·ॐ श्रीगणेशायनमः॥ सत्यज्ञानंशुदं । पूर्णहदिभातं ॥ हर ॥ वन्देशम्भुशांतं । मायाउणरहितं । साक्षिरूपंतत्त्वं विद्वद्भिर्गम्यं ।।हर ।। वेदैज्ञेयंनित्यं । गुरुभक्तैर्वेद्यं । ॐ हरहरहरमहादेव ॥१॥ देवानभीतानदृष्ट्वा । यःकृपयाविष्टो ॥ हर ॥ विपपा- नमपिकृत्वा ।ऽसितकंठोजातः। त्रिपुरंविभिदेयुद्धे । दुर्भासः॥ हर ॥ तंवदेसर्वेशं देवैर्हदिध्यातं । ॐ हरहर० ॥ २॥ विघ्नविनाशनकर्ता । भवतांयस्तातः ॥ हर ॥ पूज्योनिखिलेदेवै । र्दुरितंहरतुनः । स्कंदः पुत्रोबलवान् । तारकासुरहंता ॥ हर ॥ स्वमात्रेवर- दाता । ब्रह्मचर्यधर्ता । ॐ हरहर ॥ ३ ॥ दशमुख- वाणप्रभृतयो । भक्तास्तेजाता ॥ हर ॥ नाहंवतुं- शक्तः। परिगणनंकृत्वा । येदेवानामैश्वयं । स्वाधी- नंचकुः ।। हर ॥ तेषांचित्रवीर्य । तवकृपयाजातं । ॐ हरहर०॥४॥पूजांकर्तुविष्णु।नेत्रत्वयिसमयं ॥ हर ।। राज्यंकुरुतेजगतां । त्रयाणांतवदृष्ट्या । यती- ·नांदयेस्थित्वा । कामनाशयिता ॥ हर ॥ गंगाध- रशिवशंकर । गिरिजाधीशस्त्वं । ॐ हरहर० ॥५॥ संहर्टशिवरूप । मुग्रंतवध्यात्वा ।। हर ।। भीतादेवाः सर्वे । भक्तित्वयिचक्रुः । दुःखंदृष्ट्वाजगति । शरणत्वां- यामो ।। हर ॥ देवानामपिदेवं । महादेवंप्रणुमः। ॐ हरहर० ॥ ६॥ त्यक्त्वाधर्मब्रह्मा । दुहितासक्तः॥ हर ॥ दंडप्राप्तस्त्वत्तः। पंथानंनीतः। विद्योपदेष्टुस्त्व- त्तः। सनकाद्याभक्ता ॥ हर ॥ उपदेशंशृण्वंति ।- राग्येसक्ताः॥ ॐ हरहर० ॥७॥प्राणान्तेवैकाश्यां । मुक्तिंसर्वेभ्यो ॥ हर ॥ वेदपुराणैःकथितां । ददतेनि- त्ययः । सर्वज्ञतमनादि । स्तौतियोभक्त्या ।। हर ॥ अर्थकामधर्म । मोक्षलभतेसः॥ ॐ हरहरहरमहादेव ॥ ८॥ इतिश्रीमपरमहंसपरित्राजकाचार्यभगवत्म- ज्यपादश्रीमच्छंकराचार्यसंप्रदायप्रविष्ट स्वामिलम- णानन्दगिरिशिष्येणस्वामि अच्युतानन्दगिरिणाविर चितमिदंनीराजनम् ॥ ॐ श्रीविश्वेश्वरोविजयते ॥

·॥ श्रीगणेशाय नमः ।। नित्यं निजानंदसदद्वितीयं शुद्धं विभुं सत्य- मतिस्वतंत्रम् ।। सूक्ष्म निरस्ताखिलंदृश्यमीशं प्रत्यंचमात्मानमहं भजामि ॥ १ ॥ शंकरं शंकराचार्य केशवं वादरायणम् । सूत्रभाष्य- कृतौ वंदे भगवंतौ पुनः पुनः ॥ २॥ सत्यज्ञानानंदात्मकमद्वितीयं ब्रह्मैव शुद्धसत्वम- धानमायोपाधिकं सदीश्वरभावं मलिनसत्वप्रधाना- विद्योपाधिकं सजीवभावं च जगाम | “जीवे- शावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वय- मेव भवति" इति तापनीये श्रवणात् । तत्रमा- याप्रतिबिंब ईश्वरः । तां मायां वशीकृत्य सर्वज्ञः स- र्वशक्तिश्च जीवानां सर्वेपामभ्युदयापवर्गार्थ संकल्प- मात्रेणैव लीलया जगतः सर्गस्थितिप्रलयानाचर- ति । तत्र ये जीवाः स्वाज्ञारूपश्रुतिस्मृत्युक्तमार्गा- ·२ हरिमीडेस्तोत्रं नतिलंघनेन स्वात्मानं भजते तेपामनुग्रहायोपास- नार्थ शंखचक्रगदाशूलमृगपरशुधरं नीलोत्पलका- लमेघपूर्णचंद्रस्फटिकसमानवर्ण आनंदघनं सर्वांग- सुंदरं मूर्तिद्वयं शुद्धसत्वमयं बहुलीलास्पदं विष्णुशं- कराख्यं स एव जग्राह । तच्चे मूर्तिद्वयं वैकुंठकैलासा- दिषु भक्तानां हृदये च नित्यं सन्निहितं वर्तते । तत्र च भगवान विष्णुः फलत्यागपूर्वकं निरंतरानु- छितवेदानुवचनयज्ञदानतपोभिर्विमलीकृतस्वांतानां नित्यानित्यवस्तुविवेकेन तृणीकृतब्रह्मलोकादिभो- गानां शमदमादिमतां मुमुक्षूणां बहुविधस्वनिःश्वा- सभूतवेदार्थविचारासमर्थानां पुरुषाणां मोक्षसाधनी- भूतब्रह्मात्मतत्त्वबोधनाय स्वांशेन श्रीभगवदादराय- णरूपेणावतीणों बहुविधन्यायोपेतेरघ्यायचतुष्टया- स्मकैब्रह्मसूत्रैः सकलवेदांतवाक्यानि संग्रंथयामास । तानि च सूत्राण्यतिगंभीरार्थतया दुरवगमाभिप्राया- णि संति । इदानीं कलौ दुष्टचित्तभेंदचादिभिरभेद- वादिभिश्च कैचिदन्यथान्यथा योजितानि पुरुषार्थ- ·सटीकम् । पर्यवसायीनि न बभूवुः । अथ भगवान परमेश्वरः सर्वज्ञः शंकरः करुणया लोकानुग्रहार्थं स्वांशेन श्री- सर्वज्ञभगवत्पादशंकराचार्यरूपेण ब्रह्माद्यशैः शिप्य- भूतैः सहावतीर्य ब्रह्मसूत्रव्याख्यानरूपश्रीमच्छारी- रकभाष्यकरणेन सकृच्छ्रवणमात्रेणाविद्यातिमिरति- रस्कारपटीयसो मुख्याधिकारिणः पुरुषधौरेयाननु- जग्राह । अथेदानी ब्रह्मसूत्रार्थमीमांसाऽसमर्थान- लसाननायासेन झटिति ब्रह्मतत्त्वं साक्षाचिकीर्पतो. मंदाधिकारिणोऽनुग्रहीतुकामः श्रीभगवान् भाष्य- कारस्तेषां ब्रह्मतत्त्वं करतलंबिल्वफलीकारयितुं जप- मात्रेण सकलपुरुषार्थसाधकं सर्ववेदांतसारभूतं श्र- वणमनननिदिध्यासनात्मकं हरिस्तोत्रमारिप्सुश्चि- कीर्पितं प्रतिजानीते ॥ स्तोष्ये भक्त्या विष्णुमनादि ज- गदादिं यस्मिन्नेतत्संमृतिचक्रं भ्र- मतीत्थम् ॥ यस्मिन्दृष्टे नश्यति ·हरिमीडेस्तोत्रं तत्संमृतिचक्रं तं संसारध्वातवि- नाशं हरिमीडे॥१॥ स्तोष्य इति ॥ विष्णुं व्यापनशीलं त्रिविध- परिच्छेदशून्यं ब्रह्मेत्यर्थः । स्तोप्ये आरोपितसकला- धिष्ठानतया सर्वात्मकत्वेनानंतकल्याणरणतया व- स्तुतो निर्विशेपचिन्मात्रस्वरूपतया च कीर्तयिष्य इति प्रतिज्ञा । ननु लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्तुसिद्धेः की- तनीयस्य विष्णोः किं लक्षणं किं च प्रमाणमित्या- शंक्य जगत्कारणत्वम् । “यतो वा इमानि भूतानि जायते” इत्यादिश्रुत्युक्तं लक्षणमाह । जगदादि- मिति । जगतः वियदादिप्रपंचस्स आदि कारणं सकलजगदुपादानत्वे सति तत्कर्तृत्वमिति विवक्षित- म् । ततश्चाव्याकृतप्रधानपरमाण्वादौ तटस्थेश्वरे च नातिव्याप्तिः। ननु इदं अभिन्ननिमित्तोपादानलं कु- त्राप्यप्रसिद्धम् । घटादिपु सर्वत्र उपादाननिमित्तयो- भैदस्यैव दर्शनात् । सर्वोपादानत्वमप्यप्रसिद्ध मृत्ति- ·सटीकम् । कादेरेकैकोपादानत्वस्यैव दर्शनात् । ततः कथमप्रसि- ई लक्षणमुच्यते । प्रसिद्धस्यैव लोके लक्षणत्वदर्शना- दिति चेदुच्यते । पृथिव्यतेजोवायवो विप्रतिपन्नाः। उत्पत्तिमंतः पृथिवीत्वादेः मृदुत्पन्नघटचंद्रकांतोत्पन्न- जलारण्युत्पन्नामिव्यजनात्पवनवदिति कार्यत्वमनु- माय आकाशसापि भूतत्वहेतुना कार्यत्वानुमानानं- तरं पृथिव्यादीनि सदुपादानानि तदुपरक्ततया प्रती- यमानत्वाद्यन्नियमेन यदुपरक्ततया प्रतीयते । तत्तदु- पादानं यथा घटादि मृदाद्युपादानमिति लाधवात् सर्वस्य जगत एकसत्संकृतिकत्वस्य तत एवाभिन्न- निमित्तोपादानकत्वस्यापि सिद्धिर्भवति । परमते व घटेश्वरसंयोगादौ जीवात्मगतज्ञानादो चाभिन्ननि- मित्तोपादानत्वदर्शनात् । ततश्राजमानसिद्धमभि- ननिमित्तोपादानत्वमनद्य तस्य ब्रह्मत्ववोधनं श्रुत्सा संभवति । एवंच श्रुतेर्लक्षणपरत्वाभावेनानुमानसि- दमभिन्ननिमित्तोपादानत्वमन्द्य तस्य ब्रह्मत्ववोधन- मात्रेण न वाक्यभेदप्रसंगः । तस्य च ब्रह्मणः ·६ हरिमीडेस्तोत्रं स्वरूपमानंदाद्धयेव खल्विमानि भूतानीति वाक्येन निर्णीयते । प्रमाणं च विष्णौ "शास्त्रयोनित्वात् तत्त समन्वयात्" इत्युक्तन्यायेन सर्वे वेदांताः । ततश्च लक्षणप्रमाणयोः सत्वेन विष्णोः स्तोत्रकरणप्रतिज्ञा संघटते न किंचिदवद्यमिति भावः। ननु यद्यत्कारणं तत्तदन्यतो जन्यमिति व्यासेराकाशादौ दर्शनादा- काशादिकारणस्यापि विष्णोर्जन्यत्वानुमानेन जन्य- सर्वोपादाननिमित्तत्वलक्षणं तस्मिन्ननुपपन्नं स्यादि- साशंक्य । “असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः” इति न्यायेन तस्या जन्यत्वमाह अनादिमिति । आदिः का- रणं न विद्यते यस्य सोऽनादिरजन्य इत्यर्थः । अयं भावः। किं ब्रह्मणो जडं कारणं उत चेतनम् । नाद्यः जडस्याकाशादेब्रह्मकार्यत्वात् । नापि द्वितीयः । स्वस्य स्वकारणत्वानुपपत्तेचेतनांतराभावाच सत्वे वा तस्यापि कारणत्वेनान्यजन्यत्वानुमानेन चेतना- नवस्थाप्रसंगात् । कस्यचिदजन्यत्वे वा तत्रैव का- रणत्वहेतोर्व्यभिचारात् । तस्यैव ब्रह्मत्वांगीकारात् ।

·सटीकम् । "स वा एप महानज आत्मा" इत्यजन्यत्वप्रति- पादकश्रुतिविरोधाच न तस्य जन्यत्वमिति जन्यस- वोपादाननिमित्तत्वलक्षणमुपपन्नमिति । नन्वेवमपि स्तोत्रारंभो न युज्यते तस्य विषयप्रयोजनयोरभावा- त् । तथाहि । प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैव विषय इति भवतो- ऽभिमानः स चानुपपन्नः कर्तृत्वभोक्तृत्वममावत्वेन प्रतीयमानस्य प्रतीचः तद्रहितब्रह्मणाभेदानुपपत्तेः। ननु प्रतीच्यध्यस्ताहकार एव कर्तृत्वादिनाऽनुभूयते न तु प्रत्यगात्मेति चेत् नाध्यासकारणाभावेन क- तुरभ्यस्तत्वानुपपत्तेः। किं जडे वस्तुनि कर्तुरच्या- सः उत स्वप्रकाशे । नायः कर्तुरभानप्रसंगात् । भवन्मते जडस्य सर्वस्याध्यस्तत्वेनाधिछानत्वानुप- पत्तेश्चन द्वितीयः स्वप्रकाशकस्य वस्तुनः अज्ञान- विपयत्वाभावेनाधिष्ठानत्वायोगात् । लोके अंशतो- ऽज्ञातस्येव शुक्यादेरधिष्ठानलदर्शनात् । अस्य च सांशवानंगीकाराच । नहि प्रकाशमानस्याप्यज्ञा- नविपयत्वं संभवति । प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधात् ।

·- हरिमीडेस्तोत्रं सादृश्यादेविपयदोपस्प स्वप्रकाशविपयप्रमितेरसंभ वेन तत्करणप्रमाणदोपस्य चाभावाच । तस्मान कर्तुरध्यास इति तस्यैवात्मत्वात्तस्य , बहुदोपवतो निर्दष्टब्रह्मणाऽभेदायोगान विषयः संभवति । प्रयो- जनमपि न संभवति । आत्मनि प्रतीयमानकरी- त्वादेरनर्थस्य निवृत्तिर्हि प्रयोजनमिति वक्तव्यम् । तस्योक्तप्रकारेणानध्यस्तस्य ज्ञानानिवृत्त्ययोगादि- साशंक्य तदुभयं प्रतिपादयन् स्तुतिमारभते। यस्मिन्नित्यादिना । यस्मिन्नज्ञाते विष्णौ अधि- छाने एतत् अनुभूयमानं संसृतिचक्रं 'संसरति अन- या जीव इति संसृतिः अहंकारादिप्रपंचः स एव चक्र भ्रमति प्रत्यहमाविर्भावतिरोभावाभ्यां च पु. नःपुनरावर्तते । इत्थं कर्तृत्वादिप्रकारेण । अथवा संमृतिचक्र अहंकारादिप्रपंचजातं कर्म जीवो भ्र- मति । भ्रांत्या - गृह्णातीत्यर्थः । अयमभिसंधिः। आत्मा वा इदमेक एवाग्र, आसीत् । सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । ससं ज्ञानमनंतं ब्रह्म । क- " ·सटीकम् । स्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति । अ- न्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् । ब्रह्म ते प्रवाणि । यत्सा- क्षादपरोक्षात् ब्रह्म । यो अशनायापिपासे शोक मोहं जरामृत्युमसेति । ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रा- स्मनो ब्रह्म वेद । अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते । मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति । यदा ह्येवैप एतस्मिनुदरमंतरं कुरुते अथ तस्य भयं भ- वति । तत्त्वमसि । अहं ब्रह्मास्मि । अयमात्मा ब्रह्म । तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनंतरमबाह्यम्” । इ- त्याद्याः श्रुतयो हि उपक्रमोपसंहारादिभिर्लिंगेस्त- त्पराः संत्यः प्रत्यगात्मानमशनायाबतीतमपेतब्रह्म- क्षत्रादिकं सच्चिदानंदात्मकं निर्विशेपं ब्रह्म भेदनिं- दापूर्वकं बोधयन्ति । नच ताः प्रत्यक्षादिभिर्वाधितुं शक्यते । बहुविधलिंगोपेततया तत्परत्वेन प्रबल- लात् । किंतु ता एव प्रत्यक्षादितालिकांशानुपजी- वकत्वात् । शुक्तिज्ञानवत्पश्चाद्भावित्वात् स्वप्रमेय- बोधने प्रत्यक्षाद्यनुपजीव्य स्वप्रकाशचेतन्यविषय- -- ·हरिमीडेस्तोत्रं त्वात् । अनुमानापेक्षया प्रत्यक्षवत् । अव्यवहितवस्तु- विपयत्वाच प्रत्यक्षादिकं बाधित्वा तात्विकांशात्म- च्याव्य व्यावहारिकांशे व्यवस्थापयंति । ततश्र ता- दृशे आत्मनि कर्तृखादिप्रपंचस्य परमार्थतोऽसंभवेन सोऽध्यस्त एव । न च स्वप्रकाशस्याज्ञानविप- यत्वाभावेनाधिष्ठानत्वायोगादध्यस्तत्वानुपपत्तिः । लोके घटमहं न जानामीति अज्ञानविशेषणतया भासमानस्यैव तद्विपयत्वदर्शनात् । स्वरूपचैतन्यस्य मामहं न जानामीत्यज्ञानसाधकतया सिद्धस्य तद- विरोधित्वावृत्त्यारूढस्यैव तस्य तद्विरोधित्वात् आ- स्मन्यारोपितांशभेदसत्वात्सादृश्यादेश आत्मनि बा- ह्मण्याद्यध्यारोपे संविदनियत्वाध्यारोपे चादर्शनात् । खप्रकाशस्य च स्वयमेव खस्मिन्प्रमाणत्वेन तन्नि- छाविद्यायाः प्रमाणदोपस्य सत्वाच । ततश्च क- तुरध्यस्तत्वेनानात्मत्वादात्मनच कर्तृत्वादिसाक्षिणो ब्रह्मले बाधाभावात् ब्रह्मात्मैक्यं विषयः संभवति । एवं कर्तृत्वादेरनर्थस्यात्मन्यारोपितस्य समूलस्य निवृ- ·. सटीकम्। ។ ។ त्तिः प्रयोजनमपि संभवतीसाह । यस्मिन् दृष्ट- इति ॥ यस्मिन्सदानंदचित्प्रकाशे परिपूर्णे विष्णो दृष्टे शांसादिसहितनिरंतरानुष्ठितश्रवणमनननिदि- ध्यासनैः सम्यक् साक्षात्कृते तत्संसृतिचक्र समूलं नश्यति लीयते । तं हरिं इंडे इति संबंधः । अत्र उभयत्र श्रुतिः । “यत्र हि द्वैतमिव भवति तदि- तर इतरं पश्यति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मेवाभूत्तत्केन कं पश्येत्” इसादि । ननु अहंकारादिप्रपंचमूला- ज्ञानस्य निवृत्तिन संभवति तस्यानध्यस्तत्वात् । स्वेनैव स्वस्याध्यासे आत्माश्रयात् । अज्ञानांत- संगीकारे चानवस्थाद्यापत्तेः । लोकेऽनध्यस्तस्य घटादेर्जानानिवृत्त्यसंभवः । किंच भांवरूपाज्ञान- स्यानादिनो निवृत्तिन संभवति । अनादि भाव- स्यात्मवनित्यत्वनियमात् । परमाणुनिष्ठश्यामताया अनादित्वस्योभयवादिमतेऽनंगीकारात् । किंच अ- ज्ञाननिवृत्तिः सती उतासती उत सदसती सद- सद्विलक्षणा या । आये आत्मनो भिन्ना उता- ·૧૨ हरिमीडेस्तोत्र भिन्ना भिन्नाभिन्ना वा-भिन्नाभिन्नविलक्षणा वा। नाद्यः देतापत्तेः। न द्वितीयः आत्मनोऽनादित्वेना- विद्यानिवृत्तेनिसाध्यत्वानुपपत्तेः। नापि तृतीयः वि- रोधात् । अतएव न चतुर्थोऽपि । भिन्नाभिन्नत्वव्यति- रेकेण प्रकारांतराभावात् । नच प्रथमद्वितीयः । अ- सत्वे शशशृंगतुल्यायास्तस्याः साध्यत्वाऽनुपपत्तेः । पुरुषार्थत्वाभावप्रसंगाच । नापि तृतीयः। विरोधा- त् उक्तपक्षद्वयदूपणापत्तेश्च । नच चतुर्थोऽपि । सद- सद्विलक्षणत्वेऽनिर्वचनीयत्वेन, तस्याः अज्ञानाव- स्थानप्रसंगात् । अनिर्वचनीयाज्ञाननिवृत्तेरनिर्वच- नीयत्वानुपपत्तेश्च । नहि घटनिवृत्तिर्घटो भवति त- तश्च सर्वथाप्यनुपपत्ते ज्ञानस्य निवृत्तिः संभवती- साशंक्य..न तावदज्ञानस्य कल्पकाभावेनाकल्पि- ततयाऽज्ञाननिवृत्त्यसंभवः । दीपादिवत्तस्य खपर- निर्वाहकत्वात्तस्य स्वप्रकाशे आत्मनि वस्तुतोऽसं- भवेन कल्पितत्वस्यैव वक्तुमुचितत्वात् । “अनृतेन हि प्रत्यूढाः। त इमे सत्याः कामा अनृतापि- ·सटीकम् । १३ धानाः । नासदासीनो सदासीत्" इत्यादि श्रु- तेश्च | नाप्यनादिभावत्वेन तस्य निवृत्त्यनुपपत्तिः। अनादिभावस्यानिवृत्तिरिति सामान्यव्यासेः ज्ञाने- नाज्ञाननाश इत्यनुभवसिद्धविशेपव्याप्तिविरोधेन.. "तरति शोकमात्मवित् । भूयश्चांते विश्वमाया- निवृत्तिः । निचाय्य तं मृत्युमुखात्ममुच्यते । ते ब- ह्मलोके तु परांतकाले” इत्यादि श्रुया । “ज्ञा. नेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । मामेव ये प्रपद्यते मायामेतां तरंति ते । अहमज्ञान तमः नाशयामि । तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मि- निवेशिते । योगी मायाममेयाय तस्मै ज्ञाना- त्मने नमः" इत्यादि स्मृत्या च । अज्ञानव्यतिरिक्त- स्थले संकोचस्यैवोचितत्वात् । तस्यास्माभिर्भाव- 'त्वानंगीकारात् । अभावविलक्षणत्वमात्रेण भावत्व- व्यपदेशाचेत्यभिप्रेयाज्ञाननिवृत्तिःसद्रूपा आत्माभि- ना बेसाह । संसारध्यांतविनाशं हरिमिति। संसारस्य कर्तृत्वादिरूपस्य कारणं यत् ध्वांतमज्ञानं ·- हरिमीडेस्तोत्रं तस्य विनाशं निवृत्तिरूपम् । हरि वृत्यारूढं सत् अः ज्ञानविरोधि चैतन्यमित्यर्थः। न चात्माभिन्नाया अ- झाननिवृत्तेर्ज्ञानसाध्यत्वानुपपत्तिः । यस्मिन्सति य- म्याग्रिमक्षणसंबंधः । असति यस्मिन्यस्याभावः । त- त्तत्साध्यमिति साध्यलक्षणस्य ज्ञाने सति अज्ञाननि- वृत्तिरूपात्मनः अग्रिमक्षणसंबंधः ज्ञानाभावेऽज्ञाननि- वृत्त्यभावोऽज्ञानमिति । अज्ञाननिवृत्तिरूपात्मनि स- त्वोपपत्तेर्भिन्नसत्ताकयोर्भावाभावयोर्विरोधाभावा- च । नित्यसिद्धायामप्यज्ञाननिवृत्तौ . साध्यत्वंभ्रांत्या वा पुरुपप्रवृत्त्युपपत्तेश्र “प्रपंचोपशम : शिवम् इत्यादि श्रुत्या तस्यात्माभेदसिद्धेश सर्वथाप्यज्ञान- निवृत्तिरूपमयोजनसंभवेन स्तोत्रारंभो युज्यत इति भावः । ईडे स्तौमीत्यर्थः॥ १॥ ननु ब्रह्म स्वस्मादन्यजगदारभते उत ब्रह्मैव ज- गजायते । नाद्यः। द्वैतापत्तेः। एकस्य निरवयव- स्यारंभकत्वानुपपत्तेश । द्वितीये तु ब्रह्म सर्वात्मना जगदाकारं भवति एकदेशेन वा । नाद्यः । मुक्ता- ।

·सटीकम् । १५ नां प्राप्यस्थलाभावप्रसंगात् । निष्प्रपंचब्रह्मण एव मुक्तमाप्यत्वात् । न द्वितीयः ब्रह्मणो निरवयवत्वा- त् । सावयवत्वे चानित्यत्वप्रसंगात् । निष्कलमि- त्यादि श्रुतिविरोधाचेत्याशंक्य “निरंशेऽप्यंशमारोप्य कृत्स्नेऽशे वेति पृच्छतः । तद्भापयोत्तरं ब्रूते श्रुतिः श्रोतुर्हितैपिणी" इत्यादिन्यायेनोत्तरमाह । यस्यैकांशादित्थमशेषं जगदेतत् प्रादुर्भूतं येन पिनद्धं पुनरित्थम् ॥ येन व्याप्तं येन विवुद्धं सुखदुःखै- स्तं सं०॥२॥ यस्येति ॥ यस्य परमात्मन एकांशात् । ए- कदेशतुल्यात् मायावच्छिन्नात् । इत्थं भोकृभोग्या- कारेणेतदनुभूयमानं जगत्मादुर्भूतमुत्पन्नमित्यर्थः । ब्रह्मणो वस्तुतो निरवयवत्वेऽपि मायावच्छेदेना- निर्वचनीयांशत्वात् । एकदेशादेवेदं जगदुत्पन्नम् । तथा च श्रुतिः । “पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रि- ·हरिमोडेस्तोत्रं पादस्यामृतं दिवि” इति । अस्याश्चायमर्थः । विश्वा भूतानि ब्रह्मांडात्मकं सकलमिदं जगदिति यावत् । अस्य ब्रह्मणः पादः अंश इत्यर्थः । त्रिपात् पादनयमस्य ब्रह्मणः अमृतं मोक्षरूपं दिवि स्वप्रका- शात्मनि स्वरूप एव वर्तते । न प्रपंचसंबंधस्तत्रा- स्तीत्यर्थः । ब्रह्मणः प्रपंचसंबंधरहितप्रदेशः। श्रीवाद- रायणेनापि सूत्रितः । “विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाहेति” । विकाररूपेणावर्तमानं ब्रह्मणो भागत्रयमस्ति । तथाहि । स्थितिमवस्थानं ब्रह्मण आह । उक्ता श्रुतिरिति सूत्रार्थः । तथाचोकप्रकारेण ब्रह्मणो जगदाकारेणावस्थानेऽपि न मुक्तप्राप्यस्थ- लाभावशंकेति भावः । एवं जगदुत्पतिं परमात्मन उक्त्वा तस्य जगत्स्थितिहेतुत्वमप्याह । येन पिन- मिति । पुनः पश्चाद्येन परमात्मना एतज्जगदि- त्थं वर्णाश्रमादिभेदेन पिनदं सुदृढं वदमित्यर्थः । त- थाच श्रुतिः “एप सेतुर्विधरण एपां लोकानाम:

·सटीकम् । संभेदाय” इति । अस्याथायमर्थः । एप स वा एप महानज इत्युपक्रम्य सर्ववशित्वेन सर्वेश्वरत्वेन चोक्तः प्रकृतः परमात्मा सेतुरिव सेतुः । सेतुसाम्य- मेवाह । एपां लोकानां भूरादिभेदेन देवतिर्यगादि- मनुष्यभेदेन वर्णाश्रमादिभेदेन च भिन्नानां भूतानां चासंभेदायासांकर्याय विधरणः विधारयिता । यथा लौकिकसेतुः क्षेत्रसंपदां तत्रत्यजलानां चासांकर्याय विधारयिता तद्वदिति । येन व्याप्तमिति । येन चाधिष्ठानभूतेन सर्व जगदाकाशेनेव व्याप्तमं- तर्बहिः पूर्णमित्यर्थः। तथाच श्रुतिः “यच किंचिज- गत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अंतर्बहिश्र तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः” इति । सर्वव्याप- कत्वे हेतुः । नारायण इति नरात्पुरुपादुत्पन्नानि सर्वाणि जगंति नाराणि तेपामयनं अधिष्ठानमि- सर्थः । अन्यत्स्पष्टम् । ननु ब्रह्मणो जगत्कारणलं न युज्यते । वेपम्यनेपुण्यप्रसंगात् । कांश्रित्सुखिनो दे- वादीकांचिपुखिनस्तिर्यगादीकांश्चिदुभयवतो म.

·हरिमीडेस्तोत्रं नुप्याच सृजन ईश्वरो विषमः स्यात् । तथा प्रल- यकालेऽविशेषेण सर्वान् जीवानुपसंहरन् निपुण- श्व स्यादित्याशंक्य तत्प्राण्यनुष्ठितकर्मापेक्षयैवेश्वरस्य सृष्टवादी प्रवृत्तेर्न वेपम्याद्यापत्तिरित्यभिप्रेत्याह । येन विवुद्धमिति । सुखदुःखेः सुखं पुत्रदारादि- लाभादिजन्या सत्वपरिणामरूपानुकूलचित्तवृत्तिः । दुःखं रोगादिजन्या रजोविकाररूपा प्रतिकूलचित्त- त्तिः। तदुभयविशिष्टं सकलं जगत् येन स्वप्रकाश- चिद्रूपेण परमात्मना विवुद्धं प्रकाशितमित्यर्थः । तथा च श्रुतिः। “तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति । तस्य सूर्यायविषयस्य ब्रह्मणः भासा स्वरूपचैतन्ये- नेत्यर्थः । अयं भावः । “एप ह्येव साधु कर्म कार- यति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपते । एप एवा- साधु कर्म कारयति तं यमधो निनीपते” । एभ्यो लोकेभ्यो नकरतिर्यगादिलोकेभ्य उन्निनीपते । उ- च गंधर्वादिब्रह्मांतानां पदं नेतुं इच्छति । अधस्ति- र्यगादिस्थावरांतं नेतुमिच्छति इति श्रुत्या हि त- ·सटीकम् । १९ तत्प्राण्यनुष्ठितकर्मापेक्षया तत्फलप्रदानृत्वं वोध्यते । न च पुण्ये पापे च स्वेच्छया प्रवर्तयत ईश्वरस्य पु- नश वैषम्याद्यापत्तिरिति वाच्यम् । पूर्वपूर्वकर्मापे- क्षयोत्तरोत्तरस्मिन्प्रवर्तयतस्तदापत्त्यभावात्संसारस्य चानादित्वात् सूत्रकारेण च तस्य वैपम्यादेरभावःसू- चितः। वैपम्यनैर्घण्ये न सापेक्षत्वात्तथाहि दर्शयति । न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात्। ईश्वरस्य वैप- म्यनैपुंण्ये न संभवतः । सृष्टवादिमाणिकर्मापेक्षवात् । तथाहि । एप ह्येवेत्युक्ता श्रुतिर्दर्शयतीति प्रथमसू- त्रार्थः । ननु सृष्टेः पूर्वं कर्म नास्ति तदाऽविभागात्स- वस्य ब्रह्ममात्रत्वादिति चेन्न । संसारस्यानादित्वात्सू- क्ष्मतया प्रलये स्थितिसंभवाचेति द्वितीयस्त्रार्थः । तथाच ब्रह्मणो जगत्कारणले न कोऽपि दोप इ- ति ॥ २॥ ननु सुखदुःखमोहात्मकस्य वियदादिप्रपंचस्य ज- डस्य सुखदुःखमोहात्मकं सत्वरजस्तमोगुणात्मकं ज- डं प्रधानमेव कारणमनुमीयते चिन्मात्रस्य तु ब्रह्मणः ·हरिमीडेस्तोत्रं तादृशजगत्कारणत्वानुपपत्तेः । कार्यकारणयोल- क्षण्यानुपपत्तेः । आजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां वहीं प्रजां जनयंती सरूपाम्” इति श्रुतेः । अजां अजन्यां लोहितशुक्लकृष्णां रजःसत्वतमोरूपां स- रूपां स्वसमानरूपां वहीं प्रजां प्रकर्पण जायत इति प्रजा वियदादिप्रपंचस्तां इत्यर्थः इत्याशंक्याह- सर्वज्ञो यो यश्च हि सर्वः सकलो यो यश्चानंदोऽनंतगुणो यो गुणधामा । यश्चाव्यक्तो व्यस्तसमस्तः सदसद्य- स्तं संसारध्वांतविनाशं हरि० ॥३॥ सर्वज्ञ इति ॥ यः सर्वज्ञः। अत्रश्रुतिः । “यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः” इत्यादि सा- मान्यतः सर्वं जानातीति सर्वज्ञः । विशेषेण सर्व वेत्तीति सर्ववित् । यस्य ज्ञानमयं तपः । न तु जी- बानामिव कृच्छ्रचांद्रायणादिरूपमिति श्रुतेरर्थः। प्र- धानस्य जडत्वेन विविधकर्मफलरूपविविधविन्या- ·सटीकम् । सदेहादिप्रपंचरचनानुपपत्तेः । किं च । सुखादेवा- ह्यघटादिधर्मवासिद्धरांतरस्यैव प्रतीतेः । अचेतनस्य स्वतो लोके प्रवृत्त्यदर्शनादजामित्यादिमंत्रस्य लो- हितशुक्लकृष्णगुणवत्तेजोवनकारणपरमात्माध्यस्ता- व्याकृतविपयत्वान्न प्रधानं जगत्कारणं वादरायणे- नापि । “इक्षते शब्दम् । रचनानुपपत्तेश्च नानु- मानम्" इत्यादिना प्रधानस्य जगत्कारणत्वं प्रत्य- पेधि । “तदैवत बहु स्यां प्रजायेय” इति श्रुत्या जगत्कारणस्य सत ईक्षतेः ईक्षणस्य श्रवणादशब्दं शब्दागम्यमनुमानगम्यं प्रधानं न कारणमिति प्रथ- मसूत्रार्थः । अनुमीयत इत्यनुमानं प्रधानं कारणं न भवति । तस्य जडत्वेन रचनानुपपत्तेदेहादिप्रपंचक- र्तृत्वानुपपत्तेरिति द्वितीयसूत्रार्थः । श्रुतिसिद्धसर्वज्ञ- स्य तु ब्रह्मणस्तत्संभवतीति भावः। यदुक्तं विलक्षण- योर्न कार्यकारणतेति तन्न । ऊर्णनाभेस्ततोगोंमया- इटिकादेः पुरुषात्केशलोमादेश्च दर्शनादित्यभिप्रे- त्याह। यश्च हि सर्व इति। “सर्वं खल्विदं ब्रह्म ।

·हरिमीडेस्तोत्रं इदं सर्वं यदयमात्मा” इत्यादि श्रुतेः । घटः सन् घटः स्फुरतीति सर्वस्य प्रपंचस्य सत्त्वेन स्फुरणत्वेन च ब्रह्मसालक्षण्यानुभवात् । “यथोर्णनाभिः सृ- जते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवंति । यथा सतः पुरुपाकेशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम्” इत्यादि श्रुत्या विलक्षणकारणत्वे दृष्टांतपद- र्शनाचेति भावः। नन्वचेतनस प्रधानस्य स्वतः सु- ट्यादिप्रवृत्त्यसंभवेऽपि ईश्वराधिष्ठितस्य तस्य प्रवृत्त्या कारणत्वं भवतीति योगानां सेश्वरसांख्यानां वा म- तमाशंक्याह । सकलो य इति । सकलः प्रक- तिरधिष्ठाता च स एव इत्यर्थः ।.सोऽकामयत ब- हुस्यां प्रजायेय इति स्वस्यैव बहुभवनकामनादर्श- नात्तदात्मानं स्वयमकुरुतेति स्वात्मनः जगद्रूपेण कारणलश्रवणात् । “कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते स- मिदं विज्ञातं भवति । येनाश्रुतं श्रुतं भवति । आत्मनि खल्वरे दृष्टे इदं सर्व विज्ञातं भवति" इत्यादि श्रुतेरेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाः प्रक- ·सटोकम् । २३ सधिष्ठात्रोभैदे प्रकृतिज्ञानेनाधिष्ठात्रज्ञानाभावेनोप- रोधप्रसंगात् । श्रुतिसिद्धप्रकृत्यधिष्ठातृरूपस्येश्वरस्य तटस्थत्वमात्रत्वस्य लोकदृष्टसामान्यप्रसाधनानुमा- नेन सिद्ध्यसंभवाच स एव प्रकृतिरधिष्ठाता च । सू- त्रकारोऽपि । “प्रकृतिश्र प्रतिज्ञादृष्टांतानुपरोधात् सा- क्षाच्चोभयानानात् । आत्मकृतेः परिणामात् । पत्यु- रसामंजस्यात्" इतीश्वरस्य प्रकृत्यधिष्ठातृरूपत्वं नि- मित्तमात्रेश्वरस्याभावं चाह । सूत्राणामयमर्थः । प्रकृ- तिरुपादानं चकारादधिष्ठाता चेश्वर एवं सति प्रति- ज्ञादृष्टांतयोरनुपरोधात् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्र- तिज्ञायाः। यथा सौम्यैकेन मृत्पिडेन सर्वं मृन्मयं वि- ज्ञातं स्यात् इति प्रकृतिविपयदृष्टांतस्य चानुपरोधा- दुपपत्तेरिति साक्षान्मुखत एव “बहु स्यां मजायेय' इत्युभयानानात् । प्रकृतित्वस्याधिष्ठानस्य चाम्नाना- दिति । आत्मकतेः तदात्मानं स्वयमकुरुतेति आत्म- न एव जगदाकारेण कारणत्वश्रवणात् । कथं कर्ट त्वेन पूर्वसिद्धस्स क्रियमाणसं तबाह । परिणामादि- ·२४ हरिमीडेस्तोत्रं ति । पूर्वसिदस्यापि विकारात्मना स्वात्मनः परिणा- मयित्वात् । पत्युन निमित्तमानभूतेश्वरस्सासामंज- स्वादनुपपत्तेरिति । लोकदृष्टसामान्येनानुमितस्य लो- कवदेव रागद्वेपादिप्रसन्या ईश्वरत्वानुपपत्तेरिति । ततश्च नेश्वराधिष्ठितं प्रधानमपि कारणमिति भावः। ननु स्वप्रयोजनरहिते जगत्सर्जनादौ प्रवृत्तस्येश्वर- स्योन्मत्तवत्प्रेक्षाकारित्वाभावप्रसंगात् स्वप्रयोजनो- देशेन च प्रवृत्तस्य नित्यतृप्तत्वव्याहतेथ नेश्वरो जग- स्रष्टेत्याशंक्याह । यश्चानंद इति । निरंतरभा- समानानवच्छिन्नपरमानंदस्वरूपः। “आनंदो ब्रह्म वि- ज्ञानमानंदं ब्रह्म एतस्यैवानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवंति" इत्यादि श्रुतेराप्तकामस्येश्वरस्य प्राप्तव्यवस्त्वभावान्न नित्यतृप्तत्वहानिरित्यर्थः । लोके सार्वभौमादेःप्रेक्षाकारिणः प्रयोजनोदेशं विनापि मृ- गयादी प्रवृत्तस्योन्मत्तत्वादर्शनात्माणिकर्मानुरोधेन जगत्सर्जनादौ प्रवृत्तेरीश्वरस्य स्वभावत्वात्स्वभावे च पर्यनुयोगाभावानोन्मत्त ईश्वरः । वादरायणोऽपि ।

·सटीकम् । २५ 'न प्रयोजनवत्त्वादिति” । अनेन सूत्रेण प्रवृत्ते- व लोके प्रयोजनवत्त्वादीश्वरस्य च तदभावान स्र- टेत्याशंक्य “लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्" । इत्य- नेन लोके राजादिवदीश्वरस्यापि लीलायाः जगत्स- र्जनादिरूपायाः कैवल्यं प्रयोजनराहित्यमुपपद्यते इति समादधे । तस्मादीश्वरः सप्टेवेति भावः । ननु- लोके कुलालादेः स्रष्टुः शरीरयुक्तस्य धादिप्रयोज- नपरिज्ञानिनः बाह्यमृदाद्युपसंहारपूर्वकमेव सर्जने प्र- वृत्तिदर्शनाब्रह्मणश्च निर्विकल्पस्याशरीरस्यात एवा- समर्थस्य सृष्टिप्रयोजनापरिज्ञानिनः स्वव्यतिरिक्तप- दार्थाभावेन वाह्यसाधनरहितस्य कथं खट्टतमित्याशं- क्याह । अनंतगुण इति । अनंता असंख्याताः सर्वशक्तित्वसर्वज्ञत्वादयो गुणा धर्मा यस्य सः। तत्र हेतुमाह । गुणधामेति । शुदसत्वरूपा माया गुणधाम गृहमुपाधिर्यस्य स इत्यर्थः । वाह्यसाधना- भावेऽपि क्षीरादेर्दध्यादिहेतुत्वदर्शनादेवानां योगध- निनां व बाह्यसाधनं विना पुराणादो योगमहिना ·हरिमीडेस्तोत्रं सर्गादिदर्शनादस्माकं च शरीरांतरं विनापि शरी- राधिष्ठातृत्वदर्शनात् । “पराऽस्य शक्तिर्विविधैव थू- यते । मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महे- श्वरम्” इयादावीश्वरस्य सर्वसाधनपटीयस्याः मा- याशक्तेः श्रवणात् । सूत्रकारेण । उपसंहारदर्शनाने- ति चेन्न "क्षीरवदि । देवादिवदपि लोके । सर्व- धर्मोपपत्तेश्र” इति सूत्रैः कुलालादेर्मुदायुपसंहार- दर्शनादीश्वरस्य च बाह्यसाधनोपसंहाराभावान्न स स्रष्टा इत्याशंक्य वाह्यसाधानाभावेऽपि क्षीरस्य दधि- हेतुखवत् लोके देवादिवञ्च प्रपंचहेतुत्वोपपत्तेर्माया- वशादेव सर्वेषां सर्वकर्तृत्वादिधर्माणामुपपत्तेश न कोऽपि दोप इति समाधानाचाशरीरस्यापि तस्य मायागुणवशादेव सर्वमुपपद्यत इति भावः । ननु तर्हि प्रसिद्धमायावीव किमिति न गृह्यत इत्याश- क्याह । यश्चाव्यक्त इति । अनिंद्रियग्राह्य इ- त्यर्थः “अचिंत्यमव्यक्तम्" इत्यादि श्रुतेः “अशब्द- मस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगंधवञ्च यत्" ।

·२७ सटीकम् । इत्यादि श्रुत्या च रूपाद्यभावानेंद्रियग्राह्यः। किंतु स श्रुत्यैकगम्य इति भावः। ननु ब्रह्मण एव सकलज- गदाकारत्वे भोक्तभोग्यविभागो न स्यात् सर्वस्यापि ब्रह्मकारणकत्वाविशेषादित्याशंक्याह । व्यस्तस- मस्त इति। व्यस्तो भोत्कृभोग्यरूपेण विभक्तो यः समस्तः प्रपंचस्तद्रूप इत्यर्थः।लोके यथा समुद्रादेरेक- स्यैव फेनतरंगवुद्बुदरूपेण विभक्तानेककार्यहेतुत्वं त- द्वदेकस्यापि ब्रह्मणः विभक्तानेककार्यहेतुत्वं संभव- ति । अत्र सूत्रम् । “भोत्कृत्वापत्तेरविभागश्चेत्स्या- लोकवदिति” । अस्य चायमर्थः । भोक्तुभ ग्यत्वाप- ते ग्यस्य च भोक्तृत्वापत्तेरविभागः विभागाभावः स्यादिति चेन लोकवत् समुद्रवत् विभागोपपत्तेरिति। तता ब्रह्मेव सर्वकारणमिति भावः । ब्रह्मण एव सत्यान्तभोग्यरूपेणावस्थानमाह।सदसद्य इति । सत्सत्यमसदसत्यम् । “सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्" इति श्रुतेःएकं सत्यपदं ब्रह्मपरं अपरं व्यावहारिकस- त्यवियदादिपरम् । अनृतं शुक्तिरजतादि ।। ३ ।।

·हरिमीडेस्तोत्रं ननु कार्य खन्यूनपरिमाणद्रव्यारब्धं कार्यत्वात्प- यादिवदित्यनुमानात्सर्वस्य कार्यस्य वन्यूनपरिमा- णद्रव्यारब्धत्वनियमात्परंपरया परमाणव एव जगदु- पादानं नतु ब्रह्म तस्य विभुत्वादित्याशंक्याह । यस्मादन्यन्नास्त्यपि नैवं परमार्थ दृश्यादन्यो निर्विषयज्ञानमयत्वात् ॥ ज्ञातृज्ञानज्ञेयविहीनोऽपि सदा ज्ञ- स्तं संसारध्यांतविनाशं हरि०॥४॥ यस्मादिति। यस्मात्सच्चिदानंदस्वरूपाद्विष्णो- रन्यत्परमावादि नास्ति “एकमेवाद्वितीयं यस्मात्परं नापरमस्ति किंचित्” इत्यादि श्रुतेरित्यर्थः। अनुमा- नस्य दीर्घविस्तृतक्षौमद्वयारन्धरज्यां व्यभिचारादा. गमबाधितत्वाचेति भावः। ब्रह्म परमार्थतो जगदाक- रेण परिणमत इतिभास्करमतमाशंक्य निराकरोति। अपि नैवं परमार्थमिति । एवं वियदादि जग- दाकारणावस्थानं न परमार्थन वास्तवमित्यर्थः। "नि- ·" सटीकम् । कलं निष्क्रियम्” इत्यादिना श्रुया निरवयवब्रह्मणों- ऽशतो जगद्रूपपरिणामानुपपत्तेः। सर्वात्मना च परि- णामे ब्रह्माभावप्रसंगात् पुनःप्रलयकाले सच्चिदानंदा- कारेण परिणामे च ब्रह्मणोऽनित्यत्वप्रसंगात्समुद्रादेव सावयवत्वेनांशतः फेनादिपरिणामेऽप्यवस्थितिसंभ- वाच । न ब्रह्मणो जगदाकारेणावस्थानं वास्तवम् । सूत्रकारोऽपि “कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वेति" परिणामवादमदूपयत् । स्पष्टोऽर्थः तदन- न्यत्वमारंभणशब्दादिभ्य इति” । विवर्तवादं चां- गीचकार तदनन्यत्वं परमार्थतः प्रपंचतद्वयतिरे- केणाभाव एव आरंभणशब्दादिभ्यः “वाचारंभ- णं विकारो नामधेयम्” इत्यादि श्रुतिभ्य इति- तस्यार्थः। ततो जगतो मिथ्यात्वान्न जगत्कारण- लं ब्रह्मणो वास्तवमिति भावः। ननु सर्वैः परिदृश्य- मानस्य जगतः कथं मिथ्यात्वं दृश्यत्वादेव शुक्तिरू- प्यादिवजगतो मिथ्यात्वमिति चेत्तर्हि ब्रह्मणोऽपि दृश्यत्वान्मिथ्यालापत्तिरित्याशंक्याह । दृश्याद- ·हरिमीडेस्तोत्रं न्य इति । दृश्याञ्चैतन्यविषयादन्यो विष्णुरिति शे- पः । “अदृष्टो द्रष्टा” इत्यादि श्रुतेरित्यर्थः । दृश्याद- न्यत्वे हेतुमाह । निर्विषयज्ञानमयत्वादिति । विषयानपेक्षविज्ञानस्वभावत्वादित्यर्थः । विज्ञानधनः" इसादि श्रुतेः । कूटस्थज्ञानमात्रस्वरूपस्य कथं सर्व- ज्ञत्वमित्याशंक्याह । ज्ञातृज्ञानेत्यादिना ।ज्ञान- ज्ञानज्ञेयविहीनोऽपि ज्ञाता ज्ञानाश्रयः ज्ञानमविद्या- या अंतःकरणस्य वा परिणामविशेषः ज्ञेयं वियदा- दि वस्तु तद्रहितोऽपि अविद्याद्युपहितः सन् सदा ज्ञः ज्ञाता "स वेत्ति वेद्यं न च तस्सास्ति वेत्ता इत्यादि श्रुतेरित्यर्थः। तस्माजगतो मिथ्यालाद्रह्मणो जगत्कारणत्वमवास्तवं तटस्थं तदुपलक्षणं न तु विशे- पणमिति सिद्धम् ॥ ४॥ एवं केवलतार्किकानवग्राह्यं श्रौतं जगत्कारणं विष्णुं स्तुखा इदानी भक्त्यादिसाधनसंपन्नैर्यरुशु- श्रूपापरायणैरेवावग्राह्य तत्त्वं स्तोतुमारभते । " ·सटीकम् । आचार्येभ्यो लव्धसुसूक्ष्माच्युततत्त्वा वैराग्येणाभ्यासवलाचैव द्रढिम्ना । भक्त्यैकाग्रध्यानपरा यं विदुरीशं तं संसारध्वांतविनाशं हरि ॥५॥ यमीशं विदुः साक्षादनुभवंति तमिति संबंधः। कीदृशाधिकारिणो विदुस्तबाह । आचार्येभ्य इति ॥ करतलामलकवत्सम्यक्प्रत्यक्षीकृतब्रह्मतत्त्वे- भ्यः सर्वकर्मसंन्यासेन समिदाद्यपहारपूर्वकं विधि- वत्स्वरुपसन्नेभ्यः शांतेभ्यः केवलं शिष्यकृपयेव त- द्वोधने प्रवर्तमानेभ्यो गुरुभ्यः सकाशालब्धं प्रथ- मज्ञातं सुसूक्ष्ममच्युतस्य च्युतरहितस्य कूटस्थनि- यस्य श्रीविष्णोस्तत्त्वं यैस्ते लब्धसुसूक्ष्माच्युततत्त्वाः आचार्यवान्पुरुपो वेद । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवा- भिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् । नेपा त- कैंण मतिरापनेचा प्रोक्तान्येनेव सुज्ञानाय प्रेष्ठ" इ- त्यादि श्रुतेः । हे प्रेष्ठ नचिकेतः । एपा ब्रह्मविपया ·. ३२ हरिमीडेस्तोत्रं मतिस्तकेंण शुष्कतर्केण मूलप्रमाणरहितेन नाप- नेया पापणीया न भवति । किंतु अन्येन सर्व- ज्ञेन गुरुणा प्रोक्ता प्रकर्षेण युक्तिदृष्टांतपूर्वकमुक्ता उपदिष्टा सुज्ञानाय सम्यक्ब्रह्मविषयाऽविद्यानिवृत्त- ये भवतीति कठश्रुतेरर्थः । “तद्विद्धि प्रणिपा- तेन" इत्यादि स्मृतेश प्रथमज्ञानेन साकल्येनासं- भावनानिवृत्त्यसंभवपक्षे साधनांतरमप्याह । वैरा- ग्येणेत्यादिना । वैराग्येण विपयदोपविवेकेनो- त्पन्नेन । “ब्रह्मलोकणीकारो वैराग्यस्यावधिर्मतः" इत्युक्तपराकाष्ठामापन्नेन विपयविक्षेपरहितकृतो यो निरंतरोऽभ्यासः श्रवणावृत्तिः तेन यदलं मननं तेन च । “बाल्ये न तिष्ठासेत्" इत्यत्र तथैव व्याख्या- नात् । ताभ्यां द्रविना सुदृढया भत्त्याऽहं ब्रह्मास्मी- त्येकत्वेन या भक्तिभंजनं तया । एकाग्रध्यानपराः। प्रत्यगभिन्नब्रह्मैक्यविषयध्याननिष्ठाः संतो यं विदुरि- त्यर्थः "नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन यमेवैप वृणुते तेन लभ्यः। तस्यैप ·सटीकम् । आत्मा विवृणुते तवं स्वाम् । नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः। ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः" इति मुंडकश्रुतेः । प्रवचनमध्यापनं मेधा ग्रंथार्थधारणसा- मर्थ्य श्रुतमनात्मविपयं बहुधा विवक्षितम्। एतैर्न ल- भ्यः । किंतु एप साधको यं परमात्मानमेव श्रवणा- दिभिर्निरंतरं प्रार्थयते । तेनायमात्मालभ्यः । तस्यै- वं प्रार्थयमानस्यैप आत्मा स्वां तनूं सच्चिदानंदात्मि- कां विवृणुते प्रकाशयतीत्यर्थः । बलहीनेन तद्विषय- मननमकुर्वाणेनेत्यर्थः । निष्कलं निरवयवं परमानंद निरंतरं ध्यायमानः प्रत्ययसंतत्या विषयीकुर्वन्पुरुपः। तत एव ध्यानात्तं पश्यते । अप्रतिबंधेन साक्षात्करो- तीत्यर्थः । तदुक्तं भगवता “अभ्यासेन तु कौंतेय वै- राग्येण च गृह्यते। भक्त्या मामभिजानाति यावान्य- श्वास्मि तत्त्वतः” इति ॥५॥ एकामध्यानपरा विदुरित्युक्तं केन क्रमेण केन प्रकारेण च ते विदुरित्याकांक्षायामाह । ३ ·३४ हरिमीडेस्तोत्रं प्राणानायम्योमिति चित्तं हृदि रुध्वा नान्यत्स्मृत्वा तत्पुनरत्रैव विलाप्य ॥ क्षीणे चित्ते भादृशिरस्मीति विदुर्य तंसंसारध्वांतविनाशं० ॥६॥ प्राणानिति ॥प्राणान्वागादींद्रियाणि आय- म्य उपसंहृत्य अनंतरमोमिति लपंत एव चित्तमंतः करणं हृदि हृदयांकाशे ब्रह्मणि रुध्वा निरुध्य । “ओ- मित्यात्मानं युंजीत ओमित्येवं ध्यायथ आत्मान- म्” इति श्रुतेः । आत्मानं चित्तं मुंजीत निरंध्यादि- त्यर्थः। “ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्" इत्यादि स्मृतेश्च अथवा ओमिति उच्यमाने ओंका- खाये हृदि हृदयाकाशे चिरुवा अन्यत् रूपरसा- दिन स्मृत्वा प्राप्तामपि विषयस्मृति विषयदोपदर्शने- न हित्वा ।“संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशे- पतः । मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समंततः शनैःश- नैरुपरमेहुदया धृतिरहीतया आत्मसंस्थं मनः कृत्वा ·सटीकम् । न किंचिदपि चिंतयेत् । यतो यतो निश्वरति मनश्च- चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नये- त्" इति स्मृतेः । पुनः पथात्तद्ब्रह्मास्मीत्यभ्यासव्यग्रं चित्तमत्रैव ब्रह्मात्मन्येव विलाप्य विलयं प्रापय्य।चि- ते क्षीणे लीने सति ध्यानव्यापारादुपरते सति । भादशिरस्मीति । स्वप्रकाशचिद्रूपः परमात्मा- स्मीति यं विष्णुं विदुरित्यर्थः। तदुक्तं भारतीतीथैः । निर्गुणोपासनं पकं समाधिः स्साच्छनैस्ततः । यः समाधिनिरोधाख्यः सोऽनायासेन लभ्यते । निरो- धलाभे पुंसोऽतरसंगं वस्तु शिप्यते । पुनःपुनर्वासि- तेऽस्मिन्वाक्याजायेत तत्त्वधीः" इति ।श्रुतिश्च “य- च्छेद्वाअनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेत् ज्ञान आत्मनिज्ञानमा- त्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छांत आत्मनि" इति । अस्याश्रायमर्थः । प्राज्ञो विवेकी मुमुक्षुः पुरुषः वाक् वाचं मनसि नियच्छेन्निरुंध्यात् । वाग्ग्रहणं सर्वेषार्मि- द्रियाणामुपलक्षणम् । प्रथमं वागादींद्रियव्यापार वि- हाय मनोमात्रव्यापारेणावतिष्ठतेत्यर्थः तन्मनःज्ञान ·३६ हरिमीडेस्तोत्रं आत्मनि देहेंद्रियादिव्यापारसाक्षिणि चित्तकाशे आत्मनि यच्छेत् । मनआदिप्वात्मबुद्धिं विहाय त- साक्षिचैतन्ये एवात्मबुद्धिं कुर्यादित्यर्थः । तदुक्तमा- चायः “सत्यानंदस्वरूपं धीसाक्षिणं ज्ञानविग्रहम् । चिंतयात्मतया नित्यं त्यक्त्वा देहादिगां धियम् इति । ज्ञानं मनआदिसाक्षिचैतन्यं च महति देशका- लादिपरिच्छेदशून्ये आत्मनि ब्रह्मणि नियच्छेत् नि- रुंध्यात् एकीकुर्यादित्यर्थः। तत्तं महांतं आत्मानं सा- क्षित्वब्रह्मत्वविकल्पत्यागपूर्वकं शांते सर्वव्यापारा- तीते । “अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्" इत्यादिना प्र- क्रांते आत्मनि नियच्छेत् । अहं ब्रह्मास्मीति वृत्त्युल्लेख त्यक्त्वा खतः प्रकाशमानपरमानंदपरिपूर्णब्रह्मात्मना अवतिष्ठतेत्यर्थः । तदुक्तं । “दर्शनादर्शने हित्वा स्वयं केवलरूपतः । यस्तिष्ठति स तु ब्रह्मन् ब्रह्म न ब्रह्मवि- स्वयम्" इति पराशरंपति वसिष्ठेन ॥६॥ तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ।" तं परमात्मानं विज्ञाय विशेपेण ज्ञात्वा धीर धीमान् ·सटीकम् । विपयानाकृष्टचित्तो वा प्रज्ञा प्रत्ययसंततिं कुर्यात् । अनन्याश्रितयंतो मां ये जनाः पर्युपासते । तेपां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् । ध्यानेनात्म- नि पश्यंति केचिदात्मानमात्मना" इत्यादि श्रुति- स्मृतयोऽपि इममर्थं वदंतीत्याह । यं ब्रह्माख्यं देवमनन्यं परिपूर्ण हृत्स्थं भक्तैर्लभ्यमजं सूक्ष्ममतय॑म् ॥ ध्यात्वात्मस्थं ब्रह्मविदो यं विदुरीशं तं संसारध्यांत विनाशं०॥७॥ यमिति ॥ देवं स्वप्रकाशम् । “ अत्रायं पुरुपः स्वयंज्योतिः” इति श्रुतेः।अनन्यं अन्यवस्तुशून्यम् । यस्मात्परं नापरम्” इति श्रुतेः। परिपूर्ण परि- तः सर्वेषु देशेष कालेषु च वर्तमानम् “ ब्रह्मवेदममृतं पुरस्तात्पश्चाद्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण अधशोषं च प्रसृतम्" इति श्रुतेः । “स एवाय स उ श्वः” इत्या- दि श्रुतेश्च । अत एव त्रिविधपरिच्छेदशून्यतया - .

·" हरिमीडेस्तोत्रं हास्यं ब्रह्मेत्याख्या अभिधा यस तम् । भक्तैर्निरंतरं श्रवणादिना आत्मानं भजमानैः पुरुपैर्लभ्यं प्रापणी- यम् “तं सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः” इति श्रुतेः । श्रवणादिभियुक्तः नियत आत्मा चित्तं ये- पामित्यर्थः। अजं जन्मरहितम् “महानजः” इत्या- दिश्रुतेः । सूक्ष्मं इंद्रियाग्राह्यम् “सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरम् इत्यादि श्रुतेः। अतर्यम् । केवलतांगम्यं किंतु उप- निपगम्यम् “तं त्वौपनिपदम्” इत्यादि श्रुतेः। आत्म- स्थम् । आत्मनि कार्यकारणसंघाते जीवत्वेन प्रविश्य स्थितम् “तदेवानुप्राविशत्। अनेन जीवेनात्मनानुम- विश्य” इत्यादि श्रुतेः। एवंभूतं विष्णुंध्यात्वा ब्रह्मवि- दो भवंति । यं च हृत्स्यं सर्वप्राणिनां हृदयेऽतर्यामि- तया स्थितमीशं विदुः । तत्र च श्रुतिः। "अंगुष्ठमात्रः पुरुपो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य" इसादिना हृदयोपाधिना अंगुष्ठमात्रः स्वतः पुरुषः पूर्णः । मध्ये देहमध्ये आत्मनि हृदय इत्यर्थः ।।७।। एवं तावद्वत्यादिसाधनसंपन्नेरेवावग्राह्यं तत्वं ·सटीकम् । ३९ स्तुत्वा अधुना तत्त्वं पदार्थविवेकसंपन्नेरेवावग्राह्य विष्णुं स्तोतुमुपक्रमते । मात्रातीतं स्वात्मविकाशात्मविवोधं ज्ञेयातीतं ज्ञानमयं हृद्युपलभ्यम् ॥ भावग्राह्यानंदमनन्यं च विदुर्य तं संसारध्यांतविनाशं हरि० ॥ ८ ॥ मात्रेति ॥ मीयंते अर्था आभिरिति मात्रा- श्रक्षुराद्यास्ताभ्योऽतीतं चक्षुराद्यग्राह्यमित्यर्थः। अत्र श्रुतिः "नचक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तप- सा कर्मणा वा” इति । अन्यैविक्षुामिद्रियैस्तप- सा कृच्छ्रचांद्रायणादिना कर्मणा अमिष्टोमादिना च न गृह्यते ज्ञातुं न शक्यते । रूपजात्यादिराहित्यादि- त्यर्थः।तर्हि चक्षुरादिनाऽग्रहणानास्त्येवेति न वाच्य- मित्याह । स्वात्मविकाशात्मविवोधमिति। स्वस्य प्रतीच आत्मा स्वरूपं तस्माद्विकाशोऽभिव्य- ·हरिमीडेस्तोत्र क्तिर्यस्य तस्मिन्नात्मनि अंतःकरण विवोधो विशेष- बोधो यस्य स तथोक्तः। तर्हि बुद्धिग्राह्यमिति प्रासं ने- त्याह । ज्ञेयातीतमिति । ज्ञेयं ज्ञानविषय वस्तु अतीत्य वर्तमानम् । नहि ज्ञेयातीतं ज्ञेयं भवति “अ- न्यदेव तद्विदितात् अप्रमेयमनादि च” इत्यादि श्रुतेः। विदितावेदनविपयात् । अप्रमेयं प्रमाया बुद्धिवृत्तेविष- यो न भवतीत्यर्थः अत्र हेतुमाहाज्ञानमयमिति। ज्ञानवरूपमित्यर्थः “सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म" इत्या- दिश्रुतेः । ननु तर्हि ज्ञेयातीतस्स कथमंतःकरणे वि- शेपत्रोध इत्याशंक्याह । हृद्युपलभ्यमिति । हदि बुद्धौ भास्थातीतस्यापि सूर्यस्य आदर्श स्फुटं प्रति- विवतया भानवद ज्ञेयातीतस्यापि विष्णोः बुन्दौस्फु- प्रतिक्वितया स्वतःस्फुरणं संभवति । तथाच श्रुतिः "मनसैवेदमाप्तव्यं एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः दृश्यते त्वय्या बुद्या" इत्यादिना । न चैप वाक्येषु आत्मनो बुद्धिग्राह्यत्वं प्रतीयते इति वाच्यम् “अप्रा- ·सटीकम् । प्य मनसा सह । न मतेर्मतारं मन्वीथाः।न विज्ञाते- विज्ञातारं विजानीयाः। “मनसैवेदमाप्तव्यम्। यन्म- नसा न मनुते येनाहुर्मनोमतम्” इत्यादि श्रुतिविरो- धप्रसंगात् । कस्तर्हि श्रुतिद्वयस्य परस्पराविरोधार्थ इति चेच्छृणु । मनसैवेदमातव्यम् इत्यादेरात्मनो वृ- त्तिव्याप्यत्वं विवक्षितम् ।अप्रमेयमित्यादि श्रुत्या फ- लव्याप्यत्वं निषिध्यते । आत्मनो वृत्तिव्याप्यत्वं ना- म अंतःकरणवृत्तौ प्रतिर्विवतया स्वत एव स्फुटं भा- समानत्वम् । फलव्याप्यत्वं फलेन तद्गतचिदाभासेन भास्यत्वम् । तथा च न श्रुतिद्वयविरोधः तदुक्तंभा- रतीतीर्थः । “स्वप्रकाशोऽपि साक्ष्येय धीवृत्त्या व्या- प्यतेऽन्यवत् । फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्धिर्निवा- रितम् । अप्रमेयमनादि सत्र श्रुत्येदमीरितम् । म- नसैवेदमाप्तव्यमिति धीव्याप्यता श्रुता" इति । अ- तोऽविपयस्यापि वोधः संभवतीति भावः। “योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्युतज्योतिः पुरुषः” इत्याद्यां- तरवाक्येन देहादिव्यतिरिक्तत्वेन "अनायं पुरुषः स्व- ·हरिमीडेस्तोत्रं यंज्योतिर्भवति” इसादिना स्वयंज्योतिष्ट्वेन "असंगो ह्ययं पुरुषः" इत्यादिना च असंगलेन । यद्वैतन्न न प- श्यतीत्यादिना अलुप्तचित्त्वेन प्रतिपाद्यमानं त्वंपदा- थं हृद्युपलभ्यं यं विदुरिति संबंधः । तत्पदार्थमाह । भावग्राह्यानंदमिति।भावरूपेण ग्राह्यवासावा- नंदचासौ भावग्राह्यानंदस्तम् “युवा स्यात् साधु- युवाध्यापकः" इत्यादिना सार्वभौममुपक्रम्य मनुष्य- गंधर्वादिस्थानेषु उत्कर्षेण श्रूयमाण आनंदः यत्र का- ठां प्राप्तः सोऽस्तिनिरतिशयानंदः । “यतो वाचो निवर्तते अप्राप्य मनसा सह । आनंदं ब्रह्मणो विद्वा- न विभेति कुतश्चन" इति वाड्मनसोऽगोचरत्वेन श्रू- यमाण इत्येवं भावग्राह्यानंदमित्यर्थः । अनन्यम्। अन्यत् द्वितीयं यस्मान्न सोऽनन्यः । तमद्वितीयं निरतिशयानंदं तत्पदार्थमित्यर्थः ।। ८॥ ननु ब्रह्मणोऽनन्यत्वं कथं द्वितीयस्यान्यस्य घटा- देरनुभवादियाशंक्य सर्वस्यापि द्वितीयस्य दृश्यत्वेन शुक्तिरजतादिवत्तस्मिन्नारोपितत्वात् । आरोपितस्य ·सटीकम् । ४३ च परमार्थभूताधिष्ठानमात्रत्वात् । “ सर्वं खल्विदं ब्रह्म आत्मैवेदं सर्वं ब्रह्मैवेदं सर्व इदं सर्व यदयमात्मा पुरु- प एवेदं सर्व विश्वम्” इत्यादि श्रुतेश्च न ब्रह्मणोऽन- न्यपदोक्ताद्वितीयत्वक्षितिरित्यभिप्रेत्याह । यद्यदेद्यं वस्तुसतत्वं विषयाख्यं तत्तझैवेति विदित्वा तदहं च ॥ ध्यायंत्येवं यं सनकाद्या मुनयोजं तं संसारध्वांतविनाशं हरि०॥९॥ यद्यदिति ॥ यद्यविषयाख्यम् । विपिणोति विशेषेण पुरुष वनातीति विषयःशब्दादिःतद्विपया- ख्यं वस्तुसतत्वं वस्तुपरमार्थभूतं ब्रह्मैव सतत्वं स्वरूपं यस्य तस्मिन्विषयाख्यस्य सर्वस्यारोपितत्वादिसर्थः । तत्र हेतुखाभिप्रायेणाह वेद्यमिति। वेद्यं दृश्यं दृश्य- त्वात् तस्मिन्नारोपितत्वेन विषयाख्यं वस्तुसतत्वमि- सर्थः । अतस्तद्रझैव न ततोऽतिरिक्तमिति विदित्वा ज्ञात्वा तद्ब्रह्माहम् । चकाराद्वयत्ययेनाहं ब्रह्मेति च।

·हरिमीडेस्तोत्रं एवं उक्तप्रकारेण यमजं परमात्मानं हरि सनकायाः सनकसनंदनसनत्कुमारसनातनप्रभृतयः । मुनयःम- ननशीलाः ध्यायति तं हरिं ईडे ॥ ९॥ नन्वहंप्रत्ययविषय आत्मा प्रसिद्धः । तस्य कथं ज्ञेयातीतत्वसंभावनेत्याशंक्याह । यद्यदेचं तत्तदहं नेति विहाय, स्वात्मज्योतिर्ज्ञानमयानंदमवाप्य । तस्मिन्नस्मीत्यात्मविदो यं विदुरीशं तसंसारध्यांतविनाशं हरि०॥१०॥ यद्यदेवमिति। देहायहंकारपर्यंतं तत्तदहं आत्मा न भवामीति विहाय त्यक्त्वा वेद्यस्य च घटा- दिवदनात्मत्वेन व्याप्यत्वात् अहंकारादि च वेद्य- त्वात आत्मा न भवतीति हित्वेत्यर्थः । अयं भा- वः आत्मा अहंप्रत्ययविषयः इति वदन वादी प्र- टव्यः । किमात्मस्वरूपाइंप्रत्ययविषयः उत आत्म- निष्ठाहंमत्ययविषयः । नायः । स्वस्य स्वकर्मत्वा- ·सटीकम् । उपपत्तेः। द्वितीयेऽपि किमात्मनिष्ठप्रत्ययो जङः । उत स्वप्रकाशनाद्यः | जडेनात्मभानानुपपत्तेः । न द्वितीयः। स्वप्रकाशप्रत्ययविपयस्य घटादिवदा- स्मत्वायोगात् । नच स्वप्रकाशप्रत्ययस्याधारतयैव विषयत्वमंतरेणात्मा भासत इति वाच्यम्प्रत्ययव्यति- रिक्तस्य प्रत्ययाधीनप्रकाशस्य प्रत्ययविषयत्वनियमे- नात्मनोऽनात्मत्वदोपतादवस्थ्यात्तस्माद्यो यः प्रत्य- यविपयोऽहंकारादिदेहांतः सः सोऽनात्मेति । किं च यद्यद्वेचं तत्तत्स्वविलक्षणवेद्यमिति व्याप्तिदर्शनात् । स्वप्रकाश आत्मेति निश्चीयत इत्याह स्वात्मेति। स्वात्मज्योतिर्ज्ञानमयानंद स्वात्मज्योतिःस्वप्रकाशो ज्ञानमयः ज्ञानस्वरूपो य आनंदः ते अवाप्य पर- प्रेमास्पदत्वेन संभाव्य तस्मिन्संभाविते अहंपदल- क्ष्ये । अस्मीत्यात्मविदः अस्मीत्यात्मवेदनं कुर्वतः। यमीशं ईशपदलक्ष्यं ब्रह्म विदुः सातादनुभवंती- त्यर्थः । त्वंपदलक्ष्यज्ञानं बिना तस्य ब्रह्मत्यपरिज्ञाना- संभवादिति भावः। तथाच श्रुतिः । “त्रि धामसु ·हरिमीडेस्तोत्रं योग्यं भोक्ता भोगच यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः” अत्र हि श्रुतो भोग्यं स्थूलप्रविविक्तआनंदेभ्यो भोक्तृविश्वतेजस- प्राज्ञेभ्यः उपाधियुक्तेभ्यो विलक्षणः । सर्वस्य भास- को यश्रिन्मात्रोऽहंपदलक्ष्य इत्यहंपदलक्ष्यं साक्षा- स्कृतमन्द्य तस्य सदाशिवशब्दलक्ष्याद्वयानंदब्रह्म- त्वं बोध्यते । त्वंपदलक्ष्यार्थमसाक्षात्कुर्वतस्तस्य ब्रह्म- वसाक्षात्कारासंभवात् ॥ १०॥ नन्वेवं देहादिविलक्षणमात्मानं तस्य ब्रह्मत्वं च जानतामपि केपांचिन्मुक्त्यभावः। पुनरपि देहादावा- स्मवृदिश्व दृश्यतेऽतो देहादिव्यतिरिक्तात्मज्ञानं नि- फलमित्याशंक्य तेपामप्रतिवद्धात्मज्ञानाभावादेव मुक्त्यभावः न तु ज्ञानस्य तदसाधनत्वेन । प्रतिबंध- श्राऽसत्सप्रपंचानात्मदेहादिपु सत्यत्वात्मत्वबुदिः पू- वपूर्ववासनया प्राप्ता प्रपंचदेहादिषु असत्सत्वानात्म- स्वभावनयात्मनविद्रूपत्वभावनया च दीर्घकालने- रंतर्यसत्काराभ्यस्तया निवर्तते निवृत्ते तस्मिन्ज्ञाने- ·४७ सटीकम् । नाज्ञाने नटे ते सर्व ब्रह्मैव भवंतीयाशयेनाह । हित्वा हित्वा दृश्यमशेष सविकल्पं मत्वाशिष्टंभाशिमानंगगनामम्॥ त्यक्त्वा देहं यं प्रविशंत्यच्युतभक्ता- स्तं संसारध्यांतविनाशं० ॥ ११ ॥ हित्वेति ।। दृश्यं दृशोगोचरं सविकल्पं घ- टत्वपटत्वब्राह्मण्यादिविकल्पसहितम् । सर्वमेव वाह्यम- भ्यंतरं च प्रपंचं हित्वा असत्यत्वेनाऽनात्मलेन च भावनया निरस्य देहादेरनात्मत्वं जगतो मिथ्यावं वासयित्वेसर्थः । तदुक्तं भारतीतीर्थैः । “आत्मा दे- हादिभिन्नोऽयं मिथ्या चेदं जगत्तयोः। देहाद्यात्मव- सत्यवधीविपर्ययभावना ॥ तच्वभावनया नश्येत्सा- ऽतो देहातिरिक्तताम् । आत्मनो भावयेत्तद्वन्मिथ्या- त्वं जगतोऽनिशम्” इति। शिष्टं परिशिष्टम् ।भाह- शिमात्रं स्वप्रकाशचिन्मात्रम् । स्वच्छत्वासंगत्ववि- भुत्वादिभिर्गगनोपमं मत्वा आत्मत्वेन ज्ञाना । त- ·हरिमीडेस्तोत्रं दुक्तं विद्यारण्यगुरुभिः । “पंचकोशपरित्यागे सा- विवोधावशेषतः । स्वस्वरूपं स एव स्यांच्छून्यत्वं तस्स दुर्घटमिति । ततः देहं त्यक्त्वा आत्मत्वेनान- भिमत्या यं विष्णुं प्रविशति । तत्र प्रवेशस्तदात्मतया- ऽवस्थानमेव मुख्यप्रवेशस्यासंभवात् । “ब्रह्मवित ब्रह्मैव भवति” इत्यादि श्रुतेः। अच्युतभक्ताः। अच्युते च्यु- तिरहिते अविनाशिनि ब्रह्मणि आत्मत्वेन या भक्ति- भजनं तद्युक्ता इत्यर्थः । “अथ योऽन्यां देवतामुपा- स्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद" इत्या- दि श्रुतेः॥११॥ अस्तिहि वृहदारण्यके पंचमाध्याये आख्यायि- का जनको ह वै वहुदक्षिणं यज्ञमारभत । तत्र च नानादेशेभ्यो ब्राह्मणाः ब्रह्मविदो यज्ञदिदृक्षया धनादिलिप्सया च समागताः अभिसंगता बभूवुः । तत्र च ब्रह्मविसंघदर्शनेन जनकस जिज्ञासा वभू- व । स च तेषां ब्रह्मविदां ब्रह्मिष्ठं पुरुषं ज्ञात्वा तं उ- पसंपद्य तत्त्वं ततो ज्ञासामीति मन्वानो गवां सह- ·सटीकम् । ४१ में स्वर्णरत्नांदिभिःसर्वतोऽलंकृतं ब्रह्मक्सिभायाम- वरुध्यतानुवाच । हेभगवंतोब्राह्मणायोवोत्रह्मिष्ठस्त- स्माएतद्गोसहस्रमयादत्तंगण्हीयादिति तेच भीतास्तू- प्णींस्थिताः । अथयाज्ञवल्यातूणीभूतांस्तानालक्ष्य स्वांतेवासिनमुवाच । एतागाअस्मगृह नयेति सतथा चकार तदृष्ट्वाब्राह्मणाश्रुधुः। क्रुदेपुचते होताश्वलः आर्तभागो भुज्युर्लाह्यायनिरुपस्तः कहोल इत्येते- ब्रह्मविदो याज्ञवल्क्येन सद्यःपराजिताः । अथोदाल- केनऋपिणा अंतर्यामिणंपृष्टोयाज्ञवलयः उद्दालका- यांतर्यामिणमुवाच । साच श्रुतिरेपा । “यः पृथिव्यां- तिष्ठन्पृथिव्याअंतरो यंपृथिवीनवेद यस्यपृथिवीशरीरं यः पृथिवीमंतरोयमयति एपते आत्मांऽतर्याम्यमृत . इति । एवमेव योऽप्सुतिष्ठन्योऽग्नी योऽतरिक्ष योदिवि यआदित्ये” इसायनेकपर्यायैःसर्वांतर्यामीविष्णुनि- रूपितः। तस्याश्वश्रुतेरयमर्थः । यत्पृथिव्यांतिष्ठति- सोऽतर्यामी । किंघटपटादित्याह । पृथिव्याअंतरः किमियवर्तमानापृथिवीदेवता नेत्याइ । पृथिवी ·हरिमीडेस्तोत्रं देवतानवेदसोंऽतर्यामी । पृथिवीदेवताहिस्वात्मानन जानाति इयमहमस्मीति । तस्मान्नसा । किंशरीरं सः नेत्याह । यस्यपृथिवी शरीरमिति । यस्यपृथिव्येवश- रीरं नियम्यशरीरातिरिक्तंशरीरंनास्तीत्यर्थः । एवंय अंतरोवर्तमानः पृथिवीं पृथिवीदेवतांयमयति स्वव्या- पारेप्रेरयति । एपोऽमृतः कूटस्थोनित्योऽतर्यामी हे उद्दालक ते आत्मेति । एवंसर्वपर्यायेष्वर्थों द्रष्टव्यः । एवं ब्रह्मवित्सभायांसर्वांतर्यामित्वेनसिद्धंविष्णुस्तौति । सर्वत्रास्ते सर्वशरीरी न च सर्वः सर्व वेत्त्येवेह न यं वेत्ति हि सर्वः । सर्वत्रांतर्यामितयेत्थं यमयन्य- स्तं संसारध्वांतविनाशं ह० ॥१२॥ सर्वत्रेति । यः सर्वत्र पृथिव्यादिपूपादानतया आस्ते तंतुषुपटइव । सर्वशरीरं यस्यसम्सर्वशरीरी । नचसर्वः । यचनसर्वः किंवधिष्ठानतया सर्वस्यांतरः । यह पृथिव्यादौस्थितः सर्ववेत्ति जानाति ।यंच स- ·५१ सटीकम् । वः पृथिव्यादिनैवेद । “सवेत्तिवेद्यं नचतस्सास्ति वेत्ता” इत्यादि श्रुतेः “वेदाहंसमतीतानिवर्तमाना- निचार्जुन । भविप्याणिचभूतानि मांतुवेदनकच- न" इतिस्मृतेश्च । यः यमयन् । पृथिव्यादिमेरयन विहितप्रतिपिद्धे प्रवर्तयननिवर्तयंश्च । इत्थं उक्तमका- रेण सर्वत्रांतर्यामितयावर्तते तमित्यर्थः । तथाचोक्तम् "जानामिधर्मनचमेप्रवृत्तिर्जानाम्यधर्मनचमेनिव- त्तिः । केनापिदेवेन हृदिस्थितेन यथानियुक्तोऽस्मि- तथाकरोमि । ईश्वरःसर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुनतिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यंत्रारूढानिमायया” इतिस्मृ- तेश्च ॥ १२॥ सर्वेहि वेदांता ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वं प्रत्यगात्मन- स्तद्रूपत्वंचवोधयंति । अत्रेतरेयश्रुतिस्तावत् “आ- त्मावांइदमेकएवाग्रआसीत् " इत्यवांतरवाक्येन ब- माद्वितीयमुक्त्वा प्रत्यगात्मनोऽद्वितीयब्रह्मत्वं महा- वाक्येनबोधयति । “प्रज्ञाप्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मेति” । तेत्तिरीयकश्रुतिश्च “सत्यंज्ञानमनंतंब्रह्म" इत्सवां- ·हरिमोडेस्तोत्रं तरवाक्येनाद्वितीयंब्रह्मोक्ता “सयथायंपुरुपे यथा- सावादित्येसएकः” इत्यनेनमहावाक्येनप्रतीचस्ता दृब्रह्मत्वंवोधयति । तथा छांदोग्यश्रुत्याच "सदेव सौम्येदमग्रआसीदेकमेवाद्वितीयम्” इत्यनेनतादृशं ब्रह्मोक्त्वा । तत्त्वमसीत्यनेनमहावचसाजीवब्रह्मणो रभेदोबोध्यते । एवंचप्रतिवेदांतं तत्रतत्रद्रष्टव्यम् । न- नुतत्रकथंब्रह्मणोऽद्वितीयत्वमाकाशादेर्द्धितीयस्यवि- द्यमानत्वात् कथंप्रतीचोब्रह्मत्वं तयोर्भेदस्यैवानुभवा- दित्याशंकायां । “सईक्षत लोकान्नुसृजाइतिसइ- मॉल्लोकानसृजत । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आका- शः संभूतः। तदेवतवहुस्यां प्रजायेयेति । तत्तेजो ऽसृजत” इत्याद्याः सृष्टयाद्यर्थवादरूपाश्रश्रुतय आ- काशादे सर्वस्यजगतो ब्रह्मण एवोत्पत्तेस्तस्मिन्नेवा- वस्थानात्पुनस्तत्रैवलयान्मृदुत्पत्तिस्थितिलयकस्यघ- टादेर्मुदभेदवत्कारणब्रह्ममात्रतयावांतरवाक्योक्तंब्रह्म- णोऽद्वितीयत्वंसंभावयामासुः । तथा “स एतमेव सीमानंविदार्यतयाद्वाराप्रापद्यत । तत्सृष्ट्वा तदेवानु ·सटीकम् । प्राविशत् । अनेनजीवेनात्मनानुप्रविश्य” इत्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मणएवजीवरूपेण प्रवेशंबुवंत्यो नतुबहिः स्थित्वाअंतर्गहेमविष्टदेवदत्तवत् जीवब्रह्मणोरभेदं म- हावाक्यप्रतिपाद्यं संभावयामासुः। तथानियमनश्रु- तिश्चात्यंतभेदे नियम्यनियामकभावानुपपत्तेः । त- योरभेदमेवसंभावयति । तथा “सवाएपपुरुपोऽन्नर- समयः । यदनेरोहितंरूपम्” इत्याद्या तत्त्वंपदार्थ शोधनरूपा श्रुतयः जीवेश्वरोभयगतविरुद्धधर्मनिरा- सद्वारा तयोरैक्यमेवसंभावयति । तथा “ब्रह्मविदा मोतिपरं अमृतःसमभवत्" इत्याद्याथाभेदज्ञानस्य निरतिशयफलप्रदर्शनेनाभेदस्यविवक्षितत्वज्ञापयंत्य- स्तमेव संभावयंति । इत्थं सृष्टिस्थितिलयप्रवेशसंय- मनतत्त्वंपदार्थफलप्रतिपादकैः सप्तविधार्थवादैरनुन- हीतंसन्महावाक्यमवांतरवाक्यसहितंयत्तत्त्वंप्रतिपा- दयतितदिदानीस्तौति । सर्व दृष्ट्वा स्वात्मनि युक्त्या जगदेतत् दृष्ट्वात्मानं चैवमजं सर्वजनेषु ॥

·५४ हरिमीडेस्तोत्रं सर्वात्मैकोऽस्मीति विदुर्य जनहृत्स्थं तं संसारध्वांतविनाशं हरि० ॥१३॥ सर्वमिति । सर्वं वियदादिकंजगत् एतत् अ- नुभूयमानं स्वात्मनि स्वस्मिन् । युक्त्या । जडस्य दृ- क्संबंधमंतरेणभानायोगात् दृग्दृश्ययोगसंयोगादेर- संभवात् विपयविपयिभावस्यसंयोगादिमुख्यसंबंध- पूर्वकत्वात्सर्वस्यवियदादिजडप्रपंचस्यभानान्यथानु- पपत्त्या चित्यध्यस्तत्वमेवसंबंध इत्यादियुक्त्या दृष्ट्वा सर्वजगत्स्वस्मिन्कल्पितत्वेनज्ञात्वेत्यर्थः । “पुरत्रये- क्रीडतियश्रजीवस्ततस्तुजातंसकलंविचित्रम्” इति- श्रुतेः । पुरत्रये जायदाद्यवस्थात्रय इत्यर्थः । अजं जनिरहितमपरोक्षतयानुभूयमानमात्मानंच सर्वजने- पु जनिमत्सु अंतःकरणाद्युपाधिमत्सु । प्रतिषिवत- यावर्तमानं दृष्ट्वा “योयोनियोनिमधितिष्ठसेकः । इंद्रोमायाभिःपुरुरूपईयते । अमिर्यथेकोभुवनप्रविष्टो रूपंरूपंप्रतिरूपोवभूव । एकस्तथासर्वभूतांतरात्मा ..

·सटीकम् । रूपंरूपंप्रतिरूपोबहिब" इसादिश्रुतेः । योनिमाया- दिशब्दाः अंतःकरणाद्युपाधिपराः । इंद्रः परमेश्वरः पुरुरूपः देवतिर्यगायनेकरूपः ईयते लक्ष्यते । पति- रूपः समानरूपः इतरत्स्पष्टम् । सर्वात्मा सर्वेषांविय- दादीनामधिष्ठातृत्वेन स्वस्यैवसर्वशरीरेपुजीवतयाण- विष्टत्वेनच सर्वात्मासर्वरूप अतएकोऽस्मीतियमद्वि- तीयं जनहत्स्थं जनानां हृदि बुद्धौ स्थितं नित्या- परोक्षमित्यर्थः । “यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म” इतिश्रुतेः। साक्षावृत्तिव्यवधानविना अपरोक्षादपरोक्षमित्यर्थः । अत्र चश्रुतिः “सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानिचा- त्मनि । संपश्यब्रह्मपरमं यातिनान्येनहेतुना ॥ म- व्येवसकलंजातं मयिसर्वप्रतिष्ठितम् । मयिसवलयं- याति तद्रह्माद्वयमस्म्यहम्" इतिस्पष्टोऽर्थः ।। १३॥ 'एकोदेवःसर्वभूतेषुगूढ सर्वव्यापी सर्वभूतांतरात्मा। फर्माध्यक्षःसर्वभूताधिवासःसाक्षीचेताकेवलोनिषुण- शाद्वासुपर्णासयुजासखायासमानंक्षपरिपस्वजाते। तयोरन्यःपिप्पलंस्वाद्वत्त्यनभन्नन्योअभिचाकशीति" ·हरिमीडेस्तोत्रं इमामंत्रावात्मनोऽविद्ययाकर्तृत्वादिकं परमार्थतस्त- द्राहित्यंच बोधयतः । अनयोथैवमर्थः । पुराणप्रसिं- ब्रह्मविष्णुरुद्राणांभेदंवारयति.। एकइति । देवः स्व- प्रकाशचिद्रूपः । सकुत्रेत्याकांक्षायामाह । सर्वभूते- विति । ब्रह्मादिस्तंवांतेषु । तर्हिकिमितिनानुभूयत- इत्यतआह । गूढइति । अज्ञानेनावृतत्वान्न सामा- न्यप्रज्ञैरनुभूयतइत्यर्थः । तस्यत्रिविधपरिच्छेदराहि- त्यमाह । सर्वव्यापीति । देशकालौजीवेश्वरोजग- दित्येतत्सर्वव्याप्यस्थातुंशीलमस्येतिसर्वव्यापी । त- देवप्रतिपादयन्प्रथमंचेतनप्रतियोगिकभेदाभावमाह । सर्वभूतांतरात्मेति । चैतन्यमेकमेव सर्वेऽभूतेषु ब्रह्मा- दिस्थावरांतेषु प्रविश्यांतर्जीवात्मतयावर्ततइत्यर्थः । तदेवशुद्धसत्वमायाप्रतिविधतयाईश्वरःसन्सर्वेषांकर्म- फलंददातीत्याह । कर्माध्यक्षइति । कर्मणां पुण्य- पापरूपाणामध्यक्षः अधिष्ठायफलदातेसर्थः । जडम- तियोगिकभेदवारयति । सर्वभूताधिवासइति । सर्वे- पांधिव्यादीनांभूतानामधिवास अधिष्ठानमित्यर्थः। ..

·सटोकम् । ५७ आरोपितस्याधिष्ठानाव्यतिरेकात् न तन्निरूपितो भेद इत्यर्थः । जीवेश्वररूपेणावस्थानात्प्राप्तंपुण्यादि कर्तृखंजगत्सहलादिकंचवारयति । साक्षीति । स्व संनिधौ प्रवर्तमानकार्यकरणादेर्जगदाकारपरिणा मिन्याअविद्यायाश्च साक्षी साक्षादीक्षिता । साक्षित्वे हेतुमाह । चेतेति । चैतन्यरूपइत्यर्थः । वस्तुतः सा- क्षित्वादिराहित्यमाह । केवल इति । सकलविशेपशू- न्यइत्यर्थः । ज्ञानानंदयोBणत्वंकेचिद्वांछंतितानिवा स्यति । निर्गुणइति । "विज्ञानमानंदंब्रह्म" इति श्रुतेःज्ञानानंदोस्वरूपमेवेत्यर्थः । द्वासुपर्णा सुपर्णा विवसुपर्णौ सयुजो नित्यमवियुक्ती सखायो चिद्रू- पौ अंतःकरणोपहितानुपहितो समानंवृक्ष वृश्यते तत्त्वज्ञानेनसमूलमुच्छिद्यतइतिवृतः। कार्यकरणोपा- धिः तं परिपस्वजाने आश्रयते । यथार्लोकिको गु पोपरस्परंसखायौ । एकमश्वत्यादिवृतमाश्रयेते त- द्वत् । तयोर्मध्ये अन्य एकः। पिप्पलं कर्मफलं स्वा- दु रसवत् । उपलक्षणमेतत् । मुखदुःखमित्यर्थः । अ- ·- हरिमीडेस्तोत्रं त्ति कर्तृत्वादिरूपकार्यकरणाविवेकाडुक्ते । अन्यः कार्यकरणाद्विविक्तः | अभिचाकशीति । कर्तृत्व भोकृत्वरूपंकार्यकरणकेवलंपश्यतीत्यर्थः । एवमेता भ्यांमंत्राभ्यामविद्यावस्थायांकर्तृत्वादिरूपत्वेनस्वतः साक्षिकूटस्थचिन्मात्रत्वेनप्रतिपादितंविष्णुं स्तौति । -सर्वत्रैकः पश्यति जिघ्रत्यथ भुंक्ते स्प्रष्टा श्रोता बुध्यति चेत्याहुरिमंयं। साक्षी चास्ते कर्तृषु पश्यन्निति चान्ये तं संसारध्वांतविनाशं हरि ॥१४॥. -सर्वत्रेति । सर्वत्र ब्रह्मादिस्थावरांतेषुकार्यका- रणसंघाते प्रविष्टो वस्तुतएकएवसन्नपि बहुधा प्र- विभक्तः । पश्यति दर्शनव्यापारंकरोति । जिघ्रति प्राणेनगंधंगृह्णाति । मुंक्ते भोजनंकरोति । स्पष्टा बचाशीतमुणंचवेत्ति । श्रोता श्रोत्रेणशब्दं गृला- ति । बुध्यति केवलमंतःस्थयावुयाभूतंभाविच जा- ·सटीकम् । नाति । चकारोऽनुक्तसकलेंद्रियव्यापारसमुच्चयार्थः । इति एवं बहुव्यापारवत्त्वेन यं इमं अपरोक्षतयाऽनु भूयमानमविद्यावस्थमाहुः । अन्ये विवेकिनः वास्त- वस्वरूपप्रतिपादकमंत्रा वा कर्तृषु कार्यकारणोपा- धिए स्वव्यापारेप्रवर्तमानेषु पश्यन् कर्तृकार्यकरणा- निपश्यन्भासयन साक्षीकेवलमास्ते परमार्थतोनकि- चिदपिकरोतीतिचयमाहुः तमित्यर्थः। तदुक्तंवासि- ठरामायणे । “कुर्वन्नपीहजगतां महतामनंतं शृंदन किंचनकरोतिकदाचनापि । स्वात्मन्यनस्तमयसंवि- दिनिर्विकल्पे सक्तोदयस्थितिमृतेस्थितएकएव इति ॥ ११ ॥ नन्वेवमात्मनःकर्तृत्वादिरूपत्वतद्रहितत्वोभयप्रति- पादिकश्रुतिस्मृतिपुसतीषु अन्यतरमिथ्यात्वंकिमि- संगीक्रियते स्वाभाविकत्वोपाधिकत्वाभ्यामुभयोर- पिवास्तवत्वोपपत्तेः । अन्यतरमिथ्यात्वे वा अकर्ट- लादेरेवमिथ्यालंकिनसादियाशंक्य स्वतोविरुदद्व- यस्योपाधितोऽप्येकत्रघटनाऽसंभवात्स्फटिकेओपा- ·हरिमीडेस्तोत्रं धिकरक्तिनोवास्तवत्वादर्शनात्कर्तृत्वादेर्वास्तवत्वेच. सुषुप्ल्यादावपितत्प्रसंगात्कर्तृत्वादेरेव कार्यकारणा न्वयव्यतिरेकानुविधानदर्शनात् । सूत्रकारेणापि यथाचतक्षोभयथा" इत्यनेनखत्रेण यथा लोके तक्षा वास्यादिकरणहस्तःकर्तादुःखीभवति । सएव विमुक्तवास्यादिकरणःस्वस्थःसुखीभवति। एवमविद्या प्रत्युपस्थापितकार्यकारणोपाधिक आत्मा स्वमजा- गरितयोःकर्तादुःखीभवति । सएवतच्छ्रमापनुत्तये स्वात्मानंपरंप्रविश्यविमुक्तकार्यकारणसंघातोऽकर्ता सुखीभवतीतिकर्तृत्वस्यौपाधिकत्वोक्तेः औपाधिक- स्वचसत्यत्वानुपपत्तेः । अनुभवस्यचतत्परश्रुतिविरो- धेनभ्रांतित्वात्कार्यकारणोपाधिकृतंभ्रांतमेवात्मनःक- र्तृत्वादि नपारमार्थिकमिसभिप्रेत्साह । “पश्यन् शृण्वन्नत्र विजानन रसयन्सन जिघन्विभ्रदेहमिमं जीवतयेत्थम् ।

·सटीकम् । इत्यात्मानं यं विदुरीशं विषयज्ञं तं संसारध्वांतविनाशं हरि०॥ १५॥ पश्यन्निति ॥ इमदेहं कार्यकारणसंघातं जी- वतयापविश्य विभ्रत् आत्मा इत्थं चक्षुपोपाधिना पश्यन्भवति । तथाश्रोत्रोपाधिना शृण्वन् शब्दग्राह- कः। तथा विजानन बुद्ध्युपाधिनानिश्चिन्वन् । त- थारसनेन रसयन रसंगृह्णन् । तथाघ्राणेनगंधं जिघ्रन भवति नतुस्वतः । तथाचश्रुतिः । “आत्मेंद्रियमनो युक्तंभोक्तेत्याहुर्मनीषिणः” इति । अस्याश्चायमर्थः । आत्मशब्देन बुदिरुच्यते । बुद्ध्याापाधियुक्तमात्मा- नं कर्ताभोक्तसाहुः। अथवा आत्मा जीव इंद्रियम- नोयुक्तं प्रथमार्थे द्वितीया छांदसींद्रियादियुक्त सन्भो तेति । एवंविषयज्ञमात्मानं यंईशमेवविदुःस्वेनवास्त- वरूपेण तमित्यर्थः ॥ १५॥ मांडूक्येश्रूयते । “सोऽयमात्माचतुप्पाजागरित स्थानोबहि प्रज्ञःससांगएकोनविंशतिमुखःस्थूलभुग्दै- ·हरिमीडेस्तोत्रं वानरः प्रथम पादः। स्वमस्थानोंऽतःप्रज्ञःसप्तांगएको- नविंशतिमुखःप्रविविक्तभुक्तैजसोद्वितीय पादः। यत्र सुप्सोनकंचनकामंकामयते नकंचनवपश्यति तत्सु- पुप्तम् । सुषुप्तस्थानएकीभूतःप्रज्ञानघनएवानंदमयो ह्यानंदभुक्चेतोमुखःप्राज्ञस्तृतीय पादः । अदृश्यम- व्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिंत्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्र- त्ययसारंप्रपंचोपशमंशांतंशिवमद्वतंचतुर्थमन्यते” इ- ति । अयमर्थः । सोऽयमोंकारप्रतिपाद्यआत्माचतु- प्पात्चत्वारःपादाविश्वादिरूपायस्यसतथा। तत्रप्रथम पादंदर्शयति । जागरितेत्यादिना । जागरितं जा- गरावस्थानविषयोपलब्धिस्थानयस्यसतथा । वहिर्दे- हाइहिर्विषयेषुप्रज्ञायस्यसतथा । सप्तांगः। द्योर्मूर्धा चक्षुरादित्यः अनिर्मुखं प्राणोवायुदेहमध्यमाकाशो वस्तिःसमुद्रः पृथिव्येवपादावितिसप्तांगानियस्यसत- था । एकोनविंशतिमुखः । ज्ञानेंद्रियपंचकं कर्मेंद्रिय पंचकं प्राणपंचकं अंतःकरणचतुष्टयमित्येकोनविंश- तिसंख्याकानि मुखानि विपयोपलब्धिद्वाराणियस्य ·सटीकम् । सतथा । स्थूलभुक् । स्थूलानि पंचीकृतभूतकार्या- णिघटपटादीनि भुंक्त उपलभते इतितथा। वैश्वानरः। वैश्वानरग्रहणं व्यष्टिसमष्टयभिमानिनोरभेदविवक्षया विश्वइत्यर्थः । अयंप्रथम पादः । स्वमस्थानः वास- नामयभोगःस्थानंयस्यसतथा । अंतदेहांतः वासना- मयप्रपंचविषयाप्रज्ञायस्यसतथा । प्रविविक्तं सूक्ष्म वासनामात्ररूपंविपयंभुंक्तइतितथा । तेजसः । तेज- सिलिंगभवातदभिमानीइत्यर्थः । सद्वितीय पादः । सुप्तःपुरुपो यत्र यस्यामवस्थायां नकंचनकामंकाम- यते नकंचनस्वप्नपश्यति तत्सुपुप्तमिति सुपुप्त्यवस्था निरूपिता । नकंचनेत्युक्त्या जागरितमपिस्वममेव मनुतेश्रुतिः । सुपुप्तस्थानः पुमानेकीभूत एकताप्राप्तः बहुधाविभाजकचक्षुरादीनांतदालीनत्वात् । अतः प्रज्ञानघनएव नविप्रकीर्णप्रज्ञानः आनंदमयः आनं- दप्रचुरः दुःखहेतुलिंगस्योपरमात् ।आनंद स्वरूपानंद- मेवभुक्तेइतितया ।आनंदभोगेसाधनमाह । चेतोमुख ·हरिमीडेस्तोत्रं इति । चेतश्रिमतिविंचसहिताऽज्ञानवृत्तिरेव मुखमा- नंदभोजनेद्वारंयस्यसतथा । प्राज्ञः प्रकर्षणांतर्वहिर्न जानातीतितथा एपतृतीयःपादः । अवस्थात्रयानु- स्यूतंशुद्धचैतन्यमेव चतुर्थपादमाह । अदृश्यमित्यादि- ना । अदृश्यं ज्ञानेंद्रियाविपयं अव्यवहार्य हानादि व्यवहारागोचरमग्राह्यकर्मेंद्रियाविपयम् अलक्षणं ल- क्षणंलिंगंतद्रहितमनुमानाविपयमित्यर्थः । आचिंत्य- मंतःकरणागोचरं अव्यपदेश्य शब्दाविपयं तत्प्रवृत्ति- निमित्तजात्यादेरभावात् । किंत्वेकात्मप्रत्ययसारं ए- कोऽद्वितीयआत्मास्वरूपभूत-प्रत्ययःप्रकाशएवसारो वलंस्वसद्भावप्रमाणंयस्यसतथा । प्रपंचोपशमं प्रपंच निवृत्तिरूपमारोपिताभावस्याधिष्ठानाभिन्नत्वात्।शि- वमानंदरूपमद्वैतं द्वैतरहितं. ब्रह्मैवचतुर्थपादंमन्यते विद्वांसइति । एवमन्यत्रकैवल्योपनिपदादावपि । आ- स्मनोऽविद्ययावस्थावत्त्वं खतस्तद्रहितसंच श्रुतं तादृशं श्रुतिसिद्धविष्णुमिदानी स्तौति ।

·सटीकम् । जाग्रदृष्ट्वा स्थूलपदार्थानथमाया दृष्ट्वास्वप्नेऽथापिसुपुप्तौसुखनिद्रां । इत्यात्मानं वीक्ष्यमुदास्ते चतुरीये तं संसारध्वांतवि० ॥ १६॥ जाग्रदिति। जाग्रजागरितेवर्त्तमानोयःस्थू- लपदार्थान पंचीकृतभूतकार्यरूपान् दृष्ट्वाअनुभूया- थानंतरंस्वप्नेमायां मिथ्यारथगजादिरूपांवासनामयां दृष्ट्वामुषप्तोसुखनिद्रां स्वरूपसुखाभिव्यंजककेवलाज्ञा- नमनुक्याऽविद्यादशायांइत्येवंप्रकारमात्मानं तुरीये- स्थाने समाध्यवस्थायां स्वरूपेणकेवलंवीक्ष्यमुदास्ते। सात्मानंदानुभवजनितसंतोपेणास्तेतमित्यर्थः ।।१६।। नन्यवस्थात्रयविशिष्टःमुखीदुःखीचात्माप्रतिदेहं- भिन्नएवप्रकाशते । तस्यैकत्वमुखिखदुःखित्यादिवे- चिच्यानुपपत्तेः । देवदत्तस्ययज्ञदत्तदुःखाद्यनुसंधान- प्रसंगाच । कथमद्वितीयानंदरूपेणवेदांतवेद्यतेत्या- शंक्य तस्ससर्वदेहे वस्तुतएकत्येप्यवच्छेदकोपाधितो- ·हरिमीडेस्तोत्रं ऽनिर्वचनीयभेदस्यांगीकारात् । एकशरीरावच्छिन्ना- त्मनि पादेमेवेदनाशिरसिमेसुखमित्यनुभवानुरोधेन तत्तदवयवावच्छेदेन सुखदुःखवैचित्र्यवदेकस्मिन्नपि तत्तच्छरीरावच्छिन्नेतदुपपत्तिः देहभेदेनजन्मांतरीय- सुखाद्यननुसंधानवदेवदत्तस्ययज्ञदत्तसुखाद्यननुसंधा- नोपपत्तेश्चेत्साह । पश्यनशुद्धोप्यक्षरएकोगुणभेदान् नानाकारान्स्फाटिकवद्भाति वि- चित्रः। भिन्नश्छिन्नश्चायमजःकर्म- फलैर्यस्तं संसारध्यांत० ॥ १७ ॥ पश्यन्निति । यःखतःशुद्धः सुखदुःखादिसंबं- धशून्यः । अक्षरः नाशरहितः व्यापकोवा अजः जनिरहितः । एकोऽद्वितीयोऽपि गुणभेदात्सत्वरज- स्तम परिणामभेदानानाकारान्सुरनरतिर्यगाद्याका- रभेदान्पश्यन् । तत्रतादात्म्याध्यासात्कर्मफलैःसुख- दुःखैर्विचित्रनानारूपःभिन्नोऽनेक परिच्छिन्नथमा- ·सटीकम् । ६७ ति स्फाटिकवत् । यथास्फाटिकशिला रक्तकाद्युपा- विभेदाद्विचित्रानेकाचभातितथेत्यर्थः । अयंछिनः । देहांतरेऽज्ञायमानश्चभवति । तथाचश्रुतिः । “एक- एवहिभूतात्माभूतेभूतेव्यवस्थितः । एकधाबहुधाचे- वदृश्यतेजलचंद्रवत्" | भूतः परमार्थःआत्मा भूते- भूते देहेदेहे एकधा स्वेनरूपेण । बहुधा उपाध्याहि- तरूपेणेयर्थः । सूत्रकारोऽपि । “असंततेश्याव्यति- करः” इति सूत्रेण । असंततेरुपाधिपरिच्छेदाव्यति- करः जीवानांसुखदुःखाद्यसांकर्यमिति स्वमतेसुखदुः- खादिवैचित्र्यमुपपाद्य । “अदृष्टानियमाव" । इ- सादिसूत्रत्रयेण सर्वगतवास्तवानेकात्मवादिमते स- वेधशरीरेप्वपिसर्वेपामात्मनांसंनिधानात्सर्वसंनिधा- वृत्पद्यमानादृष्टस्यसाधारण्यात्सुखदुःखादिसांकर्यमा- पादयामास । ततआत्मैकत्वेदोपाभावात्तस्मादद्वया- नंदरूपेणवेदांतवेद्यतोपपद्यतइतिभावः ॥ १७ ॥ "इंद्रमित्रवरुणममिमाहुरथोदिव्यः ससुपोंगर- स्मान् । एकंसद्विप्रावहुधावदंसमियमंमातरिधान- ·हरिमोडेस्तोत्रं माहुः । तदेवामिस्तद्वायुस्तत्सर्यस्तदुचंद्रमाः । तदेव- शुक्रममृतंतद्ब्रह्मतदाप समजापतिः । सब्रह्मासशिवः सेंद्र सोक्षरःपरम-स्वराट् सएवविष्णुःसप्राणःसकालो- मिसचंद्रमाः” इत्यादयोमंत्रा ब्रह्मणएवसकलदेव- तात्मकतयाऽवस्थानमाहुः। शुक्र ज्योतिष्मत् ब्रह्म- वेदः । आपशब्देनतदधिष्ठातावरुणउच्यते । प्राणः वायुः कालः प्रजासंह यमः । एतेमत्रैःसर्वदेवात्म- कत्लेनसिद्धविष्णुस्तौति । ब्रह्माविष्णूरुद्रहुताशौरविचंद्राविं- द्रोवायुर्यज्ञइतीत्थंपरिकल्प्य । ए- कंसंतंयंबहुधाहुर्मतिभेदात्तंसंसार- ध्वांतविनाशं हरिमीडे ॥ १८ ॥ ब्रह्मेति। ब्रह्माऽपंचीकृतभूतव्यतिरिक्तसकल- स्रष्टाहिरण्यगर्भः । विष्णुः सत्वसाधनकासकलजग- पालक परमेश्वरः । रुद्रः सत्वोपाधिकस्तम साधन- कः जगत्संह परमेश्वरः। तस्यतमउपाधिकत्वंजीव- ·सटीकम् । त्वारोपाजीवत्वस्यबहुश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणविरुद्ध- खेन तद्वादिनःपाखंडशिरोमणित्वापत्तेः । “सत्वंदे- वाहरादयः” इतिवसिष्ठवचनात् । इत्यादिष्टःसगुरुणा- भगवान्नीललोहितः सत्वाकृतिस्वभावत्वात्ससर्जात्म- समाः प्रजाइतिभागवतवचनाच । कुत्रचिच्छ्यमा- णतमःसंबंधस्यकार्यार्थत्वेनाप्युपपत्तेः । यज्ञइति भग- वतोविष्णोर्मूर्त्यतरं । मतिभेदाइदिवैचित्र्यात् । मति- भेदाइतिपाठेभिद्यतइतिभेदाः भिन्नमतयइत्यर्थः।।१८ तैत्तिरीयकोपनिषत् एवंब्रह्मप्रतिपादयति । प्रथम ब्रह्मविदामोतिपरं” इतिसंहिताद्युपासनादिभिःए- काग्रचित्तमधिकारिणंपति ब्रह्मविद्यांसविपयांसफलां- सूत्रयामास । ब्रह्मेतिविपयनिर्देशः । विदित्यनेनवि- द्यानिर्दिश्यते परमाप्नोतीतिविद्याफलं निर्दिश्यते इ- ति विभागः। तदनंतरं सूत्रस्यार्थसंक्षेपतः। “सत्यंज्ञा- नमनंतंब्रह्म योवेदनिहितंगहायांपरमेव्योमन्सोऽनु- तेसर्वान्कामान्सहब्रह्मणाविपश्चितेति । अस्साऋचउ- दाहरणेनव्याचकार । सत्यमित्यादि सूत्रस्थब्रह्मपद- ·हरिमीडेस्तोत्रं व्याख्यानं योवेदेत्यादि वित्पदव्याख्यानं सोऽश्रुतेइ- त्यादि । आप्नोति परमिति पदद्वयव्याख्यानमिति- विभागः । ऋचोऽयमर्थः । सत्यं कालत्रयबाधाभा- बोपलक्षितं ज्ञानं स्वप्रकाशं अनंतं अंतःपरिच्छेदः देशकालवस्तुकृतस्तत्रिविधपरिच्छेदाभावोपलक्षितं । ब्रह्मेतिलक्ष्यनिर्देशः । सत्यादिपदत्रयलक्षणं गुहायां बुद्धौ यत्कारणत्वेनवर्त्ततेपरमव्योमाव्याकृताकाशं । तत्रनिहितं प्रतिबिंबितयावस्थितंयचैतन्यं तद्रह्मत्वे- नयोवेद स सर्वान्कामान्सार्वभौमादिहिरण्यगर्भा- न्तान्सहयुगपदक्षुतेभुक्ते केन प्रकारेण । विपश्रिता सर्वज्ञेन ब्रह्मणा सर्वज्ञरूपेण नोपाधिपरिच्छिन्नरूपेण ब्रह्मानंदेस्वल्पानंदानामतर्भावात्सार्वभौमादिहिरण्य- गर्भातभोगानां ब्रह्मवित्स्वरूपभूतत्वाचैतन्यभास्य- त्वाचब्रह्मविदोयुगपत्सर्वभोक्तृत्वमित्यर्थः । अनंतरं ब- ह्मणः सूत्रव्याख्यानरूपयाऋचाउदीरितानंत्यसिद्ध- येआकाशादेब्रह्मण एवोत्पत्तिकथयामास । ततोयो. वेदेसायुक्तंबह्मण स्वरूपंप्रवक्तुं सवाएपपुरुपोऽन्नरस- ·सटीकम् । मयः इत्यारभ्य देहादिपंचकोशात्मोपदेशकमेणब्रह्म- पुच्छंप्रतिछेतिपुनर्विस्तरेणप्रतिपादयांवभूव । तत-ब्रह्म- णोनामरूपातीतस्यप्रत्यक्षायविषयत्वेनाऽसत्वशंका- यां सोऽकामयतेति कामयितृत्वेनसर्गकामीव । स- तपोतप्यतेतिआलोचकत्वेनमंत्रिवदिदंसर्वमसृजते- तिस्रष्टत्वेनकुलालबत्तदेवानुप्राविशदितिमवेतृत्वेनस- पीदिवच्चसत्वमुपपाच पुनश्च को वान्यादित्यादि- ना सर्वप्राणिनांजीवनहेतुत्वेन यदाह्येवैपइत्यादिना विद्वदऽविद्वद्भयाभयहेतुत्वेनच तदेवसत्वंदृढीचकार । अनंतरंच सैपानंदस्सेत्यादिनानंदमीमांसामारभ्य सा- र्वभौमादिहिरण्यगर्भान्तानामानंदानामुत्तरोत्तरशत- गुणोत्कर्पप्रदर्शनपूर्वकं ब्रह्मविदुपो । “यतोवाचोनि- वर्ततेअप्राप्यमनसासह । आनंदंब्रह्मणोविद्वानविभे- तिकुतश्चन" इतिवाडानसोऽगोचरनिरतिशयब्रह्मानं दाप्ति निरतिशयानर्थनिवृत्तिंचप्रतिपाद्या पुनरेतंहवा- वेत्यादिनाऽनर्थनिवृत्तिप्रपंच्य निरतिशयानंदब्रह्माप- रोक्षज्ञाने साधनाकांक्षायां भृगुवारुणिरियादि- ·७२ हरिमीडेस्तोत्रं नाभृगुवरुणसंवादमुपक्रम्य यतोवाइत्यादिनाब्रह्म- णस्तटस्थलक्षणकथनपूर्वकं प्रियायपुत्रायवरुणेनषि- नोपदिष्टं तपआख्यं पुनःपुनर्विचारमेव ब्रह्मापरोक्षाय -- मुख्यसाधनमुपदिश्य ब्रह्मविदस्तृप्तिगानंचातेप्रदर्य उपररामतैत्तिरीयोपनिपत् । इत्यंतयामाढवत्सर्वप्रा- णिहितैपिण्याप्रतिपादितंविष्णुंस्तौतिद्वाभ्यां । सत्यज्ञानं शुद्धमतंतं व्यतिरिक्तं शांतंगूढं निष्कलमानंदमनन्यम् । इत्याहादौ यंवरुणोऽसौ भृगवेऽज तं सं० ॥१९॥ सत्यमिति । सत्यमवाध्यं ज्ञानं जडविरोधि । शुद्ध मलासंस्पृष्टं। अनंतं त्रिविधपरिच्छेदशून्यं । व्य- तिरिक्तं कोशपंचकभिन्नतत्साक्षिणं । शांतं निरस्तस- मस्तोपप्लवं । अत्रश्रुतिः। “यदा वैपएतस्मिन्नऽदृश्ये- नाम्येऽनिरुतेऽनिलयनेऽभयंप्रतिष्ठां विंदतइति ।" अस्यचायमर्थः। यदेव यस्मिन्नेवकाले एप साधक ·सटीकम् । ७३ एतस्मिन्नित्यापरोक्षेऽदृश्येदृश्यप्रपंचरहिते तत्पदलक्ष्य इत्यर्थः । अनात्म्ये स्थूलदेहरहितेनिरुक्तिर्लिंगं तदहि- ते । अनिलयने निलीयतेप्रपंचदेहलिंगानिअस्मिन्नि- तिनिलयनमज्ञानं तदहितेलंपदलक्ष्यइत्यर्थः । प्रत्यग- भिन्नेब्रह्मणीतिपदचतुष्टयार्थः । तस्मिन्नभयं भयरहि- तंयथाभवतितथा प्रतिष्ठांस्थितिं विंदते लभते । उक्त- रूपंब्रह्मात्मतयाजानातीत्यर्थः । “अथसोऽभयंगतो- भवति ।” अथानंतरमेवोक्तवेदनानंतरकालएव स ब्रह्मविदऽभयं जननमरणप्रवाहनिमित्तभीतिराहित्यं गतःप्राप्नो भवति । गूढमनवग्राह्य । वाङ्मनसागोच- रमित्यर्थः । यतोवाच इतिश्रुतेः निष्कलं निरवयवं । आनंदं परमप्रेमास्पदं अनन्यं श्रोत्रियस्वरूपम्।अ- श्रुतिः । “सयभायंपुरुपेयवासावादित्येसएक इ- ति" पुरुपे कार्यकरणसंघातेऽयमपरोक्षतयाऽनुभूय- मानोयचिद्धातुःसातितयावर्त्तते । यश्चादित्येऽतर्या- मितयाअसौ परोसत्वेनभासमानोवर्तते। सउभयत्रव- र्तमाननिदातुः । एकएव नभिन्नइत्यर्थः इत्येवमादा- ·७१ हरिमीडेस्तोत्रं वानंदवल्यांमतिपादितंयविष्णुं अजं जन्मरहितं । असौ वरुणो भृगवे भृगुनामकायमहर्पयेपुत्रायाही- कवान् । यतोवेत्यादिना । तमित्यर्थः ।। १९ ॥ कथं देत्याकांक्षायां तवेदनमकारमाह । कोशानेतान्पंचरसादीन तिहाय त्र- मास्मीति स्वात्मनिनिश्चित्य ह शिस्थः । पित्रादिष्टो वेद मृगये यजुरंते तं संसारध्वांत० ॥ २०॥ . कोशानिति । रसादीननरसविकाररूपस्थू- लदेहादीपंचकोशानऽतिहायानात्मत्वेनविहाय । - चकोशखरूपंतु प्रत्यक्तत्त्वविवेकेविद्यारण्यगुरुभिप्रद- शितं । "स्यात्वंचीकृतभूतोत्थोदेहःस्थूलोऽनसंज्ञकः। लिंगेराजसैमाणे माणःकर्मेंद्रियैःसह । सालिकेधी- द्रिये साकं विमर्शात्मामनोमयः । तेरेवसाकविज्ञा- नमयोधीनिश्रयात्मिका । कारणेसत्वमानंदमयोमो- दादिवृत्तिभिरिति” । ज्ञानेंद्रियाणांसंशयनिभयोभ- ·सटीकम् । यहेतुत्वेनमनोमयेविज्ञानमयेचसंबंधः। शिस्थः।का- र्यकारणसंघातेसाक्षित्वेनयचैतन्यंतद्रूपेणस्थितःसन स्वात्मन्येव स्वस्वरूपएव आनंदोब्रह्मेतिव्यजानादि- त्यादिना यतोवेत्यादिलक्षणयोजनपूर्वकं सर्वप्रतिष्ठा- भूतंब्रह्मनिश्चित्य पित्राशिष्टोभृगुः यजुरंतेतैत्तिरीयो- पनिपदिब्रह्मास्मीतियंवेद तमित्यर्थः ॥ २०॥ ननु नास्तिजीवातिरिक्त कश्चिदीश्वरोजगत्स्रष्टा- प्राणिनांभयाभयहेतुः । जगतोनित्सवात्सुखदुःखयो- श्रपुण्यपापमूलत्वाद्वेदांतानांचकर्मशेपभूतकादि- स्तावकत्वेन प्रत्यक्षादिविरुवाद्वितीयेश्वरेप्रमाणत्वा भावादितिजैमिनीयानांमतमाशंक्यसर्वस्यजगत-सा- वयवत्वादिनाकार्यत्वेनानुमितस्याधिष्ठातारंपरमेश्वरं विनोत्पत्त्यनुपपत्तेः । जीवानांचेतादृशजगदुत्पादने ज्ञानसामर्थ्य योरसंभवात् । चेतनवेनखतंत्राणांचतेषां पारवश्यंविनास्वतोदुःखहेतुकर्मानुष्ठानेनतद्दोगासंभ- वात् । कर्मणांचजडत्वेनजगत्सर्जने जीवानांमुखदुः- खदानेच स्वतोऽधिष्ठातारंविना समर्थत्वात् । वेदांतै- ·हरिमीडेस्तोत्रं श्रमाणिकर्मानुरोधेनजगत्स्रष्टुःतत्कर्मफलदातुश्चेश्वर- स्यसिद्धिप्रकारस्यपूर्वमुक्तत्वात्तत्परश्रुतिविरोधेप्रत्य- क्षादेराभासत्वाकर्मविरुद्धप्रतिपादकवेदांतानांतच्छे- पात्मकस्तावकलानुपपत्तेचास्तिकार्यमंकुरादिकं स- कर्तृकं कार्यत्वात् घटवदिति कार्यलिंगादितर्कानु- गृहीतश्रुतिसिद्धःकश्चित्परमेश्वरइत्यभिप्रेत्याह । येनाविष्टो यस्यचशक्त्या यदधीनः क्षेत्रज्ञोयं कारयिता जंतुपुकर्तुः । कर्त्ताभोक्तात्मात्रहिचिच्छत्तयधिरूढ स्तं संसारध्यांतविना० ॥२१॥ येनेति । क्षेत्रज्ञोयेनपरमेश्वरेणाविष्टो दुष्करम- पिकर्मकचित्करोति ग्रहाविष्टवत् । आवेशनिर्मुक्तो- नशनोतिकर्नु सोऽस्तिकथित्परमेश्वरः । अर्जुनादा- वीश्वरावेशश्रवणात् । यस्यशक्त्या माययाविष्टो ज्ञानस्वरूपोऽपि मूढोऽहंनजानेकिंचिदज्ञोऽभिमन्यते सोस्तिशक्तिमान्कचिदितिगम्यते । अथश्चतिः ।

·सटीकम् । "अनीशयाशोचतिमुह्यमानः" इति । अनीशयाऽऽ- स्माज्ञानावरणेनेश्वरभावाप्रतिपच्या मुह्यमानोदेहा- दिवभिनिविशमानः । शोचति । तद्गतवैक्लव्येन- विपीदतीत्यर्थः । तदुक्तंभगवतापि । “देवी पागु- णमयीमममायादुरत्यया" इति । अतएवक्षेत्रज्ञोऽयं यदधीनः सर्वव्यापारेषुवर्ततेऽस्तिसईश्वरः । जंतुपु सर्वभूतेषुक कारयितेत्यभ्युपगंतव्यं । तदुक्तंसूत्र- कारेण । “पराजुतच्छुतेः” इति । परादीश्वरान्निमि- तात्क्षेत्रज्ञःकर्ता । तच्छ्रुतेः। “एप वसाधुकर्मकार- यति" इतीश्वरस्यप्रयोजकत्वश्रवणादिति । यस्यपर- मात्मनश्चिच्छत्त्याधिरूढः चित्स्वरूपव्याप्तः । कर्ता- भोक्तात्मेतिप्रसिद्धोऽहंकारोऽत्रकार्यकारणसंघाते- शानुव्यातोलोहइव तमीडेइत्यर्थः ॥ २१ ॥ ननु जीवेश्वरयो भवर्त्यप्रवर्तकभावेनभेदाद्वैतवा- क्यासिदिरित्याशंक्य तयो कल्पितभेदेसत्यपि वा- स्तवाभेदमादायवाद्वैतवाक्यार्थोपपत्तिरित्यभिप्रेसाह ·हरिमीडेस्तोत्रं सृष्ट्वासर्वं स्वात्मतयैवेत्थमत] व्याप्याथांतः कृत्स्नमिदंसृष्टमशे- पम् ।सच्चत्यच्चाभूत्परमात्मासय- एकस्तं सं०॥२२॥ सृष्ट्रेति । स श्रुत्यंतरप्रसिद्धो यः परमात्मा एको वस्तुतोजीवाभिन्नः इत्थमनुभूयमानानेकप्रका- रमतर्यंतर्कासहंसर्वमिदंजगत्सृष्ट्वाथ सृष्टमिदमशेपं सुरनरतिर्यगादिशरीरंकृत्स्नं स्वात्मतयेवव्याप्यतत्र- प्रविश्यतादात्म्याध्यासेनस्वस्वरूपतयाग्रहीत्वेत्यर्थः । “तत्सृष्ट्वातदेवानुप्राविशत् सएपइहप्रविष्टआनखाग्रे- भ्य इतिश्रुतेः” । सच्चत्यचाभवत्परोक्षप्रत्यक्षरूपोऽभू- दितियावत् । तपरमात्मानमीडेइति ॥ २२ ॥ एवंतावदद्वैतवाक्यमाधान्येनस्तुत्वाऽधुनाशास्त्रैः सर्वैरपियथारुचिऋजुवक्रमार्गाभ्यांमतिपाद्यमानं वि- पणुंस्तौति ।

·सटीकम् । ७९ वेदांतैश्चाध्यात्मिकशास्त्रैश्चपुराणैः शास्त्रैश्चान्यैःसात्वततंत्रैश्चयमीशं। दृष्ट्वाथांतश्तसिवुवाविविशुर्य- तं संसारध्यांतविनाशं० ॥ २३ ॥ वेदांतरिति । वेदांतैःसचिदानंदाद्वयप्रत्यगऽ- भिन्नत्वेनप्रतिपाद्यमानैराध्यात्मिकशास्त्रैरात्मानंजी- वमधिकृत्यप्रवर्तमान सांख्यादिशास्त्रैरसंगचिद्रूपत्वा- दिरूपेण पुराणैः शिवविष्ण्वादिरूपेणान्यैश्वशास्त्रेवै- शेपिकाद्यभिमतैर्ज्ञानादिगुणकत्वेनप्रत्यग्मिन्नत्लादि- रूपेणच सात्वततंत्रैः सत्वरूपमस्यास्तीतिससत्वान्- वासुदेवः । तस्पभक्तत्वेनाभिमतासात्वतास्तेपातंत्र- वैष्णवशास्त्रेरित्यर्थः । तेर्वासुदेवादिरूपत्वेन चकारा- दन्येशवाशेवादितंत्रेस्तेनतेनप्रकारेणप्रतिपाद्यमा- नं वस्तुतएकमेवयमीशंदृष्ट्वा प्रथमंशास्त्राचार्येभ्योजा- त्वा । अयानंतरं ध्यानेनांतश्रेतसियुद्धा ईश्वरोऽस्मी- ·हरिमीडेस्तोत्रं तिसाक्षादनुभूय केचनपूर्वमहात्मानयंविविशुः आत्मत्वेनप्राप्तास्तं ।। २३ ।। नन्वेसर्वेऽपिकिमितिशास्त्राचार्येभ्यईशंज्ञात्वाचे तसिसाक्षादनुभूयतनप्राप्नुवंतीत्याशंक्य । “श्रद्धा वित्तोमूत्वात्मन्येवात्मानंपश्यति । यस्यदेवेपराभ तिर्यथादेवेतथाउरौ । तस्यैतेकथितार्था प्रकाशंते महात्मनः । ततस्तुतंपश्यतेनिष्कलंध्यायमानः शां तोदांतउपरतस्तितिक्षुःसमाहितोभूत्वाआत्मन्येवा- स्मानंपश्यति" इसादिश्रुतेः । एतैःसाधनैरेव विष्णु रात्मलेनमाईशक्यः । नतद्रहितैःशब्दमानपंडिते. रित्याह। श्रद्धाभक्तिध्यानशमाधैर्यतमानातुं- शक्योदेवइहेवाशुयईशः । दुर्विज्ञेयो जन्मशतैश्चापिविनातै स्तं सं०॥२४॥ श्रद्धेति । श्रदा श्रुतियस्याक्ययोर्विश्वासः भक्तियुरोविष्णोचप्रेम ध्यानगुरूपदिष्टार्थेवमणिवि- ·८१ सटीकम् । जातीयप्रत्ययतिरस्कारेणसजातीयप्रत्ययप्रवाहसंपा- दनं । शमोऽतःकरणस्थविपयेभ्योव्यावृत्तिः आदिश- ब्देनदम बाह्येद्रियाणांस्वस्वविषयेभ्योव्यावृत्तिः । उ- परतिः । विधितःसकललौकिकवैदिककर्मत्यागः । तितिक्षाऽपराधिन्यक्रोधः । समाधानं समाध्यनुष्ठान- मित्येतानिसाधनानिगृह्यते । एतैःसाधनैर्यतमानैर्द- शनेयत्नकुर्वद्भिः । देवः स्वप्रकाशः । यईशः परमेश्व- रः । इहास्मिन्नेवलोके ज्ञातुं प्रत्यक्त्वेन साक्षात्क- शक्यः । तैरतैःसाधनैर्विना जन्मशतैः शास्त्रशतैः पांडित्यशतैरपि योदुर्विज्ञेयः । ज्ञातुमशक्यस्तमित्य- र्थः । तथाचश्रुतिः। “नाविरतोदुश्चरितानाशान्तो- नासमाहितः । नाशांतमानसोवापि प्रज्ञानेनैनमा- नुयात्" इति । दुश्चरितानिपिद्धकृत्यात् अविरतो- ऽनुपरतःपुरुपः। अशांतः। विपयेभ्योऽव्यावृत्तचित्तः। असमाहितः । समाध्यनुष्ठानरहितः । अशांतमान- सोऽसतिनिमित्तेक्रोधादिकं कुर्वन्वाऽपिशब्दात् स्थि- तप्रज्ञादियुक्तलक्षणरहितोरह्यते । प्रज्ञानेन प्रकृष्टंज- ६ ·हरिमीडेस्तोत्रं संभावनाद्यऽप्रतिवद्धज्ञानप्रज्ञानंतेन एवमुक्तसाधनस- हितैरपरोक्षतयानुभूयमानमपरिमितानंदमात्मानं ना- प्नुयात् संभावनायांलिङ् । तादृशस्यपुंसस्तत्प्राप्तिसं- भावनापिनास्तीतिश्रुतेरर्थः ॥ २४ ॥ यदुक्तंवेदांतैरीशंदृष्ट्वाइतितत्स्फुटयति । यस्यातक्यै स्वात्मविभूतेः परमार्थ सर्वखल्वित्यत्रनिरुक्तंश्रुतिविद्भिः॥ तज्जादित्वादव्धितरंगाभमभिन्नं तं संसारध्वांतविनाशंहरिमीडे॥२५॥ यस्येति । स्वात्मविभूतेः स्वात्मनएवसाधनां- तरनिरपेक्षतयाविभूतिर्विविधजगदाकारभवनंयस्यस- तथा तादृशस्यपरमेश्वरस्सातयं तर्कागम्यमतएव- परमार्थमविकारिवास्तवरूपं । परमेश्वरस्यचतांग- म्यखे इमो मंत्रीसाक्षिणी । “कोअदावेदकइहप्रयो- चतकुतआजाताकुतइयं विसृष्टिः । अर्वाग्देवाअस्य- विसर्जनेनाथकोवेदयतआवभूव । इयंविसृष्टिर्यता:

·सटीकम् । वभूवयदिवादधेयदिवान योअस्याध्यक्षःपरमेव्योम- नसोअंगवेदयदिवानवेद इति । अस्यचायमर्थः। इहास्मिन्संसारमंडलेकःपुमानऽद्धा निश्चयेन वेद जा- नीयात् प्रवोचत् प्रब्रूयात् । कुतोहेतोरियविसृष्टिः सृज्यतइतिसृष्टिरनुभूयमानमिदंजगत् । आजाता आसमंतादुत्पन्नाकुतश्चहेतोःस्थितिमनुभवतितंकोवे. देत्यर्थः । देवाज्ञास्यंतीत्याशंक्याह । अगित्या- दिना । अस्यपरस्यविसर्जनेनहेतुनाऽस्येतिकर्तरिप- ठी । अनेनपरमेश्वरेणविसृष्टवादेवाब्रह्मादयोऽर्वाची- ना अतोनतेपांवपूर्वतनपरिज्ञानेसामर्थ्यमित्यर्थः । अथैवंसतियतइदमावभूवतंपरमेश्वरकोवेद नकोपीत्य र्थः । इदमेवपरमेश्वरस्यदुर्विज्ञानप्रपंचयत्युत्तरोम- तः । इयंविसृष्टिर्यतःकारणादावभूव । यदिवा अ- थवा योदधे जगद्धारयति । यदिवाप्रलयकाले नद- धे नस्थापयतितंकोवेद किंबहुना ईश्वरोऽपिस्वम- हिमानंपरिच्छेनुंशकोतिनवेतिसंशयइत्याह । अस्य- परिदृश्यमानस्यजगतोयोऽध्यक्षः । अधिष्ठायप्रवर्त- ·८१ हरिमीडेस्तोत्रं का परमेश्वरोऽविद्यातत्कार्येभ्यः परस्मिन्व्योम्निस्व- स्वरूपचिदाकाशेप्रतिष्ठितः । सोऽपिस्वमहिमानंवेद- जानाति । यदिवा नवेद नजानाति । अपरिच्छि- नस्वप्रकाशचिद्वपस्यपरिच्छेदाभावेनाविपयत्वेनच दुर्विज्ञानत्वात्सगुणस्वरूपस्यवगुणानामानंत्येनतथा- त्वादीश्वरस्यसर्वज्ञत्वप्रसिद्देश्वश्रुतेःसंशयः ईश्वरस्य- स्वस्वरूपेइयत्तापरिज्ञानमस्तिननेति । वयंनिर्णया- मोनास्तीति कुतः उभयस्याप्यानंत्यादेव । नचत- स्ससर्वज्ञत्वव्याहतिः । स्वरूपेइयत्तायाअसत्त्वात् । नचशशविपाणाज्ञानेतस्यासर्वज्ञत्वमिति । एवमपि- सर्वखल्विदंब्रह्मेति” । अत्रश्रुतौश्रुतिविद्भिराचा- यैः कथंचित्सर्वाधिष्ठानत्वेननिरुक्तंयस्यपारमार्थिकं- रूपं । कथमित्यपेक्षयामाह । तजादित्वात् । तत्रश्रु- तौ । तजलानितिपदद्वयेन यतइदंजगतज्जलान् । ततोजायतेलीयतेऽनितिचेत्येवमर्थकेन अन्धितरंगाभ समुद्रतरंगतुल्यं । इदंकार्यजातंतजत्वात्तलयत्वात्तद- नसाचाभिन्नं । ब्रह्मणोभेदेनालब्धसत्ताकंततोऽनृतं ।

·सटीकम् । तदधिष्ठानभूतं वस्तुतोनिष्प्रपंचसच्चिदानंदाद्वयंब्री- वपरमार्थमित्येवं निरुक्तंनिरूपितंतमीडेइत्यर्थः॥२५॥ नन्वेवंब्रह्मणोनिखिलजगदधिष्ठानतयाऽद्वितीय- वे प्रत्यगभिन्नत्वेच सर्वज्ञभगवत्कपिलादिस्मृत्यन- वकाशमसंगः । तासुहिस्मृतिषु प्रधानादेः कारण- वं जीवपरयोर्जीवानांचपरमार्थतोभेदो जगतः प. रमार्थत्वमित्येतेऽभितिपाद्यते । नचतासांस्मृतीनां- निरवकाशत्वंयुक्तमंगीकर्तुं । सर्वज्ञकपिलादिप्रणीत- त्वादियाशंक्य । “विरोधेत्वनपेक्षस्यादसतिहनुमा- नम्" । इतिसूत्रेण श्रुतिस्मृत्योः परस्परविरोधे स्मृ- तेःप्रामाण्यमनपेक्षमनंगीकार्यमसतिहिविरोधेऽनुमानं स्मृतिः प्रमाणमिति जैमिनिनाप्रतिपादितन्यायात् । श्रुतिविरोधे तासामप्रामाण्यस्येष्टत्वेस्थितेपि स्मृति- विरोधशंकमानानां स्मृत्यंतरविरोधोपन्यासेनैवोत्तर- दास्यामीतिमन्वानोवहूनांस्मृतीनां “यकिचनमनु- खदत्त।पजम्" इत्यादिश्रुत्यवगतमाहात्म्यसर्वज्ञम- न्वादिप्रणीतानांजीवपराभेदजगन्मिथ्यात्वप्रतिपाद- ·हरिमीडेस्तोत्रं कानामुपनिपन्मूलत्वेनवलवतीनां बहुलतरदृढतरानु- कूलतर्कानुगृहीतानामनवकाशदोपस्यप्रावल्यमभिप्रे- त्य स्वतःसिद्धसर्वज्ञश्रीभगवदीश्वरस्मृतावस्यद्वैतमेव- परमार्थनिरूपितमित्याह । दृष्ट्यागीतास्वक्षरतत्वं विधिनाज भत्तयागुालभ्यहृदिस्थंशिमा- त्रम् ।ध्यात्वातस्मिन्नस्म्यहमित्य- विदुर्य तं संसारध्वांत० ॥२६॥ दृष्ट्वेति । गीतासु अक्षरंब्रह्मपरममित्यादिषु अ- जमक्षरतत्वंसर्वव्यापकंब्रह्मरूपं । विधिना तद्विद्धिप्र- णिपातेनेत्युक्तेन दृष्ट्वा आचार्येभ्योज्ञात्वा गुा- भत्त्या अन्वयव्यतिरेकाभ्यामात्मानात्मविपयाभ्यां त्वंपदार्थशोधनरूपायाभक्तिर्भजनं तया अहमित्यत्र वेद्यानात्मांशप्रहाणेन सागेन चैतन्यमानं हृदिस्थं बु- दोसाक्षित्वेनस्थितमात्मत्वेनोपलभ्य तयोश्याक्षर- ·८७ सटीकम् । योरेकलक्षणत्वेनऐक्यंध्यात्वा । अत्रानुभूयमानपत्य- गभिन्ने तस्मिन्नक्षरे अहमस्मीत्यभेददर्शनेनयंविदुस्त- मित्यर्थः । “येत्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तंपर्युपासते । सर्व- जगमचिंत्यंचकूटस्थमचलंध्रुवं । क्षेत्रसंचापिमांविद्धि- सर्वक्षेत्रे भारत । ज्ञेयंयत्तत्प्रवक्ष्यामियज्ज्ञाखामृतम- श्रुते । अनादिमपरब्रह्म नसत्तन्नासदुच्यते"। इत्याद्य- ध्यायसमाप्तौ । “सर्वभूतेषुयेनैकंभावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषुतज्ज्ञानं विद्धिसालिकम्” इत्यादौ- सर्वत्रगीतासुब्रह्मणोऽसंगत्वाद्वितीयत्वप्रत्यगभिन्न- वादिकंसम्यक्पतिपादितमितिभावः ॥ २६ ॥ "स्वकृतविचित्रयोनि विशन्निवहेतुतया तरतम- तश्चकास्सऽनलवत्खकृतानुकृतिः। अथवितथास्वमूव- वितर्थतवधामसमं विरजधियोऽन्वयंत्यभिविपण्यव- एकरसं । एकस्त्वमात्मापुरुपःपुराणः सत्य स्वयंज्यो- तिरनंतआद्यः । नित्योऽक्षरोऽजससुखोनिरंजनः पू. र्णोऽद्वयोमुक्तउपाधितोऽमृतः। तस्मादिदंजगदशेपम- सत्स्वरूपं स्वमाभमस्तधिषणंपुरुःखदुःखं । खय्येव- ·८८ हरिमीडेस्तोत्रं नित्यसुखबोधतनावनंते मायातउद्यदपियत्सदिवाव- भाति । नसजीव-शिवादन्यो योभुंक्तकर्मणांफलम् । भेदाभावाचचैतन्यं नकर्मफलमर्हति । अतःसर्वजग- साक्षी चिदूपःपरमेश्वरः। अद्वितीयोमहानंदः क्री- डयाभोगमहति ।,जीवरूपइवस्थित्वा यःक्रीडतिपुर- त्रये । नसजीव सदाशंभुः सत्यमेवनसंशयः । स- त्योऽसत्यस्यसाक्षित्वात्सदासचित्सुखंतथा । प्रेमास्प- दत्वादद्वैतो भेदाभावात्सुरर्पभाः" इत्यादौसर्वत्र शि- वविष्णुपुराणेप्वप्यद्वैतोविष्णुःप्रत्यगभिन्न प्रतिपाद्यत- इत्यभिप्रेत्याह। क्षेत्रज्ञत्वं प्राप्य विभुः पंचमुखैयों भुक्तेऽजस्रं भोग्यपदार्थान्प्रकृति- स्थः॥ क्षेत्रक्षेत्रेऽपिस्वदुवदेको बहु- धास्ते तं संसारध्यांतवि०॥२७॥ क्षेत्रज्ञत्वमिति ॥ योविभुःपरमात्मा प्रक- तिस्थः अविद्यातत्कार्येषुप्रतिक्वितया क्षेत्रज्ञत्वं जी- ·सटीकम् । वभावं प्राप्य गत्वा पंचभिर्मुखैः विषयभोगद्वारभू- तैरिंद्रियैः भोग्यपदार्थानशब्दादीनजसं सदाभुंक्त उ- पलभते । यचक्षेत्रेक्षेत्रे प्रत्यंतःकरणायुपाधि बहुधा- ऽप्सुअनेकपात्रस्थितासु इंदुवत्चंद्रवदास्तेवर्ततेतमी- डइत्यर्थः। तदुक्तम् “एकएवहिभूतात्माभूतेभूतेव्यव- स्थितः। एकधावहुधाचैव दृश्यतेजलचंद्रवत्" इति । उक्तोऽस्सार्थइति ॥२७॥ ननुसर्वे वादिनोद्वैतमेवपरमार्थमवलंबते । युक्ति- मिश्वहुभिस्तदेवोपपादयंति । तदेवसर्वैरनुभूयतेच श्रुतिमपिद्वैतानुगुण्येनैवयोजयंति । भवानेकएक्स- ऽद्वेतपरमार्थबूते । अतोबहुप्रतिपक्षखात्वत्पक्षेकथंवि- श्वासःस्यादिसाशंक्य । न वादिवहुवेकखवस्तुनिर्ण- येप्रयोजकम् किंतुप्रमाणयुक्तिवाहुल्यमेव । ना- धानांसहस्रं चक्षुप्मतएकस्यरूपविपयेप्रतिवादिभवि- तुमर्हति । प्रमाणयुक्तिवाहुल्यंचास्मत्पक्षएव । इतर- अचममाणयुक्त्याभासवाहुल्पम् । तसर्वज्ञभगवदा- ·हरिमीडेस्तोत्रं दरायणमणीतब्रह्मसूत्रपर्यालोचनेनातिस्फुटंज्ञातुंश- क्यतइत्यभिप्रेत्याह । युत्त्यालोड्य व्यासवचांस्यत्रहिलभ्यः क्षेत्रक्षेत्रज्ञांतरविद्भिःपुरुषाख्यः । योऽहंसोऽसौ सोऽस्म्यहमेवेतिविदुर्य तं संसारध्यांतविनाशंहरिमीडे ॥२८॥ युक्त्येति । व्यासवचांसि “अथातोब्रह्मजि- ज्ञासा" इत्यादीनि “अनावृत्ति शब्दादनावृत्तिःश- ब्दात्" इत्यंतानिब्रह्मसूत्राणि तत्तच्छ्रुतिमूलकानि आलोड्य सम्यग्विचार्य युक्त्या तर्केणोपलक्षणमेत- प्रमाणेनचावाधितेन । क्षेत्रक्षेत्रज्ञांतरविद्भिः क्षेत्राणां देहायहंकारपर्यतानामंतराणां पृथिव्यायव्याकृता- नांवाह्यानांच क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्जीवेश्वररूपयोश्वविवेकं ये- विदंतितैस्तत्तदुपाधिनिराकरणेन शोधितपदार्थद्वय- विद्भिरित्यर्थः । पुरुपाख्यः । त्रिविधपरिच्छेदशून्य- तयापूर्णबेन पुरुष इत्याख्यायस्यसपरमात्मा । अत्र- ·सटीकम् । हि अत्रैवदेहेंद्रियसंघाते तत्साक्षीप्रत्यक्त्वेनलभ्यावि- द्ययाप्राप्तुंशक्यः । तद्वेदनप्रकारमेवाह । योऽहमि- सादिना । योऽहंदेहेंद्रियादिसाक्षी सोऽसौ परमेश्वरो यश्चपरमेश्वरः सोऽस्म्यहमेवेति यंविदुः । प्रत्यगा- मनोभ्रांतिसिद्धाऽब्रह्मसव्यावृत्तये ब्रह्मणचारोपितप- रोक्षबनिवृत्तयेच परस्परव्यतिहारेणयविदुरित्यर्थः । "तत्त्वमेवखमेवतत्” इत्यादिश्रुतेः । अयंभावः । सूत्रकारोऽपिभगवान्बादरायणः । “अथातोब्रह्मजि- ज्ञासा" इतित्रिविधपरिच्छेदशून्यप्रत्यगभिन्नब्रह्मणो- मुमुक्षुपुरुपविचार्यसंप्रतिज्ञाय जिज्ञासब्रह्मणः किल- क्षणं किंप्रमाणमित्याकांक्षायां । “जन्माद्यस्सयतः इतिस्त्रेणलक्षणम् । “शास्त्रयोनिखात्" इत्यनेनसू- त्रेणप्रमाणंचोपन्यस्य शास्त्रस्यकार्यपरलेन कयंसिद्ध- ब्रह्मपरसमित्याशंकायां । "तनुसमन्वयात्" इति सूत्रेण कार्यपरखनिरासपूर्वकं सिब्रह्मपरवंबहुवि- धानेकन्यायैरुपपाद्य पश्चात् “ईक्षते शब्दम्" इ. त्यधिकरणेन जगतःप्रधानकारणवंद्वरीकृत्य ब्रह्मण्ये- " ·९२ हरिमीडेस्तोत्रं वसर्वेषांवेदांतानांगतिसामान्यंचप्रतिज्ञाय तदेवगति- सामान्यम् “आनंदमयोऽभ्यासात्" इत्यारभ्यप्रथम- द्वितीयत्तीयपादैरन्यार्थखशंकानिरसनपूर्वकमुपपा- घ चतुर्थपादे कैशिदधिकरणैःप्रधानस्याशब्दसंप्रपं- च्य प्रमाणोपन्यासानंतरं तच्चब्रह्मप्रकृतिलेन जग- तोनिमित्तलेनच “प्रकृतिश्चप्रतिज्ञादृष्टांतानुपरोधा- त्" इत्यधिकरणेनव्यवस्थाप्य प्रथमाध्यायंसमाप- यामास । अनंतरंचद्वितीयेप्रथमपादेन स्वपक्षेसांख्य- योगवैशेपिकादिस्मृतिविरोधपरिहत्य तैरुद्भावितस- कलतर्कविरोधमद्वैतसमन्वयस्यसम्यक्परिजहार । त- दनुद्वितीयपादेन सांख्यवैशेपिकनैयायिकबौद्धक्षप- णकपांचरात्रादिपक्षाणांवहुतरासारयुत्त्याभासक- ल्पितत्वंस्फुटंकैश्चिदधिकरणःमदर्य तटस्थेश्वरंचप्रमा- णयुक्तिशून्यतयाप्रतिचिक्षेप .। ततस्तृतीयपादेनभू- तभोक्तृश्रुतीनां चतुर्थेनलिंगदेहश्रुतीनांच परस्परवि- रोधसम्यगपाचकार । एवंद्वितीयाध्यायेनाद्वयसम: न्वयविरोधप्रतिक्षिप्य तृतीयाध्यायप्रथमपादेनसंसा:

·सटीकम् । रिणइहामुत्रचगत्यागतिनिरूपणपूर्वक संसारदोपवि- वेचनेनवैराग्यमधिकारिविशेषणंदृढीकृत्य तदनुद्विती- यपादेनवाक्यार्थज्ञानांगत्वेन जायदाद्यवस्थाभ्यो- विविच्यत्वंपदार्थप्रदर्य । तत्पदार्थमपिसकलद्वैतप्रपं- चनिरासपूर्वकंविविच्यप्रदर्शयामास । ततस्तृतीयपा- देनविद्याभेदाभेदाभ्यां गुणोपसंहारानुपसंहारौप्रदर्श- यन विधिरूपावांतरवाक्यस्य निषेधरूपावांतरवाक्य- स्यच परिमाणन्यायेनपदय । ततश्चतुर्थपादेन “पुरु- पार्थोऽतशब्दादितिवादरायण" इतिप्रथमाधिकरणेन ब्रह्मज्ञानस्यकर्मनिरपेक्षस्यैवमोक्षसाधनत्वंमसाध्य त- स्यचोत्पत्तावतरंगसाधनसंन्यासशांत्यादिकं बहिरंग- साधनंयज्ञादिकंचपदर्य ज्ञानसाधनमनुतिष्ठतच अ- सतिप्रतिबंधेइहैवफलं सतिचतस्मिनमुत्रच इत्यंतमा- धिकरणेनोक्त्वा तृतीयाध्यायंसमापयामास । ततश्च- तुर्थेप्रथमपादेन “आवृत्तिरसकृदुपदेशात्" इत्यधिक- रणेनब्रह्मसाक्षात्कारपर्यंतश्रवणाद्यावृत्तिंकर्तव्यतया प्रदर्य “आत्मेतिवपगच्छंतिग्राहयंतिच" इत्यधि- ·हरिमीडेस्तोत्रं करणेनवाक्यार्थचजीवब्रह्माभेदंसम्यक्प्रदर्य । ततः सगुणोपासकस्यक्रममुक्तिमभिधाय द्वितीयपादेनपु- नस्तस्यैवोक्रांतिप्रकारमुपवर्ण्य तदनुतृतीयेनोत्तरमा- चिंतापूर्वकं तस्यैवकार्यब्रह्मपार्मिप्रदर्श निर्यण- ब्रह्मविदशगत्युक्रांतीप्रतिपिद्धय ततश्चतुर्थेन निरीणवि- द्याफलंचब्रह्मलोकेऐश्वर्यमुपपाद्य तेपांसगुणविदुपाम- ते “अनावृत्तिःशब्दादनावृत्तिःशब्दात्” इतिब्रह्मोप- देशेनमुक्तिप्रदश्योपरराम इत्थंसर्वज्ञवादरायणप्रणीत- चातुर्लक्षणीमीमांसायांपरिशीलितायां भेदवादिशुनां- भपितैरद्वैतकनकाचलस्सनकाचित्क्षतिरिति ॥२८॥ ननुकिमयमधिकारी स्वदेहेंद्रियादिसाक्षिचेतन्य- स्यैवब्रह्मत्वंजानीयात् । उत सर्वशरीरादिसाक्षिणाम- पि। आये किंपुरुपांतरचैतन्यं परमार्थमितिजानाति- उत कल्पितमिति । नाद्यः द्वैतप्रसंगात् । नद्विती- यः । तदृष्टांतेनस्वस्यापिकल्पितत्वप्रसंगात् । यदि- द्वितीयः नतस्योक्तदोपद्वयं किंतुस्वस्यब्रह्मत्वज्ञानेन- संसारनिवृत्तिवदन्येषामपिस्वज्ञानकालेतन्निवृत्तिमसं- .

·सटीकम् । गइत्याशंक्य स्वसाक्षिचैतन्यवत्पुरुषांतरचैतन्यस्यापि- ब्रह्मत्वंजानातीतिद्वितीयंपक्षमवलंब्याह । एकीकृत्यानेकशरीरस्थमिमंज्ञ यविज्ञायेहैवसएवाशुभवंति । यस्मिन्लीना नेहपुनर्जन्मलभंते तं संसारध्वांतविनाशं० ॥२९॥ एकीति । अनेकशरीरस्थं अनेके शरीरेषुदेव- तिर्यगादिप्रसाक्षितयास्थितं इमंज्ञं चैतन्यमेकीकृत्य परमात्माऽभिन्नतयाज्ञात्वा ततःसर्वात्मभूतंयंपरमा- स्मानविज्ञाय देहेंद्रियादिसाक्षिप्रत्यगभिन्नतयाऽपरो- क्षीकृस इहेवास्मिन्नेवदेहे आशु तत्कालमेव सएव स- त्मिभूत-परमात्मवभवतीत्यर्थः । अनश्रुतिः। “यत्प- रंब्रह्मसर्वात्माविश्वस्यायतनंमहत् । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरंनि- त्यंतत्त्वमेवत्वमेवतत् । ब्रह्मवेदब्रह्मैवभवति । तद्योयो- देवानांप्रत्ययुध्यतसएवतदभवत्" इति । अत्राहिम- ·हरिमीडेस्तोत्रं त्रे श्रोतुःप्रत्यगात्मानमन्द्य ब्रह्मादिस्तंवपर्यतप्रत्य- ग्भूतसकलजगदधिष्ठानब्रह्मत्वंवोध्यते । नचसर्वपां- प्रतीचांब्रह्मत्वज्ञानेखस्मिन्निवपरेवपिसंसारनिवृत्ति- प्रसंगदोपः। किंब्रह्मविदृष्ट्यातनिवृत्तिरापाद्यते उत प- रदृष्ट्या । नात्यः परेपांस्वात्मनोब्रह्मत्वज्ञानाभावेन त- दृष्ट्यानतेऽसंसारनिवृत्तिः । ब्रह्मविदृष्ट्यातन्निवृत्ति- स्त्विष्टैव । यदाब्रह्मवित्स्वदेहेंद्रियादिसाक्षिणमसंग निर्विकारासंसारिब्रह्मत्वेनपश्यति तदापरदेहेंद्रिया- दिसाक्षिणमपितथैवपश्यति । तदुक्तंब्रह्मगीतायाम् । "स्वशरीरेऽन्यदेहेषु समंनिश्चित्यतंदृढम् । अबधीरान- जायते ह्यमृताचभवंतिहि । वदोमुक्तोमहान्विद्वान- ऽज्ञइत्यादिभेदतः । एकएवसदाभाति चेतनःस्वमव- स्वयम् । अतःस्वमुत्त्याचान्येपामाभासानामपि- ध्रुवम् । मुक्तिंजानातिदेहेवाआत्मानमात्मविद्वरः । संसारस्यदशायांतु स्वभ्रांत्यासर्वदेहिनाम् । आभा- सानांचसंसारं वेदमुक्तितथैवचेति” । अतोब्रह्मादि- स्तंवांतप्रत्यग्भूतंसर्वाधिष्ठानंब्रह्मात्मत्वेनजानतः पुरु- ·सटीकम् । पस्य स्वदेहेपरदेहेवानसंसारइतिभावः । ननु ब्रह्मज्ञा- नानिवृत्तस्यापिसंसारस्यकदाचित्पुनरुद्भवःस्यात्सुषु- सिप्रलययोनिवृत्तस्यप्रबोधेपुनरुद्भवदर्शनादित्याशं- क्याह । यस्मिन्नित्यादिना । यस्मिन्ब्रह्मणिलीनाउ- पाधिपरित्यागेनैकीभूता इह संसारे पुनर्जन्मनलभं- ते नप्राप्नुवंति तमित्यर्थः । “नसपुनरावर्तते” इ- त्यादिश्रुतेः । सुपुत्यादौसंसारकारणाज्ञानानिवृत्तेस्त्र- चतत्त्वज्ञानेनतनिवृत्तेदृष्टांतदातिकयो_पम्यमिति- भावः॥२९॥ वृहदारण्यकेचतुर्थाध्यायेमधुब्राह्मणेएवंश्रूयते । "इयंपृथिवीसर्वेषांभूतानांमधु अस्पृथिव्यैसर्वाणि- भूतानिमधु यश्चायमस्यांपृथिव्यांतेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोयथायमध्यात्मंशारीरस्तेजोमयोऽमृतमयःपुरु- पोऽयमेवसः योऽयमात्मेदममृतमिदंब्रह्मेदंसर्व । इमा- आपअयमग्निःअयंवायुरयमादिय" एवंबहवःपर्या- या श्रूयते । तत्रप्रथमपर्यायस्यायमर्थः । इयंमहाप- थिवीसर्वेषांभूतानांमधु मधुवदुपभोग्यं यथामाति- ·हरिमीडेस्तोत्रं काणामेकंमधुपटलंतद्वत् । तथा अस्यैपृथिव्यै अ- स्यापृथिव्याः सर्वाणिभूतानिमधु अनेनपृथिव्याभू- तानांचपरस्परभोग्यत्वेनपरस्परकार्यकारणत्वमुक्तं त- तस्तदुभयंमिथ्येत्यर्थः । तदुभयोपहितपुरुपस्यैकत्व- माह । यश्चेत्यादिना । यश्चायमस्यांपृथिव्यांतेजो- मयश्चैतन्यप्रकाशरूपः अमृतमयः उपाधिनाशेऽपि स्वयममरणधर्मापुरुषः यश्चायमध्यात्मंशारीरः स्थूल- शरीरोपाधिका तेजोमयोऽमृतमयःपुरुपः । अयमेव सः पृथिव्युपाधिकापुरुपः । अयंशव्दार्थमाह । यो- यमात्मेति । आत्मास्थूलशरीरोपाधिकः अध्यात्मा- धिदैवतोपाधिभेदादेवानयोर्भेदोनस्वरूपतइत्यर्थः। इ- दमुपाधिद्वयोपहितचैतन्यममृतमविनाशि ततइदंत्र- म जगत्कारणभूतमतएवतदुपाधिद्वयोपहितचैतन्य- मेवसर्वंसकलंजगन्नतद्व्यतिरेकेणसर्वमस्तीत्यर्थः। एवं- सर्वेषुपर्याये द्रष्टव्यम् । अपरपर्यायेत्वंऽबुरेतउपहित- योरेकत्वं ततोऽग्निवायुपहितयोरेकत्वं । ततःसूर्यचक्षु- रुपहितयोः एवंसर्ववपर्यायेपुअध्यात्माधिदेवतोपहि- ·सटीकम् । तद्वंद्वानामेकत्वकथनपूर्वकं यत्सर्वात्मकंब्रह्मप्रतिपा- दितंतंविष्णुमिदानींस्तौति । हंबैकत्वं यच्चमधुव्राह्मणवाक्यैः कृ- त्वाशुक्रोपासनमासाद्यविभूत्या । योऽसौसोऽहं सोऽस्म्यहमेवेतिविदु- र्य तं संसारध्यांतविनाशं०॥३०॥ इंद्वैकत्वमिति । मधुब्राह्मणवाक्यैर्यश्रायम- स्यामित्यादिभिः प्रतिपर्यायमध्यात्माधिदेवत्वं द्वंद्वै- कत्वमुक्तम् । इंद्वानां पृथिवीशरीरामिवागाद्युपहि- तानांयदेवयंकथितं तत्कृत्वा गृहीत्वा तद्रहणप्रयु- त्या विभूसा ईश्वरभावप्रतिपत्त्या शक्रोपासनं श- केणइंद्रेणस्वस्योपासनमासाद्य प्राप्य । “यस्त्वेवं- ब्राह्मणोविद्यात्तस्यदेवाअसन्वशे” चशेआसनियर्थः। इतिश्रुत्युक्तंदेवपशुत्वव्यावृत्त्येश्वराभेदेन देवरुपास्य- माप्येत्यर्थः । योऽसौसर्वात्मापरमेश्वरः सोऽहं यो- ऽहमस्मिबुद्धयादिसाक्षी सोऽसौपरमेश्वर इतिपरस्पर- ·हरिमीडेस्तोत्रं व्यतिहारेण यं परमेश्वरं विदुः साक्षादनुभवंति । त- मीडे । शक्रोपासनमासाद्ययंविदुरितिप्रयोगो मुखं- व्यांदायस्वपितीतिवद्रष्टव्यः ॥ ३० ॥ “तयोऽहंसोऽसौयोऽसौसोऽहत्वंवाहमस्मिभगवो- देवतेअहवेत्वमसि भगवोदेवते” इत्यादिश्रुतिभिःपर- स्परव्यतिहारेणोपास्यखेनप्रतिपादितंविष्णुंस्तौति । योऽयंदेहेचेष्टयितांतःकरणस्थः सूर्येचाऽसौ तापयितासोऽस्म्यहमेव इत्यात्मैक्योपासनयायंविदुरीशं ते संसारध्यांतविनाशंह० ॥३१॥ योऽयमिति । योऽयंदेहे शरीरेचेष्टयिता चे- धातुर्वर्तते जडदेहचेष्टालिंगगम्योऽयंतहेतुत्वेनचेत- नोवर्तते । असंगस्यतस्यचेष्टाहेतुत्वमुपपादयति । अंत:करणस्थइति । अंतःकरणोपाधिकइत्यर्थः । अ- सावंतःकरणोपहितएव । सूर्येचाऽसोतापयिता तप- तःसूर्यस्यमयोजककर्तृत्वेनांतर्यामीभवति । यथसू- ·१०१ ARAT सटीकम् । येतापयितासोऽहमेवास्मीत्यनेनप्रकारेणात्मैक्योपा- सनया परस्परव्यतिहारेणात्मैकत्वचिंतनेन यमीशं- विदुस्तमीडइत्यर्थः ॥ ३१ ॥ उपास्यत्वाभिधानेनवेद्यताशंकांप्राप्तामपाकरोति । विज्ञानांशो यस्यसतःशक्त्यधिरू- ढो बुद्धिर्बुद्धयत्यत्रवहिवाध्यपदा र्थान् । नैवांतस्थंबुद्धयतियंवोध, यितारं तं संसारध्यांतवि०॥३२॥ विज्ञानांशइति। सतःपरमार्थसदूपस्यपरमे- श्वरस्य विज्ञानांशः । विज्ञानस्यस्वरूपज्ञानस्यांशइ- वांशो ब्रह्मणोनिरवयवत्वात् । शत्यधिरूढो ब्रह्म- णोऽविद्याशक्तिप्रतिवितितोजीवः । वहिरुपलक्षणमं- तथ बोध्यपदार्थान् । बुद्धितदर्मानघटपटगदीश अत्र जगति बुद्धयति जानाति । बुदिस्तु अंतस्थं स्व- स्यांतर्वर्तमानं बोधयितारं बाह्यपदार्थबोधेस्वस्साः वोदृत्वप्रदातारं चैतन्यसंबंधविनाजडायास्वस्साघो-

·१०२ हरिमीडेस्तोत्रं
दृत्वानुपपत्तेः । यस्वयंप्रकाशचिद्रूपं नबुद्धयति न-
जानाति तमित्यर्थः । अत्रश्रुतिः। “विज्ञातारमरेके-
नविजानीयात् येनेदंसर्वविजानातितकेनविजानी-
यात् । नहिविज्ञातेर्विज्ञातारंविजानीयात्” इत्या-
दि । अस्यचायमर्थः। अरेमैत्रेयि विज्ञातारं बाह्याभ्यं-
तरपदार्थानांस्वप्रकाशचिदात्मकखस्वरूपेणैवभास-
यितारं केन करणेन विजानीयात्पुरुषः। करणस्यम-
नआदेतेंयविपयत्वेन ज्ञावृविषयत्वाभावादित्यर्थः ।
करणस्यापिस्वतोज्ञात्वनास्ति किंतुचैतन्यवलेनैवे-
त्याह । येनेत्यादिना । इदंसर्वजगहुयारूढचैतन्येन-
विजानाति पुरुपस्तंकेनविजानीयानकेनापीत्यर्थः ।
विज्ञातेवुद्धर्विज्ञातारंवोदारं नविजानीयात् । विज्ञाने-
ननविपयीकर्यादिति उपस्तंप्रतियाज्ञवल्क्यवचनं पूर्व-
वाक्यमैत्रेयींप्रतितस्यैवेति । “दृश्यतेत्वय्ययावुद्धया"
इत्यादेस्तु एतच्छुत्यविरुद्धोऽर्थःपूर्वमुक्तएवद्रष्टव्यः ।
उपास्यत्वमपिआत्मनस्ताशवृत्तिप्रवाहव्याप्यत्यमेव
नतुतत्प्रतिकिंवचेतन्यविषयत्वमितिद्रष्टव्यं ॥ ३२ ॥

·सटीकम् । १०३ नकेवलमुक्तश्रुत्यैवात्मनोज्ञातृत्वसिद्धिः । किंतु- श्रुत्यनुकूलतर्कतोऽपि ज्ञेयस्यघटादिवदनात्मत्वेनज्ञा- तृत्वायोगात्तत्सिद्धयतीत्याह। कोऽयंदेहेदेवइतीत्थंसुविचार्य ज्ञा- ताश्रोतानंदयिताचैपहिदेवः । इ- त्यालोच्य ज्ञांशइहास्मीतिविदु- य तं संसारध्वांतविनाशं०॥३३॥ कोऽयमिति। देहे कार्यकारणसंघातमध्ये को- ऽयंदेवः कोवाज्ञाता किंशरीरं उतइंद्रियाणि अथमा- णः यद्वांतःकरणमिति । इत्थमनेनप्रकारेण सुवि- चार्य सुनुसम्यग्विचार्य देहादीनांवेद्यत्वेन घटादि- वत्ज्ञातृत्वाभावंनिश्रित्य एप अपरोक्षतयानित्यभा- समानः देवः स्वप्रकाशचिद्धातुरेव ज्ञाताश्रोतानं- दयितेत्यालोच्य आलोचनेनज्ञात्वा । इहए देहादिषु- मध्ये ज्ञाशचैतन्यांशोऽस्मीतियंविदुस्तमित्यर्थः । “अ- दृष्टोद्रष्टाऽश्रुतःश्रोताऽमतोमंताऽविज्ञातोविज्ञाता” इ- ·हरिमीडेस्तोत्रं त्यादिश्रुत्यास्वयंदर्शनाद्य विपयस्यैवद्रष्ट्टत्वाद्युपपाद- नादितिभावः ॥ ३३॥ "को वान्यात्क-माण्याद्यदेपआकाशआनंदो- नस्यात् । एपहोवानंदयाति" इतितैत्तिरीयकश्रुतिः। अस्याश्चायमर्थः। यत् यदिएपआकाश आसमंता- त् काशतइत्याकाशचैतन्यम् । यद्वा आकाशवद- संगत्वविभुत्वादिधर्मैोगादाकाशश्चिद्धातुः आनंदः सुखरूपआत्मानस्यात्तदा कोहिपुरुषोऽन्यादयानचे- टांकुर्यात्प्राण्यात्माणव्यापारंकुर्यादुपलक्षणतत् स- कलकार्यकरणव्यापारंकाकुर्यादित्यर्थः । स्थाधऽचे- तनप्रवृत्तेशेतनाधिष्ठाननिबंधनत्वदर्शनात् । जीवन- स्वचानंदपूर्वकत्वदर्शनात् दुःखेसति प्राणवियोगा- देरेवदृष्टेरितिभावः। तदेवाह । एपोवाकाशएवहिय- स्मादानंदयाति । आनंदयति । अतःसोजन मा- णितिचापानिति । यदिप्राणिनांकदाचित्स्वरूपानं- दोऽभिव्यक्तोनस्यात् । अतिदुःसहसंसारदुःखसोट्दा- पिजीवनप्रार्थनानस्यात् । तदाशवजीवनमाशास्ते ·सटीकम् । सौजनइत्यनयाश्रुयापिचेष्टाजीवनहेतुत्वेनचिपा- नंदआत्मासाध्यतइत्याह । कोह्येवान्यादात्मनिनस्यादयमेप ह्येवानंदःप्राणितिचापानितिचेति। इत्यस्तित्वंवत्युपपत्त्याश्रुतिरेषा तं संसारध्यांतविनाशं० ॥ ३४ ॥ को वेति । आत्मनिकार्यकारणसंघाते । अ- यं चिद्रूपानंदआत्मायदिनस्यात्तर्हि कोह्येवपुरुपो- ऽन्यात् अपानादिव्यापारंकुर्याजडमवृत्तेश्चेतनपूर्वक- लाजीवनस्सानंदहेतुकत्वाचेत्यर्थः । अतएपद्येवानंदः परमात्मा जीवभावापन्न प्राणितिचापानिति चेति । एवंहेतुत्वेनयस्यास्तित्वमुपपत्त्याएपातेत्तिरीयकव- तिर्वक्तितमित्यर्थः ।। ३४ ॥ ऐतरेयकश्रुतिर्हिभगवती “आत्मावाइदमेकए- वाग्रआसीत्" इत्यद्वितीयंत्रह्मोपक्रम्य तस्याद्विती- यत्वसिदये "सईक्षत” इत्यादिना ईक्षणपूर्वकंतत ·हरिमीडेस्तोत्रं एवलोकसृष्टिमुक्त्वा ततः “सईक्षतेमेनु” इत्यादि- ना कार्यकारणदेवतानांसृष्टिमुक्त्वा ततोवैराग्यार्थ- तासांदेवतानामशनायापिपासादिमत्संसारार्णवपत- नंदर्शयित्वाततोऽशनायादिनिवृत्तये “अन्नमतेभ्यः- सृजा" इत्यादिना अन्नसृष्टिमुक्त्वा तदनुविचार्यापा- नस्यैवतदनंप्रतिभोत्कृत्वंप्रदर्य सृष्टानांतेषांकार्यका- रणदेवतानामीश्वरप्रवेशंविनावस्वकार्येऽसमर्थत्वेन मूर्धसीमाविदारणेनेश्वरस्यतत्रप्रवेशमुक्त्वा । पुनस्त- प्रविश्य तादात्म्याभिमानेभसंसरतोजीवरूपमाप- नस्यपरमेश्वरस्यानंतपूर्वजन्मकृतपुण्यपुंजपरिपाकव- शाद्विविदिपायांसत्यां “यदिवाचाभिव्याहृतम्" इ- त्यादिनावागादीनामात्मत्वनिराकरणपूर्वकमथको- ऽहमित्यात्मविचारमुपक्रम्य । “तस्यत्रयःअवसथास्त्र- यस्वमाः" इत्यवस्थात्रयस्यमिथ्यात्वमुक्त्वा “सएत- मेवपुरुषम्" इत्यनेन वागादिभ्योऽवस्थात्रयाचविवि- तं तत्सकलसाक्षिणं चिन्मात्रमादाय “ब्रह्मततमम- पश्यदिति” । तस्सब्रह्मत्ववोधनंजीवस्योक्त्वा पुन- ·१०७ सटीकम् । श्रएतमेवार्थ “पुरुपेहवाअयमादितोग भवति" इ. तिवैराग्योपपादनपूर्वकं “कोऽयमात्मेतिवयमुपास्म- हे” इतिवाक्येनमूर्धप्रपदद्वाराप्रविष्टयोर्जीवाणयो- थिकियाशत्यात्मकयोर्मध्येकतरःसआत्मेतिविमृश्य "येनवापश्यति” इत्यादिनाचैतन्यस्यैवलंपदार्थलंनि- ीर्य तत "एपब्रह्म" इत्यादिना सर्वात्मकंतत्पदा- थंब्रह्मोपदिश्य “प्रज्ञाप्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म" इति त- योरैक्यमुक्त्वामपंचयामास । इत्थमैतरेयकश्रुत्यावि- चारपूर्वकंसंग्रहविस्ताराभ्यांप्रतिपादितंविष्णुंस्तौति श्लोकद्वयेन। प्राणोवाहं वाक्श्रवणादीनिमनो- वा बुद्धिर्वाहं व्यस्तउताहोऽपिस- मस्तः । इत्यालोच्य ज्ञप्तिरिहा- स्मीतिविदुर्य तं सं० ॥ ३५ ॥ प्राणइति। बुभुक्षितःपिपासितोऽहंवच्मि- णोमिमन्येवुद्धयइत्यनुभवात्साणादीनिप्रत्येकमहं त- ·१०८ हरिमीडेस्तोत्रं समुदायोवा उतएतत्सकलसाक्षीसालोच प्राणादि- भिन्नतत्साक्षीज्ञप्सिरेवास्मीति यं विदुस्तमित्यर्थः।।३५।। ननु प्राणादिप्वप्यहमित्यात्मवानुभवात्कथंचैत- न्यस्यात्मसमित्याशंक्याह । नाहंप्राणोनवशरीरंनमनोऽहं नाहं- चुद्धिर्नाहमहंकारधियौच । योऽत्र- ज्ञांशः सोऽस्म्यहमेवेति विदुर्य तं संसारध्वांतविनाशंहरिमीडे॥३६॥ नाहमिति । अबधीशब्देनचित्तमुच्यते प्रा- णादिचित्तपयंता नात्मानो दृश्यत्वाद्भौतिकत्वात्सा- वयवत्वान्ममेदंबुद्धिविपयत्वात्सुपुश्यादावात्मनिसत्य- पितेपामदर्शनात् । उपचयधर्मत्वाचघटादिवत् किंतु- योऽवदृश्यत्वादिधर्मरहितःप्राणादिसकलसाक्षी तेपु- 'व्यभिचरत्सुखयमव्यभिचारिचिदातुःसएवाहमस्मि । बच्मीत्यादिप्रतीतिस्तु रक्तःस्फटिकइतिवद्धांत्याप्युप- पद्यते इतियंचिदुस्तमित्यर्थः॥ ३६ ।। - ·सटीकम् । तथाभगवतीछांदोग्यश्रुतिश्र उहालकश्वेतकेतुसंवा- दमुखेन "उततमादेशमऽप्रायोयेनाश्रुतंश्रुतंभवत्य- मतमतमविज्ञातं विज्ञातम्” इति । हेश्वेतकेतो येनश्रु- तेनशास्त्रतोऽन्यदश्रुतमपिश्रुतंभवति येनमतेनतर्कतो- ऽन्यदमतमपिमतंभवति येनविज्ञातेनान्यदविज्ञातम- पिविज्ञातंभवति तमादेशं आदिश्यतइत्यादेशस्तंशा- स्त्राचार्योक्तिगम्यवस्व प्रायःपृष्टवानसित्वमाचार्य- मितिपितृवाक्यार्थः । येनाश्रुतं श्रुतंभवतीत्येकविज्ञा- नेनसर्व विज्ञानंप्रतिज्ञाय तदेव “कथंनुभगवःसआदे- शोभवति" इत्याशंकापूर्वकं । “यथासौम्यैकेनमृपि- डेनसर्वंमृन्मयंविज्ञातस्याद्वाचारंभणंविकारोनामधेयं- मृत्तिकेत्येवसत्यम्" इत्यादिनादृष्टांतैरुपपाय ततो दार्शतिकंप्रपंचयितुं “सदेवसोम्येदमग्रआसीदेकमे- वाद्वितीयम्” इतिसजातीयविजातीयस्वगतभेदश न्यंसद्वस्तूपक्रम्य तद्वैकेआहुरित्यसद्वादमाशंक्य । "कथमसत सजायेत” इतितंप्रतिपिध्य सङ्घपस्यब्रह्म- णोजडविजातीयभेदाभावमुपपादयितुं “तदैवतबहु- ·११० हरिमोडेस्तोत्रं स्यांप्रजायेय” इत्यादिनावियदादेःसर्वस्यततएवसृष्टि- मुक्त्वासजातीयभेदनिराकरणायतस्यैवजीवरूपेणम- वेशंचाभिधाय त्रिवृत्करणपूर्वकंनामरूपसृष्टिंचोक्त्वा ततोब्रह्मणःस्वकार्याकाशादितोमेदव्यावृत्तये “यद- मेरोहितंरूपम्” इत्यादिना वियदादेसर्वस्यजगतोमि- थ्यात्वमुक्त्वा ततोदेहवाक्प्राणमनसामन्नादिकार्यत्वे- नानात्मत्वमुक्त्वा “सयएपोऽणिमैतदात्म्यमिदंसर्वत- त्सत्यंसआत्मातत्त्वमसि" इत्यादिनाश्वेतकेतुंद्वारीकृ- स मुमुक्षूणांजीवानामात्मत्वेनसदद्वितीयमतिसूक्ष्म- सर्वात्मकंपरमार्थसत्यं ब्रह्मतत्तदाशंकानिराकरणपूर्व- कंनवकृत्वःपुनःपुनरुपदिदेश । तथाहि । “प्रयतोवा- अनसि” इत्यादिना सुषुपयुक्रांताद्यवस्थासुयेनरूपेण जीव-संपद्यतेतब्रह्मतत्त्वमसीति पित्रोपदिष्टे सुपुतौ सत्संपन्नामजास्तद्ब्रह्मात्मत्वंकिमितिनविदुरितिश्वेत- केतोराशंकायां । “यथासौम्यमधुमधुकृतः” इत्या- दिनामधुकरैर्मधुत्वेनसमाहृतनानावृक्षरससमुदायव- द्विवेत्तुमशक्यत्वेनसुपुस्यादौमासमपिब्रह्मनज्ञायते इ- ·सटीकम् । ។។។ तिनिरस्यतदेवतत्त्वमुपदिश्य । ननुसुपुप्त्यादौकरणा- भावादविज्ञानंउस्थितास्तुब्रह्मणोवयमुत्थिताइतिक- स्मानजानीयुरित्याशंकायां "इमा सौम्यनद्यः” इत्या- दिना यथाजलधरैरंभोधितआकृप्यविसृष्टानांनदीनां रसान्यखेनसमुद्रादागमनंदुर्ज्ञानम् । एवंब्रह्मणउत्यि तानांसंसारिणांतद्वैलक्षण्यात्तदात्मनावस्थायोत्थिता चयमितिनज्ञानमितिपरिहारेणपुनस्तदेवोपदिश्य त- थासुषुप्तौजीवस्यकारणभावापत्तौसमुद्रवीच्यादिवाना- शशंकायाम् “अस्यसौम्यमहतोवृक्षस्य” इत्यादिना यथावृक्षस्यपरश्वादिनोच्छेदेरसस्रावित्वात्सजीवत्वंत- थासुसेदेहेपिलोहितदर्शनान्नजीवनाशइतिपरिहारेण प्रायुक्तएवार्थे स्थापिते पुनःकयंसक्ष्माब्रह्मणःस्थूलज- गदुत्पत्तिरितिशंकां "न्यग्रोधफलमतआहर” इत्या- दिनावटधान्यांतरागतसूक्ष्मरूपावटोत्पत्तिवजगदुत्य- त्तिसंभवेननिराकृत्यपुनस्तस्मिन्नेवाऽर्थस्थापिते पुन- जगन्मूलकारणंब्रह्मकिमितिनोपलभ्यतेइतिशंकिते लवणमेतदुदकेश्वधाय" इत्यादिनाउदकमक्षिप्तल- " ·११२ हरिमीडेस्तोत्रं वणघनस्यदर्शनस्पर्शनाभ्यामनुपलंमेऽपिरसनालवण सद्भावनिश्चयवचक्षुराद्यऽदृश्यमपिब्रह्मकार्यलिंगाद- स्तीत्युक्त्वातदेवोपदिष्टम् । ततोब्रह्मसाक्षात्कारेकउ- पायइत्याशंकायां “यथासौम्यपुरुपंगंधारेभ्यः” इ. त्यादिनागंधारदेशादरण्येचौरैनिक्षिप्तस्यवद्धचक्षुपःपु- रुपस्यनेत्रवंधमोक्षकगंधारोपदेशवदाचार्यकृतादुपदे- शाब्रह्मसाक्षात्कारोऽविद्यानिवृत्तिवेत्युक्त्वातदेवोप- दिष्टम् । ततःसविद्वान्केनप्रकारेणब्रह्मसंपद्यतेइसपेक्षा- यां"पुरुषसौम्योतोपतापिनम्" इत्यादिनामनआदे- लयेसतिज्ञानदीपप्रकाशितंब्रह्मैवप्रतिपद्यते नार्चिरा- दिकमपेक्षते । अविद्वांस्तुदेहांतरंगलातीत्युक्त्वातदे- वोपदिदेश । तदनु यदिमरिष्यमाणोमोक्षमाणश्चत- दाब्रह्मसंपद्यते तर्हिअविद्वानिवविद्वानपिकिमिति नावर्ततेइत्याशंकायां "पुरुसौम्योतहस्तगृहीतमा- नयंति" इत्यादिनातप्तपरशुंगृहतोःस्तेनास्तेनयोस्त- सपस्शुकरतलसंयोगाविशेपेऽपि सत्यव्यवहितहस्त- तलवादस्तेनोनदह्यतेस्तेनस्तुदह्यतएवमंतकालेविद्व- ·सटीकम् । ११३ दविदुपो समानायामपिसत्संपत्तौ सत्यब्रह्माभिसंधिः- पुनर्नदेहंगृह्णाति । अनृतदेहाद्यात्मबुद्धिस्तुपुनः शरी- रमुपादत्तेइतिपरिहारपूर्वकं तदेवत्वंतत्त्वमसीत्युपदि- देश । स्वगतभेदस्तुब्रह्मणिनिरवयवेनिधर्मकेनसंभव- तीतिश्रुत्योपेक्षितः । एवंछांदोग्यश्रुत्याभगवत्यासा- नुक्रोशंक्रमेणैकएवाद्वितीयोनवभिःपर्यायैःसन्मात्रप्र- त्यगभिन्नोविष्णुःप्रतिपादितस्तमिदानींस्तौति । सत्तामानं केवलविज्ञानमजंसत् सू क्ष्मनित्यं तत्त्वमसीत्यात्मसुताय॥ साम्नामंते प्राहपितायविभुमातं संसारध्वांतविनाशंहरिमीडे॥३७॥ सत्तेति । सत्तामात्रमस्मीतिप्रत्ययवेद्यं सदेवे- तिश्रुतेः । केवलविज्ञानविषयनिर्मुक्तंचिद्रूपं वाचार- भणमित्यादिश्रुत्साविपयस्यमिथ्यावात् । तदेखते- तिश्रुतेभ । नाचिद्रूपस्येक्षणंसंभवति । अजंजन्मर- हितं । अग्रेआसीदितिश्रुतेः सत्सत्यं तत्सत्यमिति- ·हरिमीडेस्तोत्रं श्रुतेः। सूक्ष्मंइंद्रियाद्यविपयम् । सयएपोणिमेतिश्रुतेः। नित्यनाशरहितं । नजीवोनियतइतिश्रुतेः । विभुंस- र्वव्यापकं । सआत्मेतिश्रुतेः । आयंजगतोनिमित्तो. पादानकारणम् । तदेक्षतप्रजायेयेतिश्रुतेः । एवंभूतं. यविष्णुंसानामतेसामोपनिपदिपिताउद्दालकनामा- ऋपिः। आत्मसुतायखपुत्रायश्वेतकेतुनानेहेश्वेतकेतो तत्त्वमसीतिउक्तरूपंब्रह्मभवसिइत्येवंप्राहमकणपुनः- पुनराहोपदिष्टवांस्तमीडइत्यर्थः ॥ ३७ ।। वृहदारण्यकेमू मूर्तब्राह्मणे | "देवावब्रह्मणोरू- पेमूर्तचामूर्तच" इत्युपक्रम्यानंतरंच “तदेतन्मूर्तय- दन्यद्वायोश्चांतरिक्षाच" इतिमूर्तपदंव्याख्याय तद्- नु अथामूर्त्तवायुश्शांतरिक्षचेत्यमूर्तपदंव्याख्याय ततो- यथाक्रममनिसनित्यपरिच्छिन्नव्यापकप्रत्यक्षपरोक्षरू- पेणतदृपद्वयंप्रदर्य ततःसमष्टिव्यष्टवात्मकस्थूलसूक्ष्म- शरीरद्वयंचमू मूर्त्तात्मकपंचभूतकार्यबेनप्रदारो- पंप्रपंच्यांतेतद्रूपद्वयमपोहितम् “अथातआदेशोनेति- नेतीतिनह्येतस्मादिति" । नेतीतिअपवादवाक्यस्स- ·११५ सटीकम् । चायमर्थः। अथ ब्रह्मणोरूपद्वयनिरूपणानंतरमतव्य- तोऽरूपिब्रह्मनिरूपयितव्यंतदर्थमेवरूपद्वयनिरूपणा- त् । अतोहेतोरादेश उपदेशोब्रह्मणःक्रियतइतिशेषः । कथा नेतिनेति इतिशब्दीप्रत्यक्षादिसंनिधापितमूर्ता- मूर्ततदुत्थलिंगपुरुपपरौयथाक्रमंद्रष्टव्यौ । नञ्पदव- यनिषेध्यसमर्पकौतयोरेवप्रकृतखाद्विशेष्यनेन । ब्रह्मण- स्तुविशेषणत्वात्प्रकृतत्वेऽपिननिपेध्यत्वेनसंबंधः । त- थाचनद्वयेनोक्तरूपद्वयनिषेधेनब्रह्मोपदिश्यते। ननु- कथमनेनवोपदिश्यते रूपद्वयनिषेधमात्रस्यैवप्रतीते- स्तत्राह नहीति । एतस्मान्निधरूपादुपदेशादन्यउ- पदेशोनास्तिब्रह्मणोनिर्विशेषत्वेनविधिशब्दागोचर- वादित्यर्थः। विधिःश्रोतव्यादिः। ननुतर्हिब्रह्मनास्ती- तिप्राप्तबाह । अन्यत्परमस्तीति निरवधिकनिपे- धायोगात्मू मूर्तरूपद्वयनिषेधावधिभूतमन्यपद्ध- यव्यतिरिक्तंब्रह्मास्तीतिगम्यतइत्यर्थः । अथवानेति- नेतीतिवीप्सातयाचयद्यद्विपयत्वेनप्राप्तत्तत्सर्वनेति- नेतीतिनिपिध्यते । शेषपूर्ववत् इत्थंविपयत्वेनप्रासंसर्व- ·हरिमीडेस्तोत्रं निपिध्यनिर्विशेषोऽविषय प्रत्यगभिन्नोयोविष्णुमूर्ता- मूर्तब्राह्मणेप्रतिपादितस्तमिदानींस्तौति । मूर्त्तामूर्ते पूर्वमपोह्याथसमाधौ दृ- श्यंसर्व नेतिचनेतीतिविहाय॥चैत न्यांशे स्वात्मनिसंतंचविदुर्य तं संसारध्यांतविनाशं हरि० ॥ ३८॥ मूर्त्तामूर्त इति । समाधौसमाधीयतेचित्तम- स्मिन्समाधिर्विष्णुथैतन्यांशेचैतन्यमेवांशइवांशोज- डांशपरित्यागेअवशिष्यमाणंचिन्मात्रमित्यर्थः । त- स्मिन्स्वात्मनिप्रत्यगभिन्नेविप्णौआरोपितेयेमू मू- तैपंचभूतात्मकतेनेतिनेतीतिअपोह्यनिपिदय। नेति- नेतीतिवाक्यस्यार्थांतरमाह । अथेत्यादिना । अथ- शब्दःपक्षांतरेअथवाइयर्थः । नेतिनेतीतिवीप्सातया- दृश्यंसर्वविहाय दृश्यत्वेनप्रासंसर्वनिषिध्येयर्थः । एव- मेतंनिपेधावधिभूतत्वेनसंतविद्यमानंयविदुः । चका- रात्पूर्वोक्तसत्यमित्यादिवास्येनविधिमुखेनचयंविदुरि- ·११७ सटीकम् । त्यर्थः । तदुक्तंवत्रकारेण । “प्रकृतैतावत्वंहिप्रतिषे- धतिततोत्रवीतिचभूयः” इतिप्रकृतंयदेतावत्वं रूपे- येयत्तास्तिरूपद्वयमित्यर्थः । तदेवनेतिनेतीतिवाक्यं- प्रतिपेधतिनतुब्रह्मेत्यर्थः । हियस्मात्ततःपरंचभूयःपु- नब्रवीतिअन्यत्परमस्तीति तस्माद्रूपद्वयस्यैवनिपेघो- नब्रह्मणइतिसूत्रार्थः ।। ३८॥ वृहदारण्यकेश्रूयते । याज्ञवल्येनोपस्तकहोला; दीनांपराजये गार्गीनाम्नीब्रह्मविदुपीकाचिद्राह्मणी- आगसब्राह्मणेभ्योऽनुज्ञांपाप्ययाज्ञवलयंपप्रच्छ । उ- त्तरदानेअवाच्यवचननामनिग्रहस्थानं तददानेचाप- तिभानामनिग्रहस्थानमित्युभयथायाज्ञवलयस्यपरा- जयंमन्वाना हेयाज्ञवल्य सर्वमिदंजगतंभवचभ- विष्यच्चयत्राव्याकृताकाशेवर्तते सोऽव्याकृताकाश:- कुत्राध्यस्तइति । याज्ञवल्क्यश्चतस्याअभिमायंज्ञाखा- एकदैवदोपद्वयंपरिहरन्नाह । “एतद्वैतदक्षरंगान्त्रिा ह्मणाअभिवदंतिअस्थूलमनण्वऽहस्समदीर्घमलोहित- मस्नेहमिति" ब्राह्मणाअभिवदंतीयनेनस्वस्यावाच्य- ·" ११८ हरिमीडेस्तोत्रं वचनदोपःपरितः। स्थौल्यादिसकलधर्मरहिताक्षर- कथनेनाप्रतिभाचपरिहता । ततोयावदितरसकल- निषेधमात्रादक्षरसिद्धिरिति । तस्यासखशंकायां स- कलनिपेधावधित्वेन तत्सत्वमभिप्रेस । “एतस्यवा- ऽक्षरस्यप्रशासनेगार्गिसूर्याचंद्रमसोविस्तौतिष्ठतः इत्यादिनाद्यावापृथिव्यौनिमेपादिकालश्चनद्यः समु- द्रादेवाःपितरवाक्षरस्यप्रशासनेवर्तते । सकलमर्यादा- विधारकत्वेनाक्षरसत्वमुक्त्वा । योवाएतदक्षरंगार्य- विदित्वेत्यादिनाचयदज्ञानात्संसारकार्पण्यं यज्ज्ञाना- चतनिवृत्तिरस्तितदक्षरमित्युक्त्वा । कुतस्तर्हितन्नानु- भूयतइत्याशंकायां दृष्ट्याद्यविपयत्वेऽपिसर्वसाधकखे- नस्वयंभासमानंतदस्तीतिद्रष्ट्रतरंनिपेधयन् । अदृष्टंद्र- टनान्यदतोऽस्तिद्रष्ट्रित्यादिनाऽक्षरसद्भावंगार्गीप्रति- प्रसाधयामासेति तदक्षरब्राह्मणसिद्धतत्त्वंस्तौति । ओतप्रोतं यत्रचसर्व गगनांतं यो- स्थूलानण्वादिषुसिद्धोऽक्षरसंज्ञः ।

·११९ सटीकम् । ज्ञाताऽतोऽन्यो नेत्युपलभ्योनचवे- यस्तं संसारध्वांतविनाशं०॥३९॥ ओतंप्रोतमिति । गगनांतमऽव्याकृताका- शपर्यंत सर्वइदंजगत् यत्रविष्णौओतंचपोतंच तंतु- पुपटवत्कल्पितमित्यर्थः । यथास्थूलानण्वादिषु अ- स्थूलमनण्वऽहस्वमदीर्घमित्यादिवाक्येषु अक्षरसंज्ञः नाशरहिततयासर्वव्यापकलेनवाऽक्षरइतिसंज्ञायस्यस सिद्धःप्रसिदःसर्वेष्वपिक्षेत्रेषु । अतोऽक्षरादन्योज्ञाता- नास्तिसर्वस्यतदृश्यत्वादित्यन्यप्रतिपेधेनोपलभ्यःज्ञा- तव्यःनतुविपयतयावेद्यः।अविज्ञातं विज्ञानान्यदतो- ऽस्तिविज्ञाइतिश्रुतेस्तमीडइत्यर्थः ॥ ३९ ॥ ननुप्रत्यक्षादिप्रमाणैःसिद्धेद्वैतेउपलभ्यमानेकथ- मितरप्रतिपेधेनोपलभ्यंब्रह्मेत्याशंक्याह । तावत्सर्वं सत्यमिवाभाति यदेत- द्यावत्सोस्मीत्यात्मनियोज्ञोनहिह ·१२० हरिमीडेस्तोत्रं ष्टः । दृष्टेतस्मिन्सर्वमसत्यंभवती- दं तं संसारध्वांतविना०॥४०॥ तावदिति । यावद्यदा आत्मनिकार्यकारण- संघाते यज्ञश्रिद्धातुःसाक्षित्वेनवर्त्तते सयावद्रह्मा- स्मीतिब्रह्मतयानदृष्टोनावलोकितः । तावदेवयदेत- दृश्यतेजगदिदंसर्वंभ्रांत्यासत्यमिवाभाति प्रबोधात्पूर्व खमवत् । तस्मिन्प्रत्यगभिन्नेब्रह्मणिदृष्टेसर्वमिदंवाचं वियदादिआंतरंकर्तृत्वादिचासत्यंभवति । पूर्वमप्यस- त्यमेवतत्तदाऽसत्यमितिज्ञातंभवति बोधानंतरंस्वप्नव- दित्यर्थः । “यत्रत्वस्यसर्वमात्मैवाभूत्तत्केनकंपश्येत् इत्यादिश्रुतेः। यत्रविद्यावस्थायामस्याधिकारिणःसर्व- जगदामैवाभूद्विद्ययात्ममात्रतयाज्ञातमभूत्तत्तदाके- नकरणेनकंविषयंपश्यन्नकिंचिदपि सर्वस्यात्ममात्र- तयाज्ञाज्ञानज्ञेयानामभावादित्यर्थः । प्रत्यक्षादि- प्रमाणानांव्यावहारिकविपयलेन तद्विपयप्रपंचस्य- निपेधमुखेनतात्त्विकप्रमाणभूतयाश्रुत्याब्रह्मोपलब्धं " ·१२१ सटीकम् । शक्यतइति । ननु “सत्यकामःसत्यसंकल्पःसर्वगंधः सर्वरसः" इत्यादौब्रह्मणःसप्रपंचत्वस्यापिश्रुतिसिद्ध- त्वात्कथंनिष्प्रपंचवाक्येनतनिषेधः । नचपरमार्थतो- ब्रह्मण समपंचनिष्प्रपंचोभयरूपत्वंपरस्परविरोधेनव- तुमशक्यमितिवाच्यम् । स्वतोनिष्प्रपंचस्यब्रह्मणः- थिव्याद्युपाधितएवसमपंचत्वोपपत्तिरितिचेन्न । स्व- तोविरुद्धयोईयोरुपाधितोऽपिपरमार्थतएकत्रसंबंधा- नुपपत्तेः। नहिस्वतोपवलेस्फटिकेजपाकुमुमोपाधिव- शात्मतीयमानोरक्तिमापरमार्थतोदृश्यते । नवासूर्य- तमसोःपरमार्थसंबंधघटकःकश्चिदुपाधिरस्ति । तदुक्तं- सूत्रकारेण । “नस्थानतोऽपिपरस्योभयलिंगसर्वत्र: हि" । स्थानतोऽप्युपाधिद्वारापिपरस्यब्रह्मणउभय; लिंगनिष्प्रपंचसमपंचोभयरूपत्वंनभवतिउक्तयुक्तरेव सर्वत्रवेदांतेषु । “अशब्दमस्पर्शम् । अस्थूलमनणु । यत्तददेश्यमग्राह्यम् । अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्त । अह- श्यमव्यवहार्यम् । सवाएपमहानजआत्माऽजरोऽम- २ः। यतोवाचोनिवर्तते । सएपनेतिनेत्यात्मा। अ- ·१२२ हरिमीडेस्तोत्रं थातआदेशोनेतिनेति । यत्रनान्यत्पश्यति । यत्रत्व- स्पसर्वमात्मैवाभूत्” इत्यादिषुनिष्प्रपंचब्रह्मणएवश्रु- तत्वाचेतिसूत्रार्थः । अपरमार्थतस्तुपरस्परविरुद्धमपि- रूपद्वयमेकत्रभवत्येव स्फटिकादोदर्शनात् । नन्वन्य- तरमिथ्यात्वेसप्रंपचश्रुत्यनुरोधेननिष्प्रपंचस्य वारो- पितसंकिंनस्यादितिचेन्न । तस्यप्रतिवेदांतमुपक्रमा- दिभिःपविधलिंगेस्तात्पर्येणावगम्यमानत्वात् । द्वे- वावब्रह्मणोरूपेइतिसप्रपंचत्वंप्रपंच्यनेतिनेतीति निपे- धात् । समपंचश्रुतेःनिपेध्यसमर्पकत्वेननिषेधश्रुतिशे- पत्वावगमाच । ननुकिमर्थंसप्रपंचत्वंब्रह्मणइत्युक्त्वा- निपिध्यते । “प्रक्षालनादिपंकस्यदूरादस्पर्शनंवरम् इतिन्यायेनब्रह्मणप्रपंचसंबंधावचनस्यैवयुक्तवादि- तिचेन्छृणुतर्हिथुतेरभिप्रायम् । एकमेवाद्वितीयंब्रह्म- त्युक्तेससाकाशादोद्वितीयेसति कथमद्वितीयलंब्रह्म- णइत्याशंकाजायते । अतस्तनिवृत्त्यव्रह्मणएवोपा- दानाद्वियदादिसर्वप्रपंचोत्पत्तिकथनेनकार्यस्योपा- दानादन्यत्रानवस्थानेनब्रह्मण्येवावस्थानमुक्लानंत- ·सटीकम् । १२६ स्नेहनानास्तिकिंचनेत्यादिवाक्यःसप्रपंचमुक्तप्रपंचे- निषिद्धे एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेत्येतत्पतिष्टितंभवति अन्यथाब्रह्मणःसृष्टिवाक्येसप्रपंचत्वमनुक्त्वा प्रथम- तएवनेहनानास्तीतिनिषेध इहनिपिध्यमानघटस्या- न्यत्रसत्ववत् अन्यत्रप्रपंचस्यसत्वशंकास्यादितिश्रु- तिर्मन्यते ।सप्रपंचब्रह्मोपासनंतु “वाचंधेनुमुपासीत" इत्यादिवदारोपितमपंचविपयत्वेनाप्युपपद्यते । नैवं- निष्प्रपंचब्रह्मणएवारोपितत्वेनोपासनविषयत्वंकिन- स्यादितिवाच्यं तस्यानुपास्यत्वात् । “तदेवब्रह्मवं. विदिनेदयदिदमुपासते” इत्युपास्यखनिषेधात् । नि- अपंचवाक्येषुउपासनाविधानाश्रवणादारोपितरूपे- णैवोपासनोपपत्तीप्रतिवेदांतं तात्पर्यणप्रपंचनिपेधा- नुपपत्तेश्च । निष्प्रपंचस्यैवपरमार्थवसत्रकारेणाप्युक्तं । "अरूपवदेवहितप्रधानबात्" इत्यरूपवदेवहिब्रह्म- परमार्थतोभवितुमर्हति । सर्वासांश्रुतीनामुपक्रमादि- भिस्तत्मधानत्वात् । निष्णपंचब्रह्मपरवस्यैवदर्शनादि- ·१२४ हरिमीडेस्तोत्रं तिस्त्रार्थः । तस्मापरमार्थतोनिष्प्रपंचमेवब्रह्मेत्यलंसं- अहव्याख्यानेऽतिविस्तरेण ॥ ४०॥ 'नन्वेवं सहस्रशःप्रतिपादितेऽपितत्त्वेरागादिदोप- विनिर्मुक्तआत्मानोपलभ्यते । तकथंपरमात्मास्मीति- साक्षात्कर्यादित्याशंक्याह । रागामुक्तं लोहयुतंहेमयथानौ यो- गाष्टांगैरुज्ज्वलितज्ञानमयाग्नौ ॥ दग्ध्वात्मानं झंपरिशिष्टंचविदुर्य तंसंसारध्वातविनाशंह० ॥ ४१ ॥ रागेति । रागामुक्तं रागादिकलुपीकृतंआ- स्मानं दग्ध्वा प्रताप्यविशोध्य परिशिष्टंचज्ञचिद्धालु यंविदुरितिसंबंधः। कदग्ध्वेत्याकांक्षायामाह । योगा- टांगेरज्ज्वलितज्ञानमयानौ योग प्रत्यग्ब्रह्मणोरैक्यं- तत्प्राप्तौसाधनभूतैरष्टांगैःनिर्माणविपयैर्यमनियमादि- भिरष्टभिरंगनिर्गुणयोगाशंगानिचारमयोगग्रंथेयोग- विशेपेउक्तानि । “देहाक्षादौविरक्तिर्यमइहनियमाखा:

·सटीकम् । १२५ स्मतत्त्वेऽनुरक्तिः वाह्यौदासीन्यमेवासनमसुनियतस्व- क्षरार्थोमृपार्थात् । प्रत्याहार स्वबुद्धेविषयविमुखताधा- रणास्वात्मनिष्ठा ध्यानंब्रह्माहमस्मीतिगनन्यत्वममो- हात्मसंवित्समाधिः” इति । तैःकाष्ठस्थानीयैरुज्वलि- तोयोजनमयोऽनिस्तत्र अथवाऽपरिपकचित्तस्यपतं- जलिनासत्रितानिमसिद्धान्येवयमनियमादीनियोगा- टांगानितैरज्वलित प्रकाशितोयोज्ञानमयोऽग्निस्त- स्मिन्नित्यर्थः । तानिचस्त्राणीमानि । “अहिंसास- सास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहायमाः। शौचसंतोपतपःखा- ध्यायेश्वरप्रणिधानानिनियमाः" । स्वाध्यायः प्रण- वजपः ईश्वरप्रणिधानमीश्वरभक्तिः “स्थिरसुखमास- नम्” यादृशेनदेहस्थापनेनयस्यपुरुपस्यावयवव्यथा- नुत्पत्तिलक्षणंसुखं देहचलनराहित्यलक्षणस्थैर्यंचसंप- द्यते तदेवतस्यपद्मस्वस्तिकाद्यन्यतममुख्यमासनमि- त्यर्थः । "तस्मिन्सतिश्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदमा- णायामः "। आसनेदृढेसतिदशविंशतित्रिंशदादिक्र- मेणमणवजःप्रतिपक्षप्रतिमासंस्वाभाविकवायुगति- ·१२६ हरिमीडेस्तोत्रं विच्छेदःप्राणायामइत्यर्थः । “स्वविषयाऽसंप्रयोगेचि- त्तस्वरूपानुकारइवेंद्रियाणांप्रत्याहारः"। इंद्रियाणांश- ब्दस्पर्शादिस्वखविपयैरसंप्रयोगेननिरुदचित्तरूपानु- कारइवयत्तूष्णीमवस्थानंसप्रत्याहारइत्यर्थः । “देशवं- धश्चित्तस्यधारणा"। देशे आधारादौआत्मनिवाचि- त्तस्यस्थापनंधारणेत्यर्थः । “तत्रप्रत्ययैकतानताध्या- नम्" तत्रात्मादीप्रत्ययसातत्यंध्यानमित्यर्थः। “त- देवार्थमात्रनिर्भासंस्वरूपशून्यमिवसमाधिः" । ध्या- नमेवध्याध्यानेविहायध्येयमात्रगोचरंसत्समाधिरि- त्युच्यते । तदाध्यानस्वरूपंशून्यमिवभवतिध्यानवि- पयप्रत्ययाभावादित्यर्थः। एतत्साध्योयस्त्वंपदार्थसा- क्षात्कारस्तस्मिन्नमौशोधनदृष्टांतमाह।लोहयुतंहेमय- थामाविति । अयोमिश्रितंसुवर्णअनौमताप्याऽयोवि- हायसुवर्णयथागृहंतितद्वदित्यर्थः ॥ ११ ॥ इदानींभक्ते फलाभिधानपूर्वकस्तौति । यं विज्ञानज्योतिषमायं सुविभांतं ·सटीकम् । हृधदग्न्योकसमीडयंतडिदाभ- म् । भत्त्याराध्येहैवविशंत्यात्म- निसंतं तं संसारध्वांतविना०॥४२॥ यमिति । हृदिहृदये तडिदाभं तडिद्वद्विाद- आभायथाभवतितथा सुविभांतं प्रत्यक्त्वेनसुष्टुप्र- काशमानं विज्ञानज्योतिपंविज्ञानप्रकाशरूपंनतुज- डरूपंज्योतिः । ज्योतिपांज्योतिरितिश्रुतेः आयं स- कारणं । अद्वग्न्योकसम् । अदमयओकांसिउ- पलब्धिस्थानानियस्यतत्रापास्यमानःपरमेश्वर प्रस- नो भवति । ईडयंस्तुत्य भन्याश्रवणादिभिरष्टांगयो- गैरुपासनाभिश्चयाभक्तिर्भजनंतयायमाराध्यात्मनि- स्वस्मिन्स्वरूपतयासंतंवर्तमानमिहैवजीवत्येवदेहेवि- शंतितत्तदात्मानोभवंतीत्यर्थः । अन्यस्यप्रवेशस्यासंभ- वात्तमीडे ॥ १२॥ इदानींस्तुतिकर्तुःफलाभिधानपूर्वकंस्तौति । पायाभक्तं स्वात्मनिसंतं पुरुपयो ·१२८ हरिमीडेस्तोत्रं भत्त्यास्तौतीत्यागिरसंविष्णुरिमं- माम् । इत्यात्मानं स्वात्मनिसंह- त्यसदैकस्तं संसारध्वांतवि०॥४३॥ पायादिति । योविष्णुरिमंभक्तं पायातक्षतु तमीडेइतिसंबंधः कथंभूतं स्वात्मनिसंतं विष्णुरस्मी- त्यभेदेनवर्तमानंभक्तं सएवमुख्योभक्तः। “चतुर्विधा- भजतेमाम्” इत्युपक्रम्य "ज्ञानीवात्मैवमेमतमिति" स्तुतवात् । “तक्षादिनीचैःसुकृतानऽसत्यान्पापाण- मृदारुमयादिदेवान् । भजतियेमाधवनिंदकास्तेपूर्णः- सदानंदमयोहिविष्णुः” इतिभेददर्शिनांनिंदितत्वाच । केनाभिप्रायेणविष्णोस्तद्रक्षणेप्रवृत्तिस्तत्राह । स्वा- स्मानं खस्यांतःकरणं स्वात्मनि स्वस्यस्वरूपभूतेमयि संहत्यनिरुद्ध्यांगिरसमंगानारसभूतम् । “एपहिअं- गानांहिरसः” इतिश्रुतेः । देहायनात्मत्यागेनपरि- शिष्टंचिदानंदरूपमित्यर्थः । इमंमांसदाभत्यास्तौति प्रत्यगभिन्नत्वेनस्तोतीत्यभिप्रायेणविष्णुःपायादिति- संबंधस्तमीडे ।। १३॥

·१३० हरिमीडेतनं चैरुचारयति शृणोति पठत्सुसत्सुस्वयंश्रुखातिष्ठति स विष्णोः अनंतकल्याणगुणमणिगणसागरस्यानंतली- लाविहारपरवशीकृतभक्तलोकस्यशुद्धसत्त्वरूपस्यस- वैज्ञस्यसर्वशक्तेर्भगवतःपरमेश्वरस्य लोकं वैकुंठाख्यं व- जति गच्छति ज्ञोयःएतदर्थपरिज्ञानीपठति । सखा- त्मनिज्ञानं तत्त्वसाक्षात्कारं ज्ञेयंतद्विपयंब्रह्मचमनुष्य- एवसन्निहेवाप्नोति खयमेवस्वप्रकाशपरिपूर्णपरमानंद- ब्रह्मात्मनावतिष्ठतइत्यर्थः । “ब्रह्मवेदनौवभवति ·सटीकम् । १३१ ॥ ३॥ रक्षोमंडलखंडपंडितमहावेतंडशुंडालसद् दोर्द- डनिखिलाण्डपिण्डनकृतौशौंडतथामुंडिभिः । ध्येयं दंडकमंडलूपकरणैश्चंडांशुवंशोद्भवं गंडेकुंडलमंडितर- धुपति कोदंडपाणिभजे ॥१॥ इंदूपलेंद्रमणिसुंदर- मिदुचूडं वृंदावंदपरिवंदितपादपद्मम् । आमंदमंदह- सितोल्लसदाननेंदुं वंदामहेवयममंदमुदाऽविकेशम् ।। ॥५॥ इतिश्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यकैवल्यानं- दयोगींद्रपादकमलश्रृंगायमानस्वयंप्रकाशाख्ययति- विरचिताशंकरभगवत्पादकृतहरिस्तुतिव्याख्या हरि- तत्वमुक्तावली संपूर्णा || शुभमस्तु पाटकेभ्यः॥ विक्रमसंवति । १९४१ । भादवेमासे समाप्तम् ॥

·हरिमीडेस्तोत्रं चैरुचारयति शृणोति पठत्सुसत्सुखयंश्रुखातिष्ठति स विष्णोः अनंतकल्याणगुणमणिगणसागरस्यानंतली- लाविहारपरवशीकृतभक्तलोकस्यशुद्धसत्त्वरूपस्यस- वज्ञस्यसर्वशक्तेभगवतःपरमेश्वरस्य लोकं वैकुंठाख्यं ब्र- जति गच्छति ज्ञोयःएतदर्थपरिज्ञानीपठति । सखा- त्मनिज्ञानं तत्त्वसाक्षात्कारं ज्ञेयंतद्विपयंब्रह्मचमनुष्य- एवसन्निहेवाप्नोति खयमेवस्वप्रकाशपरिपूर्णपरमानंद- ब्रह्मात्मनावतिष्ठतइत्यर्थः । “ब्रह्मवेदब्रह्मैवभवति' इत्यादिश्रुतेरिति ॥ १५॥ वाचाययाश्रुतिवचांसिचभेदवादिकौलेयकैर्मलि- नितानिविशोधितानि । तसामशुद्धमपियद्वचनंम- दीयं संमिश्रितंशंकरगुरोविवुधाक्षमताम् ॥ १ ॥ य- साक्षिपादपदवींसकृदप्यऽवाप्य भूयोनसंसृतिकुमा- र्गमवावंति । लोकास्तमात्मसुखमममनःप्रचार केव- ल्ययोगियरुमाभजतांमनोमे ॥ २॥ इंदीवरेंद्रमणि- सुंदरमिंदिरेशं वंदीकृतेंद्ररिपुदममंदवीर्यम् । मंदस्मि- तमसरनंदितलोकवृंदं वंदेद्विजेंद्रकुलनंदनरामचंद्रम् ॥

·सटीकम् । ॥ ३॥ रक्षामंडलखंडपंडितमहावेतंडशुंडालसद् दोर्द- डनिखिलाण्डपिण्डनकृतौशौंडतथामुंडिभिः । ध्येयं दंडकमंडलूपकरणथंडांशुवंशोद्भवं गंडेकुंडलमंडितर- घुपति कोदंडपाणिभजे ॥४॥ इंदूपलेंद्रमणिसुंदर- जिंदुचूडं बूंदारदपरिवंदितपादपद्मम् । आमंदमंदह- सितोल्लसदाननेंटुं चंदामहेवयममंदमुदाऽविकेशम् ।। ॥५॥ इतिश्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यकैवल्यानं- दयोगींद्रपादकमल गायमानस्वयंप्रकाशाख्ययति- विरचिताशंकरभगवत्पादकृतहरिस्तुतिव्याख्या हरि- तत्वमुक्तावली संपूर्णा ॥ शुभमस्तु पाठकेभ्यः ।। विक्रमसंवति । १९४१ । भादवेमासे समासम् ।।

·शुद्धिपत्रम् । मनुष्याश्च २६) पृष्ठं पंक्ति अशुद्धपाउः शुद्धपाठः १. मनुष्याच २८ १२/नकरतिर्यगादि नरकतिर्यगादि २/आजामका अजामेकां २) पत्युर्न निमित्त पत्युनिमित्त ६/उपसंहारदर्शनान्नेतिचेन्न- "उपसंहारदुर्शनान्नेतिचेन्न- "क्षीरवद्धि क्षीरवद्धि । ३७, १२ अर्मवेदममृतं प्रझैवेदममृतं २ यद्वैतन्ननपश्यति यद्वैतनपश्यति ४३ क्षितिरिति क्षतिरिति यद्यविपयाख्यम् यद्यद्विपयाख्यम् मायाम् ७/शुद्धमतं शुद्धमन्तं घल्याप्रतिपादितं वल्यांप्रतिपादित ७६/ १७ विनासमर्पलात् । विनाऽसमर्थात् यहुभिः यव्हीभि ९६ १४/देहेवा हेदेया १२४॥ घात ध्यांत शमाया ७२ ९ गह दरिमोरकोटी मुंपार्म मातोपामारम पतिरपेठाराममुकामीकी राम भिगो. तया-ररिप्रसारभगांकी दुपानपर मिरेगी.