·आनन्ाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङः ७ काठकोपनिपत सटीकाद्वय पेता। मास्टर ऑर आई। इत्युपपधारेभिः करानकालेजस्थ- संस्कृतभाणाध्यापकैः ‘राजवाडे' इत्युपाढे. बैजनाथशभिः संशोधिता। साच हरि नारायण आपटे बनेन पुष्पाख्यापको आनन्दाय प्रमुद्रणालये आपसाक्ष द्रयिता प्रकाशिता । चतुर्थीयमडून्नावृत्तिः । शालिवाहनशकान्दाः १८३६ लिस्तायाः .. ११४ अस्याः सर्वेऽधिकारा राजशासन मुल्यमेको रूपकः सपाः

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184531
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ७
काठकोपनिषत्
सटीकाद्वयशांकरमाप्योपेता।
मास्टर ऑफ आर्टस् इत्युपपदधारिभिः फर्ग्युसनकालेजस्थ.
संस्कृतभाषाध्यापकैः ‘राजवाडे ' इत्युपाढे.
वैजनाथशर्मभिः संशोधिता।
साच
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशिता ।
चतुर्थीयमडूनावृत्तिः।
शालिवाहनशकाग्दाः १८३६
खिस्तान्दाः १९१४
( अस्याः सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)
मूल्यमेको रूपकः सपादः। (२०१४)

·No text on this page.

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। अस्य ग्रन्थस्य संस्करणे 'महादेव चिमणाजी आपटे' इत्येते. प्रेषि- तानि यानि मुद्रितहस्तलिखितपुस्तकानि क. ख. इत्याद्यक्षरैरङ्कितान्यु. पयुक्तानि तेषु- 'क' इतिसंज्ञितं पुस्तकम्-कलिकातायां 'बिब्लीओथिकाइण्डिकी' इति ग्रन्थावल्या मुद्रितं कै० वे० शा० सं० बाल- शास्त्री देव इत्येतेपामधिकारिभ्योऽधिमतम् । 'ख' इतिसंज्ञितम् -इन्दुरवासिभ्यां किबेकुलोत्पन्नाभ्यां माऊसाहेब. बाळासाहेब इत्येताभ्यामधिगतम् । 'ग' 'घ' इतिसंज्ञिते द्वे-रावसाहेब विंचूरकर इत्येतेभ्योऽधिगते । 'ङ' 'च' इतिसंज्ञिते द्वे-पुण्यनगरवासिभ्यः श्रीगुरुमहाराज इत्येतेभ्योऽ. धिगते । 'छ' इतिसंज्ञितम्-भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेभ्योऽधिगतम् । 'ज', इतिसंज्ञितम्-कोल्हापुरवासिभ्यः श्रीगुरुमहाराज इत्येतेभ्योऽ- धिगतम् । 'झ इतिसंज्ञितम्-काश्यां मुद्रितं रा. रा. आपटे इत्येतेभ्योऽधि- गतम्। 'त्र' इतिसंज्ञितम्-वटोदरनिवासिभ्यः 'कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येतेभ्योऽधिगतम्। 'ट, इतिसंज्ञितम्-अष्टेग्रामनिवासिभ्यः 'गोविंदराव लिमये' इत्येक तेभ्योऽधिगतम् । *'ठ' इतिसंजिता–काठकोपनिषत् । गोपालेन्द्रयतीश्वरटीका- युतभाष्योपेता । नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. 'अप्पासाहेब चुटी' इत्येतेषाम् । एतेषु 'क' 'झ' इति द्वे पुस्तके विहायेतराणि सर्वाणि हस्तलिखि. तान्येवं । 'झ' इत्यस्य मुद्रणकाल संवत् १९३० इति वर्तते । 'क' इत्य- स्य गलितमुखपृष्ठत्वात्कालो न ज्ञायते किंतु तदाधुनिक्रमेव । 'क' इति * इदं तु तत्स्वामिसकाशाच्छोधनकालार्ध प्राप्तमतस्तदानन्दायमस्वरेक पण्डिः समीक्ष्य तत्पाउन्तराणि स्वीकृतानि ।

·[२] शके १६७७ युवनामसंवत्सरे लिखितम् । 'ज' इत्यस्य लेखनकाल: संवत् १८७८ इति वर्तते । इतराणि सर्वाणि शकविहीनान्येव । एतेषां साम्यभेदाभ्यां 'क ख, ज' 'ग, घ, च, ' 'ङ, झ, ञ, ट,' इति च प्रयो वर्गा भवन्ति । प्रथमो वर्ग: कलिकातास्थानीय इत्यभिहितः । अन्तिमः काशीस्थानीयः । मध्यमस्य स्थानोल्लेखाभावान्नामकरणं कर्तु न शक्यते । त्रिषु वर्गेषु 'ध, ज, झ, ञ,' इति शुद्धान्युपलब्धानि । इतरा. ण्यतीवाशुद्धान्य विश्वसनीयानि च । पाठभेदे शुद्धानां यत्रैकमत्यं स पाठः स्वीकृत एव । वैमत्ये तु वरीयस्त्वं 'घ, च,' इत्येताभ्यां दत्तम् । पतयोविसंवादे यन्त्र पहूनां पक्षपात: स गृहीतः । तेन प्रायशो 'ग, घ, प, छ, झ, न, ८,' इत्येतेषां साहचर्य दृष्टम् । सर्वथा शंकराचार्यकृतभाष्य. स्याक्षरशः प्रत्युपस्थापने यत्नः कृतः स कियतांऽशेन सफलीभूत इति ननिश्चीयते। 'छ,' पुस्तके काठकोपनिषन्मूल मेव वर्तते । 'ग, घ, च,' पुस्तकेषु माष्य. मेव । इतराणि समूलानि सभाष्याणि टीकायुक्तानि च । 'क, ख, ज,' पुस्तकान्यानन्दज्ञानकृतटीकायुक्तानि 'झ, ञ, ८,' इत्येतानि च गोपाल न्द्रयतिकृतटीकासहितानि भवन्ति । आनन्दज्ञानकृतविवरणस्य कार्य छोपालेन्द्रयतिना तस्यैव विस्तरः कृत इति तत्र तत्र टीकामाम्याद्भाति । आधुनिकमुश्रणे हे अपि टीके अर्थसौलभ्याय समावेशिते । पाठान्त- राणि प्रतिपृष्ठमूले प्रकाशितानि । वैजनाथ काशीनाथ राजवाडे. चतुर्थावृत्तिप्रस्ताविका। द्वितीयावृत्तावस्यामुपनिप, १.१९. नवर्तणामर्थसौलभ्यसंपादनाप तत्र तत्र मार, एवावतरणिकाया अग्रतो मूल । अप च पूर्वावृतो . यत्र यत्र शोधनक रणनियुक्तजनानामनवधानतया 4. सीत्तदप्यत्र संशाच संस्कृतमिति विद्वद्भिर- भ्यहनीयम् । तथा प्रतिमन्त्रविभागाद्य.. कवर्णानुक्रमोऽप्यत्र संगृह्य मुद्रितः । इत्यलमत्य- सकमूषिकया प्रस्ताविकया। युष्मदीयः आपटे इत्युपाह्वो नारायणतनूजो हरिशर्मा.

·काठकोपनिषदन्तर्गतमन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणिका । अ. भप्रिययको मुवनम् ...२२ १ ५ मन्त्रप्रतीकानि अ. ६. मं. पृ. मन्त्रप्रतीकानि भ. प. म. पृ. उ. ९ ९९ उत्तिष्ठत माप्रत अष्ठमात्रः पुरुषः....२१ १२ ८९/उशन्ह वै वामश्रवसः बाजश्रवसः ११ १३ ९० ..., ३ १७ १२४ उर्वमूलोऽवाशाखः...२ ३ १ १०७ अमीर्यताममृतानाम्...१ १ २८ २८ ऊर्य प्राणमुन्नयति...२ २ ३ अणोरणीयान्महतः ...१ २ २० ६२ भनुपश्य यथा पूर्वे...११ १ १० ऋतं पिबन्तौ सुकृत...१ १ १ ५८ अन्यच्छ्योऽन्यत् ...१ २ ३० ए. अन्यत्र धर्मादन्यत्र ...१ २ ११ ४१ एको वशी सर्वभूता०.२ २ १२ १०२ अरण्योर्निहितः ...२ १ ८ <६ एतच्छ्रुत्वा संपरि०...१ २ १३ अविद्यायामन्तरे ...१ २ ३५ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे. १ १ २१ १५ अव्यक्तात्तु परः ८ ११५ एतदालम्बन श्रेष्ठम्.१ २ १७ भशब्दमस्पर्शम् ७५ एतदघेवाक्षरम्......१ २ ११ १८ भशरीर शरीरेषु ...१ २ २२ १५ एष तेऽग्निर्नचिकेतः....१ १ १९ २० अस्तीत्येवोपलब्धन्यः...२ ३ १३ १२० एष सर्वेषु भूतेषु...१ १ १२ ७० भस्य विखंसमानस्य...२ २ का. आ. कामस्याऽऽप्तिं जगतः.१ २ ११ १३ आस्मान रथिनम् ...१ ३ ३ ६१ जा. आशाप्रतीक्षे संगत५.१ १ ८ ११ नानाम्यहरशेवधिः....१ २ १. १२ आसीनो दूरं ब्रजति...१ १ २१ ५३ त. इ. तरह कुमार सन्तम्.१ १ इन्द्रियाणां पृथग्भावम्.२ ३ ६ ११३ तदेतदिति मन्यन्ते...२ २ १४ १०५ इन्द्रियाणि हयानाहुः.१ ३ १२ तमब्रवीत्प्रीयमाणः ...१ १ १६ १७ इन्द्रियेभ्यः परं मनः...२ ३ ७ ११४ तं दुर्दर्श गूढम् ...१ २ १२ ४५ इन्द्रियेभ्यः पराः : पराः ...१ ३ १० १६ तां योगमिति मन्यन्ते.२ ३ ११ ११७ इह दशकडोद्धम्...२ ३ ११ तिस्रो रात्रीदवासी:.१ १ १ १२ .... १ २ ४ १ ·[२] . ४ ३४ बहूनामेमि प्रथमः म. ... سم .... ५ मन्त्रप्रतीकानि अ.प. म. पृ. मन्त्रप्रतीकानि अ.व. मं. पृ. त्रिणाचिकेतस्रायम् ...१ १ १८ १९ प्र. त्रिणाचिकेतस्त्रिभिः ...१ १ १. २८ प्रते ब्रवीमि त १ १ १४ १५ प. ब. दूरमेते विपरीते......१ ..१ १ ९ वैरत्रापि विचि०....१ १ २१ २२ भ. २२ २३ भयादस्याग्निस्तपति २ ३ न. न जायते म्रियते बा...१ २ १८ १९ मनसंवेदमाप्तव्यम् २ १ ११ (९ न तत्र सूर्यो भाति...२ २ १५ १०५ महतः परमव्यक्तम् ....१ ३ ११ ६९ न नरेणावरेण.... ८ ३८ मृ. न प्राणेन नापानन...२ २ ५ मृत्युप्रोक्ता नाचिकेत:.२ ३ १८. १२४ न वित्तेन तर्पणीयः...१ १ २७ य. न संदृशे तिष्ठति ९ ११५ न सांपरायः प्रति य इमं परमम्... ....१ ३ १७ । ६७ य इमं मध्वदम् ८४ ना. नाचिकेतमुपाख्यानम्...१ ३ १६ य एष मुषु जागति..२ २ नायमात्मा प्रवचनेन...१ २ २३ यच्छवाड्यनसी... ...१ ३ १३ ५५ ७२ नाविरतो दुश्चरितात्.१ २ २४ यतश्चादेति सूर्यः ९ नि. यथाऽऽदर्श तथा .२ ३ ५ ११२ नित्यो यथा पुरस्ताद्भविता ...१ १ ११ १३ नित्यानाम् ...२ २ १३ १०३ यथोदकं दुर्गे वृष्टम्....२ १ १४ नै. यथोदक शुद्ध शुद्धम्.२ १ १५ ९१ नैव वाचा न मनता.२ ३ १२ ११८ यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ...२ ३ १ २ ३ १० ११६ नेषा तर्केण मतिः...१ २ ( ४१ यदा सर्व प्रभिद्यन्ते...२ ३ १५ १२२ प. यदा सर्व प्रमुच्यते...२ ३ १४ १२१ पराचः कामाननु ....२ १ २ ८२ यदिदं किंन जगत्सर्वम्.२ ३ २ ११० पराश्चि खानि व्यतृणत्.२ १ ७८ यदवेह तदमुत्र.......२ १ १० पी. यस्तु विज्ञानवान् ...१ ३ पीतोदका जग्धतृणा...१ १ ३ ...१ ३ ८ ६५ पु. यस्त्रविज्ञानवान् ...१ ३ ६३ पुरमेकादशद्वारम् ....२ २ १ ९२ in ...१ ३ . ७ १ ८७ ....

·[३] मं. पृ. १ ३ सर्वे वेदा यस्पदम् मन्त्रप्रतीकानि अ.व. म. पृ. मन्त्रप्रतीकानि अ. ६. म. यस्मिन्निदं विचि० ...१ १ २९ २९ सन्तसंकल्पः सुमनाः. १ १ १० १३ यस्य ब्रह्म च क्षत्रम्....१ २ २५ भ्र. यः पूर्व तपसः... (५ श्रवणायापि बहुभिः...१ २ यः सेतुरीजानानाम् ...१ ३ २ ६० श्रेयश्च प्रेयश्च... .१ २ २ ३२ या. श्वोभावा मर्त्यस्य ...१ १ २९ २६ या प्राणेन संभवति ...२ १ ८६ स. ये. स स्वमग्नि५ स्वर्ण्यम् १ १ १३ १५ यन रूप रसम् ...२ १ ३ ८२ स त्वं प्रियान्प्रियरूपा. १ २ ३३ येयं प्रेते विचिकित्सा.१ १ २० २१ १ २ १५ ये ये कामा दुर्लभाः....१ १ २५ २५ सह नाववतु.. ...२ ३ १९ १२५ यो. स होवाच पितरम् ...१ १ योनिमन्ये प्रपद्यन्ते...२ २ ७ ९८ सू. लो. लोकादिमग्निम् ... ...१ १ १५ सूर्यो यथा सर्वलोक ०.२ २ ११ १०१ १६ वा. स्व. वायुर्यको भवनम् ....२ २ १० १०१ स्वप्नान्तं नागरिता ...२ १ विज्ञानसारथिर्यस्तु ९ ५ स्वर्ग लोके न भयम्, १ १ १२ १४ वैश्वानरः प्रविशति ह. श. हसः शुचिषद्वसुः ...२ २ २ ९३ शतं चैका च हृदयस्य.२ ३ १६ १२३ हन्त त इदं प्रव० .२ २ ६ ९८ शतायुषः पुत्रपौत्रान्. १ १ २३ ....१ २ १९ २ १९ ५१ ८ . ४ مر २४ हन्ता चेन्मन्यते समाप्ता चेयं मन्त्रप्रतीकवर्णानुक्रमणी।

·No text on this page.

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। काठकोपनिपत आनन्दगिरिगोपालयतीन्दविरचितटीकायसंवलितेन श्रीमच्छांकरभाष्येण समेता। ॐ सह नाविति शान्तिः। ॐ नमो भगवते वैवस्वताय मृत्यवे ब्रह्मविद्याचार्याय नचिकेतसे च । आ० टी०-धर्माधर्माद्यसंसृष्टं कार्यकारणवर्जितम् ।। कालादिभिरविच्छिन्न ब्रह्म यत्तन्नमाम्यहम् ॥ १ ॥ यः साक्षात्कृतपरमानन्दो यावदधिकार याम्ये पदे वर्तमानोऽकर्तृब्रह्मात्मतानुभववलतो भूतयातनानिमित्तदोपरलिप्तस्वभाव आचार्यो वरप्रदानेन परब्रह्मास्यविद्यामुपदिदेश यस्मै चापदिदेश ताभ्यां नमस्कुर्वन्नाचार्यभक्तविद्याप्राप्त्यङ्गत्वं दर्शयति- ॐ नमो भगवते वैवस्वतायेति । गोष्टी०-ब्रह्माद्वयं परानन्दं धर्मादीनामगोचरम् ।। कार्यकारणनिर्मुक्तं शिवं परमुपास्महे ॥ १ ॥ नत्वा देवममाजानिं स्मृत्वा गुरुपदाम्बुजम् ॥ ध्यात्वा गौरीमहं कुर्वे कठभाप्यविवेचनम् ॥ २ ॥ क्व भाप्यमतिगम्मीरं क चाहं मन्दबुद्धिगः ।। तथाऽपि गुरुवर्याणां पादसंस्मृतितो यते ॥ ३ ॥ भगवान्भाष्यकारो यमनचिकेतःसंवादरूग्ण प्रवृत्ताः कठवल्लीचिख्यासुश्विकीर्षितस्य माप्यस्य निर्विघ्नप्रचयगमनादिप्रयोजनाय ब्रह्मविद्याचार्यनतिलक्षणं मङ्गलमाचरन्नादौ यम नमस्करोति-नम इति । मृत्यवे नम इत्यन्वयः । ननु न यमो नमस्कार्यों मारयतीति मृत्युरिति व्युत्पत्त्या भूतयातनादिकर्तृत्वेन दोषवत्त्वान्निर्दुष्टो ह्याचार्यों नाम भवतीत्याश- याऽऽह-भगवत इति । उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिती] तिस्मृतेर्यमः करतलीकृतब्रह्मतत्त्वोऽपि यावद. धिकार याम्ये पदे वर्तमानः प्रारब्धमतिवाहयन्नकर्तृब्रह्मात्मतानुभवबलतो भूतयातनादिदोषै. १. ट. . 'न्तिः। शं नो मित्रः शंवरुण इति शान्तिः1.01२ घ. इ.मो व ·२ - टीकाद्वयसमेतशांकरमाध्योपेता- [अध्या०१वल्ली१] रलिप्तस्वभाव इति युक्तं तस्य नमस्कार्यस्थमिति भावः । तस्य हिरण्यगर्भात्मकसूर्यप्रभवत्वेन महत्त्वं दर्शयति—वैवस्वतायेति । विवस्वतोऽपत्यं पुमान्वैवस्वतस्तस्मै वैवस्वताय भग. वते ब्रह्मविद्याचार्याय मृत्यवे नम इत्यन्वयः । एवं यमनतिं कृत्वा वरप्रदानेन यस्मै यमो नचिकेतसे ब्रह्मविद्यां प्राह यस्माच्च ब्रह्मविद्या लोके वृद्धिं गता तं नमस्करोति- नचिकेतस इति । नम इति संबन्धः । चकारो मगर द्धयसमुच्चयद्वारा भक्तविद्याप्राप्त्य. अत्वसूचकः । अथ काठकोपनिषदलीनां सुखार्थप्रबोधनार्थमल्पन्था वृत्तिरारभ्यते। सदेर्धातोर्विशरणगत्यवसादनार्थस्योपनिपूर्वस्ग किप्प्रत्ययान्तस्य रूप. मुपनिषदिति । उपनिषच्छब्देन च व्याचिख्यासित ग्रन्थप्रतिपाद्यवेद्यव- स्तुविषया विद्योच्यते । केन पुनरर्थयोगेनोपनिषच्छब्देन विद्योच्येत इत्युच्यते । ये मुमुक्षवो दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छ. दवाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपसद्योपगम्य तन्निईतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषामविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणोद्धिंसनाद्विनाशना. दित्यनेनार्थयोगेन विद्योपनिषदित्युच्यते । तथा च वक्ष्यति- " निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते” इति । आ० टी०- अथशब्दो मङ्गलार्थः । चिकीर्पितं प्रतिनानीते-काठकेति । ननूप. निषदो वृत्तिर्नाऽऽरब्धव्या प्राणिनां कामकलुषितचेतसामुपनिषच्छ्रवणात्पराङ्मखत्वाद्विशिष्ट. स्याधिकारिणो दुर्निरूपत्वाद्वन्धस्य च सत्यस्य कर्मभ्य एव निवृत्तरुपनिषजन्यविद्याया निष्प्रयोजनवाजीवस्य चासंसारिब्रह्मात्मतायाः प्रतिपादयितुमशक्यत्वेन निर्विषयत्वाच्चेत्या. शङ्कयोपनिषच्छब्दनिर्वचनन विद्याया विशिष्टाधिकार्यादिमत्त्वप्रदर्शनेन तज्जनकस्य ग्रन्थ. स्यापि विशिष्टाधिकार्यादिमत्त्वेन व्याख्येयत्वं दर्शयितुं प्रथममुपनिषच्छब्दस्वरूपसिद्धिं ताव- दाह-उपनिपूर्वस्येति । ब्रह्मविद्यायामुपनिषच्छब्दस्योपनिषदं भो ब्रूहीत्यादिप्रयोगद- र्शनाद्धात्वर्थमाह-उपनिपच्छब्देनेति । क्लप्तावयवशक्त्यैव प्रयोगसंभव समुदायश- क्तिरुपनिषच्छब्दस्य न कल्पनीयेत्याह-केन पुनरिति । षद्ल विशरणगत्यवसादन. विति धातोपिशरणमर्थमादाय योगवृत्तिमाह-उच्यत इति । विषयेषु क्षयिष्णुत्वादि. दोषदर्शनाद्विरक्ता: केचन मुमुक्षवः प्रसिद्धा न सर्वे भवादृशाः कामुका एवेति यच्छब्देन प्रसिद्धावद्योतकेन कथयति । आनुश्रविकाः शब्दप्रतिपन्नाः स्वर्गभोगादयः । उपसद्यति । आचार्योपदेशालब्ध्वा यावत्साक्षात्कारं शीलयन्ति संसार्यसंसायक्यासंभावनादि निरस्य. न्तीत्यर्थः । १ ज. ५. सुखेनार्थको । २ ग. च. 'प्रतिबोधनम । ३ रु. ख. 'बोधनम । ४ अ. ब. ट. 'ग्रन्थव । ५ स. अ. अ. ट. 'च्यतेऽत्रोच्य । ६ ७. च. स. म. 'नश्रावि । ७ . . म. ट. 'च्छब्देन वा । ८ ग. च.टया।९ ग. ठ. णाद्विशस नाद्वि । ।

·[भभ्या०१वल्ली] काठकोपनिषत् । गो० टी०-यदर्थ मङ्गलाचरणं कृतं तत्प्रतिनानीते-अयेत्यादिना । अथ. शब्दो मङ्गलार्थः । काठकोपनिषद्वल्लीनां मृत्युनचिकेतःसंवादपरिसमाप्तिपर्यन्ता काठकोपनि- षत् । तदेकदेशा वल्यो लता: कमलनावदीष्टफलदाः । तासां वृत्ति प्यं तल्लक्षणसत्त्वा- दारभ्यते प्रक्रम्यत इत्यर्थः । ननु भर्तृप्रपञ्चादिभिरेव व्याख्यातत्वान्नाऽऽरम्भणीया वृत्तिरि. त्यत आह-अल्पग्रन्थेति । अन्येषां शब्दतो बहत्वादर्थतश्च न्यूनत्वात्तैरगतार्थ भाष्यम् । अल्पा ग्रन्थाः शब्दा यस्याः सा तथोक्ता । ननु 'अत्ता चराचरग्रहणात् ' इत्या. दिभिरधिकरणैरेव निर्णीतार्थत्वादुपनिषन्न व्याख्येयेत्यत आह-सुखार्थेति । सुखेनाना• यासेनार्थस्य वाक्यार्थस्य प्रबोधनार्थ सम्यग्ज्ञानाय पदार्थज्ञानपूर्वकवाक्यार्थज्ञानमयेति यावत् । ननूपनिषदो वृत्तिर्नाऽऽरब्धव्याऽधिकारिप्रयोजनविषयसंबन्धानामभावात् । तथा हि प्राणिनां कामकलुषितचेतसामुपनिषच्छ्रवणात्पराङ्मुखत्वेन विवेकादिमतोऽधिकारिणो दुर्लभत्वादुपनिषद्भिः कर्तृत्वादिविशिष्टजीवस्यासंसारिब्रह्मात्मतायाः प्रतिपादयितुमशक्यत्वेन ब्रह्मात्मैक्यविषयाभावादेव प्रयोजनमपि न लम्यते बधस्य सत्यत्वन विद्यायास्तन्नि. वर्तकस्वायोगात्कर्मभिरेव तन्निवृतेः संभवाच्चात एव संबन्धो ने याशङ्कयोपनिषच्छब्द. निर्वचनेन विद्याया विशिष्टाधिकार्यादिमत्त्वप्रदर्शनंन तज्जनकनन्यस्यापि विषयादिमत्त्वं दर्शयितुमादावुपनिषच्छब्दस्वरूपनिप्पत्तिप्रकारं तावदाह-उपनिपूर्वस्येति । शिथि- लीकरणप्राप्तिनाशार्थकस्य विबिति प्रत्ययोऽन्ते यस्य स तथा । तस्य सदेर्धातो. रुपपूर्वस्य निपूर्वस्य रूपं निप्पन्नशब्दस्वरूपमुपनिपदि यर्थः । एवमुपनिषच्छब्दस्वरूपं निरुच्योपनिषदं भो ब्रूहीत्यादौ ब्रह्मविद्यायामुपनिषच्छब्दप्रयोगदर्शनादुपनिषच्छन्देन ब्रह्मविद्योच्यत इत्याह-उपनिषच्छब्देनेति । उक्तश्रुतिप्रसिद्धिद्योतकधशब्दः । व्याख्यातुमिष्टो ग्रन्थ उपनिषद्रुपस्तस्य प्रतिपाद्यमधिकारिणश्च क्यं यद्वस्तु ब्रह्म. स्मैक्यं तद्विषयो यस्याः सा तथा । ननूपनिषच्छन्न विद्या किं समुदायशक्त्याऽभिधीयत उतावयवशक्त्या । नाऽऽद्यः । लोके विद्यायामुपनिषच्छब्दस्य प्रयोगाभावेन समुदायशक्ते. रक्लप्तत्वात्कल्प्यायाश्च क्लप्तावयवशक्त्या बाध्यत्वात् । न द्वितीयः । योगवृत्ते- रन्यत्रापि संभवादिति शङ्कते-केनेति । अर्थयोगोऽर्थसंबन्धस्तेन कमर्थसंबन्ध- मादायोपनिषच्छब्देन विद्योच्यत इत्यर्थः । उक्तरीत्या न समुदायार्थो नाप्यवय. वार्थ इति भावः । षद्ल विशरणगत्यवसादनध्विति स्मृतरुपनिषच्छब्दस्यावयववृत्ति विद्यायां दर्शयिष्यामीत्याह-उच्यत इति । प्रथममुपशब्दलक्ष्यार्थमाह-य इति । दृष्टाः प्रत्यक्षेण स्रक्चन्दनवनितादयः शब्दश्रवणमनुगम्या आनुश्रविकाः । ते च ते विषयाश्च तेभ्यः क्षयिष्णुत्वसातिशयस्वादिभिहेतुभिर्विगता तृष्णाऽऽशा येषां ते तथा. रूपाः सन्तः । इदमुपलक्षणं शमादेः । मुमुक्षवो मोक्षेच्छवः प्रसिद्धाः । शान्तो दान्त इत्यादौ वक्ष्यमाणलक्षणं स्वरूपं यस्याः सा तां विद्यामुपसद्योपगम्य प्राप्येत्यर्थः । १ म. सिद्वत्वेन । ट सत्त्वेन ·४ टीकापसमेतशांकरमाध्योपेता- [अध्या ०१वल्ली १] निशब्दार्थमाह—तनिष्ठयेति । तस्यां निष्ठाऽनन्यव्यापारता येषां ते तन्निष्ठास्तेषां भावस्तनिष्ठता तया निश्चयेन फलावश्यक वबुद्धथा शीलयन्स्यसंसायुक्यासंभावनां निर- स्यन्ति साक्षात्कारपर्यन्तमित्यर्थः । धात्वर्थद्वयं संगृह्याऽऽह-तेषामिति । संसारबी- जस्य कर्तृत्वादिकारणस्याविद्यादेरादिपदेन कामकर्मादिपरिग्रहः । विशरणादित्यस्य व्याख्यानं विशसनादिति । शिथिलीकरणादित्यर्थः । अवसादनार्थमाह-विनाशना- दिति । उक्तार्थमुपसंहरति-इत्यनेनेति । उक्तेऽर्थे श्रुति प्रमाणयति-तथा चेति । पूर्वोक्तविशेषणान्मुमुक्षून्वा परं ब्रह्म गमयतीति ब्रह्मगमयितृत्वेन योगाद्ब्रह्मविद्योपनिषत् । तथा च वक्ष्यति-" ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽमू- द्विमृत्युः " इति । लोकादिब्रह्मजज्ञो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवासज- न्मजरायुपद्रववृन्दस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन धात्वर्थयोगादग्निविद्याऽप्युपनिषदित्युच्यते । तथा च वक्ष्यति-"स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते" इत्यादि । नेनु चोपनिषच्छ. ब्देनाध्येतारो ग्रन्थमप्यमिलेपन्ति । उपनिषदमधीमहऽध्यापयाम इति च । एवं नैष दोपोऽविद्यादिसंसारहेतुविशरणादेः सदिधात्वर्थस्य ग्रन्थ- मात्रेऽसंमवाद्विद्यायां च संभवात् । ग्रन्थस्यापि तादर्थेन तच्छब्दत्वो. पपत्तेः । आयुर्वै घृतमित्यादिवत् । तस्माद्विद्यायां मुख्यया वृत्त्योपनि- पच्छब्दो वर्तते ग्रन्थे तु भक्त्येति । एवमुपनिषन्निर्वचनेनैव विशिष्टोऽ. धिकारी विद्यार्थीमुक्तः । विषयश्च विशिष्ट उक्तो विद्यायाः परं ब्रह्म प्रत्यगात्मभूतम् । प्रयोजनं चास्या उपनिषद आत्यन्तिकी संसारनिवृ. त्तिर्ब्रह्मप्राप्तिलक्षणा । संबन्धश्चैवंमूतप्रयोजनेनोक्तः । अतो यथोक्ता- धिकारिविषयप्रयोजनसंबन्धाया विद्यायाः काशकत्वेन विशिष्टाधिकारिविषयप्रयोजनसंबन्धा एता वल्लयो भव- न्तीति । आ. टी०-गत्यर्थमादायाऽऽह-पूर्वोक्तेति । अग्निविद्यायामप्यवसादनमादायोनि. पच्छब्दस्य वृत्तिमाह-लोकादिरिति । भूरादिलोकानामादिः प्रथमजो ब्रह्मणो जातो ब्रह्मजः स एव जानातीति ज्ञः । ग्रन्थे तु भक्त्येत्युपचारणोपनिषच्छन्दप्रयोग इत्यर्थः । १ घ. ननूप । २ ख लषन्ति । ३ ग. च. हेऽध्यापयामह इ ! ४ ग. च नैव । ५ क. ज. पादेर्धात्व । म. प. च. 'मात्सदेर्धात्व । ६ क. ख. ज. °तु भाक्त्ये । ग. ह. अ. म. ट. भाक इति । ७. श. म. ट. 'षच्छन्दनिः । ८ क. ख. ज. या उक्तः । १.म. म. सबन्ध प्रयोजनाया। करतलन्यस्तामलकवत्म- तु ट.

·[ अध्याय १ वल्ली १] काठकोपनिषत् । उपनिषच्छब्दनिर्वचनेन सिद्धमर्थमाह-एवमित्यादिना । आत्यन्तिकी निदाननिवृत्त्या निवृत्तिर्विवक्षिता । निदानं चान्वयव्यतिरेकशास्त्रन्यायेभ्यः संसारस्याऽऽत्मकत्वाविद्या । सा च न कर्मणा विनिवर्ततेऽतो विद्यायाः प्रयोजनेन साध्यसाधनलक्षणः संबन्ध इत्यर्थः । । गो० टी०-सदेर्गत्यर्थमादायाऽऽह-पूर्वोक्तेति । कर्तृत्वाद्यनर्थमूलाविद्या निहत्य पूर्वोक्तविशेषणान्साधनचतुष्टयसंपन्नान्सादयति परब्रह्म गमयतीति व्युत्पत्त्या ब्रह्मगमयितृ- त्वयोगेन योगात्संबन्धाद्ब्रह्मविद्योपनिषच्छब्देनोच्यत इत्यर्थः । उक्तेऽर्थे व्याख्येयश्रुतिवाक्यं प्रमाणयति-तथा चेति । विद्यया ब्रह्म प्राप्तो विगतं रजो यस्मात्स विरजोऽज्ञानशू- न्योऽभूत् । अत एव कार्यनिवृत्तिरित्याह-विमृत्युरिति । मृत्योर्मरणोपलक्षितसंसारा. द्विगत इत्यर्थः । ननु व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यविद्योपनिषच्छब्देनोच्यत इत्ययुक्तम् । तथात्वेऽग्निविद्याप्रकाशनापत्तरित्याशङ्कय सदग्निविद्यायामवसादनविशरणार्थावादायोपनिष. च्छब्दस्य वृत्तिमाह-लोकादिरिति । लोकानामादिः प्रथमनो ब्रह्मणो जातो ब्रह्मनः स एव जानातीति ज्ञस्तद्विषयाया अग्निविषयायाः । जरादीत्यादिपदेन मरणादिसंग्रहः । वृन्दस्य समृहस्यावसादयितृत्वेन धात्वर्थयोगादग्निविद्याऽप्युपनिषच्छडेनोच्यत इत्यन्वयः । इतरक्रियातो वैषम्यमाह-लोकान्तर इति । उक्तेऽर्थे वाक्यशेषं प्रमाणयति- तथा चेति । स्वर्गलोका यजमाना अमृतत्वं देवत्वं भजन्त प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । उपनिष- च्छब्दस्य अन्येऽध्यापकाध्यतृप्रसिद्धिविरोधं शङ्कते -नन्विति । प्रथमचकार एक्का. रार्थः क्रियान्वयी । द्वितीयः प्रयोगद्वयसमुच्चयार्थः । उपपादितयोगार्थस्य विद्यायामेव संभवात्सव तच्छब्देनोच्यत इति परिहरति-नेप दोष इति । प्रतिज्ञायां हेतुमाह- अविद्येति । अविद्याकामकर्मेत्येवमादियः संसारस्तस्य कर्तृत्वादेहेतुस्तस्य विशरणादेरा- दिपदेन गत्यवसादयोर्ग्रहणं भवति । ननु ग्रन्थे प्रयोगः कथमित्यत आह-ग्रन्थस्या. पीति । तादर्थेनेति सोऽर्थः प्रयोजनं यस्य स तदर्थस्तस्य भावस्तादर्य तज्जनकत्वेनेति यावत् । स शब्द उपनिषदिति यस्य स तच्छब्दातस्य भावस्तच्छन्दत्वं तस्योपपत्तेः संभ. वादित्यर्थः । तज्जनके तच्छब्दप्रयोगे दृष्टान्तमाह-आयुरिति । आयुष्प्रदे घृत आयु- प्पदवदित्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । ग्रन्थे तु भक्त्येति लक्षणयोपनिपच्छब्द- प्रयोग इत्यर्थः । उपनिषच्छब्देन सिद्धमर्थमाह-एवमित्यादिना । उपनिषन्निर्वचन. मुपनिपच्छब्दस्य योगार्थकथनं तेन विशरणावसादनार्थानुगमेन विद्याया विवेकादिविशेषण. विशिष्टोऽधिकार्युक्तो गत्यर्थानुगमेन मुमुक्षशब्दितत्वंपदलश्यप्रत्यगात्मभूतं परं ब्रह्म विद्याया विशिष्टोऽसाधारणो विषय उक्तोऽस्या विद्यायाः प्रयोजनं चाविद्यानिवृत्तिद्वारा संसारनिवृत्तिरात्यन्तिक्यारोपिताभावस्याधिष्ठानात्मकत्वेन ब्रह्मप्राप्तिलक्षणा निवृत्तिः । अथवा ब्रह्मप्राप्तेस्तद्रूपनिरतिशयानन्दप्राप्तेलक्षणा ज्ञापिकेत्यर्थः । संबन्धमाह-संबन्धश्चेति । एवंभूतप्रयोजनेन संसारनिवृत्त्यादिप्रयोजनेन । संबन्ध उक्तो ज्ञानादीनामिति शेषः । अयं ·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या०१वल्ली १ ] मावो न हि सर्वो लोकः कामादिपरतन्त्रस्तद्वदनेकजन्मार्जितसुकृतपरिपाकाच्छुद्धसत्त्वस्या- धिकारिणः कस्यचित्संभवाद्वन्धस्य च मिथ्यात्वेनाविद्याकल्पितत्वात्कर्मभिनिवृत्त्ययोगादन्ब. यव्यतिरेकाम्यां शुक्तितत्त्वज्ञानेनेव रजतभ्रान्तायन शास्त्रेण च ज्ञानेनैव बन्धनिवृत्तरत एवाकर्तृब्रह्मात्म्यैक्यविषयस्यापि संभवः । एवं ज्ञानेनाविद्यानिवृत्त न्यजनकभावः संबन्ध इत्याहनीयमित्यधिकारिविषयप्रयोजनसंबन्धत्वेन विद्यायास्तज्जनकाल्लीनामपि तैः संबन्धा- दधिकार्यादिमत्त्वमित्यभिप्रेत्याऽऽह-अत इति । प्रकाशकत्वेन जनकत्वेन । विशि- टेति । विशिष्टान्यधिकारिविषयप्रयोजनानि तैः संबद्धा एता व्याख्येयत्वेन बुद्धिस्थाः । तासां व्याख्येयत्वमुपसंहरति-इत्यत इति । अतस्ता यथाप्रतिभानं व्याचक्ष्महे- ॐ उशन्ह वै बाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ तत्राऽऽख्यायिका विद्यास्तुत्यर्था । उशन्कामयमानो है वा इति वृत्तार्थस्मरणार्थों निपाती वाजमन्नं तदानादिनिमित्तं श्रबी यशो यस्य स वाजश्रवा रूढितो वा तस्यापत्यं वाजश्रवसः किल विश्वजिता सर्व- मेधेनेजे तत्फलं कामयमानः । स तस्मिन्क्रतो सर्ववेदसं सर्वस्वं धनं बदौ दत्तवान् । तस्य यजमानस्य ह नचिकेता नाम पुत्रः किलाऽऽस बभूव ॥१॥ आ०टी०- वश कान्तावित्यस्य शत्रन्तं रूपमुशन्निति । श्रवः कीर्तिः । सर्वमेधेन सर्वस्वदक्षिणेनेने यजनं कृतवानित्यर्थः । सदसि यज्ञसभायां येऽन्ये मिलिता ब्राह्मणास्ते. भ्यश्च ॥१॥ गो० टी०-औद्धत्यं परिहरति-यथेति । यथाप्रतिभानं यथाज्ञानं व्याचक्ष्महे व्याख्यानं कुर्महे । नन्वन्यच्छ्रेय इत्यारम्यैवोपनिषद्व्याख्यानार्दा विद्याननकत्वात्प्रथमाया. श्वाऽऽख्यायिकारूपत्वेन विद्यानङ्गत्वादित्यत आह-आख्यायिकेति । विद्यायां प्रवृ. त्तिहेतुस्तुत्युपयोगित्वेन तदधिकारहेत्वग्निविद्याप्रतिपादकत्वेनाऽऽद्याया अपि व्याख्येयत्वमिति मावः । वश कान्तौ कान्तिरिच्छा । वशधातोः शतृप्रत्यय उशन्निति रूपं, वृत्तार्थों भूतार्थः । यशः कीर्तिः । रूढितो वा वानश्रवा इत्यनुवर्तते सर्वमेधेन सर्वस्वदक्षिणाकेनेने यजनं कृतवानित्यर्थः । तत्फलं विश्वनितः फलम् । अर्थान्तरप्रसिद्धयवद्योती द्वितीयो निपातः ॥ १ ॥ १६. म. म. ट. ह वै वृ । २ क. इ. 'वो यस्य । ३ क. ब. ज. स चैत । घ. स च । है. म. स्वप' ।

·[ अध्याय १ वल्ली.१]
काठकोपनिपत् ।
७
तरह कुमार सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु
श्रद्धाऽऽविवेश सोऽमन्यत ॥ २ ॥
तं ह नचिकेतसं कुमारं प्रथमवयसं सन्तमप्राप्तप्रजननशक्तिं बालमेव
श्रद्धाऽऽस्तिक्यबुद्धिः पितुहितकामप्रयुक्ताऽऽविवेश प्रविष्टवती । कस्मि-
न्काल इत्याह-ऋत्विग्भ्यः सदस्येभ्यश्च दक्षिणासु नीयमानासुद्धविमा-
गेनोपनीयमानासु दक्षिणार्थासु गोषु स आविष्टश्रद्धो नचिकेता
अमन्यत ॥२॥
आ० टी०-२॥
।
-
गो० टी०-अप्राप्तप्रजननशक्तिमप्राप्ता प्रजनने प्रजोत्पादने शक्तिर्येन स तं श्रद्धाऽs.
विवेशेत्यन्वयः । ननु गुर्वधीनः स्वार्थ न व्यापारयेदिति न्यायात्कथं स्वेष्टानुकूला श्रद्धेत्यत
आह-पितुरिति । काम्यत इति कामो हितश्चासौ कामच हितकामः स्वर्गादिरिति
यावत् । तेन प्रयुक्ता जनिता जनकोद्देशज्ञानाधीनेत्यर्थः । प्रविष्टवतीति । स श्रद्धावा.
जात इति भावः । दक्षिणास्त्रित्यादिवाक्यमाकाङ्क्षापूर्वकमपेक्षितं पूरयन्व्याकरोति-
कस्मिन्निति । सदस्येभ्यश्चेति । ऋत्विग्भ्योऽन्ये सदसि यज्ञसभायां ये मिलितास्ते-
भ्यश्च विभागेनेत्येतस्यैतावदित्युपनीयमानासु दीयमानासु दक्षिणास्विति व्याचष्टे-
दक्षिणार्थास्विति । विशेष्यं स्यति-गोष्विति । ऋत्विगादिभ्यो गोषु दीयमा-
नासु तं श्रद्धाऽऽविवेशेत्यन्वयः ॥ २॥
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत्॥३॥
कथमित्युच्यते-गीतोदका इत्यादिना । दक्षिणार्था गावो विशे-
प्यन्ते । पीतमुदकं याभिस्ताः पीतोदकाः । जग्धं भक्षितं तृणं याभिस्ता
जग्धतृणाः । दुग्धो दोहः क्षीराख्या यासा ता दुग्धदोहाः । निरिन्द्रिया
अप्रजननसमर्था जीर्णा निष्फला गाव इत्यर्थः । यास्ता एवंभूतो गा
ऋत्विग्भ्यो दक्षिणाबुद्ध्या ददत्प्रयच्छन्ननन्दा अनानन्दा असुखा नॉमे-
त्येतो ते लोकास्तान्स यजमानो गच्छति ॥३॥
१ क. ख. 'स्तिकी बु । २ झ अ. 'न्यताऽऽलोचितवान् । २. ट. 'न्यत'ऽऽलोकत.
वान् ।। २ ।। ३ ख. ज. यः । यतस्ता । ४ झ. अ. ट. °ता ऋ। ५ ग. च. 'नामान इसे
६ क. ख. ज. ति ता ददत् ॥ ३ ॥

·- टीकाद्वायसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ० १ वल्ली १] आ० टी-पीतमुदकं प्रागेव नोत्तरकालं पानशक्तिरप्यस्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥ गो० टी०- मननप्रकार प्रश्नपूर्वकमवतारयति-कथमित्यादिना । विशेष्यन्ते पीतोदकत्वादिविशेषेण संयुज्यन्ते । पीतमुदकं प्रागेव नोत्तरकालं पानशक्तिरप्यस्तीत्यर्थः । एवं दानोत्तरकाले तृणभक्षणे दोहने च न शक्तिरित्यर्थो द्रष्टव्यः । अप्रजननसमर्थाः प्रजनने वत्सप्रसवे सामर्थशून्याः । निष्कला इति । शकृदपि द्रवीभूतेति निष्फला इत्युच्यन्ते । यः प्रयच्छन्स गच्छतीत्यन्वयः । कानित्यपेक्षायामाह--त इति। तच्छब्दः प्रसिद्धार्थक इत्याह-य इति । प्रसिद्धा लोका इत्यर्थः । कीदृग्विधा इत्यपेक्षायामाह- अनन्दा इति । न नन्दा आनन्दयन्तीति नन्दाः सुखननकास्ते न भवन्तीत्यनन्दा- स्तदाह । अनानन्दा असुखनामान इत्येतदिति ॥ ३ ॥ स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीयं तृतीयं त होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४ ॥ तदेवं क्रत्वसंपत्तिनिमित्तं पितुरनिष्टं फलं मया पुत्रेण सता निवा- रणीयमात्मप्रदानेनापि क्रतुसंपत्तिं कृत्वेत्येवं मत्वा पितरमुपगम्य स होवाच पितरं हे तत तात कस्मै, ऋत्विग्विशेषाय दक्षिणार्थं मां दास्यसि प्रयच्छसीत्येतत् । एवमुक्तेन पित्रोपेक्ष्यमाणोऽपि द्वितीयं तृतीयमप्युवाच कस्मै मां दास्यसि कस्मै मां दास्यसीति । नायं कुमार. स्वभाव इति क्रुद्धः सन्पिता तं ह पुत्रं किलोवाच मृत्यवे वैवस्वताय त्वा त्वां ददामीति ॥४॥ आ० टी०-॥४॥ गो० टी०-मननप्रकारमुपसंहरन्नुत्तरवाक्यमुपसंहरति-तदेवमित्यादिना । एवं पूर्वोक्तगोदक्षिणया क्रतोरसंपत्तिरसाङ्गता निमित्तं यस्य फलस्य तथा । पुत्रेण सता पुंनाम्नो नरकात्रायत इति व्युत्पत्तेः सत्पुत्रेणेति यावत् । अपिशब्दो द्रव्यान्तरस्वातन्त्र्याभावयोः सूचकः । आत्मप्रदानेनापि ऋतुसंपत्तिं कृत्वा पुत्रेण सता मया पितुरनिष्टं फलं निवा- रणीयमित्यन्वयः । दीर्घाभावश्छान्दस इत्याह-तातेति । दास्यसीति स नचिकेताः पितर मुवाचेत्यन्वयः । एवं पूर्वोक्तवचसोक्तेन प्रेरितेन द्वितीयं द्वितीयवारं तृतीयं तृती- यवारं पुनःपुनरप्युवाचेत्यर्थः । किमित्यत आह-कस्मा इति । अपेक्षितं पूरयन्नुत्तर. मवतारयति-नायमिति ॥४॥ १२. म. ट. 'निष्टफ° । २ क. ख. ज. 'स्यसीति प्र। ३ क..ख. घ..ज. कनापि ।

·[मण्याय १ बल्ली १] काठकोपनिषत् । बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः । किशस्ति- यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥ ५॥ स एवमुक्तः पुत्र एकान्ते परिदेवयांचकार । कथमित्युच्यते-बहूना शिष्याणां पुत्राणां वैमि गच्छामि प्रथम: सन्मुख्यया शिष्यादिवृत्ये. त्यर्थः । मध्यमानी च बहूनां मध्यमा मध्यमयैव वृत्त्यैमि । नाधमया कदाचिदपि । तमेवं विशिष्टगुणमपि पुत्रं मां मृत्यवे त्या ददामीत्युक्त. पान्पिता। स किंस्विद्यमस्य कर्तव्यं प्रयोजनं मया प्रत्तेनं करिष्यति पत्कर्तव्यमद्य । नूनं प्रयोजनमनपेक्ष्येव क्रोधवशादुक्तवान्पिता। तथापि तपितुर्वचो मृषा मा भूदित्येवं मत्वा परिदेवनापूर्वकमाह पितरं शोका- विष्टं कि मयोक्तमिति ॥ ५॥ आ० टी०-पथावसरं गुरोरिष्टं ज्ञात्वा शुश्रूषणे प्रवृत्तिर्मुख्या । आज्ञावशेन मध्यमा । तदपरिपालनेनाधमा । मया दत्तेन यत्कर्तव्यमद्य यमस्य करिष्यति तरिक कर्त- व्यमासीन्नाऽऽसीदेव विधानाभावात् । कथं तयुक्तवानियत आह-नूनमिति ॥५॥ । गो० टी-एवमुक्त इति । पित्रेति शेपः । परिदेवयांचकार दीर्वचिन्तां कृत. मानित्यर्थः । चिन्ताप्रकारं प्रश्नपूर्वकमवतारयति-कथमित्यादिना । बहूनां मुख्य. वृत्तिमतामिति शेषः । मुख्यया यथावसरं ज्ञात्वा शुश्रूषणे प्रवृत्तिरूपयेत्यर्थः । शिष्यादीत्या. दिपदेन पुत्रभार्यादयो गृह्यन्ते । मध्यमवृत्तिभानां शिप्यादीनां मध्यमानाम् । चकारो वृत्ति. यं कालभेदेन नचिकेतसि विद्यत इति द्योतनार्थः । मध्यमयैवेति । आज्ञादिवशेन शुश्रूषणे प्रवृत्तिरूपयेत्यर्थः । नाधमया पित्रादिना कोपितः सन्शुश्रूषणेऽप्रवृत्तिरूपया । 'पत्रादिना कोपितः कदाचिदप्यधमया नैमीति संबन्धः । एवं विशिष्टगुणं हीनवृत्ति- हितम् । मुख्यमध्यमवृत्तिमोजो गुणवतः पुत्रस्य मृत्यवे दानमनुचितमित्याह- अपि पुत्रमिति । मया प्रत्तेन दत्तेन द्वारा यस्कर्तव्यमद्य यमस्य करिष्यति तत्प्रयो- मनं किं कर्तव्यमासीन्नाऽऽसीदेव विधानाभावात् । कथं तद्युक्तवानत आह-नूनमिति। नूनं निश्चयः । अपेक्षितं पूरयन्नुत्तरमवतारयति-तथाऽपीति । तद्वचः पितुर्मूषा मा मूदित्येवं परिदेवनापूर्वकं किं मयोक्तमितिशोकाविष्टं पितरमाहेत्यन्वयः ॥ ५ ॥ १ ज. 'ध्यतीति । २अ. °णां वा शिष्यादीनां वै । ३ ग. च. °ना वा ब° । क. ख. ग. ब. ज... 'वेद। ५ ग. या दत्ते'। ६ क. न किं क° १७ घ. म. ट. 'द्वयसमुचये का। ८ र. 'तः क । ९ ठ. भाजां ग' २ ·२ १० टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ० १ पल्ली १] अनुपश्य यथा पूर्व प्रतिपश्य तथाऽपरे । सस्य- मिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाऽऽजायते पुनः॥ ६॥ अनुपश्याऽऽलोचय निभालयानुक्रमेण यथा येन प्रकारेण वृत्ताः पूर्वेऽतिक्रान्ताः पितृपितामहादयस्तव । तान्हमा च तेषां वृत्तमास्थातुम- हसि वर्तमानाश्चापरे साधवो यथा वर्तन्ते तांश्च प्रतिपश्याऽऽलोचय तथा। न च तेषु मृषा करणं वृत्तं वर्तमानं वाऽस्ति । तद्विपरीतमसतां च वृत्तं मृषा करणम्। न च मृषा कृत्वा कश्चिदर्जेरामरो भवति । यतः सस्य. मिव मयों मनुष्यः पच्यते जीर्णो म्रियते । मृत्वा च सस्यमिवाss. जायत आविर्भवति पुनरेवमनित्ये जीवलोके किं मृषाकरणेन । पाल. याऽऽत्मनः सत्यम् । प्रेषय मां यमायेत्यभिप्रायः ॥ ६ ॥ आ० टी०-॥६॥ गो० टी०-निमालयति। दीर्घालोचनं कुर्वित्यर्थः । उपसर्ग व्याचष्टे- अन्विति । क्रमेण । पितृपितामहाः क्रमेण वृत्ताः स्वधर्भे सत्यवचनादौ स्थिताः । तव पितृपितामहादयो येन प्रकारेण वृत्तास्तं प्रकारमालोचयेत्यन्वयः । तदवृत्तालोच- नेन मम किं स्यादित्यत आह-तानिति । वृत्तं सत्यवचनाद्यास्थातुं प्राप्तुमर्हसि योग्यो भवतीत्यर्थः । आलोचयेत्यनन्तरं तांश्च दृष्ट्वा तेषामपि वृत्तं प्राप्तुमर्हसीत्य- नुषङ्गः । न च तवृत्तमसत्यवचनादिसहितमित्याह-नचेति । वृत्तं भूतम् । ननु भूताभावेऽपि वर्तमानं भावि वा स्यादित्यत आह-वर्तमानमिति । वाशब्दोऽ- नुक्तभविष्यदुपसंग्रहार्थः । प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात्तेष्वसद्वृत्तं नति भावः । ननु मृपा. करणं चेद्देवत्वादिप्राप्तिहेतुम्तदा तत्त्तागोऽनुचित इत्याशङ्कय तदेव नेत्याह-न चेति । तत्र हेतुत्वेन वाक्यमवतारयति-यत इति । सस्यमिवेति । यथा सस्यं फलितं रसवियुक्तं नश्यत्येवंमनुष्योऽपि जीणों वृद्धावस्थां प्राप्य म्रियते देहं त्यतीत्यर्थः । न केवलं जरामरणवानेव किं तु जनिमान गत्याह-मृत्वा चेति । अवस्थाद्वयसमुच्चयार्थश्चकारः । सस्यमिवेति । प्रावृट्काले वर्षधारासिक्तं सस्य यथा प्रादुर्भवति तथा संचितकर्मोद्भवे मनुष्योऽपि देहान्तरं प्राप्नोतीर्थः । पुनरावि. भवति म्रियते च यतोऽतो न कश्चिन्मृषा कृत्वाऽजरोऽमरो भवतीत्यन्वयः । प्रतिपदं व्याख्याय तात्पर्यार्थमाह-एवमिति । किं प्रयोजनं न किमपीत्यर्थः । यमाय प्रेषय तदन्वात्मनः सत्यं पालयेत्यन्वयः ॥ ६ ॥ ५ झ. . ठ. इसीति व। . ग. ड. च. झ. म. ट तेषा । ३ ज. 'नं भविष्यद्वाऽस्ति । . ग. प. च. रगं वा । न । '५ कु. श. म. ट. जरोऽम। ६ म. म. ट. च तत एव । म. ट. राम'। - ·[अध्याय १ पल्ली १ ] काठकोपनिषत् । ११ वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्बाह्मणो गृहान् । तस्यैता शान्ति कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७ ॥ स एवमुक्तः पिताऽऽत्मनः सत्यतायै प्रेषयामास । स च यममवनं गत्वा तिस्रो रात्रीरुवास यमे प्रोषिते। प्रोष्याऽऽतं यमममात्या भार्या वा ऊचुर्बोधयन्तो वैश्वानरोऽग्निरेव साक्षात्प्रविशत्यतिथि: सन्ब्राह्मणो गृहान्दहन्निव तस्य दाहं शमयन्त इवाग्नेरेतां पाद्यासनादिदानलक्षणां शान्तिं कुर्वन्ति सन्तोऽतिथेर्यतोऽतो हराऽऽहर हे वैवस्वतोदकं नचिके- तसे पाद्यार्थम् । यतश्चाकरणे प्रत्यवायः श्रूयते ॥ ७ ॥ आ० टी०-श्रुत्यनुक्तपूर्वभाषणादिकमपि कथायामक्षितं पूरयति-स एवमुक्तः पितेति ॥ ७॥ गो० टी०-श्रुत्यनुक्तपूर्वभाषणादिकं कथायामपक्षितमिति पूरयति--स एवमुक्त इति । सत्यतायै वचःसत्यत्वाय । प्रापिते ब्रह्मभवनं गते । स नचिकेता यमपवनं गत्वा तिस्रो रात्रीरुवासेत्यन्वयः । प्रोप्य ब्रह्मभवनं गत्वा तस्मादागतं यमं बोधयन्त ऊचरित्य. न्वयः । अतिथिः सन्ब्राह्मणः साक्षादग्निरिव दहन्निव गृहान्प्रविशति । तस्याग्नेहि शमगन्त इव सन्तोऽतिथेः शान्ति कुर्वन्ति यत इत्यन्वयः । किमर्थमित्यपेक्षायामाह- नचिकेतस इति । नन्वतियः पूजा किमिष्टप्राप्तयेऽयानिष्टनिवृत्तये । नोभयं मानाभावा. दित्याशङ्कय यस्याग्निहोत्रमित्यादिश्रुतेरकरणे प्रत्यवायान्नि यकर्मवत्करणेऽम्युदय इति मस्वाऽऽह-यत इति । चकारः शिष्टाचारावगताम्युदयहेतुत्वे समुच्चयार्थः ॥ ७ ॥ आशाप्रतीक्षे संगत५ सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूश्च सर्वान् । एतद्वृते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्न- वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ८॥ आशाप्रतीक्षे अनितिप्राप्येष्टार्थप्रार्थनाऽऽशा निर्माताप्यार्थप्रती- क्षणं प्रतीक्षा ते आशाप्रतीक्षे । संगतं तत्संयोगजं फलं सूनृतां च सूनृता हि प्रिया वाक्तन्निमित्तं च । इष्टापूर्ते इष्टं यांगजं पूर्तमारामादि. क्रियाज फलम् । पुत्रपशृंश्च पुत्रांश्च पशृंश्च सर्वानेतत्सर्वं यथोक्तं वृक्ष आवर्जयति विनाशयतीत्येतत् । पुरुषस्याल्पमेधसोऽल्पप्रज्ञस्य । यस्या- २ घ. 'गतममा । २ मिरव । ३ क. च... प्राप्तीटा । ग. प्राप्त इश। क. ग. .... च. प्राप्त्यर्थ । ५ ग. स. च..यो । ६ ग घ.. ह. अ. ट.°ता प्रि ७ झ अ.ट. यामादिङ्गं ।

·। १२ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [भध्या०९वल्ली नश्नन्नमुनानो ब्राह्मणो गृहे वसति । तस्मादनुपेक्षणीयः सविस्था. स्वप्यतिथिरित्यर्थः ॥ ८॥ आ० टी०-॥ ॥ गो० टी०-श्रवणमेव व्याकराति- आशेत्यादिना । अनिख़तोऽन्यन्तमज्ञातः प्राप्यः प्राप्तुं योग्यः कनकाचलादिस्तस्य प्रार्थना मम भूयादितीच्छा । नितरां प्रत्यक्षा. दिना ज्ञातः प्राप्योऽर्थो राज्यादिर्यस्याः सा प्रतीक्षेत्यर्थः । योगो देवताध्यानं तजं संग- तमित्यर्थः । तन्निमित्तमिति । सा प्रियवानिमित्तं यस्य तत्तन्निमित्तं फलमित्यनुव. तते । यागनं स्वर्गाद्यारामादिक्रियानं पितृलोकादि । कीदृग्विधस्येत्यल्पमेधस इति । को नाशयतीत्यपेक्षायामाह-यस्येत्यादिना । यस्य गृहऽभुञ्जानो ब्राह्मणो वसतीत्यन्वयः । तात्पर्यार्थमाह-तस्मादिति । यस्मादनश्नन्नतिथिः सर्व नाशयतीति प्रत्यवायः श्रूयते यस्माच्च वृद्धाः पाद्यादिभिरतिथिं पूजयन्ति तस्मादित्यर्थः । सर्वावस्थास्विति । कष्टायामप्यापदीत्यर्थः । अपिशब्दात्स्वस्थावस्थायां किमु वक्तव्यमिति भावः ॥ ८ ॥ तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीहे मेऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिन- मस्यः । नमस्तेऽस्तु ब्रह्म स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्पति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥९॥ एवमुक्तो मृत्युरुवाच नचिकेतसमुपगम्य पूजापुरःसरम् । तिम्रो रात्री. यद्यस्मादवात्सीरुषितवानसि गृहे मे ममानश्नन्हे ब्रह्मन्नतिथिः सन्नमस्यो नमस्काराहश्च तस्मान्नमस्ते तुभ्यमस्तु भवतु । हे ब्रह्मन्स्वस्ति भद्रं मेऽस्तु तस्माद्भवतोऽनशनेन मद्गृहवासनिमित्ताद्दोषात्तत्प्राप्त्युपशमेन । यद्यपि भवदनुग्रहेण संवं मम स्वस्ति स्यात्तथाऽपि त्वदधिकैसंप्रसादना. र्थमनशनेनोपोषितामेकैकां रात्रि प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्वाभिप्रेतार्थविशे. षान्मार्थयस्व मत्तः ॥९॥ आ० टी०-॥९॥ गो० टी०-एवमुक्तो भार्याभिरमात्यैश्चति शेषः । पूनापुरःसरं नचिकेतसमुपसंगम्य समीपं गत्वा मृत्युरुवाचेत्यन्वयः । वचनप्रकारमेव प्रतीकमादाय व्याचष्टे-तिस इति । यस्माद्गृहेऽनशनपूर्वकमुषितवान्नमस्कारयोग्यश्च तस्मादित्यर्थः । तस्मादित्युत्तरवाक्यादि. पदोक्तादोषादुपशमनं प्रार्थ्यते-स्वस्तीति । अनशनेनानशनपूर्वकम् । तत्प्राप्युपशमेन दोषप्राप्तरुपशमो निरासस्तेन द्वा ( स्तवा )रा । नन्वतिथ्यनुग्रहेणैव सर्व संपत्स्यते किं वरदा. १. च.स्विव । २ ख. ज. वे मे स्व । ३६.स. म. ट. उ. भोषित ट, कत्र च..म.

·(अध्या०१पल्ली १] काठकोपनिषत् । १३ नेनेत्याशङ्कय परिहरति-यद्यपीत्यादिना । प्रसादनं प्रार्थनम् । उषितां स्थिताम् । अभिप्रेता इच्छाविषयास्तान् ॥ ९ ॥ शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युगौतमो माऽभि मृत्यो । त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत्प्रतीत एतत्र- याणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १० ॥ नचिकेतास्त्वाह-यदि दित्सुर्वराशान्तसंकल्प उपशान्तः संकल्पो यस्य मा प्रति यमं प्राप्य किंनु करिष्यति मम पुत्र इति स शान्तसंकल्प: सुमनाः प्रसन्नमनाश्च यथा स्याद्वीतमन्युविगतरोपश्च गौतमो मम पिता माऽभि मां प्रति हे मृत्यो किंच त्वत्प्रसृष्टं त्वया विनिर्मुक्तं प्रेषितं गृहं प्रति मामभिवदेत्यतीतो लब्धस्मृतिः स एवायं पुत्रो ममाऽऽगत इत्येवं प्रत्यभि- जानन्नित्यर्थः । एतत्प्रयोजनं त्रयाणां वराणां प्रथममाद्यं वरं वृणे प्रार्थ. येयं यत्पितुः परितोषणम् ॥ १० ॥ आ० टी०-प्रेतीभूतोऽयमागतो नावलोकनीय इति मत्वोपेनां यथा न करोति तथा प्रसादं कुपित्याह-किंच त्वत्प्रसृष्टमिति ॥ १० ॥ गा० टी०-दित्सुमिच्छः । यमं प्राप्य किंनु करिष्यति मत्पुत्र इति संकल्पः शान्तो मां प्रति यस्य स शान्तसंकल इत्यन्वयः । मृत्यो मां प्रति शान्तसंकल्पः सुमना पीतमन्युश्च यथा स्यान्मपिता गौतम एतत्प्रयोजनमित्यन्वयः । प्रेतीभूतो यमादागतोऽन- क्लोकनीय इति मत्वोपेक्षां यथा न करोति तथा प्रसाद कुर्वित्याह-किंच त्वत्प्रसृष्ट- मिति । माऽभि मां प्रति लब्धस्मृतिरित्येतद्याचष्टे—स एवेति । यत्पितुः परितोषण- मेतत्वद्दत्तानां वराणामाद्यं वरं वृण इत्यन्वयः ॥ १० ॥ यथा पुरस्ताद्भविता प्रतीत औदालकिरारुणिर्म- त्मसृष्टः । सुख रात्रीः शयिता वीतमन्युस्त्वां ददृशिवान्मुत्युमुखात्पमुक्तम् ॥ ११ ॥ मृत्युरुवाच-यथा बुद्धिस्त्वयि पुरस्तात्पूर्वमासीत्नेहसमन्विता पितु- स्तव भविता प्रीतिसमन्वितस्तव पिता तथैव प्रतीतः प्रतीतवान्सन्नौद्दा. लकिः । उद्दालक एवौदालकिः । अरुणस्यापत्यमारुणिर्यामुष्यायणो ख. मामभि । २ ग. च म. 'रान्भगवशा" । ३ ग. च. 'न्यवर्तिकारों । ६. 'न्यु. वातरो। ४ ग. घ. च. मा माम° । ५ ग. घ. च पुत्रः समा । ६ घ. °माद्यवौं । ७ ह. ज. म. म. ट. ये य । ८ छ. 'न्युम्त्वा ।९ स्व. ज. ततो मृत्यरुवाच । ग. तन्मृत्यस्ताव ।। प. च. °वः प्रीत।

·१४ टीकाद्वयसमेतशांकरमाष्योपेता- (अध्या०१वल्ली१] ॥ वा मत्मसृष्टो मयाऽनुज्ञातः सन्नितरा अपि रात्रीः सुखं प्रसन्नमना: शयितो स्वप्ता वीतमन्युर्विगतमन्युश्च भवितों स्यात्त्वां पुत्रं ददृशिवा. दृष्टवान्से मृत्युमुखोन्मुत्युगोचरात्प्रमुक्तं सन्तम् ॥ ११ ॥ आ० टी०-औद्दालकिरिति तद्धितः स्वार्थे व्याख्यातोऽपत्यार्थे व्याख्येय इत्याह- धामुण्यायणो वेति । अमुष्य प्रख्यातस्यापत्यमामुप्यायणः । द्वयोः पित्रोः पूर्वभाषा- दिना संबन्धी चासावामुष्यायणश्च । न जारज इत्यर्थः ॥ ११ ॥ गो० टी०-प्रथमेन वरेण पितुः सौमनस्यं वृण्वत नचिकेतसे वरप्रदानपरत्वेनो. त्तरमवतारयति-मृत्युरिति । पूर्व वैवस्वतगमनात्त्वत्पिता यथा नहसमन्वित आसीत्त. थैव प्रीतिमान्प्रतीतवान्प्रत्यभिजानन्भवितेत्यन्वयः । यथा बुद्धिस्त्वयि पुरस्तारपूर्वमासाने. हसमन्विता भविता प्रीतिसमन्वितस्त्वलिता तथैव प्रतीतः । प्रतीतवान्सन्निति पाठे यथा पूर्वस्नेहप्समन्विता बुद्धिस्त्वय्यासीत्तथैव बुद्धिः पितुर्मवितेत्येकोऽन्वयः । द्वितीयस्तु यथा पूर्व प्रीतिसमन्वितस्त्वत्पिता तथैव प्रतीतवान्सन्स एवायं पुत्र इतिप्रत्यभिज्ञावान्संस्त्वत्पिता प्रीतिसमन्वितो भवितेति । प्रतीत इत्यस्य प्रतीतिमानिति कचित्पाठः । औद्दालकि- रिति । तद्धितं स्वार्थे व्याख्यायापत्यार्ये व्याचष्टे - द्यामुष्यायण इति । अमुष्य प्रख्यातस्यापत्यमामुष्यायणः । उत्पन्नः पुत्रोऽस्यामुभयोरिति भाषादिना द्वयोः संबन्धी यामुयायणो न जारज इत्यर्थः । अनुज्ञाताऽनुग्रहसंपन्नः । सुखमनायासं स्वप्ता स्वाप. कर्ता स्यात्प्रमुक्तं सन्तं त्वां दृष्टवान्वीतमनुः स्यान्मया यमाय प्रेरितो मद्वचनमुल्लय समागत इतिबुद्धिरहितः स्यादित्यर्थः ॥ ११ ॥ स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति । उभे तोऽशनायापिपासे शोका- तिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२ ॥ नचिकेता उवाच-स्वर्ग लोके रोगादिनिमित्तं मयं किंचन किंचि- दपि नास्ति । न च तत्र त्वं मृत्यो सहसा प्रभवस्यतो जरया युक्त इह लोकंवत्त्वतो न बिभेति कुतश्चित्तत्र । किंचोभे अशनायापिपासे तीवोऽतिक्रम्य शोकमतीत्य गच्छतीति शोकातिगः सन्मानसेन दुःखेन वर्जितो मोदते हृष्यति स्वर्गलोके दिव्ये ॥१२॥ ग. घ. च. °ता सुप्तो वा । २ ग. घ च. 'न्यूर्गत°। ३ ज. ‘ता स्म स्या। ग. १. म. म. ट. °न्सन्मत्यु। ५ रु. झ. म. ठ. मान्मोप। ६ ग, म. म. ट. 'कवच खो।.च. 'ति कश्चि । ख. ग. स. म. 'न च व।

·[ अध्याय १ बल्ली १] काठकोपनिषत् । आ० टी०-स्वर्गसाधनमग्निज्ञानं प्रष्टुं स्वर्गस्वरूपं तावदाह-स्वर्ग लोक इति ॥ १२ ॥ गो० टी०-पितुः सौमनस्ये दत्ते स्वर्गसाधनमग्निज्ञान प्रष्टुं स्वर्गरू तावदाह- स्वर्गे लोक इति । आदिपदादाविभौतिकाधिदैविकचौरादिसंग्रहः । ननु रोगादिनिमि. तमयाभावेऽपि मन्निमित्तं स्यादित्यत आह-न चेति । सहमा प्रभवसि अति प्रभवसी. त्यर्थः । यत एवमतो जरादियुक्तः सन्निह लोक इव तत्र कश्चिदपि त्वत्तो न बिभतीत्य. न्वयः । उभे तीत्वति वाक :मन्वयमुखन याचष्टे - किं चेत्यादिना । अतिक्रम्याप्राप्ये. त्यर्थः । शोकातिगः सशोकमतिक्रान्तः सन् । शोकशब्दार्थमाह-मानसेनेति । चकाराबाह्यनिमित्तदुःखराहित्यमुच्यते । दुःखाभाव सुखस्य संभावितत्वादाह-मोदत इति ॥ १२॥ स त्वमग्नि५ स्वर्गामध्येपि मृत्यो प्रब्रूहि त्व५ श्रद्द- धानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥ एवंगुणविशिष्टस्य स्वर्गलोकस्य प्राप्तिसाधनभृतमग्निं स त्वं मृत्युर- ध्येपि स्मरसि जानासीत्यर्थः । हे मृत्यो यतस्त्वं प्रत्रूहि कथय श्रद्दधा. नाय श्रद्धायते मह्यं स्वर्गाथिने । येनाग्निना चितेन स्वर्गलोकाः स्वर्गों लोको येषां ते स्वर्गलोका यजमाना अमृतत्वममरणतां देवत्वं मजन्ते प्राप्नुवन्ति तदेतदग्निविज्ञानं द्वितीयेन वरेण वृणे ॥ १३ ॥ आ० टी-॥ १६ ॥ गो० टी०-एवंगुणांवशिष्टस्यति। म मरणाशनायापिपासाशोकरहितत्वगुणेन विशिष्टस्येत्यर्थः । अवबाधहे माह-हे मृत्यो इति । देवतात्वाज्ञानमस्तीति भावः । ज्ञानफलं किमित्यपेक्षायामाह-यत इति । अत इत्य याहारः । अग्निज्ञान श्रद्धारहि. ताय तत्फलेच्छाविरहिणे च न वाच्यमित्यत आह-श्रद्दधानायेति । श्रद्धया स्वर्गा. थित्वमुपलक्ष्यत इत्याह -स्वर्गार्थिन इति । देवत्वप्राप्तौ हेतुमाह-येनेति । चिते. नोपासितेनेत्यर्थः । यम्मादमृतत्वसाधनमग्निस्तम्मादेतस्याग्नर्विज्ञानं वृणे प्रार्थये ॥ १३ ॥ प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन्। अनन्तलोकातिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४ ॥ १ क. हु. म. म. ट. त५। २ क. ख. ज. "भि स्वयं स । ३ घ. मृत्यो अध्ये° प. यो यम य°। ५ ड. स. म. ट. 'वस्त । ६ क, ख. स्वर्गलो । ७ घ. भमरणत्वं दें।

·१६ टीकाद्वयसमेतशांकरमाष्योपेता- [अध्या०१वली १ ] मृत्योः प्रतिज्ञेयम् । प्र ते तुभ्यं प्रबधीमि'। यत्त्वया प्रार्थितं तदु मे मम पचसो निबोध बुध्यस्वैकाग्रमनाः सन्स्वयं स्वर्गाय हितं स्वर्गसाधन- मग्निं हे नचिकेतः प्रजानन्विज्ञातवानहं सन्नित्यर्थः । प्रेब्रवीमि तन्निबो. धेति च शिष्यबुद्धिसमाधानार्थं वचनम् । अधुनाऽग्निं स्तौति-अनन्तं. लोकाप्तिं स्वर्गलोकफलप्राप्तिसाधनमित्येतत् । अथो अपि प्रतिष्ठामाश्रयं जगतो विरारूपेण तमेतमग्निं मयोच्यमानं विद्धिं जानीहि त्वं निहितं स्थितं गुहायां विदुषां बुद्धौ निविष्टमित्यर्थः ॥ १४ ॥ आ०टी०-इयं च वक्ष्यमाणा मृयोः प्रतिज्ञाऽवगन्तव्या । स त्रेधाऽऽत्मानं व्यकुरुत " इति श्रुतेरग्निवाय्यादित्यरूपेण समष्टिरूपो विराडेव व्यवस्थित इति तेन विराड्. रूपणाग्निर्जगतः प्रतिष्ठेत्युच्यते ॥ १४ ॥ गो० टी०-प्रब्रवीमीत्यन्वयः । उ यदित्यर्थे । यत्त्वया प्रार्थितं तत्प्रब्रवीमि मे वचसो निबोधेत्यन्वयः । अस्मच्छब्दस्य वचने लक्षणेत्याह-वचस इति । वाक्यादे. काग्रमनाः सावधानचित्तः सन् । हितार्थे यत्प्रत्यय इत्याह-स्वर्गायेति । प्रतिज्ञायाः संबोधनस्य च किं प्रयोजनमित्यपेक्षायामा:-प्रत इति । समाधानं विषयान्तावृत्ति. पूर्वकं चित्तस्यैकविषयत्वापादनं तदर्थमित्यर्थः । प्ररोचनायाः प्रवृत्तिहेतुत्वमित्यभिप्रेत्याऽऽह- अधुनेति । स त्रेधाऽऽत्मानं व्यकुरुतेति श्रुतेरग्निवाय्वादित्यरूपेण समष्टिरूपो विराडेर व्यवस्थित इति तेन विरारूपेणाग्निर्जगतः प्रतिष्ठेत्युच्यते ।। १४ ॥ लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा। स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाऽऽह तुष्टः ॥ १५ ॥ इदं श्रुतर्वचनम् । लोकादि लोकानामादिं प्रथमशरीरित्वादग्निं तं प्रकृतं नचिकेतसा प्रार्थितमुवाचोक्तवान्मृत्युस्तस्मै नचिकेतसे । किंच या इष्टकाश्चेतव्याः स्वरूपेण । यावती संख्यया । यथा वा चीयतेऽग्निर्यन प्रकारेण सर्वमेतदुक्तवानित्यर्थः । स चापि नचिकेतास्तन्मृत्युनोक्तं यथा. वत्प्रत्ययेनावदत्मत्युच्चारितवान् । अथ तस्य प्रत्युञ्चारणेन तुष्टः सन्मृत्युः पुनरेवाऽऽह वरत्रयव्यतिरेकेणान्यं वरं दित्सुः ॥ १५ ॥ १ घ.म् । ते। २ झ वीमीति । य'। ३ ५. 'भि । तत्त्वत्प्रार्थ। ४ अ. थः । ते प्र ५ इ. प्र तेति प्रब। ६ ग. घ. अ. 'न्तस्वर्गलो' । ७ १. झ. म ट. राट्स्वरू। ८ ग. घ. द्धि विजा।९ छ. ज. नराह । १० ग. हु. म. ट. रत्वा । ११ झ म. ट. °यन्तेऽनौ ये'। ११ क. स्व. ज.°स्तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य । १३ स. न. ट क प्रत्यवदत् । य°। १४. म. 3 0 । ट. अथाश्य।

·[ अध्याय १ पल्ली १ ] काठकोपनिषत् । १७ वै पुरुष उच्यते । आ०टी०-सप्रपञ्चमाग्निज्ञानं चयनप्रकरणाद्रष्टव्यमिति अतिरस्मान्बोधयतीस्याह- इदं श्रुतेर्वचनमिति ॥ १५ ॥ गो० टी०-सप्रपञ्चमग्निज्ञानं च येन प्रकारेण द्रष्टव्यमिति श्रुतिरस्मान्बोधयती. स्याह-इदं श्रुतेर्वचनमिति । " स वै शरीरी प्रथमः स आदिका स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत " इति स्मृतेविरानोऽनेरादित्वं प्रकृतत्वं व्याचष्टे-नचिकेतसेति । वक्ष्यमाणमपि श्रुतेर्वचनमित्याह-किंचेति । चेतव्या उपधातव्याः स्वरूपेणति पूर्वणान्वितम् । यथा- शब्दार्थमाह-येनेति । तत्तदिष्टकाप्रकाशक तत्तन्मन्त्रोच्चारणनेत्यर्थः । तदग्निज्ञानं यथो. क्तावधारगसामर्थ्य नचिकेतस आह-यथावदिति । यथोक्तमग्नि यमं प्रति प्रत्युच्चा. रितवान्प्रतिपादितवानित्यर्थः । अथ नचिकेतसः प्रत्युक्त्यनन्तरमस्य नचिकेतसः प्रत्युच्चारणेन तुष्टो मृत्युवरत्रयव्यतिरकेणान्यं वरं दित्सुर्दातुमिच्छ पुनरेवाऽऽहोक्तवानिति योजना॥ १५ ॥ तमब्रवीत्तीयमाणो महात्मा बरं तबेहाय ददामि भूयः । तवैव नाना भविताऽयमग्निः सूका चेमामनेकरूपां गृहाण ॥ १६ ॥ कथं तं नचिकेतसमब्रवीत्प्रीयमाणः शिष्ययोग्यता पश्यन्प्रीयमाणः प्रीतिमनुभवन्महात्माऽक्षुश्बुद्धिर्वरं तव चतुर्थमिह प्रीतिनिमित्तमद्ये- दानीं ददामि भूयः पुनः प्रयच्छामि । तवैव नचिकेतसो नाम्नाऽमि. धानेन प्रसिद्धो भविता मयोच्यमानोऽयमग्निः । किंच सृां शब्दयतीं रत्नमयीं मालामिमामनेकरूपां विचित्रां गृहाण स्वी कुरु । यद्वा मुकामकुत्सितां गतिं कर्ममयां गृहाण। अन्यदपि कर्मविज्ञानमनेकफल. हेतुत्वात्स्वी कुर्वित्यर्थः ॥ १६ ॥ आ० टी०-॥ १६ ॥ - गो० टी०-वदनमेव प्रश्नपूर्वकमाह-कथमित्यादिना । शिष्ययोग्यतां यथो. तार्थग्रहणपूर्वकधारणाख्याम् । मदुक्तं ग्रहीप्यतीत्यतिलोभबुद्धिः क्षुद्रबुद्धिः सा न विद्यते यस्य सोऽशुद्रबुद्धिः । चतुर्थमिति । पितुः सौमनस्याग्निविद्यात्मविद्यापेक्षया चतुर्थमि- त्यर्थः । इहेति व्याचष्टे-प्रीतिनिमित्तमिति । प्रीतिनिमित्तं प्रयोजकं यस्य तत् । .क. ५... च. मयेदा । २ क. च. 'यः प्र । ३ ग. ह. 6. व चन। क,, 'मिः । सृ । ५ क. न, मुङ्गामा । १. सङ्कां वा कु' । ३ ·१८ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ० १ वल्ली १] किं तत्प्रयोजकमित्यपेक्षायामाह-तवैवेति । प्रसिद्ध इति । नाचिकेत इति स्वन्नाम्ना प्रसिद्धिं गमिप्यतीत्यर्थः । नैतावन्मात्रं परमन्यदपीति नचिकेतसं प्रलोभयन्नाह किंचति । शब्दवत्त्वे हेतुमाह-रत्नवतीमिति । रत्नमयी मिति पाठान्तरम् । योग्य- तयेदंशब्दस्य संनिहितमालार्थकावमित्याह-मालामिति । अनेकरूपामनेकानि रूपाणि नीलादीनि यस्यां सा तामत एव विचित्रामित्यर्थः । सृनिधातोर्गत्यर्थमादायाऽऽह- यद्वेति । अकुत्सितां गतिमिति । अकुत्सिता गतिधूमादिनाऽचिरादिना च प्राप्यं फलं तामित्यर्थः । नन्वकृते कमणि लाभाभावात्कथं वरप्रदानेन कर्मफलप्राप्तिरित्याशङ्कय नारपर्यार्थमाह -अन्यदपीत्यादिना । कमविज्ञानं सङ्काशब्दलक्ष्यं फलतोऽनेकरूपं शास्त्रसिद्ध स्वी कुर्वित्यर्थः ॥ १६ ॥ पुनरपि कर्मस्तुतिमेवाऽऽह- विणाचिकेतविभिनेत्य संधि त्रिकर्मठत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचा- स्येमा शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७ ॥ त्रिणाचिकेतस्त्रि:कृत्वो नाचिकतोऽनिश्चितो येन स त्रिणाचिके. तस्तद्विज्ञानस्तध्ययनस्तदनुष्ठानवान्वा । त्रिभिर्मातृपित्राचार्यरेत्य प्राप्य संधि संधानं संबन्धं मात्राद्यनुशासनं यथावत्प्राप्येत्येतत् । तद्धि प्रामा- ण्यकारणं श्रुत्यन्तरावगम्यते । यथा मातुमान्पितृमानित्यादेः । वेदस्म- तिशिष्टेवा प्रत्यक्षानुमानागमैर्वा । तेभ्यो हि विशुद्धिः प्रत्यक्षा त्रिकर्म- कृदिज्याध्ययनदानानां कर्ता तरत्यतिकामति जन्ममृत्यू । किंच ब्रह्मजज्ञं ब्रह्मणो हिरण्यगर्भाज्जातो ब्रह्मजः । ब्रह्मजश्चासी ज्ञश्चेति ब्रह्मजज्ञः सर्वज्ञो ह्यसौ । तं देवं द्योतनाज्ज्ञानादिगुणवन्तमीड्यं स्तुत्यं विदित्वा शास्त्रतो निचाय्य दृष्ट्वा चाऽऽत्ममावेनेमा स्वबुद्धिप्रत्यक्षां शान्तिमुपर- तिमत्यन्तमेत्यतिशयेनैति । वैराज पदं ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानेन प्रानो. - तीत्यर्थः ॥ १७॥ आ० टी०-विशुद्धिरिति धर्माद्यवगतिः । दृष्ट्वा चाऽऽत्मभावेनेति । अय. मर्थः-विंशत्यधिकानि सप्तशतानीष्टकानां संख्या संवत्सरस्याहोरात्राणि च तावत्संख्य- कान्येव संख्यासामान्यात्तैरिष्टकास्थानीयश्चितोऽग्निरहमित्यात्मभावेन ध्यास्वेति ॥ १७ ॥ --- १ इ. प्र. ट. ठ. प्राप्यफलना। २. 1. ट.ज्ञानवान्वा तदध्ययनवान्वा । ३ क च. नस्तदनु। । क ख. च. ज. मानि । ५ स्व. च. 'न्म च मृत्यु च जन्मम । ६ म. वा 'गृहीत्वा ।

·[ अध्याय १ बल्ली १] काठकोपनिषत् । १९ गोटी०-प्रीतिनिमित्ताधिकवरदानानन्तरमवशिष्टमग्निज्ञानस्य फलं वदिष्यन्पुनरपि तत्स्तुतिमाह-पुनरपीति । त्रिःकृत्वस्त्रिवारं नाचिकेतोऽग्निश्चितो येन तद्विज्ञानवता : त्रिणाचिकेत इति । अर्थान्तरमभिप्रेत्याऽऽह-तद्विज्ञानवान्वेति । यथावद्यथाकाल- मुपनयनपर्यन्तं मातृतो वेदाध्ययनपर्यन्तं पितृल आचार्यतः शिक्षा प्राप्येत्यर्थः । तदनुशासन- मनपेक्ष्य कर्मविज्ञानमात्राधिकर्मकृत्स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तद्धीति। तदनुशासनम् । हिशब्दः स्मार्तप्रसिद्धिद्योतकः । प्रामाण्यकारणं धर्मज्ञानस्येति शेषः । यथा मातृमान्पितृ- मानाचार्यवान्यात्तथा तच्छेलिनोऽब्रवीदितिश्रुत्यन्तरान्मात्राद्यनुशासनं प्रामाण्यकारणमव- गम्यत इति योजना । वेदाश्च स्मृतयश्च शिष्टाश्च तैः प्रत्यक्षं चानुमानं चाऽऽगमश्च तैः संधिमत्येत्यर्थः । विशुद्धिर्धर्माद्यवगतिः । इज्या ज्योतिष्टोमादियागोऽध्ययनं वेदस्य दानं बहिर्वेदि दीयमानम् । यथा त्रिकर्मकृत्तरति तथा त्रिणाचिकेत इति स्तुतिद्वारा फलं प्रदर्श फलान्तरमपि सविज्ञानमाह-किंचेति । हि यस्माद्धिरण्यगर्भाशस्तस्मादसौ सर्वज्ञ इत्यर्थः । द्योतनादिगुणवन्तमादित्यादिरूपस्वादिति शेषः । इंड्यं प्रतिमासमृपिभिर्देवगन्ध- वैश्व स्तूयत इति पुराणे प्रसिद्धम् । दृष्ट्वा चाऽऽत्ममावेनेति । अयमर्थः-विंशत्य- धिकानि सप्त शतानीष्टकानां संख्या संवत्सरस्य च प्रातःसायंकालयोरनुष्ठीयमानान्यानि- होत्राणि तावत्संख्याकान्येव तैरिष्टकास्थानीयैश्चितोऽग्निरहमित्यात्मभावन ध्यात्वेति स्वबुद्धिः स्वेन कर्तव्या वुद्धिरुपासना तया साक्षात्कृतां शान्ति वि(वै)राजं फलम् । तात्पर्थिमाह- वैराजमिति । ज्ञानमुपासनं चयनं कर्म ॥ १७ ॥ इदानीमनिविज्ञानचयनफलमुपसंहरति प्रकरणं च- त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वाश्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोय शोका- तिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥ त्रिणाचिकेतस्त्रयं यथोक्तं या इष्टका यावतीर्वा यथा वेत्येतदिदि- त्वाऽवगम्य यश्चवमात्मरूपेणाग्निं विद्वांश्चिनुते निवर्तयति नाचिकेतमग्निं कतुं स मृत्युपाशानधर्माज्ञानरागद्वेषादिलक्षणान्पुरतोऽग्रतः पूर्वमेव शरी- रपातादित्यर्थः । प्रणोद्यापहाय शोकातिगो मानसैदुःखैर्वजित इत्येतत् । मोदते स्वर्गलोके वैराजे विराडात्मस्वरूपप्रतिपत्त्या ॥ १८॥ आ० टी०--॥ १८ ॥ गो० टी०-चशब्द उपसंहरतीतिक्रियानुकर्षणार्थः । त्रयं किमित्यतो व्याचष्टे- A ट. 'केत: स्वय। स... याकया।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ० १ वल्ली १] यथोक्तमिति । इष्टकानां स्वरूपं संख्याप्रकारश्चैतत्पूर्वोक्तम् । चशब्दः कर्मसमुच्चयार्थः। एवंशब्दार्थमाह-आत्मरूपेणेति । अग्निशब्देन तद्विपयकध्यानमुच्यत इत्याह- क्रतुमिति । संकल्पं ध्यानमिति यावत् । यो ध्यानं निवर्तयति यत्नेन करोति स इत्य- न्वयः । पाशशब्दो बन्धकत्वगुणयोगादधर्मादीनभिधत्त इत्याह-अधर्मेत्यादिना । कस्मादित्यपेक्षायामाह-शरीरेति । रागादिरहितो भूत्वाऽपहाय वैराने पद इति शेषः । किंभूयेत्यपेक्षायामपेक्षितं पूरयति-विराडिति ॥ १८॥ एष तेऽमिर्नचिकेतः स्वग्र्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमनिं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥ १९ ॥ एष ते तुभ्यमग्निवरो हे नचिकेतः स्वर्यः स्वर्गसाधनो यमग्निं वर- मवृणीथाः प्रार्थितवानसि द्वितीयेन वरेण सोऽग्निर्वरो दत्त इत्युक्तोप- संहारः। किंचतमग्निं तवैव नाम्ना प्रवक्ष्यन्ति जनासो जना इत्येतदेष घरो दत्तो मया चतुर्थस्तुष्टेन । दृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व । तस्मि. न्यदत्त ऋणानहमित्यभिप्रायः ॥ १९ ॥ आ० टी०-॥ १९ ॥ गो० टी०-उक्तमुपसंहरति--एष इति । स्वर्ग्यः स्वर्गसाधनमित्यर्थः । द्विती- येन वरेण यमग्निं वृतवानस्येष तेऽग्निवरोऽग्निरुक्त इत्यन्वयः । पौनरुकत्यं परिहरति- उक्त इति । इदमप्युक्तोपसंहार इत्याह-किंचेति । ननु प्रार्थनामन्तरेण स्वयमेव प्रेरणमनुचितमित्यत आह—अदत्त इति । तृतीये वर इति शेषः ॥ १९ ॥ एतावद्धयतिक्रान्तेन विधिप्रतिषेधार्थेन मन्त्रबाह्मणेनावगन्तव्यं यद्व- रद्वयमूचितं वस्तु नाऽऽत्मतत्त्वविषययाथात्म्यविज्ञानम् । अतो विधि- प्रतिषेधार्थविषयस्याऽऽत्मनि क्रियाकारकफलाँध्यारोपेणलक्षणस्य स्वा. माविकस्याज्ञानस्य संसारबीजस्य निवृत्त्यर्थं तद्विपरीतब्रह्मात्मैकत्ववि. ज्ञानं क्रियाकारकफलाध्यारोपणलक्षणशून्यमात्यन्तिकनिःश्रेयसप्रयोजनं वक्तव्यमित्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । तमेतमर्थ द्वितीयवरप्राप्त्याऽप्यकृता- र्थत्वं तृतीयवरगोचरमात्मज्ञानमन्तरेणेत्याख्यायिकया प्रपञ्चयति-- येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नाय- १५. स्वग्यो य । २ . च. श. म. ट. ठ. धनं य'। ३ घ. 'त्येष । ra.. 'देव । ५ ग. घ. 'वानेवाह । ६ ख. ग. ग. °षयं या । ७ क. स.ज.स्व वि। ८ ग. च. म. ट. लायध्या। ९ क... च. ज. पल'। १० ग, च. १. ट. 'पल। ११ ठ. वरं प्राप्याप्य .

·[ अध्याय १ वल्ली १] काठकोपनिषत् । २१ मस्तीति चके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणा- मेष वरस्तृतीयः ॥ २० ॥ यतः पूर्वस्मात्कर्मगोचरात्साध्यसाधनलक्षणादनित्याद्विरक्तस्याऽऽत्म- ज्ञानेऽधिकार इति तन्निन्दा) पुत्राद्युपन्यासेन प्रलोभनं क्रियते । नचिकेता उवाच तृतीयं वरं नचिकतो वृणीष्वेत्युक्तः सन् । येयं विचिकित्सा संशयः प्रेते मृते मनुष्येऽस्तीत्येकेऽस्ति शरीरेन्द्रियमनो. बुद्धिव्यतिरिक्तो देहान्तरसंबन्ध्यात्मेत्येके नायमस्तीति चके नायमे. वंविधोऽस्तीति चैकेऽतश्चास्माकं न प्रत्यक्षेण नापि वाऽनुमानेन निर्ण- यविज्ञानमेतद्विज्ञानाधीनो हि परः पुरुषार्थ इत्यत एतद्विद्या विजानी- यामहमनुशिष्टो ज्ञापितस्त्वया । वराणोमष वरस्तृतीयोऽवशिष्टः ॥२०॥ आ० टी०-पितापुत्रस्नेहादिस्वर्गलोकावसानं यद्वरद्वयसूचितं संसाररूपं तदेव कर्म- काण्डप्रतिपाद्यमात्मन्यारोपितं तन्निवर्तकं चाऽऽत्मज्ञानमित्यध्यारोपापवादभावेन पूर्वोत्तर- ग्रन्थयोः संवन्धमाह-एतावद्धीति । प्रथमवल्लीसमाप्तिपर्यन्ताख्यायिकाया अवान्तर- संबन्धमाह-तमेतमर्थमिति । देहव्यतिरिक्तात्मास्तित्वे वादिविप्रतिपत्तेः संशयश्चत्तर्हि प्रत्यक्षादिना स्वस्यैव निर्णयज्ञानसंभवात्तन्निर्णयस्य निष्प्रयोजनत्वाच्च न तदर्थः प्रश्नः कर्तव्य इत्याशङ्कयाऽऽह–अतश्चास्माकमिति । प्रत्यक्षण स्थाणौ निर्णीते पुरुषो न वति संदेहादर्शनाद्यतिरिक्तात्मास्तित्वे च संदेहदर्शनान्न प्रत्यक्षेण निर्णयः परलोकसंब- ध्यात्मना च कस्यचिल्लिङ्गस्याविनाभावादर्शनान्नानुमानेनापि निर्णय इत्यर्थः ॥ २० ॥ गो० टी०-पितुः सौमनस्यमारभ्य स्वर्गलोकपर्यन्तं यद्वरद्वयमूचितं संसाररूपमेव कर्मकाण्डप्रतिपाद्यमात्मन्यारोपितं तन्निवर्तकं चाऽऽत्मज्ञानमित्यध्यारोपापवादत्वेन पूर्वो- तरग्रन्थयोः संबन्धमाह-एतावद्धीति । यस्माद्वरद्वयसूचितं पितृपुत्रस्नेहादि यद्वस्त्वे- तावदेवावगन्तव्यमित्यन्वयः । हिशब्द एवकारार्थः । विधिप्रतिषेधार्थेन प्रवृत्तिनिवृत्त्य- धकेन मन्त्रब्राह्मणेनोपनिषद्व्यतिरिक्तेनावगन्तव्यम् । एवकारव्यावर्त्यमाह-नाऽऽत्मेति । आत्मतत्त्वविषयं यद्याथात्म्यविषयं विज्ञानम् । एवमारोपं प्रदर्श्य तस्य स्वरूपहेतुफलै. रनुवादपूर्वकमपवादमाह-अत इति । यतो निवृत्त्यविषयत्वं कर्मकाण्डस्यात इत्यर्थः । विध्यर्थः प्रवृत्तिनिषेथार्थो निवृत्तिस्तद्विषयस्येत्यनेन प्रमाणोपन्यासः । स्वरूपमाह- स.अ. °ते म'। २ ग. घ. च. येऽस्ति । ३ ग. च. 'केऽतोऽस्मा १४.स.ज. माप्यनु । घ. च. नापि चानु। ५ म निर्नेय । ६ स्व. ग. इत्येतद्वि" । ७ म. म. . न्याव: तिमा ।

·२२ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ०१ वल्ली १] आत्मनि क्रियेति । आदिशब्देन प्रमातृप्रमेयादिसंग्रहः । हेतुमाह-स्वामावि. कस्येति । अस्य व्याख्याऽज्ञानस्येति । तस्यानर्थहेतुत्वं स्फुटयति-संसारबी. जस्येति । तस्माद्विपरीत संसारभिन्नं ब्रह्मात्मैकत्वमेव वृत्त्यारूढ विज्ञानम् । तद्विपरीतं स्फुटयति-क्रियेति । आत्यन्तिकनिःश्रेयसं सवासनाविद्यानिवृत्ति. रानन्दावाप्तिश्च तदेव प्रयोजनं यस्य तत्तथा । प्रथमवल्लीसमाप्तिपर्यन्ताख्यायिकाय? भवान्तरतात्पर्यमाह-तमेतमिति । तं श्रुत्यादिप्रसिद्धमेतं विद्वदनुभवप्रसिद्धम् । आत्मज्ञानमन्तरेण द्वितीयवरं प्राप्याप्यकृतार्थत्वमित्याख्यायिकया प्रपञ्चयतीत्यन्वयः । कामादिप्रलोभनाख्यायिकाया विशेषमाह-यत इति । पूर्वस्मार काण्डोदिता. कर्मगोचरः कर्मसाध्यः तस्मादत एवानित्यत्वसातिशयत्वदोषण दुष्टत्वात्तस्मा- द्विरक्तस्य । इति तस्मादित्यर्थे । तन्निन्दार्थ कर्मनिन्दार्थ निन्दा च निवृत्ता- घुपयुज्यते । आदिशब्दः पौत्रादिपरिग्रहार्थः । प्रलोभनं रागानुकूलो व्यापारः । अपेक्षितं समर्पयन्नुत्तरमवतारयति-नचिकेता इति । उक्तः सन्नवाचेत्यन्वयः । या सर्वसाधारणा । इयं प्रत्यक्षसिद्धा । मनुष्यग्रहणं प्राणिमात्रोपलक्षणार्थम् । शरीरे पतित आस्माऽस्ति वा न वेति संशयो गः प्रसिद्धस्तद्विषयात्मास्तित्वं विद्यामित्यन्वयः । संशयस्य वादिविप्रतिपत्तिहेतुत्वात्तामाह-अस्तीति । शरीरव्यतिरेको नेत्येका विप्र. तिपत्तिः । इन्द्रियव्यतिरिक्तो नेत्यपरा । मनोव्यतिरिक्तो नेत्यन्या । बुद्धिव्यतिरिक्तो नेत्यधिका । कर्ता भोक्ता वा न वेतिविप्रतिपत्तिमूलकोऽशनायाद्यतीतब्रह्माभेदविषयः संशयोऽन्यत्र धर्मादित्यत्र द्रष्टव्यः । वादिविप्रतिपत्तिमूलकः संशयश्चेत्तर्हि प्रत्यक्षा. दिना स्वस्यैव निर्णयसंभवात्तन्निर्णयार्थ प्रश्नोऽनर्थक इत्यत आह-अतश्चेति । स्थाणौ निर्णीते पुरुषो न तिसदेहादर्शनादेहादिव्यतिरिक्तात्मास्तिस्वे च संशयदर्श- नान्न प्रत्यक्षेण तन्निर्णयः । परलोकसंबन्ध्यात्मव्याप्यलिङ्गाभावान्नानुमानेन निश्चय इत्यर्थः । ननु तद्विज्ञानं निष्फलमित्याशङ्कयाऽऽह-एतद्विज्ञानेति । यस्मात्तदधीनपरमपुरुषा. थोऽत इत्यर्थः । एतदात्मास्तित्वम् । ननु पितुः सौमनस्यमप्यग्न्यात्मविद्यापेक्षया तृतीयं तत्कथमेष वरस्तृतीय इत्याशङ्कय पाठक्रमापेक्षयाऽवशिष्टार्थकस्तृतीयशब्द इत्याह- अवशिष्ट इति ॥२०॥ किमयमेकान्ततो निःश्रेयससाधनात्मज्ञानार्हो न वेत्येतत्परीक्षणार्थ. माह- देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयम- १.म. ट. त्वादित्या। २. ट. लोभामाख्या। गप. च. 'नायाऽऽत्म। क... ज, क्षार्थ । ५क. छ. . म. ट, सुविज्ञे।

·[ अध्याय १ बल्ली १] काठकोपनिषत् । २३ गुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २१ ॥ देवरप्योतस्मिन्वस्तुनि विचिकित्सितं संशयितुं पुरा पूर्व नहि सुज्ञेयं सुष्टुं ज्ञेयं श्रुतमपि प्राकृतेर्जनैर्यतोऽणुः सूक्ष्म एप आत्माख्यो धर्मोऽतोऽन्यमसंदिग्धफलं वरं नचिकेतो वृणीष्वं माँ मां मोपरोसीरु- परोधं मा कारिधमणमिवोत्तमर्णः । अतिसृज विमुश्चैनं वरं मा मां प्रति ॥ २१॥ आ. टी-॥ २१ ॥ गो० टी०-नन्वात्मास्तित्वे पृष्टे तद्वक्तव्यं तत्कथमन्यदुच्यत इत्याशङ्कयाऽऽ- शयमाह-किमयमिति । एकान्ततो नियमेनार्थित्वेन विवेकादिकं संगृहीतम् । विवेकादिशालिन एव ज्ञानयोग्यतेति परीक्षणार्यमुत्तरो अन्य इत्यर्थः । अपिशब्द भिन्नक्रमेण योजयति-देवेरपीति । देवा अप्येतद्विषयकसंशयवन्त इत्यर्थः । नन्वप्र. तिहतज्ञाना देवा इति प्रसिद्धेः कथं संशयस्तत्राऽऽह-पुरेति । सृष्टिकाले । अपि- शब्दादन्येषां संशयः सुप्रसिद्ध इति गम्यते । तैः श्रुतमपि दुयमिस्याह-नहीति । तत्र हेतुमाह-यत इति । ननु नाणुपरिमाणस्तत्कथमणुरात्माऽत आह-सूक्ष्म इति । दुर्विज्ञेय इत्यर्थः । पूर्व सुविज्ञेयमिति वस्तुशब्देन निर्देश इहाऽऽस्मशब्देनेति पुंलिङ्गनि- देशः । अत इति । आत्मज्ञानादित्यर्थः । असंदिग्धफलं पशुपुत्रादि । उपरोधं निर्व. न्धम् । तत्र दृष्टान्तमाह-अधमर्णमिवेति । उत्तम धनदाता । अधमर्णः प्रति- ग्रहीता ॥ २१ ॥ एवमुक्तो नचिकेता आह- देवरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ । वक्ता चास्य त्यागन्यो न लायो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २२ ॥ देवरत्राप्येतस्मिन्वस्तुनि विचिकित्सितं किलेति भवत एव न: १ घ. प. स'वज्ञे । २ ग. घ. च. 'टु विशे। ३ ख. ज. ध मा। ग. ब. मा मों। ५ 8 म. ट. सीस्तदुप। ६ म. ट. °य इति । ब. ज. नचिकेता उवाच दे। .क.क्ष.ट. सुविज्ञे । ९ घ, भगव १० क. ख. ज. एवोपश्रु । ह. एव ननु श्रु' । अ. ट. एष श्रु।

·२४ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ० १ वल्ली १] श्रुतम् । त्वं च मृत्यो यद्यस्मान्न सुज्ञेयमात्मतत्त्वमात्थ कथयस्यतः पण्डितैरप्यवेदनीयत्वाद्वक्ता चास्य धर्मस्य त्वादृक्त्वत्तुल्योऽन्यः पण्डि. तश्च न लभ्योऽन्विष्यमाणोऽपि । अयं तु वरो निःश्रेयसप्राप्तिहेतुरतो नान्यो वरस्तुल्यः सदृशोऽस्त्येतस्य कश्चिदप्यनित्यफलत्वादन्यस्य सर्व- स्यैवेत्यभिप्रायः ॥ २२॥ आ ० टी०-॥ २२ ॥ गो० टी०-उपदेशनीयस्वादित्यनन्तरं स्वमुपदिशेति शेषो द्रष्टव्यः । ननु पण्डित. रुपदेशनीयत्वेऽन्ये पण्डिताः सन्ति तत्र याहीत्यत आह-वक्तेति । धर्मस्याऽऽत्मा- ख्यस्य । न लभ्य इति कथमन्विष्यतां तत्राऽऽह-अन्विष्यमाणोऽपीति । यद्यपि लोके यमादन्ये ब्रह्मविदः सन्ति तथाऽपि यमस्य संनिहितत्वादन्यत्र गमनमाशङ्कयैवमु. क्तम् । एतस्य कश्चिदपि तुल्यो वरो नेत्यन्वयः । तात्पर्यार्थमाह-अनित्येति ॥२२॥ एवमुक्तोऽपि पुनः प्रलोभयन्नुवाच मृत्यु:- शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून्हस्तिहिरण्य- मश्वान् । भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २३ ॥ शतायुपः शतं वर्षाण्यायूंषि येषां ताशतायुपः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व । किंच गवादिलक्षणान्बहून्पशून् । हस्तिहिरण्यं हस्ती च हिरण्यं च हस्तिहिरण्यम् । अश्वांश्च । किंच भूमेः पृथिव्या महद्विस्तीर्णमायतनमा- श्रयं मण्डलं राज्यं वृणीष्व । किंच सर्वमप्येतदनर्थकं स्वयं चेदल्पायु. रित्यत आह-स्वयं च जीव त्वं जीव धारय शरीरं समग्रेन्द्रियकलापं शरदो वर्षाणि यावदिच्छसि जीवितुम् ।। २३ ॥ आ० टी०-॥ २३ ॥ गो० टी०-शिष्याय सम्यक्शोधिताय विद्या देयेत्यभिप्रायण यमस्य पुनरुक्ति- रिस्याह-एवमित्यादिना । बहूनिति हस्त्यादिप्वप्यन्वेति । हस्ती चेति जात्येकव. १. सविझे । २ ख. ज. श म. ट. तिरुपदेशनी । ३ घ. 'माणः । अ°। ख. ग. प. च. शतव । ५ ख. सावयवपु । ६ . ठ. °ागुत्तमो वृणी । ७ प. 'शून्हस्ती। ८ क. ग. 'लं साम्राज्यं वृ। च. इ. स. ट. ° वृ । ९ क. स. च. ज. रिति चाऽऽह ।१० ग, घ, प.५वं।". जी म. म. ट व धा।

·[ अध्याय १ बल्ली १] काठकोपनिषत् । २५ चनं हिरण्यमित्यपि । आयतनशब्दो जनपदरक्षणे लक्षणया वर्तत इत्याह-मण्डलेति । चत्वारिंशयोजनमिते देशे सम्रानः कर्म साम्राज्यं जनपदरक्षणमित्यर्थः । धारणकर्म दर्शयति-शरीरमिति । इन्द्रियपाटवादिशून्यजीवनस्याप्रयोजनवादाह-समग्रेति । समयाः संपूर्णा अविकला इति यावत् । जीवितुं यावदिच्छसि तावद्धारयेत्यन्वयः ॥२३॥ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजी- विकां च । महाभूमी नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २४ ॥ एतत्तुल्यमेतेन यथोपदिष्टेन सदृशमन्यमपि यदि मन्यसे वरं तमपि वृणीष्व । किंच वित्तं प्रभूतं हिरण्यरत्नादि चिरजीविकां च सह वित्तेन वृणीष्वेत्येतत् । किं बहुना महत्यां भूमौ राजा नचिकेतस्त्वमेधि मव । किंचान्यकामानां दिव्यानां मानुषाणां च त्वा त्वां काममाज काममा- गिनं कामाहं करोमि सत्यसंकल्पो ह्यहं देवः ॥ २४ ॥ आ० टी०-एकैकं पुत्रधनादीनां वरत्वेनोग्न्यस्य समुचितमिदानीमुपन्यस्यति- किंच वित्तं प्रभूतमिति । अम् भुवीति धातो.मध्यमपुरुषेकवचनान्तस्य निपात एधीति ततो भवेति व्याख्यातम् ।। २४ ।। गो० टी०---सदृशमित्यधिकोपलक्षणार्यम् । प्रथमोऽपिशब्दः पुत्रादिसमुच्चयार्थी द्वितीयो वरसमच्चयार्थः । अथ पुत्रधनादीनामकैकपरत्वनोपन्यस्य समृञ्चितमिदानीमुपन्य- स्यति-किंच वित्तं प्रमूतमिति । प्रभृतमधिकम् । हिरण्यं रत्नमादिर्यस्य तत्तथा । चशब्दार्थमाह--सहेति । क्रियापदानुषङ्गमाह-वृणीष्वेति । भवनक्रियायाः कर्तार- मध्याहरति-राजेति । अस् भुवीतिधातोलामव्यमैकवचनान्तस्यैधीति । दिव्यानां दिवि भवा दिव्या रम्भोर्वशीकल्पवृक्षकामधेन्वादयस्तेषां मानुपाणां मनुष्यसंबन्धिनो मानुषा: स्राचन्दनवनितादयस्तेषां च । कामाह कामयोग्यमित्यर्थः । नन्वकृतकर्मणः पुंस इष्टप्रदाने तव सामर्थ्य कुत इत्याशङ्कयाऽऽह-सत्यसंकल्प इति । हि यस्मादहं देवोऽप्रतिहत- ज्ञानेश्वर्यतेजोवलयास्तस्मात्सत्यसंकल्पः । तस्मात्सामर्थ्य यमस्येत्यर्थः ॥ २४ ॥ ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्कामा- श्छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लाभनीया मनुष्यैः । आभिमत्पत्ताभिः १६. स. स. 2. न्यदाप । २ के. ख. अ. 'ना महाभूमौ म°। ३ *. ङ. 'नु याणा।

·२६ टीकाद्वयसमेतशांकरमाष्योपेता- [ अध्या०१वल्ली १ ] परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥२५॥ ये ये कामाः प्रार्थनीया दुर्लमाश्च मर्त्यलोके सांस्तान्कामांश्छन्दत इच्छातः प्रार्थयस्व । किंचेमा दिव्या अप्सरसो रमयन्ति पुरुषानिति रामाः सह रथैर्वर्तन्त इति सरथाः । सतूर्य: सवादित्रास्ताश्च न हि लम्भनीयाः प्रापणीया ईदृशा एवंविधा मनुष्यमत्यरस्मदादिप्रसाद- मन्तरेण । आभिमत्पत्ताभिर्मया दत्ताभिः परिचारिणीभिः परिचारय- स्वाऽऽत्मानं पादप्रक्षालनादिशुश्रूषां कारयाऽऽत्मन इत्यर्थः । नचिकेतो मरणं मरणसंबद्धं प्रश्नं प्रतेऽस्ति नास्तीति काकदन्तपरीक्षारूपं माऽनु- प्राक्षीसेवं प्रष्टुमर्हसि ॥ २५ ॥ आ० टी०-॥ २५ ॥ गो० टी०-कामा इत्यस्य व्याख्या प्रार्थनीया इति। दिवि भवाः पुरुषा अननुकूला न भोग्या इत्याशङ्कयाऽऽह-रमयन्तीति । ननु पुरुषरमथितृत्वं भूलोकस्थानामपीत्याशङ्कय भौमस्त्रीवैलक्षण्यमाह-सहेत्यादिना । तूर्य वाद्यविशेषो वादिवं हस्तवाद्यम् । ननु देव. प्रसादादीदृशा अपि प्रापणीया इत्याह-अस्मदादीति । आमिः पूर्वोक्ताभिरात्मानं परिचारयस्वेत्यन्वयः । तात्पर्यार्थमाह-पादेति। मरणशब्दस्य तत्संबन्धिनि प्रश्ने लक्ष. णामभिप्रेत्याऽऽह-मरणसंबद्धमिति । काकदन्तपरीक्षारूपं प्रश्नं माऽनुप्राक्षीर्मा कार्की रित्यर्थः । माऽनुप्रयोगस्यार्थमाह-मैवमिति ॥ २५ ॥ एवं प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता महाह्रवदक्षोभ्य आहे- श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः । अपि सर्व जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ २६ ॥ श्वो भविष्यन्ति न भविष्यन्ति वेति संदिह्यमान एव येषां भावो मवनं स्वयोपन्यस्तानां भोगानां ते श्वोभावाः । किंच मर्त्यस्य मनुष्यस्यान्तक हे मृत्यो यदेतत्सर्वेन्द्रियाणां तेजस्तज्जरयन्त्यपक्षयन्त्यप्सरःप्रभृतयो क.दतः प्रा" । . . म. ट. 'दतश्छन्देन प्रा । २ ग. घ. च. च्छातो मत्तः प्रा। ३ घ. 'चारणी । क घ. उ. च. प्रेत्यास्ति । ५ झ. म. ट. °वं मृत्युना । प्र. ६ ग. .. स. म ट. ह । श्वोभावाः श्वोभविः । ७ घ. च °न्ति चेति । ८ घ. च.नमेव । ९ च. स.यो हि भो। ।

·[अव्या०१वल्ली १] काठकोपनिषत् । भोगा अनर्थायैवैते । धर्मवीर्यप्रज्ञातेजोयशःप्रभृतीनां क्षपयितृत्वात् । यां चापि दीर्घजीविकां त्वं दित्ससि तत्रापि शृणुं । सर्वं यद्ब्रह्मणोऽपि जीवितमायुरल्पमेव किमुतास्मदादिदीर्घजीविका । अतस्तवैव तिष्ठन्तु पाहा रथादयस्ताँ नृत्यगीते च ।। २६ ॥ आ० टी०-॥२६॥ गो० टी०-सर्वतो विरक्तस्य शमादिमतो ज्ञानाधिकार इत्याख्यायिकया सूचयनु. त्तरमवतारयति-मृत्युनेति । एवं पुत्रादिना प्रकारेण त्वया यमेनोपन्यस्तानामुदाहृतानां येषां भवनं संदिह्यमानमेव त इत्यन्वयः । अपि च न ते पुरुषोपकारिण इति निन्दायामति- शयमाह-किंचेत्यादिना । अपक्षयं नाशं कुर्वन्ति । क इत्यपेक्षायामाह-अप्सरः- प्रमृतय इति । हिशब्देन प्रत्यक्षानुमानाभ्यां विषयाणां तेजःक्षपयितृत्वं प्रसिद्धमेव योत्यते । अथवा हि यस्मादप्सरःप्रवृतयः क्षपयन्ति तस्मादेतेऽनायवेत्युत्तरेणान्वयः । तत्र पूर्वोक्तं तेनःक्षपयितृत्वमुपलक्षणीकृत्य हेतुमाह-धर्मेति । धर्म इष्टापूर्तादिवर्य सामर्थं प्रज्ञा शास्त्रार्थावगाहनशक्तिस्तेजः प्रागल्भ्यं स्वग्गता ' दीप्तिर्यशः कीर्तिः । ननु त्वयोक्तं सत्यं तथाऽपि चिरजीवने विषयोपभोगः पुरुषार्थ इत्याशङ्कय तत्रापि दोष शृवित्याह-यां चापीति । चकारापिकारौ विषयदोपसमुच्चयाौँ । दित्ससि दातुमि. च्छसि । श्रुतिस्थापिशब्दापक्षितं परयित्वा क्रियापदमध्याहरति-गृण्विति । सर्वशब्दप्र- योगाद्धिरण्यगर्भायुगृह्यते । सर्वायुषां तत्रान्तर्भावात् । एवकारद्योतितकैमुतिकन्यायमाह- किमुतेति । जीविका यत एवं जाताऽतस्तदवीनविषयभोगस्तुच्छ इत्याह- अत इति ॥ २६ ॥ न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्त- मद्राक्ष्म चेत्त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव ॥ २७ ॥ किंच न प्रभूतेन वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यः । न हि लोके वित्तलामः कस्यचित्तृप्तिकरो दृष्टः । यदि नामास्माकं वित्ततृष्णा स्याल्लप्स्यामहे प्राप्स्यामह इत्येतद्वित्तमद्राक्ष्म दृष्टवन्तो वयं चेत्त्वा त्वाम् । जीवितमपि तस्यैव जीविष्यामो यावधाम्ये पदे त्वमीशिष्यसीशिष्यसे प्रभुः स्याः । १ घ. . °नाम् । अपक्षयि । २६. झ. म. ट. ठ. 'णु यत्सर्व । ३ क. १. विकामत' । ४ क. ख. ज. °था तव नृ। ५. ट. चेत्त्वाम् । ६ ग. घ. च. हि वित्तलाभो लोके क° । ७ ग. घ, च. म. वितेऽपि । ८ घ. चाम्यप। ९ क. ख. ज. प्यास स्वमीशिप. च. 'प्यसि ·२८ टीकाद्वयसमेतशांकरमाप्योपेता- (अध्या०१वल्ली१] कथं हि मयस्त्वया समेत्याल्पधनायुभवेत् । वरस्तु मे वरणीय: स एव यदात्मविज्ञानम् ॥ ६७ ॥ आ०टी०-॥ २७ ॥ गो० टी०-दृढवैराग्यार्थ पूर्वोक्तं संव निन्दनीयमित्याह-किंचेति । प्रभूतेना. धिकेन तर्पणीयः प्रीणनीयः । ननु वित्तं चेत्प्रीतिकरं भवत्येवेति चेन्नत्याह-न हीति । हिशब्देन तृप्तिकरत्वाभावो लोके प्रसिद्ध इति द्योत्यतेऽर्थानामनने दुःखमिति न्यायात् । किंचातृप्तिकर वित्ते तृष्णैव नास्ति । अथापि नामास्तु तथाऽपि वरं विनैव लप्स्यामह इत्याह-यदि नामेति । त्वां वयं दृष्टवन्तश्चद्वित्तं लप्स्यामहे प्राप्स्यामह इत्यन्वयः । वित्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति-जीवितेऽपीति । याम्ये यमस्य स्थानं याम्यं तस्मिन्स्थित्वेति शेषः । ईशिष्यसीति परस्मैपदं छान्दसमित्याह-ईशिष्यस इति । प्रमुरिति । पुण्यपापवतां नियामकः स्याः । यावत्कालं प्रमुः स्यास्तावत्कालं त्वदर्श- नेन जीविष्याम इत्यन्वयः । त्वदर्शनेनैव सर्व लप्स्यामहे किमुत त्वया समेत्य त्वत्समीप प्राप्य संभाषणादिकं कृत्वेति कैमुतिकन्यायं मनसि निधायाऽऽह-कथं हीति । हिश. ब्देन देवतासमागमादिनाऽभीप्सितप्राप्तिः श्रुतिस्मृतिलोकसिद्धेत्युच्यते । अल्पेति धनायुपो. विशेषणम् । किं तवेप्सितं तदाह-वर इति । किं तदाह-यदिति ॥ २७ ॥ अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः वधःस्थः प्रजानन् । अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीचे जीविते को रमेत ॥ २८ ॥ यतश्चाजीर्यतां वयोहानिमप्राप्नुवतामसूतानां सकाशमुपेत्योपगम्याऽऽ- मन उत्कृष्टं प्रयोजनान्तरं प्राप्तव्यं तेभ्यः प्रजानन्नुपलभमानः स्वयं तु जीर्यन्मयो जरामरणवान्क्वधःस्थः कुः पृथिव्यधश्चान्तरिक्षादिलोकापे- क्षया तस्यां तिष्ठतीति क्वधःस्थः सन्कथेमेवमविवकिभिः प्रार्थनीयं पुत्रवि. त्तहिरण्याद्यस्थिरं वृणीते।क तदास्थ इति वा पाठान्तरम् । अस्मिन्पक्ष चाक्षरयोजना तेषु पुत्रादिष्वास्थाऽऽस्थितिस्तात्पर्येण वर्तनं यस्य स तदोस्थस्ततोऽधिकतर पुरुषार्थ दुष्पापमपि प्रीपिपयिषुः क तदास्थो भवेन्न कश्चित्तदसारज्ञस्तदर्थी स्यादित्यर्थः । सर्वो ह्युपर्युपर्येव बुभूषति १४. क्ववस्थः ।म. ठ. वधस्तः । २ क ख. ज. 'भमानां । ३ क. ब. ग. 'लभ्यमा। घ. व्योऽन्त°16. झ. म. ट. °च्यधश्वासावन्त । ५ घ. °थम । ६ घ. 'ति पा । घ. 'म् । तस्मि । ८ घ. क्षेऽक्ष। ९झ. म. ट. 'दास्यो जरामरणवांस्त° । १. घ. °तरपु । ११५. रु. प्रापयिष्णुः। ६ ·[ अध्याय १ वल्ली १ ] काठकोपनिषत् । लोकस्तस्मान्न पुत्र वित्तादिलोभैः प्रलोभ्योऽहम् । किंचाप्सरःप्रमु- खान्वर्णरतिप्रमोदाननवस्थितरूपतयाऽभिध्यायनिरूपयन्यथावदतिदीर्घ जीविते को विवेकी रमेत ॥२८॥ आ० टी०-किंचोत्कृष्टपुरुषार्थलाभे सभवत्यधमं कामयमानो मूर्ख एवाहं स्यां ततोऽपि मम स एव वर इत्याह--यतश्चाजीर्यतामित्यादिना ॥ २८ ॥ गो० टी०-किंचोत्कृष्टपुरुषार्थलाभे संभवत्यधर्म कामयमानो मूर्व एव स्यात्ततो मम स एव वर इत्याह-यतश्चाजीर्यतामित्यादिना । सकाशं निकटं तेभ्यो वित्ता- दिभ्यो देवेभ्यो वा प्रयोजनान्तरं प्राप्तव्यमित्यन्वयः । ननु सर्वे किमिति प्रार्थयन्ते वित्तादिदोषं पश्यन्त इत्याशयाविवेकित्वात्तेषां विवेकिनो मम न प्रार्थनेत्याह-प्रजान• निति । तेभ्यः प्राप्तव्यं प्रयोजनं प्रजानन्नित्यन्वयः । एवमविवेकिववृणीत इत्यन्वयः । प्रजानन्प्रयोजनमुपलभमानः क्व तदास्थ इत्यन्वयं मनसि निधाय पाठान्तरं व्याचष्टे- अस्मिन्पक्ष इति । नवधिकतरपुरुषार्थानवगमे तेषु पुत्रादिप्वास्था स्यादित्याशङ्कया- पेक्षितं पूरयति-तत इति । दुप्पापमपातरजनैरिति शेषः । दृप्रापमप्यधिकतरं पुरु. पार्थ प्रापिपयिषुः क्व तदास्थो भवेदित्यन्वयः । तात्पर्यार्थमाह-न कश्चिदिति । तत्र हेतुमाह-सर्व इति । बुभूपति भवितुमिच्छति । इयता प्रबन्धेनोक्तस्य प्रयोजनमाह- तस्मादिति । यस्मादहं विवेकादिमांस्तस्मादित्यर्थः । वर्णों गीतिः क्रीडा रतिः प्रमोद स्तज्नं सुखं निरूपयन्यथावदुत्पत्तिस्थितिनाशैविचारयन्नित्यन्वयः । अतिदीर्घ बहुसंवत्सर. परिमिते जीवित जीवने प्राणधारणे ॥ २८ ॥ यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्सांपराये महति ब्रूहि नस्तत् । योऽयं वरो गूढमनुष- विष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २९ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥१॥ अतो विहायानित्यः कामैः प्रलोभनं यन्मया प्रार्थितं यस्मिन्प्रेत इदं विचिकित्सनं विचिकित्सन्त्यस्ति नास्तीत्येवंप्रकारं हे मृत्यो सांपराये परलोकविषये महति महत्प्रयोजननिमित्त आत्मनो निर्णयविज्ञानं यत्तद्रूहि कथय नोऽस्मभ्यम् । किं बहुना योऽयं प्रकृत आत्मविषयो वरो गूढं गहनं दुर्विवेचनं प्राप्तोऽनुप्रविष्टस्तस्माद्वादन्यमविवेकिमिः १ग. च. घ. म. ट. दिलाभैः । २ . झ. म. ट. 'कित्सितं वि । ३ क. ख. 'कृतात्म। ... म. ट. गृहनं । ५ ग. घ. क. च. 'विष्टो परा । ६. ग. घ. . च. स्तद् ।

·३० टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ० १ वल्ली२] प्रार्थनीयमनित्यविषयं वरं नचिकेता न वृणीते मनसाऽपीति श्रुतेर्व. चनामिति ॥ २९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्यश्रीशंकरमगवतः कृतो काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये प्रथमवल्लीभाष्यं समाप्तम् ॥ १॥ आ० टी०- ॥ २९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशियानन्दज्ञानविर- चिते काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्याने प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ गो० टी०-यतो जीवितेऽप्याशाऽपगताऽतो मम प्रलोभनां विहाय प्रार्थितं वरं प्रदेहीत्याह-अत इति । परलोकविषयेऽस्ति नास्तीत्येवंप्रकारं यस्मिन्विचिकित्सनं विचिकित्सन्ति तस्याऽऽत्मनो निर्णयविज्ञानं यन्महत्प्रयोजननिमित्ते मोक्षार्थे तब्रूही- स्यन्वयः। नचिकेतसं विषयी कृत्यान्यस्याप्यधिकारनिर्णयार्थ संवादरहितं श्रुतेर्वचनमित्याह- किंबहुनेति ॥ २९ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठकोप. निषद्भाष्यविवरणे प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ - परीक्ष्य शिष्यं विद्यायोग्यतां चावगम्याऽऽह- अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुष५ सिनीतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥१॥ अन्यत्पृथगेव श्रेयो निःश्रेयस तथाऽन्यदुताप्येव प्रेयः प्रियतरमपि ते प्रेयःश्रेयसी उभे नानार्थे भिन्नप्रयोजने सती पुरुपमधिकृतं वर्णाश्रमा- दिविशिष्टं सिनीतो बधीतस्ताभ्यामात्मकर्तव्यतया प्रयुज्यते सर्वः पुरुषः । श्रेयःप्रेयसोहभ्युदयामृतत्वार्थी पुरुषः प्रवर्तते । अतः श्रेयः. प्रेय:प्रयोजनकर्तव्यतया ताभ्यां बद्ध इत्युच्यते सर्वः पुरुषः । ते यद्य- प्येकैकपुरुषार्थसंबन्धिनी विद्याविद्यारूपत्वाद्विरुद्धे । इत्यन्यतरापरि. १ ग. इ. म. चास्याव। २ . ज. मृत्यरुवाच । अ°। ३ क.अ. ज. °दुत एवापि च प्रे°। घ. च. "दुतापि च प्रे| ह.म. ट. °ते श्रेयःप्रेय° ५ क. स. ज. °स्ताम्यां विद्यावि. याभ्यामा।६ च.°षः । प्रेयःश्रेय । ७ म. थर्थी सन्पुरु' । ८ इ. 'यः क । ग. स. म. सर्व- पु'। १० घ.म. म. ट.°रुषसं'।

·[ अध्याय १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ३१ पागेनैकेन पुरुषेण सहानुष्ठातुमशक्यत्वात्तयोहित्वाऽविद्यारूपं प्रेयः श्रेय । केवलमाददानस्योपादानं कुर्वतः साधु शोभनं शिवं भवति । यस्त्व- दूरदर्शी विमूढो हीयते वियुज्यतेऽस्मादर्थात्पुरुषार्थात्पारमार्थिकात्मयो. जनान्नित्यापच्यवत इत्यर्थः । कोऽसौ य उ प्रेयो वृणीत उपादत्त इत्येतत् ॥ १॥ आ० टी०-अभ्युदयनिःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविभागप्रदर्शनेन च केवलवि. द्यार्थितया शिष्यं प्रथमं स्तौतात्याह-परीक्ष्येति । श्रेयःप्रेयसोरन्यतरपरित्यागेन. वान्यतरोपादाने हेतुमाह -ते यद्यपीति । ते यद्यप्येकैवपुरुषसंबन्धिनी तथाऽपि विरुद्धे ॥ १ ॥ गो० टी०-अभ्युदयनिःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविद्याविभागप्रदर्शनेन च केव- लविद्याप्रार्थितया शिष्यं प्रथम स्तोतीत्याह-परीक्ष्येति । अवगम्य तस्मिन्निति शेषः । पृथगेव प्रेयसः सकाशादित्यर्थः । निःश्रेयसं मोक्षस्तत्साधनत्वाज्ज्ञानमत्र निःश्रेयसम् । तथेति । यथा श्रेयः पृथक्तथेत्यर्थः । प्रियतरमप्यभ्युदयसाधनं ज्योतिष्टामाद्यन्यदित्यन्वयः। भिन्ने प्रयोजने ययोस्ते भिन्नप्रयोनने । अधिकृतमित्यम्य विशेषणं-वर्णाश्रमादीति । आदिपदेन ग्योवस्थादिपरिग्रहः । वर्णविशिष्टस्याधिकारे-" ब्राह्मणो बृहस्पतिसवेन यजेत " इत्यादि शास्त्रं प्रमाणम् । आश्रमविशिष्टस्याधिकारे-"गृहस्थः सदृशी भार्या- मुपेयात् ” इत्यादि । क्योविशिष्टस्याधिकारे " जातपुत्रः कृष्णकेशोऽनीनादधीत " इत्यादि । अवस्थाविशिष्टस्याधिकारे-"अविचिकित्सितव्याधेरपां प्रवेशो वा ” इत्यादि प्रमाणम् । पिञ् बन्धन इति धात्वर्थमादाय व्याचष्टे-सिनीत इति । ननु विद्या- विद्ययोः कथं बन्धकत्वमित्यत आह-ताभ्यामिति । सर्वः कर्मणि वर्णाश्रमादिविशि. ष्टोऽधिकृतो विद्यायां साधनचतुष्टयसंपन्नस्ताभ्यां प्रयुज्यते प्रेर्यते । तयोः प्रेरकत्वं वा कथमित्याशङ्कयाऽऽह-आत्मकर्तव्यतयेति । आत्मनि विद्याविद्ययोः कर्तव्यता कृतिसाध्यता तया । विधितस्तद्विषयज्ञानेनेत्यर्थः । ननु वैधकर्तव्यताज्ञानद्वारा विद्यावि. द्याम्यां पुरुषः प्रेर्यत इत्ययुक्तं विधेविशेषकर्तव्यताबोधित्वात्सामान्यतः सिद्ध केनचित्क. तव्यताज्ञाने तत्स्यात्तदेव नास्तीत्याशङ्कयाऽऽह-श्रेय:प्रेयसोरिति । अभ्युदयार्थी प्रेयसि कर्मण्यमृतत्वार्थी श्रेयसि मोक्षसाधने प्रवर्तत इति यथासंख्यमन्वयः । एवं फलका- मनया सामान्यतस्तत्साधनं कार्यमिति ज्ञानमभूदिति भावः । हिशब्दः प्रसिद्धिद्योतकः । यद्वोत्तरत्रान्वेति । हि यस्मात्सामान्येन कामनया कर्तव्यताज्ञानं सिद्धमत इत्युपसंहारेणान्वयः । १ ख. ग. ह. म.ट, करमा ·३२ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या०१वल्ली२] - श्रेयसे प्रेयसे च कर्तव्ये विद्याविद्ये तयोर्भावः कर्तव्यता तयेत्यर्थः । ताभ्यां विद्याविद्या- भ्याम् । ननु कर्मणो जन्मादिहेतुत्वेन बन्धकत्वेऽपि विद्यायास्तन्निवर्तकत्वात्कथं बन्धकत्व- मिति चेत्कर्मणो जन्मादिहेतुत्वेनालाभेन च विद्याया बन्धकत्वमिति भावः । तयोरन्यतर- त्यागेनान्यतरपरिग्रहे हेतुमाह-ते यद्यपीति । तथाऽपि विरुद्धे । तत्र हेतु:- विद्येति । इति यस्मादर्थे । यस्माद्विद्याविद्ये विरुद्धे तस्मादन्यतरापरित्यागेनानुष्ठातुमश. क्यत्वादित्यन्वयः । नन्वेकनैका परेणापरा कर्तुं शक्येत्यत आह-एकेनेति । ननु क्रमेणानुष्ठातुं शक्येत्यत आह-सहेति । हेतुमुपन्यस्याक्षराणि गृहीत्वा व्याचष्टे-- तयोरिति । निर्धारणे षष्ठी । अविद्यारूपं कर्म प्रेयो हित्वेत्यन्वयः । अपेक्षिताध्याहारण सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायेनाऽऽह-श्रेय एवेति । शिवमानन्दरूपम् । विद्यो. पादातुः श्रेय इत्युक्त्वा तद्विपरीतस्यानर्थप्राप्तिमाह-यस्त्विति । तुशब्दोऽविद्योपादा. तुर्वैलक्षण्यार्थः । अदूरदर्शीत्यस्य व्याख्या विमूढ इत्यविवेकीत्यर्थः । ननु कर्मकर्तुः फलं स्यादिति शङ्कते–कस्मादिति । नन्वर्थान्न हीयत इत्युक्तमत आह-पारमार्थि- कादिति । मोक्षादित्यर्थः । ननु मोक्षः स्वर्गाद्यन्यतम इत्यत आह-नित्यादिति । विमूढत्वमक्षरव्याख्यानेन दर्शयति-कोऽसाविति । उ एवोपादत्तेऽनुतिष्ठतीत्यर्थः । इत्येतदुपादत्त इत्युक्ते यावानर्थस्तावान्वृर्णः । इत्यर्थः ॥ १ ॥ याभे अपि कतुं स्वायत्ते पुरुषेण किमर्थं प्रेय एवाऽऽदत्ते बाहुल्येन लोक इत्युच्यते- श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्ती संपरीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमावृणीते ॥२॥ सत्यं स्वायत्ते तथाऽपि साधनतः फलतंश्च मन्दबुद्धीनां दुर्विवेकरूपे सती व्यामिश्रीभूते इव मनुष्यमेतं पुरुषमा इतः प्राप्नुतः श्रेयश्च प्रेयश्च । अतो हंस इवाम्भसः पयस्तो श्रेयःप्रेय पदार्थों संपरीत्य सम्यक्परिगम्यं मनसाऽऽलोच्य गुरुलाघवं विविनक्ति पृथक्करोलि धीरो धीमान् । विविच्य च श्रेयो हि श्रेय एवाभिवृणीते प्रेय. सोऽभ्यर्हितत्वात् । कोऽसौ धीरः । यस्तु मन्दोऽल्पबुद्धिः स विवे- - .ग. घ. इ. च. इवैतं । २ झ. अ ट. 'मुन्यं पु' । ३ झ. म. ट. इतोऽश्रुत: प्रा" । क. स. प. म. 'म्य सम्यड्मन' । ५ . अ. अ. 'लोक्य गु। ६ क. ख. ज.'च्य श्रे'। ७ क. .. ते प्रेय। ८. म. 6. सदसद्विवे।

·[ अध्याय १ वल्ली२] काठकोपनिषत् । ३३ कासामाद्योगक्षेमाद्योगक्षेमनिमित्तं शरीराापचयरक्षणनिमित्तमित्ये- तत्प्रेयः पशुपुत्रादिलक्षणं वृणीते ॥ २ ॥ आ० टी०-॥ २ ॥ .. - गो० टी०-नन्वधिकृतेन पुरुषेणोभे अपि विद्याविद्ये कर्तुमन्वायत्ते यदि तर्हि किमय पुरुषो बाहुल्येन श्रेय एव न गृह्णातीत्याशङ्कय सत्यं द्वे अपि स्वाधीन तथाऽपि फलतः साधनतो मन्दमतीनामशक्ये मिलिते इव प्रेयःश्रेयसी पुरुषमधिकृतं प्राप्नत इत्याह-यामे इत्यादिना । एत इत्यापूर्वकेणगताविति धातो रूपमित्याह-आ इत इति । तस्य व्याख्याऽश्नुत इति । तद्व्याचष्टे -प्रामुत इति । परस्परसमुच्चयार्थौ चकारी व्यामिश्रद्योतको । यतः श्रेयःप्रेयसोः स्वरूपतः फलतश्च विवेकामावाल्लोकः प्रेय एवाऽऽद- तेऽतो बुद्धिमान्हंसो यथाऽम्भसः सकाशारक्षीरं विविच्य भुते तथा प्रेयसः सकाशाद्विविच्य श्रेयो ज्ञात्वा तदेव साधनैः संपादनीयमित्याह-अत इत्यादिना । गुरुलाघवमिति। कर्मणोऽनुष्ठाने महानायासः फलमपि दुःखसंवलितं विद्याप्राप्तावन्वयव्यतिरेकदृष्टानर्थनिवृत्ति. रानन्दावाप्तिर्यस्नाभाव इति विविनक्ति विवेचयति गुरुलाघवमित्यर्थः । नियुक्तं दर्शयति- धीर इति । संस्कृतमतिरिति यावत् । गुरुलाघवविचारस्य फलमाह-श्रेय इति । हिरेवार्थः । छन्दसि प्रादयो व्यवहिताश्चेत्याशयेनाऽऽह-अभिवृणीत इति । तत्र हेतुमाह-प्रेयस इति । कर्तृपदं साकाङ्क्षमाह-कोऽसाविति । यत्पदाध्याहारेण प्रेय इति व्याचष्टे-यस्त्विति । तुशब्दो बुद्धिमद्वैलक्षण्यार्थः । अल्पबुद्धिरल्पाऽसंस्कृता बुद्धिर्यस्य सः । प्रेय एवं वृणीत इत्यत्र हेतुमाह-विवकेति । योगस्य प्राप्तस्य क्षमो रक्षणं तन्निमित्तं तदाह-शरीरेत्यादिना । शरीरेत्यादिशब्देनेन्द्रियादिपरिग्रहः । उप. चयो वृद्धिः । तल्लक्षणनिमित्तं तत्स्वरूपनिमित्तम् । प्रेयःशब्दार्थमाह-पश्चिति । अत्र प्रेयःशब्दः फलपरः ॥ २ ॥ स त्वं पियाम्प्रियरूपाश्च कामानभिध्यायन्नचिके- तोऽत्यसाक्षीः । नैता सृकां वित्तमयीमवाप्नो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ ३ ॥ स त्वं पुनः पुनर्मया प्रलोभ्यमानोऽपि प्रियान्पुत्रादीन्प्रियरूपांचा. प्सरःप्रभृतिलक्षणान्कामानभिध्यायंश्चिन्तयस्तेषामनित्यत्वासारत्वादि. दोषान्हे नचिकेतोऽत्यसाक्षीरतिमृष्टवान्परित्यक्तवानस्यहो चुद्धिमत्ता ॥ १४. प. उ. यतलक्ष । २ ख, घ. नित्यासा ·टीकाद्वयसमेतशांकरमाध्योपेता- [अ० १ पल्ली २] तव नेतामवाप्तवानसि सृतां मृतिं कुत्सितां मूढजनप्रवृत्तां वित्तमयों धनमायाम् । यस्यां सृतौ मजन्ति सीदन्ति बहवोऽनेके मूढा मनुष्याः ।। ३॥ आ०टी० ॥ ३॥ गो० टी०-पुत्रादीनां गौणात्मत्वात्प्रियत्वम् । प्रियरूपान्प्रियं रूप्यते जन्यते यस्तेऽप्सर:प्रभृतिलक्षणास्तदादिस्वरूपान् । चिन्तयन्नित्यपेक्षितं पूरयति-तेपामिति । वृतयमोक्तस्तात्पर्य दर्शयति- अहो इति । अनेन शिप्यस्तुतिः कृता । मूढननेषु प्रवृत्ता मूढजनप्रवृत्ता तां धनप्रायां धनप्रचुरामित्यर्यः । सूतौ मागें । बहुशब्दस्य त्रिस्वे न पर्यवसानमित्याह-अनेक इति ॥ ३ ॥ दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥ ४ ॥ तयोः श्रेय आददानस्य साधु वति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीत इत्युक्तं तत्कस्माद्यतो दूरं दूरेण महताऽन्तरेणैते विपरीते अन्योन्यव्यावृ- तरूपे विवेकाविवेकात्मकत्वात्तमःपकाशाविव । विपूची विधूच्यो नाना- गती भिन्नफले संसारमोक्षहेतुत्वेनेत्येतत् । के ते इत्युच्यते-या चाविद्या प्रेयोषिषया विद्येति च श्रेयोविषया ज्ञाता निर्माताऽवगता पण्डितैस्तत्र विद्याभीप्सिनं विद्यार्थिनं नचिकेतसं त्वामहं मन्ये । कस्माद्यस्मादवि. द्वबुद्धिप्रलोभिनः कामा अप्सरःप्रभृतयो बहवोऽपि त्वा त्वां नालोलु- पन्त न विच्छेदं कृतवन्तः श्रेयोमार्गादात्मोपभोगाभिवाञ्छासंपादनेन । अतो विद्यार्थिनं श्रेयोमाजनं मन्य इत्यभिप्रायः ॥४॥ आ०टी०-॥ ४ ॥ गो० टी०-पौनरुक्त्यमाशङ्कय दूरमेते इति वाक्यस्य व्याव| शङ्कामाह- तयोरिति । विशेषो न दृश्यत इति भावः । परिहारमवतारयति-यत इति । दूरमि. त्यस्य व्याख्या-दूरेणेत्यादि । अन्तरेण भेदेन । एते वक्ष्यमाणे । परसरभिन्नत्वे हेतुमाह-विवेकति । तत्र दृष्टान्तः-तम इति । सुब्लोपश्छान्दस इत्याह- विषूच्याविति । भिन्नफलत्वं व्याचष्टे-संसारेति । संसारहेतुरविद्या मोक्षहेतुर्विधे- त्याकाङ्क्षापूर्वकं व्याचष्टे-के ते इति । या कर्मकाण्डे प्रसिद्धा प्रेयोविषया । इति. १६. को संमृ । २ ५. च. वृत्ति वि । ३ क. वृत्तय'. B. म. ट. कामा बस ५. स्वा न लो । ६ घ. पन्तोन । - ·[ अध्याय १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ३५ शब्दो वेदान्तप्रसिद्धयर्थः । परस्परसमुच्चयार्थश्चकारः । श्रेयो मोक्षो विषयः साध्यं यस्याः सा तथा । प्रसिद्धत्वात्कर्तृपदमाह-पण्डितैरिति । तत्र विद्याविद्ययोर्मध्ये किमतोऽन्यं मचिकेतसं जानाति नेत्याह-वामिति । नचिकेतसो विद्यायोग्यतायामाकाङ्क्षापूर्व- कमुत्तरवाक्यं हेतुपरत्वेन व्याचष्टे-कस्मादित्यादि । अविद्वबुद्धिप्रलोभिनोऽविवेक. बुद्धिवशीकरणसमर्थाः । काम्यन्त इति कामाः । श्रेयोमार्गाज्ज्ञानमार्गान्न विच्छेदं कृत. वन्तो विच्छिन्नसंबन्धं न कृतवन्तः । संबन्धविच्छेदे हेतुमाह-आत्मेति । आत्मनाऽ. प्सरःप्रभृतिकामेन जनितो यो (?) भोंगः सुखं तस्य वान्छेच्छा तस्या उत्पादनद्वारा न विच्छेदं कृतवन्त इत्यन्वयः । तात्पर्यमाह-अत इति । यतस्तैर्न वशं नीतोऽत इत्यर्थः। माननं पात्रं योग्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डि- तमन्यमानाः । दन्दम्यमाणाः परियन्ति मुढा अन्धेनैव नीयमाना यथाऽन्धाः ॥ ५॥ ये तु संसारभाजना अविद्यायामन्तरे मध्ये घनीभत इव तमसि वर्त. माना वेष्टयमानाः पुत्रपश्चादितृष्णापाशशतः स्वयं वयं धीराः प्रज्ञावन्तः पण्डिताः शास्त्रकुशलाश्चेति मन्यमानास्ते दन्द्रग्यमाणा अत्यर्थ कुटिला- मनेकरूपां गतिं गच्छन्तो जरामरणरोगादिदुःखैः परियन्ति परिग- च्छन्ति मूढा अविवेकिनोऽधेन दृष्टिविहीनेनैव नीयमाना विषमे पथि यथा बहवोऽन्धा महान्तमनर्थमृच्छन्ति तद्वत् ॥ ५॥ आ० टी०-॥ ५ ॥ गो० टी-विद्याभिनिवेशायाविद्याधिकारिणो दर्शयति-ये वित्यादिना । संसारभाजनाः संसारयोग्या: । अन्तरं कार्यकरणसंघातसारभूतो मध्यमो देशस्तत्र वर्त- मानास्तादात्म्याभिमानवन्तः । वेष्टयमाना बध्यमानाः । कैरिल्याकाङ्क्षायामाह- पुत्रेति। पुत्रादितृष्णा एव पाशशतानि तैरित्यर्थः । अत एव स्वयं धीराः प्रज्ञावन्तो वयमेव लौकिके प्रज्ञाशालिनः शास्त्रीयप्रज्ञाशालिन इति मन्यमाना इत्यर्थः । कार्यकारणा- द्यभिमानशालिनां गतिमाह-त इति । यङन्तद्रम गतावितिधात्वर्थमादाय दन्द्रम्यमाणा इति पदं व्याचष्टे-कुटिलामित्यादिना । अनेकरूपामुत्तरायणादिरूपां गतिं मार्ग- मिच्छन्तः प्रार्थयन्त. । जराशब्दा दुःखहेत्ववस्थोपलक्षणार्थः । रोगो धातुवैषम्यम् । १ क ज. मानाः प°। २ छ. पर्यन्ति ।३ क. ख. छ. 'भाजो ज° । ग. ल. च. भाजिनोऽविघ. °माजोऽवि क. ग. घ. च. यं धि।म. यं च पि। ५ इ.म. ठ. °स्तेऽतो द६ म. गतिमिच्छ । ७ क. प्र. धेनेव । ८ . °व नी । ९ क. नेनेव ।

·3 ३६ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता [अ०१ वल्ली २] आदिशब्देन मनःपीडादिपरिग्रहः । तैनितैर्दुःखैः परिगच्छन्ति परितः स्वर्गादिषु भ्रमन्ती. स्यर्थः । अविवेकिनः । संसारावध्यदर्शिनः । तत्र दृष्टान्तमाह-अन्धेनैवेति । नयनस्था- नमाह-विषम इति । कण्टकपाषाणादिगादिसहित इत्यर्थः । यथाऽन्धा इति श्रुतिपदं व्याचष्टे-बहव इति । महान्तमनर्थ कण्टकतोदनपछुत्वदेहविशीर्णत्वादिरूपमृच्छन्ति प्राप्नुवन्ति यथा तद्वद्भमन्स्यविवेकिन इत्यन्वयः ॥ ५ ॥ न सांपरायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्त- मोहेन मूढम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ ६ ॥ अत एव मूढत्वान्न सांपराय: प्रतिभाति । संपैरेयत इति संपरायः परलोकस्तत्प्राप्तिप्रयोजनः साधनविशेषः शास्त्रीयः सांपरायः सं च बालमविवेकिनं प्रति ने प्रतिभाति न प्रकाशते नोपतिष्ठत इत्येतत् । प्रमाद्यन्तं प्रमादं कुर्वन्तं पुत्रपश्वादिप्रयोजनेष्वासक्तमनसं तथा वित्त. मोहेन वित्तनिमित्तेनाविवेकेन मूर्ट तमसाऽऽच्छन्नं सन्तमयमेव लोको योऽयं दृश्यमानः ध्यन्नपानादिविशिष्टो नास्ति परोऽदृष्टो लोक इत्येवं मननशीलो मानी पुनः पुनर्जनित्वा वैशं मदधीनतामापद्यते मे मृत्यो- मम जननमरणादिलक्षणदुःखप्रबन्धारूढ एव भवतीत्यर्थः । प्रायेण ऐवंविध एव लोकः ॥ ६ ॥ आ० टी०–सम्यक्पराक्काले देहपातादूर्वमेयते गम्यत इति शेषः ॥ ६ ॥ गो० टी०-पूर्वोक्तार्थ हेतुत्वेनाऽऽदायोत्तरं व्याचष्टे- अत एवेति । अतःशब्दा- र्थमाह-मूढत्वादिति । परे काले देहपतनादूवं सम्यगीयते गम्यत इति संपरायः । अथवा सम्यक्पर इत्युपलक्षणम् । परापरब्रह्मप्राप्तिकाले प्रारब्धविगमानन्तरमित्यर्थः तस्प्राप्तिप्रयोजनः परापरब्रह्मप्राप्तिः प्रयोजनं यस्य स तथा । साधनविशेषश्चोंकारभ्या. नादिः शास्त्रीयः प्रसिद्धो यः स बालं पुत्रपश्वादिष्वासक्तत्वादविवेकिनं प्रति नोपति- ठते बालो नानुतिष्ठतीत्यर्थः । प्रमादं कुर्वन्तं व्याचष्टे-पुत्रेति । पुत्रादिसाध्यप्रयो- जनेषु न केवलमासक्तमनसं न भाति किं स्वन्यथाऽपीत्याह-तथेति । मूढमिति । घ. °य: संपरायः प्र । २ स.ट. 'पर ईयत इ। ३.२ सम्यक्परे काल ईयत । ग. घ. सम्यकपरे लोक ईयत इ. स. अ. ट. स बा। ५ क. स. ज. न भा'। ६ क ग. घ.. च. छ. ज. 'नस्तया वि। ७ स.अ. सन्तं न त्वयं । च.मानोऽत्र । ख. स्वम । १०. म. गेऽप्यह। ११ घ. मनुष्यालोक ई । १२ क. वशम° । ११.प. म. सम।

·[अध्याय १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । वित्तादिरिक्तपुरुषार्थमपश्यन्तं तदर्जनादी व्यासक्तचित्तमित्यर्थः । अत एव तमसाऽऽच्छन्न. मित्याह-तमसेति । अविवेकनेत्यर्थः । तमसा सांपरायो न मातीत्यन्वयः । ननु द्रव्यासक्ततयाऽयं लोको न भायात्परस्तु मातीत्याशय कैमुतिकन्यायेनाऽऽह-न स्वयमेवेति । लोकं विशिनष्टि-रूपन्नेति । इतिशब्द उक्तपरामर्शी । मानीति वित्ततृष्णयाऽमिमानवानित्यर्थः । सकृदुत्पन्नस्य पुनः पुनर्यमवश्यताऽनुपपन्नेत्यत आह- जनित्वेति । प्रबन्धः प्रवाहः । ननु धर्मार्थकामेषु सर्व एव लोक आसक्तश्चेद्विद्याधिका- रिणोऽमावादुपनिषदां व्यर्थतेत्याशङ्कयाऽऽह–प्रायेणेति । उत्सर्गतः कामाद्यासक्त एव जन इत्यर्थः । हिशब्दः प्रसिद्धार्थकः । ६ ॥ श्रवणायापि बहुभिर्यो न लायः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाऽऽश्वर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥ यस्तु श्रेयोर्थी सहस्रेषु कश्चिदेवाऽऽत्मविद्भवति त्वद्विधो यस्माच्छव- णायापि श्रवणार्थं श्रोतुमपि यो न लभ्य आत्मा बहुभिरनेकैः शृण्व. न्तोऽपि बहवोऽनेकेऽन्य यमात्मानं न विद्युन विदन्त्यमागिनोऽसंस्कृ- मात्मानो न विजानीयुः । किंचास्य वक्ताऽप्याश्चर्योऽदुतवदेवानेकेषु कश्चिदेव भवति । तथा श्रुत्वाऽज्यस्याऽऽत्मनः कुशलो निपुण एवानेकेषु लब्धा कश्चिदेव भवति । यस्मादाश्चर्यो ज्ञाता कश्चिदेव कुशलानुशिष्टः कुशलेन निपुणेनाऽऽचार्येणानुशिष्टः सन् ॥ ७ ॥ आ०टी०-॥ ७ ॥ गो० टी०- यस्त्वनेकन-मार्जितसुकृतप्रसादासादितशुद्धबुद्धिः कामादिविमुखो निर• तिशयपुरुषार्थ ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन जानाति सहस्रेषु नचिकेतःसदृशः कश्चिदेव भवतीत्याह- यस्त्विति । तत्र हेतुपरमुत्तरमाह-यस्मादिति । ननु मेघसंदेशाद्यसन्नप्यर्थः श्रूयत इत्याशङ्कयाऽऽह-श्रवणार्थमिति । तस्य व्याख्या-श्रोतुमपीति । अनेकैः श्रोतुमपि यो न लभ्य इत्यन्वयः । अयमाशयः-श्रवणस्य दृष्टफलत्वानिर्वि- षयस्य च साक्षात्काराजनकत्वाजनितस्यापि प्रतिमाप्रत्ययवद्भ्रान्तित्वादात्माऽविषय एवै. ष्टव्य इति । केषांचिच्छ्रोतुं दुर्लभोऽन्येषां ज्ञातुं दुर्लभ इत्याह-शृण्वन्तोऽपीति । अन्य इति पूर्वोक्ताधिकारिभ्य इत्यर्थः । न विदन्तीत्येतद्धेतुपूर्वकं व्याचष्टे-अमा- गिन इति । तयाचष्टे--असंस्कृतेति । नित्यनैमित्तिकैरसंस्कृत आत्माऽन्तःकरणं येषां ते तथोक्ताः । यस्माच्छ्रोतारश्च ज्ञातारश्च दुर्लमास्तस्मात्कश्चिदेवाधिकारी भव. १ ग. 'देक आरम°12.म. ट. पिन ।

·टीकाद्वयसमेतशांकरमाष्योपेता- [अ० १ वल्ली २] - तीति पूर्वेणान्वयः । एवं श्रोतारं महीकृत्य वक्तारं मही करोति-किंचेति । न केवलं श्रोता दुर्लभो वक्ताऽपीत्यर्थः । अस्याऽऽत्मनः । आश्चर्यशब्दोऽद्भुतवाचीति तत्सदृशे लक्षणेत्याह-अद्भुतवदेवेति । यथाऽनेकेषु पदार्थेषु कश्चिदेव पदार्थ आश्चर्यकर एवं बक्ताऽपि कश्चिदेव भवतीत्यर्थः । वक्तृत्वदौलम्यानन्तरं श्रोतृष्वनेकेषु लब्धाऽप्यात्मनः कुशल एव कश्चिदेव भवतीत्याह-तथेति । यथा वक्ता दुर्लभस्तथेत्यर्थः । कुशल एवं युक्त्यनुभवसमर्थ एव । तत्र हेतुमाह-यस्मादिति । निपुणेन साक्षात्कृतब्रह्मतत्त्वे. नाऽऽचार्येणानुशिष्टो वेदान्तैः शिक्षितः सम्ज्ञाता साक्षात्कारवान्कश्चिदेव भवति यस्मात्त. स्मास्कश्चिदेवाऽऽत्मनो लब्धेत्यन्वयः ॥ ७ ॥ कस्मात्- न नरेणावरेण प्रोक्त एप सुविज्ञेयो *बहुधा चिन्त्य- मानः । अनन्यपोके गतिरत्र नास्त्यणीयान्ह्य- तर्यमणुप्रमाणात् ॥ ८॥ नहि नरेण मनुष्येणावरेण प्रोक्तोऽवरेण हीनेन प्रकृतबुद्धिने- स्येतदुक्त एप आत्मा यं त्वं मां पृच्छसि । न हि सुष्टु सम्यग्वि. शेयो विज्ञातुं शक्यो यस्माद्बहुधाऽस्ति नास्ति कर्ताऽकर्ता शुद्धोऽशुद्ध इत्याद्यनेकधा चिन्त्यमानो वादिभिः । कथं पुनः सुविज्ञेय इत्युच्यते- अनन्यप्रोक्तेऽनन्येनापृथग्दर्शिनाऽऽचार्येण प्रतिपाद्यब्रह्मात्मभूतेन प्रोक्त उक्त आत्मनि गतिरनेकोऽस्तिनास्तीत्यादिलक्षणा चिन्ता गतिरत्रा- स्मिन्नात्मनि नास्ति न विद्यते सर्वविकल्पगतिप्रत्यस्तमितत्वादात्मनः । अथवा स्वात्मभूतेऽनन्यस्मिन्नात्मनि प्रोक्तेऽनन्यप्रोक्ते गतिरत्रान्याऽव. गतिर्नास्ति ज्ञेयस्यान्यस्याभावात् । ज्ञानस्य ोपा परी निष्ठा यदात्म- कत्वविज्ञानम् । अतोऽवगन्तव्याभावान्न गतिरवावशिष्यते। संसारग. तिर्वाऽत्र नास्त्यनन्य आत्मनि प्रोक्त नान्तरीयकत्वात्तद्विज्ञानफलस्य मोक्षस्य । अथवा प्रोच्यमानब्रह्मात्मभूतेनाऽऽचार्येण प्रोक्त आत्मन्यग- तिरनवबोधोऽपरिज्ञानमत्र नास्ति । भवत्येवावगतिस्तद्विषया श्रोतुस्त- देस्यहमित्याचार्यस्येवेत्यर्थः । एवं सुविज्ञेय आत्माऽऽगमवताऽऽचार्य. * बहुधा चिन्त्यमानः ' इत्यस्य स्थाने अणुरेष धर्ग इति वर्तते ट. पुस्तके । क.मनुष। २ ख. रु. च. ज. म. ट. 'वरो'। १ घ. प्रोक्तोन। ४ म. म. ट. भाऽस्ती'। ५ च. म. क्षणचि। ६. पत्र'। ७ घ.नन्येऽस्मि । ८ घ. प्रोफैग। क. स. ज. प्रोकेऽत्र गतिरन्यस्याव। १. 8. भ. ठ. रा काष्ठा। ११५. न्यनवग, १२ क. प. प. च. ज..ठ. 'दनभ्योऽह। ट, दहमस्म्यह। - ·[ अध्याय १ वल्ली १] काठकोपनिषत् । णानन्यतया प्रोक्तः।इतरथा ह्य]णीयानणुप्रमाणादपि संपद्यत आत्मा। अतर्यमतक्यः स्वर्बुद्धयाऽभ्यूहेन केवलेन तर्केण । तपमाणेऽ[परि- माणे केनचित्स्थापित आत्मनि ततो ह्यणुतरमन्योऽभ्यूहति तेतोऽप्य- न्योऽणुतममिति न हि कुतर्कस्य निष्ठा क्वचिद्विहाते ॥ ८॥ आ० टी०-अणुत्वं परोक्षत्वम् ॥ ८ ॥ गो० टी०-ननु वाक्यार्थव्युत्पत्तिमताऽप्याचार्येणानुशिष्टोऽधिकारी स्वाधिकार- सामर्थ्याज्ज्ञास्यति लब्धा च भविष्यतीत्याशङ्कते-कस्मादिति । श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठ- मितिश्रुत्यन्तरे व्युत्पत्तिव्यतिरेकेण ब्रह्मनिष्ठताया आचार्यविशेषणत्वेन श्रुतत्वात्ताहगाचा- योक्त आत्मा ज्ञातुं लब्धं च शक्य इत्याशङ्कयाऽऽह-न नरेणेत्यादिना । मनुष्येण मनुष्यत्वाभिमानवताऽत एवावरेण । अवरपदार्थमाह-हीनेनेति । प्राकृतबुद्धिना प्रकृतित आगतेषु पश्चादिप्वभिमानरूपा बुद्धिर्यस्य स प्राकृतबुद्धिस्तेनेत्यर्थः । यं पृच्छसि येयमि- त्यादिनति शेषः। तत्र हेतुमाह-यस्मादिति । शून्यवादिव्यतिरिक्तवादिभिरस्तीति चिन्स्य. मानस्तनास्तीति चिन्त्यमानोऽस्तीति पक्षे सांख्यव्यतिरिक्तैः कर्ताऽशुद्ध इत्यकर्ता शुद्ध इति वेदान्तिभिश्च स एव ब्रह्माभिन्न इति चिन्त्यमानो यस्मात्तस्माद्विप्रतिपत्तिमत्ता(ता) ह्यादिष्टोऽर्थो न लब्धं शक्य इति भावः । कनाऽऽचार्येणोपदिष्ट आत्मा ज्ञातव्य इति पृच्छति-कथमिति । प्रतिपाद्यब्रह्मात्मभूतेन जीवन्मुक्तेन शिप्यबुद्धिपरिपाकप्रेरणावता झुपदिष्ट आत्मा लब्धुं शक्य इत्याह-उच्यत इति । नान्योऽनन्यस्तेन । ब्रह्मणः सकाशादिति शेषः । विषयेण विषयी लक्ष्यत इत्याह-अपृथग्दर्शिनेति । अभेदद. शिनेत्यर्थः । तदेव विवृणोति-प्रतिपाद्येति । वदान्तैः प्रतिपाद्यो ज्ञेयो योऽभिन्नास्मा तत्स्वरूपणेत्यर्थः । आत्मन्युक्ते सतीत्यन्वयः । गतिशब्दस्य पूर्वोक्तविकल्पविषयचिन्तापर. स्वमादाय व्याचष्टे-गतिरिति । सर्वे च ते विकल्पाश्च सर्वविकल्पास्तद्विषया गतय. (ति)श्चिन्ता प्रत्यस्तमिता लीना यस्मिस्तम्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । आचार्यपदाध्याहारणा- र्थान्तरमाह-अथवेति । स्वात्मभूते ब्रह्मात्मभूतेऽनन्य इत्येवंरूपेणाऽऽत्मनि प्रोक्ते प्रकर्षे. गोपदिष्टे सतीत्यन्वयः । अत्राऽऽत्मनि ब्रह्माहमस्मीत्यवगतेरन्येति शेषः । ज्ञेयस्यान्यस्या. भावादिति। ब्रह्मात्मैक्याद्भिन्नम्याभावादित्यर्थः। आत्मैकत्वेन विज्ञप्तिरभिव्यक्तिरात्मैकत्व. १ क ख. ज प्रोक्त इत्यर्थः । ई । २ ग. ह. अ. अ. ठ. °णुतरोऽणुप्र। ३ क. र्यमणु. प्रमागो न त° । ख. ज. र्यमणुप्रभाग दत। क. ख. ज 'बुद्धयभ्यू । ग. च. बुद्यूहे । ५ क. घ. च. °न तयर्य° । ६ क. ग. मागोऽणु । ७ .. २. ट. गुपमा । ८ क. ख. ग... च. ज. इ. ट. ठ. ततोऽणु' । ९ ग. स. 'तोऽयणतरमि । १० ह. °तरमि । ११ क. स. प. 5. ज. उ. हि त° । १२ ट ठ. आत्ममते ।

·४० टीकाद्वयसमेतशांकरमाष्योपेता- [अ० १ वल्ली २] विज्ञानम् । फलितमाह-अत इति । यतो ब्रह्मात्मैकत्वमेव ज्ञेयं तज्ज्ञानं गतिरत इत्यर्थः । *गन्तव्याभावाद्गन्तव्यान्तराभावाद्यतो न प्राप्तव्यान्तरमतो गतिर्ज्ञानान्तरं नावशिष्यत इत्यर्थः । गतिरत्र नास्तीत्यंशस्यार्थान्तरमाह-संसारगतिर्वेति । अनन्य आत्मनि गुरुणा प्रोक्त आत्मनि संसारगतिः संसारप्रतिभासः सत्यत्वेन नास्ति कर्तृत्वादेः संसारस्याभास एव प्रत्यय इति भावः । ननु विज्ञानस्य न संसारनिवात्तर्मुख्यं फलं तत्कथं संसाराव. गतिनिषेध इति । नेत्याह-नान्तरीयकत्वादिति । विज्ञानफलस्य मोक्षस्याऽऽनन्दा. वाप्तः संसारनिवृत्ति (ना)न्तरीयकत्वादित्यर्थः । अगतिरिति परिच्छेदेनार्थान्तरमाह- अथवेति । प्रोच्यमानं यद्ब्रह्म तदात्मभूतेनाऽऽचार्येण शिष्यबुद्धया बिम्बेश्वरभूतेनोप- दिष्ट आत्मनि शिष्यस्याधिकारिणोऽनवबोध आत्मविषये नास्त्येव, बोधो भवत्येवेत्यर्थः इदमुपलक्षणं प्रतिबद्धबोधस्यापि । बोधे प्रतिबन्धो न भवतीति भावः । श्रोतुर्बोधमभिनीय दर्शयति-तदस्यहमिति । तत्प्रत्यगभिन्नमहमस्मीत्यर्थः । तदनन्योऽहमिति पाठेऽप्य- यमेवार्थः । तत्रोपमानमाह-आचार्यस्येवेति । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरवाक्यमवतारयति- एवमिति । अनन्यतया स्थितेनाऽऽचार्येण प्रोक्त आत्मा सुविज्ञेय इति प्रथमव्याख्या- नुवादः । न केवलमाचार्येणोपदिष्ट आत्याऽपि स्वागमेनापीत्याह-आगमवतेति । अवगमवतेति पाठः सुगमः । द्वितीयव्याख्यान आचार्येणानन्यतयाऽनन्य इत्येवंरूपेण प्रोक्त आत्मा सुविज्ञेय इत्यनुवादः । तृतीये समः । चतुर्थ आचायणैव प्रोक्त आत्मा सुविज्ञेय इत्येवकाराध्याहारेणानुवादो व्याख्येयः । पृथग्दर्शिना तूपदिष्ट आत्मा परोक्ष एवेत्याह- इतरथेति । पृथग्दर्शिनोपदिष्ट आत्माऽणुः परोक्षः परोक्षादपि परोक्षोऽणीयानणुप्रमाणा. दप्यल्पपरिमाणादप्यणीयान्संपद्यत इत्यर्थः । हिरव्यर्थः । अल्पपरिमाणादप्यणुतरः संपद्यत आत्मेत्यत्र हेतुमाह-अत_मिति । अणीयानित्युपक्रमे पुंलिङ्गनिर्देशादतमिति नपुंसकः पुंलिङ्गत्वेन विपरिणेय इत्याह-अतर्य इति । तण ज्ञेयस्तक्यों न तक्योऽतयः । ननु तर्कस्यानुमानरूपत्वेन प्रमाणत्वांच्छृतिवद्वस्त्ववबोधकत्वात्कथं तर्का- गम्य आस्मेत्यत आह--स्वबुद्धयाऽभ्यूहेनेति । स्वाधीना बुद्धिः स्वबुद्धिर्न गुर्वायु. पदेशेन संस्कृता तयाऽभ्यूह आरोपस्तेन तणेत्यर्थः । तथा सत्यनुमानस्य मन्तव्य इति श्रुत्या वेदान्तसहायत्वमुक्तं बाधितं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह--केवलेनेति । श्रुत्य- सहायेनेत्यर्थः । तथा च श्रुत्यनुकूलतर्कस्य समूलत्वात्प्रामाण्येऽपि केवलस्य नार्थनि. श्वायकतेति भावः । केवलेन तणातर्य इत्यन्वयः । विपक्षे दण्डमाह--तर्यमाण इति । तय॑माण आत्मनि केनचित्तार्किकेणाणुपरिमाणे स्थापित इत्यन्वयः । एकेना. * एतदनुरोधेन भाष्येऽपि गन्तव्याभावादिति पाठः स्थादित्यनमीयते । १. ज. ट. 'येण प्रो।

·- [ अध्याय १ वल्ली २]] काठकोपनिषत् । ४१ णुत्वेन स्थापित आत्मन्यन्योऽपि तार्किकंमन्योऽन्यथाऽभ्यूहतीत्याह-तत इति । ततः पूर्वस्मास्परिमाणादणुतां ततोऽपि परोक्षतामन्यस्तार्किक उहति । हि प्रसिद्धमेतत् । ततोऽपीति । पूर्ववत् । ननु कश्चित्तार्किकाग्रणी: परिमाणस्य निष्ठां वेत्स्यतीति नेत्याह- न हीति । कुत्सिततर्कः कुतर्क उत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनस्तस्थ निष्ठा कस्मिंश्चिद्विपये परिस. माप्तिः काचिदपि न विद्यत इत्यर्थः ॥ ८॥ नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यो त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वाङ्नो भूयानचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥ अतोऽनन्यप्रोक्त आत्मन्युत्पन्ना येयमागमप्रतिपाद्यात्ममतिर्नैषा तर्केण स्वबुद्धयभ्यूहमात्रेणाऽऽपनेया न पापणीयेत्यर्थः । नापनेतव्या वा न हातव्या । तार्किको ह्यनागमज्ञः स्वबुद्धिपरिकल्पितं यत्किंचिदेव कथयति । अत एव च येयमागमभूता मतिरंन्येनैवाऽऽगमाभिज्ञेनाss- चार्येणैव तार्किकात्मोक्ता सती सुज्ञानाय भवति हे प्रेष्ठ प्रियतम । का पुनः सा तर्कागम्या मतिरित्युच्यते । यां त्वां मतिं मदरमदानेनाऽऽपः प्राप्तवानसि । सत्याऽवितथविषया धृतिर्यस्य तव स त्वं सत्यधृतिर्बता. सीत्यनुकम्पयन्नाह मृत्युर्नचिकेतसं वक्ष्यमाणविज्ञानस्तुतये । त्वादृक्त्व- सुल्यो नोऽस्मभ्यं भूयाद्भवताद्भवत्वन्यः पुत्रः शिष्यो वा प्रष्टा । की- ग्यादृक्त्वं हे नचिकेतः प्रष्टा ॥९॥ आ०टी०-॥ ९ ॥ गो० टी०-फलितमाह-अत इति । यतस्तर्कानधीनाऽत इत्यर्थः । अनन्येना. पृथग्दर्शिना प्रोक्त आत्मनि विषय आगमप्रतिपाद्या तरति शोकमात्मविदित्यागमेन फल. स्वेन प्रतिपाद्या येयं मतिरेषा तर्केण न प्रापणीया न परिणेथेत्यर्थः । पुनर्नकारग्रहणमन्व. यार्थम् । अर्थान्तरमाह-नापनेतव्येति । न हातव्या न बाधनीया । वाशब्दः पक्षान्तरद्योती । प्रथमपक्षे ह्यात्मविषया मतिर्न तर्केण जननीयेत्यर्थः । द्वितीये कुतर्कादि. नाऽऽगमननितमतिर्न बाधनीयेत्यर्थः । नन्वागमानुकूलतर्कस्यापि निषेधः स्यादित्याशङ्कय । १८. °का ह्यन्येन सु। २ ख. ज. °ण मतिः स्व । ३ घ. झ. न. ट. °बुद्धयाऽभ्य। ४ क. घ. च. वान हन्तव्या । ख. ज. स. म. ट. ठ. वा नोपहन्तठश। ५ स. ग. कल्पय । क. स. ज. प्रसूता । ७ घ. 'रनन्ये । ८ च किकप्रोक्ता । ९ ग, ड. च. 'तिरुच्य । ५. ग. म. म. ट. 'द्भवत्व ।

·४२ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या०९वल्ली२] .. - कुतर्कस्यैव निषेध इत्याह-तार्किक इति । यत्किचिदेव कथयतीत्यन्वयः । यत्किचि- स्प्रत्यगभिन्नस्य तटस्थत्वादिकम् । तदपि प्रमाणमूलमिति चेन्नेत्याह-स्वबुद्धिपरिक- ल्पितमिति । तत्र हेतुः-अनागमज्ञ इति । हि यस्मादागमार्थानभिज्ञस्तार्किक- स्तस्मात्स्वबुद्धिपरिकल्पितमेव यत्किचित्कथयतीत्यन्वयः । अपृथग्दर्शिनाऽऽचार्येणोपदिष्ट आत्मा ज्ञातुं शक्य इत्युक्तमर्थ श्रुतिर्निगमयतीत्याह-त एवेति । यतस्तर्कजन्या न भवतीत्यत इत्यर्थः । कस्मादन्येनेत्यपेक्षायां पूरयति-तार्किकादिति । प्रोक्ता प्रकर्षे. णोपदिष्टेत्यर्थः । सुज्ञानाय साक्षात्काराय । प्रियतमेति संबोधनं नचिकेतसः । आकाङ- क्षापूर्वकमुत्तरवाक्यमवतारयति-का पुनरिति । मतेरुत्तरक्षणे प्राप्यमाणत्वात्प्राप्तवा- नसीति निर्देशः । वरप्रदानस्याग्निविद्यादिप्राप्तिपर्यन्तत्वाद्वाऽसीति निर्देशः । अवितयः परमार्थ आत्मा विषयो यस्याः सा तथा । अनुकम्पयन्दयां कुर्वन्नित्यर्थः । नचिकेतसमनु. कम्पयन्वक्ष्यमाण [वि] ज्ञानस्तुतय आहेत्यन्वयः । हे नचिकेतो यादृक्त्वं प्रष्टा त्वत्तुल्योऽ. स्मभ्यं तादृक्पुत्रः शिष्यो वा भवत्वित्युत्तरवाक्यान्वयः ॥ ९ ॥ पुनरपि तुष्ट आह- जानाम्यहशेवधिरित्यनित्यं न ह्यधुवैः पाप्यतेहि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतश्चितोऽनिरनित्यै- ईव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥ जानाम्यहं शेवधिनिधिः कर्मफललक्षणो निधिरिव प्रार्थ्यत इति । असावनित्यमनित्य इति जानामि । न हि यस्मादनित्यरध्रुवैर्नित्यं ध्रुवं तत्प्राप्यते । परमात्माख्यः शेवधिः । यत्स्वनित्य मुखात्मकः शेवधिः स एवानित्यैव्यैः प्राप्यते । हि यतस्ततस्तस्मान्मया जानताऽपि नित्यम- नित्यसाधनैर्न प्राप्यत इति नाचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैव्यैः पश्वादिभिः स्वर्गसुखसाधनमूतोऽग्निनिर्तित इत्यर्थः । तेनाहमधिकारापन्नो नित्यं याम्यं स्थानं स्वर्गाख्यं नित्यमापेक्षिकं प्राप्तवानस्मि ॥ १० ॥ आ० टी०-मया जानताऽपि बह्वायासं कर्म कृतं स्वं दीयमानमपि तत्फलं न गृह्णासि मत्तोऽधिकप्रज्ञोऽसीति संतोषात्स्तोतीत्याह-पुनरपि तुष्ट आहेति ॥ १० ॥ गो० टी०-मया जानताऽपि बह्वायासं कर्म कृतं तत्फलं दीयमानमपि न गृह्णासि 3 ६ स. म. फलं ल'। ३ क. ख, ग, त्यमिति । ३ ख. ज. प. म. ट "वैर्यनित्यं । ख. अ. 'माख्यः । ५ क. ख. ज. यस्तु नि°। ६ स. न. ति । ना' । ७. यः। ततोऽह।

·[ अध्याय १ बल्ली २] काठकोपनिषत् । ततो मत्तोऽप्यधिकतरप्रज्ञोऽसीति संतोषास्तोतीत्याह-पुनरपि नुष्ट आहेत्यादिना। शेवधिशब्देन निधिशब्दपर्यायेण कथं कर्मफलमुच्यते भूस्थापितहिरण्याद्यर्थकत्वान्निधि- शब्दस्येत्याशङ्कय कामनाविषयत्वगुणयोगाच्छेवधिशब्दः कर्मफले विद्यत इत्याह- निधिरिवेति । शेवधिशब्दस्य पुंलिङ्गत्वादाह-अनित्यमनित्य इतीति । तन्न प्राप्यत इत्यन्वयः । ध्रुवशब्दार्थमाह-परमात्मेति । तद्यनित्यसुखप्राप्तिः केनेत्यत आह-यस्त्विति । हे नचिकेतो नित्यमनित्यसाधनैर्न प्राप्यत इति जानताऽपि मयाऽग्निश्चित इत्यन्वयः । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-अनित्यैरिति । तेन चितेना- ग्निनाऽधिकारापन्नो धर्माधर्मफलयोः प्रदानेन जन्तूनां नियन्तृत्वमापन्नः । याम्यमिति । यमयति नियच्छतीति यमस्तस्येदं याम्यं तेनाधिष्ठिनमिति यावत् । ननु कर्मफलस्य तद्यथेहेत्यादिश्रुत्याऽनित्यत्वश्रवणात्कथं नित्यत्वं तत्राऽऽह-आपेक्षिकमिति । किंचित्कालावस्थायीत्यर्थः ॥ १० ॥ कामस्याऽऽप्तिं जगतः प्रतिष्ठां तोरनन्त्यमभयस्य पारम् । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥ ११ ॥ स्वं तु कामस्याऽऽप्तिं समाप्तिम, अवेहेव सर्वे कामाः परिसमाप्ताः, जगतः साध्यात्माधिभूताधिदेवादेः प्रतिष्ठामाश्रयं सर्वात्मकत्वात, कैतोः फलं हैरण्यगर्भ पर्दमनन्त्यमानन्त्यम् । अभयस्य च पारं परां निष्ठाम् । स्तोमं स्तुत्यं महदणिमाद्यैश्वर्याद्यनेक गुणसंहतं स्तोमं च तन्म- हल निरतिशयत्वात्स्तोममहत् । उरुगायं विस्तीणां गतिम् । प्रतिष्ठा स्थितिमात्मनोऽनुत्तमामपि दृष्ट्वा धृत्या धैर्येण धीरो धीमान्सन्नचिके. तोऽत्यसाक्षी: परमेवाऽऽकाक्षन्नतिसृष्टवानसि सर्वमेतत्संसारभोगजा. तम् । अहो बतानुत्तमगुणोऽसि ॥ ११ ।। आ० टी०-॥ ११ ॥ गो० टी०-आहिरण्यगर्भपदाद्विरक्तस्य ब्रह्मविद्यायामधिकार इत्येतदर्शयितुं प्रष्टारं स्तौति-त्वं विति । अत्रैवेति पदं व्याचष्टे-इहैवेति । हिरण्यगर्भपद इत्यर्थः । १. छ. स. अ ट स्तोम म°। २ क. ख घ. इ. च. ज. ट. ठ. अत्र हि स । ३ ख. ज. अ. अ. ट. ठ. ऋतोपासनाया: फ° । ४ क. 'दमा । ५ ट. स्तुत्यमणि । ६ प्र. महमाणि ७ क. स. च. ज. 'णसहितं । ८ घ. °संगतं । ९. ट. त्यादुरु' । १० ग घ. श. म. 'स्तोमं. म। ११ घ. स्तार्णग'। १२ ख. °मानचि । १३ ग. घ. ह. च. नत्य । १४ घ.मि त्वम् ।

·४४ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ० १ वल्ली२] हिरण्यगर्भपदस्याध्यात्माधिभूतादिसहितसर्वजगदाश्रयत्वे हेतुमाह-सर्वात्मकत्वादिति । आनन्स्यपदापेक्षितक्रतुफलं हिरण्यगर्मपदमित्याह-कतोः फलमित्यादिना । ऋतु. हिरण्यगर्मोपासना । आनन्स्यमापेक्षिकम् । एवमुत्तरपदेष्वपि द्रष्टव्यम् । भाप्ये प्रथमचकार आनन्स्यामयसमुच्चयार्थः । द्वितीयः स्तोममहत्त्वगुणसमुच्चयार्थः । संहतमिति । विशि- ष्टमित्यर्थः । पदार्थमभिधाय तदनुवादेन हेतुं दर्शयति- स्तोमं चेत्यादिना । अनेक. कालावस्यायि हिरण्यगर्भपदं गम्यत इति व्युत्पत्त्या विस्तीर्णगतिरित्युच्यते । हे नचिकेत इति संबोधनमत्यनाक्षीरित्यत्र द्रष्टव्यम् । किं त्यक्तवानसीत्यपेक्षायां प्रोक्तहिरण्यगर्भार्य- न्तसंसारभोगजातमित्याह-सर्वमेतदिति । उपक्रान्तश्रोतृप्रशंसामुपसंहरति-अहो बतेति ॥ ११ ॥ तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकी जहाति ॥ १२॥ यं त्वं ज्ञातुमिच्छस्यात्मानं तं दुर्दर्श दुःखेने दर्शनमस्येति दुर्दशोऽ- तिसूक्ष्मत्वात् । गूढं गहनमनुप्रविष्टं प्राकृतविषयविकारविज्ञानैः प्रच्छन्न- मित्येतत् । गुहाहितं गुहायां बुद्धौ स्थितं तत्रोपलभ्यमानत्वात् । गहरेष्ठं गह्वरे विषमेऽनेकानर्थसंकटे तिष्ठतीति गह्वरेष्ठम् । यत एवं गूढ- मनुप्रविष्टो गुहाहितश्चातो गह्वरेष्ठः । अतो दुर्दशः । तं पुराणं पुरातनम- ध्यात्मयोगाधिगमेन विषयेभ्यः प्रतिसंहृत्य चेतस आत्मनि समाधानम- ध्यात्मयोगस्तस्याधिगमस्तेन मत्वा देवमात्मानं धीरो हर्षशोकावात्मन उत्कर्षापकर्षयोरमावाजहाति ॥ १२॥ आ० टी०-यश्च त्वया देहव्यतिरिक्त आत्मा पृष्टस्तस्यैव परमार्थस्वरूपज्ञानं संसारनिवर्तकं परमानन्दप्राप्तिसाधनं धर्म्य च नातः परं श्रेयःसाधनमस्तीति पृष्टस्य वस्तुनः प्रशंसया च प्रष्टारं प्रशंसति-यं त्वं ज्ञातुमिच्छसीत्यादिना ॥ १२ ॥ गो० टी०-यश्च त्वया देहव्यतिरिक्त आत्मा पृष्टस्तस्यैव परमार्थस्वरूपविज्ञानं सनिदानसंसारनिवर्तकं परमानन्दप्राप्तिसाधनमतः परं श्रेयःसाधनं धर्मश्च नास्तीति पृष्टस्य वस्तुनः प्रशंसया च प्रष्टारं प्रशंसते(ति)—यं त्वं ज्ञातुमिच्छसीत्यादिना । यमा- स्मानं ज्ञातुभिच्छसि तमित्यन्वयः । यं च त्वमिति क्वचित्पाठः । दुःखेनेति । अत्य- १ ख. ज. न च द । २ क. ख. इ. स. ट. दर्शमति । ३ ग.च. 'यविज्ञा। घ. म.ट. कारविज्ञा। ५ ख. म. म. स्थितमाहितं निहितं त। ६ क. ग. घ. प्र.म. ट. ठ. भ्यत्वा । ७. 'मे स्वानऽने । ८ ख. इ. स. म. ट. रो धीमान्हर्ष ।

·[ अध्याय १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ४५ न्तायासेनेत्यर्थः । तदुक्तं कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वत इति । तत्र हेतुमाह-अतिसूक्ष्म- त्वादिति । तमिति । परमसूक्ष्माकाशादेरपि कारणत्वादतिसूक्ष्ममतो दुर्दर्शमित्यर्थः । गूढमनुप्रविष्टमित्यस्य तात्पर्यार्थमाह-प्राकृतेति । विषयाः शब्दादयः । नन्वनन्ता- यामविस्तारस्य न बुद्धौ स्थितत्वमिति (त्या) शङ्कयाऽऽह-तत्रेति । बुद्धावित्यर्थः । अनर्था रागद्वेषादयस्तैः संकटेऽत्यन्तायासननके कार्यकारणसंधात इत्यर्थः । गूढमनुप्रवि- टत्वं गुहाहितत्वं च गहरेष्ठत्वे हेतुस्तच्च दुर्दर्शवे हेतुरित्याह-यत एव मित्यादिना । यतो गहरेष्ठोऽत इत्यर्थः । पुरातनं सनातनमित्यर्थः । अधिगमेनेति । प्राप्त्येत्यर्थः । धीरोऽध्यात्माधिगमन देवमात्मानं मत्वा हर्पशोको जहातीत्यन्वयः । हर्षशोकोपलक्षित. संसारनिवृत्तौ हेतुमाह-आत्मन इति । स्वोत्कर्षप्रयुक्तं सुखादि परोत्कर्षप्रयुक्तं दुःखादि स्वापकर्षप्रयुक्तं दुःखादि परापकर्षप्रयुक्तं सुखादि तयोरभावस्तस्मादपगच्छत इत्य(च्छतीत्य)र्थः । अत्र धीरो बुद्धिमानिति श्रवणमननसत्त्वमुच्यते । अध्यात्मयोगशब्देन निदिध्यासनमुच्यते । मत्वेति साक्षात्कार उच्यते ॥ १२ ॥ एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः : प्रवृह्य धर्म्यमणुमेत- माप्य । स मोदते मोदनीय हि लब्ध्वा विवृत५ सन नचिकेतसं मन्ये ॥ १३ ॥ किंचैतदात्मतत्त्वं यदहं वक्ष्यामि तच्छ्रुत्वाऽऽचार्यप्रसादात्सम्यगात्म- मावेन परिगृह्योपादाय मर्यो मरणधर्मा धर्मादनपेतं धयं प्रवृह्यो. धम्य पृथक्कृत्य शरीरादेरणुं सूक्ष्ममेतमात्मानमाप्य प्राप्य स मर्यो विद्वान्मोदते मोदनीय हर्षणीयमात्मानं लब्ध्वा । तदेतदेवंविधं ब्रह्मसन मवनं(?)नचिकेतसं त्वां प्रत्यपावृतद्वारं विवृतमभिमुखीभूतं मन्ये मोक्षाह त्वां मन्य इत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ आ० टी०-॥ १३ ॥ गो० टी०- आत्मतत्त्वज्ञानस्य सनिदानसंसारनिवर्तकत्वमादाऽऽनन्दावाप्तिसाध- नतामाह-किंचेति । वक्ष्यामीति । न जायत इत्यारभ्यति द्रष्टव्यम् । स्वाधीनश्र. वणं व्यावर्तयति-आचार्यप्रसादादिति । अथवाऽऽचार्यप्रसादात्संपरिगृह्येति योजना । आस्ममावेन परिगृह्येति मननेन ब्रह्मतत्त्वं श्रुतं प्रत्यगात्मत्वेन निश्चित्येत्यर्थः । प्रायेण मनुष्याधिकारस्वाच्छास्त्रस्येति मर्त्यग्रहणम्। तत्त्वज्ञानस्योत्तमधर्मत्वमाह-धर्मादिति । 3 . ज. श्याम्येत । २ ग.मि श्रुत्वा । ३ क. ख. घ. ड. ज. ठ. यसकाशात्स। ४ क ख. ज. 'यं हि । ५ च. ण. °धं सद्ब्रह्म म ।

·४६ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [ अध्या०१वल्ली२] कस्मात्पृथकृस्येत्येपेक्षायामाह-शरीरादेरिति । पृथक्करणं निदिध्यासनम् । प्राप्तिः साक्षात्कारः । मोदनीयमात्मानं लब्ध्वा स विद्वान्मोदत इत्यनेनाऽऽनन्दावाप्तिरुक्ता । एवं वस्तुप्रशंसां कृत्वा प्रष्टारं प्रशंसतीत्याह—तदेवमित्यादिना । तदिति । तस्मादि. त्यर्थः । यस्माद्विद्वान्साक्षात्कारान्निरतिशयब्रह्म प्राप्नोति तस्मादित्यर्थः । एवंविधमिति । निरतिशयानन्दस्वरूपमित्यर्थः । ब्रह्मैव सन ब्रह्मसद्म पवनं गृहं प्राप्य ( ? ) स्थातव्य. मित्यर्थः । अभिमुखीभूतमिति । प्रसन्नमित्यर्थः । यमेवैष वृणुत इति श्रुतेः । पदा. यमुक्त्वा तात्पर्यार्थमाह-मोक्षाहमिति ॥ १३ ॥ अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याच यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥१४॥ यद्यहं योग्यः प्रसन्नश्वासि भगवन्मां प्रत्यन्यत्र धर्माच्छास्त्रीयाद्धर्मा- नुष्ठानात्तत्फलात्तत्कारकेभ्यश्च पृथग्भूतमित्यर्थः । तथाऽन्यत्राधर्मात्त- थाऽन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । कृतं कार्यमकृतं कारणमस्मादन्यत्र । किंचा- न्यत्र भूताच्चातिक्रान्तात्कालाद्भव्याचे भविष्यतश्च तथा वर्तमानात् । कालत्रयेण यन्न परिच्छिद्यत इत्यर्थः । यदीदृशं वस्तु सर्वव्यवहारगोच. रातीतं पश्यसि जानासि तद्वद मह्यम् ॥ १४ ॥ आ० टी०-यदि देहव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मनः प्रथमं पृष्टस्य परमार्थस्वरूपज्ञानमेव श्रेयःसाधनं तर्हि तदेव ब्रूहीत्याह-यद्यहं योग्य इत्यादिना । अत एव वरदान. व्यतिरेकेणापूर्वोऽयं प्रश्न इति नाऽऽशङ्कनीयं पूर्वपृष्टस्यैव याथातथ्यप्रश्न: पृष्टस्य वस्तुनो विशे. षणान्तरज्ञानसाधनं वक्तुमित्यर्थः ॥ १४ ॥ गो टी०-यद्यादौ पृष्टस्य देहव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मनः पारमार्थिकस्वरूपज्ञानमेव श्रेयःसाधनं तर्हि तदेव ब्रूहीति नचिकेता आह—यंद्यहं योग्य इत्यादिना । अत एव वरदानव्यतिरेकेणापूर्वोऽयं प्रश्न इति नाऽऽशङ्कनीयम् । येयं प्रेत इत्यादिना पृष्टस्यैव देहव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मनो याथात्म्यप्रश्नोऽयं पृष्टस्य वस्तुन ओंकारोपासनादिरूप- विशेषणान्तरं ज्ञानसाधनं वक्तमित्यर्थः । मां प्रति यदि प्रसन्नश्चासि मह्यं तद्वदे- त्यन्वयः । किं तदित्यपेक्षायामाह-अन्यत्रेत्यादिना । धर्मत्वेन प्रसिद्धचैत्य. वन्दनादेरधर्मत्वख्यापनाय शास्त्रीयादिति विशेषणम् । ननु धर्मानुष्ठानादन्यदित्युक्ते तत्फलं तत्कारकं चाऽऽत्मा स्यादित्याशङ्कय धर्मग्रहणस्योपलक्षणत्वान्न दोष इत्याह-तत्फलादित्यादिना । अधर्मादन्यदित्यत्राप्युपलक्षणं तुल्यम्-अन्यत्रेति । अन्यदित्यर्थः । कार्यकारणपरिच्छेदकाकालादप्यन्यदित्याह-किंचेति । प्रथमश्च- १ क. ख. ज. 'चव यत्तद्भवि। २ क.न्तरं ज्ञा।

·[अव्या०१वल्ली२] काठकोपनिषत् । कारोऽतिक्रान्तवम्वन्यत्वसमुच्चयार्थः । भविष्यतश्च कालादित्यनुवतते । द्वितीयश्चकारो भविष्यकालपरिच्छिन्नवस्त्वन्यत्वसमुच्चयार्थी वर्तमानकालान्यत्वतत्परिच्छिन्नवस्त्वन्यत्वसमुच्च. योपलक्षणार्थश्च । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-कालेति । ईदृशं वस्त्विति व्याचष्टे- सर्वेति ॥ १४ ॥ इत्येवं पृष्टवते मृत्युरुवाच पृष्टं वस्तु विशेषणान्तरं च विवक्षन्- सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपास सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पद संग्रहेण ब्रदीम्योमित्येतत् ॥ १५॥ सर्वे यत्पदं पदनीयं गमनीयमविमागेनाऽऽमनन्ति प्रतिपादयन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति यत्प्राप्त्यर्थीनीत्यर्थः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य गुरुकुलवासलक्षणमन्यद्वा ब्रह्मप्राप्त्यर्थं चरन्ति तत्ते तुभ्यं पदं यज्ज्ञातु- मिच्छसि संग्रहेण संक्षेपतो ब्रवीमि, ओमित्येतत् । तदेतत्पदं ययुभु- सितं त्वया यदेतदोमित्योंशब्दवाच्यमांशब्दप्रतीकं च ।। १५॥ आ० टी०-सर्वे वेदा इति । वेदैकदेशा उपनिषदः । अनेनोपनिषदो ज्ञानसा- धनस्वेन साक्षाद्विनियुक्तास्तपांसि तेषां कर्माणि शुद्धिद्वारेणावगतिसाधनानि । मन्दाधिका- रिणो विचारासमर्थस्य क्रमेणावगतिसाधनं संक्षिप्याऽऽह-संग्रहेणेति । यस्य शब्दस्यो. च्चारणे यस्फुरति तत्तम्य वाच्यं प्रसिद्ध समाहितचित्तस्यांकारोच्चारणे यद्विषयानुपरक्तं संवेदनं स्फुरति तदोंकारमवलम्व्य तद्वाच्यं ब्रह्मास्मीति ध्यायेत्तत्राप्यसमर्थ ओंशब्द एव ब्रह्मदृष्टिं कुर्यादित्यर्थः ॥ १५ ॥ गो० टी०-उत्तरमवतारयति–एवमिति । विशेषणान्तरं चेति । ओंका- रोपासनमित्यर्थः । सर्वे वेदा इति तदेकदेशा उपनिषद उच्यन्ते तं त्वौपनिषदमित्यादिश्रुत्या साक्षाज्ज्ञानसाधनत्वेन विनियुक्ताः । गमनीयमिति । प्राप्तव्यमित्यर्थः । अविभागेनावि. प्रतिषधेनैककण्ठ्येनेत्यर्थः । तपांसि कर्माणि । ननु कर्मणां शुद्धिद्वारेण ज्ञानसाधनत्वात्प्रमाण. स्वाभावाद्वदन्तीत्येतदनुपपन्नमित्याशङ्कय वदन्ति(ति)रत्र लक्षणयेत्याह-यत्प्राप्त्यर्थानीति। * यदिति । गुरुकुलवासलक्षणमिति । नैष्ठिकं ब्रह्मचर्यमित्यर्थः । अन्य द्वेति । यदिति” इत्यधिकं त्रुटितं वैतदने किचिदिति भाति । . इ. स. म. ट. 'न्तरेण च । २ घ. पदमामनन्ति प° । ३ ख. घर न ट. 'नीयवि, इ. मभिमानेगाऽऽम°। ५ ग. घ. 'विगानेनाऽऽम° । ६ क. ख. ज. न्ति त°। ७ स. म. ठ. र्या भगीय । ८ ग. च. “य चरन्ति गु । ६ न. उ. 'विगानेना।

·टीकाद्वयसमेतशांकरमाष्योपेता- (अध्या ०१वल्ली२] इन्द्रविरोचनाख्यायिकाभिहितब्रह्मविद्याङ्गं ब्रह्मचर्यमित्यर्यः । मन्दाधिकारिणोऽवगतिसाधनं संक्षिप्याऽऽह-संग्रहेणेति । यस्य शब्दस्योच्चारणे यत्स्फुरति तत्तस्य वाच्यम् । समा. हितचित्तस्योंकारोच्चारणे यत्साक्षिसंवेदनं स्फुरति तदोंकारमवलम्ब्योंकारवाच्यं सत्त्वप्रधान. मायावच्छिन्नमोकारोपाधिकं ब्रह्माहमस्मीति ध्यायेदित्यर्थः । यदि तत्राप्यसमर्थस्तर्हि प्रणवे ब्रह्मदृष्टिं कुर्यादित्याह-ओशब्दप्रतीकं चेते ॥ १५ ॥ एतद्धयेवाक्षरं ब्रह्म एतद्धचेवाक्षरं परम् । एतद्धये- वाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥१६॥ अत एतद्धयेवाक्षरं ब्रह्मापरमेतद्धयेवाक्षरं परं च । तयोहि प्रतीकमे- तदक्षरम्, एतद्धयेवाक्षरं ज्ञात्वोपास्यब्रह्मेति यो यदिच्छति परमपरं वा तस्य तद्भवति । परं चेज्ज्ञातव्य [म]परं चेत्प्राप्तव्यम् ॥ १६ ॥ 3 आ० टी०-॥ १६ ॥ गो० टी०-तत्त्वविचारानधिकृता..मोंकारोपासनां विधाय तत्फलं दर्शयन्नोंकारं स्तौतीत्याह-अत इति । यत ओंकारो ब्रह्मवाचको ब्रह्मप्रतीकोऽत इत्यर्थः । एतद. क्षरमपरं ब्रह्मवेत्यन्वयः । हिद्वयमत इत्यर्थे । एतदक्षरं परं ब्रह्मैव । चकारः परापरात्मकत्व. समुच्चयार्थः । हिद्वयार्थ स्फुटयति-तयोहीति । हिशब्दो वाचकत्वसमुच्चयार्थः । अथवा प्रतीकपदेनैव वाचकस्वमुपलक्ष्य हि वेदान्तेषु प्रणवस्य वाचकत्वप्रतीकत्वप्रसिद्धयों व्याख्येयः । फलवचनं व्याचष्टे- एतदिति । हिशब्दो भवतीत्यत्रान्वेति । एतदक्षर- मुपास्यं परमपरं ब्रह्मेति ज्ञात्वोपास्य योऽधिकारी यत्परमपरं वेच्छति तद्भवति हीत्यर्थः । ननु परापरोपासनयोस्तत्प्राप्तिः फलमित्युक्तं चेत्सम्यग्ज्ञानं व्यर्थमित्याशङ्कयोपासनाद्वयस्य फलविभागमाह-परं चेदिति । परं चेत्तदालम्बनत्वेनोपास्यं स्थितमिति वा तदा ज्ञातव्यं सत्प्राप्तव्यम् । अपरं चेत्तदा प्राप्तव्यमेवेत्यध्याहारेण योज्यम् । अथवा तदालम्ब. नत्वेन स्थितं परं चेदिच्छति तदा तज्ज्ञातव्यं भवत्यपरं चेत्तदालम्बनत्वेन स्थितमिच्छति तदा तत्प्राप्तव्यमेव भवतीत्यन्वयः ॥ १६ ॥ एतदालम्बन५ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । एत- दालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १७ ॥ यत एवमत एतदालम्बनमेतद्ब्रह्मप्राप्त्यालम्बनानां श्रेष्ठं प्रशस्यतमम् । १ क. तदेवा । २ स्व. ज, तद्धये । ३ च. ° च त°। ४ ग. घ, रु. च. म. म. ट. ठ. एवैत ।

·[ अध्याय १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । एतदालम्बनं परमपरं च परापरब्रह्मविषयत्वात् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते । परस्मिन्ब्रह्मण्यपरस्मिंश्च ब्रह्मभूतो ब्रह्मवदुपास्यो भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ आ० टी०-॥ १७ ॥ गो०टी० -अत इति । परापरप्राप्ति साधनत्वादित्यर्थः । एवमुक्तप्रकारेण । एत. च्छ्रेष्ठमित्यन्वयः । केषां मध्य इत्यपेक्षायामाह-~*ब्रह्मेति । प्राप्त्यालम्बनानामिति गायच्यादीनां मध्य इत्यर्थः । परशब्दोऽपरस्याप्युपलक्षणार्थ इत्याह-अपरं चेति । तत्र हेतुमाह-परापरेति । ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस्तस्मिन्महीयते पूज्यो भवतीत्यर्थ- माह-परस्मिन्नित्यादिना ॥ १७ ॥ अन्यत्र धर्मादित्यादिना पृष्टस्याऽऽत्मनोऽशेषविशेषरहितस्याऽऽल. म्बनत्वेन प्रतीकत्वेन चोंकारो निर्दिष्टः । अपरस्य च ब्रह्मणो मन्दम- ध्यमप्रतिपत्तन्प्रति । अथेदानीं तस्योंकारालम्बनस्याऽऽत्मनः साक्षात्स्व- रूपनिर्दिधारयिपयेदमुच्यते- न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८ ॥ न जायते नोत्पद्यते म्रियते वा न म्रियते चोत्पत्तिमतो वस्तुनोऽनि. त्यस्यानेकविक्रियास्तासामाद्यन्ते जन्मविनाशलक्षणे विक्रिये इहाऽऽ. त्मनि प्रतिषिध्येते प्रथमं सर्वविक्रियाप्रतिषेधार्थं न जायते म्रियते वेति । विपश्चिन्मेधावी, अविपरिलुप्तचैतन्यस्वभावात् । किंच नायमात्मा कुत. श्चित्कारणान्तरादभूवं । स्वस्माच्चाऽऽत्मनो न बभूव कश्चिदर्थान्तरभूतः । अतोऽयमात्माऽजो नित्यः । शाश्वतोऽपक्षयविवर्जितः । यो ह्यशाश्वतः सोऽपक्षीयते । अयं तु शाश्वतोऽत एव पुराणः पुराऽपि नव एवेति । यो ह्यवयवोपचयद्वारेणाभिनिवर्त्यते स इदानीं नवो था कुम्मा- दिस्तद्विपरीतस्त्वात्मा पुराणो वृद्धिविवर्जित इत्यर्थः । यत एवमतों । * ब्रह्मप्राप्त्यालम्बनानामितीति प्रतीकग्रहणं युक्तम् । १ क. स. घ. व. 'त् । अत ए° । २ ध. °न का । ३ ग. च. ते चो° । क. की सर्वज्ञोऽप । ५ ग घ च. भावत्वात् । ६ क ख. घ. ज. ट. ब । अ° । ग. व तस्मा। ७ स. म. ट. °यरहितः । ८ क. °तः सोऽयप । ग घ ययाऽकुगदिस्त ।

·टीकाद्वयसमेतशांकरमाष्योपेता- [अ० १ वल्ली २]
न हन्यते न हिंस्यते हन्यमाने शस्त्रादिभिः शरीरे । तत्स्थोऽप्याकाशव.
देवं ॥ १८॥
आ० टी०-साधनहीनायोपदेशोऽनर्थक इति मत्वोच्चावचमवगतिसाधनमुक्त्वा वक्त-
व्यस्वरूपं यत्पृष्टं तदभिधानायोपक्रमत इत्याह-अन्यत्र धर्मादित्यादिनेति ।
यद्यात्मनोऽन्यद्ब्रह्म स्यात्तत्र जन्मादिप्राप्स्यभावादप्राप्तनिषेधः स्यादतो जन्मादिप्रतिषधेन
ब्रह्मोपदिशन्नात्मस्वरूपमेवोपदिशतीति गम्यते । मरणनिमित्ता च नास्तित्वाशङ्काऽऽत्मनो
मरणामावेऽस्तित्वविषयप्रश्नस्याप्येतदेव वचनं भवतीति द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥
गो० टी०--साधनहीनायोपदेशोऽनर्थक इति मत्वा मन्दमध्यमाधिकारभेदेनोत्कृष्टाप:
कृष्टसाधनमभिधायान्ते यत्स्वरूपं पृष्टं तदभिधानायोपक्रमत इत्याह–अन्यत्र धर्मादि-
त्यादिनेति । परमार्थतः संर्वधर्मविनिर्मुक्तस्योपाधिमन्तर्भाव्य मन्दमध्यमं प्रत्यालम्बनत्वेन
प्रतीकत्वेन वो(चों)कारो निर्दिष्ट इत्यर्थः । अपरस्य च ब्रह्मण आलम्बनत्वेन प्रतीकत्वेन
वों(चों)कारो निर्दिष्ट इत्यन्वयः । अथ साधननिरूपणानन्तरम् । इदानीमिति प्राप्तावस-
रत्वमुच्यते । तस्येति । उपासनार्थ सोपाधिकस्येत्यर्थः । ओंकारालम्वनस्याकारोपाधिक.
स्याऽऽस्मन इत्यर्थः । साक्षादित्युपाध्यनन्तर्भावनेत्यर्थः । निर्दिधारयिषया निर्धारयितुमि-
च्छयेदमुत्तरम् । ननु यद्यन्यत्र धर्मादित्यादिना पृष्टम्योत्तरं तहस्तित्वप्रश्नत्य किमुत्तरं न
चेदमवेति चेद्भिन्नात्मनोरेकोत्तरासंभवादिति चेन्नाऽऽत्मभेदासिद्धेर्यदि परमात्मनः सकाशा-
जीवो भिन्नस्तर्हि परमात्मप्रश्नस्य न जायत इयुत्तरं न स्याज्जन्मादिसंबन्धस्य परमात्मन्यप्र-
सङ्गात्तयोरैक्ये जीवांशप्रसक्तिमादाय निषेध उपपद्यत इति तयोरेकमेवोत्तरमिति भावः ।
नन्वन्येऽपि विकाराः सन्ति ते किमिति प्रथमं न निषिध्यन्त इति तत्राऽऽह-उत्पत्तिमत
इत्यादिना । अनित्यस्य विनाशिन इत्यर्थः । विक्रियाः सन्तीति शेषः । समापद्यन्त
इति पाठः कादाचित्कः । प्रथमं जन्मविनाशलक्षणे विक्रिये न जायते म्रियते तीहाऽऽ.
स्मनि प्रतिषिध्यते इत्यन्वयः । प्रथमप्रतिषेधे प्रयोजनमाह-सर्वेति । क्रमेणेति दृष्टव्यम्।
मेधावीत्यनेन गुणगुणिसंबन्धे प्राप्ते प्रत्याह-अविपरिलुप्तेति । हेतुं पृच्छति-कुत इति ।
अथवा देवदत्ततो जातो नष्ट इति प्रतीतेः कथं तत्प्रतिपय इति शङ्कते-कुत इति । न
बभूवेत्यन्वयः । न बभूवेत्यत्र हेत्वन्तरानुपादानात्स्वस्मादिति लभ्यत इत्याह-स्वस्माचाऽऽ,
स्मन इति । तत्र हंतुमाह-अर्थान्तरेति । देहादिभ्यो भिन्न इत्यर्थः । तथा च पूर्वोक्तप्र-
तीतेदेहादिविषयकत्वान्नाऽऽत्मन उत्पत्तिविनाशाविति फलमाह--अजो नित्य इति ।
शाश्वतत्वं व्यतिरेकमुखेणोपपादयति-यो हीति । अत एवेति । शाश्वतत्वादित्यर्थः ।
।
११. प्र. र. °श इव। २ क.°व भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥

·[ अध्याय १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ५१ पुराणस्वमुपपादयति-यो हीति । अभिनिवर्त्यत इति । निप्पाधत इत्यर्थः । यत इति । एत धर्माः शरीरस्य नाऽऽत्मनो यस्मादत इत्यर्थः । ननु शरीरसंश्लिष्टगर्भवच्छ. रीरे हन्यमान आत्माऽपि हन्यत इत्यत आह-तत्स्थोऽप्याकाशवदिति । यथाss. काशः शस्त्रघातादिभिर्न व्यथामश्नुतेऽसङ्गस्वभावत्वादेवमात्मा शरीरस्थोऽपि शस्त्रादिभिः शरीरे हन्यमाने न हिम्यत इत्यर्थः ।। १८ ।। हन्ता चेन्मन्यते हन्तु५ हतश्चेन्मन्यते हतम् ॥ उसी तो न विजानीतो नाय हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥ एवंभूतमय्यात्मानं शरीरमावात्मदृष्टिहन्ता चेद्यदि मन्यते चिन्तयति हन्तुं हनिष्याम्येन मिति योऽप्यन्यो हतः सोऽपि चेन्मन्यते हतमात्मानं हतोऽहमित्युभावपि तौ न विजानीतः स्वमात्मानं यतो नायं हन्ति अविक्रियत्वादात्मनस्तथा न हन्यत आकाशवईविक्रियत्वादेव । अतोऽ- नात्मज्ञविषय एव धर्माधर्मादिलक्षणः संसारो न ब्रह्मज्ञस्य श्रुतिप्रामा- ण्यान्यायाञ्च धर्माधर्माद्यनुपपत्तेः ॥ १९ ॥ आ० टी०-यद्यविक्रिय एवाऽऽत्मा तर्हि धर्माद्यधिकार्यभावात्तदसिद्धी संसारो. फ्लम्भ एव न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-अनात्मज्ञविपय एवेति । यदज्ञानात्प्रवृत्तिः स्यात्तज्ज्ञानास्सा कतो भवदिति न्यायाच्चाऽऽत्मज्ञम्प धर्मादि नापपद्यतेऽत आत्मज्ञः सदा मुक्त एवेत्याह-न्यायाचेति । तदुक्तम्-" विवेकी सर्वदा मुक्तः कुर्वतो नास्ति कर्तृता । अलेपवादमाश्रिय श्रीकृष्णजनको यथा" इति ॥ १९ ॥ गो० टी०-एवंभूतमिति । असङ्गस्वभावमित्यर्थः । शरीरमन शरीरमात्रं तस्मि. नात्मत्वेन दृष्टिर्यस्य स तथोक्तः । इच्छामभिनीय दर्शयति-हनिष्याम्येनमितीति । मननं विज्ञानं तम्याऽऽकारं दर्शयति-हतोऽहमितीति । स्वमात्मानं न विजानीतः शरीरमात्रदृष्टित्वादिति शेषः । तत्र हेतुमाह-यत इति । न हन्ति हननरूपाधर्मेण न संयुज्यते । तत्र हेतुमाह-अविक्रियत्वादिति । तथा धर्मविषयत्वमप्यात्मनो नेत्याह–तथा न हन्यत इति । पूर्वोक्तहेतुमाह-अविक्रियत्वादिति । यद्य. विक्रिय एवाऽऽस्मा तहि धर्माद्यधिकार्यमावात्तदसिद्धौ संसारोपलभ्म एव न स्यादित्या. शङ्कयाऽऽह-अतोऽनात्मज्ञविषय इति । देहादौ तादात्म्याद्यभिमानविषय इत्यर्थ । इति नु कामयभान इत्यनात्मज्ञस्य संसारमनुवदति । अथाकामयमान इत्यात्म. १ ख. ग ह तुमिच्छति ह । २ ध. ति वारयितुं योऽ'। ३ क. ग. च 'शवदेवावि । घ. °श इवादि। ४ . 'दतोऽ' । ५ ख. च. ञ्च धाय ।

·५२ टीकाद्वयसमेंतशांकरभाष्योपेता- [अ०१ वल्लीर ज्ञस्य तदभावं दर्शयति-श्रुतिप्रामाण्यादिति । स्मृतिरप्यथ वर्णाश्रमा इत्याद्या संसा- रमजस्यानुवदति । स्थितप्रज्ञस्य का भाषेत्याद्या तदमावं दर्शयति । तदज्ञानात्प्रवृत्तिर्या तज्ज्ञानात्सा कुतो भवेदिति न्यायाचाऽऽत्मज्ञस्य धर्मादि पपद्यते स मुक्त एवेत्याह- न्यायाञ्चेति । तदुक्तम्-" विवेकी सर्वदा मुक्तः कुर्वतो नास्ति कर्तृता । अलेपपदमाश्रित्य श्रीकृष्णजनको यथा " इति ॥ १९॥ कथं पुनरात्मानं जानातीत्युच्यते- अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोनि- हितो गुहायाम् । तमऋतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २० ॥ अणोः सूक्ष्मादणीयाश्यामाकादेरणुतरः । महतो *महत्परिमाणा- न्महीयान्महत्तरः पृथिव्यादेः । अणु महद्वा यदस्ति लोके वस्तु तत्तेनै- वाऽऽत्मना नित्येनाऽऽत्मवत्संमवति । तदात्मना विनिर्मुक्तमसत्संपद्यते । तस्मादसावेवाऽऽत्माऽणोरणीयान्महतो महीयान्सर्वनामरूपवस्तूपाधि- कत्वात् । स चाऽऽत्माऽस्य जन्तोब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य प्राणिजातस्य गुहायां हृदये निहित आत्मभूतः स्थित इत्यर्थः । तमात्मानं दर्शनश्रव- णमनन विज्ञानलिङ्गमक्रतुरकाभी दृष्टादृष्टबाह्यविषयोपरतबुद्धिरित्यर्थः । यदा चैवं तदा मनआदीनि करणानि धातवः शरीरस्य धारणात्प्रसी. देन्तीत्येषां धातूनां प्रसादादात्मनो महिमानं कर्मनिमित्तवृद्धिक्षयरहित पश्यत्ययमहमस्मीति साक्षाद्विजानाति । ततो वीतशोको भवति॥२०॥ आ० टी०--अकामत्वादिसाधनान्तरविधानार्थमुत्तरवाक्यमवतारयति-कथं पुन: रिति । एकस्याणुत्वं महत्त्वं च विरुद्धं कथमनूद्यत इत्याशङ्कयाणुत्वाद्यध्यासाधिष्ठा- नत्वादणुत्वादिव्यदहारो न तत्त्वत इत्यविरोधमाह-अणु महद्वेति ॥ २० ॥ गो० टी०-कामवर्जितत्वादिसाधनविधानार्थमुत्तरवाक्यमवतारयति---कथं पुन- रिति । पृथिव्यादेमहत्परिमाणादित्यन्वयः । नन्वेकस्याणत्वं महत्त्वं च कथं विरुद्धमनूद्यत इत्याशङ्कयाणुत्वाद्यभ्यासाधिष्ठानत्वादणुत्वादिव्यवहारो तत्त्वत * व्यधिकरणबहुव्रीहिणा कथंचिनेयमेतत् । १ झ. ट 'कृष्णार्जुन'। २ क. ट. धातुः प्र° । ३ १. प. 'वत्ससंभ' । क. °मो दृष्ट । ५ ग. 'दन्त्येषां । ६ ध.न्तीति तेषां । ७ क. ख. °तं पश्यति वीतशोकोऽय । घ. ° धातुप. सादान्महिमानमात्मनोऽ16 क. स. प. उ. ज. ठ. तो विगत ।

·[ अध्याय १ वल्ली२] काठकोपनिषत् । ५३ इत्याह-अणु महद्वेति । नित्येन तेनैवेत्यन्वयः । आत्मवरस्वरूपवत्सत्प्रत्ययविषय इत्यर्थः । यस्मात्तदात्मनवाऽऽत्मवत्तद्विनि के न भवति तस्मादित्यर्थः । सर्वात्मकत्वे सर्वाधिष्ठानत्वं हेतुमाह-सर्वेति । वस्तुशब्देन कोच्यते । तेषामुपाधिस्वादाश्रयत्वादि. त्यर्थः । तस्य सर्वाधिष्ठानत्वेन सर्वरूपत्वं सहेतुकमाह-स चेति । हेतुमाह-गुहाया- मिति । आत्मभूतः प्रत्यक्त्वेन स्थित इत्यर्थः । प्रत्यग्ब्रह्मदर्शनसाधनं विद- धाति-तमित्यादिना । तं पश्यतीत्यन्वयः । ननु दर्शने कामराहित्यमानं न कारण. मत आह-दर्शनेति । दर्शनोदेशेन विहितं यच्छ्वणं मननं विज्ञानं निदिध्यासनं लिङ्गं साधनं प्रतिबन्धकनिरासद्वारा यस्य स तथा तम् । दृष्टा ऐहिका अदृष्टा आमुमिका विषयास्तेभ्य उपरतवुद्धिरित्यर्थः । कामराहित्यमिन्द्रियप्रसादे हेतुरित्याह-यदा चैव. मिति । एवमुपरतबुद्धित्वम् । ननु धातुशब्दः कथमिन्द्रियवाची शिरा(शुक्रा(?) )दिवा. चित्वादिस्याशङ्कय योगवृत्त्येत्याह-शरीरस्येति । धारणादिन्द्रियैरिति शेषः । कर्भ. निमित्तौ वृद्धिसयौ शरीरादेर्नाऽऽत्मनोऽतस्तद्रहितम् । अक्रतुर्धातुप्रसादात्तमात्मनो महि. मानं पश्यतीत्यन्वयः । दर्शनप्रकारमभिनीय दर्शयति--अयमहमस्मीति । दर्शनफल- माह-ततो वीतशोक इति ॥ २० ॥ अन्यथा दुर्विज्ञेयोऽयमात्मा कामिभिः प्राकृतपुरुषैः, यस्मात्- आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।। कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥ आसीनोऽवस्थितोऽचल एव सन्दूरं ब्रजति शयानो याति सर्वत एव. मसावात्मा देवो मदामदः समदोऽमदश्च सहोऽहपश्च विरुद्धधर्मवान. तोऽशक्यत्वाज्ज्ञातुं कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति । अस्मदादे. रेव सूक्ष्मबुद्धेः पण्डितस्य सुविज्ञेयोऽयमात्मा स्थितिगतिनित्यादिवि. रुद्धानेकधर्मोपाधित्वाद्विरुद्धधर्मवत्त्वाद्विश्वरूप इव चिन्तामणिवदव- मासते । अतो विज्ञेयत्वं दर्शयति कस्तं मदन्यो ज्ञातुमर्हतीति । कर. णानामुपशमः शयनं करणजनितस्यैकदेशविज्ञानस्थोपशमः शयानस्य मवति । यदा चैवं केवलसामान्यविज्ञानत्वात्सर्वतो यातीवं यदा विशे. पविज्ञानस्थः स्वेन रूपेण स्थित एव सन्मन आदिगतिषु तदुपाधिकत्वा. दूरं बजतीव । स चेहैव वर्तते ॥ २१ ॥ १ क. 'कृतः पु°। २ ट. 'न्यो वेत्तम'। ३ . झ . °हषोऽह°। . हैं. च. झ. म. ८. स्य वि। घ. °स्य सवि। घ. अ. ट. 'स्य कस्यचिद्विशे ५ क. कविधे। च. कविध ६४. म. ट. मत्वादि । ७ क. °ते । इति दु। ८. स. उ. दुर्शेय'। ६झ. म. °व ता । १०४. ज्ञा ११ प. ज्ञानः स्वे।

·. टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ०१ वली २] आ० टी०-विरुद्धानेकधर्मवत्त्वादुर्विज्ञेयश्चेदात्मा कथं तर्हि पण्डितस्यापि सुज्ञेयः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-स्थितिगतीति । विश्वरूपो मणियथा नानारूपोऽवभासते परं नानाविधोपाधिसंनिधानान्न स्वतो नानारूपः, चिन्तामणौ वा यद्यच्चिन्त्यते तत्तच्चिन्तोपाधि- कमेवावभासते न तत्त्वतः, तथा स्थितिगतिनित्यानित्यादयो विरुद्धानेकधर्मा येषां तदुपाधि पशादात्माऽपि विरुद्धधर्मवानिवावभासत इति योजना । इति तस्य सुविज्ञयो भवति । उपाध्यविविक्तदानिस्तु दुर्विज्ञेय एवेत्यर्थः स्वतो विरुद्धधर्मवत्त्वं नास्तीत्येतदेव श्रुतियो. जनया दर्शयति-करणानामित्यादिना । एकदेशविज्ञानस्येति । मनुष्योऽहं नीलं पश्यामीत्यादिपरिच्छिन्नविज्ञानस्येत्यर्थः ॥ २१ ॥ गो० टी०-कामराहित्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यां हेतुरित्याह- अन्यथेति । मोक्ष. कामिणो वारयति-प्राकृतेति । दुर्विज्ञेयस्वे विरुद्धधर्मवत्त्वेन प्रतिभासमानत्वं हेतुमाह. यस्मादिति । अचल एव सन्निति । जाग्रत्स्वप्नयोर्मनआदिव्यापारसाक्षित्वेन कूटस्थ: सन्स्थित एवेत्यर्थः । दूरं बजतीति । मनआदिव्यापारेषु विषयदेशं गच्छत्सु तत्प्रतिबि. म्वरूपेण गच्छतीत्यर्थः । शयान इति । करणेषूपरतेषु विशेषविज्ञानरूपाभावाच्छयानो यातीति । सर्वत इति । विज्ञप्तिसामान्यरूपणावस्थानात्सर्वतो यातीत्युच्यते । एवम. साविति । विरुद्धधर्मवानित्यर्थः । इतश्च विरुद्धधर्मवानित्याह-देव इति । अतो विरुद्धधर्मत्वादित्यर्थः । अतो ज्ञातुमशक्यत्वात्तं मदन्यः को ज्ञातुमर्हतीत्यन्वयः । अ[न']- धिकारिणो ज्ञातुमशक्य इति तात्पर्यार्थमाह-अस्मदादेरेवेति । सूक्ष्मबुद्धित्वमन्वयव्य- तिरेककुशलत्वं पाण्डित्यं श्रवणादिपरत्वम् । कस्यचिदिति । पुरुषधौरेयस्येत्यर्थः । मनु- ध्याणां सहस्रविति स्मृतेः । नन्वनेकधर्मवत्वादुर्विज्ञेयश्चेदात्मा कथं पण्डितस्यापि सुविज्ञेय इत्याशङ्कयाऽऽह-स्थितिगतीति । यथा विश्वरूपो मणिर्नानारूपोऽवभासते तथ परोऽपि नानाविधोपाधिसंनिधानान्नान रूपो भासते न स्वतो नानारूपता । चिन्तामणि; यद्यचिन्त्यते तत्तच्चिन्तोपाधिकमेवावमासते न तत्त्वतस्तथा स्थितिगतिनित्यानित्यादयो विरुद्धानेकधर्मा येषां तदुपाधिकत्वादात्माऽपि विरुद्धधर्मवानिवावभासत इति योजना । तस्य सुविज्ञयो भवतीत्यर्थः । यस्तूपाध्यविवेकदर्शी स तु न जानातीत्याह- अतो दुर्विज्ञेयत्वमिति । अत उपाध्यविवेकदर्शनादित्यर्थः । आत्मनो न स्वतो विरुद्धधर्मत्वं किंतूपाधित इत्येतच्छ्रतियोजनया दर्शयति-करणानामिति । एक. देशविज्ञानस्येति । मनुष्योऽहमिदं पश्यामीत्यादिपरिच्छिन्नविज्ञानस्येत्यर्थः । एव. मिति । उपरतविशेषविज्ञानमित्यर्थः । तदेति शेषः । केवलेति । केवलं यत्सामान्य सर्वोपाध्यनुस्यूतस्वरूपं विज्ञानं तस्वरूपत्वादात्मन इत्यर्थः । केवलं विशेषोपाधिशून्य- मित्यर्थः । इवशब्दान्न वस्तुत इति भावः । यदेति । स्वेन रूपेण प्रत्यना- २७. 'बतीत्यर्थः । उ। ३ ख. वेत्साह । अतो। ४ म.. "ते ता। । १. परोऽपि ना ।

·[ अध्याय १ वल्ली२ ] काठकोपनिषत् । प्रतया स्थित एव सन्विशेषविज्ञानस्थो यदा भवति तदेति पदद्वयमध्याहृत्य योजनीयम् । तदुपाधि क त्वान्मनआदिगत्युपाधित्वात् । दूरं बनतीव न वस्तुत इत्यर्थः । इवशब्दार्थ स्फुटयति-स चेति । इहति देहोक्तिः ॥ २१ तद्विज्ञानाच्च शोकात्यय इत्यपि दर्शयति- अशरीर शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् । महान्तं विअमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥ अशरीरं स्वेन रूपेणाऽऽकाशकल्प आत्मा तमशरीरं शरीरेषु देवपि- तृमनुष्यादिशरीरेवनवस्थेष्ववस्थितिरहितेप्र्वनित्येप्ववस्थितं नित्यमवि. कृतमित्येतत् । महान्तं महत्त्वस्याऽऽपेक्षिकत्वशङ्कायामाह-विभुं व्यापि- नमात्मानम् । आत्मग्रहणं स्वतोऽनन्यत्वप्रदर्शनार्थम् । आत्मशब्द: प्रत्यगात्मविषय एव मुख्यस्तमीहशमात्मानं मत्वाऽयमहमिति धीरो धीमान्न शोचति । न ह्यवंविधस्याऽऽत्मविदः शोकोपपत्तिः ॥ २२ ॥ आ० टी०-॥ २२ ॥ गो० टी०-उत्तरवाक्यं व्याचिख्यामुर्भूमिकामारचयति-तद्विज्ञानादिति । आभिमाकिसशरीरत्वं व्यावर्तयति-स्वेनेति । ननु शरीराणां स्थितिमत्त्वात्कथमनव. स्थितत्वमत आह-अनित्यप्विति । संश्लेपं वारयति-नित्यमविकृतमिति । स्वत इति न क्रियासाध्यं किंतु स्वाभाविकं प्रत्यग्ब्रह्मैक्यमिति दर्शयितुम् । आत्मशब्दः प्रत्यगात्मवाचको मुख्य इत्यर्थः । मत्वेति । अहमेव परं ब्रह्मति साक्षात्कृत्येत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकसिद्धं विज्ञानफलमाह-न विमिति ।। २२ ।। यद्यपि दुर्विज्ञेयोऽयमात्मा तथाऽप्युपायेन मुविज्ञेय एवेत्याह- नायमात्मा प्रवचनेन लायो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेष वृणुते तेन लायस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनू५ स्वाम् ॥ २३ ॥ नायमात्मा प्रवचनेनानेकवेदस्वीकरणेन लभ्यो ज्ञेयो नापि मेधया ग्रन्थार्थधारणशक्त्या । बहुना श्रुतेन केवलेन । केन तर्हि लभ्य इत्यु. च्यते यमेवं स्वात्मानमेष साधको वृणुते प्रार्थयते तेनैवाऽऽत्मना वरित्रा १च. 'यमभिद । २ क इत्यभिद । ग घ. इ. इतेि द°। 3 क. ख. ज वनित्ये. अवस्थितिरहिनेष्ववस्थितं । ४ घ. °वव । ५ झ. न. 8. नमत्राऽऽम । ६ क. ग.. रणाश'। ७ ग...यत ई। ८ क, ख, ग, घ. दु. ज. ठ. 'व स्वमात्मा ।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ०१ वल्ली २ ] स्वयमात्मा लभ्यो ज्ञायते एवमित्येतत् । निष्कॉमस्याऽऽत्मानमेव प्रार्थ. येत आत्मनैवाऽऽत्मा लभ्यत इत्यर्थः । कथं लभ्यत इत्युच्यते- तस्याऽऽत्मकामस्यैष आत्मा विवृणुते प्रकाशयति पारमार्थिको तनूं स्वां स्वकीय स्वयाथात्म्यमित्यर्थः ॥ २३ ॥ आ० टी०-न बहुना श्रुतेनेति । आत्मप्रतिपादकोपनिषद्विचारातिरिक्तशा- खश्रवणेन न लभ्य उपनिषद्विचारेणापि । केवलेनेति । सिद्धोपदेशरहितेन न लभ्यत इत्यर्थः । परमेश्वराचार्यानुग्रहेण तु लभ्यत इत्याह—यमेवेति । स्वात्मानमेव साधकः श्रवणमननादिभिर्वृणुते संभजते श्रवणादिकालेऽपि सोऽहमित्यभेदेनैवानुसंधत्त इत्यर्थः । तेनैवेति । लक्षणया परमात्मानुग्रहेणैव वरित्राऽभेदानुसंधानवता यथानुसंधानमात्मतयैव परमात्मा लम्यो भवतीत्यर्थः । वैपरीत्येन वा योजना । आत्मा त्वेष प्रकरणी परमात्माऽ- न्तर्यामिरूपेणाऽऽचार्यरूपेण वा व्यवस्थितो यमेव मुमुक्षु वृणुते भजतेऽनुगृह्णाति तेनैव परमेश्वरानुगृहीतेनाभेदानुसंधानवता लभ्यत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ - गो० टी०-ननूपायं विना पण्डितस्य सुज्ञेयश्चेदनात्मज्ञस्यापि तथा स्यादित्याश. ङ्कयोपायं विना न पण्डितस्यापि ज्ञेय इत्याह-यद्यपीति । दुर्विज्ञेयः पण्डितस्यापीति शेषः । न ज्ञेय इत्यन्वयः । न बहुनेति । आत्मप्रतिपादकोपनिषद्विचारातिरिक्तशास्त्रंग न लम्य इत्यर्थः । केवलेनेति । गुरूपदेशरहितेनेत्यर्थः । ईश्वराचार्यानुग्रहेणाऽऽत्मा लभ्य इत्याकाङ्क्षापूर्वकमाह-केनेत्यादिना । स्वात्मानमेव प्रत्यक्चैतन्यमेवेत्यर्थः साधकोऽधिकारी । प्रार्थयते भनते श्रवणादिकालेऽपि प्रत्यग्ब्रह्मैवाहमित्य नुसंधत्ते । तेनै- वाऽऽत्मना तदनुग्रहेण [ परित्रा ] संपरिज्ञात्रा पूर्वोक्तानुसंधानवता यथानुसंधानं स्वयं प्रत्यगात्मतयाऽऽत्मा परमात्मा लभ्य इत्यर्थः । अथवैष प्रकरणी परमात्माऽन्तर्यामिरूपे. णाऽऽचार्यरूपेण वा व्यवस्थितो यमेव साधक वृणुतेऽनुगृह्णाति तेन परमेश्वरानुग्रहलब्धप्रत्य. ग्बौक्यानुसंधानवता मुमुक्षणा लभ्य इत्यर्थः । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-एवमिति । तन लभ्यत ( लभ्य ) इतिवाक्यविवरणत्वेनोत्तरमवतारयति-कथमित्यादिना । अधिकारिणः परमं तत्त्वमीश्वरानुग्रहात्प्रकाशत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ ११. म. ट. 'भ्यो ज्ञातव्य इ । २ क. ख. घ. ड. ज. झ. म. ट. ठ. 'त इत्ये। ३ क. ख. च. ज. कामश्चाऽऽमा। ढ. 'कामन स्वमात्मा । च. मेष प्रा । ५ क. ख. ए. च. ज. यते आ । इ. म. ट. 'यमानस्याऽऽ । ६ च स प ट भ्य इ° । ७ ग. स. भ. ट. 'भ्य ई । ८ क.. ख. ज. को स्वां तनू स्व । ९ क. काय स्व । १० क. °या था। ग. प. .. यां स्वं या ·[ भध्याय १ बल्ली२ ] काठकोपनिषत् । किंचान्य- नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ॥ नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ २४ ॥ न दुश्चरितात्पतिषिद्धाच्छतिस्मृत्यविहितात्पापकर्मणोऽविरतोऽनुप- रतः । नापीन्द्रियलौल्यादशान्तोऽनुपरतः । नाप्यसमाहितोऽनेकाग्र- मना विक्षिप्तचित्तः । समाहितचित्तोऽपि सन्समाधानफलार्थित्वा- नाप्यशान्तमानसी व्यापृतचित्तः । प्रज्ञानेन ब्रह्मविज्ञानेनैवं प्रकृतमात्मा- नमाप्नुयात् । यस्तु दुश्चरिताद्विरत इन्द्रियलौल्याच समाहितचित्तः समाधानफलादप्युपशान्तमानसश्चाऽऽचार्यवान्प्रज्ञानेन यथोक्तमात्मानं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ २४॥ आ० टी.--दुश्चरितं कायिकं पापम् ॥ २४ ॥ ज्ञातव्य आत्म. गो० टी०-इतश्वेश्वरानुग्रहलब्धप्रसादवताऽनेकसाधनवता च त्याह-किंचान्यदिति । दुश्चरितं कायनिवर्त्य पापम् । अनुपरतः प्रज्ञाननैनमा(नं नाऽऽ!) नुयादिति संबन्धः । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्यम् । इद्रियाणां लौल्यं विषयप्रवणता । तद्विपरीत एवं प्राप्नुयादित्याह-यस्त्विति । विषयेभ्य इन्द्रियसमाधाने पुण्यलोकः श्रूयते तस्मादपि समाहितचित्त इत्याह-समाहितेति ॥ २४ ॥ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उसे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥२॥ यस्त्वनेवंभूतो यस्याऽऽत्मनो ब्रह्मक्षत्रे सर्वधर्मविधारके अपि सर्व- त्राणभूते उभे ओदनोऽशनं भवतः स्याताम् । सर्वहरोऽपि मृत्युर्यस्यो. पसे चर्नमेवौदनस्याशनत्वेऽप्यपर्याप्तस्तं प्राकृतबुद्धिर्यथोक्तसाधनरहितः १ क. ख. ज. "त् दु। २ क. ख. ज. जो नावि । ३ घ. सोऽव्या । क. ख. च. अ. 'चित्तो वाऽऽस्मानं प्राप्नुयात् । प्र । ५ क. °तः केन प्राप्नुयादित्युच्यते प्र । ६ क. ज. मा च क्षत्रं च ब्रह्मक्ष । ७ क. प्राग' । ज. 'वत्रानुभु । ८ क. ख. ज. °दनमश° । च. °दनोऽनं भ। ग. घ. ज.नमिया । १० म. ट, नस्योपसेवन'। - ·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ०१ वल्ली ३ ] सन्क इत्था इत्थमेवं यथोक्तसाधनवानिवेत्यर्थः । वेद विजानाति यत्र स आत्मेति ॥ २५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये द्वितीयवल्लीभाष्यं समाप्तम् ॥२॥ आ० टी०-यस्त्वनेवंभूत उक्तसाधनसंपन्नो न भवति स कथं वेदेति संबन्धः । अशनत्वेऽप्यपर्याप्त इति । अन्नत्वेऽप्यसमर्थः शाकस्थानीय इत्यर्थः । यत्र स्वे महिम्नि स विश्वोपसंहर्ता वर्तते तथाभूतं तं को वेदेति संबन्धः ॥ २५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छद्धानन्दपूज्यपादशियानन्दज्ञानविरचिते काठकोपनिषद्भाप्यव्याख्याने द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥ गो० टी०-यस्त्वनेवंभूत इति । उक्तसाधनसंपन्नो न भवति स कथं वेदेति संबन्धः । यद्ब्रह्मसाधनवता विज्ञेयं तन्निर्दिशति-यस्येति । सर्वधर्मविधारकत्वं सर्वत्राणे हेतुः । सर्वत्राणभूते अपीत्यन्वयः । अशनत्वेऽप्यपर्याप्त इत्यन्नत्वेऽप्यपर्याप्तः शाकस्थानीय इत्यर्थः । क इति शब्दार्थमाह-प्राकृतबुद्धिरिति । इत्याशब्दार्थमाह-एवमिति । यत्र स्वमहिम्नि सोऽत्ता वर्तते तथाभूतं को वदेत्यन्वयः ॥ २५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठकोप. निषद्भाप्यविवरणे प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥ ऋतं पिबन्तावित्यस्या वल्याः संबन्धः । विद्याविद्ये नानाविरुद्ध- फले इत्युपन्यस्ते न तु सफले ते यथावंन्निीते । तन्निर्णयार्थी रथरूप- ककल्पना, तथा च प्रतिपत्तिसोकर्यम् । एवं च प्रामृप्राप्यगन्तृगन्तव्य- विवेकार्थ द्वावात्मानावुपन्यस्येते- ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे (ध्ये)। छायातपो ब्रह्मविदो बदन्ति पञ्चानयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥ १ ॥ ऋतं सत्यमवश्यमावित्वात्कर्मफलं पिबन्ती । एकस्तत्र कर्मफलं पिबति मुके नेतरस्तथाऽपि पातृसंबन्धात्पिबन्तावित्युच्यते छत्रिया- ख. ज. य र । २ ग. अ. च. ज. श. म. ट. प्राप्यप्रामृग । ख. घ. प्रामृप्राप्तग। ग.च. 'प्यगत 17 क. ख. च. ज.र्थ रथरूपकद्वारा द्वा।

·[ 'अध्याय १ बल्ली ३] काठकोपनिषत् । येने । सुकृतस्य स्वयंकृतस्य कर्मण ऋतमिति पूर्वेण संबन्धः । लोकेऽ- स्मिञ्शरीरे । गुहां गुहायां बुद्धौ प्रविष्टौ । परमे बाह्यपुरुषाकाशसंस्था- नापेक्षया परमम् । परस्य ब्रह्मणोऽधं स्थान परार्ध(ध्र्य?)म् । तस्मिन्हि परं ब्रह्मोपलभ्यत । अतस्तस्मिन्परमे परार्धे (ध्ये?)हार्दाकाशे प्रविष्टावि. स्यर्थः। तौ च च्छायातपाविध विलक्षणी संसारित्वासंसारित्वेन ब्रह्म विदो वदन्ति कथयन्ति । न केवलमकर्मिण एवं वदन्ति । पञ्चानयो गृहस्थाः । ये च त्रिणाचिकेताः, त्रिःकृत्वो नाचिकेतोऽनिश्चितो येस्ते त्रिणाचिकेताः ॥१॥ आ० टी०-रथरूपककल्पनेति । प्रसिद्धरथसादृश्यकल्पनेत्यर्थः । ऋतपानकर्ता जीवस्तावदेकश्चेतनः सिद्धो द्वितीयान्वेषणायां लोके संख्याश्रवणे समानस्वभावे प्रथमप्रती. तिदर्शनाचेतनतया समानस्वभावः परमात्मैव द्वितीयः प्रतीयते । तस्य चोपचारादृतपातृत्व- मित्यर्थः । बाह्यपुरुषाकाशसंस्थानं दहाश्रय आकाशप्रदेशः । पश्चाग्नय इति । गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीयः सभ्य आवसथ्यश्चेत्यते पञ्चामको येषां ते तथोक्ताः । घुपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषितस्वग्निदृष्टिं ये कुर्वन्ते(न्ति) तेऽग्निहोत्रादिकारिणस्ते वा पञ्चाग्नय इत्यर्थः ॥ १ ॥ गो० टी०- पूर्वोत्तरवल्लीनां संवन्धं दर्शयन्नुत्तरवल्या अगतार्थत्वमाह-ऋतमि- त्यादिना । संबन्ध इति । पूर्वाभ्यामभिधीयत इति शेषः । नानाफले इत्युक्तं पशुत्र. मवर्चसादिवदविरुद्धत्वं स्यात्तद्वारयति-विरुद्धप्ति । इतिरुक्तपरामर्शी । उपन्यस्ते इति । पूर्वयोवल्योरिति शेषः । न त्विति । सफले ते विद्याविद्ये यथावस्वरूपतः साधनतः फलतश्च न निर्णीते इत्यर्थः । ननु एवं निर्णी(णे) तव्ये किमिति रधिरयादिक- स्पनेत्यत आह-तन्निर्णयार्थेति । यद्यपि स्वरूपतो निरूप्यते तथाऽपि ज्ञाने सौकर्यमि. स्याह-तथा चेति । ननु रूपकेण विद्याविद्ये निरूप्ये किमिति द्वावृतपानकर्ताराक- मिधीयते इत्यत आह एवं चेति । रूपके रथी प्राप्ता प्राप्यं पदं गन्ता जाता गन्तव्यं विष्णोः पदम् । कश्च गन्ता किंच पदं गन्तव्यमिति विवेकार्थ द्वावात्मानापन्य- स्येते इत्यर्थः । नन्वात्मशब्दश्चेतनावाची न च द्वौ चेतनौ प्रतीयेते ऋतपानकर्तृमात्रप्रतीते- ++. °वस्यापादस्याऽऽ म° । ग. 'वम्य पद° । १ स. म ट 'न । न हि केवलस्याऽऽत्मनो भोक्तत्वमस्ति । बुटद्याापाधिकृतमेव भोक्तत्वं । एवं च साते वक्ष्यमाणग्थकल्पनया वैमावस्याऽऽस्पदस्याऽऽ मतया प्रतिपत्तिरुपपद्यते नान्यथा मुक । १ क. 'रमे परार्धे प' ! ग. घ. 'रमे । ५। ३ क. स्व. ग. च. अ. °स्य च ब । क. हार्दाकाशं व । ५ घ. स. अ. परब । ६ क. 'लश्यते । ७ क. स. घ. .ज. ठ. 'ते। तस्मि ।.स. ट .। तत।

·६० टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [भ० १ वल्ली ३] स्तत्कथमास्मानावित्युच्यते इति चेन्न । एकस्तावत्कर्मफलभोक्ता जीवश्चेतनः सिद्धो द्वितीयान्वेषणायां सत्यां संख्याश्रवणेऽस्य गोद्वितीयोऽन्वेष्टव्य इत्युक्ते गौरव द्वितीयोऽ. विष्यते नाश्वो लोक एवं चेतन एव द्वितीय ऋतपानकर्ता प्रतीयत इति नाऽऽस्मशब्दे विरोध इति भावः । अत्रशब्दः सत्यवचनोऽपि गुणयोगास्कर्मफलवाचीत्याह-ऋतमि. त्यादिना । नन्वस्मिन्वाक्ये जीवेश्वरावेव चेतनावुपन्यस्येते न च द्वयोः कर्मफलसंबन्ध इश्वरस्य तदसंभवात्कथं पिबन्तावित्यत आह-एक इति । जीव इत्यर्थः । इतर ईश्वर इत्यर्थः । कथं पिबन्तापित्यत आह-तथाऽपीति । पातृसंबन्धादिति । पाता जीवस्तत्संबन्धादित्यर्थः । छत्रिन्यायेनेति । यथा लोके छत्रिणो गच्छन्तीति प्रयोगे सपरिवारे राज्ञि गच्छति च्छत्र्यच्छत्रिसमुदाये छत्रिशब्दो वर्तत एकसमूहवाहित्वेनैव पिबदपिबत्समुदाये पिबतिवर्तत इत्यर्थः । सुकृतस्य लोक इत्यन्वयभ्रमं वारयति- ऋतमितीति । वाह्यपुरुषाकाश[सं]स्थानं देहाश्रय आकाशप्रदेशः । स्थानमित्यनन्तर- महतीति द्रष्टव्यम् । परार्ध इति क्वाचित्कः श्रुतिपाठस्तस्मिन्पक्षे सुगमम् । परार्ध(य!). स्वमुपपादयति-तस्मिन्निति । अत इति । यतः परब्रह्मोपलब्धिस्थानमत इत्यर्थः । गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीयः सभ्य आवसथ्यश्चैते पञ्चाग्नयो येषां ते पञ्चाग्नयः । धुपर्न. न्यपृथिवीपुरुषयोषित्सु येऽग्निदृष्टिं कुर्वन्ति ते वा पञ्चाग्नयः । पञ्चाग्नयस्त्रिणाचिकेतलक्षणा बदन्तीति संबन्धः ॥ १॥ यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् ॥ अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतर शकेमहि ॥ २॥ यः सेतुरिव सेतुरीजानानां यजमानानां कर्मिणां दुःखसंतरणार्थत्वा- नांचिकेतोऽग्निस्तं वयं ज्ञातुं चेतुं च शकेमहि शक्नुवन्तः । किंच यच्चा• मयं भयशून्यं संसारपारं तितीर्षतां तर्तुमिच्छतां ब्रह्मविदां यत्परमाश्र. यमक्षरमात्माख्यं ब्रह्म तच्च ज्ञातुं शकेमहि शक्नुवन्तः । परापरे ब्रह्मणी कर्मब्रह्मविदाश्रये वेदितव्ये इति वाक्यार्थः । एतयोरेव ह्युपन्यासः कृत ऋतं पिबन्ताविति ॥२॥ आ० टी०-ननु न सन्ति ब्रह्मविदः पञ्चाग्निविदश्च सांप्रतमनुपलम्भादित्याशङ्कय पूर्वविद्वदनुभवविरोधमाह-यः सेतुरिवेत्यादिना । पूर्वेषां यद्यपि ब्रह्मवित्वादि संभवति प्रभावातिशयात्तथाऽपि नाऽऽधुनिकानामल्पप्रज्ञानां संभवतीत्याशङ्कय चेतनस्वा. स्वाभाविकी' ज्ञातृत्वयोग्यताऽस्तीत्यभिप्रेत्य तात्पर्यमाह-परापरे इति ॥ २ ॥ क नाचिकेत नाचि'।२ प. केतस्तं व ३ क. रस्य पाक. स.अ.ज. हि । °१५ ख. घ .: । ययो। यः। तयो ।

·[ अध्याय १ बल्ली ३] काठकोपनिषत् । ६१ गो०टी०-ननु न सन्स्येव ब्रह्मविदः पश्चाग्निविदश्चानुपलम्मादित्याशङ्कय पूर्ववि. द्वदनुभवविरोधमाह-यः सेतुरिति । कर्मिणामिति । कर्मानुष्ठानवतामित्यर्थः । विरा. पाग्नः सेतुत्वं व्युत्पादयति-दुःखेति । दुःखाय संतरणं निवृत्तिः सैवार्थः प्रयोजन यस्य तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादित्यर्थः । नाचिकेतोऽग्निरुक्तहतोः संतुरिव सेतुर्य इति पूर्वेण संबन्धः । तं नाचिकेताग्निं न केवलं ज्ञातुं किंतु कर्तुमपीत्याह-चेतुमिति । संकोचक. प्रमाणाभावात्सर्वमयातीतमित्याह-संसारपारमिति । संसारातीतमित्यर्थः । ततुमिच्छतां प्राप्तुमिच्छताम् । आश्रयमवलम्बनम् । न क्षरतीत्यक्षरं पड्भावविकारशून्यं न. परोक्षं किंतु प्रत्यग्भूतमित्यर्थः । चकारादपरब्रह्मात्मकाग्निं ज्ञातुं चतुं परब्रह्मज्ञातुमेव शक्नुवन्त इत्येत. स्समुच्चयोऽवगम्यते । ननु यद्यपि पूर्वेषां ब्रह्मवित्त्वं संभवति महामहिमत्वात्तथाऽपि नाऽऽध. निकानामल्पप्रज्ञानामित्याशङ्कय प्रमातृमात्रस्य चेतनत्वेन ज्ञातृत्वशक्तियोग्यतेश्वरानुग्रहा- दिना संभवतीत्यभिप्रेत्य तात्पर्यमाह-परापरे इति । कर्मविदाश्रयोऽपरं ब्रह्म ब्रह्मवि- दाश्रयः परं ब्रह्मेति विभागः । ननु नर्तपानकब्रिह्मवित्प्रसिद्धत्वमन्ययोरेवेन्याशङ्कयाऽऽह- एतयोरिति । कर्मब्रह्मविदाश्रययोः परापरब्रह्मणे.ऋतं पिबन्तावित्यत्रोपन्यासो हि यस्मा- स्कृतस्तस्मान्नान्यत्वाशकेत्यर्थः ॥ २ ॥ आत्मान५ रथिनं विद्धि शरीर५ रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥ तत्र य उपाधिकृतः संसारी विद्याविद्ययोरधिकृतो मोक्षगमनाय संसारगमनाय च तस्य तदुभयगमने साधनो रथः कल्प्यते । तत्र तमा- स्मानमृतपं संसारिणं रथिनं रथस्वामिनं विद्धि जानीहि । शरीरं रथमेव तु रथबद्धहयस्थानीयैरिन्द्रियैराकृष्यमाणत्वाच्छरीरस्य । बुद्धिं तु अध्य- वसायलक्षणां सारथिं विद्धि बुद्धिनेतृप्रधानत्वाच्छरीरस्य । सारथिनेतृ- प्रधान इव रथः । सर्वं हि देहगतं कार्य बुद्धिकर्तव्यमेव प्रायेण । मनः संकल्पविकल्पादिलक्षणं प्रपँह रशनां विद्धि । मनसा हि प्रगृहीतानि श्रोत्रादीनि करणानि प्रवर्तन्ते रशनयेवाश्वाः ॥ ३॥ आ० टी-तत्रेति । तयोः प्रथमग्रन्योक्तयोरात्मनोमध्ये ॥ ३ ॥ गो० टी०-रथरूपकवाक्यमवतारयति-तत्रेति । जीवात्मपरमात्मनो ध्ये । उपाधिकृत उपाधिपरिच्छिन्न इरयर्थः । ईश्वरं व्यावर्तयति--संसारीति । मुक्तनी * अत्र टीकानुरोधेन विकल्पशब्दोऽधिकः । 18. म. ट. कृतोऽतो मो। २ क. लयत इत्याह त। ३ क. स. ग. घ... प. म. ठ. त्राऽऽरमा । क. ख. 'प्रहमेव पर।

·टीकाद्वयसमेतशांकरमाष्योपेता- [अ०१ वल्ली३ ] व्यावर्तयति-विद्येत्यादिना । साक्षात्कारकर्मणोरित्यर्थः । कस्मै प्रयोजनायेत्याकाङ्- क्षायामाह-मोक्षेति । विद्यायामधिकृतो मोक्षगमनायाविद्यायामधिकृतः संसारगमनायेति विभागः । तस्येति । विद्याविद्ययोरधिकृतस्य तदुभयगमनसाधनः संसारमोक्षगमनसाधनः । स्थगमनागमननन्मफलभोक्तृस्वामिसाम्यं विवक्षित्वा तमाह-तमिति । शुद्धचैतन्यं व्यावर्तयति-ऋतपमिति । ईश्वरं व्यावर्तयति-संसारिणमिति । रथस्वामिन- मिति । रथतादात्म्याभिमानिनमित्यर्थः । शरीरस्य रथत्वसाम्ये हेतुमाह-रथवदिति । अन्तःकरणस्यैक्येऽपि वृत्तिमेदेन भेदं विवक्षित्वा सारथिप्रग्रहकल्पनेत्याह-बुद्धिं विति। अध्यवसायलक्षणाम् । अध्यवसायो निश्चयो लक्षणं स्वरूपं यस्याः सा तामित्यर्थः । पूर्ववस्साम्ये हेतमाह-बुद्धीति । बुद्धिनेता प्रापयित्री प्रधानं स्वतन्त्रभूता यस्य शरी- रस्य तत्तथा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-सारथिनेतृप्रधान इव रथ इति । सारथिनेता प्रापयिता प्रधानः (१) स्वतन्त्रो यस्य स इवेत्यर्थः । ननु मनआदीन्यपि शरीरनेतृणि तत्कथं बुद्धेरेव नेतृत्वेन सारथित्वमत आह-सवं हीति । देहगतं सर्व कार्य गमनागमनादि प्रायेण बुद्धया कर्तव्यं हि यस्मात्तस्मात्प्राथिकाभिप्रायेण बुद्धेरेव नेतृत्वात्सारथित्वं युक्तमित्यर्थः । सारथिहस्ते विद्यमानं हयाकर्षणसूत्रं प्रग्रहश. ब्दितं मन इत्याह-मन इति। संकल्प इदमेवं करिष्य इति वृत्तिः । आदिशब्देन विकल्पो गृह्यते स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादिः, तत्स्वरूपमित्यर्थः । तस्य रशनात्वं प्रसिद्धरश- नासाम्येनोपपादयति-मनसेत्यादिना । प्रगृहीतान्याकृष्टानि । रशनयेति । यथा सूत्रेणावा आकृष्यन्ते तद्वदित्यर्थः ॥ ३ ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुविषयास्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्नेत्याहुमनीषिणः ॥ ४ ॥ इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि हयानाहू रथकल्पनाकुशलाः शरीररथाकर्ष- णसामान्यात् । तेष्वेवेन्द्रियेषु हयत्वेन परिकल्पितेषु गोचरान्मार्गापा. वीविषयान्विद्धि । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं शरीरेन्द्रियमनोभिः सहितं संयुक्तमात्मानं भोक्तेति संसारीत्याहुर्मनीषिणो विवेकिनः । न हि केव. लस्याऽऽत्मनो भोक्तृत्वमस्ति बुद्धयाधुपाधिकृतमेव तस्य भोक्तृत्वम् । तथा च श्रुत्यन्तरं केवलस्यामोक्तृत्वमेव दर्शयति-ध्यायतीव लेलाय. तीवेत्यादि । एवं च सति वक्ष्यमाणरथकल्पनया वैष्णवस्य पदस्याऽऽत्म तया प्रतिपत्तिरुपपद्यते नान्यथा स्वभावानतिक्रमात् ॥४॥ १८. 'मोक। २ श.प्र.ट. तेष्विन्द्रि। ३. च. भोकारं सं.

·[ अध्याय १ बल्ली ३] काठकोपनिषत् । - आ० टी०-आत्मा रथस्वामी यः कल्पितस्तस्य भोक्तृत्वं च न स्वाभाविकमि. त्याह-आत्मेन्द्रियमनोयुक्तमिति । औपाधिके भोक्तृत्वेऽन्वयव्यतिरेको शास्त्रं च प्रमाणमित्याह-न हि केवलस्येति । वैष्णवपदप्राप्तिश्रुत्यनुपपत्त्याऽपि न स्वाभाविक भोक्तृत्वं वाच्यमित्याह-एवं च सतीति ॥४॥ गो० टी०-प्रग्रहवत्सारथिस्वाम्या(म्य) धिष्ठितरथाकर्षकहयतुल्यानीन्द्रियाणीत्याह- इन्द्रियाणीति । क इत्याकाङ्क्षायामाह-रथेति । रथत्वेन शरीरं कल्पयन्ति निरू. पयन्ति येऽध्यात्मविदस्त इत्यर्थः । पूर्ववत्साम्ये हेतुमाह-शरीरेति । आकर्षणं हयधर्मः स्तत्साम्यादित्यर्थः । यथा भद्रसेनस्य राज्ञो रथिनो रथहयगन्तव्यमार्गाः कुरव एवमिन्द्रि. यहयगन्तव्य[मार्गा] विषया इत्याह--तेष्विति । तच्छब्दं व्याचष्टे-इन्द्रियेष्वित्या. दिना । आदिशब्देन स्पर्शशब्दरसगन्धा गृह्यन्ते । रथस्वामित्वेन य आत्मा कल्पितस्तस्य भोक्तृत्वं च न स्वाभाविकमित्याह-आत्मेन्द्रियमनोयुक्तमिति । औपाधिकभोक्तृ- स्वेऽन्वयव्यतिरेको शास्त्रं च प्रमाणमित्याह-न हि केवलस्येति । उपाध्यपरिच्छिन्न- स्येत्यर्थः । शास्त्रमुदाहरति-तथा चेति । ध्यायतीव लेलायतीवेत्यादिश्रुत्यन्तरमुपाध्य- नवच्छिन्नस्यासंसारित्वमेव दर्शयति न संसारित्वमित्यर्थः । वैष्णवपदप्राप्तिश्रुत्यनुपपत्त्याऽपि न स्वाभाविकसंसारित्वमित्याह-एवं च सतीति । औपाधिके भोक्तृत्वे सतीत्यर्थः । वक्ष्यमाणा या रथकल्पना विज्ञानसारथिस्त्विस्यादिना तया वैष्णवस्य पदस्य व्यापकस्वरू. पस्याऽऽत्मतया प्रत्यगभिन्नत्वेन प्रतिपत्तिः प्राप्तिरवस्थानमुपपद्यत इत्यर्थः । नान्यथेति । अन्यथा संसारित्वस्य स्वाभाविकत्वेन प्रतिपत्तिोंपपद्यत इत्यन्वयः । तत्र हेतुमाह- स्वभावानतिक्रमादिति । स्वभावस्य पारमार्थिकस्य संसारित्वस्यानतिकमादतिकमा- भावात्यागाभावादसंसारिवैष्णवपदप्राप्तिनेत्यर्थः ।। १ ।। यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५ ॥ तत्रैवं सति यस्तु बुद्धयाख्यः सारथिरविज्ञानवाननिपुणोऽविवेकी प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च भवति यथेतरो रथचर्यायामयुक्तेनाप्रगृहीतेनास- माहितेन मनसा प्रग्रहस्थानीयेन सदा युक्तो भवति तस्याकुशलस्य बुद्धिसारथेरिन्द्रियाण्यश्वस्थानीयान्यवश्यान्य*शक्यान्यनिवारणीयानि दुष्टाश्वा अदॉन्ताश्वा इवेतरसारथेर्भवन्ति ॥ ५॥ * अशक्यनिवारणानीति पाठो गुक्तस्तस्येव टीकाकृताऽऽदृतत्वाच । १४. म ट. 'तो नि , २ घ. ति तथे । ३ म. °लस्याबु । ४ ग... म. ट. °दान्ता ।

·टीकादयसमेतशांकरमाध्योपेता- [भ०१ बली ] आ०टी०-॥५॥ गो० टी०-पूर्वोक्तान्वयव्यतिरेकावुपसंहरति-तत्रेति । तत्र संसारिस्वस्यास्वा. भाविकावे । एवमुक्तप्रकारेण । यस्त्विति । यथा येन प्रकारेणेतरः सारथी रथगमने प्रग्रहेणायुक्तस्तथाऽसमाहितेन प्रग्रहस्थानीयेन मनसा युक्तो यस्तु कर्तव्याकर्तव्ययोरनिपुणो भवतीत्यर्थः । अविज्ञानवत्त्वेन न विज्ञानसामान्याभावः किंतु बुद्धिगतातिशयाभावः । सोऽ- प्यविवेकरूप इत्यर्थः । अबुर्थः । बु)द्धिसारथेरविवेकसारथः । अशक्यनिवारणीयानी. (रणानी)ति । विषयेभ्य इति शेषः । इतरसारथेलौकिकस्यादान्ताश्वाः कुमार्गाथा निवर्तयितुं न शक्यन्ते तथा बुद्धिसारथेरसमाहितानीन्द्रियाण्यशक्यनिवारणानि भवन्ती. स्यन्वयः॥५॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ ६॥ यस्तु पुनः पूर्वोक्तविपरीतः सारथिर्भवति विज्ञानवान्पगृहीतमनाः समाहितचित्तः सदा तस्याश्वस्थानीयानीन्द्रियाणि प्रवर्तयितुं निवती. यितुं वा शक्यानि वश्यानि दान्ताः सदश्वा इवेतरसारथेः ॥ ६ ॥ आ० टी०- ॥ ६॥ गो० टी०-पूर्वोक्तविपरीत इति । अविवेकसारथेभिन्न इत्यर्थः । मनोनियतौ हेतुमाह-समाहितेति । विषयस्मरणवञ्चित्तनिग्रहे विषयविकल्पात्मकं मनो निगृहीतं भव. तीति भावः । शक्यानि कर्तव्याकर्तव्ययोरिति शेषः । सस्पदस्यार्थमाह-दान्ता इति । लौकिकसारथिशिक्षिताश्वा इव समाहितचित्ततया प्रगृहीतमनसः शक्यानीन्द्रियाणि कर्त- व्याकर्तव्ययोर्निग्रहीतुमित्यर्थः ॥ ६ ॥ तस्य पूर्वोक्तस्याविज्ञानवतो बुद्धिसारथेरिदं फलमाह- यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः। न स तत्पदमामोति सश्सारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥ यस्त्वविज्ञानवान्मवति । अमनस्कोऽप्रगृहीतमनस्कः स तत एवा. शुचिः सदैव । न स रथी तत्पूर्वोक्तमक्षरं यत्परं पदमामोति तेन सार- क. स. प. प. रीतसा। २. . वानिपुणो विवेकवान्युजेन मनसा प्रगृ । म. पानिपुणो विकेकवान्प्र' । ३ ख. ज. निदा । ४ क..घ. . च. ज. 1. ठ. तत्र । ५ .. म. ट. कोऽपरि । ६ म. म. म. न सारथी । ७० प... २ प्रम"160. अ.म.ट. पद प्राम ·[भयाय १ कही ३ ] काठकोपनिषत् । थिना । न केवल कैवल्यं नाऽऽनोति संसारं च जन्ममरणलक्षण. मधिगच्छति ॥ ७ ॥ आ० टी-॥७॥ गो० टी०- अविवेकबुद्धरनियतेन्द्रियस्य फलारत्वेनोत्तरं वाक्यमवतारयति तस्येत्यादिना । मनोनिग्रहाभावेऽविवेकित्वादिन्द्रियपारवश्येन पाप्मोपवये दूषितान्त:- करणोऽशुचिरित्याह-तत एवेति । कार्यब्रह्मव्यावृत्त्यर्थमाह-परमिति । ननु चेत- नस्य बन्धो यस्य बन्धस्तस्य मोक्षो बुद्धश्च बन्धाभावाद्यत्परं पद तदक्षराख्यं सारथि- नाऽऽनोतीति कथमुच्यते त्वाऽऽह-तेनेति । चेतन इति शेषः । कैवल्यं राजपुरप्र. वेशस्थानीयमित्यर्थः । जन्ममरणादिलक्षणं कण्टकपाषाणाद्युपप्लुतदेशतुल्यम् ॥ ७ ॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमामोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ८॥ यस्तु द्वितीयो विज्ञानवान्विज्ञानवत्सारथ्युपेतो रथी विद्वानित्येतत् । युक्तमनाः समनस्कः स तत एव सदा शुचिः स तु तत्पदमामोति । यस्मादाप्तात्पदादच्युतः सन्भूगः पुनर्न जायते संसारे ॥ ८॥ आ० टी०-॥ ८ ॥ गो० टी०--तद्विपरीतस्य पदपाप्तिरित्याह-यस्त्विात । कर्तव्याकर्तव्यविवेको विज्ञानं तद्वान्यः सारथिर्बुद्धिरूपस्तनोपेत इत्यर्थः । विद्वानिति । क्रमेणेति शेषः । तत एव निगृहीतमनस्कत्वादेव । सदा शुचिरिति । स्वच्छान्तःकरण इत्यर्थः । तब पदं न सातिशयमित्याह-यस्मादिति ॥ ८ ॥ किं तत्पदमित्याह- विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहबान्नरः । सोऽध्वनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु यो विवेकबुद्धिसारथिः पूर्वोक्तो मनःप्रग्रह- पानमाहीतमनाः समाहितचित्तः सञ्शुचिर्नरो विद्वान्सोऽध्वनः संसा- रगती पारं परमेवाधिगन्तव्यमित्येतदानोति मुच्यते सर्वसंसारबन्धनः । क. तमाऽऽप्रोस.ग.घ..च.ज.म. ट ठ. ना.२ ठ.ति-यस्वित्या, क.अ. ज. बान्भवति विज्ञा1 . च चि: संस्तु त । ५ घ. स त' । ६ .म. गट कारपदा । . प. 'दच्यु. म. म. ट. 'कसा । ९ स. ग. प. च. घोक्तमः ।.. 'बामाही ।... म.ट. तः परं पार । १२ घ.. 'रं पारमें । १३.स. म. द. सर मिषा। ख ग. ज. सः ।सं। १५ ग. घ. स.च. । विष्णो ·टीकाद्वयसमेतशांकरमाध्योपेता- अध्या०१ली] तद्विष्णोर्यापनशीलेस्य ब्रह्मणः परमात्मनो वासुदेवाख्यस्य परमं प्रकृष्टं परं स्थानं सतत्त्वमित्येतद्यदसावाप्नोति विद्वान् ॥ ९॥ आ०टी०-॥९॥ गो० टी०-तत्र हेतुस्वेन पदस्वरूपमाकाङ्क्षापूर्वकं दर्शयति-किमित्यादिना। निगृहीतमनास्तत्त्वंपदार्थविवेकवानात्मनि समाहितचित्तः संनिदिध्यासनवांस्तेन गतप्रतिवन्धः शुचिर्नरो विद्वानप्रतिबन्धेन साक्षात्कारवान्यः सोऽध्वनः संसारान्तर्भूतदेवयानदक्षिणायनाधो. गविरूपाया गतेः पारं तदप्राप्यं तदाप्नोतीत्यर्थः । नन्वात्मस्वरूपस्य नित्याप्त वादामातीति कर तत्राऽऽह-मुच्यत इति । प्रत्यगितरयोरावरकाज्ञाननिवृत्तावाप्नोतीत्यौपचारिक. मिति भावः । आकाशं च्यावर्तयति-ब्रह्मण इति । हिरण्यगर्भ व्यावर्तयति-वासु- देवाख्यस्येति । वासुदेव इत्याख्या यस्य सः । वासयति भूतानि स्वस्मिन्निति वासुः स चासो देवश्च दीव्यत इति स्वप्रकाशः स वासुदेव इत्यर्थः । अनेन तत्पदवाच्यमभिहि. तम् । तस्य लक्ष्यमाह-परममिति । अथवा षष्ठी राहोः शिर इतिवदौपचारिकी । यापकं प्रकृष्टं पदमित्यर्थः । सतत्त्वं स्वरूपम् ॥ ९॥ अधुना यत्पदं गन्तव्यं तस्पेन्द्रियाणि स्थूलान्यारभ्य सूक्ष्मतारत. म्यक्रमेण प्रत्यगात्मतयाऽधिगमः कर्तव्य इत्येवमर्थमिदमारभ्यते- इन्द्रियायः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसंस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १० ॥ स्थूलानि तावदिन्द्रियाणि तानि यैरर्थैरात्मप्रकाशनायाऽऽरब्धानि तभ्य इन्द्रियेभ्यः स्वकार्येभ्यस्ते परा ह्याः सूक्ष्मा महान्तश्च प्रत्यगात्म- भूताश्च । तेभ्योऽप्यर्थेभ्यश्च परं सूक्ष्मतरं महत्प्रत्यगात्मभूतं च मनः । मनःशब्दवाच्यं मनस आरम्मकं भूतसूक्ष्मम् । संकल्पविकल्पाद्यारम्भक- त्वान्मनसोऽपि परा सूक्ष्मतरा महत्तरा प्रत्यगात्ममूर्ती च बुद्धिशब्द- वाच्यमध्यवसायाद्यारम्भकं भूतसूक्ष्मम् । 'बुद्धरात्मा सर्वप्राणिबुद्धीनां प्रत्यगात्मभूतत्वादास्मा महान्सर्वमहत्त्वाव्यक्ताद्यत्पर्थमं जातं हैरण्य- गर्भ तत्त्वं बोधाबोधात्मकं महानात्मा बुद्धेः पर इत्युच्यते ॥१०॥ म. 'लो'। क. 'तम्पदमेनोति वि' । ब. ज. तस्य पदमवाप्नोति वि. 'तत्पडमानोति वि। ३ क. °सश्च प°। ४ ख. ज. तेभ्यो बथें । तेभ्योऽथे । ५.. म. 2. 'हन्महदादिपदं सर्वत्र व्यापकत्वेन ज्ञेयमत्र प्रत्य' । ६ ग. ध.°कल्पकाया । ७ ग. प. सूक्ष्मा म। क. ज. स. °ता (१ प. °थमजा । १. १. क. सक, ज. त हरण्यगर्मत।च. 'त हिर' च तं हिरण्यगर्भत ।

·[अन्याय वल्ली३] काठकोपनिषत् । मा० टी०-प्रत्यगात्मभूताश्चेति । प्रत्यगनपायिस्वरूपभूता इत्यर्थः । नन्व. घुम्यो मनस आरम्भकं भूतसूक्ष्म परम् । तस्माद्बुद्धयारम्भकं भूतमूक्ष्मं परमिति न युक्तम् । कार्यापेक्षया छुपादानमुपचितावयवं व्यापकमनफाथिस्वरूपं च प्रसिद्धम् । यथा घटादेर्मुदादिः । न चेह भूतसूक्ष्माणां परस्परकार्यकारणभावे मानमस्ति । सत्यम्, तथाऽपि विषयेन्द्रियव्यवहारस्य मनोधीनतादर्शनान्मनस्तावद्यापकं कल्प्यते । तच्च परमार्थत एवाऽऽ. स्मभूतमिति केषांचिद्भमस्तन्निरासायोक्तं मनःशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्ममिति । अन्नमयं हि सोम्य मन इत्यादिश्रुतेभौतिकत्वावगमादन्नभावाभावाभ्यामुपचयापचयदर्शनाद्भौतिकमेव तत् । तस्य च संकल्पादिलक्षणस्याध्यवसायनियम्यत्वाबुद्धि(द्धेः)स्ततः परत्वमिति । बुद्धि- थाऽऽत्मेति केषांचिदभिमानस्तदपनयार्थमाह-बुद्धिशब्दवाच्यमिति । करणत्वादि- न्द्रियबुद्धभौतिकत्वं सिद्धम् । करणत्वं च स्वबुध्द्याऽहमुपलभ्य इत्यनुभवासिद्धम् । ततो भतावयवसंस्थानेष्वेवार्थादिषूतरोत्तरं परापरत्व(परत्वं) कल्प्यं परमपुरुषार्थदिदर्शयिषया । न स्वर्यादीनां परत्वं प्रतिपिपादयिषितं प्रयोजनाभावाद्वाक्यभेदप्रसङ्गाचेति । सुरनरतिर्यगा- दिबुद्धीनां विधारकत्वात्सातत्यगमनादात्मोच्यते । सूत्रसंज्ञकं हैरण्यगर्भतत्त्वमित्यर्थः । बोधाबोधात्मकमिति । ज्ञानक्रियाशक्त्यात्मकमित्यर्थः । अथवाऽधिकारिपुरुषाभिप्रायेण योधात्मकस्वमव्यक्तस्याऽऽद्यः परिणाम उपाधिरपञ्चीकृतभूतात्मकस्तेन रूपेणाबोधात्मकत्वं हिरण्यगर्भस्येत्यर्थः ॥ १० ॥ गो० टी०-ननु तत्पदलक्ष्यविष्णोः प्रकृष्टं पदमाप्तव्यमित्युक्तं तकि केनचिन्मार्गेण देशविशेषे गन्तव्यं तदपि भिन्नतया प्रामाधिगमनवद्गन्तव्यं तथावे मोक्षस्थानित्यत्वापत्ति. स्तस्य प्रकृष्टत्वं च कथमित्याशङ्कयाऽऽह-अधुनेत्यादिना । असावधिकारी यदा. मोतीत्येतस्याचष्टे-यत्पदमिति । तस्य पदस्याधिगमः कर्तव्य इत्यन्वयः । कथं प्रकृष्ट- स्वमित्यस्योत्तरमाह-इन्द्रियाणीति । सूक्ष्मेति । विषयमनोबुद्धयादिक्रमेणेत्यर्षः । तरिक केनचिन्मार्गेण देशविशेषे भिन्नतया प्राप्तव्यं तथा चानित्यत्वापत्तिः स्वर्गादिवदित्य- स्योत्तरमाह-प्रत्यगात्मतयेति । न देशपरिच्छिन्नं फलं किंतु मोहव्यवहितं तदपगमे प्रत्यग्रूपेणावस्थानमिति तद्रेण साक्षात्कारः संपथत इत्येवमर्थमुत्तरो ग्रन्थ आरम्यत इत्यर्थः । तावच्छब्दः क्रमेणोत्तरोत्तरापेक्षया पूर्वपूर्वस्य स्थूलत्वज्ञापनपरः । इन्द्रियेभ्योऽर्थपरत्वे कारणत्वं संभावितहेतुमाह-यैरिति । आत्मप्रकाशनाय विषयज्ञानाय यरघुरारब्धानि तानीन्द्रियाणि तेऽर्थाः परा इत्यन्वयः । केम्य इत्याकाङ्क्षायां विषयकार्यभूतप्रकृतेन्द्रियेभ्य इत्याह-तेभ्य इति । त्रिधा परशब्दार्थ हिशब्दद्योतितमाह-सूक्ष्मा इत्यादिना । इन्द्रियानुस्यूतस्वात्ततः सूक्ष्मा 'महान्तब्ध ब्यापकाः । अत्र परस्परसमुचित(तत्त्वं)परत्वे विवक्षितमिति चशब्दद्वयम् । ननु विषयाणामनात्मत्वात्प्रत्यगात्मभूताश्चेति कथामिति बेधथा प्रत्ययवस्थाऽनपायिन्येवं विषया इन्द्रियेष्वनपायिन इति प्रत्यगात्मभूता इस्युच्यन्त ·टीकास्यसमेतकांकरमाध्योपेता- (म.पहा ) इति भावः । तेभ्योऽपीति । इन्द्रियेभ्यः परस्वनोक्तेभ्योऽपीत्यर्थः । ननु देहपरिछिमस्य मनसो न व्यापकस्वादिविषयान्प्रति सूक्ष्मत्वादिकमुपपद्यतेऽकारणत्वात्कारणस्य हि कार्यापे. क्षयोक्तत्रितयरूपत्वं यथेन्द्रियापेक्षया विषयाणां तथा च मनसः कथं सूक्ष्मत्वादिकमित्या- शङ्कय मनस आरम्भकं भूतसूक्ष्मं मनःशब्दवाच्यमेकदेशन मनोरूपेण परिणामिविषयान्प्रति भूताकारेण कारणमतो मनसः परत्वं विषयेभ्यो युज्यत इत्याह-मनःशब्दवाच्यमि- त्यादिना । बुद्धर्मनसः सकाशात्परत्वे हेतुं वदन्वाक्यमवतारयति-संकल्पेति । तादृशस्य मनसोऽध्यवसायनियम्यत्वात्ततः परा बुद्धिरित्याह-मनसोऽपीति । अर्थेभ्यः परादपीत्यर्थः । मनःकारणत्वाभावाबुद्धेः कथं परत्वमित्याशङ्कय परशब्दार्थकथनपूर्वक बुद्धिशब्दार्थमाह-सूक्ष्मेत्यादिना । आदिशब्देन बुद्धिवृत्त्यवान्तरविशेषा गृह्यन्ते । ननु मनस आरम्भकभूतसूक्ष्मं प्रति कथं बुद्धयारम्भकभूतसूक्ष्मस्य कारणता मानामावाद्रे. दाभावाञ्च विज्ञानशक्तिमदन्तःकरणस्यापञ्चीकृतभूतसूक्ष्मसात्विकांशसमष्टितो विशेषेण जन्मा. जीकारात्तदारम्भकाणामैकात्म्येन भेदाभावादिति चेदत्र न भूतसूक्ष्मशब्देनापञ्चीकृतानां ग्रहः किंतु पञ्चीकृतान्नरूपभूतसूक्ष्माणामिह ग्रहणं तेषामन्नमशितमित्यादिनाऽणिष्ठभा. गस्य प्रसिद्धेस्तस्य मनःशब्दवाच्यान्तःकरणोपचयहेतुत्वनोपचितान्तःकरणकारणत्वादन्तः- करणस्य च निश्चयसंकल्पशक्तिद्वयशालिवेन निश्चयशक्तिमत्त्वात्साध्यत्वादितरस्यैतदा- रम्भकामूतसूक्ष्मयोः कार्यकारणभावसंभवान्मनःशब्दवाच्याणिष्ठभागस्य कारणत्वसं- भवास्परत्वमुपपद्यते । तर्हि बुद्धिमनसोरेव ग्रहे संभवति भूतसूक्ष्मपर्यन्तधावनं किमर्थ- मिति चेत्तद्ग्रहस्य तदारम्भकभूतसूक्ष्माधीनत्वात्तावत्पर्यन्तधावनमिति भावः । अथवा नन्वयेभ्यो मनस आरम्भकं भूतसूक्ष्मं परं तस्माद्बद्धयारम्भकं भूतसूक्ष्मं परमिति न युक्तं कार्यापेक्षया हि कारणमुपचिताक्यवं व्यापकमनपायस्वरूपं परं प्रसिद्धं यथा घटादेर्मू- दादिः । न चेह भूतसूक्ष्माणां परस्प[कार्य]कारणभावे मानमस्ति । सत्यम् । तथाऽपि विषयेन्द्रियव्यवहारस्य मनोधीनत्वात्ततो मनो व्यापकं कल्प्यतेऽस्मिन्प्रकरणे यद्यदधीनं तत्तस्यापरमितरत्परामिति हि स्थितेः । ननु भाष्ये मनःशब्दवाच्यं भूतमूक्ष्मं परमिति कथमुक्तमिति चेत्केषांचिन्मन आत्मेति भ्रमस्तन्निरासाय मनसो भौतिकस्वेनानात्मत्वं वक्तुं भूतसूक्ष्ममित्युक्तमेवं बुद्धिस्थलेऽपि द्रष्टव्यम् । तस्य मनसोऽध्यवसायनियम्यस्वा- बुद्धिः परा । भूतोपचयापचयाभ्यां मनसो भौतिकवेनानात्मा बुद्धः करणत्वेनानात्मत्वं द्रष्टव्यम् । ततोऽर्यादिषु भूतसंस्थानेष्वेव परत्वं कल्प्यते परमपुरुषार्थदिदर्शविषया न वर्षादीनां परस्वं प्रतिपिपादयिषितं प्रयोजनाभावाद्वाक्यभेदप्रसङ्गाचेत्यपि द्रष्टव्यम् । आत्मशब्दस्य परशब्दार्थव्यापकत्वांशेन पौनरुक्त्यमाशङ्कयापुनरुक्तमर्षमाह-सति । सुरनरतिर्यगादिबुद्धीनां विधारकरवात्सातत्यगमनादात्मोच्यत इत्यर्थः । आत्ममहच्छ बयोः पौनरुक्त्ये सर्वबुद्धिव्यापकताऽऽस्मशब्दार्थः । बुद्धितदितरव्यापकता- महक ·अध्याय १ ली ३] काठकोपनिषत् । ब्दार्थ इत्याह-सर्वेति । तत्र हेतुमाह-अव्यक्तादिति । हैरण्यगर्म तरव. मिति । सूत्रसंज्ञितमित्यर्थः । बोधाबोधात्मकं ज्ञानक्रियाशक्त्यात्मकमित्यर्थः ॥१०॥ महतः परमव्यत्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरु- पान परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥११॥ महतोऽपि परं सूक्ष्मतरं प्रत्यगात्मभूतं सर्वमहत्तरं चाव्यक्तं सर्वस्य जगतो बीजभूतमव्याकृतनामरूपसतत्त्वं सर्वकार्यकारणशक्तिसमाहार- रूपमव्यक्ताव्याकृताकाशादिनामवाच्यं परमात्मन्योतप्रोतमावेन समा. भितं वटकणिकायामिव वटवृक्षशक्तिः । तस्मादव्यक्तात्परः सूक्ष्म- तेरः सर्वकारणकारणत्वात्प्रत्यगात्मत्वाञ्च महांश्च, अत एव पुरुषः सर्वपूरणात् । ततोऽन्यस्य परस्य प्रसङ्गं निवारयन्नाह-पुरुषान्न परं किंचिदिति । यस्मान्नास्ति पुरुषाञ्चिन्मांत्रघनात्परं किंचिदपि वस्त्व न्तरं तस्मात्सूक्ष्मत्वमहत्त्वप्रत्यगात्मत्वानां सा काठा निष्ठा पर्यवसानम् । अत्र हीन्द्रियेभ्य आरभ्य सूक्ष्मत्वादिपरिसमाप्तिः । अत एवं च गन्तॄणां सर्वगतिमतां संसारिणां परा प्रकृष्टा गतिः । यद्त्वा न निवर्तन्त इति स्मृतेः ॥११॥ आ० टी०-प्रलये सर्वकार्यकारणशक्तीनामवस्थानमभ्युपगन्तव्यं शब्दार्थसंबन्धशक्ति- लक्षणस्य नित्यत्वनिवाहाय । तासां शक्तीनां समाहारो मायातत्त्वं भवति ब्रह्मणोऽसङ्गास्वा. दिति शक्तिसमाहाररूपमव्यक्तमित्यर्थः । 'तद्धेदं तयव्याकृतमासीदेतस्मिन्खल्वक्षरे गार्या. काश आतश्च प्रोतश्च' " मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" इत्यादिश्रुतिप्रसिद्ध चाव्यक्तम् । तस्य सांख्याभिमतप्रधानाद्वैलक्षण्यमाह-परमात्मनीति । शक्तित्वेनाद्वितीय- स्वाविरोधित्वमाह-बटकणिकायामिवेति । भाविवटवृक्षशक्तिमद्वटबीज स्वशक्त्या न सदि(द्वितीयं कथ्यते तद्ब्रह्मापि न मायाशक्त्या सहि(द्वितीयम् । सत्त्वादिरूपेण निरूप्यमाणे व्यक्तिरस्य नास्तीत्यव्यक्तम् । ततोऽव्यक्तशब्दादप्यद्वैताविरोधित्वं द्रष्टव्यम् सर्वस्य प्रपञ्चस्य कारणमव्यक्तम् । तस्य परमात्मपरतन्त्रत्वात्परमात्मन उपचारेण कारण- स्वमुच्यते न स्वव्यक्तवद्विकारितयाऽनादित्वादव्यक्तस्य पारतव्यं च पृथक्सत्त्वे प्रमाणामा. वादात्मसत्तयैव सत्तावत्त्वाचेत्यर्थः ॥ ११ ॥ गो० टी०-परमब्यक्तमित्यन्वय । हिरण्यगर्भतत्त्वमेव सूक्ष्ममतिशयेन मूक्ष्मं सूक्ष्म- तरमव्यक्तं प्रत्यग्वदनपायि सर्वस्माध्यापकमित्यर्थः । हिरण्यगर्माद्वैलक्षण्यमाह-सर्वेति । । १२. म. द. टशक...ज. 'तमः सप.स्वा. 'स्थ प्र.५ ... 'मानाचिदाना (म. ट. माप्तम् । भा.प.म.ज.पा सांपी ·टीकाद्वयसमेतशांकरमाध्योपेता- (भध्या०१पल्ली) आरम्मवाद निराकरोति-अध्याकृतेति । अव्याकृतयो मरूपयोः सतत्त्वं स्वरूपमि. स्यर्थः । ननु सृष्टेः प्रागव्याकृतव्यतिरेकेणाभावात्कथं सर्वेषां कार्याणां कारणामां व शक्ति- समुदायरूपमन्यक्तमिति चेत्प्रलये सर्वशक्तीनामवस्थानं वक्तव्यं शब्दार्थसंबन्धस्य शक्तिल. क्षणस्य निर्वाहाय तासां च शक्तीनां मायातत्त्वे समाहारो भवति ब्रह्मणोऽसमत्वादिति समाहाररूपमव्यक्तमित्यर्थः । तत्र प्रमाणमाह-अध्याकृतेति। "तद्धेदं तहव्याकृतमा. सीदेतस्मिन्खल्वक्षरे गााकाश ओतश्च प्रोतश्च " "मायां तु प्रकृति विद्यात् " इत्यादि- श्रुतिप्रसिद्धमित्यर्थः । सांख्याभिमतप्रधानाद्वैलक्षण्यमाह-परमात्मनीति । ननु शक्ति काऽऽत्मा चैक इति सद्वितीयत्वापत्तिरित्याशङ्कयाऽऽरमव्यतिरेकेण तस्या असत्त्वं दृष्टान्ते. नाऽऽह-पटेति । वटवीज इत्यर्थः । यदर्थ पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरस्य परत्वं प्रतिपादित तद्वैष्णवपदमवतारयति-तस्मादित्यादिना । पूर्वोक्तात् । नन्वात्मनः सूक्ष्मतरत्वं वक्तुं शक्यतेऽव्यक्तादपि दुर्विज्ञेयत्वात्कारणस्वरूपपरत्वं कथं कारणत्वे वाऽव्यक्तवाद्विकारित्वे. नासत्त्वापत्तरिति चेदधिष्ठानपरतन्त्रत्वादारोपस्याधिष्ठानस्योपचारेणाऽऽत्मनः कारणत्वमुच्यत इति न दोषः । पारतव्यं चाव्यक्तस्य पृथक्सत्त्वे प्रमाणामावादात्मसत्तथैव सत्तावत्त्वाच्चेति मावः । प्रत्यगास्मेति। पूर्वत्र सापेक्षप्रत्यक्वमत्र तु स्वाभाविकमेव दिदर्शयिषितं वस्तुत्वा. दिति भावः । अत एव निरतिशयमहत्त्वादेवेत्यर्थोऽवधियत इत्याह-तत इति । प्रसङ्गं सत्त्वस्येति शेषः । पुरुषात्परं किंचिन्नेत्यर्थं हेतूकृत्य सेत्यादिवाक्यं व्याचष्टे-यस्माना- स्तीत्यादिना । पर्यवसानमुपपादयति-अत्र हीति । आत्मनीत्यर्थः । अत एव सूक्ष्मत्वादिपर्यवसानभूमित्वादेव । प्रकृष्टगतित्वे प्रमाणमाह-यदिति । तद्धाम परमं ममेति वाक्यशेषः ॥ ११ ॥ एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वम्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥ ननु गतिश्चेदागत्याऽपि भवितव्यं कथं यस्माद्भूयो न जायत इति । नैष दोषः । सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वादवगतिरेव गतिरित्युपचर्यते । प्रत्यगा. स्मत्वं च दर्शितमिन्द्रियमनोबुद्धिपरत्वेन । यो हि गन्ता सोऽगतमप्रत्य- पूर्ष गच्छत्यनात्मभूतं न विपर्ययेण । तथा च श्रुतिः-" अन- ध्वगा अध्वसु पारयिष्णवः इत्याद्या । तथा च दर्शयति प्रत्य- गात्मत्वं सर्वस्य । एष पुरुषः सर्वेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु भूतेषु गूढः संवृतो दर्शनश्रवणादिकर्माऽविद्यामायाछैन्नोऽत एवाऽऽत्मा न प्रकाशत आत्मत्वेन कस्यचित् । अहो अतिगम्भीरा दुरवगाहा ठ. सूक्ष्मतमत्वं । २.ब. ज. सोऽयम'। ३. म... पररूपं ग .... टरमीप्स:५क. 'छम मा ।

·[ अध्याय १ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । विचित्रा माया चेयं यदयं सर्वो जन्तुः परमार्थतः परमार्थसतस्वोऽप्येवं बोध्यमानोऽहं परमात्मेति न गृहोत्यनारमानं देहेन्द्रियादिसंघातमात्मनो दृश्यमानमपि घटादिवदात्मत्वेनाहममुष्य पुत्र इत्यनुच्यमानोऽपि गृह्णाति । नूनं परस्यैव मायया मोमुह्यमानः सर्वो लोको धंभ्रमीति । तथा च स्मरणम्-" नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः इत्यादि । ननु विरुद्धमिदमुच्यते मत्वा धीरो न शोचति न प्रकाशत इति च । नैतदेवम् । असंस्कृतबुद्धरविज्ञेयत्वान्न प्रकाशत इत्युक्तम् । दृश्यते तु संस्कृतयाऽऽययाऽग्रमिवाच्या तयैकाग्रतयोपेतयेत्येतत्सूक्ष्मया मूक्ष्मवस्तुनिरूपणपरया । कैः । सूक्ष्मदर्शिभिरिन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थी इत्यादिप्रकारेण सूक्षमतापारम्पर्यदर्शनेन पर सूक्ष्म द्रष्टुं शीलं येषां ते सूक्ष्मदर्शिनस्तैः सूक्ष्मदर्शिभिः पण्डितरित्येतत् ॥ १२ ॥ आ० टी०-पारयिष्णव इति । संसारपारं गन्तार इत्यर्थः । न प्रकाशते चेत्तर्हि नास्त्येवेति न वाच्यं लिङ्गदर्शनादित्याह । दर्शनश्रवणादीनि कर्माण्यस्येति तथोक्तः । नीवस्य प्रकाशत्वे ब्रह्मात्मत्वे सत्यपि योऽयं ब्रह्मस्वरूपानवभासः स केनापि प्रतिबन्धेन कृत इति करप्यते । तच्च प्रतिबन्धकं न वस्तु ज्ञानान्मुक्तिश्रुतेबधिप्रसङ्गात् । ततोऽविद्यैव प्रतिबन्धित्याह-अविद्यामायाछन्न इति । निदिध्यासनप्रचयेनैकाग्रयमापनमन्तः- करणं यदा सहकारि संपाद्यते तदा तत्सहकृतान्महावाक्यादहं ब्रह्मास्मीति या बुद्धिवृत्तिरु- स्पद्यते तस्यामभिव्यक्तो ब्रह्मभाव इति स्वतोऽपरोक्षतया व्यवडियत इति दृश्यत्वमुपर्यते । यो हि यत्प्रयुक्तव्यवहारः स तदृश्य इति प्रसिद्धम् ॥ १२ ॥ गो० टी०-गतिशब्दस्य यथाश्रुतमर्थ गृहीत्वा शङ्कते-नन्विति । परिहरति-- नैष दोष इति । प्रत्यग्भिन्नस्य हि गत्याऽवाप्तिर्मुख्या तस्य तूपचारेणेत्यत्र पूर्वोक्तं हेतुमाह-प्रत्यगात्मत्वं चेति । तर्हि प्रतीचः प्राप्तत्वेन ज्ञानादिवैयर्थ्यमित्याशङ्कपा- विद्ययाऽनात्मरूपमापन्नो यः सोऽधिकारी तं प्रत्यगात्मानमनात्मव्युदासेन प्राप्नातीत्याह- यो हीति । हिशब्दसूचितां श्रुतिमाह-तथा चेति । अनध्वगा मार्गरहिताः । पार- यिष्णवः संसारपारं गन्तार इत्यर्थः । गतरौपचारिकत्वे सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वं श्रुतिर्दर्शयती. स्यवतारयति-तथा चेति । संवृतो न प्रकाशत इत्यन्वयः । न प्रकाशते चेत्तर्हि नास्त्येवेति न वाच्यं लिङ्गदर्शनादित्याह-दर्शनेति । दर्शनश्रवणादीनि कर्माण्यस्येति १ ग.हाति नन । १ क. ब.ज. कोऽयं य°। घ. अ. °को बंभ्र। ३ ख. ज. रति ना। ४ क. 'मित्युच्य । ५8. अ., ते सध्यया संस्कृतयाऽप्र' । ६. मण सर्व विशेषसू।

·७२ टीकायसमेतशांकरमाल्योपेता- [भभ्या०१वडी] तथा । ननु जीवस्य प्रकाशे ब्रह्मात्मत्वे कुतोऽनवमासस्तत्राऽऽह-अविद्यामायाछन्न इति । अवियेति ज्ञाननिरस्यत्वमुच्यते । मायेति मिथ्यात्वमुच्यते । अत एव यतश्न कस्यचिदप्यात्माऽऽत्मत्वेन न प्रकाशतेऽहं पर एवेति व्यवहारयोग्यो न भवतीत्यर्थः । एष इत्यादिश्रुतेरक्षरार्थमुक्त्वा प्राणिष्वनुकम्पां दर्शयन्श्रुतेस्तास्पार्थमाह-*अत इति । यत्तः स्वप्रकाशप्रत्यक्चैतन्यावरिकाऽविद्याऽतोऽतिगम्भीरा नक्रादिसंवलितगङ्गाह्रद इवाविमर्श- नीयस्वरूपा यत एक्मतो दुरवगाह्या मायायां स्थित्वा मायाकृता विभूतिरियतीति निर्धार- यितुं न शक्यते केनचिदतः सा । एवंभूतमायायाः सविलासकत्वं प्रदर्श्य स्वरूपावरकत्वे हेतुमाह-विचित्रा चेति । इयमहमज्ञ इत्यनुभवसिद्धा नानाशक्तियुक्ताऽघटनघटनाप- टीयसी । तत्र हेतुमाह-यदिति । यस्मादित्यर्थः । अयं संसरन्दृश्यमानः सर्वप्राणी वस्तुतः परमार्थस्वरूपोऽप्येवं बोध्यमानः पर एवाऽऽत्मा नासि संसारीत्यहं पर एवाऽऽत्मेति न गृह्णाति, घटादिवदात्मनो दृश्यमानमपि देहेन्द्रियादिसंघातमनात्मानं त्वं देवदत्तपुत्रो विष्णुमित्र इत्यनुच्यमानोऽप्यनुपदिश्यमानोऽप्यहममुष्य पुत्र इत्यात्मत्वेन गृह्णातीत्यन्वयः । स्वस्वरूपमखण्डाद्वितीयमुच्यमानमपि न गृह्णातीत्यनुक्तमप्यनात्मस्वरूपमात्मत्वेन गृह्णातीत्यत्र को हेतुरिति विनार इदं निश्चितमित्याह-ननमिति । मोमुह्यमानः पुनः पुनरतिशयेन वा मोहमापद्यमानो बंभ्रमीति पुनः पुनरतिशयेन भ्रमतीत्यर्थः । मायाधीनमोहादात्माप्रकाशे संसरणे च भगवतः स्मरणं प्रमाणयति-तथा चेति । योगमायासमावृत इति वाक्य. शेषः । चोद्योत्तरवाक्यं व्याचष्टे-नन्वित्यादिना । एतद्विरुद्धत्वमेवं त्वदुक्तप्रकारेण न भवति श्रुत्योर्विषयभेदात् । न प्रकाशत इत्यस्यार्थ दर्शयति-असंस्कृतेति । निदिध्यासनप्रचयजन्यसंस्काररहिताया बुद्धरित्यर्थः । मत्वा धीरो न शोचतीत्यस्याऽऽशयं श्रुतिः स्वयमेव दर्शयति-दृश्यते विति । संस्कृतया निदिध्यासनपचयनन्यसंस्कार- युक्तता । एकं ब्रह्मात्मैक्यमग्रं मुख्य लक्ष्यं यस्यास्तस्या भाव एकाग्रता तया सहितयेत्ये. तत् । सूक्ष्मं दुर्विज्ञेयं वस्तु ब्रह्मात्मैक्यं तस्य निरूपणे निश्चये तात्पर्यवत्या । कर्तृपदमाका. क्षापूर्वकं व्याचष्टे-कैरिति । सूक्ष्मदर्शिभिः पण्डितैः सूक्ष्मयाऽव्यया बुध्द्याऽऽस्मा दृश्यत इति योजना ॥ १२ ॥ तत्प्रतिपत्त्युपायमाह- यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तयच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमा- त्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥ * भाष्येऽहो इसस्य स्थाने, मत इतिपाठानुरोधेनेदमिति भाति । एतदनुरोधेन तथा पा भाष्ये स्थादित्यनुने भाग्यानुरोधेनात्र वा तथा पाठ करायः ।

·मध्या० १ बल्ली ३.० काठकोपनिषत् । पच्छेत्रियच्छेदुपसंहरेत्माज्ञो विवेकी । किम् । वाग्वाचम् । वांगतो. पलक्षणार्थी सर्वेषामिन्द्रियाणाम् । के । मनसी मनैसीति छान्दसं दर्यम् । तच मनो यच्छेज्ज्ञाने प्रकाशस्वरूपे बुद्धावात्मनि । बुद्धिाह मनऑदिकरणान्यामोतीत्यामा प्रत्यक्तेषाम् । ज्ञानं बुद्धिमात्मनि महति प्रथमज नियच्छेत् । प्रथमवत्स्वच्छस्वमाकमात्मनो विज्ञानमापादये. दित्यर्थः । स च महान्तमात्मानं यच्छेच्छान्ते सर्वविशेषप्रत्यस्तमितह. पेऽविक्रिये सर्वान्तरे सर्वबुद्धिप्रत्ययसाक्षिणि मुख्य आत्मनि ॥१३ ।। आ०टी०-॥ १३ ॥ गोटी-ब्रह्मज्ञानसाधनस्वेनोत्तरं वाक्यं ज्याचष्टे-तदिति । तस्याऽऽस्मनः प्राप्तिस्तत्साधनीभूतं ज्ञानं तदुपायमित्यर्थः । ननूपसंहारेऽपि वाच इतरेन्द्रियाणां सच्या- पाराणामनुपसंहारे तन्मात्रं न ज्ञानसाधनमित्याशङ्कयाऽऽह-वागत्रोपलक्षणार्थेति । आकाङ्क्षापूर्वकमधिकरणं निर्दिशति-वेति । दैयस्य गतिमाह-मनसीतीति । संकल्पविकलात्मकमनसो बुद्धितन्त्रत्वात्तस्य तस्यां लयस्य कर्तव्यतया प्रकाशसामान्य ज्ञानशब्देन मनआदिकरणव्याप्त्या तेषां प्रत्यगात्मा बुद्धिस्तच्छब्देनोच्यत इत्याह- ज्ञान इत्यादिना । हि यस्मादर्थे । नन्वात्ममहच्छब्दाभ्यां व्यापकप्रत्यगास्मनोऽमि. भानात्कथं प्रथ-जे हिरण्यगर्भ बुद्धौ व्यष्टिबुद्धेः प्रविलापनमित्याशङ्कय तदुत्तरपर्याये शान्त आत्मेति विशेषणात्प्रत्यस्तमितसर्वविशेषणवत्येतस्य लयप्रतिपादनात्तस्य ग्रहणं न विरुध्यते । न च व्यष्टिबुद्धः समष्टौ लयश्चेत्तस्याः परमकारणे लयो वाच्यस्तद्विना(१) निर्विशेो लयः कथमिति वाच्यम् , आत्ममहच्छब्दाभ्यां सकारणससूत्रहैरण्यगर्मबुद्धसंहान्न दोष इति भावः । समष्टिव्यष्टयोः साम्यं लयनिमित्तमाह- स्वच्छेति । स्वच्छस्वभावक प्रथमा विज्ञानं प्रत्यगात्मोपाधिभूतविज्ञानमादयेदित्यर्थः । सर्वेति । सर्वे विशेषाः प्रत्यातमिता लीना यस्मिंस्तत्तच तद्रूपं च तस्मिन् । तत्र हेतुः-अविक्रिय इति । एक मृतीत्तरं हेतुत्वेन न्याख्येयम् । मुख्य आत्मनि तं यच्छेदित्यन्वयः ॥ १३ ॥ उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्ग पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥१४॥ क..ज. सर्वेदि।१. अ. द.क । मनसि ।।३८...ग. घ...ज नति इन्द° । ४. म. र. दीपम् । ५. ग. प. ९. च. 'आदान ६..... स्मा ते प्रत्यक् । सा... रअपकख. म. ना.

·टीकाद्वयसमेतशांकरमाध्योपेता- अध्या १वाली] एवं पुरुष आत्मनि सर्व प्रविलाप्य नामरूपकर्मत्रयं यन्मिध्याज्ञान. विजृम्भितं क्रियाकारकफललक्षणं स्वारमयाथात्म्यज्ञानेन मरीच्युदक- रज्जुसर्पगगनमलानीव मरीचिरज्जुगगनस्वरूपदर्शनेनैव स्वस्थः प्रशा. न्तात्मा कृतकृत्यो भवति यतोऽतस्तदर्शनार्थमनाद्यविद्याप्रसुप्ता उत्तिष्ठत हे जन्तव आत्मज्ञानाभिमुखा भवत, जाग्रताज्ञाननिद्राया घोररूपाया: सर्वानर्थवीजभूतायाः क्षयं कुरुत । कथम् । प्राप्योपगम्य वरान्प्रकृष्टाना चार्यास्तद्विदस्तदुपदिष्टं सर्वान्तरमात्मानमहमस्मीति निबोधतावगच्छत । न छुपेक्षितव्यमिति श्रुतिरनुकम्पयाऽऽह मातृवेत् । अतिसूक्ष्मबुद्धिविष- यत्वज्ज्ञेियस्य किमिव सूक्ष्मबुद्धिरित्युच्यते । क्षुरस्य धाराऽयं निशिता तीक्ष्णीकृता दुरत्यया दुःखेनात्ययो यस्याः सा दुरत्यया । यथा सा पद्भ्यां दुर्गमनीया तथा दुर्ग दुःसंपाद्यमित्येतत्पथः पन्थानं तत्त्वज्ञानल. क्षणं मार्ग कवयो मेधाविनो वदन्ति । ज्ञेयस्यातिसूक्ष्मत्वात्तद्विषयस्य ज्ञानमार्गस्य दुःसंपाद्यत्वं वदन्तीत्यभिप्रायः ॥ १४ ॥ आ० टी०-क्रमेणैवं विषयदोषदर्शनेनाभ्यासेन च बाह्यकरणान्तःकरणव्यापारप्रवि. लापने सति प्रविलापनं कर्तुः कः पुरुषार्थः सिध्यतीत्यत आह-एवं पुरुष इत्या- दिना ॥ १४ ॥ गो० टी०-विषयदोषदर्शनेन बाह्यान्तःकरणव्यापारप्रविलापने तत्ककः कः पुरुषार्थः सेत्स्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-एवं पुरुष इत्यादिना । एवं यच्छेदित्यादिक्रमेण प्रत्यगात्मस्वरूपसाक्षात्कारेण समस्तं प्रकर्षेण विलाप्य कृतकृत्यो भवतीत्यन्वयः । आत्म. व्यावृत्त्यर्थं सर्व विशिनष्टि-नामेति । शब्दार्थक्रियात्रयांमत्यर्थः । तस्य सत्यत्वं व्यावर्तयति-यदिति । मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानं तेन विजृम्भितं निष्पादित यत्तत्सर्वमित्यन्वयः । ज्ञानफलं न कर्मसाध्यमिति ज्ञापयितुं कर्मफलं संसारान्तर्गतमे. वेति दर्शयति-क्रियेति । सम्यग्ज्ञानेन सर्वविलापने कृतकृत्येतत्यत्र दृष्टान्तमाह- मरीचीति । मरीच्यादिदर्शनेन तदुदकादि प्रविलाप्य लौकिकः पुमान्यथा स्वस्थ. स्तथा स्वस्थः सर्वबाह्येन्द्रियव्यापाररहितः प्रशान्त आत्माऽन्तःकरणं यस्य सर्वमनो- व्यापाररहितः प्रशान्तास्मा कर्तव्याभावात्कृतकृत्यो भवतीत्यर्थः । उक्तमर्थ हेतूकृत्यो- त्तरं वाक्यमवतारयति-यतोऽत इति । तदर्शनार्थ कृतकृत्यताहेतुदर्शनार्थम् । अनादविद्यायां प्रसुप्तास्तत्तन्त्राः । आत्मज्ञानाभिमुखा इति । ईश्वराप्तिकर्मतश्चित्त- १.म. ट.°नेनेव । २ क. स. प. य... च. ज ट 'शान्तः कृत।३ घ. म° 17 घ. च. °न्तरवाव। ५ घ. ज. अ. अ. वदिति । अ°। ६ क. स. ज.वादिशेय। ७१ च. दुःखावं, भप्राय:

·[ अध्या० १ बल्ली ३] काठकोपनिषत् । शद्धिविविदिषाक्रमेण श्रवणादिपरा इत्यर्थः । घोरो दुःखबहुल: संसारदावो रूपं . यस्याः सा । तस्या घोररूपत्वं विवृणोति-सर्वेति । क्षयं कुरुत साक्षात्कारणेति शेषः । तत्साक्षात्कार आचार्याधीन इत्याकाङ्क्षापूर्वकं दर्शयति-कथमित्यादिना । तेषां वरत्वं व्याचष्टे-तद्विद इति । निबोधतेत्यस्यापेक्षितं कर्म पूरयति-तदित्या. दिना । अक्षरार्थमुक्त्वा तात्पर्यार्थमाह-न हीति । तदुपेक्षणेऽनर्थप्राप्तिसूचको हिशब्दः । इतिर्वक्ष्यमाणप्रकारार्थः । आदरेण श्रुत्यभिधाने हेतुः-अतिसूक्ष्मेति । आकाङ्क्षापूर्वकमुत्तरवाक्यं व्याचष्टे-किमिवेति । तीक्ष्णीकृता पाषाणादाविति शेषः । पदार्थमुक्त्वा विवक्षितं वाक्यार्थमाह-यथेति । छान्दसत्वाद्वचनव्यत्यय इत्याह पन्थानमिति । ननु वस्तुनः सुज्ञेयत्वे ज्ञानस्यापि तथात्वादुर्गमत्वमसिद्धमित्याशङ्कय कवयो वदन्तीत्यस्य तात्पर्यार्थमाह-ज्ञेयस्येति । तत्कथमतिसूक्ष्मत्वं ज्ञेयस्येत्युच्यते । स्थूला तावदियं मेदिनी शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धोपचिता सर्वेन्द्रियविषयभूता तथा शरीरम् । तत्रैकैक- गुणापकर्षेण गन्धादीनां सूक्ष्मत्वमहत्त्वविशुद्धत्वनित्यत्वादितारतम्यं हरमवादिषु यावदाकाशमिति ते गन्धादयः सर्व एव स्थूलत्वाद्विकाराः शब्दान्ता यत्र न सन्ति किमु तस्य सूक्ष्मत्वादिनिरतिशयत्वं वक्तव्य. मित्येतदर्शपति श्रुतिः- अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमग- न्धवच्च यत् । अनायनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ॥ १५॥ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवञ्च यत् । एत. घाख्यातं ब्रह्माव्ययम् । यद्धि शब्दादिमत्तद्येतीदं त्वशब्दादिमः स्वादध्ययं न व्येति न क्षीयते, अत एवं च नित्यं यद्धि व्येति सदनित्यमिदं तु न व्येत्यतो नित्यम् । इतश्च नित्यमनाद्यविद्यमान आदिः कारणमस्य तदिदमनादि । पद्धयादिमत्तत्कार्यत्वादनित्यं कारणे प्रलीयते यथा पृथिव्यादि । इदं तु सर्वकारणत्वादकार्यमकार्यत्वान्नित्यं म तस्य कारणमस्ति यस्मिन्प्रलीयते। तथाऽनन्तमविद्यमानोऽन्तः कार्य- मस्य तदनन्तम् । यथा कदल्यादेः फलादिकार्योत्पादनेनाप्यनित्यत्वं . १५. यमिति । २ ग. प. च. व नि°। ३ स. म. ट. 'नमादिका.. बस्व । ५.स... ज. ठ. यच्चाऽऽदि°। ग. घ. यद्यचादि ।६. ख.नन्त नियम ।

·टीकापसमेतशांकरमापोपता- मियानी) हट न च तथाऽप्यन्तवत्वं ब्रह्मणोऽतोऽपि नित्यम् । महतो महत्तत्वा. बुद्धयाख्यात्परं विलक्षणं नित्यविज्ञप्तिस्वरूपत्वात्सर्वसाक्षि हि सर्वभू तात्मत्वाब्रह्म । उक्तं ह्येष सर्वेषु भूतेष्वित्यादि । ध्रुवं च कूटस्थं नित्य न पृथिव्यादिवदापेक्षिकं नित्यत्वम् । तदेवभूतं ब्रह्मात्मानं निर्धेच्या वगम्य तमात्मानं मृत्युमुखान्मृत्युगोचरादविद्याकामकर्मलक्षणात्यमुच्यते वियुज्यते ॥ १५॥ आ० टी०-याक्यावद्गुणापचयस्तावत्तावत्तारतम्येन सौक्ष्म्यं दृष्टं पृथिव्यादिषु परमात्मनि तु गुणानामत्यन्ताभावानिरतिशयं सौक्ष्म्यं सिध्यतीत्याह-स्थूला तावदि- स्यादिना ॥ १५ ॥ गो० टी०-तदेवासिद्धमित्याशङ्कते-कथमिति । स्थूलसूक्ष्मतारतम्यविश्रान्ति. स्थानस्वादतिसूक्ष्मं ज्ञेयं ब्र त्याह-उच्यत इति । यावद्यावद्गुणापचयस्तावत्तावत्तार; तम्येन सौक्ष्म्यं पृथिव्यादिषु दृष्टं परमात्मनि गुणानामत्यन्तमभावान्निरतिशयं सौम्य सिध्यतीति पृथिव्यादिषु तारतम्येन सौदम्यमुपपादयति-स्थलेत्यादिना । शब्दादि- रूपेण वृद्धौ हेतुमाह-सर्वेति । पृथिव्युक्तं न्यायं पार्थिव शरीरेऽतिदिशति-- तथेति । तत्र पृथिवीतच्छरीरयोरपकर्षेऽ()पगमेऽ(मोs)! बादिषु सूक्ष्मत्वादितार- तम्यं दृष्टमित्यन्वयः । तारतम्यदृष्टाववधिमाह-यावदाकाशमिति । यावच्छब्दोऽ मिव्याप्तौ । आत्मनो निरतिशयं सूक्ष्मत्वादि कैमुतिकन्यायेनोपपादयति-त इति । शब्दान्ताः *स्थूलत्वादिकारणाः स्थूलत्वसूक्ष्मत्वसूक्ष्मतरत्वमूक्ष्मतमत्वादिका- रणा ज्ञापकाः सर्व एव यत्र न सन्ति प्रतीचि तस्य सूक्ष्मत्वादेनिरतिशयत्वं किमु वक्त. न्यमित्यन्वयः । उक्तेऽर्थे श्रुति योजयति इत्येतदिति । शब्दादिराहित्यमव्ययत्वे- न्ययत्वं नित्यत्वे हेतुरिति पाठक्रममविवक्षित्वाऽऽह-यद्धीति । नित्यत्वे हेत्वन्तर- माह-इतश्चेति । उक्तमर्थमुपपादयति—यद्धीति । नन्वात्मनोऽपि लयोऽस्ति कार- मसंसर्गलक्षण इत्याशङ्कय न तस्य कार्य करणं च विद्यत इति श्रुत्यन्तरान्न कारणे लय इत्याह-न तस्येति । स्वतो लयाभावेऽपि कार्यद्वारा लयमाशङ्कयाऽऽह- तथेति । कार्यद्वारा नाशे दृष्टान्तमाह-यथेति । फलितं दर्शयति-अतोऽपीति । विलक्षणत्वे हेतुमाह-नित्येति । तच नास्तीति वक्तुं न शक्यत इत्याह-सर्वमू. बेति । न खात्मनः प्रतिषेधः संभवतीति भावः । ब्रह्म निरतिशयमहदित्यर्थः । उक्तेऽ. १ भाष्ये स्थूलस्वाद्विकारा इत्यत्र स्थूल वादिकारणा इतिपाठानुरोधेनेदम् । भाष्य एतदनु- रोधी पाठा कल्पनीयः। १ग... तिरूम, 'साझी हि । ३५ ट "वि ...म.. शाग्य वा गन्धादयः - ·अध्या० १बली ३] काठकोपनिषत् । ७७ पें श्रुति प्रमाणयति-उक्तं हीति । तच्च न पृथिव्यादिवत्परिणामि नित्यमित्याह- ध्रुवमिति । एवं ब्रह्मात्मनोऽतिसूक्ष्मत्वेन दुर्विज्ञेयत्वात्तज्ज्ञानस्यापि दुःसंपायतामुक्त्वा प्रमात्मज्ञानं सफलमुपसंहरति-तमित्यादिना ॥ १५ ॥ प्रस्तुतविज्ञानस्तुत्यर्थमाह श्रुतिः- नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्त सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥१६॥ नाचिकेतं नचिकेतसा प्राप्तं नाचिकेतं मृत्युना प्रोक्तं मृत्युपोक्तामि- दमाख्यानमुपाख्यानं वल्लीत्रयलक्षणं सनातनं चिरंतनं वैदिकत्वादुक्त्वा ब्राह्मणेभ्यः श्रुत्वाऽऽचार्येभ्यो मेधावी ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस्तस्मि न्महीयत आत्मभूत उपास्यो भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ आ० टी०-॥ १६ ॥ गो०टी०-ननु विज्ञानस्य सफलस्योक्तत्वादुत्तरग्रन्थः किमित्याह-प्रस्तुतेति। प्रकृत तब्रह्मात्मविज्ञानसाधनस्तुत्यर्थमाख्यायिकामाह श्रुतिरित्यर्थः । चिरंतनत्वे हेतुमाह-वैदि. कत्वादिति । षष्ठीसमासभ्रमं व्यावर्तयति-ब्रह्मैवेति। वाक्यार्थमाह-आत्मेति॥१६॥ य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्ब्रह्मसंसदि । प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदान- न्याय कल्पत इति ॥ १७ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली समाता ॥३॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ यः कश्चिदिमं ग्रन्थं परमं प्रकृष्टं गुह्यं गोप्यं श्रावयेग्रन्थतोऽर्थतम बाह्मणानां संसदि ब्रह्मसंसदि प्रयतः शुचिर्भूत्वा भाद्धकाले वा श्राव- पेखानानों तच्छ्राद्धमस्याऽऽनन्त्यायानन्तफलाय कल्पते संपद्यते । दिर्षचनमध्यायपरिसमाप्त्यर्थम् ॥ १७ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीयवल्लीमाष्यं समाप्तम् ॥ ३॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्य श्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाध्ये प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥१॥ ११. मु.नम,क... ज. "स्मिनामलोम ..... भार५...म.. मप्यान। घ..ते समयते ।...समर्थते । । .

·ya टीकापसमेतशांकरभाष्योपेता-- [म.मी २] आटी-॥ १७ ॥ इति काठकोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छद्धानन्दपूज्यपादशियानन्दज्ञानविरचिते काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्याने प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ गो० टी०-प्रयत इत्युभयत्रान्वेति । अनन्तफलाय क्रमेणेति शेषः ॥ १७ ॥ इति प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठकोस. निषद्भाप्यविवरणे प्रथमाध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते दृश्यते त्वरयया धुद्धयेत्युक्तम् । कः पुनः प्रतिबन्धोऽध्याया बुद्धेर्येन तदभावादात्मा न दृश्यत इति नदर्शनकारणाप्रदर्शनार्था वल्यारभ्यते । विज्ञाते हि श्रेयःप्रतिबन्ध- कारणे तदपनयनाय यत्न आरब्धुं शक्यते नान्यथेति- पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ्प- श्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मान- मैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥ पराश्चि परागश्चन्ति गच्छन्तीति खानि तदुपलक्षितानि श्रोत्रादीनी. न्द्रियाणि खानीत्युच्यन्ते । तानि पराञ्चयेव शब्दादिविषयप्रकाशनाय प्रवर्तन्ते । यस्मादेवं स्वाभाविकानि तानि व्यतृणद्धिंसितवान्हननं कृत- प्रोनित्यर्थः। कोऽसौ। स्वयंभूः परमेश्वरः स्वयमेव स्वतन्त्रो भवति सर्वदा न परतन्त्र इति । तस्मात्परपरागूपाननात्मभूताशदादीन्पश्यत्युपल- मत उपलब्धा नान्तरात्मनान्तरात्मानमित्यर्थः । एवंस्वभावेऽपि सति लोकस्य कश्चिन्नद्याः प्रतिस्रोतः प्रवर्तन मिव धीरो धीमान्विवेकी प्रत्य- * स्वभावकानीति पाठो युक्तः, टीकायां तस्यैव गृहीतत्वात् । . क. तदावा .R.म...भिभवा ।३. ग. घ... च. ज. 3 तददर्श, ४.ग.प.....ज. "निकोप । ५... ट. 'वान् । को 18. 'भूः, य: क. र.झल मू । १ घ. त. इत्युप । .म. ट. मामन्त । ....'तिमोतः। ज.भः स्व ·| अध्या० २ वल्ली १] "काठकोपनिषत् । ७९ - ॥ - गारमानं प्रत्यक्चासावात्मा ति प्रत्यगात्मा। प्रतीच्यवाऽऽमंशदो रूडो लोके नान्यस्मिन् । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि तत्रैवाऽऽस्मशब्दो वर्तते " यञ्चाऽऽमोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यञ्चास्य संततो मावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यते" इत्यात्मशब्दव्युत्पत्तिस्मरणात् । प्रत्यमात्मानं स्वं स्वमावमैक्षदपश्य- पश्यतीत्यर्थः । छन्दसि कालानियमात् । कथं पश्यतीत्युच्यते-आवृ. तचक्षुरावृत्त व्यावृत्तं चक्षुः श्रोत्रादिकमिन्द्रियजातमशेषविषयाद्यस्य स आवृत्तचक्षुः । स एवं संस्कृतः प्रत्यगात्मानं पश्यति । न हि बाह्य विषयालोचनपरत्वं प्रत्यगात्मेक्षणं चैकस्य संभवेति । किमर्थं पुनरित्थं महता प्रयासेन स्वभावप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा धीरः प्रत्यगात्मानं पश्यती. त्युच्यते-अमृतत्वममरणधर्मत्वं नित्य स्वभावतामिच्छन्नात्मन इत्यर्थः॥१॥ आ० टी०-अनादिरविद्याप्रतिबन्धः प्रागुक्तोऽधुनाऽऽगन्तुकप्रतिवदर्शनायोत्तर- वल्यारम्भ इति संबन्धमाह-एष सर्वेष्वित्यादिना । यदीन्द्रियाण्यन्तर्मुखानि(णि) स्युस्तदा तान्यात्मनिष्ठतयाऽमृतत्वमीयुरत इन्द्रियाणि बहिर्मुखानि(णि) सृष्टानीति यत्ततेचं हननमेव कृतमित्यर्थः । आप्ल व्याप्ताविति धात्वर्थानुसारेण व्यापक आत्मशब्दार्थः । यद्यस्मादादत्ते संहरति स्वात्मन्येव सर्वमिति जगदुपादानं लभ्यते विषयानत्तीत्यात्मेति व्युत्पत्त्या स्वचैतन्याभासेनोपलब्ध-वमात्मशब्दार्थः । येन कारणेनास्याऽऽत्मनः संततो निरन्तरो भावः कल्पितस्याधिष्ठानसत्तामन्तरेण सत्ताभावाद्यथा रज्वामध्यस्ते स रज्वाः सातत्यं तथा कल्पितं सर्व येन स्वस्वरूपवत्स आत्मेत्यर्थः ॥ १ ॥ गो० टी०-अनाद्यविद्याप्रतिबन्धः प्रागुक्तोऽधुनाऽऽगन्तुकप्रतिबन्धप्रकाशनायोत्तर- वल्लयारम्भ इति सबन्धमाह-एप इति । इत्युक्तमनेन वाक्येनानाथविद्याप्रतिबन्ध स्वरूपमिति शेषः । कः पुनरिति । पुनः कीदृशोऽनाद्यविद्याया अन्यः प्रतिबन्धः, यस्य प्रतिबन्धस्य कादाचिस्कस्याभावादात्माऽव्यया बुद्धया दृश्यते स प्रतिबन्धोऽध्याया बुद्धः कः कीदृशः किस्वरूपः किंकार्यक इत्यर्थः । इत्येवमाकाङ्क्षायां तदर्शयति-तदर्शनेति । कादाचित्कप्रतिबन्धस्य दर्शनं ज्ञानं तस्य कारणं लिङ्गं निमित्तं तस्य प्रदर्शनायेत्यर्थः । कादाचित्कप्रतिबन्धश्चाध्यास इति भावः । ननु प्रतिबन्धकतानिमित्तनिरूपणमनर्थक निवर्त. १. म. द. ते सदुक्तं । घ. कीर्तितः । ३ क. स. अ. न स्वस। ।५. स. ज. पाति ।

·काइपसमेतशांकरमाष्योपेता- (भण्यासाठी कोपदेशात्तनिवृत्तरित्याशझयाऽऽह-विज्ञात इति । हि यस्मादध्यासनिमित्ते सम्प. प्रज्ञाते निमित्तस्य निवृत्तये यत्न आस्थातुं शक्यत इत्यर्थः । नान्यथेत्यनन्तरं तस्मादध्यास. निमित्तनिरूपणमुचितमिति शेषः । अक्षराणि व्याचष्टे-पराश्चीत्यादिना । खशब्दो. पात्तश्रोत्रभेदशा वारयति-तदिति । खोपलक्षितानीत्यर्थः । खोपलक्षितानीत्यपि पाठः । तेषां पराक्त्वं विवृणोति–तानीति । पराम्च्येव पराग्विषयप्रकाशनसमर्थान्येवेत्यर्थः । फलमाह-शब्दादीति । एवंस्वभावकानि पराग्विषयाभिमुख त्व] स्वभावानि तानीन्द्रि. याणि । हननं कृतवानिति कथम् । तेषां हननं नाशो नष्टानां च न विषयोपनयनद्वाराऽ. नहेतुतेति चेद्यदैवेन्द्रियाण्यन्तर्मुखानि(णि) स्युस्तदा तान्यात्मनिष्ठतयाऽमृतस्वसाधनानीत्यत इन्द्रियाणि पहिर्मुखानि(णि) सृष्टानीति यत्तत्तेषां हननमेव कृतमिति भावः । कर्तृपदमाका- झापूर्वकं व्याचष्टे-कोऽसाविति । हिरण्यगर्भशङ्कां प्रकरणेन वारयति-परमेश्वर इति । स्वयं भवति प्रभवतीति योगवृत्तिमर्थतस्तस्मिन्दर्शयति-स्वयमेवेति । एवकार- च्यावत्य दर्शयति-नेति । तस्मादिति । यस्मात्खानि पराचि व्यतृणत्तस्मादित्यर्थः । उपलब्धोपलभत इन्द्रियैरिति शेषः । विभक्तिलोपश्छान्दस इत्याह-नेत्यादिना । नन्धि. न्द्रियाणां प्रत्यक्मावण्यामावादात्मदर्शनमेव न मृग्यमाधिकार्यभावादित्याशङ्कयाऽऽह- एवमिति । अनात्मभूतशब्दादिविषयोपलब्धृस्वभावत्वेऽप्रीत्यर्थः । कश्चिदित्यधिकारिदौ. लभ्यं द्योतयति । यथा कश्चित्कार्तवीर्यादिनद्या नर्मदादिरूपायाः प्रतिस्रोतः प्रवर्तन करोति एवमनेकजन्मसंसिद्ध इन्द्रियप्रवृत्तिनदीप्रतिस्रातःप्रवर्तनं कृत्वा गुरुमुपगतो विवेकी तत्त्वंप. दार्थविवेकवान्प्रत्यगात्मानं स्वं स्वभावं पश्यतीति संबन्धः । प्रत्यगात्मपदं व्याचष्टे- क्वेति । नन्वात्मशब्दवाच्यः प्रत्यग्देहादिरपि भवतीत्याशङ्कयाऽऽह-प्रतीच्येवेति । अन्यस्मिन्देहादावात्मशब्दप्रयोगस्तु तादात्म्याभिमानादिति भावः । यौगिकी वृत्तिस्तत्रैवे. त्याह-व्युत्पत्तीति । तत्रैव प्रत्यगात्मन्येव । आप्ल व्याप्ताविति धास्वानुगमादात्मा ध्यापक इत्याह-यचाऽऽमोतीति । यच्छन्दाः सर्वे यस्मादर्थे द्रष्टव्याः । आदत्ते सहरति स्वात्मन्येव सर्वमिति लयाधिष्ठानमुच्यते । कार्यस्य च कारणे लय इत्यात्मनोऽनया व्युत्पत्त्योपादानकारणत्वं लभ्यते । इह लोके । विषयानत्तीत्यनेन योगेनोपलब्धृत्वमात्मनो लम्यते । अस्य जगतः संततो निरन्तरो भावः सत्ता येनाधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताशून्यत्वादा. रोपितस्य रजतस्येव तस्मादात्मेत्यधिष्ठानत्वं लभ्यते । नन्वपश्यदिति भूतकालनिर्देशानाधुना. तनानां दर्शनभित्याशङ्कयाऽऽह–पश्यतीति । कथं भूतलकारो वर्तमानार्थक इति तत्राऽऽह-छन्दसीति । दर्शनप्रकारमाकाङ्क्षापूर्वक दर्शयति-कथमित्यादिना। वर्महणमुपलक्षणमित्याह-प्रोत्रादिकमिति । व्यावृत्तस्वं कस्मादित्याकाङ्क्षायामपे. क्षित प्रत्यति-अशेषेति । सोऽधिकारी, एवं संस्कृतो विषयेभ्य इन्द्रियनियमनसंस्कार -प्रत्य- ·३ [ अभ्या० २ बल्ली १] काठकोपनिषत् । १ संस्कृतान्तःकरण इत्यर्थः । ननु बाह्येषु विषयेषु शोभनाध्यासरूपालोचनपरस्यापि तत्व. मसीति वाक्यादात्मेक्षणं सेत्स्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । ननु विषयालोचनपर. स्यापरोक्षभ्रमनिवर्तकज्ञानानुदयेऽपि तन्नियमनसंस्कृतस्योत्पन्नमपि ज्ञानं व्यर्थमित्याशंकते- किमर्थं पुनरिति । परिहरति-उच्यत इति । अमरणधर्मत्वं मरणादिसंसारामावो- पलक्षितस्वरूपस्वमत एव नित्यस्वभावत्वमात्मन इच्छन्नित्यन्वयः ॥ १ ॥ पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमधुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २ ॥ यत्तावत्स्वामाविकं परागेवानात्मदर्शनं तदात्मदर्शनस्य प्रतिबन्धका- रणमविद्या तत्पतिकूलत्वाद्या च पराक्ष्वेवाविद्योपंप्रदर्शितेषु दृष्टादृष्टेषु मोगेषु तृष्णा ताभ्यामविद्यातृष्णाभ्यां प्रतिबद्धात्मदर्शनाः पराचो बहि- तामेव कामान्काम्यान्विषयाननुयन्ति अनुगच्छन्ति बाला अल्पप्र. ज्ञास्ते तेन कारणेन मृत्योरविद्याकामकर्मसमुदायस्य यन्ति गच्छन्ति विततस्य विस्तीर्णस्य सर्वतो व्याप्तस्य पाशं पाश्यते बध्यते येन तं पाशं देहेन्द्रियादिसंयोगवियोगलक्षणम् । अनवरतजन्ममरणजरारोगाद्यनेका- नर्थनातं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । यत एवमथ तस्माद्धीरा विषेकिनः प्रत्य- गात्मस्वरूपावस्थानेलक्षणममृतत्वं ध्रुवं विदित्वा । देवाघमृतत्वं ह्यध्रुव- मिदं तु प्रत्यगात्मस्वरूपावस्थानलक्षण न कर्मणा वर्धते नो कनीया. निति ध्रुवम् । तदेवंभूतं कूटस्थमविचाल्यममृतत्वं विदित्वाऽध्रुवेषु सर्व- पदार्थेष्वनित्येषू निर्धार्य ब्राह्मणा इह संसारेऽनर्थप्राये न प्रार्थयन्ते किंचिदपि प्रत्यगात्मदर्शनप्रतिकूलत्वात् । पुत्रवित्तलोकपणाभ्यो ध्युत्ति छन्त्येवेत्यर्थः ॥७॥ आ०टी०-॥२॥ गो० टी०-पराचः कामानिति व्याख्यातुं भूमिकामारचयति-यदिति । स्वाभा. विकं शास्त्रानपेक्षम् । परागेवेत्यस्य व्याख्याऽनात्मदर्शनमिति । प्रतिवन्धनस्य दुर• .R. शक्यते । ३ छ. म. प्र. ट. अतो धी'। ३ प. वाऽऽत्म° .....म. ट.णि त।५ ख.भ.प. ज. पद । घ. दृष्टभो । ७ प. म. म. 8. स्तेन । ८ 8.ब. ट. 'श्यन्ते वध्यन्ते ये°। क. ख. घ...च. छ. ज.ट. 8. रतं ज°१.घ.मतस्तस्मा । १.अ.म. म. त्मनः स्व। ११ प... मम। १३ क.अ. ज. °णे ध्रुवं न । क.स. च. अ. तिथुतेः । । । १५ १. ध्रुवं ध्रुनेः । १६ क. षु प्रा। .

·८२ माह- टीकाद्वयसमेताकरमाष्योपेता- [अध्या०२ वल्ली? दृष्टादेः कारणमनात्मदर्शनमित्यत्र हेतुमाह-प्रतिकूलत्वादिति । अषियेति शेषः । तृष्णास्वरूपं दर्शयति-या चेति । परावेवेत्यस्य व्याख्या दृष्टत्यादि । पराक्त्वे हेतु. -अविद्येति । भुज्यन्त इति भोगास्तेषु । ताभ्यामनात्मदर्शनभोगेच्छारूपाम्याम् । प्रतिबद्धमात्मनः परात्मत्वेन दर्शनं येषां ते तथा । पराच इत्यस्य व्याख्या बहिरिस्यादि । अल्पप्रज्ञानामनुगमनं नामानात्मदर्शनतृप्णाप्रेरिताः सन्तः कामाना लब्धारो भवन्तीत्येतत् । तेन कारणन विषयानुगमेन कारणेन । विततस्य मृत्योः पाशं यन्तीत्यन्वयः । मृत्युशब्दा. धमाह-अविद्येति । विततशब्दार्थमाह-विस्तीर्णस्येत्यादि । अवयवव्युत्पत्ति पूर्वकं पाशशब्दार्थमाह-पाश्यन्त इति । अर्थान्तरमाह-अनवरतेति । अनवर- तेत्यादि पूविशेषणं वा । अनर्थस्य बातो यस्मिन्निति विशेषणपक्षे विग्रहो भवति । यन्तीत्यस्यार्थमाह-प्रतीति । अथवा पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-अनवरतेति । एक्मनात्मप्रवणस्य संसार उक्तप्रकारेण यत इत्यर्थः । प्रत्यक्स्वरूपावस्थानरूपं ध्रुवत्वमुप- पादयति-देवादीति । प्रत्यक्स्वरूपमस्तत्वं भ्रवामित्यत्र श्रुतिमुदाहरति-नेति । अवि. चाश्यमकार्यमध्रुवेषु सर्वपदार्थेषु कूटस्थममृतस्वं निर्धार्येत्यन्वयः । ब्राह्मणा ब्रह्मविदः, किंचि- दपि न कामयन्त इत्यत्र हेतुमाह-प्रत्यगात्मेति । तात्पर्यार्थमाह-पुत्रेति ॥ २ ॥ यद्विज्ञानान्न किंचिदन्यत्प्रार्थयन्ते बाह्मणाः कथं तदधिगम इति । उच्यते- येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पर्शा५श्च मैथुनान् । एतनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ३॥ येन विज्ञानस्वमावेनाऽऽत्मना रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पशांश्च मैथु- नान्मैथुननिमित्तान्सुखप्रत्ययान्विजानाति विस्पष्टं जानाति सर्वो लोकः। ननु नैवं प्रसिद्धिलॊकस्याऽऽत्मना देहादिविलक्षणेनाहं विजाना. मीति । देहादिसंघातोऽहं विजानामीति तु सो लोकोऽवगच्छति । न त्वम् । देहादिसंघातस्यापि शब्दादिस्वरूपत्वाविशेषाद्विज्ञेयत्ववि. शेषाञ्च न युक्तं विज्ञातृत्वम् । यदि हि देहादिसघाँतो रूपाद्यात्मकः सन्रूपादीन्विजानीयाँद्वाह्या अपि रूपादयोऽन्योन्यं स्वं स्वं रूपं च - १. अ. ज.म उ' । २ ग घ. 'नान्मिथु। ३ ख. ज. नैव प्र। ख. ज. सर्वलों । ५ क घ. नन्वय । क. ज. ट. 'दि ३ । ७. ज. पात:स्वरूपतः स°16 क... यातदा बाया । ९. स्वस्वरू।

·[ अध्या० २ वल्ली १] काठकोपनिषत् । विजानीयुः । न चैतदस्ति । तस्मादेहादिलक्षणांच रूपादीनेतेनैव देहादिव्यतिरिक्तेनैव विज्ञानस्वमावेनाऽऽत्मना विजानाति लोकः । यथा येन लोहो दहति सोनेरिति तद्वत् । आत्मनोऽविज्ञेयं किमत्रा. स्मिल्लोके परिशिष्यते न किंचित्परिशिष्यते । सर्वमेव त्वात्मना विजे- यम् । यस्याऽऽत्मनोऽविज्ञेयं न किंचित्परिशिष्यते स आत्मा सर्वज्ञः । एतद्वै तत् । किं तद्यन्नचिकेतसा पृष्टं देवादिभिरपि विचिकित्सितं धर्मादिभ्योऽन्य द्विष्णोः परमं पदं यस्मात्परं नास्ति तेद्वा एतदधिगत. मित्यर्थः ॥३॥ आ० टी०-कथं तदधिगम इति किं वैदिकत्वाद्धर्मवस्परोक्षस्वेन किंवा घटादिवसिद्ध- स्वादपरोक्षत्वेनापीत्याकाङ्क्षायामात्मत्वाद्ब्रह्मणोऽपरोसत्वेनैवावगमः सम्यगवगम इत्युच्यते- येनेत्यादिना । मूढानां व्यतिरिक्तेनाऽऽस्मना देहादेवेद्यस्वं यद्यपि न प्रसिद्धं तथाऽपि विचारकाणां व्यतिरिक्तेनैव वेद्यत्वं प्रसिद्धं ततो यच्छब्देन प्रसिद्धवत्परामों न विरुध्यत इति परिहरति-न त्वेवं देहादीत्यादिना । दैहिकाः शब्दादयो न स्वास्मानमन्यं क विजानीयुः शब्दादिस्वादृश्यत्वाच्च बाह्यवत् । विपक्षे बाधकमाह- यदि हीति ॥ ३ ॥ गो० टी०-किं धर्मवत्परोक्षत्वेनोत घटवस्प्रत्यक्षत्वेन वाऽऽस्मनोऽधिगम इत्याका- झापूर्वकमुत्तरं व्याचष्टे-यद्विज्ञानादित्यादिना । देहादिविलक्षणविज्ञानस्वभावस्थ. मात्मनोऽप्रसिद्धमित्याक्षिपति-नन्विति । विजानामीति । शब्दादीनी (नि)ति शेषः । सार्वलौकिकप्रतीतिं दर्शयति-देहादीति । तथा च येनेति प्रसिद्धार्थकयच्छब्द. प्रयोगोऽनुपपन्न इति भावः । यद्यप्पात्मनो लोकतोऽविलक्षणस्वप्रसिद्धिस्तथाऽपि विचार. काणां व्यतिरिक्तत्वेनैवाऽऽत्मस्वरूपप्रसिद्धेर्यच्छब्दविरोधो नास्तीति परिहरति-नेत्या. दिना । देहादेर्विज्ञातृत्वाभावे हेतुद्वयमाह-शब्दादीत्यादिना । गुणगुणिनोरभेदा. च्छब्दादिस्वरूपत्वं संघातस्य द्रष्टव्यम् । कार्यकारणसंबन्धिनः शब्दादयः स्वात्मानमन्यं च ने जानीयुः शब्दादित्वादृश्यत्वाद्वाह्यशब्दादिवत् । विपक्षे दोषमाह-यदि हीति । एतच्छब्दादेः स्वरूपविज्ञानं नास्तीत्युक्ते फलितमाह-तस्मादिति । लोकः संघातात्मा । व्यतिरिक्तस्वभावेन संघातस्य विज्ञातृत्वे दृष्टान्तमाह-ययेति । येनोष्णप्रकाशात्मना तद्यतिरिक्तात्मना संघातो जानातीत्यर्थः । शब्दादिकतिपयविज्ञेयोपादानादसर्वज्ञत्वमाशा कयाऽऽह-आत्मनेति (त्मन इति)। अविज्ञेयमिति च्छेदः । सर्वस्य विज्ञेयत्वे फलितमाह-यस्येति । तत्त्वविज्ञानमुपसंहरति-एतदिति । तदैक्यविषयमिति, प्रकृतम नद्रवति-यदित्यादिना । यदित्यादिवाक्याभ्यां स्वंपदलक्ष्यनिर्देशोऽन्यदिति तत्पदल- ११. भ. ट. 'ज्ञ एव । एक. छ. च. स. म.उ. दैन।

·टीकाद्वयसमेतशांकरमाप्योपेता- [अध्या० २वल्ली१] क्ष्यनिर्देशः । नास्तीत्यन्तेन वाक्यानिदेशः । वैशब्दः सर्वोपनिषदे दे कलप्य- प्रदर्शनार्थः ॥ ३॥ अतिसूक्ष्मत्वादुर्विज्ञेयमिति मत्वैतमेवार्थ पुनः पुनराह- स्वमान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति । महान्तं विशुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥४॥ स्वमान्तं स्वप्नमध्यं स्वप्नविज्ञेयमित्यर्थः । तथा जागरितान्तं जागरि. तमध्यं जागरितविज्ञेयं च । उभौ स्वप्नजागरितान्तौ येनाऽऽत्मनाऽनुप- श्यति लोक इति सर्वं पूर्ववत् । तं महान्तं विमुमात्मानं मत्वाऽवग- म्याऽऽत्ममावेन साक्षादहमस्मि परमात्मेति धीरो न शोचति ॥ ४ ॥ आ० टी०-॥ ४ ॥ गो० टी०-विज्ञेयपरिसमाप्तेरुत्तरग्रन्थवैयर्थ्यशङ्कायामाह-अतिसूक्ष्मत्वादिति । आह प्रकारान्तरेणेति शेषः । त्रिपुटीसंग्रहार्थमाह-स्वमविज्ञेयमिति । एवमुत्तरत्र । पूर्वदिति। यच्छब्दाक्षेपसमाधानादि सर्व पूर्ववदित्युच्यते । महान्तं व्यापकम् , विमुं विविधं भवत्यस्मादिति विमुं सर्वकल्पनाधिष्ठानमित्यर्थः । इति साक्षान्मत्वेति संबन्धः । साक्षात्कार एव धैर्य तद्वानित्यर्थः ॥ ४ ॥ किंच- य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत्॥५॥ यः कश्चिविमं मध्वदं कर्मफलमुजं जीवं प्राणादिकलापस्य धारयि. तारमात्मानं वेद विजानात्यन्तिकादन्तिके समीप ईशानमीशितारं मूतमध्यस्य कालत्रयस्य, ततस्तद्विज्ञानादूर्ध्वमात्मानं न विजुगुप्सते न गोपायितुमिच्छत्यभयप्राप्तत्वात् । यावद्धि भयमध्यस्थोऽनित्यमात्मानं मन्यते तावद्दोपायितुमिच्छत्यात्मानम् । यदा तु नित्यमद्वैतमात्मानं विजानाति तदा किं कः कुतो वा गोपापितुमिच्छेदेतद्वै तदिति पूर्ववत् ॥ ५॥ आ० टी०-॥५॥ गो० टी०-कर्मफलभोक्तृत्वप्राणादिकलापधारयितृत्वोपलक्षितमात्मानं स्वंपदलक्ष्य कालत्रयपरिच्छेद्यवस्वीशितृत्वोपलक्षिततत्पदलक्ष्यं यः कश्चिदधिकारी वेद साक्षात्क- * अत्र टीकानुरोधेन षष्टपन्तपाठोऽपेक्ष्यते । १. छत्सारमान यदा।

·[अन्या० २ वली १] काठकोपनिषत् । - रोति स तस्मादनन्तरमात्मानं नरकपातादिभयान रक्षितुमिच्छतीति प्रकारान्तरमाह- किंचेति । मधु कर्मफलमत्तीति मध्वदस्तमिति व्युत्पत्त्याऽऽह-मध्वदमिति । सामीप्यं चात्राभेदः । अभेदेन वेदेत्यर्थः । अरक्षणे हेतुमाह-अभयप्राप्तत्वादिति । उक्तमर्थ व्यतिरेकेणोपपादयति-यावद्धीति । आस्मन इति कर्मणि षष्ठी । अन्वय. माह-यदेति । नित्यस्यापि द्वितीयसंबन्धाद्भयशङ्का तन्नेत्याह-अद्वैतमिति । पूर्व. वदिति । यन्नचिकेतसा पृष्टं देवादिभिर्विचिकित्सितं धर्मादिभ्योऽन्यद्विष्णोः परमं पदं यस्मात्परं नास्ति तद्वा एतदधिगतमित्यर्थः ॥ ५ ॥ यः प्रत्यगात्मेश्वरमावेन निर्दिष्टः सं सर्वात्मेत्येतदर्शयति- यः पूर्व तपसो जातमद्यः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो अतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत् ॥ ६ ॥ यः कश्चिन्मुमुक्षुः पूर्व प्रथमं तपसो ज्ञानादिलक्षणाद्ब्रह्मण इत्येतज्जा- समुत्पन्नं हिरण्यगर्भम् । किमपेक्ष्य पूर्वमित्याह-अभ्यः पूर्वमप्साहितेभ्यः पञ्चभूतेभ्यो न केवलाभ्योऽद्भ्य इत्यभिप्रायः । अजायत, उत्पन्नो यस्तं प्रथमजं देवादिशरीराण्युत्पाद्य सर्वप्राणिगुहां हृदयाकाशं प्रविश्य तिष्ठन्तं शब्दादीनुपलममानं भूतेभिर्भूतैः कार्यकारणलक्षणैः सह तिष्ठन्तं यो ध्यपश्यत यः पश्यतीत्येतत् । य एवं पश्यति स एतदेव पश्यति यत्त- प्रकृतं ब्रह्म॥ आ० टी०-यः कश्चित्पूर्व तपसो जातं पश्यति स प्रकृतं ब्रह्मैव पश्यतीति संबन्धः । अभ्यः पूर्वमित्यादिना हिरण्यगर्भस्य विशेषेणान्तःकरणांशेन जीवावच्छेदक- स्वाज्जीवतादात्म्यविवक्षया विशेषणं शब्दादीनुपलभमानमिति । यदिति । यस्मालोके सुवर्णाज्जातं कुण्डलं सुवर्णमेव भवति तद्वद्ब्रह्मणो जातो हिरण्यगर्भोऽपि ब्रह्मात्मक एवेत्यर्थः ॥ ६ ॥ गो०टी०-उत्तरसंदर्भस्य तात्पर्थमाह-य इति । यः पूर्व तपसो जातं हिर- ण्यगर्भ पश्यति स यत्तत्प्रकृतं ब्रह्म तदेव पश्यतीति संबन्धः । आकाङ्क्षापूर्वक हिर- ण्यगर्भ विशिनष्टि-किमित्यादिना । प्रथमजं पश्यतीत्यन्वयः । तस्यैव विशेषणान्त- रमाह-देवादीति । शब्दादीनुपलभमानमिति । ननु हिरण्यगर्भस्य प्रतिदेह भोगाभावात्कथं शब्दादीनुपलभमानमि(ती)ति चेद्धिरण्यगर्भस्यान्तःकरणांशेन नावो. पाधित्वाजीवतादात्म्यविवक्षया विशेषणं शब्दादीनुपलभमानमि(ती ति भावः । ननु १.ज. स एवाऽऽरमे । १. जहदाका । ग. च.. यार IT... तीला।।। ॥

·टीकाइयसमेतशांकरमाध्योपेता- [अध्या० श्वल्ली १] हिरण्यगर्मदर्शनं प्रकृतब्रह्मदर्शनं कथमिति चेत्सुवर्णाज्जातं कुण्डलं सुवर्ण पथा तद्ब्रह्मणो जातो हिरण्यगर्भोऽपि ब्रह्मात्मक एवेति बोध्यम् ॥ ६ ॥ किंच- या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या अतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत् ॥ ७ ॥ या सर्वदेवतामयी सर्वदेवतात्मिका प्राणेन हिरण्यगर्भरूपेण पर. स्माब्रह्मणः संभवति शब्दादीनामदनाददितिस्तां पूर्ववद्वहां प्रविश्य तिष्ठन्तीमदितिम् । तामेव विशिनष्टि-या भूतेभिर्भूतैः समन्विता व्यजायत, उत्पन्नेत्येतत् ॥ ७ ॥ आ० टी०-हिरण्यगर्भस्यैव विशेषणान्तरमाह-किंचेति ॥ ७ ॥ गो० टी०-हिरण्यगर्भस्यैव विशेषणान्तरमाह-किंचेति । अदनाद्भक्षणात् । पूर्ववदन्तःकरणद्वारा जीवतादात्म्यापन्नत्वाद्गुहायां स्थितिरित्यर्थः ॥ ७ ॥ किंच- अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भि- णीभिः। दिवे दिव ईड्यो जागृवद्भिहविष्मद्भिर्मनु- प्येभिरमिः ॥ एतद्वै तत् ॥ ८॥ योऽधियज्ञ उत्तराधरारण्योनिहितः स्थितो जातवेदा अनिः पुनः सर्वहविषां मोक्ताऽध्यात्मं च योगिभिर्गम इव गर्भिणीभिरन्तर्वनामे- रगर्हितानपानमोजनादिना यथा गर्भः सुभृतः सुष्टु सम्यग्मृतो लोक इवेस्थमेवविग्मिर्योगिभिश्च सुभृत इत्येतत् । किंच दिवे दिवेऽ. हन्यहनीड्यः स्तुत्यो वन्द्यश्च कर्मिभिर्योगिभिश्चाध्वरे हृदये च जागृव. द्भिर्जागरणशीलवद्भिरप्रमत्तैरित्येतद्धविष्मद्भिराज्यादिमद्भिानमाव- नावद्भिश्च मनुष्येभिर्मनुष्यैरग्निरेतद्वै तत्तदेव प्रकृतं ब्रह्म ॥८॥ आ० टी०॥८॥ गो० टी० कटुकषायवर्जितं पानं श्लेष्मवातकरभिन्नस्य भोजनमगर्हितम् । दाष्टी, न्तिकमाह-इत्थमिति । यत्प्रकृतं ब्रह्म तदेतदग्निवि(वि)राड्पमित्यर्थः ॥ ८ ॥ १क.स. ज. दिनाऽयं य°। २ख ज. "क इतीस्थाग.म. च क इदिय ।प.क. वेत्येतरति । ३ ग. प.श्च संभृ।। क. स. अ. रशीसैर। ५ ग. °देतरप्रक।

·[ अध्या० २ वल्ली १] काठकोपनिषत् । यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ॥ तं देवाः सर्वे अर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ९॥ यतश्च यस्मात्माणादुदेत्युत्तिष्ठति सूर्योऽस्तं निम्लोचनं यत्र यस्मि- नेव च प्राणेऽहन्यहनि गच्छति तं प्राणमात्मानं देवा अग्न्यादयोऽ- धिदेवं वागादयश्चाध्यात्म सर्वे विश्वेऽरा इव रथनाभावर्पिताः संप्रवे- शिताः स्थितिकाले । सोऽपि ब्रह्मैव । तदेतत्सर्वात्मकं ब्रह्म । तदु नास्येति नातीत्य तदात्मकतां तदन्यत्वं गच्छति कश्चन कश्चिदपि । एतद्वै तत् ॥ ९॥ आ० टी०-॥९॥ गो० टी०-प्राणाद्धिरण्यगर्भात् । सर्वात्मकं ब्रह्मोपसंहरति तदेतदिति । उशब्द एवार्थोऽत्येतीत्यनेन संबध्यते । कश्चिदप्यज्ञोऽपि जनः, मुषुप्तौ प्राधान्येन तदास्म- कतां जायत्स्वप्नयोस्तत्संबन्धितां च गच्छतीत्यर्थः । अथवा फलार्थी ज्ञानेन संभृतकर्मामु- छाता तत्संबन्धिहिरण्यगर्भात्मकतां गच्छति निरतिशयपुरुषार्थी केवलास्मज्ञानेन तदात्मकता गच्छतीत्यर्थः । एतद्वै तदिति पूर्ववयाख्येयम् ॥ ९ ॥ यद्ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वर्तमानं तत्तदुपाधित्वादब्रह्मपदधमासमानं संसार्यन्यत्परस्माद्ब्रह्मण इति मा मूत्कस्यचिदाशङ्केतीदमाह- यदेवह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्यु- मामोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥ यदेवेह कार्यकारणोपाधिसमन्वितं संसारधर्मवदवमासमानमविवे. किनां तदेव स्वात्मस्थममुत्र नित्यविज्ञानघनस्वभावं सर्वसंसारधर्मवर्जितं ब्रह्म । यच्चामुत्रामुष्मिन्नात्मनि स्थितं तदेवेह नामरूपकार्यकारणोपाधि. मनु विमाव्यमानं नान्यत् । तत्रैवं सेत्युपाधिस्वभावभेददृष्टिलक्षणयाs- विद्यया मोहितः सैन्य इह ब्रह्मण्यनानाभूते परस्मादन्योऽहं मत्तोऽन्य- १० क ख. ज. देवाः सर्वेऽग्न्या । २ क. ब. ज. म. 'दिषु स्था। ३. स. म. ट. मान. मुपा। क. स्व. ज. न्यः पर।५ ग घ झट.यकर'। .. म. ट. भविद ।। क. ख. ज. °तं तदन्विह त°। ८ ग. घ. म. ट. र्यकर। ९ ब. ज. सति य उपा.क. ज. हितो यः सनिह। ११ ख. ज. सह।

·टीकाइयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अ० २वही १] स्परं ब्रह्मेति नानेव मिन्नमिव पश्यत्युपलमते स मृत्योर्मरणान्मरणं सूरघु पुनः पुनर्जन्ममरणभावमाप्नोति प्रतिपद्यते । तस्मात्तथा न पश्येत् । विज्ञानकरसं नैरन्तर्येणाऽऽकाशवत्परिपूर्ण ब्रह्मैवाहमस्मीति पश्येदिति वाक्यार्थः ॥ १०॥ आ० टी०-सर्वात्मकं ब्रह्मोक्तं तदसत्, उमाश्यवच्छिन्नचैतन्यस्य जीवस्य संसारित्वाद्विरुद्धधर्माकान्तयोरैक्यायोगादित्याशङ्कय विरुद्धधर्मत्वस्योपाधिनिबन्धनस्वास्थ. भावैक्ये न किंचिदनुपपन्नमित्याह-पब्रह्मादीत्यादिना । अमुष्मिञ्जगत्कारणत्वोपाधौं । उपाधिस्वभावश्च भेददृष्टिश्च ताभ्यां. कारणतया लक्ष्यत इत्युपाधिस्वभावभेददृष्टिलक्षणा । न ह्यन्तःकरणाद्युपाधेर्मेंददृष्टेश्चानिर्वाच्याविद्यामन्तरेण संभवः कार्यकारणभावस्य संविसंघ. न्धस्य च दुर्निरूपत्वात् । नानवेत्युपमार्थ इवशब्दः । यथा स्वप्ने नानास्वामावेऽपि नाना- स्वमध्यारोप्य सत्यत्वाभिनिवेशेन व्यवहरति तथा जागरितेऽपि नानास्वमध्यारोप्य सत्यस्वा. मिनिवेशेन यो व्यवहरति तस्य निन्दितस्वादेकरसं ब्रह्मैवास्मीति प्रतिपत्तव्यमित्यर्थः ॥१०॥ गो० टी०-ननु सर्वात्मकं ब्रह्मोक्तं तदसत्तत्तदुपाध्यवच्छिन्नचैतन्यस्य संसारि. त्वाद्ब्रह्मणश्वासंसारिवाविरुद्धधर्माक्रान्तयोरक्यायोगादित्याशङ्कते-यब्रह्मादिष्विति । तत्तदुपाधिकत्वात्स्थावरान्तोपाधिमत्त्वादब्रह्मवदवभासमानं तश्चैतन्यं संसारी स च परस्माद्र. मणोऽन्य इति संबन्धः । उत्तरमाह-मा भूदिति । इत्याशङ्का कस्यचिन्मा भूदितीदं विरुद्धधर्मवत्त्वस्योपाधिनिबन्धनवान्न स्वभावैक्ये किंचिदनुपपन्नमित्युत्तरमाहेत्यर्थः । इह नीवोपाधौ । अवभासमानमिति विशेषणद्वयान्वयि । ननु प्रत्यक्षैतन्यं यच्छन्दवाच्य विवेकिनां नैवं भासते तत्राऽऽह-अविवेकिनामिति । तदेवामुत्र कारणोपाधा. वित्यन्वयः । ननु विशिष्टनीवचैतन्यस्य कथं तत्पदार्थरूपत्वं तत्राऽऽह-स्वात्मस्थमिति । रक्षितमित्यर्थः । ब्रह्म भवतीति शेषः । व्यतिहारमाह-यञ्चेति । अमुष्मिन्कारणोपाधौ। अन्वित्यस्यार्थमाह-अनु विमाव्यमानमिति । अभेददाढार्थे भेदनिन्दामवतारयति- तत्रेति । जीवेश्वरोपाध्योर्मध्ये । एवं सति तद्गतचैतन्यैकत्वे सति । उपाधिस्वभावश्च भेदह. ष्टिश्च ताभ्यां कारणतया लक्ष्यत इत्युपाधि स्वभाव मेददृष्टिलक्षणा तया । न ह्यन्तःकरणा. ग्रुपाधेमेंददृष्टेश्वानिवांच्याविद्यामन्तरेण संभवः कार्यकारणभावस्य संवित्संबन्धस्य च दुर्निरूप- स्वादिति भावः । भिन्नदर्शनमनुकरोति-परस्मादिति । नानेवेत्युपमार्थ इवशब्दः । यथा स्वप्नेऽनानात्मस्वमावे प्रत्यगात्मनि नानास्वमध्यारोप्य सत्यत्वाभिनिवेशेन व्यवहरति तथा. नागरितेऽपि नानात्वमध्यारोप्य सत्यत्वाभिनिवेशेन यो व्यवहरति तस्य निन्दित- क. . अ. गान्मृत्युं मरणं पु। २ . ह. भ. प. जननमः ।

·[ अध्या० २ वल्ली १] काठकोपनिषत् । स्वादेकरसं भास्मीति प्रतिपत्तव्यमित्यर्थः । मरणग्रहणमुपलक्षणमिति न्याचष्टे-पुन: पुनरिति ॥ १० ॥ मनसेवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन ॥ मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥ प्रागेकत्वविज्ञानादाचार्यागमसंस्कृतेन मनसेदं ब्रह्मैकरसमाप्तव्यमा- स्मैव नान्यदस्तीति । आप्ते च नानात्वत्युपस्थापिकाया अविद्याया निवृत्तत्वादिह ब्रह्मणि नाना नास्ति किंचनाणुमात्रमपि । यस्तु पुनर- विद्यातिमिरदृष्टिं न मुञ्चति नानेव पश्यति स मृत्योर्मुत्युं गच्छत्येव स्वल्पमपि भेदमध्यारोपयन्नित्यर्थः ॥ ११ ॥ आ० टी०- एकरसं चेद्ब्रह्म कयं ज्ञातृज्ञेयविभाग इत्याशङ्कयाझं प्रति कसितमदे. नेत्याह-प्रागेकत्वविज्ञानादिति ॥ ११ गो० टी०- एकरसं चेद्ब्रह्म कथं ज्ञातृज्ञेयविभाग इत्याशङ्कयाझं प्रति कसित- भेदेनेत्याह-पागेकत्वविज्ञानादिति । इति यस्मान्नान्यदस्ति तस्माद्भवेत्यन्वयः । ज्ञानानन्तरं फलमाह-आप्ते चेति । नानादर्शननिन्दामुपसंहरति-यस्त्विति॥११॥ पुनरपि तदेव प्रकृतं ब्रह्माऽऽह- अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि ॥ ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते। एतद्वै तत् ॥१२॥ अङ्गुष्ठमात्रोऽङ्गुष्ठपरिमाणः । अङ्गुष्ठपरिमाणं हृदय पुण्डरीकं तच्छिन्- वन्तःकरणोपाधिरहुन्छमात्रोऽङ्गुष्ठमात्रवंशपर्वमध्यवर्त्यम्बरवत् । पुरुषः पूर्णमनेन सर्वमिति । मध्य आत्मनि शरीरे तिष्ठति यस्तमात्मानमीशानं भूतभव्यस्य विदित्वा न तत इत्यादि पूर्ववत् ॥ १२॥ आ० टी०- अङ्गुष्ठपरिमाणं जीवमनूय ब्रह्मभावविधानाद्विधीयभानविरोधादङ्गुष्ठ. मात्रस्याविवक्षितत्वाद्ब्रह्मपरमेव वाक्यमित्याह-पुनरपि तदेवेति ॥ १२ ॥ गो० टी.-अङ्गुष्ठपरिमाणं जीवमन्द्य ब्रह्मभावविधानाद्विधीयमानविरोधादङ्गुष्ठमा- अस्वस्य चाविवक्षितत्वाब्रह्मपरमेव वाक्यमित्याह-पुनरपीति । तस्य पुण्डरीकस्य च्छिद्रं तत्प्राधान्येनाऽऽधारमस्थे(धारोऽस्ये)ति *तच्छिद्रवदन्तःकरणमुपाधिर्यस्य स तथोक्तः । * भाग्य एतदनुरोधेन तसिवदन्ताकरणोपाधिरिति पाठः स्यात् । १७. 'नसेवेदं । १ ग. च 'गि नेह ना। ३. यश्च पु. क. बीड ब्रमणि ना। ५.अ. 'ति मृत्यो। ६ ब छ. अ. शानं भू' । . क. स. भ. ततो विजुगुप्पत एतदै सदिलादि । - ॥

·टीकापसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० २पड़ी१] - उपाधिप्रयुक्तमात्मनोऽपृष्ठमात्रत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह-अङ्गुष्ठमात्रेति । भङ्गष्ठपरि. मितवणुषाकाशस्योगाधिवशादङ्गष्ठपरिमाणत्वं यथा तद्वदात्मन इत्यर्थः । प्रत्यगात्मान. मनूच तस्य सामानाधिकरण्यलब्धतत्पदलक्ष्यस्वरूपतामाह-य इति । ततस्तद्विज्ञाना. दूर्षमात्मानं न गोपायितुमिच्छतीत्यभयस्य प्राप्तत्वादिति व्याख्यानं तत इत्यादेः पूर्ववदि- स्याह-न तत इति ॥ १२ ॥ किंच- अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः॥ ईशानो भूतभव्यस्य स एवाय स उ श्वः । एतद्वै तत्॥१३॥ अड्डष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकोऽधूमकर्मिति युक्तं ज्योतिष्पर- स्वात् । यस्त्वेवं लक्षितो योगिभिर्हृदय इंशानो भूतभव्यस्य से नित्यः कूटस्थोऽयेदानी प्राणिषु वर्तमानः स उ श्वोऽपि वर्तिष्यते नान्यस्तत्स. मोऽन्यश्च जनिष्यत इत्यर्थः । अनेन नायमस्तीति चैक इत्ययं पक्षो न्यायत्तोऽप्राप्तोऽपि स्ववचनेन श्रुत्या प्रत्युक्तस्तथा क्षणमङ्गवादश्च॥१३॥ आ० टी०-॥ १३ ॥ गो० टी०-नायमस्तीति द्वितीयपक्षस्योत्तरत्वेनोत्तरं वाक्यमवतारयति-किंचति । युक्तं पठनमिति शेषः । तत्र हेतुमाह-ज्योतिरिति । परत्वाद्विशेषणत्वादित्यर्थः । यः प्रत्यगात्मा भूतभव्यस्येशानः सल्लक्षित इत्यन्वयः । उरप्यर्थे व्याख्यातः । एवकारार्थ- माह-नान्य इति । यदर्थ वाक्यमवतारित तमाह-अनेनेति । नन्वस्य कृत. हानाकृताम्यागमादिदोषात्प्राप्तिरेव नेत्यत आह-न्यायत इति । प्रत्युक्तो दायार्थमिति शेषः । प्रत्युक्त इत्यन्वयार्थश्वकारः ॥ १३ ॥ पुनरपि भेददर्शनापवादं ब्रह्मण आह- यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ॥ एवं धर्मान्पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥१४॥ यथोदकं दुर्गे दुर्गमे देश उच्छ्रिते वृष्टं सिक्तं पर्वतेषु पर्वतवत्सु निम्न. प्रदेशेषु विधावति विकीर्ण सद्विनश्यति एवं धर्मानात्मनो भिन्ना. न्पृथक्पश्यन्पृथगेव प्रतिशरीरं पश्यंस्तानेव शरीरभेदानुवर्तिनोऽनुवि- धावति । शरीरभेदमे पृथक्पुनः पुनः प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ १४ ॥ क. ग. घ. च. 'मित्यु । २ क ख. ज. स एव नि। ३ ग. च. सु। ४.म. म. ट. 'नुधा । ५ क. स. °व पु ।

·[ भध्या २ बल्ली १] काठकोपनिषत् । आण्टी-॥ १४ ॥ गो० टी०-पौनरुक्त्यं परिहरन्संबन्धमाह-पुनरपीति । उच्छ्रित उन्नते । दधत इति धर्मा इत्याह-आत्मन इति । अनु[वि]धावतीत्यस्य तात्पर्यार्थमाह- शरीरेति ॥ १४ ॥ यस्य पुनर्विद्यावतो विश्वस्तोपाधिकृतभेददर्शनस्य विशुद्धविज्ञानघ- नैकरसमद्वयमात्मानं पश्यतो विजानतो मुनेमननशीलस्याऽऽत्मस्वरूपं कथं संमवतीत्युच्यत- यथोदकं शुद्ध शुद्धमासिकं तागेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५ ॥ इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ली समाना ॥१॥(४), यथोदकं शुद्ध प्रसन्ने शुद्धं प्रसन्नमासिक्तं प्रक्षिप्तमेकरसमेव नान्यथा तादृगेव मवत्यात्माऽप्येवमेवं भवत्येकत्वं विजानतो मुनेमननशीलस्य हे गौतम । तस्मात्कुतार्किकमेदवृष्टिं नास्तिककुदृष्टिं चोज्झित्या *मातृ- पितृसहस्रेभ्योऽपि हितैषिणा घेदेनोपदिष्टमात्मैकत्वदर्शनं शान्तदर्पसद- रणीयमित्यर्थः ॥१५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाध्ये द्वितीयाध्याये प्रथमवल्लीभाष्यं समाप्तम् ॥ १॥ (४) आ० टी०-॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिप्यानन्दज्ञानविरचिते काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्याने द्वितीयाध्याये प्रथम- वल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ (४) गो० टी०-यथोदकं शुद्ध इति वाक्यमक्षितं पूरयन्व्याचष्टे-यस्येत्यादिना । उपाधिरविद्यादिः । संपूर्णवल्यास्तापर्यार्थमाह-तस्मादिति । यस्माद्बहुशो मेदो निन्दितस्तस्मादित्यर्थः । नास्तिकभेददृष्टिः क्षणिकविज्ञानात्मसंतानात्मभेददृष्टिस्ताम् । * मध्यमपदलोपी समाय:। 18. म. ट. ज्ञानकष । २ ज. °५ भवति य। ३ ज. माम°1 06.ब.* अमेवाऽऽस्मा भ'। ५, अ. मातापि'।

·९२ टीकायसमेतशांकरभाष्योपेता- [म. पल्ली २] सर्वापेक्षया पित्रोहितवत्कृत्यं प्रसिद्धम् । श्रुतितोऽन्यस्य सम्यग्घितैषित्वं नेति श्रुत्युक्तमद्वैत. दर्शनमेवाऽऽदरणीयं श्रद्धाभक्तिभ्यामित्यर्थः ॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठकोप. निषदाप्यविवरणे द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ली समाप्ता ॥ १॥ (४) पुनरपि प्रकारान्तरेण ब्रह्मतत्त्वनिर्धारणाऽयमार-मो दुर्विज्ञेयत्वा- ब्रह्मणः- पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वै तत् ॥१॥ पुरं पुरमिव पुरम् । द्वारपालाधिष्ठात्राद्यनेकपुरोपकरणसंपत्तिदर्शना. च्छरीरं पुरम्। पुरं च सोपकरणं स्वात्मनाऽसंहत स्वतन्त्रस्वाम्ययं दृष्टम् । तथेदं पुरसामान्यादनेकोपकरणसंहतं शरीरं स्वात्मनाऽसंहतराजस्था. नीयस्वोम्यर्थ भवितुमर्हति । तच्चेदं शरीराख्यं पुरमेकादशद्वारमेकादश द्वाराण्यस्य सप्त शीर्षण्यानि नाभ्या सहार्वाश्चि त्रीणि शिरस्येकं तैरेका- दशद्वारं पुरं कस्याजस्य जन्मादिविक्रियारहितस्याऽऽत्मनो राजस्थानी. यस्य पुरधर्मरिलक्षणस्य । अवक्रचेतसोऽवक्रमकुटिलमादित्यप्रकाश- वन्नित्यमेवावस्थितमेकरूपं चेतोविज्ञानमस्येत्यवक्रचेतास्तस्यावक्रचेतसो राजस्थानीयस्य ब्रह्मणः । यस्येदं पुरं तं परमेश्वरं पुरस्वामिनमनुष्ठाय ध्यात्वा । ध्यानं हि तस्यानुष्ठानं सम्यग्विज्ञानपूर्वकम् । तं सर्वेषणावि. निर्मुक्तः सन्समं सर्वभूतस्थं ध्यात्वा न शोचति । तद्विज्ञानादभयॉप्तेः शोकावसराभावात्कुतो भयेक्षा । इहैवाविद्याकृतकामकर्मबन्धनैविमुक्तो भवति । विमुक्तश्च सन्विमुच्यते पुनः शरीरं न गृह्णातीत्यर्थः ॥१॥ आ० टी०-पौनरुक्त्यं परिहरन्संबन्धमाह-पुनरपीति । भूयोऽपि पथ्यं वक्त. व्यमिति न्यायेनोपायान्तरेण ब्रह्म ज्ञाप्यते तत्रोपाया एव भिद्यन्ते नोपेयस्य भेदोऽस्तीति । पुरेणासंहतत्वं स्वामिनः पुरोपचयापचयाभ्यामुपचयापचयराहित्यम् । तत्सत्ताप्रतीतिमन्तरेण सत्ताप्रतीतिमत्त्वं स्वातन्त्र्यम् ॥ १॥ ... म. ट. 'णार्थेऽयमा । २ क थाऽव्यय । ३. म. ट. दुझाय । घ. 'नीय १५ म. द. 'स्वात्मा।.च.. म ट. 'हावाबिशि| MR.म. ट.यस्यामस्थ । कस।क. ख, ग, पु.सर्वेष१० घ. च. प्राप्तः शो "घ... च. "कुत।स. ज. रकुतो भयेच्छा । ग. रकुनो भयपेक्षा । स्वा ·, [भन्या. २ वल्ली २ काठकोपनिषत् । गोटी.-नन्वनेकप्रकारमात्मतत्त्वं प्रतिपादितं किमर्थमुत्तरवालपारम्भ इति बेदात्मतत्त्वस्य दुर्विज्ञेयस्वास्प्रकारान्तरेण तदुक्तिरिति पौनरुक्त्यं परिहरन्संबन्धमाह-- पुनरपीति । भूयोऽपि पथ्यं वक्तव्यमिति न्यायेनोपायान्तरेणापि ब्रह्म ज्ञाप्यते तत्रो. पाया एव मिद्यन्ते नोपेयस्य मेदोऽस्तीति भावः । अक्षराणि व्याचष्टे-पुरमिति । पुरं शरीरमिति संवन्धः । पुरसादृश्यमाह-द्वारेति । दृष्टान्ते द्वारपाला भटाः , तेषाम. धिष्ठातारोऽधिपतयः । आदिशब्देन मन्त्रिबन्दिसप्तप्राकारयन्त्राट्टालिकादिह्यते । दाटी- न्तिके तु मूर्धनाभिसहितचक्षुःश्रोत्रनासिकामुखाधोरन्ध्राणि द्वाराणि द्वारपालाश्चक्षुरादीन्द्रि. याणि । नाभेः समानो मूर्ध्नः प्राणस्तेषामधिष्ठातारो दिग्वातादयः । आदिशब्देन स्वांस. रुधिरमेदोमजास्थिनायवः प्राकारसदृशाः । मूलाधारा[चा] ज्ञाता(न्ता)न्यट्टालिकासहशानि, संधयो यन्त्राणि रोमाणि प्राकारोपरिस्थितविशाखसहशानीत्यादि द्रष्टव्यम् । शरीरस्य पुरस्वरूपकोक्तः प्रयोजनमाह-पुरं चेति । स्वात्मना पुरेणासंहतस्वं स्वामिनः पुरोपच. यापचयाभ्यामुपचयापचयराहित्यम्, पुरःसत्ताप्रतीतिमन्तरेण सत्ताप्रतीतिमत्त्वं स्वातन्त्र्यम् । तथेति । यथा पुरेणासंहतः स्वतन्त्रो यः स्वामी तच्छेषतया पुरं दृष्टं तथा पुरसादृश्याद- नेकोपकरणसहितं प्रत्यक्षं शरीरं शरीरेणासंहतो राजस्थानीयः स्वतन्त्रो यः स्वामी तदर्थ भवितुमर्हतीत्यर्थः । तत्स्वाम्यर्थम् । विशेषणसमुच्चयार्यश्चकारः । विशेषणमेव व्याचष्टे- एकादशेति । पुरस्वामिनमाकाङ्क्षापूर्वकं सविशेष संनिर्दिशति-कस्येति । जन्मा- दीति । षड्भावरहितस्येत्यर्थः। दृष्टान्ते राज्ञोऽवक्रचेतस्त्वं सर्वप्रकृत्यनुकूलत्वम् । प्रकृते तु यथा सविता स्वाविनाभूतप्रकाशवानित्युच्यते तथा जन्मादिरहिताखण्डरूपेणावस्थितनित्य- विज्ञप्तिरूपत्वमित्याह-अवक्रमित्यादिना । अनुष्ठायेत्यादिवाक्यमपेक्षितं पूरयन्व्या. चष्टे-यस्येति । ननु पुरस्वामिनो जीवत्वात्तस्येश्वरत्वनिर्देशः कथमिति चेदजस्यति मीवस्यावक्रचेतस इतीश्वरस्वनिर्देशात्सामानाधिकरण्यादभेदे प्रत्यगभिन्नेश्वरस्य पुरस्वामित्क. निर्देशो घटत इति भावः । आत्मनः क्रियाविषयत्वाभावादनुष्ठानमात्मनि ध्यानमेव योग्य. तावशादित्याह-ध्यानं हीति । सम्यग्विज्ञानपूर्वकमिति । अप्रतिवद्धापरोक्षसा. क्षात्काररूपं विज्ञानं पूर्वमुद्देश्यं यस्य तत्तथा । अन्यथा सम्यग्विज्ञानानन्तरं ध्यानायोगा. साक्षात्कारार्थत्वे ध्यायतेलक्षणार्थत्वापत्तेस्तद्विज्ञानादभयप्राप्तिरित्युत्तरमाप्यविरोधादित्यधि- कारिणं निर्दिशति-सर्वेति । भयेक्षा भयस्य दर्शनमित्यर्थः । विमुक्तश्च विमुच्यते इति पदयोः पौनरुक्त्यं परिहरति-इहैवेति ॥ १ ॥ स तु नैकशरीरपुरवत्वाऽऽत्मा किं तार्ह सर्वपुरवः । कथम्- हसः शुचिषद्सुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिईरो- म. म. ट. 'क।

·- रीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- (अध्या०२ वाली२] णसत् । नृपद्वरसहतसव्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतं बृहत् ॥ २॥ हंसो हन्ति गच्छतीति, शुचिषच्छुचौ दिव्यादित्यात्मना सीदतीति । पसुर्वासयति सर्वानिति । वाय्वात्मनाऽन्तरिक्ष सीदतीत्यन्तरिक्षसत् । होताऽग्निः, अग्नि होतेति श्रुतेः । वेद्यां पृथिव्यां सीदतीति वेधित, इयं वेदिः परोऽन्तः पृथिव्या इत्यादिमन्त्रवर्णात् । अतिथिः सोमः सन्दुरोणे कलशे सीदतीति दुरोणसत् । ब्राह्मणोऽतिथिरूपेण वा दुरो. णेषु गृहेषु सीदतीति । नृपन्नृषु मनुष्येषु सीदतीति नृपत् । वरसद्वरेषु देवेषु सीदतीति । ऋतसदृतं सत्यं यज्ञो वा तस्मिन्सीदतीति । व्योम. सयोम्न्याकाशे सीदतीति व्योमसत् । अब्जा अप्सु शवशुक्तिमक- रादिरूपेण जायत इति । गोजा गवि पृथिव्यां वीहियवादिरूपेण जायत इति । ऋतजा यज्ञाङ्गरूपेण जायत इति । अद्विजाः पर्वतेभ्यो नचादिरूपेण जायत इति । सर्वात्माऽपि सन्नृतमवितथस्वभाव एव । बृहन्महान्सर्वकारणत्वात् । यदाऽप्यादित्य एव मन्त्रेणोच्यते तोऽप्य. स्याऽऽत्मस्वरूपत्वमादित्यस्याङ्गी (त्यस्येत्यङ्गी) कृतत्वाद्वाह्मणव्याख्या. नेऽप्यविरोधः । सर्वव्याप्येक एवाऽऽत्मा जगतो नाऽऽत्मभेद इति मन्त्रार्थः ॥ २ ॥ आ० टी०-या यज्ञे प्रसिद्धा वेदिः पृथिव्याः परोऽन्तः परस्वभाव इति वेद्याः पृथिवीस्वभावस्वसंकीर्तनात्पृथिवी वेदिशब्दवाच्या भवतीत्यर्थः । असौ वा आदित्यो हंसः शुचिषदिति ब्राह्मणेनाऽऽदित्यो मन्त्रार्थतया व्याख्यातः कथं तद्विरुद्धमिदं व्याख्यातमि. त्याशङ्कयाऽऽह-यदाऽप्यादित्य एवेति । सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति मन्त्रान्म- ण्डलोपलक्षितस्य चिद्धातोरिष्यत एव सर्वात्मत्वमित्यर्थः ॥ २ ॥ गो० टी०-ननु पुरमिति विशेषणादेकपुरवर्तित्वमुक्तं तथात्वे परिच्छिन्नत्वापत्ति- रित्याशङ्कयाऽऽकाङ्क्षापूर्वकमुत्तरमवतारयति-स विति । तुशब्देनाऽऽशङ्का निव. यते । हंसः [ सन्निति योजना । ! ) सन्नित्युत्तरेष्वपि द्रष्टव्यमिति व्युत्पत्त्या शुचिः पदादित्यः सन्नात्मेत्यर्थः । ननु वेदिशब्देन चतुरङ्गुलखाता भूमिरुच्यते कयं पृथिव्य. 'ग... च. स. म. ट. वान् । वा । २ क. घ. सन्द्रोणे । ३ स. अ. ट. 'षु यज्ञगृ । ज.स. म. ट. °ति, भ°१५ क. ब. ग. प. म. च. ज. दाऽप्यात्म १६ क. घ. "पवत्वमा क.ज.म.म.र. 8. वाड्रह्मणो व्या. ज. वामणि व्या'।.क.ब. ज.वंशा, ग.वयाऽपि न्या.व. वयानमा ।

·[ अध्या० २ बल्ली २] काठकोपनिषत् । भिधीयते तत्राऽऽह-इयमिति । या यज्ञे प्रसिद्धेयं वेदिः पृथिव्याः परोऽन्तः परः स्वभाव इति वेद्याः पृथिवीस्वभावत्वकीर्तनात्पृथिवी वेदिशब्दवाच्या भवतीत्यर्थः । सोम- रसाधारबृहत्पात्रं द्रोणकलशशब्देनोच्यते । अतिथिशब्दस्य रूढ्यर्थमादायार्थान्तरमाह- बाह्मण इति । इति दुरोणसदित्यन्वयः । इति वरसदित्यन्वयः । एवमुत्तरत्र । ननु सर्वात्मत्वे सप्रपञ्चत्वेन मिथ्यात्वं स्यादात्मन इत्याशङ्कयाऽऽह-सर्वेति । पारमार्थिक- निरतिशयस्वभावमे ( व ए )वेत्यत्र हेतुः-बृहदिति । तत्र हेतु:-सर्वेति । निरधिष्ठानभ्रमायोगाद्वैतभ्रमाधिष्ठानभूतात्मनो न मिथ्यात्वमिति भावः । नन्वतौ वा आदित्यो हंसः शुचिषदित्यादित्यो मन्त्रार्थतया व्याख्यातः कथं तद्विरुद्धमिदं व्याख्या. तमित्याशङ्कयाऽऽह-यदाऽप्यादित्य एवेति । अस्याऽऽदित्यस्येति संबन्धः । सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति मन्त्रवर्णान्मण्डलोपलक्षितचिद्धातोरिष्यत एव सर्वात्मत्वमित्यर्थः । सर्वव्यापीति । प्रतीचः केवलस्य मण्डलोपलक्षितचैतन्यस्य वा मन्त्रार्थत्वमि- त्यर्थः ॥ २॥ आत्मनः स्वरूपाधिगमे लिङ्गमुच्यते- ऊर्ध्व प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ॥ मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३॥ अध्वं हृदयात्प्राणं प्राणवृत्तिं वायुमुन्नयत्यूवं गमयति । तथाऽपानं प्रत्यगधोऽस्यति क्षिपति य इति वाक्यशेषः । तं मध्ये हृदयपुण्डरीका. काश आसीनं बुद्धावभिव्यक्तविज्ञानप्रकाशनं वामनं संभजनीय सर्वे विश्वे देवाश्चक्षुरादयः प्राणा रूपादिविज्ञानं बलिमुपाहरन्तो विश इव राजानमुपासते तादर्थेनानुपरतव्यापारा भवन्तीत्यर्थः । यदर्था यत्म- युक्ताश्च सर्वे वायुकरणव्यापाराः सोऽन्यः सिद्ध इति वाक्यार्थः ॥३॥ आ० टी०-येयं प्रते विचिकित्सा मनुष्य इति या पूर्व विचिकित्सा प्रभमूल- स्वेनोद्भाविता साऽपि निर्मूलेत्येतद्दर्शयितुं देहव्यतिरिक्तात्मास्तित्वं साधयति-आत्मनः स्वरूपाधिगम इत्यादिना । सर्वे प्राणकरणव्यापाराश्चेतनास्तित्प्रयुक्ता भवितुमर्हन्ति जडचेष्ट (ष्टा )त्वाद्रथचेष्टावदित्यर्थः ॥ ३ ॥ गो० टी०-येयं प्रेत इति या पूर्व विचिकित्सा प्रश्नमूलस्वेनोद्भाविता साऽपि निर्मूलेत्येतदयितुं देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्मनः साधयति-आत्मनः स्वरूपाधिगम इत्यादिना । बुद्धेः प्राधान्येन हृदयाकाशवृत्तिस्वात्तत्राभिव्यक्त आत्माऽऽसीन इत्युच्यत इत्याह-हृदयेति । संभजनीयं मुमुक्षुभिरिति शेषः । उपासत इत्यस्य तात्पर्यार्थमाह- तादर्थेनेति । आत्मार्थत्वेनानुपरतव्यापारा: कार्याभिव्यक्तिकाल इति शेषः । यदर्या : ५. पावग' । ११ काशं वा । ३ क. यं विश्वे सग... सनि ·टीकादयसमेतशांकरमाध्योपेता- (अध्या० खली२] इत्पनेनानुमानं सूचितम् । तथा हि सर्वे प्राणकरणव्यापाराग्धेतनास्तित्प्रयुक्ताब भवित. मर्हन्ति जडचेष्टात्वाद्रथादिचेष्टावदिति । अन्यः प्राणेभ्य इति शेषः ॥ ३ ॥ किंच- अस्प विस्तंसमानस्प शरीरस्थस्य देहिनः॥ देहा- द्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥४॥ अस्य शरीरस्थस्याऽऽत्मनो विप्रेसमास्यावस्रंसमानस्य भ्रंशमा. नस्य देहिनो देहवतः । विस्रंसनशब्दार्थमाह-देहाद्विमुच्यमानस्येति । किमत्र परिशिष्यते प्राणादिकलोपे न किंचन परिशिष्यतेऽत्र देहे पुर• स्वामिविद्रवण इव पुरवासिनो यस्याऽऽत्मनोऽपगमे क्षणमात्रात्कार्यकर- णकलापरूपं सर्वमिदं हतबलं विध्वस्तं भवति विनष्टं भवति सोऽन्यः सिद्धः ॥ ४॥ आ० टी०-शरीरं चेतनशेषं तद्विगमे भोगानहत्वादानपुरवदित्यर्थः । किं चास्येति ॥४॥ गो० टी०-करणव्यतिरेकं माधयित्वा कार्यव्यतिरेकमाह-किंचेति । पौन. रुपत्यं परिहरति-विसंसनेति । विमुच्यमानस्य प्रारब्धक्षय इति शेषः । प्राणादि. कलाप इति । कार्यकरणसंघात इत्यर्थः । यथा पुरस्वामिनो राज्ञोऽपगमे पुरवासिनो मना अन्यत्रापगच्छन्ति तद्वत्प्राणादय इति दृष्टान्तेनाऽऽत्मनो व्यतिरेकं साधयति- अत्र देह इत्यादिना । हतबलमिति । चेतना चैतन्यस्य सामान्यवृत्तिः संघातस्य बलं तच्छ्न्यमित्यर्थः । अत एवाधः पततीत्याह-विध्वस्तमिति । अनेनेदमनुमान सूचितम्–शरीरं चेतनशेषं तद्विगमे भोगानहत्वादानपुरवदिति ॥ ४ ॥ स्यान्मतं प्राणापानाद्यपगमादेवेदं विध्वस्तं भवति न तु तद्यतिरि. तात्मापगमात्माणादिभिरेव हि मों जीवतीति । नैतदस्ति- न प्राणेन नापानेन मयों जीवति कश्चन ॥ इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेताबुपाश्रितौ ॥ ५ ॥ * शारीरमित्यादिप्रन्था पूर्व लिखितुं योग्यमेतत् । किंतरवतीस्थाने विश्वस्तमितीतिप्रती. काहगमुचितं भाति । ....म. ट. नस्य सं। १ क. ग. न. 'स्थ अश्यमा' ... 'म दे । म. म. ट. 'लापो न । ४ स्वामीश । ५ क. च. मिनि बिब. अ. मिनो वि० न. क. सिनीय। ७क... कर' ।.स. ग... ब... 3. तु यति'। प. ज. पेहमा .

·संध्या० २ वली २] काठकोपनिषत्। न प्राणेन नापानेन चक्षुरादिना वो मर्यो मनुष्यो देहवान्कम्पन जीवति न कोऽपि जीवति । न ह्येषां परार्थानां संहत्यकारित्वाजीवन- हेतुत्वमुपपद्यते । स्वार्थनासंहतेन परेण केनचिदप्रयुक्तं संहतानामवस्थानं न दृष्टं गृहादीनां लोके तथा प्राणादीनामपि संहतत्वाद्भवितुमर्हति । अंत इतरेणैव संहतप्राणादिविलक्षणेन तु सर्वे संहताः सन्तो जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति । यस्मिन्संहतविलक्षण आत्मनि सति परस्मिन्नेतौ प्राणा. पानौ चक्षुरादिभिः संहतावुपाश्रितो, यस्यासंहतस्यार्थे प्राणापानादिः स्वव्यापारं कुर्वन्वर्तते संहतः सन्स ततोऽन्यः सिद्ध इत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥ आ०टी०-अन्यथासिद्धिं शङ्कते-स्यान्मतमिति । ननु जीव प्राणधारण इति धातुस्मरणाच्छरीरस्य जीवनं नाम प्राणधारणं प्राणसंयोगश्च प्राणधारणं कुण्डे दधिधारणवत्तत्र च प्राणस्यैव हेतुत्वं संयोगाश्रयत्वात् । कथमुच्यते जीवनहेतुत्वं प्राणा. दीनां न संभवतीति तत्राऽऽह-स्वार्थनासंहतेनेति । कादाचित्कस्य प्राणशरीरसंयो- गस्य स्वभावतोऽनुपपत्तेः संघातस्य च लोके परप्रयुक्तस्यैव दर्शनाद्भवितव्यमन्येन संघातप्रयो. जकेनेत्यर्थः ॥ ६॥ गो० टी०-हेतोरन्यथासिद्धिं शङ्कते-स्यान्मतमिति । तयतिरिक्तेतिशब्द प्राणादिव्यतिरिक्तार्थः । अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह-प्राणादिभिरेवेति । लोकप्र. सिद्धयर्थको हिशब्दः । शङ्कासमाप्तिद्योतक इतिशब्दः । शङ्कोत्तरत्वेन वाक्यं योज. यति-नैतदिति । एतत्प्राणायपगमाच्छरीरस्य हतबलस्वम् । प्राणेनापानेन वा न जीवति चेच्चक्षुरादिना जीविष्यतीत्याशङ्कय तयोर्ग्रहणमुपलक्षणार्थमित्याह-चक्षुरादिनेति । न जीवतीत्यत्र हेतुमाह-न हीति । संहत्य मिलिस्वा कारित्वात्कार्यजनकत्वाञ्चैतन्यसंब- न्धमन्तरेण न जीवनहेतुत्वसंभव इत्यर्थः । जीव प्राणधारण इति धातुस्मरणाच्छरीरस्य जीवनं नाम प्राणधारणं तत्संयोगध धारणं कुण्डे दधिधारणवत्तत्र प्राणस्यैव हेतुत्वं, कथमुच्यते जीवनहेतुत्वं प्राणादीनां न संभवतीति तत्राऽऽह-स्वार्थेनेति । स्वप्रयोजनोद्देशेनेत्यर्थः । असंहतेन प्र(ग)हपदार्थाप्रविष्टेन । संहतानां संघातापत्तिं प्राप्तानाम् । दृष्टान्तमुक्त्वा दार्श.. न्तिकमाह-तथेति । कादाचित्कस्य प्राणशरीरसंयोगस्य स्वमावतोऽनुपपत्तेः संघातस्य च लोके परप्रयुक्तस्य दर्शनाद्भवितव्यमन्येन संघातस्य प्रयोजकनेत्यर्थः । अत इति संहतत्वं परामृश्यते । उपाश्रितपदस्यार्यकथनपूर्वकं तात्पर्यार्थमाह-यस्येति । संहतः सन्प्राणापा- नादिरित्यन्वयः ॥५॥ १.ज. वा मनु । ३ ग. ति । न । क. ° यथा गृ ग... च. अ.म.ट. स्या प्रा०।५ रु.ज.दिः सर्वव्या । ६ स. स्वत्मव्या 0. म. द. सन्या । .... बसंहतः। १३ ·टीकाद्वयसमेतशांकरमाध्योपेता- [अध्या० २खल्ली१] - हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥६॥ हन्तेदानीं पुनरपि ते तुभ्यमिदं गुहा गोप्यं ब्रह्म सनातनं चिरंतनं प्रवक्ष्यामि । यद्विज्ञानात्सर्वसंसारोपरमो भवति, अविज्ञानाश यस्य मरणं प्राप्य यथाऽऽरमा भवति यथा संसरति तथा शृणु हे गौतम ॥ ६ ॥ आ० टी०-येयं प्रेत इति प्रष्टुः परलोकेऽस्तिस्वेऽपि संदेह आसीत् । विशेषत- स्तनिवृत्त्यर्थमुच्यत इत्याह-हन्तेदानीमिति ॥ ६ ॥ गोष्टी०-येय प्रेत इति प्रष्टुः परलोकास्तित्वेऽपि संदेह आसीद्विशेषतस्तन्निवृत्त्यर्थ- मुच्यत इत्याह-हन्तेदानीमिति । जीवः संसरतीत्यर्षे चशब्दार्य हेतुं व्याचष्टे- यद्विज्ञानादिति । यस्याविज्ञानादिति संबन्धः ।। ६ ॥ योनिमन्ये प्रपयन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥ योनि योनिद्वारं शुक्रबीजसमन्विताः सन्तोऽन्ये केचिदविद्यावन्तो मूढाः प्रपद्येन्ते शरीरत्वाय शरीरग्रहणायं देहिनो देहवन्तः, योनि प्रविशन्तीत्यर्थः । स्थाणु वृक्षादिस्थावरभावमंन्येऽत्यन्ताधमा मरणं प्राप्यानुसंयन्त्यनुगच्छन्ति । यथाकर्म यद्यस्य कर्म तद्यथाकर्म यैर्यादृशं कमह जन्मनि कृतं तदशेनेत्येतत् । तथा च यथाश्रुतं यादृशं च विज्ञान. मुपार्जितं तदनुरूपमेव शरीरं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । यथाप्रज्ञं हि संमवा इति श्रुत्यन्तरात् ।। ७॥ आ०टी०- ७ ॥ गो० टी०- अविद्यावत्त्वादविवेकिन इत्याह-मूढा हति । देहिन इति विशेष. गादसकृद्देहग्रहणं तत्प्रापककर्मानुष्ठानं च सूच्यते । तात्पर्यार्थमाह-योनिमिति । अयन्ताधमा इति महापातकिनो गृह्यन्ते । अनुगच्छन्तीति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । उक्तमर्थ स्पष्टयति-रिति । विज्ञानमुमनं नग्नस्त्रीदर्शनादि च । यथा विज्ञानं शरीरग्रहणे प्रमाण. माह-यथेति । प्रज्ञामनतिक्रम्य यथाप्रज्ञम् । संभवन्त्युत्पद्यन्त इति संभवाः प्रजा इति शेषः ॥ ७॥ ग.... 'खंबा गो। २. प. ज. यथा चाऽस्मा ।प. ति मा अवप' । ५ ब. यन्तेऽअपचन्ते श । ६ ट. तत्तथा । ७ प. कर्मज ·[ अध्या० २ बली २] काठकोपनिषत् । यत्पतिज्ञातं गुह्यं ब्रह्म वक्ष्यामीति तदाह- य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मि- माणः । तदेव शुकं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥८॥ य एष सुप्तेषु प्राणादिषु जागर्ति न स्वपिति । कथम् । कामं कामं तं तमभिप्रेतं रूयाद्यर्थमविद्यया निर्मिमाणो निष्पादयक्षागात पुरुषो यस्त- देव शुक्रं शुभं शुद्धं तद्ब्रह्म नान्यद्वा ब्रह्मास्ति । तदेवामृतमविनाश्युच्यते सर्वशास्त्रेषु । किंच पृथिव्यादयो लोकास्तस्मिन्नेव सर्वे ब्रह्मण्याश्रिताः सर्वलोककारणत्वात्तस्य । तदु नात्येति कश्चनेत्यादि पूर्ववदेव ।। ८ ।। आ०टी०-॥ ८ ॥ गो० टी०-प्रसमादागतं परिसमाप्य प्रकृतप्रतिपादनपरमुत्तरं वाक्यमित्याह- यत्पतिज्ञातमिति । सुषु प्रलीनेषु प्राणेऽव(प्राणादिष्वन्तःकरणव्यतिरिक्तेषु । अन्यका साक्षिणः संनिधिमात्रेण कामायाकारपरिणाम्यन्तःकरणप्रेरणानुपपत्तेरिति । काम्यत इति कामस्तम् । अविद्यया निद्रान्तःकरणरूपेणाभिव्यक्तया । य इत्यन्वयार्थ पुमरुच्यो । तह त्यौवकारानुषों सिद्धवत्कृत्य व्यावय॑माह-नान्यदिति । स्वनावस्थायामति- स्फुटं साक्षिणः सकाशादन्यद्भिन्नं गुह्यं गोप्यतमं ब्रह्म परिवृढं नास्तीत्यर्थः । तद्ब्रह्मा- विनाशीति के'च्यत इत्याकाङ्क्षायामाह-सर्वेति । सर्ववेदेष्वित्यर्थः । भूरादिलोकानां प्रकृतब्रह्माश्रितत्वे हेतुमाह-सर्वलोकेति । पूर्ववदिति । तदेतत्सर्वात्मकं. ब्रह्म , एव नात्येति नातिकामतीत्यर्थः ॥ ८॥ अनेकतार्किककुचुद्धिविचालितान्तःकरणानां प्रमाणोपपन्नमप्यारम- कत्वविज्ञानमसकृदुच्यमानमध्यनृजद्धीनां ब्राह्मणानां चेतसि नाऽऽधी. यत इति तत्प्रतिपादन आदरवती पुनः पुनराह श्रुतिः- अमिर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥९॥ क .. प्रवक्ष्यामि त । क. रुषस्त ।। क.. 'बुद्धिचा । प. नज५.ज. श्रुतिः पुनः पुनराह ।। ग..घ.. ज.म.ट..

·. १०० टीकाद्वयसमेतशांकरमाध्योपेता- [अन्या. वली२] अग्निर्यथैक एव प्रकाशात्मा सन्मुवनं भवन्त्यस्मिन्मूतानीति मुवन- मयं लोकस्तमिमं प्रविष्टोऽनुपविष्टः । रूपं. रूपं प्रति दादिदाह्यभेदं प्रतीत्यर्थः । प्रतिरूपस्तत्र तत्र प्रतिरूपवान्दाह्यभेदेन बहुविधो बभूव । एक एव तथा सर्वभूतान्तरात्मा सर्वेषां मूतानामभ्यन्तर आत्माऽति- सूक्ष्मत्वाहादिष्विव सर्वदेहं प्रति प्रविष्टत्वात्पतिरूपो बभूव बहिण स्वेनाविकृतेन [स्वरूपेणाऽऽकाशवत् ॥९॥ आ० टी०- जन्ममरणकरणानां प्रति[प्राणि नियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाचेति नानात्मानो व्यवस्थिता इत्यनेकतार्किकबुद्धिविरोधात्सर्वपुरव- त्येक एवाऽऽत्मेत्यत्र न चित्तस्थैर्य संभवतीत्याशक्यौपाधिकभेदसाधने सिद्धसाधनं स्वामाविकभेदसाधने चानैकान्तिकत्वं दर्शयितुं प्रक्रमत इत्याह-अनेकतार्किकेत्या. दिना । प्रतिरूप आधिसदृशश्चतुष्कोणत्वादिधर्मके हि दारुणि तद्रूपो वहिरपि लक्ष्यत इत्यर्थः ॥ ९ ॥ गो० टी०-ननु जन्ममरणकारणानां प्रतिपाणिनियमायुगपत्तेषामप्रवृत्तेश्च पुरुषबहुत्वं सिद्धं सत्त्वरजस्तमोगुणानां वैपरीत्याच नानात्मानो व्यवस्थिता इत्यनेकतार्किकबुद्धिविरोधा- सर्वपुरवत्र्येक आस्मेत्यत्र न चित्तस्यैर्य संभवतीत्याशङ्कयोपाधिकभेदसाधने सिद्धसाधनत्वं स्वभावभेदसाधने चानैकान्तिकस्वं दयितुं प्रक्रमत इत्याह-अनेकतार्किकेत्यादिना। अनेके कुतार्किकाः पाखण्डाश्च तांगमावष्टम्मास्तदधीना या बुद्धिस्तथाऽऽकाल- तमाकुलितमन्तःकरणं येषां ते तथा तेषामित्यर्थः । अनेकतार्किककबुद्धिविचालितान्त:- करणानामिति पाठे तार्किका एव कुबुद्धयस्तैः स्वमतोपन्यासादिना विचालित श्रेयोमार्गादन्तःकरणं येषां ते तथा तेषामित्यर्थः । प्रमाणोपपन्नं तत्त्वमस्यादिवाक्यप्रति- पाद्यम् । प्रत्यग्ब्रह्मैक्यरूपविज्ञानमात्मैकस्वविज्ञानम् । प्रमाणेऽभ्यासादिलिङ्गसाहित्य दर्शयति-असकृदिति । अन्जुबुद्धीनामिति पूर्वषष्ठयर्थे हेतुः । नाऽऽधीयते सम्य- ग्विज्ञानात्मकवृत्त्यारूढं न भवतीत्यर्थः । ऋजुबुद्धीनां ब्राह्मणानां चेतसीवेति पाये व्यतिरेकदृष्टान्तार्थः । तत्प्रतिपादने विज्ञप्तिस्वभावप्रत्यग्ब्रह्मप्रतिपादने । आदरवती तात्पर्यवती । *दाह्यभेदं काश्यदिविशेषम् । प्रतिरूप इति उपाधिरूपेषा प्रतीयमानः, चतुष्कोणत्वादिधर्मके हि दारुणि तद्रूपो वह्निरपि लक्ष्यत इत्यर्थः । तत्र तत्र दादिौ, * भाष्ये दादिदायभेदमित्यत्र दाह्यमेदमित्येतत्पाठानुरोधेनेदम् । तथा पाठोऽपि स्यात्क. चिदित्यनुमीयते । १च. 'धः । रूपं प्र। च: 'कपः, तत्र प्र । ३ ग. प.... म. °१ बभू', क. ब. ज. रमा । ५.१., ट, गावसत् । ६. पाषण्डा।

·[ अध्या. २वल्ली २] काठकोपनिषत् । दायमेदेन दादिविशेषेण । दृष्टान्तमुक्त्वा दान्तिकमाह-एक एवेति । अभ्यः न्तरस्वेऽतिसूक्ष्मत्वं हेतुः । सदृष्टान्तं रूपं रूपमित्यादि व्याचष्टे-दादिष्विवेत्या. दिना । रूपं रूपमित्यस्य सर्वदेहमिति व्याख्यानम् । विकारे प्रविष्टस्य विकृतिमाशय बहिश्चेति पदेन परिहार इत्याह-बहिति । स्वेनाविकृतेन स्वरूपेणासंस्पृष्टस्वरूपेणे- स्यर्थः ॥ ९॥ तथाऽन्यो दृष्टान्तः- वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ॥ एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ १० ॥ वायुर्यथैक इत्यादि । प्राणात्मना देहेष्वनुप्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपों बभूवेति त (वेत्यादि स ) मानम् ॥ १०॥ आ०टी०-॥ १० ॥ गो० टी०-वायोरस्मिल्लोके कथं प्रवेशो दार्वादिष्वनुपलम्भादित्याशङ्कयाऽऽह- प्राणात्मनेति । इत्यादि समानमिति । एकस्तथेत्यादिवाक्यव्याख्यानं पूर्ववदि- त्यर्थः ॥ १० ॥ एकस्य सर्वात्मत्वे संसारदुःखित्वं परस्यैव तदिति प्राप्तमत इवमुच्यते- सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षु- पैर्बाह्यदोषैः ॥ एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लि- प्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११ ॥ सूर्यो यथा चक्षुष आलोकेनोपकारं कुर्वन्मूत्रपुरीषाद्यशुचिप्रकाश- नेन तद्दर्शिनः सर्वलोकस्य चक्षुरपि सन्न लिप्यते चाक्षुषैरशुच्यादिव- निनिमित्तैराध्यात्मिकैः पापदोषैर्वायैश्चाशुच्यादिसंसर्गदोषैः । एकः संस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः । लोको ह्यवि. घया स्वात्मन्यध्यस्तया कामकर्मोद्भवं दुःखमनुमवति। न तु सा परमा- र्थतः स्वात्मनि । यथा रज्जुशुक्तिकोखरगगनेषु सर्परजतोदकमलानि न रज्ज्वादीनां स्वतो दोषरूपाणि सन्ति । संसर्गिणि विपरीतबुद्धयध्या- सनिमित्तात्तदोषवद्विभाध्यन्ते । न तद्दोषस्तेषां लेपो विपरीतबुद्धपध्या- क.म.ज. त्मकत्वे । २ ग. घ. च. 'वित्वे पब.ग.प.च. ज.अ.म. ट. प्राप्त है। क. ग. म. °कोषर' । ५ ग. रीते बुद्धपक्ष्यासनिमितत्वात ।६. ध्याये विपरी- तत्वात.. च. ज. मित्तत्वाब.ग. प. प.षा लोपो।

·१०२ टीकास्यसमेतशांकरभाष्योपेता- [भ० २वली २]
सबाह्या हिते। तथाऽऽत्मनि सर्वो लोकः क्रियाकारकफलात्मकं विज्ञानं
सर्पादिस्थानीयं विपरीतमध्यस्य तन्निमित्तं जन्ममरणादिदुःखमनुमवति
न त्वात्मा सर्वलोकात्माऽपि सन्धिपरीताध्यारोपनिमित्तेन लिप्यते लोक-
दुःखेन । कुतः । बाह्यः। रज्ज्वादिवदेव विपरीतबुद्धयध्यासबाटो हि
स इति ॥ ११ ॥
आ० टी०-परमात्मा दुःखी स्याहुःखा(ख्य)भिन्नत्वाल्लोकवदित्याह-एकस्य
सर्वात्मकत्व इति । अविद्यायां प्रतिविम्बितश्चिद्धातुरज्ञो भ्रान्तो भवति। भ्रान्तश्च कामा.
दिदोषप्रयुक्तः कर्म कुरुते तन्निमित्तं च दुःखं स्वात्मन्यध्यस्यति । परमात्मा तु निरविद्य.
स्वादुःखसाधनशन्यस्वान्न दुःखी ततो न प्रयोनको हेतुरित्याह-लोको ह्यविद्ययेति ।
स्वरूपेण भ्रमाविषयावं विपरीतबुद्धधध्यासबाह्यत्वं रज्वादीनां तथा चैतन्यस्योपाधिस्वरू-
पेणाध्यासाश्रयत्वेऽपि निरुपाधिकबिम्बकल्पब्रह्मरूपेणाध्यासानाश्रयत्वाब दुःखित्वप्राप्ति
रित्यर्षः ॥ ११ ॥
गो० टी०-ननु परमात्मा दुःखी स्याहुःख्यभिन्नत्वाल्लोकवादित्याह-एकस्य
सर्वात्मत्व इति । तमेव परमात्मानमेव । परस्यैवेत्यपि पाठः । इदमुच्यते दृष्टा.
न्तपूर्वकमुत्तरमुच्यते । अविद्यायां प्रतिबिम्बितश्चिद्धातुरज्ञो भ्रान्तो भवति भ्रान्तश्च
कामादिदोषप्रयुक्तः कर्म कुरुते तन्निमित्तं च दुःखं स्वात्मन्यध्यवस्यति, परमात्मा तु
निरवद्यस्वादुःखसाधनशून्यत्वान्न दु खी ततोऽप्रयोजका हेतुरित्याह-लोको ह्यधि-
धयेति । स्वरूपेण भ्रमाविषयत्वं विपरीतबुध्द्यध्यासबाह्यत्वं रज्वादीनां यथा तथा
चैतन्यस्याप्युपाधिस्थतारूपेणाध्यासाश्रयत्वेऽपि निरुपाधिकबिम्बकल्पब्रह्मरूपणाध्यासानाश्र-
यत्वान्न दुःखितत्वप्राप्तिरित्यर्थः । विपरीतबुध्यारोपनिर्मितन लोकदुःखेन न लिप्यत इत्यन्वयः।
तत्राऽऽकाङ्क्षापूर्वकं हेतुमाह-कुत इत्यादिना । इति यस्मात्तस्मान्न लिप्यत
इत्यन्वयः ॥ ११॥
किंच-
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः
करोति ॥ तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां
सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥
स हि परमेश्वरः सर्वगतः स्वतन्त्र एको न तत्समोऽम्यधिको
वाऽन्योऽस्ति । वशी सर्व ह्यस्य जगद्वशे वर्तते।कुतः । सर्वभूतान्तरात्मा।
क 'न्मजराम । २ . . म. ट. रणदः । ३ क. बायो बाहिकतो बायो र ।
अ.म.ट. वापर।४ क.ब.ज, हिसः॥११॥

·[ अध्या-२ वची २] काठकोपनिषत् । यत एकमेव संदेकरसमात्मानं विशुद्धविज्ञानरूपं नामरूपायशुद्धोपा- धिमेदवशेन बहुंधाऽनेकपकारं यः करोति स्वात्मसत्तामात्रेणाचिन्त्यश- क्तित्वात् । तमात्मस्थं स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारणामिध्य- तमित्येतत् । न हि शरीरस्थाऽऽधारत्वमारमनः । आकाशवदमूर्तत्वात् । आदर्शस्थं मुखमिति यदत् । तमेतमीवरमात्मानं ये निवृत्तबाह्यवृत्तयोs. नुपश्यन्ति आचार्यागमोपदेशमनु साक्षादनुभवन्ति धीरा विवेकिनस्तेषां परमेश्वरमूतानां शाश्वतं नित्यं सुखमात्मानन्दलक्षणं भवति नेतरेषां पाह्यासक्तबुद्धीनामविवेकिनां स्वात्मभूतमप्यविद्याव्यवधानात् ॥ १२ ॥ आ० टी०-परोस्कर्षदर्शनं पारतन्त्र्यं च स्वस्य हीनत्वं दुःखकारणं प्रसिद्ध तदभावान्न परमात्मा दुःखी ततस्तत्प्राप्तिः परः पुरुषार्थो भविष्यतीत्याह-किंच स हीत्यादिना ॥ १२ ॥ गो० टी०-स्वापेक्षया परस्योत्कर्षदर्शनं पारतन्त्र्यं च स्वस्य हीनत्वं दुःखकारणं प्रसिद्ध लोके तदभावान्न परमात्मा दुःखी ततस्तत्प्राप्तिः परमपुरुषार्थो भविष्यतीत्याह- किंच स हीत्यादीना । हिशब्दो न तत्समश्वाम्यधिकश्च दृश्यत इतिश्रुतिप्रसिद्धस्य घोतनार्थः । वशित्वे हेतुमाह-कुत इत्यादिना । अन्तरात्मत्वे हेतुत्वेनोत्तरवावयं व्याचष्टे-यत इत्यादिना । स्वास्मसत्तामात्रेणोपाधिभेदमादाय बहुधाकरणे हेतुमाह- अचिन्त्येति । यत एवं करोत्यतः सर्वभूतान्तरात्मा यस्तमित्यन्वयः । नन्वात्मशब्दः शरीरखाच्यप्यतस्तत्सत्त्वं किमिति न व्याख्यायत इत्यत आह-न होति । तर्हि तत्स्थ- स्वव्यवहारः कथमित्याशङ्कयाऽऽदर्शे प्रतीतिमात्रेणाऽऽदर्शस्थमुखमितिवच्छरीरस्थ इत्युप- चर्यत इत्याह-आदर्शस्थमित्यादिना । तमात्मस्थमिति तत्त्वंपदयोः सामानाधिक- रण्यादैक्यं विवक्षित्वाऽऽह-त[भेत]मीश्वरमात्मानमिति । निवृत्ता बाह्येभ्यो विषयेभ्यो दृ(वृत्ति)ष्टियेषां ते तथा । उपाधिबहुत्वाभिप्रायेण बहुवचनं नाऽऽत्मापेक्ष- येत्याह-परमेश्वरभूतानामिति । बाह्यासक्तबुद्धीनां बाह्येषु विषयेष्वासक्ता बुद्धि- थेषां तेषाम् । स्वात्मभूतमपीति । सुखमित्यनुवर्तते । अविदुषामात्मभूतं सुखं नेत्यत्र हेतुमाह-अविद्याव्यवधानादिति ॥ १२ ॥ किंच- नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो - क. घ. स । २. सुधा बहुप्रकारेण यः । ख. ज. "हुधा बहुप्रकारं यः। ३. क.अ.म. ट. शस्थमग. प. च. वरात्मा । ५... ज. नित्यो नि।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- (अध्या०१ पली२] विदधाति कामान् ॥ तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्॥१३॥ नित्योऽविनाश्यनित्यानां विनाशिनाम् । चेतनश्चेतनानां चेतयितां ब्रह्मादीनां प्राणिनामानिनिमित्तमिव दाहकत्वमनग्नीनामुदकादीनामा- स्मचैतन्यनिमित्तमेव चेतयितृत्वमन्येषाम् । किंच से सर्वज्ञः सर्वेश्वरः कामिनां संसारिणां कर्मानुरूपं कामान्कर्मफलानि स्वानुग्रहनिमित्तांश्च कामान्य एको बहूनामनेकेषामनायासेन विदधाति प्रयच्छतीत्येतत् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिरुपरतिः शाश्वती नित्या स्वात्मभूतैव स्यान्नेतरेषामनेवंविधानाम् ॥ १३ ॥ आ० टी०-इदानीं परमात्मन्युपपत्तिप्रदर्शनार्थमाह-किंच नित्य इति । सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयदित्यादिश्रुतेरकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गपरिहाराच कल्पान्तरीयभावानां प्रलीनानां कल्पान्तरे सजातीयरूपेणोत्पादः प्रतीयते स तदा स्यादि विनाशिनां भावानां शक्तिशेषो लयः स्यात् । ततः प्रलये विनश्यत्सर्व यत्र शक्तिशेष विलीयते सोऽभ्युपगन्तव्य इत्यर्थः । बुद्धिमतामपि ब्रह्मेन्द्रादीनां परमानन्दाभिमुख्यं हित्वा या बहिर्मुखा चेतनोपलभ्यते साऽपि नियन्तारं गमयतीत्याह-चेतनश्चेतनानामिति । ब्रह्मादिशब्दवाच्यानां संघातानां वा चेतयितृत्वं यच्चैतन्यनिमित्तं सोऽस्ति पर आत्मे- त्यर्थः । विमतं कर्मफलं तत्स्वरूपाद्यभिज्ञेन दीयमानं व्यवहितफलत्वात्सेवाफलवदित्याह- किंच स इति ॥ १३ ॥ गो० टी०-इदानीं परमात्मन्युपपत्तिप्रदर्शनार्थमाह-किंचेति । सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयदितिश्रुतेरकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गपरिहाराय च कल्पान्तरी. यभावानां प्रलीनानां कल्पान्तरे सजातीयरूपेणोत्पादः प्रतीयते स तदा स्याद्यदि विनाशिनां भावानां शक्तिशेषो लयः स्यात्ततः प्रलये विनश्यत्सर्वं यत्र शक्तिशेषं विलीयते सोऽभ्यु- पगन्तव्य इत्यनित्यानां नित्य इत्यस्यार्थः । बुद्धिमतामपि ब्रह्मेन्द्रादीनां परमानन्दाभिमुख्यं हित्वा बहिर्मुखा चेतनोपलभ्यते साऽपि नियन्तारं गमयतीत्याह-चेतनश्चेतनानामिति । अननीनामुदकादीनामग्निनिमित्तं दाहकत्वं यथा तथाऽन्येषां ब्रह्मादीनां प्राणिनामात्मचैत- न्यनिमित्तमेव चेतयितृत्वमित्यन्वयः । ब्रह्मादिसंघातानां चेतयितृत्वं यच्चैतन्यनिमित्तं सोऽस्ति परमात्मेत्यर्थः। विस्तृतं कर्मफलं कर्मस्वरूपाद्यभिज्ञेन दीयमानं भवितुमर्हति व्यवहितफलत्वात्से- -- १.प. ज. लानामवश्याना । ग. यानाम् ।।१क...ज. स सर्वेश्वरः सर्वशः काक... ज. ति ददाति ।

·काकोपनिषत् । बाफलस्वादित्वाह-किंच [स] सर्वज्ञ इति । ननु कर्मवंशादेव तत्फलसिद्धरीश्वरोऽकिं. चिस्कर इत्यत आह-स्वानुग्रहेति । कर्मणामीश्वरवसादद्वारा फलहेतुत्वाश्च दोष इति भावः ॥ १३ ॥ तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्दश्यं परमं सुखम् ।। कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा ॥ १४ ॥ यत्तदात्मविज्ञानं सुखमनिर्देश्यं निर्देष्टुमशक्यं परमं प्रकृष्टं प्राकृतपुर- पवाड्यनसयोरगोचरमपि सन्निवृत्तैषणा ये ब्राह्मणास्ते यत्तदेतस्पत्य- क्षमेवेति मन्यन्ते, कथं नु केन प्रकारेण तत्सुखमहं विजानीयाम् । इद- मित्यात्मबुद्धिविषयमापादयेयं यथा निवृत्तेषणा यतयः । किमु तद्भाति दीप्यते प्रकाशात्मकं ततोऽस्मबुद्धिगोचरत्वेन बिमाति विस्पट दृश्यते किंवा नेति ॥ १४ ॥ आ० टी०-विद्वदनुभवोऽपि परमानन्दे प्रमाणमित्याह-यत्तदात्मविज्ञान- मिति । तस्मादसंभाविततया न निहासितव्यं परमात्मदर्शनं किंतु श्रद्दधानतया विचारयि. तन्यमेवस्याह-कथं न्विति ॥ १४ ॥ गो० टी०-विद्वदनुभवोऽपि परमानन्दे प्रभाणमित्याह-यत्तदात्मविज्ञान- मिति । तदात्मसुखं परम[मनिर्देश्यमप्येतदिति मन्यन्त इत्यन्वयः । के त इत्याकाक्षा. यामाह-निवृत्तेति । त इति पदमध्याहर्तव्यम् । एतदिस्यस्य प्रत्यक्षमेवेति व्याख्या. नम् । विद्वत्प्रत्यक्षत्वादात्मसुखस्यासंभाविततया न निहासितव्यं परमात्मदर्शनं किंतु श्रद्द- धानतया विचारयितव्यमेवेत्याह-कथं न्विति । यथा निवृत्तषणा यतयो विचारे. गाऽऽत्मबुद्धिविषयमात्मसुखमापादयन्ति तद्वदात्मरूपसुखमात्मबुद्धिविषयं कथमापादयेव- मिति विचारयितव्यमित्यर्थः । ननु वाङ्मनसातीतस्यासंभावितस्वेन प्रकाशमानवाभावा. स्कथं बुद्धधारोह इति शङ्कते-किम्विति । उ इति वितर्के । यत इति यदित्यर्थे । यत्प्रकाशात्मकमात्मज्योतिस्तदस्मबुद्धिगोचरत्वेन विस्पष्टं दृश्यते किमित्यन्वयः । वाशब्द याचष्टे-नेति । अश्वा यतः प्रकाशात्मकं तदात्मज्योतिरतोऽस्मद्बुद्धिविषयत्वेन बिस्पष्टं दृश्यते किमिति संबन्धः । वाशब्दं व्याचष्टे-किं वा नेति । * अत्र टीकानुरोधेन त इति पदमधिकम् । ..."मुतहाति । ३. लिन भा. ग. घ. . ....... कानपुर ...स्ते तदें।... योऽतोडसम 15... ...." ४॥

·रीकाद्वपसमेतशांकरमायोपेता- (भाया०९ पड़ी। अत्रोत्तरमिदं माति च विमाति चेति । कथम्- न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुरोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥ इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये द्वितीया वल्ली समाता ॥ २॥ ( ५) न तत्र तस्मिन्स्वात्मभूने ब्रह्मणि सविमासकोऽपि सूर्यो माति तब्रह्म न प्रकाशयतीत्यर्थः । तथा न चन्द्रतारकं नमा विद्युतो मान्ति कुतोऽयमस्मदृष्टिगोचरोऽग्निः । किं बहुना यदिदमादिकं सर्व माति तत्तमेव परमेश्वरं मान्तं दीप्यमानमनुभात्यनुदीप्यते । यथा जलोल्मु. काद्यग्निसंयोगादग्निं दहन्तमनु दहति न स्वतस्तद्वत् । तस्यैव मासा दीप्त्या सर्वमिदं. मर्यादि विमाति । यत एवं तदेव ब्रह्म माति च विमाति च । कार्यगतेन विविधेन(?) भासा तस्य ब्रह्मणो मारूपत्वं स्व. तोऽवगम्यते । न हि स्वतोऽविद्यमानं भासनमन्यस्य कतुं शक्यम् । घटादीनामन्यावमासकवादर्शनाद्भासनरूपाणां चाऽऽदित्यादीनां तद्द- . र्शनात् ॥ १५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्री. मदाचार्यश्रीशंकरमगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाध्ये द्वितीया- ध्याये द्वितीयवल्लीमाध्यं समाप्तम् ॥ २॥ (५) आटी-॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविर- चिते काठकोपनिषद्भाश्यपाख्याने द्वितीयाध्याये द्वितीयवली. भाष्यटीका समाप्ता ॥ २ ॥ (५) गो० टी०-इदंशब्दव्याख्यानं भातीत्यादि । कुत इति । अल्पवीर्यस्वादि- त्यर्थः । जलं तप्तनलमुल्मुकमलातं तदादीत्यादिशब्देनायःविडादि गृह्यते । ननु प्रका. शविशिष्टघटादेः स्ववृत्तिघटादिप्रकाशकत्वं दृष्टं तद्वदन्याधीनप्रकाशम्य ब्रह्मणः सूर्यादि. प्रकाशस्वमित्याशयाऽऽह-न हीति । अविद्या नेति पाच्छंदः । प्राप्तापातो. १५.म.ट, स्मद्रोच । २.प. च. ४. म... भा ।कस. ज.मा.क. ज. पाणामादिसादीनां च । ।

·[भल्या. १ बल्ली ] काठकोपनिषद १०७ केन प्रकाश व भासकवान स्वतो घटादे सकत्वं तद्वदप्रकाशले ब्रह्मणो नाऽऽदित्या- दिप्रकाशकस्वं स्यादिति भावः ॥ १५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रपतीश्वरविरू- चिते काठका निषद्भाप्यविवरणे द्वितीयाध्याये द्वितीया वल्लो समाता ॥२॥ (५) सूलावधारणेनैव मूलावधारणं वृक्षस्य क्रियते लोके यथैवं संसार- कार्यवृक्षावधारणेन तन्मूलस्य ब्रह्मणः स्वरूपावदिधारयिषयेयं पठी बयारभ्यते- ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ॥ तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ॥ तस्मि- ल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ॥ एतद्वै तत् ॥ १॥ ऊर्ध्वमूल अवं मूलं यत्तद्विष्णोः परमं पदमस्येति सोऽयमव्यता दिस्थावरान्तः संसारवृक्ष ऊर्ध्वमूलः । वृक्षचे व्रश्चनात् । जन्मजरामरण- शोकायनेकानात्मकः प्रतिक्षणमन्यथास्वभावो मायामरीच्युतकगन्धर्व- नगरादिवसृष्टनटस्वरूपत्वादवसाने च वृक्षवदभावात्मकः कदलीस्तम्भव- निःसारोऽनेकशतपाखण्डबुद्धिविकल्पास्पदस्तत्वविजिज्ञासुमिरनिर्धारि- तेवंतत्वो बेदान्तनिर्धारितपरब्रह्ममूलसारोऽविद्याकामकर्मायक्तबीज- मवोऽपरब्रह्मविज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्म कहिरण्यगमांडरः सर्वप्राणिलिङ्ग- भेदस्कर्वतृष्णाजलासे कोतपो बुद्धीन्द्रियविषयप्रवालाकुरः श्रुति- स्मृतिन्यायविद्योपदेशपलाशो यज्ञदानतपआघनेकक्रियासुपुष्पः “सुख- दुःखवेदनानेकरसः प्राण्युपजीव्यानन्तफलस्तृष्णासलिलाव से कम बजडीकृतहतबद्धमलः सत्यनामादिसप्तलोकब्रह्मादिमूतपैक्षिकृतनीर: प्राणिमुखदुःखोबूतहर्षशोकजातनृत्यगीतवादिनक्ष्वेलितास्फोरितहसि- ताकृष्टरुदितहा है।मुश्चमुश्चेत्यायनेकशम्दकृततुमुलीभूतमहारवो वेदान्तः ...... न मू ... म. ट. यदि' । ग. घ. च. ':, पब . .. ग. क. ब. म. म. ट ब वृक्ष । ५ क. गन ट. 'पाषण् । ६. म. र. मुभिषि ।... प्रमावो। क.ब.ज. मटनस्तत्तत्तृष्णा' । ...... क. प... म. ८. सतत् । ११. न. पक्षी' | 'परे।

·टीकापसमतेशांकरमायोपेता- बिष्या ere विहितबह्मरिमदर्शनीसङ्गशवकृतीच्छेद एवं संसरिवृक्षोऽवस्थोऽस्थिर कामकर्मवातेरितनित्यप्रचलितस्वभावः । स्वर्गनरकतिर्यतादिमिः शाखामिरवाशाखः । सनातनोऽनादित्वाश्चिरं प्रवृत्तः । यदस्य संसा. रवृक्षस्य मूलं तदेव शुक्र हुँदं शुद्धं ज्योतिष्मचैतन्यात्मज्योतिःस्वमावं तदेव ब्रह्म सर्वमहत्वात् । तदेवामृतमविन शस्वमावमुच्यते कथ्यते' सत्यस्वात् । वाचारम्भणं विकारो मामधेयमनृतमन्यदतो भयम् । तस्मिन्परमार्थसत्ये ब्रह्मणि लोका गन्धर्वनगरमरीच्युदकमायासमा: परमार्थदर्शनामावावर्गमनाः श्रिता आश्रिताः सर्वे समस्ता उत्पत्ति- स्थिलिलयेषु । तेंदु तब्रह्म नास्येति नातिवर्तते मृदादिमिव घटादिकार्य कशन कश्चिदपि विकारः । एतद्वै तत् ॥१॥ आ० टी०-शाल्मल्यादितूलदर्शनेनादृष्टमपि वृक्षमूलं यथाऽस्तीत्यवधार्यते तद्व- दष्टस्यापि ब्रह्मणोऽवधारणाय प्रक्रमत इत्याह-तूलावधारणेनेति । वृक्षशब्दे प्रवृत्तिनिमित्तमाह-वचनादिति । "वश्चू छेदने " अस्य धातोः सप्रत्ययान्तस्य का वृक्ष इति । छेद्यत्वे युक्तिमाह-जन्मजरेत्यादिना । प्रसिद्धवृक्षसाम्याद्वा वृक्षशब्द- प्रयोग इत्यभिप्रेत्याऽऽह-अवसाने चेत्यादिना । प्रसिद्धो वृक्षः स्थाणुर्वा पुरुषो वेति. विकल्पास्पदो दृष्टस्तथाऽयमपि संघातो वा परिणामो वाऽऽरब्धो वा सद्वाऽसद्धेस्यादीना. मनेकेषां शतसंख्याकपाखण्डबुद्धिविकल्पानां विषय इत्यर्थः । किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इत्यनध्य. पसायगोचरः कश्चिदृक्षो दृष्टस्तथाऽयमपीति साम्यम् । साम्यान्तरमाह-तत्त्वविजि. ज्ञासुमिरिति । अपरब्रह्मणा विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मको हिरण्यगर्भः प्रथमोऽवस्थामे. दोऽङ्कुरोऽस्येति तथोक्तः । बुद्धीन्द्रियाणां विषयाः शब्दादयः प्रवालाकुराः किसलया- न्यस्येति स तथोक्तः । श्रुत्यादीनि पलाशानि पत्राण्यस्येति । सुखदुःखे प्राणिवेदना एकानेको रसोऽस्येति । फलतृष्णैव सलिलावसेकस्तेन प्ररूढानि कर्मवासनार्दानि सात्त्विका- दिमान मिश्रीकृतानि दृढबन्धनान्यवान्तरमूलान्यस्य वटवृक्षस्येव तथोक्तः । सत्यनामादिषु सप्तलोकेषु ब्रह्मादीनि भूतान्येव पक्षिणस्तैः कृतं नीड यस्मिन् । प्राणिनां सुखदुःखाम्या. मुद्भूतौ हर्षशोको ताभ्यां यथासंरून जातानि नृत्यादीनि रुदितादिशब्दाश्चैतैः कृतस्तु- मुलीभूतो महारवो यस्मिमिति विग्रहः ॥ १॥ ..ना तमाखोच्छे । २ . . #ra | कच. अ. म. . 3. चिरप्र। .म.उ. मुलं शु। ५५. "त् । एवा. ज. नाशिस्व' । . ग...च. क. 'मम्यमानाः । टे. माEिS.आषादिषु ।। तदेव संमिका. 'दादिषट।

·काठकोपनिषत् । गो० टी०- शामस्यादितसदर्शनाददृष्टमपि वृक्षमूलं यथाऽस्तीत्यवधार्यते तद्वदृष्ट- स्थापि ब्रह्मणोऽवधारणषि प्रक्रमते इत्याह-तूलाबधारणेनेति । स्वरूपावदिधार- विषया स्वरूपनिश्चयेच्छया । स्वरूपावधारणविषयेति पाठे विषयशब्दो निमित्तवाची । इयमन्तिमा पल्ली । ऊर्वमित्युस्कृष्टमित्यर्थः । यद्विष्णोः परमं पदं तदस्य सोऽयमूर्खमूक इत्यन्वयः । इदंशब्दार्थ स्फुटयति-अव्यक्तादीति । अव्यक्तमज्ञातचैतन्यमादियस्य सोऽयं तथा । स्थावरो वृक्षादिरन्ते यस्य सोऽयं तथा। स चासौ स चेति पुनः कर्मधारयः। संसार एष वृक्षः संसारवृक्षः । वृक्षशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमाह-प्रश्चनादिति । ओमश्बू छेदन इत्यस्य धातोः सप्रत्ययान्तस्य रू वृक्ष इति । छेद्यस्वे युक्तिमाह-जन्मजरे- स्यादिना । कचिदवच्छिन्नजन्मनरेत्यादिपाठष्टिप्पणकारैर्गृहीतः । जन्म च मरा च मरण * शोकश्च त एवाऽऽदियेषां ते तथा । तेऽमेकेऽना आत्मा स्वरूपं यस्य वृक्षस्य स तथा । भनेकानात्मकत्वादेव प्रतिक्षणमन्ययास्वभावत्वं सात्त्विकराजसतामसवृत्तिभेदेनेत्याह- प्रतिक्षणमिति । प्रतिक्षणमन्यथास्वभावत्वे दृष्टान्तमाह-मायेत्यादिना । मायेन्द्र- मालिकमाया । मायादिवत्प्रतिक्षणमन्यथास्वभावस्वे हेतुमाह-दृष्टेति । दृष्टं दर्शन तत्समय एव प्रतीयते नोत्तरकालमित्यर्थः । अवयवार्थमादाय संसारो वृक्ष इत्युक्तम् । वृक्षसादृश्याद्वा वृक्षशब्दप्रयोगो भवति संसार इत्याह-अवसाने चेत्यादिना । पशब्दः पक्षान्तरद्योतकः । प्रसिद्धो वृक्षः स्थाणुर्वा पुरुषो वेतिविकल्पास्पदो दृष्टः । तथाऽयमपि संघाती वा परिणामो वाऽऽरब्धो वा न वेत्यादीनामनेकेषां शतसंख्याकपाषण्ड. बुद्धिविकल्पानामास्पद(दो) विषय इत्यर्थः । किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इस्यनध्यवसायमोचरः कश्चिद्वक्षो दृष्टस्तथाऽयमपीति साम्यान्तरमाह-तत्त्वविजिज्ञासुभिरिति । स्वतो. सारस्वे संसारस्थ किं तस्य सारमित्यपेक्षायामाह-वेदान्तेति । वेदान्तैर्निर्धास्तिं परं अमेव मूलं सारो यस्य स तथा । अविद्याऽध्यासः कामकर्माण्यव्यक्तमज्ञातचैतन्यमेतानि पार्ज तस्मात्प्रभव उत्पत्तिर्यस्य स तथा । अपरस्य ब्रह्मणो. विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मको हिरण्यगर्मः प्रथमोऽवस्थाभेदोऽङ्कुरोऽस्येति तथोक्तः । सर्वेषां प्राणिनां लिनशरीरविशेषास्त एव [ स्कन्धाः ] शाखामूलस्थानानि यस्य स तथोक्तः । तृष्णैव सलिलं तेन सेकः सेचन मोद्भूतो दो गर्व उच्छ्रायो यस्य स तथोक्तः । बुद्धीन्द्रियाणां ये विषयाः शब्दादयास्ते प्रवालाङ्कराः किसलयान्यस्येति तथोक्तः । श्रुत्यादीनि पलाशानि पत्राण्यस्येति तथा । पजवानाचारादीन्यनेकाः क्रिया एव सोमनानि पुष्पाण्यस्येति तथा । कचिद्यज्ञदानतपा- नीति पाठः । मुखदुःखे प्राणिणेदना एवामेको रसोऽस्येति तथा। प्राणिनिरुपजीव्यमनन्तस्वेन कह चास्मन्स तथा । फलतृष्णेय सलिलाबसेकतेन प्ररुडानि कर्मवासनादीनि मेनानि १० जटीकतानि ·- ११० टीकादयसमेतशाफरमायोपेता- [भध्या. पडी] सात्त्विकादिभावेन मिश्रीकृतानि हबद्धान्यपान्तरमूलानि यस्येति स तथोक्तः। सत्यनामादिषु सप्तलोकेषु ब्रह्मादीनि भूतान्येव पक्षिणस्तैः कृतं नीडमास्पदं यस्मिन्स तथोक्तः । प्राणिनां सुखदुःखाभ्यामुतौ हर्षशोको ताभ्यां यथासंसोन नातानि नृत्यं च गीतं च गानं च पादित्रं च वाद्यसामान्यं वलितं च कलिविशेष आस्फोटितं च भुजाबन्धो हर्षितं चाऽऽमोदविशे. पस्तजन्यपरहस्तायाकर्षणमाकृष्टं च तानि तथा तानि च रुदितादयोऽनेके शब्दाश्च ते कृतस्तुमुलीमूनो महारयो यस्मिन्स तयेति विग्रहः । आस्फोटहसितस्यपि पाठः सुगमः । वेदान्तस्तत्त्वमस्यादिभिर्विहितं जनितं यत्प्रत्यगमिन्नब्रह्मज्ञानं तदेवासङ्गशस्त्रमप्रतिवध्यमान. शस्त्रं तेन कृत उच्छेदो नाशो यस्य स तथोक्तः । अश्वत्थशब्दस्य संसारे गौणी वृत्ति. माह-अश्वत्थवदिति । कामकर्मणी एव वातस्तेनेरितो नित्यः प्रचलितः स्वभावो यस्य स तथोक्तः । तिर्यक्शुनकादिनन्म । प्रेतोऽनग्निसंस्कृताज्ञनन्तूनामकस्थाविशेष आन्तरालिकः । आदिशब्देन स्वेदनन्यादया ग्राह्याः । तादृशैःशाखाभिरवाक्शाखः । सनातनश्चिरं प्रवृत्त. इत्यन्वयः । तत्र हेतुः-अनादित्वादिति । तदेवेत्यादिवाक्यमपेक्षिते । पूरयन्न्याचष्टे- पदिति । अविनाशस्वभावत्वे हेतुमाह-सत्यत्वादिति । प्रपञ्चस्य तद्वैपरीत्यमाह- वाचेत्यादिना । कदेत्यपेक्षायामाह-उत्पत्तीति ॥ १ ॥ यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एजति.निःसुतम् । महद्भयं वज्रमुयतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥ यद्विज्ञानादमृता मवन्तीत्युच्यते जगतो मूलं तदेव नास्ति ब्रह्मासत एवेदं निःसृतमिति तन्न । यदिदं किंच यत्किंचेदं जगत्सर्व प्राणे पर- स्मिन्नह्मणि सत्येजति कम्पते तत एवं निःसृतं निर्गतं सत्प्रचलति निय- मेन चष्टते । यदेवं जगदुत्पत्त्यादिकारणं ब्रह्म तन्महद्भयम् । महा तद्भयं च विमेत्यस्मादिति महद्भयम् । वज्रमुद्यतमुद्यतमिव वाम् । यथा बज्रोद्यतकरं स्वामिनमामिमुखीभूतं दृष्ट्वा भृत्या नियमेन तच्छा. सने वर्तन्ते तथेदं चन्द्रादित्यग्रहनक्षत्रतारकादिलक्षणं जगत्सेश्वरं नियमेन क्षणमप्यविधान्तं वर्तत इत्युक्तं मवति । य एतद्विदुः स्वात्मप्रवृ. तिसाक्षिमूतमेकं ब्रह्मामृता अमरणधर्माणस्ते भवन्ति ॥२॥ आ० टी०-कार्यस्य शून्यतापर्यन्तं नस्यासत्वपूर्वकमेव जन्म ततो नास्ति मूल- मिति शङ्कते-पहिज्ञानादिति । तन । शशविषाणादेरसतः समुत्पत्त्यदर्शनासत्पूर्व- म. घ. च. ' सनिर्ग 126...म. ट... देव जाम.. ये ।

·[ अध्या० १ वाटी ] काठकोपनिषत् । १९॥ कस्वप्रसिद्धेश्वास्ति सदूर वस्तु जगतो मूलं तक प्राणपदलक्ष्यं प्राणप्रवृत्तेरपि हेतुत्वा- दित्यर्थः ॥ २ ॥ गो० टी०-कार्यस्य शून्यपर्यन्तं नाशादसत्पूर्वकमेव जन्म ततो नास्ति मूलमिति शहते-यद्विज्ञानादिति । परिहरति-तन्नेति । शशविषाणादेरसत उत्पत्त्यदर्श नास्कार्यस्य सत्पूर्वकत्वप्रसिद्धेश्चास्ति सद्रूपं वस्तु जगतो मूलं तश्च प्राणपदलक्ष्यं प्राणवृत्तेरपि हेतुत्वादित्यर्थः । धास्वयं प्रकटयति-तत एवेति । नात्र वाक्येषु ब्रह्मणो विच्छेदोऽ. स्तीत्यभिप्रेत्योत्तरं वाक्यं व्याचष्टे -यदेवमित्यादिना । उद्यतं वज्रमिव वज्रमुद्यतम् । पदार्थमभिधाय तात्पर्यमाह-यथेत्यादिना । एतच्छब्दार्थमाह-स्वात्मेति । स्वसंबन्ध्यन्तःकरणप्रवृत्तीनां साक्षिभूतमित्यर्थः । य एतद्विदुस्तेऽमृता भातीत्यन्वयः॥२॥ कथं तद्भयाजगद्वर्तत इत्याह- भयादस्पानिस्तपति भयातपति सूर्यः ।। भयादिन्दश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥ भयादीत्यो परमेश्वरस्यामिस्तपति मयात्तपति सूर्यो मयादिन्द्रम वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः । न हीश्वराणां लोकपालानां समर्थानां सतां नियन्ता चेद्वज्रोद्यतकरवन्न स्यात्स्वामिभयभीतानामिव मृत्याना नियता प्रवृत्तिरुपपद्यते ॥ ३ ॥ आ० टी०-॥३॥ गो० टी०-सूर्यादीनां नियतप्रवृत्त्यनुपपत्त्या नियामकत्वेन संभावितं यत्पारमेश्वर रूपं तदवगमायेह यत्नः कर्तव्य इत्याक झापूर्वकमाह-कथं तदित्यादिना । न हि नियता प्रवृत्तिरुपपद्यत इति संबन्धः ॥ ३ ॥ इह चेदशकद्बोधुं प्राक्शरीरस्य विस्रसः ॥ ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥ तोह जीवन्नेव चेद्यनशकच्छक्नोति शक्तः समानात्येतद्भयकारणं ब्रह्म बोद्धमवगन्तुं प्राक्पूर्व शरीरस्य विस्रमोऽवसं सनात्पतनासंसार बन्धनाद्विमुच्यते । न चेदशकदोढुं ततोऽनवबोधात्सर्गेषु सुज्यन्ते पेषु प्रष्टव्याः प्राणिन इति सर्गाः पृथिव्यादयो लोकास्तेषु सर्गेषु लोके 14 .... म र.रस्य । ११. 'पुकरीरमा ।।अ.सरमा ।

·टीकाइयसमेताकरमायोपेता- (०२खी। शरीरवाय शरीरमावाय कल्पते समर्थो भवति शरीरं गृहाती। तस्माच्छरीरविलंसनात्यागात्मबोधाय यत्न आस्थेयः ॥४॥ आ० टी०-सूर्यादीनां नियतप्रत्यनुपपत्त्या नियामकत्वेन संभावितं यापारमे. घरं रूपं तदवगमायवेह यत्नः कर्तव्य इत्याह-तञ्चेति । इहैव बोद्धं शकः सनिदेव बेजानाति तदा मुच्यत एवेति संपन्धः ॥ ४ ॥ गो० टी०--तहैव बोद्धुं शक्तः सन्निहैव चेजानाति तदा मुख्यत एवेति संबन्धः। लव इत्यस्य व्याख्यानमनवनोधादिति । परमात्मावगमाय यल कार्य इत्युक्तमुपसंहरति- तस्मादित्यादिना ॥ ४ ॥ यस्माविहवाऽऽत्मनो दर्शनमादर्शस्थस्येव मुखस्य पदमुपपद्यते न लोकान्तरेषु ब्रह्मलोकादन्यत्र । स च दुष्पापः । कथमित्युच्यते- यथाऽऽदर्श तथाऽऽत्मनि यथा स्वमे तथा पितृलोके यथाऽप्सु परीन दहशे तथा गन्धर्वलोके छायातप- योरिव ब्रह्मलोके ॥ ५॥ यथाऽऽदर्शे प्रतिबिम्बमूतमात्मानं पश्यति लोकोऽत्यन्त विविक्तं तथे. हाऽऽत्मनि स्वबुद्धावादर्शवग्निर्मलीभूतायां विविक्तमात्मनो दर्शनं भव. तीत्यर्थः । यथा स्वप्नेऽविविक्तं जाग्रद्वासनोद्भूतं तथा पितृलोकेऽवि. विक्कमेव दर्शनमात्मनः कर्मफलोपभोगासक्तत्वात् । यथा चास्ववि- भक्तावयवमात्मरूपं परीव ददृशे परिदृश्यत इव तथा गन्धर्वलोकेऽवि- विक्कमेव दर्शनमात्मनः । एवं च लोकान्तरेष्वपि शास्त्रपामाण्यादषग. ध्यते । छायातप्रयोरिबात्यन्तविविक्तं ब्रह्मलोक एवैकस्मिन् । सप दुष्प्रापोऽत्यन्तविशिष्टंकमज्ञानसाध्यत्वात् । तस्मादात्मदर्शनायेहेव पत्नः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ ५॥ आ० टी०-॥५॥ गो० टी०-यथाऽऽदर्श इत्यादिकाक्थं व्याख्यातुं पातनिकामाह-यस्मादित्या. *दर्शनमात्मन इति प्रयः करिम स्यादिति टीकानुरोधेन ज्ञायते । क....."मेवाऽअमनो दर्शन. म. द. पा.... पाउस..म... परिर।५... विभक्त । प. प. ... 'धर्म', ·[ अध्या० २ वल्ली ३ ] काठकोपनिषत् । दिना । इहैव मनुष्यदेह एव । यथाऽऽदर्शस्थस्य मुखस्य स्पष्टमुपलब्धिस्तथाऽऽत्मा यस्मादात्मनि स्पष्टमुपलभ्यते तस्मादिहैवाऽऽत्मनो दर्शनमित्यन्वयः । एवकारल्यावर्त्य- माह-नेति । तर्हि ब्रह्मलोकेऽपि तदर्शनं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-ब्रह्मेति । ननु तर्हि ब्रह्मलोक एवाऽऽत्मनो दर्शनं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-स चेति । आकाङ्क्षापूर्वकम. वतारितवाक्यं व्याचष्टे-कथमित्यादिना । स्वप्न इत्यत्राविविक्तमिति पदच्छेदः । पितृलोक आत्मदर्शनमिति शेषः । पितृलोके दर्शनस्याविविक्तत्वे हेतुमाह-कर्मफलेति । गन्धर्वलोकग्रहणमुपलक्षणमित्याह-एवमिति । एकस्मिन्नात्मदर्शनमित्यनुवर्तते । दुष्प्रा. पत्वे हेतुमाह-अत्यन्तेति । विशिष्टं कर्माश्वमेधादि तत्सहितं ज्ञानमुपासनं तत्साध्य- स्वादित्यर्थः । पदतात्पर्यार्थमाह-तस्मादिति । इहैव मनुष्यशरीर एव ॥ ५ ॥ कथमसी बोद्धव्यः किं वा तदवबोधे प्रयोजनमित्युच्यते- इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥ इन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां स्वस्वविषयग्रहणप्रयोजनेन स्वकारणेभ्य आकाशादिभ्यः पृथगुत्पद्यमानानामत्यन्त विशुद्धारफेवलाञ्चिन्मात्राम- स्वरूपात्पृथग्भावं स्वभावविलक्षणात्मकतां तथा तेषामेवेन्द्रियाणामुदया- स्तमयों चोत्पत्तिप्रलयौ जाग्रत्स्वापावस्थापेक्षया नाऽऽत्मन इति मत्वा ज्ञात्वा विवेकतो धीरो धीमान्न शोचति । आत्मनो नित्यैकस्वमावस्या- व्यभिचाराच्छोककारणत्वानुपपत्तेः । तथा च श्रुत्यन्तरं तरति शोकमान स्मविदिति ॥६॥ - आ० टी०-॥ ६ ॥ । गो० टी०-उत्तरं वाक्यमाकाङ्क्षापूर्वक योजयति-कथमित्यादिना । इन्द्रि. यग्रहणमुपलक्षणमित्याह-स्वविषयेति । विषयाः शब्दादयस्तेषां ग्रहणमेव प्रयोजनं तेन सहेत्यर्थः । इन्द्रियाणां नित्यत्वं व्यावर्तयति-आकाशेति । पृथग्भावप्रतियोगिनं निर्दिशति-अत्यन्तेति। विलक्षणात्मकतां मत्वेत्यन्वयः। एवमुत्पत्तिप्रलयौ मत्वेत्यन्वयः । मननप्रकारं दर्शयति-जाग्रदिति । नाऽऽत्मनस्ताविति मत्वेति संबन्धः । उत्पत्तिप्रलयौ १ग. इ. च. श. म. ठ. स्ववि। २ ग. घ. "दिभ्य उत्प। ३. इ. म. ट. 'न्तशु । । ग. घ च. 'त्मकस्व । ५ क. ख. ज. यौ च यत्पृथगुत्परमानानामुप । ६ क. स. च. ज. यौ च जा। ७.अ. ब. ट. °पापे°16 क.स. ज. °कत्वस्वकच. क्त्वा- दव्य । १० क. स. प. ज. च्छोकादिका। ११ म. ट. ति। आत्म'।

·११४ टीकाद्वयसमेतशांकरमाष्योपेता- (अध्या०२ वाली३] जायस्वनावस्थापेक्षया नाऽऽस्मन इति पाठान्तरं सुगमम् । ज्ञाने साधनमाह-विवेकत इति । धीमान्प्रत्यग्बीक्यपर्यवसन्नमतिः । शोकाभावे हेतुमाह-आत्मन इति ॥६॥ यस्मादात्मन इन्द्रियाणां पृथग्माव उक्तो नासो बहिरधिगन्तव्यो पस्मात्प्रत्यगात्मा स सर्वस्य, तत्कथमित्युच्यते- इन्द्रियेश्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वा- दधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७ ॥ इन्द्रियेभ्यः परं मन इत्यादि । अर्थानामिहेन्द्रियसमानजातीयत्वा. विन्द्रियग्रहणेनैव ग्रहणम् । पूर्ववदन्यत् । सत्त्वशब्दावुद्धिरिह ॥ ७ ॥ आ० टी०-इन्द्रियेभ्यः परा ह्या इति पूर्वमुक्तमिह स्वर्थानामग्रहणात्सर्वप्रत्यगा- स्मत्वं न संभवतीत्याशयाऽऽह-अर्थानामिहेति ॥ ७ ॥ गो० टी०-साध्याहारमुदयास्तमयौ च यदित्यत्र यच्छब्दं व्याचष्टे-यस्मा- दिति । तस्मान्नासौ बहिरव(धि)गन्तव्य इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-यस्मा- दिति । सर्वस्येति । तस्मान्न बहिरव(धि) गन्तव्यः । किंतु प्रत्यक्त्वेनैवावगन्तव्य इति शेषः । तदिति पृथग्भावप्रत्यक्त्वे । इन्द्रियेभ्यः परा धर्था इति पूर्वमुक्तमिह त्वग्रह- णासर्वप्रत्यगात्मस्वं न संभवतीत्याशङ्क्याऽऽह-अर्थानामिहेति । पूर्ववदन्य- दिति । अन्यत्परत्वाद्युपवर्णनम्।'पूर्ववदिन्द्रियेभ्यः परा ह्या इतिव्याख्यानवदित्यर्थः ॥७॥ अव्यक्तातु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतंत्वं च गच्छति ॥ ८॥ अव्यक्तानु परः पुरुषो व्यापको व्यापकस्याप्याकाशादेः सर्वस्य कारणत्वात् । अलिङ्गो लिङ्गयो गम्यते येन तल्लिङ्गे बुद्धयादि तदवि- धमानमस्येति सोऽयमलिङ्ग एवं । सर्वसंसारधर्मवर्जित इत्येतत् । यं ज्ञात्वाऽऽचार्यतः शास्त्रतश्च मुच्यते जन्तुरविद्यादिहृदयग्रन्थिभि वन्नेव पतितेऽपि शरीरेऽमृतत्वं च गच्छति । सोऽलिङ्गः परोऽव्यक्तात्पुरुष इति पूर्वणैध संबन्धः ॥ ८॥ क...त्मा सर्व। २ ग घ. च. त्य कथ' । ३ क. रिहोच्यते ॥ ॥ म. च. तस्करणं लि। ५१. करगं बु। ६ क ख. ज. °व च । स । ७. परो धन्य। क...ज.म.

·[अध्या० २ कल्ली ३] काठकोपनिषत् । आ० टी०-बुद्धिसुखदुःखादिः साश्रयो गुणत्वाद्रूपवदिति वैशेषिका अनुमिमते तदसत् । साश्रयत्वमात्रसाधने सिद्धसाधनत्वान्मनस एव कामादिगुणवत्त्वश्रवणादात्मा- श्रयत्वकल्पने च निर्गुणत्वशास्त्रविरुद्धत्वादात्मना सह बुध्यादरविनामावाग्रहणाच्च बुधादि नाऽऽत्मलिङ्गमित्याह-लिङ्गचते गम्यते येनेति ॥ ८ ॥ गो० टी०-व्यापकत्वे हेतुमाह-व्यापकस्येति । बुद्यादि साश्रयं गुणत्वादू पादिवदिति वैशेषिका अनुमिमते तदसत्साश्रयत्वाताधने सिद्धसाधनत्वान्मनस एव कामा- दिगुणवत्त्वश्रवणादात्माश्रयत्वकल्पने च निर्गुणवत्प्रतिपादकशास्त्रविरोधादात्मना सह बुद्ध्या. देरविनाभावाग्रहणाच्च न बुद्ध्यायात्मलिङ्गमित्याह-लिङ्गन्यते गम्यते येनेति । मुच्यतेऽमृतस्वं च गच्छतीति वाक्ययोः पौनरुकत्यं परिहरन्न्याचष्टे-यं ज्ञात्वेत्या- दिना ॥ ८॥ कथं नीलिङ्गस्य दर्शनमुपपद्यत इत्युच्यते- न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्च- नैनम् ॥ हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लुप्तो य एतद्वि- दुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९॥ न संदृशे संदर्शनविषये न तिष्ठति प्रत्यगात्मनोऽस्य रूपम् । अतो न चक्षुषा सर्वेन्द्रियेण । चक्षुर्ग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् । पश्यति नोपलभते कश्चन कश्चिदप्येनं प्रकृतमात्मानम् । कथं तांह तं पश्येदित्युच्यते-दादा हृत्स्थया बुद्धया । मनीण मनसः संकल्पादिरूपस्येप्टे नियन्तृत्वेनेति मनीट् तया हृदा मनीषोऽविकल्पयिया । मनसा मननरूपेण सम्यग्द- र्शनेन । अभिक्लृप्तोऽभिसथितोऽभिप्रकाशित इत्येतत् । आत्मा ज्ञातुं शक्यंत इति वाक्यशेषः । तमात्मानं ब्रह्मतो विदुरमृतास्ते भवन्ति॥९॥ आ० टी०-कथं दर्शनमुपपद्यत इति प्रष्टुः कोऽभिप्रायः किं विषयतया दर्शन वक्तव्यमुताविषयतयैव दर्शनोपायो वाच्यः । प्रथमं प्रत्याह-न संदृश इति । रूपा- दिमत्तद्विशेषणं च दर्शनविषययोग्यं भवति तदभावादित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह-कथं तीति । बाह्यकरणग्रामोपरमेऽपि यदा मनो विषयान्संकल्पयते तदा मुमुक्षोर्बुद्धिस्तस्य नियन्त्री भवति । हे मनः किमर्थ त्वं पिशाचवत्प्रधावति । न तावत्स्वप्रयोजना. थम् । तव जडत्वात्प्रयोजनसंबन्धानुपपत्तेविषयाणां च क्षयिष्णुत्वादिदोषदुष्टानां, संक- क. स. म. तहिं तस्यालि°। २ क. ज. शे द।..म ठ. 'कृतात्मा'१४. 'ह तस्पश्खें । ट. 'हिं । ५ क. ख अषा विकल्पवर्तितया ।म। ६8: ब. ट.क्य है।

·टीकायसमेतशांकरमायोपेता- [अ० पल्ली ३] न्धेन प्रयोजनानुपपत्तेः । नापि चेतनार्थम् । तस्थासङ्गत्वात्परमानन्दस्वभावत्वाञ्चेति नियन्तृत्वेन बुद्धिर्मनीडुच्यत इत्याह-मनस इति । अधिकल्पयित्र्येति । विषय- कल्पनाशून्यया ब्रह्मास्मीत्यविषयतथैव ब्रह्मभावव्यञ्जिकया महावाक्योत्थया बुद्धिवृत्त्या ज्ञातुं शक्यत इति संबन्धः । कथंभूत आत्मेत्यत आह-मनसेति । यद्यन्मया दृश्यते बाह्यं घटादि तत्तदहं यथा न भवामि तथाऽस्मिन्नपि संघाते यद्यदृश्यं तत्तदहं न भवामि किंतु योऽत्र ज्ञोऽशः सोऽस्मि सर्वशरीरेष्वेकलक्षणलक्षितत्वादेक एवेति विचारेण प्रथमं संभावित इत्यर्थः ॥ ९ ॥ गो० टी०-अलिङ्गत्वे दर्शनमनुपपन्नमिति पृच्छति-कथमिति । प्रष्टुः कोऽभि. प्रायः किं विषयतया दर्शनं वक्तव्यमुताविषयतयैव दर्शनोपायो वाच्य इति । प्रथम प्रत्याह -न संदृश इति । अस्य प्रत्यगात्मनो रूपं न संदर्शनविषये तिष्ठतीत्यन्वयः । रूपादिमदर्शनयोग्यं भवति तदभावादिति भावः । द्वितीयं प्रत्याह-कथं तहीति । बाह्यकरणग्रामोपरमेऽपि यदा मनो विषयान्संकल्पयते तदा मुमुक्षोबुद्धिस्तस्य नियन्त्री भवति । हे मनः किमर्थ स्वं पिशाचवद्धावसि न तावत्स्वप्रयोजनार्थ जडत्वात्प्रयोजनसं- बन्धानुपपत्तेविषयाणां च क्षयिष्णुत्वादिदोषदुष्टानां संबन्धेन प्रयोजनानुपपत्तेः । नापि चेतनार्थ तस्यासङ्गत्वात्परमानन्दस्वभावत्वाचेति नियन्तृत्वेन बुद्धिर्मनीडित्युच्यत इत्याह- मनस इति । अभिप्रकाशित इति । योऽत्र संघाते ज्ञोऽशः सोऽस्मिन्सर्वशरीरेष्वे- कलक्षणलक्षितस्वादेक एवेति विचारेण प्रथमं संभावित इत्यर्थः ॥९॥ सा हृन्मनीट्रकथं प्राप्यत इति तदर्थों योग उच्यते- यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टंति तामाहुः परमां गतिम् ॥ १ यदा यस्मिन्काले स्वविषयेभ्यो निवतितान्यात्मन्येव पचे ज्ञानानि । ज्ञानार्थत्वाच्छ्रोत्रादीन्द्रियाणि ज्ञानान्युच्यन्ते । अवतिष्ठन्ते सह मनसा यदनुगतानि तेन संकल्पादिव्यावृत्तेनान्तःकरणेन । बुद्धिश्चाध्यवसायल- क्षणा न विचेप्टंति स्वव्यापारेषु न विचेष्टते न व्याप्रियते तामाहुः परमां गतिम् ॥१०॥ आ० टी०- श्रुतवेदान्तानामपि केषांचिद्ब्रह्मास्मीतिबुद्रिस्थैर्यादर्शनादस्ति किंचि. प्रतिबन्धकान्तरं तदपनयोपायोऽप्यन्यो वक्तव्य इत्यभिप्रेत्याऽऽह-सा हृदिति । श्रवणमननाम्यां प्रमाप्रमेयासंभावनानिरासेऽपि चित्तस्यानेकाग्रतादोषः प्रतिबन्धकः संभ- १.बन्धलेन । २ घ. दर्थ यो । ३ क.ख. च. ते ता। क. ख. च.व । ज्ञानार्थ°१५ क. च. 'दीनीन्द्रि। ६ क. ख. ज.टते स्व°। ७. ख. च. ज. न।

·[ अध्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । वति तदपनयाय योगोऽनुष्ठातव्य उपदिश्यत इत्यर्थः । यदनुगतानीति । येन येन मन. साऽधिष्ठितानि तेन तेन सहावतिष्ठन्ते निवृत्तव्यापाराणि भवन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ गो० टी०- श्रुतवेदान्तानामपि केषांचिद्ब्रह्मास्मीतिबुद्धिस्थैर्यादर्शनादस्ति प्रतिबन्धा- न्तरं तदपनयनायान्योऽप्युपायो वक्तव्य इत्याह-सा हृन्मनीडिति । श्रवणमननाभ्यां प्रमेयासंभावनानिरासेऽपि चित्तस्यानेकाग्रतादोषः प्रतिबन्धकः संभवति तदपनयनाय योगोऽनुष्ठेय उपदिश्यत इत्यर्थः । ज्ञायतेऽनेनार्थ इति व्युत्पत्त्या ज्ञानशब्देन श्रोत्राद्युच्यत इत्याह-ज्ञानेति । यदनुगतानि संकल्पाद्यात्मकं यदन्तःकरणं तेनानुगतानि तेनान्तःकर- णेन सहावतिष्ठन्ते निवृत्तव्यापाराणि भवन्तीत्यन्वयः । बुद्धिश्चेति । येन येनेन्द्रियेण सहकृता विषयपरिच्छेदाय प्रभवति तेन तेन सहावतिष्ठते निवृत्तव्यापारा भवतीत्यर्थश्चकारा- द्गम्यते । परमां गतिमिति । उत्कृष्टफलसाधनत्वात्परमत्वम् ॥ १० ॥ तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११ ॥ तामीदृशीं तदवस्था योगमिति मन्यन्ते वियोगमेव सन्तम् । सर्वान. र्थसं+योगवियोगलक्षणा हीयमवस्था योगिनः । एतस्यां ह्यवस्थायाम- विद्याध्यारोपणवर्जितस्वरूपप्रतिष्ठ आत्मा । स्थिरामिन्द्रियधारणां स्थिरामचलामिन्द्रियधारणांबाह्यान्तःकरणानां धारणमित्यर्थः। अप्रमत्तः प्रमादवर्जितः समाधानं प्रति नित्यं यत्नवांस्तदा तस्मिन्काले यदेव प्रवृ. त्तयोगो भवतीति सामर्थ्यादवगम्यते । न हि बुध्द्यादिचेष्टाभावे प्रमाद. संभवोऽस्ति । तस्मात्मागेव बुद्धयादिचेष्टोपरमादप्रमादो विधीयते । अथवा यदेवेन्द्रियाणां स्थिरा धारणा तदानीमेव निरङ्कुशमप्रमत्तत्व- मित्यतोऽभिधीयतेऽप्रमत्तस्तदा भवतीति । कुतः । योगो हि यस्मात्प्रम. वाप्ययावुपर्जनापायधर्मक इत्यर्थोऽतोऽपायपरिहारायाप्रमादः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥११॥ आ०टी०-वियोगमेव सन्तं योगमिति विरुद्धलक्षणया मन्यन्त इत्युक्तं तत्स्फु- टयति-सर्वानर्थेति । उपसंहृतं मनो यदि सुषुप्तिं गच्छेत्तदा साऽनर्थबीजावस्था * छान्दसत्वात्साधुत्वम् । + टीकायां संयोगपदोल्लेखो नास्ति । संगोगपूर्वको वियोग इति तु विग्रहों भवत् । १२. म. ट. दृशीमव । १६.भ... जिंतः स्व । ३.म. ट.रणाम क... ज. "त्यं प्रय। ५ म. द. तो विधी ६ घ. जनना।

·११८ टीकास्यसमेतशांकरभाष्योपेता- (अध्या०२ वल्ली२]
भवति । तव्यावृत्तये पूर्ण ब्रह्मास्मीत्यावृत्तौ योजयेदावृत्ती नियुक्तं विषयेषु विक्षिप्तं चेत्स्या-
तदोषदर्शनेन ततोऽपि व्यावर्तयेत् । व्यावृत्तमपि ततस्तटस्थं चेत्स्यात्साऽपि यावत्कषाया-
वस्था ततो निरुद्धं मनो यदा न जागर्ति न स्वपिति न चान्तरालावस्थं भवति पूर्णब्रह्माय.
मासकतयैव क्षीणं भवति तदा सर्वानर्थवियोगलक्षणा माऽवस्था भवतीत्यर्थः । योगारम्भ.
काले प्रमादवर्जनं विधेयतया व्याख्यायानुवादपरतया ब्याचष्टे-अथवेति । विधिपक्षे हेतुं
पृच्छति-कुत इति ॥ ११ ॥
गो० टी०-वियोगमेव सन्तं योममिति विरुद्धलक्षणया मन्यन्त इत्युक्तं तत्स्फुट.
यति-सर्वानर्थेति । यद्यद्वाह्यं घटादि तत्तदहं न भवामि यथा तथाऽस्मिन्नपि संघाते
यद्यदृश्यं तत्तदहं न भवामि किंतु पूर्ण ब्रह्मास्मीत्येवमाकारवृत्तौ चित्तं योजयेत्तच्चित्तं विषयेषु
विक्षिप्तं चेत्स्याद्विषयदोषदर्शनेन व्यावर्तयेयावृत्तं रागादिमचेत्स्यात्साऽपि कषायावस्था
ततो निरुद्धं मनो यदा न जागर्ति न स्वपिति न चान्तरालावस्थं भवति न च रसस्वादयुक्तं
पूर्णब्रह्मावभासकतयैव क्षीणं भवति तदा सर्वेभ्योऽनर्थेभ्यो वियोगोऽसंबन्ध एवं(व) लक्षणं
स्वरूपं यस्याः सा ताशी भवतीत्यर्थः । हिशब्दो वेदान्तप्रसिद्धथवद्योतकः । अस्या
अवस्थायाः प्रयोजनमाह-एतस्यामिति । लयविक्षेपकषायरसस्वादवर्जितायाम् । आत्मा
ज्ञातुं शक्यत इति शेषः । कथंभूत आत्मेत्यत आह-अविद्याध्यारोपणेति ।
कचिदविद्याध्यारोपणवर्जिता स्वरूपप्रतिष्ठाऽऽस्मन इति पाठअन्तरम् । पूर्वोक्तामवस्थां विधि-
नष्टि-स्थिरामिति । योगारम्भकाले प्रमादवर्जनं श्रुतिर्विधत्त इत्याह-अप्रमत्त
इति । सामादिति । प्रमादवर्जनमन्तरा योगस्य दुष्प्रापत्वादित्यर्थः । ननु
योगोत्तरकालमेवाप्रमादो विधीयतामित्याशङ्कयाऽऽह-न हीत्यादिना । अभाव इति
पदच्छेदः । योगारम्भकाले प्रमादवननं विधेयतया व्याख्यायानुवादपरतया व्याचष्टे-
अथवेति । विधिपक्षे हेतुं पृच्छति-कुत इति ॥ ११ ॥
बुद्धयादिचेष्टाविषयं चेब्रह्मेदं तदिति विशेषतो गृह्येत बुद्धयाधुपरमे
च ग्रहणकारणामावादनुपलभ्यमानं नास्त्येव ब्रह्म । यद्धि करणगोचर
तदस्तीति प्रसिद्धं लोके विपरीतं चासदित्यतश्चानर्थको योगोऽनुपलभ्य.
मानत्वाद्वा नास्तीत्युपलब्धव्यं ब्रह्मेत्येवं प्राप्त इदमुच्यते । सत्यम्-
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।
अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥

·[ अध्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् ।। नैव वाचा न मनसा न चक्षुषा नान्येरपीन्द्रियैः प्राप्तुं शक्यत इत्यर्थः । तथाऽपि सर्वविशेषरहितोऽपि जगतो मूलमित्यवगतत्वादस्त्येव कार्यप- विलापनस्यास्तित्वनिष्ठत्वात् । तथा हीदं कार्य सूक्ष्मतारतम्यपारम्पर्ये. णानुगम्यमानं सद्बुद्धिनिष्ठामेवावगमयति । यदाऽपि विषयपविलापनेन प्रविलाप्यमाना बुद्धिस्तदाऽपि सा सत्पत्ययगंमैंव बिलीयते बुद्धिर्हि न: प्रमाणं सदसतोर्याथात्म्यावगमे । मूलं चेजगतो न स्यादसदन्वितमेवेदं कार्यमसँदित्येवं गृह्यत न त्वेतदस्ति सत्सदित्येव तु गृह्यते । यथा सुदा- दिकार्य घटादि मुदाद्यन्वितम् । तस्माज्जगतो मूलमात्माऽस्तीत्येवोपल. धंव्यः । कस्मात् । अस्तीति अवतोऽस्तित्ववादिन आगमार्थानुसारिणः श्रद्दधानादन्यत्र नास्तिकवादिनि नास्ति जगतो मूलमात्मा निरन्वयमेवेदं कार्यममावान्तं प्रेषिलीयत इति मन्यमाने विपरीतदार्शनि कथं तब्रह्म तत्वत उपलभ्यते न कथंचनोपलभ्यत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ आ० टी०- उत्तरमन्त्रमवतारयितुं शङ्कामुद्भावयति-बुद्धयादिचेष्टाविषयं चेदिति । घटोऽस्तीति प्रतिपन्नस्य घटस्य मुद्राभिवाताद्विलापने घटाकार एव विलीयते नास्तित्वांशस्तस्य कपालादावप्यनुवृत्तिदर्शनात् । अतः कार्यप्रविलापनस्यास्तित्वनिष्ठत्वान शून्यतापर्यवसायी लय इत्युक्तमेतत्स्फुटयति-तथा हीति । स्थूलस्य कार्यस्य विलये सूक्ष्मं तत्कारणमवशिष्यते तस्यापि विलये ततः सूक्ष्ममिति यावदर्शनव्याप्तिमुपलभ्य यत्र न दृश्यते तत्रापि मूर्तविलयस्यावश्यंभावित्वात्सन्मात्रमेवामूर्तमवतिष्ठत इति कार्यमेव सौ(स) क्ष्मतारतम्यपारम्पर्येणानुश्रियमाणं सद्बुद्धिनिष्ठां पुरुषस्य ग (पस्यावग )मयतीत्यर्थः । ननु यदृश्यं तदसद्यथा स्वप्नदर्शनमिति व्याप्तिदर्शनादस्तित्वेन दृश्यस्यासत्त्वात्सद्बुद्धिरपि नास्त्येवेत्याशङ्कयाऽऽह-यदाऽपीति । सद्बुद्धिरपि नास्तीत्येवंभूतः प्रत्ययोऽवश्यमस्ती- त्यभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा निषेधव्यवहारायोगात् । अतोऽन्ततो गत्वा सद्बुद्धिः स्वीकृता स्थादित्यर्थः । ततः किमित्यत आह-बुद्धिीति । व्यभिचारिप्वपि विषयेषु सन्मात्र- बुद्धेरव्यभिचारदर्शनाद्बुद्धश्च स्वतः प्रामाण्यात्सन्मानं वस्त्वभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । इतश्च सदेव मूलं जगतो वाच्यमित्याह-मूलं चेदिति । नास्ति जगतो मूलं ब्रह्मेत्यवगमेऽपि प्रतियोगितया ब्रह्मज्ञानसंभवास्किमिति मुमुक्षुणा ब्रह्मज्ञानकामेनास्तीत्येवोपलब्धव्यमित्याह- - १ क... ट. चा वा म°। २. म. सा. म. ट. तथा हि स° प. 'विलयत्या । ५ घ. इ.स.म. ट ठ. तत्र हो । य. तथा हि तत्र ही म.म. ट. सत्यप्रत्य' । . क. च. ट. गर्भव । ग. प. च. ज. सदसदि । ९ ग. घ. मृदसत्ये का। क. स. ज. 'धव्यम् ।।ग. घ. च. रितवा। १२ क... म. ट. प्रली 108.म. ट. ह्मतरवमुप। - ·१२० टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या. वल्ली] कस्मादिति। प्रतियोगितया ज्ञानस्य निषेध्यत्वादात्मतया ज्ञानं न स्यादतो ब्रह्मज्ञानकामे- नास्ति जगन्मूलमित्यवगन्तव्यमेवेत्याह-अस्तीति बुवत इत्यादिना ॥ १२ ॥ गो० टी०-उत्तरमन्त्रमवतारयितुं शङ्कामुद्भावयति-बुद्धयादिचेष्टाविषयं चेदिति । घटोऽस्तीति प्रतिपन्नस्य घटस्य मुद्रप्रहाराद्विलापने घटाकार एवं प्रविलीयते नास्तित्वांशस्तस्य कपालादावप्यनुवृत्तिदर्शनादतः कार्यप्रविलापस्यास्तित्वनिष्ठत्वान्न शून्यता. पर्यवसायी लय इत्युक्तमेतत्स्फुटयति-तथा हीति । स्थूलस्य कार्यस्य विलये सूक्ष्म तत्कारणमवशिष्यते तस्यापि विलये ततः सूक्ष्ममिति यावद्दर्शनव्याप्तिमुपलभ्य यत्र न दृश्यते तत्राप्य मूर्तविषयत्वावश्यंभावित्वात्सन्मात्रमेवामूर्तमवतिष्ठा इति कार्यमेव सूक्ष्मतारतम्यपारम्पर्धेगानुभूयमानं सत्त्वबुद्धिनिष्ठां पुरुषस्य ग(षस्यावग)मयतीत्यर्थः । ननु यदृश्यं तदसद्यथा स्वप्नदृश्यमिति व्याप्तिदर्शनादस्तित्वेन दृश्यस्य सर्वस्यासत्त्वात्सद्बुद्धिरपि नास्त्येवेत्याशङ्कयाऽऽह-यदाऽपीति । सद्बुद्धिरपि नास्तीत्येवं प्रत्ययोऽवश्यमभ्युपग- नतव्योऽन्यथा निषेधव्यवहारायोगात् । अन्ततो गत्वा सद्बुद्धिः स्वीकृता स्यादित्यर्थः । ततः किमित्यत आह-बुद्धिीति । व्यभिचारिष्वपि विशेषेषु सन्मात्रबुद्धेरव्यभिचारदर्श- नाबुद्धेश्च स्वतः प्रामाण्यात्सन्मानं वस्त्वभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । इतश्च सदेव जगतो मूलं वाच्यमित्याह-मूलं चेदिति । ननु नास्ति यजगतो मूलं ब्रह्मेत्यवगमेऽपि प्रतियो- गितया ब्रह्मज्ञानसंभवात्किमिति मुमुक्षुणा ब्रह्मज्ञानकामेनास्तीत्येवोपलब्धव्यमित्यत आह- त(क)स्मादिति । प्रतियोगितया ज्ञानस्य निषिद्धत्वादात्मतया ज्ञानं न स्यादतो ब्रह्म- ज्ञानकामेनास्ति मूलं जगत इत्यवगन्तव्यमित्याह-अस्तीति बुवत इत्यादिना । तस्मादस्तीति ब्रुवत इति पाठस्त्वनारूढः ॥ १२ ॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।। अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥ तस्मादपोह्यासद्वादिपक्षमामुरमस्तीत्येवाऽऽत्मोपलब्धव्यः सत्कार्यो बुद्धघायुपाधिः । यदा तु तद्रहितोऽविक्रिय आत्मा कार्य च कारणध्य- तिरेकेण नास्ति वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति श्रुतेस्तदा तस्य निरुपाधिकस्यालिङ्गस्य सदसदादिप्रत्ययविषयत्वव. जितस्याऽऽत्मनस्तत्त्वभावो भवति । तेन च रूपेणाऽऽत्मोपलब्धव्य इत्यनुवर्तते । तत्राप्युमयोः सोपाधिकनिरुपाधिकथोरस्तित्वतत्त्वमा. . . म. ट. 'त्येयोप। २ ख. ज 'ब्धव्यस्तत्वभावेन च स । ३ क.योस्तद्भाव, न. प.योनास्तित्वमा ·[अभ्या० २ वल्ली ३] काठकोपनिषत् । १२१ वयोः । निर्धारणार्थी षष्ठी । पूर्वमस्तीत्येवोपलब्धस्याऽऽत्मनः सत्का- योपाधिकृतास्तित्वप्रत्ययेनोपलब्धस्येत्यर्थः । पश्चात्मत्यस्तमितसर्वोपा- धिरूप आत्मनस्तत्वमावो विदिताविदिताभ्यामन्योऽवयस्वमावो नेति नेतीत्यस्थूलमनण्यवस्वमदृश्येऽनात्म्येऽनिलयन इत्यादिधुतिनिर्दिष्टःप्रसी- दत्यभिमुखी भवति । आत्मप्रकाशनाय पूर्वमस्तीत्युपलब्धवत इत्येतत् ॥ १३॥ आ० टी०-सोपाधिकस्याऽऽस्मनो ज्ञानान्मुक्त्यसंभवान्निरुपाधिकज्ञानायापि प्रय- तितव्यमित्याह-यदा विति । सोपाधिके प्रथमं स्थिरीभूतस्य तद्वारेण लक्ष्यपदार्याव- गमे सति क्रमेण वाक्यार्थावगतिः संभाव्यत इत्याह-तत्राप्युभयोरित्यादिना । सदु- पलभ्यमानं कार्यमुपाधिर्यस्य कारणत्वस्य तस्कृतो योऽस्तित्वप्रत्ययः कारणत्वादस्ति पर आत्मेति तेनोपलब्धस्येति योजना ॥ १३ ॥ गो० टी०-सोपाधिकस्याऽऽस्मनो ज्ञानान्मुक्त्यसंभवान्निरुपाधिकज्ञानाय प्रयति- तव्यमित्याह-यदा विति। सोपाधिकस्य प्रथमं स्थिरीभूतस्य तद्वारेण लक्ष्यपदार्थान- गमे सति क्रमेण वाक्यार्थावगमः संभवतीत्याह-तत्राप्युमयोरित्यादिना । सदुपल- म्यमानं कार्यमुपाधिर्यस्य कारणत्वस्य तत्कृतोऽस्तित्वप्रत्ययः कारणत्वादस्ति पर आत्मेत्यु- पलब्धस्येति योजना ॥ १३ ॥ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥१४॥ एवं परमार्थदर्शिनो यदा यस्मिन्काले सर्वे कामाः कामयित. व्यस्यान्यस्यामावात्प्रमुच्यन्ते विशीर्यन्ते येऽस्य प्राक्मतिबोधाद्विदुषो हृदि बुद्धौ श्रिता आश्रिताः। बुद्धिर्हि कामानामाश्रयो नाऽऽस्मा। काम: संकल्प इत्यादिश्रुत्यन्तराञ्च । अथ तदा मर्त्यः प्राक्प्रबोधादासीस प्रबो- धोत्तरकालमविद्याकामकर्मलक्षणस्य मृत्योविनाशादमृतो भवति, गम- नप्रयोजकस्य मृत्योर्षिनाशाद्मनानुपपत्तेरहैव प्रदीपनिर्वाणवत्सर्व- बन्धनोपशमाद्ब्रह्म समश्नुते ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ क. स. ज. नेति मत्थू । २ ग. प. प. श्रुतेनिदि । ३ ग. घ. च. मारमदग. व. च. न्यस्यामा । ५. म. ट. °१३ बो।६ क. घ. °स्य वा मृ। . अ.ज. पत्त: तेनेह। १६ ·१२२ टीकाद्वयसमेतशांकरमान्योपेता- (भण्या०९ पली२] आ० टी०-सर्वे कामा इति । प्रवृत्तफलकोपस्थापिते शरीरस्थितिनिमित्तान- पानादौ प्रवृत्तिकारणेच्छाव्यतिरिक्ताः सर्वे कामाः काम्येन ज्योतिष्टोमादिना स्वर्ग प्राप्स्यामि पुर्या(रा.)राधनेन जनं वशी करिष्यामीत्येवमादयः स्वर्गादिदेहेष्वप्यहमेव तिष्ठामि तद्भो. गाध प्राप्ता एवाप्राप्तविषयश्च कामो व्यर्थो मिथ्या चासाविति विचारेण विशीर्यन्त इत्यर्थः । कामाश्रय आस्मेति वैशेषिकमतं श्रुतिबाह्यत्वान्नाऽऽदरणीयमेवेत्यहि-बुद्धिहीति॥१४॥ गो० टी०-सर्वे कामा इति । प्रवृत्तकर्मतस्फलोपस्थापित शारीरस्थितिनिमि- तामपानादौ प्रवृत्तिकारणेच्छाव्यतिरिक्ताः सर्वे कामाः काम्येन ज्योतिष्टोमादिना स्वर्ग प्राप्स्यामीति त्रिपुर्या(रा?)राधनेन जनं च वशी करिष्यामीत्येवमादयः स्वर्गादिदेहेप्वहमेव तिष्ठामि भोगश्च प्राप्त विषयेऽप्राप्तविषयश्च कामो व्यों मिथ्या चासाविति विचारेण विशीर्यन्त इत्यर्थः । कामाद्याश्रय आत्मेति वैशेषिकमतं श्रुतिबाह्यत्वादनादरणीयमित्याह- बुद्धिीति ॥ १४ ॥ कदा पुनः कामानां मूलतो विनाश इत्युच्यते- यदा सर्व प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ॥ अथ मोऽमृतो भवत्येताद्धयनुशासनम् ॥ १५ ॥ यदा सर्वे प्रमिद्यन्ते भेदमुपयान्ति विनश्यन्ति हृदयस्य बुद्धेरिह जीवत एव ग्रन्थयो ग्रन्थिवदृढबन्धनरूपा अविद्याप्रत्यया इत्यर्थः । अहमिदं शरीरं ममेदं धनं सुखी दुःखी चाहमित्येवमादिलक्षणास्तद्विपरीतब्रह्मा- रमेप्रत्यपोपजननाब्रह्मैवाहमस्म्यसंसारीति विनष्टेष्वविद्याग्रन्थिषु तन्नि- मित्ताः कामा मूलतो विनश्यन्ति । अथ मोऽमृतो मर्वत्येतावद्धयेता. वदेवतावन्मानं नाधिकमस्तीत्याशङ्का कर्तव्या । अनुशासनमनुशिष्टिरु- पदेशः सर्ववेदान्तानामिति वाक्यशेषः ॥१५॥ आ० टी०-कामप्रविलयस्य सुषुप्तेऽपि भावादमृतत्वचिह्नत्वं न भवतीति मत्वाऽऽह- कदा पुनरिति ॥ १५ ॥ १ज. ठ. ते शरी। २ ठ. °षये भोगोऽप्रा । ३ ट. 'त्येतद्ब्रह्ममुपास। क. छ.. ब. 'पदनु । ५. अ. अ.त्मज्ञाना । ६ . अ. अ. द. देवास्म्य । ७. म. ट. 'मित्तकाः ...°वदे। १. म. ट, 'वैतन्मा ·अध्या० २ वली ३] काठकोपनिषत् । १२३ गो० टी-कामप्रविलयस्य सुषुप्तेऽपि भावादमृतत्वज्ञापकत्वं न संभवतीति मत्वाऽऽह- कदा पुनरिति । अविद्याप्रत्ययान्विशिनाष्टि-अहमिदमित्यादिना। आत्मप्रत्ययेन' तन्नाशं दर्शयन्कामोच्छित्तिमाह-तद्विपरीतेत्यादिना । इति प्रत्ययोपजननादिति संबन्धः । अथ तदेत्यर्क । उपदिश्यत इति व्युत्पत्त्या प्रत्यगमिन्नः परमात्माऽभि. धीयते ॥ १६ ॥ निरस्ताशेषविशेषव्यापिब्रह्मात्मप्रतिपत्त्या प्रमिन्नसमस्ताविद्यादिन- न्थेर्जीवत एव ब्रह्मभूतस्य विदुषो न गतिविद्यत इत्युक्तमत्र ब्रह्म सम- भुत इत्युक्तत्वान्न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येतीति श्रुत्यन्तराछ । ये पुनर्मन्दब्रह्मविदो विद्यान्तरशीलिनश्च ब्रह्मलोकमाजो. मे च तद्विपरीताः संसारभाजस्तेषामेष गतिविशेष उच्यते प्रकृतोत्कृष्ट- ब्रह्मविद्याफलस्तुतये । किंचान्यदग्मिविद्या पृष्टा प्रत्युक्ता च । तस्याश्च. फलमाप्तिप्रकारो वक्तव्य इति मन्त्रारम्मः । तत्र- शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिः- सृतका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥ शतं च शतसंख्याका एका च सुषुम्ना नाम पुरुषस्य हृदयाद्विनि:- मृता नाड्यः शिसस्त्वासां मध्ये मूर्धानं मित्त्वाऽमिनि मृता निर्गता सुषुम्ना नाम । तयाऽन्तकाले हृदय आत्मानं वशीकृत्य योजयेत् । तया नाड्योर्ध्वमुपर्यायन्गच्छन्नादित्यद्वारेणामृतत्वममरणधर्मत्वमापेक्षिकम् । आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यत इति स्मृतेः । ब्रह्मणों वा सह कालान्तरेण मुख्यममृतत्वमेति भुक्त्वा मोगाननुपमान्ब्रह्मलोकगतान् । विष्वङ्नानाविधगतयोऽन्या नाड्य उत्क्रमणे निमित्तं भवन्ति संसारप्र. तिपत्त्यर्था एवं भवन्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥ आ० टी०-प्रकरणविच्छेदेनोक्तस्य संबन्धं दर्शयति-निरस्ताशेषेत्यादिना। यहमाणि भास्करण प्रकरणाद्ब्रह्मविद्विषयैवेयं गतिरिति तदसद्गतिश्रवणेन लिङ्गेन परिच्छिन्ने. क.अ. ज. °रशालि । १ घ. मेवग°। ३ ख. म. विश्वगन्या। ग. क. भाज्यत ५...म. ट.°णा । ६ ग. च. श. म.ट. ठ. 'विधा ग° । ७. स. म. ट. व संभ।

·१२४ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या. रक्टी] गमनयोग्येऽस्या गतः संबन्धावगमे सति दुर्बलेन प्रकरणेन प्रकृतब्रह्मबित्संबन्धानुपपत्तेः । नाज्यन्तराणामपि तत्संबन्धप्रसङ्गाच्छ्रुतिविरुद्धस्वप्रसङ्गाच्च । विस्तरश्च प्रकटार्थे द्रष्टव्यः ॥ गो० टी०-प्रकरणविच्छेदोक्तस्य संबन्धं दर्शयति-निरस्ताशेषेत्यादिना । निरस्ता अशेषविशेषा यस्मात्तथा तच्च तद्वयापि च तदेव ब्रह्म तस्याऽऽत्मत्वेन प्रतिपत्तिरु- पलब्धिस्तया, प्रभिन्नाः समस्ता अविद्याकामकर्मादय एव ग्रन्थयो यस्मात्स तयो- कस्तस्य ॥ १६ ॥ इदानीं सर्ववल्लयर्थोपसंहारार्थमाह- अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ॥ तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुआदिवेषीका धैर्येण ॥ तं विद्याच्छुकममृतं तं विद्याच्छुक्रममृत- मिति ॥ १७ ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां संबन्धिनि हृदये संनि. विष्टो यथाव्याख्यातस्तं स्वादात्मीयाच्छरीरात्प्रवृहेदुद्यच्छेन्निष्कर्पत्पृथ. कुर्यादित्यर्थः । किमिवेत्युच्यते-मुनादिवेषीकामन्तस्थां धैर्यणाप्रमा- देन । तं शरीरानिष्कृष्टं चिन्मानं विद्याद्विजानीयाच्छुक्रममृत यथोक्तं ब्रह्मेति । द्विवचनमुपनिषत्परिसमाप्त्यर्थमितिशब्दश्च ॥ १७ ॥ ॥ आ० टी०-॥ १७॥ - गो० टी०-॥ १७ ॥ विद्यास्तुत्यर्थोऽयमाख्यायिकार्थोपसंहारोऽधुनोच्यते- मृत्युप्रोक्तां नाचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योग- विधिं च कृत्स्नम् ॥ ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युर- न्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥ मृत्युप्रोक्तां यथोक्तामेता ब्रह्मविद्यां योगविधिं च कृत्यं समस्त १. ज. ग. 'तं शुक्र । २ क. ख. ज. निष्कर्षेण पृथ। म. म. ट. "निष्कृष्येदि । १.अ. शुक्रममृतं य । क.स का नचि। ५ ट. केता यथा लीक. प्रोफामी .ग. ब. तां वियां ।

·बिया० २ बली ३] काठकोपनिषत् । सोपकरणं सफलमित्येतत् । नाचिकेतो परमदानान्मृत्योर्लब्ध्वा प्राप्ये- त्यर्थः । किम् । ब्रह्मप्राप्तोऽभून्मुक्तोऽमवदित्यर्थः । कथम् । विद्याप्राप्त्या विरजो विगतधर्माधर्मो विमृत्युविगतकामाविद्यश्च सन्पूर्वमित्यर्थः । न केवलं नाचिकेत एवान्योऽपि नाचिकेतर्वदात्मविदध्यात्ममेव निरुप- चरितं प्रत्यक्स्वरूपं प्राप्य तत्वमेवेत्यभिप्रायः । नान्यदूपमप्रत्यग्रूपम् । तदेवमध्यामभेवमुक्तमकारेणे वेद विजानातीत्येवं वित्सोऽपि विरजः सन्ब्रह्मप्राप्त्या विमृत्युर्भवतीति वाक्यशेषः ॥ १८॥ आ० टी०-आत्मानं देहमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मम् । प्रत्यक्स्वरूपमेव ब्रह्म प्राप्य विमृत्युभवति नान्गदूपमचिरादिमार्गगम्यं प्राप्य संयोगस्य वियोगावसानस्वादि. त्यर्थः । एवंशब्दस्य विच्छब्देन सह संबन्ध एवं विदिति ॥ १८ ॥ गो० टी०-आत्मानं देहमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मम् । प्रत्यक्स्वरूपं ब्रह्म प्राप्य विमृत्युर्भवति नान्यद्पचिरादिमार्गगम्यं प्राप्य संयोगस्य वियोगावसानस्वादित्यर्थः॥१८॥ शिष्याचार्ययोः प्रमादकृतान्यायेन वियाग्रहणप्रतिपादननिमित्तदो- प्रशमनार्थेयं शान्तिरेच्यते- * सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवा- वहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥१९॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये तृतीया बल्ली समाता ॥ ३ ॥ (६) +इति काठकोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥२॥ * 'सह नाववतु' इत्यस्य सर्वस्य स्थाने सह नाविति शान्तिः ॥७॥ इति प्रन्यो पर्वते 8. म. ट. पुस्तकेषु । छ. पुस्तके सह नाववतु इति सर्वम् । 'इति द्वितीयाध्यायः' इत्यस्य सर्वस्य पधाद्वर्तते । + इति द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली । इति छपुस्तके वर्तते । । ... म. °त् । नचि । ट.त् । नचिकेता व। २ क. ब. ज. 'केतोष व।क. ट.: । चि ।।४ क. म.म. म. ट ल नदि । ५ क..पि नचिकेतोव। म. 8. °पि नचि । ६ क. स. स. °वदध्या । . क. ख. ज. °मेवं नि। .. म. त्ममु। क. स.ज. 'ण यो वै । १.घ... ज. स. म. ट. 'रजाः स। ११क.स.ज.पश°। ११. स. ज. नितरभिधीयते।

·१२६
टीकायसमेतशांकरमाग्योपेता- [अ० २वली ]
सह नावावामवतु पालयतु विद्यास्वरूपप्रकाशनेन । कः। स एव
परमेश्वर उपनिषत्प्रकाशितः । किंच सह नौ मुनक्तु तत्फलप्रकाशनेन
नौ पालयतु । सहैवाऽst विद्याकृतं वीर्य सामयं करवावहै निष्पाद-
यावहै । किंच तेजस्विनी तेजस्विनोवियोर्यदधीतं तत्स्वधीतमस्तु ।
अथवा तेजस्वि नावावाम्यां यदधीतं तदतीव तेजस्वि वीर्यवदस्वि-
स्यर्थः । मा विद्विषावहे शिष्याचार्यावन्योन्यं प्रमादकृतान्यायाध्ययना-
ज्यापनदोषनिमित्तं देष मा करवावहा इत्यर्थः । शान्तिः शान्तिः
शान्तिरिति निर्वचन सर्वदोषोपशमनार्थमित्योमिति ॥ १९ ॥
इति काठकोपनिषद्भाव्ये द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली
समाता ॥३॥ (६)
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्य-
भीमदाचार्यश्रीशंकरमगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाध्ये
द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥२॥
आ० टी-॥ १९॥
इति काठकोपनिषदाप्यटीकायां द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली
समाप्ता ॥ ३ ॥ (१)
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्द-
ज्ञानविरचिते काठकोपनिषद्भाष्यन्याख्याने द्वितीयाध्यायः
समाप्तः ॥ २॥
गो० टी०-विद्याग्रहणनिमित्तः शिष्यस्य दोषो विद्याप्रतिपादनं प्रदान शिष्ये-
भ्यस्तनिमित्त आचार्यस्य दोषस्तदुभयप्रशमनार्थेत्यर्थः । कर्ता क इत्याकाङ्क्षा
प्रकरणादीश्वर इत्याह-स एवेति । तेजस्विनावित्येकं पदं षष्ठयर्थे व्याख्याय नावि-
तिपदं छित्त्वा तृतीयायें व्याख्यानपूर्वकं तेनस्विपदमधीतमित्यस्य विशेषणं करोति-
अथवेत्यादिना । सर्वदोषेति। आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदोषप्रशमनार्थमित्यर्थः।
म... स्वघी'। २ ख ज. 'मितदोष । ३ क. स. ज. नामित्युपनिषरसमाप्त्यर्थ:
...म. 'नार्थमुपनिषत्समाप्त्यर्षमित्यामिति ॥ १९॥४ प.प. . 'मित्युभनिए-
स्वमापवर्षः ॥१९॥

·[अध्या० २ बल्ली. ३] काठकोपनिषत् । भोशब्दो मालप्रयोजनः कृस्रोपनिषदर्य स्मारक इतिशम्बो भाष्यसमातियोतमप्रयोजन इति बोध्यम् ॥ १९ ॥ कठवल्लीभाष्यटीका कृता गोपालयोगिना ॥ अनया प्रीयतां देवो दक्षिणाशामुखः शिवः ॥ १॥ इति द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥१॥ (१) इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमद्वालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठकोपनिषद्भाष्यविवरणे द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ इति परिसमाप्तेयं सटीकायभाष्योपेता काठकोपनिषत् ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.