यत आह-
कालं क्षेत्र मात्र स्वात्म्यं द्रव्यगुरुलाघवं खवलम् । ज्ञात्वा योऽभ्यवहार्य भुंक्ते किं भेपजैस्तस्य ? ॥१३७॥
कालं-ग्रीप्मादिकं दुर्भिक्षादिकं वा, तथा क्षेत्र-लक्षादिकं तथा मात्रां-स्वकीयमाहार[गमन]प्रमाणं स्वात्म्यं यद्यस्य प्रियं
पथ्यं च, द्रव्यं माहिषं दधि (क्षीरं) गुरु, गव्यादि दधिक्षीरं लघु । इह समासः कार्यः स्यात् । तथा स्ववलं-निजसामर्थ्य
ज्ञात्या-वृक्षा योऽभ्यवहार्य-अन्नादि मुझे किं भेपजैस्तस्येति ॥ १३७ ॥
एवं पिण्डदाय्यादिग्रहणे कथं निप्परिग्रहता स्यादित्याशझ्याह-
पिण्डः शय्या वस्त्रेपणादि पात्रैपणादि यचान्यत् । कल्प्याकल्प्यं सद्धर्मदेहरक्षानिमित्तोक्तम् ॥ १३८ ॥
पिण्डादि प्रसिद्ध 'पिण्डं यच्चान्यत् सेनं च यत्यं च, चउत्थं पायमेव येति । यच्चान्यत्-औपग्रहिक दण्डकादि उत्सर्गतः
॥ २७॥

·उपकरण- सासंगता कल्प्य-कल्पनीयं अपवादतो गाढालम्बनेनाकल्प्यमपि ग्राह्यम् । किमर्थमित्याह-सन्-शोभनो धर्मों यस्य स तथा स चासो देहश्च तस्य रक्षा तस्या निमित्तं-कारणं तेनोक्तं-भणितं, न चैतत्परिग्रहः तवामूञ्छितत्वादिति ॥ १३८ । एपैव निप्परिग्रहता स्पष्टीक्रियते- कल्प्याकल्प्यविधिज्ञः संविग्रसहायको विनीतात्मा। दोपमलिनेऽपि लोके प्रविहरति मुनिर्निरुपलेपः॥१३९॥ कल्प्याकल्प्यं-शुद्धाशुद्ध पिण्डादि तस्य विधिः-विधानं तं जानाति कल्प्याकल्प्यविधिज्ञः, तथा संविग्नाः-सद्धर्माण: सहाया यस्य स तथा । तथा विनीतात्मा-स्वभावविनीतः। दोपमलिनेऽपि-दूपणदूपितेऽपि लोके-जने प्रविहरति-आस्ते मुनिः साधुनिरुपलेपो-रागादिविरहित इति ॥ १३९ ।। कथं पुनर्दोपवल्लोकान्तःपाती दोपैन लिप्यत इत्याह- यद्वत् पङ्काधारमपि पङ्कजं नोपलिप्यते तेन । धर्मोपकरणधृतवपुरपि साधुरलेपकस्तद्वत् ॥ १४ ॥ यद् यथा पट्वाधार-कर्दममध्यादुत्पन्नमपि पङ्कजं-पनं नोपलिप्यते-न स्पृश्यते तेन-कर्दमेन । दान्तिकमाह-धर्मो- पकरणेन-वखपात्रादिना धृतं वपुर्यस्य स तथा साधुरलेपकः तद्वत्-तथा, लोभेन न स्पृश्यते शुद्धाशयत्यादिति ॥ १४० ॥ तथा अपरोऽपि दृष्टान्त:- यद्वत्तुरगः सत्खप्याभरणविभूपणेष्वनभिपक्तः । तद्वदुपग्रहवानपि न सङ्गमुपयाति निर्ग्रन्थः ॥१४१ ॥ यद्वत्-यथा तुरगो-घोटका सत्स्वपि-विद्यमानेष्वप्याभरणविभूषणेषु-वालव्यजनादिष्वन्धमण्डनेषु अनमिपका-अमू-

·प्रशमरतिः
हारि.वृचिः
कल्प्य-
विधि:
॥ २७॥
किं तद् ?-आस्वाद्य-भौकन्यं, किम् ?-आस्वाधम्-अशनादिकं, अत्र दावपि कर्मसाधनाचास्वाद्यशब्दावित्यर्थः। कीदृशम् ?-
गुणवत्-स्वादुगुणोपेतं, तथा कल्प्यं-कल्पनीयं । केनात आह-अमूच्छितमनसा-अमृदुचित्तेन, साधुनेति प्रक्रमः । तथा
तद्विपरीतमपि च-अन्यथाभूतम्-अगुणवदपि च अविद्यमानास्वाद कल्प्य-शुद्धं इदं चाप्रदुष्टेन-साधुना द्वेपरहितेन । पुनः
कीदृशेन ?-दारुणा-काष्ठेनोपमा-उपमानं सर्वत्रैकस्वभावतातुल्यता यस्याः सा तथा, सा धृतिर्यस्य स तथा तेन, दारुकम-
चेतनत्वाचन्दनादिभिः अभ्यय॑मानं न रागं न तु वास्यादिभिस्तक्ष्यमाणं द्वेपं करोति, कि तर्हि ?-एकस्वरूपमेव तिष्ठति,
एवं साधुरपि शुभाशुभाहारविषये रागद्वेपं न यायादिति ॥१३६॥
तत्र भोजनं कालाद्यपेक्षमभ्यवहियमाणं नाजीर्णादिदोपकर स्यादित्यत आह-
कालं क्षेत्रं मात्रां स्वात्म्यं द्रव्यगुरुलाघवं खवलम् । ज्ञात्वा योऽभ्यवहार्य भुंक्ते किं भेपजैस्तस्य ? ॥ १३७ ।।
काठ-ग्रीष्मादिकं दुर्भिक्षादिक वा, तथा क्षेत्र-रुक्षादिकं तथा मात्रा-स्वकीयमाहार[गमन]प्रमाणं स्वात्म्यं यद्यस्य प्रियं
पथ्यं च, द्रव्यं माहिपं दधि (क्षीर) गुरु, गव्यादि दधिक्षीरं लघु । इह समासः कार्यः स्यात् । तथा स्ववलं-निजसामर्थ्य
ज्ञात्वा-चुट्या योऽभ्यवहार्य-अन्नादि भुङ्क्ते किं भेपजैस्तस्येति ॥ १३७ ॥
एवं पिण्डशय्यादिग्रहणे कथं निष्परिग्रहता स्यादित्याशयाह-
पिण्डः शय्या वस्त्रैपणादि पात्रैपणादि यच्चान्यत् । कल्प्याकल्प्यं सद्धर्मदेहरक्षानिमित्तोक्तम् ॥ १३८ ॥
पिण्डादि प्रसिद्धं "पिण्डं यच्चान्यत् सेजं च यत्वं च, चउत्थं पायमेव येति । यच्चान्यत्-औपग्रहिक दण्डकादि उत्सर्गतः
.
॥२७॥

·उपकरण- स्यासंगता कल्प्यं-कल्पनीयं अपवादतो गाढालम्चनेनाकल्प्यमपि ग्राह्यम् । किमर्थमित्याह-सन्-शोभनो धर्मो यस्य स तथा स चासो देहश्च तस्य रक्षा तस्या निमित्तं कारणं तेनो-भणितं, न चैतत्परिग्रहः तनामूञ्छितत्वादिति ॥ १३८ ॥ एपैव निष्परिग्रहता स्पष्टीक्रियते- कल्प्याफल्प्पविधिज्ञः संविग्नसहायको विनीतात्मा। दोपमलिनेऽपि लोके प्रविहरति मुनिर्निम्पलेपः॥ १३१॥ कल्प्याकल्प्य-शुद्धाशुद्ध पिण्डादि तस्य विधिः-विधानं तं जानाति कल्प्याकल्प्यविधिज्ञः, तथा संविग्नाः-सद्धर्माणः सहाया यस्य स तथा । तथा विनीतात्मा-स्वभावविनीतः। दोषमलिनेऽपि-दूपणदूपितेऽपि लोके-जने प्रविहरति-आस्ते मुनिः-साधुनिरुपलेपो-रागादिविरहित इति ॥ १३९ ।। कथं पुनर्दोपालोकान्तःपाती दोपैन लिप्यत इत्याह- यद्वत् पङ्काधारमपि पङ्कजं नोपलिप्यते तेन । धर्मोपकरणधृतवपुरपि साधुरलेपकस्तद्वत् ॥ १४० ॥ यहद् यथा पकाधारं-कर्दममध्यादुत्पन्नमपि पङ्कज-पनं नोपलिप्यते-न स्पृश्यते तेन-कर्दमेन । दार्टान्तिकमाह-धर्मो- पकरणेन-वस्त्रपात्रादिना धृतं चपुर्यस्य स तथा साधुरलेपकः तद्वत्-तथा, लोभेन न स्पृश्यते शुद्धाशयत्वादिति ।। १४० ॥ तथा अपरोऽपि दृष्टान्त:- यद्वत्तुरगः सत्वप्याभरणविभूपणेष्वनभिपक्तः । तद्वदुपग्रहह्वानपि न सदमुपयाति निर्ग्रन्थः ॥ १४१ ॥ यावत्-यथा तुरगो-घोटकः सत्स्वपि-विद्यमानेष्यप्याभरणविभूपणेषु-पालन्यजनादिप्यश्वमण्डनेषु अनमिपका-अमू-

·प्रशमरतिः
हारि.वृत्तिः
उपकरण-
स्यासंगता
॥२८॥
च्छितः, तद्वदिति दृष्टान्तः, उपग्रहह्वानपि-धर्मोपकरणयुक्तोऽपि न सङ्गमुपयाति-न स्नेहमुपगच्छति निर्ग्रन्थो वक्ष्यमाण-
परिग्रहरहित इति ॥ १४१॥
का पुनरयं ग्रन्थ इत्याह-
ग्रन्थः कर्माष्टविधं मिथ्यात्वाविरतिदुष्टयोगाश्च । तज्जयहेतोरशठं संयतते यः स निनन्थः ॥ १४२॥
अय्यते-घेष्यते येन स ग्रन्धः सोऽष्टविधं कर्म मिथ्यात्याविरतियोगाश्च पूर्वोक्ताः, तजयहेतोः कर्मादिनिराकरणनिमित्त-
मदा-मायारहितं यथा भवति (तथा) संयतते-सम्यगुद्यच्छति यः स निम्रन्थो भवतीति ।। १४२ ॥
संप्रति कल्प्पमकल्प्यं वा किं तत् साधूनामित्यावेदयन्नाह-
यद् ज्ञानशीलतपसामुपग्रहं निग्रहं च दोपाणाम् । कल्पयति निश्चये तत् कल्प्यमकल्प्यमवशेषम् ॥१४॥
यद्वस्तु ज्ञानादीनां त्रयाणां प्रसिद्ध स्वरूपाणामुपग्रहम्-उपष्टम्भं तथा निग्रहं च-निवारणं दोपाणां-क्षुदादीनां रागादीनां
या कल्पयति-करोति तद्वस्तु, क्व?-निश्चये-निश्चयनये विचार्य एतत् कल्प्यं-कल्पनीयं । यदित्यंभूतं वस्तु न भवति तद-
कल्प्यमवशेषम् अन्यदिति ॥ १४३॥
विपर्ययमाद-
यत्पुनरूपधातकरं सम्यक्त्वज्ञानशीलयोगानाम् । तत्कल्प्यमप्यकल्प्यं प्रवचनकुत्साकरं यच्च ॥ १४४ ।।
किंचित् शुद्धं कल्प्यं स्यात् स्यादकल्प्यमपि कल्प्यम् । पिण्डा शय्या वस्त्रं पात्रं वा भेपजाचं वा ॥१४५॥
॥२८॥

·उपकरण- स्वासंगता यदित्याधि कंट्यम् । तत् कल्प्यमपि-शुद्धमपि पिण्डाद्यफलप्यं, यच वस्तु प्रवचनपुत्साकरं-शासननिन्दाविधायक सदप्यफलनीयमिति ॥ १४४ ॥ किंचिद्धस्तु शुद्ध-कल्प्यमकल्प्यं स्याद् , अतिसिग्धादि, विकारहेतुत्वादनीपत्तेः परि- हार्य । तथा अफल्प्यमपि कल्प्यं स्याद्, वातविकारिणामिति । किं तदेवं स्यादित्याह-पिण्ड इत्यादि, स्पष्टं ॥ १४५ ॥ कदा कल्प्यं कदा या अकरप्यमिति विभजते- देशं कालं पुरुपमयस्यामुपयोगशुद्धिपरिणामान् । प्रसमीक्ष्य भवति कल्प्यं नैकान्तात् कल्पते कल्प्यम् ॥ १४६ ॥ 'देश-ग्रामादिकं तथा कालं-दुर्भिक्षादिकं पुरुष-प्रवजितराजपुत्रादि अवस्था सहिष्णुल्क्प्रभृतिको प्रसमील्येति योगः, तथोपयोगश्च-गुणः, पाठान्तरे तु उपघावश्च-सफुकादिषु जीवसंसक्तिदोपः, शुद्धिः-चित्तन ल्यं परिणामश्च-भावस्थान्यथा- भवनं ते तथा तान् , कापि समाहारो दृश्यते ततस्तत्, असमीक्ष्य-पर्यालोच्य भवति-जायते कल्प्य-ग्राह्य, भवति कल्प्यं शुद्धं पिण्डादि । न-नैवैकान्तात्-निश्चयेन कल्पते-ग्राह्यं भवति कल्प्यं-शुद्धं पिण्डादि, देशाधपेक्ष्य अकल्प्यमपि कल्प्यं भवतीति भावनेति ॥ १४६ ॥ एवमनैकान्तिकं कल्प्याकल्प्यविधि निरूप्य योगत्रयनियमनायाह- तचिन्त्यं तङ्गाप्यं तत्कायं भवति सर्वधा यतिना । नात्मपरोभयवाधकमिह यत् परतश्च सादम् ॥ १४७ ॥ तत् चिन्त्य-चिचेन चिन्तनीयं तद् भाप्यं वचनेन भणनीयं तत् कार्य-शरीरेण विधेयं भवति-जायते सर्वथा-सः .

·प्रशमरतिः
हारि शतिः
योगेन्द्रिय-
वशता
॥ २९॥
-
प्रकार:, केन ?-यतिना-साधुना, न-नैव आत्मा च परश्चोभयं च २ तेषां वाधक-दुःखकारकमिह-इह लोके यत् परतश्च-
परलोके सर्वाद्धं-सकलकालमिति ॥ १४७ ॥
इत इन्दियनियन्त्रणमाचष्टे-
सर्वार्थग्विन्द्रियसंगतेषु वैराग्यमार्गविन्नेषु । परिसंख्यानं कार्य कार्य परमिच्छुना नियतम् ॥ १४८ ।।
सर्वार्थेषु-शब्दादिषु, कीदृशेषु?-इन्द्रियैः सङ्गताः-इन्द्रियाणां गोचरतां गतास्तेषु, तथा वैराग्यमार्गविनेषु सम्यग्ज्ञा-
नक्रियान्तरायेषु, किमित्याह-परिसंख्यानं तत्त्वावलोचनं कार्य, यत एते शब्दादय इत्यरा आयतावहिता इति ज्ञपरिज़या
शात्या प्रत्याख्यान विधेयं । कस्मात् पुनः परिसंख्यायन्ते गोचरमागताः शब्दादय इति ?-कार्य-प्रयोजनं परं-प्रकर्षवद् मो-
क्षपदमाप्तिलक्षणमिच्छता-अभिलपता नियत-शाश्वतम् ॥ १४८ ॥
॥ इत्याचाराधिकारः॥
तञ्चेच्छता भावना भाव्या इत्याह-
भावयितव्यमनित्यत्वमशरणत्वं तथैकताइन्यत्वे । अशुचित्वं संसारः कर्मानवसंवरविधिश्च ॥ १४९ ॥
निर्जरणलोकविस्तरधर्मस्वाख्याततत्त्वचिन्ताश्च । योधिः सुदुर्लभत्वं च भावना द्वादश विशुद्धाः ॥ १५० ।।
भावयितव्य-चिन्तनीयं । किं तत्?-अनित्यत्वं १ तथा अशरणत्वं-जन्माद्यभिभूतस्य नास्ति त्राणं २ 'तथैकताऽन्यत्वे
तत्रैकत्वम्-एक एवाहमित्यादि ३ अन्यत्वम्-अन्य एवाहं स्वजनेभ्यः ४ अशुचित्वं शुक्रशोणितादीनामादि(धुत्तर)कारणाना-
॥२९॥

·. अनित्या- शरणवे , मशुचिस्पत्यात् ५ संसार इति भवभावना 'माता भूत्वा' इत्यादिका ६ कर्मावश्च संवरश्चर तयोविधिः, तत्र कर्माम्रयविधिना आम्रवद्वाराणि विवृतानि कर्मानयन्तीति भावयेत् ७ संवरविधेश्चानवद्वाराणां स्थगनमिति ८ ॥ १४९ ॥ मुहाख्यातः स्वाख्यातो धर्मश्चासौ स्वाख्यातच २, निर्जरणं लोकविस्तरश्च धर्मस्वाख्यातश्च २ तेषां तत्त्वचिन्ताश्च २, तत्र निर्जरणं- तपसा कर्मक्षपणं ९ लोकविस्तरो-लोकायामादिः १० धर्मस्वाख्यातश्च-शोभनोऽयं धर्मो भव्यहिताय जिनः कथितः, एप तत्त्वचिन्तनानि ११ चोघेः सुदुर्लभत्वं चेति १२ भावना द्वादश विशुद्धा इति स्पष्टम् ॥ १५० ॥ तत्रानित्यत्वमाह- इष्टजनसंप्रयोगििवषयसुग्यसंपदस्तथाऽऽरोग्यम् । देहश्च यौवनं जीवितं च सर्वाण्यनित्यानि ॥ १५१ ॥ इष्टजनसंप्रयोगश्च ऋद्धिसम्पच्च विषयसुखसम्पञ्च २, सम्पच्छब्दः प्रत्येकं सम्बध्यते, ता अनित्या, तथा आरोग्यादीनि सर्वाण्यनित्यानीति ॥ १५१॥ अशरणभावनामाह- जन्मजरामरणमयैरभिद्रुते व्याधिवेदनाग्रस्ते । जिनयरवचनादन्यत्र नास्ति शरणं फचिल्लोके ॥ १५२॥ लोके क्वचिन्नास्ति शरणमिति योगः। कीदृशे ?-अभिद्रुते-अभिभूते । कः?-जन्मजरामरणेभ्यो भयानि २ तैः, तथा व्याधिवेदनाग्रस्ते । ततः किं ?-नास्ति-न विद्यते । किं तत् ?-दारणं त्राणं । क?-अन्यत्र । कस्मात्-जिनवरवचनात्- सर्वज्ञागमादिति ॥ १५२ ।।.

·प्रशमरतिः हारि, वृत्ति ॥३०॥ एकत्वभावनामाह- एकत्वान्य- एफस्य जन्ममरणे गतयश्च शुभाशुभा भवावर्त । तस्मादाकालिकहितमेकेनैवात्मनः कार्यम् ॥ १५३ ॥ त्वाशुचि- एकस्य जीवस्य जन्ममरणे भक्त इति शेषः । तथा गतयश्च शुभाशुभाः, तत्र देवमनुष्यगती शुभे नरकतिर्यगती अशुभे त्वानि भवतः । को-भवावर्ते-संसारे पुनःपुनर्भमणे । तस्मादाकालिक-सदाभावि हितं-पथ्यमेकेनैव जीवनात्मनः-स्वस्य कार्य- करणीयं, तच्च हित संयमानुष्ठानमित्यर्थ इति ॥ १५३ ॥ अन्यत्वभावनामाह- अन्योऽहं बजनात्परिजनाच विभवाच्छरीरकाचेति । यस्य नियता मतिरियं न वाधते तं हि शोककलिः ॥१५॥ न वाधते-न पीडयति । कः?-शोककलिः-कलिकालस्वरूपं, के-तं जीवम् । हिशब्दः स्फुटार्थो, यस्य नियता-निश्चिता, काऽसौ ?-मतिः-धुद्धिरियमेवेति अन्यतोल्लेखेन, अन्योऽहं (०९००) स्वजनात्-पित्रादेः परिजनाद्-दासादेविभवात्- कनकादेः शरीराद्-देहात्, एतेभ्यो मिन्नोऽहमिति ॥ १५४ ।। अशुचित्वमाह- अशुचिकरणसामर्थ्यादाद्युत्तरकारणाशुचित्वाच । देहस्याशुचिभावः स्थाने स्थाने भवति चिन्त्यः ॥१५५ ॥ ॥३०॥ भवति-जायते चिन्त्यः-चिन्तनीयः । कः?-अशुचिभावः-जुगुप्सनीयत्वं । क ?-स्थाने स्थाने-शिरस्कपालादिषु । कस्प?-देहस्य-तनोः। कस्मात् ?-अशुचिकरणसामर्थ्यात्, शुचिनोऽपि द्न्यस्य कर्पूरादेरशुचिकरणसामर्थ्यमस्त्येव । तथा '

·संसाराश्व-
संवराः
आधुत्तरकारणाशुचित्वाञ्च, कारणशब्दस्य प्रत्येकं योजनाद् आदिकारणोचरकारणयोरशुचित्वात् , तत्रादिकारण शुक्रशो-
णितादि उत्तरकारणं तु जनन्याऽभ्यवहतस्याहारस्य रसहरण्योपनीतस्य रसस्यास्वादनमत्यन्ताशुचिरिति ॥ १५५ ॥
संसारभावनामधिकृत्याह-
माता भूत्वा दुहिता भगिनी भार्या च भवति संसारे । व्रजति सुतः पितृतां भ्रातृतां पुनः शत्रुतां चैव ॥१५६॥
माता भूत्वा दुहिता-पुत्रिका भवति । तथा भगिनी च-सहोदरी भार्या भवति । क?-संसारे । तथा ब्रजति-याति ।
सुतः-पुत्रः । का?-पितृतां-जनकत्वं भ्रातृतां वन्धुत्वं । पुनः शत्रुतां चरित्वं चैवेति ॥ १५६ ॥
आम्रवभावनामुररीकृत्याह---
मिथ्यादृष्टिरविरतः प्रमादवान यः कपायदृण्डरचिः। तस्य तथाऽऽनवकर्मणि यतेत तन्निग्रहे तस्मात् ॥१५७॥
मिथ्यादर्शनादयः पश्चापि पूर्वोक्ताः । यच्छब्दः पञ्चस्वपि योज्यः। ततो मियादृष्टियों जीव तथा अविरतः प्रमाद-
वान् । रुचिशब्दोऽपि प्रत्येक योग्यः । ततः कपायचिर्दण्डरुचिः। तस्य जीवस्य आस्रवकर्मणि-कर्मास्रवे सति, तथा-तेन
प्रकारेण तन्निग्रहे-आस्रवनिग्रहे यतेत-यलं कुर्वीत, यतिरिति शेपः । यत्तदोर्नित्यामिसम्बन्धात् यथाऽऽयवविशेपा न
भवन्तीत्यर्थः । कस्मात् तस्माद्भावनावलादिति ॥ १५७ ।।
संवरभावनामाह-
या पुण्यपापयोरग्रहणे वाकायमानसी वृत्तिः। सुसमाहितो हितः संपरो वरददेशितश्चिन्त्यः॥ १५८ ॥

·प्रशमरतिः हारिवृत्तिः निर्जरालो- कभावने ॥३१॥ यत्तदोनित्याभिसम्बन्धात् संवर:-आम्रवनिरोधलक्षणश्चिन्त्यः-चिन्तनीयो भवति । या किमि(क)त्याहन्या वृत्तिः- व्यापारः, पाठान्तरे गुप्ति:-गोपनं । कीदृशी-चाक्कायमानसी, एतद्भावात् , का?-अग्रहणे अनुपादाने। कयोः?-पुण्यं कर्म-सातादिद्विचत्वारिंशन्नेदं पापं कर्म-ज्ञानावरणीयादि ग्यशीतिभेदं, उभयमपि वक्ष्यमाणं, ततो द्वन्द्वः, तयोरग्रहणं च संवृतानवद्वारस्य भवति, ततो न पुण्यमादते, न पापमिति । कीदृशः संवरः?-सुसमाहितः-सुष्वात्मन्यारोपितः । तथा हित आयत्यां । तथा परदाः-तीर्थकरास्तैर्देशितः कथित इति समासः ॥ १५८ ॥ निर्जराभावनामाह- यद्वद्विशोपणादुपचितोऽपि यत्नेन जीर्यते दोपः। तद्वत् कर्मोपचितं निर्जरयति संवृतस्तपसा ॥ १५९ ॥ यद् यथाशोपणात्-लहनादिकाद् यलेन-महादरेण उपचितोऽपि-पुष्टोऽपि ज्वरादिदोपो जीर्यते-हानि याति, दृष्टान्तः । दार्शन्तिकमाह-तद्वत्-तथा कर्म-ज्ञानावरणादिकमुपचितं-चद्धादि निर्जरयति-क्षपयति संवृतो-निरुद्धास्रवद्वारो जीवः । केन?-तपसा-अनशनादिनेति ॥ १५९ ।। लोकभावनामाह- लोकस्यास्तिर्यग् विचिन्तयेदूर्ध्वमपि च वाहल्पम् । सर्वत्र जन्ममरणे रूपिद्रव्योपयोगांश्च ॥ १६० ।। लोकस-जीवाजीवाधारक्षेत्रस्यावस्तिर्यगूर्वमपि च बाहल्यं-विस्तरं विचिन्तयेत् । तत्राधः सप्तरजुप्रमाणो लोक, तिर्यग् रघुप्रमाणः, जय ब्रह्मलोके पञ्चरप्रमाणः, पर्यन्ते रजुप्रमाणः, घान्दाधिश्चतुर्दशरजुप्रमाणः । सर्वत्र जन्म- ॥३१॥ --

·धर्मखा-
रुपावता
बोधेौल-
भ्यं च.
मरणे समनुभूते, नास्त्येकोऽप्याकाशप्रदेशो यत्र न जातं न मृतं वा मयेति। रूपिद्रव्योपयोगांश्च-रूपाणि च तानि द्रव्याणि
च-परमाणुप्रभृतीन्यनन्तानन्तरकन्धपर्यवसानानि तेपामुपयोगाः-परिभोगाः (गामाः) मनोवाकायादिभिः कृतास्तांश्च । न
च तैस्तृप्त इति चिन्तयेदिति ॥ १६०॥
स्वाख्यातधर्मभावनामाह-
धर्माऽयं वाख्यातो जगद्वितार्थ जिनैर्जितारिगणैः। यत्र रतास्ते संसारसागरं लीलयोत्तीर्णाः ॥११॥
इति व्यकम् ॥ १६१ ॥
दुर्लभयोधिकभावनामाह-
मानुष्यकर्मभूम्यार्यदेशकुलकल्पताऽऽयुरुपलब्धौ । श्रद्धाकथकवणेषु सत्सपि सुदुर्लभा योधिः॥ १६२ ।।
मानुष्यं नरत्वं कर्मभूमिः-भरतादि पयदशधा आर्यदेशो-मगधादिः कुलं-उग्रादि कल्पता-नीरोगता आयुः-दीर्घायुप्फ
तेषां पण्णां कृतद्वन्द्वानामुपलन्धिः-प्राप्तिस्तत्र, तथा श्रद्धा च-धर्मजिज्ञासा कथकच-आचार्यादिः श्रवणं च-आकर्णनं
तानि २ तेष्वप्येतेषु नवस्वप्युत्तरोत्तरदुष्पापेषु दुर्लभा योधिः-दुप्पापः सम्यक्त्वलाभ इति ॥ १६२ ॥
अथ स रागादिविजयो दशविधधर्मासेवनद्वारेण साध्य इति विभणिपुस्तमन्वयव्यतिरेकाभ्यामाह-
तां दुर्लभां भवशतैर्लन्ध्याऽप्यतिदुर्लभा पुनर्विरतिः । मोहाद्रागात् कापथविलोकनाद् गौरयवशाय ॥१३३ ॥
तत्माप्य विरतिरनं विरागमार्गविजयो दुरधिगम्यः। इन्द्रियकपायगौरवपरीपहसपनाविधुराणाम्(रेण)॥२६॥

·निर्जरालो-
कभावने
मसमरविः तस्मात् परीपहेन्द्रियगौरवगणनायकान कपायरिपून । क्षान्तियलमार्दवार्जवसन्तोपैः साधयेद्धीरः॥ १६५ ।।
हारि इत्तिः) संचिन्त्य कपायाणामुदयनिमित्तमुपशान्तिहेतुं च । त्रिकरणशुद्धमपि तयोः परिहारासेवने कार्य ॥ १३६ ॥
तां-योधि दुर्लभां भवशतैर्लच्याऽप्यतिदुर्लभा पुनर्विरतिः-देशविरतिः सर्वविरतिश्च अथ कुतो दुप्पापा विरतिरित्याह-
॥३२॥
मोहाद्-अज्ञानात्,तथा रागात्-पन्यादिनेहरागात् , कापथविलोकनात्-कुत्सितमार्गचित्तविभ्रमात् , गौरववशाच-ऋद्धि-
रससातायत्ततायाश्चेति ॥१६३॥ दुप्पापां तां विरतिं प्राप्य ततः किं कार्यमत आह-तत्-पूर्वोत्तस्वरूपं विरतिरेवरलं २ तत्
प्राप्य-लब्या विरागमार्गस्य-विरागतापथस्य विजयः-परिचयोऽभ्यसनं स तथा, किं?-दुरधिगम्यो-दुष्प्रापः । केनेत्याह-
इन्द्रियादयः प्रतीतार्थास्त एव सपना-चैरिणस्तैर्विधुरः-आकुलीकृतस्तेनेति ॥१६४॥ तस्मात् कपाया एव रिपवारतान्। कीड-
शान् ?-परीपहेन्द्रियगौरवाणां गणः-समूहस्तस्य नायकास्तान्, गणशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते। साधयेत्-विजयेत । कः-
धीर:-चुद्धिमान् । कैरित्याह–क्षान्तिवलादिभिरिति व्यकम् ॥१६॥ संचिन्त्य-आलोच्य । केपासू?-कपायाणां । किं तत् ?-
उदयनिमित्त प्रादुर्भावकारणमुपशान्तेहेतु:-कारणं स तथा तंच, तयोः परिहारासेवने कार्ये, अयमर्थः कपायाणामुदयनि-
मित्र परिहार्यमुपशान्तिहेतुरासेवनीयः । कथं?-त्रिकरणशुद्धं यथा भवति कायवाउमनोनिदोपं, अपिरभ्युच्चय इति ॥१६॥
॥ इति भावनाधिकारः।।
अध दश विधधर्म उद्देशानिर्देशाभ्यामभिधीयते-
सेव्यःक्षान्तिदिवमाजवशीचे च संयमत्यागौ । सत्यतपोवाकिंचन्यानीत्येप धर्मविधिः ।। १६७ ।।
॥३२॥

·क्षान्तिमा- दवे 4 सेव्यः-आसेयनीयः एप धर्मविधिः-क्षान्त्यादिपुण्यविधान,कधमिति?, एवंप्रकारः,शान्तिः-कोपाभावःमार्दवं-मानविजयः। आर्जवं च शौचं च ते तथा, तत्रार्जवं-मृदु(ऋजुता शौचं-संयमनिर्लेपता अदत्तादानपरिहारो वा। चः समुच्चये । संयम- त्यागी, तत्र संयमः-सप्तदशभेदः त्यागस्तु द्रव्यभावमन्थत्यजनं ततो इन्द्वस्तौ सेव्यौ, सत्यादिपदचतुष्टयस्यैतरेतरयोगः, तत्र सत्यं-मृपावर्जनं तपः-अनशनादि ब्रह्म-मैथुननिवृत्तिः आकिंचन्य-निष्परिग्रहत्वं, एतानि सेव्यानीति ॥ १६७ ॥ शान्तेः प्राधान्यदर्शनार्यमाह- धर्मस्य दया मूलं न चाक्षमावान दयां समाधत्ते । तस्माद्यः क्षान्तिपरः स साधयत्युत्तमं धर्मम् ॥१६॥ धर्मस्य दशप्रकारस्य दया मूलं । न चाक्षमावान् दयां समाधत्ते करोति । तस्मात् यः क्षान्तिपरः स साधयत्युत्तम धर्ममिति ॥ १६८॥ मार्दवमाह-- विनयायत्ताश्च गुणाः सर्वे विनयश्च मार्दवायत्तः । यस्मिन् मार्दवमखिलं स सर्वगुणभाक्त्वमानोति ॥१६९|| विनयायत्ता-गुर्वभ्युत्थानाद्यधीना गुणा-ज्ञानादयः सर्वे, विनयश्च मार्दवायत्तो-मृदुत्वाधीनो, यस्मिन् मार्दवमखिलं- समस्तं स पाणी सर्वगुणभाक्त्वं-समस्तज्ञानाद्याश्रयतामामोति-लभते, तस्मान्मार्दवं कार्यमिति ।। १६९ ॥ आर्जवमाह- नानार्जवो विशुध्यति न धर्ममाराधयत्यशुद्धात्मा। धर्माहते न मोक्षो मोक्षात् परमं सुखं नान्यत् ॥ १७ ॥ .

·असमरतिः
हारि. इतिः
निर्जरालो-
कभावने
॥३२॥
तमात् परीपहेन्द्रियगौरवगणनायकान् कपायरिपून् । क्षान्तिवलमार्दवार्जवसन्तोपैः साधयेद्वीरः ॥ १६५ ॥
संचिन्त्य कपायाणामुदयनिमित्तनुपशान्तिहेतुं च । त्रिकरणशुद्धमपि तयोः परिहारासेवने कार्य ॥ १३६ ॥
तां-बोधि दुर्लभा भवशतैलब्ध्वाऽप्यतिदुर्लभा पुनरितिः-देशविरतिः सर्वविरतिश्च अथ कुतो दुप्पापा विरतिरित्याह-
मोहाद्-अज्ञानात् , तथा रागात्-पत्यादिनेहरागात् , कापथविलोकनातु-कुत्सितमार्गचित्तविभ्रमात् , गौरववशाच्च-ऋद्धि-
रससातायत्ततायाश्चेति॥१६३॥ दुप्पापां तां विरतिं प्राप्य ततः किं कार्यमत आह-तत्-पूर्वोक्तस्वरूपं विरतिरेवरलं २ तत्
प्राप्य-लब्ध्वा विरागमार्गस्य-विरागतापथस्य विजयः-परिचयोऽभ्यसनं स तथा, किं?-दुरधिगम्यो-दुष्प्रापः । केनेत्याह-
इन्द्रियादयः प्रतीतार्थास्त एव सपत्ना-चैरिणस्तैर्विधुरः-आकुलीकृतस्तेनेति ॥१६४॥ तस्मात् कपाया एव रिपवारतान्। कीद-
शान्?-परीपहेन्द्रियगौरवाणां गणः-समूहस्तस्य नायकास्तान्, गणशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते। साधयेत्-विजयेत। कः-
धीर:-युद्धिमान्। करित्याह-शान्तिवलादिभिरिति व्यक्तम् ॥१६५॥ संचिन्त्य-आलोच्य। केपाम् ?-कपायाणां । किं तत्?-
उदयनिमित्तं-प्रादुर्भावकारणमुपशान्तेहेतुः कारणं स तथा तं च, तयोः परिहारासेवने कार्ये, अयमर्थः-कपायाणामुदयनि-
मित्तं परिहार्यमुपशान्तिहेतुरासेवनीयः । कथं ?-त्रिकरणशुद्धं यथा भवति कायवाड्मनोनिःपं, अपिरभ्युच्चय इति ॥१६६॥
॥ इति भावनाधिकारः॥
अथ दशविधधर्म उद्देशनिर्देशाभ्यामभिधीयते-
सेव्यःक्षान्तिर्दिवमाजवशीचे च संयमत्यागौ । सत्यतपोब्रह्माकिंचन्यानीत्येप धर्मविधिः ॥ १६७ ॥
॥३२॥

·| शान्तिमा-
देवे
सेव्यः-आसेवनीयःएप धर्मविधिः-शान्त्यादिपुण्यविधान,कधमिति?, एवंप्रकारः,क्षान्तिः कोपाभावःमार्द-मानविजयः।
आर्जवं च शौचं च ते तथा, तत्रार्जवं-मृदु(ऋजु)ता शौचं-संयमनिर्लेपत्ता अदत्तादानपरिहारो वाचः समुच्चये । संयम-
त्यागौ, तत्र संयमः-सप्तदशभेदः त्यागस्तु द्रव्यभावग्रन्थत्यजनं ततो द्वन्द्वस्तौ सेव्यौ, सत्यादिपदचतुष्टयस्येतरेतरयोगः,
तन सत्य-मृपावर्जनं तपः-अनशनादि ब्रह्म -मैथुननिवृत्तिः आकिंचन्य-निप्परिग्रहत्वं, एतानि सेव्यानीति ॥ १६७ ॥
क्षान्तेः प्राधान्यदर्शनार्थमाह-
धर्मस्य दया मूलं न चाक्षमावान् दयां समाधत्ते । तस्माद्यःक्षान्तिपरः स साधयत्युत्तमं धर्मम् ॥१६॥
धर्मस्य दशप्रकारस्य दया मूलं । न चाक्षमावान् दयां समाधत्ते-करोति । तस्मात् यःक्षान्तिपरः स साधयत्युत्तमं
धर्ममिति ॥ १६८॥
मार्दवमाह-
विनयायत्ताश्च गुणाः सर्वे विनयश्च मार्दवायत्तः। यस्मिन् मार्दवमखिलं स सर्वगुणभाक्त्वमामोति ॥१६९।।
विनयायत्ता-गुर्वभ्युत्थानाद्यधीना गुणा-ज्ञानादयः सर्वे, विनयश्च मार्दवायत्तो-मृदुत्वाधीनो, यस्मिन् मार्दवमखिलं-
समस्तं स प्राणी सर्वगुणभाक्त्वं-समस्तज्ञानाथाश्रयतामामोति-लभते, तस्मान्मार्दवं कार्यमिति ॥ १९ ॥
आर्जवमाह-
नानार्जवो विशुध्यति न धर्ममारापयत्यशुद्धात्मा। धर्माहते न मोक्षो मोक्षात् परमं सुखं नान्यत् ॥१७॥

·प्रशमरतिः हारि वृत्तिः आर्जवशी चसंयमा ॥३३ ॥ यत् नानार्जचो-मायावान् विशुध्यति, न च धर्ममाराधयति-निष्पादयत्यशुद्धात्मा-संक्लिष्टजीयो, धर्मादृते न मोक्षो- धर्म विना न मुक्तिः, मते अनापि योगात् मोक्षाहते परमं सुखं नास्ति न विद्यतेऽन्यदिति ॥ १७० ।। शौचमाह- यद् द्रव्योपकरणभक्तपानदेहाधिकारकं शौचम् । तद् भवति भावशौचानुपरोधाचनतः कार्यम् ॥१७१॥ यच्छौचं द्रव्योपकरणभक्तपानदेहाधिकारकं तद्भवति कार्य भावशौचानुपरोधादिति सम्बन्धः। तत्र द्रव्यरूपं-पुन्ग- लात्मकं तच्च तदुपकरणं च-रजोहरणादि तच्च भक्तपाने च देहश्च तथा, तानाश्रित्याधिकारो-गोचरो यस्य तत्तथा । अयमत्र भावार्थ:-एतान्युपकरणादीनि समस्तान्यशुच्यादिना रुधिरादिना(वा)खरण्टितानि प्रक्षालनीयानि, पूर्वयतिवरैरेवं कृत- त्वाद्, भावशौचानुपरोधात्-संयमाक्षतेरिति ।। १७१ ।। संयममाह- पञ्चास्रवाद्विरमणं पञ्चेन्द्रियनिर्जयः(ग्रहः)कपायजयः । दण्डवयविरतिश्चेति संयमः सप्तदशभेदः ॥ १७२ ॥ पञ्चभ्यः प्राणातिपातादिभ्यः आस्रवः-कर्मग्रहणं तस्माद्विरमणं-विरतिः, पञ्चेन्द्रियनिग्रहः कपायजयः दपेडत्रयविरतिश्चेति पदत्रयमपि मुगमम् । संयमः सदशभेदः, पृथिव्यादिरक्षणरूपो वेति ॥ १७२ ॥ त्यागमाह- पान्धवधनेन्द्रियसुग्वत्यागारयक्तभयविग्रहः साधुः । त्यक्तात्मा निर्ग्रन्थस्त्यक्ताहंकारममकारः ॥ १७३ ॥ ॥ ३३ ॥ -- ·त्यागसत्य- तपांसि बान्धवाः स्वजनाः धनं-कनकादि इन्द्रियसुख-शब्दादिसातं तानि तथा तेषां त्यागः। तस्मात्किमित्याह-साधु:- यतिर्भवतीति शेपः । कीदृशः१-त्यकभयविग्रहः-परिहतमीतिकलहः, तथा त्यक्तो-विषयादिपरिहारेण परिहृत आत्मा- स्वदेहो येन स तथा, निर्घन्धः-परिहृतद्रव्यः, तथा त्यकाहंकारममकार इति प्राग्यदिति ॥ १७३ ॥ सत्यमाह- अविसंवादनयोगः कायमनोवागजिह्मता चैव । सत्यं चतुर्विधं तच जिनधरमतेऽस्ति नान्यत्र ॥ १७४ ॥ विसंवादनम्-अन्यथा स्थितस्यान्यथात्वभापणं, गां अन्वं अश्व गामिति भापते, तेन योगः-सम्बन्धो, न विसंवादनयो। गोऽविसंवादनयोगः, सत्यं यथादृश्यमानवस्तुभापणं, तथा कायमनोवाचामजिह्मता-अकुटिलतेति समासः । सत्यं चतुर्विधं जिनपरमतेऽस्ति नान्यति व्यक्तम् ॥ १७४॥ तप आह- अनशनमूनोदरता वृत्तेः संक्षेपणं रसत्यागः । कायक्लेशः संलीनतेति याचं तपः प्रोक्तम् ॥ १७ ॥ तत्र देशतोऽनशनं चतुर्थभकादि पण्मासान्तं, तथा अपरं सर्वतो भकप्रत्याख्यानमिगिनीमरणं पादपोपगमनं चेति । अनोदरता-द्वात्रिंशत्कवलेभ्यो यथाशक्ति न्यूनयत्याहारं यावदटकवलाहारः २, अत्र गाथा-"अप्पाहार ८ अवडा १२ (ग्रंथ १०००) दुभाग १६ पत्ता २४ तहेव किंचूणा ३१ । अट्ठदुवालससौलसचउवीस तहेक्कतीसा य ॥१॥" वृत्तिः- ·प्रशमरतिः हारि.वृत्तिः आर्जवशी. चसंयमा ॥३३॥ यत् नानार्जयो मायावान विशुध्यति, न च धर्ममाराधयति-निष्पादयत्यशुद्धामा संक्लिष्टजीवो, धर्माहते न मोक्षो- धर्म विना न मुक्तिः, ऋते अत्रापि योगात् मोक्षारते परमं सुखं नास्ति-न विद्यतेऽन्यदिति ॥ १७० ॥ शौचमाह- यद् द्रव्योपकरणभक्तपानदेहाधिकारकं शौचम् । तद् भवति भावशौचानुपरोधाद्यनतः कार्यम् ॥१७१॥ यच्छौचं द्रव्योपकरणभक्तपानदेहाधिकारकं तद्भवति कार्य भावशौचानुपरोधादिति सम्बन्धः । तत्र द्रव्यरूपं-पुन्ग- लात्मकं तच्च तदुपकरणं च-रजोहरणादि तच्च भरूपाने च देहश्च तथा, तानाभिलाधिकारो-गोचरो यस्य तत्तथा । अयमत्र भावार्थ:-एतान्युपकरणादीनि समस्तान्यशुच्यादिना रुधिरादिना(वा)खरण्टितानि प्रक्षालनीयानि, पूर्वयतिवरैरेवं कृत- बाद , भावशौचानुपरोधात्-संयमाक्षरिति ॥ १७१ ॥ संयममाह पभास्त्रवाद्विरमणं पञ्चेन्द्रियनिर्जयः( ग्रहः)कपायजयः । दण्त्रयविरतिश्चेति संयमः सप्तदशभेदः ॥ १७२ ॥ पश्चभ्यः प्राणातिपातादिभ्यः आस्रव कर्मग्रहणं तस्माद्विरमण-विरतिः, पञ्चेन्द्रियनिग्रहः कपायजयः दण्डन्नयविरतिश्चेति पदत्रयमपि सुगमम् । संयमः सदशभेदः, चिच्यादिरक्षणरूपों वेति ॥ १७२।। त्यागमाह- पान्धवधनेन्द्रियसुग्वत्यागात्त्यक्तभयविग्रहः साधुः । त्यक्तात्मा निर्ग्रन्थस्यक्ताहंकारममकारः ॥ १७३ ॥ ३३॥

·त्यागसत्य- तपांसि वान्धवाः-स्वजनाः धनं-कनकादि इन्द्रियसुख-शब्दादिसातं तानि तथा तेषां त्यागः। तस्मात्किमित्याह-साधु:- यतिर्भवतीति शेषः । कीदृशः?-त्यक्तभयविग्रहः-परिहतभीतिकलहः, तथा त्यक्तो-विपयादिपरिहारेण परिहत आत्मा- स्वदेहो येन स तथा, निर्ग्रन्थः-परिहतद्रव्यः, तथा त्यक्ताहंकारममकार इति प्राग्वदिति ॥ १७३ ॥ सत्यमाह- अविसंवादनयोगः कायमनोवागजिह्मता चैव । सत्यं चतुर्विधं तच जिनवरमतेऽस्ति नान्यत्र ॥ १७४ ॥ विसंवादनम्-अन्यथा स्थितस्यान्यथात्वभापणं, गां अश्वं अश्वं गामिति भापते, तेन योगः-सम्वन्धो, न विसंवादनयो- गोऽविसंवादनयोगः, सत्यं यथादृश्यमानवस्तुभापणं, तथा कायमनोवाचामजिह्मता-अकुटिलतेति समासः । सत्यं चतुर्विधं जिनवरमतेऽस्ति नान्यत्रेति व्यक्तम् ॥ १७४ ॥ तप आह- अनशनमूनोदरता वृत्तेः संक्षेपणं रसत्यागः । कायक्लेशः संलीनतेति वायं तपः प्रोक्तम् ॥ १७ ॥ तत्र देशतोऽनशनं चतुर्थभक्कादि पण्मासान्तं, तथा अपरं सर्वतो भकप्रत्याख्यानमिगिनीमरणं पादपोपगमनं चेति । ऊनोदरता-द्वात्रिंशत्कवलेभ्यो यथाशक्ति न्यूनयत्याहारं यावदप्टकवलाहारः २, अन गाथा--"अप्पाहार ८ अवठ्ठा १२ (ग्रंथ १०००) दुभाग १६ पत्ता २४ तहेव किंचूणा ३१ । अट्ठदुवालससोलसचउवीस तहेकतीसा य ॥१॥" वृत्तिः- .

·परामरतिः
हारि.शृत्तिः
ब्रह्मार्कि-
चन्ये
॥ ३४॥
.
धर्तनं भिक्षा तस्याः संक्षेपण-मयैतावत्सु गृहादिषु भिक्षा अद्य ग्राह्या ३ । रसत्यागो-दुग्धादिपरिहारः४। कायक्लेश: केशो-
त्पाटनादिः ५ । संलीनता-इन्द्रियनोइन्द्रियसंवृत्तत्वं ६ । वाह्यं तपः प्रोकं इति ॥ १७ ॥
अथाभ्यन्तरमा-
प्रायश्चित्तध्याने वैयावृत्त्यविनयावयोत्सर्गः। स्वाध्याय इति तपः पप्रकारमभ्यन्तरं भवति ॥ १७६॥
प्रायश्चित्तं कृतातीचारस्यालोचनादिदानं दशधा १। ध्यानं चतुर्धा, तत्रातरोदत्यागेन धर्मशुक्लध्यानविधान, ततः पदर-
यस्य द्वन्धः २। चैयावृत्त्यविनयाँ-गुरुभक्तदानादि ३ । गुर्वभ्युत्थानादिकरणरूपी ४। तथोत्सर्गः-कायोत्सर्गः५। स्वाध्यायो-
वाचनादिः पञ्चधा ६ । इति तपः पट्मकारमाभ्यन्तरं भवतीति ॥ १७६ ॥
ब्रह्म प्राह-
दिव्यात् कामरतिसुग्वात्रिविधं त्रिविधेन विरतिरिति नवकम् । औदारिकादपि तथा तद्ब्रह्माष्टादशविकल्पम्॥१७७
दिव्यात्-भवनपत्यादिदेवीसम्भवात् कामरतिसुखात्-मदनासचिसातात्, त्रिविधं त्रिविधेन-मनसा न करोति न कार-
यति नानुमन्यते एवं याचा कायेन चेति विरतिरिति नवकं, औदारिकादपि-मानुपतिर्यस्त्रीसम्भवात विरतिरिति नवक,
तथा तद्राष्टादशविकल्पमिति ॥ १७७॥
आकिंचन्यमाह-
अध्यात्मविदो मूछों परिग्रहं वर्णयन्ति निश्चयतः। तस्माद्वैराग्येप्सोराकिंचन्यं परो धर्मः ॥ १७८ ॥
॥३४॥

·धर्मफलं अध्यात्मम्-अध्यात्मक्रियामागर्म वा विदन्ति-जानन्तीत्यध्यात्मविदः-तीर्थकरादयो मुर्ची-गृद्धिं परिग्रहं वर्णयन्ति- प्रतिपादयन्ति निश्चयतः-परमार्यतः, तस्मात्-ततः कारणाद्वैराग्येप्सोः-विरागताभिलापिणः साधोराकिंचन्यं-मूर्छारूपप- रियहपरिहारस्वभावं परः-प्रधानो धर्म इति ॥ १७८ ॥ अथास्य धर्मस्य फलमार्याद्वयेनाह- दशविधधर्मानुष्टायिनः सदा रागदोपमोहानाम् । दृढ़रूढवनानामपि भवत्युपशमोऽल्पकालेन ।। २७९ ॥ ममकाराहंकारलागादतिदुर्जयोद्धतप्रवलान् । हन्ति परीपहगौरवकपायदण्डेन्द्रियव्यूहान् ॥ १८० ॥ दशविधधर्मानुष्ठायिनः-शान्त्यादिदशधाश्रेय परिपालकस्य सदा-सर्वदा रागदोपमोहानां कृतद्वन्द्वानां दृढरूढघनानां, तत्र दृढा-दुर्भेदाः रूढाः-प्राधस्थैर्याः घना-बहुलाः तेपामपि भवत्युपशमोऽल्पकालेनेति व्यकं, साधोरिति प्रकृतमिति ॥ १७९ ।। हन्तीति क्रिया । कः ?-साधुरिति शेपः । कान् ?-परीपहादीन् कृतद्वन्द्वान् पूर्वोक्तस्वरूपान् । कीदृशान् ?- अतिदुर्जयान-अतीव दुःखाभिभवनीयान् । उद्धताः-सावष्टम्भाः प्रवला:-प्रकृष्टसामर्थ्याः, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः तान् । कुतः?-ममकाराहकारत्यागात् पूर्वव्याख्यातादिति ।। १८० ॥ यथा वैराग्यस्थैर्य स्यात्तथा यतेतेत्याह- प्रवचन भक्तिः१ श्रुतसंपदुद्यमो२व्यतिकरश्च संविग्नैः३।वैराग्यमार्गरसद्भावरभावधीस्यैर्यजनकानि ॥१८॥ प्रवचनभतिः-चतुर्विधसङ्घप्रीतिः । तथा श्रुतसंपदि-विशिष्टागमसम्पत्तावुद्यमः-पठनादावुत्साहः स तथा । तथा व्यति- -

·प्रशमरतिः
हारि.धृत्तिः
ब्रह्माकि-
चन्ये
॥३४॥
वर्तनं भिक्षा तस्याः संक्षेपण-मयैतावत्सु गृहादिपु भिक्षा अद्य ग्राह्या ३। रसत्यागौ-दुग्धादिपरिहारः४। कायक्लेशः-केशो-
त्पाटनादिः ५ । संलीनता-इन्द्रियनोइन्द्रियसंवृतत्वं ६ । वाह्यं तपः प्रोक्तं इति ।। १७५ ।।
अथाभ्यन्तरमाह-
प्रायश्चित्तध्याने वैयावृत्त्यविनयावथोत्सर्गः। स्वाध्याय इति तपः पप्रकारमभ्यन्तरं भवति ॥ १७६ ॥
प्रायश्चित्तं कृतातीचारस्यालोचनादिदानं दशधा १। ध्यानं चतुर्धा, तत्रातरौद्रत्यागेन धर्मशुक्लध्यानविधानं, ततः पदद्ध-
यस्य द्वन्द्वः २।वैयावृत्त्यविनयी-गुरुभक्तदानादि ३। गुर्वभ्युत्थानादिकरणरूपी ४। तथोत्सर्ग:-कायोत्सर्गः५। स्वाध्यायो-
वाचनादिः पश्चधा ६ । इति तपः पप्रकारमाभ्यन्तरं भवतीति ॥ १७६ ॥
ब्रह्म माह-
दिव्यात् कामरतिसुम्बात्रिविधं त्रिविधेन विरतिरिति नवकम्।औदारिकादपि तथा तद्ब्रह्माष्टादशविकल्पम्॥१७७
दिव्यात्-भवनपत्यादिदेवीसम्भवात् कामरतिसुखात्-मदनासक्तिसातात् , त्रिविधं त्रिविधेन-मनसा न करोति न कार-
यति नानुमन्यते एवं वाचा कायेन चेति विरतिरिति नवकं, औदारिकादपि-मानुपतिर्यक्खीसम्भवात् विरतिरिति नवकं,
तथा तद्रमायादशविकल्पमिति ॥ १७७ ।।
आकिंचन्यमाह-
अध्यात्मविदो भूच्छा परिग्रहं वर्णयन्ति निश्चयतः । तमाद्वैराग्येप्सोराकिंचन्यं परो धर्मः ॥ १७८ ॥
॥३४॥

·धर्मफलं अध्यात्मम्-अध्यात्मक्रियामागर्म वा विदन्ति-जानन्तीत्यध्यात्मविदः-तीर्थकरादयो मूर्छा-गृद्धिं परिग्रहं वर्णयन्ति- प्रतिपादयन्ति निश्चयतः-परमार्थतः, तस्मात्-ततः कारणाद्वैराग्येप्सोः-विरागताभिलापिणः साधोराकिंचन्यं-मूर्छारूपप- रिग्रहपरिहारस्वभावं पर:-प्रधानो धर्म इति ॥ १७८॥ अथास्य धर्मस्य फलमार्याद्वयेनाह- दशविधधर्मानुष्ठायिनः सदा रागदोपमोहानाम् । दृढसूढघनानामपि भवत्युपशमोऽल्पकालेन ॥ १७९ ॥ ममकाराहंकारत्यागादतिदुर्जयोद्धतावलान् । हन्ति परीपहगौरवकपायदण्डेन्द्रियव्यूहान् ॥ १८० ॥ दशविधधर्मानुष्ठायिन:-क्षान्त्यादिदशधाश्रेय परिपालकस्य सदा-सर्वदा रागदोपमोहानां कृतद्वन्द्वानां दृढरूढघनानां, तत्र हढा-दुर्भेदाः रूढाः-प्राप्तस्थैर्याः धना-बहुलाः तेपामपि भवत्युपशमोऽल्पकालेनेति व्यक्तं, साधोरिति प्रकृतमिति ॥ १७९ ॥ हन्तीति क्रिया । कः ?-साधुरिति शेषः । कान् ?–परीपहादीन् कृतद्वन्द्वान् पूर्वोक्तस्वरूपान् । कीदृशान् ?- अतिदुर्जयान्-अतीव दुःखाभिभवनीयान् । उद्धताः-सावष्टम्भाः प्रवलाप्रकृष्टसामर्थ्याः, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः तान् । कुतः?-ममकाराहकारत्यागात् पूर्वव्याख्यातादिति ॥ १८०॥ यथा वैराग्यस्थैर्य स्यात्तथा यतेतेत्याह- प्रवचनभक्तिः१श्रुतसंपदुद्यमो२व्यतिकरच संविग्नैः३॥वैराग्यमार्ग सद्भावरभावधीस्थैर्यजनकानि ॥१८२॥ प्रवचनभक्तिः-चतुर्विधसभीतिः। तथा श्रुतसंपदि-विशिष्टागमसम्पत्तावुधमा पठनादापुत्साहः स तथा । तथा व्यति-

·प्रशमरतिः
हारि.पृत्तिः
ब्रह्माकि-
चन्ये
॥३४॥
वर्तनं भिक्षा तस्याः संक्षेपण-मयैतावत्सु गृहादिपु भिक्षा अद्य ग्राह्या ३ । रसत्यागो-दुग्धादिपरिहारः४। कायक्लेश:-केशो-
रपाटनादिः ५ । संलीनता-इन्द्रियनोइन्द्रियसंवृतत्वं ६ । वाह्यं तपः प्रोक्तं इति ॥ १७ ॥
अयाभ्यन्तरमाह-
प्रायश्चित्तध्याने वैयावृत्यविनयावथोत्सर्गः। स्वाध्याय इति तपः पप्रकारमभ्यन्तरं भवति ॥ १७६ ॥
प्रायश्चित्त-कृतातीचारस्यालोचनादिदानं दशधा १॥ध्यानं चतुर्धा, तत्रातरौद्रत्यागेन धर्मशुक्लध्यानविधानं, ततः पदर-
यस्य द्वन्दः । वैयावृत्त्यविनयौ-गुरुभक्तदानादि ३ । गुर्वन्युत्थानादिकरणरूपौ ४ । तथोत्सर्गः-कायोत्सर्गः५। स्वाध्यायो-
वाचनादिः पञ्चधा ६ । इति तपः पट्मकारमाभ्यन्तरं भवतीति ।। १७६ ।।
ब्रह्म प्राह-
दिव्यात् कामरतिमुरगात्रिविधं त्रिविधेन विरतिरिति नवकम् । औदारिकादपि तथा तद्ब्रह्माष्टादशविकल्पम्।।१७७
दिव्यात्-भवनपत्यादिदेवीसम्भवात् कामरतिसुखात्-मदनासक्तिसातात् , त्रिविधं त्रिविधेन-मनसा न करोति न कार-
यति नानुमन्यते एवं याचा कायेन चेति विरतिरिति नवकं, औदारिकादपि-मानुपतिर्यस्त्रीसम्भवात् विरतिरिति नवकं,
तथा तद्रमाप्टादशविकल्पमिति ॥ १७७॥
आकिचन्यमाह--
अध्यात्मविदो मूचा परिग्रहं वर्णयन्ति निश्चयतः । तस्माद्वैराग्येप्सोराकिंचन्यं परो धर्मः ॥ १७८ ॥
॥३४॥

·धर्मफलं अध्यात्मम्-अध्यात्मक्रियामागर्म वा विदन्ति-जानन्तीत्यध्यात्मविदः-तीर्थकरादयो मूी-गृद्धिं परिग्रहं वर्णयन्ति- प्रतिपादयन्ति निश्चयतः-परमार्थतः, तस्मात्-ततः कारणाद्वैराग्येप्सोः-विरागताभिलापिणः साधोराचिन्यं-मूर्छारूपप- रिग्रहपरिहारस्वभावं परः-प्रधानो धर्म इति ॥ १७८॥ अथास्य धर्मस्य फलमार्याद्वयेनाह- दशविधधर्मानुष्ठायिनः सदा रागदोपमोहानाम् । दृढरूढधनानामपि भवत्युपशमोऽल्पकालेन ॥ १७९ ।। ममकाराहंकारत्यागादतिदुर्जयोद्धतप्रवलान् । हन्ति परीपहगौरवकपायदण्डेन्द्रियन्यूहान् ॥ १८० ॥ दशविधधर्मानुयायिनः-क्षान्त्यादिदशधाश्रेयःपरिपालकस्य सदा-सर्वदा रागदोपमोहानां कृतद्वन्द्वानां दृढरूढघनानां, तत्र दृढा-दुर्भेदाः रूदा:-प्राप्तस्थैर्याः धना-बहुलाः तेपामपि भवत्युपशमोऽल्पकालेनेति व्यकं, साधोरिति प्रकृतमिति ॥ १७९ ॥ हन्तीति क्रिया । कः ?-साधुरिति शेपः । कान् ?-परीपहादीन् कृतद्वन्द्वान पूर्वोक्तस्वरूपान् । कीदृशान् ?- अतिदुर्जयान्-अतीव दुःखाभिभवनीयान् । उद्धताः-सावष्टम्भाः प्रवला:-प्रकृष्टसामर्थ्याः, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः तान् । कुतः?-ममकाराहङ्कारत्यागात् पूर्वव्याख्यातादिति ॥ १० ॥ यथा वैराग्यस्थैर्य स्यात्तथा यतेतेत्याह- प्रवचन भक्तिः१ श्रुतसंपदुद्यमो २व्यतिकरश्च संविनैः३ वैराग्यमार्ग १सद्भावरभावधीस्थैर्यजनकानि ॥१८१॥ भवचनभक्ति-चतुर्विधसङ्घप्रीतिः । तथा श्रुतसंपदि-विशिष्टागमसम्पत्तावुद्यमः-पठनादावुत्साहः स तथा । तथा व्यति- ·प्रसमरतिः हारित्तिः धर्मकथा- चातुर्विध्यं " करः-परिचयः, कैः सह-संविनैः-उद्यतविहारिभिः साधुभिः । तथा वैराग्ये-विरागतायां मार्गः-पन्थाः स तथा, तथा सन्तो-विद्यमाना भावा-ज -जीवादिपदार्थाः, भावः-क्षायोपशमादिकः, तत्र धी:-बुद्धिः तस्याः स्थैर्यजनकानि-स्थिरतोत्पा- दकानि भवन्तीति शेपः ॥ १८१॥ ॥ इति धर्माधिकारः॥ एतानि धर्मस्थैर्यजनकानीच्छता चतुर्विधा धर्मकथा अभ्यसनीयेत्यार्यादयेनाह- आक्षेपणिविक्षेपणि विमार्गयाधनसमर्थविन्यासाम् । श्रोतृजनश्रोत्रमनाप्रसादजननीं यथा जननी ॥१८२॥ संवेदनीय निर्वदनीं च धम्यां कयां सदा कुर्यात् । स्त्रीभक्तचौरजनपदकथाश्च दुरात् परित्याज्याः ॥ १८३ ॥ आक्षिपति-आवर्जयति-अभिमुखीकरोतीत्याक्षेपणिः कथा, विक्षिपति-परदर्शनात् क्षोदाक्षमत्वेन वैमुख्यमापादयति विक्षे- पणिः । ततः समाहारद्वन्द्वः । ताम कुर्यादिति वक्ष्यमाणार्याक्रियायोगः । इति कथाद्वयं २, अत्राणिप्रत्यय औणादिकः । ततः प्रत्यासत्त्या व्याख्या, तत्र विक्षेपण्या विमार्गेत्यादिना आक्षेपण्याः श्रोतृजनेत्यादिना च, ततो विमार्गा-मिथ्यामार्गा मोक्षविपरीतास्तस्य वाधनं-दोपवत्त्वख्यापनं तत्र समर्थः-शको विन्यासो-रचना यस्यास्तां, शृणोतीति श्रोता स चासो जनश्च २. तस्य श्रोत्रमनसी-श्रवणचित्ते तयोः प्रसादो-हों जन्यते यया सा तथा। जननी-मातुरिव हितकारिणी सदुपदे- शदायिनी स्वपित्यानां, तथैपाऽपि भव्यानामिति भावना । अन्ये त्वत्रार्यायां चत्वार्यपि पदानि प्रथमाविभक्त्यन्तानि व्याख्यान्ति । संवेदनीमित्यार्यायां कुर्यादितिक्रियायाः कर्मपदानि योजयन्ति ॥ १८२ ॥ संवेदी-नरकादिदुःखकथनेन ·ध्यानं कामेभ्यो निवर्तनी ३ निर्वेदी-भवत्रासान्मोक्षामिलापप्रवर्तिकां ४ इति चतुर्विधां धो कथां कुर्या दिति, ख्यादिकथा ४ दूरतस्त्याच्या इति सुगममिति ॥ १८३ ॥ अपिच- यावत् परगुणदोपपरिकीर्तने व्यावृतं मनो भवति । तावद्वरं विशुद्धे ध्याने व्यग्रं मनः कर्तुम् ॥ १८ ॥ यावंतं काल परेपां-आत्मन्यतिरिकानां गुणदोपयोः प्रतीतयोः परिकीर्तनं तत्र व्यावृतं-व्याकुलं मनः-अन्तःकरणं भवति तावद्वरं, वर्तते इति शेपः । विशुद्धे ध्याने व्यग्रं मनः कर्तुमिति ॥ १८४ ॥ तच्च ध्यानमीदृशम् - शास्त्राध्ययने चाध्यापने च संचिन्तने तथाऽऽत्मनि च । धर्मकथने च सततं यनः सर्वात्मना कार्यः ॥ १८५॥ शास्त्राध्ययने च-आचारादिश्रुतपाठे अध्यापने च-पाउने, सचिन्तने, क?-आत्मनि, पदन्यत्ययादात्मनि संचिन्तने- आत्मना शास्त्रचिन्तनिकायामित्यर्थः।धर्मकथने-धर्मदेशनायां । चकाराः ससुच्चयार्थाः। सततम्-अनवरतं । यत्नः-आदर:- सर्वात्मना-सर्यादरेण कार्य:-कर्तव्य इति ।। १८५ ।। शास्त्रशब्दस्य व्युत्पत्त्यर्थमाह- शास्थितिवाग्विधिविद्भिर्धातुः पापठ्यतेऽनुशिष्ट्यर्थः । त्रैडिति पालनार्थे विनिश्चितः सर्वशब्दविदाम् ।।१८६।। शास्विति-शासु अनुशिष्टाविति पाविधिविधिः-चतुर्दशपूर्वधरैः धातुः पापठ्यते-अत्यर्थं पठ्यत इत्यर्थः। कीदृशः?-अनु- - ·प्रशमरतिः हारि. पृत्तिः शाख- शब्दार्थः शिष्ट्यपः । डिति पालनार्थे विनिश्चितो-विशेपेण निर्णीतः । केपाम् ?-सर्वशब्दविदां-प्राकृतसंस्कृतादिशब्दज्ञानां, विनि- श्चित इति योग इति ॥ १८६॥ पूर्वोक्तम) व्यक्तीकुर्वन्नाह- . यस्मादागद्वेपोद्धतचित्तान् समनुशास्ति सद्धर्म । संन्नायते च दुःखाच्छास्त्रमिति निरुच्यते तस्मात् ॥ २८७ ॥ यस्माद्-यतः कारणादागद्धेपोद्धतचित्तान्-प्रीत्यप्रीतिकोडीकृतहृदयान् समनुशास्ति-शिक्षयति, विपरीतमशुभं मा कुरु, शुभं चानवरतं कुरु, ततस्ते धर्मः, इत्यादिरूपां शिक्षा ददाति इत्याधैिन 'शासु अनुशिष्टा'वयं धातुर्व्यक्तीकृतः, तथा संत्रा- यते च-रक्षति, कान् ? सद्धर्म-सदाचारे स्थितानिति शेषः, कुत-१-दुःखात , शास्त्रमिति निरुच्यते-निश्चितमभिधीयते तस्मादित्यत्र योगः ॥ १८७ ॥ शासनसामर्थ्येन तु संत्राणयलेन चानवद्येन । युक्तं यत्तच्छास्त्रं तचैतत् सर्वविद्वचनम् ॥ १८८ ॥ शासनस्य-शिक्षणस्य सामर्थ्य-लिष्ठता तेन । तुरवधारणे । संत्राणत्य-पालनस्य बलं-सामर्थ्य तेन । चः समुश्चये । उभयेन कथंभूतेन ?-अनवद्येन-निर्दोषण, युक्तं-सहितं यत्किमपि तच्छास्त्रं, उच्यत इति शेषः। तच शास्त्रमेतत्-जगत्म- सिद्धं सर्वविद्वचन-जिनोक्तमिति ॥ १८८ ॥ ॥ इति कथाधिकारः॥

·पदार्थनवकं इदमेव वचनं संक्षेपत आह- जीवाजीवाः पुण्यं पापानवसंवराः सनिर्जरणाः । बन्धो मोक्षश्चैते सम्यक् चिन्त्या नव पदार्थाः ॥ १८९ ॥ जीवा:-चैतन्यलक्षणाः १ अजीवा-धर्मास्तिकायादयः २ अत्र द्वन्दः, पुण्यं वक्ष्यमाणं ३, पापमपि ४, एवमास्रवोऽपि ५ संबरोऽपि.६ अत्रापि द्वन्द्वः । सनिर्जरणा-निर्जरायुक्ता इत्यर्थः ७, वन्धः-कर्मोपादानं ८ मोक्षः-कर्माभावः ९, एते सम्यक् चिन्त्या नव पदार्था इति व्यक्तमिति । नन्वन्यौते सप्त तत्त्वान्यभिहिताः कथमत्र नव पदार्था उक्का इति ?, उच्यते- अन्यत्र पुण्यपापयोर्वन्धग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं, इह तु तौ पृथग्विवक्षितौ इति न दोप इति ॥ १८९॥ (परस्परवैलक्षण्यभाजः सति तु तर्कः) एतान् विपरीपुस्तावज्जीवानाह- जीवा मुक्ताः संसारिणश्च संसारिणस्त्वनेकविधाः । लक्षणतो विज्ञेया द्वित्रिचतुष्पञ्चपड्भेदाः॥१९॥ जीवा विज्ञेया इति योगः, कीदृशाः ?-मुक्ताः-सिद्धाः, तथा संसारिणो-भवस्थाः । चः समुच्चये । तत्र संसारिणस्त्वनेक- विधाः लक्षणतो विज्ञेयाः-चिह्नतो वोद्धव्या, द्विग्यादयो भेदा येषां ते तथा, इति ।। १९०॥ - प्रस्तावभेदा(वा)त् संसारिजीवा(वभेदा)नार्याद्वयेनाह- द्विविधाश्चराचराख्यात्रिविधाः स्त्रीपुंनपुंसका ज्ञेयाः । नारकतिर्यग्मानुपदेवाश्च चतुर्विधाः प्रोक्ताः ॥१९१ ॥ पञ्चविधास्त्वेकद्वित्रिचतुष्पञ्चेन्द्रियास्तु निर्दिष्टाः । क्षित्यम्बुवहिपवनतरवस्त्रसाश्चेति पभेदाः ॥ १९२॥ भ..७

·जीवमेदार
..
प्रशमरतिः
हारि.वृचिः
॥३७॥
एवमनेकविधानामेकैको विधिरनन्तपर्यायः । प्रोक्तः स्थित्यवगाहान ज्ञानदर्शनादिपर्यायैः॥१९३।।
द्विविधाः । केन द्वैविध्येन ?-चराः-साः अचरा:-स्थावराः पृथिव्यादयः एवमाख्या-नाम येषां ते तथा। तथा त्रिविधाः
स्त्रीपुंनपुंसकार-नारीनरपंढा ज्ञेयाः। तथा नारकतिर्यग्मानुपदेवाश्चतुर्विधाः मोका इति व्यक्तमिति ॥१९॥ पंचेति०,पञ्चविधा-
स्त्वेकेन्द्रियादयो निर्दिष्टाः, तथा क्षित्यादयः पड् भेदाः प्रसिद्धस्वरूपा इति॥१९॥ सर्वजीवभेदानां व्याप्तिमाह-एवमिति०,
अत्र द्वितीयार्याधै चतुर्यगणः पञ्चमात्रः पञ्चमगणस्तु विमानो, यथा ज्ञानदर्शनादिपर्यायः, एवमेकोत्तरवृद्ध्याऽनेकविधानां-बहु-
भेदानां एकैको विधिः-एकैको भेदोऽनन्तपर्यायः-अनेकभेदः प्रोक्तः-तीर्थकरैः प्रतिपादितः । कैः कृत्वेत्याह-स्थितिः-काय-
स्थानरूपा "अस्संखोसप्पिणी"त्यादिका आयुष्करूपा च "वावीसई सहस्सा" इत्यादिरूपा। अवगाहस्तु अङ्गुलासंख्येयभा-
गमात्रादारभ्य यावत् समस्तलोकावगाहा, ज्ञानं वस्तुविशेषायवोधो, दर्शनं वस्तुसामान्यावबोधः, आदिशब्दाद्यथासंभवं
चारित्रसुखवीर्यादिग्रहस्तेषां पर्याया-अवस्थाविशेषा, धर्मा इत्यर्थः, ते तथा तैरिति ॥ १९३ ॥
अनन्तरं जीवा उकार, अतः सामान्य तल्लक्षणमाह---
सामान्यं खलु लक्षणमुपयोगो भवति सर्वजीवानाम् । साकारोऽनाकारश्च सोटभेदश्चतुर्धा च ॥१९४ ॥
सामान्यं खलु-साधारणमेव लक्षणं-विहं सर्वजीवानां भवतीति योगः। यत्किमित्याह-उपयोग:-चेतना । उपयोगमेव
पष्टयति-साकारो-विकल्परूपो ज्ञानोपयोगः तथा अनाकार:-तद्विपरीतो दर्शनोपयोगः । चः समुच्चये। अनयोर्भेदानाह-
सोऽष्टमेदश्चतुर्षा चेति यथासंख्येनेति ॥ १९४ ॥

·भावमेदार एतदेव व्यक्तीकुर्वन्नाह- ज्ञानाज्ञाने पश्चत्रिविकल्पे सोऽष्टधा तु साकारः । चक्षुरचक्षुरवधिकेवलदग्विपयस्त्वनाकारः ॥ १९५ ॥ ज्ञानं चाज्ञानं च ते तथा, यथासंख्येन पञ्चत्रिविकल्पे, तत्र ज्ञानं मतिज्ञानादि पञ्चधा, अज्ञानं तु मत्यज्ञानादि विधा, भवतीति शेषः। तत्राद्यपञ्चकं सम्यग्दृष्टेः इतरन्मिथ्यादृष्टेः, एवं राशिद्वयमीलने सोऽष्टधा-अष्टप्रकारः । कीदृशः?- साकारो-विशेषग्राही । चक्षुर्दर्शनादिरनाकारः-सामान्यग्राही चतुर्धेति ॥ १९५ ॥ एते द्वादशोपयोगा भावाः, अतः प्रस्तावादन्यानपि भावानादर्शयन्नाह- भावा भवन्ति जीवस्यौदयिकः पारिणामिकश्चैव । औपशमिकः क्षयोत्थः क्षयोपशमजश्च पश्चेति ॥ १९६ ॥ ते त्वेकविंशतित्रिद्विनवाष्टादशविधास्तु विज्ञेयाः। पष्ठश्च सान्निपातिक इत्यन्यः पञ्चदशभेदः ॥ १९७ ॥ भावाः-परिणतिविशेपाः, कस्य भवन्ति ?-जीवस्य जायन्ते । कीदृशाः-औदयिकः पारिणामिकः औपशमिकः क्षायिका क्षायोपशमिकश्च पञ्चैते, कर्मणामुदयोपशमक्षयक्षयोपशमनिर्वृत्ताश्चत्वारः, पारिणामिकस्तु जीवाजीवानां परिणतिरिति ॥१९॥ एतेषां क्रमेण भेदानाचष्टे-ते पुनरेकविंशतिश्च वयश्च द्वे च नव चाष्टादश च ते तथा ते विधा-भैदा येपामिति समासो, विज्ञेया इति घटना । तत्र कर्मोदये भवः कर्मोदयनिवृत्तो वा (ग्रंथ ११००) औदयिकः स एकविंशतिभेदः, तत्र गतयो नारकाद्याश्चतुर्धा ४ कपायाश्चतुर्धा ४ लिङ्गलयं ३ मिथ्यात्वमेकप्रकारं १ अज्ञानं च १ असंयतत्वं च असिद्धत्वं च १ लेश्याः पट्- प्रकाराः६,एते गत्यादयः सर्वे कर्मोदयात्मादुर्भयन्ति, अत्र गतिग्रहणेन शेपभवोपग्राहिकर्म गृहीतं, कपायादिना घातिकर्म गृहीतं, , ·असमरतिः हारि. वृचिः भावमेदार - ॥३८॥ , - इदं च गन्धहस्तिना भणितमास्ते, तर्हि अज्ञानादीनि कथमौदयिके भावे ?, सत्य, तत्कार्यत्वात्तेपामौदयिकता भावनीया। तथा अनादिपारिणामिको भावस्त्रिधा-जीवत्वं १ भव्यत्वं १ अभव्यत्वं १ चेति, नैते कर्मोदयाद्यपेक्षन्ते । तथा कर्मोपशमनि- मित्त औपशमिका, सम्यक्त्वं १ चारित्रं २ चेति द्विविधः । तथा क्षयोत्थः-कर्मक्षयाजातः क्षायिकः, स नवभेदः केवल- ज्ञानं १ केवटदर्शनं १ दानलब्धिप्रभृतयः ५ सम्यक्त्वं १ चारित्रं १ चेति। तथा क्षयोपशमजः-क्षायोपशमिकः, सोऽष्टादश. भेदो, मतिज्ञानादिज्ञानं चतुर्विधं ४ मत्यादि अज्ञानत्रयं ३ दर्शनं चक्षुरादि त्रिविधं ३ दानादिलब्धयः ५ सम्यक्त्वं १ चारित्रं १ संयमासंयमश्चेति १, तथा पष्ठश्च सान्निपातिकश्चेति, सन्निपात:-संयोगः स प्रयोजनमस्येति सान्निपातिक:- संयोगजो भावः, तत्र पञ्चभावानामौदयिकादीनां द्विकादिसंयोगेन पड्विंशतिर्भगा भवन्ति, तत्र द्विकयोगः षष्ठः पारिणामि- कक्षाविकरूपः सिद्धानामिति १, द्वितीयत्रिकयोगः औदयिकपारिणामिकक्षायिकलक्षणः केवलिनः २ तृतीयत्रिकयोग औदयिकपारिणामिकक्षायोपशमिकलक्षणः, स चतुर्गतिकजीवविषयः ३ चतुष्कसंयोगो द्वितीय औदयिकपारिणामिक- औपशामिकक्षायोपशमिकरूपश्चतुर्गतिकानां ४ तृतीयश्चतुष्कयोग औदयिक पारिणामिकः क्षायिकः क्षायोपशमिकः, एषोऽपि चतुर्गतिकानामेव ५ मनुजानां तु पश्चकयोगः-औदयिक पारिणामिकः औपशमिकः क्षयोत्यःक्षायोपशमिकश्च ६, इति पडेव भगा यथोकसंख्या माह्याः, घटमानत्वात् , न तु विंशतिरिति । तथा चोक्तम्-"दुगजोगो सिद्धाणं केवलिसंसारियाण तिगजोगो । चउजोगजुयं चउमुवि गईसु मणुआण पणजोगो ॥१॥" इति सिद्धसत्कद्विकयोगकेवलिसत्कत्रिकयोगकृतखण्ड- श्रेणिउपदामश्रेणिस्थितमनुष्यसत्कपश्चकयोगगतिचतुष्टयद्वारागतद्वादशयोगमीलनेन पञ्चदश भवन्ति, अत्र चोक्तम्-"एकेको - " ॥ ३८ ॥ .

·द्रव्यास्मादि जवसमसेढि १ सिद्ध २ केवलिसु ३ एयमविरुद्धा । पन्नरस सन्निवाइय भैया वीस असंभविणो ॥१॥ उयइयखओवसामियपरि- णामिएहिं चउरो गइचउके । खइयजुएहिं चउरो तयभावे उवसमजुएहि ॥ २॥" अन यन्त्रकं पञ्चदशभेदानां ॥ १९७ ॥ यदेभिर्लभ्यते तदाह- धोदयि । मिन्छ । पारि । गतिषु ॥३॥ भीद । मिसाक्षायि पारि । ग० ॥ एभिर्भावः स्थानं गतिमिन्द्रियसंपदः सुखं दुःखम् । औद। मिथ । औप। पारि । गति ॥४॥ भौद । मिनाक्षाओपा पारग०१५) संप्रामोतीत्यात्मा सोटपिकल्पः समासेन ॥ १९८॥ औसा ।पा। फेवलिनः ।। द्रव्यं कपाययोगावुपयोगो ज्ञानदर्शने चैव । खा। पारि । सिद्धार्ण ॥२॥ चारित्रं वीर्य चेत्यष्टविधा मार्गणा तस्य ॥ १९९॥ जीवाजीवानां द्रव्यात्मा सकपायिणां कपायात्मा। योगःसयोगिनां पुनरुपयोगः सर्वजीवानाम् ॥२०॥ ज्ञानं सम्यग्दृष्टेर्दर्शनमथ भवति सर्वजीवानाम् । चारित्रं विरतानां तु सर्वसंसारिणां वीर्यम् ॥ २०१॥ द्रव्यात्मेत्युपचारः सर्वद्रव्येषु नयविशेपेण । आत्मादेशादात्मा भवत्यनात्मा परादेशात् ।। २०२॥ एवं संयोगाल्पवहुत्वाद्यैर्नेकशः स परिमृग्यः। जीवस्यैतत्सर्वं सतत्त्वमिह लक्षणैर्दष्टम् ॥ २०३ ॥ उत्पादविगमनित्यत्वलक्षणं यत्तदस्ति सर्वमपि । सदसद्वा भवतीत्यन्यथाऽप्तिानर्पितविशेपात् ॥ २०४॥ एभिः-पूर्वोक्त वः करणभूतैः स्थान-स्थितिमायुर्या गति-पञ्चविधामिन्द्रियसम्पदः-एकेन्द्रियादिविभूतीः सुखं-आहादं

·द्रव्यात्मादि
प्रशमरतिः
हारि. तिः
११३९॥
.
असुख-असातं संप्रामोति-लभते । इतिरिह यथासंभवप्रदर्शनार्थः, न ह्यौपशमिकक्षायिकयोरेते प्रायः सम्भवन्ति । एतानि
स्थानादीनि कः कर्ता लभते अत आह-आत्मा-जीवः, सोऽष्टविकल्पः समासेनेति ॥ १९८ ॥ तानेवाह--द्रव्यं-द्रव्यात्मा
कपाययोगी-कपायारमा योगात्मा, एवमुपयोगादिष्वात्मा योज्यः, इत्यष्टविधा मार्गणा-अन्वेपणा तस्य-जीवस्येति ॥१९९।।
पतानेव आर्याद्वयेनाह-जीवाजीवानां-सचेतनाचेतनानां पण्णा द्रव्याणां यद्न्यं-स्थित्यंशरूपं तदात्मा भण्यते, नहि तानि
ताद्रूप्यं कदाचन त्यजन्तीतिकृत्या, सकपायिणां-पायोपरक्तचेतनानां कपायात्मा-कपायप्रधान आत्मा-जीवो, मिथ्या-
दृयादिसूक्ष्मसम्परायान्तानां स ज्ञेयः, योगो-योगप्रधान आत्मा सयोगिनां त्रयोदशगुणस्थान(पर्यन्त )वर्तिनां ज्ञेयः, एतेषु
यथासंभवं मनोवाकायभेदानां संभयात् , पुनरुपयोगः-साकारानाकाररूपः सर्पजीवानां-सिद्धानां संसारिणां चेति ॥२०॥
ज्ञानं सम्यगद्दष्टेः क्षायिकक्षायोपशमिकापशमिकरूपत्रिविधस्य, नतु मिथ्यादृशः, दर्शन-सामान्योपयोगरूपं, चतुर्विध-
मथ भवति सर्वजीवानां संसारिणां मुक्तानां च यथायोग, चारित्रं विरतानां तु, न त्वसंयतानां, सर्वसंसारिणां-चेतनानां
"संसारी चेतनो मतः" इति वचनात् , भवस्थमुकानां चैतन्यवतामित्यर्थः, किं तद् ?-वीर्यमिति ॥ २०१॥ द्रव्यात्मेति
यदुकं तत्किं तत्त्वत उतान्यथा?, अन्यथेत्याह-द्रव्यात्मेति यत्पूर्वमुक्तं सर्वद्रव्येषु तदुपचारतो व्यवहाराच्छब्दनिवन्धनात्,
न तत्त्वतः, आत्मनो जीयरूपत्वात् सर्वद्रव्याणां जीवाजीनरूपत्वात् , किंतु स्वस्वरूपवाचके आत्मध्वनौ नयविशेषेण-सामा-
न्यग्राहिणा नयभेदेन गृह्यमाणे कथंचिदयमपि घटत इति । यत आत्मादेशात्-स्वरूपाभिधानादात्मा भवति, भवत्यनात्मा
घ परदेशात्, स्वपररूपापेक्षया सदसद्रूपं वस्तु, जैनानां प्रसिद्धमिदमिति ॥ २०२॥ सांप्रतं निगमयन्नाह एवमनेक-
,
॥३९॥

·व्यात्मादि . प्रकारेण स-आत्मा परिमृग्यः-अन्वेषणीय इति सम्बन्धः। कैः कृत्या ?-अल्पत्वं च बहुतं च ते, त्यप्रत्ययस्य प्रत्येकम- भिसम्पन्धात, ततः संयोगाश्चात्पबहुत्वे च तानि, तानि आद्यानि येषां तानि तथा तैः, तत्र संयोगतस्तारत् येन येन संयुक्तरतेन तेन रूपेणात्मा विद्यते, येन न संयुक्तस्तेन न विद्यते, यथा नारको नरकगतिसंयोगेनैव विद्यते, न देवादिसंयो- गेनेति, अल्पत्वं पहुसव्यतिरेकेण न भवति, बहुत्वं अल्पत्वेन च, अतः संलुलिते एव विचार्येते, ताभ्यामादिष्टः स्यादस्ति स्यान्नास्ति-सम्मूर्छजगर्भजभेदेनासंख्येयमनुष्यास्ते चाल्पे, तिर्ययोऽनंताः एकेन्द्रियादिभेदेन, ते च यहाः, ततस्तिर्यक्- संख्यया मनुष्या न सन्ति, मनुष्यसंख्यया तिर्ययो नेति । आदिग्रहणान्नामादिभिरप्यस्तित्वनास्तित्वे भावयितव्ये, कथं :- नकशो-बहुभिः प्रकारः । एतस्य जीवस्य स्वतत्त्वं-सहनं स्वरूपं सर्वमेव-समस्तमपि, किं-१ दृष्टम्-उपलब्धं । कैः कृत्वा लक्षणः-लक्ष्यते यैरात्मा तानि लक्षणानि-चिह्नानि तानि तथा तैः, तानि चामूनि-"चित्तं चेयण सना विनाणंधारणाय बुद्धी य । ईहा मई वियफा जीवरस उ लक्सणा एए॥१॥" ॥२०३॥ तथा अपरं लक्षणमाह-उत्पादः-प्रादुर्भावः तेन, स्वेन रूपेण वस्तुनां घटपटादीनां धर्माधर्मादीनां च, पत्रादिनीलतावत् , विगमो-विनाशः प्रलयः तेषामेव, पत्रादिसाटवत्, नित्यत्वं-स्थिरत्वं कालत्रयेऽप्यविनाशित्वं, एतानि कृतद्वन्द्वानि विवक्षावशमापितभेदानि तत्त्वतो मनागप्यभिन्नानि समु- दितानि लक्षणं-स्वरूपं यस्य तत्तथा । यदेवंविधं त्रिविधत्वमुक्तं तदस्ति-विद्यते सर्वमपि, तथाहि-घटस्य घटरूपेणोत्पादः कुशलादिरूपेण विनाशो मृद्रूपेण च सदैव नित्यत्वं, तथा पुंसः पुंस्त्वेनोत्पादः प्राक्तनरूपेण विनाशो जीवरूपेण ध्रौव्यमिति । नचोत्सादे असति विनाशो नच विनाशे वासमुत्पादः, नहि घटायनुत्पादे कुशूलादिविनाशो, न च कुशूलाद्यविनाशे घटाधु-

·असमरतिः
हारि. पृचिः
द्रव्यात्मादि
॥४०॥
-
त्पादः, न च तो मृत्त्वं विना, निर्मूलत्वात्, न च साऽपि तौ विना, पर्यायत्वाद् , गन्धादिविशेपरहितेन्दीवरवत् । तदेवं
त्रितयं परस्परापेक्षं सत्त्वलक्षणमिति । अन्यथा-त्रितयं यदि नाभ्युपगम्यते किंत्वेकस्य द्वयोर्वा सत्त्वलक्षणत्वेऽभ्युपगम्यमाने
यत्सत् तदसद्भवति, असद्धा-अविद्यमानं सद्भवति । यच्च सतोऽसद्भवन असतो वा सद्भवनं तन्महालीकतां महाकर्मवन्धं च
तस्य वादिन आवेदयतीत्युपेक्षणीयमिति । ननु च सैद्धान्तिका अपि कचिदुत्पाद क्वचिद्विनाशं क्वचिन्नित्यत्वं प्रतिपाद-
यन्ति, तथाहि-"जिणपवयणउप्पत्ती" इत्यादि "सघट्ठाणाई असासयाई" इत्यादि "इयं दुवालसंगी न कयाई नासी"
इत्यादि, अतस्तेपामप्ययं दोपः प्रसजतीत्येव, उच्यते, नायं तेषां दोपः, कुतः ?-अर्पितानर्पितविशेषात्-अर्पित-विशेपितं
अनर्पितम्-अविशेपितं तद्पो विशेषस्ततः, तमादायेत्यर्थः, इदमत्र तात्पर्य-अर्पित-क्रोिपितं जिनप्रवचनं उत्पन्नमिति
प्रवचनोत्पादोऽर्पितः, अनर्पितम्-अविशेपितं प्राक्तनजिनप्रणीतं तदतीतं, अर्थतस्तु ध्रुवं, घटे कुशुलविगमत्ववत् इति, वचः
नमुच्चार्य विगमधौव्यद्वयं नार्पितमिति । न पुनस्तेपामयमाशयः यथोत्पाद एवास्ति सर्वथा विगमध्रौव्यशून्यः, ननु कथमेक-
सिन् उक्केऽन्यद्वयसद्भावो भवति ?, भवत्येव, कथं ?, यथा हि पुरुषस्य भ्रातृपुत्रपितृव्याद्यनेकरूपसंभवेऽपि तत्कार्यकरणक्ष-
मत्येन केनापि भ्रातेत्युके न पुनः पुत्रादित्वं तत्र नास्तीति, एवमत्रापि एवंविधविवक्षासद्भावात, नान्यवादिनामिव
जैनानां दोपः प्रादुर्भवति । केचन विद्वांसः सप्तभङ्गीसूचनद्वारेण व्याख्यान्तीमामार्यो, सा च व्याख्येवम्-उत्पादः-
उत्पत्तिः विगमो-विनाशो नित्यत्वं-धौव्यमेतेषां इन्दुस्तानि लक्षणं यस्य तत्तथा, यदेतलक्षणत्रयोपेतं तदस्ति सर्वमपि,
अगुलियत्, यथा मूर्तरवेनागुलिपस्थिता धुवा ऋजुत्येन विनष्टा वक्रत्लेनोत्पन्नेति, एवं यदुत्पातादित्रयोपेतं तत्सर्वमस्ति,
॥४०॥

·व्यात्मादि यनास्ति तदुत्पादादित्रितयवदपि न भवति, खरविषाणवत्, अतो विकल्पद्वयमुकं-स्यादस्ति १ स्यान्नास्ति २, सदसद्धा भवतीति तृतीयविकल्पः, स्यादस्ति च नास्ति चेति ३, अन्यथा-अन्येन प्रकारेणार्पितानर्पितविशेषादिति चत्वारो विकल्पाः सूर्चिताः, स्यादवक्तव्यं ४ स्यादस्ति चावतव्यश्च ५ स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च ६ स्यादस्ति च नास्ति चावकन्यश्चेति ७, तत्राद्यभङ्गद्वयं भावितामेव । तृतीयस्तु अस्ति च नास्ति चेति, एकस्य घटादे व्यस्य देशो ग्रीवादिः सद्भावपर्यायेणादिष्टो वृत्तवुनत्वेन परगतपर्यायेण च तद्वस्तु अस्ति च नास्ति चेति भावना कार्या ३ इतश्चतुर्थो विकल्पः स्यादवक्तव्य इति, सकलमेवाखण्डितं तद्वस्तु अर्थान्तरभूतैः पटादिपर्यायनिजैचोर्ध्वकुण्डलौछायतवृत्तग्रीवादिभिर्युपगद्-अभिन्नकाले समादिष्टं न अस्तीति वक्तुं शक्यते न तु नास्तीति वक्तुं पार्यते, युगपदादेशद्वय प्राप्तौ पचनविशेषातीतत्वादेवावकव्यमिति ४ इतोऽस्ति चावकव्यश्चेति पञ्चमो विकल्पः, तस्यैव घटादेर्वस्तुन एको देशः सद्भावपर्यायैरादिष्टोऽपरो देशः स्वपर्यायैः परपर्यायैश्च युगपदादिष्टः तद्रव्यमस्ति चावकन्यं च ५ अथ पप्ठो विकल्पः-स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च, तस्यैव घटादेव्यस्य एकदेशः परप- र्यायरादिष्टोऽपरो देशः स्वपर्यायैः परपर्यायैर्यु(श्व युगपदादिष्टस्तद् द्रव्यं नास्ति चावक्तव्यं च भवति ६ अथ सप्तमो विकल्पो भान्यते-तदेव घटादि द्रव्यमेकस्मिन् देशे स्वपर्यायैरादिष्टं अन्यत्र देशे परपर्यायैरादिष्टं अपरत्र देशे स्वपर्यायैः परपर्यायैश्च युगपदादिष्टं स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यं चेति । एवमयं समप्रकारो वचनविकल्पः, अत्र च सकलादेशास्त्रयः स्यादस्ति १ स्यान्नास्ति २ स्यादवक्तव्यः ३, शेपाश्चत्वारो विकल्पा विकलादेशाः स्यादस्ति च नास्ति च १ स्यादस्ति चावक्तव्यश्च २

·द्रव्यात्मादि
प्रशमरतिः
हारि, इतिः
स्यान्नास्ति च अवकव्यश्च ३ स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति ४, अतोऽन्येन प्रकारेणान्यथा, अर्पित विशेषितमुपन्यस्तं
(नीतं), अनर्पितमविशेपितमनुपनीतं चेत्यस्माद्विशेपात् (ग्रंथ १२००) सप्त विकल्पा भवन्ति ॥ २०४ ।।
उत्पादादित्रितयभावनामाह-
योऽर्थो यस्मिन्नाभूत साम्प्रतकाले च दृश्यते तत्र । तेनोत्पादस्तस्य विगमस्तु तस्मादिपर्यासः ॥ २०५ ॥
साम्पतकाले चानागते च यो यस्य भवति सम्बन्धी । तेनाविगमस्तस्येति स नित्यस्तेन भावेन ॥ २०६॥
योऽर्थो घटादिस्तस्मिन्-कुशूलादी नाभूत्-नासीत् , सुप्रसिद्धं चैतत्, कुशूलाद्यवस्थायां घटायभावः, सांप्रतकाले च-
वर्तमानकाले च दृश्यते-उपलभ्यते तत्र-कुशूलादी दण्डचक्रचीवरादिसामय्यां वा तेन-घटरूपेण तस्व-कुशूलादेरुत्पाद:-
प्रादुर्भावस्तस्य-कुशूलस्य, ततो घटादिः, विगमो-विनाशस्तस्मात्-कुशूलाद्यो विपर्यासो घटः स एव तस्य विनाशो, य एव च
तस्य विनाशः स एव तस्योत्पादः, तुलादण्डसमकालभाव्युन्नत्यमनतिवत् । न हि जैनानां निरूपो विनाशोऽस्ति, नच प्राक्त-
नरूपानुपमर्दै समुत्पादोऽस्तीति ॥ २०५ ॥ साम्प्रतकाले वर्तमानकाले अनागते च-भाविनि चकाराद्भूते-अतीते घटकुशु-
लकपालेषु च यो मृदादिर्यस्य घटस्य कुशूलस्य कपालादीनां च भवति सम्बन्धी-एतस्यैते एतेषां चैतदिति तेन
रूपेण मृदादिना अन्वयिना अविगमः-अविनाशस्तस्येति-मृद्रूपस्य घटकुशूलकपालादेश्चेति स-मृदादिर्घटादि वा नित्यो-
भुवस्तेन भावेनेति ॥ २०६ ॥
.
॥४१॥

·अजीवादि साम्प्रतमजीवपदार्थ प्रकटयितुफामो भेदतः स्वरूपतवाह- धर्माधर्माकाशानि पुद्गलाः काल एव चाजीवाः । पुद्गलवर्गमरूपं तु रूपिणः पुद्गलाः प्रोक्ताः ॥ २०७॥ प्यादिप्रदेशवन्तो यावदनन्तप्रदेशिकाः स्कन्धाः । परमाणुरप्रदेशो वर्णादिगुणेषु भजनीयः ॥ २०८ ॥ धर्माधर्माकाशानि कृतद्वन्द्वानि गतिस्थित्यवगाहदानलक्षणानि पुद्गला:-पूरणगलनधर्माणः काल एव च-अर्धतृतीयद्वी- पसमुद्रद्वयव्यापी वर्तनादिलिङ्गः एते पश्चाप्यजीवाः । पुद्गलवर्ज-पुद्गलास्तिकायविकलं धर्मादिचतुष्टयमरूपं तु-अमूर्तिमदेव । रूपिणो-मूर्तिमंतः पुद्गलाः प्रोका-भणिता इति ॥ २०७॥ व्यादिप्रदेशवन्तो-द्वित्रिचतुप्पयादिपरमाणुसंघातनिष्पन्ना यापदनन्तप्रदेशिकाश्च-अनन्तानन्तपरमाणूपचयघटितमूर्तयः स्कन्धा-अवयविनो, यः पुनस्तेपां कारणं स परमाणुः, न ततोऽप्यन्यो लघुरस्तीति, अत एवाप्रदेशः, अपरदन्यविकलत्वात्, वर्णादिगुणेषु च-चर्णगन्धरसस्पर्शेपु च एकगुणाधनन्त- गुणेषु च भजनीयो निश्चेतन्यो या, तानङ्गीकृत्यासी सप्रदेश एव, तदुक्तम्- "कारणमेव तदन्त्यं सूक्ष्मो नित्यश्च भवति परमाणुः । एकरसवर्णगन्धो द्विस्पर्शः फार्यलिङ्गश्च ॥१॥" ॥ २० ॥" पद द्रव्याणि कस्मिन भाये वर्तन्ते इत्यावेदयशाह- भाये धर्माधर्माम्परकालाः पारिणामिका ज्ञेयाः । उदयपरिणामि रूपं तु सर्वभावानुगा जीवाः ॥२०॥ भाष पारिणामिक धर्माधर्माम्बरकालाः पत्यारो ज्ञेया-ज्ञातव्याः, अन्यभावाप्रवृत्तेः, एते चत्वारोऽरूपा, रूपं तु-पुद्ग- लद्रव्यं पुनरुदयपरिणामि वर्तते, औदयिके पारिणामिके भावे पुद्गला वर्तन्ते इत्यर्यः, तत्रौदयिको भावः स्कन्धपरमाणूनां

·प्रशमरतिः
हारि.प्रति
"
लोकस्था-
नादि
॥४२॥
वर्णरसादिपरिणामः, पारिणामिके परमाणु (त्यादि) इत्यजीवाः पञ्चधा । जीवाः सर्वभावानुगाः-यथासम्भवं व्यादि-
भाववन्त इति ॥ २०९॥
॥ इति पइविधं द्रव्यम् ॥
अथ कोऽयं लोक इत्याशङ्कते-किं व्यान्तरमुतान्यत्किचिदित्याह-
जीवाजीवा द्रव्यमिति पद्दविधं भवति लोकपुरुषोऽयम् । वैशाखस्थानस्थः पुरुप इव कटिस्थकरयुग्मः ॥२१॥
तत्राधोमुग्यमल्लकसंस्थानं वर्णयन्त्यधोलोकम् । स्थालमिव च तिर्यग्लोकमूर्ध्वमथ मल्लकसमुद्गम् ॥२१॥
सप्तविधोधोलोकस्तिर्यग्लोको भवत्यनेकविधः । पञ्चदशविधानः पुनरूव॑लोकः समासेन ॥ २१२॥
लोकालोकव्यापकमाकाशं मर्त्यलौकिकः कालः । लोकव्यापि चतुष्टयमवशेष त्वेकजीवो वा ॥ २१३ ॥
जीवाजीया इति पड्विधं द्रव्यं भवति, स च पड्विधः द्रव्यसंयोगः आधाराधेयरूपो लोकपुरुषः, अयं निगद्यते । सच
संस्थानतो वैशासस्थानस्थो-विवृतपादस्थानस्थितः पुरुप इव-नर इव । कीदृशः?-कटिस्थकरयुग्म:-कटिप्रदेशस्थापितहस्त-
द्वयः, विवृतपादभ्राम्यमाणनराकार इति ॥२१०॥ अत्र स्थालमिव चेत्यत्र चकारो न दृश्यते आदर्शकेषु, तं च विना छन्दो
न पूर्यते, तत्त्वं श्रुतविदो विदन्ति । तत्र-पुरुषेऽधोलोक-सप्टनरकपृथ्वीरूपं अधोमुखमलकसंस्थान-अवामुखशरावाकार
वर्णयन्ति-प्रतिपादयन्ति, स्थालमिव च-वृत्तभाजनाकारं, किं तत् ?-तिर्यग्लोक-मध्यलोकं, ऊर्ध्वलोकमथ मलकसमुद्ग-
शरावसंपुटाकारमिति ॥ २११॥ सप्तविध:-सप्तप्रकारो भवत्यधोलोकः, तत्र हि धर्माद्याः सप्त पृथिव्योऽधोऽधो विस्तृताः ।
॥ ४२ ॥

·लोकदि-
चा
4
तिर्यग्लोको भवत्यनेकविधः, तत्र ह्यसंख्येया द्वीपसमुद्राः । पञ्चदशविधान:-पञ्चदशनकारः पुनरूबलोकः समासैन-
संक्षेपेण, तत्र हि द्वादश कल्पाः अवेयकाच नवेत्येकः पश्यो (धान)त्तराणीत्येकः सिद्धिश्चेति पथदशेति ॥२१२॥ लोकालोकयोः
समयमसिद्धयोापकमाकाशं, तत्ममाणमित्यर्थः । मर्त्यलोकभयः कालः । लोकव्यापि चतुष्टयं चतुर्दशरज्यात्मकाकाश-
पण्डव्यापि द्वयोराकाशकालयोरुद्धरितं धर्मास्तिकायादिकं । अवशेपं तु-सर्वलोकस्यासंख्येयभागादिकं एकजीवः-पृथिव्या-
दिको व्यामोतीतिशेषः, याशब्दात् समस्तलोकं व्यामोति, केवलिसमुद्घाते केवली, न पुनरन्य इति । अन्ये त्यवशेषमिति
पदं चतुष्टयस्य विशेषणं कृत्वा व्याख्यान्ति-एकजीवो लोकं व्याप्नोति केवलिसमुद्घाते, चाशब्दादजीवोऽप्यचित्तमहा.
स्कन्ध इत्यपि ॥ २१३ ॥
धर्माधर्माकाशान्येकैकमतः परं त्रिकमनन्तम् । कालं विनाऽस्तिकाया जीवमृते चाप्यकर्तृणि ॥ २१४॥
धर्माधर्माकाशानि त्रीणि एकैकमिति-एकैकद्रव्यरूपाणि, अत-एतस्मात् परं-व्यतिरिक्तं त्रिकं कालपुद्गलजीवास्तिकाया-
त्मकमनन्त-अनन्तममाणं । कालं विना-कालमन्तरेण पञ्च अस्तिकायाः-प्रदेशसमूहाः, अयमः-धर्माधर्मलोकाकाशैक-
जीवप्रदेशा असंख्याः, पुद्गला अनन्ता इति । जीवमृते चापि-जीवास्तिकायं विना अन्यद्रव्याणि पश्चाप्यकर्वणि- सुख-
दुःसादेः कारणानि, जीव एव सुखदुःखकारी, अकर्तृत्वे सति संसाराभावप्रसङ्गादिति ।। २१४ ।।
धर्मादिद्रव्योपकारमाह-
धो गतिस्थितिमतां द्रव्याणां गत्युपग्रहविधाता। स्थित्युपकर्ताधर्मोऽवकाशदानोपकृद्गमनम् ॥ २१५ ॥

·प्रसमरतिः
हारि. चिः
धर्माद्युप-
कारा
॥४३॥
धो-धर्मास्तिकायो, गतिस्थितिमतां द्रव्याणां यथासंभव सम्बन्धः कार्यः, तत्र गतिपरिणतानां द्रव्याणां-जीवपुद्गलानां
गत्युपग्रहस्य विधाता-कर्ता धर्मास्तिकायः। स्थितिपरिणतानां तु स्थित्युपकर्ताऽधर्मास्तिकायः । तथा अवकाशदानोपकृद्-
अवगाहतां च द्रव्याणामवकाशदानमुपकरोति, किं तत् ?-गगनं-आकाशास्तिकाय इति ॥ २१५ ॥
अथ पुद्गलद्रव्यस्य के उपकारा इत्याह-
स्पर्शरसवर्णगन्धाः शब्दो बन्धोऽथ सूक्ष्मता स्थौल्यम् । संस्थानं भेदतमश्छायोद्योतातपश्चेति ॥ २१६ ॥
कर्मशरीरमनोवाग्विचेष्टितोच्यासदुःखसुखदाः स्युः । जीवितमरणोपग्रहकराश्च संसारिणः स्कन्धाः ॥२१७॥
स्पर्शो-गुरुलघुमृदुकठिनशीतोष्णस्निग्धरूक्षभेदादष्टविधः, तिक्तकटुकपायाम्लमधुरभेदात्पञ्चविधो रसः, एवं कृष्णादिः
पयधा वर्णः, सुरभीतरभेदो गन्धः, कृतद्वन्द्वाः, एते चित्रभेदाः पुद्गलद्रव्यस्योपकार का] इति शेपः । शब्दोऽनेकप्रकार:,
सोऽपि तस्यैवोपकारः, एवं सर्वत्र योजना, धन्धः कर्माणूनां आत्मप्रदेशैः सह, अथ पूरणे, सूक्ष्मता-सूक्ष्मपरिणामः, यत्सद्भावे
पुद्गलाः साक्षादिन्द्रियैर्न गृह्यन्ते, तथा स्थौल्यं-स्थूलता, यत्सद्भावे ग्रहणधारणयोग्याः स्कन्धाः, तथा संस्थानं वृत्तव्यनचतुर-
नायतपरिमण्डलभेदात् प्रसिद्धस्वरूपात् पंचधा, तथा भेदो-द्विधाभायो-झ्यादि (परमाणु) स्कन्धानां पृथक्पृथग्भवनं, तमः-
अन्धकारः छाया-शीता आहादकारिणी, उद्योतो रत्नादिसमुद्भवः, आतपो-दिनकरतापः, भेदादयः पञ्चापि कृतद्वन्द्वाः ।
सर्वेऽप्येते पुद्गलद्रव्यस्योपकारा युक्त्यागमप्रतिपाद्याः ॥ २२६ ॥ तथा कर्म-ज्ञानावरणादि शरीरं-औदारिकादि मनो-
मनोवर्गणाः वाग्-दीन्द्रियादिभिरुच्चार्यमाणा विचेष्टितानि-विविधव्यापारा महणोत्क्षेपणाकुचनादयः पच्यासः-आनपानौ,
,
.
॥४३॥

·धर्मापुर काराः दुनं मुसं च प्रतीतं, एतानि कर्मादीन्यष्टी पदानि कृतद्वन्द्वानि ददति-कुर्वन्ति ये ते तथा । तथा जीवितं-आयुः, तदपि पीडलिफमाईतानां, जीवितोपष्टम्भहेतो वा-अन्नपानादयः, मरणं-प्राणत्यागलक्षणं, तदपि पुद्गलशाटात्मकत्वात्पीद्गलिक, मरणहेतवो या शस्त्राग्निविपादयः, उपग्रहः-सौभाग्यादृश्यीकरणधारास्तम्भादयः, एतांस्त्रीनपि कृतद्वन्द्वान् कुर्वन्ति-विद- धतीति तत्कराः संसारिणो-जीवस्य, स्कन्धाः-प्रभूवाणुसमुदायाः, न तु घणुकादयः स्कन्धाः, तेषां अत्र कार्येषु अनुपयो- गित्वात् , स्युः-भवेयुरिति क्रिया सर्वपदेपु योज्या इति ॥ २१७ ॥ अथ कालकृतोपकारप्रदर्शनायाह-- परिणामवर्तनाविधिपरापरत्वगुणलक्षणः कालः। सम्यक्त्वज्ञानचारित्रवीर्यशिक्षागुणा जीवाः॥२१८॥ परिणामश्च वर्तनाविधिश्च परापरत्वं च तानि तथा तान्येव गुणा-लक्षणं यस्य कालस्य स परिणामवर्तनाविधिपरापरत्व- गुणलक्षणः । क एवंविधः?, तमाह-कालः । तत्र परिणमनं परिणामो, यथा वर्धतेऽङ्कुरो हीयते वा इत्यादिकः कालजनित उपकारः, वर्तनाया विधिः-प्रकारो वर्तनाविधिः, वर्तत इदं न वर्तते तेदमित्येतदपि कालापेक्षं, अस्मिन् काल इदं प्रवर्तते इदं न प्रवर्तत इति । तथा परत्वमपरत्वं च, स्वप्रत्यय उभयत्र योज्यते, इदं च कालकृतं, कथं?, पञ्चाशद्वर्षात्पञ्चविंशति- वर्षोऽपरः-अर्वाग्वती, पञ्चविंशतिवर्षात्पश्चाशदर्पः परः-परवीति । कालः परिणामादिभिर्ययोकैर्लक्ष्यत इत्यर्थः । अथ जीवद्रव्य केनोपकारेणोपकुरुते । अत्राजीवपदव्याख्याने यजीवपदच्याख्यानं तद्न्यन्याख्यामस्तावात् । सम्यक्त्वादयो गुणा येषां ते तथा, जीवाः, तत्राद्यास्त्रयः प्रसिद्धाः, वीर्य-शक्तिविशेषः, शिक्षा ग्रहणासेवनरूपेति ॥ २१८ ॥ (ग्रंथ १३००) , ·अग्रामरतिः झारि वृत्तिः पुण्यादि- खरूपं ॥४४॥ एवं जीवाजीवावभिधाय सम्प्रति पुण्यापुण्यपदार्यद्वयमाह- पुद्गलफर्म शुभं यत् तत्पुण्यमिति जिनशासने दृष्टम् ३३यदशुभमथ तत्पापमिति भवति सर्वज्ञनिर्दिष्टम्॥२१९॥ सूचकत्वात्सूत्रस्य पुद्गलमयं पौगलिकं, किमेवंविधमित्याह-कर्म । तच्च द्वेधा। तत्र यच्छुभं तत् पुण्यमिति जिनशासने दृष्टं । यदशुभं तत् पापम् । अथानन्तर्ये । इति भवति सर्वज्ञनिर्दिष्टं । तत्र पुण्यप्रकृतयः-"सायं उच्चागोयं सत्तत्तीसं तु नाम- पयडीगो। तिन्नि य आऊणि तहा वायालं पुनपयडीओ ॥१॥" पापप्रकृतयस्तु यथा-"नाणंतरायदसगं देसण नव मोह- पयइ उचीसं । नामस्स चउत्तीसं तिण्हं एकेक पावाओ ॥२॥ ॥ २१९ ।। अधावसंवरौ निरूपयति- योगः शुद्धः पुण्यास्रवस्तु पापस्य तद्विपर्यासा५ । वाकायमनोगुप्तिनिराश्रवः संवरस्तूक्तः६ ॥ २२० ॥ योगो-मनोवाकायाख्यः, कीदृशः-शुद्धो-जिनागमपूर्वको व्यापारः, स कि ?-पुण्यस्थानवः पुण्यासवः, तु पुनरर्थः, पुण्यवन्धहेतुरिति । पापस्य तद्विपर्यासो-व्यत्ययः, अयमय:-अशुद्धो योगः पापस्यास्रव इति । वाकायमनोगुप्तिः वचनादि- गोपनं निरामयः-कर्ममवेशविकलः संवरस्तूता-संवरो नाम पदार्थोऽभिहित इति ॥ २२० । निर्जरा १ वन्ध २ मोक्ष ३ पदार्थत्रयप्रतिपादनार्थमाह- संवृततपउपधानातु निर्जरा ७ कर्मसन्ततिवन्धः ८१ बन्धवियोगोमोक्ष स्त्विति संक्षेपानव पदार्थाः ॥२१॥ तपश्चोपधानं च तपउपधान संवृतस्य तपउपधान संवृततपउपधानं तस्मातु, पाठान्तरे तपउपधानमिति । किं ?-निर्जरा-- ।। ४४॥ * ·सम्यक्त्वं प्राकनकर्मशाटः, तत्र तपोऽनशनादि, उपधानं तु योगोदहनं । कर्मणो नवस्य सन्ततिः स वन्ध उच्यते । तथा वन्धवि- योगो मोक्षः । तु पुनरर्थः । इति संक्षेपानव पदार्था इति ॥ २२१॥ एतेष्वध्यवसायो योऽर्थेषु विनिश्चयेन तत्त्वमिति । सम्यग्दर्शनमेतत्तु तन्निसर्गादधिगमाद्वा ॥ २२२ ॥ एतेषु-जीवादिष्वर्थेषु योऽध्यवसाय:-परिणामो विनिश्चयेन-परमार्थेन तत्त्वमिति-सत्यं तथ्यं सद्भूतमित्यर्थः । एतत् स- म्यग्दर्शन-सम्यक्त्वमभिधीयते । एतच्च निसर्गाद्वा लभ्यते अधिगमावति ॥ २२२ ॥ एतयोरेव व्यत्ययेन पर्यायानाह- शिक्षाऽगमोपदेशश्रवणान्येकाथिकान्यधिगमस्य । एकार्थः (2)परिणामो भवति निसर्गः खभावश्च ॥२२३॥ शिक्षा-जिनधर्माभ्यासः आगमः पाठः उपदेशः-आप्तवचनं श्रवणं-आकर्णनं, एषां द्वन्द्वः । तान्येकाथिकान्यधिगमस्य, एकार्थे-एकस्मिन्नर्थे सम्यक्त्वलक्षणे यः परिणामः-परिणतिविशेपः स भवति निसर्गः, स्वभावश्च-स्वस्य-आत्मनस्तेन तेन रूपेण भवनं इति भावना ॥ २२३ ।। एतनिगमनं विपक्षं प्रतिपादयन् उत्तरसंवन्धं चाह- एतत्सम्यग्दर्शनमनधिगमविपर्ययौ तु मिथ्यात्वम् । ज्ञानमथ पञ्चभेदं तत् प्रत्यक्षं परोक्षं च ।। २२४ ॥ एतत्सम्यग्दर्शनं लेशतोऽभिहितं, यः पुनरनधिगमो-योऽनध्यवसायो १ यश्च विपर्ययो-विपरीतार्थग्राहिमत्ययः २ तुश-

·ज्ञानमेदादि
हारिकृतिः
॥४५॥
ब्दारसंशयश्च३, एतत्रयमपि मिथ्यात्वमभिधीयते । ज्ञानमथ पञ्चभेदं मत्यादिभेदात् समासतः, प्रत्यक्षं च परोक्ष चं वक्ष्य-
माणस्वरूपमिति ॥ २२४ ॥
तदेवाह-
तत्र परोक्षं द्विविधं श्रुतमाभिनियोधिकं च विज्ञेयम् । प्रत्यक्षं त्ववधिमनःपर्यायौ केवलं चेति ।। २२५ ।।
तत्र-तयोर्मध्ये परोक्षं द्विविधं-द्विभेदं श्रुतं-श्रुतज्ञानं आभिनियोधिकं-मतिज्ञानं विज्ञेयम् । प्रत्यक्षं पुनरवधिमन:-
पर्यायी केलं चेतीति-त्रिविघे (धमि) ति च सुबोधमिति ॥ २२५ ॥
गपामुत्तरभेदविषयादिभिर्भवति विस्तराधिगमः । एकादीन्येकस्मिन् भाज्यानि त्वाचतुभ्यं इति ॥ २२६ ।।
एपांमत्यादिज्ञानानां उत्तरभेदा-अप्टाविंशतिचतुर्दशविधपविधदिविधएकभेदादयो, विषयो-गोचरो मतिश्रुतयोः
सामान्यदन्येप्यसर्वपर्यायेषु अवधिज्ञानस्य रूपिषु मनःपर्यायज्ञानस्य मनोगतद्रव्येषु केवलस्य सर्वद्रव्यपर्यायेषु, आदि-
शब्दात् स्वरूपलामक्रमक्षेत्रादिपरियहः, समासस्त्वेवं-उत्तरभेदाच विषयाश्च ते आदिउँपां ते तथा तैरुत्तरभेदविपयादिभिः
करणभूतैर्भवति-जायते विस्तराधिगमो-विस्तरपरिच्छेदः। तथा एकद्वित्रिचतुःसंख्यानि एकस्मिन् जीवे भाज्यानि तु-विक-
ल्पनीयानि पुनः आचतुर्यः चत्वारि यावत् , एकस्मिन् जीवे एक मतिज्ञानं शास्त्रपाठश्रवणाभावात् , तत्त्वतस्तु मतिश्रुते
सर्वत्र, तया द्वे मतिश्रुते, तथा त्रीणि मतिश्रुतावधिज्ञानानि, तथा चत्वारि मतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानानि, नतु पञ्च,
केरलझाने सत्येपामभावादिति ।। २२६ ।।
॥४५॥

·ज्ञानाज्ञाने चारित्रं च अथ सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञानयोः किंकृतो विशेष:- सम्यग्दृष्टेज्ञान सम्यग्ज्ञानमिति नियमतः सिद्धम् । आद्यत्रयमज्ञानमपि भवति मिथ्यात्वसंयुक्तम् ॥ २२७॥ सम्यग्दृष्टे:-क्षायिकादित्रिविधदर्शनिनो ज्ञानं-वस्तुपरिच्छेदः सम्यग्ज्ञानमिति नियमतो-नियमेन सिद्धं । किं तदित्याह- आयत्रयं-मतिश्रुतावधिरूपं अज्ञानमपि-विपरीतपोधोऽपि भवति-जायते । कीदृशं सत्?-मिथ्यात्वसंयुक्त-मिथ्यात्वोद. योपरकस्वभावं, अयमर्थः-तदेव मत्यादिविपर्ययमज्ञानत्रयं भण्यते, मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं विमङ्गामिति । जीव १ उपयोग २- भाव ३ द्रव्याणी ४ त्यधिकाराश्चत्वारः ॥ २२७ ॥ चारित्रमधुना- सामायिकमित्यायं छेदोपस्थापनं द्वितीयं तु । परिहारविशुद्धिः सूक्ष्मसंपरायं यथाख्यातम् ॥ २२८ ॥ सामायिक-समशत्रुमिनभावं प्रथमचरमतीर्थकरयोरित्वरं मध्यमविदेहजिनानां च यावजीवमित्येवंरूपमाद्यं १ पूर्वपर्याय- च्छेदादुत्तरपर्यायोपस्थापनं द्वितीयं र तत् पुनराधन्तजिनतीर्थयोः। परिहारविशुद्धिक-परिहारेण-आचाम्लवर्जिता(ना)हारेण विशुद्धिः-कर्मक्षयो यत्र तत्तथा, तत्केपां भवति ?-अधीतनवमपूर्वतृतीयाचारवस्तुना साधूनां गच्छविनिर्गतानां परिहारिकक- पस्थितत्वेन त्रिधास्थितानां ग्रीष्मशिशिरवर्षासु चतुर्थादिद्वादशान्तभक्तभोजिनाम,(पारणे)आचाम्लेनैव परिहारिकाणां, तथा

·प्रशमरतिः
हारि वृत्तिः
स्थापना
ग्री० जघच० । म छ० । उ अ.
मोक्षसाध-
नता
॥४६॥
अनुपहारिकाणां कल्पस्थितस्य च प्रतिदिनमाचाम्लभोजनं, एकैकस्य एकैकस्य वर्गस्य पण्मा-
सावधिकतपोऽनुष्ठानमिति, पारिहारिकं चाष्टादशभिर्मासैनिप्पद्यते, ततो गच्छमनुप्रविशन्ति
शिशि० जछ० । म अ । उद०
तदेय वा पुनस्तपः कुर्वन्ति ३, सूक्ष्मः-अत्यन्तकिट्टीकृतः संपरायो-लोभो यत्र तत् , सूक्ष्मसंप-व० ज अढ० । म द० । उ दु०
रायगुणस्थानवत्येव ४ यथाख्यातं-अकपायं उपशान्तादिगुणस्थानचतुष्टय इति ॥ २२८ ।।
सर्वत्र पारणे आयंबिलं
इत्येतत्पश्चविधं चारित्रं मोक्षसाधनं प्रवरम् । नैकैरनुयोगनयप्रमाणमार्गः समनुगम्यम् ॥ २२९ ॥
इति-पतेन प्रकारेण एतत्-समीपवर्ति पञ्चविधं चारित्रं मोक्षसाधनं प्रवरमिति प्रतीतं । नैकैरित्यसमासोऽयं, अनेकैः-
बहुभिः प्रकारः । किंभूतः१-अनुयोगाश्च-अनुयोगद्वाराणि उपक्रमादीनि, किं कतिविधमित्यादीनि वा, नयाश्च-नैगमादयः,
प्रमाणानि च प्रत्यक्षादीनि तानि तथा तेषां मार्गास्तैः समनुगम्यं-ज्ञेयं इति ॥ २२९ ॥
एतत् सम्यग्दर्शनादित्रयं मोक्षसाधकमिति कथयति-
सम्यक्त्वज्ञानचारित्रसंपदः साधनानि मोक्षस्य । ताखेकतराभावेऽपि मोक्षमार्गोऽप्यसिद्धिकरः ॥२३०॥
पूर्वद्वयसम्पद्यपि तेषां भजनीयमुत्तरं भवति । पूर्वद्वयलाभः पुनरुत्तरलाभे भवति सिद्धः॥ २३१ ॥
सम्यग्दर्शनादिसम्पदः-संपत्तयः, किं ?-साधनानि-जनकानि पर्तन्ते, कस्य !-मोक्षस्य-मुक्तः । तासु-सम्पत्सु मध्ये
एकतरस्याः सम्यग्दर्शनादिसमदः अन्यतरस्या अभाव-असत्तायां । अपिः पूरणे। मोक्षमार्गोऽपि-मुक्तिप्रापकोऽपि असि-
द्विकरः-मोक्षप्रारकर्ता, देवलोकादिप्राप्तिकारी भवत्येव विकलोऽपि इति गम्यम् ॥ २३० ॥ पूर्वद्वयसम्पद्यपि--दर्शनज्ञान-
॥४६॥

·सम्पत्तावपि तेषां-तद्वतां भजनीयं-विकल्पनीयं भवति, कदाचिदस्ति कदाचिन्नास्ति । किं तत् !-उत्तरं-चारित्रं, अविरत-
देशविरतानामपि सद्भावात् , अन्यथा तेपामभाव एव स्यात् । उत्तरलाभे पुनः चारित्रलाभे तु पूर्वद्वयलाभः-सद्दर्शनज्ञा.
नसभायः सिद्धो भवति-निश्चयेन जायत एव, चारित्रिणां सम्यक्त्वज्ञाने नियते एव भवत इति ॥ २३१ ॥
धर्मावश्यकयोगेषु भावितात्मा प्रमादपरिवर्जी । सम्यक्त्वज्ञानचारित्राणामाराधको भवति ॥ २३२ ।।
आराधनाश्च तेपां तिस्रस्तु जघन्यमध्यमोत्कृष्टाः । जन्मभिरष्टव्येकैः सिद्ध्यन्त्याराधकास्तासाम् ॥ २३३ ॥
तासामाराधनतत्परेण तेष्वेव भवति यतितव्यम् । यतिना तत्परजिनभत्युपग्रहसमाधिकरणेन ॥ २३४ ॥
प्रमादपरिवी जीवो ज्ञानादीनामाराधको भवति। कीदृशः?-भावितात्मा । केपु?-धर्मावश्यकयोगेषु स्पष्टार्थमेवेति
॥ २३२ ॥ आराधनाश्च-निग्पादनाश्च तेषां-दर्शनादीनां । कियत्यः ?-तिस्रस्तु । केन रूपेण ?-जघन्यमध्यमोत्कृष्टरूपा
धर्तन्ते। कैः?-जन्मभिः । कियत्संख्यैः अष्टध्येकैः । ततः किं ?-सिध्यन्ति-मोक्षं यान्ति, जघन्येनाप्टभिः मध्यमेन
त्रिभिः उत्कृप्टेनैकेन । क एते?-आराधकाः जीवाः । कासां ?-तासां-ज्ञानादिसम्पदामिति ॥ २३३ ॥ तदाराधकेन
यादृशेन भाव्यं तदाह-तासां-ज्ञानादिसम्पदा आराधनतत्परेण-तत्सेवादत्तावधानेन तेष्वेव-सम्यक्त्वादिष्वेव भवति
यतितव्यं । केन ?-यतिना-साधुना कळ । केन कारणभूतेन !-तत्परजिनभन्युपग्रहसमाधिकरणेन-तत्परा-ज्ञानाद्यारा-
धनपरायणाः सामर्थ्यात् साध्वादयस्ते च जिनाश्च ते तथा तेषु भक्तिश्च बहुमान उपग्रहश्च-भकंपानदानादिरूपः समा-
धिश्च-स्वास्थ्यं तेप करणं-क्रिया तेनेति ॥ २३४ ॥

·प्रश्नमरतिः
दारि.तिः
शान्तवर्णनं
॥४७॥
गुणवतो यदिहैव स्याचदार्याद्वयेनाह-
खगुणाभ्यासरतमतेः परवृत्तान्तान्धमूकबधिरस्य । मदमदनमोहमत्सररोषविपादैरधुण्यस्य ।। २३५ ॥
प्रशमाव्यावाधसुखाभिकाक्षिणःसुस्थितस्य सद्धर्भ तस्य किमौपम्यं स्यात् सदेवमनुजेऽपि लोकेऽस्मिन् ? ॥२३॥
एवंविधसाधोरि हैव किमौपम्यं स्यादिति द्वितीयार्यायां सम्बन्धः, कीदृशस्य ?-स्वगुणानां-ज्ञानादीनामभ्यासस्तत्र रता
मतिर्यस्य स तथा तस्य । परवृत्तान्तेषु-परततिपु अन्ध इव मूक इव वधिर इव यस्तस्य । तथा अधृष्यस्य-अधर्पणीयस्य ।
कैः :-मदादिभिः कृतद्वन्द्वैः पड्भिर्दोपैः सुगमार्थैरिति ।। २३५ ॥ प्रशम एवान्यावाधसुखं-सकलवाधारहितं शर्म तस्या-
भिकांक्षिणः । पुनः किंविशिष्टस्य?-सुस्थितस्य-सदा स्थितिमतः । क-सद्धर्मे-सदाचारे । तस्य किमौपम्यं ?-किं
साधर्म्य स्यात् भवेत् । क?-सदेवमनुजेऽपि लोकेऽस्मिन् इति ॥ २३६॥
किमिति प्रशमसुखमेव प्रशस्यते इत्याह--
वर्गसुग्णानि परोक्षाण्यत्यन्तपरोक्षमेव मोक्षसुखम् । प्रत्यक्षं प्रशमसुखं न परवशं न व्ययप्राप्तम् ॥ २३७ ॥
निर्जितमदमदनानां यामायमनोविकाररहितानाम् । विनिवृत्तपराशानामिहैव मोक्षः सुविहितानाम् ।।२३८॥
स्वर्गेति स्पष्टा ।। २३७ । निर्जितेति सुनोधमेव ॥ २३८ ॥
शब्दादिविषयपरिणाममनित्यं दुग्वमेव च ज्ञात्वा। ज्ञात्वा च रागदोपात्मकानि दुःखानि संसारे ॥२३९॥ ग्रंथ१४००
स्वशरीरेऽपि न रज्यति शत्रावपि न प्रदोपमुपयाति । रोगजरामरणभौरवाधितो यः सनित्यसुखी ॥ २४० ॥
॥४७॥

·शान्तवर्णन धर्मध्यानाभिरतनिदण्डविरतस्निगुप्तिगुतात्मा । सुखमास्ते निर्द्वन्द्रो जितेन्द्रियपरीपहरूपायः॥ २४१॥ विषयसुग्वनिरभिलापः प्रशमगुणगुणाभ्यलंकृतः साधुः।द्योतयति यथा न तथा सर्वाण्यादित्यतेजांसि ॥२४॥ शब्दादीनां विपयाणां परिणामस्तं ज्ञात्वेति सम्बन्धः। कीदृशं-अनित्यं--अन्यथाभवनरूपं । कथम्?-एते विषयाः शुभा अशुभभावं यान्ति, अशुभाः शुभभावं यान्तीति । दुःसं-दुःसकारणमेव च ज्ञात्वा-युद्धा । ततो ज्ञात्वा च रागदोपात्म- कानि दुःखानि । क ?-संसारे ॥ २३९ ॥ यत एवमतः सुसाधुः किम् ?-स्वशरीरेऽपि न रज्यति-रागं न करोति । तथा शत्रावपि-अपकारकेऽपि न प्रदोपं-प्रद्वेपमुपयाति-सामीप्येन गच्छति । तथा अन्यथितः-अपीडितः। कैरित्याह-रोगादि- मिर्भयः । य एवंविधः स नित्यमुसीति ॥ २४० ॥ तथा धर्मध्यानेऽभिरतः । तथा त्रिदण्डविरतो-दुष्टमनोवाकायत्रया- निवृत्तः । तथा त्रिगुप्तिगुप्तात्मा-मनोगुस्यादिभिः रक्षितजीयः । सुखमास्ते-एवंविधःसुखेन तिष्ठति। निर्द्वन्द्वो-निर्गताशेप- कलहः । तथा जितेन्द्रियकपायपरीपह (परीपहकपायः) इति सुगममिति ॥२४१॥ विषयसुखनिरभिलापः-शब्दादिसङ्गतिः- स्पृहः प्रशमगुणगणाभ्यलंकृतो-विभूपितः साधुर्यथा द्योतयति न तथा सर्वाण्यादित्यतेजांसि-देवप्रभाः। किलैवंविधसाधूनां केवलावधयः सम्भाव्यन्ते, अतः परैरनभिभवनीयं च तेजः संभाव्यते ॥ २४२ ॥ ॥ इति चरणाधिकारः॥ अयं च साधुः प्रशमवानेव शीलागाराधको भवति- सम्यग्दृष्टिानी विरतितपोध्यानभावनायोगैः। शीलाइसहस्राष्टादशकमयदोन साधयति ॥ २४३ ॥ ,

·शीलांमानि
प्रामरतिः
हारि.पृतिः
॥४८॥
धर्माद्भूम्यादीन्द्रियसंज्ञाभ्यः करणतश्च योगाच । शीलाइसहस्राणामष्टादशकस्य निष्पत्तिः ॥ २४४ ॥
सम्यग्दृष्टिस्तथा ज्ञानी साधुरयत्नेन-सुखेनैव साधयति-निष्पादयति । किं तत्-शीलाङ्गसहस्राणामष्टादशकं २ तत् ।
कैरित्याह-विरतिः-पापविरमणं तपः-अनशनादि ध्यान-धर्मध्यानादि भावना-अनित्याद्या योगा-आवश्यकव्यापाराः एतैः
कृतद्वन्द्वैः करणभूतैरिति । इयं स्थापना, चारणा पुनरियं न करेइ मणेणं आहारसण्णा-
विप्पजढो फासिंदियसंवुडे पुढविकायसंरक्षणपरे खंतिसंपन्ने इत्याद्य-
दु.आ।ते। १० वा।१०।१०।१० ते । १० चो। १० प । १० । १०
सं। २ मा ३ मु । १ त १५ सं। ६ स । ७ सो। ८ आ ९।१०॥
भ्यूह्य वक्तव्येति ॥२४३॥ चारणाकारणष-
पदप्रतिपादनपरेयमार्या कथ्यते, तानि च पट् पदान्यधस्तात् पूर्वोक्तैर्यन्त्रके विचार्याणि-धर्मात्-क्षान्त्यादिकात् भूम्यादि-
पृथिव्यादि इन्द्रियाणि-स्पर्शनादीनि संज्ञा-आहाराद्याः ततः पदत्रयस्य इन्द्रः । करणतश्च-मनःप्रभृतिकात्, योगात्-
करणकारणअनुमितिस्वरूपात् , शीलागसहस्राणां अष्टादशकस्य पूर्वोक्तयुक्त्या निप्पत्तिरिति ॥२४४ ॥
शीलार्णवस्य पारं गत्वा संविग्नसुगममार्गस्य । धर्मध्यानमुपगतो वैराग्यं प्रामुयाद्योग्यम् ॥ २४५ ॥
तदेवं शीलार्णवस्य-महाशीलसमुद्रस्य पारं-पर्यन्तं गत्वा । कीदृशस्य ?-संविनैः-सुसाधुभिः सुगमः-सुप्राप्यो मार्गः-
फ। ९०००का।६०००।६०००
म। २०००वा । २००० का। २०००
आ। ५०० म । ५०० । मेहु । ५०० ५। ५००
फा। 100...१००।१००यो। १००॥
॥४८॥

·पन्थाः, पाठान्तरतः पारः-पर्यन्तो वा यस्य स तथा । तस्य किमित्याह-प्राप्नुयात् लभते। किम् ?-वैराग्यम् । कीदृशम् ?- धर्मध्यान- भेदाः योग्यं-उचितम् । तथा कीदृशः साधुरित्याह-उपगतः। किं तत् ?-धर्मध्यानमिति ॥ २४५॥ ॥ इति शीलानाधिकारः॥ तच धर्मध्यानं चतुर्धा पाह- आज्ञाविचयमपायविचयं च सद्ध्यानयोगमुपसृत्य । तस्माद्विपाकविचयमुपयाति संस्थानविचयं च ॥२४६॥ आप्तवचनं प्रवचनं चाज्ञा विचयस्तदर्थनिर्णयनम् । आस्रवविकथागौरवपरीपहारिपायस्तु ॥ २४७ ॥ अशुभशुभकर्मपाकानुचिन्तनार्थो विपाकविचयः स्यात् । द्रव्यक्षेत्राकृत्यनुगमनं संस्थानविचयस्तु ॥२४८॥ जिनयरवचनगुणगणं संचिन्तयतो वधाद्यपायांश्च । कर्मविपाकान् विविधान संस्थानविधीननेकांश्च ॥२४॥ आज्ञाविचयमा अपायविचयं द्वितीयं सद्ध्यानयोग-सदुद्धिसम्पर्कमुपसृत्य-प्राप्य तस्मात्-तदनन्तरं विपाकविचयं- तृतीयं भेदं धर्मध्यानस्योपयाति-प्रामोति । संस्थानविचयं च चतुर्थभेदमिति ॥ २४६ ॥ एतानेव लेशतो व्याचष्टे- आवस्य-रागादिरहितस्य वचनमाप्तवचनं प्रवचनं च, किम् ?-आज्ञा, तस्या विचयः कः ?, उच्यते, तदर्थनिर्णयनं, तस्या- आज्ञाया अर्थो-पाच्यः २ तस्य निर्णयनमिति।आस्रवाः-माणातिपातादयः विकथाः-स्त्रीकथाद्याः गौरवाणि--ऋद्धिप्रभृतीनि परीपहा:- दादयः एतदाधैरनुष्ठानःशास्त्रनिपिद्धैर्योऽपायस्वैहिका पारनिकच, चिन्त्यते धर्मार्थना सोऽपायविचयः स्यादिति - प्र.२९ ·सारथा प्रशमतिः हारि, तिः ॥४९॥ सम्बन्ध इति ॥२४७॥ तृतीयचतुर्थभेदयोः स्वरूपमाह-अशुभानि च व्यशीतिप्रमाणानि पूर्णोक्तानि शुभानि द्विचत्वारिंशत्म- माणानि च तानि च तानि कर्माणि च तेषां पाका-विपाका रसविशेषा एकद्वित्रिचतुःस्थानिकाः कश्यमानकीकमधुररसोनीय- मानस्वरूपारतेपरामनुचिन्तनमेवार्थो वाच्यं यस्य स तथा क एवं विधी-विपाकविचय इति तृतीयभेदाः स्यादिति । द्रव्याणि पद क्षेत्रम्-जाधस्तिग्लक्षणं तयोराकार:-आकृतयस्तासामनुगमन-चिन्तनं । तत्किं?-संस्थानपिचयस्तु स्यादिति चतुर्थ- मेद इति ॥ २४८॥ एकैकमेदं चिन्तयतो यत्स्यात्तदाह-तस्य शीलधारिणो जिनवरवचनगुणगणं प्रथममाज्ञाविचयं १ पधायपायोश्च चिन्तयतो द्वितीयमपायपिचयं २ कर्मविपाकान् विविधान् विचिन्तयतस्तृतीयं कर्मविपाकविचयं ३ संस्थान- विधीननेकांश्च चतुर्थ संस्थानविचयमिति ।। २४९।। अग्रेतनानि साधुनिशेपणान्याह- नियोद्विसस्यैवं क्षमाप्रधानस्य निरनिमानस । धुतमायाकलिमलनिर्भलस्य जितसर्वतृष्णस्य ॥ २५० ।। तुल्यारण्यकुलाकुलविविक्तवन्धुजनशनुवर्गस्य । समयासीचन्दनकल्पनप्रदेहादिदेहस्य ॥ २५१ ॥ आत्मारामस्य सत्तः समतृणमणिमुक्तलेटुकनकस्य । खाध्यानध्यानपरायणस्य दृढमप्रमत्तस्य ॥ २५२ ॥ अध्यवसायविशुद्धेः प्रशस्तयोगैर्विशुध्यमानस्य । चारित्रशुद्धिमार्गमवाय लेश्याविशुद्धिं च ॥ २५३ ।। तस्याकरणमय घातिकर्मक्षयैकदेशोत्थम् । ऋद्विप्रवेकविभववदुपजातं जातभद्रस्य ॥ २५४ ॥ नित्योद्विग्नस्य-संसारस्योपरि उद्वेगं कुर्वतः क्षमामधानस्य निरभिमानस्य-जितकोपाहवारस्य धुतमायाकलिमला अपनीत-

·साध्ववसा
मायापापः स चासौ निर्मलश्च स तथा तस्य । जितसर्वतृष्णस्य-निर्जिताशेपलोभस्येति ॥ २५० ॥ तुल्यौ-समानौ अरण्य-
कुलाकुलौ प्रदेशौ यस्य जीवस्य स तथा, तबारयं-अटवी कुलानि-उनादीनि तैराकुल:-आकीर्ण इति । विविक्तौ-पृथग्भूती
बन्धुजनशत्रुवर्गों यस्य स तथा । ततोऽनयोः कर्मधारयस्तस्य । वासी चन्दनं च ते तथा, ताभ्यां कल्पनप्रदेहौ-छेदनबिले-
पने तावादी येषां ते तथा। समः-तुल्यो वासीचन्दनकल्पनप्रदेहादिपु देहः-शरीरं यस्य स तथा तस्य, इह प्रदेहशब्देनानु-
लेपनं 'दिह उपचय' इति धातुप्रयोगादिति ॥ २५१ ॥ आत्मारामस्य-कृतजीवाभिरतेः । सतः-शोभनस्य । समौ-तुल्यौ
तृणमणी यस्य स तथा । मुक्त लेप्टकनके येन स तथा । ततः कर्मधारयस्तस्य । स्वाध्यायध्यानपरायणस्येति व्यक्तं । दृढं-
अत्यर्थमममचस्य-प्रमादरहितस्येति ॥ २५२ ॥ अध्यवसायविशुद्धेः सकाशात् प्रशस्तयोगैः-शुभमनोवाकायैर्विशुध्यमानस्य-
निर्मलतां गच्छतः । तथा अवाप्य-प्राप्य । काम् ?-चारित्रशुद्धिम् । कीदृशीम् ?-अग्यां-उत्तरोत्तरकालभाविनीं । लेश्या-
विशुद्धिं चेति ॥२५३ ॥ तस्य-यतेः पूर्वोक्तानेकगुणान्वितस्य अपूर्वकरणं-प्राक्तनकर्मक्षयदक्षमुपजातं भवति । अथ-
अनन्तरं । कीदृशम्?-पातिकर्मणां चतुर्णा क्षयैकदेशः-असमस्तक्षयस्तदुत्वं-तत्प्रभवं। पुनः कीदृशम् ?-ऋद्धेःप्रवेका:-प्रकारा
अवधिज्ञानादयस्त एव विभवास्ते विद्यन्ते यत्र तत्तथा। पुनः किंविशिष्टस्य साधोः?-जातभद्रस्य-समुत्पन्नकल्याणस्येति ॥२५४॥
॥ इति ध्यानाधिकारः॥
साम्प्रतं तामृद्धिं प्राप्यापि न तस्यां सङ्गं करोतीत्येतदाह-
सातर्द्धिरसेष्वगुरुः प्राप्यििवभूतिमसुलभामन्यैः। सक्तःप्रशमरतिसुखे न भजति तस्यां मुनिःसङ्गम् ॥२५॥

·निरीहता
प्रशमरतिः
हारि. शचिः
॥५०॥
सातं च-सुसं ऋद्धिश्च-विभूतिः रसश्च-अमृतकल्पाहारस्ते तथा तेषु । अगुरुः-गौरवरहितः । तथा प्राप्य-लब्ध्वा ।
काम् ?-ऋद्धिविभूति-अणिमा महिमा लघिमा गरिमा ईशित्वं वशित्वं सर्वजनप्रियत्वमित्यादिकाम् । कीदृशीम् ?-असु-
उभां-दुष्पापामन्यैः कापुरुपैः । सक्का-आसकः। को-प्रशमे रतिः प्रशमरतिः सैव सुखं २ तस्मिन् प्रशमरतिसुखे, न-नैव
भजति करोति । कम् ?-सङ्गं-रागं । मुनिः साधुः । क?-तस्याम्-ऋद्धाविति ॥ २५५ ॥
यस्यां सझं न धत्ते मुनिस्तां स्वरूपत आह-
या सर्वसुरवरदिमियनीयापि साऽनगारर्दैः । नार्धति सहस्रभागं कोटिशतसहस्रगणिताऽपि ।। २५६ ।।
या सर्वसुरवरद्धिः-चतुर्विघेन्द्रविभूतिर्विस्मयनीयाऽपि-जनानन्दकारिणी अपि साऽनगारद्धेः-साधुजनविभूतेः सहस्र-
भागमपि न-नैवाति-ना प्राप्नोति-न तुल्या भवतीत्यर्थः । कीदृश्यपि ?-कोटिशतसहस्रगुणिताऽपि-कोटि-
लक्षाभ्यस्ताऽपीति ॥ २५६ ॥
यद् तदुपरि तस्य स्याचदाह-
तजयमवाप्य जितविभरिपुर्भवशतसहस्रदुप्यापम् । चारित्रमधाख्यातं संप्राप्तस्तीर्थकृतुल्यम् ॥ २५७ ॥
शुक्लध्यानाथद्वयमवाप्य कर्माष्टकमणेतारम् । संसारमूलचीजं भूलादुन्मूलयति मोहम् ॥ २५८ ॥
तस्या जयारत-विभूत्यनुपजीवनमवाप्य-प्राप्य, को ?-जितविभारिपुः-तिरस्कृतरागादिशत्रुः संप्राकिंतत् ?-चारि-
त्रम् । कीदृशम् ?-अयाख्यात-यथा ख्यातं-भण्यते तथा । भवशतसहस्रदुष्प्रापं-बहुकाललभ्यं । तीर्थकृत्तुल्यं-जिनचारित्र-
॥५०॥

·मोहोन्मूलन सदृशमिति ॥ २५७ ॥ शुलध्यानस्याद्यद्वयमवाप्य-पृथक्त्ववितकै सविचारमिति एकत्ववितर्कमविचारमितिभेदरूपं । किं करोति ?--मोहमुन्मूलयतीति सम्बन्धः । (ग्रंथ १५००) कीदृशं मोहम् ?-कर्माप्टकप्रणेतारं-नायकं । तथा संसारस्य- भवतरोर्मूलवीज-आद्यकारण, मूलादारभ्योन्मूलयति-क्षपयतीति ।। २५८ ॥ अथ केन क्रमेण मोहोन्मूलनमित्याह- पूर्व करोत्सनन्तानुगन्धिनानां क्षयं कपायाणाम् । मिथ्यात्वमोहगहनं क्षपयति सम्यक्त्वमिथ्यात्वम् ।।२५९।। सम्यक्त्वमोहनीय क्षपयत्यष्टावतः कपायांश्च ।क्षपयति ततो नपुंसकर्वेदं स्त्रीवेदमथ तस्मात् ।। २६० ।। हास्यादि ततः पदं क्षपयति तस्माच पुरुपवेदमपि । संज्वलनानपि हत्वा प्रामोत्यथ वीतरागत्वम् ॥ २३१॥ सर्वोद्घातितमोहो निहतलेशो यथा हि सर्वज्ञः । भात्यनुपलक्ष्यराखंशोन्मुक्तः पूर्णचन्द्र इव ॥ २२ ॥ पूर्व करोति-प्रथमं विदधाति अनन्तानुबन्धिनाम्नां-तत्संज्ञकानां कपायाणां क्षयं-विनाशं । ततो मिथ्यात्वमोह एव गहनं २ भयानकत्वात् । ततः क्षपयति सम्यक्त्वमिथ्यात्वं-मिश्रमिति ॥ २५९ ॥ सम्यक्त्वं (क्त्वमोहनीयं)-सायोपशमिक- पुझरूपं चतुर्घगुणस्थानकाचप्रमत्तान्वानामन्यवरस्मिन् । अतः क्षपयत्यष्टौ कपायांश्च-द्वितीयतृतीयान् क्षपयति । ततो नपुंसकवेदं वीवेदमय तस्मादिति ॥ २६० ॥ तत् पई. कीडशम् ?-हास्यादि, तस्मात्पुरुषवेदमपि । संज्वलनानपि हत्या आपकश्रेणिक्रमात् प्रामोति-लभते अथ वीतरागत्वं-क्षीणमोहो भवति । श्रेणिस्तु-"अणमिच्छमीससम्मं अट्ठनपुंसिस्थिवेय- छ च। पुंपेयं च सवेइ कोहाईए य संजलणे ॥१॥" इति ॥ २६१ ॥ ततः सर्वः-अशेपः उद्घातितो-ध्वस्तो मोहो येन ·निरीहता असमरतिः हारि चिः ॥५०॥ सातं प्य-सुसं ऋद्धिश्च-विभूतिः रसश्च-अमृतफल्पाहारस्ते तथा तेषु । अगुरु:-गौरवरहितः । तथा प्राप्य-लब्ध्वा । काम्-ऋद्धिविभूति-अणिमा महिमा लघिमा गरिमा ईशित्वं वशित्वं सर्वजनप्रियवमित्यादिकाम् । कीदृशीम्?-असु- उभा-दुप्पापामन्यैः कापुरुषः । सक्तः-आसक्तः । क-प्रशमे रतिः प्रशमरतिः सैव सुखं २ तस्मिन् प्रशमरतिसुखे, न-नैव भजति-करोति । कम् ?-सई-रागं । मुनिः-साधुः । क?-तस्याम्-ऋद्धाविति ।। २५५ ॥ यस्यां सर्झन धत्ते मुनिस्तां स्वरूपत आह- या सर्वसुरवरद्धिविस्मयनीयाऽपि साऽनगारः । नार्घति सहस्रभागं कोटिशतसहस्रगुणिताऽपि ॥ २५६ ॥ या सर्वसुरवरद्धि:-चतुर्विघेन्द्रविभूतिविस्मयनीयाsपि-जनानन्दकारिणी अपि साऽनगारद्धेः-साधुजनविभूतेः सहस्र- भागमपि न-नैवाति-नार्घ प्रामोति-न तुल्या भक्तीत्यर्थः । कीदृश्यपि ?-कोटिशतसहस्रगुणिताऽपि-कोटि- रक्षाम्यस्ताऽपीति ॥ २५६ ॥ यद् तदुपरि तस्य स्यात्तदाह- तजयमवाप्य जितविपरिपुर्भवशतसहस्रदुप्पापम् । चारित्रमधाख्यातं संप्राप्तस्तीर्थकृत्तुल्यम् ॥ २५७ ॥ शुक्लध्यानाद्यद्वयमवाप्य कर्माष्टकमणेतारम् । संसारमूलवीजं मूलादुन्मूलयति मोहम् ॥ २५८॥ तस्या जयः २त-विभूत्यनुपजीवनमवाप्य-प्राप्य, को ?-जितविघ्नरिपुः-तिरस्कृतरागादिशत्रुः संप्रातः। किं तत् ?-चारि- बम् । कीदृशम् १-अयाख्यातं-यथा ख्या-मण्यते तथा । भवशतसहनदुष्प्रापं-बहुकाललभ्यं । तीर्थकृतुल्यं-जिनचारित्र- ॥ ५० ॥ -- ·मोहोन्मूलन सदृशमिति ।। २५७ ॥ शुक्लध्यानस्साद्यद्वयमवाप्य-पृथक्त्ववितर्क सविचारमिति एकत्ववितर्कमविचारमितिभेदरूपं । किं करोति ?-मोहमुन्मूलयतीति सम्बन्धः । (ग्रंथ १५००) कीदृशं मोहम् १-कर्माप्टकप्रणेतारं-नायकं । तथा संसारस्य- भवतरोर्मूलवीज-आद्यकारणं, मूलादारभ्योन्मूलयति-क्षपयतीति ॥ २५८॥ अथ केन क्रमेण मोहोन्मूलनमित्याह- पूर्व फरोयनन्तानुवन्धिनाम्नां क्षयं कपायाणाम् । मिथ्यात्वमोहगहनं क्षपयति सम्यक्त्वमिथ्यात्वम् ॥२८९॥ सम्यक्त्वमोहनीयं क्षपयत्यष्टावतः कपायांश्च । क्षपयति ततो नपुंसकवेदं स्त्रीवेदमथ तस्मात् ॥ २३०॥ हास्यादि ततः पदं क्षपयति तस्साच पुरुपवेदमपि । संज्वलनानपि हत्वा प्रामोत्यथ वीतरागत्वम् ॥२६१॥ सर्वोद्घातितमोहो निहतक्लेशो यथा हि सर्वज्ञः । भात्यनुपलक्ष्यराशोन्मुक्तः पूर्णचन्द्र इव ॥ २६२॥ पूर्व करोति-प्रथमं विदधाति अनन्तानुवन्धिनाम्नां-तत्संज्ञकानां कपायाणां क्षयं-विनाशं । ततो मिथ्यात्वमोह एव गहनं २ भयानकत्वात् । ततः क्षपयति सम्यक्त्वमिथ्यात्वं-मिश्रमिति ॥ २५९॥ सम्यक्त्वं (क्त्वमोहनीयं)-क्षायोपशमिक- पुनरूपं चतुर्थगुणस्थानकाचप्रमत्तान्तानामन्यतरस्मिन् । अतः क्षपयत्यष्टौ कपायांश्च-द्वितीयतृतीयान् क्षपयति । ततो नपुंसकवेदं वीवेदमथ तस्मादिति ॥ २६० ॥ तत् पद, कीदृशम् ?-हास्यादि, तस्मात्पुरुपवेदमपि । संज्वलनानपि हत्वा क्षपकश्रेणिक्रमात् प्राप्नोति-लभते अथ वीतरागत्वं-क्षीणमोहो भवति । श्रेणिस्तु-"अणमिच्छमीससम्मं अट्ठनपुंसित्थिवेय- छकं च । पुंवेयं च खवेइ कोहाईए य संजलणे ॥१॥” इति ॥ २६१ ॥ ततः सर्वः-अशेपः उद्घातितो-ध्वस्तो मोहो येन

·प्रशमरति
हारि वृतिः
ध्यानानल-
प्रमाग:
॥५१ ॥
स तया । निहतकेश:-अपगतदुःखः । यथा हि सर्वज्ञः-सर्वज्ञवद् । भाति-शोभते । न उपलक्ष्यते अनुपलक्ष्यो राहशो-
मुखादिविभागरतेनोन्मुक्तो-दुष्टग्रहांशविकलः पूर्णचन्द्र इव, एवं क्षीणमोहो भातीति दृष्टान्तद्वयमिति ।। २६२ ।।
अथ तस्य ध्यानानलः किं करोतीत्यार्याद्वयेनाह-
सर्वेधनकराशीकृतसंदीप्तो ह्यनन्तगुणतेजाः । ध्यानानलस्तपःप्रशमसंवरहविर्विवृद्धवलः ॥२६३॥
क्षपफोणिपरिगतः स समर्थः सर्वकर्मिणां कर्म । क्षपयितुमेको यदि कर्मसंक्रमः स्यात् परकृतस्य ॥२६४॥
परकृतकर्मणि यस्मान कामति संक्रमो विभागो वा । तस्मात् सत्त्वानां कर्म यस्य यत्तेन तद्वेद्यम् ॥२६५॥
सध्यानानलः समर्थो वर्तत इति शेपः । किं कर्तुं ?-क्षपयितुं । किं तत् ?-कर्म । केपां?-सर्वकर्मिणां समस्तजीवानामि-
त्यार्याद्वयक्रियाकारकघटना । यदि किं ?-यदि स्याद्-भवेत् । कः?-संक्रमः-संक्रमणं । कस्य ?-कर्म इति विभक्तिलोपाक-
मणः । कीदृशस्य ?-परकृतस्य-अन्योपात्तस्य । कीदृशो ध्यानानला ?-एक:-अद्वितीयः । पुनः कीदृशः?-सर्वेन्धनानां
कर्मणां च एकराशीकरण-संचयकरणमेकराशीकृतं तेन संदीप्तो-देदीप्यमानः २ । हि पूरणे । अयमों-भावेन्धनं कर्म
तयानं दहति द्रव्येन्धनं काष्ठादि तदनलो दहतीत्येवमत्र द्रष्टव्यम् । तथाऽनन्तगुणं तेजो यस्य सोऽनन्तगुणतेजाः । क
एवंविधः?-ध्यानमेवानल:-अग्निर्यथा तपःप्रशमसंवरा एव हविः-घृतं तेन विवृद्ध-विशेपवृद्धिमुपगतं बलं-सामर्थ्य यस्य स
तयेति ॥ २६३ ॥ तथा क्षपकणिपरिगत:-क्षपाश्रेणिसंस्थितः । शेषं योजितमेव । अयमन भावार्थः-स क्षीणमोहो
ध्यानानलेनारमीयं कर्म दग्या परकीयमपि दहेत् यदि कर्मसंक्रमः स्यादिति ॥२६४ ॥ न चैतदेवं, यतः-न कामति
॥५१॥

·शेपक्षयार. श्यंमारः संक्रमः-समरतफर्मप्रवेशो यस्मात्कारणात् । क?-परकृतकर्मणि विपये । अब सामस्त्येन मा संक्रामतु, एकदेशेन संक्रमः स्थान, अत आह-विभागो वा न कामति-एकदेशेनापि न कामति, तस्मात् सचानां कर्म यस्य यत् तेन तद्वेद्यं, सर्वेषा प्राणिनां मध्ये यद् येन जीयेन बद्धं तत् तेन वेद्यते ॥ २६५ ।। मोहनीयकर्मक्षयाद्विशेषतः कर्मक्षयोऽवश्यंभावीति दर्शयति- मस्तकचिविनाशात्तालस्य यथा ध्रुवो भवति नाशः । तद्वत् कर्मविनाशो हि मोहनीयक्षये नित्यम् ॥२३६।। छमस्यवीतरागः कालं सोऽन्तर्मुहर्तमथ भूत्वा । युगपविविधावरणान्तरायकर्मक्षयमवाप्य ।। २२७ ॥ भवति । कोऽसौ ?-ध्रुवो विनाशः । कस्य-तालस्य-वृक्षविशेषस्य । कुतः?-मस्तकशूचिविनाशात् । तद्वत्-तथा । कर्मविनाशो मोहनीयक्षये भवति नियतमिति ॥ २६६ ॥ छमस्थवीतराग:-क्षीणमोहः सोऽन्तमुहर्तकालं यावदय भूत्वा-स्थित्वा युगपद-पककालं द्विविधावरणान्तरायकर्मणां-ज्ञानदर्शनावरणान्तरायाख्यानां पञ्चचतुःपञ्चमभेदानां क्षयस्तमवाप्येति ।। २६७॥ इत्यं कर्मक्षयमवाप्य किं प्राप्तवानित्याह- शाश्वतमनन्तमनतिशयमनुपममनुत्तरं निरक्शेपम् । सम्पूर्णमप्रतिहतं संप्राप्तः केवलं ज्ञानम् ॥ २६८ ॥ संप्राप्तः केवलं ज्ञानमिति सम्बन्धः । कीदृशं केवलज्ञानम् १-शाश्वत-उब्धात्मलाभं सत् सर्वकालभाति । तथा अनन्तं-- अपर्यवसानं । तथा अनतिशयं-अविद्यमानातिशयं । तथाऽनुपम-अविद्यमानोपमं । तथा अनुत्तरं-अविद्यमानमुत्तरं ।

·केवलस्वरूप प्रामरतिः हारि. तिः तथा निरवदोषं परिपूर्णत्वेनोपपत्तेः । तथा परिपूर्ण सकलज्ञेयग्राहित्वात् । तथा अप्रतिहतं सदा प्रतिघातकाभावात् । संप्रातः-प्रावधान इति ॥ २६८ ॥ तस्मिन् केरलज्ञाने सति कीदृशः स्यादित्याह- कृत्रले लोकालोके व्यतीतसाम्प्रतभविष्यतः कालान् । द्रव्यगुणपर्यायाणां ज्ञाता द्रष्टा च सर्वार्थः ॥ २६९ ॥ क्षीणचतुष्कांशो वेद्यायुर्नामगोत्रवेदयिता । विहरति मुहर्तकालं देशोनां पूर्वकोटिं वा ॥ २७० ॥ लोकचालोकश्च लोकालोकं तत्र । कीदृशे ?-कृत्स्ने-परिपूर्णे । व्यतीतसाम्प्रतभविष्यतः कालान्-कालत्रयं, आश्रित्येति शेषः । द्रव्यगुणपर्यायाणां कृतद्वन्द्वानां, तत्र गुणपर्यायवद्रव्यं, सहभाविनो गुणाः, क्रमभाविनः पर्याया इत्यादिलक्षण- भाषां सतां सचेतनाचेतनानां । ज्ञाता विशेपेण । द्रष्टा सामान्येन । सर्वार्थ:-सर्वप्रकारैर्यथाऽन्तस्तथा बहिः यथा बहिस्त- थाऽन्तः इत्यादिकैरिति ॥ २६९ ।। क्षीणचतुष्कौशः-अपगताशेपघातिकर्मा । तथा वेद्यायुर्नामगोत्रवेदयिता-भवोपग्राहि- कर्मणामनुभविता । एविधः सन् विहरति-भ्रमति । मुहूर्तकालं जघन्येन देशोनां पूर्वकोटिं वा उत्कृष्टत इति ॥ २७० ॥ ननु ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरमेव किं न मोक्षं याति ?, यावता एतावन्तं कालं विहरति ?, उच्यते- तेनाभिन्नं चरमभयायुर्दुर्भदमनपवर्तित्वात् । तदुपग्रहं च वेद्यं तत्तुल्ये नामगोत्रे च ॥ २७१ ॥ चरमभवायु:-चरमभययोग्यं आयुः अभिन्न क्षीरोदकवत् संस्थितं केवलिना दुर्भेद-मेत्तुमशक्यम्-अपनेतुमशक्यं । --- ·समुद्धात हेतुमाह-अनपवर्तित्वाद्-अनपवर्तनीयत्वात् । तथा धेधं च कीदृशं ? तेन-आयुपोपगृह्यते-उपष्टभ्यठे तदुपमहं, अनपवर्तित्वात् । तथा तेनायुपा तुल्ये-तुल्यके नामगोने चापि । स एव हेतुरिति ॥ २७१ ॥ इति श्रेणिफलप्रतिपादनमार्यापञ्चदशकेन कृतम् । साम्प्रतं केवलिसमुद्घातं योगनिरोध तत्कालं कर्मक्षयं च प्रतिपादयन्नाह- पस्य पुनः केवलिनः कर्म भवत्यायुपोऽतिरिक्ततरम् । स समुद्घातं भगवानथ गच्छति तत् समीकर्तुम् ॥२७२॥ यस्य पुनः केवलिनः कर्म-कर्मत्रयं वेद्यनामगोत्राख्यं भवत्यायुपोऽतिरिकतरं-अतिशयेन समधिक स केवली समुद्घातं वक्ष्यमाणं भगवानथ गच्छति-करोति तस्य-आयुषः समीकर्तुं २ । त्रीण्यपि कर्माणीति ॥ २७२ ॥ ॥ इति श्रेण्यधिकारः १९॥ दण्डं प्रथम समये कपाटमथ चोत्तरे तथा समये । मन्थानमथ तृतीये लोकव्यापी चतुर्थे तु ॥ २७३ ॥ संहरति पञ्चमे त्वन्तराणि मन्थानमथ पुनः पठे । सप्तमके तु कपाटं संहरति ततोऽष्टमे दण्डम् ॥ २७४।। औदारिकप्रयोक्ता प्रथमाष्टमसमययोरसाविष्टः । मिश्रौदारिकयोक्ता सप्तमपष्टद्वितीयेषु ।। २७५ ।। कार्मणशरीरयोगी चतुर्थक पञ्चमे तृतीये च । समयनयेऽपि तस्मिन् भवत्यनाहारको नियमात् ॥२७६ ॥ दण्डं अाश्चतुर्दशरज्ज्वात्मकं वाहल्यतः शरीरमानं प्रथमसमये-आघसमये करोति । कपाटमिव कपाटं पूर्वापरलो. कान्तव्यापिनं अथचोत्तरे तथा समये करोति । मन्थानं दक्षिणोत्तरलोकान्तव्यापिनं अथ तृतीये समये । लोकव्यापी ·प्रशमतिः हारि. चिः ॥५२॥ केवलस्वरूप तथा निरवशेष परिपूर्णत्वेनोपपत्तेः । तथा परिपूर्ण सकलज्ञेयग्राहित्वात् । तथा अप्रतिहतं सदा प्रतिघातकाभावात् । संप्राप्त प्राप्तवान् इति ॥ २६८॥ तस्मिन् केवलज्ञाने सति कीदृशः स्यादित्याह- कृत्ले लोकालोके व्यतीतसाम्पतभविष्यतः कालान् । द्रव्यगुणपर्यायाणां ज्ञाता द्रष्टा च सर्वाधैः ॥ २६९ ॥ क्षीणचतुष्कर्माशो वेद्यायुर्नामगोत्रवेदयिता । विहरति मुहर्तकालं देशोनां पूर्वकोटिं वा ॥ २७० ।। लोकश्चालोकश्च लोकालोकं तत्र । कीदृशे ?-कृत्स्ने-परिपूर्णे । व्यतीतसाम्प्रतभविष्यतः कालान्-कालत्रय, आश्रित्येति शेषः । द्रव्यगुणपर्यायाणां कृतद्वन्द्वानां, तत्र गुणपर्यायवद्रव्यं, सहभाविनो गुणाः, क्रमभाविनः पर्याया इत्यादिलक्षण- भाजां सतां सचेतनाचेतनानां । ज्ञाता विशेपेण । द्रष्टा सामान्येन । सर्वार्थ:-सर्वप्रकारैर्यथाऽन्तस्तथा वहिः यथा बहिस्त- धाऽन्तः इत्यादिकैरिति ॥ २६९ ॥ क्षीणचतुष्कर्माश:-अपगताशेषपातिकर्मा । तथा वेद्यायुर्नामगोत्रवेदयिता-भवोपग्राहि- कर्मणामनुभविता । एवंविधः सन् विहरति-भ्रमति । मुहूर्तकालं जघन्येन देशोनां पूर्वकोटि वा उत्कृष्टत इति ॥ २७० ॥ ननु ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरमेव किं न मोक्षं याति ?, यावता एतावन्तं कालं विहरति ?, उच्यते-- तेनाभिन्न चरममवायुर्दुर्भदमनपवर्तित्वात् । तदुपग्रहं च वेद्यं तत्तुल्ये नामगोने च ॥ २७१ ॥ चरमभवायुः चरमभययोग्यं आयुः अभिनं क्षीरोदकवर संस्थितं केवलिना दुर्भेद-भेत्तुमशक्यम्-अपनेतुमशक्यं ।।.

·ससुरात: हेतुमाह-अनपवर्तिवाद्-अनपवर्तनीयत्वात् । तथा पेयं च कीदृशं ? तेन-आयुपोपगृह्यते-उपष्टभ्यते तदुपप्रह, अनपवर्तित्वात् । तथा तेनायुपा तुल्ये-तुल्यके नामगोने चापि । स एव हेतुरिति ॥ २७१ ॥ इति श्रेणिफलप्रतिपादनमार्यापञ्चदशकेन कृतम् । साम्प्रतं केवलिसमुद्घातं योगनिरोधं तत्कालं कर्मक्षयं च प्रतिपादयन्नाह- यस्य पुनः केयलिनः कर्म भवत्यायुपोतिरिक्ततरम् । स समुद्घातं भगवानथ गच्छति तत् समीकर्तुम् ॥२७२॥ यस्य पुनः केवलिनः कर्म-कर्मत्रयं वेद्यनामगोत्राख्यं भवत्यायुपोऽतिरिक्ततरं-अतिशयेन समधिकं स केवली समुद्घातं घक्ष्यमाणं भगवानथ गच्छति-करोति तस्य-आयुपः समीकर्तुं २ । त्रीण्यपि कर्माणीति ॥ २७२ ॥ ॥ इति श्रेण्यधिकारः १९ ॥ दण्डं प्रथमे समये कपाटमथ चोत्तरे तथा समये । मन्यानमथ तृतीये लोकव्यापी चतुर्थे तु ॥ २७३ ।। संहरति पञ्चमे त्वन्तराणि मन्थानमथ पुनः पष्ठे। सप्तमके तु कपाट संहरति ततोऽष्टमे दण्डम् ॥ २७४ ॥ औदारिकप्रयोक्ता प्रथमाष्टमसमययोरसाविष्टः । मिश्रौदारिकयोक्ता सप्तमपष्ठद्वितीयेषु ॥ २७५ ॥ कार्मणशरीरयोगी चतुर्थके पञ्चमे तृतीये च । समयत्रयेऽपि तस्मिन् भवत्यनाहारको नियमात् ॥ २७६ ॥ दण्डं अर्वाश्चतुर्दशरज्वात्मकं वाहल्यतः शरीरमानं प्रथमसमये-आयसमये करोति । कपाटमिव कपाटं पूर्वापरलो- कान्तव्यापिनं अथचोत्तरे तथा समये करोति । मन्थानं दक्षिणोत्तरलोकान्तव्यापिनं अथ तृतीये समये । लोकव्यापी

·प्रभमरतिः
हारि चिः
योग-
निरोध:
॥ ५३॥
समस्तनिष्फुटव्यापनात् चतुर्थे तु समये भवति केवलीति ।। २७३ ॥ संहरति-संक्षिपति पञ्चमे त्वन्तराणि, निष्कुटगतजीव-
प्रदेशानित्यर्थः । मन्थानमथ पुनः पठे, दक्षिणोत्तरलोकान्तगतजीवप्रदेशान् । सप्तमके तु कपाटं संहरति । ततोऽटमे दण्डं,
जीवपदेशानिति ॥ २७ ॥ औदारिकप्रयोक्ता-औदारिकशरीरव्यापारका प्रथमाष्टमसमययोः-दण्डकरणसंहारलक्षणयोरसौ
केवली इटः । मिश्नौदारिकयोक्ता सप्तमपठद्वितीयेप्चिति ॥ २७५ ॥ कार्मणशरीरयोगी चतुर्थके पञ्चमे तृतीये च, निष्वपि
पूर्वोकस्वरूपेषु । समयत्रयेऽपि तस्मिन् भवत्यनाहारको नियमात, कार्मणशरीरव्यापारात , तत्र अनाहारकत्वं “विग्गहग-
इमावना" इति गाधया सिद्धम् ॥ २७६ ॥
॥ इति समुद्घातः २०॥
स समुद्घातनिवृत्तोऽध मनोवाकाययोगवान् भगवान् । यतियोग्ययोगयोक्ता योगनिरोधं मुनिरुपैति ॥२७७॥
पश्शेन्द्रियोज्य संज्ञी या पर्याप्तो जघन्ययोगी स्यात् । निरुणद्धि मनोयोगं ततोऽप्यसंख्पेयगुणहीनम् ॥२७८॥
द्वीन्द्रियसाधारणयोर्वागुच्छासावधो जयति तद्वत् । पनकस्य काययोग जघन्यपर्याप्तकस्याधः ॥२७९ ॥
सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति काययोगोपगस्ततो ध्यात्वा । विगतक्रियमनिवर्ति त्वनुत्तरं ध्यायति परेण ॥ २८०॥
चरममवे संस्थानं याहग यस्योच्छ्रयममाणं च। तस्मात्रिभागहीनावगाहसंस्थानपरिणाहः ॥ २८१ ॥
सोऽध मनोवागुच्छासकाययोगनियार्थविनिवृत्तः । अपरिमितनिर्जरात्मा संसारमहार्णवोत्तीर्णः ॥२८२॥

·योग- निरोधः स मुनिः समुद्घातनिवृत्तोऽथ-अनन्तरं मनोवाकाययोगवान्-करणत्रयव्यापारवान् भगवान्-पूज्यः। यतियोग्यस्य- साधुजनार्हस्य योगस्य-व्यापारस्यानीतपीठफलकादेः प्रत्यर्पणमुपदेशादेर्योक्ता-व्यापारयिता २ । योगनिरोधमुपैति-गच्छति ॥ २७७ ॥ येन क्रमेण योगनिरोधं करोति तमाह-पश्चेन्द्रियोज्य संज्ञी यः पर्याप्तः सन् जघन्ययोगी स्यात्-सर्वस्तौकयो- गो भवेत् ततोऽप्यसंख्यातगुणहीनं मनोयोग निरुणद्धीति ॥ २७८ ॥ द्वीन्द्रियश्च साधारणश्च तौ तथा तयोर्वागुच्छ्यासौ- भापाऽऽनपानी कर्मतापन्नौ अधः कृत्वा जयति-निरुणद्धि तद्वत्-पूर्वोक्तमनोयोगवत् । तथा पनकस्य-उल्लिविशेषस्य जघन्य- योगिनः पर्याप्तकस्याधः-अधस्तादसंख्यातगुणहीनमित्यक्षरार्थः । तात्पर्य चेदम्-द्वीन्द्रियस्य साधारणस्य पनकस्य च वयो वागुच्छासकाययोगाः सर्वजघन्याः, तेभ्यः प्रत्येकमसंख्यातगुणहीनां वाचं असंख्यातगुणहीनमुच्छ्वासमसंख्यातगुण- हीनं काययोग वादरं समये समये रुन्धन् केवली चतुर्वन्तर्मुहर्तेपु गतेषु विनान्तिकृद्-अन्तर्मुहर्तचतुष्टयसमन्वितेषु प्रथम मनोयोगं वादरं १ एवं वादरं वाग्योगं २ तत उच्वासं ३ ततः काययोगं ४ अपान्तराले एकस्य २ अन्तर्मुहूर्तस्य विश्रम्ये- त्यष्टावन्तर्मुहर्ता इति ॥२७९ ॥ ततो वादरे काययोगे निरुद्ध सति काययोगोपगतस्ततः सूक्ष्मक्रियया काययोगवर्ती केवली सूक्ष्ममनोयोग सूक्ष्मवाग्योग (ग्रंथ १६००) निरुन्धन अन्तर्मुहुर्तद्वयेन सूक्ष्मकाययोग प्रतिसमय निरुन्धन, न चाद्यापि तस्य २ सर्वथा निरोधोऽजनि। एवंविधकाले सूक्ष्मनियमप्रतिपाति ध्यानं ध्यायति । ध्यात्वा ततः सूक्ष्मकाययोगेऽपि निरुद्धे सति सर्वथा विगतक्रियं-अपगतक्रियमनिवर्ति-निवृत्तिरहितं पुनरनुत्तरं ध्यायति परेण-उपरीति ॥ २८० ॥ चरमभवे संस्थानं याहय यस्य केवलिनः उच्छ्यप्रमाणं च यत् तसादुच्छ्यप्रमाणात संस्थानप्रमाणाच त्रिभागहीनौ-त्रिभागशून्या- ·शैलेशी प्रामरतिः हारि. वृत्ति ववगाहस्य-शरीरस संस्थानपरिणाही-संस्थित्युच्छायौ यस्य स तथा । योगनिरोधकालं एवंविधप्रमाणः स्यादिति ॥ २८१ ॥ अथ योगनिरोधानन्तरं स केवली मनसो वाचः उच्छासस्य कायस्य च ये योगा याश्च क्रियाः ये चार्थाः- प्रयोजनानि एतेषां यथायोग समासः तेभ्यो विनिवृत्तो, योगत्रयसाध्यक्रियाविकलो यः स तथा । अपरिमितनिर्जरात्मा- अन्तर्मुहूर्तमात्रेणैव पञ्चाशीतिकर्मक्षयकारी । संसारमहार्णवोत्तीर्णः-अपगताशेपसंसारभयः सन् । शैलेशीमेतीति वक्ष्य- माणेन सम्बन्धः ॥ २८२ ॥ ॥ इति योगनिरोधाधिकार: २१॥ कीदृशीमित्याह- ईपद्धसाक्षरपञ्चकोगिरणमात्रतुल्यकालीयाम् । संयमवीर्याप्तयलः शैलेशीमेति गतलेश्यः ॥ २८३ ।। पूर्वरचितं च तस्यां समयश्रेण्यामध प्रकृतिशेपम् । समये समये क्षपयनसंख्यगुणमुत्तरोत्तरतः॥२८॥ ईपत्-मनाक हस्वाक्षरपञ्चकस्योगिरणं-भपानं तस्य मात्रं-प्रमाणं तेन तुल्यकालीया ता-समानकालभवां संयमवी- येण-संवरसामर्थेना वा] विला-प्राप्तसामर्थ्यः शैलेशी-परमनिष्ठाशब्दवाच्यामेति-गच्छति । स कीदृशः केवली?-विगत- लेश्यो-ठेश्यारहित इति ॥ २८३ ॥ पूर्व-पुरा रचितं-स्थापितं पूर्वरचितं च तस्यां-शैलेश्यवस्थायां समयश्रेण्यामन्तर्मुहूर्त- गतसमयप्रमाणायां अब-अनन्तरं प्रकृतिशेष समये समये क्षपयन-नाशयन् असंख्यगुणं-असंख्यातगुणं उत्तरोचरत-उत्स- रोत्तरेषु समयेप्विति ॥ २८४ ॥ ॥५४॥ ..

·मुक्तिगतिः चरमे समये संन्यातीतान् विनिहत्य चरमकर्माशान् । क्षपयति युगपत्कृल्लं वेद्यायुर्नामगोत्रगणम् ॥ २८५ ॥ चरमे समये-अन्त्यसमये संख्यातीतान्-असंख्यातान्, कान्-घरमकर्माशान्-उत्तरप्रकृतीस्त्रयोदशसंख्याः, किं- विनिहत्य-अपनीय ततो युगपद्-एककालं कृत्स्नं-परिपूर्ण, कि येद्यायुर्नामगोत्रगणं क्षपयति ।। २८५ ॥ सांप्रतं यत्त्यक्त्वा सिद्धो यादृशीं च गतिं प्राप्तो यादृशं च तत् सिद्धक्षेत्रं यादृशश्चासौ यथा च तस्योर्ध्वगतिरेय यादृशं च सुखं तस्य स्याद् एतत्सर्वमभिधातुकाम आह- सर्वगतियोग्यसंसारमूलकरणानि सर्वभावानि । औदारिकतैजसकार्मणानि सर्वात्मना सक्त्वा ।।२८६॥ देहत्रयनिर्मुक्तः प्राप्य श्रेणिवीतिमस्पर्शाम् । समयेनैकेनाविग्रहेण गत्वो मप्रतिघः ॥ २८७ ।। सिद्धिक्षेत्रे विमले जन्मजरामरणरोगनिर्मुक्तः। लोकाग्रगतः सिद्धयति साकारेणोपयोगेन ॥ २८॥ सादिकमनन्तमनुपममव्यावाधसुखमुत्तमं प्राप्तः । केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनात्मा भवति मुक्तः ॥ २८९ ॥ सर्वगतियोग्यश्चासौ संसारश्च २ तस्य मूलकरणानि-अस्य हेतवस्तानि तथा, किल एतेषु सत्सु सर्वगतयो वध्यन्ते, तथा सनि भावान-शुभाशुभादीन भावयन्ति सर्वभावानि, यद्वा पागन्तरतः सर्वत्र भवनशीलानि सर्वभावीनि । कान्येवं- विधानीत्याह-औदारिकतैजसकार्मणानि प्रसिद्धानि सर्वात्मना त्यक्त्वा-विहायेति ॥ २८६ ।। देहत्रयनिर्मुक्त-अपगताशेप- देहत्रयकरणपश्चाशीतिकर्मा, तथा प्राप्य लब्ध्वा ऋजुश्रेणिवीति-अवक्रश्रेणिगति, विशिष्टा इतिवींतिरितिकृत्वा, अस्पर्शाम्- .

·प्रशभरतिः हारि चिः नामावता ॥५५॥ अकृतमदेशान्तरसमयान्तरसंस्पर्शा, येनैव समयेन गच्छति येवेव चाकाशप्रदेशेषु समारूढो गच्छति न तत् समयान्तरं प्रदे- शान्तरं वा स्पृशतीत्यर्थः । समयेनैकेनाविग्रहेण गत्योई-ऊर्ध्वगति तिर्यगादिव्यवच्छेदेन अप्रतियो-न केनचिदपि प्रतिहन्तुं शक्य इति ॥२८७॥ सिद्धिक्षेत्रे विमले-अशेषजन्मजरामरणरोगरहिते । स कीदृशः?-जन्मजरामरणरोगैः प्रसिद्धैनिर्मुक्तः स तथा । लोकाग्रगतो-लोकान्तप्राप्तः । त्यक्त्वा प्राप्य गत्वेति पूर्व क्रियात्रयस्योत्तरक्रियामाह-सिद्ध्यति-सिद्धो भवति साका- रेणोपयोगेन-केवलज्ञानोपयोगेन। ततः परमुपयोगद्वयं सिद्धानामिति ॥२८॥सादिक-यस्मिन् समयेस सिद्धोऽजनि तमेवादि कृत्वा अनन्तं पुनः क्षयाभावाद् अनुपम-उपमातीतं अव्यावाधसुख-व्यावाधारहितं सातमुत्तमं सर्वोत्कृष्टं प्रासो-गतवान् । तथा केवलानि-अद्वितीयानि सम्यक्त्वज्ञानदर्शनान्यात्मा-स्वरूपं यस्य स तथा । भवति मुक्त कृत्स्नकर्मक्षयादिति॥२८९॥ केषांचिदभावमानं मोक्षस्तनिराकरणमाह- मुक्तः सन्नाभावः खालक्षण्यात् खतोऽर्थसिद्धेश्च । भावान्तरसंक्रान्तः सर्वज्ञानो(ज्ञो)पदेशाच ॥ २९०॥ मुकः सन् जीयो नाभावो-नैवासद्रूपः । कुतः-स्वालक्षण्याद्-उपयोगलक्षणो जीव इति स्वरूपादेतोः, अवस्थितोप- योगेन सततं व्याप्तत्याजीवस्य । इदमपि कुतः?-स्वतोऽर्थसिद्धेः-जीवस्वाभाब्यादेवार्थानां-ज्ञानोपयोगादीनां सिद्धिर्जी- चस्य निर्हेतुकैच तस्मात् स्वतोऽर्थसिद्धेः । यद्यपि छानस्थितोपयोगात् कैवल्योपयोगान्तरमुदेति तथाऽप्युपयोगसाम्या भियते ज्ञानस्वभावत्वादि । तथा भावान्तरसंक्रान्तः सकाशान्मुक्तो नामावो, भावो हि भावान्तरत्वेन संकामति, न

·सिद्धस्यो-
ज्वगतिः
सर्वथोच्छिद्यते प्रदीपवत्, यथा प्रदीपो भास्वररूपतामपहाय तामसरूपतां याति । तथा सर्वज्ञाज्ञोपदेशाञ्च हेतो भावो,
जिनामममणनाचेति ॥२९०॥
त्यक्त्वा शरीरबन्धनमिहेच कर्माप्टकक्षयं कृत्वा । न स तिष्ठत्यनियन्धादनाश्रयादप्रयोगाच ॥ २९१ ।।
नाधो गौरवविगमादशक्यभावाच गच्छति विमुक्तः। लोकान्तादपि न परं प्लवक इवोपग्रहाभावात् ।।२९२।।
योगप्रयोगयोश्चाभावात्तिर्यग् न तस्य गतिरस्ति । सिद्धस्योवं मुक्तस्यालोकान्ताद्गतिर्भवति ॥ २९३ ॥
त्यक्त्वा-हित्वा । किं ?-शरीरमेव वन्धनं २ इहैव-मनुजभवे । तथा कृत्वा, किं ?-कर्माष्टकक्षयं न स तिष्ठति । कुतः-
अनिवन्धान-मनुजादिभवकारणानामत्यन्तप्रलयात् । तथा अनाश्नयाच, मुक्तस्य हि मनुजभवो नाश्रयः, किंतु सिद्धिरे-
वाश्रयः। तथा अप्रयोगाद्-अव्यापारात्, स न सन्यापारोऽस्ति येन भवे स्थीयत इति ॥२९॥यदिसन तिष्ठत्यन्न तर्हि अधो
यायात्?, नेत्याह-न-नैवाधो गच्छेन्मुक्तः । कुतः-गौरवस्य-गुरुत्वकारिकर्माष्टकस्याधोगमनहेतोचिंगमाद्-अभावाद ।
अशक्यभावातू-अशक्योऽयं भावो यत् सर्वकर्मविमुक्तोऽधो गच्छतीति । चः समुच्चये । तथा लोकान्तादपि न पर
गच्छति उपग्रहकारिधर्मद्रव्याभावात् । दृष्टान्तमाह-प्लवक इवेति, प्लवका-तारकस्तद्वत् मण्डूकवत् यानपानवन्मत्स्यादिव-
वेति । अयमर्थः- यथैते मण्डूकादयो जलाभावान स्थलं यान्तीति, तथा जीवोऽप्यलोकं न यातीति ॥ २९२॥ योगी-
मनःप्रभृतिः प्रयोगः-आत्मनः क्रिया तयोः कृतद्वन्द्वयोः चः समुच्चये अभावात् तिर्यग् न तस्य गतिरस्ति । तथा
सिद्धस्य-मुक्तस्योर्ध्वगतिरेव भवति । कियत् १, आलोकान्तात्-लोकान्तं यावदिति ॥ २९३ ॥

·प्रश्नमरतिः हारि.चिः सिद्धस्य गतिहेतवः सुखं च यया मुक्तस्य समयमेकं गतिर्भवति तथा हेतुनाह- पूर्वप्रयोगसिद्धेन्धिच्छेदादसङ्गभावाच । गतिपरिणामाच तथा सिद्धस्योवं गतिः सिद्धा ॥ २९४ ॥ देहमनोवृत्तिभ्यां भवतः शारीरमानसे दुःखे । तदभावस्तदभावे सिद्धं सिद्धस्य सिद्धिसुखम् ॥२९५ ॥ सिद्धस्योर्ध्व गतिः सिद्धा । कुतः १, हेतुवृन्दात्, तदेवाह-पूर्वप्रयोगसिद्धेः कुम्भकारभ्रामितचक्रस्य कुम्भकारव्यापारा- भावेऽपि कियत्कालभ्रमणवत् । वन्धनच्छेदादेरंडफलवत् । असङ्गभावादलावुवत् । अनार्थे आगमगाथा--"लाऊ एरंड- फले अग्गी घूमे य इमु धणुविमुक्के । गइ पुचपओगेणं एवं सिद्धाणवि गईओ ॥१॥" ति ॥ २९४ ॥ देहमनोवृत्तिभ्यां- शरीरचित्तवर्तनाभ्यां कृत्वा भवतो जायते । के ?, अत आह-शारीरमानसे दुःखे इति, प्रतीतं । तथा तदभावो वर्तते, क?-तदभावे-देहायभावे, कारणाभावे कार्याभाव इत्यर्थः। ततः सिद्धं-प्रतिष्ठितं सिद्धस्य-मुक्तस्य सिद्धिसुखं इति ॥२९५।। इति प्रामरतेमुख्यफलमुकम्, अधुनावान्तरसुखपूर्वकं तदेवाह- यस्तु यतिर्घटमानः सम्यक्त्वज्ञानशीलसम्पन्नः। वीर्यमनिगृहमानः शत्त्यनुरूपं प्रयत्नेन ॥ २९६ ॥ संहननायुर्यलकालवीर्यसम्पत्समाधिवैकल्यात् । कर्मातिगौरवादा खार्थमकृत्वोपरममेति ॥ २९७ ॥ सौधर्मादिप्यन्यतमकेपु सर्वार्थसिद्धिचरमेषु । स भवति देवो वैमानिको महर्द्धिातिवपुष्कः ॥ २९८ ॥ तत्र सुरलोकसौख्यं चिरमनुभूय स्थितिक्षयात्तस्मात् । पुनरपि मनुष्यलोके गुणवत्सु मनुष्यसंघेषु ॥२९९ ॥ जन्म समवाप्य कुलयन्युविभवरूपयलघुद्धिसम्पन्नः। श्रद्धासम्यक्त्वज्ञानसंवरतपोबलसमग्रः ॥३०॥ .

·अवान्तर- सुखफले पूर्वोक्तभावनाभावितान्तरात्मा विधूतसंसारः। सेत्स्यति ततः परं वा खर्गान्तरितस्त्रिभवभावात् ॥ ३०१ ॥ यः पुनरनिर्दिष्टनामा यतिः-साधुः । कीदृशः?-घटमानः चेप्टमानः तां तां क्रियां कुर्वन् , तथा सम्यक्त्वज्ञानशील कृतद्वन्द्वः सुगमाथैः संपन्नः-युक्तः । तथा अनिगृहमानः-अनाच्छादयन् । किं तत् ?-वीर्य-उत्साहम्, कथम् ?-शत्य- नुरूपं यथाशक्ति । केन?-प्रयनेन-आदरेणेति ॥ २९६ ॥ संहननं-चन्नऋपभनाराचमायुः अशेषकर्मक्षपणसमर्थ वलं शरीरादिसमुभवं कालो-दुप्पमसुपमादिः वीर्यसंपद्-उत्साहसमृद्धिः समाधिः-चित्तस्वास्थ्य एषां पण्णां पदानां पैकल्याद्- असंपूर्णत्वात् , तथा कर्मातिगौरयाद्वा-ज्ञानावरणादिकर्मणां वहुस्थितित्वादिति हेतुद्वयात् स्वार्थ-कर्मक्षयमकृत्वा-अविधाय उपरमं-पर्यन्तमेति-गच्छति ॥ २९७ ॥ सौधर्मादिषु सर्वार्थसिद्धिचरमेप्वन्यतमकेपु स भवति देवो वैमानिको महान्ति- पूज्यानि 'अर्ह मह पूजाया'मिति धातोः ऋद्धिद्युतिवपूंपि यस्य स तथेति ॥२९८ ॥ तत्र-विमाने सुरलोकसौख्यं चिरं- प्रभूतकालमनुभूय स्थितिक्षयात्तस्मात् पुनरपि भूयोऽपि मनुष्यलोके-नरलोके गुणवत्सु-सम्यक्त्वादिगुणयुतेषु मनुष्यसंघेषु- पित्रादिप्रचुरजनेविति ॥२९९॥जन्म समवाप्य सेत्स्यतीत्यत्रा(स्या)प्यग्रे सम्बन्धः, कीदृशः सन्?, कुलं-उग्रादि वन्धुः-पित्रा- दिवंशः विभवो-धनादिः रूपं-करादिसमतास्वभावं वलं-प्राणो बुद्धिः-औत्पत्त्यादिका ताभिः संपन्नो-युक्तः ।तथा श्रद्धा- दिभिः पञ्चभिः कृतद्वन्द्वैः मसिद्धार्थैः (ग्रंथ १७००) समग्रः-समन्वित इति ॥३००॥ तथा पूर्वोक्ताभिर्भावनाभिर्भावितोड- न्तरात्मा-मनो यस्य स तथा । विधूतः-अपनीतः संसारो येन स तथा । किं ?-सेत्स्यति-मोक्षं यास्यति । ततो- मनुजभवात् परं-अनन्तरं स्वर्गान्तरितः । कथं ?-प्रथमभवे चारित्री द्वितीयभवे देवः तृतीये मनुजः, तत्र चारित्रं ..

·गृहित्वफलं
प्रत्रमरतिः
हारि चिः
प्राप्य मोक्षगामीति त्रिभवनभावात् , वाशब्दात् सप्ताष्टभवान्ते वा सेत्स्यति । तत्र सप्त भवा देवा अष्टौ चारित्रयुताः,
मिलिताः पञ्चदश १५ इति अविरापितश्रामण्यस्य, इतरस्य त्वष्टमे चारित्रे मोक्षः, अत्र विचाले भवा अनेकादयो द्रष्टव्याः
॥ ३०१ ॥ इत्यापिकस्य मशमरतिस्वर्गापवर्गफलप्रतिपादकस्य संक्षेपार्थः॥
साम्मतं गृहाश्रमपरिपूर्णधर्मयुक्तानामनन्तरपरंपरफलमभिधित्सुराह-
यह जिनवरमते गृहाश्रमी निश्चितः सुविदितार्थः । दर्शनशीलवतभावनाभिरभिरक्षितमनस्कः ॥३०२॥
स्थूलवधान्तचौर्यपरस्त्रीरत्यरतिवर्जितः सततम् । दिग्वतमूर्व देशावकाशिकमनर्थविरतिं च ।। ३०३ ।।
सामायिकं च कृत्वा पोपधमुपभोगपारिमाण्यं च । न्यायागतं च कल्प्यं विधिवत्पात्रेपु विनियोज्य ॥३०४॥
चैत्यायतनप्रस्थापनानि कृत्वा च शक्तितः प्रयतः । पूजाश्च गन्धमाल्याधिवासधूपप्रदीपायाः ॥ ३०५ ॥
प्रशमरतिनित्यतृपितो जिनगुरुसाधुजनवन्दनाभिरतः । संलेखनां च काले योगेनाराध्य सुविशुद्धाम् ॥३०॥
प्राप्तः कल्पेविन्द्रत्यं या सामानिकत्वमन्यद्वा । स्थानमुदारं तत्रानुभूय च सुखं तदनुरूपम् ॥ ३०७ ॥
नरलोकमेत्य सर्वगुणसम्पदं दुर्लभां पुनर्लन्ध्वा । शुद्धः स सिद्धिमेष्यति भवाष्टकाभ्यन्तरे नियमात् ॥ ३०८॥
यश्च कश्चन इह जिनवरमते-सर्वज्ञागमे गृहाश्नमी मनुष्यः निश्चितः-कृतनिश्चयः सुविदितार्थ:-अतिशयज्ञाताभिधेयः
तथाऽमिरजितमनस्को-वासितान्तःकरणः । काभिः कृत्वा ?-दर्शनादिभावनाभिः प्रतीतार्थाभिः कृतद्वन्द्वाभिरिति ॥३०२॥
तथा स्यूलानि च तानि वधानृतचौर्याणि कृतद्वन्द्वानि च तानि तथा, तानि च परस्त्रीरत्यरती च तास्तथा, ताभिर्वर्जितः स
॥ ५७॥

·गृहिवफलं . तथा, उपलक्षणत्वात् परिग्रहवर्जित इति च दृश्यं । सततं-अनवरतं, तयोर्च-उपरिष्टादणुव्रतेभ्यः दिग्नतं देशावकाशिक- मनर्थविरतिं चेति ॥३०॥ तथा सामायिकं च कृत्वा-विधाय पीप, उपभोगस्य पारिमाण्यं-परिमाणकरणं तच्च न्यायागतं च-नीत्यागतं च । किमेवंविधं ?-कल्प्यं-कल्पनीयमन्नादि । केन ?-विधिना, पात्रेपु-चारित्रिपु विनियोज्य, दिग्वतादि कृत्वेति सम्बन्धः । व्यत्ययनिर्देशनछन्दोऽर्थ इति ॥ ३०४ ॥ चैत्यायतनप्रतिष्ठापनानि-विम्यगृहप्रतिष्ठाः, कृत्वेत्यादि पूर्व क्रियाणां सिद्धिमप्यतीत्युत्तरक्रियया सम्बन्धः । चाः समुच्चयार्थाः । कथं ?-शक्तितः प्रयतः-आदरवान्, पूजाश्च कृत्वेति सम्बन्धः । कीदृशीः-गन्धमाल्याधिवासधूपप्रदीपाः कृतद्वन्द्वाः आया यासां तास्तथा ताः कर्मतापन्ना इति ॥ ३०५ ॥ कीदृशः ?-प्रशमरतिनित्यतृपितः-उपशमे नित्यं पिपासितः, तथा जिनादीनां कृतद्वन्द्वानां वन्दनाभिरतः स तथा । वथा संलेसनां च-शरीरोपकरणकपायसंकोचरूपां च काले-अवसरे योगेन-व्यापारेणाराध्य-आसेव्य सुविशुद्धां-शास्त्रो. (कामिति ।। ३०६ ।। ततः प्राप्तः । केपु किं ?-कल्पेपु-सौधर्मादिषु इन्द्रत्वं सामानिकत्वमन्यद्वा स्थानमुदारं-प्रधानं । तब-तेषु स्थानेषु अनुभूय च-संवेद्य च सुख-शर्म तदनुरूपं-निजस्थानकानुसदृशमिति ॥ ३०७ ।। ततोऽपि च्युतः नरलो- कमेत्य-आगत्य सर्वगुणसम्पद-विषयसुखसमृद्धिं दुर्लभां पुनः लब्ध्वा शुद्धः सन् स सिद्धिमेप्यति । क-भयाटकाभ्यन्तरे नियमात्-नियमेनेति । आर्यासप्तकस्य श्रावकधर्मविधिप्रतिपादकस्यायं संक्षेपार्थ इति ॥ ३०८ ॥ इदानीं यदिमां प्रशमरतिं श्रुत्वा प्राप्यते तदाद्वियेनाह- इत्पर्य प्रशमरतेः फलमिह स्वर्गापवर्गयोश्च शुभम् । संप्राप्यतेऽनगारैरगारिभिश्चोत्तरगुणाटपः ।। ३०९ ॥

·प्रगमरतिः
हारि.पृत्तिः
प्रशमरति-
अवणफलं
॥५८॥
जिनशासनार्णवादाकृष्टां धर्मकधिकामिमां श्रुत्वा । रत्नाकरादिव जरत्कपर्दिकामुद्धतां भक्त्या ॥३१०॥
इह चतुर्षगणः पञ्चमात्र इति । एतत्फलं-जन्यं । कुतः ?-प्रशमरतेः सकाशात् । कीदृशम् ?-शुभमिह स्वर्गापवर्गयोश्च
प्राप्यते । के ?-अनगारैः-साधुभिः, तथा अगारिभिः-गृहिभिश्च उत्तरगुणाढ्यैः-निजभूमिकापेक्षया पिण्डविशुद्ध्यादिदिग्ग-
तादिसमृद्धरिति ॥ ३०९ ॥ जिनशासनार्णवात्-तीर्थकदागमसिन्धोराकृष्टां-आनीतां धर्मकथिकां-द्विविधधर्मप्रतिपादिका-
मिमां-प्रशमरतिमेतच्छालं कर्मतापन्नं । किं कृत्वा ?-श्रुत्वा-आकर्ण्य । कस्मादिव काम् ?-रत्नाकरादिव जरत्कपर्दिकर-
जीर्णवराटिकां, समुदृतां-समाकृष्टां । कया?-भत्त्या-प्रशमनीत्या । अयमः-आकृष्टामिति जिनशासनादित्यत्र योज्यम् ।
उदृतामिति रलाकरादित्यन सम्बन्धनीयम् । अत्रार्याद्वयक्रियाकारकघटनैवं बोद्धव्या-इमां धर्मकथिकां श्रुत्वा फलं शुभं
प्रशमरतेः संपाप्यतेऽनगारैरगारिभिश्चेति ॥ ३१०॥
साम्प्रतं सत्पुरुषर्यादग्गुणोपेतैर्ये त्याज्या ये च ग्राह्या यनिमित्तश्च यलो विधेयस्तदेतत्सर्वमाह-
सङ्गिगुणदोपजापानुत्सृज्य गुणलवा प्राद्याः । सर्वात्मना च सततं प्रशमसुखायैव यतितव्यम् ॥ ३११ ॥
सद्धिः-सत्पुरुपैर्गुणदोप-यधावस्थितगुणदोपविद्भिः, किं कार्य ?-दोपानुत्सृज्य-परित्यज्य गुणलवा ग्राह्या-गुणांदा
ग्राह्याः, प्रकटनीयाः । केन?-सर्वात्मना च-अशेपप्रकारैरपि सतत-अनवरतं । तथा प्रशममुखायैव यतितव्य-यक्षा
कार्य इति ।। ३११॥
॥ इति प्रशमरतिफलाधिकारः, २२ ।।
॥५८॥

·क्षामणं
शासन
शंसाच
साम्प्रतमौद्धत्यं परिहरन् छद्मस्थलात् स्वख सदोपतां पदयन् अन्यैश्च यद्विधेयं तदर्शयनाह-
ययासमंजसमिह च्छन्दःशब्दसमयार्थतोऽभिहितम् । पुत्रापराधयन्मम मर्पयितव्यं बुधैः सर्वम् ॥ ३१२॥
यत्पुनरिह-अत्र प्रदामरतिमारणेऽममंजसं-असंगतं तन्मम मर्पयितव्यमिति योगः । छन्दो रचनाविशेषः शन्दः-संस्कृ-
तादिभेदभिन्नः समय:-सिद्धान्तः तस्यार्य:-अभिधेयस्तेषां द्धन्द्धः तेम्यस्ततः-तानानित्य अभिहितं-प्रतिपादितं पुत्रा-
पराधवत्-तनयविनादावपित्रेव तन्मर्पयितव्यं-सोढव्यं बुधैः-विद्वद्भिः सर्वमिति ॥ ३१२॥
सांप्रतमवसानमन्गलमाह-
सर्वसुग्नमूलीज सर्वार्थविनिश्चयप्रकाशकरम् । सर्वगुणसिद्विसापनधनमर्हच्छासनं जयति ॥ ३१३॥
जयति-अतिदोते। किं तत् ?-मईच्छासनं । कीदृशं ?--सर्वमुसानामहिकामुष्मिकाणां मूलं कारणमिति समासः ।
सर्वार्थानां विनिश्चयो-निर्णयस्तस्य प्रकाश:-प्रकटनं तं करोतीति समासः। सर्वगुणानां-क्षान्त्यादीनां सिद्धिः-निष्पत्तिस्तस्याः
माधने-निष्पादने धनमिव धनं, यथा धनेन सता सर्वाणि कार्याणि सिध्यन्ति तथा क्षान्त्यादिगुणावाप्तिसाधने धनकल्पम-
ईच्छासनं जैनागमो जयति-विजयमनुभवतीति ।। ३१३ ॥
यत्यालये मन्दगुरूपशोमे सन्मगले सदुधराजहंसे । तारापथै वाऽऽशुकविप्रचारे श्रीमानदेवाभिधपूरिंगम्छे ।। १ ।।
भव्या यभूवुः शुभशस्यशिप्याः, अध्यापकाः श्रीजिनदेयसंज्ञाः।
तेषां विनयभक्तियुक, प्रशाविहीनरपि शास्ररागात् ॥ २॥

·प्रगमरतिः
हारि-पतिः
प्रशमरति-
श्रवणफलं
-
जिनशासनार्णवादाकृष्ट धर्मकधिकामिमां श्रुत्वा । रत्नाकरादिव जरत्कपर्दिकामुद्धृतां भक्त्या ॥३१॥
इह चतुर्घगणः पञ्चमात्र इति । एतत्फलं-जन्यं । कुतः-प्रशमरतेः सकाशात् । कीदृशम् ?-शुभमिह स्वर्गापवर्गयोश्च
प्राप्यते । कैः१-अनगारैः-साधुभिः, तथा अगारिभिः-गृहिभिश्च उत्तरगुणाढ्यैः-निजभूमिकापेक्षया पिण्डविशुद्ध्यादिदिख-
तादिसमृद्धरिति ॥ ३०९ ॥ जिनशासनार्णवात्-तीर्यकृदागमसिन्धोराकृष्टां-आनीतां धर्मकयिका-विविधधर्मप्रतिपादिका-
मिमां-प्रशमरतिमेतच्छास्त्रं कर्नतापन्नं । किं कृत्वा ?-श्रुत्वा-आकर्ण्य । कस्मादिव काम् ?-रत्नाकरादिव जरत्कपर्दिकां-
जीर्णवराटिका, समुद्भुतां-समाकृष्टां । कया-भत्त्या-प्रशमप्रीत्या । अयमः-आकृष्टामिति जिनशासनादित्यत्र योज्यम् ।
उदृतामिति रक्षाकरादित्यत्र सम्बन्धनीयम् । अत्रायद्वयक्रियाकारकघटनैवं योद्धव्या-इमा धर्मकथिकां श्रुत्वा फलं शुभं
प्रशमरतेः समाप्यतेऽनगारैरगारिभिश्चेति ॥ ३१० ॥
साम्प्रतं सरपुरुषैर्यादृग्गुणोपेतये त्याज्या ये च ग्राह्या यन्निमित्तश्च यतो विधेयस्तदेतत्सर्वमाह-
सद्भिर्गुणदोपज्ञैर्दोपानुत्सृज्य गुणलवा ग्राह्याः । सर्वात्मना च सततं प्रशमसुखायैव यतितव्यम् ॥ ३११ ॥
सद्भिः-सत्पुरुषैर्गुणदोषज्ञ:-यथावस्थितगुणदोपविद्भिः, किं काय ?-दोपानुत्सृज्य-परित्यज्य गुणलवा ग्राह्या-गुणांशा
ग्राह्याः, प्रकटनीयाः । केन ?-सर्वात्मना च-अोपनकारैरपि सततं-अनवरतं । तथा प्रशमसुखायैव यतितव्यं -यतः
कार्य इति ॥ ३११॥
॥ इति प्रशमरतिफलाधिकारः,२२ ॥
॥५८॥

·क्षामणं
शासन
शंसाच
-
साम्प्रतमौद्धत्यं परिहरन् छद्मस्थत्वात् स्वस्थ सदोषतां पश्यन् अन्यैश्च यदिधेयं तदर्शयन्नाह-
यचासमंजसमिह च्छन्दाशब्दसमयार्थतोऽभिहितम् । पुत्रापराधवन्मम मर्पयितव्यं बुधैः सर्वम् ।। ३१२ ॥
यत्पुनरिह-अत्र प्रशमरतिप्रकरणेऽसमंजसं-असंगतं तन्मम मर्पयितव्यमिति योगः। छन्दो रचनाविशेषः शब्दः-संस्कृ-
तादिभेदभिन्नः समयः-सिद्धान्तः तस्यार्थः-अभिधेयस्तेषां द्वन्द्धः तेभ्यस्ततः-तानाश्रित्य अभिहितं-प्रतिपादितं पुना-
पराधवत्-तनयविनाशयत्पित्रेव तन्मर्पयितव्यं-सोढव्यं बुधैः-विद्वभिः सर्वमिति ॥ ३१२ ॥
सांप्रतमवसानमङ्गलमाह-
सर्वसुखमूलबीजं सर्वार्थविनिश्चयप्रकाशकरम् । सर्वगुणसिद्धिसाधनधनमईच्छासनं जयति ॥ ३१३ ॥
जयति-अतिशेते। किं तत्-अर्हच्छासनं । कीदृशं ?-सर्वसुखानामैहिकामुष्मिकाणां मूलं कारणमिति समासः ।
सर्वार्थानां विनिश्चयो निर्णयस्तस्य प्रकाशः-प्रकटनं तं करोतीति समासः। सर्वगुणानां-क्षान्त्यादीनां सिद्धिः-निष्पत्तिस्तस्याः
साधने-निष्पादने धनमिव धनं, यथा धनेन सता सर्वाणि कार्याणि सिध्यन्ति तथा शान्त्यादिगुणावाप्तिसाधने धनकल्पम-
ईच्छासनं-जैनागमो जयति-विजयमनुभवतीति ।। ३१३ ।।
यत्यालये मन्दगुरूपशोभे सन्मङ्गले सद्धराजहंसे । तारापथे वाऽऽशुकविप्रचारे श्रीमानदेवाभिधरिंगच्छे ॥१॥
भव्या बभूवुः शुभशस्थशिष्याः, अध्यापकाः श्रीजिनदेवसंज्ञाः।
तेषां विनेयैर्वहुभक्तियुक्कै, प्रज्ञाविहीनैरपि शास्त्ररागात् ॥ २॥

·प्रशमरतिः
हारिति
टीका
प्रशस्तिः
अधिकाराश्च
॥ ५९॥
श्रीहरिभद्राचार्य रचितं प्रशमरतिविवरणं किंचित् । परिभाव्य वृद्धटीकाः सुखबोधार्थ समासेन ॥ ३ ॥
अणहिलपाटकनगरे श्रीमज्जयसिंहदेवनृपराज्ये । वाणवसुरुद्र(११८५)संख्ये विक्रमतो वत्सरे जति ॥ ४ ॥
श्रीधवलभाण्डशालिकपुत्रयशोनागनायकवितीर्णे । सदुपाश्रये स्थितैस्तैः समर्थितं शोधितं चेति ॥५॥
यदिहाशुद्धं किंचित् छद्मस्थत्वेन लिखितमस्माभिः। तच्छोध्यं धीमद्भिः सम्यक् संचिन्त्य समयज्ञैः ॥ ६ ॥
शाखस्य पीठबन्धः १ कपाय २ रागादि ३ कर्म ४ करणा ५ र्थाः ६ ।
अष्टौ च मदस्थाना ७ न्याचारो भावना ९ धर्मः १०॥ ७ ॥
तदनु कथा ११ जीवाद्या १२ उपयोगा १३ भाव १४ पड्विधद्रव्यम् १५ ।
चरणं १६ शीलाङ्गानि च १७ ध्यान १८ श्रेणी १९ समुद्घाताः २० ॥ ८॥
योगनिरोधः क्रमशः २१ शिवगमनविधान २२ मन्तफलमस्याः।
द्वाविंशत्यधिकारा मुख्या इह धर्मकथिकायाम् ॥९॥
व्याख्यामेतस्य शास्त्रस्य, कृत्या पुण्यं यदर्जितम् । तेन भन्यो जनः सर्वो, लभतां शममुत्तमम् ॥ १० ॥
धात्री धात्रीधरा यावद्यावचन्द्रदिवाकरौ । तावदज्ञानविध्वंसानन्द्यादेपा मुवृत्तिका ॥ ११ ॥

·ग्रन्थानमन जातं प्रत्यक्षरगणनतः ससूत्रायाः। सद्वृत्तेरष्टादश शतानि सच्छोकमानेन ॥ १२॥ (अन्यायं अंकतः १८००) इति श्रीबृहद्गच्छीयश्रीहरिभद्रसूरिविरचिता प्रशमरतिवृत्तिः समाधा। संवत् १८२३ वर्षे पौसमासि पूर्णिमायां १५ कर्मवाट्यां परमगुरुभट्टारक श्री १०८ श्रीविजयदेवसूरीश्वरशिष्यपण्डित- शिरोरलपण्डित श्री १९श्रीवरसिंगर्पिगणिविनेयसकलतार्किकशिरोरलायमानप्राज्ञ श्री १९श्रीलन्धिविजयगणिशिष्यलुंपाकादि- निखिलमतवनगहनधूमध्वजायमानसकलमण्डलाखण्डलायमानपण्डितश्रीरलविजयगणिशिष्यसकलविद्वजनसभाभामिनीभाल- स्थलतिलकायमानपण्डितश्रीविवेकविजयगणिचरणांभोजचथरीकतुल्येन पं० अमृतविजयेन "पशमरतिवृत्तिर्लिंवीकृता स्वयं श्रीमुणिसुबयप्रसादात् । शुभं । भवंतु श्रेयाश्रेणयः । इति श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्वारे-ग्रन्थाङ्क: ८८

·0000
B0000
इति श्रीमद्उमाखातिविरचितं
प्रशमरतिप्रकरणं समाप्तम् ॥
इति श्रेष्ठि-देवचंद्र-लालभाई-जैन पुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाङ्कः ८८
000000000000
5000 10000

·अष्ठि-देवचंद-लालभाई-जैनपुस्खकोद्वारे अन्याः ८८ श्रीपशमरतिप्रकरणस्याऽवचूर्णी । ॐनमः। अवचूणी श्रीमझामरते- शास्त्रस्य पीठबन्धः, कायरागादिकमकरणार्या । अष्टौ च मंदस्थाना-न्याचारो भावना धर्मः ॥१॥ तदनु कथा जीवाचा, उपयोगो भा(याः पविधद्रव्यम् । चरणं शीलाझानि च, ध्यानश्रेणिसमुदाताः ॥२॥ . योगनिरोधः क्रमश:, शिवगमनविधानमन्तफलमस्याः। द्वाविंशत्यधिकारा, मुख्या इहाधर्मकथिकायाम् ॥३॥ श्रीउमास्वातिवाचकः पञ्चशतप्रकरणप्रणेता प्रशमरतिप्रकरणं प्ररूपयन्नादौ मङ्गलमाह- नामे०-चरमो देहा-कायश्चरमदा वा-घरमभयदायिनीहा येषाम् ॥१॥ महाविदेहादिभवान् । 'चा' समुच्चये । जिनागमात् किश्चि(न्मनाक्)दन्यव(१)प्रशमरतिमकरणमित्यर्थः ॥ २॥'

·प्रशमरतिर
अवचूर्णी।
॥६१॥
अनन्तानि-बहून्यक्षपाणि वा, गमा-मार्गाः सदृशपाठाश्च । पर्याया:-क्रियाध्यवसायरूपा भेदाः क्रमपरिवर्तिनश्च घटादि-
शब्दानां कुटादिनामान्तराणि या अर्थाः-शब्दानामभिधेयानि द्रव्यगणितादयश्च धर्मास्तिकायादयो वा । हेतवोऽपूर्वार्थो-
पार्जनोपाया अन्ययाऽनुपपत्तिलक्षणाश्च। नयाः-प्राधार्थरक्षणोपाया नैगमादयः शब्दाश्चित्रभाषादयः संस्कृतप्राकृतादयश्च ।
रत्नान्यामीपध्यादयश्च ॥ ३ ॥
श्रुतमागमो, बुद्धिरौ(त्पातिक्यादिका)त्पत्त्यादिका मतिस्त एव विभवो-धनं, तेन परिहीणकः । अवयवानामर्थप्राधा-
न्यानामुन्छको-मीलनं, गवेषयितुं सर्वज्ञपुरप्रवेशमिच्छुः ॥४॥
चतुर्दशपूर्वविद्भिर्या इति सम्वन्धो योज्यः । प्रथिता:-प्रकाशिताः॥५॥
(विस्ता)विनिर्गताः श्रुतग्रन्यानुसारिण्यो वाचो विप्नुप इव परिशाटिपाया आगमवचनप्राधान्यावयवभूताः कृपणेनेव
सम्पिण्ड्योत्सेपिकाः परिशाटिताः ॥ ६ ॥
श्रुतवाक्पुलाकिकाबहुमानसामर्थ्यदौकितया कलुपतुच्छया प्रशमस्पृहकत्वेनाऽनुस्ता-कृता विरागमार्गोत्पादिका विराग-
पथः पदं स्थानं यस्था वा ॥७॥
अवगीतोऽनादरणीयोऽर्थो यस्याः सा, 'न वा' निपेघे, गम्भीरप्रधानभावार्था अङ्गीकर्तव्या ॥८॥
अब सतां सौजन्यविपये कारणं सरस्वभावादन्यत्कोऽपि किं वक्ष्यति ?, अपि तु नेति, वा तस्मादर्थे हिर्यस्मादर्थे,
निसर्गः-स्वभावतया सुष्टु निपुणोऽपीति भणति कस्तेनाऽमत्सरिणा स्वभावेन कृता ॥ ९ ॥
॥६१॥

·x x x प्रकाशतां-प्रकटतां । कृष्णिमानमपि विभ्रच्छोभते, निःसारं यत्किञ्चित् ॥ १० ॥ काहलमप्यव्यक्ताक्षरमसम्बद्धं । प्रलपितमप्यनर्थकवचनमपि । प्रख्यातिम् ॥ ११ ॥ गणधरादिभिस्तेषां-ज्ञानादीनां भावानां पश्चात्कीर्तनमनुकीर्तनम् ॥ १२ ॥ पूर्वसेवितमपि पुनः पुनः सेव्यते । अनुयोजनीयं वाक्प्रवन्धेन ॥ १३ ॥ अर्थाभिधायिपदं- -शाखम् ॥ १४॥ आजीवनाकृते । कर्म-कृप्यादि । हेतु:-कारणमभ्यसनीयः ॥ १५ ॥ x (काम:-)वाद्यवस्तुभिः सहकीभावेनाऽध्यवसायः। (अभिनन्द:-) इटप्राप्तौ तोपः ॥ १८॥ मिथ्यात्वोपहतया कलुपया दृश्या विपरीतया युक्तः। मल-उपचितकर्मराशिः, पञ्चाश्रवमलबहुलश्च । (तीव्र)अभिसन्धानं- तीब्राध्यवसायः ।।२०।। विनिर्णयः । संक्लेशः कालुप्यं, विशुद्धिनैर्मल्यं, तयोर्लक्षणं-परिज्ञानं । संज्ञा एव कलयः ॥ २१॥ वन्धनं स्पृष्टं वन्धमात्रं दवरकवद्धसूचीकलापवत्, ध्मातसूचीनां परस्परसंलुलितमिव निकाचितं-कुहितसूचीकलापव- शिरन्तरं बहुविधघोलशान्तः ॥ २२ ॥ कर्पितो-विलिखितः कृशो, (करुणः-)दीनाः, अनुगत-आसकनवनवाभिलापः । क्रोधीमानीत्यादिकथनीयताम् ॥२३॥ N

·अपचूर्णी।
এমবি
यमपि शक्तः १, आस्तां परिहर्तुम् ॥ २४ ॥
आमोतीति सर्वेषु पदेषु योज्यम् ॥ २५ ॥
x
x
आत्मीयेनैव दोषेणोपहतो भवति ।। २८ ॥
सर्वेपामपायानां स्थानस्य यूतादिसर्वव्यसनराजमार्गस्य-सर्वसंचरणपथस्य ग्रासीभूतः क्षणमपि-स्तोककालमप्यास्तां प्रभूत-
कालं, दुःखादन्यत्सुखमुपगच्छेदिति प्रतीतिः॥ २९ ॥
भवे नरकादी संसरणं, तत्र दुर्गमार्गो-विषमाध्या, तस्य प्रणेतारो-नायका आदेशका एते कषाया, कारणभूतत्वात् ॥३०॥
ममकाराहकारयो रागद्वेषावपरपर्यायः, पदद्वयस्य पर्याये व(मू)लमान्तरम् ॥ ३१॥
द्वन्द्वं-युगलं । समासः-सक्षेपः ॥ ३२॥
मिथ्यादर्शन-तत्त्वाश्रद्धानढक्षण, ममादो-मद्यादिः, योगा:-सत्यादयः, तन्मिथ्यात्वाविरतिप्रमादादियुतौ रागद्वेषौ॥३३॥
मूलप्रकृतिसम्बन्धी ॥ ३४ ॥
x
x
x
x
x
x
॥६२॥
तस्याः प्रकृतेर्वन्धोदययोनिशेपोऽविनाशेनाऽवस्थिति:-स्थितिः, अनुभागो-रसः, प्रदेशो-दलसंचयः ॥ ३६ ॥
तेषु पन्धमेदेषु चतुएं प्रदेशवन्धो योगात्-मनोवाफायव्यापारात्तस्य-प्रदेशस्थस्य कर्मणः ॥३७॥

·वर्णकानां बन्धो-दृढीकरणं, तस्मिन् श्टेप इच ।। ३८ ॥ न(रकादि )गतिर्भवगतिर्मूलं-वीजं यस्या, इन्द्रियविषयाः (पर्शनादयः), निवृत्तिः (१) ॥ ३९ ॥ दुःखकारणं फर्म तया तयाऽऽदत्ते ॥४०॥ कलारत्यस्मिन्निति फलं-मामरागरीत्या युकं, रिभितं-पोलनासारं, योपिद्विभूपणं-नूपुरादि, श्रोत्रेन्द्रियेऽववद्धं हृदयं येन ॥४१॥ सविकारा गतिर्नयनोत्यं निरीक्षितं, देहसन्निवेशः, प्रेरितः॥४२॥ स्नानमझमक्षालनं पूर्ण, पर्तिर्गात्रानुलेपिनी, वर्तीनां समूहो यार्तिकं, चन्दनादिभिः स्नानादिभिर्गन्धैर्धमितमाक्षित मनोऽस्येति सः॥४३॥ सण्डशर्करादिः, स एव विषयो रसनायास्तस्मिन्नासक आत्मा यस्य (गलो-लोहमयोऽङ्गुशो, यन्त्रं-जालं, पाशो-चालादि- भयस्तित्तिरादिग्रहणहेतुस्तैद्धो-वशीकृतः ॥ ४४ ॥ आसन-मसूरकादि, सम्बाधन-विश्रामणा, सुरतं-मैथुनासेवा, अनुलेपन-कुमादिः, स्पर्श:-प्रियायाश्चुम्बनादिः। मोहितमतिः ॥४५॥ शिष्टा-विवेकिनः परलोकपधनिपुणारतेपामिष्टा दृष्टिचेष्टाः । दृष्टिः-सन्मार्गोपदेशनं, चेष्टा:-क्रियाः । दोषेप्वनियम माहितानीन्द्रियाणि यैः॥४६॥ -

·प्रसमरति
x
x
x
x
x
x
x
अवचूर्णी।
॥६३॥
इन्द्रिययोग्यो विषयो भाषः । येनाऽक्षाणीन्द्रियाणि तृप्तिं प्राप्नुवन्त्यनेकस्मिन्मार्गे प्रकर्षण लीनानि ॥४८॥
विषयो-रूपादिः परिणामवशान्मृतकलेवरादिवशादशुभः स्यात् , कचवरादिरशुभोऽपि वर्यः स्थापनादिना ॥ ४९ ॥
फारणपशेन-निमित्तसामर्थेन यद्यत्प्रयोजनमर्थो जायते, यथा-येन प्रकारेण स्यात्तथा-तेनैव प्रकारेण तमर्थ शुभमशुभं
चिन्तयति, यथा-शत्रुघ्नं विपं पितृघ्नं च ॥५०॥
शब्दादिः स्वरोचनेन परितोपमाधत्ते । स्वमत्या विकल्पो द्विपादिपरिणामजनितविकल्पनं, तत्राऽभिरता आसकाः॥५१॥
कदाचि परशतः समुपजातरागस्य कदाचिद्रागवशान्निश्चयतः परमार्थतस्तद्रागद्वेपकारणमेव ॥ ५२ ॥
रागद्वेपकृतप्रतिघातस्य ॥ ५३॥
इन्द्रियव्यापारे-शब्दादिप्रवर्तने भव्यमभव्यं वा करोति परिणाम रागयुतो द्वेषयुतः, स आत्मनो भावः कर्मवन्धस्य तस्य
तस्य निमित्तमात्मनो-जीवस्य भवति ॥ ५४॥
x
x
x
x
x
x
मोहोज्ञानं, तत्वार्थानद्धानं मिथ्यात्वमानवेभ्योऽनिवृत्तिरविरतिः, रागादिभिर्विकथादिप्रमादमनप्रभृतियोगयुतैः ॥५६॥
x
x
एतेषां दोषाणां संचयस्य जालमिव जालं, दुःखहेतुत्वादामूलावुद्धर्तुमप्रमत्तेन शक्यम् ॥ १८ ॥

·रागद्वेपादिजालस्य मूलकारणं जीनस्येति शेपः ॥ ५९॥
ना कोटयो ३ हनन ३ पचन ३ क्रयणानां स्वयं करणकारणानुमतिभिखिल्पास्तामिरुद्गमादिभिश्च शुद्धं यदुभ्छमात्रं
भैत्यं, तेन यात्रा-ऽधिकारात्संयमयात्रा, तया निर्वाहो यस्य, शुद्धतमाहारोपधिपात्रग्रहणतत्परस्पेति भावार्थः॥ १०॥
सर्वज्ञभापितजीवादिपदार्थपरमार्यस्वरूपभावनाशीलस्य जीवाजीवाधारभूतलोकावगतस्वरूपस्य वस्यमाणाधादशसहस्र-
शीलाधारणकृतप्रतिज्ञस्य ॥ ६१॥
दर्शनमोहनीयकर्मक्षयोपशमेन दर्शनशुद्धिरूपमनुप्राप्तख धर्माध्यवसायेऽध्यवसायस्याऽन्योन्यं स्वदर्शनपरदर्शनापेक्षयो-
तरोत्तरविशेष पश्यतो जिनागमे ।। ६२ ।।
प्रस्तस्य । स्वहितार्थे-आत्मपथ्यमोक्षप्रयोजने आभिमुख्येन रता-बद्धा प्रीतिमतिर्यस्य ।। ६३ ।।
अनन्तसंख्यायाः सूचिका भवकोटयः ॥ १४ ॥
समुदया-धनधान्यादिनिचयाः। धर्मे-शान्त्यादिके । तदारोग्यादि लब्ध्वा-प्राप्य हितकार्ये शास्त्राध्ययनादौ ॥ १५ ॥
दाखमिह लौकिकमया शास्त्राणामागमो गमनं तल्लाभमिच्छता ।। ६६ ।।
फुलमुग्रादि, वचनं माधुर्यादिगुणमच्छेपाणि प्रतीतानि, सम्पच्छन्दः प्रत्येकं योज्यते ॥ ६७ ॥
आगमनतमूलनिर्णयं प्रति निकपा-कपपट्टसमानः,परीक्षास्थानमित्यर्थःपि-विशेपेण नीत:-प्राप्तो विनयो येनस तथा॥६॥
हितकाशिणा-मोक्षाभिलापिणा शिष्येण ॥ ९ ॥

·अवचूर्णी।
प्ररामरतिः
॥ ६४॥
अपय्यसनाचरणं, तदेव धर्मस्तदपनोदकर्ता । गुरुमुखमलयाचलोद्भूतचन्दनरसस्पर्शः॥ ७० ॥
शुश्रूषा-श्रोतुमिच्छा, यदाचार्य उपदिशति तत्सम्यक् श्रौति क्रिययोपयोग च नयति ।। ७२ ॥
तपसोऽनदानादेवलं-सामर्थ्य संवरफलं । निर्जरा-कर्मपरि [शाटिः] साटिः॥ ७३ ॥
योगनिरोधः शैलेशीप्राप्तिरूपोऽतो विनय एव कार्यः ॥ ७४ ॥
विनयाद् व्यपेत-विगतं मनो थेगा । त्रुटिमात्रमणुमात्रप्राय, विषयः-शब्दादिस्तत्सङ्गादजरामरवत्-सिद्धवनिरुद्विग्ना-
निर्भयाः ॥ ७॥
ऐहिकमुसमानिनः रसलाम्पट्यं सात-सुखमृद्धिर्विभवो रसा-मधुरत्वादय, एतेषु गौरवं रसलाम्पव्यं, तस्माद्धेतोर्वर्तमान-
मुरादर्शिनोऽतीयानुकूलविषयोपभोगपराः ॥७६ ॥
जात्या-अवितया, हेतवो-दृष्टान्ताश्चरितकल्पितोदाहरणानि-तैः प्रसिद्ध, अजरमपरापरप्रदानेऽप्यक्षीणमुपनीतं-दीयमानं,
नव बहुमन्यन्ते।रसायनमप्यविरुद्धं नित्यानित्ययोरेकन वस्तुनि सहाऽवस्थानेऽपि विरोधरहितत्व, न कस्यापि भयं करो-
तीत्यभयकर-क्षुद्रोपद्रवनाशि ॥७७ ॥
प्रकुपितपित्तधातुत्वाविपरीतयुद्धिस्तस्य क्षीरं कटुकं भवति ॥ ७८॥
यद्यपि मुदुम्सहपरिपहेन्द्रियनिरोधसम्भवत्सन्तापादादो कटुक तथापि निश्चयं पर्यन्तकाले मधुरमनेककल्याणयोगाद्रम-
णीयं । भन्यसत्त्वानुग्रहाय गणपरादिभिरहितं पथ्यं हितं । उद्धृत्वाः-स्वच्छन्दचारिणः ॥ ७९ ॥

·-
जाति वाऽन्यया, पुलं पितृसमुद्भव, रूपं प्रतीतं, पलं शारीरः प्राणो, लाभा-प्राधिताप्राधिईद्धिरीत्पत्तिस्यादिल्लि-
म्यक-प्रियवं, श्रुतमागमः, क्लीवा-असत्त्वाः ।। ८० ।।
भयभ्रमणे । (एव) ज्ञात्वा को नाम विद्वान् जातिमदमालम्वेत् ॥ ८॥
अनेकान् जातिविशेषान् जन्मोत्पादानिन्द्रियनिर्यत्तिरिन्द्रियनिप्पत्तिः पूर्वकारणं येपाम् ॥ ८२ ॥
शीलमाचारः, शेपाणि प्रतीतानि, ननु-नियमेनैव ॥ ८३ ॥
रूपपलश्रुतवुद्धिविभवादयो गुणास्तैरल तस्य मुशीलस्य फुलमदेन प्रयोजन कार्य न विद्यते ।। ८४ ॥
घयो-पृद्धिरपचयो-हानिस्तो यस्यारोगजरापाश्रयिणो-रोगजराधारस्यैवं शुक्रादिसम्पर्कनिप्पन्ने देहे को मदावकाशोऽस्तिी,
अपि तु नाऽस्त्येव ।। ८५॥
सर्वदा संस्कर्तव्ये चर्मण्यसजाऽवता स्थगिते । कलुपं मूत्रपुरीपरुधिरमेदोमजानायुप्रभृति, तेन व्याप्ते । निश्चयेन विना-
शधर्मो यस्याऽस्ति ॥८६॥
अतितीग्रज्यरशूलविसूचिकादिवेदनातः सन् तरुणवलोऽपि क्षणेन विगतवलत्वमुपैति । सुसंस्कारास्प्रणीताहाराम्यवहा-
गदसायनदेवताराधनसामर्थ्याद्वीर्यान्तरायकर्मक्षयोपशमावेति ॥ ८७ ।।
अनियतो भावः-सत्ता यस्य, कदाचिद्भवति कदाचिन्न भवति, विज्ञाय मरणवले मारे शरीरबलं द्रविणवलं च न क्रमते
प्रतिक्रियायै ॥८॥

·1 प्रशमरतिः अपचूर्णी। ॥६५॥ क्षयोपशमाहामो भवति, लाभान्तरायकर्मोदयाच न लभते किश्चित् , नित्यानित्यौ दीनतागौं । ८९॥ परो-दाता गृहस्थादिस्तस्य दानान्तरायक्षयोपशमोत्था शक्किा, स्वशत्स्यनुरूपं ददाति । दातुर्यदिचेतः-प्रसन्नता भवति, साधु प्रति गुणानुराग उपयोगः । वस्खाहारादिना ॥२०॥ महणं-बहूनामपि पृथक् पृथग्वदतामपि पृथक् पृथक् शब्दोपलब्धिः, उदाहण-संस्कृतगद्यपद्यशब्दार्थाभिधानं, परस्मा इति शेषः । नवकृतयो-ऽभिनचं स्वयमेव प्रकरणाध्ययनादिकं करोति, विचारणा-सूक्ष्मेषु पदार्थेष्वात्मकर्मवन्धमोक्षादिषु युज्यनुसारिणीजिज्ञासादि, अर्थावधारणमाचार्या दिवंचनविनिर्गतस्य शब्दार्थस्य सकृदेव ग्रहणं, न द्वित्रिवारोचारणादिप्र- यासः, आदिशब्दाद्धारणा परिगृह्यते । बुद्धेरङ्गानि शुश्रूषादीनि, तेषां विधिविधानमागमेन प्रतिपादन, तस्य विधेर्विकल्पा- स्ते कित्यत्स्वनन्तैः पर्यायवृद्धास्ते क्षयोपशमजनितवुद्धिविशेषाः परस्परमनन्तैः पर्यायैर्वृद्धाः सर्वद्रव्यविषयत्वान्मतिश्रुतयोरि- त्येवं बुग्यदपिकल्पेप्वनन्तभेदैर्वृद्धेषु सत्सु ॥ ९१ ।। पूर्वपुरुपा गणधरप्रभृतयश्चतुर्दशपूर्वधरादयो यावदेकादशाङ्गविदवसाना:, सिंहा इव सिंहाः, परीपहकषायकुरङ्गमतिहन- नात, तेषां विज्ञानातिशयो-विज्ञानप्रकर्पः, स एव सागरः-समुद्रो, विस्तीर्णवहुत्वात् , अनन्तस्य भाव आनन्त्य, श्रुत्वा- पिभान्य, साम्प्रता-यातमानिकाः ॥ ९२ ॥ कुत्सितं प्रियं भाषणं घटुकर्म, उपकारो निमित्तं यस्य, चटुकर्मणो निमित्तं मातापितसम्बन्धादिकं कृत्वा ।। ९३ ॥ परजनप्रसन्नताजनितेन तेन स्पृश्यते ॥ ९४ ॥ , ·-- श्रुतपर्याया भेदा अनन्तगुणादयोऽसंख्यभवपरिच्छेदा उपर्युपरि पश्यतः सर्वे दरिद्रमिति विदित्वा विकरणं-विक्रिया, कृतशेपश्रुतदाननिषेधमिति शेपः, वैक्रियसिंहरूपनिर्माणम् ॥ १५ ॥ सम्पर्कश्च संसर्ग आचार्यादिवहुश्रुतैः सहा,उद्यमश्च-प्रोत्साहः । मूलगुणा उत्तरगुणास्तेषां निप्पादकं श्रुतज्ञानं लब्ध्वा॥९॥ "ज्ञानं मददर्पहरं, माद्यति यस्तेन तस्य को वैद्यः। अमृतं यस्य विषायति, तस्य चिकित्सा कथं क्रियते?'॥१॥॥९॥ जात्यादिमदमत्तः शुचिपिशाचाभिधानद्विज इव दुःखभाग्भवति ॥९८ ॥ जात्यादीनां वीजविनाशोद्यतेनाऽऽत्मोत्कर्षः परदूषणोद्धोपणं च ॥ ९९ ॥ परतिरस्कारः। भवे भवे, कोटिरानन्त्यसूचिका ॥ १०॥ कर्मशब्देन गोत्रमेव । तदूपमेव योनिविशेषाश्चतुरशीतिलक्षास्तदन्वरैः कृतविभागम् ॥ १०१॥ देशादीनां समृद्धिपर्यन्तानां विषमतां विलोक्य भवसंसरणे ॥ १०२॥ अनादृतगुणदोप, एवंविधो जीवः । पञ्चेन्द्रियाणां निजनिजविषयगास, तेन विवलो-गतशुभपरिणामो रागद्वेपोदय- नियन्त्रितः॥१०३॥ घटितव्यं चेष्टितव्यम् ॥१४॥ तत्कथं चेष्टितव्यमित्याह-अनिष्टविपयाभिकाविणा भोगिना-भोगसक्तेन सह वियोगी विषयाणां कथं स्यात् । 'वै' इति प्रश्ने, आगमोऽभ्यसनीयः, अतिवाद व्यग्रहृदयेनाऽपि यथावद्विज्ञायैतानपायवहुलानागमोऽभ्यसनीयः ।। १०५ ॥ .

·अवचूर्णी। प्रशमरतिः औत्सुक्यकारका:-प्रकटोल्वणस्नेहरागा। निकप-प्रान्ते । बीभत्सादिभिर्वहुलाः ॥ १०६॥ दुःखान्ताः ॥ १०७॥ शाकोटादशो यत्र तीमनं । मोदकाम्लकरसादि । परिणतिसमये ॥ १०॥ उपचारचाटुकर्मविनयप्रतिपत्तिः शयनादिः । सम्भृतपिण्डितरम्यकानि रतिकराण्यविच्छेदकारिणः ॥ १०९॥ देवनारकाणां नियतकालं, अनियतकालं मनुष्यतिरश्चाम् ॥११० ॥ इष्टपरिणामाः सन्तोऽनिष्टपरिणामाः, अनिष्टपरिणामाः सन्तोऽभीष्टपरिणामाःआलोचनीयः सर्वक्षेत्रावस्थामावित्वात् । एवं घाऽनयस्थितपरिणामविपयपिरतावनुग्रहो गुणयोगतः । उपलक्षणत्वाद्बहुगुणश्चित्तप्रसन्नता ॥ १११ ॥ इत्यं गुणान्दोपरूपेण दोषांश्च गुणरूपेण यः पश्यति गुणदोपविपरीतोपलब्धिः। प्रथमाझं विलोक्य परिरक्ष्यः ॥ ११२ ॥ विधिना विज्ञेयः ॥ ११३॥ शत्रपरिज्ञानामाऽऽयध्ययनाथं संक्षेपेणाऽऽह-मातापित्रादिौरयाणामृझ्यादीनां पट्टीवकाययतना प्रथमेऽध्ययने, गौरवस्त्यागो द्वितीये, द्वाविंशतिपरिपहविजयस्तृतीये, हदसम्यक्त्वं चतुर्थे ॥ ११४ ॥ संसारोदेगः पयमे, कर्मनिर्जरोपायः पठे, वैयावृत्त्योधमा सप्तमे, तपोविपिरष्टमे, योपितो त्यागः-स्त्रीपरिहारो नवमे ११५ अम्बर-पखं, भाजन-पात्रकादि, वयोरेपणा, स्थाश्यग्रहा देवेन्द्रादेः, एते कीदृशाः शुद्धाः शुद्धिमन्तः ।। ११६ ।। स्थानं कायोत्सर्गरूपं, निपद्या-स्वाध्यायभूमिः, त्यागः-शब्दरूपयोररागः, क्रियाशब्दः सर्वत्र, परक्रियानिषेधः, प्रयातस्त- .

·, पस्यतो निष्प्रतिकर्मणः परो यदुपकरोति संस्करोति तदयुक्तं, अन्योन्यक्रिया साऽपि निष्प्रतिकर्मयपुषो न युज्यते ॥१७॥ साध्वाचारः पूर्वोक्ताध्ययनकथितस्वरूपः । खलु-निश्चयेन । अयं प्रत्यक्षः ।। ११८ ।। भावना-वासनाऽभ्यासः पड्डीवनिकाययतनादिका, तदाचरणेन च गुप्तहृदयस्य च-मूलोत्तरगुणैर्गुप्तमनस्कतदनुष्ठानव्य- किंभवतीत्याह-न तदस्ति कालविवरं, यत्र कालच्छिद्रेऽभिभूयते प्रमादकपायविकथादिभिः ॥ ११९ ॥ ग्रस्य x x x x x x स्वल्पकालेनैव विपरिणामधर्माः-कुत्सितपरिणामधर्मा अन्यथाभवनस्वभावाः, मा-मरणधर्मिणो मनुष्यास्तेषामृद्धिसमु. दया-धनधान्यहिरण्यस्वर्णादिविभूतिसमूहा अनित्याः । संयोगाः-पुत्रपुत्रीप्रभृतिसम्बन्धाः विप्रयोगावसानाः शोकोत्पादका भवन्ति, ततो न किश्चिद्विपयाभिलापेण ॥ १२१ ॥ भोगजनितसुखैः क्षणविनश्वरैः प्रभूतभीतिभृतैः काशितैरभिलपितैः शब्दादिविषयाधीनः किं?, न किञ्चित्प्रयोजनमे- मिस्तस्मात्तेवभिलापमपहाय नित्यमात्यन्तिकमभयमविद्यमानभीतिकमात्मस्थ-स्वायत्तं [ यत्] प्रशमसुखं, मध्यस्थस्याऽरक- द्विष्टस्योपशान्तकपायस्य यच्छर्म तदेवंविधं तत्रोद्यतो भव ॥ १२२ ।। इन्द्रियग्रामस्य शब्दादिविपयस्य उन्धुमिच्छतः मिये कर्तव्ये यायत्मयासः क्रियते तावत्तस्यैवाऽक्षसमूहस्य निग्रहे वरतरं- बहुगुणमूचित्तेनोद्यमः कृतः ॥ १२३ ॥ प्र.२.१२

·प्रसमरतिः
अवपूर्णी ।
॥६७॥
.
सरागेण-मोहयुक्तेन विषयाभिलापतः प्राप्यं सुखं तस्मादनन्तकोटिगुणितं मूल्यं विनाऽनायासेन वीतरागः प्रशमसुख-
मामोति ॥ १२४॥
इष्टस्या(इष्टा) वियोगकालानिएविप्रयोगकासोत्पन्नं दुःखं सरागः प्राप्नोति, न वीतरागः ॥ १२५ ॥
एतेषु हास्यादिभेदेपु निभृतः स्वस्थस्तस्य यत्सुखं तद्रागिणां कुतः ॥ १२६ ॥
एवं गुणयुक्तोऽपि केवलमनुपशान्तोऽशमितविषयकपायस्तं गुणं निरुत्सुकत्वं रत्तत्रय्युपचयरूपं नाऽऽमोति ॥ १२७ ॥
चकरर्तिवासुदेवादिस्तस्य महेन्द्रस्य च तादृशं सुखं नाऽस्ति यादृशं प्रशमस्थितस्य ॥ १२८ ॥
स्वजनपरजनविषयां चिन्तां दारिद्र्यधनान्यदौर्भाग्यसौभाग्यादिरूपां विहाय । आत्मपरिज्ञानमनादौ संसारे परिभ्रमन्नय-
मात्मा मुरादुःसान्यनुभवन्नपि न तृप्तः, सोऽधुना कथमेभिस्तृधो भवेत्तदधुना यथा संसारे वहुसङ्कटेऽयं न भ्रमति तथा
प्रयतो मया कार्य इत्यात्मज्ञानचिन्तन एपाऽभिरतः परकार्यविमुखो जितमदनादिसर्वदोपः सुखमास्ते, स्वस्थः-उपद्रवरहित-
स्तिष्ठति । निर्जरो, निर्गताऽपेता जरा-हानिः, सा च प्रस्तावात्मशमामृतस्य यस्याऽसौ निर्जरः ॥ १२९ ।।
कृपियाणिग्यादिचिन्तनं लोकवार्ता, धर्मनिर्याहपृच्छा शरीरनिर्वाहचिन्तनं । शोभनक्षान्त्यादिसद्धर्मचरणवार्तार्थ एतद्य-
म[पीट] भीष्टं ठोकगातच्छरीरवार्तायाः कारणम् ॥ १३० ॥
आधार-आश्रयो, वर्तत इति शेषा, धर्म[ब्रह्मचारिणां-संयमिनां । लोके जातमृतसूतकनिराकृतगृहगमनादि, मधु-
मांसादि च धर्मविरुद्धम् ॥ १३१ ।।
.
॥६७॥

·देहः-शरीरं, नवाऽन्नपानवसनादिभिविना यापयितुं शक्यतान्यन्नपानवसनादिसाधनानि लोकवशानि, सद्धर्मस्य क्षमादे-
रविरोधाद्धर्मविरुद्धत्यागेनाऽनुवर्तनीयः ॥ १३२॥
दोपेणाऽनुपकारी भवति, प्रत्युताऽपकारेण प्रवर्तते परो लोकः क्रुध्यति । आत्मना ॥ १३३ ॥
पिण्डैपणाध्ययनभणितो निश्चयेन कल्प्यो ग्राह्योऽकल्प्यः परिहार्यः, आगमे आदानासेवनयोर्नियतवृत्तेः । तेन-विधि-
गृहीताहारेण ॥ १३४ ॥
वणे-गण्डे लेपः, अक्षस्य धुरा, सैवोपाऊं, अभ्यवहरेदित्यत्रापि योज्यं, असङ्गा-मनोवाकायेप्वसङ्गाः साधवस्तेषां योग्यः
क्रियानुष्ठानं, तेषां भरः-सङ्घातः, स एव तन्मात्रं, तस्य याना-निर्वाहस्तदर्थ, धर्मानुष्ठाननिर्वाहार्यमित्यर्थः । पन्नगो यथा
चर्वणवर्जितमेव गिलत्येवं साधुरपि, चिलातिपुत्रमारितधनश्रेष्ठिमुतामांसास्वादकपितृपुत्रादिवद्वा, यथा तैः शरीरस्य धार-
णार्थमेव तत्कृतं, तथा साधुरपि ॥ १३५ ।।
विशिष्टतरास्वादमगृद्धचित्तेन साधुनेति प्रक्रमः, तद्विपरीतमविद्यमानास्वादमपि द्वेपरहितेन, वृको यथा सरसं विरसं वा
न विलोकयति, तद्वत्साधुनाऽपि दारूपमधृतिना-दारुतुल्यसमाधिनाऽऽस्वाद्य-वस्तु, पुनरा] स्वाद्यं-क्रिया ॥ १३६ ॥
कालमुष्णकालादि, स्निग्धेतरादि च क्षेत्रं सुभिक्षादिकं च, मात्रामल्पादिरूपसात्म्यं, यद्यस्योपभुकं परिणतिमेति । द्रव्यागां-
धृतगुडादीनां गुरुत्वं लघुत्वं, यद्वा चैन द्रव्येणोपभुक्तेन गुणानां गौरवं शेषाणां लाघवं चाऽऽत्मना स्यात् । भोज्यं वस्तु ॥१३७॥

·अवचूर्णी।
प्रशमतिः
॥६८॥
अन्यदीपमहिकं दण्डकायुत्सर्गतः कल्प्य-कल्पनीयं, अपयादतो-गाढालम्बनेनाऽकल्प्यमपि ग्राह्यं लघुतरदोषासेवन
सद्धर्मदेहरक्षानिमित्तं कारणं तेनोकम् ॥ १३८ ॥
फल्प्याकल्प्य-शुद्धाशुद्धविधिज्ञः संविना-ज्ञानक्रियायुक्ताः सहाया यस्य । स्वभावविनीतो, दूषणदूपितेऽपि रागादिर-
हितः ॥ १३९ ॥
धर्मोपकरणेन-वस्त्रपात्रादिना धृतं वपुरस्य, अलेपको-ठोमेन न स्पृश्यते ॥ १४ ॥
अकृतगा? धर्मोपकरणयुक्तोऽपि न स्नेहमुपगच्छति । निर्ग्रन्थो-वक्ष्यमाणपरिग्रहरहित इति ॥ १४१॥
ग्रन्थोऽटविधं कर्म, सम्यक्त्याद्विपरीतं, प्राणातिपातादिभ्योऽनिवृत्तिः,अशुभमनोवाकाया, अशठ-मायारहितं, सम्यगु-
धच्छति ॥ १४२॥
संवर्धनमुपष्टम्भ या व्यवहारे च्यापाररूपे ज्ञानादीनामुपग्रहकारि दोपाणां निग्रहकारि यद्वस्तु, तनिश्चये कल्पनीयं,
नाऽवशिष्टम् ।। १४३॥
यस्त्वनपानादि दर्शनज्ञानाचायहोरात्राभ्यन्तरानुष्ठेयव्यापाराणां विनाशकारि, यच्च प्रवचनकुत्साकारि मद्यमांसकन्द-
मूलाभोज्यगृहभिक्षाग्रहणादि, तत्सर्व कल्प्यमप्यकल्प्यम् ॥ १४४ ॥
फरप्याकल्प्य शुद्धवस्तुप्वप्यनियतं, पुरुषाद्यपेक्षयेति शेषः, यथा विकारभाजा शुद्धमपि क्षीरादि निषिध्यते, नेतरेषां
नीरुजां, मेपनं तदन्येयां कल्प्यतेऽशुद्धमपि ॥ १४५ ॥
"
,
॥६८॥

·देशोऽसाधुपरिचितक्षेत्रं, कालो दुर्भिक्षादिः, पुरुपःप्रनजितराजादिः, अवस्था मान्धादिका, एतेषामर्थेऽकल्प्यमपि कल्प्यं, उपयोगशुद्धिपरिणामानेवैकान्तेन कल्प्यते कल्प्यं, नैवैकान्तेन न कल्प्यतेऽकल्प्यम् ॥ १४६ ॥ यतिना-साधुना तदेव चिन्तनीयं भापणीयं कायेन कर्तव्यं, यदात्मनः परेपामुभयेषां वाधकं न भवत्यतीतादि- सर्वकाले ॥१४७॥ सर्वेषु शब्दादिसर्वेन्द्रियार्थे[विपयेषु, इन्द्रियसझतेपु-श्रोत्रादीन्द्रियगणस्य गोचरतां प्रासेषु । वैराग्यमार्गः-सज्ज्ञान- क्रियासेवनं, तस्मिन्नन्तरायकारिषु परिसंख्यानं-इतरत्वनिःसारत्वाहितकारित्वपरिज्ञानं कार्य-ध्येयं, केन ? परं-कामार्थधर्मेषु प्रधान नियतं शाश्वतं कार्य-मोक्षप्राक्षिलक्षणमिच्छताऽभिलापिणा ॥ १४८ ॥ भावयितव्यमहर्निशं चिन्तनीयमभ्यसनीयं, किं तत् ?, अनित्यत्वं-संसारे सर्वस्थानानामशाश्वतत्वं, अशरणत्वं-जन्म- जरामरणाभिभूतस्य नाऽस्ति किश्चिच्छरणं, एकत्वं-एक एवाऽहं, अन्यत्व-स्वजनधनदेहादिकेभ्योऽन्य एषाऽहं, अशुचित्वं- आधुचरकारणाशुचितामयस्य शरीरस्याऽशुचिभावादशुचित्वं, संसार इति माता भूत्वा भगिनीत्यादिभवभावना, आश्रय- द्वाराणि विवृतानि कर्माश्रयः, आश्रवद्वारपिधानं संवरः ॥ १४९ ॥ कर्मणो क्षपणोपायो निर्जरणं, लोकायामादिलोकविस्तरः, शोभनोऽयं धर्मस्तत्वतः-परमार्थतश्चिन्ता धर्मस्वाख्याततत्त्व- चिन्ताः, योघेः सुदुर्लभत्वं चेति प्रकटम् ।। १५० ॥ इष्टजनसम्प्रयोगश्चर्द्धिसम्पच्च, विषयसुखसम्पच्च, सम्पच्छन्दः प्रत्येकं योग्यः ॥ १५१ ॥ अभिद्रुतेऽभिभूते ॥ १५२ ॥ .

·प्रश्मरतिः अवचूर्णी ॥६९॥ आकालिकहितं-सदाभाविशुभाचरणं, एकेनैवाऽऽत्मनाऽसहायेन स्वस्याऽर्थे ॥ १५३ ॥ स्वजनात्पित्रादेः, परिजनादासादेः, विभवात्कनकादेः, शरीरादेहाच्च, तेन्यो भिन्नोऽहं, पृथक्कर्मणि यस्य नियता नकं- दिनमालोचिका, हिर्यसात् , शोककलिः कलिकालस्वरूपम् ॥ १५४ ॥ कर्पूरादीनां वपुःसम्पर्कादशुचिकरणसामर्थ्यात् , शुक्रशोणिताद्याद्यकारणानामन्नपानायुत्तरकारणानामशुचित्वात् ॥१५॥ संसारभारनामाह-दुहिता-सुता ॥ २५६ ॥ स सम्यग्दृष्टिरपि-यो]न विरतः प्राणातिपातात् , सोऽपि[विरतोऽपि प्रमादवान् । मनोदण्डाः ४ वाग्दण्डाः४काय- दण्डाः ४, तदेवं पञ्चदशप्रकारदण्डरुचिः, ततश्चाऽयमर्थः-प्रमादवान् यो जीवस्तस्य यथैते भेदा वहवस्तथाऽऽश्रवकर्माण्या- श्रयस्थानानि भवन्तीति । आश्रयविधिरक्तस्तस्मिन्नाश्रयकर्मणि विपये तेषां भेदानां निग्रहे यतेत ॥ १५७ ॥ अनुपादाने वृत्तिापारः। पाठान्तरे गुप्तिर्गोपन, आत्मन्यारोपितो हितः । वरदैस्तीर्थकरादिभिः॥ १५८ ॥ पिशोषणालइनादुपचितोऽपि-पुष्टोऽपि, दोपोजीर्णात्मकः,तद्वोत्कर्मोपचितं बन्धादिभिर्निरुद्धाश्रवद्वारो जीवः संवृतः॥ सर्वत्र-यत्र न जातं न मृतं मयेति । परमाणुप्रभृतीन्यनन्तानन्तस्कन्धपर्यवसानानि द्रव्याणि, तेषां मनोवाकायादिभिरु- पयोगा, न प तैस्तृप्त इति चिन्तयेत् ॥ १६० ।। प्रत्यरम्य फपायचतुप्फाअयित्राचतुःप्रकारता मनःप्रभृतीनां दण्डानाम् । " ॥ ६९ ॥ .

·मुष्ठु-निर्दोषः ख्यातः । [अत्र]क्षमादिलक्षणधर्मे। मुखपरम्परया ॥ १६१॥
कल्प[कल्य]ता-नीरोगता, आयुर्दीर्घायुप्कं, श्रद्धा-धर्मजिज्ञासा, कथकश्चाऽऽचार्यः, श्रवणं चाऽऽकर्णनं, एतेषु नव-
सूत्तरोत्तरदुर्लभेषु सत्स्वपि, बोधिः सद्धर्मस्याऽऽख्याता (१) सम्यग्दर्शनं, [तस्य] सम्यग्लाभो[दुर्लभो] भवति ॥ १६२ ॥
अवाप्याऽज्ञानाद्रागारपतीपुत्राद्यासक्केः कापथविलोकनात्-कुपथदर्शनादेकैकनयानुसारिजिनप्रणीतागमवचनैकदेशस्वयु-
किनिरपेक्षविचारणाद्वयो निहवा जज्ञिरे, गौरवशात् ॥ १६३ ॥
रागप्रहाणमार्गो दुःसेनाऽधिगम्य इन्द्रियादिस[पलविधुरेणम्पन्नो (१)-चैरिविह्वलेन । विरागमार्गप्राप्तौ विजयस्तेन प्राप्तो
भाति येन सांविरतिरवाप्नोति ॥ १६४ ॥
गणशब्दा प्रत्येकमभिसम्बध्यते, नेतारस्तान् कपायान पूर्व "हतं सैन्यमनायक"मिति न्यायात् [साधयेत् ] ॥ १६५ ॥
मशिन्त्य-आलोच्योदयनिमित्र-प्रादुर्भावकारणमुपशान्तेहेतुः-कारणं च, कपायाणामुदयनिमित्तं परिहार्यमुपशान्ति-
हेतुरासेवनीयः । कथं ?, त्रिकरणशुद्धं-कायवाश्मनोनिर्दोपे, अपिरभ्युचये । इति भावनाऽधिकारः ।। १६६ ।।
शौचं-संयमं प्रति निलेपताऽदत्तादानापरिग्रहोवा, चासमुच्चये, संयमः सप्तदशभेदः, त्यागो द्रव्यभावग्रन्थत्यजनम् ॥१६७॥
क्षमाप्रधानः ।। १६८।।
गुर्पभ्युत्थानायधीना गुणा ज्ञानादयो यस्मिन् पुरुषे ॥ १६९ ।।
यथाटितं नि] तथाऽऽख्याति तस्य च शुद्धिर्नाऽस्ति ॥ १७० ॥

·असमरतिः
अवचूर्णी।
॥७०॥
द्रव्यं सचेतनादि, शैक्षादि सचेतनादि-"अट्ठारस पुरिसेसु, वीसं इत्यीसु दस नपुंसेसु । पचावणा अणरिहा, अणहा
पुण इस्थिआ चेव ॥ त्ति (अहवा विगलंगरूवाई)॥१॥ इति पाठान्तरम् ] | उपकरोति ज्ञानादीनां, तदप्युद्गमादिशुद्धं
शुचि, तथा भकपानादि, तदुद्गमादिदोपरहितं शुचि, अन्यदशुचि। देहशुचि पुरीपाद्युत्सर्गपूर्वकं निर्लेपं निर्गन्धं देह-
मधिकृत्य प्रवृत्त । भावशीचं निर्लोभतानिधायि कार्य-कर्तव्यम् ॥ १७१ ।।
आश्रवाः-पाणातिपातादयः कर्मादानहेतवस्तेभ्यो विरतिकरण । पञ्चेन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि, तेपी निरोधः । कपायाः
फ्रोधादयश्चत्वारस्तेपामुदयनिरोधः । दण्डा मनोवाकायाख्याः, अभिद्रोहाभिमानेादिकरणं मनोदण्डः, हिंस्रपरुषानृतादि-
भापणं याग्दण्डः, धावनपलानावनादिरूपः कायदण्डः, एभ्यो निवृत्तिरेव संयमः सप्तदशभेदो भवति ॥ १७२ ।।
बान्धवाः-स्वजनाः, धनं-हिरण्यादि, पथेन्द्रियविषयसुखं, एतेषां त्यागात् । भयमिहलोकादि सप्तविधं, विग्रहः-शरीरं,
(तस्य)प्रतिकर्मणा त्यागात्साधुर्मुनिरत्यकामा-परिहतासंयमपरिणामोऽष्टविधग्रन्धविजयप्रवृत्तः, परिहृताभिमानममत्व-
भागोरक्तद्विष्टरत्यागी ।। १७३ ॥
न रिसंवादनं यथादृश्यवस्तुभापणं, तेन योगः-सम्बन्धः, त्रिविधेन योगेनाजिह्मता-ऽकौटिल्यं, कायेनाऽन्यवेषधारितया
दृश्यतेऽन्या आर्यायाश्चतुथं चरणं "इय अणला (अयोग्याः) आहिपा सुत्ते" इत्येवंरूपमात्मप्रवोधादिषु । भावपुरीयप्रतिकृती तु
"चीनपुंमकं पाश्रित्येप पुननिपेषस्तदत्यन्तप्रतिपेधाय" इति टिप्पनी ॥ "तह वियलंगस्सरूवा य" इति प्रवचन० गा० २५ ।
॥ ७०॥

·विमतारयति, मनसाऽसत्यं प्रागालोच्य भापते करोति या, वचनेन सद्भूतनिहवासभूतोदावनं कदुकसावधादिभाषणं, एतत्परिहाराच्चतुर्विधं सत्यं जिनेन्द्रवचने, न त्वन्यत्र ॥ १७ ॥ अनशनं-चतुर्धभक्कादि पण्मासान्तं तपस्तथा भक्तमत्याख्यानेशिवमरणपादपोपगमनादि, ऊनोदरता-द्वात्रिंशकवठेभ्यो यथाशक्ति यदाहारमूनयति, वृत्तिर्वर्तन-भिक्षा, तस्याः संक्षेपणं-दत्तिभिर्भिक्षाभिश्च परिमितग्रहणं, रसत्यागः क्षीरदध्यादिवि- कृतीनां यथाशक्तिपरिहार:, कायोशा-कायोत्सर्गोकटुकासनातापनादिः,. संलीन:-सिद्धान्तोपदेशेनेन्द्रियनाइन्द्रियमेदेन, तभावस्तता, इन्द्रियसंलीना-संहृतेन्द्रियव्यापारः, कूर्मवत् , नोइन्द्रियसंलोनो-निष्कायमातंरौद्ररहितं मनोधरन परोपलक्ष्य यावं तपःप्रोक जिनादिभिः ॥ १७५ ॥ प्रायश्चित्तमालोचनादिदशविधमतिचारमलप्रक्षालनार्थ, एकाग्रचित्तनिरोधो ध्यानं, तत्रातरौद्रे व्युदसनीये, धर्मशुले दे ध्यातव्ये । व्या तस्यतो भायो वैयापत्त्य], आचार्यादीनां दशानां भकपानवखादिभिरुपमहः शरीरशुश्रूपा चेति, विनीयते येनाऽष्टविधं कर्म स यिनयो ज्ञानदर्शनचारित्रोपचारभेदात् , व्युत्सर्गोऽतिरिकोपकरणभकपानादेरुग्मनं, स्वाध्यायो याच- नाविः पचविधा, अभ्यन्तरस्य मिथ्यादर्शनकपायादेरपाकरणात्तपोऽपि ॥ १७६ ।। दिव्यं भवनेशव्यन्तरग्योतिप्कविमानवासिदेवीनां सम्बन्धि, तस्मान्मनोवाकायैः कृतकारितानुमतिभिर्विरतिर्नवमेदा, औदारिक मनुष्यतिर्यसम्पन्धि, तत्राऽपि मनोयाकायैः कृतकारितानुमतिभिश्च विरतिनवकं, तदेवं ब्रह्माऽष्टादश- भेदं भवति ।। १७७ ॥ , , ·असमरतिः अपचूर्णी । ॥७१॥ आत्मन्येव व्यापारोऽध्यात्म, कथमयमात्मा बध्यते ? कथं वा मुच्यते? इति, तद्विदन्तीत्यध्यात्मविदस्ते । मूर्छा- गाय, निश्चयनयाभिप्रायेणाऽस्मन प्रतिविशिष्टपरिणामस्तां परिग्रहशब्दवाच्यतया कथयन्ति, यस्मादेवं तस्माद्वैराग्यमिच्छता, आकिवन्यं परो धर्मः, न किश्चिन्ममेति विगतमूर्छया स्थयम् ।। १७८ ॥ दशमकारक्षमादिधर्मस्याऽनुयायिनस्तदासेविनः सदैवाऽनवरतं शिवोपायसेविनो दृढानांचनभेदानां, रूढानां-चिरका- लायस्थितिप्रामस्थैर्याणां, धनानां-बहलानां, एवंविधानामपि ॥ १७९ ॥ माया लोभश्च मानः क्रोधश्च, उद्धताः-सावष्टम्माः, प्रवला:-प्रकृष्टसामाः । विनाशयति, साधुरिति योगः ॥१०॥ व्यतिकरः-सम्पर्कः,पिरफता-पूर्वमहर्पिसमाचीर्णक्रियाकलापपरता,सद्भावा जीवादयः, एतानि धर्मस्थैर्यजनकानि॥१८॥ आक्षिप्यन्ते धर्म प्रत्यभिमुखाः प्राणिनी यया साऽऽक्षेपणी, विक्षिप्यन्ते-परापरदेवादिदोपकथनेन प्रेयन्ते माणिनो यत्र सा विक्षेपणी, विमार्गा-जैनमार्गादन्य एकान्तमतावलम्बिनस्तेषां वाधने समर्था पदरचना यस्याः सा, श्रोता चाऽसौ जनच, तस्य श्रोत्रमनसोस्तयोः प्रसादजननी, यथा जननी-माता ॥ २८२ ॥ सम्यग्विवेच्यते-नरकादिदुःखयो भयं ग्राह्यते यया सा संवेजनी, निर्वेदं कामभोगेभ्यो यया सा,एवमेताम् ॥ १८३ ॥ यायकालं, अध्यात्मचिन्तापनस्पन तेनाऽपिपरदोपगुणकीर्तनव्यापारेण किञ्चित्प्रयोजन, तावरकालं व्यग्रं-व्याप्तम् १८४ आचारादिश्रुतपाठेऽपरेषां पठने चाऽय मया किं कृतं? इत्यादि स्वात्मनि संचिन्तने ।। २८५ ॥ !!७१॥

·शासूक् अनुशिष्टाविति याग्विधिविद्भिश्चतुर्दशपूर्वधरैः, विशेषेण नियतो निर्णीतः । दैङ्क त्रैङ् पालनार्थे सर्वशब्दविदां-
संस्कृतप्राकृतादिशब्दविज्ञानाम् ॥ १८६ ।।
रागद्वेपव्याप्तचित्तान् शिक्षयति-'विपरीतमशुभं मा कुरु, अनवरतं शुभमविपरीतं कुरु'इत्यादिना, तथा संत्रायते-रक्षति
सदाचारे, स्थितानिति शेपः, कुतो? नरकादिदुःखात् ॥ १८७ ।।
शासनस्य-शिक्षणस्य सामर्थ्य-बलिटताऽनेन संत्राणस्य-पालनस्य बलेन चोभयेन सहितं यत्तच्छास्त्रमुच्यते सिद्धान्तः।
संसारभावमनुवदतां मोक्षं दर्शयतां सर्वविदामेतद्वचनम् ॥ १८८ ॥
वन्धः कर्मोपादानं, मोक्षः-कामावः ॥ १८९ ॥
पतानि विवरीपुस्ताक्जीवानाह-असंख्येयप्रदेशात्मकाः सकलोपयोगभाज: मुक्ताः-सिद्धाः, संसारिणो-भवस्था लक्षणत-
श्चिहत एकेन्द्रियादयो ज्ञातव्या इति, वक्षणतो-ऽसाधारणस्वरूपतः ॥ १९० ॥
x
x
x
x
x
एवमनेकप्रकाराणामेकैको विधिरेकैको भेदोऽनन्तकालवर्तित्वादनन्तपर्यायः, अनन्ताः पर्याया-धर्मा यस्य, अन्तर्मुहूर्तादा-
रम्यैकैकसमयवृद्ध्या त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि यावस्थितयः, अडलासंख्येयभागादारभ्य यावत्समस्तलोकावगाहा, ज्ञान-
वस्तुविशेषावयोधो, दर्शन-वस्तुसामान्यावबोधः, पर्यायास्तारतम्यकृतविशेषाः ॥ १९३ ।।
उपयोगश्चेतनाज्ञानदर्शनव्यापारः, साकारो-विकल्परूपो ज्ञानोपयोगस्तद्विपरीतो दर्शनोपयोगो व्यष्टचतुर्भेदः ॥१९४ ॥

·समरतिः
॥७२॥
अवचूर्णी।
.
ज्ञानं मत्यादि, मतिश्रुताचधयो मिथ्यात्योदयोपरक्तस्वभावा अज्ञानता यान्ति ॥ १९५ ॥
आदविकः स च-जीवोपात्तकर्मणामुदयो देवनारकादिपर्यायकारी, पारिणामिको-जीवभव्याभन्यत्वादिरूपखिकालतद-
(विच्युतिरूपः, उपमा-कर्मणां विपाकप्रदेशद्वयरूपोदयभायस्तेननिवृत्त औपशमिकः सम्यक्त्वचारित्ररूपः, सम्यक्त्वज्ञान-
पारिनादिरूपः क्षयोत्यः ॥ १९६ ।।
गतिर्नरकादिः४, कपायाः क्रोधादयः ४, लिङ्गं स्त्रीपुंनपुंसक ३, मिथ्यात्वमज्ञानमसंयतत्वमसिद्धत्वं, लेश्या: ६, एते कर्मोद-
यादाविर्भयन्ति । पारिणामिकापशमिको पूर्वोकत्रिविधद्विविधौ भवतः क्रमेण कर्मोदयनिरपेक्षसापेक्षौ च । कर्मक्षयाजातः
क्षायिकः, स नाविधः-सम्यक्त्वचारित्रकेवलज्ञान केवलदर्शनदानादिपञ्चलब्धिमेदतः । क्षायोपशमिकोऽष्टादशविधो मत्या-
दिज्ञानचतुष्कमज्ञानत्रिकं चक्षुरादिदर्शनत्रिकं दानादिपश्चलब्धयः सम्यक्त्वं चारित्रं देशविरतिश्चेति । पष्ठश्च सान्निपातिक
पूर्वोफभावानां द्विकादिसंयोगजः, स च पञ्चदशभेदो ग्राह्योऽन्य एकादशमेदरूपस्त्याज्यो, विरोधित्वात् ।। १९७ ।।
पभिरोदपिकादिभिर्भारात्मा-जीवः, स्थानं गतिरिन्द्रियाणि सम्पदः सुखं दुःखं, एतानि संप्राप्नोति । स्थीयते यत्र
संसारे जघन्यादिस्थितिः-स्थानमात्मनः, स चाssrमा समासेनाऽष्टविकल्पसानाह ॥ १९८ ।।
द्रव्यात्मा कपायात्मा योगात्मोपयोगात्मा ज्ञानात्मा दर्शनात्मा चारिवारमा वीर्यात्मा। मार्गणा-परीक्षा चेति ।। १९९ ।।
साम्प्रतमेपां स्वरूपं प्रतिपादयति-जीवानामेकाक्षादीनां सर्वत्र जीवत्वान्चयात्, अजीवानां धर्मास्तिकायादीनामजीव-
सान्वयंशाद्रव्यात्मा स्यादिति १ । कपायाः सन्ति येषां ते कपायिणा-समोहातेषां सकपायिणां कपाथः सहेकत्वापसे
.
॥ ७२ ॥

·कापारमा। योगा-मनोयायायम्यागरातदेण्यगीत मारमा स योगारमा समेगानां सात् ३ सयोगो-भाना प्यारो शेयरिणयमासारिणत उपयोगारमा मनीपानां, न सीयानाम् ॥ २०॥ गम्यादर्शनगंपनप बचापंप्रमानमानो यो शानपरिणामः म ज्ञानारमा ५। पारादिदर्शनपरिणतानां दर्शनारमा गांतीयानां मरति मागातिरावादिपारस्थानेभ्यो पिरतानां तदाकारपरिणतानां चारितारमा ७ । वीर्य-शकिपानं, गनात मां गंगारिणां पापारमा ८॥२०१।। पतेरी शिकसा विषादियामर द्रग्यात्मानमाचते-गात्मेति शानदर्शनस्वमारशेतनः प्रतीतः, मोजीपरिषयपुग- सारिए फयमारमशमति इत्योभ्यते-पधारो-व्यरदार, मास्ततीत्यात्मा भनति व्युत्पतितः शब्दगाध्या, सरंद्र- प्पपिधेर न्याय पति नपरिशेण-सामान्यप्राहिणा नयेन । स्वरूपासरस्यात् ।। २०२ ॥ गयोगो-रूपं, गनेकेन मेन निर्देश परीक्षणीयः। स्वत-सहा सम्प, टमुपट उमणचिहरनेकमेदं समस्त- मारम"पिणं पेयगडा, विहार्ग धारणा य पुजी य । हा मरं विमफा, नीरस्म उलस्तणा एए ॥१॥" ॥२०॥ उत्पणिपिसिसिरसाशणं यरमामपि तदलि, माठीपत् । एवं यमाऽसि तदुलादादित्रयास भरति, सरबत् । अपित-पिशक्ति मिनप्रयपनमुला, गर्पित-अपिशेरित मारतानमगीतं गतीतं महरिकसरपनम् ॥२०४ ।। कुगापासपस्यापो पटाथमाया। घटोऽयमुरपास इति । तेनाऽऽकारेण वस्य पटस्य ।। २०५ ।। परामादीत । पाप पदापर ! वेन पदार्थेन । २०६ ॥ पगाजीपदयाणि, कपरसगन्धपापत् ॥ २०७ ॥ .

·प्रशमरतिः ॥७३॥ 3 अवचूर्णी। - न हि द्रव्यप्रदेशाः सन्त्यन्ये च वर्णादयः, किन्तु तमेव प्रदेशं वर्णादिपुद्गलाः सन्निहिताः स्युः ॥२०॥ अनादिपारिणामिक पुद्गलद्रव्यं । सर्वभावेप्यौपशमिकादिषु वर्तन्ते ॥ २०९ ॥ विवृतपादस्थानस्थितो, विवृतपादभ्राम्यमाणनराकार इति ॥ २१०॥ तत्र लोकेऽयाराशरावाकारमधोलोकमू लोकं शरावसम्पुटाकारम् ॥ २११ ।। जम्बूद्वीपादिभेदेन । वैमानिकदेवलोकाः १०, अवेयकाः ३, अनुत्तराः १, सिद्धिः १-१५ ॥ २१२ ॥ अवशेष-भस्तलोकासंख्येयभागादिकं एको जीवः पृथिव्यादिको व्यानोति, 'वा' शब्दारसमसलोक केवलीसमुद्घातगः केवली ।। २१३ ।। धर्मास्तिकायादयस्त्रयोऽप्यसंख्येयप्रदेशाः । जीवद्रव्यमनन्तसमयं । कर्तृपर्यायशून्यानि ॥ २१४ ॥ गतिनिमित्त, स्थित्युपकारी ॥ २१५ ॥ सूक्ष्मता परिणामः स्कन्धानामेव, तत्सद्भावेन त इन्द्रियग्राह्याः साक्षात्। भेदो-यादिस्कन्धानां पृथग्भवनं । स्पर्शादयः पुनलद्रव्यस्योपकाराः, शब्दपरिणामः पुद्गलद्रव्याणामुपकारः। कर्मपुद्गलानां वन्धः क्षीरनीरवदिन्द्रधनुरादिः ॥ २१६ ।। विचेष्टितानि-विविधव्यापारोक्षेपणाकुन्ननादयः । उपग्रहः । सौभाग्यादृश्यीकरणादिः, जीवितदं क्षीरघृतादि, भरणदं विपासादि, संसारिजीयविषयाः ॥ २१७ ॥ परिणमन-परिणामो, यथा-वर्धतेऽकुरो हीयते येत्यादिकालजनित उपकारः, इदं चर्तत इदं न वर्तते वर्तनाया:, परत्व- ·मपरत्वं कालकृतं, पञ्चाशद्वर्षात्पञ्चविंशतिवर्षोऽपरः, पथवादशवर्षः परः । शिक्षा-लिप्यादिग्रहणासेवनादिवा ॥२१॥ द्विचत्वारिंशत्प्रकृतयः पुण्यं, न्यशीतिः पापम् ॥ २१९ ॥ आगमपूर्वो मनौवाक्कायव्यापारः, तस्य योगस्य विपरीतता । गुप्तिर्गोपनं, स्थगिताश्रवद्वारः ॥ २२० । संवृतात्मनस्तपसा पूर्वार्जितस्य कर्मणः क्षयः । उपधान-योगोबहनादि, तेन नव्यकर्मप्रवेशाभावः ॥ २२१ ॥ जीवादिपु निश्चयेन परिणामः । सद्भूतमिति ॥ २२२ ॥ शिक्षा-जिनोदितक्रियाकलापाभ्यासः पुनः पुनः॥ २२३ ॥ एतद्विप्रकारं । विस्ताराधिगमो-विस्तरपरिच्छेदो * । विपरीतार्थग्राही प्रत्ययो विपर्ययः। समासतो द्वेधा ॥ २२४ ॥ आभिनिवौधिक मतिज्ञानम् ॥ २२५ ॥ ज्ञानानां कमेणाऽष्टाविंशतिचतुर्दशपविभेदा उत्तराः, विपयो-गोचरो मतिश्रुतयोः सामान्यतः सर्वद्रव्येषु सर्वपर्यायेषु । अवधिसपिपु, मनःपर्याय मनोगतद्रव्येषु, केवलं तु सर्वव्यसर्वपर्यायेषु, आदिशब्दाक्षेत्रकालादिपरिग्रहः । ( विस्तराधिग- मा:-विस्तरपरिच्छेदः) एकस्मिन् जीवे युगपदेकादीनि कियन्ति ?, भाज्यानि-भजनीयानि चत्वारि, यावत्केवलावातावप- रज्ञानाभावः॥२२६॥ मतिश्रुतावधयः ॥ २२७ ॥ * सम्भाव्यते पड्विंशत्यधिकद्विशततमायाः कारिकाया अयं पर्यायः, तत्रैमास्य शब्दस्य मूले वृत्तौ च पर्यायस्य विद्यमानत्वा- दर चा विद्यमानस्यात् ।

·अवचूर्णी । प्रसमरतिः ॥७४॥ समो-रागद्वेषविकलस्तस्याऽऽयो-लाभस्तत्र भवं सामायिकी माफनपर्यायच्छेद उत्तरपर्यायस्थापन परिहरण-परिहारस्तेन विशुद्ध । सूक्ष्मो-ऽत्यन्तकिट्टीकृतः सम्परायो-लोभकपायः, सूक्ष्मसम्परायगुणस्थानवर्तिनः । अपायं यथाख्यातम् ॥२२८॥ अनेकैहुमकारैरनुयोगः किं कतिविधं कस्येत्यादिभिनय गमादिभिः, प्रमाणैः प्रत्यक्षादिमिः, समनुगम्य-ज्ञेयम् ॥२२९॥ एकतरस्याः सम्यग्दर्शनादिसम्पदोऽभावेऽपि, अपिः पूरणे, मोक्षमार्गोऽपि-मुक्तिप्रापकोऽपि न सिद्धिकरः, त्रिफला- च्यपदेदावत् ।। २३०॥ चारित्रं दर्शनज्ञानलामे । चारित्रलाभे ॥ २३१ ।। धर्मों दशाविधः । आवश्यकानि-प्रतिक्रमणालोचनादीनि ।। २३२ ।। सम्यक्त्यादीनां जघन्याचाराधनानाम् ॥ २३३ ।। सम्यक्त्वादिसम्पदा तत्परेण-व्यमेण, तेप्वेच-सम्यक्त्वादिषु । तत्परेपु साधुषु, जिनेषु, भकिरान्तरा-प्रीतिः । उपग्रह- स्तदुचितानपानशयनासनादिप्रदानरूपः । समाधिः-स्वास्थ्य स्वपरयोः। एतेषां करणेन ।। २३४ ।। यलमेव प्रपञ्चयति-गुणानां ज्ञानादीनां । परतप्तिषु । अधृष्यस्याऽधर्पणीयस्य, मत्सरश्चित्तस्थ एव कोपः ॥ २३५ ।। प्रशम एव निरावाधसुखं सदाचारे रतस्य साधोरिति, तस्य किं साधर्म्य ? सुरासुरनरलोकेऽस्मिन् ॥ २३६ ॥ न केनाऽपि व्ययं प्रापित-बाधितम् ॥ २३७ ॥ विनिवृत्ता परस्मिनाशा येषाम् ।। २३८ ॥ शब्दादीनां विपयाणां परिणाममन्ययाभवनरूपं, दुःसहेतुमेव च सम्प्रचार्य। संसारे दुःखान्येव रागद्वेषात्मकानि ॥२३९॥ प्रदोप-प्रद्वेष । अव्यथितोऽपीडितः ॥ २४०॥ मौनी निरवयभाषी, एकाकी निष्कलहोत्रा, वशे स्थापितानि, परीपहाः सम्यक् सह्यन्ते, कपायाणामुदयो निरुद्धः॥२४॥ ॥७४॥ ReK ·शब्दादिस निःस्पृहः । प्रशमगुणाः स्वाध्यायादयस्तेषां समूहस्तेन विभूषितः । अभिभवति देवमनुष्यादीनां नार- कादीनां च ॥२४२॥ * x x x विरतिस-पापविरमणं, ध्यान-धर्मध्यानादि, भावनाऽनित्याद्याः, योगा-आवश्यकादिन्यापाराः । सुखेन ॥ २४४ ॥ धर्मात् "संतीय महियाजव०१०"भूम्यादिजीवानव, अजीवा१०, करणकारणानुमतित्रयं, मनोवसकायत्रयम्॥२४५॥ संसारमीरसुखप्राप्यपारस्य । प्राप्तः । विर(कताया) काया (1) दूरानुयायिनं । तत्कालावस्थायामुचितं प्रकृष्टम् ॥२४॥ धर्मध्यानस्य भेदचतुष्टयमाह-सम्बुद्धिसम्पर्कमाप्य ॥ २४७॥ धीतरागययनं च । आज्ञायाः सर्वज्ञदत्ताया गवेषणं, तस्या अर्घनिश्चयः । एभिहेंतुमिरैहलौकिकोऽपायः, पारलौकिको नरकतिर्यगतिश्चमणरूपो धार्थिना चिन्त्यते, सोऽपायविचयः ।। २४८॥ अशुभकर्मणां व्यशीतिविधानां, शुभकर्मणां द्विचत्वारिंशभेदानां, विपाको रसः कटुकमधुरत्वादिः, तस्याऽनुचिन्तनार्यः। द्रयाणां पण्णां, क्षेत्रमूर्याधस्तियामेदं, तेपामाकारानु(चिन्तन) गमनं-[अनु]चिन्तनम् ॥ २४९ ॥ x x x x * पुनरुफ याभात्ययमचन्द्राकारचिहान्तर्गतः शब्दः, अर्थासङ्गतत्वात् ।

·प्रसमाति:
अवचूर्णी।
नित्योद्विग्नस्य-संसारोपरि नित्यमुद्वेगं कुर्वतो जितकोपाहवारस्य । कलिमलं-पापं । जितसर्वलोभस्य ॥ २५१ ।।
विविक्की-गृथाभूता बन्धुजनशत्रुवर्गों यस्य, समस्तुल्यो वासीचन्दनाभ्यां कल्पनप्रदेहादि:-छेदनानुलेपनादिर्यस्य स
तथा, एविधो देहो यस्य ॥ २५२ ॥
कृतात्माभिरतेः, यतः स] स्वकार्य एव व्याप्रियते, न वहिः प्रीतिं विदधाति । हदमप्रमत्तस्य ।। २५३ ।।
चित्तनैमल्पात् । प्रमाददण्डयोगविंगुरमानस्य-विमुच्यमानस्य । अम्यां प्रधानभूताम् ॥ २५४ ॥
माकनकर्मक्षयकरणदक्ष, अथाऽनन्तरं घातिकर्मणां चतुर्णी क्षयैकदेशोऽसमस्तक्षयस्तदुत्थं, ऋद्धय आमाँपध्यादयः, प्रवेका-
अधिज्ञानादिविदशेपाः,विभवास्तृणामादपि कनकवृष्टिकर्तृत्वादयस्ते विद्यन्ते यत्र तत्तथा,जातं भद्रे-कल्याणमस्य तस्य ।।२५५।।
सुसविभूतिरसामृतकल्पाहारेप्यगुरुगीरवरहिताः, अकृतादर इत्यर्थः । उब्धिमाकाशगमनादिकां दुष्पापां कापुरुषैः।
तस्यामामपियादिविभूती प्राधायामपि ॥ २५६ ॥ सर्वसुरवरदिश्चतुर्विधेन्द्रविभूतिः ॥ २५७ ॥
तजयं-तपोऽनुष्ठानजन्यातुल्यविभूतिवन्धाभिभवं । यथा तीर्थकरसस्थानकं प्राप्तस्तस्थाऽसायपि भवति ॥ २५८ ॥
पृथम्ववितर्कसविचारं १, एकत्ववितर्कमविचारं २ । कर्माष्टकमध्ये स्वामिनम् ॥ २५९ ॥
अथ क्षपकश्रेणिमारोहन मोहमुन्मूलयन प्रथममनन्तानुवन्धिना-यावजीयावस्थायिकपायाणां, ततो मिथ्यात्वमोह एव
गहनं, ततोऽपि मिश्र, सम्यक्त्वं च मिप्यात्वं च सम्यमिथ्यावं, एतावता मिश्नम् ॥ २६० ।।
सम्य-शायोपशामिकपुअरूपं, ततो द्वितीयतृतीयकपायान् ॥ २६१ ।।
॥७५ ॥

·हास्यरतीत्याद्युन्मू(लिते)लनेऽष्टाविंशतिविधेऽपि मोहे वीतरागो भवति ॥ २६२ ॥
सकल उद्घातितो-यस्तो मोहो येन सः, अनुपलक्ष्यो-नाऽद्यापि स्वविषयां प्रतीतिमुत्पादयितुं प्रत्यला, यथा राहणा
पूर्णचन्द्रो मुक्तोऽपि कियन्तं कालमनुपलक्ष्यो भवति, तथा क्षीणमोह इति ॥ २६३ ॥
यथा बालिताग्निः काठादिः, एवं ध्यानाग्निः । अनन्तगुणं तेजो यस्य । तपोऽनशनादि, त एव हविर्घतम् ॥ २४ ॥
अनुप्रातः परिगतः। जीवानां सर्वेषां कर्मभाजां । दहेद्यदि संक्रमः स्यात् ।। २६५ ॥
संक्रमः-सामस्त्येन कर्मप्रवेशः, अथ विभाग-एकदेशोऽपि नाऽऽकामति ॥ २६६ ॥
शिरउद्गताया[सूच्या नाशात्क्षयादृक्षस्य ध्रुवो निश्चयेन भवति ॥ २६७ ॥
क्षपितकपायत्वादन्तर्मुहर्तकालं यावद्भूत्वा-स्थित्वा, युगपदेककालं ज्ञानावरण ५ दर्शनावरण ४ अन्तरायाणां ५
क्षयमाप्य ॥२६८॥
शाश्वतमनवरतभवनशीलत्वात् , अनन्तं क्षयाभावात् , केनाऽपि तस्याऽतिशयितुमशक्यत्वात्, अनुपममपगतोपमान-
त्वात् , अनुत्तरमविद्यमानोचरत्वात् , निरवशेष परिपूर्णत्वेनोत्पत्तेः, सम्पूर्ण सकलज्ञेयग्राहित्वात् , अप्रतिहतं सदाऽपि
प्रतिघातकाभावात् ॥ २६९॥
कालये परिपूर्णे लोकालोके कृत्स्नवस्तुपरिच्छेदित्वात् । गुणपर्यायवगव्यं, सहभाविनो गुणाः क्रमभाविनः पर्यायाः,
सर्वार्थ:-सर्वप्रकारैः ॥ २७० ॥

·प्रशमरविः अवचूर्णी । ॥ ७६॥ क्षीणपातिकर्मचतुष्को, भवोपवाहिकर्मचतुष्कवेदिता । जघन्येन घटिकाद्वयम् ॥ २७१ ।। तेनाऽऽयुषाऽभिन्न-सदृश, क्षीरोदकवत् । संस्थितं घरमभवयोग्यमायुः, केवलिना दुर्भेदमनपवर्तनीयत्वात्, तथा वेदनीय कर्म सदुपग्रहं । तेनाऽऽयुषोपगृह्यते-उपष्टभ्यते, तदुपग्रहमनपवर्तनीयत्वादायुः कर्मणा सह वेद्यत्वात् ॥ २७२॥ अधिकतरम् ।। २७३ ॥ दण्डमूर्धाधश्चतुर्दशरज्जात्मकं पाहल्यतः शरीरमान,कपाट पूर्वापरलोकान्तव्यापिनं समस्तनिष्कूटव्यापनालोकव्यापी२७४ अन्तराणि-निष्कूटगतजीवप्रदेशान् ॥ २७५ ॥ औदारिकशरीरयापकः, प्रथमाष्टमसमययोर्दण्डकरणसंहारलक्षणयोः, कथितोऽसौ केवली ॥ २७६ ॥ स फैली करणत्रयशुद्धयोगयानुचितं सत्यं यतियोग्यं योग-व्यापार युक्रे-प्रवर्तयति, सयोगो मोक्षं न गच्छतीति योगनिरोधमुपैति-प्राप्नोति ॥ २७७॥ तन प्रथमं मनोयोग--मनःपर्याप्तिजनितव्यापार शरीरमतिवद्ध मनोद्रव्यग्राहक, तद्वियोजनार्थ पञ्चेन्द्रियस्य संजिनी मनःपर्याच्या प्रथमसमयपर्याप्तकस्य यः सर्वजघन्यमनोयोगी-मनीवर्गणाग्रहणशकेपारस्तस्मारस्वात्मन्यसंख्येयगुणहान्या प्रतिसमयं निरुन्धन् सकलं निरुणद्धि, मनःपर्याध्या रहितो भवति ॥ २७८ ॥ दीन्द्रियः कपर्दिकादिजीवा, साधारणः-सूक्ष्मनिगोदादिस्सयोः क्रमेण वाक्पर्याप्सिकायपर्याप्तिभ्यां प्रथमसमयपर्याप्तकयो- ॥७६॥ -

·जघन्ययोगी क्रमेण वागुच्छ्वासरूपी, ताभ्यामसंख्येयगुणहीनौ निरुणद्धि, सूक्ष्मकाययोगनिरोधे तु पनक-उल्लिजीवस्तस्माद-
धोऽसख्यगुणहीनः पर्याविद्वयरहितो भवति ॥ २७९ ॥
सूक्ष्मकाययोगनिरोधकाले तृतीयशुक्लष्यानी भवतीति तन्निरूपयन्नाह-सूक्ष्म क्रियमप्रतिपातिकं ध्यायति, तदैव च शैलेशी
करोति-स्वदेहविभागहीनात्मप्रदेशाधनीभवति । ततः परेण-शेपकालेन निरुद्धसकलयोगो व्युपरतसकलक्रियमनिवृत्ति-
ध्यानं ध्यायन् चरमकोशं क्षपयति ।। २८० ॥
चरमभवेऽन्तिममनुष्यजन्मनि संस्थानं देहोच्छायप्रमाणे यस्य सिद्धिमुपजिगमिपोस्तस्मात्रिभागहीनं-तृतीयांशेन न्यूनं
संस्थानावगाहनापरिमाणं करोति ।। २८१॥
स भगवान् केवली तस्यां शैलेश्यवस्थायां मनोवागुच्छ्वासकाययोगक्रियार्यविनिवृत्तो-निरुद्धसकलयोगक्रियोऽपरिमित-
निर्जरो-बहुकर्मक्षपणयुक्त आत्मा यस्य, स संसारमहासमुद्रादुत्तीर्णः-पारप्राप्त एव तिष्ठति ।। २८२ ।।
ईपद्रस्वानां-मनाग्नस्वाक्षराणां पञ्चको 'अइजमल' रूपस्तस्योगीरणं-प्रोच्चारणं, तावन्मात्रायां परिमाणतस्तत्तुल्यकालीयां
शैलेशीमेति-गच्छति । संयमवीर्याप्तवल:-सर्वसंवरवीर्येण प्राप्तवलो, विंगताऽपगता लेश्या भावरूपा यस्य सः ॥२८३ ॥
पूर्वरचितं-प्रथममेव समुद्धातावसरेऽवस्थापितं प्रकृतिशेष गोत्रवेद्यायुपो यदवशिष्टमास्ते, तत्प्रकृतिशेष संयमश्रेण्यामन्त-
मुहूर्वगतसमयप्रमाणायां संस्थाप्य समये समये क्षपयन्नसंख्यातगुणमुत्तरोत्तरेषु समयेषु ॥ २८४ ॥
चरमकर्मीशानुत्तरप्रकृती-स्त्रयोदशसंख्याः । विनिहत्याऽपनीय । युगपदेककालम् ॥ २८५ ॥

·असमरतिः
॥७६॥
अवचूर्णी।
.
क्षीणपातिकर्मचतुष्को, भवोपग्राहिकर्मचतुष्कवेदिता । जघन्येन घटिकाद्वयम् ॥ २७१ ॥
तेनाऽऽयुपाऽभिन्न-सदृश, क्षीरोदकवत् । संस्थितं चरमभवयोग्यमायुः, केवलिना दुर्भेदमनपवर्तनीयत्वात्, तथावेदनीय
कर्म तदुपग्रह । तेनाऽऽयुपोपगृह्यते-उपष्टभ्यते, तदुपग्रहमनपवर्तनीयत्वादायुः कर्मणा सह वेद्यत्वात् ।। २७२ ।।
अधिकतरम् ॥ २७३ ॥
दण्डमूर्धाधश्चतुर्दशरज्यात्मकं वाहल्यतः शरीरमानं,कपाटंपूर्वापरलोकान्तव्यापिनं समस्तनिष्कूटव्यापनालोकव्यापी२७४
अन्तराणि-निप्कूटगतजीवप्रदेशान् ॥ २७५ ॥
औदारिकशरीरयापकः, प्रथमाष्टमसमययोर्दण्डकरणसंहारलक्षणयोः, कथितोऽसौ-केवली ॥ २७६ ॥
स केवली करणतयशुद्धयोगयानुचितं सत्यं यतियोग्यं योग-ध्यापार युके-प्रवर्तयति, सयोगो मोक्षं न गच्छतीति
योगनिरोधमुपैति-पामोति ।। २७७॥
तन प्रथमं मनोयोग-मनःपर्याप्तिजनितच्यापार शरीरप्रतिवद्धं मनोद्रव्यग्राहकं, तद्वियोजनार्थ पञ्चेन्द्रियस्य संजिनो
मनःपर्याप्त्या प्रथमसमयपर्याप्तकस्य यः सर्वजघन्यमनोयोगो-मनोवर्गणाग्रहणशक्तापारस्तस्मात्स्वात्मन्यसंख्येयगुणहान्या
प्रतिसमयं निरुन्धन् सकलं निरणद्धि, मनःपर्याश्या रहितो भवति ॥ २७८ ॥
दीन्द्रियः-कपर्दिकादिजीयः, साधारणः-सूक्ष्मनिगोदादिस्तयोः क्रमेण यापर्याप्तिकायपर्याप्तिभ्यां प्रथमसमयपर्याप्तकयो-
.
॥ ७६ ॥

·जघन्ययोगी क्रमेण वागुच्छ्वासरूपी, ताभ्यामसंख्येयगुणहीनौ निरुणद्धि, सूक्ष्मकाययोगनिरोधे तु पनक-उल्लिजीवस्तस्माद-
धोऽसंख्यगुणहीनः पर्याप्तिद्वयरहितो भवति ।। २७९ ॥
सूक्ष्मकाययोगनिरोधकाले तृतीयशुक्लध्यानी भवतीति तन्निरूपयन्नाह-सूक्ष्मनियमप्रतिपातिकं ध्यायति, तदैव च शैलेशी
करोति-स्वदेहविभागहीनात्मप्रदेशा[]पनीभवति । ततः परेण-शेषकालेन निरुद्धसकलयोगो व्युपरतसकलक्रियमनिवृत्ति-
ध्यानं ध्यायन् चरमकोशं क्षपयति ॥ २८० ॥
चरमभवेऽन्तिममनुष्यजन्मनि संस्थान देहोच्यायममाणं यस्य सिद्धिमुपजिगमिपोसमात्रिभागहीनं-तृतीयांशेन न्यून
संस्थानावगाहनापरिमाणं करोति ॥ २८१॥
स भगवान् केवली तस्यां शैलेश्यवस्थायां मनोवागुरासकाययोगक्रियाविनिवृत्तो-निरुद्धसकलयोगक्रियोऽपरिमित-
निर्जरो-बहुकर्मक्षपणयुक्त आत्मा यस्य, स संसारमहासमुद्रादुचीर्णः-पारप्राप्त एव तिष्ठति ॥ २८२ ॥
ईपद्रस्वाना-मनाग्नस्वाक्षराणां पञ्चको 'अइल' रूपस्तस्योगीरणं-प्रोच्चारणं, तावन्मानायां परिमाणतस्तत्तुल्यकालीयां
शैलेशीमेति--च्छति । संयमवीर्यावरल:-सर्वसंवरवीर्येण प्राधवलो, विंगताऽपगता लेश्या भावरूपा यस्य सः॥ २८३ ।।
पूर्वरचितं-प्रथममेव समुद्धातावसरेऽवस्थापितं प्रकृतिशेष गोत्रवेद्यायुपो यदवशिष्टमास्ते, तत्प्रकृतिशेष संयमश्रेण्यामन्त-
मुहर्तगतसमयप्रमाणायां संसाप्य समये समये क्षपयनसंख्यातगुणमुत्तरोत्तरेषु समयेषु ॥ २८४ ॥
घरमकर्मीशानुचरप्रकृती-खयोदशसंख्याः । विनिहत्याऽपनीय । युगपदेककालम् ॥ २८५ ॥

·प्रशमरतिः
अवचूर्णी।
॥७७॥
सर्वगतियोग्यसंसारमूलहेतूनि । सर्वत्र भवनशीलानि । औदारिकादिशरीराणां यत्स्वरूपं, तेन सर्वेण रहितः ॥ २८६ ॥
अवश्रेणिगति, अविद्यमानस्पर्शी। अवक्रगत्या, अप्रतिहतगतिः ।। २८७ ॥
ज्ञानोपयोगेन वर्तमानः, तत्तः परमुपयोगद्वयं सिद्धानामिति ॥ २८८ ॥
सादिकं यस्मिन्सिद्धोऽजनि तमादिं कृत्वा, अनन्तं पुनः क्षयाभावात्, व्यावाधारहितं । केवलान्यद्वितीयानिक्षायिकानि,
मुकः कृत्स्नकर्मक्षयात् ॥ २८९ ॥
मुफः मन्[न]जीयोऽभावोऽसद्रूपः, स्वलक्षणस्य ज्ञानदर्शनादेर्भावात् , स्वतोऽर्थसिद्धेः । यद्यपि छानस्थिकोपयोगारके
यल्योपयोगान्तरमुदेति, तथाप्युपयोगसाम्यान्न मिद्यते, ज्ञानस्वभावत्वात् , भावान्तरसंक्रान्तः, जलस्थितलवणस्य रूपतो-
ऽदर्शनेऽपि रसत उपलब्धिवत् ॥ २९० ।।
इहव-संसारे स न तिष्ठति, अनिवन्धान्मनुजादिभवकारणानामत्यन्तलयात् , अनानयात् , मुक्तस्य हि मनुजभवो ना-
श्रयः, किन्तु सिद्धिरेय, संसारव्यापाराभावाच्छरीरादिकारणाभावाच ॥ २९१ ॥
अधो न याति, गुरुत्वाभावात् , अशक्योऽयं भावो-यत्कर्ममुक्तोऽधो याति । लोकान्तादपि परतो न याति मुक्का,
उपग्रहकारिधर्मद्रव्याभावात् , सपकस्तारको यानपात्रं यथा स्थले न याति, उपग्रहाभावात् ॥ २९२ ॥ .
योगो मनःप्रभृतिकः, प्रयोग आत्मनः क्रिया, तयोरभावान तिर्यग्गतिरस्ति, तथा सिद्धस्य-मुक्तस्योर्ध्वमेव गतिर्भवति,
फियपावत् ?, आलोकान्तम् ॥ २९३ ।।
.
॥७७॥

·x
x
x
x
कुम्भकारप्रधामितचकस्य तद्व्यापाराभावेऽपि भ्रमणवत्, एरण्डफलपदलायुपत्परमहंसवज्जठनधूमवत्तृतीये शुलपाने
सूरममियया प्रयोगेण ॥ २९४ ॥
घटमानः प्रवचनोफसकटक्रियासु, प्रयलेन चेष्टतेऽहर्निशं क्रियासु ॥ २९६ ॥
वीर्यसम्पत्-साहससमृद्धिः, पतेषां संहननादीनां वैकल्यात् । कर्मणां निकाचनावस्थामाप्तिः । कर्मक्षयमकृत्वाऽविधा-
पोपरम-विनाशमैति-गच्छति ॥ २९७ ॥
नाम[]ग्रेयेयकेषु । 'जई मह पूजायां' इति पातोमहान्ति-पूज्यानि ऋद्धिद्युतिवऽपि यस ॥ २९८ ॥
विशिष्टान्ययेषु बहुपुरुषेषु गुणपत्सु-सम्यक्त्वादिगुणयुतेषु ॥ २९९ ।।
उत्पत्तिमात्मलाभ प्राप्य कुलमुग्रादि, बन्धुः-पित्रादिवंशो, विभवो धनादी, रूपं सुन्दराकारादि समतास्वभावं,
पलं-पाणं, युद्धिरीत्पत्तिक्यादिका, तामिः सम्पन्नः ॥ ३०० ॥
भावितोऽन्तरात्मा मनो यस्य सः । ततः परं मनुष्यलोकात्स्वर्गान्तरितः ॥ ३०१ ॥
इद-मनुष्यलोके, जिनागमे मनुष्यः, श्रायको निश्चयेन कृतनिश्चयः, अतिशयज्ञाताभिधेयो, दर्शन-सम्यक्त्वं, शील-
मुचरगुणा, प्रतानि प्राणातिपातादिनिवृत्तिरूपाणुप्रतानि, भावना अनित्यभावनादिका द्वादश, एमी रञ्जितं चासितं मनो
यस्य सः ॥ ३०२॥

·अउमरतिः अवचूर्णी। - - स्पूला-चादराः प्राणिनस्तेभ्यो विरतिस्तेपामवधा, न पृथिव्यादिस्थावरेभ्यः। कन्यादिविषयमनृतमन्यथाभापर्ण । बृहचौर्य, यस्मिन हते चौर इति न्यपदिश्यते । परपरिगृहीतस्त्रीगमन, रतिविपयादिषु प्रीतिः, अरतित्रतादिद्वैगा, ताभ्यां सदा चर्जितः । दिग्नतं पद्सु दिक्षु गमनपरिमाण देशावकाशिकं प्रतिदिनगमनादेर्मर्यादाकरणं, अनर्थदण्डः शरीरादीनां प्रयोजनं चिना पापोपदेशादिः॥ ३०३ ॥ सामायिक द्विविध निविधेन योगेन सावधयोगप्रत्याख्यानं प्रतिक्रमणं च । पौपधं सत्त्वाहारशरीरसत्कारब्रह्मचर्याव्या- पाररूपचतुषिधोऽष्टम्यादिषु विशेषेण तं करोति । उपभोगोऽन्नपानपुष्पधूपस्नानाङ्गरागादिः, परिभोगो वस्त्रालङ्काराङ्गनाश- यनासनसदनादिस्तयोः परिमाणं, यत्र व्रते कृत्या-विधाय न्यायागतं-अगतिव्यवहारेणोपातं साधूनां देयवस्तु । कल्प्यं- साधूनामनुदिश्य कृतं, विधिनेति निष्पन्नपाकः सोऽपि सत्कारपूर्वकम् ॥ ३०४ ।। त्यानि-जिनविश्वानि, आयतनानि-तेषामेवाऽगाराणि, प्रस्थापना-तेपामेय प्रकृष्टमहाविभूत्या चादित्रगीतनृत्यतालानु- परस्वजनपरिवारादिकया प्रतिष्ठा । एतानि कृत्या-विधाय, शक्तिः-स्वसामर्थ्यानुसारेण प्रयतो-यथा प्रवचनप्रोद्भावना स्थानचा पूजा-सपर्या ५३०५॥ प्रशमे करायादिलये रतिः-प्रीतिस्तस्यां नित्य-सदाकालं तृषितः-सामिलापः । जिनेऽईसु गुरुवाचार्यादिषु सत्साधुषु पन्दनाभिरतो-नमस्करणेन पीतः, काठे-सायुछेदासन्ने संलेखना-पायायल्पीकृततपःक्रिया योगेन-शुभध्यानेन सुषि- शुद्धामाराध्याभिमुसीकृत्य ।। ३०६ ।।

·प्राप्तो लब्धं कल्पेषु-सौधर्मादिदेवलोकेप्यधिपतित्व वा सामानिकत्वमन्यद्वा सामान्यदेवत्वं विमानवासविशिष्टमवाप्य तर स्थानानुरूपं सुसम् ॥ ३०७ ।। आर्यदेशजातिकुलविभवरूपसौभाग्यादिकां सम्यक्त्वादिगुणसम्पदं च ।। ३०८॥ मनुष्येषु ।। ३०९॥ कविरात्मन औद्धत्यं परिहरति-धर्मकंथिकां-द्विविधधर्मप्रतिपादिकामिमां प्रशमरति, रलाकरादिव जीर्णकपर्दिकामिय, प्रशमनीत्या ॥ ३१०॥ सर्वात्मनाऽदोपप्रकारः । सततमनवरतं, यतः कार्यः॥ ३११॥ इह प्रशमरतिप्रकरणेऽसमञ्जसं-असङ्गतं, छन्दो-रचनाविशेषः, शब्दा-संस्कृतादिभेदभिन्नः, समय:-सिद्धान्तस्तस्याऽर्थों- अभिधेयं । मर्पयितव्यं-क्षन्तव्यम् ।। ३१२॥ ऐहिकामुग्मिकसुखमूलकारणं । सर्वभावानां विनिश्चयो निर्णयस्तस्य प्रकटनकरं । क्षान्त्यादिसर्वगुणसिद्धिसाधने धनमिव जयमनुभवति ॥ ३१३ ॥ इति श्रेष्ठि-देवचंद-लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाङ्क: ८८ प्र.र.१४ यन या प्रन्धेऽस्मिन् अपपूर्णे नास्ति प्रणीता वन तनxxx एतानि चिहानि विन्यस्तानि तया बोधार्थमिति ज्ञेयम् ।

·इति श्रीमद्उमाखातिविरचितं सटीक सावचूर्णिकं च
प्रशमरतिप्रकरणं समाप्तम् ॥
इति श्रेष्टि-देवचंद-लालभाई-जैनपुस्तकोद्वारे-ग्रन्थाः ८८