·TO
PROCESSOR ALBRECHT W CBER,
A TOKEN
OI SINCERC RESPECT
AND
GRATITUDI

·PREFACE TO THE TIRST EDITION. -- In prepiring the present edition of tho Vyibarına-mahibh shya I lavo lutherto used the following manuscripts G Patanjali's Mabibhishya, a MS dated Samyat 1761, as reproduced bg photo Ithography, under the supervision of Professor T. H Goldstucher, London India Mascun, 1874 HMS Belongng to the Deccan College, undtted, bad apparently written from 100 to 150 years ago It is incomplete, and por tions of it, which have been pointed out in the various Readings Bro very carelessly written, A MS belonging to the Asiatic Society of Calcutta, collated 'as far as page 238 of this edition The portion which I have been able to uso bears no date, but the greater part of it was probably written about 80 years ago A MS bolonging to the Elphinstone College, written about 200 years ago The leaves 103--156 of the 1st Adhyaya (pages 121, 10–204, 19) are missing & Patanjali's Mahabhashya sith Kaiyyata's Blusbyapradipa, an unn dated OIS, as reprodaced by photo lithography under the supervision of Professor T H Goldstucher, London India Bluseum, 1874 B A MS belonging to Dr Buhler, dated Samyat 1841 In addition to these MSS, which are all written in the Dovanigari character, I have also had the use of a modern Devanagari MS of the Deccan College, and, while carrying my edition through the press, I have been able to compare with the MSS above mentioned 4 S'arda NS of the Mahabhishya brought by Dr Buller from Eas'mir. Vith the exception of the first leaf, which is ·8 missing, this MS. (mai ked K) contains the text of the first two Adhyâyas complete, but a fotr leaves are much injured, and the writer has frequently left empty spaces, where the original from which he was copying was probably either damaged or allegible.' Genorally speaking, the text of the Mahâbhâslıya is tlio sama in all the above MSS., and the differences of reading which occur are not such as to prove the existence of two or more recensions of the work. Though numerous, they rarely affect the meaning of a passago, and they are in the majority of cases accountod for by tle carelessness of individual copyists, or the desiro of a student to improve on the text which he was studying. Thero is a marked agreomont betrreon the MSS. G and D on the one hand, and betweon and B on the other, and O loans more torrards the first group, while tho readings of E oftener accord with those of the second. Tho Kasmir Ms. generally agrocs with g B, but it contauns also a fov valuablo rcadings which aro not found in any of the other MSS. In settling my text, I havo beon guided chiofly by the MS. G, which is the best of all the MSS. of the Mahablashy a that lavo como undor my notice, and I havo indicated in the various Readngs all passagos whoro I lavo departed from it. Or tlo other DISS. I laro gonorally considered it sufficiont to give only the moi o important readings, but I laro througliout notcd down any. thing which appeared to baso reforonco to the test or tho consti. tition of the Virttihns, acd I lovo also givon all various rendings in tho cxamples ndiluced by Patanjalı. Int separating the text of the Virttikns from thio bulk of l'atanjali's coininentars, I have strictly adhered to the principles luid clonn in any cseny on Kitzuyana and Patanjis. I cannot hope that my atteinpt to reconstruct the work of Katy ignon lias in cuery particular lren successful, nnd the list of corrections at the end of this solumo trill alior that further consideration 1179 Inude mo change any vices in one or two instances. Other ca aces " 1litr tez2107 the test for the second alition, I baxt erranonally compared #!) thn 19 barik.derobrt is the fire or Vol II., hat 1 late not been able to us tl. Is throughout!

·9 which as yet appear doubtful I intend to discuss when the whole text of the Mahâbhâshya has been printed, and I hope then also to treat the question of the annotated Kirikås regarding which I cannot bring myself to accept the views espressed by Professor Goldstricker in his Panini.' Where a rule of Pånini's is actually quoted by Patanjali, I have given the reference in the text; where a rule is only alluded to, and where one or more rules are necessary for the formation of a particular form or for the understanding of a passage, the rofercnces bave been given at the foot of the page. References to the Varttikas and to Patanjali's commentary are distinguished by an asterisk. In giving all these references I have followed Kaiyata's Bhashyapradipa and Någojibhatta's Bhashyapradipoddyota wierover they render any assistance; in other cases I have bad recourse to Jitendrabuddhi's Kašikavivaranapanchikd, Bhattojidikshita's S'abdakaustubha, and other grammatical works, or bave, though rarely, followed my own judgment. I regret that I have not been able to secure in India a copy of Bhartrihari's commentary on tho Mahůbbaslıya, and also that I could study Iſaradatta's Paduman. jari only after the completion of the text of this volumo. The figuros for Pinini's rulcs given in the text and in the footnotes tofer to Böhtłngk's edition. It will be apparent ored from the present volumo of the Mahabhâshya that the tort of Påmini's grammar has not been handed dosyn to us altogether in its original shape; at tho samo timo tho alterations such it has updergono do not appear to be great, and it scems safest and most convenient to follow thio corrent text until tho wbolo of tho Malibhishya las been published and thorougbly examincd. In applying tlo rules of Sandhi to technical terms I hare, I fear, not always been consistent, and especially is this the caso as regards the doubling of final 3,7, and =, bofore a sorrel. Sın. skrit scholars are amaro that Prof. Goldstücher (Pipini' pago 31, Doto 53) wished to extend the oportion of this rulo of cupbong to technical terms under all circumstances, and that Prof. Muller (Preſaco to Rigveda IV. pag. 11xiii.) proposed tho adoption of middle courec. But when to find that Daradatta io his Padaman.

·10 jar i distinctly tells us that in terms like Farra, and in rules like 2017, I and q are not doubled, that Hemachandra makes tho same remark with regard to the term gotic, and that moreover in. gramoatical Karikås the final nasal remains single not only in compounds like Golf (see Mahâbhâshya on P: III.,,3, 1) but also in simple terms like a (ibid. on P. III. 1,7; and V. 2, 94), we may well venture to omit the doubling uniformly everywhere, and this is the course I intend to adopt in future. . Notwithstanding all the labour which this work has cost me, I am aware that it is not free from defects, and all I can liope is that I may be coneidered to have somewhat smoothed the way for others, and to have made some advance towards a right understanding of the Mahâbhâs hya. In conclusion, I have to thank Mr. Chatfield, the Director of Public Instruction in this Presidency, for the readiness with whiclı he has undertaken the publication of this work for Government. 7 F. KIELHORN. - Deccan College, March, 1880.

·॥अथ शब्दानुशासनम् ।। अयेत्यय शब्दो अधिकारार्थ प्रयुज्यते । शब्दानुशासन शास्त्रमधिकृत वेदि- तव्यम् ।। केपा शदानाम् । लोकिकाना वेदिकाना च । तत्र लौकिकास्तारन् । गौरव पुरुषो हस्ती शकुनिगो ग्राह्मण इति । वेदिका खरपि । श नो देवी- रभिष्टये । इपे बोले ला । अनिमोळे पुरोहितम् । अम आयाहि वीतय इति ! 5 अथ गौरित्यत्र क शम्द । किं यत्तत्सावालाडूतककुदसुरविपाण्यर्थरूप स शब्द । नेत्याह । द्रव्य नाम तत् ॥ यहि तदिङ्गिन चेटिन निमिपित स शब्द । नेत्याह | क्रिया नाम सा || यत्तर्हि तच्छुक्लो नील कृष्ण कपिल कपोल इति स शब्द । नेत्याह । गुणो नाम स || यत्तहि तद्भिनेवभिन्न छिन्नेप्वच्छिन्न सामा- न्यभूत स शब्द | नेत्याह | आकृति म सा || कस्तहि शद | येनोचारितेन 10 सानालाडूतककुदखुरविपाणिना सप्रत्ययो भवति स शब्द || अथवा प्रतीतपदा- र्थक । लोके धनि शब्द इत्युच्यते । तद्यथा । शब्द' कुरु । मा शब्द कार्या । शब्दकार्यय माणवक इति । ध्वनि कुर्वनेवमुच्यते । तस्माद्धनि शब्द ।। कानि पुन शब्दानुशासनस्य प्रयोजनानि । रक्षोहागमलवसदेहा प्रयोजनम् ॥ रक्षार्थ वेदानामध्येय व्याकरण लोपागमवर्णधिकारज्ञो हि सम्यग्वेदान्परिपालयि- 18 प्यति ।। ऊह खल्वपि । न सलिछैन च सर्वाभिावभक्तिभिदे मन्त्रा निगदिता । ते चावश्यं यजगतेन यथायथ विपरिणमयितव्या । तानावैयाकरण शक्रोति य- थायथ विपरिणमयितुम् । तस्मादध्येय व्याकरणम् I आगम खल्वपि । ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्म पडडो वेदो ऽध्येयो ज्ञेय इति । प्रधान च पटुङ्गेषु व्याकरण प्रधाने च कृतो यन फतवान्भवति ॥ लपर्थ चाध्येय व्याकरणम् । ब्राह्मणेनावश्य 20 शब्दा ज्ञेया इति । न चान्तरेण व्याकरण लघुनोपायेन शन्दा शक्या ज्ञातुम् ।। असदेहाथ पाध्येय व्याकरणम् । याज्ञिका पन्ति । स्थूलप्रपतीमामिवारुणीमन- द्वाहीमालभेनेति । तस्या सदेह स्था रासौ पृपती च स्थपती स्थूलाल 18 ·or 0 ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.१. पृषन्ति यस्याः सा स्थूलपपतीति । तां नावैयाकरणः स्वरतो ऽध्यवस्यति । यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ततो बहुप्रीहिः । अथान्तोदात्तत्वं ततस्तत्पुरुष' इति ।। इमानि च भूयः शब्दानुशासनस्य प्रयोजनानि | ते ऽसुराः । दुष्टः शब्दः । यदधीतम् । यस्तु प्रयुते । अविद्वांसः । विभक्ति कुर्वन्ति । यो वा इमाम् । चत्वारि उत वः । सक्तुमिर । सारस्वतीम् । दशम्यां पुत्रस्य । सुदेवो असि वरुणेति ॥ ते ऽसुराः । ते ऽसुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुः । तस्माद्ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै नापभाषितवै । म्लेच्छो ह वा एप यदपशब्दः । म्लेच्छा मा भूमेत्य- ध्येयं व्याकरणम् ।। ते ऽसुराः ।। दुष्टः शब्दः । दुष्टः शब्दः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वयो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतो ऽपराधादिति ।। दुष्टान्शब्दान्मा प्रयुत्महीत्यध्येयं व्याकरणम् ।। दुष्टः शब्दः ।। यदधीतम् । यदधीतमविज्ञात निगदेनैव शब्द्यते । अनन्नाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति कहिंचित् ।। तस्मादनर्थक माधिगीप्महीत्यध्येय व्याकरणम् || यदधीतम् || यस्तु प्रयुड़े। यस्तु प्रयु कुशलो विशेपे शब्दान्यथावद्व्यवहारकाले । सो आन्तमामोति जय परत्र वाग्योगविहुप्यति चापशम्दैः ॥ कः । वाग्योगविदेव । कुत एतत् । यो हि शब्दाञ्जानात्यपशब्दानप्यसो जा- नाति । यथैव हि शब्दज्ञाने धर्म एवमपशब्दज्ञाने ऽप्यधर्मः । अथवा भूयानधर्मः मामोति । भूयांसो ऽपशब्दा अल्पीयांसः शन्दाः । एकेकस्य हि शन्दस्य बहवोऽप. भ्रंशाः । तद्यया | गोरित्यस्य शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमादयो ऽप- 25 प्रशाः । अथ यो आग्योगचित् । अज्ञान तस्य शरणम् । नात्यन्तायाज्ञानं शरण भचिनुमर्हति । यो गजानन्यै ब्राह्मणं हन्यात्सुरां वा पिवेत्सो ऽपि मन्ये पतितः स्यात् । एन ताई सो ऽनन्तमामोति जय परत्र वाग्योगविड्डुप्यति चापशग्दैः । कः । अवा- ग्योगनिदेय । अब यो वाग्योगचित् । विज्ञान तस्य शरणम् ॥ क पुनरिद पठितम् । 15 20 t६२२२३ ·म० १.१.१.) ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् । ३ .. 5 -- भ्राना नाम लोकाः । किन भोः सोका अपि प्रमाणम् । ति चातः । यदि प्रमा. णमयमाप लोकः प्रमाणं भवितुमर्हति । यदुदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत्स्वर्ग किं तत्क्रतुगतं नयेदिति ॥ प्रमत्तगीत एप तत्रभयतो यस्त्यममत्तगीतस्तत्पमाणम् || यस्तु प्रयुड़े। अविद्वांसः। अविद्वांसः प्रत्यभिवादे नामो ये न ति विदुः । कामं तेषु तु विप्रोप्य स्वीविवायमरं वदेन् । अभिवादे खीवन्मा भूमेत्यध्येयं व्याकरणम् ।। अविद्वांसः ।। -- विभक्ति कुर्वन्ति । याज्ञिकाः पठन्ति ! प्रयाजाः सविभक्तिकाः कार्या इति । न 10 चान्तरेण व्याकरणं मयाजा: सविभक्तिकाः शक्याः कर्तुम् || विभक्तिं कुर्वन्ति ।। यो वा इमाम् । यो वा इमां पदशः स्वरशो ऽक्षरशो वाचं विदधाति स आखिंजीनः । आर्खिजीनाः स्यामेत्यध्येय व्याकरणम् ।। यो वा इमाम् ॥ चत्वारि। चत्वारि शृङ्गा यो अस्य पादा दे शीर्प सम हस्तासो अस्य । विधा बद्धो वृपभो सेरचीति महो देवो मयाँ आवियेशेति || चत्वारि शृङ्गाणि चत्वारि पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाताच । यो अस्य पादाखयः काला भूतभविष्यवर्तमानाः । द्वे शो द्वौ शब्दात्मानौ नित्यः कार्यश्च । सन हस्तासो अस्य सप्त विभक्तयः । विधा वद्धत्रिपु स्थानेषु बन्द उरसि कण्डे शिर- सीति ] वृपभो वर्षणात् | रोरवीति शब्दं करोति | कुन एतत् । रोतिः शब्दकर्मा | 20 महो देवो मयाँ आरिवेशेति । महान्देवः शब्दः । मां मरणधर्माणो मनुष्याः । तानाविवेश | महता देवेन न: साम्यं यथा स्यादित्यध्येयं व्याकरणम् ।। अपर आह । चत्वारि वाक्परिमिना पदानि तानि विदुाह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेगयन्ति तुरीय बाचो मनुष्या वदन्ति ।। चत्वारि वाक्परिमिता पदानि चत्वारि पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाताधनानि विदुाह्मणा ये मनीषिणः । मनस ईषिणो मनीषिणः । गुहा नीणि निहिता नेङ्गायन्ति | गुहायां त्रीणि निहितानि नेङ्गयन्ति । न चेष्टन्ते | न निमिपन्तीत्यर्थः । तुरीयं वाचो मनुप्या पदन्ति । तुरीयं ह वा एतद्वाचो यन्मनुष्येषु वर्तते । चनुयमित्यर्थः।। चत्वारि ।। 15 ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म.११.१. .. 10 सन्तः उत त्वः। उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो खस्मै तन्वं विसले जायेव पत्य उशती मुवासाः ।। अपि खल्वेकः पश्यन्नपि न पश्यति वाचम् । अपि खल्वेकः शृण्वन्नपि न 5 शृणोत्येनाम् । अविद्वांसमाहार्धम् । उतो त्यस्मे तन्वं विसले । तनुं विवृणुते । जायेव पत्य उशती सुवासाः। तद्यथा जाया पत्ये कामयमाना सुवासाः स्त्रमात्मानं विवृणुन एवं वाग्वाग्विढे स्वात्मानं विवृणुते | वाडो विवृणुयादात्मानमित्यध्येय व्याकरणम् ॥ उत त्वः ॥ सतुमिव । सक्तमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमकत ! अगा सखायः सख्यानि जानते भद्रपां लक्ष्मीनिहिताधि वाचि ॥ सक्तुः सचतेर्दुवो भवति । कसतेर्वा विपरीतादिकसितो भवति । तितउ परिपवन भवति ततवद्वा तुन्नवदा । धीरा ध्यानवन्तो मनसा प्रज्ञानेन वाच- मक्रत वाचमकृषत | अत्रा सखायः सख्यानि जानते । अत्र सखायः 1 सख्यानि जानते । सायुज्यानि जानते ! क ! य एष दुर्गा मार्ग एकगम्यो वाग्वि- पयः । के पुनस्ते । वैयाकरणाः ! कुत एतत् । भद्रपां लक्ष्मीनिहिताधि यात्रि एपां वाचि भद्रा लक्ष्मोर्निहिता भाति । लक्ष्मीर्लक्षणाद्भासनात्परिवृढा भवति ।। सक्तुमिव ॥ सारस्वतीम् | याज्ञिकाः पठन्ति | आहितानिरपशब्दं प्रयुज्य प्रायश्चित्तीयां 20 सारस्वतीमिटिं निपदिति । प्रायश्चित्तीया मा भूमेत्यध्येयं व्याकरणम् ॥ सारस्वतीम् ॥ दशम्यां पुत्रस्य | याज्ञिकाः पठन्ति । दशम्युत्तरकालं पुत्रस्य जातस्य नाम विदध्या दोषयदाद्यन्तरन्त स्थमवृद्धं त्रिपुरुपानुकमनरिमतिष्ठित तद्धि प्रतिष्ठिततमं भवति यक्षर चतुरक्षर वा नाम कृत कुर्यान्न तद्धितमिति । न चान्तरेण व्याकरण 2 कृतस्तद्धिता था शक्या विज्ञानुम् || दशम्यां पुत्रस्य ॥ सुदेवो असि । सुदेवो असि परण यस्य ते सप्त सिन्धरः। अनुक्षरन्ति काकुदं सुम्य सुपिरामिर ॥ मुदेवो असि वरुण सत्यदेशोसि यम्य ते सप्त सिन्धयः सप्त विभक्तयो ·म० १.१.१.] || व्याकरणमहाभाप्पम् ।। ऽनुक्षरन्ति काकुदम् । काकुदं नातु । काकुजिता सास्मित्रुद्यत इति काकुदम । सूम्यै मुपिरामिव । तद्यथा शोभनाभूमि मुपिरामनिरन्तः प्रविश्य दहत्येवं नव स: सिन्धयः सप्त विभक्तयस्ताल्वनुक्षरन्ति । तेनासि सत्यदेवः । सत्यदेवाः स्या- मेत्यध्येयं व्याकरणम् || मुदेवो भसि ।। किं पुनरिदं व्याकरणमेवाधिनिगांसमानेभ्यः प्रयोजनमन्याख्यायने न पुनरन्यदपि किंचित् । भोमित्युक्त्वा वृत्तान्तशः शमित्येवमादीमशम्दान्पउन्ति !! पुराकल्प एत- दासीत् । सस्कारोत्तरकाल ब्राह्मणा व्याकरणं स्माधीयते । नेभ्यस्तत्र स्थानकरणा- नुप्रदानशेभ्यो वैदिकाः शब्दा उपदिश्यन्ते । तदद्यले तथा । वेदमधीत्य त्वरिता वक्तारो भान्ति । दानो वैदिकाः सिद्धा लोकाच लौकिकाः । अनर्थक व्याकरणमिति । तेभ्य एवं विप्रतिपन्नबुद्धिभ्यो अध्येतृभ्य आचार्य इदं शास्त्रमन्वा- 10 चटे । इमानि प्रयोजनान्यध्येयं व्याकरणमिति ।। उक्तः शब्दः । स्वरूपमप्युक्तम् । प्रयोजनान्यप्युक्तानि | शब्दानुशासनमिदानी कर्तव्यम् । तत्कथं कर्तव्यम् । किं शब्दोपदेशः कर्तव्य आहोस्विदपशब्दोपदेश आहोस्विदुभयोपदेश इति । भन्यतरोपदेशेन कृतं स्यात् । तद्यथा । भक्ष्यनियमे. नामध्यप्रतिषेधो गम्यते । पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्युक्ते गम्यत एतदतोऽन्ये 15 भक्ष्या इति । अभक्ष्यप्रतिषेधेन वा भक्ष्यनियमः । तद्यथा | अभक्ष्यो मास्यकुक्कुटो ऽभयो माम्यशूकर इत्युक्ते गम्यत एतदारण्यो भक्ष्य इति । एवमिहापि यदि तावच्छन्दोपदेशः क्रियते गौरित्येतस्मिन्नुपदिष्टे गम्यत एतद्गाव्यादयो ऽपशब्दा इति । अयापशब्दोपदेशः क्रियते गाव्यादिषूपदिष्टेषु गम्यत एतद्गोरित्येष शब्द इति || कि पुनरत्र ज्यायः । लघुत्वाच्छब्दोपदेशः । लधीयान्शब्दोपदेशो गरीयानपशब्दोप-20 देशः । एकैकस्य शब्दस्य बहवो ऽपमंशाः । तद्यथा | गौरित्यस्य शब्दस्य गावी- गोणीगोतागोपोतलिकादयो ऽपभ्रंशाः । इटान्वाख्यान खल्वपि भवति ।। भथैतस्मिशब्दोपदेशे सति कि शब्दानां प्रतिपत्तो प्रतिपदपाठः कर्तव्यः । गौरश्वः पुरुषो हस्ती शकुनिर्मूगो ब्राह्मण इत्येवमादयः शब्दाः पठितव्याः । नेत्याह । अनभ्युपाय एप शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः । एव हि भूयते । बृहस्पतिरिन्द्राय 25 दिध्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोकानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच नान्तं जगाम । बृह- स्पतिथ प्रपतेन्द्रश्चाध्येता दिव्य वर्षसहस्रमध्ययनकालो न चान्त जगाम । कि पुनरद्यत्वे य: सर्वथा चिरं जीवति स वर्षशत जीवति चतुर्भिध मकाबिंद्योपयुक्ता ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.१. भवत्यागमकालेन स्वाध्यायकालेन प्रवचनकालेन व्यवहारकालेनेति । तत्र चागमका- लेनैवायुः पर्युपयुक्तं स्यात् । तस्मादनभ्युपायः शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः ॥ कथं तहाँमे शब्दाः प्रतिपत्तव्याः। किंचित्सामान्यविशेषवप्तक्षणं प्रवर्त्य येनाल्पैन यत्नेन महतो महतः शब्दोघान्प्रतिपद्येरन् । किं पुनस्तत् | उत्सर्गापवादौ । कश्चि- 5 दुसर्गः कर्तव्यः कश्चिदपवादः । कथंजातीयकः पुनरुत्सर्गः कर्तव्यः कथंजातीयको ऽपवादः । सामान्येनोत्सर्गः कर्तव्यः । तद्यथा । कर्मण्यण् [३.२.१]। तस्य विशे- पेणापवादः । तद्यथा | भातो ऽनुपसर्ग कः [३.२.३] ।। किं पुनराकृतिः पदार्थ आहोस्विट्टव्यम् । उभयमित्याह | कथं ज्ञायते | उभ- यथा ह्याचार्येण सूत्राणि पठितानि | आकृति पदार्थ मत्वा जात्याख्यायामेक- 10 स्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम् [१. २. ५८] इत्युच्यते । द्रव्यं पदार्थ मत्वा सरू- पाणाम् [१. २. ६४] इत्येकशेप आरभ्यते ॥ किं पुनित्यः शब्द आहोस्वित्कार्यः | संग्रह एतत्माधान्येन परीक्षितं नित्यो वा स्यात्कार्यों वेति । तत्रोक्ता दोपाः प्रयोजनान्यप्युक्तानि । तत्र त्वेष निर्णयो यद्येव नित्यो ऽथापि कार्य उभयथापि लक्षणं भयर्त्यमिति || कथं पुनरिदं भगवनः 15 पाणिनेराचार्यस्य लक्षणं प्रवृत्तम् । सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे सिद्धे शब्द ऽर्थे संबन्धे चेति । अथ सिद्धशब्दस्य कः पदार्थः नित्यपर्यायवाची सिद्धशम्दः । कथं ज्ञायते । यस्कूटस्थेप्वविचालिपु भावेषु वर्तते | तद्यथा | सिद्धा द्यौः सिद्धा पृथिवी सिद्धमाकाशमिति । ननु व भोः कार्येष्वपि वर्तते । तद्यथा । 20 सिद्ध ओदनः सिद्धः सूपः सिद्धा यवागुरिति । यावता कार्यप्वपि वर्तते नत्र कुत एतनित्यपर्यायवाचिनो ग्रहणं न पुनः कार्य यः सिद्धशम्द इति | संग्रहे तावत्कार्य- प्रतिद्वन्द्विभावान्मन्यामहे नित्यपर्याययाचिनो ग्रहणमिति । इहापि तदेय ॥ अथवा सन्त्येकपदान्यप्यवधारणानि | तद्यथाभक्षो वायुभक्ष इत्यप एव भक्षयति वायुमेव 9 भक्षयनीति गम्यत एवमिहापि सिद्ध एव न साध्य इति ॥ अथवा पूर्वपदलोपो न द्रष्टव्यः । अत्यन्तसिद्धः सिद्ध इति | तद्यथा । देवदत्तो दत्तः सत्यभामा भामेति ॥ अथया व्याख्यानतो विशेषपनिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणमिति नित्यपर्यायवाधिनो माणमिनि घ्याख्यास्यामः ॥ किं पुनरनेन वयेन किं न महता कण्डेन नित्यशम्द' एयोपात्तो यस्मिनुपाठीयमाने संदेहः स्यात् । मङ्गलार्यम् | माङ्गलिक भाचार्यों ·म० १.१.१.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। विग्रहः महतः शालीघस्य मङ्गलार्य सिद्धशम्दमादिनः प्रयुड़े मङ्गतादीनि हि शाखाणि प्रयन्ते धीरपुरुपकाणि न भवन्त्यायुप्मपुरुषकाणि चाध्येतारथ सिद्धार्या यया स्युरिति । भयं खल्यपि नित्यशम्दो नायरयं कुटस्येप्यविचालिपु भावेषु वर्तते । किं तर्हि । आभीक्ष्ण्ये ऽपि वर्तते । तद्यया । नित्यमसितो नित्यमजल्पित इति | यावताभी- क्ष्ण्ये ऽपि वर्तते नत्राप्यनेनेयार्थः स्याव्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिन हि संदेहादलक्षण- 5 मिति | पश्यति त्याचार्यो मङ्गलार्यधैव सिद्धशम्द आदितः प्रयुक्तो भविष्यति शक्ष्यामि चैनं नित्यपर्यायवाचिनं वर्णयितुमिति | अतः सिद्धशम एवोपात्तो न नित्यशब्दः ॥ भय के पुनः पदार्थ मत्वेष विमहः क्रियते सिद्ध शब्दे ऽर्थे संवन्धे चेति । आकृ- तिमित्याह । कुत एतन् । आकृतिहि नित्या द्रव्यमनित्यम् || अथ द्रव्ये पदार्थे कथं कर्तव्यः । सिद्ध शम्दे ऽर्थसंवन्धे चेति नित्यो पर्थवतामर्थरभिसंयन्धः || 10 अथवा द्रव्य एय पदार्थ एप यिमहो न्याय्यः सिद्ध शब्दे ऽर्थे संवन्धे चेति । द्रव्यं हि नित्यमारुतिरनित्या | कयं ज्ञायते । एवं हि दृश्यते तोके । मृत्कयाचिदाकृत्या युना पिण्डो भवति । पिण्डाकृतिमुपमृद्य घटिकाः क्रियन्ते | घटिकाकृतिमुपमृद्य कुण्डिकाः क्रियन्ते । तया मुवर्ण कयानिदाकृत्या युक्तं पिण्डो भवति । पिण्डा- कृतिमुपमृद्य रुचकाः क्रियन्ते । रुचकाकृतिमुपमृद्य कटकाः क्रियन्ते । कुटकाकृ- 15 तिमुपमृद्य स्वस्तिकाः क्रियन्ते । पुनरावृत्तः सुवर्णपिण्डः पुनरपरयाकृत्या युक्तः खदिराङ्गारसवर्णे कुण्डले भवतः । आकृतिरन्या चान्या च भवति द्रव्यं पुनस्तदेव । आकृत्युपमर्दैन द्रव्यमेवावशिष्यते || आकृतावपि पदार्थ एप विग्रहो न्याय्यः सिद्धे शम्दे ऽर्थे संवन्धे चेति । ननु चोक्नमाकृतिरनित्येति । तदस्ति । निव्याकृतिः । कथम् । न कचिदुपरतेति कृत्वा सर्वत्रोपरना भवति द्रव्यान्तरस्था तूपलभ्यते ।। 20 अथवा नेदमेव नित्यलक्षणं ध्रुवं कूटस्थमविचाल्यनपायोपजनविकार्यनुत्पत्त्यवृद्ध्य- व्यययोगि यत्तन्नित्यमिति । तदपि नित्यं यस्मिंस्तत्वं न विहन्यते । किं पुनस्त- त्वम् । तद्भावस्तत्वम् | भाकृतावपि तत्त्वं न विहन्यते || अथवा किं न एतेनेदं नित्यमिदमनित्यमिति । यन्नित्यं तं पदार्थ मत्वैप विग्रहः क्रियते सिद्धे शब्दे ऽर्थे संवन्धे चेति ॥ कथं पुनर्जायते सिद्धः शब्दो ऽर्थः संबन्धथेति । लोकतः । यलोके ऽर्थमर्थमुपा- दाय शब्दान्प्रयुनते नैपां निर्वृत्तौ यत्नं कुर्वन्ति । ये पुनः कार्या भावा निवृत्ती वायत्तेपा यत्नः क्रियते । तद्यया । घटेन कार्य करिष्यन्कुम्भकारकुलं गत्वाह कुरु घटं कार्यमनेन करिष्यामीति । न तहउब्दान्प्रयोक्ष्यमाणो वैयाकरणकुलं गवाह 25 ·८ समानश्व ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.१. कुरु शब्दान्प्रयोक्ष्य इति | तावत्येवार्थमर्थमुपादाय शब्दान्प्रयुञ्जते ॥ यदि नहि लोक एषु प्रमाणं किं शास्त्रेण क्रियते | लोकतो यप्रयुक्त शब्दप्रयोगे शास्त्रेण धर्मनियमो लोकतो ऽर्थप्रयुक्त शब्दप्रयोगे शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते | किमिदं धर्मनियम 5 इति | धर्माय नियमो धर्मनियमः । धर्मार्थो वा नियमो धर्मनियमः । धर्मप्रयो- जनो वा नियमो धर्मनियमः । यथा लौकिकवैदिकेषु ॥ १॥ प्रियतद्विता दाक्षिणात्या यथा लोके वेदे चेति प्रयोक्तव्ये यथा लौकिकवैदिके- विति प्रयुञ्जते । अथवा युक्त एव तद्धितार्थः । यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृता- 10 न्तेषु ॥ लोके तावदभक्ष्यो माम्यकुक्कुटो ऽभक्ष्यो ग्राम्यशूकर इत्युच्यते | भक्ष्यं च नाम क्षुत्मतीघातार्थमुपादीयते । शक्यं चानेन श्वमांसादिभिरपि क्षुत्पतिहन्तुम् । तत्र नियमः क्रियत इदं भत्यमिदमभक्ष्यमिति । तथा खेदात्त्रीषु प्रवृत्तिर्भवति खेदविगमो गम्यायां चागम्यायां च | तत्र नियमः क्रियत इयं गम्येयमगम्येति ॥ वेदे खल्वपि पयावतो ब्राह्मणो यवागूबतो राजन्य आमिक्षाबतो वैश्य इत्युच्यते । 15 मतं च नामाभ्यवहारार्थमुपादीयते । शक्यं चानेन शालिमांसादीन्यपि व्रतयितुम् । तत्र नियमः क्रियते । तथा वैल्यः खादिरो वा यूपः स्यादित्युच्यते । यूपश्च नाम पश्वनुवन्धार्थमुपादीयते । शक्यं चानेन किंचिदेव काटमुन्द्रित्यानुच्छ्रित्य या पशुरनु पन्दुम् । तत्र नियमः क्रियते । तथानो कपालान्यधिश्रित्याभिमन्त्रयते भृगुणाम- गिरसां धर्मस्य तपसा तप्यध्यमिति | अन्तरेणापि मन्त्रमनिर्दहनकर्मा कपालानि 20 संतापयति । तत्र नियमः क्रियत एवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीनि ॥ एवमिहापि समानायामर्यगती शम्देन चापशम्देन च धर्मनियमः क्रियते शम्देनेवार्थो भिधेयो नापमप्देनेत्येयं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति || अस्त्यमयुक्तः । सन्ति ये शप्दा अप्रयुक्ताः । तद्यथा | ऊप र चक्र पेनेति । किमती यत्सन्यमयुक्ताः । प्रयोगादि भयाशदानां साधुत्वमध्ययस्यति य इदा- नीमप्रयुगा नामी सापयः स्युः ॥ इदं विप्रतिषिद्ध यदुच्यते सन्ति ये शप्दा अप्र- गुना इति । यदि सन्ति नायुना भयाप्रयुक्ता न सन्नि सन्ति नामयुक्तानि पिलिपियम् । प्रयुनान एष ग्पनु भयानाः सन्ति शप्पा अप्रयुक्ता इनि | क. भेदानीगन्यो गगनानीगमः पुरुषः शदानां प्रगोगे गाधुः स्यान् | Anti- ·5 व्याकग्गमहामाप्यम् ।। तिविन्दम् । मुन्नीनि नापट्टमो यटेनान्यावविदः यानेगानुविधने । अप्रयुक्ता रति वृनो यो मयुना नि ! यदप्युच्यने कोदानीमन्यो भवजानीयकः पुरुषः समानां प्रयोगे साधुः म्यादिनि न ग्रूनो स्माभिरमयुक्ता इति । किं तर्हि । नोकै मयता नि । ननु व मगनयभ्यन्नरी नोके । अभ्यन्तरो ई टोके न वह टोकः॥ अत्यनयुक्त इति चेन्नार्य शलपयोगान् ।।२।। अन्यायुक्त इति वेतन । किं कारणम् । अर्थ मन्त्रायोगान् । अयें गश्वाः प्रयुज्यन्ते नन्नि वां गम्दानानी येवमु प्रयुन्यने ।। अपयोगः प्रयोगान्यवान् ॥३॥ अपयोगः मन्येषां गयानां न्याय्यः । कुतः। प्रयोगान्यत्वात् । यतेनेवां गदा- 10 नामर्थे ज्यादानान्तयुन्जने | नद्यया । जपेत्यस्य गुन्द्रस्यायें के यमुपिताः । नेन्दिम्यायें कि यूयं नीगाः । चक्रेन्यन्यायें कि यूयं कृतवन्तः । पेवेन्यन्याथै कि यूर्य पकवन्त इति ॥ अपयुक्त वीर्यमनवत् ॥ ४॥ यद्यन्यायुक्ता अवयं टीमन्नवक्षनानविधेयाः । तद्यया । दीर्घमचागि 15 वादादिग्दनि वासिम्रिकाशि च न वाद्यत्वे कविपि व्यवहाति केवलपिनंदा- यो धर्म नि कृन्वा यानिकाः दारोगानुवियते ॥ मवें टेवान्तरे ।।५॥ नरें बल्यन्येने टाला हान्नर प्रयुज्यन्ने । न चैन सपनभ्यन्ने | उपनम्यो यत्रः क्रियतां महानि दाणम्य प्रयोगविषयः । सनदीपा बनुननी यो लोका-20 भन्दागे वेदाः साझाः मरस्या बढ्श विभिन्ना एकगतम-पर्युगासा: सहस्रवा-- मामयेट एकविंशतिधा वादृन्यं नवधायर्वणो वेदो वाकोनाक्यमिनिहामः पुगणं वैद्यमित्यनावान्टान्दम्य प्रयोगविषयः । पनायन्नं शुन्दम्य प्रयोगविश्यमननुनि- गम्य नन्स्पायुक्ता इति वचनं केवलं माइमात्रम् ॥ एतस्निननिमानि अदम्य प्रयोगविषये ते ने गटान्नत्र तत्र नियनविषया दृश्यन्ते । नदया ! गनिनकर्मा 25 कम्पोनेने भापिनो मानि विकार एनमाया मापने टार टनि हम्मनि: दुगष्टेषु टनिः पापम-येतु नाममेर लागः प्रयुजने । बदिन रनायें वाये दात्रमुदी- ·८ 1. व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.१. कुरु शब्दान्प्रयोक्ष्य इति । तावत्येवार्थमर्थमुपादाय शब्दान्प्रयुञ्जने ॥ यदि तर्हि लोक एषु प्रमाणं किं शास्त्रेण क्रियते । लोकतो र्थमयुक्त शब्दप्रयोगे शास्त्रेण धर्मनियमो लोकतो ऽर्थप्रयुक्त शब्दप्रयोगे शाखेण धर्मनियमः क्रियते । किमिद धर्मनियम 5 इति । धर्माय नियमो धर्मनियमः । धर्मार्थो वा नियमो धर्मनियमः। धर्मप्रयो- जनो वा नियमो धर्मनियमः । यथा लौकिकवैदिकेषु ॥ १॥ प्रियतद्धिता दाक्षिणात्या यथा लोके वेदे चेति प्रयोक्तव्ये यथा लौकिकवैदिके- विति प्रयुञ्जते | अथवा युक्त एव तद्धितार्थः । यथा लोकिकेषु वेदिकेषु च कृता- 10 न्तेषु ॥ लोके तायदभक्ष्यो माम्यकुकुटो भक्ष्यो ग्राम्यशूकर इत्युच्यते । भक्ष्यं च नाम क्षुत्पतीघातार्थमुपादीयते । शक्य चानेन श्वांसादिभिरपि क्षुत्पतिहन्तुम् । तत्र नियमः क्रियत इद भक्ष्यमिदमभक्ष्यमिति । तथा खेदात्त्रीषु प्रवृत्तिर्भवति समानश्च खेदविगमो गम्यायां चागम्यायां च । तत्र नियमः क्रियत इयं गम्येयमगम्येति ॥ वेदे खल्वपि पयोव्रतो ब्राह्मणो यवागूवतो राजन्य आमिक्षाव्रतो वैश्य इत्युच्यते । 15 व्रत च नामाभ्यवहारार्थमुपादीयते । शक्य चानेन शालिमांसादीन्यपि अतयितुम् । तत्र नियमः क्रियते । तथा वैल्वः खादिरो वा यूपः स्यादित्युच्यते । यूपश्च नाम पश्चनुबन्धार्थमुपादीयते । शक्य चानेन किंचिदेव काठमुच्छ्रित्यानुच्छ्रित्य वा पशुरनु- वन्दुम् । तत्र नियमः क्रियते | तयानो कपालान्यधिश्रित्याभिमन्त्रयते भूमूणाम- शिरसां धर्मस्य तपसा तप्यधमिति | अन्तरेणापि मन्त्रमग्निदहनकर्मा कपालानि 20 सतापयति । तत्र नियमः क्रियत एव क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति । एवमिहापि समानायामर्थगती शश्देन चापशम्देन च धर्मनियमः क्रियते शब्देनेवार्थो ऽभिधेयो नापशम्देनेत्येवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति ॥ अस्त्यमयुक्तः । सन्ति वै शब्दा अप्रयुक्ताः । तद्यथा । उप तेर चक्र पेनेति । किमतो यत्सन्त्यमयुक्ताः । प्रयोगादि भवान्शदानां साधुत्वमध्यवस्यति य इदा- 25 नीममयुक्ता नामी साधयः स्युः । इद विप्रतिपिद् यदुच्यते सन्ति वै शब्दा अप- युक्ता इति । यदि सन्नि नाप्रयुक्ता अयाप्रयुक्ता न सन्ति सन्ति चाभयुक्ताधेति विपतिपिदम् । प्रयुञ्जान एव खलु भयानाह सन्ति शम्दा अप्रयुत्ता इति । क- थेदानीमन्यो भान्जानीयकः पुरपः शन्दानां प्रयोगे साधुः स्यात् ॥ नेतद्विप्र- ·5 . म० १.१.१.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। । निषिद्धम् । मन्तीति नावहमो यदेताशाखविदः शालेणानुविदधने । अप्रयुक्ता इति चूमो यलोके प्रयुक्ता इति । यदम्युच्यते कश्चेदानीमन्यो भवजातीयकः पुरुषः शम्दानां प्रयोगे साधुः स्यादिति न ब्रूमो ऽस्माभिरप्रयुक्ता इति । किं तर्हि । लोके अयुक्ता इति । ननु च भवानप्यभ्यन्तरो लोके । अभ्यन्तरो ऽहं लोके न लहं लोकः ॥ अस्त्यप्रयुक्त इति धन्नार्थे शब्दप्रयोगात् ॥ २॥ मस्त्यपयुक्त इति नेत्तन्न ! किं कारणम् । अथै शब्दप्रयोगात् । अर्थे शम्दाः प्रयुज्यन्ते सन्ति चैां शम्दानामी येप्वर्थेपु प्रयुज्यन्ते ॥ अप्रयोगः प्रयोगान्यत्वात् ॥३॥ अपयोगः खल्वेषां नानां न्याय्यः । कुतः । प्रयोगान्यत्वात् । यदेतेषां शम्दा- 10 नामर्थे ऽन्याञ्ाप्दान्प्रयुञ्जने । नद्यथा | ऊपेत्यस्य शब्दस्यार्थे यूयमुषिताः । तेरेत्यस्यायें किं यूयं तीर्णाः । चक्रेत्यस्यार्थे किं यूयं कृतवन्तः । पेचेत्यस्यार्थे कि यूयं पक्कयन्त इति ॥ अपयुक्ते दीर्घसनवत् ||४|| यद्यप्यप्रयुक्ता अवश्यं दीर्घसचवलक्षणेनानुविधेयाः । तद्यथा । दीर्घसत्राणि 15 चार्षशतिकानि वार्पसरस्रिकाणि च न चाद्यत्वे कश्चिदपि व्ययहरति केवलमृषिसंप्रदा- यो धर्म इति कृत्वा याज्ञिकाः शास्त्रेणानुविदधते ॥ सर्व देशान्तरे ।।५।। सर्वे खल्बप्येते शब्दा देशान्तरे प्रयुज्यन्ते । न चैत उपलभ्यन्ते । उपलब्धी यनः क्रियतां महान्दि शब्दस्य प्रयोगविषयः । सप्नदीपा वमुमती त्रयो लोका- 20 अत्यागे येदाः साङ्गा: सरहस्या बहुधा विभिन्ना एकशतमध्वर्युशाखाः सहस्रवमी- सामवेद एकथिशतिधा बाढच्यं नवधायर्वणो वेदो वाकोवाक्यमिनिहास: पुराण वैद्यकमित्येतावाञ्ाय्दस्य प्रयोगविषयः । एतावन्तं शब्दस्य प्रयोगविषयमनमुनि- शम्य सन्त्यप्रयुक्ता इति वचनं केवलं साहसमात्रम् || एतस्मिन्नति मदति शब्दरय प्रयोगविषये ते ते शब्दास्तत्र तत्र नियतविषया दृश्यन्ते ! तचया। शवनिर्गतिकर्मा कम्बोजेव भापितो भवनि विकार एनमार्या भाषन्ते शन इनि हम्मतिः मुराष्ट्रेषु मंहतिः पाचमध्येनु गमिमेन गायोः गगुञ्जते । दागिनवनार्थे प्राच्येषु दात्रमुटी- 21 ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.१.१. च्येषु ।। ये चाप्यते भवतो ऽपयुक्ता अभिमताः शब्दा एतेषामपि प्रगोगो दृश्यते । क । वेदे । यदो रेवती रेवत्यं तदुप | यन्मे नरः श्रुत्य ब्रह्म चक्र | यत्रा नचका जरसं तनूनामिति ॥ कि पुनः शब्दस्य ज्ञाने धर्म आहोस्वित्मयोगे । कश्चात विशेषः । 5 10 ज्ञाने धर्म इति चेत्तथाधर्मः ॥६॥ ज्ञाने धर्म इति चेत्तथाधर्मः प्रामोति | यो हि शब्दानानात्यपशदानप्यमी जानानि | यथैव शब्दज्ञाने धर्म एवमपशब्दज्ञाने ऽप्यधर्मः । अथवा भूयानधर्मः प्रानोति । भूयांसो ऽपशम्दा अल्पीयांसः शब्दाः । एकैकस्य शब्दस्य वहवो ऽपभ्रशाः । तद्यथा । गौरित्यस्य गावी गोणी गोता गोपातलिकेत्येवमादयो ऽपभ्रंशाः ।। आचारे नियमः ॥ ७॥ आनारे पुनधिनियम वेदयते । ते ऽमुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः पराव- भृयुरिति ॥ अस्तु तर्हि प्रयोगे । प्रयोगे सर्वलोकस्य ॥ ८ ॥ यदि प्रयोगे धर्मः सर्वो लोको ऽभ्युदयेन युज्येत । कश्चेदानी भवतो मत्सरों 15 यदि सर्यो लोको ऽभ्युदयेन युज्येत | न खलु कधिन्मत्सरः प्रयतानर्थक्य तु भवति । फलवता च नाम यत्नेन भवितव्यं न च प्रयत्नः फलाध्यतिरेच्यः । ननु च ये कृतप्रयत्नास्ते साधीयः शब्दान्प्रयोक्ष्यन्ते त एव साधीयो ऽभ्युदयेन योक्ष्यन्ते । व्यतिरेको ऽपि ये लक्ष्यते । दृश्यन्ते हि कृतप्रयत्नाथायीणा अकृतप्रयनाथ प्रवीणाः । तत्र फलव्यतिरेको ऽपि स्यात् || एव तर्हि नापि ज्ञान एव धर्मो नापि प्रयोग एप । किं तर्हि । शास्त्रपूर्वके प्रयोगे भ्युदयस्तत्तुल्य वेदशब्देन ॥९॥ शाखपूर्वक यः शम्दान्पयुड़े सो ऽभ्युदयेन युज्यते । तत्तुल्यं वेदशब्देन । वेदशब्दा अप्येवमभिवदन्ति । यो मिष्टोमेन यजते य उ चैनमेवं वेद । यो ऽग्नि नाचिकेतं चिनुने य उ नैनमे वेद ॥ अपर आह | तत्तुल्यं वेदशदेनेति । यथा वेदशम्दा नियमपूर्णमधीना. फलवन्तो भवन्त्येव यः शास्त्रपूर्वक शब्दान्प्रयुड़े, सो ऽभ्युदयेन गुज्यत इनि || अथवा पुनरस्तु शान एर धर्म इति । ननु चोक्त ज्ञाने धर्म इति 20 26 ·म०१११] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। चेत्तथाधर्म इति । नैप दोष । शन्दप्रमाणका वयम् । यच्छन्द आर सदस्गाक प्रमाणम् ! शदश्च शब्दज्ञाने धर्ममाह नापशब्दज्ञाने धर्मम् । यच पुनरशिष्टाप्र- तिषिद्ध नैव नहोपाय भवति नाभ्युदयाय | तद्यथा । हिकितहसितकण्डयितानि व दोपाय भान्ति नाप्यभ्युदयाय ॥ अथवाभ्युपाय पापशब्दज्ञान शब्दज्ञाने । यो ऽपशब्दाञ्जानाति मदानप्यसो जानानि । तदेव ज्ञाने धर्म इति बुवतो दापन्न भवत्यपशम्दशानपूर्वके शन्दशाने धर्म इति || अथवा कूपखानकरदेतद्भविष्यति । तद्यथा कृपखानक कूप खनन्यद्यपि मृदा पासुभिधायकीणों भवति सोऽप्सु सजा- तामु नत एर त गुणमासादयति येन स च दोषो निर्मण्यते भूयसा चाभ्युदयेन योगो भरत्येवामिहापि यद्यप्यपशम्दज्ञाने धर्मस्तथापि यस्वसौ शब्दज्ञाने धर्मस्तेन सच दोषो निनिष्यते भूयसा चाभ्युदयेन योगो भविष्यति ।। यदप्युच्यत्त आचारे 10 नियम इति याज्ञे कर्मणि स नियम । एन हि भूयते । यर्याणस्तर्माणो नामर्पयो बभूवुः प्रत्यक्षधर्माण परापरज्ञा रिदिनवेदितव्या अधिगतयाथानथ्या । ते तत्रभ- वन्तो यदानस्तद्वान इति प्रयोक्तव्ये याणस्तर्वाण इति प्रयुञ्जते याशे पुनः कर्मणि नापभाषन्ते । तै पुनराजे कर्मण्यपभापित ततस्ते पराभूता ।। अय व्याकरणमित्यस्य शब्दस्य क पदार्थ । सूत्रम् । सूत्रे व्याकरणे पश्चर्यो ऽनुपपन्न. ॥ १० ॥ सूत्रे व्याकरणे पच्चों नोपपद्यते व्याकरणस्य सूत्रमिति । किं हि तदन्यत्स- त्राद्याकरणं यस्याद मूत्र स्यात् ।। शब्दापतिपत्ति ॥ ११ ॥ शाना चाप्रतिपत्ति पामोति व्याकरणाच्छब्दान्पतिपद्यामह इति । न हि सूत्र- 20 न पर शब्दान्प्रतिपद्यन्ते । किं तर्हि ! व्याख्या तिथ । ननु च तदेय सूत्र विगृहीत व्याख्यान भाति । न केवलानि चर्चापदानि व्याख्यान वृद्धि आन् ऐजिति । किं नहि । उदाहरण प्रत्युदाहरण वाक्याध्याहार इत्येतत्समुदित व्याख्यान भाति || एव तर्हि शब्द । शब्दे ल्युडर्य ॥ १२॥ यदि शब्दो व्याकरण ल्युडों नोपपद्यते | व्याक्रियते ऽनेनेति व्याकरणम् । न हि शम्देन किंचिद्व्याक्रियते । केन तर्हि | सूत्रेण ।। 15 25 v ·१२ || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म. १.१.१. 5 भवे भये च तद्धितो नोपपद्यते । व्याकरणे भवो योगो वैयाकरण इति । न हि शब्द, भवो योगः । कतहि । सूत्रे ।। प्रोतादयश्च तद्धिताः || १३ ।। प्रोतादयच तद्धिता नोपपद्यन्ते । पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् । आपिशलम् । काशकृत्तमिति | न हि पाणिनिना शब्दाः प्रोक्ताः। किं तर्हि । सूत्रम् ।। किमर्थमि- दमुभयमुच्यते भवे मोक्तादयश्च तद्धिता इति न मोक्तादयश्च तद्धिता इत्येव भवे पि तद्धितचोदितः स्यात् । पुरस्तादिदमाचार्येण दृष्टं भवे तद्धित इति तत्पडितम् । तत उत्तरकालमिदं दृष्ट प्रोक्तादयश्च तद्धिता इति तदपि पठितम् । न चेदानीमाचार्याः 10 सूत्राणि कला निवर्तयन्ति ।। अयं तावददोषो यदुच्यते शब्दे ल्युडर्थ इति । नावश्यं करणाधिकरणयोरेव ल्युद्भिधीयते । किं तर्हि । अन्येप्यपि कारकेषु कृत्यल्युटो बहु- लम् [३ ३.११३] इति । तद्यथा | प्रस्कन्दनम् प्रपतनमिति || अथवा शब्दैरपि शब्दा व्याक्रियन्ते । तद्यथा | गोरित्युक्त सर्वे संदेहा निवर्तन्ते नाश्वो न गर्दभ इति || अयं तर्हि दोषो भवे प्रोक्तादयश्च तद्धिता इति । एवं तर्हि लक्ष्यलक्षणे व्याकरणम् ॥ १४ ॥ लक्ष्य च लक्षण चैतत्समुदित व्याकरण भवति । किं पुनर्लक्ष्यं लक्षणं च । शम्दो लक्ष्यः सूत्रं लक्षणम् । एवमप्ययं समुदाये व्याकरणशब्दः प्रवृत्तो ऽवयवे नोपपद्यते । सूत्राणि चाप्यधीयान इप्यते वैयाकरण इति ! नैप दोपः । समुदायेषु हि शब्दाः प्रवृत्ता अपययेष्वपि धर्तन्ते । तद्यथा । पूर्व पञ्चालाः । उत्तरे पश्चाताः । 20 नेलं भुक्तम् । घृत भुक्तम् । शुक्रः नीलः कृष्ण इति । एवमयं समुदाय व्याक- रणशब्दः प्रवृत्तो प्रयवे ऽपि वर्तते || अथवा पुनरस्तु सूत्रम् । ननु चोक्तं सूत्रे व्याकरणे पष्ठयों ऽनुपपन्न इति । नैप दोषः । व्यपदशियद्भावेन भविष्यति || यदप्युच्यते शब्दाप्रतिपत्तिरिति न हि सूत्रत एक शब्दान्प्रतिपद्यन्ते किं तर्हि व्याख्या- नतति परिदतमेतत्तदेव सुत्र विगृहीत व्याख्यानं भवतीति । ननु चोक्तं न केवलानि 15 चर्चापदानि व्यारयान वृद्धि आत् ऐजिति कि तर्हि उदाहरण प्रत्युदाहरण वाक्या- ध्याहार इत्येतत्समुदितं व्यारयानं भवतीति । अविजानत एतदेव भवनि | सूत्रन एव हि श दान्प्रतिपद्यन्ते । आतथ सूत्रत एव यो पुरसूत्र कथयेनादो गृखेत । 15 +४३.१०१ ·म० १.१.१.] 11 व्याकरणमाभाप्यम् ।। १३ अय किमयों वर्णानामुपदेशः । वृनिसमवायार्य उपदेशः ॥ १० ॥ युनिसमायायों वर्णानामुपदेशः कर्तव्यः । किमिदं वृनिसमायार्थ इनि । वृत्तये समयायो वृत्तिप्तमयायः । वृत्त्यों या ममगायो वृत्तिसमपरायः । वृत्ति- प्रयोजनो या समवायो वृत्तिसमयायः । का पुनर्वृत्तिः । शाखप्रवृत्तिः । अय कः 5 समायः । वर्णानामानुपथ्र्येण संनियेशः । अय क उपदेशः । उचारणम् । कुन एतन् । दिशिरुधारणानियः उचार्य हि वर्णानाहोपदिष्टा हमे वर्णा इति । अनुबन्धकरणार्यश्च || १६ ॥ भनुबन्धकरणार्यश्च वर्णानामुपदेशः कर्तव्यः । अनुवन्धानासयामीति । न अनुपदिश्य वर्णाननुसन्धाः शक्या आसम् ।। स एष वर्णानामुपदेशो वृत्तिसममा. 10 यार्थभानुवन्धकरणार्यथ । वृत्तिसमवायथानुवन्धकरणं च प्रत्याहारार्थम् | प्रत्याहारो वृत्त्यर्थः ॥ इट युद्ध्यर्यथ । इटबुद्ध्यर्थथ वर्णानामुपदेशः । इटान्यान्मोत्स्य इति । न अनुपदिश्य वर्णानिष्टा वर्णाः शक्या विज्ञातुम् । इष्टयुद्ध्यर्थश्चेति चेदुदानानुदात्तस्वरितानुनासिकदीनुतानामप्युपदेशः ॥ १७ ॥ इष्ट युद्ययश्चेति चेदुदानानुदात्तस्वरितानुनासिकदीर्घप्लुतानामप्युपदेशः कर्तव्यः । एयंगुणा अपि हि वर्णा इप्यन्ते ।। आकृत्युपदेशात्सिद्धम् । आकृत्युपदेशासिद्धमेनत् । भया निरुपदिधा सर्व- म वर्णकुलं यहीप्यति । तथेवर्णाकृतिः । तयोवर्णाकृतिः । आरुत्युपदेशात्सिमिति चेत्संवृतादीनां मतिपेधः ॥ १८॥ आकृत्युपदेशासिद्धमिति चेत्सवृतादीनां प्रतिषेधो वक्तव्य. । के पुनः सवृता- दयः । सवृतः कलो ध्मान एणीकृतो ऽम्बूकृतो ऽर्धको यस्तो निरस्तः प्रगीत उ- पगीतः क्ष्यिण्णो रोमश इति ।। अपर आह । अस्त निरस्तमविलम्बित निर्हतमम्यूकृतं मातमथो विकम्पितम् । संदटमेणीकृतमर्थक द्रुत विकीर्णमेताः स्वरदोपभावना इति ।। अतो ऽन्ये व्यन्ननदोषाः ॥ नेप दोषः । गर्गादिविदादिपाठात्सवृतादीनां निवृ- 15 20 ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.१. त्तिर्भविष्यति । अस्त्यन्यद्गर्गादिविदादिपाठे प्रयोजनम् । किम् । समुदायानां साधु- त्व यथा स्यादिति ॥ एवं नीटादशधा भिन्नां निवृत्तकलादिकामवर्णस्य प्रत्यापनि वक्ष्यामि । सा तर्हि वक्तव्या । 5 लिङ्गार्धा तु प्रत्यापत्ति । लिङ्गार्या सा तर्हि भविष्यति । तत्तर्हि वक्तव्यम् । यद्यप्येतदुन्यते ऽथवेतर्व- नेकमनुवन्धशतं नोचार्यमित्संज्ञा च न वक्तव्या लोपश्च न वक्तव्यः । यदनुबन्धैः क्रियते तत्कलादिभिः करिष्यते । सिध्यत्येवमपाणिनीय तु भवति || यथान्यासमे- वास्तु । ननु चोक्तमाकृत्युपदेशासिद्धमिति चेत्सवृतादीना प्रतिषेध इति | परिह- तमेतद्गादिविदादिपागत्सवृतादीनां निवृत्तिभविष्यति । ननु चान्यद्गादिविदा. 10 दिपाडे प्रयोजनमुक्तम् । किम् । समुदायानां साधुत्वं यथा स्यादिति । एवं त भयमनेन क्रियते पाठथैव विशेष्यते कलादयश्च निवर्त्यन्ते । कथ पुनरेकेन य- लेनोभयं लभ्यम् । लभ्यमित्याह । कथम् । द्विगता अपि हेतवो भवन्ति । तद्यथा ! आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च प्रीणिता इति । तथा वाक्यान्यपि द्विष्टानि भवन्ति । श्वेतो धावति | अलम्बुसानां यातेति ॥ 15 अथवेद तावदय प्रष्टव्यः । केमे सवृतादयः श्रूयेरनिति । आगपु । आगमा शुद्धाः पश्यन्ते | विकारेषु तर्हि । विकाराः शुद्धाः पश्यन्ते । प्रत्ययेषु नहि । प्र- त्ययाः शुद्धाः पठ्यन्ते । धातुपुतर्हि । धातयो पि शुद्धाः पश्यन्ते । प्रातिपदिकेषु तर्हि । प्रातिपदिकान्यपि शुद्धानि पश्यन्ते । यानि सर्वग्रहणानि प्रातिपदिकानि | एतेषामपि स्वरवर्णानुपूर्वीज्ञानार्थ उपदेशः कर्तव्यः । शशः । पप इति मा भूत् । 20 पलाशः । पलाप इति मा भूत् । मञ्चकः । मञ्जक इति मा भूत् । आगमाच विकाराथ प्रत्ययाः सह धातुभिः । उच्चार्यन्ते ततस्तेषु नेमे प्राप्ताः कलादयः॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथममाह्निकम् ॥

·शिना०२.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। अ इ उण् ॥ १ ॥ अकारस्य विवृतोपदेश आकारग्रहणार्थः॥ १॥ अकारस्य विवृतोपदेशः कर्तव्यः । किं प्रयोजनम् । आकारग्रहणार्थः । अकारः सवर्णग्रहणेनाकारमपि यथा गृमीयात् । किं च कारणं न गृहीयात् । विवार - दात् । किमुच्यते विवारभेदादिति न पुनः कालभेदादपि | यथैव घयं विवारभिन । एवं कालभित्रो पप | सत्यमेतत् । वक्ष्यति तुल्यास्यप्रयत्न सवर्णम् [१. १. ९] इत्यत्रास्यग्रहणस्य प्रयोजनमास्ये येषां तुल्यो देशः प्रयत्नश्च ते सवर्णसज्ञका भव- नीति | यावश्च पुनरास्यात्कालः । तेन स्यादेव कालभिन्नस्य महणं न पुनर्विवा- रभिन्नस्य ।। किं पुनरिदं विवृतस्योपदिश्यमानस्य प्रयोजनमन्वाख्यायत आहोस्वि- रसवृतस्योपदिश्यमानस्य विवृतोपदेशचोद्यते । विवृतस्योपदिश्यमानस्य प्रयोजनम-10 न्याख्यायते | कथं ज्ञायते । यदयम् अ अ [८. ४. ६८] इत्यकारस्य विवृतस्य . सवृतताप्रत्यापत्ति शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । अनिसट्वः अनिमाल इत्यत्रान्तर्यनो विवृतस्य विवृतः पामोति संवृतः स्यादि- त्येवमा प्रत्यापत्तिः । नैतदस्ति । नैव लोके न च वेदे ऽकारो विवृतोऽस्ति । कस्तार्ह संवृतः । यो ऽस्ति स भविष्यति । तदेतत्सत्यापत्तिवचनं ज्ञापकमेव भविष्यति विवृ-15 तस्योपदिश्यमानस्य प्रयोजनमन्याख्यायत इति || कः पुनरत्र विशेषो विवृतस्योप- दिश्यमानस्य प्रयोजनमन्वाय्यायेत संवृतस्योपदिश्यमानस्य वा विवृतोपदेशश्चोये- तेति । न खलु कधिहिशेषः । आहोपुरुषिकामात्र तु भवानाह सवृतस्योपदिश्यमा- नस्य विवृतोपदेशवोद्यत इति । वय तु मो विवृतस्योपदिश्यमानस्य प्रयोजनम- न्वाख्यायत इति || तस्य विवृतोपदेशादन्यत्रापि विवृतोपदेशः सवर्णग्रहणार्थः ॥ २॥ तस्यैतस्याक्षरसमामायिकस्य विवृतोपदेशादन्यत्रापि विवृतोपदेशः कर्नव्यः । कान्यत्र | धातुमातिपदिकप्रत्ययनिपातस्थस्य । कि प्रयोजनम् । सवर्णमहणार्थः । आक्षरसमानायिकेनास्य ग्रहणं यथा स्यात् । कि च कारण न स्यात् । विवार- भेदादेव ॥ आचार्यप्रवृत्ति पयति भवत्याक्षरसमामायिकेन धात्वादिस्थस्य ग्रहण- 25 मिति यदयमकः सवर्णे दीर्घः [६. १. १०१] इति प्रत्याहारे को ग्रहणं करोति । कथ कृत्वा ज्ञापकम् । न हि द्वयोराक्षरसमामायिकयोर्युगपत्समवस्थानमस्ति । नैनदस्ति ज्ञापकम् । भस्ति धन्यदेतस्य वनगे पोजनम् । किम् ! यस्याक्षरतगा- 20 ·10 .. । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.२. मायिकेन ग्रहणमस्ति तदर्थमेतत्स्यात् । खट्टाढकम् मालाढकमिति | सति प्रयोजने न ज्ञापकं भवति । तस्माद्विवृतोपदेशः कर्तव्यः ।। क एप यत्नवोद्यते विवृतोपदेशो नाम | विवृतो वोपदिश्येत संवृतो वा को न्वत्र विशेषः। स एप सर्व एवमर्थो यन्नो थान्येतानि प्रातिपदिकान्यग्रहणानि तेपामेतेनाभ्युपायेनोपदेशश्वोद्यते । तद्गुरु भवति । 5 तस्माद्वक्तव्यं धात्वादिस्थश्च विवृत इति ॥ दीर्घप्लुतवचने च संवृतनिवृत्त्यर्थः ।। ३॥ दीर्घप्लुनपचने च संवृतनिवृत्त्यर्थो विवृतोपदेशः कर्तव्यः । दीर्घप्लुतौ संवृतौ मा भूतामिति । वृक्षाभ्याम् देवदत्ता इति ॥ नैव लोके न च वेदे दीर्घप्लुतो सवृती स्तः । को तर्हि | विवृतौ । यो स्तस्ता भविष्यतः ।। स्थानी प्रकल्पयेदेतावनुस्वारो यथा यणम् । सवृतः स्थानी सवृतो दीर्घप्लुतौ प्रकल्पयेत् । अनुस्वारो यथा यणम् । तद्यथा । सय्यन्ता सवत्सरः यहोकम् तप्टोकमिति | अनुस्वारः स्थानी यणमनुनासिकं प्र- कल्पयति । विषम उपन्यासः । युक्तं यत्सतस्तत्र प्रकृतिर्भवति सन्ति हि यणः सानुनासिका निरनुनासिकाध । दीर्घप्लुनौ पुनव लोके न च वेदे सवृतौ स्तः । को 15 तर्हि । विवृतौ । यो स्तस्तौ भविष्यतः ।। एवमपि कुत एतत्तुल्यस्थानौ प्रयतभिन्नी भविष्यतो न पुनस्तुल्यप्रयत्नौ स्थानभिन्नौ स्यातामीकार ऊकारो वेति | वक्ष्यति स्था- ने ऽन्तरतमः [१.१.५०] इत्यत्र स्थान इति वर्तमाने पुनः स्थानग्रहणस्य प्रयोजनं यत्राने कविधमान्तर्य तत्र स्थानत एवान्तयं बलीयो यथा स्यात् ।। तत्रानुवृत्तिनिर्देशे सवर्णाग्रहणमनण्त्वात् ।। ४ ।। नत्रानुवृत्तिनिर्देशे सवर्णानां ग्रहण न प्रामोति । अस्य च्यौ [७ ४.३२) यस्येति च [६.४.१४८] । कि कारणम् । भनण्त्यात् । न येते ऽणो ये ऽनुवृत्तो । के तर्हि । ये ऽक्षरसमामाय उपदिश्यन्ते ।। एकत्वादकारस्य सिद्दम् ॥ ५ ॥ एको ऽयमकारो यथाक्षरसमानाये यथानुवृत्तौ यश्च धात्वादिस्थः ।। अनुवन्धसंकरस्तु ।। ६॥ अनुयन्धसकरस्तु प्रामोति । कर्मण्यम् [३.२.१] आनो अनुपसर्गे कः [३.२.३] शनि के अप गिरफत प्रामोति ।। 20 25 + ८.२८१ ·१७ शिवमू० १.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम्॥ एकाजनेकाज्ग्रहणेषु चानुपपत्तिः ॥ ७॥ एकानोकामहणेषु चानुपपत्तिर्भविष्यति । तत्र को दोपः । किरिणा गिरिणे- त्येकालक्षगमन्तोदात्तल मानोति । इह न घटेन तरति घटिक इति व्यन्तक्षणष्टन प्रामोनित ।। द्रव्यवञ्चोपचाराः ॥ ८ ॥ व्यवनोपचाराः प्रामुवन्ति । नद्यया | द्रव्येषु नैकेन घटेनानेको युगपत्कार्य करोति | एयमिममकारं नानेको युगपदुचारयेत् ।। विपयेण तु नानालिङ्गकरणासिद्धम् ॥९॥ यदयं विपये विपये नानालिङ्गमकारं करोति कर्मण्यण आनो ऽनुपसर्गे क इति नेन ज्ञायते नानुवन्धसंकरो ऽस्तीति । यदि हि स्थानानालिङ्गकरणमनर्थकं स्यात् । 10 एकमेवायं सर्वगुणमुचारयेत् ।। नैतदस्ति ज्ञापकम् । इत्संज्ञाप्रकृप्त्यर्य मेतरस्यात् । न ह्ययमनुवन्धैः शल्यकयच्छक्य उपचेतुम् । इत्संज्ञायां हि दोप: स्यात् । आयम्य हि योरित्संज्ञा स्यात् । कयोः । आद्यन्तयोः।। एवं ताई विषयेण तु पुनर्लिंग- करणारिसदम् । यदयं विषये विपये पुनलिंगमकार करोति प्राग्दीव्यतो ऽण् [४. १. ८३] शिवादिभ्यो ऽण् [११२] इति नेन ज्ञायते नानुवन्धसेकरो ऽस्तीति । यदि 13 हि स्यात्पुनतिङ्गकरणमनर्थक स्यात् ।। अथवा पुनरस्तु विपयेण तु नानालिङ्गक- रणासिद्धमित्येव । ननु चोक्तमित्संज्ञाप्रकूप्त्यर्थमेतत्स्यादिनि । नैष दोपः । लोकन एतसिद्वम् । तद्यथा । लोके कथिदेवदत्तमाह | इह मुण्डो भन । इह जटी भव । इह शिखी भवेति । यहिङ्गो यत्रोन्यते तल्लिङ्गस्तत्रोपतिष्ठते । एवमयमकारो यालिङ्गो यत्रोच्यते नलिङ्गस्तत्रोपस्थास्यते ॥ यदप्युच्यत एकाजनेकान्ग्रहणेषु चानुप- 20 पजिरिति । एकाजनेकाज्ग्रहणेषु चावृत्तिसंख्यानात् ॥ १० ॥ एकाजनेकाज्महणेषु चावृत्तेः सख्यानादनेकाच्व भविष्यति । तद्यथा ! समदश सामिधेन्यो भवन्तीति त्रिः प्रथमामन्वाह विरुत्तमामित्यावृत्तितः सप्तदशत्व भवति । एवमिहाप्यावृत्तितो ऽनेकाच्य भविष्यति । भवेदावृत्तितः कार्य परिदतम् । इह तु 25 खलु किरिणा गिरिणेत्येकाज्लक्षणमन्तोदात्तत्वं प्रामोत्येव । एतदपि सिद्धम् । कथम् । लोकतः । तद्यथा । लोक ऋषिसहस्रमेकां कपिलामेकैकशः सहस्रकृयो 31 ·१८ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। । [म० १.१.२. 5 चैकस्या- 10 दत्त्वा तया सर्वे ते सहस्रदक्षिणाः संपन्नाः । एवमिहाप्यनेकाच्वं भविष्यति ।। यदप्युच्यते द्रव्यवचोपचाराः प्रामुवन्तीति भवेद्यदसंभवि कार्य तन्नानेको युगपत्कु. योद्यत्तु खलु संभवि कार्यमनेको ऽपि तद्युगपत्करोति । तद्यथा । घटस्य दर्शनं स्पर्शनं वा । संभवि चेदं कार्यमकारस्योचारणं नामानेको ऽपि तद्युगपत्करिष्यति ।। आन्यभाव्यं तु कालशब्दव्यवायात् ॥ ११ ॥ आन्यभाव्य स्वकारस्य । कुतः । क्रालशब्दव्यवायात् । कालव्यवायाच्छब्द- व्यवायाच | कालव्यवायात् । दण्ड अपम् । शब्दव्यवायात् । दण्डः । न स्मनो व्यवायेन भवितव्यम् | भवति चेद्भवत्यान्यभाव्यमकारस्य ।। युगपच्च देशपृथक्त्वदर्शनात् ॥ १२ ॥ युगपच देशपृथक्त्वदर्शनान्मन्यामह आन्यभाव्यमकारस्येति । यदयं युगपदेश- पृथक्केपूपलभ्यते । अश्वः अर्कः अर्थ इति । न येको देवदत्तो युगपत्झुग्ने च भवति मथुरायां च ।। यदि पुनरिमे वर्णाः शकुनियत्स्युः । तद्यथा । शकुनय आशुगा- मित्वात्पुरस्तादुत्पतिताः पश्चादृश्यन्ते । एवमयमकारो द इत्यत्र दृष्टो ण्ड इत्यत्र दृश्यते । नैव शक्यम् । भनित्यत्वमेव स्यात् । नित्याच शब्दाः । नित्येषु च शब्देषु 15 कूटस्थैरविचालिभिर्वर्गर्भवितव्यमनपायोपजनविकारिभिः । यदि चायं द इत्यर वृष्टो ण्ड इत्यत्र दृश्येत नायं कूटस्थः स्यात् ।। यदि पुनरिमे वर्णा मादित्या- त्स्युः । नयथा | एक आदित्यो ऽनेकाधिकरणस्यो युगपहेशपथरके पलभ्यते । वि- पम उपन्यासः । नैको द्रटादित्यमनेकाधिकरणस्य युगपदेशपृथक्केपुपलभते कार पुनरुपलभते । भकारमपि नोपलभते । किं कारणम् । श्रोत्रोपलब्धि द्धिनिर्यायः 20 प्रयोगेणाभिज्वलित आकाशदेश• शब्द एक च पुनराकाशम् । आकाशदेशा अपि यह यात्रता बहवस्तस्मादान्यभाव्यमकारस्य ॥ आरुतिग्रहणासिद्धम् ॥ १३ ॥ अवीकृतिरुपदिष्टा सर्यमार्णकुलं ग्रहीप्यनि । तथेवीकृतिः । नयोयाकृतिः ॥ तय तपरकरणम् ॥ ११ ॥ ण्यं च कृत्या नपरा क्रियन्ते । भाकृतिमहणेनानिमसकामिनि । ननु न सय. गाहणेनानिमसक्तमिनि फररा नपरा. शियेरन् । परयाप्यायते तरसवर्ण सम- गणमारिभाष्यमाशनिपरगाइनन्यस्यायेति ।।

·शिवसू २.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। हल्ग्रहणेषु च ॥ १५ ॥ किम् । आकृतिमहणासिद्धमित्येव । झतो झति [८.२.२६] । भवाचाम् भवात्तम् अयात | यत्रतनास्त्यण्सवीन्गृमातीति ।। रूपसामान्यादा ॥ १६ ॥ रूपसामान्याहा सिद्धमेतत् । तद्यया | तानेव शाटकानारादयामो ये मथुरा- 5 याम् । तानेव शालीन्मुक्ष्महे ये मगधेषु । तदेवेदं भवतः कार्षापणं यन्मथुरायां गृहीतम् । अन्यस्मिवान्यस्मिंध रूपसामान्यात्तदेयेदमिति भवति । एवमिहापि रूप- सामान्यासिद्धम् ॥ ऋ लक् ॥२॥ 10 15 हकारस्योपदेशः किमर्थः । किं विशेषेण लकारोपदेशश्चाद्यते न पुनरन्ये- पामपि वर्णानामुपदेशोथेत | यदि किंचिदन्येपामपि वर्णानामुपदेशे प्रयोजनमस्त्यु- कारोपदेशस्यापि तद्भवितुमर्हति । को वा विशेषः । अयमस्ति विशेषः । अस्य झुकारस्याल्पीयांश्चैव प्रयोगविषयो यचापि प्रयोगविषयः सो अप कृपिस्थस्य कुपेच लत्वमसिद्धम् । तस्यासिद्धत्यादृकारस्यैवाकार्याणि भविष्यन्ति नार्य लका- रोपदेशेन || अत उत्तरं पठति । सकारोपदेशो यदृच्छाशक्तिजानुकरणप्लुत्याद्यर्थः ॥ १॥ हकारोपदेशः क्रियते यदृच्याशब्दार्थो ऽशक्तिजानुकरणार्थः प्लुत्याद्यर्थच । यदृच्छाशब्दार्थस्तावत् । यदृच्छया कश्चिद्वतको नाम तस्मिन्नकार्याणि यया स्युः । दयूतकाय देहि | मध्वृतकाय देहि । उदडतको गमन् । प्रत्यड्डतको गमत् । चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः । जातिशब्दा गुणशब्दाः क्रियाशब्दा यदृच्छाशम्दाथ- तुर्थाः ।। अशक्तिनानुकरणार्थः । अशक्त्या कयाचिद्ब्राह्मण्या ऋतक इति प्रयोगा- व्य तक इति प्रयुक्तम् । नस्यानुकरणं ब्राह्मण्युतक इत्याह कुमा£तक इत्या- हेति ॥ त्याद्यर्थव लकारोपदेशः कर्तव्यः । के पुनः नुत्यादयः । प्लुतिद्विचन- स्वरिताः । कृश्नशिखा | कुमः । प्रमः । लुत्यादिषु कार्येषु कृपेर्लत्वं सिद्ध 20 * ८.२ १८ ८४४० 5६१४९,६१ १५८,८१ ६६.

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म.१.१.२. नस्य सिद्धत्वादकार्याणि न सिध्यन्ति । तस्मादकारोपदेशः क्रियते ।। नैतानि सन्ति प्रयोजनानि न्याय्यभावात्कल्पनं संज्ञादिषु ॥२॥ न्याय्यस्य ऋतकशब्दस्य भावात्कल्पनं संज्ञादिषु साधु मन्यन्ते । ऋतक एवासौ 5 न लतक इति । अपर आह | न्याय्य ऋतकशब्दः शास्त्रान्वितो अस्ति स कल्पयितव्यः साधुः संज्ञादिपु-। ऋतक एवासौ न सतकः ।। अयं तर्हि यदृच्छाशब्दो परिहार्यः । लफिडः लफिडः । एषो ऽप्यफिडः ऋफिडश्च । कथम् । अतिप्रवृत्तिथैव हि लोके क्यते फिडफिड्डावौणादिको प्रत्ययो । त्रयी च शब्दानां प्रवृत्तिः । जातिशब्दा गुणशब्दाः क्रियाशब्दा इति | न सन्ति यदृच्गशब्दाः ।। अन्यथा कृत्वा प्रयोजन- 10 मुक्तमन्यथा कृत्वा परिहारः । सन्ति यदृच्याशब्दा इति कृत्या प्रयोजनमुक्तं न सन्तीति परिहारः । समाने चार्थे शास्त्रान्वितो ऽशाखान्वितस्य निवर्तको भवति । नद्यथा । देवदत्तशब्दो देवदिण्णशब्दं निवर्तयति न गाव्यादीन् । नैप दोषः । पक्षा- न्तरैरापि परिहारा भवन्ति ।। अनुकरणं शिष्टाशिष्टाप्रतिषिद्देषु यथा लौकिकवैदिकेषु ॥३॥ अनुकरणं हि शिष्टस्य साधु भवति । अशिष्टाप्रतिषिद्धस्य वा नैव नहोपाय भवति नाभ्युदयाय । यथा लौकिकवैदिकेषु । यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृता- न्तेषु । लोके तावत् । य एवमसौ ददाति य एवमसौ यजते य एवमसावधीत इति तस्यानुकुर्वन्दद्याच यजेत चाधीयीन च सो ऽप्यभ्युदयेन युज्यते । वेदे ऽपि | य एवं विश्वसृजः सत्ताण्यध्यासत इति तेषामनुकुवैस्तद्वत्सनाण्यध्यासीन सो ऽप्यभ्यु- 20 दयेन युज्यते ॥ अशिष्टाप्रतिषिद्धम् । य एवमसौ हिक्कति य एवमसौ हसति य एवमसौ कण्डूयतीति तस्यानुकुर्वन्हिक्केच हसेच कण्डूयेच नैव तदोषाय स्यानाभ्युदयाय || यस्नु खल्येवमसौ ब्राह्मणं हन्त्येवमसौ मुरां पिवतीति तस्यानुकुर्वन्ब्राह्मणं हन्या- खरा वा पिवेत्सो पि मन्ये पतितः स्यात् । विपम उपन्यासः । यथैवं हन्ति यथानुहन्त्युभी नौ हतः । यश्च पिवति यश्चानुपिवत्युभी ना पिवतः । यस्तु खल्वेव- 25 मसौ ब्राह्मणं हन्त्येवमसौ मुरां वा पिवतीति तस्यानुकुर्वन्यासानुलिप्तो माल्यगुण- कण्ठः कदलीस्तम्भ रिन्द्यात्पयो या पिवेन स मन्ये पतित: स्यात् । एचमिहापि य एवमसावपशदं प्रयुङ्ग इति तस्यानुकुर्वनपशव्दं प्रयुञ्जीत सो ऽप्यपशम्दभाक्स्यात् । भयं त्वन्यो ऽपशम्नपदार्थकः शम्दो यदर्थ उपदेशः कर्तव्यः । न चापशम्दपदार्थकः, , 15 ·२१ शिना २.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। शम्दो ऽपशब्दो भवति । अवश्यं चैतदेवं विशेयम् । यो हि मन्यते ऽपशब्दपदार्थकः शम्दो ऽपशम्दो भवतीत्यपशम्द इत्येव तस्यापशम्दः स्यात् । न चैपो ऽपशब्दः ॥ अयं सल्यपि भूयोऽनुकरणशम्दोऽपरिहार्यो यदर्य उपदेशः कर्तव्यः साध्य कारमधीते। मभूकारमधीत इति । कस्यस्य पुनरेनदनुकरणम् | कृषिस्थस्य | यदि पिस्थस्य कृपेथ ललमसिदं तस्यासिदत्वाकार एवाकार्याणि भविष्यन्ति भवेत्तदर्थेन नार्यः । स्यात् । अय वन्यः कुपिस्यपदार्थकः शब्दो यदर्थ उपदेशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । इदमवश्यं यसव्यं प्रकृतिवदनुकरणं भवतीति । किं प्रयोजनम् । हिः पचन्त्वि- त्याह । निउतिडः [८.१. २८] इति निघातो यथा स्यात् । भमी इत्याह ! ईदूदेहि- वचनं प्रगृह्यम् [१. १. ११] इति मगृह्यसंज्ञा यथा स्यात् । यदि प्रकृतियदनुकरण भातीत्युच्यते ऽपशब्द एयासौ भवति कुमा_तक इत्याह ब्राह्मण्यूतक इत्याह | 10 अपशब्दो घस्य प्रकृतिः । न चापशम्दः प्रकृतिः । न गपशप्दा उपदिश्यन्ते ने चानुपदिष्टा प्रकृतिरस्ति ।। एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाप्नुत्यादयः ॥ ४ ॥ एकदेशविकृतमनन्यवद्भयतीति नुत्यादयो अपि भविष्यन्ति । यद्येकदेशविकृत- मनन्यवद्भवतीत्युच्यते राशः क च [४. २. १४०] राजकीयम् भप्तोपो ऽनः 15 [६. ४.१३ ४] इति लोपः प्रामोति । एकदेशविकृतमनन्यवत्यष्टीनिर्दिष्टस्येति वक्ष्या- मि ! यदि पठीनिर्दिष्टस्येत्युच्यते क्ल३मशिख इति प्लुतो न पामोति । न पत्र कारः पष्टीनिर्दियः । कस्ता । रेफ । ऋकारो ऽप्यत्र पठीनिर्दिष्टः । कथम् | अविभक्तिको निर्देशः । कृप उः रः लः कृपो रोलः [८. २. १८] इति । अथवा पुनरस्त्ववि- शेषेण । ननु चौक्त राज्ञः क च राजकीयम् अहोपो न इति लोपः प्रामोतीति ! 20 नैप दोषः । वक्ष्यत्येतत् । श्वादीनां प्रसारणे नकारान्तपहणमनकारान्तप्रतिषेधार्थ- मिनि । नत्मकृतमुत्तरत्रानुवर्तिप्यते | अहोपो नो नकारान्तस्येति ॥ इह तार्ह कू३मशिख इत्यनृन इति प्रतिषेधः प्रामोति । स्वत्मतिषेधाच्च ।। ५ ॥ रवलतिषेधाचैतसिध्यति । गुरोररवत इति वक्ष्यामि । यद्यरक्त इत्युच्यते होत ऋकार होतृश्कार अत्र न पामोति । गुरोररवतो इस्वस्येति वक्ष्यामि || स एप सूनभेदेन लकारोपदेशः प्लुत्याद्यर्थः सन्प्रत्याख्यायते सैषा महनो वंशस्तम्बाल- झानुरुप्यते ॥ 1८२.८५ ·२२ ॥व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.२. 1 5 10 - ए ओड् ॥ ३ ॥ ऐ औच् ॥ ४ ॥ इदं विचार्यते । इमानि संध्यक्षराणि तपराणि वोपदिश्येरन् । एत् ओत्ङ् । पेत् आत्च् इति । अतपराणि वा ययान्यासमिति । कथात्र विशेषः । संध्यक्षरेषु तपरोपदेशश्चेत्तपरोद्यारणम् ।। १॥ संध्यक्षरेषु तपरोपदेशधेत्तपरोचारणं कर्तव्यम् ।। प्लुत्यादिष्वविधिः ॥२॥ प्लुत्यादिप्वजाश्रयो विधिन सिध्यति । गोत्रात नौ३त्रात इत्यत्रानचि च [८. ४. ४७] इत्यच उत्तरस्य यरो द्वे भवत इति द्विवचनं न पामोति । इह च प्रत्यडै ३ति- कायन उदड्डौ३पगव इत्यचि ८.३.३२] इति डमुण्न पामोति ।। प्लुतसज्ञा च ॥३॥ प्नुनसंज्ञा च न सिध्यति । ऐ३तिकायन भौ३पगव । ऊकालो ऽज्यस्यदीर्घप्लुतः [१.२२७] इति प्लुतसज्ञा न पामोति ॥ सन्तु ततपराणि । अतपर एच इग्घ्रस्वादेशे ॥४॥ यथतपराण्येच इग्नस्वादेशे [१.१.४८] इति वक्तव्यम् । कि प्रयोजनम् । 15 एचो इस्वादेशशासनेष्वर्ध एकारो ऽर्ध ओकारो वा मा भूदिति । ननु च यस्यापि तपराणि तेनाप्येतहक्तव्यम् । इमावैचौ समाहारवर्णी मात्रावर्णस्य मात्रेवणे- वर्णयोस्तयोईस्वादेशशासनेषु कदाचिदवर्णः स्यात्कदाचिदिवर्णोव मा कदाचि- दवर्ण भूदिति । प्रत्याख्यायत एतत् । ऐचोधोत्तरभूयस्त्वादिति । यदि प्रत्याख्यानपक्ष इदमपि प्रत्याख्यायते । सिद्धमेडः सस्थानत्वादिति । ननु चैड: सस्थानतरावर्ध 20 एकारो ऽर्ध ओकारथ । न तो स्तः । यदि हि तौ स्यातां तावेवायमुपदिशेत् । ननु च भोरगन्दोगानां सात्यमुनिराणायनीया अर्धमेकारमर्धमोकार चाधीयते । सुजाते ए अश्वसूनृते । अध्वर्यो ओ अद्रिभिः सुतम् । शुक्र ते ए अन्यद्यजतं ते ए भन्यदिति । पार्यदकृतिरेपा तत्रभवतां नैव हि लोके नान्यस्मिन्वेदे ऽध एकारो र्ध ओकारो वास्ति । एकादेशे दीर्घग्रहणम् ॥ ५॥ एकादेशे दीर्घग्रहण कर्तव्यम् । भाद्गुणो [६.१.८७] दीर्घः । नृद्धिरेबि [८८] 25 ·२३ . शिवा ३.४.] ॥व्याकरणमहामाप्यम्।। दीर्घ इति । किं प्रयोजनम् । आन्तर्यतखिमात्रचतुर्मात्राणां स्थानिनां विमात्रचतुर्मात्रा आदेशा मा भूवधिति | खट्वा इन्द्रः खट्वेन्द्रः । खट्वा उदकं खटोरकम् | खट्वा ईपा खट्टेषा | खट्टा ऊढा खटोटा | खट्वा एलका खट्सलका खट्वा ओदनः खट्टीदनः । खदा ऐनिकायनः खट्टैतिकायनः । खट्वा भीपगवः खदीपगयः ॥ तत्तर्हि दीर्घमहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । उपरिष्टायोगविभागः करिष्यते | अकः सवर्ण एको भवति । । ततो दीर्घः । दीर्घच स भवति यः स एकः पूर्वपरयोरित्येवं निर्दिष्ट इनि' । इहापि तर्हि मामोति । पशुम् विदम् पत्रन्तीति । मैप दोषः । इह तावत्पभुमित्यम्येक इनीयता सिद्धम् । सो ऽयमेयं सिद्धे सति यापूर्वपहणं करोति तस्यैतत्मयोननं यथाजातीयकः पूर्यस्तयाजातीयक उभयोर्यया स्यादिनि । विदमिति पूर्व इत्ये- वानुवर्तते ।। अथवाचार्यप्रवृत्ति पयति नानेन संमसारणस्य दीपो भवतीनि 10 यदयं हल उत्तरस्य संप्रसारणस्य दीर्घत्वं शास्ति । पचन्तीत्यतो गुणे पर इती- यता सिद्धम् । सो ऽयमेवं सिद्ध सति यद्रूपमहणं करोति तस्यैतत्मयोजनं यथानावीयकं परस्य रूपं तयाजातीयकमुभयोर्यया स्यादिति ॥ इह तर्हि खट्वर्यः मालदर्य इति दीर्घवचनादकारो नानान्तर्यादेकारीकारौ न ] तत्र को दोपः । विगृही- नस्य अवर्ण प्रसज्येत । न चूमो यत्र क्रियमाणे दोपस्तत्र कर्तव्यमिति | किं तर्हि | 15 यत्र क्रियमाणे न दोषस्तत्र कर्तव्यमिति | क च क्रियमाणे न दोषः। संज्ञाविधौ । वृद्धिरादैन् [१.१.१] दीर्घः । अदेगुणो [२] दीर्घ इति ॥ तत्तहि दीर्घग्रहणं कर्तव्यम् | न कर्तव्यम् । कस्मादेवान्तर्यतस्विमात्रचतुर्मात्राणां स्थानिनां विमात्रच- तुर्मात्रा भादेशा न भवन्ति । तपरे गुणवृद्धी । ननु च तः परो यस्मात्सो ऽयं तपरः । नेत्याह । नादपि परस्तपर इति । यदि नादपि परस्तपर अदोरम् [३.३.६७] 20 .इतीहै य स्यात् । यवः स्नवः । लवः पब इत्यत्र न स्यात् । नैप तकारः | कस्त- हि । दकारः। किं दकारे प्रयोजनम् । अथ किं तकार । यद्यसंदेहार्थस्तकारो दकारो ऽपि । अथ मुखसुखार्थस्तकारो दकारो पि ॥ इदं विचार्यते । य एते वर्णेषु वर्णेकदेशा वर्णान्तरसमानाकृतय एतेषामवयव- महणेन ग्रहणं स्यादा न वेति । कुतः पुनरियं विचारगा । इह समुदाया अप्युपदि- 25 श्यन्ते ऽवयवा अपि । अभ्यन्तरच समुदाये ऽवयवः । तद्यथा | वृक्षः प्रचलन्सहा- घयवैः प्रचलति । तत्र समुदायस्थस्यावयवस्यावयवग्रहणेन ग्रहणं स्यादा न वेति जायते विचारणा | कश्चात विशेषः। 1६.११००. ॥ ६.१.१९४.

·॥ व्याकरणमरामाप्यम् ।। म० १.१.२. वर्णकदेशा वर्णग्रहणेन चेत्संध्यक्षरे समानाक्षरविधिप्रतिषेधः ॥६॥ वर्णेकदेशा वर्णग्रहणेन चेत्संध्यक्षरे समानाक्षराश्रयो विधिः प्रामोति स पति- पेभ्यः । अमे इन्द्रम् । वायो उदकम् । भकः सवर्णे दीर्घः [६.१.१०१] इति दीर्घत्वं प्रामोति ॥ दीर्घ इस्वविधिप्रतिषेधः ॥ ७॥ दीचे हस्वाक्षराश्रयो विधिः प्रामाति स प्रतिपेध्यः । ग्रामणीः । भालूय । प्रलय । हस्वस्य पिति कृति तुग्भवतीति तुपामोति । नैष दोपः । आचार्यमवृत्तिर्ज्ञापयति न दोघे हस्वाश्रयो विधिर्भवतीति यदयं दीर्घाच्छे तुकं शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् | पदान्ताहा [ ६.१.७६ ] इनि 10 विभाषां वक्ष्यामीति । यहि योगविभागं करोति । इतरथा हिंदी_त्पदान्ता- इत्येव ब्रूयात् ।। इह तर्हि खट्वाभिः मालाभिः अतो मिस ऐस् [७. १. ९] इत्यै- स्भायः प्रामोति । नपरकरणसामर्थ्यान भविष्यति ।। इह तर्हि याना वाता अतो लोप आर्धधातुके [६.४.४८] इत्यकारलोपः प्रामोति । ननु चात्रापि नपरकरण- सामर्थ्यादेव न भविष्यति । अस्ति बन्यत्तपरकरणे प्रयोजनम् । किम् । सर्यस्य लो- 15 पो मा भूदिति । अय क्रियमाणे ऽपि तपरे परस्य लोपे कृते पूर्वस्य कस्मान भवति । परलोपस्य स्यानियगायादसिद्धत्वाच । एवं तर्वाचार्यप्रवृत्तिपियति नाकारस्थस्या- कारस्य लोपो भवतीति यदयमातो अनुपसर्गे कः [३.२.३ ] इति ककारमनुवन्धं करोति । कयं कृत्वा ज्ञापकम् । किरकरण एतत्प्रयोजनं कितीत्याकारलोपो यथा स्यादिनि । यदि चाकारस्थस्याकारस्य लोपः स्याकिकरणमनर्थकं स्यात् । 20 परस्याकारस्य लोपे कृते इयोरकारयोः पररूपे हि सिदं रूपं स्यात् गोदः क- म्वतद इति । पश्यति लाचार्यो नाकारस्यस्याकारस्य लोपो भरतीत्यतः ककार- मनुबन्धं करोति । नेतदस्ति ज्ञापकम् । उत्तरार्थमेतत्स्यात् । सुन्दशोकयोः परिमृ- जापनुदोः [ ३.२.५ ] इति । यतार्ह गापोटक [३.२.८ ] इत्यनन्याय ककारमनु- यन् करोति ॥ एकवर्णवच ॥८॥ एकवर्णयग दीयों भयनीति यक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ) याचा नरनीति प्परलक्षगठन्मा भूदिनि । म ग यागो निमिनं तस्य निमित्त संयोगोरपानी :m. त ·शिवसू ३.४] ॥ध्याकरणमराभाष्यम् ॥ २५ [५ १.३८] इति व्यन्तक्षणो यन्मा भूदिति । अत्रापि गोनीमहणसापक दी- घीयन्तक्षगो विधिन भवतीति || भय तु सर्वेषामेव परिहार । नाव्यपवृक्तस्यावयवे तविधिर्यथा द्रव्येषु ॥९॥ नाव्यपवृक्तस्यावयवस्यावयवाश्रयो विधिर्भवति यया द्रव्येषु । नयथा द्रव्येषु । सप्तदश सामिधेन्यो भरन्तीति न सप्तदशारनिमात्र काठममावभ्याधीयते ।। विषम उपन्यास । प्रत्यूच चेव हि नकर्म चोद्यते ऽसंभवश्वामौ वेद्यां च ॥ यथा तर्हि सप्तदश प्रादेशमात्रीराश्वत्याः समिधो भ्यादधीतेति न सप्तदशमादेशमात्र काष्ठमभ्याधीयते । अत्रापि प्रतिप्रणव चैतत्कर्म चोयते तुल्यधासभवो ऽमौ वेद्यां च॥ यथा तर्हि तैत न विक्रेतव्य मास न विक्रेतव्यमिति व्यपवृक्त च न विक्री- यते ऽव्यपवृक्त च गावश्च सर्पपाथ विक्रीयन्ते ! तथा लोमनख स्पृष्ट्वा शौच कर्त- 10 व्यमिति व्यपवृक्त स्पृष्ट्वा नियोगत कर्तव्यमव्यपवृत्ते कामचार || यत्र तर्हि व्यपवर्गो स्ति । कच व्यपवी स्ति । सध्यक्षरेषु । सध्यक्षरेषु विवृतत्वात् ॥ १० ॥ यदत्रावर्ण विवृततर तदन्यस्मादवर्णाये अपीयर्णोवणे विवृततरे ते भन्याभ्या- मिवावर्णाभ्याम् ।। अथवा पुनर्न गृह्यन्ते । अग्रहण चेन्नुविधिलादेशविनामेष्वकारग्रहणम् ।। ११ ॥ अपहण चेचुद्धिधिलादेशविनामवृकारस्य ग्रहण कर्तव्यम् । तस्मात्रुड्डिहल- [७ ४ ७१] ऋकारे चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । आनृधतु- आनृधुरिति । यस्य पुनर्गुबन्ते विहल इत्येव तस्य सिद्धम् ! यस्यापि न गृह्यन्ते तस्याप्येष न 20 दोषः । विहल्पहण न करिष्यते । तस्माबुड्भवतीत्येव । यदि न क्रियत आटतु आटुरित्यत्रापि प्रामोति । अभीतिमहण नियमार्य भविष्यति । अश्नोतेरेवावप- घस्य नान्यस्याव!पधस्येति ।। लादेशे च ऋकारमहण कर्तव्यम् । कृपो रो ल [८ २.१८] ऋकारस्य चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । कृतः कृप्तवा- निति । यस्य पुनर्गृह्यन्ते र इत्येव तस्य सिद्धम् । यस्यापि न गृह्यन्ते तस्याप्येप न 25 दोपः । ऋकारो ऽप्यत्र निर्दिश्यते । कयम् । भविभक्तिको निर्देश । कृप उर. 15 44 ·॥ व्याकरणमहामाण्यम् ॥ [म०१.१.२. लः कृपो रो ल इति । अथवोभयतः स्फोटमात्र निर्दिश्यते । र तेलश्रुतिर्भव- तीति || विनाम ऋकारमहणं कर्तव्यम् । रपाभ्यां नो णः समानपदे [८.४.१] ऋकाराचेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । मातृणाम् पितृणामिति । यस्य पुनर्मू- बन्ने रपाभ्यामित्येव तस्य सिद्धम् ! न सिध्यति । यत्तद्रेफापरं भत्तेस्तेन व्यय- 5 हितत्वान्न पामोति । मा भूदेवम् । अव्यवाय इत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । वर्णे- कदेशाः के वर्णमहणेन गृह्यन्ते । ये व्यपवृत्ता अपि वर्णा भवन्ति । यचापि रेफात्परं भक्तेर्न तत्वचिदपि व्यपवृक्तं दृश्यते । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते । रपाभ्यां नो णः समानपदे । ततो व्यवाये । व्यवाये च रपाभ्यां नो णो भवतीति । ततो ट्रकुप्वाडम्भिरिति । इदमिदानी किमर्थम् । नियमार्थम् । एतैरेवाक्षर- 10 समानायिकैर्व्यवाये नान्यैरिति ॥ यस्यापि न गृह्यन्ते तस्याप्येष न दोपः ! आ- चार्यप्रवृत्ति पयति भवत्यकारानो णत्यमिति यदयं क्षुभाविपु नृनमनशब्दं पठति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । वृद्ध्यर्थमेतत्स्यात् । नानमनिः । यत्ताह तृमोतिशब्दं पठति । यचापि नृनमनशब्दं पठति । ननु चोक्तं वृद्यर्थमेतत्स्यादिति । बहिरङ्गा वृद्धिर- न्तरङ्गं णत्वम् । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे || अथवोपरिटाद्योगविभागः करि- 15 प्यते । ऋतो नो णो भवति । ततश्छन्दस्यवमहात् । ऋत इत्येव ।। प्लुतावैच इदुतौ ॥ १२॥ एतध वक्तव्यम् । यस्य पुनर्गृहान्ते गुरोटेरित्येव नुत्या तस्य सिद्धम् | यस्यापि न गृह्यन्ते तस्याप्येष न दोपः । फियत एतत्र्यास एय ॥ तुल्यरूपे संयोगे द्विव्यञ्जनविधिः ॥ १३|| नुल्यरूपे संयोगे दिव्यन्जनाश्रयो यिधिर्न सिध्यति । कुष्टः पिप्पलः पित्त- मिति ! यस्य पुनर्गृपन्ने तस्य है। ककारी ही पकारी हौ तकारी ! यस्यापि म गृहान्ते तस्यापि दो ककारी ही पकारी शो नकारी । कयम् | मात्राकालो अ गम्यते न घ मात्रिक व्यन्जनमस्ति । अनुपदिष्टं सरकर्य शक्य विशातुम् । यद्यपि नायद- प्रेनच्यते यक्तुं यत्रतनास्त्यासवर्णान्गृमातीतीह तु कर्य संयन्ता सवत्सरः याँलो- 25 कम नहोकमिति योनदस्त्यग्सयान्गृमातीति । अत्रापि मानाकातो गृह्यते न प माविक व्यन्जनमस्ति । अनुपदिष्ट सररुयं शक्यं विशानुमसघ कथं शक्यं प्रति- पम् ॥ ३८... 20 14....

·शिवा" ५ ] 11 व्याकरणमहापाप्यम् ॥ २७ ह य व रट् ॥ ५॥ सर्प वर्षा सकृटुपदिष्टा । अय हकारो हिरुपदिश्यते पूर्वथैव परथ | यदि पुन पूर्व एनोपदिश्येत पर एव वा | कथान विशेष । हकारस्य परोपदेशे इहणेयु हग्रहणम् ॥ १॥ हकारस्य परोपदेशे ऽहणेषु हग्रहण कर्तव्यम् | आतो टि नित्यम् [८ ३.३] 5 शो ऽटि [८४६३] दीर्घादटि समानपादे [८ ३ ९] हकारे चेति वक्तव्यम् । इहापि यया स्यात् । महाँ हि स ॥ उत्त्वे च ॥ २॥ उत्त्वे च हकारपहण कर्त यम् । अतो रोरनुनादनुते [६ १ ११३] राशि च [ ११४ ] हकारे चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । पुरुषो हसति । जाह्मणो 10 हसतीति || अस्तु तर्हि पूर्वोपदेश । पूर्वोपदेशे किन्वक्सेविधयो झल्ग्रहणानि च ॥ ३॥ यदि पूर्वोपदेश किच विधेयम् । निहित्वा स्नेहिला । सिमिहिपति सिने- हिपति । रलो व्युपधाइलादे [१ २ २६] इति कित्त्व न पामोति || क्सविधि । क्सध विधेय । अधुक्षत् अलिक्षत् ! शल इगुपधादनिट क्स [३ १४५] 15 इति क्तो न पामोति ।। इविधि । इट् च विधेय । रुदिहि स्वपिहि । वलादिल- क्षण इन मामोति ।। झल्पहणानि च । किम् । अहकाराणि स्यु | तर को दोष । झलो झलि [ ८ २ २६ ] इतीह न स्यात् । भदाग्धाम् अदाग्धम् ।। नस्मात्पूर्वथैवोपदेष्टव्य परथ ! यदि च किंचिदन्यवाप्युपदेशे प्रयोजनमस्ति तत्रा प्युपदेश कर्तव्य ॥ इद विचार्यते | अय रेफो यकारवकाराभ्या पूर्व एवोपदिश्येत हर य बाडिति पर एव चा यथान्यासामेति । कश्चात विशेष । रेफस्य परोपदेशे ऽनुनासिकद्विवचनपरसवर्णप्रतिषेध ॥ ४ ॥ रेफस्य परोपदेशे ऽनुनासिकहिर्वचनपरसवर्णाना प्रतिषेधो वक्तव्य । अनुनासिक- स्य । स्वर्नयति प्रातर्नयतीति यरो ऽनुनासिके अनुनासिको वा [८४ ४५] इत्यनुना- 25 20 ·.. 3 सिकः प्रामोति ॥ द्विवचनस्य | भद्रदः मद्रहद इति यर इति द्विवचनं प्रामोति ।। परसवर्णस्य । कुण्डं रथेन । वनं रथेन | अनुस्वारस्य ययि [८. ४. ५८] इनि परसवर्णः पामोति ।। अस्तु तर्हि पूर्वोपदेशः । पूर्वोपदेशे कित्त्वप्रतिषेधो व्यलोपवचनं च ॥ ५ ॥ यदि पूर्वोपदेशः कित्त्वं प्रतिषेध्यम् । देवित्वा दिदेविषति । रलो व्युपधात् [१. २. २६] इति कित्त्वं प्रामोति । नैष दोषः । नैवं विज्ञायते रलः व्युपधादिति । किं तर्हि । ग्लः अव्युपधादिति । किमिदमळ्युपधादिति । अवकारान्तायुपधा- दव्युपधादिति ।। व्यलोपवचनं च । व्योच लोपो वक्तव्यः । गौधेरः । पचेरन् यजेरन् । जीवे रदानुक् जीरदानुः । वलीति लोपोनि पामोति । नैष दोपः। रेफो ऽप्यत्र 10 निर्दिश्यते । लोपो व्योर्वतीति रेफे च वलि चेति ।। अथवा पुनरस्तु परोप- देशः । ननु घोक्तं रेफस्य परोपदेशे ऽनुनासिकदिर्यचनपरसवर्णप्रतिपेष इति । अनुनासिकपरसवर्णयोस्तावसतिषेधो न वक्तव्यः । रेफोप्मणां सवर्णा न सन्ति | द्विचने पि नेमी रही कार्यिणौ द्विवचनस्य । किं तर्हि । निमित्तमिमी रही दिचनस्य । तद्यथा | ब्राह्मणा भोज्यन्तां मातरकोण्डिन्यौ परिवविष्टामिति नेदानी (s नो भुनाते ।। इदं विचार्यते । इमे ऽयोगवाहा न कचिदुपदिश्यन्ते भूयन्ते च नेपा कार्यार्थ उपदेशः कर्तव्यः । के पुनरयोगवाहाः । विसर्जनीयजिवामूलीयोपध्मानीयानुस्वा- रानुनासिक्ययमाः । कथं पुनरयोगवाहाः । यदयुक्ता यहन्त्यनुपदिष्टाय धूयन्ते ।। क पुनरेपामुपदेशः कर्तव्यः । अयोगबाहानामनु णत्वम् ॥ ६ ॥ भयोगवादानामनुपदेशः कर्तव्यः । किं प्रयोजनम् । णत्यम् । उर:केण उरःपेण । अद्ध्यवाय इति णत्यं सिदं भवति ॥ शर्यु जाभावपत्वे ॥ ७॥ शपदेशः कर्तव्यः । किं प्रयोजनम् । जरभायपत्ये । भयमुभिपध्मा- * नीयोपधः पद्यते तस्य नश्वे कृत उगिता उन्निनुमित्येतद्रूपं यथा स्याम् ।। पपुग्जिरूपध्मानीयोपः पचन 'उन्जिनिपनीत्युपध्मानीयारेक हपन पामोलि 20 ..." 14...

·शिवा'५.] प्याकरणमहामाप्यम् ।। कारोपधे पुनर्न न्द्राः संयोगादयः [६.१.३] इति मनिषेधः सिद्धो भवति । यदि दकारोपधः पद्यते का रूपसिद्धिः उन्जिता उजितुमिति । असिद्ध भ उद्ञः । इदमस्ति स्तोः भुना धुः [८.४.४०] इति । ततो यक्ष्यामि । म उद्भेः । उद्नेभुना संनिपाते भो भवतीति । तर्हि वक्तव्यम् । न यक्तव्यम् । निपातनादेय सिद्धम् । कि निपातनम् । भुगन्युम्जी पाण्युपतापयोः (७.३.६१] इति । इहापि नहि । प्रामोति । अभ्युद्गः समुद् इति । अकुत्पपिपये तमिपाननम् । अथवा मैत- दुग्ने रूपं गमेरेतयुपसर्गाडो विधीयते | अभ्युद्गतोऽभ्युद्गः । समुद्रतः समुद् इति ।। पत्वं च प्रयोजनम् । सर्पिःपु धनु.पु । शर्यवाय इति पत्वं सिद्ध भवति । नुम्मिसर्जनीयशय॑याये पि [८.३.९८] इति विसर्जनीयमहणं न कर्तव्य भवति | नुमचापि तर्हि महणं शक्यमकर्तुम् | कर्य सपीपि धनपि । अनुस्वारे कृते शर्य- 10 पाय इत्येव सिद्धम् । अवश्यं नुमो महणं कर्तव्यम् । अनुस्वारविशेषणे नुम्महणं सुमो यो ऽनुस्वारस्तर यया स्यादिह मा भूत् । पुस्विति ॥ अययाविशेपेणोपदेशः कर्तव्य. । किं प्रयोजनम् । अविशेपेण सयोगोपधासज्ञालोऽन्त्यद्विवचनस्थानिवद्रावतिषेधाः ॥ ८॥ अनिशेपेण सयोगसज्ञा प्रयोजनम् । ऊ३जक | हलो ऽनन्तराः संयोग [१.१७] 15 इति सयोगसंज्ञा सयोगे गुरु [१४.११] इति गुरुसंज्ञा गुरोरिति प्लुतो भवनि* ॥ उपचासज्ञा च प्रयोजनम् । ! दुष्कृतम् निष्कृतम् । निष्पीतम् दुप्पीतम् | इदुदुपयस्य चामत्ययस्य [८३ ४१] इति पर सिद्धं भवति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । नेदुदुपधग्रह- पेन विसर्जनीयो विशेष्यते । किं ताई । सकारो विशेप्यते । इदुदुपधस्य सका- रस्य यो विसर्जनीय इति । अथवोपधायहणं न करिष्यत इदुयां तु पर विसर्जनीयं 20 विशेषयिष्यामः । इदुयामुत्तरस्य विसर्जनीयस्येति ।। अलोऽन्त्यविधिः प्रयोजनम् । वृक्षस्तरति | प्लास्तरति । अलोऽन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यलोऽन्त्यस्य सत्व सिद्ध भ- वति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति विसर्जनीयस्यैव भविष्यति ॥ द्विवचन प्रयोजनम् । उर क: उर पः ! अनधि च [८.४.४७] अच उत्तरस्य यरो हे मवत इति दिर्वचनं सिद्ध भवति || स्थानिवद्भावप्रतिपेपश्च प्रयोजनम् | यथेह भवत्युरःकेण उरःपेणेत्यव्यवायइति णस्वमेघमिहापि स्थानि- बदायात्माप्नोति व्यूढोरस्केन महोरस्केनेति । तत्रानल्विधाविति प्रतिषेधः सिदो 25 भवति॥ ३ ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.२. किं पुनरिमे वर्णा अर्थवन्त आहोस्तिदनर्थकाः । अर्थवन्तो वर्णा धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानामेकवर्णानामर्थदर्शनात्॥९॥ धातव एकवर्णा अर्थवन्तो दृश्यन्ते । एति अध्येति अधीत इति । प्रातिपदिका: न्येकवर्णान्यर्थवन्ति ! आभ्याम् एभिः एषु । प्रत्यया एकवर्णा अर्थवन्तः । औप- अगरः कापटवः । निपाता एकवर्णा अर्थवन्तः । अ अपेहि । इ इन्द्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ। धातुप्रातिपदिकात्ययनिपातानामेकवर्णानामर्थदर्शनान्मन्यामहे ऽर्थवन्तो वर्णा इति ॥ वर्णव्यत्यये चार्थान्तरगमनात् ॥ १० ॥ वर्णव्यत्यये चार्यान्तरगमनान्मन्यामहे ऽर्थवन्तो वर्णा इति । कूप. सूपः युप इति । कूप इति सककारेण कश्चिदर्थो गम्यते । सूप इति ककारापाये सकारोप- 10 जने चार्थान्तरं गम्यते । यूप इति ककारसकारापाये यकारोपजने चार्थान्तर ग- म्यते । ते मन्यामहे यः कूपे कूपार्थः स ककारस्य यः सूपे सूपार्थः स सका- रस्य यो यूपे यूपार्थः स यकारस्यति ।। वर्णानुपलब्धौ चानर्थगतेः ।। २१ ॥ वर्णानुपलब्धौ चानर्थगतेर्मन्यामहे ऽर्थवन्तो वर्णा इति । वृक्षः रक्षः | काण्डीरः 15 आण्डीरः । वृक्ष इति सवकारेण कश्चिदर्यो गम्यत कक्ष इति वकारापाये सो ऽर्थों न गम्यते । काण्डीर इति सककारेण कश्चिदर्थों गम्यत आण्डीर इति ककारापाये सो ? न गम्यते । किं तर्युच्यते ऽनर्थगतेरिति । न साधीयो त्यत्रार्थस्य गतिर्भवति । एक नईदि पठितव्य स्यात् । वर्णानुपलब्धी मालदर्थगनोरिति । किमिदमलदर्थपोरिति । तस्यार्थस्तदर्थः । तदर्यस्य गतिस्तदर्थगतिः । न तदर्यगतिरतदर्थगतिः | अतदर्थग- 20 नेरिति । अथवा सो र्यस्तदर्य. 1 तदर्यस्य गतिस्तदर्थगतिः । न तदर्थगतिरतदर्थगतिः । अतदर्यगतेरिति । स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः न कर्तव्य. । उत्तरपदलोपोत्र द्रष्टव्यः । तद्यथा | उष्ट्रमुखमिय मुखमस्य | उट्रमुखः । खरमुखमिय मुसमस्य । सर- मुखः । एवमतदर्थगनेरनर्यगतेरिति ।। सघातार्यवत्त्वाच ॥ १२॥ संपात्तार्पयस्याघ मन्यामहे ऽर्थयन्तो वर्णाति । येषां सघाता अर्यवन्तो अपयश अपि नेपामर्थपन्तः । येषां पुनरषयमा अनर्थकाः समुदाया अपि नेपागार्यका. । 25 ·10 शिव' ५.] ॥ ध्याकरणगहाभाष्यम् ॥ तद्यया । एकचक्षुष्मान्दर्शने समर्थस्तत्समुदायध शतमपि समर्थम् ! एकच तिल- स्तेलदाने समर्थस्तरसमुदायच खार्यपि समर्या । येषां पुनरवयवा अनर्थकाः समु- दाया अपि तेपामनर्थकाः । तद्यथा | एको ऽन्धो दर्शने ऽसमर्थस्तत्समुदायश्च शतम- प्यसमयम् । एका च सिकना लदाने ऽसमर्था सन्समुदायव खारीशनमप्यसमर्थम्।। यदि तहमि व अर्यचन्नो ऽर्थ तस्कृतानि प्रामुयन्ति | कानि | अर्थवलातिपदिकम् । [१. २. ४५] इनि प्रातिपदिकसज्ञा प्रातिपदिकात् [४. १.१.] इति स्वाद्युत्पत्तिः सुबन्तं पदम् [२. ४. १४] इति पदसंज्ञा | नत्र को दोपः । पदस्यनि नलोपादीनि मामुवन्ति । धनम् यनमिति । सवातस्यैकार्यास्सुरभावो वर्णात् ॥ १३ ॥ सघातस्यैकत्वमर्थस्तेन वर्णात्सवुत्पत्तिर्न भविष्यति ।। अनर्यकास्तु प्रतिवर्णमर्थानुपलब्धेः ॥ १४ ॥ अनर्थकास्तु वर्णाः । कुनः । प्रतिवर्णमानुपलब्धेः । न हि प्रतिवर्णमर्था उप- लभ्यन्ते । किमिद प्रतिवर्णमिति | वर्ण वर्ण प्रति प्रतिवर्णम् ।। वर्णव्यत्ययापायोपजनविकारेवर्थदर्शनात् ।। १५ ।। वर्णव्यत्ययापायोपजनविकारेपर्थदर्शनान्मन्यामहे ऽनर्थका वर्णा इति । वर्णन्य- त्यये । कृतेस्तधैः । कसे: सिकनाः । हिंसे. सिंहः । वर्णव्यत्ययो नार्थव्यत्ययः।। अपायो लोपः । मन्ति मन्तु अनन् । वर्णापायो नार्थापाय ॥ उपजन आगमः । लविता तयितुम् । वर्णोपजनो नार्थोपननः । विकार आदेश । पातयति घातकः । वर्णविकारो नार्थविकारः॥ यथैव हि वर्णव्यत्ययापायोपजनविकारा भवन्ति तहद- र्थव्यत्ययापायोपजनविकारैर्भवितव्यम् । न चेह तइन् । अतो मन्यामहे ऽनर्थका 20 वर्णा इतेि ।। उभयमिद वर्णेयूक्तम् । अर्थवन्तो ऽनर्थका इनि च । किमत्र न्याय्यम्। उभयमित्याह । कुतः । सभावतः । तद्यथा | समानमीहमानानामधीयानानां च केचिदर्थेयुज्यन्ते ऽपरे न | न चेदानी कविदर्थवानिति कृत्वा सर्वैरर्थवनिः शक्यं भवितु कविद्वानर्थक इति कृत्वा सर्वैरनर्थकैः । तत्र किमस्माभिः शक्य कर्तुम् । पद्धातुमत्ययप्रातिपदिकनिपाता एकवर्ण अर्थवन्तो ऽतोऽन्ये ऽनर्थका इति स्वाभाविक-20 मेनन् | कथ य एष भवता वर्णानामर्थवत्तायां हेतुरुपदिष्टो अर्थवन्तो वर्ण 15 ·! व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०१.१२. धातुमातिपदिकमत्ययनिपातानामेकवर्णानामर्थदर्शनार्णव्यत्यये चार्थान्तरगमनाबा- नुपलम्ची चानर्थगतेः संघातार्थवत्वाचेति | संघातान्तराण्येवैतान्येपंजातीयकान्यर्था- न्तरेषु पर्तन्ते । कूपः सूपः यूप इति । यदि हि वर्णव्यत्ययकृतमर्थान्तरगमन स्याद्भूयिष्ठः कूपार्थः सूपे स्यारसूपार्थश्व कूपे कूपार्थश्च यूपे यूपार्थश्च कूपे सूपार्थश्च 5 यूपे यूपार्थश्च सूपे । यतस्तु खलु न कश्चित्कूपस्य वा सूपे सूपस्य वा कूपे कूपस्य वा यूपे यूपस्य वा कूपे सूपस्य वा यूपे यूपस्य वा सूपे ऽतो मन्यामहे सघातान्त- राण्येवैतान्येवंजातीयकान्यान्तरेषु वर्तन्त इति । इदं खल्वपि भवता वर्णाना- मर्यवत्तां ब्रुवता साधीयो ऽनर्थकत्वं घोतितम् । यो हि मन्यते यः कूपे कूपार्थः स ककारस्य यः सूपे सूपार्थः स सकारस्य यो यूपे यूपार्थः स यकारस्येत्यूपशब्द- 10 स्तस्यानर्थकः स्यात् || तत्रेदमपरिहतं संघातार्थवत्त्वाचेति । एतस्यापि प्रातिपदि- कसज्ञायां परिहारं वक्ष्यति ॥ भ इ उण् + लक् ए ओड् ऐ औच् । प्रत्याहारे ऽनुबन्धानां कथमज्यहणेषु न । य एते ऽक्षु प्रत्याहारार्या अनुवन्धाः क्रियन्त एतेषामन्महणेषु पहण कस्माच 15 मनति । किं च स्यात् । दधि णकारीयति मधु णकारीयतीनीको यणचि [६.१.७७] इति यणादेशः प्रसज्येत ॥ आचारात् किमिदमाचारादिति । आचार्याणामुपचारान् । नेतेप्याचार्या अकार्याणि कृतवन्तः ॥ भप्रधानत्वात् अमधानत्वाच । न खल्यप्यतेपामभु भाधान्येनोपदेशः क्रियते । कनार्ह । हल्यु । कुन एतत् । एपा पाचार्यस्य शैली लक्ष्यते यतुल्यजातीयांस्तुल्यजानीयेथूपदिदाति । अचो शु हलो हल्यु ॥ लोपथ बलात्तर.॥ तोपः खल्यपि नायद्यति ।। उकालोनिति या योगस्नकालानां पया भवेत् । भचा प्रहणमफाप नेणं न भविष्यति । भपया योगविभागः कल्पिो । रातोन् । समारपेगालोग- 20 ·शिवसू..] ।। पाकरणमरामाण्यम ।। पनि । ततो इस्वदीर्घप्नुन । स्वदीर्घप्नुतसशध भवत्यूकालो ऽन् । एयमपि मुकुट इत्यत्रापि प्रामोति । तस्मात्पूर्वोक्त एव परिहार || एप एवार्थ । अपर माह | स्वाटीना वचनामाग्यावत्तायदेव योगो ऽस्तु । अकार्याणि यया स्युस्तस्कालेवा कार्याणि || अथ किमर्थमन्त स्थानामसूपदेश क्रियते । इह सयन्ता सवत्सर. याँलोकम् । तलोकमिति परसवर्णस्यासिदत्वादनुस्वारस्यैव हिर्वचनम् । तत्र परस्य परस- वणे कृते सस्य यम्पहणेन परणापूर्वस्यापि परसवर्णो यया स्यात् । नैतदस्ति मयो- जनम् । वक्ष्यत्येनत् । हिर्वचने परसवर्णत्व सिद्ध वक्तव्यमिति | यावसा सि- दूत्वमुच्यते परसवर्ण एव तावद्भवति । परसवर्णे तहिं कृते तस्य यहिणेन पह- णाद्विवचन यथा स्यात् । मा भुद्धिर्यचनम् | ननु च भेदो भवनि | सनि हिर्षचने 10 त्रियकारमसति दिने द्वियकारम् । नास्ति भेद । सत्यपि द्विवचने हियकार- मेव | कथम् । हलो यमा यमि लोप [८ ४ ६४] इत्येवमेकस्य लोपेन भवित- व्यम् । एवमा भेद । सति द्विर्षचने कदाचिहियकार कदाचिचियकारम् । अ सति द्वियकारमेय | स एप कय भेदो न स्यात् | यदि नित्यो लोप स्यात् । विभाषा च स लोप । यथाभेदस्तथास्तु । अनुवर्तते रिभाषा शरो चि यद्वाग्यत्ययं द्वित्वम् । यदय शरो ऽचि [८४४९] इप्ति द्विवचनप्रतिषेध शास्ति तज्ज्ञापयत्या नार्यो ऽनुवर्तते विभाषेनि । कथ कृत्वा ज्ञापकम् । नित्ये हि तस्य लोपे प्रतिषेधार्थो न कश्चित्स्यात् ।। यदि नित्यो लोप स्यात्मनिषेधवचनमार्थक स्यात् । अस्त्वत्र द्विवचनम् । झरो 20 हारि सवर्णे [८४ ६५] इति लोपो भविष्यति । पश्यति वाचार्यो विभाषा स लोप इति नतो द्विवचनप्रतिषेध शास्ति । नेतदस्ति ज्ञापकम् । नित्ये ऽपि तस्य लोपे स प्रतियो अश्य वक्तव्य । यदेतदचो रहाभ्याम् [८ ४ ४६] इति द्विवचन लोपापनाद म विज्ञायते । कथम | यर इत्युच्यत एतावन्नश्च यरो यदुत झरो वा यमो वा | यदि नात्र नित्यो लोप स्याद्विवचनमनर्थक स्यात् । किं ताई तयोर्योगयोरुदाहरणम् | 02 यदकृते द्विवचने त्रिव्यञ्जन सयोग | प्रत्तम् अवत्तम् आदित्यप । इहेदानी की हत्तनि हिवननसामर्थ्याहोपो न भवति । एवमिहापि तोपो न स्यात्कर्षति वर्षनीति | 15 ५ ·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.२. तस्मानित्ये ऽपि लोपे ऽवश्य स प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ तदेतदत्यन्तं सदिग्धं वर्तत आचार्याणां विभाषानुवर्तते न वेति ।। लण् ॥६॥ । अयं णकारो हिरनुवध्यते पूर्वश्च परश्च | तत्राण्महणेविण्यहणेषु च संदेहो भयति पूर्वेण वा स्युः परेण वेति । कतरस्मिंस्तावदण्महणे संदेह । लोपे पूर्वस्य दीर्घो ऽणः [६.३.१११] इति । असदिग्धं पूर्वेण न परेण । कुत एतत् । पराभावात् । न हि ठुलोपे परे ऽणः सन्ति । ननु चायमस्ति । आतृढम् आवृढमिति । एवं नर्हि सामर्थ्यात्पूर्वेण न परेण | यदि हि परेण स्यादण्महणमनर्थकं स्यात् । तोपे पूर्वस्य दीपों ऽच इत्येव ब्रूयात् । अथवैतदपि न ब्रूयात् | अचो येतद्भवति इस्त्रो दीर्घः प्लुन इति ।। अस्मिस्ती- 10 महणे संदेह के ऽगः [७.४.१३] इति | असदिग्धं पूर्वेण न परेण । कुत एतत् । पराभावात् । न हि के परे ऽणः सन्ति । ननु चायमस्ति | गोका नोति । एवं नाम सामर्थ्यात्पूर्वेण न परेण । यदि हि परेण स्यादण्यहणमनर्थकं स्यात् । के ऽच इत्येव ब्रूयात् । अयवैतदपि न ब्रूयात् । अचो घेतद्भवति इस्यो दीर्घः प्लुत इति !! अस्मिस्तष्पहणे सदेहः | अणो ऽपगृपस्यानुनासिकः [८.४.५७] इगि । असं- 15 दिग्ध पूर्वेण न परेण | कुत एतत् | पराभावात् । न हि पदान्ताः परे ऽण• सन्ति । ननु चायमस्ति | कर्तृ हर्नु इति । एवं नहि सामर्थ्यात्पूर्वेण न परेण | गदि दि परेण स्यादण्महणमनर्यकं स्यात् । अनो ऽप्रगृह्यस्यानुनासिक हत्येय बुयात् । अथवेतदपि न ब्रूयात् । अच एय हि प्रगृह्या भवन्ति || अम्भिस्नीमहणे मंदेहः । उरअपरः [ १.१ ५१ ] इति | असंदिग्धं पूर्वण न परेण | कुत एतत् | परा- ·शिवा० ६.] | व्याकरणमहाभाप्पम् ।। ३५ तुमहणमनर्यकं स्यात् । रपरत्वे कृते ऽनन्त्यत्वादित्वं न भविष्यति । पश्यति वा- चार्यो नात्र रपावं भवतीति तनो धातुपाहणं करोति । इहापि तहत्विं न पामोति । विकीपति निहोर्यतीति । मा भूदेयम् । उपधायाच [७.१.१०१] हत्येयं भयि- प्यति । इहापि नाई पामोति । मातृणाम् पितृणामिति । तस्मातत्र धातुमहणं कर्न- व्यम् । एवं तर्षण्महणसामर्थ्यात्पूर्वेण न परेण । यदि परेण स्यादण्महणमनर्थक 3 स्यात् । उरवपर इत्येव ब्रूयात् || अस्मिस्तर्षणग्रहणे सदेहः । अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः [१. १.६९] इति । असंदिग्धं परेण न पूर्वेण | कुन एतत् । सवर्णेऽग् तपर पुत्। यव्यमुत् [७.४.७] इत्यूकार तपरं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यः परेण न पूणेति ।। हण्महणेषु तर्हि सदेहः । असंदिग्धं परेण न पूर्वेणेति । कुन एतत् । 10 प्वोरन्पत्र परेणेण स्यात् । यत्रेच्छति पूर्वेण समृय ग्रहणं तत्र करोति घोरिति । तच्च गुरु भवति | कथ कृत्या ज्ञापकम् । नत्र विभक्तिनिर्देशे संमृद्य महणे ऽर्ध वनस्रो मात्राः । प्रत्याहार- पहणे पुनस्तिस्रो मात्राः । सो ऽयमेवं लघीयसा म्यासेन सिद्धे सति यदरीयांस यत्नमारभने तज्ज्ञापयत्याचार्यः परेण न पूर्वेणेनि ।। किं पुनर्वर्णोत्सनाविव णकारो 15 हिरनुबध्यते । एतज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येया परिभाषा व्याख्यानतो विशेष प्रतिप- तिन दि संदेहादलक्षगमिति । अणुदित्सवर्ग परिहाय पूर्वेणाण्ग्रहणं परेणेण्महण- मिति व्याख्यास्यामः ।। ब म ङ ण नम् ॥ ७॥झ भञ् ॥ ८॥ किमर्थमिमो मुखमासिकावचनौ वायुभावप्यनुबध्येते न बकार एवानुवध्येन | 20 कथं यानि मकारेण महणानि हलो यमा यमि लोपः [८.४.६४] इति । सन्तु बकारण हलो यां यषि लोप इति । नैवं शक्यम् । झकारभकारपर- योरपि हि झकारभकारयोर्लोपः प्रसज्येत । न झकारभकारो झकारभकारयोः स्तः । कथं पुमः खय्यम्परे [८.३.६] इति । एतदप्यस्तु नकारेण पुमः खय्यभर इनि । नैवं शक्यम् । झकारभकारपरे हि खयि रुः प्रसज्येत 125 न झकारभकारपरः खयस्ति ।। कथं उमो इस्वादषि उमुग्नित्यम् [८.३.३२] इति । एतदप्यस्तु बकारेण डबो हूस्वादचि उबुनित्यमिति । नवं शक्यम् |

·|| पाकरणमहामाप्यम् ।।
म० १.१.२.
5
..
10
झकारभकारयोरपि हि पदान्तयोझकारभकारावागमौ स्याताम् । न झकारभकारी
पदान्तौ स्तः। एवमपि पञ्चागमात्रय आगमिनो वैषम्यात्सख्यातानुदेशो न प्रामोति ।
सन्तु तावद्येषामागमानामागमिनः सन्ति । झकारभकारी पदान्ती न स्त इति'
कृत्वागमावपि न भविष्यतः ।।
अथ किमिदमक्षरमिति ।
अक्षरं न क्षरं विद्यात
न क्षीयते न क्षरतीति वाक्षरम् ॥
अश्रोतेर्वा सगे ऽक्षरम् ।
अश्रोतेर्वा पुनरयमोगादिकः सरन्प्रत्ययः । अश्रुत इत्यक्षरम् ।।
वणे वाहु पूर्वसूत्रे
अथवा पूर्वसत्रे वर्णस्याक्षरमिति संज्ञा क्रियते |
किमर्थमुपदिश्यते ।।
अथ किमर्थमुपदिश्यते ॥
वर्णतानं वाग्विषयो यत्र च ब्रह्म वर्तते ।
तदर्थमिष्टबुद्ध्यर्थ लध्वर्थ चोपदिश्यते ।।
सो ऽयमक्षरसमामायो वाक्समामायः पुष्पितः फलितचन्द्रतारकवत्पतिमण्डितो
वेदितव्यो ब्रह्मराशिः । सर्ववेदपुण्यफलावाप्तिवास्य शाने भयनि । मातापितरौ चास्य
स्वर्ग लोके महीयेते ।।
इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य प्र.
धमे पादे द्वितीयमादिकम् ॥
15
20

·पा०१६...] ॥प्याकग्णमहामाप्यम् ।। ३७ वृदिरादैच् ॥ १।१ ॥१॥ कुत्वं कस्मान भवनि चौः कुः पदस्य [८.२.३०] इति ] भल्यात् । कर्ष प्रसंज्ञा । अयस्मयादीनि छन्दसि [१.४.२०] इति । छन्दसीत्युच्यते न चेदं छन्दः । पन्दोयन्सूत्राणि भवन्ति । यदि भसंज्ञा वृद्धिरादैजदेद्गुण इति जश्त्वमपि न प्रा- मोति | उभयसंज्ञान्यपि उन्दांसि दृश्यन्ते । तयया । स सुष्टुभा स ऋकता गणेन । । पदचारवं भत्यानत्वं न भवति । एवमिहापि पदत्याज्जनत्वं भत्यारकुत्वं न भविष्यति ।। किं पुनरिदं तद्भावितग्रहणं वृद्धिरित्येवं य आकारकारौकारा भाष्यन्ते तेषां ग्रहणमाहोस्त्रिदादैज्मात्रस्य । किं चातः । यदि तझापितमहणं शालीयः मालीय इति वृद्धलक्षणो न पामोति। आम्रमयम् शालमयम् वृद्धलक्षणो मयन पामोति । 10 आम्रगुमायनि: शालगुमायनि: वृद्धलक्षणः फिन पामोति ।। अथादैज्मात्रस्य पहणं सर्यो भासः सर्वभास इत्युत्तरपदवृद्धौ सर्व च [६.२.१०५] इत्येष विधिः पामोति । इह च तायती भार्यास्य नायद्भार्यः यावद्भार्यः वृद्धिनिमित्तस्य [ ६.३.३९ ] इति पुंवद्भावप्रतिषेधः मामोति ।। अस्तु तदैज्मात्रस्य महणम् | ननु चोक्तं सर्वो भासः सर्वभास इत्युत्तर पदवृद्धौ सर्व चेत्येष विधिः प्रामोतीनि । नैष दोषः । 15 नैवं विज्ञायत उत्तरपदस्य वृद्धिरुत्तरपदवृद्धिरुत्तरपदवृद्धाविति | कथं तर्हि । उत्तरपदस्य [७.३.१०] इत्येवं प्रकृत्य या वृद्धिस्तइत्युत्तरपद इत्येयमेतद्वि- शायते । अवश्य चैतदेवं विज्ञेयम् । तद्भावितमहणे सत्यपीह प्रसज्येत सर्वः कारकः सर्वकारक इति । यदप्युच्यन इह तावती भार्यास्य नावद्भार्यः यावद्भार्य इति च वृद्धिनिमित्तस्येति पुंवद्भावप्रतिषेधः प्रामोतीति नैप दोषः । नैवं विज्ञायते 20 वृद्धेनिमित्त वृद्धिनिमित्तं वृद्धिनिमित्तस्येति | कथं तर्हि | वृद्धनिमित्तं यस्मिन्सो ऽयं वृद्धिनिमित्तो वृद्धिनिमित्तस्येति । किं च वृद्धेनिमित्तम् । यो ऽसौ ककारो णकारो अकारो वा । अथवा यः कृत्वाया वृद्धनिमित्तम् । कश्च कृत्साया वृद्धेनिमित्तम् । यस्त्रयाणामाकारैकारौकाराणाम् ।। संज्ञाधिकारः संज्ञासंप्रत्ययार्थः ॥ १॥ अथ संशेति प्रकृत्य वृद्ध्यादयः शब्दाः पठितव्याः । किं प्रयोजनम् । संज्ञासं. प्रत्ययार्यः । वृद्ध्यादीनां शब्दानां संज्ञेत्येप संप्रत्ययो यथा स्यात् ।। 25 ·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० २.१.३. . .. .. इतरथा ह्यसंपत्ययो यथा लोके ॥२॥ अक्रियमाणे हि संज्ञाधिकारे वृद्ध्यादीनां सजेत्येष सप्रत्ययो न स्यात् । इदमिदानी वहुसूत्रमनर्थकं स्यात् । अनर्थकमित्याह । कथम् । यथा लोके । लोके पर्यवन्ति चान- कानि च वाक्यानि दृश्यन्ते । अर्थवन्ति तावत् | देवदत्त गामभ्याज शुक्लां दण्डेन 3 देवदत्त गामभ्याज कृष्णामिति । अनर्थकानि | दश दाडिमानि पडपूपाः कुण्ड- मजाजिन पललपिण्डः अधरोरुकमेतत्कुमार्याः स्फेयकृतस्य पिता प्रतिशीन इति || संज्ञासंश्यसदेहथ ॥३॥ फ्रियमाणे ऽपि संज्ञाधिकारे संज्ञासंज्ञिनोरसदेहो वक्तव्यः । कुतो खेतमृद्धिशब्दः सज्ञादैचः संशिन इति न पुनरादैचः सज्ञा वृद्धिशम्दः संजीति ।। यत्तायदुच्यने 10 संज्ञाधिकारः कर्तव्यः सज्ञासंप्रत्ययार्थ इति न कर्तव्यः । आचार्याचारात्संज्ञासिद्धिः भाचार्याचारासंशासिद्धिर्भविष्यति । किमिदमाचार्याचारादिनि । भाचार्याणामु- पचारात् । यथा लौकिकवैदिकेषु ॥ ४ ॥ मद्यया लौकिकेषु येदिकेषु च कृतान्तेषु । लोके नायन्मानापितरी पुत्रस्य जातस्य संवृते ऽयकाशे नाम कुर्वाते देवदत्तो यशदत्त इति | नयोरुपचारादन्ये ऽपि मानन्गी- यमस्य संशति । वेदे याशिकाः संज्ञां कुर्वन्ति स्यो यूपक्षपाल इति | मत्रमयता- मुपचारादन्ये पि जानन्नीयमस्य समेति | एयमिहापि । इहय तायकेनियापक्षाणा आहः । वृद्धिशम्दः संशदियः संशिन इति । अपरे पुनः सिनि वृद्धिः [७.२.१] Forस्यु काकारकारोकारानुदाहरन्ति | ने मन्यामहे यया प्रत्याय्यन्ते सा संज्ञा ये प्रती- यन्ने ते संशिन इति ॥ यदप्युय्यते क्रियमाणे अपि संशाधिकारे संशामशिनोरसको पत्तप्य इति संज्ञासंश्यसंदेहस्थ ॥ ५ ॥ संशासशिनोभासदहः सिरः । कुतः । आमायांचारादेय ! उफ भापायांमारः।। अनारुतिः ॥६॥ अपमानासनि:संगा | भाकृतिमन्तः समिना लेके अपि पानिमलो मांगपि. परम्प परत नि मा प्रियते ।। 15 ·पा० १.१...] | व्याकरणमहामाप्यम् ।। लिनेन वा ॥ ७॥ अथवा किंचिल्लिङ्गमासज्य वक्ष्यामीत्थंलिङ्गा संज्ञेति | वृद्धिशब्द च तल्लिङ्ग करिष्यते नादच्छब्दे ।। इदं वायदयुक्तं यदुच्यत आचार्याचारादिति | किमत्रायुक्तम् । तमेवोपालभ्यागमकं ते सूत्रमिति तस्यैव पुनः ममाणीकरणमित्येतदयुक्तम् । अप- रितुष्यन्खल्वपि भवाननेन परिहारेणानाकृतिलिङ्गेन येत्याह । तथापि वक्तव्यम् ।। यद्यप्येतदुच्यते ऽथवैतही संज्ञा न वक्तव्या लोपञ्च न वक्तव्यः । संज्ञालिङ्ग मनुव- न्धेषु करिष्यते । न च संज्ञाया निवृत्तिरुच्यते । स्वभावतः संज्ञाः संजिनः प्रत्याय्य निवर्तन्ते । तेनानुबन्धानामपि निवृत्तिभविष्यति | सिध्यत्येवमपाणिनीय तु भवति ।। यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्त सज्ञाधिकारः संज्ञासंप्रत्ययार्थ इतरथा ह्यसंप्रत्ययो यथा लोक इति । न यथा लोके तथा व्याकरणे | प्रमाणभूत आचार्यों दर्भपवित्र- 10 पाणिः शुचायवकाशे प्राड्मुख उपविश्य महता यत्नेन सूत्रं प्रणयति स्म सत्राशक्यं वर्णेनाप्यनर्थकेन भवितुं किं पुनरियता सूत्रेण । किमतो यदशक्यम् । अतः संज्ञा- संज्ञिनायेव ।। कुतो नु खल्तत्सज्ञासंज्ञिनायेवेति न पुनः साध्वनुशासने ऽस्मिन्शाने साधुत्व- मनेन क्रियते । कृतमनयोः साधुत्वम् । कथम् । वृधिरस्मा अविशेषेणोपदिष्टः प्रकृति- 15 पा तस्मात् क्तिन्प्रत्ययः । आदेचो ऽप्यक्षरसमामाय उपदिष्टाः ॥ प्रयोगनियमार्थ नादं स्यात् । वृद्धिशब्दात्पर आदैनः प्रयोक्तव्या इनि ! नेह प्रयोगनियम आर- भ्यते । किं तर्हि | सस्कृत्य संस्कृत्य पदान्युत्सृज्यन्ते तेषां यथेष्टमभिसंबन्धो भवति । नयया । आहर पात्रम् पात्रमाहरेति !! आदेशास्तहीमे स्युः । वृद्धिशम्दस्यादैचः। पधीनिर्दिष्टस्यादेशा उच्यन्ते न चात्र पठी पश्यामः || आगमास्तहीमे स्युः । दि. 20 शदस्यादैव आगमाः। आगमा अपि पष्ठीनिर्दिष्टस्यैवोच्यन्ते लिनेन च न चात्र पर्यो न खल्वप्यागमलिङ्गं पश्यामः !! इदं खल्यपि भूयः सामानाधिकरण्यमेक- विभक्तिवं च इयोचैतद्भवति | कयोः । विशेषणविशेष्ययोर्या संज्ञासंझिनोर्वा । नतस्याविशेषणविशेष्ये इति । तमन ! योहि प्रतीतपदार्थकयोलॊके विशेषण- विशेष्यमावो भवति न चादच्छदः प्रतीतपदार्यकः | तस्मात्संज्ञासशिनायेष || 25 मत्र वेताचान्सदेहः कः संशी का संशति । स चापि फ दिहः । यत्रोमे समाना- क्षरे । यत्र त्यन्यतरमधु याप्तधु सा मज्ञा । कुत एतत् । तपय हि संशाकरणम् । नत्राप्य नावइयं गुप्तधुना मेयोपलक्षयितुमर्हति । किं नाई । अनाकृतितामपि ।

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.३. अनाकृतिः संज्ञा | आकृतिमन्तः संजिनः | लोके ह्याकृतिमतो मांसपिण्डस्य देवदत्त इनि संज्ञा क्रियते ।। अथवावर्तिन्यः संज्ञा भवन्ति । वृद्धिशब्दश्वावर्तते नदिउम्दः । तद्यथा | इतरत्रापि देवदत्त शब्द आवर्तते न मांसपिण्डः || अथवा पूर्वोच्चारितः संज्ञी परोचारिता संज्ञा | कुत एतत् । सतो हि कार्यिण: कार्येण भवितव्यम् । 5 तद्यथा | इतरत्रापि सतो मांसपिण्डस्य देवदत्त इति संज्ञा क्रियते । कथं वृद्धि- रादैजिति । एतदेकमाचार्यस्य मङ्गलार्थ मृष्यताम् । माङ्गलिक आचार्यो महतः शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थ वृद्धिशब्दमादितः प्रयुड़े मङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषकाणि च भवन्त्यायुष्मत्पुरुषकाणि चाध्येतारच वृद्धियुक्ता यथा स्युरिति । सर्वत्रैव हि व्याकरणे पूर्वोचारितः संजी परोचारिता संज्ञा । अदेहुणः 10 [१.१.२] इति यथा ॥ दोपवान्खल्वपि संज्ञाधिकारः । अष्टमे पि हि संशा क्रियते तस्य परमादितम् [८.१ २] इति । तथापीदमनुवत्यै स्यात् ॥ अथवा- स्थाने ऽये यत्नः क्रियते न हीदं लोकाद्भिद्यते । यदीदं लोकाद्भिद्यत ततो यत्नाई स्यात् । तद्यथा ! अगोज्ञाय कश्चिद्गां सक्थनि कर्णे या गृहीत्योपदिशत्ययं गौरिति । न चास्मा आचष्ट इयमस्य सशेति भवति चास्य संप्रत्ययः । तत्रैतत्स्यात्कृतः पूर्वैरभि- 15 संवन्ध इति । इहापि कृतः पुरमिसंबन्धः । कैः । आचार्यः । तत्रैतत्स्यात् । यस्मै तर्हि संप्रत्युपदिशति तस्याकृत इति । लोकेऽपि हि यस्मै संप्रत्युपदिशति तस्याकृतः । अथ तत्र कृत इहापि कृतो द्रष्टव्यः ।। सतो वृद्धयादिपु संज्ञाभावात्तदाश्रय इतरेतराश्रयत्वादमसिद्धिः ॥ ८॥ सतः सज्ञिन. सज्ञाभावात्तदाश्रये संज्ञाश्रये सशिनि वृद्ध्यादिवितरेतराभयत्वा- दप्रसिद्धिः । केतरेतरायला सलामादेचा सज्ञया भविमव्यं मया चाको मा- व्यन्ते नदितरेतराश्रयं भवति । इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पन्ते | साया । नौ वि बदा नेतरतरत्राणाय भयति । ननु च भो इनरेनराश्रयाण्यपि कार्याणि दृश्यन्ते । तद्यया । नौः शकट वहति शकटं च नावं वहति । अन्यदपि तत्र किंचिद्भयति जल स्थलं वा । स्यले शकट नावं यहति जले नौः शकट यहति । 25 यथा ताई त्रिविष्टम्धकम् । तत्राप्यन्ततः सूत्रकं भवति | इदं पुनरिनरेतराश्रयमेय !! सिद्धं तु नित्यशब्दस्वात् ॥९॥ मिदमेतत् । कयम् । नित्यशदत्याम् | नित्याः शम्दाः। निस्येषु शदेपु सतामानना संज्ञा कियने न संशयदिनो माध्यन्ते । यदि माई निस्याः शमाः किमय शामम् ।

·पार१११] ! न्याकरणमहामात्यम्।। २१ 10 किमर्थ शास्त्रमिति चेन्निवर्तकत्वात्सिद्धम् ॥ १० ॥ निवर्तक शास्त्रम् | कथम् । मुजिग्स्मा अविशेषेणोपदिष्ट । नस्य सर्वत्र मजि- बुद्धि प्रसक्ता | तत्रानेन निवृत्ति क्रियते । मजेरकुित्तु प्रत्ययेषु मजिप्रसङ्गे मार्जिा साधुर्भवतीति ॥ प्रत्येक वृद्धिगुगसझे भवत इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् | समुदाये मा भूतामिति | अन्यत्र सहव बनारसमुदाये सज्ञाप्रसङ्ग ॥ ११ ॥ अन्यत्र सहवचनात्समुदाये वृद्धिगुणसज्ञयोरप्रसङ्ग । यत्रेच्छति सहभूताना कार्य करोति तत्र सहग्रहणम् । तद्यथा | सह सुपा [२ १ ४] । उभे अभ्यस्त सहेति ॥ प्रत्यवयव व वाक्यपरिसमासे || १०॥ मत्यवयव च वाक्यपरिसमाप्निदृश्यते । तद्यथा | देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामिति । न चोच्यते प्रत्येकमिति प्रत्येक च भुजि परिसमाप्यते । ननु चा- यमप्यस्ति दृष्टान्त समुदाये वाक्य परिसमानिरिति । तद्यथा | गई शत दण्डयन्ता- मिति ! अर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवान्त न त प्रत्येक दण्डयन्ति । सत्येत- स्मिन्दृष्टान्ते यदि नत्र सहग्रहण क्रियत इहापि प्रत्येकमिति वक्तव्यम् | अथ 15, नत्रान्तरेण सहमहण सहभूताना कार्य भरतीहापि नार्थ प्रत्येकमिति वचनेन || अथ किमर्थमाकारस्तपर क्रियते । आकारस्य तपरकरण सवर्थम् आकारस्य तपरकरण क्रियते । किं प्रयोजनम् । सपर्थम् । नपरस्तकालस्य [११७०] इति तत्कालाना सवर्णाना ग्रहण यथा स्यात् । केयाम् । उदात्तानुदा- 20 तस्मरितानाम् । किं च कारण न स्यात् । भेदकत्वारस्वरस्य ॥ १३ ॥ भेदका उदात्तादय । कय पुनर्जायते भेदका उदानादय इति | एव हि वृदयते लोके । य उदात्ते कर्तव्ये अनुदान करोति खण्डिकोपाध्यायस्नस्मै उपेग ददात्य- न्यच करोपीति । अस्ति प्रयोजनमेतत् । कि महति । भेदकत्वाद्गुणस्थति, यक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । आनुनासिक्य नाम गुण । तानिनस्यापि यया स्यात् । किं च कारणं न स्यात् । भेदकलागुणस्य । भेदका गुगा । कर्य पुनर्जायते भेदका गुणा इनि । एव हि दृश्यते लोके | को अमात्मोदक ८४ ·४२ !! व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० १.१.३. नाम तस्य गुणभेदादन्यत्वं भवति | अन्यदिदं शीतमन्यदिदमुष्णमिति । ननु च भो अभेदका अपि युणा दृश्यन्ते । तद्यथा । देवदत्तो मुण्यपि जव्यपि शिख्यपि स्वामाख्यां न जहाति | तण वालो युवा वृद्धः वत्सो दम्यो वलीवर्द इति || उभयमिदं गुणेपुक्तं भेदका अभेदका इसि । किं पुनरत्र न्याय्यम् । 5 अभेदका गुणा इत्येव न्याय्यम् | कुत एतत् । यदयमस्थिदधिसक्थ्यदणामनडुदात्त: [७.१.७५ ] इत्युदात्तग्रहण करोति | यदि भेदका गुणाः स्युरुदात्तमेवोचारयेत् । यटि नभदका गुणा अनुदात्तादेरन्तोदात्ताच यदुच्यते तस्वरितादेः स्वरितान्ताच्च पामोति । नेप दोपः । आश्रीयमाणो गुणो भेदको भवति | तद्यथा। शुक्मालभेत । कृष्णमालभेत । नत्र यः शुक्क आलब्धव्ये कृष्णमालभते न हि तेन यथोक्तं कृतं 10 भवति ॥ असदेहार्थस्तहि तकारः । ऐजित्युच्यमाने संदेहः स्यात्किमिमावैचावे- याहोस्विदाकारो ऽप्यत्र निर्दिश्यत इति । संदेहमात्रमेतद्भवति सर्वसदेहेषु चेदमु- पतिष्ठते व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिन हि सदेहादलक्षणमिति । त्रयाणां ग्रहणमिति व्याख्यास्यामः । अन्यत्रापि ह्ययमेवंजातीयकेपु संदेहेषु न कंचिद्यनं करोति । तद्यथा । औतो ऽम्शसोः [६. १. ९३] इति || इदं तर्हि प्रयोजनम् | आन्तयतस्वि- 15 मात्रचतुर्मात्राणां स्थानिमां विमात्रचतुर्मात्रा आदेशा मा भूपचिति । राष्ट्वा इन्द्रः खट्वेन्द्रः । खट्वा उटकं खट्वोदकम् । खाट्या ईपा खट्देषा । खट्वा ऊदा खट्टोढा । खट्वा एतका खट्टैलका । खट्वा भोदनः खट्वीदनः । खट्दा ऐतिकायनः खट्वतिका- यनः । खट्वा औपगवः खट्वीपगव इति । अथ क्रियमाणे पि नकारे करमाटेव त्रिमात्र चतुर्मात्राणां स्थानिनां त्रिमात्रचतुर्मात्रा आदेशा न भवन्ति । तपरस्तका- 20 लस्येति नियमात् । ननु नः परो यस्मात्मो ऽयं नपरः | नेत्याह । तादपि पर- स्नपरः । यदि तादपि परस्तपर दोरम् [३. ३. ५७] इतीय स्याम् याः स्तरः । तवः पय इत्यत्र न स्यात् । नेप तकारः । कस्तहिं । दकारः। किं दकारे प्रयोजनम् । अथ किं नकारे । यद्यसंदेहार्थस्तकारो दकारो पि | भय मुखरासार्थ- स्तकारो दकारो ऽपि ॥ इको गुणवृद्धी ।। १।२ । ३ ॥ पणं किमर्यम् । इग्ग्राणगात्मध्यक्षम्य्याननिवृत्त्यर्थम् ।।१।। माग नियन आरारनियर्थ संध्यक्षरनिगृश्ययं पनगनिरपर्य न। R ·पा० I! व्याकरणमहाभाष्यम् ।। आकारनिवृत्त्यर्थ तावत् | याता वाता | आकारस्य गुणः प्रामोनि* । इग्मरणान्न भवति ।। संध्यक्षरनिवृत्त्यर्थम् ! ग्लायति म्लायति । संध्यक्षरस्य गुणः प्रामोति । इग्यहणान्न भवति ।। व्यञ्जननिवृत्त्यर्थम् । उम्भिता उम्भितुम् उम्भितव्यम् । व्य- चनस्य गुणः प्रामोति । इग्रहणान भवति || आकारनिवृत्त्यर्थेन तापनार्थः । आचार्यपवृत्तिापयति नाकारस्य गुणो भवतीति यदयमातो ऽनुपसर्गे कः [३.२.३] 5 इति ककारमनुबन्धं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापक्रम् । कित्करण एतत्प्रयोजन कितीत्याकारतोपो यथा स्यात् । यदि चाकारस्य गुणः स्यारिकत्करणमनर्थक स्यात् । गुगे कृते द्वयोरकारयोः पररूपेण सिद्धं रूपं स्यात् गोदः कम्बलद इति । पश्यति त्वाचार्यों नाकारस्य गुणो भवतीति ततः ककार मनुबन्धं करोति ।। संध्य- क्षरनिवृत्त्यर्थेनापि नार्थः । उपदेशसामर्थ्यासंध्यक्षरस्य गुणो न भविष्यति ॥ व्य- 10 जननिवृत्त्यर्थेनापि नार्थः । आचार्यप्रवृत्तिापयति न व्यञ्जनस्य गुणो भयतीति यदयं जनेर्ड शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् | डिल्करण एतत्प्रयोजनं डितीति टिलोपो यथा स्यात् । यदि व्यञ्जनस्य गुणः स्याड्डित्करणमनर्थक स्यात् । गुणे कृते त्रयाणामकाराणां पररूपेण सिद्धं रूपं स्यात् उपसरजः मन्दुरज इति । पश्यति त्याचार्यों न व्यञ्जनस्य गुणो भवतीति ततो जनेर्ड शास्ति ।। नैतानि सन्ति 15 ज्ञापकानि । यत्तावदुच्यते किरकरणं ज्ञापकमाकारस्य गुणो न भवतीत्युत्तरा- थमेतत्स्यात् । तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः [३.०.५] इति । यहि गापोंटक [८] इत्यनन्यार्थ ककारमनुबन्धं करोति ।। यदप्युच्यत उपदेशसामर्थ्यात्संध्यक्षरस्य गुणो न भवतीति यदि यद्यसंध्यक्षरस्य प्रामोति तत्तदुपदेशसामर्थ्याहाध्यन आयादयो ऽपि नाई न प्राप्नुवन्ति । नेप दोरः । ये विधि प्रत्युपदेशो ऽनर्थकः स 20 विधिर्माध्यते यस्य तु विधेनिमित्तमेय नासौ वाध्यते । गुणं च प्रत्युपदेशो ऽनर्यक भायादीनां पुनिमित्तमेर || यदप्युच्यते जनेर्डवचन ज्ञापकं न व्यञ्जनस्य गुणोभय- नोनि सिद्ध विधिरारभ्यमाणो ज्ञापकार्यो भवति न च जनेर्गुणेन सिध्यति । कुनो घेतज्जनेर्गुण उन्यमानो कारो भाति न पुनश्कारो वा स्यादोकारो येति । आन्त- यतो प्रमाधिकस्य व्यञ्जनस्य मात्रिको कारो भविष्यति । एवमप्यनुनासिकः मामो- 25 नि । पररूपेग शुद्धो भविष्यति । एवं तर्हि गमेरप्ययं दो वक्त यः । गमेष गुण उच्यमान आन्तर्यत ओकारः प्रामोति । तस्मादिग्महण कर्तव्यम् ।। यदीग्ग्रहणं क्रियते दोः पन्याः सः इममित्येते पीकः प्रामुवन्ति । ܕ ܪܝܐ: ; ܕ ܕ ;: (:) ;

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [मः १.१.३. संज्ञया विधाने नियमः ॥२॥ संज्ञया ये विधीयन्ते तेषु नियमः । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमान गस्यते ! गुणवृद्धिग्रहणसामर्थ्यात् । कथ पुनरन्तरेण गुणवृद्धिग्रहणमिको गुणवृद्धी स्याताम् । प्रकृतं गुणवृद्धिग्रहणमनुवर्तते । क्व प्रकृतम् | वृद्धिरादैजदेगुण इति | 5 यदि तदनुवर्तते ऽदेङ्गुणो वृद्धिचेत्यदेडां वृद्धिसज्ञापि प्रामोति | संबन्धमनुवर्तिप्यते । वृद्धिरादैच् । अदेगुणो वृद्धिदैच् । तत इको गुणवृद्धी इति । गुणवृद्धिमहणमनु- वर्तते । आदैजदेहण निवृत्तम् ॥ अथवा मण्डूकगतयोधिकाराः। यथा मण्डूका उत्प्लुत्योदप्लुत्य गच्छन्ति तइदधिकाराः। अथवैकयोगः करिप्यते । वृद्धिरादेजदेङ्गुणः। तत इको गुणवृद्धी इति । न चैकयोगे ऽनुवृत्तिर्भवति ।। अथवान्यवचनाचकारा- 10 करणाप्रतापवादो विज्ञायते यथोत्सर्गेण प्रसक्तस्यापवादो वाधको भवति । अ- न्यस्याः सज्ञाया वचनाचकारस्य चानुकर्षणार्थस्याकरणात्मकृताया वृद्धिसज्ञाया गुण- संज्ञा वाधिका भविष्यति यथोत्सर्गेण प्रसत्कस्यापवादो वाधको भवति || अथवा वक्ष्यत्येतत् । अनुवर्तन्ते च नाम विधयो र चानुवर्तनादेव भवन्ति । किं नहिं । यत्नाद्भवन्तीति ॥ अथवोभय निवृत्तं तदपेक्षिप्यामहे ।। किं पुनर यमलो ऽन्त्यशेप आहोस्विदलोऽन्त्यापवादः । कथ चायं तच्छेषः स्या- कथ वा तदपवाद । यद्येक वाक्य तन्चेदं च अलो ऽन्त्यस्य विधयो भवन्ति इको गुणवृद्धी भलो ऽन्त्यस्येति ततो ऽय तच्छेपः । अथ नाना वाक्यम् अलो अन्त्यस्य विधयो भवन्ति इको गुणवृद्धी अन्त्यस्य नानन्त्यस्य चेति नतो ऽयं तदपवादः । कधान विशेषः । 20 वृद्दिगुणावलो अन्त्यस्येति चेन्मिदिपुगन्तलपच्छिदृशिक्षिपधुंद्रप्विग्ग्रह- णम् ॥३॥ वृद्धिगुणायलो ऽन्त्यस्येति चेन्मिदिपुगन्तलघुपर्धादृशिक्षिपक्षुद्रपिग्महणं कर्न- ध्यम् । मिदेर्गुणः [७३ ८२] इक इति यकव्यम् । अनन्त्यत्यादि न प्रामोनि ।। पुगन्तलघुपधस्य गुण इक इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्यादि न पामोनि | F- लिटि गुण इक इति वक्तव्यम् । अनन्त्यस्यादि न पामोति ।। पादृशो पर गुणः [७४.१६] इक इति वक्त यम् । अनन्यवादिन पामोति | क्षियन योर्गुण इक इति वक्तव्यम् । अन्त्यत्लादिन प्रामानि ।। 15 25 ·पा०११.३ ] ध्याकरणमहाभाप्यम॥ २५ सर्वादेशमसाइथानिगन्तस्य ॥ ४ ॥ सर्वादेशश्च गुणो निगन्तस्य प्रामोति । याता वाता | किं कारणम् । अलो ऽन्त्य- स्येति षष्टी चैव ह्यन्त्यमिकमुपसक्रान्ता | अङ्गस्येति च स्थानपष्टी । तदिदानी- मनिगन्तमग तस्य गुण सर्वादेश प्रामोति । नैष दोष । यथैव ह्यलो ऽन्त्यस्येति षष्ठ्य- न्त्यमिकमुपसक्रान्नैवमङ्गस्येत्यपि स्थानषष्ठी । तद्यदिदानीमनिगन्तमग तत्र पठ्येव । नास्ति कुतो गुण कुत सर्वादेश || एव तर्हि नाय दोपसमुच्चय । किं महि । पूर्वापेक्षो ऽय दोष । बर्थे चाय च पठित । मिदिपुगन्तलघूपदिशिक्षिमा- देबिग्ग्रहणं सर्वादेशप्रसङ्गो धनिगन्तस्येति । मिर्गुण इक इति वचनादन्त्यस्य न | अन्त्यस्येति वचनादिको न | उच्यते च गुण । स सर्वादेश पामोति । एव सर्वत्र । अस्तु तर्हि तदपवाद । इग्मात्रस्येति चेन्जुिसिसार्वधातुकार्धधातुकस्वाद्योर्गुणेष्वनन्त्यप्रतिषेध 10 * इग्मात्रस्येति चेज्जुसिसार्वधातुकार्धधानुकहस्वाद्योर्गुणेप्वनन्त्यस्य प्रतिषेधो व- क्तव्य | जुसि गुण । स यथेह भवति अजुवु अनिभयुरिनि एवमनेनिज पर्यवेविषु अत्रापि प्रामोति || सार्वधातुकार्धधातुकयोर्गुण + | स यथेह भवति कर्ता 15 हर्ता नयति तरते भवति एवमीहिता ईहितुमित्यत्रापि प्रामोति ।। हस्वस्य गुण [७ ३ १०८] । स यथेह भाति हे ऽग्ने हे वायो इति एव हे ऽमिचित् हे सोम- मुदित्यत्रापि प्रामोति || जसि गुण । स ययेह भवति अमय वायव इति एव- ममिवित सोमत इत्यत्रापि पामोति ॥ तो डिसर्वनामस्थानयोर्गुण $ । स यथेह भाति करि कारो कार इति एव सुकृति मुकतो मुकत इत्यत्रापि 20 पामोनि ॥र्डिति [७ ३. १११] गुण | स यथेह भवति अमये वायवै एवममिचिने सोमसत इत्यत्रापि प्रामोति || ओर्गुण [६.४ १४६]। स ययेह भवनि वाश्रव्य माण्डव्य इति एवं सुभुन् सौश्रुत इत्यत्रापि पामोति ॥ नैप दोष । पुगन्तलघूपधग्रहणमनन्न्यनियमार्यम् ॥ ६॥ पुगन्तलघुपधपहणमनन्त्यनियमार्थ भविष्यनि।। 1 पुगन्तलघूपधस्यैवानन्त्यस्य 25 नान्यस्यानन्त्यस्येति ॥ प्रकृतस्यैष नियम स्यात् । किं च प्रकृतम् । सार्यधातुकार्ष- ·|| न्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.३ धातुकयोरिति । तेन भवेदिह नियमान स्यात् ईहिता ईहितुम् ईहितव्यमिति । इस्त्रा- द्योर्गुणस्त्वनियाः सो ऽनन्त्यस्यापि प्रामोति । अथाप्येवं नियमः स्यात् । पुगन्तलघू- पधस्य सार्वधातुकार्धधातुकयोरेवेति । एवमपि सार्वधातुकार्धधातुकयोर्गुणो नियतः सो ऽनन्त्यस्यापि प्रामोति । ईहिता ईहितुम् ईहितव्यमिति । अथाप्युभयतो नियमः । स्यात् | पुगन्तलघूपधस्यैव सार्वधातुकार्धधातुकयोः सार्यधातुकार्धधातुकयोरेव पुग- न्तलघूपधस्येति । एवमप्ययं जुसि गुणो नियतः सो ऽनन्त्यस्यापि पामोति । अनेनिजुः पर्यवेविपुरिति । एवं तर्हि नायं तच्छेपो नापि तदपवादः । अन्यदेवेदं परि- भाषान्तरमसंबद्धमनया परिभाषया परिभाषान्तरमिति च मत्वा क्रोट्रीयाः पठन्ति । नियमादिको गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेनेति । यदि चायं तच्छेपः स्यात्तेनैव तस्यायुक्तो 10 विप्रतिषेधः । अथापि तदपवाद उत्सर्गापवादयोरप्ययुक्तो विप्रतिषेधः । तत्र नियम- स्यावकाशः । राज्ञः क च [४.२.१४०] राजकीयम् । इको गुणवृद्धी इत्यस्याव- काशः। चयनम् चायकः लवनम् लावक इति । इहोभयं प्रामोति । मेद्यति माति । इको गुणवृद्धी इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । नैप युक्तो विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे हि परमित्युच्यते* पूर्वधाय योगः परो नियमः | इष्टवाची परशब्दः | विप्रतिषेधे पर 15 यदिष्टं तद्भवतीति । एवमप्ययुक्तो विप्रतिषेधः । द्विकार्ययोगों हि विप्रतिषेधो न चात्र- को द्विकार्ययुक्तः । नावश्यं द्विकार्ययोग एव विप्रतिषेधः । किं तर्हि । असंभवोऽपि । स चास्त्यत्रासभवः । को ऽसावसंभवः । इह नाववृक्षेभ्यः प्लक्षेभ्य इत्येकः स्थानी छायादेशौ । न चास्ति सभयो यदेकस्य स्थानिनो द्वाधादेशौ स्याताम् । इहेदानी मेधति मेद्यत: मेघन्तीति द्वौ स्थानिनावेक आदेशः। न चास्ति सभयो यद्वयोः स्थानि- 20 नोरेक आदेशः स्यादित्येपो ऽसंभवः । सत्येतस्मिनसभवे युक्तो विप्रतिषेधः । एवमप्ययुक्तो विप्रनिषेधः । योहिं सायकाशयोः समयस्थितयोधिपतिपेशे भयत्य- नयकाशवायं योगः। ननु चेदानीमेगास्यावकाशः प्रकृमः । चयनम् चायकः तवनम् लापक इति । अत्रापि नियमः मामोति । यारता नाप्राप्त नियमे ज्य योग आरभ्यते तस्तदपयादो ऽयं योगो भवति । उत्सर्गापयादयोभायुनो विप्रनिषेधः । अथापि 28 कथंचिदिको गुणवृद्धी इत्यस्यायकाशः स्यादेवमपि यथेह विप्रतिषेधादिको गुणो, भरति मेघति मेयतः मेघन्ति एवमिहापि स्यात् अनेनिनु परेवियुरिनि ।। ना िवृद्धिर्भयति गुणो भयतीनि यत्र घूयादिक इत्येतत्तत्रोपस्थिनं द्रष्टव्यम् । किं कृनं भवति । दितीया पटी प्रादुर्भाव्यते । तत्र कामगारो गृपमाणेन ये विशेषषि- .

·पा० १.१.३.] || व्याकरणमहायाप्यम् ।। नुमिका वा गृह्यमाणम् | यावता कामचार इह तावन्मिदिपुगन्तलघूपाउदृशिति- प्रक्षुद्रेषु गृह्यमाणेनेक विशेषयिष्यामः । एतेषां य इगिति | इहेदानी जुसिसार्वधा- नुका धातुक वाद्योर्गुणेप्विका गृह्यमाणं विशेषयिष्यामः । एतेषां गुणो भवतीकः । इगन्तानामिति ॥ अथवा सर्वत्रैवात्र स्थानी निर्दिश्यते । इह ताबन्मिदेरित्यविभ- क्तिको निर्देशः | मिट ए. मिदेः मिदेरिति । अथवा पटीसमासो भविष्यति 15 मिद इ. मिदिः मिदैरिति ॥ पुगन्तलघूपधस्येति नैवं विज्ञायते पुगन्तस्याङ्गस्य लघूपधस्थ चेति । कथं तर्हि | पुक्यन्तः पुगन्तः । लट्व्युपधा लधूपधा । पुगन्तथ लघु- पधा च पुगन्तलघूपधं पुगन्तलघूपधस्येति । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । अङ्गविशेषणे हि सतीह प्रसज्येत भिनत्ति छिनत्तीति || छेरपि अश्लिष्ट निर्देशो ऽयम् । अच्छति * * ताम् ऋच्छत्यतामिति ।। दृशेरपि योगविभागः करिप्यते । उरडि गुणः । 10 उरडि गुणो भवति । ततो दशेः । दुशेश्चाडि गुणो भयति । उरित्येव || क्षिप्रक्षुद्र- योरपि यणादिपर गुण इतीयता सिद्धम् । सो ऽयमेव सिद्धे सति यत्पूर्वग्रहणं करोति तस्यैतत्प्रयोजनमिको यथा स्यादनिको मा भृदिति ॥ भय वृद्धिग्रहण किमर्थम् । कि विशेषेण वृद्धिग्रहण चौद्यते न पुनर्गुणग्रहणमपि । यदि किचिद्गुणमहणस्य प्रयोजनमस्ति वृद्धिग्रहणस्यापि नद्भवितुमर्हति । को या 15 विशेषः । अयमस्ति विशेषः । गुणविधी न कचित्स्थानी निर्दिश्यते । तत्रावश्यं स्था- मिनिर्देशार्थ गुणग्रहण कर्तव्यम् । वृद्धिविधौ पुनः सर्ववेव स्थानी निर्दिश्यते । अचो णिति [७२ ११०] । अत उपधायाः [ ११६] | नदिनेष्वत्रामादेः [११७] इति || अत उत्तरं पठति । वृद्धिग्रहणमुत्तरार्थम् ॥७॥ वृद्धिमहण क्रियत उत्तरार्थम् 1 किति [ १.१.५] इति प्रनिषेधं वक्ष्यनि स वृद्धरपि यया स्यात् । कश्चेदानी कुित्प्रत्ययेषु वृद्धेः प्रसङ्गो यावता स्थितीत्युन्यते । तघ मृज्यर्थम् । मृजेतिरविशेषेणोच्यते सा कृिति मा भूत् । मृटः मृटवानिति । इहाथै चापि मृत्यर्थ वृद्धिमहण कर्नव्यम् । मृजेर्वृदिरविशेषेणोच्यते सेको यथा स्यादनिको मा भुदिनि । मृज्यर्थमिति चेद्योगविभागासिद्धम् ॥ ८॥ मृत्यमिति वेद्योगविभाग. करिष्यने । मदिरचः । ननो गिनि । भिनि . 25 ·१८ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम ।। [म०१.३. णिति च वृद्धिर्भवति । अच इत्येव । यद्यत्रो वृद्धिरुन्यते न्यमार्ट अटो पि वृद्धि. मामोति । अटि चोक्तम् ॥ ९॥ किमुक्तम् । अनन्त्यविकारे ऽन्त्यसदेशस्य कार्य भवतीति ॥ वृद्धिप्रतिषेधानुपपत्तिस्त्विप्रकरणात् ।। १०॥ वृद्धस्तु प्रतिषेधो नोपपद्यते । किं कारणम् ! इक्प्रकरणात् । इग्लक्षणयोर्गुण- वृद्ध्योः प्रतिषेधो न चैत्र सति मृजेरिग्लक्षणा वृद्धिर्भवति । तस्मान्मृजेरिग्लक्षणा वृद्धिरेषितव्या ॥ एवं तहीहान्ये वैयाकरणा मृजेरजादौ सक्रमे विभाषा वृद्धिमारभन्ते | परिमृजन्ति ० परिमार्जन्ति । परिमृजन्तु परिमार्जन्तु । परिममृजतु परिममार्जतुरित्याद्यर्थम् । नदि- हापि साध्यम्। तस्मिन्साध्ये योगविभाग करिष्यते । मृवृद्धिरचो भवति । ततो धि कुिति । अजादौ च कुिति मृजेवृद्धिर्भवति । परिमार्जन्ति परिमार्जन्तु । किमर्थमिदम् । नियमार्यम् । अजादावेव किति नान्यत्र | कान्यत्र मा भूत् । मृष्टः मृष्टवानिति । ततो वा । वाचि कृिति मृजेर्वृद्धिर्भवति । परिमृजन्ति परिमार्जन्ति | परिममृजतुः 15 परिममातुरिति ॥ इहार्थमेर तर्हि सिजथै वृद्धियहण कर्तव्यम् । सिचि वृद्धिरवि- शेपेणोच्यते सेको यथा स्यादनिको मा भूदिति । कस्य पुनरनिकः प्रामोति | अका. रस्य । अचिकीत् अजिहीपत् ि। नैतदस्ति । लोपो न वाधको भविष्यति। आकारस्य तर्हि प्रामानि | भयासीत् अवासीत् । नास्त्यत्र विशेष सत्यां वृद्धावसत्यां या || सध्यक्षरस्य नहिं पामोति | नेव सध्यक्षरमन्यमस्ति । ननु चेदमस्ति बलोपे कृत 20 उदयोटाम् उदयोढम् उदवोटेनि । नैतदस्ति । असिद्धो टलोपस्तस्यासिद्धत्वान्नैत- दन्त्य भवति || व्यञ्जनस्य तर्हि प्रामाति । अभैत्सीत् भच्छेत्सीत् । हलन्नलक्षणा वृद्धिाधिका भविष्यति ॥ यत्र ताई सा प्रतिपिध्यते ।। अकोपीत् अमोपीन् । सिंचि वृदेरप्येष प्रतिषेधः । कथम् । लक्षण हि नाम प्यनति भ्रमति मुहर्तमपि नावतिष्ठते । अयया सिचि बुद्धिः परस्मैपदेधिति सिचि वृद्धि प्रामोनि | तस्या हलन्तलक्षणा वृद्धि- 25वधिका ! नस्था अपि नेटोति प्रतिषेधः । अस्ति पुनः कचिदन्यत्राप्यपयादे प्रनिषिद उत्सर्गोपपि न भवति । अस्तीत्याह | मुजाने अभस्मृते | अध्ययो अनिभिः सुतम् । शुक्र में अन्यदिति । पुर्यरूपये प्रतिषिो ऽयायो प न भयन्ति । - ·पा० ११३] ॥ व्याकरणमहामाप्यम || १९ उत्तरार्थमेव तर्हि सिनथ वृद्धिग्रहण कर्तव्यम् । सित्रि वृद्धिरविशेषेणोच्यते सा किति मा भूत । न्यनुपीत् न्यधुवीत् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अन्तरगत्वादत्रोव- डादेशे कृते ऽनन्त्यत्वाइद्धिर्न भविष्यति ।। यदि तर्हि सिच्य-तरङ्ग भवति अकात्ि अहात् गुणे कृते रपरत्वे चानन्त्यत्वाद्विर्न प्रामोति । मा भूदेवम् । हतन्तस्ये- त्येर भविष्यति ॥ इह नहै न्यस्तारीत् व्यदारीत् गुणे स्परत्वे चानन्त्यलाह- 5 दिर्न पामोति हलन्तलक्षणायाश्च नेटीति प्रतिषेध । मा भूदेवम् । बन्नस्य [७२२] इत्येव भविष्यति । इह तर्हि अलावीत् अपावीत् गुणे कृते वादेशे चा- नन्त्यत्वादृद्धिर्न मा मोति हलन्तलक्षणायाथ नेटीति प्रतिषेध । मा भूदेवम् । र्लान्त- स्येत्येव भविष्यति । न्तिस्येत्युच्यते न चेद लान्तम् । र्लान्तस्येत्यत्र वकारो अपि निर्दिश्यते | कि कारो न भूयते | लुमनिर्दिष्टो वकार ॥ यथैव मा भवा- 10 नवीत् मा भवान्मगीत् अत्रापि प्रामोति | अविम योर्नेति वक्ष्यामि J तहक्तव्यम् । णिश्विभ्या तो निमातव्यो। यद्यप्येतदुच्यते ऽयवैतर्हि णिव्यो प्रतिषेधो न वक्तव्यो भवति । गुणे कृते ऽयादेशे च यान्ताना नेत्येव मनिषेधो भविष्यति ॥ एव सर्वाचार्यप्रवृत्तिशी- पयति न सिध्यन्तरङ्ग भवतीति यदयमतो हलादेर्लंघो [७२७] इत्यकारप- 13 हण करोति । कथ कृत्वा ज्ञापकम् । अकार पहणस्येतत्प्रयोजनमिह मा भुत् अकोपीत् अमोपीत् । यदि सिच्यन्तरङ्ग स्यादकारमहणमनर्थक स्यात् । गुणे कृते ऽल- पुत्लादृद्धिर्न भविष्यति पश्यनि त्याचार्यों न सिच्यन्तरङ्ग भवतीति नतो ऽकारमहण करोति । नेतदस्ति ज्ञापकम् । अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । यब गुण प्रनिषिध्यते तदर्थमेतत्स्यात् न्यकुटीत् न्यपुनीदिति । यहि णित्रव्यो प्रतिषेध शास्ति' - तेन नेहान्तरङ्गमस्तीति दर्शयति । यच करोत्यकारग्रहण लघोरिति कृते पि ।। तस्मादिग्लक्षणा वृद्धि ॥ ११ ॥ तस्मादिग्लक्षणा वृद्धिरास्येया ॥ पच्या स्थानयोगत्वादिग्मिनि ॥ १० ॥ पट्या स्थानेयोगत्वात्सर्वेपामिका निवृत्ति प्रामानि । अस्यापि मामोरी । बपि गभु । पुरानामिदानी किमर्य स्यात् - ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म. १.१.३. अन्यतरार्यं पुनर्वचनम् ॥ १३॥ अन्यतरार्थमेतत्स्यात् । सार्वधातुकार्धधातुकयोर्गुण एवेति ।। प्रसारणे च ॥ १४ ॥ प्रसारणे च सर्वेषां यणां निवृत्तिः मामोति । अस्यापि प्रामोति | याता वाता । 5 पुनर्वचनमिदानी किमर्थ स्यान् । विषयार्य पुनर्वचनम् ॥ २५ ॥ विषयार्थमेतत्स्यात् । वचिस्वपियजादीनां कित्येवेति ॥ उरप्रपरे च ॥ १६ ॥ उरणपरे च सर्वर्काराणां निवृत्तिः पामोति । अस्यापि पामोति । कर्तृ हर्तृ ।। सिद्धं तु षष्ट्यधिकारे वचनात् ।। १७॥ सिद्धमेतत् । कथम् । षष्ठ्यधिकार हमे योगाः कर्तव्याः । एकस्तावास्क्रियते तत्रैव । इमावपि योगी षष्ठ्यधिकारमनुवर्तिप्यते || अथवा पश्यधिकार इमौ योगावपेक्षिप्यामहे ॥ अथवेदं तावदयं मष्टव्यः । सार्वधातुकार्धधातुकयोर्गुणो भ- वतीतीह कस्मान भवति । याता वाता [ इदं तत्रापेक्षिप्यत इको गुणवृद्धी इति । यथैव तहदिं तत्रापेक्षिप्यत एयमिहापि तदपेक्षिप्यामहे । सार्वधातुकार्धधातुकयोरि- को गुणवृद्धी इति ॥ इति श्रीभगवत्पतन्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे तृतीयमादिकम् ॥ 10 15 ·पा. १.१.४.] । व्याकरणमहामाप्यम् ।। न धातुलोप आर्धधातुके ॥ १।१ । ४ ॥ धातुमहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । लूब लविता लवितुम् । पूञ् पविता पवितुम् ।। आर्धधातुक इति किमर्थम् । विधा बद्धो वृपभो रोरवीति । किं पुन- रिदमार्धधातुकग्रहण लोपविशेषणम् । आर्धधातुकनिमित्ते लोपे सति ये गुणवृद्धी मामुतस्ते न भवत इति । आहोस्विद्गुणवृद्धिविशेषणमार्धधातुकमहणम् । धातुलोपे । सत्यार्धधानुकनिमित्ते ये गुणवृद्धी प्रामुनस्ते न भवत इनि । किं चातः । यदि लोप- विशेषणमुपेदः प्रेद्धः अत्रापि पामोति । अथ गुणवृद्धिविशेषणं क्रोपयतीत्यत्रापि प्रामोति । ययेच्छसि तथास्तु । अस्तु लोपविशेषणम् | कथमुपेद्धः मेद्ध इति । बहिरङ्गो गुणो ऽन्तरङ्गः प्रतिषेधः । असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे । यद्येवं नार्थो धा- तुमहणेन । इह कस्मान भवति । लू लविता लवितुम् । आर्धधातुकनिमित्ते लोपे 10 प्रतिषेधो न चैप आर्धधानुकनिमित्तो लोपः ॥ अथवा पुनरस्तु गुणवृद्धिविशेषणम् । ननु चोक्त नोपयतीत्यत्रापि प्रामोतीति । नैप दोपः । निपातनासिद्धम् । किं निपा- तनम् । चेले कोपिः [३.४.३३] इति || परिगणन कर्तव्यम् । यहचक्क्यवलोपे प्रतिषेधः ॥ १ ॥ यडचक्क्यवलोपे प्रतिषेधो रकव्यः । यड् । वेभिदिता मरीज । यक् । कुषुभिता मगधकः । क्य । समिपिता पदकः । क्लोपे । जीरदानुः ॥ किं प्रयोजनम् । नुम्लोपसिध्यनुबन्धलोपे अतिपेधार्थम् ॥२॥ नुम्लोपे निव्यनुवन्धलोपे च प्रतिषेधो मा मूदिति । नुम्लोपे [ अभाजि! रागः 120 उपयर्हणम् । निवेः आनेमाणम् । अनुबन्धलोपे | लूम् लविता लयितुम् ।। यदि परिगणन क्रियते स्यद प्रश्रयः हिमय इत्यत्रापि प्रामोति । वक्ष्यत्येतत् । निपातनात्स्यदादिग्विति ।। तत्ताह परिगणनं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । नुम्तोपे कस्मान भवति । इक्मकरणाबुम्लोपे वृद्धिः ॥ ३॥ इलक्षणयोर्गुणवृष्योः प्रतिषेधो न चैरेग्तक्षणा वृद्धिः ॥ यदीग्लक्षगयोर्गुण- 15 - 25 ४९ ·॥ व्याकरणमहागाप्यम्।। [म० १.१.४. वृद्ध्योः प्रतिषेधः स्यदः प्रश्रयः हिमश्रथ इत्यत्र न प्रामोति | रह च प्रामोति | अवोदः एधः ओझ इति । निपातनात्स्यदादिषु ॥ ४ ॥ निपातनात्स्यदादिषु प्रतिषेधो भविष्यति न च भविष्यति ॥ यदीग्लक्षणयोर्गुण- 5 वृद्ध्योः प्रतिषेधः त्रिव्यनुबन्धलोपे कथम् | त्रिवेः आस्तेमाणम् । लुञ् लविता । प्रत्ययाश्रयत्वादन्यत्र सिद्धम् ॥५॥ आर्धधातुकनिमित्ते लोपे प्रतिषेधो न नैष आर्धधातुकनिमित्तो लोपः ॥ यद्यार्थ- धातुकनिमित्ते लोपे प्रतिषेधो जीरदानुः अत्र न पामोति | 10 रकि ज्यः प्रसारणम् ।।६।। नेतज्जीवे रूपम् । रक्येतज्यः प्रसारणम् | यावता चेदानी रकि जीयेरपि सिद्ध भवति ।। कथमुपवर्हणम् | वृहिः प्रकृत्यन्तरम् | कथं ज्ञायते वृहिः प्रकृत्य- न्तरमिति | अचीति हि लोप उच्यते । अनजादावपि दृश्यते । निवृष्यते । अनि- टीति चोच्यते । इडादायपि दृश्यते । निहिता निहितुमिति | अजादायपि न वृश्यते । हयति हकः । तस्मानार्थः परिगणनेन । यदि परिगणन न नियते 15 मेद्यते छेद्यते अत्रापि प्रामोति | नैप दोपः | धातुलोप इति नैवं विज्ञायते धातोलापो धानुतोपो धानुलोप इति | कथ नाई । धानोर्तोपो ऽस्मिस्तदिदं धानुलोपं धानुलोप इति || तस्मादिग्लक्षणयोर्गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः ॥ यदि तन्तिक्षणयोर्गुणत्यो पनि- पेधः पापचकः पापठकः मगधकः वृपदकः अत्र न मामोति । अल्लोपस्य स्थानिवत्वात् अकारलोपे कृने तस्य स्थानियत्वाद्गुणयुद्धी न भवियनः ॥ अनारम्भो वा ॥ ७॥ अनारम्भो वा पुनरस्य योगस्य न्याय्यः । कथं - येभिदिना मरीगृगक कुषुभिता समिधितेनि । अत्राप्यकारतोपे गने नस्य स्यानिवदायागुणगृडो न भ. यिष्यतः ॥ यत्र नहिं स्थानिवदायो नास्ति नदमयं योगो यकल्यः । कनया- निरझायो नाम्नि | यत्र हलगोरादेशः । लोलुपः पोपुर: मरीनः सरीमृप नि । 120 ·पा० १.१५ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् । --- 1 अत्राप्यकारलोपे कृते तस्य स्थानिवद्भावाद्गुणवृद्धी न भविष्यतः । लुकि कृते न पामोति । इदमिह सप्रधार्यम् । लुक्रियतामहोप इति किमत्र कर्तव्यम् । परलाद- होपः । नित्यो लुक् । कृते ऽन्यल्लोपे प्रामोत्यकृतेऽपि प्रामोति ] लुगप्यनित्यः । कथम् । भन्यस्य कृते ऽसोपे प्रामोत्यन्यस्याकृते शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति । भनवकाशस्तहि लुक् । सावकाशो लुक् । को जकाशः | अवशिष्टः । अथापि 5 कयचिदनरकाशो लुक्स्यादेवमपि न दोषः । अल्लोपे योगविभागः करिष्यते । अतो लोपः । ततो यस्य | यस्य च लोपो भवति । अत इत्येव । किमर्थमिदम् । लुक वक्ष्यति नराधनार्थम् । ततो हल ! हल उत्तरस्य च यस्य लोपो भवनीति । इहापि तर्हि परत्वाद्योगविभागाद्वा लोपो लुक वाधेत | कृष्णो नोनाव वृषभो यदी- दम् | नोनयनेनौनाव ! समानाश्रयो लुग्लोपेन वाध्यते ] कश्च समानाश्रयः । यः 10 प्रत्ययाश्रयः । अत्र च प्रागेव प्रत्ययोत्पत्ते ग्भवति ।। कय स्थदः प्रश्रय हिमश्रथः जीरदानु. निकुचित इति । उक्त शेषे॥८॥ किमुक्तम् । निपातनात्स्यदादिषु । प्रत्ययाश्रयत्यादन्यत्र सिद्धम् । रकि ज्या प्रसारणमिति । निकुचिते ऽप्युक्त सनिपातलक्षणो विधिरनिमित्त तहियातस्येति ।। किति च ॥ १ ॥१॥ ५ ॥ 20 किति प्रतिषेधे तन्निमित्तग्रहणम् || १|| किति प्रतिषेधे तनिमित्तपहण कर्तव्यम् । किनिमित्ते ये गुणवृद्धो मामुतस्ते न भवत इति वक्तव्यम् । कि प्रयोजनम् । उपधारोरवीत्यर्थम् ॥२॥ उपधार्थ रोरवीत्यये च । उपधार्य तावत् । मिन भिववानिनि । किं पुनः कारणं न सिध्यति । कितीत्युच्यते । नेन यत्र कुित्यनन्तरो गुणभान्यस्ति नत्रय स्यात् । नितम् स्तुतम् । इह तु न स्यात् । भिन्न भिनयानिनि || ननु च यस्य गुण पच्यते सस्कृित्परत्वेन विशेषयिष्याम. ! पुगन्तलघूपधस्य च गुण उन्यते तयात्र कुित्परम् ! पुगन्तलघूपधस्येति नैय विज्ञायते पुगन्तस्याङ्गस्य लघूपधस्य चेति । कयं 5 ·5 ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.६ तर्हि । पुक्यन्तः पुगन्तः । लष्ठयुपधा लघूपधा | पुगन्तव लघूपधा च पुगन्तलघूपधं पुग- न्तलघूपयस्येति । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । अङ्गविशेषणे हि सतीह प्रसज्येत । भिनत्ति छिनतीति || रोरवीत्यर्थ च | विधा बद्धो वृषभो रोरवीति || यदि सनिमित्तग्रहणं कि- यते शचडन्ते दोषः । रियति पियति धियति । प्रादुद्रुवत् पासुनुवत् । अत्र, । अत्र पामोति शचडन्तस्यान्तरङ्गलक्षणत्वात् ।। ३ ।। अन्तरङ्गलक्षणत्वादत्रेयडुवडोः कृतयोरनुपधात्वाद्गुणो न भविष्यति । एवं क्रियते चेदं तनिमित्तमहणं न च कधिहोपो भवति !! इमानि च भूयस्तविमित्तमहण. स्य प्रयोजनानि । हतः हथः उपोयते भीयत लौयमानिः पायमानिः नरिक्त इति । नैतानि सन्ति प्रयोजनानि | इह तावत् हतः हथ इति प्रसक्तस्यानभिनिर्यु- 10 तस्य प्रतिषेधेन निवृत्तिः शक्या कर्तुमत्र च धातूपदेशावस्थायामेयाकारः || इह चोपोयते औयत लोयमानिः पौयमानिरिति पहिरङ्गे गुणवृद्धी अन्तरङ्गः प्रतिषेधः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तर) । नेनिक्त' इति परेण रूपेण व्यवहितत्याम भविष्यति ।। उपधार्थेन नावनार्यः । धानोरिति वर्तते । धातुं किरपरत्येन विशेषयि- प्यामः । यदि धातुर्विशेष्यते विकरणस्य न पामोति | चिनुतः सुनुतः लुनीतः पु- 18 नीत इति । नेप दोपः । विहितविशेषणं धातुमहणम् । धातोर्यो विहित इति । धानो रेव नहि न पामोति । नेयं विज्ञायते धातोविहितस्य कुिनीति ! कयं माह । धातोपिहित कुितीति । अथवा कार्यकातं हि संजापरिभापं यत्र कार्य तत्र द्रष्टव्यम् । पुगन्तलघूप- धस्य गुणो भवतीत्युपस्थितमिदं भवति किति नेति । अयमा यदेतस्मिन्योगे हिरण नदनयकाशं तस्यानवकाशत्याद्गुणवृद्धी न मषिप्यतः।। अथयानार्यप्रसिपियनि भ- 20 पत्युपधालक्षणस्य गुणस्य प्रतिषेध इति यदयं घसिगृधिषिक्षिपेः कुः [३.२.१४०] इको झल्हतन्ताच [ १. २. ९, १०] इति असना किती करोति । कर्य कृत्या भापकम् । किकरण एतत्पयोजन गुणः कथं न स्यादिति | यदि पाप गुणप्रतिषेधो न स्यास्किरकरणगनर्थक स्यान् । पश्यमि स्यापायों भागुप- पालक्षणस्य प्रतिषेध इति ततः सनी किती करोति ॥ रोरवीरगनापि नार्यः । 25 कितीत्युच्यने न पात्र किन पश्यामः [प्रत्ययलक्षगेन मामोनियममा मरिंग. निति प्रत्ययतक्षणपतिषेधः । अयापि न लुमनाङ्गस्येत्युणने । एमपि न दोपः । रूपम् । म तुगना सुमेहाधिकार: प्रतिनिरिक्ष्यते । कि महि । यो सो तुमना गुणों मस्मिन्य सस्य यत्कार्य जन भवतीनि | भयाप्पनाभिकारः पमिनिरिक्ष्यने । पा. ------ ·पा. १.१.१.] ॥ध्याकरणमहाभाप्पम् ॥ 5 मपि न दोषः । कथम् | कार्यकालं हि संज्ञापरिभाष यत्र कार्य तत्र द्रष्टव्यम् । सार्वधातुकार्धधातुकयोर्गुणो भवतीत्युपस्थितमिदं भवति किति नेति ॥ अथवा छान्दसमेतदृष्टानुविषिश्व छन्दसि भवति ।। अथवा पहिरङ्गो गुणो ऽन्तरङ्गः प्रतिषेधः। भसिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे || अथवा पूर्वस्मिन्योगे यदार्धधानुकपणे तदनवकाश तस्यानवकाशत्वाद्गुणो भविष्यति || इद कस्मान भवति । लैंगवायन:* कामयते।। तद्धितकाम्योरिकप्रकरणात् ॥ ४ ॥ इग्लक्षणयोर्गुणवृद्ध्योः मतिषेधो न चैते इग्लक्षणे || लकारस्य डिस्वादादेशेषु स्थानिवद्भायरसङ्गः । लकारस्य डिवादादेशेषु स्था- निवद्भावः मानोति | अचिनवम् असुनवम् अकरवम् । लकारस्य हित्वादादेशेषु स्थानिवद्भावप्रसङ्ग इति चेद्यासुटो हिद्वचना- सिद्धम् ॥ ५॥ यदर्य याउटो डिवचनं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न डिदादेशा डितो भवन्ती- नि । यथेतरज्ञाप्यते कथं नित्यं डितः [३.४.९९] इतथ [१००] इति । डि- तो यत्कार्य तद्भवति डिति यत्कार्य तन्न भवनीति | किं वक्तव्यमेतत् । न हि 115 कथमनुच्यमानं गंस्यते । यासुट एव डिद्वचनात् । अपर्यामश्चैव हि यामुटु समु- दायस्य डिवे डितं चैनं करोति । तस्यैतत्प्रयोजनं डिनो यत्कार्य तद्यथा स्यात् । डिति यत्कार्य तन्मा भूदिति ॥ 10 दीधीवेवीटाम् ॥ १।१।६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । गुणवृत्टी मा भूतामिति । आदीध्यनम् आदीध्यकः 120 भावेव्यनम् भावेव्यक इति । अयं योगः शस्यो ऽकर्तुम् । कथम् । दीधीवेव्यो छन्दोविषयवादृष्टानुविधिरवाच च्छन्दसो दीददीधयुरिति च गुणदर्शनादमतिपेधः ॥ १ ॥ सीधीवेव्यो पन्दोविषयत्वात् । दधीवेव्यो छन्दोविषयी । इष्टानुविधित्वाच छ. न्दसः । दृष्टानुयिधिध छन्दसि भवति | अदीददीधयुरिति घ गुणस्य दर्शनादम-25 ...... ..११११ ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। म० १.१.४. 'तिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधो ऽप्रतिषेधः । प्रजापति यत्किचन मनसादीधेत् । होत्राय वृतः कृपयनदोघेत् । अदीधयुर्दाशराजे वृतासः ॥ भवेदिदं युक्त मुद्दाहरणम् . अदीधेदिति । इदं त्वयुक्तम् अदीधयुरिति । अयं जुसि गुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यते । स यथैव कृिति नेत्येतं प्रतिषेधं वाधन एवमिममपि वाधते | नेप दोषः । 5 जुसि गुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यमाणस्तुल्यजातीयं प्रतिषेधं वाधते | कश्च तुल्य- जातीयः प्रतिषेधः | यः प्रत्ययाश्रयः । प्रकृत्याश्रयथायम् । अथवा येन नामाने तस्य वाधनं भवति । न चापामे किति नेत्येतस्मिन्प्रतिषेधे जुसि गुण भारभ्यते । अस्मिन्पुनः पामे चापाप्ने च || यदि तलयं योगो नारभ्यते कथं दीध्यदिति । दीष्यदिति श्यन्व्यव्ययेन ॥२॥ दीध्यदिति श्यन्नेष व्यत्ययेन भविष्यति ॥ इटश्चापि ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथमकणिपम् अरणिपम् कणिता श्वः रणिना श्व इति । आर्धधातुकस्येलादेः [७.२.३५] इत्यवेडिति वर्तमान पुनरिग्रहणस्य प्रयोजनमिडेव यथा स्याचदन्यत्यामोति तन्मा भूदिति । किं चान्यसामोति । गुणः । यदि नियमः क्रियते पिपठिपतेरमत्ययः पिपठीः दीर्घत्वं न प्रामोति । नेप 15 दोपः | आङ्गं यत्कार्य तनियम्यते न चैतदाङ्गम् । अथवासिद्धं दीर्घत्वं तस्यासिद्ध- स्वानियमो न भवति ।। :: हलो ऽनन्तरा: संयोगः ॥ १।१ । ७ ॥ - 10 अनन्तरा इति कथमिदं विज्ञायते । अविद्यमानमन्तरमेशमिति | आहोस्विद- विद्यमाना अन्तरपामिति । किं चातः । यदि विज्ञायते विद्यमानमन्तग्मेपामित्य- 20 यमहे संयोगसंज्ञा न पामोति ! अप् स्वित्यप्स्विति | विद्यते सत्रान्तरम् | अय विशा- यते विद्यमाना अन्तरैपामिति न दोषो भवति । यथा न दोपस्नयास्तु | अथवा पुनरस्त्वविद्यमानमन्तरमेषामिति । ननु चोक्तमवयो संयोगमंशा न पामोनि अप् स्वित्यस्थिति विद्यते पत्रान्तरमिति | नैव दोपो न प्रयोजनम् ॥ संयोगसज्ञायां सहवचनं यथान्यत्र ॥ १ ॥ संयोगसंगायां सहमहणं कर्तव्यम् । हलो ऽनन्तराः संगोगः मनि ननाम् ।

·म० १.१.५.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ किं प्रयोजनम् । सहभूतानां संयोगसंज्ञा यथा स्यादेकैकस्य मा भूदिति । यथान्यत्र । नद्यथान्यत्रापि यत्रेनि सहभूतानां कार्य करोति तत्र सहमहणम् । तद्यथा । सह सुपा [२.१.४] । उभे अभ्यस्तं सहेति । किं च स्यायोकैकस्य हतः संयोगसंज्ञा स्यात् । इह निर्यायात नियात् वान्यस्य संयोगादेः [६.४.६८] इत्येवं मस- ज्येत | इह च संहपीटेत्यूतथ संयोगादेः [७.२ ४३] इतीट प्रसज्येत । इह च संहि- 5 यत इनि गुगो ऽतिसयोगाद्योः [७.४.२९] इति गुणः प्रसज्येत । इह च दृषत्करोति समिकरोतीति सयोगान्तस्य लोपः मसज्येत । इह च शक्ता वस्तेति स्कोः संयो- गाद्योः [८.२.२९] इति लोपः प्रसज्येत । इह च निर्यातः निर्वातः संयोगादे- रातो धातोर्यण्वतः [८ २.४३] इति निष्ठानत्व प्रसज्येत ।। नेप दोषः । यत्तावदु. प्यत इह तापनिययात् निर्वायात् वान्यस्य सयोगादेरित्यत्वं प्रसज्येतेति नैवं वि- 10 ज्ञायते संयोग आदिर्यस्य सो ऽय संयोगादिः सयोगादेरिति | कथ वर्हि । संयोगा- चादी यस्य सो ऽयं संयोगादिः सयोगादेरिति । एष तावत्सर्वमान परिहतम् ।। यदप्युच्यत इह च दृपत्करोति समित्करोतीति संयोगान्तस्य लोपः प्रसज्येतेति नैवं विज्ञायते सयोगो ऽन्तो यस्य तदिदं संयोगान्तं संयोगान्तस्येति । कथं तर्हि । संयोगायन्तावस्य तदिद संयोगान्त सयोगान्तस्येति ॥ यदप्युच्यत इह च शक्ता 15 यस्वेति स्कोः सयोगायोरन्ते चेति लोपः प्रसज्येनेति नैवं विज्ञायते संयोगावादी सयोगाढी सयोगाद्योरिति | कथ नाई । सयोगयोरादी सयोगादी संयोगाद्योरिति ॥ पदप्युच्यत इह च निर्यातः निर्वात इति सयोगादेरानो पातोर्यण्वत इति निधानत्वं प्रसन्यतेति नै विज्ञायते सयोग आदिर्यस्य सो ऽय संयोगादिः सयोगादेरिति । कय ताई । सयोगावादी यस्य सेो ऽयं सयोगादिः संयोगादेरिति ।। कय कृत्वैके- 20 कस्य सयोगसज्ञा प्रामोति । प्रत्येक यायपरिसमाप्तिर्दृटेति । नद्यया । वृद्धिगुणसझे प्रत्येक भरतः । ननु चायमप्यस्ति दृष्टान्तः समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिरिति । नयथा । गर्गाः शत दण्डयन्तामिति । अधिनच राजानो हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येक वण्डयन्ति । सत्येतस्मिन्दृष्टान्ते यदि तत्र प्रत्येकमित्युच्यत इहापि सहपहण कर्त- व्यम् । भय तत्रान्तरेण प्रत्येकमिति यवन प्रत्येकं वृद्धिगुगसझे भयत हहापि नार्य: 25 सहमहणेन ॥ अय यत्र पहनामानन्तर्य किं तत्र योईगोः सयोगसशा भवत्याहोस्पिदविशेषेण! कमात्र विशेषः।

·५० ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० १.१४. समुदाये संयोगादिलोपो मस्जेः ॥२॥ समुदाये संयोगादिलोपो मस्जेन सिध्यति । मड़ा मङ्गुम् ॥ इह च निर्लेयात् निर्लायात् निम्तेयात् नित्यात् वान्यस्य संयोगादेरित्येवं न पामोति । इह च संस्वरिषीष्टेत्वृतच संयोगादेरितीन प्रामोति । इह च सस्वर्यत इति गुणो अतिसयो- 5 गाद्योरिति गुणो न प्रामोति । इह च गोमान्करोति यवमान्करोतीति संयोगान्तस्य लोप इति लोपो न प्रामोति । इह च निर्लानः निर्लान इति संयोगादेरातो धातो- र्यण्वत इति निष्ठानत्वं न पामोति ॥ अस्तु तर्हि द्वयोईयोः संयोग. । द्वयोर्हलो: संयोग इति चेविर्वचनम् ॥ ३॥ द्वयोहलोः संयोग इति चेहिर्वचनं न सिध्यति । इन्द्रमिच्छति इन्द्री यति । . इन्द्रीयतेः सन् इन्दिद्रीयिपति | न न्द्राः संयोगादय [६.१.३] इति दकाररग द्विर्वचनं न पामोति || न वाज्विधेः ॥४॥ न वैष दोषः । किं कारणम् । अज्विधेः । न्द्राः सयोगादयो न हिरुच्यन्ते । अजादेरिति वर्तते ॥ अथ यद्येव बहूनां संयोगसज्ञायापि इयोईयोः किं गतमेत- 3 दियता सूत्रेणाहोस्विदन्यतरस्मिन्पक्षे भूयः सूत्र कर्तव्यम् | गनमित्याह | कथम् । यदा तावद्वहूनां सयोगसज्ञा तदैव विग्रहः करिष्यते । अविद्यमानमन्तरमेपा- मिति । यदा इयोईयोस्तदैव वियहः करिष्यते । अविद्यमाना अन्तरपामिति । वयोवान्तरा कचिद्विद्यते वा न वा । एवमपि बहूनामेव पामोलि । यान्हि भवानन पठ्या प्रतिनिर्दिशत्येतेषामन्येन व्यवाये न भवितव्यम् । अस्तु नहि समुदाये सशा। 0 ननु चोक्तं समुदाये संयोगादिलोपो मस्नेरिति । नेप दोपः । वक्ष्यत्येतत् । अन्त्या- पूर्वो मस्मिदनुपङ्गसंयोगादिलोपार्थमिति ।। अथयाविशेषेण मंयोगसशा विज्ञास्यते इयोरपि यहूनामपि । तत्र इयोर्या संयोगसज्ञा तदाश्रयो लोपो भविष्यति ।। यदप्यु- प्यत इह च निग्लैंयात् निर्लायात् निर्लेयान् नित्यान् वान्यस्य सयोगादेरित्येत्य न प्रामोतीत्यङ्गेन संयोगादि विशेषयिष्यामः । अगस्य संयोगादेरिति ! पर = नात्सर्यमाङ्ग परिक्षतम् ।। यदप्युच्यत इह न गोमान्करोति यस्मान्करोनीनि सगोगान्तस्य लोप इति लोपो नमामोनीति पदेन संयोगान्त विशेषयिष्यामः । पनस्य सयोगान्नस्येति ॥ यदप्युध्यत दहन निग्न निम्तान इनि संयोगादरानो ·10 पा० ११८] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। धातोर्यण्वत इति निधानत्व न प्रामोतीति धातुना संयोगादि विशेषयिष्याम । धातो सयोगादेरिति ।। स्वरानन्तर्हितवचनम् ॥ ५ ॥ स्वरैरनन्तहिता हल सयोगस ज्ञाभवन्तीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । व्यव- हिताना मा भूत् । पचति पनसम् ।। ननु चानन्तरा इत्युच्यते तेन व्यवहिताना न 5 भविष्यति। दृष्टमानन्तर्य व्यवहिते पि ॥ ६ ॥ व्यवहिते ऽप्यनन्तरशब्दो दृश्यते । तद्यथा ! अनन्तराविमौ प्रामावित्युच्यते नयोश्चैवान्तरा नद्यश्च पर्वताश्च भवन्ति ॥ यदि तहि व्यवहिते ऽप्यनन्तरशब्दो भव- त्यानन्तर्यरचनमिदानी किमर्थ स्यात् । आनन्तर्यवचन किमर्थमिति चेदेकप्रतिषेधार्थम् ।। ७ ॥ एकस्य हल सयोगसज्ञा मा भूदिति | किं च स्याद्यवेकस्य हल सयोगसशा स्यात् । इयेष स्वोप । इजादेच गुरुमतो ऽनृच्छ [३ १३६] इत्याम्पसज्येत ।। न वातज्जातीयव्यवायात् ॥ ८॥ न वेप दोष । किं कारणम् | भतज्जातीयस्य व्यवाया | भतज्जातीयक हिं 15 लोके व्यवधायकं भवति । कथ पुनर्ज्ञायते ऽतज्जातीयक लोके व्यवधायकं भवतीति । एन हि कविल्कचि पृच्छति । अनन्तरे एते ब्राह्मणकुले इति । स माह । नानन्तरे वृषतकुलमनयोरन्तरेति । किं पुन कारणं क्वचिदतज्जातीयक व्यवधायक भवति कचिन्न । सर्ववैध तज्जातीयक व्यवधायक भवति । कथमनन्तराविमौ पामायिनि । यामशब्दो ऽय बर्थ । अस्त्येव शालासमुदाय वर्तते । तद्यथा | मामो दग्ध इनि | 20 अस्ति बाटपरिक्षेपे वर्तते । तद्यथा । माम प्रविष्ट इति । अस्ति मनुष्येषु वर्तते । तद्यथा । पामो गतो पाम आगत इति । अस्ति सारण्यके ससीमके सस्थण्डितके वर्तते । नद्यया। मामो लम्ध इति । तद्य सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके वर्तते समभिसमीक्ष्यतत्प- युज्यते जन्तराविमी प्रामाविति । सर्वत्रय अनजातीयक व्यवधायक भवति ।। - मुखनासिकावचनो ऽनुनासिकः ।। १।१।८॥ ५ किमिदं मुखनासिकाया इति । मुख च नासिका प मुखनासिकम् | मुख ·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.४. नासिकं वचनमस्य सो ऽयं मुखनासिकावचनः । यद्येवं मुखनासिकवचन इति मामोति निपातनादीर्घत्वं भविष्यति ।। अथवा मुखनासिकमावचनमस्य सो ऽयं मुख- नासिकावचनः । अथ किमिदमावचनमिति | ईपहचनमावचनं किंचिन्मुखवचनं किंचिन्नासिकावचनम् || मुखद्वितीया या नासिका वचनमस्य सोऽयं मुखनासिका- 5 वचनः । मुखोपसंहिता वा नासिका वचनमस्य सोऽयं मुखनासिकावचनः ॥ अथ मुखमहणं किमर्थम् | नासिकावचनो ऽनुनासिक इतीयत्युच्यमाने यमानुस्वाराणामेव प्रसज्येत । मुख महणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति ।। अथ नासिकाग्रहणं किमर्थम्। मुखवचनो ऽनुनासिक इतीयत्युच्यमाने कचटतपानामेव प्रसज्येत । नासिकाग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति ।। मुखमहणं शक्यमकर्तुम् । केनेदानीमुभयवचमानां 10 भविष्यति । प्रासादवासिन्यायेन । तद्यथा | केचित्मासादवासिनः केचिद्भूमिवासिनः केचिदुभयवासिनः । ये प्रासादवासिनो गृह्यन्ते ते प्रासादवासिमहणेन । ये भूमि- वासिनो गृयन्ते ते भूमिवासिग्रहणेन । य उभययासिनो गृह्यन्ते ते प्रासादवासिपदणेन भूमिवासिमहणेन च । एवमिहापि केचिन्मुखवचनाः केचिनासिकावचनाः केचिदुभ- यवचनाः । तत्र ये मुखवचना गृह्यन्ते ते मुखमहणेन | ये नासिकावचना गृह्यन्ने ते 15 नासिकामहणेन । य उभयवचना गृह्यन्त एव ते मुख महणेन नासिकाग्रहणेन च । भधेदुभयवचनानां सिद्धं यमानुस्वाराणामपि प्रामोति । नैव दोषो न प्रयोजनम् ।। इतरेतराश्रयं तु भवति ! केतरेतराश्रयता ! सनो ऽनुनासिकस्य संज्ञया भवितव्यं संशगा नामानुनासिको भाव्यते तदितरेतराभयं भवति । इतरेतराश्रयाणि कार्याणि न प्रकल्पन्ते । 20 अनुनासिकसज्ञायामितरेतराश्रय उक्तम् ॥ १॥ किमुक्तम् । सिद्ध तु नित्यशरदत्यादिनि । नित्याः शम्ना निस्येषु च शम्नेषु सतो ऽनुनासिकस्य संज्ञा क्रियते न संशयानुनासिको भाध्यने । यदि नाई निस्याः शब्दाः किमर्य शाखम् । किमर्थ शाखमिति नियतकरयारिसरम् । निवर्तक शाघम् | कयम् । आउस्मा अधिशेषेणोपदिष्टो ऽननुनासिकः । नस्य सयंत्रागनुना- ५. सिकयुधिः प्रसक्ता | नत्रामेन नियतिः क्रियते । एन्दरयचि परत भादो ननुना- सिकस्य प्रसङ्गे ऽनुनासिकः साधुर्भपतीति ।

·पा० १.१९.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम ।। . 10 तुल्यास्यप्रयत्वं सवर्णम् ॥ १।१ । ९ ।। तुलया संमितं तुल्यम् । आस्य च प्रयत्नधास्यप्रयत्नम् । तुल्यास्य तुल्यप्रयत्न च सवर्णसशं भवति || किं पुनरास्यम् । लौकिकमास्यमोष्ठात्मभृति प्राकाकलकात् । कथ पुनरास्यम् । अस्यन्त्यनेन वर्णानित्यास्यम् । अन्नमेनदास्यन्दत इति वास्यम् ।। भथ कः प्रयत्नः । प्रयतनं प्रयत्नः । प्रपूर्वाद्यततेविसाधनो नड्प्रत्ययः ।। यदि । लौकिकमास्यं किमास्योपादाने प्रयोजनं सर्वेषां हि तत्तुल्यं भवनि | वक्ष्यत्येतत् । प्रयतविशेषणमास्योपादानमिति ।। सवर्णसज्ञायां भिन्नदेशेष्वतिप्रसङ्गः प्रयत्नसामान्यात् ॥ १॥ सवर्णसज्ञायां भिनदेशेषतिप्रसङ्गो भवति । ज ब ग ड दशाम् । किं कारणम् । प्रयत्नसामान्यात् । एतेषां हि समानः प्रयत्नः ॥ सिद्ध वास्ये तुल्यदेशमय सवर्णम् ॥ २॥ सिद्वमेतत् । कथम् | आस्ये येषां नुल्यो देशः प्रयत्नध ते सवर्णसंज्ञा भर- न्तीति वक्तव्यम् । एवमपि किमास्योपादाने प्रयोजनं सर्वेषां हि तत्तुल्यम् । प्रय- तविशेषणमास्योपादानम् । सन्ति ह्यास्याद्वाह्या प्रयत्नाः । ते हापिता भवन्ति । नेषु सत्स्वसत्स्वपि सवर्णसंज्ञा सिध्यति । के पुनस्ते । विवारसयारौ | श्वासनादौ | 15 घोषवदघोपता । अल्पप्राणता महाप्राणतेति । तत्र वर्गाणां प्रथमहितीया विवृत- कण्ठाः श्वासानुप्रदाना अघोपाः । एके ऽल्पपाणा अपरे महाप्राणाः । तृतीयचतुर्याः संवृनकण्ठा नादानुमदाना घोषवन्त: । एके अल्पप्राणा अपरे महाप्राणाः । यथा तृती- यास्तथा पञ्चमा आनुनासिक्यवर्नम् । आनुनासिक्य नेपामधिको गुणः ॥ एवम -। प्यवर्णस्य सवर्णसज्ञा न पामोति । किं कारणम् | बाह्यं वास्यात्स्थानमवर्णस्य | 20 सर्यमुखस्थानमवर्णमेक इच्छन्ति । एवमपि व्यपदेशो न प्रकल्पत आस्ये येषां नुल्यो देश इति 1 व्यपदेशिवगावेन व्यपदेशो भविष्यति । सिध्यति । सूत्र ताई भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्न सवर्णसंज्ञाया मिनदेशेष्वनिप्रसङ्गः प्रय- वसामान्यादिनि । नेप दोषः । न हि लोकिकमास्यम् । किं तर्हि । तदितान्त- । मारयम् । आस्ये भवमास्यम् । शरीरावययाद्यत् [५.१६] । किं पुनरास्ये । भवम् । स्थान करण न | एपमपि प्रयत्वो विशेषितो भयनि | प्रयत्नश विशे- पितः । कथम् । न हि प्रयतन प्रयत्र । किं ताई । पारम्मो यत्नस्य प्रयत्नः ।

·.. ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। हम० १.१४ यदि प्रारम्भो यत्नस्य प्रयत्न एवमप्यवर्णस्य एडोश्च सवर्णसंज्ञा पामोति | पश्लिष्टा- वर्णावेतौ । अवर्णस्य तचोश्च सवर्णसंज्ञा पामोति | विवृततरावर्णवितो | एतयोरेव नार्ह मिथः सवर्णसज्ञा पामोति । नैती तुल्यस्थानौ । उदात्तादीनां तार्ह सवर्णसज्ञान प्रामोति । अभेदका उदात्तादयः ॥ अथवा किं न एतेन मारम्भो यत्नस्य प्रयत्न इति । 5 प्रयतनमेव प्रयत्नस्तदेव च तद्धितान्तमास्यम् । यत्समान तदाश्रयिष्यामः। किं सति भेदे | सतीत्याह । सत्येव हि भेदे सवर्णसज्ञया भवितव्यम् | कुत एतत् । भेदाधिष्ठाना हि सवर्णसंज्ञा | यदि हि यत्र सर्व समानं तत्र स्यात्सवर्णसज्ञावचन- मनर्थक स्यात् । यदि तर्हि सति भेदे किंचित्समानमिति कृत्वा सवर्णसज्ञा भवि- प्यति शकारछ कारयोः पकारठकारयोः सकारथकारयोः सवर्णसज्ञा प्रामोति । 10 एतेषां हि सर्वमन्यत्समानं करणवर्जम् ।। एव तर्हि प्रयतनमेव प्रयत्नस्तदेव च त- द्धितान्तमास्यं न त्वयं द्वन्द भास्य च प्रयत्नश्वास्यप्रयत्नमिति । किं तर्हि । त्रिपदो ऽयं बहुव्रीहिः ! तुल्य आस्ये प्रयत्न एयामिति || अथवा पूर्वस्तत्पुरुषस्ततो वहु- व्रीहिः । तुल्य आस्ये तुल्यास्यः । तुल्यास्यः प्रयत्न एपामिति || अथा परस्त- पुरुषस्ततो बहुव्रीहिः | आस्ये प्रयत्न आस्थप्रयत्नः । तुल्य आस्यमयत्न एषामिति ।। तस्य । तस्येति तु वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । यो यस्य तुल्यास्यप्रयत्नः स तस्य सवर्णसंज्ञो यथा स्यात् । अन्यस्य तुल्यास्यप्रयतो ऽन्यस्य सवर्णसज्ञो मा मुन् । तस्यावचनं वचनमामाण्यात् ॥ ३॥ तस्येति न वक्तव्यम् । अन्यस्य तुल्यास्यप्रयत्नो ऽन्यस्य सवर्ण सशः कस्मान भवति । वचनप्रामाण्यात् । सवर्णसज्ञापचनसामर्थ्यात् । यदि यन्यस्य नुत्यास्यम- पत्नो ऽन्यस्य सवर्णसज्ञः स्यात्सवर्णसज्ञायचनमनर्थक स्यात् ॥ संबन्धिशब्दैर्वा तुल्यम् ॥ ४ ॥ संबन्धिशम्र्या पुनस्तुल्यमेतत् । तद्यथा सयभिशप्दा | मानरि यनितम्य पि- गरि शुभूपितव्यमिति ! न चोच्यते स्यस्यां मातरि स्वास्मिन्या पितरीति संपन्धा- चैतद्गम्यते या यस्य माता यक्ष यस्य पितेति । एयमिहापि तुल्यारयमयतं सपर्ण- मिल्यत्र संवन्धिशप्पावेती | तर संवन्धादेननन्तर्य यत्प्रति यत्तुल्यास्याय गत्य- ति तत्सवर्णसंझ भवतीति ।। कारटकारयो. सवर्णविधिः ॥ ५ ॥ कारटकारयो मवर्णसंशा विधेया ! होन नगरः होत्यार. । सिं प्रयो- 15 20 15 ·पा० १.१.१०.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ कस्यका जनम् । अकः सवर्णे दीर्घः [६. १. १०१] इति दीर्घस्वं यथा स्यात् । तदस्ति प्रयोजनम् | वक्ष्यत्येतत् । सवर्णदीर्घत्व ऋति ऋायावचनमूति यावचनमिति |तत्स. वणे यथा स्यात् । इह मा भूत् दध्यकारः मध्य कार इनि । यदेनत्सवर्णदीर्घत्व ऋ- तीत्येतदृत इति वक्ष्यामि तत लति | लकारे च वा मृ भवति। कत इत्येव ! तन्न वक्त- व्यं भवति | अवश्यं तद्वक्तव्यम् । उकालो ऽज्यस्वदीर्घप्लुनसंज्ञो भवतीत्युच्यते न 5 च सरकार मृकारो वाजस्ति| ऋकारस्य सृकारस्य चाच्त्वं वक्ष्यामि | तनावश्यं वक्त- व्यं प्लुतो यथा स्यात् । होतृ कारः होतृकारः होतृकारः होतृ लकारः होतृकारः हो तरकारः । किं पुनरत्र ज़्यायः । सवर्णसंज्ञावचनमेव ज्यायः । दीर्घत्वं चैव हि सिद्धं भवति | अपि च कारग्रहण लकारग्रहणं संनिहितं भवति । यथेह भवति । [६. १. १२८] खट्स ऋश्यः माल ऋश्यः । इदमपि संगृहीतं भवनि |10 खड्स लकारः माल लकार इति । वा सुप्यापिशलेः [६. १. ९२] उपर्कारीयनि उपारियति । इदमपि सिद्धं भवति । उपल्कारीयति उपाल्कारीयति || यदि तहकारग्रहण लकारग्रहणं संनिहितं भवत्युरप्रपरः [१. १. ५१] लकारस्यापि रपरत्वं प्रामोति । लकारस्य लपरत्वं वक्ष्यामि । तच्चावश्यं वक्तव्यमसत्यां सब- र्णसंज्ञायां विध्यर्थम् । तदेव सत्यां रेफवाधनाथ भविष्यति ॥ इह तर्हि रपाभ्यां 15 नो णः समानपदे [८. ४. १] इत्युकारग्रहणं चोदितं मातृणाम् पितृणामित्येवम- र्थम् । नदिहापि प्रामोति | कृप्यमानं पश्येति । अथासत्यामपि सवर्णसंज्ञायामिह कस्मान भवति । प्रकूप्यमान पश्येति । चुटुतुलशर्यवाये नेति वक्ष्यामि | अपर आह । त्रिभिश्च मध्यमवर्गलासैश्च व्यवाये न इति वक्ष्यामीति | वर्णेकदेशाध वर्णग्रहणेन गृह्यन्त इति यो ऽसावकारे लका- रस्तदाश्रयः प्रतिषेधो भविष्यति । यद्येवं नार्थी रपाभ्यां णत्व ऋकारमहणेन । वर्णकटेशाध वर्णग्रहणेन गृह्यन्त इमि यो ऽसाकारे रेफस्तदाश्रयं गत्वं भविष्यति ।। नाज्झलौ ॥ १।१ ॥१०॥ अण्झलोः प्रतिपेधे शकारप्रतिषेधो ज्झल्त्वात् ॥ १ ॥ भन्दालोः भनिषेधे शकारस्य शकारेण सवर्णसंज्ञायाः प्रतिषेधः पामोति | कि ....

·10 । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.४. कारणम् | अज्झल्त्वात् । अञ्चैव हि शकारो हल्च । कयं तावदच्त्वम् । इकार: सवर्णमहणेन शकारमपि गृहातीत्यच्त्वम् । हल्यूपदेशाल्ल्वम् ॥ तत्र को दोषः । तत्र सवर्णलोपे दोषः || २ || तत्र सवर्णलोपे दोषो भवति । परश्शतानि* कार्याणि | झरो झरि सवणे 5[८४.६५] इति लोपो न पामोति ।। सिद्धमनच्यात् ॥३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । अनच्वात् । कथमनच्त्वम् । स्पृष्टं स्पर्शानां करणम् । ईपस्पृष्टमन्तःस्थानाम् । यिवृतमूष्मणाम् ईपदित्येवानुवर्तते । स्वराणां विवृतम् ईपदिति निवृत्तम् ॥ वाक्यापरिसमातेर्वा ॥ ४ ॥ याक्यापरिसमाप्नेर्वा पुनः सिद्धमेतत् | किमिद वाक्यापरिसमाप्तरिति । वर्णानामु- पदेशस्तावत् । उपदेशोत्तरकालेत्संज्ञा । इत्संज्ञोत्तरकाल आदिरन्त्येन सहेता [२.१.७१] इति प्रत्याहारः । प्रत्याहारोत्तरकाला सवर्णसंज्ञा । सवर्णसज्ञोत्तरकाल- मणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः [१.१.६९] इति सवर्णग्रहणम् । एतेन सर्येण समु- 15 दितेन वाक्येनान्यत्र सवर्णानां ग्रहणं भवति । न चाकारः शकारं गृहाति । यथैव त कारः शकार न गृमात्येवमीकारमपि न गृहीयात् । तत्र को दोपः । कुमारी ईहते कुमारोहते । अकः सवर्णदीर्घव न पामोति । नैप दोषः । यदेतदकः स- चर्णे दीर्घ इति प्रत्याहार महणं नकार ईकार गृहाति शकार न गृह्णाति ।। अपर आह । अज्झलोः प्रतिषेधे शकारप्रतिषेधो ऽज्झल्वात् || अज्झलोः प्रतिपेथे 20 शकारस्य प्रकारेण सवर्णसज्ञायाः प्रतिषेधः पामोति | किं कारणम् । भन्झ- ल्ल्यात् । भय हि शकारो हाल ) कथं तायदच्च्यम् । कारः सवर्णपणे शकारमपि गृगतीत्येवमच्त्यम् । हल्यूपदेशादल्यम् || नत्र को दोषः । नत्र सय. नलोपे दोषः ॥न संयतोपे दोपो भरति । पररशतानि कार्याणि | शरो हानि सवर्ण इनि लोपो न पामोति || सिरमनप्यात् ।। सिद्धमेनन् । कयम् | भा- प्यात् || कथमनच्यम् । पायापरिसमाप्नो || एका यापचापरिसगालिः || भास्मिन्पो येत्येतदसायनं भवति । एतग समर्थितम् । वयम् । भनु या श- .. ..

·पा० १.१.१०.] ॥ पामरपमहाभाप्यम्॥ ६५ कारस्य शकारेण सवर्णसंग्रा मा या मूत् । ननु नोक्तं परश्शतानि कार्याणि झरो बरि सवर्ण इनि तोपो न पामोतीनि । मा भूप्लोपः । ननु च भेदो मयति । सति लोपे हिशकारमसति सोपे विशकारम् । नास्ति भेदः । असत्यपि लोपे दिशका- रमेव । कयम् । विभाषा यिंगनम् । एयमपि भेदः । असति तोपे कदाचिरि- शकार कदानिचिशकारं सति तोपे शिकारमेर । स एप कर्य भेदो न स्यात् ।। यदि नित्यो लोप: स्यात् । विभाषा तु स लोपः । ययाभेदस्तथास्तु ।। इति श्रीमगयत्पतन्नतिविरपिने व्याकरणमहाभाप्ये मयमस्याध्यायस्य मयमे पादे चतुर्षमादिकम् ॥ *2...

·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म.१.१.५, -- ईदूदेविवचनं प्रगृह्यम् ॥१॥१॥ ११ ॥ किमर्थमीदादीनां तपराणां प्रगृह्यसंज्ञोच्यते । तपरस्तरकालस्य [१.,१. ७०] इति तरकालानां सवर्णानां महणं यथा स्यात् । के पाम् | उदात्चानुदात्तस्वरितानाम् । अस्ति प्रयोजनमेतत् । कि तीति । प्लुतानां तु प्रगृह्यसमा न प्रामोति । किं कार- 5 णम् । अतत्कालत्वात् । न हि प्लुतास्तरकालाः । असिद्धः नुतस्तस्यासिद्धत्वात्त- काला एव भवन्ति | सिद्धः प्लुतः स्वरसधियु । कथं ज्ञायते सिद्धः प्लुतः स्वरसं- विविति । यदयं प्लुतप्रगृह्या अचि [६ १. १२५] इति तस्य प्रकृतिभावं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । सतो हि कार्यिणः कार्येण भवितव्यम् । किमेनस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अप्लुतादप्लुत इत्येतन वक्तव्यं भवति । किमतो यसिद्धः प्लुतः स्वर- 10 संधिषु | संज्ञाविधावसिद्धस्तस्यासिद्धत्वात्तरकाला एव भवन्ति । सज्ञाविधी च सिद्धः । कथम् | कार्यकालं हि संज्ञापरिभाषम् । यत्र कार्य नत्रोपस्थितं द्रष्टव्यम् । प्रगृह्यः प्रकृत्येत्युपस्थितमिदं भवति ईदूदशिवचनं प्रगृत्यमिति || किं पुनः मुनस्य प्रगृह्यसज्ञायचने प्रयोजनम् ! प्रगृह्याश्रयः प्रकृतिभावो यथा स्यात् । मा भूदेवम् । प्नुतः प्रकृत्येत्येव भविष्यति । नैव शक्यम् | उपस्थिते हि दोषः स्यात् । अनुतवदु- 18 पस्थिते [६. १ १२९] इत्यत्र पठिष्यति वाचार्यः । यद्वचन प्लुतकार्यमनिषेधार्थ नुतमनिषेधे हि प्रगृह्यनुतप्रतिषेधप्रसङ्गो ऽन्येन विहितत्यानिति । तस्मान्नुनस्य प्रगृह्य- सौपितव्या प्रगृह्याश्रयः प्रकृतिभायो यथा स्यात् ॥ यदि पुनर्षीिणामतपराणां प्रगृह्यसशोच्येत । एवमप्येकार एवैकः सपर्णान्गृहीया- दीकारोकारी न गृटीयाताम्। किं कारणम् । अनात्यान् ॥ यदि पुनईस्वानामतपराणां 20 प्रगृह्यसंशोच्येत ! मेयं शक्यम् | इहापि प्रसज्येत | भकुर्यहि भत्र अकुर्य घोमि ।। तस्मादीर्घाणामेय नपराणां प्रगृह्यसंशा यक्तव्या । दीर्याणां चोच्यमाना गुनानां न प्रामोति ॥ एवं तर्हि किं न एतेन यत्नेन यत्सिरः गुनः स्यरसवियिनि | असिरः नुनस्तस्यासिद्धत्यात्तत्काला एय भयन्तीति। कयं यत्तचापकगुन भुतप्रगृपा भगीनि। गुतभायी प्रकृत्येत्येयमेतदिशायने । कर्य यजलयोजनमुक्तम् । क्रियते मन्यास पयानु- 25 नादान इति ।। पयमपि यस्सिरे प्रगृपकार्य नरगुतस्य न पामोnि | अणो गृप- स्यानुनासियः [८. ४. ८७] मि | ग्यं न कि न एमेन यार्यकाल मंगापरिमा- ·पा.११११] गव्याकरणमहामाप्यम् ।' 5 10 पमिति । ययोरेशमेव सशापरिभापम् । तत्र चासायसिद्धस्तस्यासिद्धत्वाचकाला एक भवन्ति । कय पुनरिद विज्ञायते । ईदादयो यदिशाममिति । आहोस्विदीदाधन्त यहिष- चामिति । कथात्र विशेष । ईदादयो द्विवचन प्रगृह्या इति चेदन्त्यस्य विधि ॥१॥ ईदादयो द्विवचन प्रगृह्या इति चेदन्त्यस्य प्रगृह्यसका विधया | पनेने इति । पनेये इति । वचनाद्भविष्यति । भस्ति यचने प्रयोजनम् । किम् । खट्वे इति ! माले इति ।। अस्तु नींदाधन्त पद्विवचनमिति । ईदायन्तमिति चेदेकस्य विधि ॥२॥ ईदाधन्तमिति चेदेकस्य प्रगृह्यसज्ञा विधेया | खट्वे इति । माले इति ॥ न वाद्यन्तवत्त्वात् ॥ ३॥ न वैए दोषः । किं कारणम् । आद्यन्तयत्यात् । आयन्तवदेकस्मिन्कार्य भव- तीत्येकस्यापि भविष्यति ।। अथवैवं वक्ष्यामि । ईदाद्यन्त यद्विवचनान्तमिति | ईदाद्यन्त द्विवचनान्तमिति चेलुकि प्रतिषेध ॥४॥ ईदायन्त दिवचनान्तमिति चेलुकि प्रतिषेधो वक्तव्य । कुमार्योरगार कुमा 15 र्यगारम् । वध्वोरगार यध्वगारम् । एतद्धीदायन्त च भूयते द्विवचनान्त न गति प्रत्ययलक्षणेन ॥ सप्तम्यामर्थग्रहण ज्ञापक प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधस्य ॥ ६ ॥ यदयमीदूतौ च सप्तम्यर्थे [११ १९ ] इत्यर्थग्रहण करोति तज्ज्ञापयत्याचार्या न प्रगृह्यसज्ञाया प्रत्ययतक्षण भवतीति ॥ तत्तर्हि ज्ञापकार्यमर्थपहण कर्तव्यम् | 720 कर्तव्यम् । ईदादिभिर्दिवचन विशेषयिष्याम ईदादिविशिष्टेन च द्विवचनेन तदन्त- विधिर्भविष्यति । ईदाद्यन्त यद्विवचन नदन्तमीदाद्यन्तमिति ॥ एवमप्यभुक्ते वस्त्रे भुक्के समपद्येता शुक्लचास्ता वस्त्रे इत्यत्र पामोति । अत्र होदादि द्विवचन तदन्त च मवति प्रत्ययलक्षणेन | अत्राप्यकृते शोभावे लुग्भविष्यति । इदमिह समधार्य तुक्रियता शीभाव इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाच्छीभाव । नित्यो लुक् | कृते पि25 1११६२ ·६८ ॥ व्याकरगमहाभाष्यम् । [म० १.१.५३ शोभावे प्रामोत्यकृते ऽपि प्रामोति । भनित्यो लुक् । अन्यस्य कृते शोभावे प्रामोत्यन्य- स्याकृन्ने शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति । शीभावो ऽप्यनित्यो न हि कृते लुकि प्रामोति । उभयोरनित्ययोः परत्वाच्छीमावः शीभावे कृते लुक् । अथापि कथंचिन्नित्यो लुक्स्यादेवमपि दोषः । वक्ष्यत्येतत् । पदसंज्ञायामन्तवचनमन्यत्र 5 संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रतिषेधार्थमिति । इद चापि प्रत्ययग्रहणमयं चापि संज्ञाविधिः । अवश्यं खल्वस्मिन्नपि पक्ष भावन्तवद्राव पषितव्यः । तस्मादस्तु स एव मध्यमः पक्षः ।। अदसो मात् ॥१।१।१२।। IO मामगृह्यसंज्ञायां तस्यासिवादयावेकादेशप्रतिषेधः ॥ १॥ मात्रगृह्यसंज्ञायां तस्य ईत्वस्य उच्वस्य चासिद्धत्वादयावेकादेशाः प्रामुवन्ति तेषां प्रतिषेधो वक्तव्यः । अमी अत्र | अमी आसते । अमू अत्र । अमु आसाते ।। मनु च प्रगृधसज्ञावनचसामर्थ्यादयादयो न भविष्यन्ति । वचनार्थो हि सिद्ध ॥ २॥ नेदं वचनाप्लभ्यम् । अस्ति धन्यदेनस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । यत्सिदे 25 प्रगृह्यसंज्ञाकार्य तदर्थमेतत्स्यात् | अणो ऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः [८ ४.५७] इति । नैक प्रयोजन योगारम्भं प्रयोजयति । यद्येतावत्मयोजन स्यात्नयायं ब्रूयादणो - गृवस्यानुनासिको ऽदसो नेति ॥ विप्रतिपेधादा ॥३॥ अथवा प्रगृह्यसंशा क्रियतामयादयो वा प्रगृधसज्ञा भविष्यति विप्रतिषेधेन | नेप 20 युक्तो विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे परमित्युच्यते पूर्या च प्रगृह्यसज्ञा परे ज्यादयः । परा प्रगृह्यसशा करिष्यते । सूत्रविपर्यासः कृतो भवनि | एवं ना परेय प्रगृघसंज्ञा । कथम् । कार्यकालं हि सशापरिभाषम् | यत्र कार्य तनोपस्थितं द्रष्टव्यम् । प्रगृगः प्रत्येत्युपस्थितमिदं मपनि अदसो मादिति ।। पयमप्ययुक्तो विप्रतिषेधः । कयम् । दिकार्ययोगो हि विपतिषेधो न चाको इिकार्ययुक्तः । एषामयादयः । डिनोः प्रगृह्यसंशा | नायरय हिकार्ययोग पय विनिषेध. I कि मkि | असमयो ।

·पा० १.१.१२.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ स चास्त्यत्रासंभवः को साबसंभवः । प्रगृह्यसंज्ञाभिनिर्वतमानायादीन्वाधते । अया- दयो भिनिवर्तमानाः प्रगृह्यसंज्ञानिमिर्त्त घिमन्तीत्येपो ऽसंभवः । सत्यसंमये युक्तो विप्रतिषेधः । एवमप्ययुक्तो विप्रतिषेधः । सोहि विप्रतिषेधो भवति न चात्रे- त्योत्त्वे स्तो नापि मकारः । उभयमसिद्धम् । 5 आश्रयात्सिद्धत्वं च यथा रोरुले ॥४॥ आश्रयासिरत्वं भविष्यति तयथा रुरुरव आश्रयासिद्धो भवति । किं पुनः कारणं करुच आश्रयारिसदो भवति न पुनर्यत्रैव २ः सिद्धस्तत्रैवोच्चमप्युच्यते । नैवं शक्यम् । असिद्धे झुत्व आद्गुणाप्रसिद्धिः ॥ ५ ॥ भसिद्धे पुत्व आद्गुणस्याप्रसिद्धिः स्यात् । वृक्षो ऽत्र । लक्षो ब । तस्मात्त- 10 त्राश्रयासिद्धत्वमेपितव्यम् । सत्र यथाअयात्सिदत्वं भवत्येवमिहापि भविष्यति । अथवा प्रगृह्यसंज्ञावचनसामर्थ्यादयादयो न भविष्यन्ति । अथवा योगविभागः करिष्यते | भदसः । अदस ईदादयः भगृह्यसंज्ञा भवन्ति । ततो मात् । माघ पर ईदादयः पगृह्यसंज्ञा भवन्ति । अदस इत्येव । किमर्थो योगविभागा ।पको यत्त- सिद्धे प्रगृह्यकार्य तदर्थः । अपरो यदसिद्धे । इहापि तर्हि प्रामोति । अमुया अ- 15 मुयोरिति । किं च स्याद्यदि प्रगृह्यसंज्ञा स्यात् । प्रगृद्याश्रयः प्रकृतिभावः प्रस- ज्येत । नैष दोषः । पदान्तप्रकरणे प्रकृतिभावो न चैप पदान्तः । एवमध्यमुके इन भत्रापि पामोति | द्विवचन मिति वर्तते । यदि द्विवचनमिति वर्तते अमी अत्रेति न प्रा- मोति । एवं नयदन्तमिति निवृत्तम् ।। अथवाहायमदसो मादिति । न चेत्त्वोचे स्तो नापि मकारः । त एवं विज्ञास्यामः | मार्थादीदार्थानामिति । उक्तं वा ॥६॥ किमुक्तम् । अदस ईवोत्त्वे स्वरे वहिप्पदलक्षणे प्रगृह्यसज्ञायां च सिद्ध वक्ती- ये इति ॥ तत्र सकि दोपः ॥ ७॥ तत्र सककारे दोषो भवति | अमुके ऽत्र ॥ 25 f६१..

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.५. न वा ग्रहणविशेषणत्वात् ।। ८ ॥ न वैष दोषः । किं कारणम् | महणविशेषणत्वात् । न माहणेनेदाद्यन्त विशेष्यते । कि तर्हि । ईदादयो विशेष्यन्ते । मात्परे य ईदादय इति । . शे ॥१।१।१३॥ 5 इह कस्मान भवति काशे कुशे वंशे इति | शे ऽर्थवद्रहणात् ॥ १॥ अर्थवतः शेशब्दस्य ग्रहण न चायमर्थवान् । एवमपि हरिशे वभ्रुशे इत्यत्र मामोति । एवं तर्हि लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवं न भविष्यति । अथवा पुनरस्स्वर्थवहहणे नानर्थकस्येति । कथं हरिशे वभ्रुशे इति । एको ऽत्र 10 विभत्तयर्थेनार्थवानपरस्तद्धितार्थेन समुदायो ऽनर्थकः ।। निपात एकाजनाङ्॥१।१।१४॥ निपात इति किमर्थम् । चकारात्र | जहाराव || पकानिति किमर्थम् । मेद ब्रह्म । प्रेद क्षत्रम् । एकाजित्यप्युच्यमाने त्रापि पामोति ! एपो पिधेकाच् । एकानिति नायं बहुग्रीहिः । एको ऽमस्मिन्सो ऽयमेकानिति । किं तर्हि । तत्पुरुषो ऽय समा- नाधिकरणः । एको ऽच् एकाजिति । यदि तत्पुरुषः समानाधिकरणो नार्थ एकम- हणेन । इह कस्मान भवति । प्रेद ब्रह्म | प्रेदं क्षत्रम् । अव यो निपात इत्येव विज्ञास्यते । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कयमनुच्यमानं गस्यते । भज्यहणसामर्थ्यात् । यदि हि यत्राधान्यच सत्र स्यादन्महणमनर्थकं स्यात् । भस्त्यन्यदन्महणस्य प्रयो- जनम् । किम् । अनन्तस्य यया स्यादतन्तस्य मा भूत् । नेय दोषो न प्रयोजनम् ।। 20 एवमपि कुन एतयोः परिभाषयोः सायकाशयोः समपस्थितयोरायन्तयदेकस्मिन् [१ १.२१] इति च येन विधिस्तदन्तस्य [१.१७२] इति चेयमिह परिभाषा भविष्यत्याद्यन्नवदेकस्मिनितीय न भविष्यति येन विधिस्तदन्तस्येति । भाचार्यप्रय- ति पयतीयमिह परिभाषा भवत्यायन्तयदेकस्मिनितीय न भाति येन विपिस्नद- तस्येति यदयमनारिति प्रतिषेध शास्ति ॥ एवं तर्हि सिदे सति यदपणे किय- ·पा० १.१.१३-१८.] ॥ध्याकरणमहाभाष्यम् ।। माण एकग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों ऽन्यत्र वर्णमहणे जातिग्रहणं भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । दम्भेईल्पहणस्य जातिवाचकत्वासिद्धमिति यदुक्त' तदुपपन्न भाति ।। अनाडिति किमर्थम् | आ उदकान्तात् ओदकान्तात् । इह क- स्मान भवति । आ एवं नु मन्यसे । आ एवं किल तदिति । सानुबन्धकस्येदमा- कारस्य ग्रहणमननुबन्धकथात्राकारः । क पुनरयं सानुवन्धक क निरनुवन्धकः ।। ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधी च यः। एतमात डित विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडित् ।। ओत् ॥१११ ॥१५॥ किमुदाहरणम् । आहो इति । उताहो इति | नैतदस्ति प्रयोजनम् । निपातसमा- हारो ऽयम् । भाइ उ आहो इति ! उन आह र उनाहो इति । तत्र निपात ए- 10 काजनाड् [१.१.१४] इत्येव सिद्धम् । एवं तर्धेकनिपाता इमे || अयया प्रनि- पिद्धार्थो ऽयमारम्भ । ओ पु यात मरुतः | ओ पु यात वृहती शक्करी च | भो चित्सखाय सख्या ववृत्याम् ।। ओतश्चिमतिरोध. ॥ १ ॥ ओदन्तो निपात इत्यत्र च्यन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । अनदः अद. अभवन् ।। भदोऽभवत् । तिरोऽभवत् ॥ न वक्तव्य. । लक्षगपतिपदोक्तयोः प्रतिपदोनत्यवे- स्येवं न भविष्यति । एवमप्यगौरौः समपद्यत गोऽभवत् भत्र पामोति । एवं नाई गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्यय इति | तद्यथा | गौरनुवन्ध्यो ऽजो ऽमीपो- मीय इति न बाहीको अनुपध्यते । कय तर्हि वाह के वृद्ध्यात्त्ये भवतः । गोस्ति- ति | गामानयेति । अर्थाश्रय एतदेवं भवति | यदि शम्दाभयं शब्दमात्रे तद 20 यति । शम्दाभये च यावे ।। उब उ॥२।१।१७-२८॥ इह कस्मान भवति । आहो नि । उता इति । उम इत्युप्यने न पात्रोम पश्याम. | उसो ऽयमन्येन सहकादेश उज्महणेन गृपते । भाचार्यप्रवृत्तिापयति ·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ।। नोकादेश उन्महणेन गृचन इति यदयमोत् [ १.१.१५] इत्योदन्तस्य निपातस्य प्रगृह्यसंज्ञां शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । उक्तमेतत् । प्रतिषिद्धार्थों ऽयमारम्भ इति । दोपः खल्लपि स्याद्ययुबेकादेश उमहणेन न गृह्येत । जानु उ अस्य रुजति जानू अस्य रुजति जान्वस्य रुजति | मय उनो वो वा [८. ३.३३] इति वत्वं 15 न स्यात् । एवं तर्धेकनिपाता इमे !! अथवा हावुकाराविमौ ! एको ऽननुबन्धकः। अपरः सानुबन्धकः । तद्यो ऽननुवन्धकस्तस्यैष एकादेशः ।। उन इति योगविभागः ॥ १ ॥ उन इति योगविभागः कर्तव्यः । उनः शाकल्यस्याचार्यस्य मतेन प्रगृत्वसंज्ञा भवति । उ इति विति || तत ऊँ। उब ॐ इत्ययमादेशो भवति शाकल्यस्या- 10 चार्यस्य मतेन दी| अनुनामिकः प्रगृह्यसंज्ञकश्च ऊँ इति ।। किमर्थो योगविभागः । ॐ वा शाकल्यस्य ॥ २॥ शाकल्यस्याचार्यस्य मतेन ॐ विभाषा यथा स्यात् । ॐ इति उ इति । अन्ये- पामाचार्याणां मतेन विति ।। 15 ईदूतौ च सप्तम्यर्थ ॥११॥१९॥ दूती सप्तमीत्येव ईदूनी सप्तमीत्येव सिद्ध नार्थो ऽर्थमहणेन । लुप्ते ऽर्थग्रहणाद्भवेत् । लुभायो समस्यां प्रगृह्यसंज्ञा न पामोति | क | सोमो गौरी अघि भितः । इप्यते चात्रापि स्यादिति तथान्तरेण यन्नं न सिध्यतीत्येवमर्यमर्थग्रहणम् || नात्र सप्तमी 20 लुप्यते । किं ताई । पूर्वसवर्णो भयति । पूर्वस्य चेत्सव सावाडाम्भारः प्रसज्यते ॥१॥ यदि पूर्यसवर्ण भाट् आम्भायध पामोनि ॥ एवं नर्याहायमीती सामीति न चास्ति सप्तमीदूनी तत्र वचनाद्रविष्यति । वचनाद्यत्र दीर्घत्वम् नेदं वचनाप्तभ्यम् । भस्ति पन्यदेवस्य यनने प्रयोजनम् । किम् । यत्र सप्तम्या 25 ·पा० १.१.१९-२०.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ७३ दीर्घत्वमुच्यते । दृतिं न शुष्क सरसी शयानमिति | सति प्रयोजन इह न पामोति । सोमो गौरी अधि श्रित इति ।। तत्रापि सरसी यदि। तत्रापि सिद्धम् । कथम् । यदि सरसीशब्दस्य प्रवृत्तिरस्ति | अस्ति च लोके सरसीशब्दस्य प्रवृत्तिः । कथम् । दक्षिणापथे हि महान्ति सरांसि सरस्य इत्युच्यन्ते || ज्ञापकं स्यात्तदन्तत्वे एव तर्हि ज्ञापयत्याचार्यों न प्रगृह्यसज्ञायां प्रत्ययलक्षणं भवतीति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । कुमार्योरगार कुमार्यगारम् वध्वोरगारं वध्वगारम् प्रत्ययल- क्षणेन प्रगृह्यसज्ञा न भवति ।। मा वा पूर्वपदस्य भूत् ।। २॥ अथवा पूर्वपदस्य मा भूदित्येवमर्थमर्थग्रहणम् | वाप्यामश्वो वाप्यश्वः नद्या- मातिर्नयातिः । अथ क्रियमाणे ऽप्यर्थग्रहणे कस्मादेवात्र न भवति | जहत्स्वार्थी वृत्तिरिति । अथाजहत्स्वार्थायां वृत्तौ दोष एव । अजहत्स्वार्थायां च न दोपः । समुदायाथों भिधीयते ॥ ईदूतौ सप्तमीत्येव लुप्नेर्थग्रहणाद्भवेन् । पूर्वस्य चेत्सवर्णो इसाराडाम्भाव. प्रसज्यते ॥ १ ॥ वचनाद्या दीर्घत्वं तत्रापि सरसी यदि । तापकं स्यात्तदन्तत्वे मा वा पूर्वपदस्प भूत् ॥ २ ॥ 10 15 दाधा ध्वढाप् ॥१।१।२० ॥ 20 घुसज्ञायां प्रतिग्रहण शिदर्थम् || २ || घुसंज्ञायां प्रकृतिमहण कर्तव्यम् | दाधाप्रकृतयो घुसज्ञा भवन्तीति वक्तव्यम् । कि प्रयोजनम् । भावभूनानामिय संज्ञा क्रियते । साचभुनानामेय स्यादनात्यभूतानां न स्यात् । ननु च भूयिष्टानि घुसज्ञाकार्याण्यार्धधातुके तत्र चैत आवभूता दृश्य- न्ते । शिदर्थम् । शिदर्य प्रकृतिमहण कर्तव्यम् । शित्यात्त्व प्रतिषिध्यते गदर्थम् । प्रणिदयते प्रणिधयतीति || भारद्वाजीयाः पठन्ति । पुसज्ञायां प्रकृतिमहर्ण शिदिकृतार्थम् । घुसंज्ञायां 25 1 ६.१.५ 10- ·5 ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् । [म० १.१.५. प्रकृतिग्रहणं क्रियते । किं प्रयोजनम् । शिदर्थ विकृतार्थ च । शित्युदाहृतम् । विक- तार्थ खल्वपि | प्रणिदाता प्रणिधाता ! किं पुनः कारणं न सिध्यति । लक्षणप्रति- पदोक्कयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति प्रतिपदं य आचभूतास्तेषामेघ स्याल्लक्षणेन य भाव- भूतास्तेषां न स्यात् ।। अथ क्रियमाणे पि प्रकृतिमरणे कथमिदं विज्ञायते । साधाः प्रकृतय इति । आहो- स्विहाधां प्रकृतय इति । किं चातः । यदि विज्ञायते दाधाः प्रकृतय इति स एव दोषः । आच्चभूतानामेव स्यादनात्वभूतानां न स्यात् । अथ विज्ञायते दायां प्रकृ- तय इल्यनाच्वभूतानामेव स्यादात्त्वभूतानां न स्यात् । एवं तर्हि नै विज्ञायते दाधाः प्रकृतय इति नापि दाधा प्रकृतय इति । कथ तर्हि । दाधा धुसंज्ञा भवन्ति 10 प्रकृनयक्षेपामिति ।। तहि प्रकृतिग्रहणं कर्तव्यम् ! म कर्तव्यम् । इद प्रकृतमर्थप्ररणमनुवर्तते । क प्रकृतम् । ईदूतौ च सप्तम्यर्थे [१.१.१९] इति । ततो पक्ष्यामि । दाधा घ्वदाप् अर्थ इति । नैवं शक्यम् । ददातिना समानार्थान्नातिरासतिदागतिमंहतिमीणातिप्रभृतीनाहः । एतेषामपि घुसंज्ञा पामोति । तस्मानैवं शक्यम् | न चेदेवं प्रकृतिमहणं कर्तव्यमेव ।। 15 शिदर्थेन तावन्नार्थः प्रकृतिग्रहणेन । अवश्यं तत्र मार्थ प्रकृतिग्रहणं कर्तव्य प्रणि- मयते पण्यमयतेत्येवमर्थम् । तत्पुरस्तादपक्रक्ष्यते । घुप्रकृतौ माप्रकृती चेति । यदि प्रकृतिमहणं क्रियते प्रनिमिनोति प्रनिमीनाति। अत्रापि मामोति । अथाक्रियमाणे अपि प्रकृतियाण इह कस्मान भवति मनिमाता अनिमातुम् प्रनिमातव्यमिति | आकारान्तस्य डितो महणं विज्ञास्यते | यथेव तक्रियमाणे प्रकृतिमहण आकारान्तस्य डितो ग्रहण 20विज्ञायत एवं क्रियमाणे पि प्रकृतियहण आकारान्तस्य डितो महणं विज्ञास्यते ॥ विकृतार्थेन चापि नार्थः । दोप पतस्याः परिभाषाया लक्षणमनिपदोक्तयोः प्रतिपदो- कस्यैवेति गामादामहणेप्वविशेष इति । समानशन्दमतिपेधः ॥ २॥ समानशम्दानां प्रतिपेधो बनाव्यः । प्रनिदारयति प्रनिधारयनि । दामा घु- 25 संशा भवन्तीति घुसंशा पामोति ।। समानरान्दापतिषेधो ऽर्थवज्ञहणात् ॥३॥ समानगादानामप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधो ऽमतिपेधः । घुसंशा कस्मात म- यनि । अर्थवाणान् । अर्थ यतो धोपण न घेनापर्थयनौ ।

·पा० १.१.२०.] व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ७५ 5 अनुपसर्गादा |॥ ४॥ अथवा यक्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रति गत्युपसर्गसज्ञे भवनः । न तो दाधौ प्रति क्रियायोगः ।। यद्येवमिहापि तर्हि न प्रामोति | प्रणिदापयति प्रणिधापयति । अवापि तो दाधावर्थवन्तो नाप्येती दाधौ प्रति क्रियायोगः ।। न वार्थवती ह्यागमस्तद्गुणीभूतस्तद्हणेन गृह्यते यथान्यत्र ।। ५ ॥ न वैप दोपः । किं कारणम् । अर्थवत आगमस्तद्गुणीभूतो ऽर्थवद्हणेन गृह्यते यथान्यत्र | नयथा | अन्यत्राप्यर्थवत आगमो ऽर्थवद्हणेन गृह्यते । कान्यत्र । लविता निकीपितेति ।। युक्तं पुनर्यनित्येषु नाम शव्देष्वागमशासनं स्थान नित्येषु नाम शप्देषु कूटस्थैरविचालिभिर्वर्णयितव्य मनपायोपजनविकारिभिः । आगमन नामापूर्वः शब्दोपजनः । अय युक्तं यनित्येषु शब्देष्यादेशाः स्युः । वाढं युक्तम् | 10 शब्दान्तरैरिह भवितव्यम् । तत्र शब्दान्तराच्छन्दान्तरस्य प्रतिपत्तिर्युका | आदे- शास्तहीमे भविष्यन्त्यनागमकानां सागमकाः । तत्कथम् । सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः । एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते ॥ दीङः प्रतिषेधः स्थाध्वोरित्त्वे ॥ ६॥ दीड': प्रतिषेधः स्याच्योरित्वे वक्तव्यः । उपादास्तास्य स्वरः शिक्षकस्येति । मीनानिमिनोति [६.१.५०] इत्यावे कृते स्थाप्योरिच [१.२.१७] इत्तीत्त्व प्रामोति । कुतः पुनरयं दोषो जायते किं प्रकृतिग्रहणादाहोस्विद्रूपमहणात् | रूपमहणादित्याह । इह खतु प्रकृतिमहणाहोपो जायते । उपदिदीपते । सनि मीमाघुरभलभ [७.४.९४] इति । नैप दोषः । दामकृतिरित्युच्यते न चेयं दाप्रकृतिः । आकारान्तानामेजन्ता: 20 मकृतय एजन्तानामपीकारान्ता न च प्रकृतिप्रकृतिः प्रकृतिमहणेन गृह्यते ॥ स लर्दि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । धुसंज्ञा कस्मान भवति । संनिपातलक्षणो पिधिरनिमित्तं तद्विघातस्यत्ययं न भविष्यति ।। दापतिपेधे न देप्यनेजन्तत्वात् ॥ ७ ॥ दाप्पनिषेधे दैपि प्रतिषेधो न प्रानोति | अवदान मुखग । ननु नावे ते भवि- 25 प्यति । मयाव न पामोति । किं कारणम् । भनेजन्तवान् ।। 15 ·६ । व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० ११.५. सिमनुबन्धस्यानेकान्तत्वात् || ८|| सिद्धमेतत् । कथम् । अनुवन्धस्यानेकान्तत्वात् | अनेकान्ता अनुबन्धाः ।। पित्प्रतिषेधादा ॥ ९॥ अथवा दाधा ध्वपिदिति वक्ष्यामि । तचावश्यं वक्तव्यम् । अदाबिति घुच्य- 5 मान इहापि प्रसज्येत | प्रणिदापयतीति । शक्य तावदनेनादाविति चुवता बान्तस्य प्रतिषेधो विज्ञातुम् | सूत्र तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्त दापति- पेधे न देपीति । परिहतमेतसिद्धमनुबन्धस्यानेकान्तत्वादिति । अथैकान्तेषु टोप एव । एकान्तेषु च न दोषः । आचे कृते भविष्यति । ननु चोक्त तद्ध्याच न प्रामोति किं कारणम् अनेजन्तत्लादिति । पकारलोपे कृते भविष्यति । न ह्यय तदा 10 दाब्भवति | भूतपूर्वगत्या भविष्यति । एतयात्र युक्त यत्सर्वेष्वेव सानुबन्धकग्रह- णेषु भूतपूर्वगतिर्विज्ञायते । अनैमित्तिको पनुबन्धलोपस्तावत्येव भवति ॥ अथवा- चार्यप्रवृत्तिापयति नानुबन्धकृतमनेजन्तवमिति यदयमुदीचा माडो व्यतीहारे [३.४.१९] इति मेडः सानुबन्धकस्यात्त्वभूतस्य महणं करोति ॥ अथवा दावे- वायं न दैबस्ति । कथमवदायतीति । श्यन्विकरणो भविष्यति । 15 आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥ १।१।२२ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । सत्यन्यस्मिन्नाद्यन्तवद्भावादेकस्मिन्नाद्यन्तवद्वचनम् ।। १ ।। सत्यन्यस्मिन्यस्मात्पूर्व नास्ति परमस्ति स आदिरित्युच्यते | सत्यन्यस्मिन्य. स्मात्पर नास्ति पूर्वमस्ति सो ऽन्त इत्युच्यते | सत्यन्यस्मिन्नाद्यन्तबद्भावादेतस्मा- 20 कारणादेकास्मिन्नाद्यन्तापदिष्टानि कार्याणि न सिध्यन्ति । इप्यन्ते च स्युरिति । तान्यन्तरेण यत्नं न सिध्यन्तीत्येकस्मिवाद्यन्तवद्वचनम् । एवमर्थमिदमुच्यते ।। अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं नहींति । तत्र व्यपदोशववचनम् ||२॥ तत्र व्यपदेशियद्भायो वक्तव्य. । व्यपदेशियदेकम्मिन्कार्य भवतीनि वक्तव्यम् । 25 किं प्रयोजनम् ।

·पा० १.१.२१.] व्याकरणमहाभाष्यम्। 5 10 एकाचो द्वे प्रथमार्थम् ॥ ३॥ वक्ष्यत्येकाचो द्वे प्रथमस्येति बहुव्रीहिनिर्देश इति । तस्मिन्क्रियमाण इहैव स्यात् पपाच पपाठ | इयाय भरेत्यत्र न स्यात् । व्यपदेशियदेकस्मिन्कार्य भवतीत्यत्रापि सिद्ध भवति । पत्वे चादेशसंप्रत्ययार्थम् ॥ ४ ॥ वक्ष्यत्यादेशप्रत्यययोरित्यवयवषष्ठ्येवेति । एतस्मिन्क्रियमाण इहैव स्यात् क- रिष्यति हरिष्यति । इह न स्यात् । इन्द्रो मा वक्षत् । स देवान्यक्षत् । व्यपदेशि- व देकस्मिन्कार्य भवतीत्यत्रापि सिद्धं भवति || स तर्हि व्यपदेशिवद्भावो वक्तव्यः न वक्तव्यः 1 अवचनाल्लोकविज्ञानासिद्धम् ॥ ५॥ अन्तरेणेव वचनं लोकविज्ञानास्सिद्धमैतत् | तद्यथा । लोके शालासमुदायो ग्राम इत्युच्यते । भवति चैतदेकास्मिन्नप्येकशालो ग्राम इति । विषम उपन्यासः | ग्राम- शब्दो ऽयं वह्वर्थः । अस्त्येव शालासमुदाये वर्तते । तद्यथा | पामो दग्ध इति । अस्ति पाटपरिक्षेपे वर्तने । तद्यथा । मामं प्रविष्ट इति | अस्ति मनुष्येषु वर्तते । तद्यथा । ग्रामो गतो ग्राम आगत इति । अस्ति सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके 15 वर्तते । तद्यथा | पामो लब्ध इति । तद्यः सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके वर्तते तमभिसमीक्ष्यैतत्प्रयुज्यत एकशालो पाम इति ॥ यथा तर्हि वर्णसमुदायः पद पद- समुदाय समुदायः सूक्तमित्युच्यते । भवति चैतदेकस्मिन्नप्येकवर्ण पदमे- कपद कर्व सूक्तमिति | अवाप्यर्थेन युक्तो व्यपदेशः । पदं नामार्थ ऋड नामार्थः सूक्तं नामार्यः || यथा तर्हि वहषु पुत्रप्वेतदुपपन्न भयत्ययं मे ज्येष्ठो ऽयं मे मध्य- 20 मो ऽयं मे कनीयानिति | भवति चैतदेकस्मिन्नप्ययमेव मे ज्येष्ठो ऽयमेव मे मध्य- मो ऽयमेव मे कनीयानिति । तयास्तायामसोप्यमाणायां च भवति प्रथमगर्भग हतेति । तथानेत्यानानिगमिपुराहेदं मे प्रयममागमनमिति ।। आद्यन्तवद्भावच शक्यो अक्तुम् । कथम् । अपूर्वानुनरलक्षणत्वादाद्यन्तयोः सिमेकस्मिन् ॥ ६॥ अपूर्यलक्षण आदिरनुत्तरलक्षणोऽन्तः । एनगैकस्मिन्नपि भवति । अपूर्वानुत्तरत- 25 ·5 । व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.५. क्षणत्वादेतस्मात्कारणादेकस्मिन्नप्याद्यन्तापदिष्टानि कार्याणि भविष्यन्ति नार्थ आध- न्तवद्भावेन || गोनर्दीयस्त्वाह | सत्यमेतत्सति त्वन्यस्मिनिति ।। कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि । आदिवत्त्वे प्रयोजनं प्रत्ययनिदाद्युदात्तत्वे ॥ ७॥ प्रत्ययस्यादिरुदात्तो भवतीतीहैव स्यात् कर्तव्यम् तैत्तिरीयः । औपगवः काप- टव इत्यत्र न स्यात् ।। नित्यादिनित्यम् [६.१.१९७] इतीहैव स्यात् अहिचुम्ब- कायनिः आमिवेश्यः | गार्ग्यः कृतिरित्यत्र न स्यात् ।। वलादेरार्धधातुकस्येत् ।। ८ ॥ बलादेरार्धधातुकस्येट प्रयोजनम् । आर्धधातुकस्येवलादेः [७ २३५] इहैव 10 स्यात् करिष्यति हरिष्यति । जोषिपत् मन्दिपदित्यत्र न स्यात् ।। यस्मिन्विधिस्तदादित्वे ॥९॥ यस्मिन्विधिस्तदादित्वे प्रयोजनम् | वक्ष्यति यस्मिन्विधिस्तदादावल्पहण इति। तस्मिन्क्रियमाणे चि झुधातुभ्रुवां चोरियडुवडौ [६.४.७७] इहैव स्यात् भियः भुवः । श्रियो भुवी इत्यत्र न स्यात् ।। अजाद्याट्त्वे ॥ १०॥ अजाद्याट्वे प्रयोजनम् । भाडजादीनाम् [६.४ ७२] इहैव स्यात् ऐहिष्ट ऐशिष्ट । ऐत् अभ्यैटेत्यत्र न स्यात् ।। अथान्तवत्त्वे कानि प्रयोजनानि। अन्तवद्विवचनान्तप्रगृह्यत्वे ॥ ११ ॥ अन्तवद्विवचनान्तमगृह्यत्वे प्रयोजनम् । ईदूदेशियचन प्रगृह्यम् [११११] इहैय स्यात् पचेते इति पचेथे इति ! खट्वे इति माले इतीत्यत्र न स्यात् || [मिदचो ऽन्त्यात्परः ॥ १२ ॥] मिदचो ऽन्त्यात्परः [१.१४७] प्रयोजनम् । इहैव स्यात् कुण्डानि धनानि ! तानि यानीत्यत्र न स्यात् ।। 15 20 .१.२.

·पा० १.१.२२.] । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। अचो ऽन्त्यादि टि ॥ १३ ॥ भयो ऽन्त्यादि टि [१.१.६५] प्रयोजनम् |टित आत्मनेपदानां टेरे [३.४.७९] इतीहैव स्यात् कुर्वीते कुर्वाथे | कुरुते कुर्वे इत्यत्र न स्यात् ।। अलगे ऽन्त्यस्य ।। १४ ॥ अलो ऽन्त्यस्य [९.१.५२] प्रयोजनम् । अतो दी? यत्रि [७. ३.१०१] : सुपि च [९०२] इहैव स्यात् घटाभ्याम् पटाभ्याम् | आभ्यामित्यत्र न स्यात् ॥ येन विधिस्तदन्तत्वे ॥ १५ ॥ येन विधिस्तदन्तत्वे प्रयोजनम् । अचो यत् [३.१.९७] इहैव स्यात् चेयम् जेयम् । एयम् अध्येयमित्यत्र न स्यात् ॥ आद्यन्तवदेकस्मिन्कार्य भवतीत्यत्रापि सिद्धं भवति । 10 तरप्तमपी घः ॥१११ । २२ ॥ 15 घसंज्ञायां नदीतरे प्रतिषेधः ॥ १॥ घसंज्ञायां नदीतरे प्रतिषेधो वक्तव्यः । नद्यास्तरो। नदीतर इति || घसंज्ञायां नदीतरे प्रतिषेधः ॥ २॥ भनर्थकः प्रतिषेधो ऽप्रतिषेधः । घसंज्ञा कस्मान भवति | तरग्रहण ह्यौपदेशिकम् ॥ ३॥ भोपदेशिकस्य तरपो ग्रहणं न चैप उपदेशे तरप्शन्दः | किं वक्तव्यमेतन् । न हि । कथमनुध्यमानं गस्यते । इह हि व्याकरणे सर्वेप्येव सानुवन्धकपरणेषु रूपमाश्रीयते यत्रास्यैतद्रूपमिति | रूपनिर्महश्व शब्दस्य गान्तरेण लौकिक प्रयो- गम् । तस्मिंथ लौकिक प्रयोगे सानुवन्धकानां प्रयोगो नास्तीति करवा दितीयः म-20 योग उपास्यते | को सौ । उपदेशो नाम | न चैप उपदेशे तर दाम्दः । अयवा- स्त्यस्य घसंज्ञा को दोषः । धादिषु नद्या इस्यो भवतीति इस्त्रवं प्रसज्येत । स- मानाधिकरणेषु धादिम्वित्येवं नत् । यदा हि सेव नदी स एव नरस्तदा प्रामोति ।

·॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० १.१.५. स्त्रीलिङ्गेषु घादिष्वित्येवं तत् | अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् | समानाधिकरणेषु घादि- वित्युच्यमान इह प्रसज्येत । महिषी रूपमिव ब्राह्मणी रूपमिवेति || बहुगणवतुडति संख्या ॥ १।१ । २३ ।। 5 संख्यासंज्ञायां संख्याग्रहणम् ॥ १ ॥ संख्यासंज्ञायां संख्याग्रहणं कर्तव्यम् । बहुगणवतुडतयः संख्यासंज्ञा भवन्ति । संख्या च संख्यासंज्ञा भववीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । संख्यासंप्रत्ययार्थम् ॥ २॥ एकादिकायाः सख्यायाः संख्याप्रदेशेषु संख्येत्येप संप्रत्ययो यथा स्यात् ।। ननु चैकादिका संख्या लोके संख्येति प्रतीता तेनास्याः संख्यापदेशेषु संख्यासंप्र- 10 त्ययो भविष्यति । एवमपि कर्तव्यम् । इतरथा ह्यसंप्रत्ययो कृत्रिमत्वाद्यथा लोके ॥३॥ अक्रियमाणे हि संख्याग्रहण एकादिकायाः संख्यायाः संख्येत्येष संप्रत्ययो न स्यात् । किं कारणम् । अकृत्रिमत्वात् । बहादीनां कृत्रिमा संज्ञा | कृत्रिमाकृत्रि- मयोः कृत्रिमे कार्यसंमत्ययो भवति यथा लोके । तद्यथा | लोके गोपालकमानय 15 कटजकमानयेति यस्यैषा संज्ञा भवति स आनीयते न यो गाः पालयति यो वा कटे जातः । यदि तहि कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे संप्रत्ययो भवति नदीपौर्णमास्या- पहायणीभ्यः [५.४.११०] अत्रापि प्रसज्येत । पौर्णमास्यामहायणीमहणसामर्थ्यान भविष्यति । तद्विशेषेभ्यस्तार्ह प्रामोति गङ्गा यमुनेति । एवं सर्वाचार्यप्रवृत्तिापयति न तद्विशेषेभ्यो भवतीति यदयं विपाट्शब्दं शरत्मभृतिषु पठति ॥ इह तर्हि प्रामो- 20 ति नदीभिश्च [२.१.२०] इति | वहृयत्रननिर्देशान भविष्यति । स्वरूपविधिरताह प्रामोति | बहुवचननिर्देशादेव न भविष्यति ॥ एवं न चेदमकृतं भवति कृत्रिमा- कृत्रिमयोः कृत्रिमे सप्रत्यय इति न च कश्चिहोपो भवति । उत्तरार्थं च ॥ ४॥ उत्तरार्थं च संख्यापरणं कर्तव्यम् | प्णान्ता पट् [१ १.२४] पकारनकारा- 25 न्तायाः संख्यायाः पटसंज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत् । पामानः विमुप इति ।

·पा.११.२३] . ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। इहार्थेन तावन्नार्थः संख्यामहणेन | ननु चोक्तमितरथा त्यसंप्रत्ययो कृत्रिमत्वा- यथा लोक इति । नैष दोपः । अर्थात्मकरणादा लोके कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे सप्रत्ययो भवति | अर्थो वास्यैवंसंज्ञकेन भवति प्रकृतं वा तत्र भरतीदमेवंसंज्ञकेन कर्तव्यमिति | भातश्चात्प्रकरणाद्दा । अङ्ग हि भवान्माम्यं पांसुरपादमप्रकरण- मागतं ब्रवीतु गोपालकमानय कटजकमानयति । उभयगतिस्तस्य भवति साधीयो । वा यष्टिहस्तं गमिष्यति || यथैय तयर्थात्मकरणात लोके कृत्रिमा कृत्रिमयोः कृत्रिमे संप्रत्ययो भवत्येवमिहापि पामोति | जानाति बसो बहादीनामियं संज्ञा कृतेति || न यथा लोक तथा व्याकरणे । उभयगतिः पुनरिह भवति । अन्यत्रापि नावश्यमिदेव । तद्यथा | कर्तुरीप्सिततमं कर्म [१. ४. ४९] इति कृत्रिमा कर्मसंज्ञा | कार्मप्रदेशेषु चोभयगतिर्भवति । कर्मणि द्वितीया [२.३.२] इति कृविमस्य ग्रहणं कर्तरि 10 कर्मव्यतिहारे [१.३.१४] इत्यकृत्रिमस्य । तथा साधकतमं करणम् [१.४.४२] इति कृत्रिमा करणसंशा | करणप्रदेशेषु चोभयगतिर्भवनि | कर्तृकरणयोस्तृतीया [२ ३.१८] इति कृत्रिमस्य ग्रहणं शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्य करणे [३ ११७] इत्यत्राकृत्रिमस्य । तथाधारो ऽधिकरणम् [१ ४.४५] इति कृत्रिमाधिकरणसंज्ञा । अधिकरणप्रदेशेषु चोभयगतिर्भवति । सप्तम्यधिकरणे च [२.३.३६] इति कृत्रि- 15 मस्य ग्रहण विप्रतिषिद्ध चानधिकरणनाचि {२४.१३] इत्यकृत्रिमस्य ।। अथवा नेदं संज्ञाकरण नहदनिदेशो ऽयम् । बहुगणवतुडतयः संख्याबद्भवन्तीति । स नाह वतिनिर्देश. कर्तव्यो न धन्तरेण वतिमतिदेशो गम्यते । अन्तरेणापि वतिमतिदेशो गम्यते । तद्यथा । एप ब्रह्मदत्तः । अब्रह्मदत्तं ब्रह्मदत्त इत्याह ते मन्यामहे ब्रह्म- दसरदय भरतीति | एवमिहाप्यसंख्यां सख्येत्याह सरयावदिति गम्यते ।। अथवा-20 चार्यप्रवृति पयति भवत्येकादिकायाः सख्यायाः सख्यापदेशेषु संख्यासप्रत्यय इति यदय सख्याया अतिशदन्तायाः कन् [५ १२२] इति विशदन्तायाः प्रतिषेध शास्ति । कथ कृता ज्ञापकम् । न हि कृत्रिमा त्यन्ता शदन्ता वा संख्यास्ति । ननु चेयमस्ति डनिः । यहि शदन्तायाः प्रतिपेधं शास्ति । यचापि त्यन्तायाः प्र- तिषेधं शास्ति । ननु चोक्त इत्यर्य मेनस्यादिति | अर्थवदहणे नानर्थकस्येत्यर्थक-2 नस्तिशब्दस्य पहणं न च डनेस्तिशम्दो ऽर्थवान् ॥ अथया महतीय सज्ञा क्रियते सज्ञा च नाम यतो न लघीयः । कुन एतत् । लपर्थ हि सशाकरणम् । तत्र म. हत्या: सजायाः करण एतत्सयोजनमन्यर्थसज्ञा यया विज्ञायेत । सरयायते नया संख्येति । एकादिकया नापि संरयागने ॥ 11M ·। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.५ स्त्रीलिङ्गेषु धादिवित्येवं तत् । अवश्यं चैतदेवं विशेयम् | समानाधिकरणेषु घादि- चित्युच्यमान इह प्रसज्येत | महिषी रूपमिव ब्राह्मणी रूपमिवेति ।। 5 बहुगणवतुडति संख्या ॥१।१ । २३ ॥ संख्यासंज्ञायां सख्याग्रहणम् ॥ १ ॥ सख्यासज्ञायां सख्याग्रहण कर्तव्यम् । बहुगणवनुडनयः सख्यासंज्ञा भवन्ति । संख्या च सख्यासंज्ञा भववीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । संख्यासंप्रत्ययार्थम् ।। २ ॥ एकादिकायाः सख्यायाः सख्याप्रदेशेषु सख्येत्येष संप्रत्ययो यथा स्यात् ।। ननु चैकादिका सख्या लोके सख्येति प्रतीता तेनास्याः सख्याप्रदेशेषु सख्यासप्र- 10 त्ययो भविष्यति । एवमपि कर्तव्यम् । इतरथा ह्यसंप्रत्ययो ऽकृत्रिमत्वाद्यथा लोके ॥३॥ अक्रियमाणे हि सख्याग्रहण एकादिकायाः संख्यायाः सख्येत्येष संप्रत्ययो न स्यात् । किं कारणम् । अकृत्रिमत्वात् । बतादीनां कृत्रिमा सज्ञा । कृत्रिमाकृत्रि- मयोः कृत्रिमे कार्यसंप्रत्ययो भवति यथा लोके । तद्यथा । लोके गोपालकमानय 15 कटजकमानयेति यस्यैण संज्ञा भवति स आनीयते न यो गा. पालयति यो वा कटे जातः । यदि तर्हि कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे सप्रत्ययो भवति नदीपौर्णमास्या- ग्रहायणीभ्य. [५.४ ११०] भत्रापि प्रसज्येत | पौर्णमास्याग्रहायणीमहणसामर्थ्यान भविष्यति । तद्विशेषेभ्यस्तर्हि प्रामोति गगा यमुनेति । एवं सर्वाचार्यप्रवृत्तिपियति न नहिशेपेभ्यो भवतीति यदय विपादशब्दं शरत्मभृतिषु पठति ।। इह तर्हि प्रामो- 20 ति नदीभिश्च [२१२०] इति । बहुवचन निर्देशान्न भविष्यति । स्वरूपविधिस्तहि प्रामोति | बहुवचननिर्देशादेव न भविष्यति ॥ एव न चेदमकृत भवति कृत्रिमा- कृत्रिमयो कृत्रिमे सप्रत्यय इति न च कश्चिहोपो भाति ।। उत्तरार्थ च ॥ ४॥ उत्तरार्थं च सरयायहणं कर्तव्यम् | प्णान्ता षट् [११२४] पकारनकारा- "न्तायाः सख्यायाः पट्सज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत् । पामानः विग्रुप इनि। ॥

·पा० १.१.२३] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ८१ इहार्थेन तावन्नार्थः संख्याग्रहणेन । ननु चोक्तमितरथा घसंप्रत्ययो कृत्रिमत्वा- यथा लोक इति । नैष दोषः । अर्थात्प्रकरणाद्वा लोके कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे संप्रत्ययो भवति । अर्थो वास्यैवसंज्ञकेन भवति प्रकृतं वा तब भवतीदमेवंसंज्ञकेन कर्तव्यमिति | आतश्चात्मकरणाहा । अङ्ग हि भवान्माम्यं पांसुरपादममकरणज- मागतं ब्रवीतु गोपालकमानय कटजकमानयेति । उभयगनिस्तस्य भवति साधीयो । वा यष्टिहस्त गमिष्यति || यथैव तर्षर्थात्मकरणाक्ष लोके कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे संपत्ययो भवत्येवमिहापि प्रामोति | जानाति बसी बहादीनामियं संज्ञा कृतेति || न यथा लोके तथा व्याकरणे । उभयगतिः पुनरिह भवति । अन्यत्रापि नावश्यमिहैव | तद्यथा । कर्तुरीप्सिततमं कर्म [१. ४. ८९] इति कृत्रिमा कर्मसंशा । कर्मप्रदेशेषु चोभयगतिर्भवति । कर्मणि द्वितीया [२.३.२] इनि कृत्रिमस्य ग्रहणं कर्तरि 10 कर्मव्यतिहारे [१.३.१४] इत्यकृत्रिमस्य | तथा साधकतम करणम् [१.४.४२] इति कृत्रिमा करणसभा | करणप्रदेशेषु चोभयगतिर्भवति | कर्तृकरणयोस्तृतीया [२.३.१८] इति कृत्रिमस्य महणं शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेधेभ्यः करणे [३ १ १७] इत्यत्राकृत्रिमस्य । तथाधारो धिकरणम् [१.४.४९] इति कृत्रिमाधिकरणसंज्ञा | अधिकरणप्रदेशेषु चोभयगतिर्भवति | सप्तम्यधिकरणे च [२.३.३६] इति कृत्रि- 15 मस्य ग्रहण विप्रतिषिद्ध चानधिकरणमाचि [२४.१३] इत्यकृत्रिमस्य || अथवा नेदं संज्ञाकरण नबदतिदेशो ऽयम् । बहुगणपतुडतयः सरयावद्भयन्तीति | स ताह वतिनिर्देशः कर्तव्यो न वन्तरेण यतिमतिदेशो गम्यते । अन्तरेणापि पतिमतिदेशो गम्यते । तद्यथा । एप ब्रह्मदत्तः । अब्रह्मदत्तं ब्रह्मदत्त इत्याह ते मन्यामहे ब्रह्म- दत्तवदयं भवतीति । एवमिहाप्यसंख्यां सख्येत्याह सरयावदिति गम्यते || अथवा-20 चार्यप्रवृत्ति पयति भवत्येकादिकायाः सख्यायाः सख्यामदेशेषु संख्यासप्रत्यय इति यदय सख्याया अतिशदन्तायाः कन् [५.१ २२] इति विशदन्तायाः प्रतिषेध शास्ति । कथ कृत्वा ज्ञापकम् | न हि कृत्रिमा त्यन्ता शदन्ता या संख्यास्ति । ननु चेयमस्ति उतिः । यहि शदन्तायाः प्रतिवेधं शास्ति । यचापि त्यन्तायाः प्र. निषेधं शास्ति । ननु चोक्नं डत्यर्यमेनस्यादिति | भर्यवहणे मानर्थकस्येत्यर्थव- 25 तस्तिशम्दस्य ग्रहणं न च डतेस्तिशम्दो ऽर्थवान् ॥ अथया महतीय सज्ञा क्रियने सशा च नाम यनो न लघीयः । कुत एतत् । लप्प हि सज्ञाकरणम् । तत्र म- हत्याः सशायाः करण एतत्प्रयोजनमन्वर्यसज्ञा यया विज्ञायेत | सख्यायने नया संख्येति । एकाटिकया नापि संरयायते ।। 11 ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम ।। [म० १.१५. उत्तरार्थेन चापि नार्थ. सख्याग्रहणेन । इद प्रकृतमुत्तरत्रानुवर्तिप्यते || इद वै सज्ञार्थमुत्तरत्र च सज्ञिविशेषणेनार्थ | न चान्यार्थ प्रकृतमन्यार्थ भवति | न खल्व- प्यन्यत्प्रकृतमनुवर्तनादन्यद्भवति न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणादहिर्भवति ।। यत्तावदु- ध्यते न चान्यायं प्रकृतमन्यार्थं भवतीत्यन्यार्थमपि प्रकृतमन्याथं भवति । तद्यथा । 5 शाल्यर्थ कुल्या प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीय पीयत उपस्पृश्यते च शालयश्च भाव्यन्ते | यदप्युच्यते न खल्वप्यन्यत्मकृतमनुवर्तनादन्यद्भवति न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणादहि- र्भवतीति भवेद्रव्येष्वेतदेव स्यात् | शब्दस्तु खलु येन येन विशेषेणाभिसबध्यते तस्य तस्य विशेषको भवति ॥ अथवा सापेक्षो ऽय निर्देश क्रियते न चान्यत्किचिदपे- क्ष्यमस्ति ते सख्यामेवापेक्षिप्यामहे ।। अध्यर्धग्रहण च समासकन्विध्यर्थम् ॥ ५॥ अध्यर्धग्रहण च कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । समासकन्विध्यर्थम् । समास- विध्यर्थं कन्विध्यर्थ च | समासविध्यर्थं तावत् । अध्यर्धशूर्पम् । कन्विध्यर्थम् । अध्यर्धकम् ॥ 10 16 लुकि चाग्रहणम् ॥ ६॥ लुकि चाध्यर्धग्रहण न कर्तव्य भवति | अध्यर्धपूर्वहिगोर्तुगसशायाम् [५ १२८] इति । हिगोरित्येव सिद्धम् ।। अर्धपूर्वपदश्च पूरणप्रत्ययान्त ॥ ७॥ अर्धपूर्वपदध पूरणप्रत्ययान्त सख्यासज्ञो भरतीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । समासकन्विध्यर्थमेव । समासविध्यर्थं कन्विध्यर्थ च । समासविध्यर्थ तावत् । 20 अर्धपञ्चमशूर्पम् | कान्विध्यर्थम् । अर्थपञ्चमकम् ।। अधिकग्रहण घालुफि समासोत्तरपदवृद्ध्यर्थम् ॥८॥ अधिकमहण चालुकि कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । समासोत्तरपदवृद्यर्थम् | समासविध्यर्यमुत्तरपदवृद्ध्यर्थं च । समासविध्यर्थ तारन् । अधिकाटिक. भाषि- कसामनिक. । उत्तरपदवृद्यर्थम् । अधिकपाटिक अधिक सामगिक $ | अलु- 25 कीति किमर्यम् । अधिकयाटिक अधिकसामनिक ॥ २१५१०२० ·पा० १.१२४] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम ॥ बहुव्राही चाग्रहणम् ।।९॥ बहुग्रीही चाधिकशब्दस्य ग्रहण न कर्तव्य भवति ! सख्ययाव्ययासनादूराधि- कसख्याः सख्येये [२२२९] इति | सख्येत्येव सिद्धम् ।। वहादीनामग्रहणम् ।। १०॥ बहादीना ग्रहण शक्यमकर्तुम् । केनेदानी सख्याप्रदेशेषु सख्यासप्रत्ययो भवि । प्यति | ज्ञापकासिद्धम् । किं ज्ञापकम् । यदय वोरिड्वा [५ १ २३] इति सख्याया विहितस्य कनो वत्वन्तादिट शास्ति । बतोरेय तज्ज्ञापक स्यात् । नेत्याह । योगापेक्ष ज्ञापकम् ॥ 10 प्णान्ता पट् ॥१।१।२४ ॥ पट्सज्ञायामुपदेशवचनम् ॥ १॥ पट्सज्ञायामुपदेशमहण कर्तव्यम् | उपदेशे पकारनकारान्ता सख्या पसज्ञा भवतीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । शताबटनोर्नुसुडर्थम् ।।२॥ शतानि सहस्राणि । नुमि कृते प्णान्ता पडिति पटसंज्ञा प्रामोति । उपदेश- महणान भवति || अष्टानामित्यत्रात्वे कृते पट्सज्ञा न पामोति। | उपदेशमहणा- 15 भवति ।। उक्त वा ॥३॥ किमुक्तम् । इह तावच्छतानि सहस्राणीति सनिपातलक्षगो विधिरनिमिन नवि- घातस्येति । अष्टनोऽप्युक्तम् । किमुक्तम् । अटनो दीर्घग्रहण पट्स चाज्ञापकमा- कारान्तस्य नुडर्यमिति ॥ अथवाकारोऽप्यत्र निर्दिश्यते । पकारान्ता नकारान्ताकारान्ता च सख्या पर- सजा भवतीति । इहापि तर्हि प्रामोति | सधमादो द्युम्न एकास्ता एका इनि नेप दोष । एकशम्दो ऽय बह्वर्य । अस्त्येव सख्यापदम् । तद्यथा । एको दो बहव इति । अस्त्यसहायवाची । तद्यथा । एकामय एकहलानि एकाकिभि क्षुद्रर्जि नमिति । असहायरित्यर्थ | अस्त्यन्यार्थे वर्तते । तद्यथा । प्रनामेका रक्षल्यूमे- 25 20 ·|| व्याकरणमहामाप्यम् !! [म० १.१.५. केति | भन्येत्यर्थः । सधमादो द्युम एकास्ताः | अन्या इत्यर्थः । तयो ऽन्यार्थे व- तते तस्यैप प्रयोगः।। इह तर्हि प्रामोति | द्वाभ्यामिष्टये विंशत्या चेति ॥ एवं तार्ह सममे योगविभागः करिष्यते। अष्टाभ्य औश् । नतः पड्भ्यः । पड्भ्यश्च यदुत्ता- मष्टाभ्योऽपि तद्भवति । ततो लुक् । लुक् च भवति पड्भ्य इति || अथवोपरिष्टाद्यो. । गविभागः करिष्यते । अष्टन आ विभक्तौ । ततो रायः। रायश्च विभक्तावा- कारादेशो भवति । हलीत्युभयोः शेषः । यद्येवं प्रियाष्टो प्रियाष्टा इति म सिध्यति प्रियाटानी प्रियाटान इति च प्रामोति | यथालक्षणमप्रयुक्ते ॥ डति च ॥ १।१ । २५ ॥ इदं इतिग्रहणं दिः क्रियते संख्यासंज्ञायां पटसंज्ञायां च । एक शस्यमकर्तुम् । 10 कथम् । यदि तावत्संख्यासंज्ञायां क्रियते पटसंज्ञायां न करिष्यते । कथम् । प्णान्ता पडित्यत्र डतीत्यनुवर्तिप्यते | अथ पटसंज्ञायां क्रियते संख्यासंज्ञायां न करिष्यते | इति चेत्यत्र संख्यासंज्ञाप्यनुर्तिप्यते ॥ क्तक्तवतू निष्ठा ॥ १।१ । २६ ॥ 15 निष्टासंज्ञायां समानशब्दप्रतिषेधः॥ १॥ निष्ठासंज्ञायां समानशब्दानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । लोतः गर्न इति ।। निधासंज्ञायां समानशब्दाप्रतिषेधः ॥ २ ॥ निष्ठासंज्ञायां समानशब्दानामप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधो ऽप्रतिषेधः । नि- छासंज्ञा कस्मान भवति । अनुबन्भो ऽन्यत्यकरः । अनुबन्धः क्रियते सो ऽन्यत्वं करिष्यति ॥ अनुबन्धो ऽन्यत्वकर इति चेन्न लोपात् ॥ ३॥ 20 अनुबन्धो ऽन्यत्वकर इति चेत्तन्न ! किं कारणम् । लोपान् । लुप्यते ऽवानुयन्धः। तुम्ने त्रानुवन्धे नान्यत्वं भविष्यति । तद्यथा | कतरदेवदत्तस्य गृहम् । भदो यत्रा- सौ काक इति । उत्पतिते काके नटं नगृहं भवति । एपमिहापि लुमे ऽनुवन्धे नरः ·पा० ११.२५-२६.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ प्रत्ययो भवति ॥ यद्यपि लुप्यते जानाति त्वसौ सानुवन्धकस्येयं संज्ञा कृतेति । तद्यथा | इतरनापि कतरदेवदत्तस्य गृहम् । अदो यत्रासौ काफ इति । उत्पतिते काके यद्यपि नष्ट तद्गृहं भवत्यन्ततस्तमुद्देश जानानि ।। सिविपर्यासथ ॥४॥ सिश्च विपर्यास | यद्यपि जानाति सदेहस्तस्य भवत्ययं स तशम्दो लोतः । गर्न इत्ययं स तशब्दो लूनः गीर्ण इति । तद्यथा | इतरत्रापि कतरदेवदत्तस्य गृहम् । अदो यत्रासौ काक इति । उत्पतिते काके यद्यपि तमुद्देश जानाति सदेहस्तु तस्य भवतीद तद्गृहमिद तद्गृहमिति । एव तर्हि कारककालविशेषात्सिद्धम् ।। ५ ॥ कारककालविशेषावुपादेयौ । भूते यस्तशब्द. कर्तरि कर्मणि भावे चेति | सद्य-10 था । इतरत्रापि य एप मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति सोऽध्रुवेण निमित्तेन ध्रुव निमित्तमुपादत्ते वेदिकां पुण्डरीक वा ॥ एवमपि प्राकी: त्यत्र प्रामोति | लुडि सिजादिदर्शनात् ।।६।। लुडि सिजादिदर्शनान भविष्यति । यत्र तार्ह सिजादयो न दृश्यन्ते प्रामि- त्तेति । दृश्यन्ते ऽत्रापि सिजादय. । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमान 15 गस्यते । यथैवायमनुपदिष्टान्कारककालविशेपानवगच्छत्येवमेतदप्यवगन्तुमर्हति यत्र सिजादयो नेति ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे पञ्चममादिकम् ।।

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.१.६. सर्वादीनि सर्वनामानि ॥ १।१ । २७ ।। सर्वादीनीति कोऽयं समासः । बहुव्रीहिरित्याह । कोऽस्य विग्रहः । सर्वशब्द आदियेषां तानीमानीति । यद्येवं सर्वशब्दस्य सर्वनामसंज्ञा न पामोति । किं कार- णम् । अन्यपदार्थत्वाइहुव्रीहे। | पहुव्रीहिरयमन्यपदार्थे वर्तते । तेन यदन्यत्स- शब्दात्तस्य सर्वनामसंज्ञा पामोति । तद्यथा | चित्रगुरानीयतामित्युक्ते यस्य ता गावो भवन्ति स आनीयते न गावः । नैप दोषः । भवति बहुव्रीही तद्गुणसंविज्ञा- नमपि । तद्यथा | चित्रवाससमानय । लोहितोप्णीपा ऋत्विजः प्रचरन्ति । तद्गुण आनीयते तद्गुणाथ पचरन्ति । इह सर्वनामानीति पूर्वपदात्संज्ञायामगः [८. ४. ३. ] इति णत्वं प्रामोति तस्य 10 प्रतिषेधो वक्तव्यः । सर्वनामसंज्ञायां निपातनाण्णत्वाभावः ॥ १ ॥ सर्वनामसंज्ञायां निपातनाण्णत्वं न भविष्यनि । किमेतन्निपातन नाम | अथ कः प्रतिषेधो नाम । अविशेषेण किंचिदुक्त्वा विशेषेण नेत्युच्यते । तत्र व्यक्तमाचार्य- स्थाभिप्रायो गम्यत इदं न भवतीति | निपातनमप्येवजातीयकमेव । अविशेषण 15 णत्यमुक्का विशेषेण निपातन क्रियते । तत्र व्यक्तमाचार्यस्याभिप्रायो गम्यत इदं न भवतीति ।। ननु च निपातनाचाणत्वं स्याद्यथाप्राप्नं च णत्वम् । किमन्येऽप्येवं विधयो भवन्ति । इहेको यणचि [६.१.७७] इति वचनाच यण्स्याद्यथामामधेभूयेत । नैष दोपः अस्त्यत्र विशेषः । पध्यात्र निर्देशः क्रियते पष्ठी च पुनः स्थानिनं निवर्तयति।। इह तर्हि कर्तरि शप् [३.१.६८] दिवादिभ्यः दयन् [६९] इति वचनाच श्यन्स्या- 20 द्यथाप्राप्तश्च शम्भूयेत । नैषः दोषः । शबादेशाः इयनादयः करिष्यन्ते । तत्तर्हि शपो महणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । करि शविति । तदै प्रथमानिर्दिष्ट षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । दिवादिभ्य इत्येषा पञ्चमी शविति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१.१.६७] इति| प्रत्य- यविधिरयं न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिका भवन्ति । नाय प्रत्ययविधिः । 25 विहितः प्रत्ययः प्रकृतथानुवर्तते ॥ इह नर्थव्ययसर्वनाम्रामकच्याक्टेः [५.३.७१] इति वचनाचाकच्स्याद्यथापाप्मथ कः भूयेत | नैप दोषः । नापामे हि के ऽकजार- ·10 पा० १.१.२७. || व्याकरणमहाभाष्यम्॥ भ्यते स वाधको भविष्यति | निपातनमप्येवंजातीयकमेव | नामाने गत्वे निपात- नमारभ्यते तदाधकं भविष्यति ॥ यदि तर्हि निपातनान्यप्येवंजातीयकानि भवन्ति समस्तते दोषो भवति | इहान्ये वैयाकरणाः समस्तते विभाषा लोपमारभन्ते समो हिनततयोर्वेति । सततम् संततम् सहितम् संहितमिति | इह पुनर्भवानिपातनाच मलोपमिच्छत्यपरस्पराः क्रियासातत्ये [६.१.१४४] इति यथाप्राप्नं चालोपं संतत- 5 मित्येतन सिध्यति । कर्तव्यो ऽत्र यत्नः । वाधकान्येव हि निपातनानि भवन्ति ॥ संज्ञोपसर्जनप्रतिषेधः॥२॥ सजोपसर्जनीभूतानां सर्वादीनां प्रातिषेधो वक्तव्यः । सर्वो नाम कश्चित्तस्मै सर्वाय देहि । अतिसर्वाय देहि ॥ स कथं कर्तव्यः । पाठात्पर्युदासः पठितानां संज्ञाकरणम् ॥३॥ पाठादेव पर्युदासः कर्तव्यः । शुद्धानां पठितानां संज्ञा कर्तव्या । सर्वादीनि सर्वनामसज्ञानि भवन्ति । सज्ञोपसर्जनीभूनानि न सर्वादीनि | किमविशेषेण । नेत्याह । विशेषेण च । किं प्रयोजनम् । सर्वाद्यानन्तर्यकार्यार्थम् ॥ ४॥ सर्वादीनामानन्तर्येण यदुच्यते कार्य तदपि संज्ञोपसर्जनीभूतानां मा भूदिति | 15 किं प्रयोजनम् । प्रयोजन डतरादीनामद्भावे ॥५॥ उतरादीनामनावे प्रयोजनम् । अतिक्रान्तमिदं ब्राह्मणकुलं कतरत् अतिकतर ब्राह्मणकुल मिति ॥ त्यदादिविधौ च ॥६॥ स्यदादिविधी च प्रयोजनम् । अतिक्रान्तोऽय ब्राह्मणस्तम् अनितदाह्मण इति ।। संज्ञामनिषेधस्तावन्न वक्तव्यः । उपरिटाद्योगविभागः करिष्यते । पूर्वपरा- घरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायाम् । नतोऽसज्ञायामिति । सर्यादीनीत्येवं यान्यनुक्रान्तान्यसंज्ञायां तानि उदयानि || उपसर्जनप्रतिपेपश्च न कर्तव्यः । अनुपसर्जनात् [४.१.१४] इत्येप योगः प्रत्याख्यायने तमेयमभिसमस्यामः 195 अनुपसर्जन अ अदिति । क्रिमिदम अदिति । भकाराकागे शिष्यमाणानुपसर्गनस्य * 20 ·5 ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। हम० १.१.६, द्रष्टव्यो । यद्येवमतियुप्मन् भत्यस्मदिति न सिध्यति । प्रशिष्टनिर्देशो ऽयम् । अनुपसर्जन अ अ अदिति | अकारान्तादकाराकासशिष्यमाणायनुपसर्जनस्य द्रष्ट- व्यौ ।। अथवाङ्गाधिकारे यदुच्यते गृह्यमाणविभक्तेस्तद्भवति । यद्येयं परमपञ्च परमसत पड्भ्यो लुक् [७.१.२२] इति तुम मामोति । नैप दोषः । पटमधान एष समासः ।। इह तर्हि मियसमा ब्राह्मणेनानड् न प्रामोति | सप्तमीनिर्दिष्टे यदुच्यते प्रकृतविभक्तौ तद्भवति । यद्येवमतितत् अनितदौ अनितद इत्यत्वं प्रामोति । तचापि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह तावदद्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः [७.१.२५] इति पञ्चम्यङ्गस्येति पठी तत्राशक्यं विविभक्तित्वाइतरादिभ्य इति पञ्चम्याङ्गं विशे- पयितुम् । तत्र किमन्यच्छक्यं विशेषयितुमन्यदतो विहितालत्ययात् । डतरादिभ्यो 10 यो विहित इति । इहे दानीमस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्त इति त्यदादीनामो भवती- त्यस्य्यादीनामित्येषा पाठ्यङ्गस्येत्यपि त्यदादीनामित्यपि पाठ्यङ्गस्येत्यपि । तत्र काम- चारो गृह्यमाणेन वा विभक्ति विशेषयितुमङ्गेन वा । यावता कामचार इह तायद- स्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्त इत्यनेन विभक्तिं विशेषयिष्यामो ऽस्थ्यादिभिरनडम् । अगस्य विभक्तावन' भवत्यस्थ्यादीनामिति । इहेदानी त्यदादीनामो भवतीति 15 गृह्यमाणेन विभक्ति विशेषयिष्यामो ऽङ्गेनाकारम् | त्यदादीनां विभक्तावो भवत्य- गस्येति ॥ यद्येवमतिसः अत्वं न प्रामोति । नैष दोषः । त्यदादिप्रधान एष समासः ।। अथवा नेदं संज्ञाकरणं पाठविशेषणमिदम् । सर्वेषां यानि नामानि तानि सर्वादीनि संज्ञोपसर्जने च विशेषे ऽवतिष्ठते । यद्येवं संज्ञाश्रय यत्कार्य तन्न सिध्यति । सर्वनामः स्मै [७.१.१४] भामि सर्वनाम्नः सुट् [५२] इति । अन्वर्थमहणं तत्र विज्ञास्यते । 20 सर्वेषां यनाम तत्सर्वनाम सर्वनाम उत्तरस्य डे: स्मै भवति सर्वनाम उत्तरस्यामः सुड्भवति । यद्येवं सकलं कृत्त जगदित्यत्रापि प्रामोति । एतेषां चापि शब्दाना- मेकैकस्य स स विषयस्तस्मिस्तस्मिन्विषये यो यः शब्दो वर्तते तस्य तस्य तस्मि- स्तस्मिन्वर्तमानस्य सर्वनामकार्य प्रामोति ॥ एवं तर्षुभयमनेन क्रियते पाठश्चैव विशे- प्यते सज्ञा च । कथं पुनरेकेन यत्नेनोभयं तभ्यम् । लभ्यमित्याह । कथम् । 25 एकशेपनिर्देशात् | एकशेपनिर्देशो ऽयम् । सर्वादीनि च सर्वादीनि च सर्वादीनि । सर्वनामानि च सर्वनामानि च सर्वनामानि | सर्यादीनि सर्वनामसज्ञानि भवन्ति सर्वेषां यानि च नामानि तानि सर्वादीनि । सज्ञोपसर्जने च विशेष प्रतिष्ठेते || अथवा महतीयं सज्ञा क्रियते संज्ञा च नाम यतो न लघीयः । कुत एतत् । लघ्वय हि ..

·5 पा० १.१.२५.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। संज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः संज्ञायाः करण एतत्मयोजनमन्वर्थसंज्ञा यया विज्ञा- येत । सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति सर्वेषां नामानीति चातः सर्वनामानि । संज्ञोपसर्जने च विशेषे ऽवतिष्ठते । अथोमस्य सर्वनामत्वे को ऽर्थः । उभस्य सर्वनामत्वे जर्थः ॥७॥ उभस्य सर्वनामो ऽकजर्थः पाठः क्रियते | उभको । किमुच्यते कजर्थ इति न पुनरन्यान्यपि सर्वनामकार्याणि | अन्याभावो द्विवचनाब्बिपयत्वात् ॥ ८॥ अन्येषां सर्वनामकार्याणामभावः । किं कारणम् । द्विवचनाधिपयत्वात् । उभशब्दो ऽयं द्विववनटाश्चिायो ऽन्यानि च सर्वनामकार्याण्येकवचनबहुवचने - 10 च्यन्ते ।। यदा पुनरयमुभशब्दो दिवचनटाविषयः क इदानीमस्यान्यत्र भवति । उभयो ऽन्यत्र ॥ ९॥ उभयशदो ऽस्यान्यत्र भाति । उभये देवमनुष्याः । उभयो मणिरिति ।। किं च स्याद्यद्यत्राकज्न स्यात् । कः प्रसज्येत ! कथेदानों काक चोविशेषः । उभशब्दो ऽयं द्विवचनटाविषय इत्युक्तम् । तत्राकचि सत्यकचस्तन्मध्यपतितत्वाच्उक्यत एत- 15 इक्तुं द्विवचनपरो ऽयमिति । के पुनः सति नाय द्विवचनपरः स्यात् । तन द्विवचन- परता वक्तव्या । यथैर तर्हि के सति नाय द्विवचनपर एवमाप्यपि सति नायं दिव वनपर: स्यात् । तत्रापि द्विवचनपरता वक्तव्या, अवचनादापि तत्परविज्ञानम् ! अन्तरेणापि वचनमापि द्विवचनपरो ऽय भविष्यति । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । एकादेशे कृते द्विवचनपरो ऽयमन्तादिवद्भावेन । अवचनादापि तत्परविज्ञानमिति चेत्के पि तुल्यम् ॥ १०॥ अवचनादापि तत्परविज्ञानमिति चेके ऽप्यन्तरेण वचनं द्विवचनपरो भविष्यति । कथम् । स्वार्थिकाः प्रत्ययाः कृतितो विशिष्टा भवन्तीति प्रकृतिमहणेन स्यायिका- नामपि ग्रहणं भवति ।। भय भरतः सर्वनामले कानि प्रयोजनानि । भवतो कच्छेपास्वानि ॥ ११ ॥ भरतो कपात्वानि प्रयोजनानि | अफन् । मरकान् । शेपः । स च 20 25 12 ·। व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [ म० १.१.६. भवांथ भवन्तौ | आत्वम् | भवादृगिति ॥ किं पुनरिदं परिगणनमाहोस्विदु- दाहरणमात्रम् | उदाहरणमात्रमित्याह । तृतीयादयोऽपि होप्यन्ते | सर्वनामस्तृतीया च [२.३.२७] । भवता हेतुना । भवतो हेनोरिति ।। विभापा दिवसमासे बहुव्रीहौ ॥१।१।२८॥ 5 दिग्ग्रहणं किमर्थम् । न बहुग्रीहौ [१.१.२९] इति प्रतिषेधं वक्ष्यति । तत्र न ज्ञायते क विमापा क प्रतिषेध इति । दिग्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति | दिगुपदिष्टे विभाषान्यत्र प्रतिषेधः ।। अथ समासग्रहणं किमर्थम् । समास एव यो बहुव्रीहिस्तत्र यथा स्याद्वहुव्रीहिबद्भावेन यो बहुव्रीहिस्तत्र मा भूदिति । दक्षि- णदक्षिणस्यै देहीति ॥ अथ बहुव्रीहिग्रहणं किमर्थम् । द्वन्दे मा भूत् । दक्षिणोत्तर- 10 पूर्वाणामिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । द्वन्द्वे च [ १.१.३१ ] इति प्रतिषेधो भवि- प्यति । नाप्राप्ने प्रतिषेध इयं विभापारभ्यते सा यथैव न बहुव्रीहावित्येतं प्रतिषेधं वाधत एवं इन्वे चेत्येतमपि वाधेत । न वाधते | किं कारणम् । येन नाप्राप्ने तस्य वाधनं भवति । न चापामे न बहुव्रीहावित्येतस्मिन्प्रतिषेध इयं विभापारभ्यते इन्द्रे चेत्येतस्मिन्पुनः प्राप्ने चाप्राप्ने च }] अथवा पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्वाधन्त 15 इत्येयमियं विभाषा न बहुव्रीहावित्येतं प्रतिपेधं वाधिष्यते इन्दे चेत्येतं प्रतिपेधं न वाधिप्यते ॥ अथवेदं तावदयं प्रष्टव्यः । इह कस्मान भवति । या पूर्वा सोत्तरा- स्योन्मुग्धस्य सोऽयं पूर्वोत्तर उन्मुग्धः । तस्मै पूर्वोत्तराय देहीति । लक्षणप्रतिपदो- क्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । यद्येव नार्थो बहुव्रीहिग्रहणेन । द्वन्द्वे कस्मान भवति | लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति ॥ उत्तरार्थ तर्हि बहुव्रीहिमहणं कर्तव्यम् । 20 न कर्तव्यम् । क्रियते तत्रैव न बहुव्रीहाविति | द्वितीयं कर्तव्यम् । बहुव्रीहिरेव यो बहुव्रीहिस्तत्र यथा स्याद्बहुव्रीहिवद्भावेन यो बहुव्रीहिस्तत्र मा भूत् । एकैकस्मै देहि । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । समास इति वर्तते तेन बहुव्रीहिं विशेषयिष्या- मः । समालो यो बहुव्रीहिरिति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् | अवयवभूतस्यापि बहु- ग्रीहेः प्रतिषेधो यथा स्यात् । इह मा भूत् । यस्खमन्तरमेषां त इमे वखान्तराः । वसनमन्तरमेषां त इमे बसनान्तराः । वस्त्रान्तराश्च वसनान्तराथ वखान्तरवसना- न्तराः ॥

·पा० ११२८ २९ ] ॥ व्याकरणमाभाप्पय । ९१ । न बहुव्रीही ॥१।१।२९ ॥ किमुदाहरणम् | मियविश्वाय । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सर्वाचन्तस्य यहुनीहे प्रतिषेधेन भवितव्यम् । त्यनि चैतत्' । बहनीही सर्वनामसख्ययोरुपसख्यान- मिति । तत्र विश्वप्रियायेति भवितव्यम् ।। इदं तर्हि । व्यन्याय व्यन्याय । ननु चात्रापि सर्वनाम पर पूर्वनिपातेन भवितव्यम् । नैष दोष । वक्ष्यत्येतत् । सख्यासर्व- 5 नाम्रोर्यों बहुनीहिः परत्वात्तत्र सख्याया पूर्वनिपातो भवतीति । इद चाप्युदाहर- णम् । प्रियविश्वाय | ननु चोक्त विश्वप्रियायेति भवितव्यमिति । वक्ष्यत्येतत्वा प्रियस्येति ।। न खल्वप्याश्यं सर्वाद्यन्तस्यैर बहुमीहे. प्रतिषेधेन भवितव्यम् । किं नाह। असाधन्तस्यापि भवितव्यम् । किं प्रयोजनम् ।अकज्मा भूदिति । किं च स्या- पपत्राकच्स्यात् । को न स्यात् । कथेदानी काकचौविशेष ! व्यञ्जनान्तेषु विशेष । 10 अहक पितास्य मकपितृक बक पितास्य कपितृक इति पामोति । मत्कपि- तृक बकपितृक इति चेप्यते । कय पुनरिच्छतापि भयता वहिरङ्गेण प्रतिषेधेना- न्तरगो विधेि शक्यो याथितुम् । अन्तरङ्गानपि विधीन्वहिरगोविधिर्वाधते गोम- प्रिय इति यया | क्रियते तत्र यत्न प्रत्ययोत्तरपदयोध [७.२९८] इति । ननु चेहापि क्रियते न बहुनीहाविति । अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । प्रिय-15 विश्वाय । उपसर्जनप्रनिषेधेनाप्येतसिद्धम् ॥ भय खल्वपि बहुनीहिरस्त्येव माथ- मकल्पिको यस्मिन्नैकपद्यमैकस्वर्यमेकविभक्तिकत्व च । अस्ति तादर्थ्यात्ताच्छब्ध बहुनीयानि पदानि बदुनीहिरिति । तद्यत्तादत्तिाच्छन्य तस्येद ग्रहणम् ।। गोन- दयि आह । 20 अकस्वरी तु कर्तव्यो प्रत्यङ्ग मुक्तसशयो । त्वकपितृक मकपितृक इत्येव भवितव्यमिति ।। प्रतिषेधे भूतपूर्वस्योपसख्यानम् ॥ १॥ प्रनिषेधे भूतपूर्वस्योपसख्यानं कर्तव्यम् । आद्यो भूतपूर्व आढ्यपूर्ण । - बचपूर्वाय देहीति ॥

·॥ न्याकरणमहामाप्यम् । [म० १.१.६. प्रतिपेधे भूतपूर्वस्योपसंख्यानानर्थक्यं पूर्वादीनां व्यवस्थायामिति वचनात् ॥ २॥ प्रतिषेधे भूतपूर्वस्योपसंख्यानमनर्थकम् । किं कारणम् । पूर्वादीनां व्यवस्थाया- मिति वचनात् । पूर्वादीनां व्यवस्थायां सर्वनामसंज्ञोच्यते न चात्र व्यवस्था ग- 5 म्यते ॥ तृतीयासमासे ॥ १।१ । ३० ॥ समास इति वर्तमाने पुनः समासग्रहणं किमर्थम् | अयं तृतीयासमासो ऽस्त्येव प्राथमकल्पिको यस्मिन्नैकपद्यमैकस्वयमेकविभक्तिकत्वं च । अस्ति तादर्थ्यात्ताच्छ- व्यं तृतीयासमासानि पदानि तृतीयासमास इति । तद्यत्तादात्ताच्छब्धं तस्येदं 10 महणम् ।। अथवा समास इति वर्तमाने पुनः समासग्रहणस्यैतत्प्रयोजनं योगाङ्गं यथोपजायेत | सति योगाङ्गे योगविभागः करिष्यते । तृतीया । तृतीयासमासे सर्यादीनि सर्वनामसंज्ञानि न भवन्ति ! मासपूर्वाय देहि । संवत्सरपूर्वाय देहि । ततो ऽसमासे ! असमासे च तृतीयायाः सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि न भवन्ति | मा- सेन पूर्वाय देहि ।। 15 विभापा जसि ॥१।१।३२ ॥ जसः कार्य प्रति विभापाकज्झि न भवति ।। . पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् ॥१।१।३४॥ 20 अवरादीनां च पुनः सूत्रपाठे ग्रहणानर्थक्यं गणे पठितत्वात् ।। १॥ भवरादीनां च पुन• सूत्रपाठे ग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् | गणे पठिनत्वात् । गणे येतानि पद्यन्ते । कथ पुनर्ज्ञायते स पूर्वः पाठो ऽयं पुनःपाठ इनि | नानि हि पूर्वा- दानीमान्यवरादीनि । इमान्यपि पूर्वादीनि । एव तर्खाचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति स पूर्णः पाठो ऽय पुन.पाठ इति यदय पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा [७ १.१६] इनि नरपरण ·पा० १.१.३०-३६.] ॥ व्याकरणमराभाप्यम् ।। करोति । नवैव हि पूर्वादीनि ॥ इदं ताई प्रयोजनं व्यवस्थायामसंज्ञायामिति वक्ष्यामीति | फ्तदपि नास्ति प्रयोजनम् । एवंविशिष्टान्येवैतानि गणे पद्यन्ते ॥ इदं तार्ह प्रयोजनं यादिपर्युदासेन' पर्युदासो मा भूदिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिपियति नैपां यादिपर्युदासेन पर्युदास्रो भवतीनि यदयं पूर्वत्रासिद्धम् [८.२.१] इति निपातनं करोति । वार्तिककारश्च पठति जहभावादिने चैदुत्तर- 5 वाभावादपवादप्रसङ्ग इति । इदं तर्हि प्रयोजनं जसि विभापां वक्ष्यामीति ॥ समज्ञातिधनाख्यायाम् ॥१।१।३५ ।। आख्यामहणं किमर्थम् ! ज्ञातिधनपर्यायवाची यः स्वशम्दस्तस्य यथा स्यादिह मा भूत् । स्वे पुत्राः स्वाः पुत्राः । स्वे गावः स्वा गावः ।। अन्तरं बहियोंगोपसंव्यानयोः ॥ १।१ । ३६ ।। 10 उपसंव्यानग्रहणमनर्थक बहियोगण कृतत्वात् ॥ १॥ उपसंन्यानमहणमनर्यकम् । किं कारणम् । बहियोगेण कृतवान् । बहियोग इत्येव सिद्धम् ॥ न वा शाटकयुगाद्यर्थम् ॥२॥ न वानर्थकम् । किं कारणम् । शाटकयुगाद्यर्थम् । शाटकयुगाद्यर्थ नदिं व-15 क्तव्यं यत्रैतन्न ज्ञायते किमन्तरीयं किमुत्तरीयमिति ।। अत्रापि य एप मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति निर्धानं तस्य भवंतीदमन्तरीयमिदमुत्तरीयमिति ।। अपुरीति वक्तव्यम् ॥ इह मा भूत् । अन्तरायां पुरि वसतीति ॥ वाप्रकरणे तीयस्य डिसूपसंख्यानम् ॥ ३॥ वाप्रकरणे तीयस्य डिस्पसंख्यानं कर्तव्यम् । द्वितीयायै द्वितीयत्यै । नृती-20 याय तृतीयस्यै । विभाषा दिनीयातृतीयाभ्याम् [७.३.११५] इत्येतन वक्तव्य भवति । किं पुनरत्र ज्यायः 1 उपसंख्यानमेवात्र ज्यायः । इदमपि सिद्धं भवति । द्वितीयाय द्वितीयस्मै । तृतीयाय तृतीयस्मै ।।

·९४ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.१.६. स्वरादिनिपातमव्ययम् ॥ १।१।३७ ॥ किमर्थं पृथग्रहणं स्वरादीनां क्रियते न चादिप्येव पोरन् । चादीनां वा असत्त्ववचनानां निपातसंज्ञा स्वरादीनां पुनः सत्त्ववचनानामसत्ववचनानां च ॥ अथ किमर्थमुभे संज्ञे क्रियेते न निपातसंज्ञैव स्यात् । नैवं शक्यम् | निपात एका- 5 जनाङ [१.१.१४] इति प्रगृह्यसंजोक्ता सा स्वरादीनामप्येकाचां प्रसज्येत । एवं त- यव्ययसं वास्तु । नचा शक्यम् | वक्ष्यत्येतत् । अव्यये नकुनिपातानामिति ।। तद्रीयसा न्यासेन परिगणनं कर्तव्यं स्यात् ।। तस्मात्पृथग्रहणं कर्तव्यम् । उभे च सजे कर्तव्ये || 10 तद्वितश्चासर्वविभक्तिः ॥ १।१ । ३८ ॥ असर्वविभक्तावविभक्तिनिमित्तस्योपसंख्यानम् ॥ १॥" असर्वविभक्तावविभक्तिनिमित्तस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । नाना विना | किं पुनः कारणं न सिध्यति । सर्वविभक्तिीविशेषात् ॥ २॥ सर्वविभक्तिर्येष भवति । किं कारणम् | अविशेषेण विहितत्वात् ।। 15 बलादीनां चोपसंख्यानम् ॥ ३॥ बलादीनां चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । तत्र यत्र | ततः यतः । ननु च विशेषणेते विधीयन्ते । पञ्चम्यास्तसित् [५.३.७] सप्तम्यास्रल् [१०] इति । वक्ष्यत्येतत् । इतराभ्यो ऽपि दृश्यन्ते [१४] इति ॥ यदि पुनरविभक्तिः शम्दो ऽव्ययसंज्ञो भव- तीत्युच्येत । अविभक्तावितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः ॥ ४ ॥ अविभक्ताक्तिरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः संज्ञायाः | केतरेतराश्रयता | सत्यवि- भक्तित्वे संशया भवितव्यं संज्ञया नाविभक्तित्वं भाव्यते तदितरेतराभयं भवति । इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पन्ते ।। 20 १.१.१..

·पा० १.१.३७.३८.] व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १५ अलिङ्गमसंख्यमिति वा ॥५॥ अथवालिङ्गमसंख्यमव्ययसंजं भवतीति वक्तव्यम् । एवमपीतरेतराभयमेव भवति । केतरेतराश्रयता । सत्यलिङ्गासंख्यत्वे संशया भवितव्यं संशया चालि- जासंख्यत्वं भाव्यते तदितरेतराभयं भवति । इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्र- कल्पन्ते । नेदं वाचनिकमलिङ्गनासंख्यता च । किं नार्ह | स्वाभाविकमेतत् ।। तद्यथा । समानमीहमानानां चाधीयानानां च केचिदधैर्युज्यन्ते ऽपरे म । नत्र किमस्माभिः कर्तुं शक्यम् । स्वाभाविकमेतत् || तर्हि वक्तव्यमलिङ्गमसंख्यमिति । न वक्तव्यम् । सिहं तु पाठात् ।।६।। पागदा सिद्धमेतत् । कथं पाठः कर्तव्यः । तसिलादयः प्रापाशपः । शस्त्र- 10 भृतयः प्रासमासान्तेभ्यः । मान्तः । कृत्वोर्थः । नसिवती । नानासाविति ।। अथवा पुनरस्त्वविभक्तिः शब्दो ऽव्ययसंज्ञो भवतीत्येव । ननु चोक्तमवि- भक्तावितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिरिति । नेप दोपः । इदं तावदयं प्रष्टव्यः । यद्यपि तावद्दयाकरण विभक्तिलोपमारभमाणा अविभक्तिकाञ्शब्दान्मयुनते ये त्वेते वै- याकरणेभ्यो ऽन्ये मनुष्याः कथं ते विभक्तिकाञ्शब्दान्प्रयुञ्जत इति । अभिज्ञाच 15 पुनौकिका एकत्वादीनामानाम् । आतथाभिज्ञा अन्येन हि यस्तैनक गां क्रीण- न्यन्येन द्वावन्येन त्रीन् । अभिज्ञाश्च न च प्रयुञ्जते । तदेतदेवं संदृश्यतामर्थरू- पमेवैतदेवंजातीयकं येनात्र विभक्तिर्न भवतीति । तथाप्येतदेवमनुगम्यमानं दृश्य- ताम् । किंचिदव्ययं विभत्त्यर्थप्रधानं किंचिक्रियामधानम् । उनविरिति विभ- ज्यर्थप्रधानं हिरुक्थगिति क्रियाप्रधानम् । तद्धितश्चापि कचिद्विभक्त्यर्थप्रधान: 20 कश्चिक्रियाप्रधानः । तत्र यत्रेति विभत्स्यर्थप्रधानो नाना विनेति क्रियाश्धानः । न चैतयोरर्थयोलिङ्गसंख्याभ्यां योगो ऽस्ति ।। अथाप्यसर्वविभक्तिरित्युच्यत एवमपि न दोषः । कथम् । इदं चाप्यद्यत्वे तिबहु क्रियत एकस्मिन्नेकवचनं द्वयोर्दिवचन बहुषु बहुवचन मिति" । कथं तर्हि । एकवचनमुत्सर्गः करिष्यते तस्य द्विबहोर्ययोईिवचनबहुवचने वाधके भविष्यतः 11 25 न चाप्येवं विग्रहः करिष्यते । न सर्वा असर्वाः ! असर्वा विभक्तयो ऽस्मादिति । कथं तार्ह । न सर्वासर्वा | असर्वा विभक्तिरस्मादिति । त्रिकं पुनर्विभक्तिसंशम् || ·१६ 5 || व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० १.१.६. एवं गते कृत्यपि तुल्यमेतन्मान्तस्य कार्य ग्रहणं न तत्र । तत. परे चाभिमता न कार्यास्त्रय: कृदा ग्रहणेन योगाः ॥ कृत्तद्धितानां ग्रहणं तु कार्य संख्याविशेष यभिनिभिताये । तेषां प्रतिषेधो भवतीति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । एको द्वौ बहव इति । तस्मात्स्वरादिग्रहणं च कार्य कृत्तद्धितानां ग्रहणं च पाठे ॥ पाउनेयमव्ययसंज्ञा क्रियते सेह न पामोति | परमोच्चैः परमनीचैरिति । तदन्त- विधिना भविष्यति । इहापि तर्हि पामोति | अत्युचैः अत्युच्चैसी अत्युचैस इति । उपसर्जनस्य नेति प्रतिषेधो भविष्यति । स तार्ह प्रतिषेधो वक्तव्यः। न वक्तव्यः । सर्वनामसज्ञायां प्रकृतः प्रतिपेधा इहानुवर्तिष्यते । स वै तत्र प्रत्याख्यायते | यथा 10 स तत्र प्रत्याख्यायत इहापि तथा शक्यः प्रत्याख्यातुम् । कथ स तत्र प्रत्याख्या- यते । महतीयं संज्ञा क्रियत इति । इयमपि च महती संज्ञा क्रियते | संज्ञा च नाम यतो न लघीयः । कुत एतत् । लयर्थ हि संज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः संज्ञायाः करण एतत्प्रयोजनमन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायेत । न व्यतीत्यव्ययमिति । क पुनर्न व्येति । स्त्रीपुंनपुंसकानि सत्त्वगुणा एकत्वदित्यवहुत्वानि च । एताना- 15 केचिद्वियन्ति केचिन पियन्ति | ये न वियन्ति तदव्ययम् ।। सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिः । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ कृन्मेजन्तः ॥ १ । १ । ३९ ॥ कथमिदं विज्ञायते । यो मान्त इति । आहोस्थित्कृदन्तं यन्मान्तमिति । कि नातः । यदि विज्ञायते कृयो मान्त इति कारयांचकार हारयांचकारेत्यत्र न पामोति। अथ विज्ञायते कृदन्त यन्मान्तमिति प्रनामो प्रतामः अत्रापि पामोति | यथेच्छसि तथा- स्तु ।। अस्तु नायकृद्यो मान्त इति । कय कारयांचकार हारयांनकारेति । किं पुनर. प्राध्ययसंशया प्रार्यते । अव्ययात् [२.४.८२] इति तुग्यया स्यात् । मा भूदेयम् । आमः [२.४.८१] इत्येय भविष्यति । न सिध्यति | लिमहण तत्रानुनते । लिप- रहणं नियतिप्यते । यदि निवर्तते प्रत्ययमात्रस्य तुमामोति । इप्यते न प्रत्ययमा- त्रस्य | आतभेष्यत एवं वाह नानुप्रयुज्यते लिटि [३ १ ४०] इनि । यदि न परययगारस्य लुग्भ नि ना एनदुपपन भनि || अया पुनरस्नु दन्त 20 ·२७ 5 10 पा० १.५.३९ ] ।। प्याकरणमहामाप्यम् ।। यन्मान्तमिनि । कथ पनामी प्रताग इति । आचार्यप्रवृत्निगियति न प्रत्ययलक्ष- नाव्ययसंज्ञा भवतीति यदयं प्रशान्मा स्वरादिपु पठति ।। फन्मेजन्तश्चानिकारोकारप्रतिः ।। १ ।। कृन्मे जन्तभानिकारोकारप्रकृमिरिति वक्तव्यम् । हर मा भृत् । आधये आधे । की चिकीर्पोरिन । अनन्यमरूतिरिति वा ।।२।। अथवानन्यप्रकृतिः कृदव्ययसंज्ञो भरतीति वक्तव्यम् ॥ किं पुनरत्र ज्यायः । अनन्यप्रकृति पननमे ज्यायः। इदमपि सिद्धं भवति । कुम्भकारेभ्यः नगरकारेभ्य दति ॥ तर्हि वक्तव्यम् । न वा सनिपातलक्षणो बिधिरनिमित्तं तद्विघातस्य ॥ ३॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । सनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विधानस्ये- त्येपा परिभाषा कर्तव्या ॥ कः पुनरत्र विशेष एशा या परिभाषा क्रियेतानन्यपक्र- निरिनि वोच्येत । अवश्यमेपा परिभाषा कर्तव्या । बहून्येनस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि | कानि पुनस्तानि । प्रयोजन इववं तुम्विधेमणिकुलम् ॥५॥ पामगि कुलम् सेनानिकुलमित्यत्र पवे कृने स्वस्य पिनि कृति तुग्भव- नीति तुपामोति । सनिपातलक्षणो विधिरनिमित्त तद्विघातस्येति न दोषो भवति ।। नेतदस्ति प्रयोजनम् । बहिरङ्ग हस्त्रत्वमन्तरगस्तुक् । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे।। नलोपो वृत्रहभिः ॥ ५॥ वृत्रहमि भ्रूणहभिरित्यत्र नलोपे कृते इस्पस्य पिति कृति तुग्भवतीति तुक् 20 प्रामानि । संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्त तद्विघातस्येति न दोषो भवति || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । असिद्धो नलोपः । तस्यासिद्धत्वान्न भविष्यति ।। उदुपधत्वमकित्वस्य निकुचिते ॥ ६ ॥ उदुपधत्वमकित्वस्यानिमित्तम् । क्व । निकुचिने | निकुचित इत्यत्र नतोपे कृत, उदुपधाद्भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम् [१२ २१] इत्यावर प्रामोति । 25 15 १८२२ 13x ·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ।। संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति न दोषो भवति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | अस्त्वत्राकित्त्वम् | न धातुलोप आर्धधातुके [१.१.४] इति प्रतिषेधो भविष्यति || 10 नाभावो यनि दीर्घत्वस्यामुना ॥७॥ नाभावो यत्रि दीर्घत्वस्यानिमित्तम् । क | अमुना | नाभावे कृते ऽतो दी| यबि सुपि च [७.३ १०१,१०२] इति दीर्घत्वं प्रामोति । संनिपातलक्षणो विधि- रनिमित्तं तद्विघातस्येति न दोपो भवति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यत्ये- तत् । न मु टादेश इति ।। आवं कित्त्वस्योपादास्त ॥ ८॥ आवं कित्त्वस्यानिमित्तम् । क | उपादास्तास्य स्वरः शिक्षकस्येति । आत्त्वे कृते स्थावोरिच [१.२.१७] इतीत्वं प्रामोति । संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति न दोपो भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । उक्तमेतत् । दीडः प्रतिषेधः स्थाप्योरित्त्व इति ॥ तिसृचतसृत्वं हीविधेः ॥९॥ तिसृचतसृत्वं डीविधेरनिमित्तम् । क | विस्रस्तिष्ठन्ति | चनस्रस्तिष्ठन्ति | निसृ- चतसृभावे कृत अनेभ्यो डीप् [४.१.५] इति डीप्पामोति । संनिपानलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति न दोपो भवति || एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | भाना- र्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति न तिसृचतसृभाये कृते डीम्भवतीति यदयं न निसृचतसृ [६.४.४] इति नामि दीर्घवप्रतिषेधं शास्ति । इमानि तर्हि प्रयोजनानि । शतानि सहस्राणि । नुमि कृते प्णान्ता पट् [२.१.२४] इति पसशा पामोति । संनिपातलक्षणो विपिरनिमित्तं नहिघातस्येति न दोपो भवति ॥ शकटौ परती | भत्त्ये कृते" ऽतः [४.१.५ इनि टामामोनि । संनिपानलक्षणो विधिरनिमित्तं नहिघातस्येति न दोपो भयति ।। येप ज्योप । गुणे कृत इनादेश गुरुमतोऽनृच्छः [३.१.३६] इत्याम्मामोति । संनिपातलक्षणो विषि- अरनिगि नझिपानस्यति न दोपो भयति ।। 15 20 11...

·पा० १.१.३९.] व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ । 10 तस्य दोषो वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्य ।। १०॥ तस्यैतस्य लक्षणस्य दोषो वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्यानिमित्तं स्यात् । क । अत इन् [४.१.९५] । दातिः प्लाक्षिः न प्रत्ययः संनिपातलक्षणः । भङ्ग- संज्ञा तीनिमित्तं स्यात् ॥ आवं पुग्विधेः क्रापयति ॥ ११ ॥ भायं पुग्विधरनिमित्तं स्यान् ! क । क्रापयतीति || पुग्णस्वत्वस्यादीदपत् || १२॥ पुग्नस्वत्वस्यानिमित्तं स्यात् । क । भदीदपदिति ।। स्यदाद्यकारष्टाबिधेः ॥ १३॥ त्यदायकारटाविधानिमित्तं स्यात् । क । या सा ।। इविधिराकारलीपस्य पपिवान् ॥ १४ ॥ इद्धिधिराकारतोपस्यानिमित्तं स्यात् । क | पपिवान् तस्थिवानिति || मतुब्बिभक्त्युदात्तत्व पूर्वनिघातस्य ।। १५॥. मनुविभत्त्युदात्तत्वं पूर्वनिघातस्यानिमित्तं स्यात्" । क | अमिमान् वायु- मान् । परमवाचा परमवाचे ॥ नदीहस्वखं सबुद्धिलोपस्य ॥ १६ ।। नदीहस्यत्वं संबुद्धिलोपस्यानिमित्तं स्यात् । क । नदि कुमारि किशोरि ब्राह्मणि ग्रमबन्धु । इस्वत्वे कृत एहस्वात्संबुद्धरिति लोपो न प्रामोति । मा भूदेवम् । उचन्तादित्येवं # भविष्यति | न सिध्यति । दीर्घादित्युच्यते हुस्वान्ताम न पामोति । इदमिह संप्रधार्यम् । हस्वस्व क्रियतां संवृद्धिलोप इति किमत्र कर्न- 20 व्यम् । परत्वाद्रस्वत्वम् । नित्यः संबुद्धिलोपः । कृतेऽपि हस्वत्वे प्रामोत्यकृते ऽपि । अनित्यः संवृद्धिलोपः । न हि कृते स्वत्वे मामोति । किं कारणम् । सनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विधातस्येति ।। एते दोषाः समा भूयांसो वा तस्मानार्थो नया परिभाषया ! न हि दोषाः सन्तीति परिभाषा न कर्तव्या लक्षणं वा न प्रणेयम् । न हि भिक्षुकाः सन्तीति 25 15 *१५८ १४.१३ 8.३३६,४१. ||.२१०२, ४.१४ ११.६४४. **६११०६, १९९७ १५८ 1.३१..,६१६९. १८.

·१० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.६. स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते न च मृगाः सन्तीति यवा नोप्यन्ते । दोषाः खल्वपि साकल्येन परिगणिताः प्रयोजनानामुदाहरणमात्रम् | कुत एतत् । न हि दोषाणां लक्षणमस्ति । तस्माद्यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि तदर्थमेपा परिभाषा कर्तव्या प्रतिविधेय दोषेषु ।। अव्ययीभावश्च ।। १ ।१।४१ ॥ 5 अव्ययीभावस्याव्ययत्वे प्रयोजन लुग्मुखस्वरोपचाराः ॥ १ ॥ अव्ययीभावस्याव्ययत्वे प्रयोजन किम् । लुग्मुखस्वरोपचाराः ॥ लुक् । उपामि प्रत्यामि | अव्ययात् [२.४.८२] इति लुक्सिद्धो भवति ॥ मुखस्वरः । उपामिमुखः प्रत्यग्निमुखः । नाव्ययदिक्शम्दगोमहत्स्थूलमुष्टिपृथुवत्सेभ्यः [६.२.१६८] इति 10 प्रतिषेधः सिद्धो भवति || उपचारः । उपपयःकारः उपपयःकाम इति । अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीप्वनव्ययस्य [८३ ४६ ] इति प्रतिषेधः सिद्वो भवति ।। किं पुनरिदं परिगणनमाहोस्त्रिदुदाहरणमात्रम् । परिगणनमित्याह ॥ अपि खल्वप्याहुः । यदन्यदव्ययीभावस्याव्ययकृत प्रामोति तस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इति । किं पुनस्तत् । परागवद्भावः । परागवद्भावे व्ययप्रतिषेधश्वोदित* उच्चैरधीयान 15 नीचैरधीयानेत्येवमर्थम् । स इहापि प्रामोति । उपाध्यधीयान प्रत्यम्यधीयान ॥ अकच्यव्ययमहर्ण क्रियता उधसः नीचकैरित्येवमर्थम् । तदिहापि प्रानोति । उपाग्निकम् प्रत्यानिकमिति ।। मुम्यव्ययप्रतिपेध उच्यते। दोपामन्यमहः दिवामन्या रातिरित्येवमर्थम् । स इहापि पामोति । उपकुम्भमन्यः उपमणिकमन्यः ॥ अस्य वावव्ययप्रतिपेध उच्यते। दोपाभूतमहः दिवाभूना रात्रिरित्येयमर्थम् | स इहापि 20 पामोति । उपकुम्भीभूतम् उपमणिकीभूतम् ।। यदि परिगणनं क्रियते नार्थो व्ययीभावस्याव्ययसशया । कय यान्यव्ययी- भावस्याध्ययत्ये प्रयोजनानि | नेतानि सन्ति ! यत्तायदुच्यते लुगिस्यानार्यमवृ. तिर्शापयति भयस्यन्ययीभायाप्मुगिति यदय नाध्ययीभायादतः [२.४.८३] इगि प्रतिषेधं शास्ति । उपचारः । अनुत्तरपदस्थस्येति वर्तते । तर मुखस्यर एकः प्रयोगयति न के प्रयोजन योगारम पयोजयति । यद्येनारसयोजन स्यालगाय भूयामाणयानव्ययीभायानि ।। 11.

·10 न वेति विभाषायामर्थसज्ञाकरणम् ॥ १॥AMBRARTY पा० १.१.४१.४४.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। शि सर्वनामस्थानम् ॥१।१।४२॥ सुडनपुंसकस्य ॥२।१।४३॥ शि सर्वनामस्थान मुडनपुंसकस्येति चेन्जसि शिप्रतिपेधः ॥ १॥ शि सर्वनामस्थानं मुडनपुंसकस्येति चेजसि शेः प्रतिषेधः पामोति । कुण्डानि तिष्ठन्ति । पनानि तिष्ठन्ति ॥ असमर्थसमासचायं द्रष्टव्यो ऽनपुंसकस्येनि | न हि नो नपुंसकेन सामर्थ्यम् । केन तर्हि । भवतिना | न भवति नपुसकस्येति !! यत्तावदुच्यते शि सर्वनामस्थानं मुडनपुंसकस्येति चेजसि शिप्रतिषेध इति । नाप्रतिषेधात् ॥ नायं प्रसज्यप्रतिषेधो नपुसकस्य नेति । किं तर्हि । पर्युदासो ऽयं यदन्यनपुसकादिति | नपुंसके व्यापारः । यदि केनचित्यामोनि तेन भविष्यति । पूर्वेण च मामोति ॥ अमार्ग || अथवानन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुन एतत् । अनन्तरस्य विधिर्धा भरति प्रतिषेधो वेति । पूर्वा प्राप्तिरपतिपिद्धा तया भविष्यति । ननु चेय प्राप्तिः पूर्वी प्राप्तिं वाधते । नोत्सहते प्रतिपिद्धा सती वाधितुम् ॥ यदप्युच्यते ऽसमर्थसमासश्चायं द्रष्टव्य इति यद्यपि वक्तव्यो ऽथवैर्हि बनि प्रयोजनानि | कानि | भसूर्यपश्यानि मुखानि । अपुनर्गेयाः सोकाः । अाभोजी 15 ब्राह्मण इति || RISRT न वेति विभापा ॥१।१।४४ न वेति विभापायामर्थस्य संज्ञा कर्तव्या | नवाशब्दस्य यो ऽर्थ स्तस्य संज्ञा भवतीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । शब्दसज्ञायां ह्यासपत्ययो यथान्यत्र ॥ २॥ शब्दसज्ञायां हि सत्यामर्थस्यासंमत्ययः स्याद्यथान्यत्र | अन्यत्रापि शब्दसंज्ञायां शब्दस्य सप्रत्ययो भवति नार्थस्य ] क्वान्यत्र | दाधा प्वपाप् [१.१.२०] तर- VIDYA S.N............. 20 ·। व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० १.१.६. ममपौ पः [२२] इति घुयहणेषु धग्रहणेषु च शब्दस्य संप्रत्ययो भवति नार्थस्य ।। तर्हि वक्तव्यम् | न वक्तव्यम् । इतिकरणो थनिर्देशार्थः ॥ ३ ॥ । इतिकरणः क्रियते सो ऽर्थनिर्देशार्थो भविष्यति । किं गतमेतदितिनाहोस्विच्छब्दा- धिक्यादर्थाधिक्यम् । गतमित्याह । कुतः । लोकतः । तद्यथा । लोके गौरित्यय- माहेति गोशब्दादितिकरणः परः प्रयुज्यमानो गोशब्दं स्वस्मात्पदार्थात्पच्यावयति । सो ऽसौ स्वस्मात्पदार्यात्प्रच्युतो यासावर्थपदार्थकता तस्याः शब्दपदार्थकः सपद्यते । एवमिहापि नवाशब्दादितिकरणः परः प्रयुज्यमानो नवाशब्द स्वस्मात्पदार्थात्प्रच्या- वयति । सोऽसौ स्वस्मात्पदार्थात्पच्युतो यासौ शब्दपदार्थकता तस्या लौकिकमर्थं 10 सप्रत्याययति । न वेति यद्गम्यते न वेति यत्प्रतीयत इति । .. समानशब्दप्रतिषेधः ॥४॥ 15 समानशब्दानां प्रतिषेधो वक्तव्यः | नवा कुण्डिका । नवा घटिकेति । किं च स्याधयेतेषामपि विभाषासंशा स्यात् | विभाषा दिक्समासे बहुव्रीही [१.१ २८] । दक्षिणपूर्वस्यां शालायाम् | अचिरकृतायां सप्रत्ययः स्यात् ।। न वा विधिपूर्वकस्वारप्रतिषेधसंप्रत्ययो यथा लोके ॥५॥ न वेप दोषः । किं कारणम् । विधिपूर्वकत्वात् | विधाय किंचिन वेत्युच्यते । तेन प्रतिषेधवाचिन: संमत्ययो भवति । तयथा लोके । मामो भवता गन्तव्यो न या। नेति गम्यते । अस्ति कारणं येन लोके प्रतिपेधशानिनः सप्रत्ययो भवति । किं कारणम् । विलिड हि भयाप्तीके निर्देशं करोति । मज हि समानलिङ्गो निर्देश: 20 क्रियतां प्रत्यपयाचिनः संमत्ययो भविष्यति । तद्यथा | मामो भवता गन्तव्यो नयः । प्रत्यम इति गम्यते । एतयेय न जानीमः कचिव्याकरणे समानलिनो निर्देशः क्रियन इति । भपि च कामचारः प्रयोक्नुः शम्दानामभिसयन्धे । सद्यया । यथागर्भयता भोक्तध्या नया । यदा ययागूशम्दो मुनिनाभिसंयम्यते भुनिर्नयाशम्देन तदा प्रति- वेधयापिन: संपत्ययो भवति । ययागूर्भयता भोक्तव्या नया | नेति गम्यते । पदा ययागशम्दो नपाराम्देनाभिसंवध्यते न भुजिना ना प्रत्यमपानिनः समाययो भाति । पार्नया मयता भोजष्या । प्रायपेनि गम्यते । म ह प मिापा- ·पा० १.१.४४.] । व्याकरणमहाभाष्यम्।। महणेन सर्यादीन्यभिसंवधीमः । दिक्समासे बहुव्रीही सर्वादीनि विभाषा भवन्तीति । किं तर्हि । भवतिरभिसंबध्यते । दिक्समासे बहुप्रीही सर्वादीनि भवन्ति विभाषेति ।। 5 विध्यनित्यत्वमनुपपन्नं प्रतिषेधसंज्ञाकरणात् ।।६।। विधेरनित्यत्वं नोपपद्यते । शुशाव शुशुवतुः शुशुवुः । शिश्वाय शिश्चियतुः शिश्वियुः । किं कारणम् । प्रतिषेधसंज्ञाकरणात् । प्रतिषेधस्येयं संज्ञा क्रियते । तेन विभाषाप्रदेशेषु प्रतिषेधस्यैव संप्रत्ययः स्यात् ।। सिई तु प्रसज्यमतिषेधात् ॥ ७॥ सिद्धमेतत् । कथम् | प्रसज्यप्रतिषेधात् । प्रसज्य किंचिन वेत्युच्यते । तेनोभयं भविष्यति ।। विपतिपिझं तु ॥८॥ विप्रतिषिद्धं तु भवति । अत्र न ज्ञायते केनाभिप्रायेण प्रसजति केन निवृत्ति करोतीति ।। न वा प्रसङ्गसामर्थ्यादन्यत्र प्रतिषेधविषयात् ॥९॥ 10 न वैष दोषः । किं कारणम् । प्रसङ्ग सामर्थ्यात् । प्रसङ्गसामर्थ्याच विधि- विष्यत्यन्यत्र प्रतिषेधविषयात् । प्रतिषेधसामर्थ्याच प्रतिषेधो भविष्यत्यन्यत्र विधि- 15 विययात् ।। सदेतक सिद्ध भवति | याप्राप्ने विभाषा | या हि प्राप्त कृतसामर्थ्यस्तत्र पूर्वेण विधिरिति कृत्वा प्रतिषस्यैव संप्रत्ययः स्यात् । एतदपि सिद्धम् | कथम् | विभाषेति महती संज्ञा क्रियते । सज्ञा च नाम यतो न लघीयः । कुत एतत् । लवर्थ हि सज्ञाकरणम् | तत्र महत्याः सज्ञायाः करण एतत्प्रयोजनमुभयोः संज्ञा यथा विज्ञायेत नेति च वेति च । नत्र या तावदाने विभाषा तत्र प्रतिषेध्य 20 नास्तीति कृत्वा वेत्यनेन विकल्पो भविष्यति । या हि प्राप्ने विभाषा नबोभयमुप- स्थितं भवति नेति च वेति च । तत्र नेत्यनेन प्रतिषिद्धे वेत्यनेन विकल्पो भविष्य- ति || एवमपि विधिप्रतिषेधयोर्युगपदचनानुपपत्तिः ॥ २०॥ विधिप्रतिषेधयोर्युगपहचनं नोपपद्यते । शुशाव शुशुवतुः शुशुवुः । शिवाय 25 शिश्वियतुः शिश्वियुः । किं कारणम् ।

·१४ व्याकरणमहामाप्यम् ।। मि० १.१.६. भवतीति चेन्न प्रतिषेधः ॥ ११ ॥ भयतीति चेत्प्रतिपेधो न पामोति ॥ नेति चेन्न विधिः ॥ १२ ॥ नेति चेदिपिन, सिध्यति ।। 5 में सिद्धं तु पूर्वस्योत्तरेण वाधितत्वात् ॥ १३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । पूर्वविधिमुत्तरो विधिर्वाधते । इतिकरणो यनिर्देशार्थ इत्युक्तम् ।। ..साध्वनुशासने ऽस्मिन्यस्य विभाषा तस्य साधुत्वम् ।। १४ ।। साध्वनुशासने ऽस्मिशास्त्रे यस्य विभाषा क्रियते स विभाषा साधुः स्यात् । 1 10 समासथैव हि विभाषा तेन समासस्यैव विभाषा साधुत्वं स्यात् । अस्तु । यः साधुः स प्रयोक्ष्यते ऽसाधुन प्रयोक्ष्यते । न चैव हि कदाचिद्राजपुरुष इत्यस्यामवस्थाया- मसाधुस्वमिप्यते । अपि च द्वेधापतिपत्तिः ।। १५ ।। वैध शब्दानामप्रतिपत्तिः । इच्छामथ पुर्विभाषाप्रदेशेषु वैधं शब्दाना प्रतिपत्तिः 15 स्यादिति तच न सिध्यति || यस्य पुनः कार्याः शब्दा विभापासी समासं निर्व- तयति । यस्यापि नित्याः शब्दास्तस्याप्येष न दोषः । कथम् । न विभाषामहणेन साधुत्यमभिसंबध्यते । किं तर्हि । समाससंज्ञाभिसंवध्यते । समास इत्येपा संज्ञा विभाया भवतीति । तद्यथा ! मेध्यः पशुर्विभाषिनः । मेध्यो ऽनवान्विभापित इति । नैनहिवार्यते ऽनशानानद्धानिति । किं तर्हि | आलब्धव्यो नालब्धव्य इति ॥ -- कार्य युगपदन्वाचययोगपद्यम् ॥ १६ ॥ कार्येषु शब्देषु युगपदन्याचयेन च यदुच्यते तस्य युगपहचानना मानोति । नव्य- नव्यानीयरः [३.१.९६] टक् च मण्डकात् [४.१.११९] इति ॥ यस्य पुनरियाः शम्दाः प्रयुत्तानामसौ साधुत्वमन्याचटे | ननु च यस्यापि कार्यास्तस्याप्येष न दोपः । कथम् । प्रत्ययः परो भवतीत्युच्यते न चैकस्याः प्रकृतेरनेकस्य प्रत्यय- स्य युगपत्परत्वेन संभयो अस्ति । नापि ग्रूमः प्रत्ययमाला प्रामोतीति । कि नाई। 20 , ·10 पा० १.१.४४.] व्याकरणमहाभाष्यम्।। कर्तव्यमिति प्रयोक्तव्ये युगपद्वितीयस्य तृनीयस्य च प्रयोगः प्रामोनीति | नैष दोषः । अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः | अर्थ सप्रत्याययिष्यामीति शग्दः प्रयुज्यते | तत्रैकेनो. तत्वात्तस्यार्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यमुत्तार्यानामप्रयोग इति ।। आचार्यदेशशीलने च तद्विषयता || १७॥ आचार्यदेशशीलनेन यदुरयते तस्य तद्विषयता प्रामोति | इको हस्मो इचो । गालयस्य [६.३.६१] पाचामवृद्धारितन्बदतम् [४.१.१६०] इति गालवा एव हस्वान्प्रयुजीरन्माक्षु चैव हि फिन्स्यात् । तद्यथा ! जमदमिर्वा एतत्पञ्चममव- दानमवाद्यत्तस्मानाजामदभ्यः पञ्चायत्तं जुहोति ॥ यस्य पुनर्नित्याः शदा गाल- वमहणं नस्य पूजार्य देशपहणं च कीर्त्यर्थम् । ननु च यस्यापि कार्यास्तस्यापि पूजार्थ गालवयहणं स्यादेशमहर्ण च कीर्त्यर्यम् ।। तत्कीर्तने च दे॒धाप्रतिपत्तिः ॥ १८॥ तत्कीर्तने च वैध शम्दानामप्रतिपत्तिः स्यात् । इच्छामध पुनराचार्यमहणेषु देशप- हणेषु च वेधं शम्दानां प्रतिपत्तिः स्यादिति तच न सिध्यति ।। अशिष्यो वा विदितत्वात् ।। १९।। अशिष्यो वा पुनरय योगः । किं कारणम् । विदितवात् । यदनेन योगेन प्रा- 15 र्यते तस्यार्थस्य विदितत्वात् । ये अप घेता सज्ञां नारभन्ते ते ऽपि विभापेत्युक्ते नि- त्यत्वमवगन्छन्ति | याज्ञिकाः खल्वपि सज्ञामनारममाणा विभाषेत्युक्ते नित्यत्व- मगच्छन्ति । तद्यथा | मेध्यः पशुर्विभापितः । मेध्यो ऽनड्डान्विभाषित इति । भाल- ग्धव्यो नालब्धव्य इति गम्यते || आचार्यः खल्वपि सज्ञामारभमाणो भूयिष्ठमन्यैरपि शरेत मर्थ संप्रत्याययति । बट्टलम् अन्यतरस्याम् उभयथा वा एकेषामिति ॥ अप्राप्त त्रिसशयाः॥२०॥ इन उत्तर या विभाषा अनुक्रमिप्यामो प्राप्ने ना द्रष्टव्या. | किस शयास्तु भवन्ति प्राप्ते जमात उभयत्र वेति || द्वन्द्वे च विभाषा जसि [११३१,३२] ।। माने मात उभयत्र वेति संदेहः । कथ च पाने कय वाषामे कथ वोभयत्र 125 उभयान्दः सर्वादिषु पद्यने तयपश्चायनादेशः क्रियते तेन वा नित्ये पाहे ऽन्यत्र 20 141 ·। व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.१.६. 10 वाप्राप्त उभयत्र वेति । अमाप्ने | अयप्रत्ययान्तरम् । यदि प्रत्ययान्तरमुभयीती- कारो न प्रामोति ! मा भूदेवम् । मात्रच इत्येवं भविष्यति । कथम् । मात्र जिति नेदं प्रत्ययमहणम् । किं तर्हि । प्रत्याहारग्रहणम् । क संनिविष्टानां प्रत्याहारः । मात्रशब्दात्मभृत्यायचचकारात्। । यदि प्रत्याहारमहणं कति तिष्ठन्ति अत्रापि 5 प्रामोति | अत इति वर्तते । एवमपि तैलमात्रा घृतमात्रा भत्रापि प्रामोति । संद- शस्याप्यसंनिविष्टस्य न भविष्यति प्रत्याहारेण पहणम् ॥ ऊोर्विभाषा [१.२.३] माप्ने प्राप्त उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्राप्ते कथं वाप्राप्ने कथं वोमयत्र | असंयोगाग्लिट कित् [१.२.५] इति वा नित्ये माने ऽन्यत्र वाप्राप्त उभयत्र वेति । अप्राप्ने || अन्यद्धि कित्त्वमन्यन्उित्त्वम् । एक चेन्डिल्कितौ ॥ यो डिकिती ततो ऽस्ति संदेहः । अथ हि नाना नास्ति संदेहः । यद्यपि नानैवमपि संदेहः । कथम् । प्रौMवीति । सार्यधातुकमपित् [१.२.४] इति या नित्ये प्रामे ऽन्यत्र वाप्राप्त उभयत्र वेति | अमामे || विभापोपयमने [९.२.२६] ।। प्राप्ने ऽपाम उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्रामे कथं वापा कथं वोभयत्र । गन्धने (१.२.१५] इति वा नित्ये मामे ऽन्यत्र वामाम उभयत्र देति | अप्रा । गन्धन इनि निवृत्तम् ।। अनुपसर्गादा [१ ३.४२] । प्रामे पान उभयत्र वेति संदेहः । कथ च प्रामे कथं वाप्राप्ने कथं चोभयत्र । वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः [१.३.३८] इति या नित्ये प्राप्ते ऽन्यत्र याप्राप्त उभयत्र बेति | अपामे | वृत्त्यादिप्विति निवृत्तम् ।। विभापा वृक्षमृगादीनाम् [२.४.१२] ।। प्राप्त मान उभयत्र येति संदेहः । कथं च माने कथं वाप्राप्ते कथं योभयत्र | 2 जानिरमाणिनाम् [२.४.६] इति या नित्ये प्रामे ऽन्यत्र घामाम उभयत्र येति । अमामे | जातिरमाणिनामिनि निवृत्तम् ।। .. 20 +५.100 ·पा० १.१.४४.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। 5 उपविदजागृभ्यो ऽन्यतरस्याम् (३.१.३८] । पाने प्राप्त उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्राप्त कथं वाप्रामे कथं वोभयत्र | प्रत्ययान्तादिति वा नित्ये प्राप्ते ऽन्यत्र वाप्राप्त उभयत्र वेति | अप्रामे | प्रत्ययान्ता धात्यन्तराणि || दीपादीनां विभाषा [३.१.६१] ।। मामे माम उभयत्र वेति संदेहः । कथं च मारे कथं वापा कथं वोभयत्र । भावकर्मणोः [३.१.६६] इति वा नित्ये प्राप्ने ऽन्यत्र वाप्राप्त उभयत्र वेति । अमाने । कर्तरीति हि वर्तते । एवमपि संदेहो न्याय्ये वा कर्तरि कर्मकर्तरि वेति । नास्ति संदेहः । सकर्मकस्य कर्ता कर्मवद्भवत्यकर्मकाध दीपादयः । अकर्मका अपि वै सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति | कर्मापदिष्टा विधयः कर्मस्थमा- 10 वकानां कर्मस्यक्रियाणां वा भवन्ति कर्तृस्थभावकाथ दीपादयः ।। विभाषाप्रथमपूर्वेषु [३.४.२४] ॥ पाने प्राप्त उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्राप्ते कथं बापाने कथं वोभयत्र । आभीक्ष्ण्ये [३.४.२२] इति या नित्ये प्राप्ने ऽन्यत्र वाप्राप्त उभयत्र वेति । अपामे । भाभीक्ष्ण्य इति निवृत्तम् ।। तृनादीनां विभाषा [६२१६१] || माने मात उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्राप्ते कथं यामाने कथं वोमयत्र । आक्रोशे [६.२.१५८] इति वा नित्ये पाते ऽन्यत्र वाप्राप्त उभयत्र थेति । अपामे | भाकोश इति निवृत्तम् ॥ एकहलादी पूरयितव्ये ऽन्यतरस्याम् [६.३५९] || पाने माम उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्राप्ने कथं वामाने कथं योभयत्र । उदकस्योदः संज्ञायाम् [६.३.५७] इति वा नित्ये प्राप्ते ऽन्यत्र यापान उभयत्र वेति । अमाप्ने । संशायामिनि निवृतम् ।। वादेरिजि पदान्तस्यान्यतरस्याम् [७.३.८,९] || मामे ऽमाम उभयत्र येति संदेहः । कयं च पाने कयं यामागे कयं षोभयत्र । मीति या नित्ये प्राने न्यत्र यामात उभयत्र येति । अप्राप्ने । हीनि निवृत्तम् ।। 15 20 ·१०८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०१.१.६. -- 5 सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा [८.१.२६] ॥ प्रामे प्राप्त उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्राप्ने कथं याप्राप्ने कथं योभयत्र । चादिभिर्योग इति वा नित्ये प्राप्त ऽन्यत्र वाप्राप्त उभयत्र वेति । अप्रामे | चादि- भिर्योग इति निवृत्तम् ॥ ग्रो यडयचि विभापा [८.२.२०,२१] || प्राप्ने मान उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्राप्ने कथ वाप्राप्ने कथं चोभयत्र । यडीति या नित्ये प्राप्ने ऽन्यत्र वामाप्त उभयत्र वेति | अप्राप्ने । यडीति निवृत्तम् ॥ माप्ते च ॥ २१ ॥ इत उत्तर या विभापा अनुक्रमिष्यामः माने ता द्रष्टव्याः । सिशयास्तु 10 भवन्ति प्राप्त प्राप्त उभयत्र येति ॥ विभाषा विप्रलापे [१.३.५०] ॥ पाने प्राप्त उभयत्र येति सदेहः । कयं च प्राप्ने कयं वाप्रामे कथ चोभयत्र । व्यक्तवाचाम् [१.३ ४८] इति या नित्ये प्रामे ऽन्यत्र याप्राप्त उभयत्र वेति | माने । ध्यक्तवाचामिति हि वर्तते ॥ विभापोपपदेन प्रतीयमाने [१.३.७७] ।। प्राप्ने मात उभयत्र येति सदेहः । कयं च प्राप्ने कय थापामे कथं योभयत्र । स्यरितभितः [१.३.७२] इति वा नित्ये प्राप्ने ऽन्यत्र घामाम उभयत्र येति । पाने | स्वरितभित इति हि यतते ।। तिरोऽन्तर्धा विभाषा काज [१.४.७१,७२] ।। पाने प्राप्त उभयत्र येति सदेहः । कथं च मामे कयं वापाने कथं योभयत्र । अन्तर्धायिति या नित्ये प्राप्ते ऽन्यत्र यापान उभयत्र येति | प्रामे | अन्तर्धाविति हियर्तते।। अधिरीश्वरे विभाषा हषि [१.४.९७,९८ ॥ पा मान उभयत्र येति सदेहः । कथं प प्राप्ते कर्य यामाप्ने कथं पोभयत्र । भिर बनि या मिरये प्रामे न्यत्र यामा: उभयत्र येनि प्राधिरतिहियने ।। ... 15 . 20 ·१०९ पा० १.१.४४] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ दिवस्तदर्थस्य विभापोपसर्गे [२.३.५८,५९] ।। प्राप्ते माप्त उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्राप्ते कथं त्रामा कथं बोभयत्र | तदर्थस्येति वा नित्ये प्राप्ते ऽन्यत्र वाप्राप्त उभयत्र वेति । प्राो | तदर्थस्येति हि वर्तते ।। उभयत्र च ॥२२॥ 4 इत उत्तरं या विभाषा अनुक्रमिष्याम उभयत्र ता द्रष्टव्याः । त्रिसंशयास्तु । भवन्ति मामे प्राप्त उभयत्र वेति ।। : हक्रोरन्यतरस्याम् [१.४.५३] ।। प्राप्त प्राप्त उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्राप्ते कथं वाप्राप्ने कथं वोभयत्र । गतिबुद्धिमत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणाम् [१.४.५२) इति वा नित्ये प्राप्ने ऽन्यत्र वाप्राप्त उभयत्र वेति | उभयत्र | प्राप्ने तावत् । अभ्यवहारयति सैन्धवान् अभ्यक- 10 हारयति सैन्धवैः । विकारयति सैन्धवान् विकारयति सैन्धवैः । अप्राप्ने । हरति भारं देवदत्तः हारयति भारं देवदत्तम् हारयति भारं देवदत्तेन । करोति कटं देवदत्तः कारयति कटं देवदत्तम् कारयति कटं देवदत्तेन ।। न यदि विभापा साकाङ्के [३.२.११३,११५] । पाने ऽप्राप्त उभयत्र वेति संदेहः । कथं च पाने कथं वाप्राप्ते कथं वोभयत्र । यदीति वा नित्ये प्राप्मे ऽन्यत्र वामान उभयत्र वेति | उभयत्र । प्रा तावत् | अभि- जानासि देवदत्त यत्कश्मीरेषु वत्स्यामः । यत्कश्मीरेप्ववसाम । यत्तत्रौदनान्भो- क्ष्यामहे | यत्तत्रौदनानभुमहि । अप्राप्ने | अभिजानासि देवदन्त कश्मीरान्गमि- प्यामः । कश्मीरानगच्छाम । तत्रौदनान्भोक्ष्यामहे | नत्रीदनानभुमहि ॥ विभाषा श्वेः [६.१.३०] । प्राप्ने मात उभयत्र येति संदेहः । कथं च प्राप्ने कयं याप्राप्ते कयं योभयत्र । कितीति वा नित्ये प्राप्ने अन्यत्र पापा उभयत्र वेति । उभयत्र । प्राप्ने तायत् । भुभुवनुः शुभुवुः । शिश्चियनुः शिश्वियुः । अपामे । शुशाव भुशविथ | निश्चय शिश्वयिय ।। 15 20 ।

·॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। (म०१.१.६. विभाषा संधुषास्वनाम् [७२२८] ।। संपू_झुपेः प्राप्ने प्राप्त उभयत्र वेति संदेहः । कथं च प्राप्ते कथं वाप्राप्ने कथ वोभयत्र | घुपिरविशम्दने [७.२.२३] इति वा नित्ये प्राप्त ऽन्यत्र वाप्राप्त उभयत्र वेति । उभयत्र । प्राप्ने तावत् । संघुष्टा रज्जु: संघुषिता रज्जः । अमाप्ने । संघुष्टं वाक्यम् संधुपितं वाक्यम् । आपूर्वात्स्वनेः प्राने माम उभयत्र वेति सदेहः । कथं च प्राप्ने कयं वाप्राप्ते कथं वोभयत्र | मनसीति वा नित्ये प्रामे ऽन्यत्र यामाप्त उभयत्र वेति । उभयत्र | माप्ने तावत् । आस्वान्तं मनः आस्वनितं मनः । अप्राप्ते । आस्वान्तो देवदत्तः आस्वनितो देवदत्त इति || इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे 10 पादे पष्ठमाह्निकम् ।।

·पा०११४५ ] !! व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ इग्यणः संप्रसारणम् ॥१।१।४५॥ 5 किमिय वाक्यस्य समसारणसज्ञा क्रियते 1 इग्यण इत्येतवाक्य समसारणसज्ञ भवतीति । आहोस्विर्णस्य । हग्यो यणः स्याने वर्ण स सप्रसारणसज्ञो भवतीति । कश्चात्र विशेष । सप्रसारणसज्ञाया वाक्यसज्ञा वर्णविधि ॥१॥ समसारणसज्ञाया वाक्यसज्ञा चेवर्णविधिन सिध्यति | सप्रसारणात्पर पूर्वो भवति' सप्रसारणस्य दी? भवतीति । न हि वाक्यस्य सप्रसारणसजाया सत्यामेष निर्देश उपपद्यते नाप्येतयो कार्ययो सभवोषस्ति || भस्तु ताई वर्णस्य ।। वर्णसज्ञा चेनिवृत्ति ॥ २॥ वर्णसज्ञा चेन्निवृत्तिनै सिध्यति प्यड सप्रसारणम् [६.१ १३] इति । स एव 10 हि तावदिग्दुर्लभो यस्य सज्ञा क्रियते | अथापि कथचिल्लभ्येत केनासौ यण स्थाने स्यात् । अनेनैव ह्यसौ व्यवस्थाप्यते | तदेतदितरेतराश्रय भवति । इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पन्ते ।। विभक्तिविशेषनिर्देशस्तु ज्ञापक उभयस ज्ञात्वस्य || ३ ॥ यदय विभक्तिविशेपैनिर्देश करोति सप्रसारणात्पर पूर्वो भाति समसारणस्य 15 दीर्घा भवति प्यड सप्रसारणमिति तेन ज्ञायत उभयो सज्ञा भवतीति । यत्ता- यदाह सप्रसारणात्पर पूर्वो भरति सप्रसारणस्य दीर्घा मातीनि तेन ज्ञायते वर्णस्य भवतीति | यदप्याह प्यड सप्रसारणमिति तेन ज्ञायते वाक्यस्यापि सज्ञा भवतीति ।। अथवा पुनरस्तु यास्यस्यैन । ननु नोज सप्रसारणसज्ञाया वाक्यसज्ञा नेपूर्णपि पिरिति । नप दोप । यथा काकाज्जात काक श्येनाजात इयेन एव समसा- रणाजान समसारणम् । यत्तत्सप्रसारणाजान सप्रसारण तस्मात्पर पूर्यो भवति तस्य दीर्थो भवतीति || अयया दृश्यन्ते हि यास्येषु वाक्थैकदेशान्ययुञ्जाना पदेषु न पंदेकदेशान् । याक्येषु तायद्वाक्येकदेशान् । प्रविश पिण्टीम् प्रविश तर्पणम् | पदेषु पैदैकदेशान् । देवदत्तो दत्त सत्यभामा भामेति । एवमिहापि समसारणनित्तारस- मसारणनिर्वृत्तस्येत्येतस्य यस्यार्थे संमसारणासपसारणस्येत्येप याक्येकदेश ।

·5 || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.७. प्रयुज्यते । तेन निवृत्तस्य विधि विज्ञास्यामः । संप्रसारणनिर्वृत्तात्संप्रसारणनिर्वृत्तस्ये- ति ।। अथवाहायं संप्रसारणात्परः पूर्वो भवति संप्रसारणस्य दीर्घो भवतीति न च वाक्यस्य संप्रसारणसंज्ञायां सत्यामेष निर्देश उपपनो नाप्येतयोः कार्ययोः संभ- वो ऽस्ति तत्र वचनाद्भविष्यति । अथवा पुनरस्तु वर्णस्य । ननु चोक्तं वर्णसंज्ञा चेनिर्वृत्तिरिति । नैप दोषः इतरेतरायमात्रमेतचोदितम् । सर्वाणि चेनरेतराश्रयाण्येकत्वेन परिहतानि सिद्धं तु नित्यशब्दत्वादिति । नेदं तुल्यमन्यैरितरेतराश्रयैः । न हि तत्र किंचिदुच्यते ऽस्य स्थाने य आकारैकारौकारा भाव्यन्ते ते वृद्धिसंज्ञा भवन्तीति | इह पुनरुच्यन इग्यो यणः स्थाने वर्णः स संमसारणसंज्ञो भवतीति || एवं तर्हि भाविनीयं संज्ञा 10 विज्ञास्यते । तद्यथा | कश्चित्कंचित्तन्तुवायमाह । अस्य सूत्रस्य शाटकं वयेति | स पश्यति यदि शाटकोन वातव्यो ऽथ वानव्यो न शाटकः शाटको वातव्यथेति विप्रतिपिद्धम् । भाविनी खल्वस्य संज्ञाभिप्रेता स मन्ये वातव्यो यस्मिन्नुते शाटक इत्येतद्भवतीति । एवमिहापि स यणः स्याने भवति यस्याभिनिवृत्तस्य संप्रसारण- मित्येपा संज्ञा भविष्यति ॥ अथवेजादियजादिप्रवृत्तिधैव हि लोके लक्ष्यते यजा- 15 झुपदेशाविनादिनिवृत्तिः प्रसक्ता | प्रयुञ्जने च पुनर्लोका इष्टम् उममिति । ते मन्यामहे ऽस्य यणः स्थान इममिकं प्रयुञ्जन इति । तत्र नस्यासाध्यमिमतस्य शालेण साधुत्वमवस्याप्यने किति साधु यति उिति साधुर्भवतीति ।। आद्यन्तौ टकिती ॥२।१।४६॥ समासनिर्देशो ऽयं तत्र न ज्ञायते क आदिः को ऽन्त इति । तया । अजा- Poनिधनी देनदत्तयज्ञदत्तावित्युक्ने तत्र न ज्ञायते कस्याजा धनं कस्यावय इति । यद्यपि नायलोक एष दृष्टान्तो दृष्टान्तस्यापि पुरुषारम्भो नियनको भयनि । अस्ति चेह कभित्पुरुषारम्भः । अस्तीत्याह । कः । संख्यातानुदेशो नाम। को पुनष्टकितावायन्ती भवतः । आगमावित्याह । युक्तं पुनर्यनित्येषु नाम शन्दे- प्वागमशासन स्यान नित्येषु नाम शम्देपु कटस्थैरपिनालिभिर्भवितव्यमनपायो- पजनविकारिभिः आगमध नामापूर्वः शम्बोपगनः । अय युक्तं यमित्येषु गम्द- प्यादेशाः स्युः । या युक्तम् । शमानगररिह भवितव्यम् । तर शप्पान्तराना- पान्तरस्य पनिपनियुगा | आवेशास्तमगे भविष्यलयमागमकानां मागममाः । TA.

·पा० ११४६] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम।। तत्कथम् । सज्ञाधिकारोऽयम् । आद्यन्तौ चेह सकीयेते टकारककारावितावुदाहियेते। सत्राद्यन्तयोष्टकारककारावितौ सशे भविष्यत । तत्रार्धधातुकस्येवलादे [७२३९] इत्युपस्थितमिद भवत्यादिरिति । तेनेकारादिरादेशो भविष्यति । एतावदिह सूत्रमि- डिति | कथ पुनरियता सुत्रेणेकारादिरादेशो लभ्य । लभ्य इत्याह । कथम् | बहुचीहिनिर्देशात् । बहुमोहिनिर्देशो ऽयम् । इकार आदिरस्येति । यद्यपि तावदत- । छक्यने वक्तुमिह कथ लुड्लङलड्क्ष्वडुदात्त [६ ४७१] इति यत्राशक्यमुदा- त्तग्रहणेनाकारो विशेषयितुम् । तत्र को दोष | अगस्योदात्तत्व प्रसज्येत । नैप दोष । त्रिपदोऽय बहुप्रीहिः । तत्र वाक्य एवोदात्तग्रहणेनाकारो विशेष्यते । अकार उदात्त आदिरस्येति | यत्र तीनुवृत्त्यैतद्भवत्याडजादीनाम् [६ ४ ७२ ] इति । वक्ष्यत्येतत् ! अजादीनामटा सिमिति' ।। भयत्रा यत्तावदय सामान्येन 10 शझोल्युपदेष्टु तत्ताबदुपदिशति प्रकृति ततो वलाद्यार्धधातुक तत पधादिकारम् । तेनाय विशेषेण शब्दान्तर समुदाय प्रतिपद्यते । तद्यथा । खदिरवुर्युरयो । खदिरवुर्युरी गौरकाण्डो सूक्ष्मपर्णी । तत पवादाह कण्टकवान्खदिर इति । तेनासौ विशेषण द्रव्यान्तर समुदाय प्रतिपद्यते ॥ अथवैतयानुपूर्व्याय शब्दान्तरमुपदिशति प्रकृति ततो बलाद्यार्धातुक तत पधादिकार यस्मिस्तस्यागमबुद्धिर्भवति । टकिताराचन्तविधाने प्रत्ययप्रतिषेधः ॥ १॥ कितोरान्तविधाने प्रत्ययस्य प्रतिषेधो वक्तव्य । प्रत्यय आदिरन्तो वा मा भूत् । परेट [३२१६] आतो अनुपसर्गे क [३] इति || परवचनान्सिद्धम् । परवगात्मत्यय आदिरन्तो वा न भविष्यति । परवचनान्सिमिति चेन्नापवादत्वात् ॥ २॥ परवचनास्तिद्धमिति चेत्तन । कि कारणम् | अपवादत्वात् । अपवादो ऽय योग नद्यथा! मिदचोऽन्त्यात्पर [११४७] इत्येष योग स्थानयोगत्वस्या प्रत्ययपरत्य- स्य चापवाद । विपम उपन्यास । युक्त तत्र यदनवकाश मिल्करणं स्थानयोगत्व प्रत्ययपरल च बाधत इह पुनरुभय सायकाशम् । को प्रकाश । टिकरणस्या- वकाश | टित इतीकारो यथा स्याई । किरकरणस्यायवाश । कितीत्या- 23 कारलोपो यथा स्यात् ।। प्रयोजन नाम तहक्तव्य यनियोगत स्यात् । यदि चाय यिोगत पर स्यात्तत एनत्रयोजन स्यात् । कुनो नु खल्वेतद्रिकरणादय परो 15 20 15 ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ' [म० १.१.७. भविष्यति न पुनरादिरिति कित्करणाच परो भविष्यति न पुनरन्त इति । टितः खल्वप्येष परिहारो यत्र नास्ति संभवो यत्परश्च स्यादादिश्च । कितस्वपरिहारः। अस्ति हि संभवो यत्परश्च स्यादन्तश्च । तत्र को दोपः । उपमर्गे घोः किः [३.३.९२] । आध्योः प्रध्योः | नोधात्वोः [६.१.१७५] इति प्रतिषेधः प्रसज्येत । टितथाप्यपरिहारः । स्यादेव ह्ययं टिकरणादादिर्न पुनः परः । क्क तहीदानीमिदं स्याहित ईकारो भवतीति । य उभयवान् | गापोष्टक् [३.२.८] इति ॥ सिद्धं तु षष्ठ्यधिकारे वचनात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । पष्ठ यधिकारे ऽय योगः कर्तव्यः । आद्यन्तो टकितो 10 षष्ठीनिर्दिष्टस्येति ॥ आद्यन्तयोर्वा पष्टयर्थत्वात्तदभावे संमत्ययः॥ ४॥ आद्यन्तयोर्वा पठ्यर्थत्वात्तदभावे पध्या अभावे ऽसंप्रत्ययः स्यात् । मादिर- न्तो या न भविष्यति ।। युक्तं पुनर्यच्छब्दनिमित्तको नामार्थः स्यानार्थनिमित्तकेन नाम शब्देन भवितव्यम् । अर्थनिमित्तक एव शब्दः । तत्कथम् । आद्यन्ती पक्ष्य- । न चात्र पठी पश्यामः । ते मन्यामर आद्यन्तावेवात्र न स्तस्तयोरभाव प- घ्यपि न भवतीति || 15 मिदचो ऽन्त्यात्परः ॥१।१।४७ ॥ 20 किमर्थमिदमुच्यते । मिदचो नत्यात्पर इति स्थानपरमत्ययापवादः ।। १ ।। मिदचो ऽन्त्यात्पर इत्युच्यते स्थानेयोगत्वस्य प्रत्ययपरत्वस्य नापवादः । स्था. नेयोगत्यस्य तावत् । कुण्टानि वनानि । पयांसि यगांसि प्रत्ययपरत्वस्य गि- नगि छिनत्ति भयेदिदं युक्तमुदाहरणं कुण्डानि धनानि यत्र नास्ति संभयो यदय- मचो ऽन्त्यात्परभ स्यात्याने पेति । इदं त्वयुनं पयांसि यशांसीति अस्ति हि संभगो यदगो जरयासरश स्यारस्थाने चपनदपि युनम् । कयम् ।नेश्वर भागा.

·5 पा ० १.१.४५ ॥ व्याकरणमाभाप्यय ।। पयाते नापि धर्मसूत्रकाराः पठन्त्यपवादैरुत्सर्गा वाध्यतामिति । कि तह लौकि- को ऽयं दृष्टान्तः । लोके हि सत्यपि संभवे वाधनं भवति । तद्यथा ! दधि ब्राझ- णेभ्यो दीयतां त कौण्डिन्यायति सत्यपि संभके दधिदानस्य तक्रदान निवर्तक भ- वति । एवमिहापि सत्यपि संभवे ऽत्रामन्यात्परत्वं पष्ठीस्थानेयोगत्वं वाधिष्यते ।। अन्त्यापूर्वो मस्जेरनुषसंयोगादिलोपार्थम् ॥ २ ॥ अन्त्यात्पूर्वो मस्जेमिहक्तव्यः । किं प्रयोजनम् | अनुषगसंयोगादिलोपार्थम् । अनुषगलोपार्थ सयोगादिलोपार्थ च । अनुषगलोपार्थ तावत् | मनः ममवान् | संयो- गादिलोपार्थम् । मङ्गा मड्डम् मध्यम् ।। भर्जिमर्दोश्च ॥ ३॥ मिर्योधान्त्यापूर्वो मिद्वक्तव्यः । भरूजा मरीचय इति ] स नर्हि वक्तव्यः । 10 न वक्तव्यः । निपातनासिद्धम् । किं निपाननम् । भरूनाशब्दो ऽडल्यादिषु पद्यते मरीचिशम्दो वाहादिषु ॥ कि पुनरयं पूर्वान्त आहोस्वित्परादिराहोस्विदभक्तः । कथं चायं पूर्वान्तः स्यात्कथं वा परादिः कथं वाभक्तः । यद्यन्त इति वर्तते ततः पूर्वान्तः । अथादिरिति वर्तते ततः परादिः । अथोभयं निवृत्तं ततो भक्तः । कथान विशेषः । अभक्ते दीर्घनलोपस्वरणत्वानुस्वारशीभावाः ॥ ४ ॥ यद्यभक्तो दीर्घत्व न प्रामोति | कुण्डानि वनानि | नोपधायाः [६.४ ७] सर्व- नामस्याने चासंबुद्धौ [८] इति दीर्घत्वं न प्रामोनि ! दीर्घ || नलोप | नलोपच न सिध्यति । अमे त्री ते वाजिना त्री पधस्था | ता ता पिण्डानाम्। । नलोपः माति- पदिकान्तस्य [८.२.७] इति नलोपो न पामोति । नलोप ॥ स्वर । स्वरथ न 20 सिध्यति । सर्वाणि ज्योतीपि । सर्वस्य सुपि [६ १.१९१] इन्यायुदात्तत्व न पामोति । स्वर ।। णत्य । णत्वं च म सिध्यति | मापचापानि प्रोहियापाणि । पूर्वान्ते पानिपदिकान्तनकारस्येति सिटम् | परादौ विभक्तिनकारस्येति । अभक्ते नुमो महणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते न्याम पर | प्रातिपदिकान्ननुम्बिभक्तिषु च [८.४.११] इति । णत्य ॥ अनुस्वार | अनुस्वारथ न सिध्यनि | दिपंतपः परंतप:14 मोऽनुस्वारोहलीत्यनुस्वारोऽन पामोति|मा भूदेवम् । नभापदान्नम्प अलि[८.३.२५] 15 ·5 ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१५. इत्येव भविष्यति । यस्तहि न झल्परः । वहलिहो गौः । अभ्रलिहो वायुः । अनु- स्वार ।। शीभाव | शीभावश्च न सिध्यति । वपुगी जतुनी तुम्बुरुणी | नपुंसका- दुत्तरस्योड: शीभावो भवतीति शीभावो न पामोति || एव तर्हि परादिः करिष्यते । परादौ गुणवृद्ध्योत्त्वदीर्घनलोपानुस्वारशीभावेनकारप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ यदि परादिर्गुणः प्रतिषेध्यः । त्रपुणे जतुने तुम्बुरुणे घेर्डिति [७.३ १११] इति गुण• प्रामोति । गुण || वृद्धि | वृद्धि प्रतिषेध्या। अतिसखीनि ब्राह्मणकुलानि | सख्युरसवुद्धौ [७ १.९२] इति णित्त्वे ऽचो णिति [७ २११०] इति वृद्धि प्रामोति । वृद्धि || औत्व । ओत्त्व च प्रतिषेध्यम् । पुणि जतुनि तुम्बुरुणि | इदुझ्यामौदच घे. [७.३ ११७-११९] इत्यौवं पामोति | औच || दीर्घ । 10 दीर्घल च न सिध्यति । कुण्डानि वनानि | नोपधायाः सर्वनामस्थान इति दीर्घत्व न पामोति । मा भूदेवम् | अतो दोर्षो यषि मुपि च [७ ३.१०१-१०२] इत्येन भविष्यति । इह तर्हि । अस्थीनि दधीनि प्रियसखीनि ब्राह्मण कुलानि । दीर्घ || नलोप । नलोपश्च न सिध्यति | अमेत्री ते वाजिना त्री पधस्था | ता ता पिण्डा- नाम् । नलोप. प्रातिपदिकान्तस्येति नलोपो न पामोति । नलोप ॥ अनुस्वार । 15 अनुस्वारश्च न सिध्यति | दिपंतप, परतप• | मो मुस्वारो हलील्यनुस्वारो न पामोति | मा भूदेवम् । नचापदान्तस्य झलीत्येव भविष्यति । यस्तहि न झल्परः। वहलिहो गौः । अझलिहो वायु । अनुस्वार ।। शीभानकारप्रतिषेध । शीमारे नकारस्य प्रतिषेधो वक्तव्य । त्रपुणी जतुनी तुम्युरुगी । सनुम्कस्य शीभारः प्रा- मोति । नेप दोपः। निर्दिश्यमानस्यादेशा भगन्तीत्येव न भविष्यति । यस्ता निर्दिश्यते 20 तस्य न मानोति | कस्मात् । नुमा व्यरहितत्वात् ।। एय नाह पूर्वान्त करिष्यते । पूर्वान्ते नपुसकोपसर्जनइस्वत्व द्विगुस्वरश्च ।। ६॥ यदि पूर्यान्तः क्रियते नपुसकोपसर्जनहस्वर्व द्विगुस्वरथ न सिध्यनि । नपुंसको- पसनहस्यत्वम् । आराशविणी धानाशालिनी निष्कीगाम्बिनी निर्याराणसिनी। दिगुस्थर । पञ्चारविनी दशारविनी' । नुमि कृतेऽनन्त्यत्वादेने विधयो न प्रामुयन्ति ।। न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ ७॥ नप दोष । किं पारणम् । यहिरङ्ग नक्षगवान् । परिगो नुमन्तरङ्गा पो . ...... १ ·पा०११.४८ ] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम विधय । असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ द्विगुस्वरे भुयान्परिकार । सघातभक्तो उसो नोत्सहत्ते प्रयनस्यगन्तता रिहन्तुमिति कृत्वा विगुस्नरो भविष्यति ।। 5 एच इग्घ्रसादेशे ॥ १।२।४८॥ किमर्थमिदमुच्यते । एच इक्सवणाकारनिवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ एच इग्भवतीत्युच्यते सवर्णनिवृत्त्यर्थमकारनिवृत्त्यर्थ च ] सवर्णनिवृत्त्यय ता. वन् । एडो हस्मशासने वर्ध एकारो र्ध ओकारो या मा भूदिति ।। अकारनिवृ- च्यर्थं च । इमाथेची समाहारवर्णी | मात्रावर्णस्य मात्रेवर्गोवर्णयो । तयोईम्व- शासनेषु कदाचिदवर्ण स्यात्कदाचिदिवर्णोवो ! मा कदाचिदवर्ण भूदित्येरममिद- मुच्यते || अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तहति । दीर्घप्रसङ्ग । दीर्घास्त्विक प्रामु 10 वन्ति । किं कारणम् । स्थानेऽन्तरतमो भवतीति । ननु च हस्वादेश इत्युच्यते तेन दीर्घा न भविष्यन्ति | विषयार्थमेतत्स्यात् । एचो हस्वमसन इग्भवतीति । दीर्घाप्रसङ्गस्तु निवर्तफत्वात् ॥ २ ॥ दीर्घाणा चिकामप्रसङ्ग । किं कारणम् । निवर्तकत्वात् । नानेनेको निर्वय॑न्ने । किं तर्हि । अनिको निवर्त्यन्ते । सिद्धा छत्र इस्वा इकथानिकश्च तत्रानेनानियो । निवर्त्यन्ते ।। सवर्णनिवृत्त्यर्थेन नावन्नार्थ । सिमेह सस्थानत्वात् ।।३।। सिद्धमेतत् । कयम् । एड. सस्थानत्यादिकारोकारी भविष्यतो ऽर्ध एकारोऽर्ध भोकारो घा न भविष्यति । ननु चैट सस्यानतरावर्धकाराधीकारी । न तो स्त | 20 यदि हिनी स्याता तायेयायमुपदिशेत् । ननु च भोरान्दोगाना सात्यमुनिरागायनीया अर्धमेकारमधमोकार चाधीयते । सुनाते ए अश्वस्नृते । भष्पों ओ अप्रिमि. मुतम् । शुक ने ए अन्यधनतं ते ए अन्यदिति । पार्षदतिरेषा नवमता नेप लोके नान्यस्मिन्येदेऽर्थ एकारोऽर्ध ओकारो चास्ति || अकारनिवृत्यनापि नार्य ।

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.७. ऐचोश्चोत्तरभूयस्त्वात् ॥४॥ ऐचोश्वोत्तरभृयस्त्वादवर्णो न भविष्यति । भूयसी मात्रेवर्णोवर्णयोरल्पीयस्य- वर्णस्य । भूयस एव ग्रहणानि भविष्यन्ति । तद्यथा । ब्राह्मणयाम आनीयता- मित्युच्यते तत्र चावरतः पञ्चकारुकी भवति ।। 5 10 षष्ठी स्थानेयोगा ।।१।१ । ४९ ॥ किमिदं स्थानेयोगेति । स्थाने योगो ऽस्याः सेयं स्थानेयोगा | सप्तम्यलोपो निपा- सनात् ।। तृतीयाया वेत्वम् । स्थानेन योगो ऽस्याः सेय स्थाने योगा । किमर्थ पुनरिदमुच्यते । षष्ठ्याः स्थानेयोगपचन नियमार्यम् ॥ २॥ नियमार्थो ऽयमारम्भः | एकशत पध्यर्थी यावन्तो वा ते सर्व पठ्यामुच्चारि- . तायां प्रामुवन्ति । इप्यते च व्याकरणे या पष्ठी सा स्थानेयोगैच स्यादिति तचा- न्तरेण यत्न न सिध्यतीति पध्याः स्थानेयोगवचन नियमार्थम् । एवमर्थमिदमु- न्यते || अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तहति । अवयवपष्टयादिप्वतिप्रसङ्गः शासो गोह इति ॥ २॥ अवयवषध्यादयस्तु न सिध्यन्ति । तत्र को दोपः | शास इदहलोः [६.४.३४] इनि शासेवान्त्यस्य स्यादुपधामात्रस्य च । उदुपधाया गोहः [६ ४.८९] इति गोरेवान्त्यस्य स्यादुपधामात्रस्य च ।। अवयवपष्टयादीनां चापानिर्योगस्यासदिग्धत्वात् ॥ ३ ॥ अपयवपाध्यादीनां च नियमस्यामाप्तिः 1 किं कारणम् । योगस्यासदिग्धत्वात् । 20 संदेहे नियमो न चापय पञ्चादिषु सदेहः । किं वक्तव्यमेनत् । न हि । कथम- मुच्यमानं गस्यने । ताकिको ऽय वृष्टान्तः । तद्यया | लोके कपित्कचित्यति मामान्नर गमिप्यामि पन्यानं मे भगनुपदिशस्पिति । स तस्मा आचटे । भमुमिन- यफाशे हस्तदक्षिणो प्रहीनथ्यो ऽमुमिसयकाशे इस्तयाम इति । यस्तत्र तिर्यक्पयो भपनि न तस्मिन्दह इति कृत्या नासायुपदिश्यते । एवमिदापि मैदे नियमो न एमालयापटचारिपु सदेवः ।। 15 ·पा० १.१.४९.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। अथवा स्याने ज्योगा स्थानेयोगा । किमिदमयोगेति | अव्यक्तयोगायोगा । अथवा योगवती योगा | का पुनर्योगवती । यस्या बहवो योगाः । कुन एतत् । भूनि हि मतुभवति ॥ विशिष्टा वा पठी स्थानेयोगा ॥४॥ अथवा किंचिलिङ्गमासज्य वक्ष्यामीत्यलिङ्गा पठी स्थानेयोगा भवतीनि । घनतिङ्गमवयवपच्यादिपु करिप्यते || यद्येवं शास इदहलोः शा हो [६.४.३५] शासिग्रहणं कर्तव्यं स्थानेयोगार्थ लिङ्ग मासड्ड्यामीति | न कर्तव्यम् । यदेवादः पुरस्तादवयवपध्यर्थ प्रकृतमेतदुत्तरत्रानुवृत्तं सत्स्थानेयोगार्थ भविष्यति । कथम् । अधिकारो नाम विप्रकारः। कविदेकदेशस्थ: सर्व शास्त्रमभिज्वलयति यथा प्रदीप: सुप्रज्वलितः सर्व वेश्याभिज्वलयति | अपरो शिकारो यथा रज्ज्वायसा वा बद्ध 10 काष्ठमनुकृप्यते तद्वदनुकृप्यते चकारेण । अपरो धिकारः प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थ इति योगे योग उपतिष्टते । तद्यद्वैप पक्षो धिकारः प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थ इनि तदा हि यदेवादः पुरस्तादवयवषष्ट्यर्थमेतदुत्तरत्रानुवृत्तं सत्स्थाने योगार्थ भघि- प्यति । संप्रत्ययमात्रमेतद्भवति । न ह्यनुच्चार्य शब्द लिङ्ग शक्यमासकुम् । एवं नर्या- देशे तल्लिङ्गं करिष्यते तत्मकृतिमास्कन्स्यति || यदि नियमः क्रियते यत्रैका पट्यनेकं च विशेष्यं तत्र न सिध्यति । अगस्य हतः अणः संप्रसारणस्येति । हलपि विशेष्यो ऽणपि विशेष्यः संप्रसारणमपि विशेष्यम् । असति पुनर्नियमे कामचार एकया पाट्यानेक विशेषयितुम् । तद्यथा । देवदत्तस्य पुत्रः पाणिः कम्बल इति । तस्मानार्थो नियमेन । ननु चोक्तमे- कशतं पश्चर्या यावन्तो वा के सर्वे षष्ठ्यामुञ्चारितायां प्रामुवन्तीति । नैप दोपः । 20 यद्यपि लोके बहवो भिसबन्धा आर्या योना मौखाः स्रोवाच शब्दस्य तु शब्देन को ऽन्यो भिसंबन्धो भवितुमर्हत्यन्यदन: स्यानात् । शम्दस्यापि शब्देनानन्तरा- दयो मिसंवन्धाः । अस्तेर्भूर्भवतीति* संदेहः स्थाने ऽनन्तरे समीप इति ! संदेह- मात्रमेतद्भवति सर्वसंदेहेषु चेदमुपतिष्ठने व्यारयानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहा- दतक्षणमिति | स्थान इति व्यायास्यामः ।। न तहदानीमयं योगो वक्तव्यः | 2, यक्तव्यथ । किं प्रयोजनम् । पञ्चन्तं स्थानेन यथा युज्येत यत पटघुमा- रिना । किं कृतं भवति । निर्दिश्यमानस्यादेशा भयन्तीत्येपा परिभाषा न कर्तव्या भवति ।। 15 +९११११.१५ ·१२० • } || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.१.५ स्थानेऽन्तरतमः ॥ १।१।५० ॥ किमुदाहरणम् । इको यणचि [ ६.१.७७ ] | दध्यत्र | मध्वत्र | तालुस्थानस्य तातुस्थान ओष्ठस्थानस्यौठस्थानो यथा स्यात् । नैतदस्ति । सख्यातानुदेशेनाप्येत- सिद्धम् ॥ इदं तर्हि । तस्थस्थमिपां ताम्तम्तामः [ ३.४.१०१] इत्येकार्थस्येकार्थी प्यर्थस्य व्यों बदर्थस्य बहों यथा स्यात् । ननु चैतदपि संख्यातानुदेशेनैव सिद्धम् ।। इदं तर्हि । अकः सवर्णे दीर्घः [६.१ १०१] इति दण्डासम् क्षुपागम् दधीन्द्रः मधूष्ट्र इति कण्ठस्थानयोः कण्ठस्थानस्तालुस्थानयोस्तालुस्थान ओटस्थानयोरोष्ठस्थानो यथा स्यादिति ।। अथ स्थान इति वर्तमाने पुनः स्थानग्रहणं किमर्थम् । यत्रानेकविध- मान्तर्य तत्र स्थानत एवान्तर्य वलीयो यथा स्यात् । किं पुनस्तत् । चेता स्तोना । 0 प्रमाणतो झारो गुणः प्रामोति स्थानत एकारौकारौ । पुनः स्थानग्रहणादेकारौका- रौ भवतः ।। अथ तमव्यहणं किमर्थम् | झयो हो ऽन्यतरस्याम् [८.४.६२] इत्यत्र सौष्मणः सोप्माण इति द्वितीयाः प्रसक्ता नादयतो नादवन्त इति तृतीयाः | तम- प्रहणाचे सोप्माणो नादवन्तश्च ते भवन्ति चतुर्थाः । वाग्घसति बिटुम्भसतीति ।। किमर्थ पुनरिदमुच्यते । स्थानिन एकत्वनिर्देशादनकादेशनिर्देशाच्च सर्वमसगस्तस्मात्स्थाने ऽन्तरतमवचनम् ।। १ ।। स्थान्येकत्वेन निर्दिश्यते | अक इति । अनेका पुनरादेशः प्रतिनिर्दिश्यते । दीर्घ इति । स्थानिन एकत्यनिर्देशादनेकादेशनिर्देशाम सर्वप्रसङ्गः । सर्वे सर्वत्र प्रामु- पन्ति । इप्यते चान्तरतमा एय स्युरिति तपान्तरेण यत्नं न मिध्यति तस्मास्या- 120 नेऽन्तरतम इनि वचनं नियमार्थम् । एवमर्थमिदमुच्यते || अस्ति प्रयोजनमेतत् | कि तति । पपा पुनरियमन्तरसमनिर्वृतिः सा किं प्रकृतितो भनि |स्थानिन्यन्तरतमे पछी. नि | माहोस्थिदादेशतः । स्थाने प्राप्यमाणानामन्तरतम भादेशो भवतीति । कुतः पुनरियं विचारणा । उभययापि तुल्या मंरिता | स्थाने ऽन्नरतग उरअपर इनि !! २५ किं पातः । यदि प्रनित को यगनि [ ६.१.७७ ] या ये ऽन्तरतमा हक. स्गा पटी पत्र पठी समादेशा भयग्नीती ग स्यान् । दम्पत्र मध्यप्र | कुमार्यप ग्रहायसपनिमय न पात् । आदेशतः पुनरन्तरनमनियमी सत्यां गर्दन पछी 15 ·२२१ पा० १.१.००.] || व्याकरणमहामाप्पम् ।। यत्र पष्ठी तत्रादेशा भवन्तीति सर्वत्र सिद्धं भवति || तधेको गुणवृद्धी [१.१.३] गुणवृद्ध्योर्ये ऽन्तरतमा इकस्तत्र षष्ठी यत्र पष्ठी तत्रादेशा भवन्तीतीहैव स्यात् । नेता सविता नायकः लावकः । चेता स्तोता चायकः स्तावक इत्यत्र न स्यात् | आदे- शनः पुनरन्तरतमनिर्वृत्तो सत्यां सर्वत्र पठी यत्र पठी तबादेशा भवन्तीति सर्वत्र सिद्धं भवति || तथा प्रवर्णस्य गुणवृद्धिप्रसङ्गे गुणवृद्ध्योर्यदन्तरतममृवर्ण तत्र पष्टी यत्र पठी तनादेशा भवन्तीतीहै व स्यात् । कर्ता हर्ता आस्तारकः निपारकः। आस्तरिता निपरिता कारकः हारक इत्यत्र न स्यात् । आदेशतः पुनरन्तरतम- निवृत्ती सत्यां सर्वत्र पठी यत्र षष्ठी तत्रादेशा भवन्तीति सर्वत्र सिद्धं भवति ।। अथादेशतो उन्तरतमनिर्वृत्ती सत्यामयं दोषः | वान्तो यि प्रत्यये [६.१.७९] । स्थानिनिर्देशः कर्तव्यः । भोकारौकारयोरिति वक्तव्यम् । एकारैकारयोर्मा भूदिति ! 10 प्रकृनितः पुनरन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्यां वान्तादेशस्यैक्षु यान्तरतमा प्रकृतिस्तत्र पष्ठी यत्र पठी तत्रादेशा भवन्तीत्यन्तरेण स्थानिनिर्देशं सिद्ध भवति । आदेशतोऽप्य- न्तरतमनिर्वृत्तौ सत्यां न दोषः । कथम् | वान्तमहण न करिष्यते । यि प्रत्यय एचो ऽयादयो भवन्तीत्येव | यदि न क्रियते चेयम् जेयमित्यत्रापि प्रामोनि ! क्षय्यजय्या शक्याथै [६.१.८१] इत्येतनियमार्थ भविष्यति । लिज्योरेवेच इति । 15 नयोस्तार्ह शक्यार्थादन्यत्रापि प्रामोति । क्षेयं पापम् जेयो वृषल इनि । उभयतो नियमो विज्ञास्यते । क्षिज्योरेवैचः । अनयोथ शक्यार्थ एवेति | इहापि तर्हि नियमान मामोति । तव्यम् पश्यम् । अवश्यलाव्यम् अवश्यपाव्यमिति । तुल्यजातीयस्य नियमः | कश्च तुल्यजातीयः | यथाजानीयकः क्षिज्योरेच् | कथ- जातीयकः क्षिज्योरेच् । एकारः । एवमपि रायमिच्छति रैयति अत्रापि प्रामोति । 20 रायिवान्दो दृष्टानुविधिश्छन्दसि भवति । अदुपधाया गोहः [६.४.८९] । आदेशतोऽन्तरतमनिर्वृती सत्यामुपभामहणं कर्नव्यम् । प्रकृतितः पुनरन्तरतमनिर्वृत्ती सत्यामूकारस्य गोहो यान्तरतमा प्रकृतिस्तत्र पढी यत्र पठी तबादेशा भवन्ती- त्यन्तरेणोपधामहणं सिद्ध भाति । आडेशनो ऽप्यन्तरतमनिर्वृत्ती सत्यां न दोषः ! ब्रिायत एतन्यास एव ।। रदाभ्यां निठातो नः पूर्वस्य च दः [८.२.४२] । आदे-25 शतो ऽन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्यां नकारयहणं कर्तव्यम् । प्रकृतितः पुनरन्तरतमनिवृत्ती सत्यां नकारस्य निष्ठायां यान्तरतमा प्रकृतिस्तत्र पठी यत्र पठी तबादेशा भवन्ती. त्यन्तरेण तकारमहणं सिद्धं भवति | आदेशनो ऽप्यन्तरनमनिर्वृत्तो सत्यां न वेषः। नियत एतन्यास एव।।

·१२२ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म.१.१.. किं पुनरिदं निर्वर्तकम् | अन्तरतमा अनेन निवर्त्यन्ते | आहोस्वित्प्रतिपादकम् । अन्येन निर्वृत्तानामनेन प्रतिपत्तिः | कश्चात्र विशेषः । स्थानेऽन्तरतमनिर्वर्तके स्थानिनिवृत्तिः ॥ २ ॥ स्थानेऽन्तरतमनिर्वतके सर्वस्थानिनां निवृत्तिः प्रामोति । अस्यापि प्रामोति । 5 दधि मधु । अस्तु | न कश्चिदन्य आदेशः प्रतिनिर्दिश्यते तत्रान्तर्यतो दधिशब्दस्य दधिशब्द एव मधुशब्दस्य मधुशब्द एवादेशो भविष्यति । यदि चैवं क्वचिद्वैरूप्यं तत्र दोषः स्यात् । बिसं बिसम् मुसलं मुसलमिति | इण्कोरिति पत्वं प्रामोति* ॥ अपि चेष्टा व्यवस्था न प्रकल्पेत | तद्यथा तप्ने भ्राष्ट्रे तिलाः क्षिा मुहूर्तमपि नाव- तिष्ठन्त एवमिमे वर्णा मुहूर्तमपि नावतिष्ठेरन् । अस्तु नहि प्रतिपादकम् | अन्येन 10 निर्वृत्तानामनेन प्रतिपत्तिः । निवृत्तप्रतिपत्तौ निवृत्तिः ।। ३ ।। निर्वृत्तनिपत्तो निर्वृत्तिर्न सिध्यति । सर्वे सर्वत्र प्रामुवन्ति | किं तर्युच्यते नि- प॑तिर्न सिध्यतीति । न साधीयो निर्वृत्तिः सिद्धा भवति । न ब्रूमो निर्वृत्तिन सिध्य- तीति । किं तर्हि | इटा व्यवस्था न प्रकल्पेत । न सर्वे सर्वत्रेप्यन्ते ॥ इदमिदानी 15 किमर्थं स्यात् । अनर्थक च ॥ ४ ॥ अनर्थकमेतत्स्यात् । यो हि भुक्तयन्तं घूयान्मा भुक्या इति किं तेन कृतं स्यात् ।। उक्त वा ॥ ५ ॥ किमुक्तम् । सिद्धं तु पठ्यधिकारे वचनादिनि 1 । पठयधिकारे ऽयं योग 20 कर्तव्यः । स्थाने ऽन्तरतमः पटीनिर्दिष्टस्येति ।। प्रत्यारमवचनं च ॥ ६॥ समस्य प्रत्यात्ममिति न वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । यो यस्यान्तरतमः स्थाने यथा स्यादन्यस्यान्तरनमो ऽन्यस्य स्थाने मा भूदिति ॥

·पा० १.२.५०.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ १२३ प्रत्यारमवचनमशिष्यं स्वभावसिद्धत्वात् ।। ७ ॥ प्रत्यात्मवचनमशिष्यम् । किं कारणम् | स्वमायसिद्धलात् | स्वभावत एत- सिद्धम् । तद्यथा । समाजेपु समाशेषु समवायेषु चास्यनामित्युक्ते न चोच्यते प्र- त्यात्म मिति प्रत्यात्म चासते ।। अन्तरतमवचनं च ॥८॥ 5 .. अन्तरतमवचनं चाशिष्यम् । योगथाप्ययमशिष्यः । कुतः । स्वभावसिद्धत्वा- देव | तद्यथा | समाजेषु समाशेषु समवायेषु चास्यतामित्युक्त नैव कृशाः कृशैः सहासते न पाण्डवः पाण्डुभिः । येपामेव किचिदर्थकृतमान्तयं तैरेव सहासते || तथा गावो दिवसं चरितवत्यो यो यस्याः प्रसवो भयति तेन सह शेरते । तथा यान्ये- नानि गोयुक्तकानि संपुष्टकानि भवन्ति तान्यन्योन्यं पश्यन्ति शब्दं कुर्वन्ति || एवं 10 नायञ्चतनावत्सु | अननेष्वपि | तद्यथा | लोष्टः क्षिप्तो बाहुवेगं गत्ला नैव तिर्य- ग्गच्छति नो मारोहति पृथिवीविकारः पृथिवीमेत्र गच्छत्यान्तर्यतः । तथा या एता आन्तरिक्ष्यः सूक्ष्मा आपस्तासां विकारो धूमः स आकाशदेशे निराते नैव निर्य- गति नायागवरोहत्यधिकारो ऽप एव गच्छत्यान्तर्यतः । तथा ज्योतिपो विकारो चिराकाशदेशे निवाते सुप्रज्वलितो नैव तिर्यग्गच्छति नावागवरोहति 15 ज्योतिषो विकारो ज्योतिरेव गच्छत्यान्तर्यतः ।। व्यञ्जनस्वरव्यतिक्रमं च तत्कालप्रसङ्गः ॥९॥ व्यञ्जनव्यतिक्रमे स्वरव्यतिक्रमे च तत्कालमा प्रामोति । व्यञ्चनव्यतिक्रमे । इष्टम् उमम् । आन्तयतो ऽर्धमात्रिकस्य व्यञ्जनस्यार्धमात्रिक इक्यानोति ॥ नैव लोक न च वेदे धमात्रिक इगस्ति | कस्तहि । माधिकः । यो ऽस्ति स भविष्यति ।। 20 स्वरव्यतिक्रमे । दध्यत्र मधव कुमार्यत्र ब्रह्मवन्ध्यर्थमिति ] आन्तयतो मात्रिकस्य द्विमात्रिकस्येको मात्रिको द्विमात्रिको वा यण्णामोति ॥ नैर लोके न च वेदे मात्रिको द्विमात्रिको वा यणस्ति | कस्ताई । अर्धमात्रिकः । यो ऽस्ति स भविष्यति ।। अक्षु चानेकवर्णादेशेषु ।। १०॥ अक्षु चानेकवर्णादेशेषु नरकालता प्रामोनि । इदम इम् [०.३.३] । आन्तयतो 23 अर्धनृतीयमात्रम्येदमः स्थाने ऽर्धतृतीयमात्रमिवर्ण प्रामोति ।। नैष दोषः । भाव्यमानेन सवर्णाना ग्रहण नेत्येवं न भविष्यनि ।।

·१२४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.५. गुणवृद्ध्येज्भावेषु च ।। ११ ॥ गुणवृद्ध्येज्भावेषु च तत्कालता प्रामोति | खट्वा इन्द्रः खट्वेन्द्रः । खट्वा उदकं खट्दो- दकम् | खट्वा ईपा खट्देपा । खट्वा ऊढा खसोढा | खट्टा एलका खट्वैलका । खट्वा भोदनः खट्टीदनः । खट्वा ऐतिकायनः खवैतिकायनः । खवा भोपगवः 5 खट्टीपगव इति । आन्तर्यतखिमात्रचतुर्मात्राणां स्थानिनां त्रिमात्रचतुर्मात्रा आदेशाः प्रामुवन्ति । नेप दोषः । नपरे गुणवृद्धी । ननु च तः परो यस्मात्सो ऽयं नपरः। नेत्याह ! तादपि परस्तपरः । यदि नादपि परस्तपर अदोरम् [ ३.३.५७ ] इहैव स्यात् । यवः स्तवः । तपः पव इत्यत्र न स्यात् । नैप तकारः । कस्तहि । दकारः । किं दकारे प्रयोजनम् | अध किं तकारे । यद्यसदेहार्थस्तकारो दकारो 10 ऽपि । अथ मुखसुखार्थस्तकारो दकारोपि ॥ एज्भावे । कुर्वाते कुर्वाये | आन्तर्यतो ऽर्धतृतीयमात्रस्य टिसंशकस्यार्धतृतीयमात्र एः प्रामोति || नैव लोके न च वेदे ऽर्ध- तृतीयमाव परस्ति || वर्णस्य गुणवृद्धिप्रसङ्गे सर्वप्रसङ्गो विशेषात् ।। १२ ॥ अवर्णस्य गुणवृद्धिप्रसङ्गे सर्वप्रसङ्गः। सर्वे गुणवृद्धिसंशका ऋवर्णस्य स्यागे 15 मामुवन्ति । किं कारणम् । भविशेषात् । न हि कधिहिशेष उपादीयत एवंजाती- यको गुणवृद्धिसंशक गवर्णस्य स्याने भवतीति । अनुपादीयमाने विशेपे सर्वप्रसङ्गः।। नव वर्णस्य स्थाने रपरमसद्भादवर्णस्यान्तर्यम् ।। १३ ।। न वैप दोषः । किं कारणम् | अपर्णस्य स्याने रपरमसङ्गात् । उः स्थाने ऽण् प्रसन्यमान एय रपरो भवतीत्युच्यते। नत्र भयर्णस्यान्तर्यतो रेफयतो रेफयानकार 20 एवान्तरतमो भवति ।। सर्यादेशप्रसङ्गस्वनेकालत्वात् ॥ १४ ॥ सर्यादेशस्तु गुणवृरिसंशक यर्णस्य पामोनि | किं कारणम् । अनकाल्यान् । अनेकाल्टिात्सर्यस्य [२.१.५५] इति ।। न यानेकान्यस्य तदाश्रयपादृवर्णादेशस्याविधातः ॥ १५ ॥ न पर दोषः । किं कारणम् । भनेकाग्यम्य सदाभयस्यान् । पाय मुः स्थान 25 ·पा० १.१.५१.] ॥ व्याकरणमहामाप्पम् ।। तदानेकाल् । अनेकाल्त्वस्य तदाश्रयत्वावर्णादेशस्य विधातो न भविष्यति । अथवा- नान्तर्यमेवैतयोरान्तर्यम् । एकस्याप्यन्तरतमा प्रकृति स्त्यपरस्याप्यन्तरतम आदेशो नास्ति । एतदेवतयोरान्तर्यम् ।। संप्रयोगो वा नष्टाश्वदग्धस्थवत् ॥ १६ ॥ अथवा नष्टाश्वदग्धरथवत्संप्रयोगो भवति । तद्यथा । तपाश्वो नष्टो ममापि । रथो दग्ध उभौ संप्रयुज्यावहा इति । एयमिहापि तवाप्यन्तरतमा प्रकृतिर्नास्ति ममाप्यन्तरतम आदेशो नास्त्यस्तु नौ संप्रयोग इति । विषम उपन्यासः । चेतना- वत्स्वर्थात्मकरणाहा लोके संप्रयोगो भवति वर्णाध पुनरचेतनास्तत्र किंकृत. संप्रयोगः । यद्यपि वर्णा अचेतना यस्त्वसौ प्रयुड़े स चेतनावान् । एजवर्णयोरादेशे ध्वर्ण स्थानिनो ऽवर्णमधानत्वात् ॥ १७ ॥ एजवर्णयोरादेशे ऽवणे प्रामोति | खट्दैलका मालौपगवः । किं कारणम् | स्थानिनो वर्णप्रधानत्वात् । स्थानी पत्रावर्णप्रधानः || सिझं तूभयान्तर्यात् || १८ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । उभयोर्यो ऽन्तरतमस्तेन भवितव्य न चायणमुभयोर- न्तरतमन् ॥ 10 15 उरणपरः ॥१।११५१ ॥ 20 किमिदमुरणपरवचनमन्यनिवृत्यर्थम् । उ: स्थाने प्रणेव भवति रपरश्चेनि | आहो- स्विद्रपरत्वमनेन विधीयते 1 उः स्थाने ऽण्चानच अण्तु रपर इति । कधान विशेषः। उरभपरवचनमन्यांनवृत्त्यर्थ चेटुदानादिषु दोपः ॥ १॥ उरमपरवयनमन्यनिवृत्यर्थ चेदुदासादिषु.दोपो भवति । के पुनरुतानादयः। उदात्तानुदात्तस्वरिनानुनासिका. 1 कृनिः इतिः । कृतम् इतम्। । प्रकृतम् प्रह- सम् । नः पाहि | भरनु तर्युः स्थाने चानच भग्तु रपर इति । +११९९८ ·१२६ || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.७. 5 य उः स्थाने स रपर इति चेद्गुणवृद्ध्योरवर्णामतिपत्तिः ॥ २॥ य उः स्थाने स रपर इति चेद्गुणवृद्ध्योरवर्णस्याप्रतिपत्तिः । कर्ता हर्ता वार्ष- गण्यः । किं हि साधीय ऋवर्णस्यासवर्णे यदवणं स्यान्न पुनरेडैचौ । पूर्वस्मिन्नपि पक्ष एष दोषः । किं हि साधीयस्तत्राप्यवर्णस्यासवणे यदवणे स्यान पुनरिवों- वः । अथ मतमेतदुः स्थाने ऽणधानणव प्रसङ्गे ऽणेव भवति उपरथेति सिद्धा पूर्वस्मिन्पक्षे ऽवर्णस्य प्रतिपत्तिः । यत्तु तदुक्तमुदात्तादिषु दोषो भवतीतीह स दोषो जायते । न जायते । जायते स दोषः । कथम् । उदात्त इत्यनेनाणो अपि प्रतिनिर्दिश्यन्ते ऽनणो ऽपि । यद्यपि प्रतिनिर्दिश्यन्ते न तु प्रामुवन्ति | किं कारणम् । स्थाने ऽन्तरतमो भवतीति । कुतो नु खल्वेतद्वयोः परिभाषयोः सावकाशयोः 10 समवस्थितयोः स्थाने ऽन्तरतम इत्युरमपर इति च स्थाने ऽन्तरतम इत्यनया परिभाषया व्यवस्था भविष्यति न पुनरुरणपर इति । अतः किम् । अत एप दोषो जायत उदात्तादिषु दोष इति ॥ ये चाप्येत अवर्णस्य स्थाने प्रतिपदमादेशा उच्यन्ते - तेषु रपरत्वं न पामोति । कत इद्धातोः [७.१.१००] उदोध्यपूर्वस्य [१०२] इति ।। सिद्धं तु प्रसङ्गे रपरत्वात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कयम् । प्रसङ्गे रपरत्वात् । उः स्थाने ऽण्प्रसज्यमान एव रपरो भवतीति । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । स्थान इति वर्तते स्थानशब्दश्च प्रसनवाची । यद्येवमादेशो ऽविशेपितो भवति । आदेशच विशेपितः । कथम् । हितीयं स्थानमहणं प्रकृतमनुवर्तते तत्रैवमभिसंबन्धः करिष्यते । उः स्याने स्थान इति । उः प्रसङ्गे प्रसज्यमान एय रपरो भवति || अयाण्पहण किमर्थं न ऊ रपर इत्येयोध्येत । ऊ रपर इतीयत्युच्यमाने क हदानी रपर स्यात् । य उः स्थाने भवति । कथोः स्थाने भवति । आदेशः। आदेशो पर इति चेद्रीरिविधिषु रपरमतिषेधः ॥ ४ ॥ आदेशो रपर इति नेद्रोरियिधिषु रपरत्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । के पुना गरिविधयः । अकतोपानडनडीहिडादेशाः। भकड ! सोधातकि: । लोपः। 25 पैतृप्यसेयः । भान । होतापोतारी | मन । कर्ता हारी | मात्रीयनि पित्रीयति रिट । क्रियते हियते || 15 20 ·० १.१.५१.] [[ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। उदात्तादिषु च ।। ५॥ किम् । रपरत्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । कृतिः हतिः । कृतम् इतम् । प्रकृतम् हतम् । न पाहि || तस्मादण्यहणं कर्तव्यम् ।। एकादेशस्योपसंख्यानम् ॥ ६ ॥ एकादेशस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । खट्टयः मालपर्यः । किं पुनः कारणं न । पति | उः स्थाने ऽण्प्रसज्यमान एव रपरो भवतीत्युच्यते न चायमुरेव स्थाने प्यते । कि तर्हि । उधान्यस्य च || अवयवग्रहणात्सिद्धम् । यदत्र प्रवर्ण नदा. रपरत्वं भविष्यति । तद्यथा | माषा न भोक्तव्या इत्युक्त मिश्रा अपिन भुज्यन्ते । अवयवग्रहणारिसमिति चेदादेशे रान्तप्रतिषेधः ॥ ७ ॥ अवयवग्रहणासिद्धमिति चेदादेशे रान्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । होतापोतारौ | 10 योश्चान्यस्य च स्थाने ऽपरो भवत्येवं य उः स्थाने अण्वानण्च सोप :: स्यात् ।। यदि पुनर्कवर्णान्तस्य स्यानिनो रपरत्वमुच्येत । खट्टयः मालयः। शक्यम् । इह हि दोपः स्यात् । कर्ता हर्ता | किरति गिरति । ऋवर्णान्तस्ये- यते न चैतवर्णान्तम् । ननु चैतदपि व्यपदेशिवगावेन वर्णान्तम् । अर्थवता देिशिवद्भायो न चैपो र्थवान् । तस्मान्नैवं शक्यम् ॥ न चेदेवमुपसंख्यानं कर्त- 15 र । इह च रपरत्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । मातुः पिनुरिति । उभयं न व्यम् । कथम् । इह यो द्वयोः पष्ठीनिर्दिष्टयोः प्रसङ्गे भवति लभते ऽसावन्य- तो व्यपदेशम् | तद्यथा । देवदत्तस्य पुत्रः देवदत्तायाः पुत्र इति ।। कथं मातुः रिति । अस्त्वत्र रपरत्वम् । का रूपसिद्धिः । रात्सस्य [८.२.२४ ] इति गरस्य लोपो रेफस्य विसर्जनीयः । नैयं शक्यम् । इह हि मातुः करोति 20 करोतीत्यमत्ययविसर्जनीयस्येनि पत्वं प्रसज्येत"। अपत्ययविसर्जनीयस्ये- व्यते प्रत्ययविसर्जनीयवायम् | लुप्यते ऽत्र प्रत्ययो रात्सस्येति । एवं नई प्पुत्रग्रहणं ज्ञापकमेकादेशनिमित्तात्यत्वप्रतिषेधस्यो । यदयं कस्कादिषु भ्रातु- राम्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्यो नैकादेशनिमित्तात्यत्वं भवतीति || किं पुनरय पून्ति आहोस्वित्परादिराहोस्विदभक्तः । कथं चायं पूर्वान्तः 25 +१२५01.11.६१११ ८१. ६६ 11..

·२८ ॥ व्याकरगमहाभाष्यम् ।। [म० १.१... कथ वा परादिः कथ वाभक्तः । यद्यन्त इति वर्तते ततः पूर्वान्तः | अथा- ति वर्तते ततः परादिः । अथोभयं निवृत्तं ततो ऽभक्तः । कथात्र विशेयः । भिक्ते दीर्घलत्वयगभ्यस्तस्वरहलादिशेषविसर्जनीयप्रतिषेधः प्रत्यया- व्यवस्था च ॥८॥ यद्यभत्तो दीर्घत्व न प्रामोति । गीः पू: । रेफवकारान्तस्य धातोरिति दीर्घत्वं मोति। किं पुनः कारणं रेफ़वकाराभ्यां धातुर्विशेष्यते न पुनः पदं विशेष्यते वकारान्तस्य पदस्येति | नैवं शक्यम् । इहापि प्रसज्येत | अनिर्वायुरिति । एव : रेफवकाराभ्यां पद विशेषयिष्यामो धातुनेकम् रेफवकारान्तस्य पदस्यको नोरिति । एवमपि प्रिय गामणि कुलमस्य प्रियमामणिः प्रियसेनानिः अत्रापि नोति । तस्माद्धातुरेव विशेष्यते धातौ च विशेष्यमाण इह दीर्घत्य न पामोति । पू: । दीर्घ ।। लत्व | तत्व च न सिध्यति । निजेगिल्यते । यो यडि [८.२.२०] । लत्वं न प्रामोति ।। नैष दोषः । म इत्यनन्तर योगैपा षष्ठी । एवमपि स्वर्ज- ल्यत इत्यनापि प्रामोति । एवं सर्हि यडानन्तर्य विशेषयिष्यामः । अथवा म इति चमी । लत्व || यक्स्वर | यक्स्वरश्च न सिध्यति । गीर्यते सयमेय | पूर्यते यमेव । अचः कर्तृयकि [६.१ १९५] इत्येप स्वरो न पामोति रेफेण वहितत्वात् ।। नैप दोपः । स्वरषिधी व्यन्जनमविद्यमानयदिति नास्ति व्यवधानम् | स्वर || अभ्यस्तस्थर | अभ्यस्तस्थरश्च न सिध्यति । मा हि स्ग से पिपरुः । • हि स्म ते विभः | अभ्यस्तानामादिरुदात्तो भनत्यजादी लसाधिातुकला येप स्वरो न मानोति रेफेण व्यवहितत्वात् ।। नप दोष | स्वरविधी व्यञ्जनम- बिमानवदिति नास्ति व्ययधानम् । अभ्यस्तस्वर ॥ लादिशेष | हलादि- पचन सिध्यति । धवृने यवृधे" । अभ्यासस्येति हलादिशेपो न पामोति।। हलादि- पि ॥ विसर्जनीय । विसर्जनीयस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः । नार्कुटः गार्पत्यः । रिवसानयोधिसर्जनीयः [८.३.१५] इति विसर्जनीयः पामोति | विसननीय ।। त्ययाव्ययस्था च । प्रत्यये व्यवस्था न प्रकल्पते । किगमः गिरतः रेफो ऽस्यभक्तः स्ययोअप नत्र ध्ययस्था न प्रकल्पते ।। एवं ताई पूर्वान्तः करिष्यते । पूर्वान्ते विधारण विसर्जनीयप्रतिषेधो यक्स्वरथ ॥ ९॥ यदि पूर्यान्तो रोरपधारणं कर्तव्यम् । रोः मपि [८.३.१६] । रोग अपि ६.१५ ..

·10 पा. १.१.५१] ॥ध्याकरणमहापागम् ।। नान्यस्य रेफस्य । सर्पिषु धनुप्पु । इह मा भूत् । गीर्षु पूर्षु । परादायपि सत्य- वधारणं कर्तव्यं चतुर्वित्येवमर्थम् ।। पिसर्जनीयप्रतिषेधः | विसर्जनीयस्य च प्रति- पेधो वक्तव्यः । नार्कुटः नार्पत्यः । खरवसानयोधिसर्जनीयः [८.३.१५] इति विसर्जनीयः मामोति || परादावपि विसर्जनीयस्य प्रतियेधो वक्तव्यो नार्कल्पिरि- स्येवमर्यम् । कल्पिपदसंघानभनो ऽसौ नोत्सहले अयवस्य पदान्ततां विहन्तुमिति । कृत्वा विसर्जनीयः पामोति ॥ यक्स्वरः । यस्वरश्च न सिध्यति । गीर्यते स्वयमेव । पूर्यने स्वयमेव । अचः कर्तृयकि [६.१.२९५] इत्येष स्वरो न पामोति || नैप दोषः । उपदेश इति वर्तते ॥ अथवा पुनरस्तु परादिः । परादावकारलोपोत्वपुक्पतिषेधश्चडधुपधारस्वत्वमिटो ऽव्यवस्थाभ्यासलोपो उभ्यस्ततादिस्वरो दीर्घव च ।। १० ।। यदि परादिरकारलोपः प्रतिषेध्यः । कर्ता हर्ता | अतो लोप भार्धधातुक इत्य. कारलोप: पामोति ॥ नैष दोपः । उपदेश इति वर्तते । यद्यपदेश इति वर्तते धिनुतः कृणुतः अत्र लोपो न पामोति । नोपदेशयहणेन प्रकृतिरमिसवध्यते । कि ताई । आर्धधातुकमभिसयध्यते । आर्धधातुकोपदेशे यदकारान्तमिति । अकार- लोप । औत्य भौत्य च प्रतिषेध्यम् | चकार जहार । आन औ णलः [७ १.३४] 15 इत्योत्व प्रामोति ।। नैष दोषः । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीत्येव न भविष्यति । यस्तर्हि निर्दिश्यते तस्य कस्मान भवति । रेफेण व्यवहितस्यात् । भौच । पुस- तिषेधः । पुक् च प्रतिध्यः । कारयति हारयति । आतां पुगिति" पुस्मामोनि । पुक्प्रतिषेधः || चड्युपधारस्वत्वम् । षडयुपधाहस्थत्व च न सिध्यति । अनीक- रन् अजीहरत् । णौ चञ्चुपधाया इस्व. [७.४.१] इति इस्यत्व न प्रामोति । 20 चच्युपधास्वत्वम् ।। इटो व्यवस्था । इटथ व्यवस्था न प्रकल्पते । आस्तरिता निपरिना । इडपि परादी रेफोपि । नत्र व्यवस्था न प्रकल्पते । इटो व्यवस्था । अभ्यासलोपः । अभ्यासलोपश्च वक्तव्यः । ववृते क्वृधे । अभ्यासस्येनि म्लादि- शेपो न पामोति" । अभ्यासलोपः ॥ अभ्यस्तस्वर अभ्यस्तस्वरथ नसिध्यति । मा दि स्म ते पिपरुः । मा हि स्म ते विमरुः । अभ्यस्तानामादिरुदात्तो भवत्य-23 गादौ तसार्वधातुको हत्येप सरोन भामोति । अभ्यस्तस्वर ॥ तादिस्वरः । नादिस्वरन सिध्यनि । प्रकर्ता प्रकर्तुम् । प्रहर्ता महर्तुम् ! नादौ च निनि त्यती [६.२.५०] इत्येष स्वरो न मानोति ॥ नेष दोर । उक्तमेतत् । कृदुपदेशे +५११८ .. ६.१.१५ 17 ·१३० ॥ याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.७ या ताद्यर्थगिडमिति । तादिस्वरः ॥ दीर्घत्वम् । दीर्घर्ष च न सिध्यति । गी: पुः । रेफयकारान्तस्य धानोरिति दीर्घत्वं न प्रामोति ।। अलो ऽन्त्यस्य ।। १ ।१ । ५२ ।। किमिदमल्महणमन्त्यविशेषणमाहोस्त्रिदादेशविशेषणम् । किं चात:। यद्यनय- विशेषणमादेशो विशेपितो भवति । तत्र को दोपः | अनेकालप्यादेशो ऽन्त्यस्य प्रस- ज्येत || यदि पुनरलन्त्यस्येत्युच्येत | नत्रायमप्यI ऽने काल्लिात्सर्वस्य [२.१.५८] इत्यतम वक्तव्यं भवति । इदं नियमार्थ भविष्यति । अलेवान्यस्य भवति नान्य दनि । एवमप्यन्त्यो विशेपितो भवति । तत्र को दोपः । वाक्यस्यापि पदस्याप्य- न्त्यस्य सज्येत ।। यदि सल्लप्येपो ऽभिप्रायस्तभ क्रियतेत्यन्त्यविशेषणे पि सति 10 TH करिप्यते । कथम् । डिमालो ऽन्यस्येत्येतनियमार्थ भविष्यति । डिदेयाने- कालन्त्यस्य भवति नान्य इति । किमर्थ पुनरिदमुच्यते | अलो ऽन्त्यम्येति स्यागे विज्ञातस्यानुमहारः ॥ १ ॥ भगो ऽन्यस्येत्युन्यने स्थाने निशानरगानुमार विगले स्थान पराकम्य ॥ इनरया हानिष्ट पमङ्ग ॥ २॥ सरया निट परायेा । दिपिनिगतो यन्त्यस्य म्यु.॥ यदि पुगग्य योगशेो शिशायेत । योगशंप च ॥ ३ ॥ किम् । अनि किगित गरमाग गु || मागायो पिन FANE KEnनुसंगर marait rin || 15 दिच ॥१।२।५३ ।। माटरगमार राना मगर | धागे .. mirs | ·पा० १.२.५२-५५.] || व्याकरणमहामाप्यम् ।। -- तातडि डिकरणस्य सावकाशवाद्विमतिपेधारसर्वादेशः ॥ १॥ । तातडि डिकरणं सायका गम् | कोऽप्रकाशः । गुणवृद्धिमतिषेधार्थो डकारः । तातडि डिस्करणस्य सावकाशलाधिपतिषेधात्मर्यादेशो भविष्यति || प्रयोजन नाम नहक्तव्यं यन्नियोगतः स्यात् । यदि चायं नियोगतः सर्यादेशः स्यात्तत एकत्तयो- जनं स्यात् । कुतो नु खल्येतन्डिकरणादयं सर्वादे शो भविष्यत्ति न पुनरन्त्यस्य स्या- दिति । एवं तदेतदेव ज्ञापयनि न तातडन्त्यस्य स्थाने भवतीति यदेत डितं क- रोति । दतरथा हि लोट एरुप्रकरणः एव वृयात्तियोस्तादामिप्यन्यतरस्यामिनि ।। आदेः परस्य ।।१।१ । ५४ ॥ अलोऽन्त्यस्यादेः परस्यानेकाल्शित्सर्वस्येत्यपवादविप्रतिपेधात्सर्वादेशः||१॥ अलोऽन्त्यस्येत्युत्सर्गः । तस्यादेः परस्यानेकाल्शिसर्वस्येत्यपवादौ । अपवा- 10 दविमनिषेधातु सर्वादेशो भविष्यति | आदेः परस्येत्यस्यावकाश: | धन्तरुपसर्गे- भ्यो ऽप ईत् [ ६.३.९७ ] द्वीपम् अन्तरीपम् । अनेकाल्शित्सर्वस्येल्यस्याव- काशः । अस्ते ः [ २.४.५२] भविता भवितुम् । इहोभयं प्रा मोति । अतो भिस ऐस् [७.१.९ ]। भने कालिशत्सर्वस्येत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन || शित्सर्वस्येत्यस्या- यकाशः । इदम इश् [ ५ ३.३ ] इतः इह | आदेः परस्येत्यस्यावकाशः । स 15 एव । इहोभयं पामोति | अटाभ्य और [७.१ २१) | शिरसर्वस्येत्येतद्भवति वि- प्रतिषेधेन । अनेकाल्दिात्सर्वस्य ॥१।१ । ५५ ॥ शिरसर्वस्येति किमुदाहरणम् । इदम इश् [५.३ ३] इतः इह । नेतदस्ति प्रयोज- नम् ।शिकरणादेवान सर्यादेशो भविष्यति ! इदं त । अष्टाभ्य और [७.१.२१]120 ननु चात्रापि शिकरणादेव सपदेशो भविष्यति । इदं तार्ह । जसः शी [७ १.१७] । जरशसोः शिः[२०] । ननु नानापि शिकरगादेक सदिशो भषि- प्यति । अस्त्यन्यशिकरणे प्रयोजनम् । किम् । विशेषगार्थः । क विशेषणार्ये- नार्थः। शि सर्वनामस्थानम् [१.१.४२] विभाषा उिदयोः [६.४.१३६] इति ।

·|| प्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.५. शिरसर्वस्येति शक्यमकर्तुम् । कथम् । अन्त्यस्याय स्थाने भवन्न प्रत्ययः स्यात् । असत्यां प्रत्ययसंज्ञायामित्संज्ञा न स्यात् । असत्यामित्संज्ञायां लोपो न स्यात् । असति लोपे ऽनेकाल् | यदानेकाल्तदा सर्वादेशः । यदा सर्वादेशस्तदा प्रत्ययः ! यदा प्रत्ययस्तदेत्संज्ञा । यदेत्संज्ञा तदा लोपः ॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यशितर्वस्येत्याह 5 तज्ज्ञापयत्याचार्यो ऽस्त्येषा परिभापा नानुवन्धकृतमनेकाल्वं भवतीति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । नत्रासरूपसर्वादेशदाप्पतिषेधेषु पृथक्त्वनिर्देशो ऽनाकारान्तत्वा- दित्युक्तं तन्न वक्तव्यं भवतीति || इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे सम्ममाडिकम् ॥

·पा० १.१.५६.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम्॥ स्थानिवदादेशो ऽनलिधौ ॥१११।५६ ॥ यत्करणं किमर्थम् । स्थान्यादेशो ऽनल्विधावितीयत्युच्यमाने संज्ञाधिकारोऽयं सत्र स्थान्यादेशस्य संज्ञा स्यात् । तत्र को दोषः । आडो यमहन आत्मनेपदं भव- तीति वयेरेव स्याद्धन्तेर्न स्यात् । वत्करणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति | स्था- निकार्यमादेशे ऽतिदिश्यते गुरुवद्गुरुपुत्र इति यया ।। अयादेशग्रहण किमर्थम् । स्थानि. । घदनविधावितीयत्युच्यमाने क इदानी स्थानियत्स्यात् । यः स्थाने भवति । कथ स्थाने भवति । आदेशः । इद तर्हि प्रयोजनमादेशमात्र स्थानिवद्यथा स्यात् । एकदै- शविकृतस्योपसख्यानं चोदयिष्यात तन्न वक्तव्यं भवति ॥ अथ विविग्रहणं किम- र्थम् । सर्वधिभत्यन्तः समासो यथा विज्ञायेत । अतः परस्य विधिरविधि. ! अलो विधिरल्लिधिः । अलि विधिरल्विधिः । अता विधिरविधिरिति । नैतदस्ति प्रयो-10 जनम् । प्रातिपदिकनिर्देशो ऽयम् । प्रातिपदिकनिर्देशाधार्थतन्त्रा भवन्ति न कांचि- लाधान्येन विभक्तिमाश्रयन्ति | नत्र प्रातिपदिकार्थे निर्दिष्टे यां यां विभक्तिमाश्रयितु युद्धिरुपजायते सा साश्रयितव्या । इदं नार्ह प्रयोजनमुत्तरपदलोपो यथा विज्ञायेन । अलमाश्रयते ऽलाश्रयः । अलाश्रयो विधिल्विधिरिति । यत्र प्राधान्येनालाश्रीयते नत्रैव प्रतिषेधः स्यात् । यत्र विशेषणत्वेनालाश्रीयते तत्र प्रतिपेधो न स्यात् । किं 15 प्रयोजनम् । प्रदीव्य प्रसीव्यति बलादिलक्षण इण्मा भूदिति ॥ किमर्थ पुनरिदमुच्यते । स्थान्यादेशपृथक्कादादेशे स्थानिवदनुदेशो गुरुवद्गुरुपुन इति यथा ॥ १ ॥ भन्य. स्थान्यन्य आदेश. | स्थान्यादेशपृथकादेतस्मात्कारणात्स्थानिकार्यमादेशे न प्रामोति । तत्र को दोपः । आडो यमहन आत्मनेपदं भवतीति हन्तेरेव स्यादधेर्न 20 स्यात् । इप्यते च वधैरपि स्यादिति तच्चान्तरेण यत्न न सिध्यति । तस्मात्स्यानियदनुः देशः । एवमर्थमिदमुच्यते । गुरुयद्गुरुपुत्र इति यया । नद्यया । गुरुवदस्मिन्गुरुपुत्रे वर्तितव्यमिति गुरौ यत्कार्य तद्गुरुपुत्रे प्रतिदिश्यते । एयमिहापि स्यानिकार्यमादेशे पतिदिश्यते । तदस्ति प्रयोजनम् | लोकत पतत्सिदम् । तद्यया । लोके यो यस्य प्रसने भवनि तभते ऽसी तत्कायर्याणि । नद्यया | उपाध्यायस्य शिष्यो याग्यकुलानि 23 गत्यापासनादीनि तमते | यपि तायलोक एप दृष्टान्तो दृष्टान्तस्यापि तु पुरुषारम्भो 11.

·10 ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.८. निवर्तको भवति । अस्ति चेह कश्चित्पुरुषारम्भः । अस्तीत्याह । कः । स्वरूपवि- धिर्नाम । हन्तरात्मनेपदमुच्यमानं हन्तेरेव स्याधेिर्न स्यात् ।। एवं नर्वाचार्यप्रवृनि- पियति स्थानिवदादेशो भवतीति यदय युष्मदस्मदोग्नादेशे [७.२८६] इत्यादेश- प्रतिषेध शास्ति | कथं कृत्वा ज्ञापकम् । युष्मदस्मदोधिभत्तो कार्यमुच्यमानं कः प्र- । सगो यदादेशे स्यात् । पश्यति त्याचार्यः स्थानिवदादेशो भवतीत्यत आदेशे प्रति- पेषं शास्ति ।। इदं तर्हि प्रयोजनम् । अनल्विधाविति प्रतिषेधं वक्ष्यामीति | इह मा भृत् । द्यौः पन्थाः स इनि|| एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयत्य- विधो स्थानिवद्भावो न भवतीति यदयमदो जन्धिय॑प्ति किति [२.४.३६] इति ति कितीत्येव सिद्धे ल्यष्पहणं करोति || तस्मानार्थो ऽनेन योगेन || भारभ्यमाणे ऽप्येतस्मिन्योगे अल्विधी प्रतिषेधे विशेषणे प्राप्तिस्तस्यादर्शनात् ॥ २॥ अल्विधौ प्रतिषेधे ऽसत्यपि विशेषणे समाश्रीयमाणे ऽसति तस्मिन्विशेषणे ऽप्रा- मिर्विधः । प्रदीव्य प्रसीव्य | किं कारणम् । तस्यादर्शनात् | बलादेरित्युच्यते न चात्र यलादि पश्यामः । ननु चैवमर्थ एवायं यत्नः क्रियते ऽन्यस्य कार्यमुच्यमानम- 15 न्यस्य यथा स्यादिति | सत्यमेवमर्यो न तु प्रामोति । किं कारणम् | सामान्यातिदेशे विशेपानतिदेशः ॥ ३ ॥ सामान्ये ह्यतिदिश्यमाने विशेपो नातिदिष्टो भयति । तद्यथा | बादाणपदस्मि- क्षत्रिये वर्तितव्यमिति सामान्य यहााणकार्य गक्षत्रिगे तिदिश्यते यद्विशिष्टं माटरे नौण्डिन्ये वा न तदतिदिश्यते । एपमिहापि सामान्य यत्सत्ययकार्य तदतिदिश्यते 20 यहिशिष्टं पलादेरिति न तदतिदिश्यते ।। यधेयमपही इट ईटि [८.२.२८] इति सिनो लोपो न पामोति । अनल्लिधाविति पुनरुच्यमान इहापि प्रतिषेधो भविष्यति । पदीव्य प्रसीध्येति । विशिष्ट खेपो ऽलमाभयते वलें नाम । न च प्रतिषेधो न भवि- प्यति । अपरीदिति । विशिष्टं येपो ऽनतमाश्रयन इट नाग !! यदि मा सामान्य- मप्यतिदिश्यते विशेपथ सत्याश्रये विधिरिष्टः ॥ ४ ॥ सति च पलादित्य घटा भवितव्यम् । अगदिनाम् भरुदितम् अदित किमती परराति भारतम्यम् । ...

·.. 10 पा० १.१.५६.] पाकरणमहाभाष्यम् ।। पतिपेधस्तु मामोत्यल्विधित्वात् ॥ ५ ॥ प्रतिषेधस्तु प्रामोति । किं कारणम् । मल्लिधिस्यात् । मल्लिधिग्यं भवति नत्रानल्विधाविति प्रतिषेधः प्रामोति ।। न वानुदेशिकस्य प्रतिषेधादितरेण भावः ॥ ६॥ न धैप दोपः । किं कारणम् । आनुदेशिकस्य प्रतिषेधात् । अस्त्ववानुदेशिकस्य , बलादिन्यस्य प्रतिषेधः स्वाश्रयमत्र बलादित्वं भविष्यति || नेतद्विवदामहे चलादिन बलादिरिति । किं तर्हि । स्थानिवद्भावात्सार्वधातुकलमेपितव्यं तत्रानलिधाविनि प्रतिषेधः प्रामोति ॥ किं पुनगदेशिन्यल्याश्रीयमाणे प्रतिषेधो भवत्याहोस्विदविशेषेणादेश आदेशिनि न | कश्वान विशेषः। आदेश्यविधिप्रतिपेधे कुरुवधपिबा गुणवृद्धिप्रतिषेधः ॥ ७॥ आदेश्यल्विधिप्रतिषेधे कुरुवधपियां गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधो वक्तव्यः । कुधिस्यत्र स्थानिवद्भावादगसंज्ञा स्वाश्रयं च लघुपधत्वं तत्र लघूपधगुणः प्रामोति' । वधक- गिन्यत्र स्थानिवद्भावादगसंज्ञा स्वाश्रयं चादुपधत्यं तत्र वृद्धिः पामोलि पिवेत्यत्र स्थानिवद्भागादङ्गसंज्ञा स्वाश्रयं च लघूपधत्वं तत्र गुणः प्रामोति- ।। अस्तु तनि- 15 शेपेणादेश आदोशनि च । आदेश्यादेश इति चेत्सुसिङ्घदतिदिष्टेधूपसंख्यानम् ॥ ८॥ आदेश्यादेश इति चेत्सुमिदतिदिष्टेपूपसख्यान कर्तव्यम् | सुप् | वृक्षाय लक्षाय । स्थानियद्भापात्लुप्संज्ञा स्त्राय च यत्रादित्य का प्रनिषेधः पामोनि । म ॥ लिङ । अरुदिताम् अरुदितम् अरुदिन । स्थानिवद्भावारसाधानुकसंज्ञा स्वाश्रयं न ५० पलादित्वं सत्र प्रतिषेधः पामोति ति ॥ कृदनिदिष्टम् । भुवनम् मुवनम् धुवनम् । स्थानिवद्भावात्मत्ययसशा स्वाश्रयं चाजादिवं तत्र प्रतिषेधः पामोनि"। किं पुनरत्र ज्यायः । आदशिन्यल्याभीयमाणे प्रतिषेध इत्येतदेव ज्यायः। कुन एतत् । नया बय विशिष्ट स्थानिकार्यमादेशेऽनिदिशनि गुरुयद्गुरपुर इति यया नद्यया । गुरुपदस्मिन्गुरुपुत्रे यतिव्यमन्यत्रोटिभोजनासादोपतयाणामेति [यदि च गुर-25 ·5 ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ मि०१.१.८. पुरोपि गुरुर्भवति तदपि कर्तव्यं भवति || अस्तु त_देशिन्यल्याश्रीयमाणे प्रति- पेधः । ननु चोक्तमादेश्यल्विधिप्रतिषेधे कुरुवधपियां गुणवृद्धिप्रतिषेध इति 1 नेप दोपः । करोती तपरकरणनिर्देशासिद्धम् । पिबिरदन्तः । वधकमिति नायं ण्वुल् अन्यो ऽयमकशब्दः किदौणादिको रुचक इति यथा ।। एकदेशविकृतस्योपसंख्यानम् ॥ ९॥ एकदेशविकृतस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । पचतु पचन्तु । तिज- हणेन ग्रहण यथा स्यात् ।। एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्सिद्धम् ॥ १० ॥ एकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीति तिहणेन ग्रहणं भविष्यति । तद्यथा । श्वा कर्ण 10 या पुच्छे वा छिन्ने श्वैव भरति नाचो न गर्दभ इति || अनित्यविज्ञानं तु तस्मादुपसंख्यानम् ॥ ११ ॥ अनित्यविज्ञानं तु भवति । नित्याः शम्दाः ।मित्येषु नाम शम्देषु कूटस्थैरविचालि- भिर्मनितव्यमनपायोपजनविकारिभिः । तत्र स एवायं विकृतधेत्येतमित्येपु नो- पपद्यते । तस्मादुपसख्यानं कर्त यम् ।। भारद्वानीयाः पठन्ति || एकदेशविकृतेषूपसरयानम् ॥ एकवेशविकृतेषुपम- ख्यानं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । पचनु परन्तु । तिहणेन प्रहण यया स्यात् । कि च कारणं न स्यात् ।। अनादेशनात् ।। आदेशः स्यानिदित्युच्यते न चेम मा- देशाः ।। रूपान्यत्वाच ।। अन्यत्खल्वपि रूपं पचतीत्यन्यत्पनयिति । इमेऽप्यादेशाः । कथम् । भादिश्यते यः स आदेश हमे चाप्यादिदयन्ते ।। आदेशः स्यानिदिति 20 येनानाश्रितस्यात् ।। आदेशः स्यानिदिति चेत्तन । किं कारणम् । अनाश्रितत्वात् । यो घादेशो नासायाभीयने यथाभीयते नासायादेशः । नेतन्मन्तव्य समुदाय भाभीयगाणे अयो नाभीयत इगि | भभ्यन्तरो हि समुदायस्थायययः । नद्यया । वृक्षः परतन्महापयर्थः प्रयतति !! आश्रय इति चेदल्यिधिप्रसङ्गः ॥ आश्रय इगि दरियधिरयं भवति तत्राविधायिनि प्रनिषेधः पानोति । नप दोपः नेय समि 2४ काशिदप्यनस्विपि स्यात् । उच्यते चेयमाविधायिनि नत्र प्रगनिपिशास्गो माधीयो योपन्यचितिति । कप साधीयः । या प्राधान्येनालाश्रीपते । पत्र नान- 15 ·पा० १.१.०६ । पाकरगमहाभाष्यम् ।। रीयको इलाश्रीयते नासावल्विधिरिति || अथवा कामादेशपदणस्य प्रयोजनमाहे- शमात्र स्थानिवद्यया स्यादिति || अनुपपन्न स्थान्यादेशवं नित्यत्वात् ।। १२ ।। स्थान्यादेश इत्येतन्नित्येषु 'शब्देपु नोपपद्यते । किं कारणम् । नित्यत्यात् । स्थानी हि नाम यो भूत्वा न भवति | आदेशो हि नाम यो भूत्वा भवति । एतच नित्येषु शब्देयु नोपपद्यते यत्सतो नाम विनाशः स्यादसतो वा प्रादुर्भाव इनि || सिद्धं तु यथा लौकिकवैदिकेप्वभूतपूर्वेप स्थानशब्दप्रयोगात् ।। १३ ।। सिद्धमेतत् । कथम् । या लौकिकेपु वैदिकेषु च कृतान्तेप्यभूतपूर्वेऽपि स्थान- शदो वर्तते । लोके तावदुपाध्यायस्य स्थाने शिष्य इत्युच्यते न च नवोपाध्यायो भूतपूर्वो भवति । वेदेऽपि सोमस्य स्थाने पूतीकतृणान्यभिपुणुयादित्युच्यते न च तत्र 10 सोमो भूतपूर्वो भयति ॥ कार्यविपरिणामाद्वा सिहम् ।। १४ ॥ भथया कार्यविपरिणामात्सिदमेतन् । किमिदं कार्यविपरिणामादिनि । कार्या युति. सा पिपरिणम्यने । ननु च कार्याविपरिणामादिति भवितव्यम् | सन्ति वैध यौनरपदिकानि स्वत्लानि | अपि च बुद्धिः सप्रत्यय इत्यनान्तरम् । कार्या 15 बुद्धि कार्यः सप्रत्ययः कार्यस्य समन्ययस्य विपरिणाम कार्यविपरिणाम कार्यवि- परिणामादिनि ।। परिहारान्तरमेवेद मत्वा पठित कथं चेद परिहारान्तर स्यात् । यदि भूतपूर्व स्थानशब्दो वर्तते । भूतपूर्व चापि स्थानशमों वर्तते । कथम | बुद्ध्या । नद्यथा | काधिकस्मैचिदुपदिशति प्राचीन मामादाना इति । तस्य सर्वत्रामबुद्धि प्रसना | ततः पवादाह ये क्षीरिणो परोहवन्तः पृथुपाम्ने न्यग्रोधा इनि | Hud नामबुद्या न्यबोधबुद्धि प्रतिपद्यते । स ततः पश्यति बुद्ध्यामापापकृप्यमाणान्यमो- धावाधीयमानान् । निल्या एव न स्वम्मिन्विषय भामा नित्याभ न्ययोधा बुद्धिस्त्व. स्म विपरिणम्यते । एगिहाप्यस्तिरस्मा अविशेषेणोपदिष्टः । तस्य सर्वत्रास्तिबुद्धि मसना । सोऽस्ते भरतीत्यस्तियुद्ध्या भवनियुद्धि प्रतिपद्यते । स ननः पश्यनि बुद्ध्या- स्नि नापकृष्यमाणं भयनि चापीयमानम् । नित्य एव च सस्मिन्विषये पम्निनित्यो र भयनियुदिस्त्यस्य विपरिणम्यते ।। Sx ·२३ ॥ पाकरणमहाभाष्यम् ।। म० १.१.८. 5 T अपवादमसगस्तु स्थानिवत्त्वात् ।। १५ ॥ अपवाद उत्सनकृतं च प्रामोति | कर्मण्यण [३ २ १] आतोऽनुपसर्गे के. [३] इति के ऽप्यणि कृत प्रामोति । किं कारणम् । स्थानिवत्वात् ॥ उक्त वा ॥ १५॥ किमुक्तम् । विपयेण नु नानालिङ्गकरणाल्सिद्धमिति ।। अथवा सिद्धं तु पष्टीनिर्दिष्टस्य स्थानिवद्वचनात् ।। १७॥ सिद्ध मेतत् । कथम् । षष्ठीनिर्दिष्टस्यादेश. स्थानियदिति वक्तव्यम् । तताई पष्ठी- निर्दिष्टमहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । षष्ठी स्थानेयोगा [१.१.४९] इति ॥ अथवाचार्यप्रवृत्तिापयनि नापवाद उत्सर्गकृत भयनीति १० यदय श्यनादीनां कांथिच्शितः करोति । श्यन् भम् भा श• भुरिति ।। तस्य दोषस्तयादेश उभयप्रतिषेधः ।। १८॥ तस्येतस्य लक्षणस्य दोपः । तयादेश उभयप्रतिषेधो वक्तव्य: । उभये देव- मनुष्याः ! तया मरणेन महणाज्जसि विभाषा मामोति ।। नैप दोषः । भयच्य- त्ययान्तरम् । यदि प्रत्ययान्तरमुभयोतीकारो न पामोति । मा भुदेवम् । मात्र- 15 जित्येये भविष्यति । कपम् । मात्र जिति नेद प्रत्ययमहणम् । किं वा । प्रत्या- हारमहणम् । क सनिविष्टानां प्रत्याहार• ] मात्रशब्दात्मभत्यायनथकारान् । यदि प्रत्याहारमहर्ण कति तिष्ठन्ति अगापि प्रामोति । अत इति जानते | एयमपि तेलमाना घृनमाना भगापि पामोति । सदृशस्याप्यसनिविटस्य न भाति प्रत्याहारम- एणेन परणम् ॥ जात्याख्यायां वचनातिदेशे स्थानिवद्भावमतिपेधः | १९ ।। जात्यारयागां यननातिदेशे स्थानियद्भायस्य प्रनिषेधो पत्ताव्यः । मोरिभ्य भागन प्रत्यत्र रिति [७ ३.१११] इनि गुणः प्रायोनि || नेप दोपः। उक्तमेतन् । भयांतिनासिमिति रुचाग्रहणे दीर्घः ॥२०॥ चाम्परणे दीर्प आदेशो न स्मानियदिति पत्नथ्यम् । वि भयोगाम् । १२.-11. ....

·5 10 . पा० १.१.५६.1 | व्याकरणमहाभाष्यम् ।। निकौशाम्बिः अतिखट्सः । उचाम्ग्रहणेन महणासुलोपो मा भूदिति । ननु च दीर्घादित्युच्यते | नन्न वक्तव्यं भवति । किं पुनरव ज्यायः । स्थानिवत्सतिषेध एव ज्यायान् । इदमपि सिद्धं भवति । अतिखट्वाय अनिमालाय | याडापः [७. ३.११३ ] इति यान भवति । अथेदानीमसत्यपि स्थानिवद्भाये दीर्घत्वे कृते पिचासौ भूतपूर्व इति कृत्या याडाप इति याट् कस्मान्न भवति । लक्षणप्रतिपदोक्त यो: प्रतिपदोक्तस्यैवेति । ननु चेदानी सत्यपि स्थानिषद्भाव एतया परिभाषया शक्य- मिहोपस्थानुम् । नेत्याह | न हीदानी क्वचिदपि स्थानिवद्भावः स्यात् ।। गर्दि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । प्रश्लिष्टनिर्देशासिद्धम् । मश्लिष्टनिर्देशोऽयम् । डीई ईकारान्तात् आ भाप् आकारान्तादिति ।। आहिभुवोरीमतिषेधः ॥ २१॥ आदिभुवोरीटः प्रतिषेधो वक्तव्यः । भात्य अभूत् । अस्ति महणेन परणा- वीट् पामोति ।। आहेस्तावन्न वक्तव्यः। मानार्यमवृत्तिर्शापयति नाहेरीज भवतीति यदयमाहस्यः [८.२.३५ ] इति हालादिप्रकरणे थत्वं शास्ति । नैतदस्ति सापकम् । अस्ति खन्यदेतस्य पत्रने प्रयोजनम् । किम् । भूतपूर्वगतिर्यथा विज्ञायेन । झला- दियों भूतपूर्व इति । यधेवं थनचनगनर्थकं स्यात् । आथिमेयायमुचारयेत् | 15 ग्रुलः पञ्नानागादित आथो ब्रुव इति । भवतेचापि न वक्तव्यः । अस्तिसिनो के [७.३.९६ ] इति विसकारको निर्देशः । अस्तेः सकारान्नादिति ॥ वध्यादेशे वृहितवप्रतिषेधः ।। २२ ।। पध्यादेशे वृद्धितत्वयोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । वधक पुष्करमिनि । स्थानिवदा- पादितत्वे प्रामुनः" ।। नैष दोपः । उक्तमेतत् । नायं ण्वुल भन्यो ऽयमक- 20 शम्दः किदोणादिको रुनक एति यथा || इद्दिधिश्च ॥ २३ ॥ इट्धेियः । भागधिपीeti |एकान उपदेशे ऽनुदानात् [७.२.१ "] रति पनि- पेषः प्रामोति । नेप दोपः। आधुदाचनिपाननं करिष्यने । स निपान स्वरः पतिस्वरस्य वाधको भविष्यति । एवमप्युपदेशिवदागो मक्तव्यः । यथैव बि 25 निपातनस्तारः प्रतिस्परं नाधन एवं प्रत्ययस्वरमपि पान | आवधिपतनि । नेय . 11 २....

·१९० । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.८. दोषः । आर्धधानुकीयाः सामान्येन भवन्त्यनवस्थितेषु प्रत्ययेषु । तत्रार्धधातुकसा- मान्ये वधिभावे कृते सति शिष्टत्वात्मत्ययस्वरो भविष्यति ।। आकारान्तानुक्षुक्प्रतिषेधः ॥ २४ ॥ आकारान्तानुक्षुकोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । विलापयति भापयते । लीभीमहणेन 5 ग्रहणानुक्षुको प्रामुत: || लीभियोः प्रसिटनिर्देशासिद्धम् । लीभियोः प्रतिष्टनिर्दे- शोऽयम् । ली ई ईकारान्तस्य | भी ई ईकारान्तस्य चेति ॥ लोडादेशे शाभावजभावधित्वहिलोपैत्त्वप्रतिषेधः ॥ २५ ॥ लोडादेश एपां प्रतिषेधो वक्तव्यः । शिटात् हतात् भिन्तात् कुरुतात् स्तात् ।। लोडादेशे कृते शाभायो जभावो धित्वं हिलोप एच्वमित्येते विधयः प्रामुवन्ति । 10 नेष दोषः । इदमिह संप्रधार्यम् । लोडादेशः क्रियतामेते विधय इति किमत्र क. नव्यम् । परत्याप्लोडादेशः । अयेदानी लोटादेशे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानारकस्मादेने निधयो न भवन्ति । सकृद्ती विमतिपेधे यहाधितं तदाधितमेवेति कृत्वा ।। प्रयादेशे सन्तमतिपेधः ॥ २६ ॥ प्रयादेशे सन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । निराणाम् । तिएभावे कृने प्रेषयः 15 [७.१.५३] इति प्रयादेशः पामोति || नेप दोषः । इदगिह संमभार्गम् । तिसभायः क्रियतां प्रयादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परतातिसमायः । अयेदानी रिभाने फने पुनःभरागायिज्ञानाचयादेशः कस्माम भयति | समारती नितिषेधे याक्ति महाधितमेयेति ।। आम्बिधा च ।। २७ ॥ भाम्धिी न सन्तस्य प्रतिषेधो गजाव्यः । पतरसस्निल | नाभा ने पारनपुगेरामुदासः [७.१.९८] इत्याम्मामोनि ॥ष दोषः । इदमिर मामा- गंम् । पतएमारः क्रियतां पनुरनदुरागुदास इत्यामिनि फिमा यसंग्गम् । परत्यागएमागः । अयेदानी पतएमा ने पुनःपसद्गायिगानादामरगा भनि | मामा विनियमाथि महाभिनमेति ॥ 20 ·पा० १.१५७] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ स्वरे वस्वादेशे ॥ २८॥ स्वरे वस्वादेशे प्रतिषेधो वक्तव्यः । विदुषः पश्य | शतुरनुमो नद्यजादी अन्तोदात्तादित्येप स्वर- प्रामोति || नैप दोषः । अनुम इति प्रतिषेधो भविष्यति । भनुम इत्युच्यते न चात्र नुम पश्यामः | अनुम इनि नेदमागमग्रहणम् । किं तार्ह । प्रत्याहारग्रहणम् । क संनिविष्टानां प्रत्याहारः | उकारात्मभृत्या नुमो मकारात् ।। यदि प्रत्याहारमहर्ण लुनता पुनता अत्रापि पानोति । भनुम्पहणेन न शत्रन्तं विशे- प्यते । किं तर्हि | शतैय विशेष्यते शता यो ऽनुम्कः इति | अवश्य चैतदेव विज्ञेयम् । आगममहणे हि सतीह प्रसज्येत । मुञ्चना मुञ्चत इति । गोः पूर्वणित्त्वावस्वरेषु ॥ २९ ॥ गोः पूर्वणिचात्य स्वरेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । चित्रग्वपम् शवलग्यमम्" | 10 सर्वत्र विभाषा गो: [६ १ १२२] इति विभाषा पूर्वत्व प्रामोति !! नैप दोष । एड इति वर्तते पत्रानल्विधाविति प्रतिषेधो भविष्यति । एवमपि हे चित्रगो अपम् अत्र प्रामोति ।। णिस्वम् | चित्रगुः चित्रगू चित्रगवः । गोतो णित् [७ १९०] इति णित्त्वं प्रामोति || आत्वम्। चित्रगु पश्य | शवलगु पश्य | आ ओत इत्यात्वं प्रामोति || नैष दोषः । तपरकरणासिद्धम् । तपरकरणसामाणिस्वात्ये न 15 भविष्यतः ॥ स्वर । बहुगुमान् । न गोश्वन्साववर्ण [६ १.१८२] इति प्रतिषेधः प्रामोति ।। करोतिपिब्योः प्रतिषेधः ॥ ३०॥ करोतिपिथ्यो प्रतिषेधो वक्तव्य । कुरु पिवेति । स्थानिवद्भाषासधूपधगुण प्रामोति॥ उक्त वा ॥ ३१ ॥ किमुक्तम् । करोती तपरकरणनिर्देशासिल पिविरदन्त इति || 20 अचः परस्मिन्पूर्वविधौ ॥ १।१ । ५७ ॥ अन इति किमर्थम् ! प्रभः पूखा ! माक्राटाम् । आगत्य | प्रभः विश्न इत्यत्र परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावाच्छे च [६.१.७३] इति 25 एकारस्य शकारः ·.. . १४२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम्॥ [म० १.१.८. तुपामोति | अच इति वचनान्न भवति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । क्रियमाणे अप या अज्यहणे ऽवश्यमत्रं तुगभावे यत्नः कर्तव्यः । अन्तरङ्गत्वाद्धि तुमामोति ।। इदं नर्हि । द्यूत्वा स्यूत्वा । वकारस्य उट् परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावादचीति यणादेशो न पामोति । अच इति वचनाद्भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । • 5 स्वाश्रयमत्राच्वं भविष्यति । अथवा यो त्रादेशो नासावाश्रीयते यश्चाश्रीयते नासावादेशः । इदं तर्हि प्रयोजनम् । भाक्राटाम् । सिचो लोप: पर निमित्तकः । नस्य स्थानिवद्भावात्पढोः कः सि [८.२.४१] इति कत्वं प्रामोति । अच इति वचनान भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | वक्ष्यत्येतत् । पूर्वत्रासिद्धे न स्थानि- यदिति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् । आगत्य अभिगत्य | अनुनासिकलोपः परनिमित्तकः । 10 तस्य स्थानिवद्भावादस्वस्येति तुम प्रामोति ! अच इति वचनाद्भवति । अथ परस्मिन्निति किमर्थम् । युवनानिः। द्विपदिका । वैयाघ्रपद्यः । आदीध्ये ।। युवजानिः वधूजानिरिति जायाया निद् [ ५.४.१३४ ] न परनिमित्तकः | तस्य स्थानिवद्भावाद्वलीति यलोपो न प्रामोति । परस्मिन्निति वचनाद्भवति | नेतदरित प्रयोजनम् । स्वाश्रयमत्र वल्ल्यं भविष्यति । अथवा योत्रादेशो नासावाश्रीयते 15 यथाश्रीयते नासायादेशः । इदं हि प्रयोजनम् । द्विपदिका विपदिका । पादस्य लोपो न परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात्पद्भायो न प्रामोति"1 परस्मिन्निति वचनाद्भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । पुनर्लोपवचनसामर्थ्यात्स्यानियदायो न भविष्यति। 1 । इदं नहि प्रयोजनम् । वैयाघ्रपद्यः । ननु चात्रापि पुनर्यननसाम- ादेव न भविष्यति | अस्ति ह्यन्यत्पुनर्लोपवचने प्रयोजनम् । किम् | यत्र भसंशा 20न । च्यापात् श्येनपादिति । इदं चाप्युदाहरणम् । आदीध्ये आयेव्ये । इकारस्थ- कारो न परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भायाधीवर्णयोर्दीधीयेव्योः [७.४.५३ ] इति लोपः प्रामोति । परस्मिन्निति वचनान्न भयति ।। अय पूर्यविधायिति किमर्यम् । हे गो: । याभ्रयीयाः । नेधेयः ।। हे गोरिली- कारः परनिमित्तकः । तस्य स्थानियद्भायादेहस्यात्संयुः [ ६.१.६९ ] इनि 23 लोप: पामोति । पूर्वविधायिनि यननाश भवति । नेतदस्ति प्रयोजनम् । भाचार्य- प्रवृत्तिापयति न संयुदिलोपे स्थानियद्भायो मयतीनि यदयमेस्वारसंयुटेरित्ये. वर्ग करोति । तदस्ति शापकम् । गोऽयमेतरस्यान् । यदि मत्याहारपरणं 11. ८,५१.१...:५१५८ ............ ६...

·[पा.११.५७.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ करोति । इतरथा ह्योहस्वादित्येव ब्रूयात् । इद नर्हि प्रयोजनम् । बाभ्रवीयाः माधवी- याः । वान्तादेशः परनिमित्तकः | तस्य स्थानिवद्भावाद्धलस्तद्धितस्य [६.४.१५०] इति यलोपो न पामोति । पूर्वविधाविति वचनाद्भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । स्वाश्रयमत्र हल्वं भविष्यति । अथवा यो त्रादेशो नासावाश्रीयते यथाश्रीयते नासावादेशः॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् | नेधेयः। । आकारलोपः परनिमित्तकः | तस्य । स्थानिवद्भावायलक्षणो ढन पामोति । पूर्वविधाविति वचनाद्भवति ।। अथ विधिमहणं किमर्थम् । सर्वविभक्त्यन्तः समासो यथा विज्ञायेत ! पूर्वस्य विधिः पूर्वविधिः । पूर्वस्माविधिः पूर्वविधिरिति | कानि पुन: पूर्वस्मादिधौ स्थानिव- द्रावस्य प्रयोजनानि । बेभिदिता । माथितिकः। अपीपचन् || बेभिदिता चेच्छिदिते- त्यकारलोपे कृत एकाज्लक्षण इप्रतिषेधः प्राप्नोति | स्थानिधद्भावान भवति || 10 माथिनिक इत्यकारलोपे कृते तान्ताका इति कादेशः पामोति । स्थानिवद्भावान भवति ॥ अपीपचन्नित्येकादेशे कृते ऽभ्यस्तान्झे स्भवतीति जुस्भावः प्रामोति । स्यानिवनाथान भवति || नेतानि सन्ति प्रयोजनानि । कुतः । प्रातिपदिकनिर्देशो ज्य प्रातिपदिकनिर्देशाश्वार्थतन्त्रा भवन्ति न कांचित्माधान्येन विभक्तिमाश्रयन्ति । वन प्रातिपदिकार्थे निर्दिष्टे यां यां विभक्तिमाश्रयितुं बुद्धिरुपजायते सा साधयितव्या || 15 इद नहिं प्रयोजनं विधिमात्रे स्थानिवद्यथा स्यादनाश्रीयमाणायामपि प्रकृती । चायोः अध्धों:tt लोपो व्योर्वलि [६.१ ६६] इति यलोपो मा भूदिति ।। अस्ति भयोजनमेतत् । किं तहीति । अपरविधायिति तु वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । स्वविधावपि स्थानिवद्भावो यथा स्यात् । कानि पुनः स्वविधो स्थानिवद्गावस्य प्रयोजनानि | आयन् आसन् । धिन्यन्ति 20 कृण्वन्ति । दध्यत्र मघत्र | चक्रतुः चक्रुः || इह तावदायन् आसभितीणम्त्योर्य- प्लोपयो: कृतयोरनजादिनादाडनादीनाम् [६ ४.७२] इत्याग्न पामोति | स्या- निवद्भापाद्रवति ।। धिन्यन्ति कृण्वन्तीति यणादेशे कृते वतादिलक्षण इट मानोति । स्थानिवद्भायान भवति ।। दध्यत्र मध्योति यणादेशे कृते संयोगान्तलोपः पामोति। स्थानिवद्भावान भवति || चक्रतुः चरित्यत्र यणादेशे कृते नच्याविर्वचनं न 25 प्रामोति । स्थानिवदायाद्भवति || यदि नहिं स्वविधायपि स्यानिवद्भायो भवति ... •४११०६.२ ११.६४ ११.१.१ १.६१ १४८, १५१ +२.४ ४ २२१८११२२ १४८.

·- १४४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.८. दाभ्याम् देयम् तवनम् अत्रापि प्रामोति | द्वाभ्यामित्यत्रास्वस्य स्थानिवद्भावाहीर्घत्वेन' पामोति । देयमितीवस्य स्थानिवद्भावाद्गुणो न पामोति । लवनमिति गुणस्य स्था- निवदावादवादेशो न मामोति । नेप दोषः । स्वाश्रया अत्रैते विधयो भविष्यन्ति || तत्तर्हि वक्तव्यमपरविधाविति । न वक्तव्यम् । पूर्वविधावित्येव सिद्धम् । कथम् । 5 न पूर्वमहणेनादेशो ऽभिसंबध्यते । अजादेशः परनिमित्तकः पूर्वस्य विधि प्रति स्था- निवद्भवति । कुतः पूर्वस्य | आदेशादिति । किं तर्हि | निमित्तमभिसंबध्यते । अजादेशः परनिमित्तकः पूर्वस्य विधि प्रति स्थानिवद्भवति । कुतः पूर्वस्य । निमित्तादिति |' अथ निमित्ते ऽभिसंवध्यमाने यत्तदस्य योगस्य मूर्धाभिषिक्तमुदाहरणं तदपि संगृहीतं भवति । किं पुनस्तत् । पट्या मृत्येति । वाढं संगृहीतम्। ननु चेकारयणा व्यय- 10 हितत्वानासौ निमित्तात्पूर्यो भवति । व्यवहिते ऽपि पूर्वशब्दो वर्तते । तद्यथा । पूर्व मथुरायाः पाटलिपुत्रमिति ।। अथवा पुनरस्त्यादेश एवाभिसंबध्यते । कथं यानि स्त्रविधी स्थानिवद्भायस्य प्रयोजनानि । नैतानि सन्ति । इह तावदायन् आसन् धिन्व- न्ति कृण्वन्तीति । अयं विधिशम्दो ऽस्त्येव कर्मसाधनो विधीयते विधिरिति । अस्ति भावसाधनो विधानं विधिरिति । तत्र कर्मसाधनस्य विधिशब्दस्योपादाने न सर्वमिष्टं 15 संगृहीतमिति कृत्वा भावसाधनस्य विधिशब्दस्योपादानं विज्ञास्यते । पूर्वस्य विधान पनि पूर्यस्य भावं प्रति पूर्वः स्यादिति स्थानिवद्भवतीत्येवमाद् भविष्यतीट् घन भविष्यति || दध्यत्र मध्वत्र चक्रतुः चकुरिति परिहारं वक्ष्यति ॥ कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि । स्तोप्याम्पह पदिकमौदवाहिं ततः श्वोभूने शावनों पाननों च । नेतारावागन्छत धारणिं रायाणे च तनः पश्चात्म्यते भस्यने च ।। 20 इह तावत्पादिकम् भौठवाहिम् शाननीम् पातनीम् धारणिम् रात्रणिमित्यकार- लोपे कृते" पद्भाव अदप्लोपटिलोप इत्येते विधय:tf प्रामुयन्ति | म्यानिवद्भायात्र भवन्ति । संस्यते ध्यस्यते । गिलोपे कृन । निदित्ता हल उपधायाः कुिति [६.४.२४] इति नलोपः प्रामोति | स्थानिवद्भायाध भयति || मैनानि सन्ति प्रयोजनानि । अगि- 26 स्यदया भान् [६.४.२२इत्यमेनाप्येतानि सिदानि || इदं तरी प्रयोजनम् । यापने पाप्यने । णिलोपे कोयनादीनां किति [६.१.१५] इति सप्रसारणं प्रा- मोति । स्थानियलायाय भयनि । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । यमादिभिरध किन पि.

·10 - पा. १.१.५५.] व्याकम्णमहामाप्यम् ।। १४५ शेषयिष्यामो यजादीनां यः किदिति कश्च यजादीनां कित् । यजादिभ्यो यो विहित इतिः । न चायं यजादिभ्यो विहितः । इद तर्हि प्रयोजनम् । पट्या मृव्येति | परंस्य यणादेशे कृते पूर्वस्य न मामोतीकारयणा व्यवहितलात् । स्थानिवद्भावाद्भवति । कि पुनः कारणं परस्य तावद्भवति न पुनः पूर्वस्य । नित्यत्वात् । नित्यः परयणादेशः कृते ऽपि पूर्वयणादेशे प्रामोत्यकृते ऽपि पामोति | नित्यत्वात्परयगादेशे कृते पूर्वस्य ।। न पामोति । स्थानिवद्भावाद्भवति ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | असि द्वं बहिरङ्ग- लक्षणमन्तरङ्गलक्षण इत्यसिद्धत्वाद्वहिरङ्गलक्षणस्य परयणादेशस्यान्तरङ्गलक्षणः पूर्व- यणादेशो भविष्यति । अवश्यं चैपा परिभाषायितव्या स्वरार्थम् । का हत्ये- त्युदात्तयणो हल्पूर्णत् [ ६.१.१७८] इत्येव सरो यया स्यात् । अनेनापि सिदः स्वरः । कथम् । आरभ्यमाणे नित्योप्सौ भारभ्यमाणे जस्मिन्योगे नित्यः पूर्वयगादेश | कृते ऽपि परयणादेशे प्रामो- त्यते ऽपि || परयणादेशो ऽपि नित्यः । कृते ऽपि पूर्वयणादेशे प्रामोत्यकृतेऽपि ।' परश्चासौ व्यरस्थया। व्यवस्थया नासो परः ।। युगपत्संभो नास्ति न नास्ति योगपद्येन समयः ।। कथ न सिध्यति । वहिरहेण सिध्यति । अमिदं बहिरङ्गलक्षगमन्तरगलक्षण इत्यनेन सिध्यति || एव हि यो बोदा. तपनदाभयः स्वरो भविष्यति । ईकारयगा व्यवहितलान पामोति । स्ववियो 20 व्यञ्चनगविद्यमानतद्भवतीति नास्ति व्यवधानम् । सा नपा परिभाषा कर्तव्या । ननु नेयगपि कर्तव्यासिद्ध यहिरङ्गलक्षणमन्तरगलक्षण इति । बहुप्रयोजनपा परि- भाषा । भनश्यमेषा कर्नया । सा चाप्येषा लोकतः सिद्धा | कथम् । प्रत्यगवा लोको लक्ष्यते । तद्यथा | पुरुषो ऽय मातरम्यान यान्यस्य पनि शरीर कार्याणि नानि तावत्करोमि : गुददां नत. सबन्भिनाम् । पानिपदिक नाप्युपदिष्ट सामा- ., न्यभूते ऽर्थे धनते ! सामान्ये वर्तमानस्य व्यक्तिरुपमायने । यतस्य मनो लिङ्ग- सख्याभ्यागन्वितस्य वाहनार्थेन योगो भाति । यथैव भानुY गार्थानां प्रादुर्भान- স্য খালামণি ৰণ মানি হান না সালান। যা -- - 15 ·१४६ ॥ध्याकरणमहामाप्यम् ।। म० १.१.८. अवधीत् बहुखट्वकः ।। पटयति लघयतीनि टिलोपे कृते* ऽत उपधायाः [७२.११६ इति वृद्धिः प्रामोति । स्थानिवद्भातान भवति ॥ अवधीदित्यकारलोपे कृते तो हलाढेलंघोः [७.२.७] इति विभाषा वृद्धिः प्रामोति । स्थानिवद्भावान भवति । बहुखसक इत्यापो ऽन्यतरस्याम् [७.४.१५] इति इस्सत्वे कृते इस्वान्ते ऽन्त्या- । त्पूर्वम् [६.२.१७४] इत्येप स्वरः प्रामोति । स्थानिवद्भावान भवति || इह वैयाकरणः सौरश्व इति य्वो: स्थानिवद्भावादायावौ प्रामुनस्तयोः प्रतिषेवो वक्तव्यः। ' अचः पूर्वविज्ञानादैचोः सिद्धम् ॥ १॥ यो ऽनादिष्टादनः पूर्वस्तस्य विधि प्रति स्यानिवद्भाव आदिष्टापो ऽनः पूर्वः | किं 10 वक्तव्यमेतत् । न हि ] कथमनुच्यमान गंस्यते । अत्र इति पञ्चमी | अनः पूर्वस्य । यद्येरमादेशो विशेपितो भवति । आदेशश्च विशेपितः । कथम् । न चूमो यत्पष्ठी- निर्दिष्टमग्रहणं तत्पञ्चमीनिर्दिष्टं कर्तव्यमिति । किं तबन्यत्कर्तव्यम् । अन्यच न कर्तव्यम् । यदेवादः पठीनिर्दिष्टमज्महणं तस्य दिक्शब्दयोगे** पञ्चमी भवति । अजादेशः परनिमित्तकः पूर्वस्य विधि प्रति स्थानिवद्भवति । कुतः पूर्वस्य | अच 1 इति । तद्यथा । आदेशः प्रथमानिर्दिष्टः । तस्य दिक्शब्दयोगे पश्चमी भवति | अजा- देशः परनिमित्तकः पूर्वस्य विधि प्रति स्थानिवद्भवति । कुतः पूर्वस्य । आदेशादिति ॥ तत्रादेशलक्षणप्रतिषेधः ॥२॥ गनादेशलक्षण कार्य प्रामानि तस्य प्रतिषेधो वक्तन्यः । गायोः अध्याः । लोगो व्योलि [६ १.६६] इति यलोपः पामोनि । असिद्धबननासिद्धम्। अना- 10 देशः परनिमित्ताः पुषस्य विधि 'प्रत्यसिदो भांतीनि यत्तव्यम् । असिवचनारिस इगिति चेदुत्सर्गलक्षणानामनुदेशः ॥३॥ अमिदानासिमिति मेदुत्सर्गलक्षणानामनुदेशः कर्तव्यः । पट्वचा मृत्येमि ।। नमुनेतरप्यासिनननासिरम् । अमिवचनास्मिन्दानि चनान्यस्यामिदयचनादन्यस्य भावः ॥ ४ ॥ গলযানদিন নয়। নাহ্। সেলিনা ·पा० १.१ ५.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। भावः । म बन्यस्यासिद्धत्वादन्यस्य प्रादुर्भावो भाति । न हि देवदत्चस्य हन्तरि हते देवदत्तस्य प्रादुर्भावो भवति ।। तस्मात्स्थानिवद्वचनमसिद्ध्वं च ।। ५ ॥ तस्मात्स्थानिवद्भानो वक्तव्यो ऽसिद्धव न । पट्टया मृद्ध्येत्यत्र स्थानिवद्भावः । चावो अधोरित्यसिद्धत्वम् ।। उक्तं वा ॥६॥ 5 y किमुक्तम् । स्थानियवाचनानर्थक्य शास्त्रासिद्धत्वादिति । विषम उपन्यासः | युक्त तत्र यदेकादेशशास्त्र नुक्शास्त्रे ऽसिद्ध स्यात् । अन्यदन्यस्मिन् । इह पुनर- युक्तम् । कथ हि तदेव नाम तस्मिन्नसिद्ध स्यात् । तदेव चापि तस्मिन्नसिद्ध भाति । वक्ष्यति ह्याचार्यः । चिणो लुकि तमहणानर्थक्य सघातस्याप्रत्ययत्नात्तलो. 10 पस्य चासिद्धत्वादिति । चिो लुक् चिणो तुक्येवासिद्धो भवति । काममतिदिश्यतां वा सञ्चासत्रापि नेह भारो ऽस्ति । कल्प्यो हि वाक्यशेषो वाक्य धक्तर्यधीन हि ॥ अथवा बनिनिर्देशो ऽय कामचारच तिनिर्देशे वाकाशेपं समर्थयितुम् । तद्यथा ! उशीनरवन्मनेषु यवाः | सन्ति न सन्तीति । मातृवदस्याः कलाः | सन्ति न स- 15 न्तीति । एनमिहापि स्थानिवद्भवति स्थानिवन्न भवतीनि वाक्यशेष समर्थयिष्यामहे । इह तावत्पदया मृध्येति यथा स्थानिनि यगादेशो भवत्येवमादेशेपि भवति । इहेदानी वाय्वोः भयोरिति यथा स्थानिनि यलोपो न भवत्येवमादेशे ऽपि न भवति ।। किं पुनरनन्तरस्य विधि प्रति स्थानिवद्भाय आहोस्वित्पूर्वमात्रस्य । कथान विशेषः। अनन्तरस्य चेदेकाननुदात्तद्विगुस्वरगतिनिघातपूपसख्यानम् ॥ ७ ॥ अनन्तरस्येति चेदेकाननुदानद्विगुस्वरगनिनिधाने पूपचख्यान कर्न यम् || एकान- नुदात्त । लुनीह्यत्र पुनीह्यत्र । अनुदान पदमेकाम् [६.१ १५८] इत्येप स्वरो म पामोति || द्विगुस्वर | पञ्चारत्यः दशारव्यः । गन्तकाल [६.२ २९] इत्येप स्वरो न प्रामोति ।। गतिनिधात । यत्सलुनीह्यत्र यत्मपुनीचत्र | निडि चोदात्तपति [८.१७१] इत्येप स्तरोन प्रामोति || अस्तु ता पूर्वमात्रस्य । - 20 ·१४८ + । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.१.८. पूर्वमावस्येति चेदुपधास्वत्वम् ।। ८ ।। पूर्वमात्रस्येति चेदुपधास्वत्वं वक्तव्यम् । वादितवन्त प्रयोजितवान् अवीवद- हीणां परिवादकेन । किं पुनः कारणं न सिध्यति । यो ऽसौ जोणिर्तृप्यने नस्य स्थानिवद्भावाद्रस्वत्व न पामोति ॥ 5 10 गुरुसंज्ञा च !॥ ९॥ गुरुसंज्ञा च न सिध्यति । श्लेष्माश्न पित्तानि दा३ध्यश्व माध्वश्व । हलोऽन- न्तराः संयोगः [१.१.७] इति संयोगसंज्ञा संयोगे गुरु [१.४.११] इति गुरुसंज्ञा गुरोरिति प्लुतो न पामोतिः । ननु च यस्याप्यनन्तरस्य विधि प्रति रथानिवदाय- स्तस्याप्यनन्तरलक्षणो विधिः संयोगसंज्ञा विधेया ।। न वा संयोगस्यापूर्वविधित्वात् ॥ १० ॥ न वैष दोपः। किं कारणम् | संयोगस्यापूर्वविपित्वात् । न पूर्वविषिः संगोगः । कि तहि । पूर्वपरविधिः संयोगः ।। एकादेशस्योपसंख्यानम् ॥ ११ ॥ एकादेशस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । श्रायसौ गौमती चातुरौ आनडु पादे उद- 15वाहे | एकादेशे कृते । नुमामौ पद्भाव अडित्येते विधयः मामुवन्ति ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति । उभयनिमित्तवात् ॥ १२ ॥ अजादेशः परनिमित्तक इत्युच्यत उभयनिमित्तथाथम् ।। उभयादेशत्वाच ॥ १३ ॥ अच आदेश इत्युच्यते ऽनोथायमादेशः ।। नेप दोपः । यत्तावदुच्यन उभय- निमित्तत्यादिति । इस यस्य मामे नगरे याने कार्य भवति शमोत्यसो ततो अन्य- तरप्यपदेष्टुम् । तद्यथा | गुरुनिमित्त वसामः । अध्ययननिमित्तं वसाग इति ।। यदप्युच्यन उभयादेशस्त्रानेति । दह यो दयोः पष्ठीनिर्दिष्टयोः प्रसङ्गे भवति लभते मायन्यतरनो व्यपदेशम् । तद्यथा ! देवदत्तस्य पुत्रः । देवदत्तायाः पुन इनि ।। .. 20 ६८२८ ·पा० ११५७] न ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। १४९ 5 10 अथ हलचोरादेश स्थानिवद्वत्युत्ताहो न । कधान विशेष | हलचौरादेश स्थानिवदिति चेदिशतेस्तिलोप एकादेश ॥ १४ ॥ हलचोरादेशः स्थानिवदिति द्विशतेस्तिलोप* एकादेगो वक्तव्य । विगक विंश शनम् विश ॥ स्थूलादीना यणादिलोपे वादेश ॥ १५ ॥ स्थलादीना यणादिलोपे कृते अादेशो वक्तव्य । स्थवीयान् दपीयान् ॥ केकयमित्रवोरियादेश एवम् ॥ १६ ॥ केकयमित्रवोरियादेश || एत्व न सिध्यति । कैकेय मेत्रेय | अपत्येत्व** न सिध्यति ॥ उत्तरपदलोपे च ॥ १७ ॥ उत्तरपदलोपे च दोषो भवति । दध्युपसिक्ता सक्तयो दधिसक्ता | अचीति यणादेश पामोति॥ यड्लोपे यणियडुवह ॥ १८ ॥ योपे यणियडुवडो न सिध्यन्ति । च्य नेन्य क्षिय घेक्रिय लोलुव पोपुर । अनीति यणियडुवडो न सिध्यन्ति || अस्तु ताई न स्थानिवत् ॥ 15 अस्थानिवत्वे यड्लोपे गुणवृद्धिप्रतिषेध ॥ १९ ॥ अस्थाषिचे यड्लोपे गुणवृद्ध्यो प्रतिषेधो वक्तव्य | लोलुध पोपुच स- रीमपः मरीज इति ॥ नैप दोप । न धातुलोप आर्धधातुके [ ११४ ] इति प्रतिषेधो भविष्यति ॥ किं पुराश्रीयमाणाया प्रकृती स्थानिवद्भवत्याहोस्विदविशेषेण | कथात्र विशेष ! 20 अविशेपेण स्थानिवदिति चेल्लोपयणादेशे गुरुविधि ॥२०॥ अविशेषेण स्थानिवदिति चेप्टोपयणादेशयोर्गुरुविधिन सिध्यति | सेप्माइन पित्ता३- म दाभ्यश्व माश्यवttt | हलो जन्तरा सयोग [११७] इति सयोगसज्ञा सयोगे गुरु [१४ ११ ] इति गुरुसज्ञा गुरोरिति नुतो न भामोहि || ६४ १५६६६१८ .. 11१९२४ ८४ ८६ ..

·१५० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। । Hi० १.१८ 70 द्विवचनादयश्च प्रतिषेधे ॥ २१ ॥ द्विवचनादयश्च प्रतिषेधे वक्तव्याः । द्विवचनवरेयलोपेति ।। क्सलोपे लुग्ववनम् ॥ २२ ॥ क्सलोपे लुग्वक्तव्य. । अदुग्ध अदुग्धा । लुग्या दुइदिहलिहगुहामात्मनेपदे 5 दन्त्ये [७३ ७३] इति ॥ हन्तर्घत्वम् ॥ २३ ॥ हन्तेश्च घल वक्तव्यम् । नन्ति प्रन्तु अमन् ॥ अस्तु तश्रिीयमाणायां प्रा- ताविति । ग्रहणेषु स्थानिवदिति चेज्जम्ध्यादिष्वादेशमतिपेधः || २४ ।। ग्रहणेषु स्थानिवदिति चेन्नग्ध्यादिप्यादेशस्य प्रतिषेधो वक्तव्य । निराद्य स- माघ । भदौ जग्धियप्ति किति [२४ ३६] इति जन्धिभावः प्रामोति ।। यणादेशे युलेपित्वानुनासिकाचमतिषेधः ।। २५ ।। यणादेशे। युलोपेत्यानुनासिकाचानां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ यलोप । वाय्वोः अध्वर्योः । लोपो व्योवलि [६ १६६] इति यलोप• मामोति || उलोप । अर्वि 15 आशाम् अकुर्व्याशाम् | नित्य करोतेर्ये च [६ ४ १०८,१०९] इत्युकारतोपः पामोति ।। ईल । अलुनि आशाम् अलुन्याशाम् । ई हल्यघोः [६.४ ११३] इतीत्व प्रामोति !! अनुनासिकात्त्व | भजज्ञि आशाम् अनन्याशाम् । ये विभाषा [६ ४.४३] इत्यनुनासिकाच प्रामोति ॥ रायात्वमतिषेधश्च ।। २६ ॥ राय आत्वस्य च प्रतिषेधो वक्तव्य | रायि भाशाम् राय्याशाम् | रायो एलि [७.२.८५] इत्यात्व प्रामोति || दीर्घ यलोपमतिपेधः ॥ २७ ॥ दीर्घ यलोपस्य प्रतियो वक्तव्यः । सौर्य नाम हिमवत शृङ्गे तवान्सी हिम- पानिति सापिनाश्रये दीर्घ कृत" इति यलोप• मामोति ॥ 20 "" ·पा० १.१.५८] ॥न्याकरणमहाभाष्यम् ॥ अतो दीर्घ यलोपवचनम् ।। २८ ॥ अतो दीर्धे यलोपो वक्तव्यः । गार्गाभ्याम् वात्साभ्याम् । दीर्घ कृत* आपत्यस्य च तद्विते ऽनाति [६.४.१५१] इति प्रतिषेधः प्रामोति ॥ नैप दोपः आधीयते तत्र प्रकृतिस्तद्धित इति || सर्वेपामेप परिहारः । उक्त विधिग्रहणस्य प्रयोजन विधि- मात्र स्थानिवद्यथा स्यादनाश्रीयमाणायामपि प्रकृताविति ।। अथवा पुनरस्त्वविशे- पेण स्थानिवदिति । ननु चोक्तमविशेषेण स्थानिवदिति चेल्लोपयणादेशे गुरुविधि- चिनादयश्च क्सलोपे लुग्वचन हन्तेषत्वमिति । नैष दोषः । यत्तावदुच्यते विशेषेण स्थानिपदिति चेल्लोपयणादेशे गुरुविधिरिति । उक्तमेतत् । न वा सयोग- स्यापूर्वविधिवादिति || यदप्युच्यते हिर्वचनादयश्च प्रतिषेधे वक्तव्या इति पच्यन्ते न्यास एव || सलोपे लुग्वननमिति । क्रियते न्यास एव || हन्तेर्घत्वमिति ! सामे 10 परिहार पक्ष्यति ॥ न पदान्तद्विर्वचनवरेयलोपखरसवर्णानुस्खारदीर्घजश्च- विधिपु ॥ १।१ । ५८ ॥ पदान्तविधि प्रति न स्थानियदित्युच्यते तत्र वेतस्यानिति रुः पामोति । नैप दोषः । भसज्ञात्र बाधिका भविष्यति तसो मलये [ १.१.१९] इति ] अकारान्तमे- 15 तद्भसज्ञा प्रति । पदसज्ञा प्रति सकारान्तम् । ननु चैव विज्ञायते यः संप्रतिपदान्त इति । कर्मसाधनस्य विधिशब्दस्योपादान एतदेव स्यात् । अय च विधिशब्दो प्रत्येक कर्म- साधनो विधीयते विधिरिति । अस्ति भारसाधनो विधान विधिरिति । तत्र भावसा- धनस्य विषिशब्दस्योपादान एप दोपो भाति । इह च ब्रह्मरन्ध्या ब्रह्मवन्ध्ये धकारस्य जरख पामोति || अस्ति पुनः किंचिझापसाधनस्य विधिशब्दस्योपादाने सतीट 20 सगृहीनमाहोस्तिहोपान्तमेर । अस्तीत्याह । इह कानि सन्ति यानि सन्ति को स्त: यो स्त इति यो ऽसौ पदान्तो यकारो वकारो ना श्रूयेत ॥ स न भूयते । पडिकथापि सिद्धोभवति"। पानिकस्तु न सिध्यति अस्तु नहि कर्मसाधन । यदि कर्मसाधनः पडिको न सिध्यति । अस्तु तर्हि भारसाधन | याचिको न सिध्यति । वानिक- पटिको न संपदेते । कर्तव्यो ऽत्र यन. || कय ब्रह्मवन्या ब्रह्मवन् । उभयत, 1 । ४८ १४ १० ·व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०५१८. आश्रये नान्तादिवदिति ।। कथ वेतस्वान् | नैव विज्ञायते पदस्यान्त पदान्तः पदान्तविधि प्रतीति । कय तर्हि | पदे ऽन्तः पदान्तः पदान्तविधि प्रतीति || अथवा यथैवान्यान्यपि पदकार्याण्युपप्लयन्ते रुत्व जइत्व चैवमिदमपि पदकार्यमुपप्लोप्यते । किम् । भसज्ञा नाम। वरे यलोपविधि प्रति न स्थानिवद्भवतीत्युच्यते तत्र ते अप्सु यायावर प्रवपेत पिण्डान् अवर्णलोपविधि प्रति स्थानिवत्स्यात् । नेप दोप. । नेव विज्ञायते वरे यलोपविधि प्रति न स्थानिवद्भवतीति | कथ तर्हि । वरे ऽयलोपविधि प्रतीति । किमिदमयलोपविधि प्रतीति । अपर्णलोपविधि प्रति यलोपविधि च प्रतीति || अथवा योगविभागकरिप्यते | वरे लुप्त न स्थानिवत् । ततो यलोपविधि च प्रति ने 10 स्थानिवदिति ।। यलोपे किमुदाहरणम् । कण्डूयतेरप्रत्यय कण्डूरिति । नेतद- स्ति । को लुप्त न स्थानिवत् ।। इद तर्हि । सोरी बलाका | नेतदस्ति | उपधात्व- विधि प्रति न स्थानिवत् ।। इद तर्हि प्रयोजनम् । आदित्य न । नैतदस्ति । पूर्व- त्रासिद्धे न स्थानियत् ।। इद तर्हि । कण्डूति वल्गूति नैितदस्ति प्रयोजनम् । कण्डूया वल्गूयेति भवितव्यम् ।। इद तर्हि । कण्डूयते. क्तिन् । जाह्मणकण्डूति 15 क्षत्रियकडूति प्रतिपेधै स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेशो न स्यानिवत् ॥१॥ प्रतिषेधै घरदीर्घयलोपविधिपु लोपाजादेशो न स्थानिवद्भवतीति वक्तव्यम् ।। स्वर । आकर्षिक चिकीर्षक जिहीर्पक । यो ह्यन्य आदेश स्थानिवदेवासी भवति | पञ्चारत्य दशारत्य । स्वर ।। दीर्घ | प्रतिदीना प्रतिदीन्ने । यो बन्य 20 आदेश स्थानिवदेवासो भवति । कियों गिर्यो: । दीर्घ || यलोप । बाह्मणक- ण्डूति क्षत्रियकण्डुति । यो ह्य-य आदेश. स्थानिवदेवासो भवति । वाग्यो अध्यन बोरिति || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह हि लोपो ऽपि प्रकृत आदेशो पि विधिग्रहणमपि प्रकृतमनुवर्तते दीर्घादयो ऽपि निर्दिश्यन्ते । केवल तत्राभिस- बन्धमात्र कर्तव्यम् । स्वरदीर्घयलोपविविपु लोपाजादेशो न स्थानियदिति । भानु- 28 पूर्येण सपिविष्टाना यथेष्टमभिसबन्ध शक्यते कर्तुं 7 चैतान्यानुपूर्येण सवि- टानि । अनानुपूयेणापि सनिविष्टा यथेष्टमभिसवन्धो भाति । तद्यथा । अन- ६ ६११४८ १४. ४ 11४९१ ११३६. १४८, १८ ६. १९३ ·पा० ११.५८.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् । द्वाहमुदहारि या त्वं हरसि शिरसा कुम्भं भगिनि साचीनमभिधावन्तमद्राक्षीरिति । तस्य ययेटमभिसंवन्धो भवति | उदाहारि भगिनि या त्वं कुम्भ हरसि शिरसान- डाई साचीनमभिधावन्तमद्राक्षीरिति ।। किलुगुपधास्वचड्परनि सकुत्वेषूपसंख्यानम् ।। २ ।। विलुगुपधात्यचड्परनि सकुल्वेषुपसख्यानं कर्तव्यम् !! की किमुदाहरणम् ।। कण्डूयतेरमत्ययः कण्डुरिति । नैतदस्ति । यलोपविधि प्रति न स्थानिवत् || हद नाह । पिपठिपतेर प्रत्ययः पिपठी. * नैितदस्ति | दीर्घविधि प्रति न स्थानिवत् ॥ इद तर्हि । लावयतेी पावयते: पौ: । तदस्ति । अकृत्वा वृद्ध्यावादेशी णिलोपः । प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिर्भविष्यति ॥ इद ताई । तवमाचटे लवयनि ! लवयतेरमत्ययो लीः पोः । स्थानिवद्भावाण्णेरून प्रामोति । को लुमं न स्थानिवदिति भवति ।। एवमपि न 10 सिध्यति । कथम् । को मिलोपो णावकारलोपस्तस्य स्थानिवद्भावान पामोति । नेय दोपः। नैवं विज्ञायते को लुम न स्थानिवदिति । कथं तर्हि ! को विधि प्रति न स्थानिवदिति || लुकि किमुदाहरणम् । बिम्बम् बदरम् । तदस्ति | पुंवगावेनाप्येत- सिद्धम् । इद तर्हि | आमलकम्।। एतदपि नास्ति। वक्ष्यत्येतत् । फले लुग्वननान- र्थक्य प्रकृत्यन्तरत्वादिति ॥ इद नहि । पञ्चभि. पट्टीभि क्रीत. पचपटु दशपट-15 रिति । ननु चैतदपि पुसद्भावेनैव सिद्धम् । कथ पुंसद्भावः । भस्याटे तद्धिने पुंच- भवतीति | भस्येत्युन्यते यजादौ च भ भवति। न चात्र यजादि पक्ष्यामः । प्रत्य- यलक्षणेन यजादि । वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् । एवं तर्हि ठक्छसोभेत्येवं भविष्यति । उकामोथेत्युच्यते न चात्र ठक्छसो पश्याम प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता तस्मिन्नितिम प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः ॥ न खल्यायवदय उग्रेव प्रीतप्रत्यय. 20 फ्रीताधर्थी पर वा तद्धिताः । किं नहि । अन्येप तद्धिता ये लुके प्रयोजयन्ति | पचन्द्राण्यो देवता अस्येति पञ्चेन्द्र दशेन्द्र पञ्चाग्नि दशानि.' 1 उपधारो किमुदाहरणम् । पिपठिषतेरप्रत्यय पिपठीरिति । नेतदस्ति | दार्पविधि गति न स्था. मित् ।। दद तर्हि । सोरी बलाका । नेतदस्ति | यलोपनिधि पनि न स्थानिवत् ।। इद ताई । पारिसीय.111 || नपरनिहासे नोपसख्यानं कम्यम् । वादितवन्त प्रयो.25 *.. ४८ . ८९ .. 1" ·५४ साव्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [[म. २०१८ 'जितवान् अवीवदेवीणां परिवादकेन । किं पुन कारणं न सिध्यति । यो ऽसो णौ गि प्यते तस्य स्थानिवद्भायाद्रस्वत्वं न प्रामोति । ननु चैतदप्युपधात्वविधि प्रति न स्थानिवदित्येव सिद्धम् । विशेष एतहक्तव्यम् ! क । प्रत्ययविधाविति । इह मा भूत् । पटयति लक्ष्यतीति। || कुवे चोपसख्यान कर्तव्यम् । अर्चयतेरर्क मर्चय- तेर्मर्क । नैनद्धान्तम् । मौणादिक एप कशब्दस्तस्मिन्नाटमिकं कुत्वम् । एत- दपि णिचा व्यवहितत्वान पामोति ।। - - -- मा 3 10 पूर्वबासिद्धे च ॥३॥ पूर्वनासिवै घ न स्थानिवदिति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । प्रयोजन क्सलोप: सलोपे ॥४॥ क्सलोपः सलोपे प्रयोजनम्। | अदुग्ध अदुग्धा । लुग्वा दुहदिहलिहगुहामा- त्मनेपदे दन्त्ये [७.३.७३] इति लुग्गरण न कर्तव्य भवति । दध आकारलोप आदिचतुर्थवे ॥ ५ ॥ दध आकारलोप** आदिचतुर्थवे प्रयोजनम् । धत्से घट्वे घवमिति । दधस्तथोथ [८ २.३८] इति चकारो न कर्तव्यो भवति ॥ हलो यमा यमि लोपे ॥ ६ ॥ हलो यमा यमि लोपे प्रयोजनम् । आदित्य । हलो यमा यमि लोप सिदो भवति ॥ अल्लोपणिलोपौ सयोगान्तलोपप्रभृतिषु ॥७॥ अल्लोपणिलोपो सयोगान्तलोपप्रभृतिषु प्रयोजनम् । पापच्यने पापक्ति । याय- ज्यतेर्यायष्टि । पाचयते पाक्ति । याजयर्याटि || द्विवचनादीनि च ।। ८ ॥ हिर्वचनादीनि च न पठितव्यानि भान्ति | पूर्णवासिद्धेनर सिद्धात भरन्ति । किमविशेपेण | नेत्याह । 15. 1 20 +९४ १५५ (०२११६) ter ·स पा. १९५९ "व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १५५ वरेयलोपस्वरवर्जम् ॥९॥ वरेयलोप स्वर च वयित्वा ।। तस्य दोप- सयोगादिलोपलवणत्वेषु ॥ १० ॥ नस्यैतस्य लक्षणस्य दोप. सयोगादिलोपलत्वणवेषु ! सयोगादिलोप । काक्यर्थम् यास्यर्थम् । स्को सयोगाद्योरन्ते च [८.२.२९] इति लोप प्रामोति || लत्वम् । ६ निगार्यते निमाल्यतेअचि विभाषा [८.२.२१] इनि लत्त्व न प्रायोति ।। णत्वम् । मापापनी वीहिवपनी प्रातिपदिलान्तस्येति गत्व मानोति ।। - -- द्विवंचने च ॥१।१।५९ ॥ आदेशे स्थानिवदनुदेशानद्वतो द्विवचनम् ॥ १॥ भादेशे स्थानिवदनुदेशातहत । किंवत । आदेशवतो द्विवनन प्रामोति । तत्र 10 . को दोष । J . तत्राभ्यासरूपम् ॥ २॥ नत्राभ्यासरूप न सिध्यति । चक्रतु चकुरिति ॥ अज्ग्रहण तु ज्ञापके रूपस्थानिसद्भावस्य ॥३॥r यदयमज्महण करोनि तज्ज्ञापयत्याचार्यों रूप स्थानिवद्भवतीति । कथ कृत्वा 15 शपिकम् । अन्यहणस्यैतत्प्रयोजनमिह मा भूत् । जेधीयते देंध्मीयत इति । यदि रूप स्थानियद्भवति ततो ऽज्यहणमर्थवद्भवति | अथ हि कार्य नार्यो उज्यहणेन । भव- येगात्र द्विचनम् ॥ तत्र गाइप्रतिषेध ॥ १ ॥ तर गाछ प्रतिषेधो वक्तव्य अधिजगे। इवाभ्यासमा प्रामोति ।। न वक्त- व्य पार लिटि [२.४.४९] इति हितकारको निर्देश ! लिटि लकारादाविति ॥ कृत्येजन्तदिवादिनामधातुप्वभ्यासरूपम् ।।५।। कृत्येन नदेिवादिनामधातुष्वभ्यासरूप न सिध्यान ॥ कृति अश्किीर्तत पनि। - 0 ·|| व्याकरणमहामाप्पम् ।। [म० १.१.८. एजन्त ! जग्ले मम्ले । एजन्त !! दिवादि । दुघुपति सुस्युपति । दिवादि ।। नाम- धातु ! भवनमिच्छति भवनीयति भवनीयतेः सन् विभवनीयिपति || एव तर्हि प्रत्यय इति वक्ष्यामि |. 5 १ प्रत्यय इति चेत्कृत्येजन्तनामधातुष्वभ्यासरूपम् ।। ६ ।। प्रत्यय रति चेत्कृत्येजन्तनामधातुष्वभ्यासरूपं न सिध्यति । दिवादय एके परि- हताः । एवं तर्हि द्विवचनानिमित्ते ऽच्यजादेशः स्थानिवदिति वक्ष्यामि । स तर्हि निमित्तशब्द उपादेयो न ह्यन्तरेण निमित्तशब्द निमित्तार्यो गम्यते । अन्तरेणापि निमित्तशब्दं निमित्तार्थो गम्यते | तद्यथा | दधित्रपुसं प्रत्यक्षो ज्वरः । ज्वरनि- मित्तमिति गम्यते । नड्डलोदकं पादरोगः | पादरोगनिमित्तमिति गम्यते । आयुर्घ- 10 तम् । आयुषो निमित्तमिति गम्यते ॥ अथवाकारो मत्वर्थीयः । हिर्वचनम- स्मिनस्ति सो ऽय हिर्वचनो द्विवचन इति ॥ एवमपि न ज्ञायते कियन्तमसी काल स्थानिवद्भवतीति । यः पुनराह द्विवचने कर्तव्य इति कृते तस्य द्विवचने स्थानिवन्न भविष्यति ॥ एवं तार्ह प्रतिषेधः प्रकृतः सो अनुवर्तिप्यते । क प्रकृतः । न पदान्न- हिर्वचन [१.१.५८] इति । हिर्वचननिमित्ते ऽच्यजादेशो न भवतीति । एवमपि न 15 ज्ञायते कियन्तमसौ कालमादेशो न भवतीति । यः पुनराह हिर्वचने कर्तव्य इति कृते तस्य हिर्यचने ऽजादेशो भविष्यति ॥ एवं नघुभयमनेन क्रियते प्रत्ययभ विशे- प्यते हिर्वचनं घ । कथं पुनरेकेन यत्नेनोभयं लभ्यम् ! लभ्यमित्याह । कथम् । एकशेषनिर्देशात् । एकशेपनिर्देशो ऽयम् । हिर्वचन च हिवन च हिर्वचनम् । हिर्ववने च कर्तव्ये द्विवचने चि प्रत्यय इति हिर्वचननिमित्त पनि स्थानिवद्भवति ॥ द्विवचननिमित्ते चि स्थानिवदिति चेण्णो स्थानिवद्वचनम् ॥ ७ ॥ हिनचननिमित्ते चि स्थानिवदिति चेण्णी स्थानिवद्भावो वक्तव्यः । अवनुनाय- विपति भवचक्षावधिपति ॥ न वक्तव्यः । ओ. पुयण्जिपु वचनं ज्ञापक णो स्थानिवद्भावस्य ॥ ८॥ यदयमो. पुयज्यपरे [७.४.८०] इत्याह नशापयत्याचार्यो भवति णो स्था- नदिनि । मधेतचाप्यते अनिकीर्तत् भत्रापि पामोति । तुल्यजानीयस्य शापकम् । कथ नुन्यगानीयः । यथाजातीयकाः पुयजयः। कर्यजातीयकाभेते । अवर्णपराः ॥ यप जगले मम्ले । अनमित्सिकमात्र शिति तु प्रतिषेधः ॥ 20 ·पा० १.१.५९.] । प्याकरणमहाभाष्यम् । कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि | पपतुः पपुः तस्थतुः तस्थुः ! जग्मतुः जग्मुः । आटिटत् आशिशत् । चक्रतुः चक्रुरिति । आलोपोपधालोपणिलोपयणा- देशेषु कृतेष्वनच्कत्वाद्विवचनं न पामोति । स्थानिवद्रावाद्भवनि || नैनानि सन्ति प्रयोजनानि | पूर्वविप्रतिषेधेनाप्येतानि सिद्दानि | कथम् | वक्ष्यति त्याचार्यः । विर्व- चनं यणयवायावादेशालोपोपचालोपणिलोपकिकिनोएत्त्वेभ्य इति । स पूर्वविपति- पेधो न पठितव्यो भवति । किं पुनरव ज्यायः । स्थानिवद्भाव एव,ज्यायान् । पूर्वविप्र- लिपेधे रि सतीदं वक्तव्यं स्यात् । ओदौदादेशस्योद्भवति चुटुतुशरादेरभ्यासस्येति । ननु च वयापीत्त्वं वक्तव्यम् । परार्थ मम भविष्यति सन्यत इद्भवतीति । ममापि तषुत्वं परार्य मविप्यत्युत्परस्यातास्ति च [७.४.८८,८९] इति । इत्त्वमपि त्वया वक्तव्यं यत्समानाभयं तदर्थम् | उत्पिपविपते संयियविपतीत्येवमर्थम् ।। तस्मात्स्था-10 निवदित्येष एव पक्षो ज्यायान् । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे ऽदममाह्निकम् ॥ ६... ६४,९८, ५१, ६.१. ००. ....... 13.* ·१५८ याकरणमहाभाष्यम् । [म० १.१.९, अदर्शनं लोपः ॥ १.११ । ६ " .. 10 अर्थस्य संज्ञा कर्तव्या शब्दस्य मा भूदिति | इतरेतराश्रयं च भवति | केतरे- । तराश्रयता | सतो ऽदर्शनस्य संज्ञया भवितव्यं संज्ञया चादर्शनं भाव्यते तदेतदि- तरेतराश्रयं भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । लोपसंज्ञायामर्थसतोरक्तम् ॥ १॥ किमुक्तम् । अर्थस्य तावदुक्तम् । इतिकरणो ऽयनिर्देशार्थ इति । सतो ऽप्युक्तम् | सिद्धं तु नित्यशब्दत्वादिति। 1 नित्याः शब्दाः । नित्येषु च शव्देषु संतो ऽदर्शनस्य संज्ञा क्रियते न संशयादर्शनं भाव्यते ।। सर्वप्रसङ्गस्तु सर्वस्यान्यत्रादृष्टत्वात् ॥ २॥ सर्वप्रसङ्गस्तु भवति । सर्यस्यादर्शनस्य लोपसंज्ञा पामोति | किं कारणम् | सर्व- स्यान्यवादृष्टत्वात् । सर्वो हि शब्दो यो यस्य प्रयोगविषयः स ततोऽन्यत्र न दृश्यते | पु जत्वित्यत्राणो ऽदर्शनं तत्रादर्शन लोप इति लोपसंज्ञा प्रामोति । तत्राको दोषः । तत्र प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः ॥ ३॥ तत्र प्रत्ययलक्षणं कार्य प्रामोति तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । अचो णिति 15 [७. २. ११५] इति वृद्धिः प्रामोति ॥ नैप दोषः। णित्यङ्गस्याचो वृद्धिाच्यते । यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये ऽङ्गं भवति । यस्माघात्र प्रत्ययविधिर्न तत्प्रत्यये परतः । यच प्रत्यये परतो न तस्मात्मत्ययविधिः ॥ विपस्तीदर्शनं तत्रादर्शनं लोप इति लोपसंज्ञा प्रामोति । तत्र को दोषः । तत्र प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः । तत्र प्रत्यय- लक्षणं काय नामोति तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । स्वस्थ पिति कृति तुग्भवतीति 20 नुक्सानोति ॥ सिदं तु प्रसक्तादर्शनस्य लोपसंशिस्वात् ॥ ४ ॥ सिदमेनन् । कयम् । प्रसन्नतादर्शनं लोपसंशं भवतीति वक्तव्यम् । यदि प्ररा- कादर्शनं लोपसंहं भयतीत्युच्यते ग्रामणीः सेनानीः अत्र वृद्धिः मानोति ।। । प्रस- सादर्शन नोपसंशं मनसि पहीनिर्दिष्टस्य । यदि पठीनिटिस्येत्युच्या चालोप ·पी० १.१९०६१] If भ्याकरणयहाभाष्यम् ॥ २५९ एवेत्यवधारणे [८.१.६२] चादिलोपे विभाषा [६३] इत्यत्र लोपसंज्ञान प्राप्नोति | अथ प्रसक्तादर्शन लोपसमै भवतीत्युच्यमाने कथमिवैनसिध्यति । को हि शब्दस्य प्रसङ्गः । यत्र गम्यते चार्थो न च मयुज्यते । अस्तु तर्हि प्रसक्तादर्शनं लोपसज्ञ भवतीत्येव । कथं पामणी: सेनानी: । योऽत्राणः प्रसङ्गः किपासौ वाध्यने ।। .. प्रत्ययस्य लुक्नुलुपः ।।१।१ । ६१ ।। C प्रत्ययमहणं किमर्थम् । लुमति प्रत्ययग्रहणमप्रत्ययसंज्ञाप्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ लुमनि प्रत्ययमहणं क्रियते ऽप्रत्ययस्यैताः सज्ञा मा भूवनिति ॥ कि प्रयोजनम् । प्रयोजन तद्धितलुकि कंसीयपरशव्ययो कि च गोप्रकृतिनिवृत्त्यर्थम् ॥ २॥ तद्धितलुकि गोनिवृत्त्यर्थ कंसीयपरशव्ययोश्च लुकि प्रकृतिनिवृत्त्यर्थम् । तुक्ता-10 द्विततुकि [ १.२.४९] इति गोरपि लुकमामोति ! मत्ययमहणान भवति । कसी- यपरशव्ययोर्यमयी लुक्च [४.३.१६८ ] इति प्रकृनेरपि लुक्प्रामोति । प्रत्ययग्रह- णान भवति ।। गोनिवृत्त्यर्थेन सावन्नार्थः । योगविभागासिद्धम् ॥ ३॥ योगविभागः करिष्यते । गोरुपसर्जनस्य । गोऽन्तस्य प्रातिपदिकस्योपसर्जनस्य ।। रस्वो भवति । ततः खिया | स्त्रीप्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकस्योपसर्जनस्य गे भवति । ननो लुतद्धितलुकीति विया इति वर्नने गोरिति निवृतम् ।। कसीयपरशव्ययविशिष्टनिर्देशासिद्धम् ॥४॥ कसीयपरशव्ययोरपि विशिष्टनिर्देश. कर्तव्यः । कसीयपराययोर्यपत्री भवतश्छयतोभ तुग्भयतीति । स चायदयं विशिष्टनिर्देशः कर्तव्य क्रियमाणे अप 420 प्रत्ययमहण उकारसशम्दयोर्मा भूदिति । कमेः स. कस | परागृणानीति परशु- ििन । नप दोर. । उणादयो अयुत्पमानि पानिपदिकानि । स एपो नन्यार्यों विशिनिर्देश कर्तव्य. प्रत्ययपहण या कर्तव्यम् || ·॥ज्याकरणमरासायम् ॥ [म०१.१.९. 31 . 1 5 - उक्तं वा ।। ५ ।। किमुक्तम् । उयापातिपदिकग्रहणमङ्गभपदसज्ञार्थ यच्छयोथ लुगर्थमिति ॥ पष्ठीनिर्देशार्थ तु ॥६॥ पष्टीनिर्देशार्थ तार्ह प्रत्ययग्रहणं कर्तव्यम् । पटीनिर्देशो यथा प्रकल्पेत ॥ अनिर्देशे हि पष्ठचामसिद्धिः ॥ ७॥ अक्रियमाणे हि प्रत्ययग्रहणे षड्यर्थस्याप्रसिद्धिः स्यात् । कस्य । स्थानेयोगत्वस्य ।। क पुनरिह पष्ठीनिर्देशार्थेनार्थः प्रत्ययमहणेन यावता सर्वत्रैव पठ्युचार्यते ऽणिबोस्त- द्वाजस्य यत्रोः शप इति । इह न काचित्पष्टी जनपदे तुम् [४.२.८१] इति । अत्रापि प्रकृतं प्रत्ययग्रहणमनुवर्तने | क-प्रकृतम् । प्रत्ययः परथ [३.१.१,२] 10 इति । तदै प्रथमानिर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्यः। डयापातिपदिकात् [४.१.१] इत्येषा पञ्चमी प्रत्यय इति प्रथमायाः पठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१.१.६७] इति । प्रत्ययविधिरयं न च प्रत्ययविधी पञ्चम्यः प्रकल्पिका भवन्ति | नायं प्रत्य- यविधिः । विहितः प्रत्ययः प्रकृतवानुवर्तते ।। सर्वादेशार्थ वा वचनप्रामाण्यात् ॥८॥ सर्वादेशार्थ तर्हि प्रत्ययग्रहणं कर्तव्यम् । लुकलुलुपः सर्वादेशा यथा स्युः । अथ क्रियमाणे ऽपि प्रत्ययग्रहणे कथमिव लुकलुलुपः सर्वादेशा लभ्याः । वचन- प्रामाण्यात् । प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यात् ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । आचार्यमवृत्ति- पियनि तुझ्लुलुपः सर्वादेशा भान्तीनि यदय लुग्या दुहदिहलिहगुहामात्मनेपदे दन्त्ये [७.३.७३] इति लोपे प्रकृते लुक शास्ति || उत्तरार्थ तु ॥९॥ उत्तरार्थ सहि प्रत्ययमहण कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते तत्रैव प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षगम् [१.१.६२] इनि । द्वितीय कर्तव्यम् । कृक्षप्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षण चमा स्पान् । एकादेशलोपे मा भूदिति । आमीत | स रायस्पोपेण ग्मीयेति ॥ 15 - 20 प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ॥ १ । १ । ६२ ॥ प्रत्ययमरण किमर्यम् । लोप पत्ययलक्षगगितीयत्युन्यमाने सौरथी यहतीन ·२६१ पा० ११६२ ] ॥ व्याकरणमहामाप्पम् ॥ गुरूपोत्तमलक्षण ध्य प्रसज्येत । नैप शेष । विज्ञायते लोपे प्रत्ययलक्षण भवति प्रत्ययस्य प्रादुर्भाव इति । कथ तर्हि । प्रत्ययो लक्षण यस्य कार्यस्य नहुनेऽपि भवतीति । इद तर्हि प्रयोजनम् । सनि प्रत्यये यत्सानोति नमत्रायलक्षणेन यथा स्यात् । लोपोत्तरकाल यमामोति तत्सत्ययलक्षणेन मा भूदिति । किं प्रयोजनम् । पामणिकुलम् सेनानि कुलम् । ओत्तरपदिके इस्वये कृते स्वस्य पिति कृति सुक् । [६.१.७१ ] इनि नुक्पामोति स मा भूदिति । यदि नहि यत्सति प्रत्यये प्रामोति तत्मत्ययलक्षणेन भवति लोपोत्तरकाल यत्यागोति तन्न भावि जगत् जनगदित्यत्र तुम पामोति । लोपोत्तरकालो ह्यत्र तुगागम 1 तस्मानार्थ एवमर्थन प्रत्ययमहणेन ।' कस्मान भवति पामणिकुलम् सेनानिकुलम् | बहिरग इसत्वम् | अन्तरगस्तुक्'। असिद्ध बहिरङ्गमन्तरजे || इद तर्हि प्रयोजनम् | लपत्ययलोपे प्रत्ययलक्ष-10 यथा स्यादेकदेशलोपे मा भूदिति ! आधीत ! स रायस्पोषक ग्मीय | पूर्वस्मिनपि योगे प्रत्ययमहणस्येतत्प्रयोजनमुक्तम् । अन्यतरच्छक्यमकर्तुम् ।। अथ द्वितीय प्रत्य- यपहण किमर्थम् । प्रत्ययलक्षणं यथा स्याद्वर्णलक्षण मा भूदिति । गो हित गोहि- तम् । राय कुत रेकुलमिति ।। किमर्थ पुनरिदमुन्यते । 15 4 प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणाचन सदन्वारयानान्छास्त्रस्य ॥ १॥ पत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिम्युच्यते सदनारयानाच्छास्त्रस्य । सच्छालेणान्वारया- यते सतो वा शास्त्रमन्याख्यायक' भवति सदन्याख्यानाच्छात्रस्य । उगिदचर्चा सर्व- गामस्थानेऽधातो [७ १.७०] इतीहै। स्यात् । गोमन्तौ ययमन्तो । गोमा यसमा- निल्यत्र न स्यात्।। प्यते च स्यादिति तचान्तरेण यन न सिम्यति । अत प्रत्य- 20 यलोपे प्रत्ययलक्षणवचनम् । एवमर्थमिदमुच्यते ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तति । लुक्युपसत्यानम् ।।२॥ लुक्युपसण्या कर्तव्यम् । पञ्च सप्त* 11 किं पुन• कारण न मिगी। लोरे हि विधानम् ।। ३ ।। गोपे हि पस्यलक्षग विधीपो तेन लुमि न मानोति ॥ 05 ·। व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म. १.१९ 5 10 न वादर्शनस्य लोपसज्ञिवात् ॥ ४ ॥ न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् | अदर्शनस्य लोपसजिवात् । अदर्शन लोपसज्ञ भवतीत्युच्यते लुमत्सज्ञाथाप्यदर्शनस्य क्रियन्ते । तेन लुक्यपि भविष्यति ।। यद्येव प्रत्ययादर्शन तु लुमत्संज्ञम् ॥ ५ ॥ प्रत्ययादर्शन तु तुमत्सज्ञमपि पामोति । तत्र को दोष । तत्र लुकि सुविधिप्रतिषेध ॥६॥ तत्र लुकि झुविधिरपि प्रामोति स प्रतिपे यः ! अत्ति हन्ति । सो [६.१.१०] इति द्विवचन प्रामोति ॥ न वा पृथक्सज्ञाकरणात् ।। ७॥ न वैष दोषः । किं कारणम् । पृथक्सज्ञाकरणात् । पृथक्सज्ञाकरणसामा- मुकि भुविधिर्न भविष्यति ॥ तस्माददर्शनसामान्यालोपसज्ञा लुमत्सज्ञा अवगाहते । यये तर्षदर्शनसामान्यालोपसज्ञा लुमत्सज्ञा अवगाहत एव लुमत्सज्ञा अपि लोपसज्ञा- मवगाहेरन् । तत्र को दोप. [ अगोमती गोमती सपन्ना गोमतीभूता । लुक्तद्धितलुकि [१.२.४९] इति डीपो लुक्प्रसज्येत । ननु चात्रापि न पा पृथक्सज्ञाकरणादित्येव 15 सिद्धम् । यथैव तार्ह पृथक्सज्ञाकरणसामर्थ्यानुमत्सशा लोपसज्ञां नायगाहन्त एव लोपसज्ञापि लुमत्सज्ञा नावगाहेत | तत्र स एव दोषो लुक्युपसख्यानमिति । अस्त्य- न्यहोपसज्ञायाः पृथक्सजाकरणे प्रयोजनम् । किम् । लुमत्सज्ञासु यदुच्यते तल्लो- पमात्रे मा भूदिति ॥ लुमति प्रतिपेधादा ॥ ८॥ अथवा यदय न लुमताङ्गस्य [ १.१.६३] इति प्रतिषेध शास्ति तज्ज्ञापगत्या- चार्या भवति लुकि प्रत्ययलक्षणमिति । सतो निमित्ताभावात्पदसज्ञाभार. ॥ ९॥ सन्मत्ययो येपो कार्याणामनिमित्त राज्ञ पुरुष इति स लुनो ऽप्यनिमित्त स्थान् रानपुरप इति । अस्तु तस्या अनिमित्त या स्वादी पदमिति पदसा या तु गुवन्त पदमिति" पदसझा सा भविष्यति । सत्येतस्यत्यय आसीदनया मरिष्यत्य- 20 ·पा.११.६२ ] व्याकरणमामाध्यम नया न भविष्यतीति । लुप्त इदानी प्रत्यये सारत एपारधे स्वादी पदमिति पदसला. तारत एवार सुबन्त पदमिति | अस्ति च प्रत्ययलक्षणेन यजादिपरतेनि कृता भसजा पामोति ॥ तुदीर्घत्वयोश्च विमतिपधानुपपत्तिरेकयोगलक्षणत्वात्परिवीरिति ॥ १०॥ तुग्दीर्घत्वयोश्च विप्रतिषेधो नोपपद्यते । क | परिवीरिति । किं कारणम् ।। एकयोगलक्षणत्वात् । एकयोगलक्षणे तुग्दीर्घवे । इह लुप्ने प्रत्यये सर्वाणि प्रत्यया- श्रयाणि कार्याणि पर्यवपनानि भवन्ति । तान्येतेन प्रत्युत्थाप्यन्ते | मोनैव तुगने- मेव च दीर्घत्त्वमिति । तदेकयोगलक्षण भवति । एकयोगलक्षणानि च न प्रकल्पते ।। सिद्ध तु स्थानिसज्ञानुदेशादान्यभाव्यस्य ॥ ११ ॥ सिद्वमेतत् । कथम् | स्थानिसज्ञान्यभूतस्य भवतीति वक्तव्यम् । किं कृत भवति | 10 सत्तामात्रमनेन क्रियते । यथाप्राप्ते तुदीर्घत्वे भविष्यत || तहक्तव्य भवति । यद्य- प्येतदुच्यते ऽयवैनदि स्थानिवद्भावो नारभ्यते । स्थानिसज्ञान्यभुतस्यानल्विधाविनि वक्ष्यामि | यद्येवमाडो यमहन आत्मनेपद भवतीति हन्तेरेव स्याद्वर्धा स्यात् । न हि काचिद्धन्ते सज्ञास्ति या वधेरविदिश्येत । हन्नेरपि सज्ञास्ति । का। हन्तिव। कथम् । स रूप शब्दस्याशब्दसज्ञा [११६८] इति वचनात्स्व रूप शब्दस्य संज्ञा भरतीति इन्तेरपि हन्ति सज्ञा भविष्यतीति ।। भसज्ञाडीपष्फगोराल्वेपु च सिद्धम् ॥ १२ ॥ भसज्ञाडीप्प्फगोरात्वेषु र सिद्धं भवति ।। भसज्ञा । राज्ञ पुरुषो राजपुरुष । प्रत्ययलक्षणेन पनि भम् (१४ १८] इति भसज्ञा मामोति । स्थानिसज्ञान्यभूत- स्यानल्विधाविति परमान भवति ।। डीप् । चित्राया जाता चित्रा | मत्ययलक्षणे- 20 नाणन्तादितीकार प्रामोति । स्थानिसशान्यभूतस्यानल्विधाविति वचनान्न भवि- प्यति ॥ फ । यतण्डी" । प्रत्ययलक्षणेन यजन्तादिति प्फ पामोति | स्थानि- सज्ञान्यभूतस्यानल्विधाविति वचनान भवति ।। गोरात्वम् । गामिति ग यति । प्रत्ययलक्षगेनाम्योतोऽम्शसो [६ १९०] इत्याच प्रामोति | म्यानिसज्ञान्यभूत- स्यानल्विधाविति वचनान मनति ॥

·२६४ व्याकरणमहाभाग्यम् ॥ [म.१.१९. तस्य दोपो हीनकारलोपत्वम्विधयः॥ १३ ॥ तस्यैतस्य लक्षणस्य दोपो डी नकारलोपः | आā चर्मन् लोहिते चर्मन् । प्रत्य- यलक्षणेन यचि भम् [ १.४.१८] इति भसज्ञा सिद्धा भवति । स्थानिसंज्ञान्यभूत- स्यानल्विधाविति वचनान प्रामोति ॥ इत्वम् | आशी: । प्रत्ययलक्षणेन हली- 5 तीच सिद्धं भवति । स्थानिसंज्ञान्यभूतस्यानल्विधानिति वचनान प्रानोति || इम् । अतृणे । प्रत्ययलक्षणेन हलीतीम्सिद्धो भवति ।। स्थानिसज्ञान्यभूतस्यानल्विधाविति वचनान्न पामोति || सूत्रं च भिद्यते |} यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्त सतो निमित्ता- भावात्पदसंज्ञाभावस्तुग्दीर्घत्वयोश्च विप्रतिषेधानुपपत्तिरेकयोगलक्षणत्वात्परिवीरिति । नेपदोपः । वक्ष्यत्यत्र परिहारम् । इहापि परिवीरिति शास्त्रपरविप्रतिषेधेन पर- 10 वाहीर्घत्त्वं भविष्यति ॥ कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि । प्रयोजनमपृक्तशिलोपे नुगमामी गुणद्धिदीर्घत्वमडानम्बिधयः ॥ १४ ॥ अपृक्तलोपे शिलोपे च कृते" नुममामी गुणवृद्धी दीर्घत्वमिमजाटो भम्बि- पिरिति प्रयोजनानि || नुम् । अमे त्री ते याजिना त्री पधस्था । ता ता पिण्डा- 15 नाम् | नुम् ।। अमामी । रे ऽनड्वन् अनड्वान || गुणः | अधोक् भले ॥ वृद्धिः । न्यमार्ट । दीर्घत्वम् । अमे त्री ते वाजिना त्री पपस्था | नाता पिण्डा- नाम् ।। इम् । अतृणेट् || अलाटी । अधोक् अलेट् | ऐयः ओन.ift || अम्विधिः । अभिनोत्र अधिनोत्र || अपृक्तशिलोपयोः कृतयोरेते विधयो न मामुवन्ति । प्रत्ययलक्षणेन भवन्ति ||नैतानि सन्ति प्रयोगगानि | स्थानिसमावेनाप्येतानि सिद्धानि। 20 न सिध्यन्ति । आदेशः स्थानिवदित्युच्यते न च लोप आदेशः । लोपो ऽयादेशः । कथम् । आदिश्यते यः स आदेशः। लोपो ऽप्यादिश्यते । दोपः खल्यपि स्यामादि लोपो नादेशः स्यात् । इशाचः परस्मिन्पूर्णविधी [१.१.५७] रत्येतस्य भूषितानि लोप उदाहरणानि नानि न स्युः ।। या ताई स्थानिवद्रावो नास्ति तदर्थमय योगो वक्तव्यः । फन स्थानियगायो नास्ति । यो प्रविधिः । किं प्रयोजनम् । प्रयोग उनकारलोपेम्विधयः ।। 443 ·पा० १.१.६३.] ग्याकरणमहामाप्पम् ।। १६५ -- भसज्ञाडीपटफगोरावघु च दोषः ॥ १५ ॥ भसज्ञाडीक गोरात्वेषु दोशे भवति ।। भसंजायां सावन दोषः । आचार्यप्र- वृत्तिापयति न प्रत्ययलक्षणेन भत्तज्ञा भवतीति यत्यं न उिसवुद्ध्योः [८.२.८] इति डो प्रतिपेध शास्ति || डीप्यपि नैवं विज्ञायते ऽणन्तादकारान्तादिति । कथ ताई । अण्यो ऽकार इति ।। फे पि नै विज्ञायते यजन्तादकारान्तादिति । कथ 5 ताई | यन्यो कार इति || गोराले पि नैव विज्ञायते ऽम्यचीति | कथ तहि | अच्यमीति ॥ प्रयोजनान्यपि तर्हि वानि न सन्ति | यत्तापदुच्यते डो नकारलोप इति क्रियत एतन्न्यास एप न डिसमुल्योरिति ।। इत्त्वमपि । वक्ष्यत्येतत् । शास इत्यं आशासः काविति । इम्बिधिरपि । हलीति निवृत्तम् । यदि हलीनि निवृत्त तृणहानि अत्रापि प्रामोति । एव तीचि नेत्यप्यनुपतिप्यते । न तहींदानीमय योगो वक्तव्य.| 10 वक्तव्यश्च । किं प्रयोजनम् । प्रत्यय गृहीत्वा यदुच्यते तत्प्रत्ययलक्षणेन यथा स्यात् । शन्द गृहीत्वा यदुच्यते तत्मत्ययलक्षणेन मा भुदिति । किं प्रयोजनम् । शोभना दृषदो ऽस्य सुदृपदाहाण. । सोर्मनसी अलोमोपसी [६.२.११७] इत्येप स्वरो मा भूदिति ।। 15 न लुमतास्य ॥१।१।६३ ॥ लुमति प्रतिपेध एकपदस्वरस्योपसंख्यानम् ॥ १॥ तुमति प्रतिषेध एकपदस्वरस्योपसरयानं कर्तव्यम् । एकपदस्वरे च लुमता । लुमे प्रत्ययलक्षण न भवतीति वक्तव्यम् ॥ किमविशेपेण | नेत्याह । सर्वामन्ति तसिज्लुम्स्वरवर्जम् ।।२।। सर्वस्वरमामन्त्रितसरं सिज्नुकस्वर घ वर्जयित्वा ॥ सर्वेस्वर । सर्वस्नोमः सर्वपृष्ठः । सर्वस्य सुपि [६ १. १९१] इत्यायुदात्तलं यथा स्यात् ।। आमन्त्रि- 20 वस्वर | सर्पिरागच्छ समागच्छत | आमन्त्रितस्य च [६.१.१९८] इत्यायुदात्तत्व । यथा स्यात् ॥ सिज्मस्वर । मा हि दाताम् । मा हि धाताम् । आदिः सिनो ऽन्यतरस्याम् [ ६.१.१८७) इत्येष स्वरो यथा स्यात् ।। किं प्रयोजनम् । प्रयोजन जिनिकिल्लुकि स्वराः ।। ३॥ मिनिकित्स्वरा लुकि प्रयोजयन्ति ! गर्गा वत्साः । विदाः उर्ग: उष्ट्रग्रीना. 2, ·10 ॥ दयाकरणमहामाप्यम् ।। मि० १.१९. वामरज्जुः ।ज्नितीत्यायुदात्तत्वं मा भूदिति । इह च भवय कित: [.६१.१६५] इत्यन्तोदात्तत्वं मा भूदिति ॥ पथिमथोः सर्वनामस्थाने ॥४॥ पथिमयोः सर्वनामस्थान लुकि प्रयोजनम् । पथिप्रियः मथिप्रियः । पथिमयोः । सर्वनामस्थाने [६.१.१९९] इत्येष स्वरो मा भूदिति ।। असो रविधौ ॥ ५॥ अहो रविधाने लुमता लुप्फे प्रत्ययलक्षणं न भवतीति वक्तव्यम् । भर्ददाति । भदर्भरे । रोऽपि [८.२.६९] इनि प्रत्ययलक्षणेन प्रतिषेधो मा भूदिनि ।। उत्तरपदत्वे चापदादिविधी ॥ ६॥ उत्तरपदत्वे चापदादिविधी लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणं न भवतीति वक्तव्यम् । परमवाचा परमवाचे । परमगोदुहा परमगोदुहे | परमश्वलिहा परमश्वलिहे | पदस्य [८.१.१६] इति प्रत्ययलक्षणेन कुत्वादीनि* मा भूवनिति || अपदादिविधाधि- नि किमर्थम् । दघिसेची दधिसेचः । सात्पदाद्योः [८.३.१११] इति प्रतिषेधो यथा स्यात् ।। यद्यपदादिविधावित्युच्यत उत्तर पदाधिकारो न प्रकल्पेत | तत्र को दोपः । 15 कर्णो वर्णलक्षणात् [६.२.११२] इत्येवमादिविधिन सिध्यति || यदि पुनर्नलोपा. दिविधी मुत्यन्ते । लुगता लुने प्रत्ययलक्षणे न भयतीत्युच्येत । नेयं शम्यम् । दर रि राजकुमारों राजकुमार्य इति शाकतं प्रसज्येत । नेप दोपः । यदेतत्सिनि शाकलं नेत्येतत्सत्यये गाकले नेति वक्ष्यामि | यदि प्रत्यये शाकत नेत्युच्यते दपि अधुना मधु अधुना भित्रापि न प्रसज्येन | प्रत्यये शाकल न मयति । कस्मिन् । 20 यस्मायः प्रत्ययो विहित इति । दह नाहि परमदिया परमदिये दिय रत् [६.१.१३१] इत्युच्य मामोतीति || अस्नु माविकोपेण । ननु चोक्तगुत्तर पदाधिकारो न प्रकरपतेनि ! यसनादुत्तरपदाधिकारी भविष्याने ॥ मत्ता यनाम्यम् । न गतव्यम् । भनुवृतिः करिष्यने । इदमस्ति यामान्यत्यय- विपिनारि प्रत्ययेन्द्रम् [१.४.१३ । मिरन्तं पदम् [११] । यस्माररातिदिति- 2: स्नदादिपयन पामपणे [१२] । नान्न पये परस भपनि यस्मात्स्यविपिनादि पसन्न मिनि प [१६] I मिनि नपुगे पदर्श भपनि यस्मासिरिधिग्नवारि ·१६० . पा० १.१.६३.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ सुवन्तं च | स्वादिप्सर्वनामस्थाने [१७] | स्वादिष्वसर्वनामस्थाने पूर्व पदसंशं भवति यस्मात्स्वादिविधिस्तदादि सुवन्तं च । गचि भम् [१८] । यनादिमत्यये पूर्व भगव- ति यस्माद्यजादिविधिस्तदादि सुवन्तं न ॥ इह तर्हि परमवाक् असर्वनामस्थान इति प्रनिषेधः प्राप्नोति । अस्तु तस्याः प्रतिषेधो या स्वादी पदमिति पदसजा या तु सुबन्तं पदमिति पदसंज्ञा सा भविष्यति । सत्येतत्मत्यय आसीदनया भविष्यत्यनया न भविष्यतीति । लुप्त इदानी प्रत्यये यावत एवावधैः स्वादौ पदमिति पदसंज्ञा तावत एवावधेः सुवन्तं पदमिति । अस्ति च प्रत्ययलक्षणेन सर्वनामस्थानपरतेति कृत्या प्रतिषेधाच बलीयांसो भवन्तीति प्रतिषेधः पामोति ॥ नाप्रतिषेधात् । नायं प्रसज्या- तिषेधः सर्वनामस्थाने नेति । किं तार्ह ! पर्युदासो ऽयं यदन्यत्सर्वनामस्थानादिति । सर्वनामस्थाने न्यापारः [ यदि केनचित्तानोति तेन भविष्यति । पूर्वेण च प्रामोति || 10 अप्राप्तेर्वा । अथवानन्तरा या माप्तिः सा प्रतिपिध्यते । कुन एतत् | अनन्तरस्य विधिर्चा भाति प्रतिषेधो वेति । पूर्वा प्रामिरमतिपिद्धा तया भविष्यति । ननु चेय प्राभिः पूर्वा प्राप्तिं याधते | नोत्सहते प्रतिषिद्धा सत्ती बाधितुम् ।। यद्येवं परमनाची परमवाच इति सुप्निडन्तं पदमिति पदसंज्ञा पामोति । एव नहि योगविभागः करिष्यने । स्वादिषु पूर्व पदसंज्ञं भवति। तमः सर्वनामस्थाने ऽयचि । पूर्व पदसंज्ञं भवति । गतो भम् । भसंश भवति यजादावसर्वनामस्थान इति ॥ यदि तर्हि सावपि पदं भवत्येचः प्नुनविकारे पदान्तमहणं चोदयिष्यति इह मा भूत् भद्रं करोपि गरिति नस्मिन्क्रियमाणे ऽपि. पानोति । वाक्यपदयोरन्त्यस्येत्येवं तत् ।। इह तर्हि दपिसे वो दधिचः सारपदा- द्योरिति पदादिलक्षणः पत्वप्रतिषेधो न पामोति । मा मुदेव पदस्यादिः पदादिः पदादेति । कथं तर्हि । पदादादिः पदादिः पदादेनेत्येवं भविष्यति । नैवं गक्यम् | 20 इहापि प्रसज्येत । कक्षु वाक्षु त्वक्षु कुमारीषु किशोरीविति । सामनिषेधो ज्ञापकः स्वादिषु पदत्वेन येषां पदसंज्ञा न तेभ्यः प्रतिषेधो भवतीति ॥ इह नहिं बहुसेरी यहुसेचः । यहुजयं प्रत्ययः । अत्र पदादादिः पदादिः पदादेनॆत्युच्यमाने पप न सिध्यति । एवं तर्युत्तरपदवे च पदादिविधी लुमता लुप्ने प्रत्ययलक्षणं भवतीति वक्ष्यामि । नियमार्थ भविष्यति पदादिविधायेच न पदान्तविधाविति ॥ कथं 25 बहुसेची बहुसेनः । यहपूर्वस्य च पदादिविधायेय न पदान्तविधाविति ॥ इन्द्रे ऽन्त्यस्य ॥ ७॥ इन्द्रे ऽन्यस्य नुसता नुमे प्रत्सपलक्षणं न भरनीति वक्ता यम । वासकरम् ।। 15 ·।। व्याकरणमहाभाज्यम् ।। [म० ३.१.९. इह अभूपनिति' प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्रामोति' । सिच उसो ऽप्रसङ्ग आकारमकरणात् ॥ ८॥ सिच उसो प्रसङ्गः । किं कारणम् । आकारप्रकरणात् । आतः [३.४.११०] हत्येतन्नियमार्थ भविष्यति | आत एव न सिज्लुगन्तानान्यस्मासिज्लुगन्तादिति ॥ 5 इह इति युप्मपुत्रो ददाति इत्यस्मपुत्रो ददातीत्यत्र प्रत्ययलक्षगेन युष्मदस्मदोः पष्टीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वानाचौ [८.१.२०] इति यानावादयः प्रामुवन्ति | युप्मदस्मदोः स्थग्रहणात् ॥ ९ ॥ स्थग्रहणं तत्र क्रियते तच्छ्यमाणविभक्तिविशेषणं विज्ञास्यते । अस्त्यन्यत्स्थम- हणस्य प्रयोजनम् । किम् | सविभक्तिकरय पानावादयो यथा स्युरिति । नैतदस्ति 10 प्रयोजनम् । पदस्य [१६] इति धर्तते विभत्यन्त 7 पदं तत्रान्तरेणापि स्थग्रहणं मविभक्ति की भविष्यति । भरिसदं यत्र विमन्यन्नं पदं यत तु पतु विभक्तो पदं तत्र न सिध्यति | मामो यां दीयते | गामो नौ दीयते | जनपदो या दीयते । जनपदो नौ दीयते । सर्वमहणमपि प्रकृतमनुवर्तते तेन सविभक्तिकस्येव भविष्यति ॥ इर चक्षु कामं याजयांचकागति तितिरः [८.१.२८] इति तस्म च निघातस्त- 1" स्गामानिधातः प्रामोति । आगि लिलोपात्तस्य चानियातस्तस्गाच निरातः ।। १० ॥ आमि हिलोपात्तस्य चानिपातस्तस्मानितमिन्द्रो भरिन्गनि ।। अगाधिकार इ किधर्मातेपयी ॥ ११ ॥ अगानिकार दटो रिविनियमान मिगतः । निगमित गम' | भर- रोमोटो मिनिमनिषधी न प्रामुनः" !! ग्रामपंच॥ १२॥ किन टारिधिनिषेधी नया | भदेने नः पाटिमः प्रागनी- एएमा माग मंग्रामेनिया॥ Pानियां उगना न पन्यमा मानिनिमगन ! 20 : 1 ·5 पा० १.१.६५.] ॥ व्याकरणमहामाप्पम । यदि पुनर्न लुमता तस्मिनित्युच्येत । अथ न लुमता तस्मिनित्युच्यमाने कि सिद्ध- - मेतद्भवतीटो विधिपतिपेधौ क्रमेदीर्घत्व च । वाढं सिद्धम् | नेटो विधिप्रतिषेधी परस्मैपदेवित्युच्यते । कथं तार्ह । सकारादाविति तद्विशेषणं परस्मैपदग्रहणम् । न खल्वपि क्रमेर्दीर्घत्वं परस्मैपदवित्युच्यते । कयं नार्ह | शितीति तहिशेपणं परस्मै- पदमहणम् ॥ न लुमता तस्मिन्निति चेद्धनिणिङादेशास्तलोपे ॥ १३ ॥ न लुमता तस्मिन्निति चेद्धनिणिडादेशास्ततोपे न सिध्यन्ति । भवधि भवता बस्युः । अगायि भवता मामः | अध्यगायि भवतानुवाकः । तलोपे कृते* लुडीति हनिपिडादेशा न मानुवन्ति ॥ नैप दोषः । न लुडीनि हनिणिडादेश उच्यन्ते । किं नर्हि । आर्धधातुक इति तद्विशेषण लुङ्ग्रहणम् ।। इह च सर्वस्तोमः सर्वपृष्टः 10 सर्वस्य सुपीत्याधुदात्तत्वं न पामोति । तच्चापि वक्तव्यम् | न वक्तव्यम् | न लुम- ताङ्गस्यत्येव सिद्धम् । कथम् | न लुमता लुप्ने ऽङ्गाधिकारः प्रतिनिर्दिश्यते । किं नर्हि । यो ऽसी लुमता लुप्यते नस्मिन्यदङ्ग नस्य यत्कार्य तन भवति । एवमपि सर्वस्वरो न सिध्यति । कर्तव्यो ऽत्र यत्नः ।। अलो ऽन्त्यात्पूर्व उपधा ॥ १।१ । ६५ ।। 15 किमिदमल्पहणमन्त्यविशेषणम् । एवं भवितुमर्हति । उपधासंज्ञायामलग्रहणमन्त्यनिर्देशश्चेत्सघातप्रतिषेधः ॥ १॥ उपधासंज्ञायामल्महणमन्त्यनिर्देशश्वेत्सघातस्य प्रतिषेधो वक्तव्य | संघातस्यो- पचासंज्ञा पामोति । तत्र को दोप. | शास इदहलो [६ ४.३४] शिष्ट्वा शिष्ट । संघानस्येत्त्व प्रामोति ।। यदि पुनरलन्त्यादित्युच्येत । एवमप्यन्त्यो विशेपितो 20 भाति । नर को दोषः । सघातादपि पूर्वस्योपधासज्ञा प्रसज्येत । नत्र को दोष । शास इदहलो. शिष्ट शिष्टवान् । कारस्येव प्रसज्येत । सूत्र च भिद्यते ।। यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तमुपधासंज्ञायामल्महणमन्न्यनिर्देशधेसघातप्रतिषेध इति । मैप दोषः । अन्त्यविज्ञानासिद्धम् । सिद्धमेतत् । कथम् । अलोऽन्त्यस्य विषयो भयन्तीत्यन्स्यस्य भविष्यति । . 22x ·१७० | व्याकरणमहाभाप्पम् ।। [म०११.९. अन्त्यविज्ञानासिद्धिमति चेन्नानर्थके लोऽन्स्यविधिरनभ्यासविकार ॥२॥ अन्त्यविज्ञानासिद्धमिति चेत्तन्न । किं कारणम् | नानर्थक ऽलोऽन्त्यविधिरनभ्या- सविकारे अनर्थक ऽलोऽन्त्यविधिर्नत्येषा परिभाषा कर्तव्या | किमविशेषेण | नेत्याह। भनभ्यासविकारे । अभ्यासविकारान्वयित्वा । भृञामित् [ ७.४.७६ ] अतिपि- पोच [७७ ] इति || कान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनमव्यक्तानुकरणस्यात इतौ ॥३॥ अन्त्यस्य प्रामोति । अनर्थकलोऽन्त्यविधिन भवतीति न दोषो भवति ।। नैतद- स्ति प्रयोजनम् । आचार्यमवृत्तिपियति नान्त्यस्य पररूप भवतीनि यदय नाटि- तस्यान्त्यस्य तु वा [६.१.९९] इत्याह ।। वसोरेद्धाभ्यासलोपश्च ॥ ४ ॥ प्यसोरेखामभ्यासलोपश्च [६.४.११९] इत्यन्त्यस्य प्रामोति | अनर्थके ऽलो ऽन्त्य- विधिर्नेति न दोषो भवति ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । पुनर्लोपवचनसामर्यात्सर्वस्य भविष्यति ॥ अथवा शिलोपः करिष्यते स शित्सर्वस्येति सर्वादेशो भविष्यति । स नहिं शकारः कर्तव्य | न कर्तव्य | क्रियते न्यास एव । दिशकारको निर्देश। 15 वसोरेवावभ्यासलोपश्चेति ।। 10 आपि लोपो को ऽनचि ॥ ५ ॥ तितति सूत्रम् । अन्यथा व्याख्यायने । आपि हलि लोप इत्यन्त्यस्य प्रामोति । भनर्यके तो ऽन्त्यविपिर्नेति न दोषो भवति ॥ एतदपि नास्नि प्रयोजनम् । अन एय लोपं वक्ष्यामि । नदनो पर कर्मन्यम् । न फर्नव्यम् । प्रकृतमनुवर्तने । फ 20 प्रकृतम् । अनायकः [७ २.११२] इति । नव प्रपमानिर्दिष्टं पटीनिर्दिष्टेन घेणार्थः। मातीत्येपा सप्तम्यभिनि प्रथमाया: पटी प्रकल्पयिष्यनि नस्मिविनि निटे पर्यस्य [१.१.६६] रनि ॥ आपो भ्यासस्य ॥ ६ ॥ अत्र तोपो यामम्प [७ १.०८इत्यन्त्यस्य पामोमि नानो नोनययि. मिति न दोषो मानि || एतदपि नास्नि प्रयोजनम् । मत्रपारामांगमर्थम्य “ ·पा० ५.१.६६-६५] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ भविष्यति ॥ भस्त्यन्यदवग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् | सघधिकारो ऽपेक्ष्यते । इह मा भूत् । दधौ ददौ | अन्तरेणाप्यत्रपरणं सबधिकारमपेक्षिप्यामहे || संस्तर्हि सकारादिरपेक्ष्यते सनि सकारादाविति | इह मा भूत् । जिज्ञापयिषति । अन्तरेणा- प्यत्रमहणं सनं सकारादिमपेक्षिप्यामहे || प्रकृतयस्तछपेभ्यन्ते । एतासां मकृतीनां लोपो यथा स्यात् । इह मा भूत् | पिपक्षति यियक्षति । अन्तरेणाप्यत्रमहणमेताः । मकृतीरपेक्षिप्यामहे || विषयस्तीपेक्ष्यते । मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा [७ ४.५७] इति । हह मा भूत् । मुमुक्षति गामिति । अन्तरेणाप्यत्रग्रहणमेतं विषयमपेक्षिष्या- महे । कथम् । अकर्मकस्येत्युच्यते तेन यत्रैवायं मुचिरकर्मकस्तवैव भविष्यनि । सस्मानार्यों ऽनया परिभाषया नानर्थके ऽलो अन्त्यविधिति ।। अलो नत्यापूर्वो लुपधेति वा ॥ ७ ॥ भथवा व्यक्तमेव पठितव्यमलो ऽन्त्यात्पूर्वो ऽलुपधासको भवतीति ॥ नसहि पशव्यम् । न. वक्तव्यम् । अवचनाल्लोकविज्ञानासिद्धम् ॥८॥ अम्सरेणापि वचनं लोकविज्ञानासिद्धमेतत् । यथा । लोके ऽमीषां ब्राह्मणा- मामन्त्यारपूर्व आनीयतामित्युक्ते ययाजानीयको ऽन्त्यस्तथानानीयको ऽन्त्यात्पूर्व 15 भानीयते ।। 10 तस्मिनिति निर्दिष्टे पूर्वस्य ॥ १ । १ । ६६ ॥ तस्मादित्युत्तरस्य ॥१।१।६७ ॥ किमुदाहरणम् । इह तावत्तस्मिन्निति निर्दिटे पूर्वस्येति । एको यणचि [६.१.७७] सपत्र मध्यत्र | हह तस्मादित्युत्तरस्येति । धन्नरुपसर्गेभ्यो ऽप ईन् [६ ३.९७] 20 हीपम् अन्तरीपम् समीपम् ।। अन्यथानातीयकेन शमेन निर्देशः क्रियते अन्यथा- आसीयक उदाहियते । किं मधूदाहरणम् । इह तायास्मिनिति निर्दिष्टे पूर्यस्येति मस्मिाणि च युप्माकास्माको [४.३.२] इति । तस्मादित्युतरस्पेति गस्मारसो नः पुंसि [६.१.१०३] इति ।। हई नाप्युदाहरणमिको यांचे घन्तरुपसर्गेभ्यो प हरिति । कथम् । सर्वगामार्य निर्देश क्रियते सर्वनाम च सामान्ययाचि । तर 28 मामान्ये निर्षि निशेषा अप्युदाहरणानि भवन्ति || किं पुन. मागावोग ·१७२ || व्याकरणमहाभाग्यम् ।। [म.१.२.९. : विशेषः । गौः सामान्यं कृष्णो विशेषः । न तहींदानी कृष्णः सामान्य भवति गौर्विशेषो भवति । भवति च | यदि तर्हि सामान्यमपि विशेषो विशेषो ऽपि सामान्य सामान्यविशेषौ न प्रकल्पेते । प्रकल्पेते च । कथम् । विवक्षातः । यदास्य गीः सामान्येन विवक्षितो भवति कृष्णो विशेषत्वेन तदा गौः सामान्यं कृष्णो विशेषः । 5 यदा कृष्णः सामान्येन विवक्षितो भवति गौर्विशेषत्वेन विवक्षितस्तदा कृष्णः सामान्यं गौविशेषः ॥ अपर आह | प्रकल्पेते च । कथम् | पितापुत्रवत् । तद्यथा । स एव कंचित्मति पिता भवति कंचित्पति पुत्रो भवति । एवमिहापि स एच कंचित्पति सामान्यं कंचिमति विशेषः ॥ एते खल्वपि नैर्देशिकानां वार्त्ततरका भवन्ति ये सर्वनामा निर्देशाः क्रियन्ते । एतैर्हि बहुतरकं व्याप्यते ।। अथ किमर्थ- 10 मुपसर्गेण निर्देशः क्रियते । शब्दे सप्तम्या निर्दिष्ट पूर्वस्य कार्य यथा स्यादर्थे मा भूत् । जनपदे अतिशायन इति । किं गतमेतदुपसर्गेणाहोस्विच्छन्दाधिक्यादा- धिक्यम् । गतमित्याह । कथम् । निरयं वहि वे वर्तते । तद्यथा । निष्क्रान्तो देशानिर्देशः । बहिर्देश इति गम्यते | शम्दध शब्दावहि तो ऽर्थो ऽवहिर्भूतः ।। अथ निर्दिष्टमहणं किमर्थम् । निर्दिष्टग्रहणमानन्तर्यार्थम् ॥ १ ॥ निर्दिष्ट महणं नियत आनन्तर्यार्थम् | आनन्तर्यमात्रे कार्य यया स्यात् । इको यणचि । दध्यत्र मध्यत्र । इह मा भूत् | समिधी समिधः । दृपदी दृपदः ।। किमर्थं पुनरिदमुच्यते । तस्मिंस्तस्मादिति पूर्वोत्तरयोर्योगयोरविशेषानियमायं वचनं दध्युदक पचत्योदनम् ॥ २॥ तस्मिस्तस्मादिति पूर्वोत्तरयोर्योगयोरपिशेषाषियमार्यो ऽयमारम्मा पामे देव- दत्तः ! पूर्यः पर इति संदेहः । पामायदत्तः । पूर्वः पर इति संदेहः । एयमिहापीको यणनि । दध्युदकं पनत्योदनम् । भाषिकायुभायची ! अनि पूर्वस्याचि परस्येति संदेहः । निरनिरः [८.१.२८] इत्यतिउः पूर्णस्यानिउः परस्येति संदेशः । यो 23 नाबानि पूर्वस्य स्याउनिउ: परस्येनि नमान्तरण या न सिध्यतीति नियगार्थ बन- नम | पचमगिरगुज्यते ॥ अति प्रयोगनगनन् कि मीनि! अप पत्रोभर्ष नदयने कि मा पूर्णम्य राये गयरमादोस्थिरपरस्यनि ।। 15 ·पा० १.१.६६६.] ॥ध्याकरणमहाभाष्यम् ।। 10 उभयनिर्देशे विप्रतिषेधात्पञ्चमीनिर्देशः ॥ ३ ॥ उभयनिर्देशे विनिषेधात्पञ्चमीनिर्देशो भविष्यति ॥ कि प्रयोजनम् । प्रयोजनमतो लसार्वधातुकानुदात्तत्वे ॥ ४ ॥ पक्ष्यति तास्यादिभ्यो ऽनुदात्तत्वे सप्तमीनिर्देशो ऽभ्यस्तसिजर्थ इति । तस्मिन् क्रियमाणे तास्यादिभ्यः परस्य तसार्वधातुकस्य लसार्वधातुके परतस्तास्यादीनामिति । सदेहः । तास्यादिभ्यः परस्य लसार्वधातुकस्य ।। बहोरिष्ठादीनामादिलोपे ॥ ५ ॥ बहोरुत्तरेषामिष्ठेमेयसामिष्ठेमेयःसु परतो वहोरिति संदेहः । बहोत्तरेषा- मिष्ठेमेयसाम् ॥ गोतो णित् ॥६॥ गोत: परस्य सर्वनामस्थानस्य सर्वनामस्थाने परतो गोत इति संदेहः | गोतः परस्य सर्वनामस्थानस्य ।। रुदादिभ्यः सार्वधातुके ॥ ७ ॥ रुदादिभ्यः परस्य सार्वधातुकस्य सार्वधातुके परतो रुदादीनामिति सदेह. स्दादिभ्यः परस्य सार्वधातुकस्य ।। आने मुगीदासः। ॥८॥ आस उत्तरस्यानस्याने परत आस इति सदेह । आस उत्तरस्यानस्य || आम सर्वनाम्नः सुद" ॥९॥ सर्वनाम उत्तरस्याम आमि परत: सर्वनाम इति सदेहः । सर्वनाम उत्तरस्यामः ।। घर्डित्यापनद्याः ॥ १० ॥ नया उत्तरपां डितां डिस परतो नया इति सदेहः । नद्या उत्तरेषां उिताम् ।। याडापः ॥ ११ ॥ आप उत्तरस्य डितो डिति परत आप इति संदेहः | आप उत्तरस्य डितः॥ 15 20 .६११ ·11 पाकरणमहाभाष्यम। म० १.१.९. हमो इस्वादचि मुनित्यम् ।। १२ ।। उम उत्तरस्याचो चि परतो डम इति संदेहः । डम उत्तरस्याचः ।। विभक्तिविशेषनिर्देशावनकाशत्वादविप्रतिषेधः ।। १३ ॥ विभक्तिविशेषनिर्देशस्यानवकाशत्वादयुक्तो ऽयं विप्रतिषेधः । सर्वत्रैवान कृत- 5 सामर्थ्या साम्यकृतसामा पञ्चमीति कृत्वा पञ्चमीनिर्देशो भविष्यति ।। यथार्थ वा षष्ठीनिर्देशः ॥ १४ ॥ यथार्थ वा पष्ठीनिर्देशः कर्तव्यः । यत्र पूर्वस्य कार्यमिष्यते तत्र पूर्वस्य षष्ठी कर्तव्या । यत्र परस्य कार्यमिष्यते तत्र परस्य पष्ठी कर्तव्या || सतह तथा निर्देशः कर्तव्यः | न कर्तव्यः । अनेनैव प्रकृमिर्भविष्यति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे 10 पूर्वस्य पष्ठी । तस्मादित्युत्तरस्य पष्ठी ॥ तर्हि पष्ठीमहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । षष्ठी स्थानेयोगा [ १.१.४९ ] इति ।। प्रकल्पकामिति चेन्नियमाभावः ॥ १५ ॥ प्रकल्पकमिति चेनियमस्याभावः । उक्तं चैतनियमार्थो ऽयमारम्भ इति ॥ प्रत्य- यविधी खल्वपि पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः स्युः । तत्र को दोपः । गुमिस्किभ्यः सन् 18 [ ३.१.५] 1 गुमिन्किय इत्येषा पञ्चमी समिति प्रथमायाः पष्ठी प्रकल्पयेत्तस्मादि- त्युत्तरस्येति । अस्तु | न कधिदन्य आदेशः प्रतिनिर्दिश्यते तत्रान्तर्यतः सनः सव भविष्यति । नैवं शक्यम् । इत्संशा न प्रकल्पेत । उपदेश इतीत्सकोच्यते ।। प्रतिविकाराव्यवस्था च ॥ १६ ॥ प्रकृतिविकारयोथ व्ययस्था न प्रकल्पते । इको यणचि | अनीत्येषा समगी गणिति 20 प्रथमायाः पठी प्रकल्पयेत्तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्यस्येति ॥ सप्तमीपञ्चम्योश्च भावादुभयत्र पष्ठीमकूलिस्तबोभयकार्यप्रसङ्गः॥१७॥ सामीपञ्चम्योभ भाषादुभयौय पष्ठी मामोति । नास्यादिभ्य हत्येपा पञ्चमी लसार्यपानुक इत्यस्याः सतम्याः पठी प्रकल्पयेतस्मादित्युपरस्येति । तया तसार्ग- भानुस येा सममी नास्यादिभ्य इति पञ्चम्याः पठी प्रकल्पयेत्तस्मिमिति निष्टेि 25 पूर्वस्यनिय तप को दोषः। तत्रोमयकार्यपसद्गः । एभयोः कार्य तत्र प्रामेति || नेप ·पा० १.१.६८] ॥ध्याकरणमहाभाष्यम् ॥ १७५ दोषः। यत्तावदुच्यने प्रकल्पकमिति चेनियमाभाव इति मा भूनियमः | सप्तमीनिर्दिष्टे पूर्वस्य षष्ठी प्रकल्प्यते पञ्चमीनिर्दिष्टे परस्य । यावना सप्तमीनिर्दिष्टे पूर्वस्य षष्ठी प्रकल्प्यत एवं पञ्चमीनिर्दिष्टे परस्य नोत्सहते सममीनिर्दिष्टे परस्य कार्य भवितुं नापि पञ्चमीनिर्दिष्टे पूर्वस्य । यदप्युच्यते प्रत्ययविधौ खल्वपि पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः स्युरिति सन्तु प्रकल्पिकाः । ननु चोक्त गुमिस्कियः सनित्येषा पञ्चमी सनिति मथमायाः । पष्टी प्रकल्पयेत्तस्मादित्युत्तरस्येति | परिदतमेतन कश्चिदन्य आदेशः प्रतिनिर्दिश्यते नत्रान्तर्यतः सनः सनेव भविष्यतीति । ननु चोक्तं नैवं शक्यमित्सना न प्रकल्पे- नोपदेश इतीत्संज्ञोध्यत इति । स्यादेष दोषो यदीत्संज्ञादेशं प्रतीक्षेत | तत्र खलु कृतायामित्संज्ञायां लोपे च कृत आदेशो भविष्यति । उपदेश इति हीसंशोच्यते । अथया नानुत्पन्ने सनि प्रकन्या भवितव्यं यदा चोत्पत्रः संस्तदा कृतसामर्थ्या पञ्च- 10 मीति कृत्वा प्रकृमिन भविष्यनि । यदप्युच्यते प्रकृतिविकाराव्यवस्था चेति तत्रापि कृता प्रकृती षष्ठीक इति विकृती प्रथमा यणिति यत्र च नाम सौत्री पछी मास्ति नत्र प्रकृप्त्या भवितव्यम् । अथवास्तु तावदिको यणचीति यत्र नाम सौत्री पटी। यदि घेदानीमचीत्येषा सप्तमी यणिति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयेत्तस्मिनिति निर्दिट पूर्वस्येत्यस्तु । न कश्चिदन्य आदेशः प्रनिनिर्दिश्यते तत्रान्तर्यतो यणो यणेव भयि- 15 प्यति । यदप्युच्यते सप्तमीपञ्चम्योच भावाडुभयत्र पठीप्रकृतिस्तत्रोभयकार्यमसर इत्याचार्यप्रवृत्तिापयति नोभे युगपत्मकल्पिके भवत इनि यदयमेकः पूर्णप- रमोः [६.१.८४] इति पूर्वपरमहण करोनि ।। वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा ॥१।१।६८॥ कपमहणे किमयं न स्व शब्दस्याशम्दसंभा भवतीत्येव रूपं दाप्दस्य सशा भषि- 20 प्पनि न सन्यस्य शम्दस्यास्स्यन्यदनोरूपान् । एवं तर्हि सिरे सति यद्रूपमरणं करोनि मन्नापयत्यापार्यो ऽस्त्यन्यद्रूपास्य शप्पस्येति । किं पुनस्तत् । अर्थः । किमतस्य आपने प्रयोजनम् । अर्यपाहणे नानर्यकस्येत्येषा परिभाषा न कर्तव्या मपनि ॥ किमय पुनरिदमुच्यते । शन्देनार्यगतेपर्यस्यासंभवामवाधिनः संज्ञाप्रतिषेधार्य स्वरूपवचनम् ॥१॥25 शम्दनोधारितेनार्यों गम्यने । गामानय रम्यशानेश्वर्ष भानीपते ऽपय भुज्यते । भर्मस्यामभयान् | इह प्याकरणे ऽर्थे कार्यस्थासभप । भर [४.२.३३] पनि ·१७६ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.१.९. न शक्यते ऽङ्गारेभ्यः परो ढकर्तुम् । शब्देनार्थगतेरर्थस्यासंभवाद्यावन्तस्तहाचिनः शब्दास्तावद्भ्यः सर्वेभ्य उत्पत्तिः प्रामोति | इप्यते च तस्मादेव स्यादिति तच्चान्तरण यत्वं न सिध्यतीति तहाचिनः संज्ञाप्रतिषेधार्थ स्वरूपवचनम् । एवमर्थमिदमुच्यते ।। न वा शब्दपूर्वको ह्यर्थे संप्रत्ययस्तस्मादर्थनिवृत्तिः ॥ २॥ न वैतत्प्रयोजनमस्ति ! किं कारणम् । शम्दपूर्वको वर्थे संप्रत्ययः | शब्दपूर्वको पर्थस्य संप्रत्ययः । आतथ शब्दपूर्वको यो पि वसावाहूयते नाना नाम यदानेन नोपलब्धं भवति तदा पृच्छति किं भवानाहेति । शब्दपूर्वकधार्थस्य संप्रत्यय इह च व्याकरणे शब्दे कार्यस्य संभयो ऽर्थे ऽसंभवस्तस्मादर्थनिवृत्तिः । तस्मादर्थमिवृत्ति- भविष्यति ।। इदं तर्हि प्रयोजनमशब्दसंज्ञेति वक्ष्यामीति । इह मा भूत् । दाधा प्य- 10 दाम् [१.१.२०] नरप्तमपौ पः [२२] इति । संज्ञाप्रतिषेधानर्थक्यं वचनप्रामाण्यात् ॥ ३ ॥ सज्ञाप्रतिषेधथानर्थकः | शब्दसज्ञायां स्वरूपविधिः कस्मान भवति । वचन- प्रामाण्यात् । शब्दसंज्ञावचनसामर्थ्यात् ॥ ननु च पचनप्रामाण्यासंजिनां संप्रत्ययः स्यात्स्वरूपग्रहणाच्च सज्ञायाः । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । भाचार्यप्रवृत्तिापयति 15 शब्दसंज्ञायां न स्वरूपविधिर्भवतीति यदयं प्णान्ता पट् [१.१.२४] इति पकारा- न्तायाः संख्यायाः पटसंज्ञां शास्ति । इतरया हि वचनप्रामाण्याच नकारान्तायाः सख्यायाः समत्ययः स्यात्स्वरूपमहणाघ पकारान्तायाः । नैतदस्ति सापकं न हि पकारान्ता संज्ञा | का तर्हि ! डकारान्ता | असिद्ध जरत्वं तस्यासिद्धत्वात्पका- रान्ता || मन्त्राद्यर्थ नहींदं वक्तव्यम् । मन्त्र ऋचि यजुपीति यदुच्यते तन्मन्त्रशब्द 20 अरशदे च यजुःशम्दै च मा भूत् । मन्त्राद्यर्थमिति चेच्छास्त्रसामर्थ्यादर्यगतेः सिद्धम् ॥ ४ ॥ मन्वापर्थमिति चेतन । किं कारणम् । शाखस्य सामर्यादर्थस्य गतिर्भविष्यति । मन्त्र ऋषि यनुपीति यदुध्यते मन्वशद शम्दे च यजुःशम्दे च नस्य कार्यस्य संभवो नास्तीति कृत्वा मन्त्रादिसहमरितो यो ऽर्थस्तस्य गतिर्भविष्यति सार चर्यान् ।। सित्तद्विशेषाणां वृक्षाप्यर्थम् ।। ५ ।। मिपिताः कर्नव्यः । मतो पक्तध्यं नहिशेपाणां पदण भयनीति । कि प्रयो. 23 ·पा.१२.६१.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १७७ जनम् । वृक्षाद्यर्थम् | विभाषा वृक्षमृग [२४ १२] इति । सक्षन्यग्रोधम् प्लक्ष- न्ययोधाः ।। पित्पर्यायवचनस्य च स्वाद्यर्थम् ॥६॥ पिनिर्देश. कर्तव्यः । ततो वक्तव्यं पर्यायवचनस्य तद्विशेषाणां च ग्रहण भवति स्वस्य च रूपस्यति । किं प्रयोजनम् | स्माद्यर्थम् । स्वे पुपः [३ ४ ४०]। स्व- 5 पौष पुष्यति | रैपोपम् विद्यापोपम् गोपोपम् अश्वपोषम् ।। जित्पर्यायवचनस्यैव राजाद्यर्थम् ॥ ७ ॥ मिनिर्देश कर्तव्यः । ततो वक्तव्य पर्यायवचनस्यैव ग्रहण भवति । किं प्रयो- जनम् । राजाद्यर्थम् | सभा राजामनुष्यपूर्वा [२ ४.२३] । इनसभम् ईश्वरसभम् । तस्येव न भवति | राजसभा । तद्विशेषाणा च न भपति | पुष्यमित्रसभा चन्द्रगु- 10 मसभा 11 झित्तस्य च तविशेषाणां च मत्स्याद्यर्थन् ॥ ८ ॥ झिनिर्देश कर्तव्य । ततो वक्तव्य तस्य च ग्रहण भवति तद्विशेषाणा चेति । किं प्रयोजनम् । मत्स्याद्यर्थम् । पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति [४.४.३५] १ मात्स्यिकः। नहिशेषाणाम् । शाफरिकः शाकुलिक. । पर्यायवचनाना न भवति । अनिमा , न्हन्तीति ।। अस्येकस्य पर्यायाचनस्येप्यते । मीनान्हन्ति मेनिकः ॥ अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः ॥ १।१ । ६९॥ अप्रत्यय इति किमर्थम् । सनाशप्तभिक्ष उ. [ ३२१६८] । अ सांप्रनिके [४३९11 अत्यल्पमिदमुच्यते प्रत्यय इति । अप्रत्ययादेशरिस्किन्मित इति यक्तव्यम् । प्रत्यय उदाहृतम् । आदेशे । इदम इछ । ५३.३]। इन इह | हिति। .. सविता लवितुम् । किति ! वभूव । मिनि । हे ऽनन् । टिनः परिहार | आर्यमयत्तिापयति न टिना सवर्गानां ग्रहण भवतीने यदय महो लिटि दीप गास्ति । नेतदस्ति ज्ञापकम् । नियमार्थमेतत्स्यात् । यो प्रतिटि दीर्घ एवेति । या वृतो या [७२३८] इति विभाषा शास्ति ॥ सर्वेषामेव परिहारः। भायगा- मेन सपना पहण नेत्येव न भविष्यति || प्रत्यये भूयान्परिहार । अनभिधाना- 1४८ ·१७ ॥ व्याकरणमतामाप्यम् ॥ [म० १.१.१ त्प्रत्ययः सवर्णान ग्रहीप्यति । यान्दि प्रत्ययः सवर्णग्रहणेन गृह्णीयान्न तैरर्थस्याभि- धानं स्यात् । अनभिधानान्न भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् । इह केचित्पतीयन्ते केचित्पत्याय्यन्ते । स्वाः प्रतीयन्ते दीर्घाः प्रत्याय्यन्ते । यावद्भूयात्मत्याय्यमानेन सव- र्णानां ग्रहणं नेति तावदप्रत्यय इति । कं पुनर्दीर्घः सवर्णग्रहणेन गृह्णीयात् | हस्वम् । 5 यत्नाधिक्यान्न ग्रहीप्यति | प्लुत तर्हि गृलीयात् । अनत्यान ग्रहीप्यति । एवं तहि सिद्धे सति यदप्रत्यय इति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येमा परिभाषा भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं नेति ।। किमर्थ पुनरिदमुच्यते । 10 अण्सवर्णस्येति स्वरानुनासिक्यकालभेदात् ॥ १॥ अण्सवर्णस्येत्युच्यते | स्वरभेदादानुनासिक्यभेदारकालभेदाचासवर्णान्न गृहीयात् । इप्यते च सवर्णग्रहण स्यादिति तच्चान्तरेण यत्न न सिध्यतीत्येवमर्थमिदमुच्यते । अस्ति प्रयोजनमेतत् । कि तहीति | तत्र प्रत्याहारग्रहणे सवर्णाग्रहणमनुपदेशात् ।। २ ॥ तत्र प्रत्याहारमहणे सवर्णानां ग्रहणं न प्रामोति । अकः सवर्णे दीर्घः [६.१.१०१) 15 इति । कि कारणम् । अनुपदेशात् । यथाजातीयकानां सज्ञा कृता तथा जातीयकानां सप्रत्यायिका स्यात् | हस्वानां च क्रियते हस्वानामेव सप्रत्यायिका स्याहीर्घाणा न स्यात् ।। ननु च हस्याः प्रतीयमाना दीर्घान्सप्रत्याययिष्यन्ति । इस्त्रसंप्रत्ययादिति चेदुच्चार्यमाणसंप्रत्यायकत्वाच्छब्दस्यावचनम् ॥ ३॥ स्त्रसप्रत्ययादिति चेदुचार्यमाण• शब्दः सप्रत्यायको भवति न समतीयमानः । 20 तद्यथा | ऋगित्युक्त सपाठमात्र गम्यते गास्या अर्थो गम्यते ।। एव नहि वर्णपाठ एमोपदेशः करिप्यते । वर्णपाट उपदेश इति चेदवरकालत्वात्परिभाषाया अनुपदेशः ॥ ४ ॥ वर्णपाठ उपदेश इति चेदयरकालत्वात्परिभाषाया अनुपदेश | कि पग सूत्रा- क्रियत इत्यतो घरकाला । नेत्याह । सर्वथावर कालेर । वर्णानामुपदेशस्तावत् । 25 उपदे गोलरकारे संज्ञा । इत्सकोत्तरकाल आदिरन्येग सोना [२.१.७१] इति प्रन्यागारः । प्रत्याशरोपरकाला सपर्णगशा । सवर्णसंशोगरवालगणुदिरावर्णस्य ·पा. ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। १७९ 10 चामत्यय इति । सैपोपदेशोचरकालावरकाता सनी वर्णानामुत्पती निमित्तत्याय कल्पयिष्यत इत्येतन 11 तस्मादुपदेशः॥५॥ तस्मादुपदेशः कर्तव्यः ॥ तत्रानुवृत्तिनिर्देशे सवर्णाग्रहणमनत्वात् ॥ ६॥ तत्रानुवृत्तिनिर्देशे सवर्णानां महणं न पामोति । अस्य ची [७.४.३२] यस्येति च [६.४.१४८] । किं कारणम् । अनप्त्यात् । न येते णो ये ऽनुवृत्तिनिर्देशे । के तर्हि । ये अक्षरसमानाय उपदिश्यन्ते || एवं तीनण्त्वादनुवृत्तौ नानुपदेशाच प्रत्याहारे न । उच्यते चेदमण्सवान्गृङ्गातीति । तत्र वचनाद्भविष्यति ।। वचनाद्यत्र तन्नास्ति । नेदं वचनासभ्यम् । अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । य एते प्रत्याहाराणामादितो वास्तैः सवर्णानां ग्रहणं यथा स्यात् ।। एवं नर्दि सवणे ग्रहणमपरिभाप्यमाकृतिग्रहणात् । सवणे महणमपरिभाप्यम् । कुतः । आकृतिग्रहणात् | भवर्णाकृतिरुपदिष्टा सा सर्यमवर्ण कुलं ग्रहीप्यति | नथेवर्णाकृतिः । तथोवर्णाकृतिः ।। ननु चान्याकृतिरका- 15 रस्याकारस्य च । अनन्यत्वाच ॥८॥ अनन्याकृतिरकारस्याकारस्य च । अनेकान्तो ह्यनन्यत्वकरः ।। यो बनेकान्तेन भेदो नासावन्यत्वं करोति | तद्यथा ! न यो गोध गोध भेद: 20 सो अन्यत्र करोति । यस्तु खलु गोधाश्वस्य च भेदः सो ऽन्यत्वं करोति || अपर आह | सवर्णेऽमहणमपरिभाष्यमाकृतिग्रहणादनन्यत्वम् । सवर्ण मह- णमपरिभाष्यम् | आकृतिग्रहणादनन्यत्वं भविष्यति । अनन्याकृतिरकारस्याकारस्य च । अनेकान्नो घनन्यसकरः । यो बनेकान्तेन भेदो नासायन्यत्वं करोनि ! नद्यया। नयो गोथ गोथ भेदः सो ऽन्य करोति । यस्तु खलु गोधावस्य च मेदः सो ज्यत्वं करोति ।

·१८० || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [ग० १.१.९. तश्च हल्ग्रहणेषु ॥ १०॥ एवं च कृत्वा हल्पहणेषु सिद्धं भवति । झलो झति [८.२.२६] अवात्ताम् अवात्तम् अवात्त | यत्रतनास्त्यण्सवर्णान्गृह्णातीति । अनेकान्तो बनन्यत्वकर इत्यु- तार्थम् ।। द्रुतविलम्बितयोश्चानुपदेशात् ।। ११ ॥ द्रुतविलम्बितयोथानुपदेशान्मन्यामह आकृतिमहणास्सिद्धमिति । यदयं कस्यां- चित्तौ वर्णानुपदिश्य सर्वत्र कृती भवति ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तहाँति । वृत्तिपृथक्कं तु नोपपद्यते ॥ १२ ॥ वृत्तेस्तु पृथक्त्वं नोपपद्यते ॥ तस्मात्तल तपरनिर्देशासिझम् ॥ १३ ॥ तस्मात्तत्र तपरनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियत एतन्यास एव | अतो भिस ऐस् [७.१.९] इति ।। 10 तपरस्तत्कालस्य ॥ १।१।७० ॥ अयुक्तो ऽयं निर्देशः । तदित्यनेन कालः प्रतिनिर्दिश्यते तदित्ययं च वर्णः । 16 तनायुक्त वर्णस्य कालेन सह सामानाधिकरण्यम् || कथं तर्हि निर्देशः कर्तव्यः । तत्कालकालस्येति । किमिदं तत्कालकालस्येति | तस्य कालस्तत्कालः । तत्काल: कालो यस्य सो ऽयं तत्कालकालः । तत्कालकालस्येति ॥ स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । उत्तरपदलोपो न द्रष्टव्यः । तद्यथा | उष्ट्रमुखमिव मुख- मस्य सो ऽयमुष्ट्रमुखः । खरमुसः । एवं तत्कालकालस्तत्कालः । तत्कालस्येति ।। 20 अथवा साहवर्यात्ताच्या भविष्यति । कालसहचरितो वर्णो पि काल एव || किं पुनरिद नियमार्थमाहोस्वित्लापकम् । कथं च नियमार्थ स्यात्कयं वा पापकम् । यद्यत्राण्यरणमनुवर्तते ततो नियमार्थम् । अथ निवृत्तं ततः प्रापकम् ॥ कथात्र विशेषः। तपरस्तकालस्येति नियमार्यमिति चेहर्षिग्रहणे स्वरभिन्नाग्रहणम् ॥ १ ॥ मपरस्तरकालस्येनि नियमार्थमिनि रीर्घमाणे स्यगभिनानां ग्रहण न पामोति । केराम् । उनासानुदास्यरिवानाम् ।। अस्तु तार मापकम् ।।

·पा० १.१.७०.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। २८१ पापकमिति चेद्रस्वग्रहणे दीर्घप्लुतमतिपेधः ॥ २॥ प्रापकमिति चेद्रस्वग्रहणे दीर्घप्लुतयोस्तु प्रतिषेधो वक्तव्यः || विप्रतिषेधात्सिद्धम् ।। ३ ॥ अण्सवर्णान्गृह्णातीत्येतदस्तु तपरस्तत्कालस्येति वा तपरस्तत्कालस्येत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन | अण्सवर्णान्गृहातीत्यस्यावकाशः | हस्वा अतपरा अणः । तपरस्त- कालस्येत्यस्यावकाशः । दीर्घास्तपराः । ह्रस्वेषु तपरेपूभयं प्रामोति । तपरस्तत्का- लस्येत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन || यद्येवं [तायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानं कालभेदात् ॥ ४॥ द्रुतायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानं कर्तव्यं तथा मध्यमायां द्रुतविलम्वितयोस्तथा विलम्बितार्या द्रुतमध्यमयोः । किं पुनः कारणं न सिध्यति | 10 कालभेदात् । ये हि दुतायां वृत्तौ वर्णास्त्रिभागाधिकास्ते मध्यमायां ये मध्यमायां वर्णास्त्रिभागाधिकास्ते विलम्बितायाम् ॥ सिद्ध त्ववस्थिता वर्णा वक्तुश्चिराचिरवचनाद्वृत्तयो विशिष्यन्ते ।। || सिद्धमेतत् । कथम् । अवस्थिता वर्णा द्रुतमध्यमविलम्बितास । किंकृतस्ताद वृत्तिविशेषः । वक्तुश्चिराचिरयचनादृत्तयो विशिष्यन्ते । वक्ता कथिदाश्वभिधायी 15 भवति । आशु वानभिधत्ते । कश्चिचिरेण कथिचिरतरेण । तद्यथा । तमेवाम्यानं कश्चिदाशु गच्छति कश्चिच्चिरेण गच्छति कश्चिचिरतरेण गच्छति । रथिक भाशु गच्छत्याश्विकथिरेण पदातिश्चिरतरेण ॥ विषम उपन्यासः । अधिकरणमत्राच्या प्रजतिक्रियायाः । तत्रायुक्तं यदधिकरणस्य वृद्धिहासो स्याताम् ।। एवं ताई स्फोटः शम्दो ध्वनिः शम्दगुणः । कथम् । भेर्यापातयत् । तद्यया भेर्याघातः भेरीमाहत्य 20 कविहिं शनि पदानि गच्छति कधिनिंशकश्चिचत्वारिंशत् । स्फोटश्च नावानेव भवति धनिकृना वृद्धिः॥ ध्वनिः स्फोटश्च शम्दानां ध्वनिस्तु खलु लक्ष्यते । भल्पो महांथ केपांचिदुभयं नत्स्वभावतः !!

·१८२ || व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० १.१.९. आदिरन्त्येन सहेता ॥ १।१।७१ ॥ आदिरन्त्येन सहेतत्यसंमत्ययः संझिनो निर्देशात् ॥ १॥ आदिरन्त्येन सहेतेत्यसप्रत्ययः । किं कारणम् | सज्ञिनो निर्देशात् । न हि संज्ञिनो निर्दिश्यन्ते ।। सिद्धं त्वादिरिता सह तन्मध्यस्येति वचनात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् | आदिरन्त्येन सहेता गृह्यमाणः स्वस्य च रूपस्य पार- कस्तन्मध्यानां चेति वक्तव्यम् । संबन्धिशब्दैर्वा तुल्यम् ॥ ३॥ संवन्धिशब्देर्वा तुल्यमेतत् । तद्यथा सबन्धिशब्दाः । मातरि वर्तितव्य पितरि 10 शुभूषितव्यमिति | न चोच्यते स्वस्यां मातरि स्वस्मिन्पितरीति संबन्धाच गम्यते या यस्य माता यथ यस्य पितेति । एवमिहाप्यादिरन्त्य इति सबन्धिशब्दावेती। नत्र सबन्धादेतद्गन्तव्य यं प्रत्यादिरन्त्य इति च भवति तस्य ग्रहणं भवति स्पस्य च रूपस्येति ॥ येन विधिस्तदन्तस्य ।।१।१ । ७२॥ 16 इह कस्मान भरति । इको यणचि [६.१७७] दध्यत्र मध्यत्र | अस्तु । भलो न्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य भविष्यति । मेचं शक्यम् | ये ऽनेकाल आदे- शास्नेषु दोषः स्यात् । एनो ऽययायायः [६.१.७८] इति । नेप दोषः । यथेय प्रतितस्तदन्नविधिर्भवत्येवमादेशतो ऽपि भविष्यति । तरेजन्नस्यायाचन्ता आ- देशा भविष्यन्ति ॥ यदि भर्य कविहरूप्यं तर दोप: स्यात् । अपि चान्तरटवरि- रहेन प्रकरपेयाताम् । तर यो दोषः । स्योनः स्योना | अन्तरवलक्षणस्य यणा- देशस्या बहिरङ्गलक्षणो गुणो याधकः प्रसज्येत | उनाद हाभित्य यणादेशी महानगाभित्य गुगः ॥ अयिधिन प्रकल्पेन । यो पन्याः स इनि: ॥ मम्माराने तदनयिविरिति पत्तव्यम् । न यक्तव्यम्। येति चरण पग नृतीया | भन्मेन मान्यरय शिविर्मयति नपया । यदत्तस्य गमान गरोदनेन न या- ·पा० १.२.७१-७२] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। 10 दत्तः प्रतिविधत्ते । तथा संग्राम हस्त्यश्वरथपदातिभिः । एवमिहाप्यना धानोर्यत विधत्ते । अकारेण प्रातिपदिकस्येत्र विधत्ते || येन विधिस्तदन्तस्येति चेदहणोपाधीनां तदन्तोपाधिषसङ्गः॥१॥ येन विधिस्तदन्तस्येति चेद्हणोपाधीनां तदन्तोपाधिताप्रसङ्गः । ये ग्रहणोपाधयस्ते पि तदन्तोपाधयः स्युः । तत्र को दोपः । उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् [६.४.१०६] 5 इत्यसंयोगपूर्वमहणमुकारान्तविशेषणं स्यात् । तत्र को दोपः। असंयोगपूर्वग्रहणेनेहैव पर्युदासः स्यात् । भक्ष्णुहि तक्ष्णुहीति | इह न स्यात् । आमुहि शहीति || नथोदो- ध्यपूर्वस्य [७.१.१०२] इत्योष्टयपूर्वग्रहणमृकारान्तविशंपणं स्यात् । तत्र को दोप । ओश्यपूर्वग्रहणेनेह च प्रसज्येत । संकीर्णमिति । इह च न स्यात् । निपूर्ता: पिण्डा इति ॥ सिद्धं तु विशेषणविशेष्ययोर्ययेष्टत्वात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् | यथेष्टं विशेपणविशेप्ययोर्योगो भवति । यावता यथेट- मिह तावदुतश्च प्रत्ययादसयोगपूर्यदिति मासयोगपूर्वग्रहणेनोकारान्तं विशेष्यते । किं तर्हि ! उकार एव विशेष्यने ! उकारो यो ऽसयोगपूर्वस्तदन्तात्मत्ययादिति ।। तथोदोष्टयपूर्वस्येति नौष्ठ्यपूर्वग्रहणेन अकरान्तं विशेष्यते । किं तर्हि । अकार एय विशेष्यते । सकारो य ओष्ठ्यपूर्वस्तदन्तस्य धातोरिति ।। समासप्रत्ययविधौ प्रतिपेधः ॥३॥ समासविधौ प्रत्ययविधौ च प्रतिषेधो वक्तव्यः ।। समासविधौ तावत् | द्वितीया श्रितादिभिः समस्यते । कष्टश्रितः नरकाश्रितः । कट परमश्रित इत्यत्र मा भूत् ।। प्रत्ययविधी । नडस्यापत्यं नाडायनः । इह न भवति । सूत्रनडस्यापत्य सौत्रना- 20 डिः ।। किमविदोयेण | नेत्याह । उगिवर्णग्रहणवर्जम् ॥ ४ ॥ उगिहणं वर्णमहणं च वर्जयित्वा । उगिहणम् । भवती भनिभवती महती अतिमहती वर्णमहणम् । अत इञ् (४.१.९५] दाक्षि: प्लाक्षिः ॥ अस्ति चेदानी कधित्केवलो कारः प्रातिपदिकं यदर्थो विधि: स्यात् । अस्तीत्याह । अतते: 5 अः तस्यापत्यम् अत इम् ः ॥

·૧૪ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० ११९. अकच्नम्वतः सर्वनामाव्ययधातुविधात्रुपसंख्यानम् ॥ ५ ॥ अकज्वतः सर्वनामाव्ययविधौ श्रम्वतो धातुविधावुपसंख्यानं कर्तव्यम् । अक- ज्यतः । सर्वके विश्वके । अव्ययविधौ । उच्चकैः नीचकैः । श्रम्वतः । भिनत्ति छिनत्ति || किं पुनः कारणं न सिध्यति । इह तस्य वा ग्रहण भवति तदन्तस्य 5 वा न चेद तन्नापि तदन्तम् ।। सिद्धं तु तदन्तान्तवचनात् ॥ ६॥ सिद्धमेतत् । कथम् । तदन्तान्तवचनात् । तदन्तान्तस्येति वक्तव्यम् । किगिद तदन्तान्तस्येति । तस्यान्तस्तदन्तः । तदन्तो ऽन्तो यस्य तदिदं तदन्तान्तम् । तदन्ता- न्तस्येति || स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । उत्तरपदलोपो ऽत्र द्राव्यः । 10 तद्यथा | उष्ट्रमुखमित्र मुखमस्योष्ट्रमुखः । खरमुखः । एवमिहापि तदन्तो ऽन्तो यस्य तदन्तस्येति ॥ तदेकदेशविज्ञानाद्वा सिद्धम् ॥ ७॥ तदेकदेशविज्ञानाद्वा पुनः सिद्धमेतत् । तदेकदेशभूतस्तद्हणेन गृह्यते । तद्यथा । गगा यमुना देवदत्तेति । अनेका नदी गङ्गां यमुनां च प्रविष्टा गगायमुनामहणेन 15 गृह्यते । तथा देवदत्तास्यो गर्भो देवदत्तापहणेन गृह्यते ।। विपम उपन्यास । इह केचिच्छम्दा अक्तपरिमाणानामर्थानां याचका भयन्ति य एते सख्याशब्दाः परि- माणशम्दाभ । पञ्च समेत्येकेनाप्यपाये न भवन्ति । द्रोणः खार्याटकमिति नया- धिके भयन्ति न न्यूने ! केनिद्यायदेव तद्भवति तायदेवाहुर्य एते जानिशप्दा गुण- शम्दाथ । तैलं घृतमिति सार्यामपि भयन्ति द्रोणे अप | शुक्लो नीलः कृष्ण इति 20 हिमायपि भयति यटकणिकामात्रे ऽपि द्रव्ये । इमाथापि संशा अक्तपरिमाणाना- मर्यानां नियन्ते ताः केनाधिकस्य स्युः॥ एय नानार्थप्रवृत्तिापयति तदेकदे दा. भूत तहणेन गृपत इति यदयं नेदमदसोरकोः [७ १.११] इति मककारगोरि- दगदसोः प्रतिषेधं शास्ति । कथं कृत्वा शापकम् । इदमदमोः कार्यमुच्यमानं क प्रसहो यसकारयोः स्यान् । पश्यनि स्यानार्यस्तदेकदेशभृत नहणेन गृजन इति नत: मकफारयोः पनि शास्ति || यानि पारस्य गोगस्य प्रयोजनानि ।

·पा० १.१.७२.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् । १८५ प्रयोजनं सर्वनामाव्ययसंज्ञायाम् ||८|| सर्वनामाव्ययसंज्ञायां प्रयोजनम् । सर्वे परमसर्वे विश्वे परमविश्वे । उच्चैः पर- मोचैः नीचैः परमनीचैरिति ॥ उपपदविधौ भयाढ्यादिग्रहणम् ॥९॥ उपपदविधी भयाद्यादिग्रहणं प्रयोजनम्।। भयंकरः अभयंकरः । भायं- करणम् स्वायंकरणम् ॥ डीब्विधावुगिद्गृहणम् ॥ १० ॥ डीबिधाचुगिद्हर्ण प्रयोजनम् । भवती अतिभवती | महती अतिमहती ।। प्रतिषेधै स्वसादिग्रहणम् ।। ११ ।। प्रतिषेधे स्वसादिग्रहणं प्रयोजनम् । स्वसा परमस्वसा | दुहिता परमदुहिता || 10 अपरिमाणविस्तादिग्रहणं च प्रतिषेधे ॥ १२ ॥ अपरिमाणविस्तादिग्रहणं च प्रतिषेधे प्रयोजनम् । अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्ये- भ्यो न तद्धितलुकि [४.१.२२] | द्विविस्ता विपरमविस्ता । त्रिविस्ता त्रिपरम-' विस्ता । याचिता द्विपरमाचिता ॥ दिति ॥ १३ ॥ दिनिमहणं च प्रयोजनम् । दितेरपत्यं दैत्यः । अदितेरपत्यमादित्यः । दित्य- दित्यादित्य [४.१.८५] इत्यदितिमहणं न कर्तव्यं भवति ॥ रोण्या अण् ॥ १४ ॥ रोण्या अण्महणं च प्रयोजनम् । आजकरोणः सहकरोणः ।। 15 तस्य च ॥ १५ ॥ सस्य नेति वक्तव्यम् । रौणः ।। किं पुनः कारणं न सिध्यनि । नदन्ताय नदन्तः विधिना सिद्ध केवलाच व्यपदेशियद्भायेन । व्यपदेशियद्रायो भातिपदिकेन । पुनः कारणं व्यपदेशिवद्भायो पानिपदिकेन । ६ सूत्रान्नाहरभवनि दशाना ·१९६' ii व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० १.११. भवतीति केवलादुत्पत्तिर्मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धमत्र तदन्ताच तदन्तविधिना केवलाच्च व्यपदेशिवद्भावेन । सो ऽयमेवं सिद्धे सति यदन्तग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यः सूत्रान्तादेव दशान्तादेवेति | नात्र तदन्तादुत्पत्तिः प्रामोति । इदानीमेव युक्तं समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेध इति ॥ सा तर्थोपा परिभाषा कर्तव्या। 5 न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिापयति व्यपदेशिवद्भावो प्रातिपदिकेनेति यदयं पूर्वा- दिनिः सपूर्वाच्च [५.२.८६,८७] इत्याह । नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्ति ह्यन्यदे- तस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । सपूर्वात्पूर्वादिनि वक्ष्यामीति | यहि योगवि- भागं करोति । इतरथा हि पूर्वात्सपूर्वादिनिरित्येव ब्रूयात् ।। किं पुनरयमस्यैव शेप- स्तस्य चेति । नेत्याह | यच्चानुक्रान्त यच्चानुकंस्यते सर्वस्यैव शेपस्तस्य चेति ।। स्यसीताहलेभ्यो यदिधौ ॥ १६ ॥ स्थसीताहलेभ्यो यद्विधौ प्रयोजनम् । रथ्यः परमरथ्यः । सीत्यम् परमसीत्यम् । हल्या परमहल्या ॥ . 10 सुसर्वार्धदिक्शब्देभ्यो जनपदस्य ॥ १७ ॥ सुसर्वार्धदि शब्देभ्यो जनपदस्य प्रयोजनम् । सुपाञ्चालकः समागधकः । सु॥ 15 सर्व | सर्वपाञ्चालकः सर्वमागधकः । सर्व ॥ अर्थ | अर्धपाञ्चालकः अर्धमागधकः। अर्ध || दिक्शब्द । पूर्वपाञ्चालकः पूर्वमागधकः ॥ ऋतोद्दिमद्विधाववयवानाम् ।। २८ ।। तोर्वृद्धिमद्विधाववयवानां प्रयोजनम् । पूर्वशारदम् अपरशारदम् । पूर्वनैदाघम् अपरनेदाघम् ॥ टञ्चिधी संख्यायाः ॥ १९ ॥ विधी संरयायाः प्रयोजनम् । विपष्टिकम् पञ्चपाष्टिकम् ।। धर्मानञः ॥ २० ॥ धर्माननः प्रयोजनम्" । धर्म चरति धार्मिकः | अधर्म नरव्याधर्मिकः | अध. मांगेतिक न पनायं भवति । 20 .

·पा० १.१.७२.] ॥ व्याकरणमहामाभ्यम् ।। • १८७ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य च ॥ २१॥ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य चेति वक्तव्यम् ।। पदाधिकारे किं प्रयोजनम् । प्रयोजनमिष्टकेतीकामालानां चिततूलभारिषु ॥ २२ ॥ इष्टकषितं चिन्वीत पकेष्टकचितं विन्धीत [ इषीकतूलेन मुजेपीकतूलेन । मालभारिणी कन्या उत्पलमालभारिणी कन्या || अनाधिकारे किं प्रयोजनम् । महदप्स्वसृनमृणां दीर्घविधौ ।। २३ ।। महटप्स्वसूनतृणां दोपविधी प्रयोजनम् ।। महान् परममहान् ! महत् ।। अप् । आपस्तिष्ठन्ति स्वापस्तिष्ठन्ति | अप् ।। स्वसृ । स्वसा स्वसारौ स्वसारः परमस्वसा परमस्त्रसारौ परमस्वसारः । स्वसृ ।। नमृ । नमा नप्तारौ नातारः । एवं परमनमा 10 परमननारी परमनप्तारः ।। पाप्मदस्मदस्थ्याद्यनडुहो नुम् ॥ २४ ॥ पद्भावः प्रयोजनम् । द्विपदः पश्य | अस्ति चेदानी कचिकेवलः पाच्छब्दो यदर्थों विधिः स्यात् । नास्तीत्याह । एवं तबडाधिकार प्रयोजनं नास्तीति कृत्वा पदाधि- कारस्येदं प्रयोजनमुक्तम् । हिमकापिहतिषु च [ ६.३.६४ ] | यथा पल्कापिणी 15 पत्कापिण एवं परमपत्कापिणौ परमपत्काषिणः । यदि तर्हि पदाधिकारे पादस्य नदन्तविधिर्भनति पादस्य पदाज्यानिगोपहतेषु ६.३.५२] यथेह भवति । पादेनोपहतं पदोपहतम् । अत्रापि स्यात्। दिग्धपादेनोपहनं दिग्धपादोपहतमिति एवं तबगाधिकार एक प्रयोजनम् । भनु चोक्तं नास्ति केवलः पाच्छब्द इति । अयमस्ति पादयतेरम- त्ययः पात् । पदा पदे । पद ।। युष्मद् अस्म । यूयम् वयम् अनियूयम् 20 अतिययम् || अस्यादि । अस्मा दना सम्मा परमास्टना परमदभा परमस- करना । अनडुहो नुम्" । अनड्वान् परमानवान् ।। युपथिमथिपुगोसखिचतुरनदुन्निग्रहणम् ॥ २५॥ . शुपथिमथिपुंगोसखिचतुरनडुत्रिमहणं प्रयोजनम् । यो मुद्यौः । पन्याः गुप. न्याः । मन्थाः सुमन्याः परममन्याः। पुमान् परमपुमान् । गौः मुगीः । ससा सखायो। . 5.२८६. :0११५.

·१८८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.९ सखायः सुसखा सुसखायौ सुसखायः परमसखा परमसखायो परमसखायः चत्वारः परमचत्वारः । अनड्वाहः परमानवाहः । त्रयाणाम् परमत्रयाणाम् ॥ त्यदादिविधिभस्लादिस्त्रीग्रहणं च ॥ २६ ।। त्यदादिविधिभखादिस्त्रीयहणं च प्रयोजनम् | सः अतिसः । भनका भत्रिका 5निर्भत्रका निर्भस्त्रिका बहुभत्रका बहुभस्त्रिका । नीग्रहणं च प्रयोजनम् । स्त्रियों स्त्रियः राजस्त्रियो राजस्त्रियः ।। 15 वर्णग्रहणं च सर्वत्र ॥२७॥ वर्णग्रहणं च सर्वत्र प्रयोजनम् । व सर्वत्र | अङ्गाधिकारे चान्यत्र च । अन्य- घोदाहतम् | अङ्गाधिकारे । अतो दी| यत्रि सुपि च [७,३.१०१-१०२] इहैव 10 स्यात् भाभ्याम् । घटाभ्यामित्यत्र न स्यात् ।। प्रत्ययग्रहणं चापञ्चम्याः ॥ २८ ।। प्रत्ययग्रहणं चापञ्चम्याः प्रयोजनम् । यअियोः फग्भवति । गाायणः वा- स्यायनः परमगाायणः परमवात्स्यायनः । अपञ्चम्या इति किमर्थम् । दृप- तीर्णा परिपत्तीर्णा ॥ अलैवानर्थकेन नान्येनानर्थ केनेति वक्तव्यम् । कि प्रयोजनम् । हन्महणे "प्ली- हन्महणं मा भूत् । उद्ब्रहणे गर्मुद्रहणम् । स्त्रीग्रहणे# शस्त्रीमहणम् । संपरणे पायसं करोतीति मा भूत् ।। किमर्थमिदमुच्यते न पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तर- पदस्य चेत्येव सिद्धं न येदं समापि तदुत्तरपदम् । तन यत्तव्यं मयति ।। किं पुनरत्र ज्यायः । तदन्तविधिरेव ज्यायान् । इदमपि सिद्ध भवति । परमानिमहान् । एतद्धि 20 नेव ननापि तदुत्तरपदम् ॥ अनिनस्मन्महणानि चार्थयता चानर्थकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्ति | अन् । राशेत्यर्ययता सामेत्यनर्थकेन | अन् ।। इन् । दण्डीत्यर्थ- यता वाग्मीत्यन केन*** | इन् । अस् । सपया इत्यर्थवता सोता इत्यनर्थ- केनttt | भस् । मन् । सुशर्मेत्यर्ययता सुप्रथिमेत्यनर्यकेन मन् ।। यस्मिन्विधिस्तदादायल्ग्रहणे ॥ २९ ।। भल्पाहणेषु यस्मिन्यिधिस्तदादाविति पाय्यम् । किं प्रयोजनम् । भचि भुधानु- १.१०१. १.४ ....११.११ 111१४ ·पा० १.१:५३,] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ १८९ ध्रुवां योरियडुवडौ [६.१.७७] इतीहैव स्यात् श्रियो भुवी । भियः ध्रुव . इत्यत्र न स्यात् ।। 10 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तदृद्धम् ॥ १।१।७३ ॥ वृद्धिमहणं किमर्थम् । यस्याचामादिस्तदृद्धमितीयत्युच्यमाने दात्ताः राक्षिताः अत्रापि प्रसज्येत ! वृद्धिमहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति || अथ यस्यमहणं । किमर्थम् । यस्येति व्यपदेशाय ॥ अथाज्यहणं किमर्थम् । वृद्धिर्यस्यादिस्त- दृद्धमितीयत्युच्यमान इहैव स्यात् । पेतिकायनीयाः औपगवीयाः । इह न स्यात् । गार्गीयाः यात्सीया इति । अज्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति ।। अथादिन- हणं किमर्थम् । वृद्धिर्यस्याचां तदृद्धमिवीयत्युच्यमाने सभासंनयने भयः साभासंनयन इत्यत्र प्रसज्येत | आदिमहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति ।। वृद्धसंज्ञायामजसंनिवेशादनादित्वम् ॥ १॥ वृद्धसंज्ञायामजसंनिवेशादादिरित्येतन्नोपपद्यते | न ह्यचां संनिवेशो पस्ति ।। ननु चैवं विज्ञायते जेवादिरजादेरिति । नैवं शक्यम् । इहैव प्रसज्येन । औपगवीयाः । इह न स्यात् । गार्गीया इति ॥ एकान्तादित्वं तर्हि विज्ञायते । एकान्तादित्वे च सर्वप्रसङ्गः ॥२॥ इहापि प्रसज्येत । सभासंनयने भवः साभासनयन इति ।। सिमजाकृतिनिर्देशात् ॥३॥ सिद्धमेतत् । कथम् । भजाकृतिनिर्दिश्यते ॥ एवमपि व्यञ्जनैर्व्यवहितत्यान प्रामोति । व्यन्जनस्याविद्यमानत्वं यथान्यत्र ॥४॥ व्यञ्जनस्याविद्यमानयद्भावो वक्तव्यो यपान्यत्रापि व्यन्ननस्याविद्यमानवद्भायो भवति । कान्यत्र | स्वरे ॥ वा नामधेयस्य ॥ ५॥ या नामधेयस्य वृदसंशा वक्तव्या । देवदत्तीयाः देवदत्ताः । यज्ञदत्तीयाः पाशदत्ताः॥ 15 20 25 ·१९० व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.९. M 5 गोत्रोत्तरपदस्य च ॥ ६॥ गोत्रोत्तरपदस्य च वृद्धसंज्ञा वक्तव्या । कम्बलचारायणीयाः ओदनपाणिनीयाः घृतरौढीयाः ॥ गोत्रान्तावासमस्तवत् ॥ ७॥ गोत्रान्तावासमस्तवत्प्रत्ययो भवतीति वक्तव्यम् । एतान्येवोदाहरणानि || किम- विशेषेण । नेत्याह । जिहाकात्यहरितकात्यवर्जम् ॥८॥ जिह्वाकात्यं हरितकात्यं च वर्जयित्वा । जैह्वाकाताः हारितकाताः || किं पुनरत्र ज्याय. | गोत्रान्तावासमस्तवदित्येव ज्यायः । इदमपि सिद्धं भवति । पिङ्गलका- 10 ण्वस्य च्यानाः पैङ्गलकाण्याः ॥ त्यदादीनि च ॥१।१।७४ ।। यस्याचामादिग्रहणमनुवर्तत उताहो न । किं चातः । यद्यनुवर्तत इह च प्रस- ज्येत त्वत्पुत्रस्य ध्यानास्वात्पुत्राः मात्पुत्राः। इह च न स्यात् वदीयः मदीय इति । अथ निवृत्तमेड प्राचां देशे [ १.१.७५ ] यस्याचामादिग्रहण कर्तव्यम् ।। एव तर्ष- 1" नुवर्तते । कथ त्वात्पुत्राः मात्पुत्रा इति । संवन्धमनुवर्तिप्यते | वृद्विर्यस्याचामादि- स्त दम् । त्यदादीनि च वृद्धसज्ञानि भवन्ति । पृद्धिर्यस्याचामादिस्तदद्धम् । एट् प्राचां देशे । यस्यानामादिग्रहणमनुवर्तते वृद्धिग्रहण निवृत्तम् । तद्यथा । कचिल्का- न्तारे समुपस्थिते सार्थमुपादत्ते । स यदा निष्कान्तारीभूतो भयति तदा साथै जहाति ।। एङ् प्राचां देशे ॥१।१ । ७५ ।। 20 पर् मागां देशे शेषिकेव्यिति पक्तव्यम् । सैपुरिकी सैपुरिका | स्कीनगरिती सीनगरिकनिन ॥ दनि श्रीमगत्पतन्नलिपिरमिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य प्रयमे पादे नपगगादिकम् ।। पाठा समानः || ...१ ·गाङ्कुटादिभ्यो णिन्ङित् ॥ १।२।१॥ डित्किद्वचने तयोरभावादप्रसिद्धिः॥१॥ डिक्तिवचने तयोरभायान्डकारककारयोरभावान्डित्यकिचयोरमसिद्धिः। सता यभिसबन्धः शक्यते कर्तु न चात्र उकारककाराक्तिौ पश्यामः । तद्यथा । चित्र- गुर्देवदत्त इति यस्य ता गावी भवन्ति स एव ताभ्यां शब्दाभ्यां शक्यते ऽभिस-3 बन्दुम् ॥ भाव्येते तीनेन । गाड्डुटादिभ्यो गिन्डिद्भवतीति । असंयोगालिट् किद्वतीति । भवतीति चेदादेशप्रतिषेधः || २ || भरतीति चेदादेशस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। डकारककारावितावादेशी प्रामुतः । कथ पुनरित्सज्ञो नामादेशः स्यात् । किं हि वचनान्न भवति || एव नहि षष्टीनि- 10 दिष्टस्यादेशा उच्यन्ते न चात्र पठीं पश्यामः । गाडटादिभ्य इत्येपा पञ्चम्यगि- दिति प्रथमायाः पष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१.१.६७] इति ।। संज्ञा- पारणं नहींदम् । गाड्मुटादिभ्यो ऽणिन्डिसंज्ञो भवतीति । असंयोगाहिद्वित्सशो भवतीति। 15 संज्ञाकरणे विद्रहणे संमत्ययः शब्दभेदात् ॥ ३॥ सज्ञाकरणे कुिड्रहणे ऽसप्रत्ययः स्यात् । कि कारणम् । शब्दभेदात् । भन्यो हि शब्दः कितीत्यन्यः कितीति डितीति च । तया किद्वहणेषु डिहणेषु चामयो- र सप्रत्ययः स्यात् ।। नवदनिदेशस्तीयम् । गाङ्कुटादिभ्यो गिन्डिद्भवतीति । असयोगासिष्ट्रिद्यनीति । स नाई पतिनिर्देशः कर्तव्यो न ह्यन्तरेण धतिमति- देशो गम्यते । अन्तरेणापि पतिमतिदेशो गम्यते । तद्यथा | एप ब्रह्मदत्तः । अवाढतं प्रदत्त इत्याह ते मन्यामहे बदादत्तयदय भरतीति । एयमिहाप्य- डित डिदिव्याह दिददिति गम्यते । अकित किदित्याह किदिति गम्यते ।

·5 10 ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० १.२.१. तद्वदतिदेशे किद्विधिप्रसङ्गः॥४॥ तहदतिदेशे किदिधिरपि प्रामोति । सजिशोझल्यमकिति [६.१.५८] | सि- सृक्षति दिवृक्षते । अकिल्लक्षणो मागमः प्रामोति || सिहं तु प्रसज्यप्रतिषेधात् ।। ५॥ सिद्धमेतत् । कथम् । प्रसज्यायं प्रतिषेधः क्रियते किति नेति || सर्वत्र सनन्तादात्मनेपदप्रतिषेधः ॥ ६ ॥ सर्वेषु पक्षेषु सनन्तादात्मनेपदं मामोति । उचुकुटिपति निचुकुटिपति | उित इत्यात्मनेपदं प्रामोति। तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः ।। सिद्ध तु पूर्वस्य कार्यातिदेशात् ॥ ७॥ सिद्धमेतत् । कथम् । पूर्वस्य यत्कार्य तदतिदिश्यते । किं वक्तव्यमेतत् । न हि | कथमनुच्यमानं गंस्यते । सप्तम्यर्थेऽपि वतिर्भवति । तद्यथा ! मथुरायामिव मथुरा- वत् । पाटलिपुत्र इव पाटलिपुत्रवत् । एवं डिग्तीव डिद्वत् ॥ अथ किमर्थं पृथडिकिती क्रियेते न सर्व किदेव वा स्यान्डिदेव वा । पृथगनुबन्धत्वे प्रयोजनं वधिस्वपियजादीनामसंप्रसारणं सार्वधातु- कचङादिषु ॥ ८॥ पृथगनुवन्धत्ये प्रयोजनं वचिस्वपियजादीनामसंप्रसारणं सार्वधातुके चडादिषु च॥ सार्वधातुके प्रयोजनम् । यथेह भवति सुप्तः मुप्तवानित्येवं स्वपितः स्वपिथः अत्रापि प्रामोति || चडादिषु प्रयोजनम् । के पुनवडावयः । चउडजिनियथ- ड्नडः च । ययेह भवति शूनः शुनवानित्येवमशिश्चियत् अत्रापि पामोति । अड् । 20 ययेह भवति शूनः उक्त इत्येवमश्वत् भवोचत् अत्रापि प्रामोति । नजिड् । यथेह भवति मुन इत्येवं स्वमक् अत्रापि प्रामोनि । कनिम् । यथेह भवतीष्ट इत्येवं यज्वा अत्रापि पामोति । अथड् । यथेह भवत्युपित इत्येवमावसयः भत्रापि प्रामोति । नउ । ययेह भवतीमित्येवं यज्ञः अत्रापि पामोति ।। जाग्रो गुणविधिः ॥९॥ जागर्तेरगुणविधिः प्रयोजनम् । ययेह भवति जागृतः जागृथ इत्यडितीति प- युदास एवं जागरितः जागरितवानित्यत्रापि प्रामोति ॥ 15 25 ।१.३.११.

·पा० १.२.१. ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। अपर आह । जामो गुणविधिः ! जागर्तेर्गुणविधिः प्रयोजनम् | यथेह भवति जागरितः जागरितवानित्येवं जागृतः जागृथ इत्यत्रापि पामोति ॥ कुटादीनामिभतिषेधः ॥ १० ॥ कुटादीनामिप्रतिषेधः प्रयोजनम् । यथेह भवति ठूत्वा पूत्वा युकः किति [७.१.११] इतोट्मनिषेध एवं नुविता धुविता अवापि प्रामोति ॥ त्वायां कित्मतिषेधश्च ।। ११ ।।. कायां किन्यनिषेधच प्रयोजनम् । किं च । इट्मतिषेधश्व | नेत्याह । अदेशेऽयं चः पठितः । वायां च किलतिषेध इति | यथेह भवति देवित्वा सेविन्वा न वा सेट [ १.२.१८ ] इति प्रतिषेध एवं कुटित्वा पुटित्वा अत्रापि प्रामोति ।। अथवा देश एवायं चः पठितः । त्वायां किमतिरोधथेटप्रतिषेधश्च । किपतिपेध उदाहतम् । इटा-10 निषेधः ! यथेह भवति लूल्या पूत्वा युकः कितीतीमनिषेध एवं नुवित्वा धुवित्वा भत्रापि प्रामोति । स्यादेतत्ययोजनं यद्यस्य नियोगत आतिदेशिकेन डिवेनौपदशिक कित्त्वं वाध्येत । सत्यपि तु डिवे किदेवैपः । तस्माभूत्वा धूत्वेत्येव भवितव्यम् । सार्वधातुकमपित् ॥ १।२।४॥ सार्वधातुकमहणं किमर्थम् । अपिदितीयत्युच्यमान आर्धधातुकस्याप्यनेनापितो 15 डिवं प्रसज्येत | कर्ता हर्ता | नैष दोपः । आचार्यप्रवृत्ति पयति नानेनार्धधातु- कस्यापितो डिवं भवतीति यदयमार्धधातुकीयान्कांश्चिन्डितः करोनि चडजि. इड्वनिवथड्नडः । सार्वधातुके ऽप्येतज्ज्ञापकं स्यात् । नेत्याह । तुल्यजातीयस्य छापकम् । कथ तुल्यजातीयः। ययाजानीयकावडनिड्वनिवथड्नडः । कथना- नीयकाधते । आर्धधातुकाः॥ यद्येतदस्ति तुल्यनातीयस्य ज्ञापकमिति चडडी 20 लुग्विकरणानां ज्ञापको स्यातां ननिवर्तमानकालानां ड्वनिम्भूतकालानामघड शब्द भोगादिकानां न शब्दो घमर्यानाम् | तस्मात्सार्वधातुकमहणं कर्तव्यम् ।। कि पुनरय पर्युदासो यदन्यपित इति । आहोस्थित्मसज्यायं प्रतिषेधः पिनेति । फथात्र विशेषः । अपिन्डिदिति चेच्छचेकादेशप्रतिपेध आदिवत्त्वात् ॥ १ ॥ अपिन्डिदिति चेउवेकादेशे प्रतिषेधो यक्तव्यः । च्यवन्ते प्रवन्ते । किं कारणम् । 25 25M ·१९४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.२.१. मादिवत्त्वात् । पिदपितोरेकादेशो ऽपित आदिवत्स्यात् । अस्त्यन्यत्पित इति कृत्वा डित्त्व प्रामोति ॥ अस्तु नहि प्रसज्यप्रतिषेधः पिनेति । न पिन्डिदिति चेदुत्तमैकादेशप्रतिषेधः ॥ २॥ पिनेति चेदुत्तमैकादेशे प्रतिषेधः प्रामोति । तुदानि लिखानि । किं कारणम् । आदिवत्वादेव । पिदपितोरेकादेश पित आदिवत्स्यात्तत्र पिनेति प्रतिषेध. प्रामोति ।। यथेच्छसि तथास्तु । ननु चोक्तमुभयथापि दोष इति । उभयथापि न दोष । एका- देश पूर्वविधौ स्थानिवदिति स्थानिवद्भावाव्यवधानम् ।। 10 असंयोगाल्लिट् कित् ॥ १।२।५॥ ऋदुपधेभ्यो लिट कित्त्व गुणादिप्रतिषेधेन ॥ १॥ ऋदुपधेभ्यो लिट: कित्त्व गुणाद्भवति विप्रतिषेधेन । ववृते ववृधे । उक्त वा ॥२॥ किमुक्तम् | न वा क्सस्यानवकाशत्वादपवादो गुणस्येति ॥ विषम उपन्यास । युक्त तत्र यदनवकाश कित्करणं गुण वाधत इह पुनरुभय सावकाशम् । कित्कर- णस्यावकाश । ईजतु ईजु 51 गुणस्यावकाश | वर्तित्वा वर्धित्वा ।। इहोभय प्रा- 15 मोति । ववृते ववृधे । परत्वाद्गुण पामोति । इद तर्युक्तमिष्टवाची परशब्दो विप्र- तिषेधे पर यदिष्ट तद्भवतीति ।। इन्धिभवातेभ्यां च ।। १।२।६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते । इन्धे सयोगार्थ वचन भवते पिदर्थम् ॥ अय योग शक्यो ऽवनुम् । कथम् । 20 इन्धेश्छन्दोविषयत्वा वो वुको नित्यत्वात्ताभ्या किद्वचनानर्थक्यम् ॥ १ ॥ इन्धेश्छन्दोविषयो लिट् । न यन्तरेण च्छन्द इन्धेरनन्तरो लिड् लभ्य । आमा भापाया भवितव्यम् । भुवो युको नित्यत्वात् । भयतेरपि नित्यो यु । कृते 1.३८९ 11१२६ 11६४८८ ·पा० १.२.५-९.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ अपि पामोत्यकृतेपि । ताभ्यां किवचनानर्यक्यम् । ताभ्यामिन्धिभवतिभ्यां किचन- समर्थकम् ॥ मृडमृदगुधषक्लिशवदवसः क्त्वा ॥ १।२। ७ ॥ किमर्थ मृडादिभ्यः परस्य त्वः कित्त्वमुच्यते किदेव हि त्वा । न वा सेट [१.२.१८] इति प्रतिषेधः प्रामाति तद्वाधनार्थम् || यदि तर्हि मृडादिभ्यः परस्य 5 कित्वमुच्यते नार्थो न का सेडित्यनेन कित्त्वप्रतिषेधेन । इदं नियमार्थ भवि- प्यति । मृडादिभ्य एव परस्य त्व: कित्त्व भवति नान्येभ्य इति | यदि नियमः कि यन इहापि तर्हि नियमान पामोति । लूत्वा पूत्वा ! अत्राप्यकित्त्वं मामेति । तुल्यजातीयस्य नियमः । कथ तुल्यजातीयः । यथाजानीयको मृडादिभ्यः परः का ! कथजानीयकच मृडादिभ्यः परः का । सेट् ॥ एवमप्यस्त्यत्र कधिहिभापि- 10 नेट्' सोपनिटां नियामकः स्यात् । अस्तु तावद्ये सेटस्तेषां ग्रहण नियमाथै य इदानों विभापितेः तस्य ग्रहणं विध्यर्थ भविष्यति ।। रुदविदमुषग्रहिसपिप्रच्छः संश्च ।। १ । २।८।। स्वपिप्रच्छचोः सनथ ग्रहणं किदेव हि त्वा ।। इको झल् ॥१।२।९।। किमर्थमिकः परस्य सनः किचमुच्यते । इक कित्वं गुणो मा भूत इकः कित्त्वमुच्यते गुणो' मा भूदिति | चिचीपति तुष्टानि ।। नैतदस्ति पयो- जनम्। दोरम्मात् दीर्घत्वमा वाधक भविष्यति । को भवेत् । कृते खलु दीर्घवे गुगः मानोति || 20 ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.२.१. अनर्थकंतु अनर्थकमेवं सति दीर्घत्वं स्यात् ।। नानर्थकम् । हस्वार्थम् हस्वानां दीर्घवचनसामर्थ्याद्गुणो न भविष्यति ॥ भवेड्स्वानां दीर्घवचनसाम- 5 ाद्गुणो न स्यात् दीर्घाणां तु प्रसज्यते ॥ १॥ दीर्घाणां तु खलु गुणः प्रामोति । ननु च दीर्घाणामपि दीर्घवचनसामर्थ्यागुणो न भविष्यति । न दीर्घाणां दीर्घाः प्रामुवन्ति | किं कारणम् । न हि भुक्तवान्पुन- भु न च कृतश्मभुः पुनः इमभूणि कारयति । ननु च पुनःप्रवृत्तिरपि रष्टा । 10 भुक्तांध पुन ले कृतश्मश्रुश्च पुनः श्मभूणि कारयति । सामर्थ्यादि पुनर्भाव्यम् सामचित्र पुनःप्रवृत्तिर्भवति भोजनविशेषाछिल्पिविशेषाहा । दीर्घाणां पुन- दर्घित्ववचने न किंचित्मयोजनमस्ति । अकृतकारि खल्लपि शास्त्रममिवत् । तद्यथा । अमिर्यददग्धं तदहति । दीर्घाणामपि दीर्घवचन एनलयोजनं गुणो मा भूदिति । 15 कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवत् । तद्यथा | पर्जन्यो यावदूनं पूर्ण च सर्वमभि- वर्षति ॥ ययैव तर्हि दीर्घवचनसामर्थ्याद्गुणो न भवत्येवमृदित्वमपि न पामोति । चिकीर्पति जिहीर्षतीति । ऋदित्त्वं दीर्घसंश्रयम् । नाकृते दीर्घ ऋदित्त्वं प्रामोति । किं कारणम् । ऋत इत्युच्यते || भवेद्रस्वानां 20 नाकृते दीर्घ ऋदित्त्वं स्याहीर्घाणां तु खल्वकृतेऽपि दीर्घत्व ऋदित्त्वं प्रामोति । दीर्घाणां नाकृते दीर्धे दीर्घाणामपि नाकृते दीर्घ शादित्वं पामोति । यदा दीर्घत्येन गुणो वाधिनस्तत उत्तरकालमृदित्यं भवति ॥ णिलोपस्तु प्रपोजनम् ॥ २॥ इदं तर्हि प्रयोजनं णिलोपो यया स्यादिति । जीप्सति ॥ कास्ताः क निपतिताः । फकिच क णिलोप: । को वाभिसंबन्धो यत्सति कितने जिलोपः स्यादसति न 25 ·पा० १.२.१०.११.] ॥ उपाकरणमहाभाप्पम् ।। स्यात् । एपो अभिसंबन्धो यत्सति कित्त्वे सावकाशं दीर्घत्वं परत्वाणिलोपो धाधने ऽसति पुनः किये ऽनवकाशं दीर्घलं यथैव गुणं वापत एवं णिलोपमपि बाधेत । नव गिलोपस्यावकाशः । कारणा हारणा । दीर्घत्वस्यावकाशः । चिचीपति तुटूपति | इहोभयं पामोति । जीप्सति । परत्वाणिलोपः ॥असत्यपि कित्त्वे सावकाशं दीर्घ- स्वम् । कोषकाशः। इस्भावः । निमित्सति प्रमित्सति । मीनातिमिनोल्योर्दीर्घत्वे कृते । मीग्रहणेन ग्रहणं यथा स्यात् ।। ययैव तलतति कित्त्ये सावकाशं दीर्घत्वं परत्वा- गिलोपो वाधत एवं गुणोऽपि वाघेत । तस्मारिकत्वं वक्तव्यम् । इक किचं गुणो मा भूटोरिम्भात्कृते भवेत् । अनर्थकं तु हाथै दीर्घाणां तु प्रसज्यते ॥ १ सामाद्धि पुनर्भाव्यमृदिचं दीर्घसंश्रयम् । दीर्घाणां नाकृते दीर्घ णिलोपस्तु प्रयोजनम् ।। २।। 10 हलन्ताच ॥ १।२।१० ॥ भयुक्तोऽये निर्देशः । कयं हीको नाम हलन्तः स्यादन्यस्यान्यः । कयं ताई निर्देशः कर्तव्यः । इग्यतो हल इति । यद्येवं यियक्षति अवापि प्रामोति । एवं नहींगुराधाद्धतन्तादिति वक्ष्यामि । एपमपि दम्भेर्न पामोति | सूत्रं च भिद्यते ।। 15 यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तमयुक्तोऽयं निर्देश इति । नायुक्तः । अन्तशब्दोऽयम- स्त्येवावयवयाची । तद्यथा | वस्त्रान्तः वसनान्तः । वस्त्रावयवो वसनावयव इति गप्यते । अस्ति सामीप्ये वर्तते । तद्यथा ] उदकान्त गत इति । उदकसमीपं गत इति गम्यते । तद्यः सामीप्ये वर्तते तस्येदं ग्रहणम् || एवमपि दम्भेन सिध्यति । योनेक्समीपे हल्न तस्मादुत्तरः सन् । यस्मादुत्तरः सनासापिक्समीपे हत् । एवं नहिं 20 दम्भेर्हल्ग्रहणस्य जातिवाचकत्वात्सिद्धम् ॥ १॥ हल्जातिनिर्दिश्यते । इक उत्तरा या हल्जातिरिति । लिङ्मिचावात्मनेपदेपु ।। १।२१११ ॥ कयमिदं विज्ञायते । आत्मनेपदं यो लिहिचापिति । आहोस्सिदात्मनेपदेषु ..

·१९८ [ व्याकरणमहाभाप्पम् ।। [म० १.२.१ परतो यो लिमिचाविति । किं चातः । यदि विज्ञायत आत्मनेपदं यो लिङ्सिचा विति लिदिशोषितः सिजविशेपितः । अथ विज्ञायत आत्मनेपदेषु परतो यो लिड्सि चाविति सिविशेपितो लिडविशेषितः । यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु नावदात्मनेपदं यौ लिड्भिवाविति । ननु चोक्त लिड्डिशेषितः सिजविशषित इति | 5 सिच विशेपितः । कथम् | आत्मनेपदं सिज्नास्तीति कृत्वात्मनेपदपरे सिचि कार्य विज्ञास्यते | अथवा पुनरस्त्वात्मनेपदेषु परतो यौ लिनिचाविति । ननु चोक्तं सिज्वि- शेपितो लिउविशेपित इति | लिड्न विशेषितः । कथम् | आत्मनेपदेषु परतो लिङ्गा. स्तीति कृत्वात्मनेपदे लिडि कार्य विज्ञास्यते ।। नैव वा पुनरर्थो लिविशेषणेनाल्म- नेपदग्रहणेन | किं कारणम् | झलिति वर्तते । आत्मनेपदेषु चैव लिट् झलादिर्न 10 परस्मैपदेषु । तदेतत्सिविशेषणमात्मनेपदग्रहणम् ॥ अथ सिज्यिशेषण आत्मनेप- दमहणे सति किं प्रयोजनम् । इह मा भूत् । अयाक्षीत् अवात्सीत् । नैतदस्ति । इक इति वर्तते ।। एवमप्यनैषीत् अचैपीत् अत्रापि पामोति । एतदपि नास्ति प्रयो- जनम् । हलन्तादिति वर्तते । एवमप्यकोपीत् अमोपीत् अत्रापि प्रामोति । नैतदस्ति | झलिति वर्तते ॥ एवमप्यभेत्सीत् अच्छेत्सीत् अत्रापि प्रामोति । नैतदस्ति । इग्लक्षण- 15 योर्गुणवृद्धयोः प्रतिषेधो न चैपेग्लक्षणा वद्धिः । इदं ताहि प्रयोजनम् । इह मा भून् । भद्राक्षीत् असाक्षीत् । किं च स्यात् । अकिल्लक्षणो ऽमागमो न स्यात् । । स्थाघ्योरिञ्च ॥ १ ।२।१७ ॥ इच कस्य तकारत्वम् कस्य हेतोरिकारस्तपरः क्रियते । दीर्घा मा भूत् 20 दीर्घा मा भूदिति ॥ ऋतेऽपि सः भन्तरेणाप्यारम्भं मिद्धोऽत्र दोषों घुमास्थागापाजहाति [६.४.६६] इति ॥ अनन्सरे पुतो मा भूत् इदं तर्हि प्रयोजनमनन्तरे प्लुतो मा भूदिति । कुतो नु खल्वेतदनन्तरार्थ आरम्मे हस्वो भविष्यति न पुनः प्लुत इति ॥ ११.५८० 25 ·पा० १.२.१७-१८] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। प्लुनश्च विषये स्मृत ॥१॥ विपये लुत उच्यते* यदा च स विषयो भवितव्यमेव तदा प्लुतेन ॥ इन्च कस्य तकारेव दीर्घा मा भूदृते प स । अनन्तरे प्लुतो मा भुत्प्लुतश्च विषये स्मृत ॥ १ ॥ 5 न क्त्वा सेट् ।। १ ।२।१८॥ न सेडिति कृते कित्त्वे न सेडित्येव सिद्ध नार्थः काग्रहणेन । निधायामपि नाई भानोति । गुधिनः गुधितवानिति । निष्टायामवधारणात् । निष्ठायामवधारणान भविष्यति । किमरधारणम् । निठा शीस्विदिमिदिक्षिव- 10 दिधृष- [१.२.१९] इति || परोक्षायां तर्हि प्रामोति । कि च स्यात् । पपिव पपिम । कितीत्याकारतोपो न स्यात् । मा भूदेवम् । इटीत्येव भविष्यति ॥ इद नर्हि । नग्मिय नमिव । कितीत्युपधालोपो न स्यात् । ज्ञापकान्न परोक्षायाम् ज्ञापकात्परोक्षाया न भविष्यति । किं ज्ञापकम् । सनि झल्ग्रहणं विदु ॥१॥ यदयमिको झल् [ १.२९] इति झल्ग्रहण करोति तज्ज्ञापयत्याचार्य भोपदे- शिकस्य किचस्य प्रतिषेधो नातिदेशिकस्यति । कथ कृत्वा ज्ञापकम् । झल्पहण- स्यैतत्पयोजनमिह मा भूत् । शिशयिपत इति | यदि चात्रानिदेशिकस्यापि कित्य- स्य प्रतिषेध. स्थाज्झल्महणमनर्थक स्यात् । अस्त्वत्र किवं न सेडिति प्रतिषेधो 20 भविष्यति । परयति स्त्राचार्य औपदेशिकस्य किचस्य प्रतिषेधो नातिदेशिकस्यति नतो झल्महणं करोति ।। नैतदस्ति ज्ञापकम् | उत्तरार्थमेतत्स्यात् । स्याप्योरित्र [१.२.१७] झलादी यया स्यादिह मा भूत् । उपास्यायिपानाम् उपास्यायिपतः । रत्वं किन्सनियोगेन किच्चसनियोगेनेचमुच्यते । तेनासनि किस्त च न भयिप्यनि । ११.३३५. 15 ·। व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.२.१. रेण तुल्पं मुधीवनि। तद्यथा | सुधीवा सुपीवेति । डीप्संनियोगेन र उच्यमानो ऽसति डीपि न भवति । भयवास्त्वत्रत्वम् । का रूपसिद्धिः । वृद्धी कृतायामायादेशो भविष्यति ॥ 3 वस्वर्थम् वस्वर्थ नर्हि त्वाग्रहणं कर्तव्यम् । वसौ ह्यौपदेशिकं कित्त्वम् । किं च स्यात् । पपिवान् तस्थिवान् । कितीत्याकारलोपो न स्यात् । मा भूदेवम् । इटि चेत्येवं भविष्यति|| इदं तर्हि जग्मिवान् जग्निवान् । कितीत्युपधालोपो न स्यात् । किदतीदेशात् अस्त्वत्रौपदेशिकस्य कित्त्वस्य प्रतिषेधः । आतिदेशिकमत्र कित्त्वं भविष्यति 30 यत्र तर्हि तलतिषिध्यते | अ राजिवानिति ॥ एवं तर्हि च्छान्दसः कसुः । लिट् च छन्दसि सार्वधातुकमपि भवति । तत्र सार्वधातुकमपिन्डिद्भवतीति डित्युप- धालोपो भविष्यति ॥ निगृहीतिः निगृहीति: प्रयोजनम् । इदं तर्हि प्रयोजनम् । इह मा भूत् । निगृहीतिः उप- 18 निहितिः निकुचिति:** ॥ तताई त्वामहणं कर्तव्यम् | न कर्तव्यम् । का च विग्रहात् ॥ २॥ उपरिष्टाद्योगविभागः करिष्यते । न सेट् । निष्ठा शीविदिमिदिदिवदिधृषः [१९] । मृपस्तितिक्षायाम् [२०] | उदुपधाभायादिकर्मणोरन्यतरस्याम् [२१]। ततः पूडः । पूडथ निया सेन किद्भयनि । ततः त्वा च | का च सेण्न किद्र- 20 पति ! पूड इति निवृत्तम् ॥ न सेडिति कृते ऽकित्त्वे निष्ठापामवधारणात् | नापकान परोक्षायां सनि मल्ग्रहणं पितुः ॥ १॥ त्वं कित्संनियोगेन रेण तुल्यं सुधीयनि । यस्वर्थ किदतीदेशानिगृहीतिः का च विग्रहात् ॥ २॥ 1६१.१४.

·पा० १.२ २१:२५.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ 21527 २०१ उदुपधादावादिकर्मणोरन्यतरस्याम् ॥ १।२ । २१ ॥ इह कस्मान भवति । गुधितः गुधितवानिति | उदुपधाच्छपः ॥ १॥ शधिकरणेभ्य इप्यते ॥ पूङः क्त्वा च ॥१।२।२२ ॥ 5 पूडः कानिष्टयोरिटि वा प्रसङ्गः सेटप्रकरणात् ॥ १ ॥ पूडः कानिष्ठयोरिटि विभाषा पामोति । किं कारणम् । सेटप्रकरणात् । सेडिति वर्तते ॥ न वा सेट्त्वस्याकिदाश्रयत्वादनिटि वा कित्त्वम् ॥ २॥ न वैप दोषः । किं कारणम् | सेट्वस्याकिंदाश्रयत्वात् । अकिदाश्रयं सेट- 10 बम् । यदाकिचं तदेटा भवितव्यम् । सेट्वस्याकिदाश्रयवादनिटचेव विभापा कित भविष्यति ।। इविधौ पूडो ग्रहण क्रियने र वचनादिट सेट्नकरणा- ट्येव विभाषा किच मानोति । इविधौ ह्यग्रहणम् ॥ ३॥ इद्विधी हि पूडो महणं न कर्तव्यं भवति ।। भारद्वाजीयाः पठन्ति ।। नित्यमकित्तमिडायोः वापरणमुत्तरार्थम् ।। नित्यम- किचमिटाद्यो सिद्धम्। कथम् । विभापामध्ये ज्य योगः नियते निभाषामध्ये च ये विधयस्ले नित्या भनन्ति । किमर्थ नर्दि यामहणम् । लामणगुत्तरार्थम् । चरार्थ कामहणं क्रियते । नोपधात्यफान्तावा [२३] पञ्चिलुन्यतथ [२८] इति ।। 15 20 तृपिमृपिकृशेः काश्यपस्य ।।१।२।२५ ।। काश्यपपण किमर्थम् । कास्यपपदण पूनार्थम् । वे वर्तते ॥ 11 २१ ·२०२ 11 व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.२.१. रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च ॥ १।२।२६ ॥ किमिदं रतः त्वासनोः कित्त्वं विधीयत आहोस्वित्पतिविध्यते । कि चातः । यदि विधीयते त्वामहणमनर्थकम् । किदेव हि त्वा । अथ प्रतिषिध्यते सन्महण- मनर्थकम् । अकिदेव हि सन् ।। अत उत्तरं पठति । रलः त्वासनोः कित्त्वम् ॥ १॥ रलः त्वासनोः कित्त्वं विधीयते । ननु चोक्तं त्वाग्रहणमनर्थकं किदेव हि छोति । गानर्थकम् । न वा सेट [१.२.१८] इति प्रतिषेधः प्रामोति तदाधनार्थम् ॥ . ऊकालो उज्झस्वदीर्घप्लुतः ।। १ ।२।२७ ।। अयुक्तो ऽयं निर्देशः । ऊ इत्यनेन कालः प्रतिनिर्दिश्यत ऊ इत्ययं च वर्णः । 10 तत्रायुक्तं वर्णस्य कालेन सह सामानाधिकरण्यम् ।। कथं तर्हि निर्देशः कर्तव्यः । उकालकाल इति | किमिदमृकालकाल इति । ऊ इत्येतस्य काल ऊकालः । ऊकालः कालो ऽस्य ऊकालकाल इति || स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । कर्तव्यः । उत्तरपदलोपो न द्रष्टव्यः । तद्यथा | उष्ट्रमुसमिय गुसमस्योट्रमुखः । खरमुखः । एवमूकालकाल ऊकाल इति ॥ अथवा साहचर्यात्ताच्छन्नं भविष्यति । 15 कालसहचरितो वर्णः । वर्णो पि काल एव ।। हस्वादिपु समसंख्यामसिद्धिनिर्देशवेपम्यात् ॥ १॥ सादिषु सगसंरयत्स्याप्रसिद्धिः । किं कारणम् । निर्देशकैपम्यात् | तिस्रः संज्ञा एकः संशी चैपम्यासरयातानुदेशो न पामोनि ।। सिद्ध तु समसख्यत्वात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कयम् । समसत्यत्वात् । कथ सगसंरयम् । बयाणां हि विकारनिर्देशः ॥ ३॥ प्रयाणामगं प्रशिष्ट निर्देशः । कथं पुनञ्जयते प्रयाणामयं प्रशिष्ट निर्देश ति | निएगां मंशानां करणसागर यात्॥ यद्यपि नायत्ति मृणां संशानां करणमामाता- . 20

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·२०६ [व्याकरणमहामाप्यम् ।। . [म. ५.२.१. 5 भवत्यचः । अनन्तस्येति । अकृत्सार्वधातुकयो| ऽयः । अजन्तस्येति । नामि दी| भवत्यचः । अजन्तस्येति ।। इह कस्मान भवति द्यौः पन्थाः स इति । संज्ञया विधाने नियमः ॥ ३॥ संज्ञया ये विधीयन्ते तेषु नियमः | किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमान गस्यते । अजिति हि वर्तते । तत्रैवमभिसंबन्धः करिप्यते । अचो ऽज्भवति हस्यो दीर्घः प्लुत इत्येवं भाव्यमान इति ॥ अथ पूर्वस्मिन्योगे ऽग्रहणे सति किं प्रयोजनम्। अज्ग्रहणं संयोगाच्ममुदायनिवृत्त्यर्थम् ॥ ४ ॥ अज्यहणं क्रियते संयोगनिवृत्त्यर्थमसमुदायनिवृत्त्यर्थं च | संयोगनिवृत्त्यर्थ 10 तावत् । प्रतक्ष्य परस्य । हस्वस्य पिति कृति तुक् [६.१.७१] इति तुग्मा भू- दिति । अच्समुदायनिवृत्त्यर्थम् । तितउच्छत्तम् । तितउच्छाया । दीर्घात्पदान्ताहा [६.१.७५,७६] इति विभाषा मा भूदिति ॥ उच्चैरुदात्तः ॥१।२।२९ ॥ नीचैरनुदात्तः ॥ १।२।३०।। किं पठीनिर्दिष्टमज्यहणमनुवर्तत उताहो न । किं चातः । यद्यनुवर्तते हल्स- 16 रमाती व्यञ्जनमविद्यमानवदित्येषा परिभाषा न प्रकल्पते । कथं हलो नाम स्वर- प्राप्तिः स्यात् । एवं तर्हि निवृत्तम् | बहून्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ।। भग प्रथमानिर्दिष्टमन्महणमनुवर्तत उताहो नी । किं चार्थोऽनुवृत्त्या | वाढमर्थो यद्यते व्यञ्जनस्यापि गुणा लक्ष्यन्ते । ननु च प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते । इपे त्योर्जे त्या । नेते व्यञ्जनस्य गुणा । अत्र एते गुणास्तत्सामीप्यात्तु व्यञ्जनमपि तद्गुणमुपलभ्यते । 20 तद्यया । यो रक्तयोर्चस्खयोर्मध्ये शुक्ल वस्त्र तद्गुणमुपलभ्यते । वदरपिटके रिक्तको लोहकसस्तद्गुण उपलभ्यते || कुतो नु खलेतदन एते गुणास्तरसामीप्यात्तु व्यञ्जन- मपि तद्गुणमुपलभ्यत इति न पुनर्व्यञ्जनस्येने गुणा. स्युस्तत्सामीप्यायनपि तद्गुण , उपलभ्यत इति । अन्तरेणापि व्यञ्जनमच एवैते गुणा लक्ष्यन्ते न पुनरन्तरेणाच व्यन्जनस्योगारणमपि भवति ! अन्वर्थ खत्यपि निर्वचनम् । स्वय राजन्ने स्परा अन्धग्मरति व्यञ्चन मिति ॥

·पा० १.२.२९.३१.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २०७ .. उचनीचस्यानवस्थितत्वात्संज्ञाप्रसिदिः ॥ १॥ इदमुच्चनीचमनवस्थितपदार्थकम् । नदेव हि कंचित्यत्युचैर्भनति कचित्पनि नीचैः। एवं कंचित्कथिदधीयानमाह किमुचै रोख्यसे ऽथ नीचैर्वततामिति । तमेव तथाधी- यानमपर आह किमन्तदन्तकेनाधीप उच्चततामिति । एवमुचनीचमनस्थितपदा- थकं तस्यानवस्थानात्संज्ञाया अप्रसिद्धिः ॥ एवं तर्हि लक्षणं करिष्यते । मायामो दारुण्यमणुता खस्येत्युच्चेःकराणि शब्दस्य | आयामो गात्राणां निग्रहः । दारुण्यं स्वरस्य दारुणता रूक्षता | अणुता खस्य कण्ठस्य संवृतता ! उच्चैःकराणि शब्दस्य ।। अथ नीचैःकराणि शब्दस्य | अन्ववसर्गो मार्दवमुरुता खस्येति नीचैःकराणि शब्द- स्य | अन्ववसों गात्राणां शिथिलता । मार्दवं सरस्य मृदुता स्निग्धता । उरुता खस्य महत्ता कण्ठस्य । इति नीचैःकराणि शब्दस्य ॥ एतदप्यनैकान्तिकम् । यदल्प- 10 माणस्य सर्वोच्चस्तन्महाप्राणस्य सर्वनीचैः ।। सिद्ध तु समानमकमवचनात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् | समाने प्रक्रम इति वक्तव्यम् । कः पुनः प्रक्रमः । उरः कण्ठः शिर इति ॥ 15 समाहारः स्वरितः ॥२।२।३१ ॥ समाहारः स्वरित इत्युच्यते । कस्य समाहार• स्परितसंजो भवति । अ- चोरित्याह । समाहारोऽचोचेन्नाभावात् ]] ? ) समाहारोञ्चोपेत्तन्न ! कि कारणम् । अभावात् । न बचोः समाहारोस्ति । नन्धयमस्ति गाङ्गेऽनूप इति } नैपोञ्चोः समाहारः । अन्योऽयमुदात्तानुदात्तयोः 20 स्थान एक आदिश्यते ।। एव तर्हि गुणयोः । गुणयोश्चेन्नाच्यकरणात् ॥ २॥ गुणयोः समाहार इति चेत्तन्न | किं कारणम् । अथकरणात् ! अजिति वर्तते ।। सिद्ध स्वच्समुदायस्याभावात्तद्गुणे संप्रत्ययः ॥३॥ सिदगेतत् । कथम् । अच्समुदायो नास्तीति कृत्वा तद्गुणस्यानः समाहारगु- 25

·No text on this page.

·5 । पा० १.२.३२.] . । म्याकरणमहामाप्यम् । २०९ इन्वाख्यानं च सज्ञा च | कथ पुनरेकेन यत्नेनोभयं लभ्यम् । लभ्यमित्याह । कथम् | अन्वर्थमरणं विज्ञास्यते । तस्य स्थरितस्यादितोऽर्धहस्वमुदात्तसङ्गं भव- तीति | अर्ध्वमात्तमिति चात उदात्तम् || यदि तर्हि सज्ञाकरणमुदात्तादेर्यदुच्यते तत्स्यरितादेरपि प्रामोति | अन्वाख्यानमेव नहींद मन्दबुद्धेः॥ स्वरितस्याहस्वोदात्तादोदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरादूर्ध्वमुदात्तानुदात्तस्य स्वरितात्कार्य स्वरितादिति सिद्धार्थम् ।। १ ॥ स्वरितस्याहतोदात्तादा उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः [१.२.४०] इत्येतस्मा- सूत्रादिदं सूत्रकाण्डमूर्ध्वमुदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः [८.४.६६] इत्यतः कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । स्वरितादिति सिद्यर्थम् । सरितादिति सिद्धिर्यया स्यात् । सरिता- रसहितायामनुदात्तानाम् [१.२.३९] इति । हम मे गड़े यमुने सरस्पति शुतुद्रि । 10 क' तर्हि स्यात् । यः सिद्धः स्वरितः । कार्य* देवदत्तयज्ञदत्तौ ।। स्वरितोदात्तार्थ च ।। २ ॥ स्वरितोदात्तार्थ च तत्रैव कर्तव्यम् । न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः [१.२.३७] । इन्द्र आगछ । क नहिं स्यात् । य सिद्ध- स्वरित ! सुब्रह्मण्यो - मिन्द्र आगच्छ॥ स्वरितोदानाचास्वरितार्थम् ॥ ३॥ स्वरितोदात्तामास्वरितार्थ तवैव वार्तव्यम् । इन्द्र भगच्छ । हरित भागच्छ ॥ स्वरितपरसनतराय च ॥ ४ ॥ स्वरितपरसन्नता च तत्रैव कर्तव्यम् । उदात्तस्वस्तिपरस्प समतर १९ ४०] | माणवक जटिलकाध्यापक न्यड्। । क तर्हि स्यात् । यः सिद्ध स्वरित. 20 माणवक जटिलकाभिरूपक क’ ॥ तोह यक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । देवब्रह्मणोरनुदानपचनं ज्ञापक स्वरितादिति सिद्दत्वस्य ॥ ८ ॥ देवब्रह्मणोरनुदात्तवचन शापक सिद्ध इह स्वरित इति ॥ यद्येनज्जाप्यो स्वरिनोदात्तात्परस्यानुदात्तस्य स्वरितत्व मामोनि | म मो देनह्मणोरनुदात्तवचन भापक सिद्ध इह स्वरित इति । कि ताई | परमेतत्वाग्डमिति ।। 13 25 1२५९,८२५ 27M ·२१० ॥ध्याकरणमहाभाप्यम् ।। 'म ०१.२.१. --- एकश्रुति दूरासंबुद्धौ ॥ १ । २ । ३३ ॥ 5 किमिदं पारिभापिक्याः संबुद्धग्रहणमेकवचनं संबुद्धिः [२.३.४९] । आहो- स्विदन्वर्थग्रहणं संबोधन संबुद्विरिति । किं चातः 1 यदि पारिभापिक्या देवा ब्रह्माणः अत्र न प्रामोति । अथान्वर्थग्रहणं न दोपः । यथा न दोपस्तथास्तु || किं पुनरियमेकश्रुतिरुदात्ताहोस्विदनुदात्ता । नोदात्ता । कथं ज्ञायते । यदय- मु3स्तरां वा वषटारः [१.२.३५] इत्याह । कथ कृत्वा ज्ञापकम् । अतन्त्रं तर- निर्देशः । यावदुबैस्तावदुचैस्तरामिति || यदि तर्हि नोदात्तानुदान्ता । अनुदात्ता च न] कथ ज्ञायते । यदयमुदात्तस्वरितपरस्य सनतरः [१.२.४०] इत्याह । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । अतन्त्र तरनिर्देशः । यावत्सनस्तावत्सनतर इति ॥ सैपा ज्ञाप- 10 काभ्यामुदात्तानुदात्तयोर्मध्यमेकश्रुतिरन्तरालं प्रियते ।। अपर आह । किमियमेकश्रुतिरुदात्तोतानुदात्ता । उदात्ता । कथं ज्ञायते । यदय- मुच्चस्तरां वा वषट्कार इत्याह | कथ कृत्वा शापकम् । तन्त्रं तरनिर्देशः । उद्यैदृष्ट्वो- पेस्तरामित्येतद्भवति ॥ यदि तर्षुदासा 'नानुदात्ता | अनुदात्ता च | कथं ज्ञायते | यदयमुदात्तस्वरितपरस्य सनतर इत्याह । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । तन्त्र तरनिर्देश । 15 सनं दृष्ट्वा सनतर इत्येतद्वति ॥ त एते तन्त्रे तरनिर्देशे सप्त स्वरा भवन्ति | उदात्तः । उदात्ततरः । अनुदात्तः । अनुदात्ततरः । स्वरितः । स्वरिते य उदात्तः सोऽन्येन विशिष्टः । एकश्रुतिः सप्तमः ।। 20 म सुब्रह्मण्यायां सरितस्य तदात्तः ।। १ ।२। ३७ ।। सुब्रह्मण्यायामोकार उदात्तः ॥ १॥ सुब्रामण्यायामोकार उदात्तो भवति । सुब्रह्मण्योम् ।। आकार आख्याते परादिश्च ॥ २॥ भाकार आख्याते परादिश्वोदात्तो भवति । इन्द्र आगच्छ । हरिव भाग | वाम्यादी च देवे ॥३॥ याफ्यादो चहेरे उदात्ते भवतः । इन्द्र आगच्छ । हरिव आगरण ।। ११३८ ·5 पा० १.२.३३-३९.] व्याकरणमहाभाप्पम् ।। मघवन्वर्जम् ॥४॥ आगच्छ मघवन् । सुव्यापराणामन्तः ॥ ५॥ सुत्यापराणामन्त उदात्तो भवति । यहे सुत्याम् | ज्यहे सुत्याम् ॥ असावित्यन्तः॥६॥ असावित्यन्त उदातो भगति | गार्यो यजते । वात्स्यो यजते ।। अमुष्येत्यन्तः ॥ ७॥ अमुष्येत्यन्त उदात्तो भवति । दाक्षेः पिता यजते ।। स्यान्तस्योपोत्तम च ॥ ८॥ स्यान्तस्योपोत्तममुदात्तं भवत्यन्तश्च । गार्यस्य पिता यजते । वात्स्यस्य 10 पिता यजते ॥ वा नामधेयस्य ।। ९॥ या नामधेयस्य स्यान्तस्योपोनममुदात्तं भवनि | देवदत्तस्य पिना यगते । देष- दत्तस्य पिता यजते ।। 15 देवब्रह्मणोरनुदात्तः ॥१।२।३८॥ देवब्रह्मणोरनुदात्तत्वमेके ॥ १॥ देवत्रामणोरनुदात्तत्वमेक इच्छन्ति | देया ब्रमाणः । देवा प्रमाण. ।। सरितासंहितायामनुदात्तानाम् ॥१॥२१३९ ॥ स्वरितारसंहितायामनुदानानामिति घेरचेकयोरेकश्रुत्यवधनम् ।। ३ ।। स्वरितात्नहितायामनुदानानामिति नेरपेकपोरैकभुत्य गक्तव्यम् । भामिगे. दयः ! पननि । किं पुनः कारणं न सिध्यनि । यहननेन निर्देशः नियने नन पहनामैक भुरण स्थाइधेकयोर्न स्यात् ।। ५ दोपः । नात्र विशलन्तम् । वर्ष ·---- .. । २१२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म. १२३. पुनस्तेनैव नाम निर्देश क्रियते , तनातन्त्र स्यात् । तत्कारी च भवास्तद्वेषी च । नान्तरीयकत्वादन बहुवचनेन निर्देश क्रियते ऽवश्य कयाचिद्विभक्त्या केनचिद्ध- चनेन निर्देश कर्तव्य इति । तद्यथा | कथिदन्चार्थी शालिकलाप सपलाल सतुष- माहरति नान्तरीयकत्वात् । स यावदादेय तावदादाय तुपपलालान्युत्सृजति । तथा कश्चिन्मांसार्थी मत्स्यान्सकण्टकान्सशकलानाहरति नान्तरीयकत्वात् । स याय- दादेय तावदादाय शकलकण्टकानु-मजति । एवमिहापि नान्तरीयकत्याहृवचनेन निर्देश क्रियते ऽविशेषेणैकश्रुत्यम् ॥ 1 -- अविशेषेणैकश्रुत्यमिति चेव्यवहितानामप्रसिद्धि ॥ २॥ अविशेषेणैकश्रुत्यमिति व्यवहितानामैकश्रुत्य न प्रामोति । इम मे गड़े यमुने 10 सरस्वति भुतुद्रि ॥ अनेकमपीति तु वचनासिद्धम् ॥ ३॥ अनेकमप्येकमपि स्वरितात्पर सहितायामेकश्रुति भवतीति वक्तव्यम् । सिध्यति । सूत्र तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्त स्वरितासहितायामनुदात्ताना मिति चेडूचेकयोरैकश्रुत्यवचनम विशेषेण व्यवहितानामप्रसिद्धिरिति । नेप दोष । 15 कथम् । एकशेषनिर्देशोऽयम् । अनुदात्तस्य चानुदात्तयोश्चानुदात्ताना चानुदात्ताना- मिति । एवमपि पट्मभृतीनामेव प्रामोनि । पट्मभृतिष्येकशेष परिसमाप्यते | प्रत्येक वाक्यपरिसमानिर्दष्टेति, ध्येकयोरपि भविष्यति । अपृक्त एकात्मत्ययः ॥१।२।४१ ॥ - 20 अप्रक्तसज्ञाया हल्ग्रहण स्वादिलोपे हलो ग्रहणार्थम् ॥ १ ॥ अपृक्तसजाया एत्यहण 'कर्म यम् । एकहत्प्रत्ययो पृक्तसज्ञो भवतीति वक्त- व्यम् | प्रयोजनम् । स्वादिलोपे एलो ऽग्रहणार्थम् । स्वादिलोपे हलो महण T कर्तव्य भवति । हडचाम्भ्यो दीर्धात्मुतिस्यपृक्त हल [६१ ६८] इत्यपृक्तस्येत्ये। सिद्धम् || भणिभोर्तुगर्थमल्महणम् । मणिना गर्थमन्मरण कर्तव्यम् । पियोज नम् । अणिबो कि ग्रहण न कर्तव्य भवति । ण्यक्षरियाविना युति लुगणित्रो [२,४५८] इत्यपक्तस्येत्येर सिद्धम् । k ·पा० १.२.४१.] व्याकरणमहाभाप्यम् । , अणिजो गर्थमिति चेणेतिप्रसङ्गः ॥२॥ भणिो गर्थमिति चेण्णेतिप्रसङ्गो भवति । इहापि पामोति । फाण्टाहतेरपत्यु माणवकः फाण्टाहत इति ।। णवचनसामर्थ्यान्न भविष्यति । . वचनमामाण्यादिति चेत्फग्निवृत्त्यर्य वचनम् ।।३।। वचनप्रामाण्यादिति चेत्कमिवृत्त्यर्थमेतत्स्यात् । फगतो मा भूदिति ॥ 5 ।- - पैलादिपु वचनासिद्धम् ॥ ४ ॥ यद्येतावत्प्रयोजन स्यात्पैलादिष्वेव पाठं कुर्वीत । तत्र पाठादन्येषामपि फको निवृत्तिर्भवति । एवं सिद्धे सति यदयं णं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों नास्य लुग्भ- : वतीति ।। तान्येतानि त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति । अपृक्तसंज्ञायां हल्पहणं कर्तव्यम् | स्ना- 10 दिलोपे हलो महणं न कर्तव्यम् । अणिो कि ग्रहणं कर्नव्यम्- | अल्पहणेपि वै क्रियमाणे तान्येव वीणि ग्रहणानि भवन्ति । अपृक्तसंज्ञायामल्महण कर्तव्यम् । स्वादिलोपे हतो महणं कर्तव्यम् | अणिजो कि ग्रहणं न कर्तव्यं भवत्यपृक्तमहण कर्तव्यम् । तत्र नास्ति लाघवकृतो विशेषः ॥ अयमस्ति विशेषः । अल्महणे क्रियमाण एकप्रहणं न करिष्यते | कस्मान भवति । दर्विः जागृविः । अलेव IF "यः प्रत्ययः किं वक्तव्यमेतत् । न हि ) कथमनुष्यमानं गंस्यते । अल्पएणसा- मर्यात् । यदि यो ऽल्चान्यच तत्र स्यादल्महणमनर्थकं स्यात् ।। हल्महणेप क्रिय- माण एकग्रहणं न करिष्यते | कस्मान भवति । दर्षिः जागृषिः । हलेव यः प्रत्ययः । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमान गंस्यते । हल्पहणसामर्थ्यात्] यदि यो हल् चान्यच तत्र स्याल्पहणमनर्थक स्यात् । अस्त्यन्यदल्महणस्य प्रयो-20 जनम् । किम् । हलन्तस्य यथा स्यावजन्तस्य मा भूदिनि । एवं तर्हि सिद्धे सति यदल्पहणे क्रियमाण पकपहण करोति तज्ज्ञापयत्यागार्यो न्यत्र वर्णमहणे जाति- पहणं भवतीनि | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । दम्मेहेल्महणस्य नासिंगचकत्या- सिदमित्युक्त । तदुपपत्रं भवति ।। ६... १२..... + १०१ ·२१४ । ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.२.१५ . तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः॥१।२।४२॥ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारय इति चेत्समासैकार्यवादप्रसिद्धिः॥१॥ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारय इति चेत्समासस्यैकार्थत्वात्सज्ञाया भप्र- सिद्धिः । एको ऽयमर्थस्तत्पुरुषो नामानेकार्थाश्रयं च सामानाधिकरण्यम् ॥ सिद्धं तु पदसामानाधिकरण्यात् ॥२॥ सिद्धमेतत् । कथम् । तत्पुरुषः समानाधिकरणपदः कर्मधारयसो भवतीति वक्तव्यम् । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ।। यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्त तत्पु- रुषः समानाधिकरणः कर्मधारय इति चेत्समासैकार्थत्वादप्रसिद्धिरिति । नेप दोषः। अय तत्पुरुषो ऽस्त्येव प्राथमकल्पिको यस्मिन्नैकपयमैकस्वयमेकविभक्तित्वं च । 0 अस्ति तादर्थ्यात्ताच्छब्यं सत्पुरुषार्थानि पदानि तत्पुरुष इति । तयस्तादात्ताच्छा तस्येद ग्रहणम् ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ॥ १।२।४३॥ प्रथमानिर्दिष्ट्र समास उपसर्जनमिति चेदनिर्देशास्मथमायाः समासे सज्ञामसिद्धि ॥१॥ प्रथमानिर्दिष्ट समास उपसर्जनमिति चेदनिर्देशालयमायाः समास उपसर्मनस- शाया अप्रसिद्धिः न हि कष्टादीनां समासे प्रयमां पश्यामः॥ सिह तु समासविधाने वचनात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कयम् । समासविधाने प्रयमानिर्दिष्टमुपसर्गनसश भवतीति या- व्यम् ॥ तर्हि वक्तव्यम् । न वा तादानाच्छग्यम् ॥३॥ म या यक्तव्यम् । किं कारणम् । नादानाच्यं भगति ! समासाय शाख समास इति ॥ Po ·पा० १.२.४२-४४.] 1 !! प्याकरणमहाभाष्यम् ।। २१५ . तीति वक्तव्यम् ॥ तत्ता यस्य विधौ प्रथमानिर्देशस्ततोऽन्यलायुपसर्जनसंज्ञाप्रसङ्गः ॥४॥ यस्य विधौ प्रथमानिर्देशः क्रियते सनोऽन्यत्रापि तस्योपसर्जनसंज्ञा पामोति । राज्ञः कुमारी राजकुमारी श्रितः । श्रितादिसमासे द्वितीयान्तं प्रथमानिर्दिष्ट नस्य - पठीसमासे ऽप्युपसर्जनसंज्ञा प्रानोति ॥ सिई,तु यस्य विधौ तं मतीति वचनात् ॥ ५ ॥ सिद्वमेतत् । कथम् | यस्य विधौ यस्मथमानिर्दिष्टं तं प्रति तदुपसर्जनसंजं भव- वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उपसर्जनमिति महती संज्ञा क्रियते । संज्ञा च नाम यतो न लघीयः । कुत एतत् । लप्वयं हि संज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः संज्ञायाः करण एतत्प्रयोजनमन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायेत | अप्रधानमु- पसर्जनमिति । प्रधानमुपसर्जनमिति च संबन्धिशब्दावेतौ । तत्र संबन्धादेतद्वन्तव्यं 10 यं प्रति यदप्रधानं तं प्रति सदुपसर्जनसंशं भवतीति ॥ अथ यत्र वे षष्ठचन्ते कस्मात्तत्र प्रधानस्योपसर्जनसज्ञा न भवति | राज्ञः पुरुषस्य राजपुरुषस्येति । पष्टचन्तयोचोपसर्जनत्त्व उक्तम् ॥ ६ ॥ किमुक्तम् । पठचन्तयोः समासे भेिदात्मधानस्यापूर्वनिपात इति । एवं 15 चेदमकृत भवेदुपसर्जनं पूर्वमित्यर्थश्वाभिन्न इति कृत्वा प्रधानस्य पूर्वनिपातो न भवि- प्यति ॥ यद्यपि तावदेतदुपसर्जनकार्य परिहतमिदमपर पामोति । राज्ञः कुमार्या. राजकुमार्याः । गोखियोरुपसर्जनस्य [१.२.४८] इति स्वत्वं प्रामोति । उत्तं वा ॥ ७॥ किमुक्तम् । परवलितमिति शम्दशग्दार्याविति । तत्रोपदेशिकस्य हस्वत्वमा- 20 निदेशिकस्य अवणं भविष्यति ॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ॥१।२।४४ ॥ द्वितीयादीनामप्यनेनोपसर्जनसंज्ञा पामोति ! सत्र को दोषः । तत्रापूर्वनिपात इनि प्रनिषेधः प्रसज्येत !! नामतिषेधात् । नायं मसज्यनिषेधः पूर्वनिपाने नेति ।

·!! व्याकरणमहाभाष्यम् ।। Tम०१.२.१० किं तर्हि । पर्युदासोऽयं यदन्यत्पूर्वनिपातादिति । पूर्वनिपाते ऽव्यापारः । यदि केनचित्मामोति तेन भविष्यति । पूर्वेण च पामोति तेन भविष्यति । अप्राप्नेर्वा । अथवानन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुत एतत् । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति ! पूर्वा प्राप्तिरप्रतिषिद्धा तया भविष्यति । ननु चेयं प्राप्तिः पूर्वी 5 प्राप्ति वाधते | नोत्सहते प्रतिपिद्धा सती वाधितुम् ॥ एकविभक्तावषष्ठ्यन्तवचनम् ॥ १॥ एकविभक्तावपष्ठचन्तानामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अर्घ पिप्पल्या अर्धपिप्पली इति॥ - . 1 । उक्तं वा ॥२॥ 10 किमुक्तम् । परवल्लिङ्गमिति शब्दशब्दार्थाविति । तत्रौपदेशिकस्य स्वत्व- मातिदेशिकस्य श्रवणं भविष्यति । कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि । प्रयोजन द्विगुमाप्तापन्नालपूर्वोपसर्गाः कार्थे ॥३॥ द्विगुः । पञ्चभिर्गोभिः क्रीत. पञ्चगुः ।। प्राप्मपन्न | ! प्राप्त जीविकां प्राप्मनी- १४ विकः । आपनो जीविकामापनजीविकः ॥ अलपूर्व"। अल कुमार्या अलंकुमारिः । उपसर्गाः कार्थे । निष्कौशास्त्रि । निर्वाराणसिः ।। इति श्रीभगवत्पतन्नलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममासिकम् ॥ १२४८. +२२२ ·० १ २४५ ] पाकरगमहाभाप्पम् ॥ २१७१ 01 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ।। १ ।२।४५ ॥ अर्थवदिनि व्यपदेशाय वर्णानां च मा मुदिति । किं च स्यात् । वनम् धनमिति गोप. प्रातिपदिकान्तस्य [८.२.७] इति नलोप• मसज्येत । अधानुरिति किम- म् । अहन्यत्रमिति || अधातुरिति शक्यमकर्तुम् । कस्मान भवति अहन्यत्र- नि । आचार्यप्रवृत्तिापयति न धातोः पातिपदिकसज्ञा भवतीति यदयं सुपो । नुपातिपदिकयोः [२४.७१] इति धातुग्रहणं करोति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । तिपिद्धार्यमेतत्स्यात् | अपि काकः श्येनायत इति || अप्रत्यय इति किमर्थम् । गण्डे कुद्ये ।। अप्रत्यय इमि शस्यमकर्तुम् । कस्मान भवति काण्डे कुछ इति । त्तिद्वितमहण नियमार्थ भविष्यति । कृत्तद्धितान्तस्यैर प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिक संशा पति नान्यस्येति ] अर्थवस्यनेकपदप्रसङ्ग ॥१॥ अर्थपति प्रातिपदिकसज्ञायामनेकस्यापि पदस्य प्रातिपदिकसजा पामोनि । दश डिमानि पडपूपाः कुण्डमजाजिनं पललपिण्डः अधरोरकमेतत्कुमार्याः स्फेयक- स्य पिना पतिशीन इति 11 समुदायोऽवानर्थकः । समुदायोऽनर्थकइति चेदवयवार्थवत्त्वात्समुदायार्थवत्त्व यथा लोके ।। २।। 15 ममुदायोऽमर्थक इति चेदपयरर्थवद्भिः समुदाया अप्यर्थवन्तो मरन्ति यथा लोके । तद्यथा । लोक अद्यमिदं नगर गोमदिद नगरमित्युच्यते न च तत्र सर्व अ द्या भान्ति सर्वे चा गोमन्त ]] यथा लोक इत्युच्यते लोके चावयवा एयार्थ- वन्तो न समुदाया । आतचावया एवार्थवन्तो न समुदाया यस्य हि नव्य भवति स नेन कार्य करोनि यस्य च ता गावः सन्ति स तासां क्षीरं घृन नोपभुड़े 20 न्येरेतद्रष्टुमप्यशक्यम् | का नींय याचोयुक्तिराद्यमिदं नगर गोमदिदमिति । पपा नाचोयुक्ति । इह नाचदाद्यमिदं नगरमित्यकारो मत्वर्यायः । भाद्या अ- स्मिन्मन्नि नदिदमाद्यमिनि । गोमदिदमिति मत्वन्तान्माचर्यायो तुप्यते ॥ पवमपि वाक्यमतिपेधोयवत्वात् ॥ ३॥ वास्यस्य प्रातिपदिकसजायाः प्रतिषेधो वक्तव्य. । देवदत्त गागम्यान शुभाम् । . 28

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·२२२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.२.२. नेति प्रतिषेधः प्रामोति || नेप दोषः । आचार्यप्रवृत्तिापयति न प्रत्ययलक्षणेन प्रतिषेधो भवतीति यदय न डिसंबुद्ध्योः [८.२.८] इति प्रतिषेधं शास्ति । अथवा पुनरस्तु पर्युदासः । ननु चोक्तमप्रत्यय इति चेत्तिवेकादेशे प्रतिषेधो उन्तवत्वादिति | प्रसज्यमतिषेधेऽप्येय दोपः । द्वे पत्र प्रातिपदिकसंज्ञे अवयवस्यापि 5 समुदायस्यापि | गृह्यते च प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोरेकादेशः प्रातिपदिकमहणेन । वस्मादुभाभ्यामपि वक्तव्यं स्याद्भस्यो नपुंसके यत्तस्येनि । किं च नपुंसके । नपुंसकं यस्य गुणः ! कस्य च नपुंसकं गुणः । प्रातिपदिकस्य । कृत्तद्धितसमासाश्च ।।१।२।४६ ॥ समासग्रहणं किमर्थम् । 10 समासग्रहण उक्तम् ॥ १॥ किमुक्तम् । भर्थवत्समुदायानां समासमहणं नियमार्थमिति ॥ हस्सो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ॥१।२।४७ ।। प्रातिपदिकमहणं किमर्थम् । 15 नपुंसक इस्वत्वे प्रातिपदिकग्रहणं तिनिवृत्त्यर्थम् ॥ १॥ नपुंसकहस्वत्वे प्रातिपदिकमहणं क्रियते तिग्निवृत्त्यर्थम् | तिबन्तस्य इस्यत्वं मा भूत् । काण्डे कुचे ! रमते ब्राह्मणकुलमिति ॥ - अव्ययप्रतिषेधः ।। २ ।। अध्ययानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । दोषा ब्राह्मणकुलम् | दिवा ब्राह्मणकुलमिति || स तर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः । नात्राव्ययं नपुंसके वर्तते । किं तर्हि | अधिक- 20 रणमत्राव्ययं नपुंसकस्य ॥ इह नहि प्रामोनि ! काण्डीभूतं वृपलकुलम् । कुधीभूतं वृपलकुलमिति ॥

·पा० १.२ ३६-४८.] । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ૨૨૩ न वा लिङ्गाभावात् ।। ३ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । लिङ्गाभावात् । अलिगमव्ययम् ।। किं पुनरय. मव्ययस्यैव परिहार आहोस्वित्तिबन्तस्यापि । तिबन्तस्यापीत्याह । कायम् । अव्ययं दि किंचिद्दिभत्त्यर्थप्रधानं किचिक्रियाप्रधानम् | उच्चैनचिरिति विभक्त्यर्थप्रधान हिरुक्पृथगिति क्रियाप्रधानम् । तिबन्तं चापि किंचिद्विभक्त्यर्थप्रधानं किंचिक्रिया- 5 प्रधानम् ! काण्डे कुद्ये इति विभक्त्यर्थप्रधान रमते ब्राह्मणकुलमिति क्रियाप्रधानम् । न चैतयोरर्थयोलिङ्गमख्याभ्यां योगोऽस्ति || अवश्यं चैतदेव विज्ञेयम् । क्रियमा- णेऽपि हि प्रातिपदिकग्रहण इह प्रसज्येत । काण्डे कुद्ये । हे पत्र प्रातिपदिकसज्ञे अवयवस्यापि समुदायस्यापि | गृह्यते च भातिपदिकाप्रातिपदिकयोरेकादेशः प्रातिप- दिक्रमहणेन ! तस्मादुभाभ्यामपि वक्तव्यं स्याद्रस्त्रो नपुंसके यत्तस्येति । किं च 10 नपुसके । नपुंसकं यस्य गुणः । कस्य च नपुंसक गुणः । प्रातिपदिकस्य ।। यकादेशदीर्धत्त्वेषु प्रतिषेधः ॥ ४ ॥ यबेकादेशदीवेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । युगवरत्राय युगवरप्रार्थम् युगपर- त्रेभ्यः । यत्रेकादेशदीर्घचेपु बहिरङ्ग लक्षणत्वात्सिद्धम् ।। ५॥ बहिरङ्गा एते विधयः । अन्तरङ्ग हस्तत्वम् । असिद्धं बाहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ 15 गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ॥१।२।४८॥ उपसनहस्वत्वे च ॥१॥ उपसर्जनहस्तस्ये च किम् | यमेकादेशदीर्घत्वेषु प्रतिपोवक्तव्यः । अतिपदाय अनिखट्वार्थम् अनिखट्टेभ्यः ।। उपसर्जनसत्वे च । किम् वहिरङ्गलक्षणत्वासिद्ध- 20 मित्येव । बहिरगा एते विधय । अन्तरङ्गं स्वत्वम् । असिद्ध यहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ गोटाकण कृनिवृत्त्यर्थम् ।। २॥ गोटाङ्गहणं कर्तव्यम् । किमिदं टाडिति । प्रत्याहारपहणम् । क सनियिष्टानां परयाहारः । टाप- प्रभृत्या प्यो उकारान् । किं प्रयोगनम् । कृभिवृत्त्यर्यम् । +४४.८

·No text on this page.

·पा० १.२.४९.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम!! २२५ द्वन्द्व च ॥६॥ इन्द्रे च प्रतिषेधो वक्तव्यः । कुकुटमयूर्यो । उक्त वा ॥ ७॥ किमुक्तम् | कपि तावदुक्तं न कपि [७.४.१४] इति प्रतिवेध इति । नैतद- स्त्युक्तम् । केशः [७.४.१३] इति या हस्वप्राप्निस्तस्याः प्रतिषेधः ! कुत एतत् ।। अनन्तरस्य विधिर्या भगति प्रतिषेधो वेति । अवश्यं चैतदेव विज्ञेयम् । यो हि मन्यते या च यावती च हस्तपानिस्तस्याः सर्वस्याः प्रतिषेध इतीहापि तस्य प्रतिषेधः प्रस- ज्येत | प्रिय पामणि ब्राह्मणकुलमस्य नियमामणिकः । प्रियसेनानिकः । इदं तर्यु- क्तम् । कपि कृते ऽनन्त्यत्वाद्रस्वलं न भविष्यति । इदमिह संप्रधार्यम् । कक्रि- यता हस्तत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परवाकप् । अन्तरङ्गं हस्वलम् । अन्तर- 10 इतरः कप् । ननु चायं कप्समासान्त इत्युच्यते | तादर्थ्यात्ताच्छन्द्यं भविष्यति । येषां पदानां समासो न नायत्तेपामन्यद्भवति कप तावत्मतीक्षते ॥ छन् ऽप्युक्तम् । किमुक्तम् । परवल्लिङ्गमिति शम्दशदार्थाविति । तत्रोपदेशिकस्य स्वत्वमातिदे- शिकस्य श्रवण भविष्यति ॥ लुक्तद्धितलुकि ॥ १।२।१९ ॥ 15 तहितलुक्यवन्न्यादीना प्रतिषेधः ॥ ५ ॥ नदिनलुक्यवन्त्यादीना प्रतिषेधो वक्तव्यः । अयन्ती कुन्ती कुरू॥ तद्धितलुक्यवन्त्यादीनामप्रतिषेधो ऽलुम्परचात् ॥ २॥ नदिततुक्ययन्त्यादीनाममतिषेधः । अनर्थकः प्रतिपेयो अतिषेधः । तुझस्मान भयति । भनुपरसात् । लुकीत्युच्यते न चान लुक पश्यामः ॥ तुकोति नेपा 20 परसप्तमी शक्या विज्ञातु न हि तुका पौर्यापर्यमस्ति । का न | सत्सामी । कि सनीति | सरसप्तमी परमानोति ॥ एवं नींदमिह ध्यपदेश्य सदाचार्यों न प्यपदिशति । किम् | उपसर्जनस्येति वर्तते । न न जातिरुपसर्जनम् ।। .. n:

·२२६ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म०१.२.२. 5 इद्गोण्याः ।।१।२ । ५०॥ इगोण्या नेति वक्तव्यम् गोण्या नेत्येव सिद्धम् | नार्थ इत्त्वेन || का रूपसिद्धिः । पञ्चगोणिः दशगोणिः । स्वता हि विधीयते । हस्वलमत्र विधीयते गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य [१.२.४८] इति ।। इति वा वचने तावत् इदिति योच्येत नेति वा को न्वत्र विशेपः ॥ मात्रार्थ वा कृतं भवेत् ॥ १ ॥ अथवा मात्रार्थमिदं वत्ताव्यम् । गोणीमात्रमिदं गोणिः ।। अपर आह। गोग्या दचं प्रकरणात् अशिष्यं गोण्या इत्यम् । कि कारणम् । प्रकरणात् । प्रकृतं स्वत्वम् । हस्त्र इति वर्तते ।। ननु सून्याः। सूयाद्यर्थमथापि वा ।। सून्यारार्थमिदं द्रष्टव्यम् । पञ्चसृचिः दशसुचिः ।। इदोण्या नेति वक्तव्यं इस्वता हि विधीयते । इनि वा वचने नावन्मानार्थ वा कृतं भवेत् ॥ १॥ गोण्या इत्वं प्रकरणात्सूच्याद्यर्थमथापि वा ।। 10 15 लपि युक्त वयक्तिवचने ॥१।२।५१ ।। क्किाने हॉन किंगम् । शिरीषाणामदरमयो मामः शिरीपाः | तस्य गग गर्ग शिरीष पनम् ! f6 च स्यात् । विभाषौपधिवनस्पतिभ्यः [८.४.६] परामराज्येन ॥ अपामार | कदवदर्या अदृग्भको प्रामः कटबदरी । पष्टी युनावदायेग मा भाग | अय प्यासिनो गयगाने कारगारेशाप न भनि पटवपिन ·पा. १२००५१] ॥ व्याकरणमामाप्यम् । २२० 10 माम् । नेट पारिभाषिकत्य वचनस्य ग्रहणम् । नि नहि । अन्यर्थग्रहणम् । उयते वचनमिति । एनमपि यठी प्रामोति पटयपि युन्यते । लुपोकलात्तस्या- थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यमुक्तार्थानामप्रयोग इति | निदेशिकी नाही मामोति । एव हि प्रागपि वृत्तेर्युक्तं वृत्तं चापीह यापता युक्तम् । वश्च कामचार प्राग्वृत्तेर्लिगसंख्ये ये॥ प्रागपि वृत्तेर्युक्त वनस्पतिभिर्नगर पत्त चापि युक्त वनस्पतिर्भािगरम् । वृत्ते च युक्तनद्भागो विधीयते । कामचारथ प्रयोक्तु प्राग्वृत्तेर्यै लिजसरये ते अतिदेष्टु उत्तस्य वा ये लिङ्गसख्ये ते । यावता कामचारो यत्तस्य ये लिङ्गसख्ये ते अति- देश्येते न प्राग्वृत्तेर्ये ॥ किमर्थं पुनरिदमुच्यते । अन्यवाभियव्यक्तिवचनभावानुपि युक्तपदनुदेश ॥ १॥ अन्यत्राभियरलिङ्गवानानि भनन्ति । अन्यत्र | लुकि । तबग सूप । लवणा यागू । लवण शामिति । अन्यत्राभिधेयरब्यक्तिवचनानि भवन्ति लुकि । इहाप्यभियालिङ्गानानि मासु पन्ति ! इप्यने चाभिधानत्रत्म्युरिति तथा- 15 न्तरेण यत्न न सि यतीति लुपि युक्तपदनुदेश । एसमर्थमिदमुच्यते ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तीति । दमी पर्शनमाजवादर्थगतिषिपवते ॥ २ ॥ तुनामेयमदर्शनस्य सज्ञा जियते न पादर्शनस्य लिङ्गसख्ये गम्यते अतिदे- टुम् । लुपो ऽदर्शनसजिवादर्थगनिपपद्यते ।। न पादर्शनस्याशस्यत्वादर्थगति साहचर्यान् ॥ ३॥ न ये दोष । किं कारणम् । अदर्शनस्यायनात | अदर्शनस्य लिङ्गसख्ये अगत्ये अनिदेनुमिति कृत्वादर्शनसह परितो योऽयस्तस्य गतिविप्यति साहचर्यान् ।। योगाभावाचान्यस्य ॥ ४॥ अदर्शनेन र योगो नास्तीति कृत्वादर्शनसह परितो योर्थस्तस्य गतिषिष्यति । साहपर्यात् ॥ 20 ·२२८ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० १.२.२. समास उत्तरपदस्य बहुवचनस्य लुपः ॥ ५॥ समास उत्तरपदस्य बहुवचनस्य लुपो युक्तवद्भावो वक्तव्यः । मधुरापञ्चालाः । किं प्रयोजनम् । नियमार्थम् । समास उत्तरपदस्यैव | क मा भूत् । पञ्चालमधुरे इनि ।। विशेषणानां चाजातेः ॥ १।२ । ५२ ।। कथमिदं विज्ञायते । जातिविशेषणमिति । आहोस्विज्जार्यानि विशेषणा- 'नीति । किं चातः यदि विज्ञायते जातिर्यद्विशेपणमिति सिद्ध पञ्चाला जनपद इति सुभिक्षः संपन्नपानीयो बहुमाल्यफल इति न सिध्यति । अथ विज्ञायते जाते- योनि विशेषणानीति सिद्धं सुभिक्षः संपन्नपानीयो वहुमाल्यफल इति पञ्चाला जनपद इति न सिध्यति || एवं तर्हि नैवं विज्ञायते जातिविशेषणमिति नापि जातेर्या- 10 नि विशेषणानीति । कथं तर्हि । विशेषणानां युक्तवद्भावो भवत्या जातिप्रयोगात् ।। किमर्थ पुनरिदमुच्यते । विशेषणानां वचनं जातिनिवृत्त्यर्थम् ॥ १॥ जातिनिवृत्त्यर्थोऽयमारम्भः ॥ किमुच्यते जातिनिवृत्यर्थ इति न पुनर्विशेषणा- नामपि युक्तवद्भावो यथा स्यादिति । समानाधिकरणत्वात्सिद्धम् ॥ २॥ समानाधिकरणत्वाविशेषणानां युक्तवद्भावो भविष्यति ॥ यद्येवं नार्थो ऽनेन | लुपोऽन्यत्रापि जातेयुक्तवद्भावो न भवति । कान्यत्र । बदरी सूक्ष्मकण्टका मधुरा वृक्ष इति | कि पुनः कारणमन्यत्रापि जातेयुनावद्भायो न भवति । आविष्टलिङ्गा जानिर्यसिङ्गमुपादाय प्रवर्तत उत्पत्तिप्रभृत्या विनाशान नलिङ्गं जहाति || न नहीं- 20 दानीमयं योगो वक्तव्यः । वक्तव्यश्व | किं प्रयोजनम् । इदं नत्र तत्रोच्यते गुण- वचनानां शम्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्तीति । तदनेन क्रियते ॥ हरीतक्यादिपु व्यक्तिः ॥३॥ रीतक्यादिषु व्यक्तिर्भवति युक्तवद्रायेन | हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः। फलानि ॥ 15 1३1४०.१९.

·पा० १.२.५२.५८] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २२९ खलतिकादिषु वचनम् ॥ ४ ॥ खलतिकादिषु वचनं भवति युक्तवद्भावेन | खलनिकस्य पर्यतस्यादरभवानि वनानि खलतिक वनानि ।। मनुष्यलुपि प्रतिषेधः॥ ५ ॥ मनुष्यलुपि प्रतिषेधो वक्तव्यः । चच्चाभिरूपः । वधिका दर्शनीयः ।। 5 तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणवात् ।।१।२।५३ ॥ किं या एताः कृत्रिमाटिघुघभादिसंज्ञास्तत्मामाण्यादशिष्यम् । नेत्याह | संज्ञानं संज्ञा ।। जायाख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम् ॥१।२।५८ ॥ इदमयुक्त वर्तते । किमत्रायुक्तम् । बहवस्तेऽस्तित्र युक्तं बहुवचनम् । तद्यदे-10 कवचने शासितव्ये बहुवचनं शिष्यत एतदयुक्तम् । बहुप्चेकवचनमिति नाम वक्त- व्यम् । अत उत्तरं पठति । जात्याख्यायां सामान्याभिधानादेकार्थ्यम् ॥ १॥ जात्याख्यायां सामान्याभिधानादैकार्य भविष्यति । यत्तीही व्रीहित्वं यवे यवत्वं गाग्र्ये गायेवं तदेकं तय विवक्षितम् । तस्यैकत्लादेकवचनमेय प्रामोति । इप्यते च 15 बहुवचनं स्यादिति तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यनीति जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनम् । एवमर्थमिदमुच्यते । अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तहीति | तत्रैकवचनादेश उक्तम् ।। २ ॥ किमुक्तम् । प्रोहिभ्य भागत इत्यत्र र्डिति [७.३.१११] इति गुणः भामो- तीति || नेप दोषः । अर्थातिदेशात्सिद्धम् ॥ ३॥ अर्थातिदेशोऽयम् । नेद पारिभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम् । कि नहि । अन्चर्य- 20 ४२०,८२ ·२३० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.२२. ग्रहणम् | उच्यते वचनम् । बहूनामर्थानां वचनं बहुवचनमिति । यावयादेकोऽर्थो बहुवद्भवतीति तावदेकस्मिन्बहुवचनमिति ।। सख्याप्रयोगे प्रतिषेधः ।। ४ ।। संख्याप्रयोगे प्रतिषेधो वक्तव्यः । एको व्रीहिः संपन्नः सुभिक्ष करोति ।। 10 अस्मदो नामयुवप्रत्यययोश्च ॥ ५॥ अस्मदो नामप्रयोगे युवप्रत्ययप्रयोगे च प्रतिषेधो वक्तव्यः । नामप्रयोगे | अहं देवदत्तो ब्रवीमि । अह यज्ञदत्तों ब्रवीमि ॥ युवप्रत्ययप्रयोगे | अहं गाायणो ब्रवीमि | अह वात्स्यायनो ब्रवीमि ॥ युवग्रहणेन नार्थः । अस्मदो नामप्रत्यय- प्रयोगे नेत्येव । इदमपि सिद्धं भवति । अहं गाग्र्यो ब्रवीमि । अहं वात्स्यो ब्रवीमि ।। अपर आह । अस्मदः सविशेषणस्य प्रयोगे नेत्येव । इदमपि सिद्धं भवति । अहं पदुर्ब्रवीमि | अहं पण्डितो ब्रवीमि ।। अशिप्यं वा बहुवत्पृथक्काभिधानात् ॥ ६ ॥ अशिष्यो वा वहुवद्भावः । कि कारणम् । पृथत्काभिधानात् | पृथच्चन हि द्रव्याण्यभिधीयन्ते । बहवस्तेऽस्तत्र युक्तं बहुवचनम् । किमुच्यते पृथक्काभि- 15 धानादिति यावतेदानीमेवोक्त जात्याख्यायां सामान्याभिधानादेकार्थ्यमिति । जातिशब्देन हि द्रव्याभिधानम् ॥ ७॥ जातिशन्देन हि द्रव्यमप्यभिधीयते जातिरपि । कथं पुनर्मायने जातिशब्देन द्रध्यमप्यभिधीयत इनि । एवं हि कश्चिन्महति गोमण्डले गोपालकमासीन पृच्छति । अस्त्यत्र कांचिद्रा पश्यसीति । स पश्यति पश्यति चायं गाः पृच्छति च कांचि- 20 दव गां पश्यसीति मूनमस्य द्रव्यं विवक्षितमिति । तद्यदा व्याभिधानं तदा बहु- वचन भविष्यति यदा सामान्याभिधान तदैकरननं भरिप्यति । अस्मदो दुयोश्च ॥१। २।५९॥ अगगपि योग. शम्यागतम् । कथम् अहं न पीमि भागं यः पय अमः । हमानीन्द्रियाणि कदाहित्वातन्त्र्येग विपक्षिनानि मान्ति | नद्यया । इदं मे क्षि 2. गुरु, म्याग भय मे कर्ग गुद गोनानि | कदानिलागतयण ! अने लगा मुनु ·पा० १२.५९-६३ ] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। पदयामि । अनेन कर्णेन मुटु भृणोमीति । तद्यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षा तदा बहुर- चन भविष्यति यदा पारतन्न्येण तदेकरचनाद्ववचने भविष्यत । फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे ॥ १।२।६० ॥ अयमपि योग शक्योऽवक्तुम् । कथम् उदिते पूर्व फल्गुन्यो उदिता पूर्वा फल्गुन्य उदिते पूर्व प्रोष्टपदे उदिता पूर्व प्रोपदा | फल्गुनीसमीपगते चन्द्र-, मसि फल्गुनीश-दो वर्तते । वहवस्तेऽस्त्त्रि युक्त वहुवचनम् । यदा तयोरेवाभि- धान तदा द्विवचन भविष्यति || छन्दसि पुनर्वस्वोरेकवचनम् ॥ १ ।२।६१ ।। विशाखयोश्च ॥ १।२।६२ ॥ इमारपि योगौ शक्यासक्नुम् । कथम् । पुनर्वसुविशाखयो सुपा सुलुम्पूर्वसवर्णेति सिद्धम् ॥ १ ॥ पुनमुविशाखयो सुपा सुलुम्पूर्वसवर्ण [७ १ ३९] इत्येव सिद्धम् ।। 10 तिप्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वै वहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम् ॥१।२।६३॥ तिप्यपुनर्वस्वोरिति किमर्थम् । कृत्तिकारोहिण्य || नक्षत्र इति किमर्थम् । तिप्यथ माणवक पुनर्वस् च माणको तिष्यपुनर्वसव || अथ नक्षत्र इति वर्तमान पुन- 11 नक्षत्रपदण किमर्थम् । अय निप्यपुनर्वमुशम्दोऽस्त्येव ज्योतिषि पर्नते । अस्ति च कालवानी तद्यया । वहयस्तिप्यपुनर्वसयो तिक्रान्ता । कतरेण तिप्येण गत इति । नद्यो ज्योतिपि वर्तते नस्येद ग्रहणम् ।। अथवा नक्षत्र इति यर्नमाने पुनर्नक्षत्रग्रह- णस्येतसयोजन विदेशस्यमपि तिप्यपुनर्वस्त्रो कार्य तदपि नक्षत्रस्यैव यथा स्यात् । तिप्यपुप्ययोर्नक्षत्राणि यलोपो वक्त य इति नक्षत्रपहण न कर्नय भाति || अथवा 20 नक्षत्र शंने वर्तमाने पुनर्नक्षत्रपणस्यैतत्पयोजन तिप्यपुनर्वगुपर्यायपापिनामपि यया ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म०१.२.२. स्यात् । पुष्यपुनर्वस सिध्यपुनर्वसू ।। अथ इन्द इति किमर्थम् | यस्तिष्यस्तौ पुन- र्वसू येषां त इमे तिष्यपुनर्वसव उन्मुग्धाः ॥ बहुवचनस्येति किमर्थम् । उदितं तिष्य- पुनर्वसु | कथं चात्रैकवचनम् | जातिद्वन्द एकवद्भवतीति | अमाणिनामिति पतिषेधः पामोति । एवं तर्हि सिद्धे सति यहुवचनमहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यः सर्वो 5 इन्दो विभापैकवद्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । बाभ्रवशालङ्कायनम् बाभ्रवशालकायना इत्येतत्सिद्धं भवति ॥ अथवा नात्रभवन्तः प्राणिनः प्राणा एवा- भवन्तः ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥

·पा० १.२.६४.] ॥ ध्याकरणमहाभाष्यम् । सरूपाणामेकशेप एकविभको ॥१।२।६४॥ रूपग्रहणं किमर्थम् । समानानामेकशेष एकविभक्तावितीयत्युच्यमाने यत्रेय सर्व समानं शब्दोऽर्थच तर स्यात् । वृक्षाः प्लक्षा इति । इह न स्यात् । अक्षा: पादाः मापा इति ! रूपमहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति । रूपं निमित्तले- नाश्रीयते श्रुतौ च रूपग्रहणम् ।। अथैक महणं किमर्थम् । सरूपाणां शेप एकवि- 5 भक्तावितीयत्युच्यमाने विदोरपि शेपः प्रसज्येत । एकमहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति ।। अथ शेपमहणं किमर्थम् । सरूपाणामेक एकविभक्तावितोयत्युच्य- मान आदेशोऽयं विज्ञायेन | नत्र को दोषः । अश्वश्वाश्वश्व अश्वौ | आन्तर्यनो चुदा- सरतः स्थानिनो ड्युदात्तवानादेशः प्रसज्येत । लोप्यतोपिता च न प्रकल्पेत | तत्र को दोपः । गर्गाः वत्सा- 1 विदाः उर्वाः । अभ्यो बहुपु यञ्यो बहुवित्युच्यमानो 10 लुम प्रामोति । मा भूदेवम् । अअन्त यद्बहुषु यजन्त यहुवित्येव भविष्यति । नै शक्यम् । इह हि दोपः स्यात् । काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपा इति। || एकविभ- ताविति किमर्थम् । पयः पयो जरयति । वासो वासप्रछादयति । वामगाभ्यां च कृत ब्राह्मणाभ्यां च देहीति || किमयं पुनरिदमुच्यते । प्रत्यर्थ शब्दनिवेशान्नैकेनानेकस्याभिधानम् ।। १ ।। प्रत्यर्थ शब्दा अभिनिविशन्ते । किमिद प्रत्यामिति । अर्थमर्थ प्रति प्रत्यर्थम् । प्रत्यर्थ शग्दनिवेशादेतस्मात्कारणानकेन शब्देनाने कस्यार्थस्याभिधान पामोति । नन को दोषः । तत्रानेकार्थाभिधाने ऽनेकशब्दत्वम् ।। २ ॥ नत्रानेकार्थाभिधाने भेक शब्दल प्रानोति । इप्यते नेकेनाप्यनेकस्यामि न स्यादिति तच्चान्तरेण यत्न न सिध्यति । तस्मादेकशेप ॥३॥ एवमर्यमिदमुच्यते ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । कि तहीति । किमिद प्रत्यर्थ शम्मा अभिनिविशन्त इत्येत दृष्टान्तमास्थाय सरूपाणामेकशेष आरभ्यते न पुनर- 25 15 20 301

·No text on this page.

·पा० १.२.६४ ] || व्याकरणमहाभाष्यम् । २३५ समास इति चेत्स्वरसमासान्तेषु दोपः || ६ ॥ समास इति चेत्स्वरसमासान्लेषु दोषो भवति । स्वर | अश्वश्वाश्वश्व अश्वौ । समासान्तोदात्तत्वे कृत एकशेपः पामोति । इदमिह संप्रधार्यम् । समासान्तोदा- तत्वं क्रियतामेकशेप इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वात्समासान्तोदात्तत्वम् | समा- सान्तोदात्तत्वे च दोपो भवति । स्वर ।। समासान्त । ऋक ऋक ऋचौ । समा- 5 सान्ते कृतेऽसारूप्यादेकशेपो न पामोति | इदमिह संप्रधार्यम् | समासान्तः क्रियता- मेकशेष इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वात्स मासान्तः । समासान्ते च दोपो भवति ।। अङ्गाश्रये चैकशेपवचनम् ॥ ७ ॥ अगाश्रये च कार्य एक शेपो वक्तव्यः । स्वसा च स्वसारी च स्पसारः। अगाश्रये कृते ऽसारूप्यादेक शेषो न पामोति | इदमिह संप्रधार्यम् । अगाश्रय 10 क्रियतामेकशेष इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादगाश्रयम् ।। तिडमासे तिड्नमासवचनम् ॥ ८॥ निड्समासे तिड्स मासो वक्तव्यः ।। एकं निड्रहणमनर्थकम् । समासे तिसमास इत्येव । नानर्थकम् । निड्समासे प्रकृते तिड्समासो वक्तव्यः ।। तिविधिमतिषेधश्च ॥९॥ निच कविविधेयः कश्चित्यनिषेध्यः | पचति च पचति च पचतः । तःशम्दो विधेयस्ति शब्दः प्रतिषेध्यः ।। यदि पुनरसमास एकशेप उच्येत । असमासे वचनलोपः॥ १०॥ यद्यसमासे वचनलोपो वक्तव्यः ॥ ननु चोत्पननेव वचनलोपं चोदिताः स्म: 120 द्विवचन बहुवचनविधि द्वन्द्वपतिषेध च वक्ष्यति तदर्थ पुनश्चोद्यते ।। द्विवचनबहुवचनविधिः ॥ ११ ॥ द्विवचनबहुवचनानि विधेयानि । वृक्षध वृक्षध वृक्षौ | वृक्षथ वृक्षध वृक्षध 15 वृक्षा इति ।। • ६१२१३ .

·॥ पाकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.२.३. द्वन्द्वमतिषेधश्च ।। १२ ॥ इन्द्रस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः | वृक्षश्च वृक्षच वृक्षो । वृक्षच वृक्षश्च वृक्षम वृक्षा इति । चार्थे इन्द्रः [२ २.२९] इति इन्दः प्रामोति | नैष दोषः । अनव- काश एकशेषो इन्द्रं वाधिष्यते । सावकाश एकशेषः । कोऽवकाशः । तिड- न्तान्यवकाशः ॥ यदि पुनः पृथक्सर्वेषां विभक्त्यन्तानामेकशेष उच्येत । किं कृतं भवति । कथि- इचनलोपः परिहतो भवति । 5 10 विभक्त्यन्तानामेकशेपे विभत्तयन्तानामेकशेपे विभत्त्यन्तानामेव तु निवृत्तिर्भवति । एकविभक्त्यन्तानामिति तु पृथग्विभक्तिमतिषेधार्थम् ॥ १३॥ एकविभन्यन्तानामिति तु वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । पृथग्विभक्तिप्रतिपे- धार्थम् । पृथग्विभत्त्यन्तानां मा भूत् । ब्राह्मणाभ्यां च कृतं ब्राह्मणाभ्यां च देहि ।। न वार्थविप्रतिपेधाद्युगपद्वचनाभावः॥ १४ ॥ न वैप दोपः । किं कारणम् । अर्थविप्रतिषेधात् । विप्रतिषिद्धावेतापर्थी कर्ता 15 संपदानमित्यशक्यौ युगपनिर्देटुम् । तयोप्रिनिषिद्धत्याद्युगपद्वचनं न भविष्यति ।। अनेकार्थाश्रयश्च पुनरेकशेपः॥ २५ ॥ अनेकमर्थ सप्रत्याययिप्यामीत्येकशेप भारभ्यते । तस्मान्नकशब्दत्वम् ॥ १६ ॥ तस्मादेकशम्दत्वं न भविष्यति || अय तह दोपः । कधिचनलोपो शियघन- 20वदुपयनविधिईन्द्वमनिपेधधेति ॥ यदि पुनः प्रातिपदिकानामेकोप उच्येत । किं कृतं भाति । यचनलोप. परिजनो भवति । प्रातिपदिकानागेकशेपे मातृमानोः प्रतिषेधः सरूपत्वात् ।। १७ ॥ पानिपदिकानामेकमेपे मानृमात्रोः प्रतिषेधो यात्यः । माना प गायित्री माता न पायस्य मातृमानारः । पिारणम | गणग्या । गम्पानि पेनानि

·No text on this page.

·- २३८ ।। व्याकरणमहाभाष्यम्॥ [म० १.२.३. पेधश्चेति । नैष दोषः । यत्तावदुच्यते कश्चिद्वचनलोपो द्विवचनबहुवचनविधिरिति । सहविवक्षायामेकशेषः । युगपद्विवक्षायामेक शेषेण भवितव्यम् । न तहीदानीमिदं भवति वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षौ वृक्षश्च वृक्षच वृक्षश्च वृक्षा इति । नैतत्सहविवक्षायां भवति । अथापि निदर्शयितुं बुद्धिरेवं निदर्शयितव्यम् | वृक्षौ च वृक्षौ च वृक्षौ ।, 5 वृक्षाच वृक्षाश्च वृक्षाश्च वृक्षा इति ॥ यदप्युच्यते द्वन्द्वप्रतिषेधश्च वक्तव्य इति । नैष दोषः । अनवकाश एकशेषो द्वन्दं वाधिप्यते । ननु चोक्तं सावकाश एकशेषः कोऽवकाशः तिडन्तान्यवकाश इति । न तिङन्तान्येकशेपारम्भं प्रयोजयन्ति । किं कारणम् । यथाजातीयकानां द्वितीयस्य पदस्य प्रयोगे सामर्थ्य मस्ति तथाजाती- यकानामेक शेषः । न च निडन्तानां द्वितीयस्य पदस्य प्रयोगे सामर्थ्य मस्ति । किं 10 कारणम् । एका हि क्रिया | एकेनोक्तत्वात्तस्यार्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवित- व्यमुक्तार्थानामप्रयोग इति । यदि तर्खेका क्रिया द्विवचनबहुवचनानि न सिध्यन्ति | पचतः पचन्ति | नैतानि क्रियापेक्षाणि । किं तर्हि | साधनापेक्षाणि || अथवा पुनरस्त्वेकविभक्ताविति । ननु चोक्तमेकविभक्ताविति चेनाभावाद्विभक्ते- रिति । नैष दोपः । परिहतमेतत् । अर्थवत्प्रातिपदिकमिति प्रातिपदिकसंज्ञा भवि- 15 प्यतीति | ननु चोक्तं नियमान प्रामोति अर्थवत्समुदायानां समासमहणं नियमार्थ- मिति । नैष दोषः । तुल्यजातीयस्य नियमः । कश्च तुल्यजातीयः । यथाजातीयकानां समासः । कथंजातीयकानां समासः । सुवन्तानाम् ।। सर्वत्रापस्यादिपूपसंख्यानम् ॥ २०॥ सर्वेषु पक्षेप्वपत्यादिपूपसंख्यानं कर्तव्यम् । भिक्षाणां समूहो भैक्षमिति ॥ सर्व- 9 श्रेत्युच्यते प्रातिपदिकानां चैकशेपे सिद्धम् । अपत्यादिमित्युच्यते बवशपत्या- दयः । गर्गस्यापत्यं बहवो गई: | एका प्रकृतिर्वहवश्च यत्रः । असारूप्यादेक- शेपो न पामोति । ननु च यथैव यहयो यत्र एवं प्रकृतयोऽपि वहयः स्युः । नेवं शक्यम् । इह हि दोपः स्यात् । गर्गाः वत्साः विदाः उवा इति । अन्यो यहुषु यन्यो बहुवित्युच्यमानो लुम पामोति | मा भूदेवम् । अनन्तं यदहुषु यबन्तं यदा- वित्येयं भविष्यति । ननु चोक्तं नैवं शम्यमिह हि दोप: स्याल्कादयपप्रतिकृतयः काश्यपा इति | नेप दोपः । लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य महणं न तप्तीकिक गोषम् ।। अयया पुनरस्त्येका प्रकृतियश यनः । ननु चोक्तमसारूप्यादेकशेपो ग मानातीनि । 1.1.;....

·पा० १.२.६४.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। सिई तु समानार्थीनामेकोपवचनात् ।। २१ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । समानार्थानामेकशेषो भवतीति वक्तव्यम् ।। यदि समा- नानामेकशेष उच्यते कथमक्षाः पादाः मापा इति । नानार्थानामपि सरूपाणाम् ॥ २२ ॥ नानार्थानामपि सरूपाणामेकशेपो वक्तव्यः ।। 5 10 एकार्थानामपि विरूपाणाम् ।। २३ ।। एकार्थानामपि विरूपाणामेकशेपो वक्तव्यः । वक्रदण्डथ कुटिलदण्डथ वक्र- दण्डौ कुटिलढण्डाविति वा ।। स्वरभिन्नानां यस्योत्तरस्वरविधिः ॥ २४ ॥ स्परभिनानां यस्योत्तरस्वरविधिस्तस्यैकशेषो वक्तव्यः । अक्षवाक्षच अक्षौ । मीमांसकच मीमांसकच मीमांसको ॥ इह कस्मान्न भवति । एकथैकथ द्वौ च दो चेति । संख्याया अर्थासंमत्ययादन्यपदार्थत्वाच्चानेकशेषः॥ २५ ।। संख्या या अर्थासंप्रत्ययादेकशेपो न भविष्यति । न ह्येकावित्यनेनार्थो गम्यते । अन्यपदार्थलाञ्च संरयाया एकशेषो न भविष्यति | एकश्चैकचैत्यस्य दावित्यर्थः । 115 हो न द्वौ त्यस्य चत्वार इत्यर्थः ॥ नतो स्तः परिहागै । यत्तावदुच्यते संरया- या अर्थासंप्रत्ययादिति | अर्थासप्रत्ययेश्येकशेपो भाति । तद्यथा | गायेध गाग्र्या- यणव गार्यो | न चोच्यते बृद्धयुगानाविनि भनि चैक शेषः । यदप्युच्यतेऽन्य- पदार्थत्वाति । अन्यपदार्थेश्येक शेषो भवति । तद्यथा । विशनिश्र विंशनिश्च शिती इति । तयोथत्वारिंशदित्यर्थः ॥ एष त नेमी पृथपरिहारौ | एक-20 परिहारोऽयम् । संख्याया अर्यासप्रत्ययादन्यपदार्थचाचेनि | पत्र पसंप्रत्यय एष यान्यपदार्थक्षेत्र वा भरति तवैक शेषो गायों दिशती इति यथा ॥ अथवा नेम एफशेषशब्दाः । यदि ताहि नेग एकशेषशम्दा: समुदायशदाम्नहि भयन्ति । ना को दोषः । एकानन पामोति । एकार्था हि समुदाया भवन्ति । नद्यया । यूथम् शनम् पन मिति ।। सन्तु तक शेषशम्दाः । विकृनं सारूप्यम् । भन्योऽन्यकृत 25 ·२४० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.२.३. 10 सारूप्यम् | सन्ति पुनः केचिदन्येऽपि शब्दा येषामन्योऽन्यकृतो भावः । सन्ती- त्याह । तद्यथा । माता पिता भ्रातेति || विषम उपन्यासः । सकृदेते शब्दा प्रवृत्ता अपायेष्वपि वर्तन्ते । इह पुनरेकेनाप्यपाये न भवति चत्वार इति || अन्यदिदा- नीमेतदुच्यते सकृदेते शब्दाः प्रवृत्ता अपायेष्वपि वर्तन्त इति ! यत्तु भवानस्मांधो- 5 दयति सन्ति पुनः केचिदन्येऽपि शम्दा येषामन्योऽन्यकृतो भाव इति तत्रैवे ऽस्मा. भिरुपन्यस्ताः । तत्रैतद्भवानाह सकृदेते शब्दाः प्रवृत्ता अपायेष्वपि वर्तन्त इति । एतच वार्तम् । कैको नोद्यन्तुं भारं शक्नोति यत्कथं तत्र । एकैकः कर्ता स्यात्सर्वे वा स्युः कथ युक्तम् ।। कारणमुद्यमनं चेनोद्यच्छति चान्तरेण तत्तुल्यम् । तस्मात्पृथक्पृथक्ते कर्तारः सव्यपेक्षास्तु । प्रथममध्यमोत्तमानामेकशेपो ऽसरूपत्वात् ॥ २६ ॥ प्रथममध्यमोत्तमानामेकशेपो वक्तव्यः । पचति च पचसि च पचथः । पनमि च पचामि व पचावः । पचति च पचसि च पचामि च पचामः । किं पुनः कारण 15 न सिध्यति । असरूपत्वात् ।। द्विवचनबहुवचनाप्रसिद्दिश्चैकार्थत्वात् ।। २७ ।। द्विवचनबहुवचनयोथामसिद्धिः । किं कारणम् । एकार्थत्वात् । एकोऽयमवशिष्यते नेमानेन तदर्थेन भवितव्यम् । किमर्थेन । यदर्य एकः । किमर्थश्चैकः । एक एका- र्थः । नैकापम् । नायमेकार्थः । किं हि । अर्को महर्षभ । नेकार्यमिति चेदारम्भानर्यक्यम् ॥ २८ ॥ कार्यमिति चेदेकशेपारम्भोऽनर्थकः स्यात् ॥ इह हि शम्दस्य सामायिकी पानेकार्थता स्याहाचनिकी या ! तयदि तावत्स्वाभाविकी अशिष्य एकशेप एकेनोक्तवात् ॥ २९ ॥ अभिप्य एकशेपः । किं कारणम् । एकेनोनलात्तस्यार्थस्य दितीयम्य प्रयोगेण 25 न भपिनगमुक्तार्यानामप्रयोग इनि !! अय याचनिकी नइतथ्यमेरोशमाशिष्णो म प पर्यो भरति यार्थभति ! न यक्तव्यम् । सिरमेक शेष हत्येय । कय पुनोगो ज्यममानियन हत्यमेन पर्थना पार्यता या शक्या माधुम् शेषयनम् ।। 20 ·पा० १.२.६४.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। २४ न ह्यन्तरेण तदाचिनः शब्दस्य प्रयोगं तस्यार्थस्य गतिर्भवति | पश्यामच पुनरन्तरे- णापि तहाचिन: शब्दस्य प्रयोगं तस्यार्थस्य गतिर्भवतीति अग्निचित् सोममदिति यथा | ते मन्यामहे लोपकृतमेतद्येनात्रान्तरेणापि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगं तस्या- र्थस्य गतिर्भवतीति । एवमिहाप्येकशेरकृतमेतद्येनाकोऽयमवशिप्यत इत्यनेन व्यर्थ- ता बथता वा भवति ।। उच्येत तर्हि न तु गम्येत । यो हि गामश्च इति ब्रूयाद- 5 श्वं था गौरिति न जातुचिसंप्रत्ययः स्यात् ।। नानेकार्थाभिधाने यत्नं कुर्वतावश्य लोकः पृष्टतो ऽनुगन्तव्यः । केप्वर्थेषु लौकिकाः कान्शब्दान्मयुञ्जत इति । लोके चै- कस्मिन्वृक्ष इति प्रयुञ्जते वयोवृक्षाविति बहुषु वृक्षा इति । यदि तर्हि लोकोऽवश्यं शन्देपु प्रमाणं किमर्थमेकशेष भारभ्यते । अथ किमर्थ लोप आरभ्यते । प्रत्यय- लक्षणाचार्यः प्रार्थयमानो लोपमारभत एकशेपारम्भे पुनरस्य न किंचित्लयोजन- 10 मस्ति ॥ ननु चोक्तं प्रत्यर्थ शब्दनिवेशान्नैकेनानेकस्याभिधानमिति । यदि चैकेन शब्देनानेकस्यार्थस्याभिधानं स्यान प्रत्ययं शब्दनिवेशः कृतः स्यात् । प्रत्यय शब्दनिवेशादेकेनानेकस्याभिधानादमत्यर्थमिति चेत्तदपि प्रत्यर्थमेव ॥ ३०॥ प्रत्यर्थ शम्दनिवेशादेकेनानेकस्याभिधानादप्रत्यर्थमिति चेदेवमुच्यते । यदप्येके- 15 मानेकस्याभिधानं भवति तदपि प्रत्यर्थमेव | यदपि धर्थावों प्रति तदपि प्रत्यर्थ. मेव । यदपि गर्थानान्प्रति तदपि प्रत्यर्यमेव || यारसामभिधानं तावतां प्रयोगो न्याय्यः ।योक्तामर्थानामभिधानं भवति तावतां शम्दानां प्रयोग इत्येप पक्षो न्याय्यः। 20 यावतामभिधानं तावतां प्रयोगो न्याय्य इति चेदेकेनाप्यनेकस्या- भिधानम् ।। ३२॥ यावतामभिधानं तायतां प्रयोगो न्याय्य इति चेदेवमुच्यते । एपोप न्याय्य एवं यदप्येकेनानेकस्याभिधानं भवति || यदि नयनानेकस्याभिधानं भवति सक्ष- न्यग्रोधी एकेनोक्तलादपरस्य प्रयोगोऽनुपपनः । एकनोकत्वात्तस्यार्थस्यापरस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । किं कारणम् । उक्तार्यानामप्रयोग इति । एर्केनोक्तवादपरस्य प्रयोगो ऽनुपपन्न इति चेदनुक्तत्वात्प्लक्षेण न्यमो- धस्य न्यग्रोधमयोगः ॥ ३२॥ एकनोक्तरवादपरस्य प्रयोगोऽनुपपन इति नेइनुक्त: प्रक्षेण न्यग्रोधार्य इति कृन्या 25 31

·No text on this page.

·No text on this page.

·९५४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.२.२. प्यनवयवेन चोद्यते प्रत्येकं च परिसमाप्यते | एकशेपस्चया वक्तव्यः । त्वयामि नहि द्विवचन बहुवचनानि साध्यानि ॥ चौदनायां चैकस्योपाधिवृत्तेः ॥ ४४ ।। चोदनायां चैकस्योपाधिवृत्तेर्मन्यामह आकृतिरभिधीयत इति । आनेयमष्टाक- 5 पालं निर्वपेत् एक निरुप्य द्वितीयस्तृतीयथ निरुप्यते । यदि न द्रव्यं पदार्थः स्यादेक निरुप्य द्वितीयस्य तृतीयस्य च निर्वपण न प्रकल्पेत || कः पुनरेतयोर्जा- तिचोदनयोर्विशेषः । एका निर्वृत्तेनापरा निर्वयैन । 10 द्रव्याभिधानं व्याडिः ॥ ४५ ॥ द्रव्याभिधान व्याडिराचार्यो न्याय्यं मन्यते ! द्रव्यमभिधीयत इति || तथा च लिङ्गवचनसिद्धिः ॥ ४६ ।। एवं च कृत्वा लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति । ब्राह्मणी ब्राह्मणः ब्राह्मणौ वा- झणा इति ॥ चोदनासु च तस्यारम्भात् ॥ ४७ ।। चोदनासु च तस्यारम्भान्मन्यामहे द्रव्यमभिधीयत इति । गौरनुवन्ध्यो ऽजो ३४ नीषोमीय इति । आकृती चोदितायां द्रव्य आरम्भणालम्भनप्रोक्षणविशसमादीनि क्रियन्ते || न चैकमनेकाधिकरणस्थं युगपत् ॥ १८ ॥ न खल्वप्येकमनेकाधिकरणस्थं युगपटुपलभ्यते । न खेको देवदत्तो युगपत्सुम भवति मथुरायां च ॥ विनाशे प्रादुर्भावे च सर्व तथा स्यात् ।। ९ ॥ किम् । विनश्येच प्रादुःप्याच । श्वा मृत इति श्वा नाम लोके न प्रचरेत् । गोर्जाप्त इति सर्व गोभूतमनवकाश स्यात् ।। अस्ति च वैरूप्यम् ॥५०॥ अम्ति खल्वपि वेरूप्यम् । गोथ गौच खण्डो मुण्ड इति ।। 20 ·प्रा० १.२६४] || व्याकरणमहापाप्यम् ।। २४५ तथा च विग्रहः ॥ ५१॥ एव च कृत्वा विग्रह उपपन्नो भवति । गौश्व गौधेति || व्यर्येषु च मुक्तसशयम् ॥ २॥ व्यर्थेषु च मुक्तसशय भवति । आकृतावपि पदार्थ एकशेपो वक्तव्यः। अक्षा. पादाः मापा इति || लिङ्गवचनसिद्धिगुणस्यानित्यत्वात् ॥ ५३॥ लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति | कुतः । गुणस्यानित्यत्वात् । भनित्या गुणा अपायिन उपायिनश्च । कि य एते शुक्लादयः । नेत्याह | स्त्रीपुनपुसकानि सत्वगुणा एकत्वद्वित्ववहुत्वानि च । कदाचिदाकृतिरेकत्वेन युज्यते कदाचिद्वित्वेन कदाचिद्भ- हुत्वेन कदाचित्स्त्रीत्वेन कदाचित्पुंस्त्वेत कदाचिनपुंसकलेन ॥ भवेलिङ्ग परिहार 10 उपपन्नो बचन परिहारस्तु नोपपद्यते । यदि हि कदाचिदाकृतिरेकत्वेन युज्यते कदा- चिद्वित्वेन कदाचिदहुत्वेनैकाकृतिरिति प्रतिज्ञा हीयेत यचास्य पक्षस्योपादाने प्रयो- जनमुक्त मेक शेपो न वक्तव्य इति स चेदानी वक्तव्यो सपति || एव तर्हि लिङ्ग- पचनसिद्धिर्गुणविवक्षानित्यत्वात् । लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति । कुतः । गुण- विवक्षाया अनित्यत्वात् । अनिच्या गुणविवक्षा | कदाचिदाकृतिरेकत्वेन विवक्षिता I5 भवति कदाचिद्वित्वेन कदाचिद्वहुत्वेन कदाचित्त्रीत्वेन कदाचित्पुस्त्वेन कदाधि- नपुसकत्वेन । भवेनिङ्ग परिहार उपपन्नो वचनपरिहारस्तु नोपपद्यते । यदि कदा- चिदाकृतिरेकत्वेन विवक्षिता भवति कदाचिद्वित्वेन कदाचिद्बहुत्वेनैकाकृतिरिति प्रतिज्ञा हीयेत यचास्य पक्षस्योपादाने प्रयोजनमुक्तमेकशेपो न वक्तव्य इति स चेदानी वक्तव्यो भवति || लिङ्ग परिहारश्चापि नोपपद्यते 1 किं कारणम् । आविष्ट- 20 लिङ्गा जातिर्यल्लिङ्गमुपादाय प्रवर्नत उत्पत्तिप्रभृत्या विनाशात्तप्टिङ्ग न जहानि । त- स्मान चैयाकरणैः शक्यं लौकिक लिङ्गमास्थातुम् | अवश्य कश्चित्स्वकृतान्त आस्थय । कोऽसौ स्वकृतान्त. ! संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् । सस्त्यानमसयो लिङ्गमास्थयौ । किमिद सस्त्यानप्रसवाविति । संस्त्याने त्यापने स्त्री सूने सम्प्रसवे पुमान् ।। ननु च लोकपप स्त्यायतेरेव खी सूनेम पुनान् । अधिकरणसाधना तोके थी। 25 ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.२३. स्त्यायत्यस्त्यां गर्भ इति । कर्तृसाधनथ पुमान् | सूते पुमानिति | इह पुनरुभयं भाव- साधनम् । स्त्यान प्रवृत्तिश्च । कस्य पुनः स्त्यानं स्त्री प्रवृत्तिर्वा पुमान् । गुणानाम् । केषाम् | शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानाम् । सर्वाध पुनर्मूर्नय एवमात्मिकाः संस्त्यानप्रस- वगुणाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवत्यः । यत्राल्पीयांसो गुणास्तत्रावरतत्रयः शब्दः 5 स्पर्शी रूपमिति | रसगन्धौ न सर्वत्र | प्रवृत्तिः खल्यपि नित्या । न हीह कश्चि- दपि स्वस्मिन्नात्मनि मुहूर्तमप्यवतिष्ठते । वर्धते यावदनेन वर्धितव्यमपचयेन वा युज्यते । तचोभयं सर्वत्र । यद्युभय सर्वत्र कुनो व्यवस्था | विवक्षातः । सस्त्या- नविवक्षायां स्त्री प्रसवविवक्षायां पुमानुभयोरप्यविवक्षायां नपुंसकम् । नत्र लिङ्ग- वचनसिद्धिर्गुणविवक्षानित्यत्वादिति लिङ्गपरिहार उपपन्नः ॥ वचनपरिहारस्तु नो- 10 पपद्यते | वचनपरिहारश्चाप्युपपन्नः । इदं तावदयं प्रष्टव्यः । अथ यस्य द्रव्य पदार्थः कथ तस्यैकवचन द्विवचनबहुवचनानि भवन्तीति । एवं स वक्ष्यति । एक- स्मिनेकवचनं द्वयोर्दिवचनं बहुषु बहुवचनमिति । यदि तस्यापि वाचनिकानि न स्वाभाविकान्यहमप्येव वक्ष्याम्येकस्मिन्नेकवचनं योईिवचनं बहुषु बहुवचन- मिति ! न घाकृतिपदाथिकस्य द्रव्यं न पदार्थो द्रव्यपदार्थकस्य वारुतिन पदार्थः । 15 उभयोरुभय पदार्थः कस्यचित्तु किंचित्प्रधानभूतं किंचिद्गुणभूतम् । आकृतिपदा- र्थिकस्याकृति प्रधानभूता द्रव्य गुणभूतम् । द्रव्यपदार्थकस्य द्रव्यं प्रधानभूतमाकृ. तिर्गुणभूता ॥ गुणवचनवद्वा ॥१४॥ गुणवचनवद्वा लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति । तद्यथा । गुणवचनानां शम्दानामा- 20 अयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति । शुक्लं वखम् शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः शुक्ला कम्बलौ शुक्लाः कम्बला इति । यदसौ द्रव्यं श्रितो भवति गुणस्तस्य यलिङ्ग वचनं च तद्गुणस्यापि भवति । एवमिहापि यदसौ द्रव्य श्रिताकृतिस्तस्य यल्लिङ्ग वचनं च नदाकृतेरपि भविष्यति ॥ अधिकरणगतिः साहचर्यात् ॥५५॥ आकृतावारम्भणादीनां संभवो नास्तीति कृत्वाकृतिसहचरिते द्रव्य आरम्भणा- दीनि भविष्यन्ति ॥ न चैकमनेकाधिकरणस्य युगपदित्यादित्यवद्विषयः ॥ १६ ॥ न खल्वप्येकमनेकाधिकरणस्थ युगपदुपलभ्यत इत्यादित्यवद्विपयो भविष्यति । 25 ·पा० १.२.६५.६६.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २४७ 5 नद्यथा । एक आदित्यो ऽनेकाधिकरणस्थो युगपदुपलभ्यते ॥ विषम उपन्यासः । नेको द्रष्टानेकाधिकरणस्थमादित्यं युगपदुपलभते ॥ एव तहत्तीन्द्रवद्विषयः । सद्यथा | एक इन्द्रो ऽनेकस्मिन्क्रतुशन आहूनो युगपत्सर्वत्र भवति । एवमा कृतियु- मपत्सर्वत्र भविष्यति । अविनाशो ऽनाश्रितत्वात् ।। ५७॥ द्रव्यविनाश आकृतेरविनाशः । कुतः । अनाश्रितत्वात् । अनाश्रिताकृति- व्यम् । किमुच्यते ऽमाश्रितत्वादिति यदिदानीमेवोक्तमधिकरणगतिः साहचर्या- दिति । एवं तीविनाशो ऽमैकात्म्यात् । द्रव्यविनाश आकृतेरविनाशः । कुतः । अनेकात्म्यात् । अनेक आत्माकृतेर्द्रव्यस्य च । तद्यथा | वृक्षस्थोऽवतानो वृक्षे छिने पिन विनश्यति ॥ 10 वैरूप्यविग्रही द्रव्यभेदात् ।। ५८ ।। वैरूप्यविमहाबपि द्रव्यभेदाद्भविष्यतः ।। व्यर्येषु च सामान्यात्सिद्धम् ॥ ५९ ।। विभिन्नार्थेषु च सामान्यात्सिद्धं सर्वम् । अश्नोतेरक्षः | पद्यतेः पादः । मिमी- तेमापः । नत्र क्रियासामान्यासिद्धम् ॥ अपरस्त्वाह | पुराकल्प एतदासीत्पोडश 15 मापाः कापणं पोडशफलाच मापशम्वटयः । तत्र संख्यासामान्यासिद्धम् ।। वृद्धो यूना तलक्षणश्चैदेव विशेषः ॥१।२।६५ ॥ इह कस्मान भवति । अनव वर्करश्च । अवध किशोरच | उष्ट्रय करमधेति । नप्तक्षणदेव विशेष इत्युच्यते न चात्र नहक्षण एव विशेषः । तलक्षण एव विशेषो यत्समानायामाकृती शब्दभेदः ।। 20 स्त्री पुंच्च ।। १।२ । ६६ ॥ इदं सर्वेष्येव खीमहणेषु विचार्यते खीमहणे स्त्रीमत्ययमहण वा स्यात्स्त्य- महणं या वीशम्दपाहणं वेति । किं नातः । यदि प्रत्ययपहणं वा शप्दपाहणं वा

·No text on this page.

·पा० १२६७६९ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम ॥ २४२ पुमान्स्त्रिया [१ २ ६७] इ- कस्मान भवति । बामणवत्सा च ब्राह्मणीव- सश्चेति । ब्राह्मणवत्सात्राह्मणीवत्सयोलिङ्गस्य विभक्तिपरस्य विशेषवाचकवादने- कशेषः ॥२॥ ब्राह्मणवत्साब्राह्मणीवत्सयोलिङ्गस्य विभक्तिपरस्य विशेषवाचकत्लादेकशेपो न । भविष्यति । यत्र लिङ्ग विभक्तिपरमेव विशेषवाचक तत्रैकोषो भवति | नात्र लिङ्ग विभक्तिपरमेव विशेषवाचकम् ॥ यदि तर्हि यत्र लिङ्ग विभक्तिपरमेर नि- शेषवाचक तत्रैकशेपो भवतीह न प्रामोति । कारकश्च कारिका च कारको । न पत्र लिङ्ग विभक्तिपरमेव विशेषवाचकम् || कथ पुनरिद विज्ञायते । शब्दो या स्त्री तलक्षणश्चेदेव विशेष इति । आहोस्जिदों या स्त्री तलक्षणदेव विशेष इति | 10 कि यात । यदि विज्ञायते शब्दो या स्त्री तहसणश्वेदेव विशेष इति सिद्ध कारकथ कारिका* च कारको । इद तु न सिध्यनि गोमाश्च गोमती च गोमन्तौ । अथ विज्ञायते ऽयों या स्त्री तहक्षणश्वेदेव विशेप इति सिद्व गोमांश्च गोमती च गोमन्ती। इदं तु न सिध्यति कारकश्च कारिका च कारको । उभयथापि पटुथ पदी च पट्ट इत्येतन सिध्यति । एव तहि नैव विज्ञायते शब्दो या स्त्री तल्लक्षणचेदेव विशेप इति 15 नाप्यों या स्त्री तहक्षणदेव विशेष इति | कथ नहि । शब्दार्थी या स्त्री तत्स- द्भायेन च तल्लक्षणो विशेष आश्रीयते । एव च कृत्वेहापि प्रालि । जाह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सथेति ।। एव तदिमिह व्यपदेश्य सदाचार्यों न व्यपदिशति । किम् । वदित्यनुवर्तते । तदित्यनेन प्रक्रतो त्रीपुसौ प्रतिनिर्दिश्यते । को च प्रकृतो । प्रधाने । प्रधान या दाम्दस्त्री प्रधान यार्थस्त्रीति ।। नपुंसकमनपुंसकेनैकवचास्यान्यतरस्याम् ।।२।२।६९ ।। अय योग शक्यो ऽयम् । कय भुवध कम्वत शुश च यख तदिद भुवने इमे भुके । शुरुथ कम्मल शुक्ला च वृहतिका शुक्र च वय नदिद शुर तानीमानि शुमानि ।

·॥ व्याकरणमहाभाप्पम् ।। [म० १.२.३. प्रधान कार्यसंपत्ययाच्छेपः ॥ १॥ प्रधाने कार्यसंप्रत्ययाच्छेपो भविष्यति । कि च प्रधानम् । नपुंसकम् । कथं पुनर्जायते नपुंसकं प्रधानमिति । एवं हि दृश्यते लोके । अनिीतेऽथै गुणसंदेहे च नपुंसकलिङ्गं प्रयुज्यते | किं जातमित्युच्यते इयं चैव हि जायते खी वा पुमान्वा । 5 तथा विदूरे ऽव्यक्तमारूपं दृष्ट्वा वक्तारो भवन्ति महिषी रूपमिव ब्राह्मणी रूपमिव | प्रधाने कार्यसंप्रत्ययानपुंसकस्य शेपो भविष्यति ।। इदं नर्हि प्रयोजनमेकवचास्या- न्यतरस्यामिति वक्ष्यामीति | एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । आरुतिवाचित्वादेकवचनम् ॥२॥ आकृतिवाचित्वादेकवचनं भविष्यति । यदा द्रव्याभिधानं तदा द्विवचनबहुव- 10 चने भविष्यतः ॥ भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् ॥१।२।६८ ॥ पिता मात्रा ॥१।२। ७० ॥ श्वशुरः श्वश्वा ॥१।२। ७१ ॥ किमर्थमिदमुच्यते न पुमान्स्त्रिया [१.२.६७] इत्येव सिद्धम् । भ्रातृपुत्र- पितृश्वशुराणां कारणाद्रव्ये शब्दनिवेशः । भ्रातृपुत्रपितृश्वभुराणां कारणाद्रव्ये शब्द- "निवेशो भवति । भ्रातृपुत्रपितृश्वशुराणां कारणाद्रव्ये शब्दनिवेश इति चेतुल्यकारणत्वा- सिद्धम् ॥ १ ॥ यदि तावद्विभर्तीति भ्राता स्वसर्यप्येतद्भवति । तथा यदि पुनाति मीणातीति वा पुत्रो दुहितर्यप्येतद्भवति । तथा यदि पाति पालयतीति वा पिता मातर्यप्येतद्भवति । 20 तथा यद्याश्वामव्यः श्वशुरः श्वश्रामप्येतद्भवति ॥ दर्शनं ये हेतुः । न हि स्वसरि भ्रातृशब्दो दृश्यते । दर्शनं हेतुरिति चेतुल्यम् ॥ २॥ दर्शनं हेतुरिति चेत्तुल्यमेतद्भवति । स्वसर्यपि भ्रातृशब्दो दृश्यतां तुल्यं हि कारणम् ।। न या एप लोके संप्रत्ययः। न हि लोके भ्रातानीयतामित्युत्ने स्व- 15 सानीयते ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·-- . भूवादयो धातवः ॥ १।३।१॥ कुतो ऽयं वकारः। यदि तावत्संहितया निर्देशः क्रियते भ्वाय इति भवित- व्यम् । अथासंहितया भूआदय इति भवितव्यम् || अत उत्तरं पठति । भूवादीनां वकारोऽयं मङ्गलार्थः प्रयुज्यने । माङ्गलिक आचार्यों महतः शाखौघस्य मङ्गलार्थ वकारमागमं प्रयुड़े। मग- ४ लादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि हि शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषाणि च भव- न्त्यायुप्मत्पुरुषाणि चाध्येतारश्च मङ्गलयुक्ता यथा स्युरिति । अथादिग्रहणं किम- र्थम् । यदि तावत्पद्यन्ते नार्थ आदिग्रहणेन । अन्यत्रापि ह्ययं पठन्नादिग्रहणं न करोति । क्वान्यत्र । मृडमृदगुधकुपकिशवदवसः क्का [ १. २. ७] इति । अथ न पद्यन्ने नतरामर्थ आदिग्रहणेन । न ह्यपठिताः शस्या आदिग्रहणेन विशेपथि- 10 नुम् । एवं तर्हि सिद्धे सति यदादिग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों स्ति च पाये बाह्यश्च सूत्रादिति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पाठेन धातुसंज्ञेत्येतदुपपत्रं भवति ।। पाठेन धातुसंज्ञायां समानशब्दप्रतिषेधः ॥ २ ॥ पाठेन धातुसंज्ञायां समानशब्दानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । या इति धातुर्या इत्या- बन्तः । या इति धातु, इनि निपातः । नु इति धातुर्नु इति प्रत्ययश्च निपातथ | 15 दिविति भातुर्दिविति प्रातिपदिकम् ।। किं च स्याद्ययेतेषामपि धातुसंज्ञा स्यात् । धातो: [३.१.९१] इति तव्यदादीना मुत्पत्तिः प्रसज्येन 1 मेष दोषः । साधने तव्यदादयों विधीयन्ते साधनं च क्रियायाः । क्रियाभावात्साधनाभावः । साधनाभावात्सत्या- मपि धानुसंज्ञायां तन्यदादयो न भविष्यन्ति ॥ इह तर्हि याः पश्य आतो धातोः [६.४.१४०] इति तोपः प्रसज्येत । नैप दोषः । अनाप इत्येवं सः || अम्य 20 ताई याम्दस्य निपातस्याधातुरिति प्रातिपदिकसंज्ञायाः मनिपेधः प्रसज्येत । अप्रातिपदिकत्वात्स्याद्युत्पत्तिन स्यात् । नैष दोषः । निपातस्यानर्थकस्य मानिपदि- कर चोदित तवानर्थकमहणं न करिष्यते । निपातः मातिपदिकमित्येव ॥ इह नई ·२५५ । व्याकरणमहामाप्यम् । [म०१३१ 10 त्रखू इत्यचि श्रुधातुभुगां वोरियडुवडौ [६ ४ ७७] इत्युवडादेशः प्रसज्येत । नैष दोषः । आचार्यप्रवृत्ति पयति न प्रत्ययस्योवडादेशो भवतीति यदय तर झुग्रहण करोति || अस्य तर्हि दिव्श-दस्याधातुरिति प्रातिपदिकसज्ञायाः प्रतिपेय मसज्येत । अप्रातिपदिकत्वात्स्वाद्युत्पत्ति स्यात् । नैष दोपः । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञा- 5 पयत्युत्पद्यन्ते दिशब्दात्स्वादय इति यदय दिवः सावीत्त्व शास्ति । नेतदस्ति ज्ञापकम् । अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । दिशब्दो यत्प्रातिपदिक तदर्थमेतत्स्यात् । अक्षयूरिति । न वा अत्रेप्यते । अनिष्ट च प्रापोतीष्ट च न सि- ध्यति । एवं तीननुबन्धकमहणे न सानुबन्धकस्येत्येवमेतस्य न भविष्यति । एवमप्यननुबन्धको दिव्शब्दो नास्तीति कृत्वा सानुबन्धकस्य ग्रहण विज्ञास्यते ।। परिमाणग्रहणं च ।।२॥ परिमाणग्रहण च कर्तव्यम् । इयानवधि तुसज्ञो भवतीति वक्तव्यम् । कुनो घेतद्भशन्दो धातुसज्ञो भविष्यति न पुनर्वेधशब्द इति ॥ यदि पुनः क्रियापचनो धातुरित्येतलक्षण क्रियेत | का पुनः क्रिया । ईहा । का पुनरीहा । चेष्टा | का पुनधेष्टा | व्यापारः ।। सर्वथा भवाशब्देनैव शब्दा- नाचटेन किंचिदर्थजात निदर्शयत्येवजातीयिका क्रियेति । क्रिया नामेयमत्यन्ता- परिदृष्टा । अशक्या क्रिया पिण्डीभूता निदर्शयितु यथा गर्भो नि ठितः । सासाय- नुमानगम्या | कोऽप्ताउनुमान. । इह सर्वेयु साधनेषु सनिहिनेषु कदाचित्पतीत्ये- नगपति कदाचिन भवति । यस्मिन्साधने सनिहिते पननीत्येतद्भवति सा गुन क्रिया | भय या यया देवदत्त इह भूत्वा पाटलिपुत्र भरति सा नुन क्रिया ।। 20 कय पुनर्जायते क्रियापचना पचादय इति । यदेपा करोतिना सामानाधिकरग्यम् । किं करोति पनि | किं करिष्यनि पक्ष्यति । किमकार्षात् अपाक्षीदिति ॥ नत्र क्रियाश्चन उपसर्गप्रत्ययप्रतिपेध ॥३॥ क्रियावनने धानानुपसर्गप्रत्यययो. प्रतिषेधो वक्तव्य । पनति प्रपचति ।। कि पुन. कारण प्रामोति । 15 सघानेनार्थगते ॥४॥ सगा झर्यो गम्गने सप्रति न समस्ययन सोपमगंग न॥

·पा० १.३.१.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। २५५ अस्तिभवतिविद्यतीनां धातुत्वम् ।।५।। अस्तिभवतिविद्यतीनां धातुसंज्ञा वक्तव्या | यथा हि भवता करोतिना पचादीनां सामानाधिकरण्यं निदर्शितं न तथास्त्यादीनां निदश्यते । न हि भवति किं करोति अस्तीति ।। 5 प्रत्ययार्थस्याव्यतिरेकात्मकृत्यन्तरेषु प्रत्ययार्थस्याव्यतिरेकात्मकृत्यन्तरेषु मन्यामहे धातुरेव क्रियामाहेति । पचति पठति । प्रकृत्यर्थो ऽन्यथान्यच प्रत्ययार्थः स एव ।। धातोश्चाभेदात्प्रत्ययान्तरेषुः धातोश्वार्याभदाात्ययान्तरेषु मन्यामहे धातुरेय क्रियामाहेति । पक्ता पचनम् पाक इति । प्रत्ययार्थो ऽन्यवान्यश्च भवनि प्रकृत्यर्थः स एव ॥ कथं पुनर्जायते 10 ऽयं प्रकृत्यों ऽयं प्रत्ययार्थ इति । सिद्धं त्वन्वयव्यतिरेकाभ्याम् ॥ ६ ॥ अन्वयाच व्यतिरेकाच | को सावन्वयो व्यतिरेको वा । इह पचनीत्युने कधिन्छब्दः श्रूयते पशब्दथकारान्तो निशब्दश्च प्रत्ययः । अर्थोऽपि कविद्गम्यते विक्लित्तिः कर्तृत्वमेकत्वं च | पठतीत्युक्त कश्चिच्छन्दो हीयते कश्चिदुपजायते 15 कधिदन्वयी । पच्शब्दो हीयते पशब्द उपजायते ऽति शब्दो ऽन्वयी । अर्थोऽपि कथिद्धीयते काश्चिदुपजायते कश्चिदन्वयी | विक्नित्तिहीयते पटिक्रियोपजायते कर्तृत्वं चैकलं चान्वयि । ते मन्यामहे यः शब्दो हीयते तस्यासावों योऽों हीयते यः शब्द उपजायते नस्यासावों योऽर्थ उपजायते यः शब्दोऽन्वयी नस्यासावर्थो यो ऽर्थोऽन्वयी ॥ विषम उपन्यासः । बहवो हि शब्दा एकार्था भवन्ति । तद्यथा | 20 इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरंदरः । कन्दुः कोष्ठः कुशूल इति | एकश्च शम्दो बहर्थः। तद्यया | अक्षाः पादाः मापा इति । अतः किं न साधीयो ऽर्थवत्ता सिद्धा भवति । मापि ब्रूमो ऽर्थवत्ता न सिध्यतीति | वर्णितार्थवत्तान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव । तत्र कुन एनदयं प्रत्ययों ऽयं प्रत्ययार्थ इति न पुनः प्रकृतिरेयोभावों ब्रूयात्मत्यय एव वा। सामान्यशम्दा एत एवं स्युः । सामान्यशम्दाथ नान्तरेण प्रकरणं विशेष वा 5 विशेषेप्ववतिष्टन्ते । यतस्तु खलु नियोगतः पचतीत्युक्ते स्वभावतः कामधिद्विशेषे ·२५६ }} व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०१.३ १. पचनिशब्दो वर्तते ऽतो मन्यामहे नेमे सामान्यशब्दा इति । न चेत्सामान्यशब्दाः प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते प्रत्ययः प्रत्ययार्थे । .. क्रियाविशेषक उपसर्गः ॥ ७॥ पचतीति क्रिया गम्यते तां प्रो विशिनटि । यद्यपि तावदत्रेतच्छक्यते वक्तुं 5 यत्र धातुरुपसर्ग व्यभिचरति यत्र न खलु तं व्यभिचरति तत्र कथम् । अध्येति अधीत इति । यद्यप्यत्र धातुरुपसर्ग न व्यभिचरत्युपसर्गस्तु धातुं व्यभिचरति । ते मन्यामहे य एवास्याधेरन्यतार्थः स इहापीति । कः पुनरन्यबाधेरर्थः । अधि- रुपरिभाये वर्तते || इह तर्हि व्यक्तमर्थान्तर गम्यते । तिष्टति प्रतिष्ठत इति । तिष्ठ- तोति प्रतिक्रियाया निवृत्तिः प्रतिष्ठत इति ब्रजिक्रिया गम्यते । ते मन्यामह उप- 10 सर्गकृतमेतद्यनान वजिक्रिया गम्यत इति । प्रोऽयं दृष्टापचार आदिकर्मणि वर्तते । न चेद नास्ति बतर्था अपि धातवो भवन्तीति । तद्यथा। वपिः प्रकिरणे दृष्ट खे- दने चापि वर्तते । केशश्मश्रु धपतीति । ईडिः स्तुतिचोदनायाजासु दृष्टः प्रेरणे चापि वर्तते । अभिर्वा इतो वृष्टिमी? मरुतो ऽमुतश्याषयन्तीति । करोतिरभूतमा- दुर्भाचे दृष्टो निर्मलीकरणे चापि वर्तते । पृष्टं कुरु | पादौ कुरु । उन्मृदानेति गम्यते । 18 निक्षेपणे चापि वर्तते । करे कुरु । घटे कुरु | अरमानमितः कुरु ! स्थापयेति गम्यते । एवमिहापि तिष्ठतिरेव नजिक्रियामाह तिष्ठतिरेव वजिक्रियाया निवृत्तिम् ॥ अय तार्ह दोपः । अस्तिभरतिविद्यतीनां धातुत्वमिति ।। यदि पुनर्भावयचनो धातुरित्येवं लक्षण क्रियेत । कथं पुनर्जायते भाववचनाः पचादय इति । यदेपो भवतिना सामानाधिकरण्यम् । भवति पचति । भवति ५- 20क्ष्यति । भवत्यपाक्षीदिति || कः पुनर्भावः । भवतेः स्यपदार्थो भवन भाय इति । यदि मयतेः सपदार्थो भरनं भागो विपनिविद्धानां धातुसंज्ञा न पामोति | भेदः छेदः | अन्यो हि भायो ऽन्यो भारः | आतधान्यो भायो ऽन्यो ऽभाव इति यो हि यस्य भायमिन्टति स ग तस्याभाय यस्य चाभायं न नस्य भारम् || पचादीनां च धानुमशा न पामोति । यथा नि भरता क्रियायचने धानी करोतिना पगादीनां 25 सामानाधिकरण्यं निमितं न नया भारयनने धाती निदर्यते । करोति: पादीनां सकालाम्मन्पुरधानमर्याणि यानान्यनुपर्नने भवनिः पुनर्वतमानकाल कर ग।। का मदीयं पानोयुक्तिवनि पनति भयनि पत्यति भयरयपाशीरिति | पिपा पानीयुनितः । पगादग. प्रिया भयतिनियागाः फयों भयग्नीनि । यपि गाय- ·२५७ पा० १.३.१.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। दत्रैतक्यते यतुं यत्रान्या चान्या च क्रिया यत्र खलु सैव क्रिया तत्र कथम् | भोदपि भवेत् । स्थादपि स्यादिति | अत्राप्यन्यत्वमस्ति | कुतः । कालभेदात्साध- नभेदाच । एकस्यात्र भवतेर्भवतिः साधनं सर्वकालश्च प्रत्ययः । अपरस्य बावं साधनं वर्तमान कालश्च प्रत्ययः || यावतात्राप्यन्यत्वमस्ति पचादयध क्रिया भव- तिक्रियायाः कर्यो भवन्नीत्यस्त्वयं कर्तृसावनः भरतीति भाव इति । किं कृतं , भवति । विप्रतिषिद्धानां धातुसंज्ञा सिद्धा भवति । भवेदिनिषिद्धानां धातुसंज्ञा तिद्धा स्पासातिपदिकानामपि पामोति । वृक्षः प्लक्ष इति । किं कारणम् । एतान्यपि हि भवन्ति ।। एवं हि कर्मसाधनो भविष्यति । भाव्यते यः स भाव इति । क्रिया चैव हि भाव्यते स्वभावसिद्धं तु द्रव्यम् । एवमपि भनेकपाचिन स्याद्यानि न भाव्यन्ते । ये बेते संबन्धिशब्दास्तेषां पामोति । माता पिता भातेति । सर्वथा वयं 10 प्रातिपदिकपर्युदासान मुच्यामहे || पठिष्यति ह्याचार्यो भूवादिपाठः प्रातिपदिका- णपयत्यादिनिवृत्त्यर्थ इति | यायता पठिप्यनि पचादयश्च क्रिया भवतिक्रियायाः कयों भवन्तीत्यस्त्वयं कर्तृसाधनः । भवतीति भाव इति | किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनु न्यमानं गंस्यते । एतेनेयाभिहितं सूत्रेण भूवादयो धानव इति । कथम् । नेदमादिमहगम् । यदेश्यमोगादिक इकर्तृसाधनः। भुवं वदन्तीति भूपादय इति ।। 15 भाववचने तदर्थप्रत्ययप्रतिषेधः ॥८॥ भाजपने धातो तर्यस्य प्रत्ययस्य पनिषो वक्तव्यः । गिश्य इति । किं न स्यात् । अशितीत्यात्वं प्रसज्येन । तद्धि धानोविहितम्।। इतरेतराश्रयं च प्रत्यये भावव वनस्वं तस्लाच प्रत्ययः ॥ ९॥ इतरेतराभयं च भनि | केतरेतराश्रयता । प्रत्यये भाववचनत्वं तरगान 20 प्रत्ययः । उत्पने हि प्रत्यये भाववचनवं गम्यते स न तावद्भाववचनादुखायः । तदेतदितरेतराश्रयं भवति । इतरेतराश्रयाणि न न प्रकल्पते ।। सिद्धं नु नित्यशब्दत्वादनाश्रित्य भाववचनत्वं प्रत्ययः ॥ १० ॥ सिद्धमेनन् । कयम् । नित्याः शमः । नित्येषु च देवमाश्रित्य भावयत्र- नत्वं प्रत्यय उत्पद्यते ॥ 25 338 ·२५८ i/ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १,३.१. . प्रथमभावग्रहण च ॥ ११ ॥ प्रथमभावग्रहण च कर्तव्यम् । प्रथमं यो भावमाहेति । कुतः पुनः प्राथम्य कि शब्दत आहोस्विदर्थतः । कि चातः । यदि शब्दतः सनादीनां धातुसज्ञान प्रामोति । पुत्रीयति वस्त्रीयतीति । अथार्थतः सिद्धा सनादीनां धातुसज्ञा स एवं इतु दोपो भाववचने तदर्थप्रत्ययप्रतिषेध इति । एवं तर्हि नैवार्थती नागि श दत. । किं तर्हि । अभिधानतः | मुमध्यमे भिधाने यः प्रथमं भावमाह ।। इह य एव भाववचने धातो दोपास्त एव नियाची पि । तत्र त एव परि- हाराः । तत्रेदमपरिहतमस्तिभवनिविद्यतीनां धातुलमिति । तस्य परिहारः । कां पुनः क्रियां भवान्मत्वाहास्तिभवतिविद्यतीनां धातुसजा न पामोतीति । किं यत्तद्देव- 10 दत्तः कसपाच्यां पाणिनोदनं भुज इति । न ब्रूमः कारकाणि क्रियेति । कि नाई । कारकाणां प्रवृत्तिविशेषः क्रिया । अन्यथा च कारकाणि शुष्कोदने प्रवर्तन्ते ऽन्यथा च मांसोदने । यद्येन सिद्वास्तिभवतिरिद्यतीनां धातुसंज्ञा | अन्यथा हि कारका- ण्यस्तो प्रवर्तन्ते ऽन्यथा हि नियतौ ।। पडायविकारा इति ह स्माह भगवान्वा-- यणिः । जायते ऽस्ति विपरिणमते वर्धते ऽपक्षीयते विनश्यतीति । सर्वथा स्थित 16 इत्यत्र धानुसज्ञा न प्रामोति | वाहो येतेभ्यस्तिष्ठतिः । एवं तहि क्रियायाः क्रिया निवर्तिका भयति द्रव्य द्रव्यस्य निवर्तकम् । एवं हि कथित्कंचित्पृच्छति । किम- वस्थो देवदत्तस्य व्याधिरिति । स आह । वर्धत इति । अपर भार | अपक्षीयत इति । अपर आह | स्थित इति । स्थित इत्युक्ते घर्धतेभापक्षीयतेश निवृत्तिर्भवति ।। अथवा नान्तरेण क्रियां भूतभविष्यद्वर्तमाना• काला व्यज्यन्ते । अस्त्यादिभिशापि 20 भूतभविष्यदर्तमानाः काला व्यज्यन्ते ॥ अथवा नान्यत्घटेनान्यदारयेयम् । नेग न भविष्यति किं करोति अस्तीति ॥ अय यथेय क्रियावननो धातुग्त्येिष पक्षो ज्यापि भागो धातुरिति किं गतमेदियना मृणास्थिदन्यारस्मिन्पक्षे भृय सूत्र कर्तग्यम् । गतगिरयाः । कयम् । अयमादिशादी रोग प्याम्यायां पते | नद्यया । यदनाममुप- यितानार देवदसादय भानीयनामिति । म उज्याप्यानीयन्ते । अस्ति पनारे यते । माया । देवदाम्य आमा अभिम्पा दर्शनीयाः पक्षपन्नः । देवदत्तवाराणी गम्मने । प्रत्यय हिमानः परिममाप्यने । गदग परिप गाद नि । मपटा मारणियाला भानुनियर पक्षपदा म मा आदिम माया गाने गा लप भारिता: मम । म मेरमारगो या राग ·पा० १.३.२.] || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ । इति । यदा तु भाववचनो धातुरित्येप पक्षस्तदा वा इत्यत्र य आदिशब्दः स व्यवस्थायां भू इत्यत्र य आदिशब्दः स प्रकारे । वा इत्येवमादयो भू इत्येवंसकारा इति ॥ यदि हि लक्षणं क्रियते नेदानी पाठः कर्तव्यः । कर्तव्यश्च । कि प्रयोजनम् । भूवादिपाठः प्रातिपदिकाणपयत्यादिनिवृत्त्यर्थः ।। १२ ॥ भूवादिपाठः कर्तव्यः । कि प्रयोजनम् । प्रातिपदिकाणपयत्यादिनिवृत्त्यर्थः ।। प्रातिपदिकनिवृत्त्यर्थ भाणपयत्यादिनिवृत्त्यर्थश्च । के पुनराणपयत्यादयः । आण- पयति पद्धति वडतीनि ॥ स्वरानुबन्धज्ञापनाय च ॥ १३ ॥ स्वरानुबन्धज्ञापनाय च पाठः कर्तव्यः । स्वराननुबन्धाश्च ज्ञास्यामीति । न ह्यन्तरेण पाटं स्वरा अनुबन्धा वा शक्या विज्ञातुम् ।। ये लेते न्याय्यधिकरणा 10 उदाता अननुबन्धकाः पद्यन्त एतेषा पाठः शक्यो ऽकर्तुम् । एतेषामप्यवश्य- माणपयत्यादिनिवृत्त्यर्थः पाटः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । शिष्टप्रयोगादाणपयत्या- दीनां निवृत्तिर्भविष्यति । स चावश्यं शिष्टप्रयोग उपास्यो येजप पद्यन्ते नेपामपि विपर्यासनिवृत्त्यर्थः । लोके हि कृप्यर्थे कसिं प्रयुञ्जते दृश्यर्थे च दिशिम् ।। 15 उपदेशे ऽजनुनासिक इत् ॥१।३।२॥ उपदेश इति किमर्थम् । अभ्र आँ' भपः । उद्देशे यो ऽनुनासिकस्तस्य मा भूदिति ॥ कः पुनरुद्देशोपदेशयोपिशेषः । प्रत्यक्षमारयानमुपदेशो गुणे. पापणमु- हेशः। प्रत्यक्ष तावदारयानमुपदेशः । तद्यथा । भगोज्ञाय कचिद्रां सस्थान कर्णे या गृहीलोपदिशति । अयं गोरिति । स प्रत्यक्षमाख्यातमा | उपदिष्टो मे गौरिति । गुणः पापणमुद्देशः । तद्यथा | कश्चित्कंचिदाह | देवदत्त मे भवानुदि-20 शरिवति । स हरस्थः पाटलिपुत्रस्य देवदत्तमुहिगति | अगदी कुण्डली फिरीदी म्यूढोरस्को वृत्तनामुलॊहिताक्षस्तुगनासो पिचिराभरण ईदृशो देवदा इति ! म गुणैः प्राप्यमाणमाह | दिवो मे देशदत्त इति ।। इसज्ञायां मममसो पिठोपात् ।।१।। इसशायां सर्यमसङ्ग | सर्वस्थानुनासिकस्येत्संज्ञा पानानि । अस्यापि प्रामानि | 25 ·२६० .. | व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.३.१. अभ्र आँ अपः । किं कारणम् । अविशेषात् । न हि कश्चिद्विशेष उपादीयत एवं- जातीयकस्यानुनासिकस्येत्संज्ञा भवतीति । अनुपादीयमाने विशेषे सर्वप्रसङ्गः।। किमुच्यते ऽनुपादीयमाने विशेष इति । कथं न नामोपादीयते यदोपदेश इत्युच्यते । लक्षणेन घुपदेशः । संकीर्णायुद्देशोपदेशौ । प्रत्यक्षमाख्यानमुद्देशो गुणैश्च मापण- 5 मुपदेशः । प्रत्यक्षं तावदाख्यानमुद्देशः । तद्यथा | कथित्कंचिदाह | अनुवाकं मे भवानुदिशत्विति । स तस्मा आचटे । इषेखकमधीप्य । शनीदेवीयमधीप्वेति । स प्रत्यक्षमारयातमाह | उहिष्टो मे ऽनुवाकस्तमध्येप्य इति । गुणैव प्रापणमुपदेशः। तद्यथा | कश्चित्कंचिदाह । सामान्तरं गमिष्यामि पन्यानं मे भवानुपदिशत्यिति । स तस्मा भाचष्टे | अमुष्मिनवकाशे हस्तदक्षिणो ग्रहीतव्यो ऽमुमिन्हस्तयाम इति | 10 स गुणैः प्राप्यमाणमाह । उपदिष्टो मे पन्या इति । एवमेतो संकीर्णावुद्देशोपदेशौ ।। एवं नहत्किार्याभावाद।त्संज्ञा न भविष्यति । ननु च लोप एवेत्कार्य स्यात् । भकार्य लोपः । इह हि शब्दस्य व्यर्थ उपदेशः । कार्यार्थो या भवत्युपदेशः अव- णार्थो वा । कार्य चेह नास्ति | कार्ये चासति यदि अवणमपि न स्यादुपदेशो नर्थकः स्यात् ।। इदमस्तीत्कार्यम् । अभ्र आँ अटितः । अनन्तरलक्षणायामित्सं- 15 ज्ञायां सत्यामादितच [७. २. १६] इतीदप्रतिषेधः प्रसज्येत । सिद्धं तूपदेशने ऽनुनासिकवचनात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् । उपदेशने यो ऽनुनासिकः स इत्संशो भवतीति वक्तव्यम् । किं पुनरुपदेशनम् । शास्त्रम् । सिध्यति । सूत्रं ना भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तमिसंज्ञायां सर्वमसङ्गो विशेषादिति । नप दोपः । उपदेश इति घमयं 20 करणसाधनः । म सिध्यति । परत्या युद् मामोनिन । न अमो ऽकरि प कारके संशायाम् [३. ३. १९] पनि । कि नाई | लश [३.३.१२१] इति । तत्रापि संशायामिति पतने नपा समा! माययगनादसंशायागपि भविष्यति । प्रायय. पनारसंशायामेन स्यादा न पा ग तुपाघेपाधिर्मयति विशेषणस्य या विशेषणम् । यदि मोपाधेरपाधिर्भयनि विदोषणस्य या विशेषणं कल्याग्यादीनामिगर [४. १.१२६] ॐ चलटाया पा [१२७] नरिभाषा न मानोनि । इनदयात्र प्रधानम् । निमः माणगः पानभानुपर्नगे ए मा गारियादीनां युज २.१.१०८] पुपालाद- म्यनाम्याम् [१५९] नि मुगिमारा नामानि | अप्रापि युगा प्रधानग ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·पा० १.३.९.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ सिदं तु णलादीनां ग्रहणमतिपेधात् ॥२॥ मिद्धमेतत् । कथम् । गलादीनां ग्रहणानि प्रतिषिध्यन्ते । णलुत्तमो वा णिह- णेन गृयते | त्वा सेन किद्हणेन गृह्यते | निष्ठा सेन किद्रहणेन गृह्यत इति ।। निर्दिष्टलोपादा ॥३॥ निर्दिष्टलोपाहा सिद्वमेतत् । अयना निर्दिष्टस्यायं लोपः क्रियते तस्मात्सिद्धमेतत् ।। । तत्र तुस्मानां प्रतिपेधः ||४|| तत्र तुस्मानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । तस्मात् तस्मिन् । यस्मात् यस्मिन् । वृक्षाः प्लक्षाः | अचिनवम् अमुनरम् अकरवम् ॥ न वोच्चारणसामर्थ्यात् ॥ ५ ॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् । उचारणसामर्यादा लोगो न भविष्यति || 10 अनुगन्धलोपे भावाभावाविप्रतिषेधादप्रसिदिः ॥६॥ अनुबन्धलोपे भावाभारयोविरोधादपसिद्धिः । न ज्ञायते केनाभिप्रायेण प्रस- जति केन निवृत्ति कगेतीति ।। सिह त्वपवादन्यायेन ॥ ७॥ सिद्धमेतत् | कथम् । अपनादन्यायेन || किं पुनरिह तथा अयोत्सर्गापनादी 115 भावो हि कार्यानन्यायों लोपः॥८॥ कार्य करिष्यामीत्यनुगन्ध आसज्यते कार्यादन्यन्मा भूदिति लोपः ॥ भय यस्यानुवन्य भासज्यते किं स तस्यैकान्नो भरत्याहोस्त्रिदनेकान्तः । एकान्तस्तत्रोपलव्धेः॥९॥ एकान्त इत्याह । कुनः । नत्रोपलाधेः । नत्रस्यो वसायुपलभ्यते । तद्यया | 20 वृक्षस्या शाखा वृक्षकान्त उपलभ्यते ॥ तवामरूपराविशदाप्मतिपेये पृयाकनिर्देशोनाकारान्तवात् ॥ १०॥ नवासम्पविधी दोषी भरनि । कर्मप्यण् [३.२२] भानोशुपमग याः [2] इनि

·No text on this page.

·पा० १.३.१०.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। रूपविधी तावन्न दोपः । आचार्यप्रवृत्ति पनि नानुबन्धकृतमवारूप्यं भवतीति यदयं ददातिदपायोविभाषा [३.१.१३९] इति विभाषा शं शास्ति || यदप्युक्तं सर्वादेश इति । अत्राप्याचार्यप्रवृत्ति पयति नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वं भवतीति यदयं शिसर्वस्य [१.१.५५] इत्याह ॥ यदप्युक्तं दापतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशः कर्तव्य इति । न कर्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिापयति नानुबन्धकृतमनेजन्तलं भवतीति यदयमुदीचां 5 माडो व्यतीहारे [३.४.१९] इति मेडः सानुबन्धकस्यात्त्वभूतस्य ग्रहणं करोति ।। .. यथासंख्यमनुदेशः समानाम् ।। १ । ३ । १० ॥ किमिहोदाहरणम् । इको यणचि [६.१.७७] | दध्यत्र मध्वत्र ! नैतदस्ति । स्था- नेऽन्तरतमेनाप्येतत्सिद्धम् । कुत आन्तर्यम् । तालुस्थानस्य तालुस्थान मोठस्थान- स्यौष्ठस्थानो भविष्यतीति ॥ इदं तर्हि । तस्यस्थमिपां ताम्तम्तामः [३.४.१० १] 10 इति । ननु चैतदपि स्थानेऽन्तरतमेनैव सिद्धम् ! कुत आन्तर्यम् । एकार्यस्यैकार्थों व्यर्यस्य व्यर्थो वतर्थस्य पदों भविष्यतीति ।। इदं तर्हि । तूदीशलातुरवर्मनीकूचवा- राहक्छण्डज्यकः [४.३.९४] इति || किमयं पुनरिदमुच्यते। 15 संज्ञासमासनिर्देशात्सर्वप्रसङ्गो ऽनुदेशस्य तत्र यथासंख्यवचनं नियमार्थम् ।। १॥ संजया समासैश्च निर्देशाः क्रियन्ते । सज्ञया तावत् । परस्मैपदानां णलतुसुस्थ- लयुसणल्यमाः [३.४.८२] इति | समासैः । तूदीशतातुरवर्मतीकूचवाराडक्छण्ड- ध्यकः [४.३.९४] इति ! संज्ञासमासनिर्देशादेतस्मात्कारणात्सर्यप्रसङ्गः । सर्व- स्योदेशस्य सर्यो ऽनुदेशः पामोति । इप्यते च समसंख्यं यथा स्यादिति तनान्तरेण 20 यत्न न सिध्यतीति तत्र यथासंख्यवचन नियमार्यम् । एवमर्थमिदमुच्यते ।। किं पुनः कारणं संशया च समासैध निर्देशाः क्रियन्ते । संज्ञासमासनिर्देशः पृथग्विभक्तिसंश्यनुद्यारणार्थः ॥ २ ॥ संशया च समासैध निर्देशाः क्रियन्ते पृथग्यिमनीः संजिनच मोचीचरमिनि ॥

·२६८ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.३.१: 5 प्रकरणे च सर्वसंप्रत्ययार्थः ॥ ३॥ प्रकरणे च सर्वेषां संप्रत्ययो यथा स्यात् । विदो लटो वा [३.४.८३] इति । किं पुनः शब्दतः साम्ये संख्यातानुदेशो भवत्याहोस्विदर्थतः । कथात्र विशेषः । संख्यासाम्यं शब्दतश्चेण्णलादयः परस्मैपदानां डारीरसः प्रथमस्या- यवायाव एच इत्यनिर्देशः ॥ ४ ॥ अगमको निर्देशो निर्देशः । परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः [३.४.८२] इति णलादयो बहवः परस्मेपदानामित्येकः शब्दः । वैषम्यात्संरयातानुदेशो न मामोति || डारौरसः प्रथमस्य । डारौरसो बहवः प्रथमस्येत्येकः शब्दः । वेपम्या- त्सख्यातानुदेशो न प्रामोति ।। एचो ऽयवायाव॰ [६.५.७८] । अययायावो बहव 10 एच इत्येकः शब्दः । वैपम्यात्सख्यातानुदेशो न प्रामोति ॥ अस्तु तर्षर्थतः । अर्थतश्चेल्लुलुटोर्नन्धरीहणसिन्धुतक्षशिलादिषु दोपः ।। ५ ।। अर्थतचेल्लुलुटोर्नन्धरीहणसिन्धुतक्षशिलादिषु दोपो भवति ।। स्यतासी लुलुटोः [३.१ ३३] । स्यतासी दो टुलुटोरित्यस्य त्रयोऽर्थाः । वैषम्यात्संख्यातानुदेशो न पामोति ।। नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः [३ १.१३४] । नन्द्यादयो बहयो 15 ल्युणिन्यचस्त्रयः । वैपम्यात्सख्यातानुदेशो न प्रामोति ॥ अरीहणादयो बहवो बुआदयः सप्तदश । वैषम्यात्सख्यातानुदेशो न प्रामोति ॥ सिन्धुतक्षशिलादिभ्यो ऽणी ४.३.९३] । सिन्धुतक्षशिलादयो बहवो ऽणी हो । वैषम्यात्सख्याना- नुदेशो न प्रामोति ॥ 20 आत्मनेपदविधिनिष्ठासार्वधातुकद्विग्रहणेपु ।। ६॥ आत्मनेपदविधिनिष्ठासार्वधातुकद्विग्रहणेषु च दोपो भवति || आत्मनेपदविधिश्च न सिध्यति । अनुदात्तडित आत्मनेपदम् [१.३.१२] । अनुदात्तडितौ द्वावात्मनेपदमि- त्यस्य द्वाक्यों । तत्र सख्यातानुदेशः पामोति || निष्टा ! रदाभ्यां निटातो न पूर्वस्य च दः [८.२.४२] इति । रेफदकारी हौ निष्ठेत्यस्य हावर्थो । तत्र सख्यातानुदेशः प्रामोति || सार्वधातुकद्विग्रहणेषु च दोषो भवति । असोरठोपः [६.४.१११] । भमस्ती दौ साधानुकमित्यस्य द्वायों । । तत्र सख्यातानुदेशः प्रामोति ॥ 15 ·.. पा० १.३.१०.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम्। २६९ एडः पूर्वत्वे प्रतिषेधः ॥ ७॥ एडः पूर्वत्वे प्रतिषेधो वक्तव्यः । एडः पदान्तादति डसिडसोश्च [६.१ १०९; ११०]। डासिउसो द्वावडित्यस्य द्वावर्यो । तत्र संख्यातानुदेशः पामोति । अस्तु तर्हि शब्दतः । ननु चोक्तं संख्यासाम्यं शब्दतघेण्णलादयः परस्मैपदानां डारौरसः प्रथ- मस्यायवायाव एच इत्यनिर्देश इति । नैष दोषः । स्थानेऽन्तरतमः [१.१.५०] इत्य- 5 नेन व्यवस्था भविष्यति । कुत आन्तर्यम् | एकार्यस्यैकार्थो व्यर्थस्य व्यर्थो बर्थस्य बतर्थः । संवृनावर्णस्य संवृतायणे विवृतावर्णस्य विवृतावर्णः ।। अतिप्रसङ्गो गुणवृद्धिप्रतिषेधे किति ॥ ८॥ अनिप्रसङ्गो भवनि गुणवृद्धिपनिपेधे कुिति । गुणयुद्धी हे कितो हौ । तत्र संख्यातानुदेशः मानोति || नेप दोषः। गकारोऽप्यत्र निर्दिश्यते । तद्कारमहणं 10 कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव | ककारे गकारचवभूनो। निर्दि. श्यते । गिति किति डिवीति || उदि कूले रुजिवहोः ॥९॥ उदिकले हे राजिवही दौ । तन्त्र संख्यातानुदेशः प्रामोति ॥ नैष दोपः | नोदिरुप- पदम् । किं तर्हि | विशेषणं रुनियहोः । उत्पूर्वाभ्यां राजिवहिभ्यां कूल उपपद इति ।। 15 तच्छीलादिपु धातुत्रिग्रहणेषु ॥ १०॥ तच्छीलादिषु धातुत्रिग्रहणेषु दोषो भरति | विदिभिदिच्छिदेः कुरच्[३.२.१६२] । विदिभिदिच्छिदयत्रयस्तच्छीलादयस्वयः । तत्र संख्यातानुदेशः मामोति ।। घञादिपु द्विग्रहणेषु॥११॥ घनादिपु द्विग्रहणेषु दोषो भवति । निरभ्योः पूल्योः [३.३.२८] । निरभी दो 20 पूल्यो दौ । तत्र सख्यातानुदेशः प्रामोति ॥ नैप दोषः । इप्यते चात्र सख्याता- नुदेशः | निष्पायः अभिलाव इति || एवं तर्यकर्तरि च कारके भावे चेति हो पूल्यौ च हौ । तत्र संख्यानानुदेशः प्रामोति ।। अवे तृस्त्रोः करणाधिकरणयोः॥ १२॥ तुस्रो दी करणाधिकरणे दे। तत्र संख्यातानुदेशः पामोति ॥ .. . 25 16. ५५ * ·२७० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम्। [म०१.३... - .. 6 - 10 कर्तृकर्मणोश्च भूराजोः ॥ १३ ॥ कर्तृकर्मणी द्वे भूकृषौ हौ । तत्र संख्यातानुदेशः प्रामोति ।। अनवकृप्त्यमर्षयोरकिंवृत्तेऽपि ॥ १४ ।। भनयकुष्यमी द्वौ किंवृत्ताकिंवृत्ते हे | तत्र संख्यानानुदेशः प्रामोति ।। कृभ्वोः काणमुलौ ।। १५ ।। कृभ्वो दो काणमुली द्वौ । नत्र संख्यातानुदेशः पामोति ।। अधीयानविदुपोश्छन्दोब्राह्मणानि ॥ १६ ॥ छन्दोब्राह्मणानीति अधीते वेदेति च द्वौ | तत्र संख्यातानुदेशः पामोति ।। रोपधेतोः पथिदूतयोः ॥ १७ ॥ रोपधेतोः पाचाम् [४.२.१२३] तद्गच्छति पथिदूतयोः [४.३.८५] । रोपधे- तो दो पथिती द्वौ । तत्र संख्यातानुदेशः प्रामोति ।। तत्र भवस्तस्य व्याख्यानः क्रतुयज्ञेभ्यश्च ॥ १८ ॥ तत्रभवस्तस्य व्याख्यानौ द्वौ क्रतुया दोतत्र संख्यातानुदेशः पामोति ।। संघादिष्वमभृतयः ॥ १९ ॥ संघादिप्वप्रभृतयः संख्यातानुदेशेन न सिध्यन्ति ॥ नैप दोषः । घोषग्रहण- मपि तत्र कर्तव्यम्।। वेशोयशआदर्भगाद्यल्खौ ॥ २०॥ वेशोयशादी दो यल्खौ हौ | तत्र संख्यातानुदेशः पामोति ।। डसिडसोः ख्यत्यात्परस्य ।। २१ ॥ डसिडसो हो ख्यत्यो हो । तत्र संख्यातानुदेशः प्रामोति ।। न वा समानयोगवचनात् ॥ २२॥ न वैप दोषः। किं कारणम् । समानयोगवचनात् । समानयोगे संख्यातानुदेश वक्ष्यामि ॥ 15 20 4 १४२.६५९. tt ४.४, १११, १६१. 11.११० ११२.

·No text on this page.

·व्याकरणमहाभाष्यम्॥ {म० १.३.१. * न वा निर्दिश्यमानाधिकृतत्वाद्यथा लोके ॥ २॥ न वैतत्मयोजनमस्ति । किं कारणम् । निर्दिश्यमानाधिकृतत्वाद्यथा लोके । निर्दिश्यमानमधिकृतं गम्यते । तद्यथा । देवदत्ताय गौर्दीयतां यज्ञदत्ताय विष्णुमि- त्रायेति | गौरिति गम्यते । पवमिहापि पदरुजविशस्पृशो घम् [३.३.१६] ए स्थिरे [१७] भावे [१८] पअिति गम्यते ।। अन्यनिर्देशस्तु निवर्तकस्तस्मात्परिभाषा ॥ ३ ॥ अन्यनिर्देशस्तु लोके निवर्तको भवति । तद्यथा | देवदत्ताय गौर्दीयतां यज्ञ- दत्ताय कम्बलो विष्णुमित्राय चेति । कम्बलो गोर्निवर्तको भवति । एवमिहा- प्यभिविधौ भाव इनुश् [३.३.४४] घनो निवर्तकः स्यात् । तस्मात्परिभाषा | 10 तस्मात्परिभाषा कर्तव्या ।। अधिकारपरिमाणाज्ञानं तु ॥ ४ ॥ .अधिकारपरिमाणाज्ञानं तु भाति । न ज्ञायते कियन्तमवधिमधिकारोऽनुवर्तत इति । अधिकारपरिमाणज्ञानार्थ तु अधिकारपरिमाणज्ञानार्थमेव तर्खयं योगो वक्तव्यः । अधिकार परिमाणं ज्ञा- स्यामीति | कथ पुनः स्वरितेनाधिकार इत्यनेनाधिकारपरिमाण शक्यं विज्ञातुम् । एव वक्ष्यामि । सरिते नाधिकार इति । स्वरितं दृष्ट्वाधिकारो न भवतीति । केने. दानीमधिकारी भविष्यति । लौकिकोऽधिकारः । नाधिकार इति चेदुक्तम् ॥ ५ ॥ किमुक्तम् । अन्यनिर्देशस्तु निवर्तकस्तस्मात्परिभाषेति || अधिकारार्थमेव तयं योगो वक्तव्यः । ननु चोक्तमधिकारपरिमाणाज्ञानं विति । यावतियो ऽलनुबन्धस्तावतो योगानिति वचनासिद्धम् ॥ ६॥ यापतिथो ऽननुवध्यते तावतो योगानधिकारोऽनुवर्तत इति वक्तव्यम् ।। अथे- दानी यत्राल्पीयांसोग्लो भूयसध योगानधिकारोऽनुवर्तते कथं तत्र कर्तव्यम् । भूयसि प्राग्वचनम् ॥७॥ भूयसि पाग्यननं कर्तव्यम् । पागमुत इति पक्तव्यम् ।। तर्हि वक्तव्यम् । न याव्यम् । सदेहमाप्रमेतद्यति सर्वसदेहषु मैदमुपतिटने व्याख्यानतो विशेषप्रति- 15 20 25 ·पा० १.३.११. || व्याकरणमहापाप्यम् ।। 5 -- पत्तिर्न हि सदेहादलक्षणमिति प्रागमुत इति व्याख्यास्यामः ॥ यद्येवं नार्थोऽनेन । केनेदानीमधिकारो भविष्यति । लौकिको धिकारः । ननु चोक्त नाधिकार इति चेदुक्तम् किमुक्तम् अन्यनिर्देशस्तु निवर्तकस्तस्मात्परिभाषा | संदेहमात्रमेतद्भवत्ति सर्वसंदेहेषु चैदमुपनिष्ठते व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सदेहादलक्षणमिती- नुण्यबिति सदेहे घनिति व्याख्यास्यामः ।। न नींदानीमयं योगो वक्तव्यः । वक्तव्यश्च । किं प्रयोजनम् । स्वरितेनाधि-; कारगतिर्यथा विज्ञायेत । अधिकं कार्यम् | अधिकः कारः।। अधिकारगतिः । गोत्रियोरुपसर्जनस्य [१.२.४८] इत्यत्र गोटाङ्गादणं चोदित तन कर्तव्यं भवति । खीग्रहणं स्वरयिप्यते । स्वरितेनाधिकारगतिर्भवतीति खियाम् [४.१.३/ इत्येवं प्रकृत्य ये प्रत्यया विहितास्तेषां प्रहणं विज्ञास्यते । तत्र स्वरिते- 10 नाधिकारगतिर्भवतीति न दोषो भवति | RamParer अधिक कार्यम् । अपादानमाचार्यः किं न्याय्यं मन्यते यत्र प्राप्य निवृत्तिः । तेनेव स्यात् प्रामादागच्छति नगरादागच्छति । सांकाश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रका अभिरूपतरा इत्यत्र न स्यात् । स्त्ररितेनाधिकं कार्य भवतीत्यत्रापि सिद्ध भवति ।। तथाधिकरणमात्रार्यः किं न्याय्यं मन्यते यत्र कृत्स्न आधारात्मा व्यामो भवति | 15 तेने हैव स्यात् तिलेषु तैलम् दभि सपिरिति । गङ्गायां गायः कूपे गर्गकुतमित्यत्र न स्यात् । स्वरितेनाधिक कार्य भवतीत्यत्रापि सिद्धं भवति । अधिकं कार्यम् ।। अधिकः कारः । पूर्वविनिषेधा न पवितव्या भवन्ति । गुणवृद्ध्योचतृज्यशा- येभ्यो मुम्पूर्वविप्रनिषिद्ध नुमचिरतृज्यद्भावेभ्यो मुडिति । नुमुटी स्परमिप्यते । तर स्वरिनेनाधिकः कारो भवतीति नुमुटौ भविष्यन. || कथं पुनरधिकः कार 20 इत्यनेन पूर्यविप्रतिषेधाः शक्या न पठितुम् | लोकतः | तद्यथा । रोके विकम कार करोनीत्युच्यते योऽय दुर्वलः सन्चलवद्भिः सह भारं वदति । एवमिहाप्य- धिकमयं कारं करोतीत्युच्यते योऽय पूर्वः मन्परं वाधते ।। अधिकारगतिः व्यर्या विशेषायाधिक कार्यम् । अथ यो न्यो धिकः कारः पूर्वविप्रतिषेधार्यः सः ॥ इति श्रीभगवत्पतन्नलिविरचिते घ्याकरणमहाभाध्ये प्रथमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममादिकम् ॥ - 25 354 ·७५ । याक्ररणमहाभाष्यम् ॥ 1 [म.१ ३.२. -- 3 अनुदात्तडित ,आत्मनेपदम् ।।१।३।१२॥ विकरणेभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिनुतः सुनुतः लुनीतः पुनीतः । डित इत्यात्मनेपदं भामोति ।। नैष दोपः । नवं विज्ञायते उकार इदस्य सोऽयं जित् डित इति । कथं ताई । उकार एवेत् उित् उिन नि || अथवोपदेश इति वर्तते ।। अथवोक्कमेतत्सिदं तु पूर्वस्य कार्यातिदेशादिति ॥ सर्वथा चउभ्यां प्रामोति | एवं तर्हि धातोरिति वर्तते । क प्रकृतम् । भूवादयो धातवः [१.३.१] इति । तद्वै प्रथमानिर्दिष्टं पञ्चमीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । अर्थाविभक्तिविपरिणामो भविष्यति । नयथा | उद्यानि देवदासस्य गृहाणि | आमन्वयस्वैनम् । देवदत्तमिति गम्यते । + : देवदत्तस्य गावो ऽश्वा हिरण्यं च माद्यो वैधयेयः । देवदत्त इति गम्यते । पुर- 10 स्तात्पष्ठीनिर्दिष्टं सदात्मथमानिर्दिष्टं द्वितीयानिर्दिष्टं च भवति । एवमिहापि पुरस्ता- प्रथमानिर्दिष्टं सदर्थात्पञ्चमीनिर्दिष्टं भविष्यति || किमर्थ पुनरिदमुच्यते। आत्मनेपदवचन नियमार्थम् ॥ १ ॥ नियमार्थोऽयमारम्भः । किमुच्यते नियमार्थो ऽयमिनि न पुनर्विध्यर्थो पि स्यात् । लविधानादिहितम् ।। २ ॥ लविधानाध्यात्मनेपदं परस्मैपदं च विहितम ।। अस्ति प्रयोजनमेतत् । कि तीति । विकरणैस्तु व्यवहितत्वानियमो न पामोति । इदमिह समधार्यम् । विकरणाः क्रियन्तां नियम इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादिकरणाः । नित्याः खल्यपि विकरणाः । कृतेपि नियमे प्रामुवन्त्यकृतेऽपि प्रामुवन्ति । नित्यत्वात्परत्वाच 20 विकरणेषु कृतेपु विकरणैर्व्यवहितत्वानियमो न प्रामोति ।। नैष दोषः । अनवकाशो नियमः । सावकाशः । कोषकाशः । य एते लुम्विकरणाः सुविकरणा लिड्- लिटी च ॥ यदि पुनरियं परिभाषा विज्ञायेत । किं कृत भवति । कार्यकाल संजापरिभाषं यत्र कार्य नत्र द्रष्टव्यम् | लस्य तिवादयो भवन्तीत्युपस्थितमिद भवत्यनुदात्तडित आत्मनेपदं शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् [१.३.७८] इति ।। पयमपी- 25 तरेतराश्रयं भवति । केनरेनराश्रयता | अभिनिर्वृत्तानां लस्य स्थाने तिवादीनामा- त्मनेपदपरस्मैपदसंज्ञया भवितव्य* संज्ञया च तिवादयो भाव्यन्ते । नदितरेतराश्रय । 15 .

·पा. १३१२] ॥ व्याकरणमहामाण्यम् ।। २७५ भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते || परस्मैपदेषु तावरेतराभय भवति । परस्मैपदानुक्रमणं न करिष्यते । अवश्यं कर्तव्यमनुपराभ्यां कृषः १.३.७९] इत्येवमर्थम् । ननु चैतदप्यात्मनेपदानुक्रमण एव करिष्यते | स्वरितभितः कभिप्राये क्रियाफले [१.३.७२] आत्मनेपदं भवनि कर्तर्यनुपराभ्यां कृमो मेनि || आत्मनेपदेषु चापि नेनरेनराश्रयं भवति । कयम् | भाविनी संज्ञा विशास्वते सूबंगाटकवत् ।। तद्यथा । कधित्कचिसन्तुदायमाह । अस्य सूत्रस्य शाटकं वयेति । स पश्यति यदि शाटको न वातव्यो ऽय वातव्यो न शाटकः शाटको वातव्यधेति विनिषिद्धम् । भाविनी खल्वस्य सज्ञाभिप्रेता स मन्ये वातव्यो यस्मिगुते शाटक इत्येतद्भवतीति । एवमिहापि स तस्य स्थाने कर्तव्यो यस्माभिनिर्वृत्तस्यात्मनेपदमित्येषा संशा भाय- प्पति ।। अथवा पुनरस्तु नियमः । ननु चोर विकरणैर्व्यवहितल्वानियमो न 10 प्रामोतीति । नैष दोषः । आचार्यमवृत्तिापयति विकरणेभ्यो नियमो बलीयानिति यदय विकरणविधावात्मनेपद परस्मैपदान्याश्रयति । पुपादिपुनादितः परस्मै- पदेषु [३.१.५५] आत्मनेपदेवन्यतरस्याम् [१४] इति । तदस्ति ज्ञापकम् । अभिनिवृत्तानि हि तस्य स्थान आत्मनेपदानि परस्मैपदानि च । यत्तनुपसर्गाहा [१.३ ४३] इति विभागां शास्ति || 18 किं पुनरयं प्रत्ययनियमः । भनुदान्तरित एवात्मनेपदं भवति भारकर्मणो- रेवात्मनेपदं भवतीति । आहोस्थित्मकृत्यर्षनिपमः । अनुदात्तडित आत्मनेपदमे भावकर्मणोरात्मनेपदमेवेति । कपाप विशेषः । तत्र प्रत्ययनियमे शेपवचन परस्मैपदस्यानिवृत्तवात् ।। ३ ।। तत्र प्रत्ययनियमे शेषमहण कर्तव्य परस्मैपदनियमार्थम् । शेषात्कर्तरि परस्मै- 30 पदम् [१.३.७८] इति । किं कारणम् । परस्मैपदस्यानिवृत्तत्वात् । प्रत्यया नियताः प्रहत्यर्यावानियती तब परस्मैपरमपि पामोति । तत्र शेषमपण कर्गन्य परस्मैपदनियमार्यम् । शेषादेव परस्मैपदं भवति नान्यत इति ।। क्यप आरमनेपदयपनं तस्यान्यन नियमात् ।। ४ ।। क्यप भात्मनेपद वक्तव्यम् । लोहितायति लोहितायते । किं पुन कारणं न . सिध्यति । तस्यान्यव नियमात् । तबन्यत्र नियम्यते || उच्यते च न च पामोनि सहननागरिष्यति ॥ भस्नु तर्हि प्रकृत्यर्यनियमः । 1 ..

·-- I व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०६.३.२. 1 प्रकृत्यर्थनियमेन्याभावः ॥ ५॥ ।। 17 प्रकृत्यर्थनियमे ऽन्येषां प्रत्ययानामभावः । अनुदात्तडितस्तृजादयो न प्रामुवन्ति । मैष दोषः । अनवकाशास्तृजादय उच्यन्ते च ते वचनानविष्यन्ति | सावकाश- स्तृजादयः । को प्रकाशः । परस्मैपदिनो'वकाशः। तत्रापि नियमान प्रामुवन्ति॥ इतव्यदादयस्ता भावकर्मणोनियमान प्राप्नुवन्ति | तव्यदादयोऽप्यनवकाशाः ! ते पनादाविप्यन्ति ।। चितहि भावकर्मणानियमान मामोति । चिपि वचनाग- विष्यति ॥ घहि भावकर्मणोर्नियमान पामोति । तत्रापि प्रकृतं कर्मग्रहणमनु- वर्तते । क प्रकृतम् । भण्कर्मणि च [३.३.१२] इति ॥ तद्वै तत्रोपपदविशेषण- मभिधेयविशेषणेन चेहार्थः । न चान्यार्थ प्रकृतमन्याथ भवति । न खल्वप्यन्यलक- 10 तमनुवर्तनादन्यद्भवति न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणादहिर्भवति || यत्तावदुच्यते नान्यार्थ प्रकृतमन्याथै भवतीत्यन्यार्थमपि प्रकृतमन्यार्थ भवति । तद्यथा | शाल्यर्थ कुल्या: प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीयं पीयत उपस्पृश्यते च शालयश्च भाष्यन्ते । यदप्युच्यते न खल्वप्यन्यत्मकृतमनुवर्तनादन्यद्भवति न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणादहिर्भवतीति भवेद्रव्येपेतदेवं स्यात् । शब्दस्तु खलु येन येनाभिसंवध्यते तस्य तस्य विशेषको भवति ॥ शेषवचनं च ॥६॥ शेषग्रहणं च कर्तव्यम् | शेपात्कर्तरि परस्मैपदम् [१.३.७८] इति । किं प्रयोजनम् | शेषनियमार्थम् । प्रकृत्यर्थी नियती प्रत्यया आनयतास्ते शेषेपि प्रामुगन्ति | तत्र शेषग्रहणं कर्तव्यम् । शेपास्कर्तरि परस्मैपदमेव नान्यदिति ॥ कर्तरि चात्मनेपदविषये परस्मैपदप्रतिषेधार्थम् ।। ७॥ कतरि चात्मनेपदविषये परस्मैपदप्रतिषेधार्थ द्वितीयं शेषग्रहणं कर्तव्यम् । शेषाच्छेप इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । भिद्यते कुशूलः स्वयमेवेति ॥ कार. स्मिन्पक्षे ऽयं दोपः । प्रकृत्यर्थनियमे । प्रकृत्यर्थनिगमे तावन्न दोपः। प्रकृत्यर्थी नियती प्रत्यया अनियतास्तत्र नार्थः कर्तृग्रहणेन कर्तृग्रहणाचैप दोपः ॥ प्रत्यय- 25 नियमे तर्खयं दोषः । प्रत्यया नियताः प्रकृत्यर्थावनियती तत्र कर्तृमरणं कर्तव्य भावकर्मणोनिवृत्त्यर्थम् । कर्तृपहणावैप दोपः ।। मकृत्यर्थनियमे शेपमहणं शक्यम- कर्तुम् । कथम् । प्रकृत्यों नियती प्रत्यया अनियताः । ननो वक्ष्यागि परस्मैपदं 4. - +३.१..

·प०ि१.३.१४.] पाध्याकरणमहाभाष्यम्।। २७४ भवतीति । तनियमाय भविष्यति । यत्र परस्मैपदं नान्यच प्रामोति तत्र परस्मैपदमेव भवतीति !! नतर्हि प्रत्ययनियमे द्वितीयं शेषग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । योग- विभागः करिप्यते । अनुदात्तडित आत्मनेपदम् । ततो भावकर्मणोः । ततः कर्नरि। करि चात्मनेपदं भवति भावकर्मणोः । ततः कर्मव्यतिहारे । कर्तरीत्येव । भाव- कर्मणोरिति निवृत्तम् ।। यथैव तर्हि कर्मणि कतरि भवत्येवं भावेऽपि कर्तरि । पामोति । एति जीवन्तमानन्दः । मास्य किंनिद्रुजतीति ।। द्वितीयो योगविभागः करिप्यते | अनुदात्तडित आत्मनेपदम् । ततो भावे । ततः कर्मणि । कर्मणि चान्मनेपदं भवति । ततः कर्तरि । कर्तरि चात्मनेपदं भवति । कर्मणीत्यनुवर्तते भाव इति निवृत्तम् । ततः कर्मव्यतिहारे । कर्तरीत्येव | कर्मणीति निवृत्तम् ।। एव- मपि शेषग्रहणं कर्तव्यमनुपराभ्यां कृषः [१.३.७९] इत्येवमर्थम् । इह मा भूत् | 10 अनुक्रियने तयमेव ! पराक्रियते स्वयमेव । ननु चैतदपि योगविभागादेव सिद्धम्। न सिध्यति । अनन्तरा या माप्तिः सा योगविभागेन शक्या वाधितुम् ! कुत एतत् । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति ! परा प्रापिरपतिपिद्धा तया प्रामोति । ननु चेयं प्राप्तिः परां प्राप्तिं वाधते ! नोत्सहने प्रतिषिद्धा सती वाधितुम् ।। एवं तर्हि कर्तरि कर्मव्यतिहारे [१.३.१४] इत्यत्र कर्तृग्रहणं प्रत्याख्यायते तत्सकृतमुत्सरत्रा- 15 नुवर्तिप्यते । शेषात्कर्तरि कर्तरीति । किमर्थमिदं कर्तरि कर्तरीति कर्ता नत्र यथा स्यात् । कर्ता चान्यच यः कर्ता तत्र मा भूदिति | ततो अनुपराभ्यां कृतः । कर्तरि कर्तरीत्येव ।। 1 कर्तव यः कतरि कर्मव्यतिहारे॥१1३।१४॥ क्रियाव्यतिहार इति वक्तव्यम् । कर्मव्यतिहार इत्युच्यमान इह प्रसज्येत | 20 देवदत्तस्य धान्य व्यनितुनन्तीति । इह च न स्यात् । व्यतितुनते व्यतिपुनत इति ॥ तर्हि वक्तव्यम् । न पत्तव्यम् । क्रियां हि लोके कर्मेत्युपचरन्ति | का क्रियां करिष्यसि । किं कर्म करिष्यसीति ।। एवमपि कर्तव्यम् । कृत्रिमाकृत्रि- मयोः कृषिमे संप्रत्ययो भवति ॥ क्रियापि कृत्रिम कर्म । न सिध्यनि । कर्तुरी- सिततमं कर्म [१.४.४९] इत्युच्यते कर्य च क्रिया नाम क्रिययेप्सिततमा स्यात् । 25 क्रियापि क्रिययेप्सितनमा भवति | कया क्रियया | संपश्यतिक्रियया मार्ययति. +१.१८ १.

·.5 10 २७८ व्याकरणमहाभाष्यम्। [म० १.३.२३ क्रिययाध्यवस्यतिक्रियया वा । इह य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति स बुद्ध्या तावत्कंचिदर्थ संपश्यति संदृष्टे प्रार्थना प्राषिते अध्यवसायो भ्यवसाय आरम्भ आरम्भे निवृत्तिनिवृत्ती फलावामिः । एवं क्रियापि कृत्रिमं कर्म ॥ एवमप्युभयोः कृत्रिमयोरुभयगतिः प्रसज्येत । तस्माक्रियाव्यतिहार इति वक्तव्यम् ।। न वक्तव्यम् । इह कर्तरि व्यतिहार इतीयता सिद्धम् । सोऽयमेवं सिद्धे सति यत्कर्ममहणं करोति तस्यैतत्प्रयोजनं क्रियाव्यतिहारे यथा स्यात्कर्मव्यतिहारे मा भूदिति ।। अथ कर्तृग्रहण किमर्थम् । कर्मव्यतिहारादिषु कर्तृग्रहणं भावकर्मनिवृत्त्यर्थम् ।। १।। कर्मव्यतिहारादिषु कर्तृग्रहणं क्रियते भावकर्मणोरनेनात्मनेपदं मा भूदिति ।। इतरथा हि तत्र प्रतिषेधे भावकर्मणोः प्रतिषेधः॥२॥ अक्रियमाणे कर्तृमहणे भावकर्मणोरप्यनेनात्मनेपदं प्रसज्येत । तत्र को दोषः । तत्र प्रतिषेधे भावकर्मणोः प्रतिषेधः । तत्र प्रतिषे भावकर्मणोरप्यनेनात्मनेपदस्य प्रतिषेधः प्रसज्येत । व्यतिगम्यन्ते प्रामाः । व्यतिहन्यन्ते दस्यव इति ।। न वानन्तरस्य प्रतिषेधात् ॥३॥ न वैष दोषः । किं कारणम् | अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । अनन्तरं यदान्मनेप- दविधानं तस्य प्रतिषेधात् । कुत एतत् । मनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधों घेति । पूर्ग प्रापिरप्रतिपिद्धा तया भविष्यनि । ननु नेयं प्राप्तिः पूर्वा प्राप्ति याधते | नोत्स- इते प्रतिषिद्धा सती वाधितुम् ॥ उत्तरार्य तार्ह कर्तृपहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते नत्रैव शेषाकर्तरि परस्मैपदम् [२.३.७८] इति । द्वितीयं कर्तृमहणं कर्न- व्यम् । किं प्रयोजनम् । कर्नय यः कर्ता तत्र यथा स्यात् । कर्ता चान्यथ यः कर्ता तत्र मा भूदिति ॥ 15 20 न गतिहिंसायभ्यः।।१।३।१५ ॥ + प्रतिपंधे हमादीनामुपसंख्यानम् ॥ १॥ प्रतिषेधे सादीनामुपसंग्याने कर्तग्यम् । यतिसन्ति प्यतिनापत्ति पति- पठन्ति ॥

·.पा० १.३.१५-२०.] ॥ याकरणमहाभाप्पम् ।। .२७२ हरिवह्योरमतिषेधः ॥२॥ हरिवह्योरप्रतिषेधो भवतीति वक्तव्यम् । संपहरन्ते राजानः | संविवहन्ते गर्ग- रिति || न वहिर्गत्यर्थः । देशान्तरपापणक्रियो वहिः ।। इतरेतरान्योऽन्योपपदाच ॥ १।३ । १६ ।। . 5 परस्परोपपदाच ॥ १॥ परस्परोपपदाचति वक्तव्यम् । परस्परस्य व्यतिलुनन्ति । परस्परस्य व्यति- पुनन्ति ॥ . विपराभ्यां जेः ॥ १।३ । १९ ॥ . उपसर्गमहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । परा जयति सेनेति ।। तत्तर्हि वक्तव्यम् ।' न वक्तव्यम् । यपपि तावदयं पराशब्दो दृष्टापचार उपसर्गवानुपसर्गवायं तु खलु 10 विशब्दो ऽवृष्टापचार उपसर्ग एव । तस्यास्य को ऽन्यो द्वितीयः सहायो भवितुमर्ह- त्यन्यदत उपसर्गात् । तयया । अस्य गोईितीवेनार्थ इति गौरेवोपादीयते नाश्वो न गर्दभ इति ॥ आको दो ऽनास्यविहरणे ॥२।३।२० ।। 15 आले दो ऽव्यसनक्रियस्य ॥ १॥ आडो दो व्यसनक्रियस्येति वक्तव्यम् । इहापि यया स्यात् । विपादिकां व्या- ददाति । कूल व्याददातीति || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इहाडो दो ऽनास्य इतीयता सिद्धम् | सोऽयमेवं सिद्धे सति यहिहरणग्रहण करोति तस्यैतत्म- योजनमास्यविहरणसमानक्रियादपि यया स्यात् । यथाजातीयका चास्यविहरणक्रिया नथाजातीयकावापि ॥ स्वाङ्गकर्मकाच ॥२॥ स्वाङ्गकर्मकामेति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । व्याददते पिपीलिकाः पतन: मुखमिति ।। 20 ·२८० ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म.१.३.२. 5 10 क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च ॥ १।३ । २१ ॥ उपसर्गमहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । अनु क्रीडति माणवकमिति ॥ समो कुजने ॥ १॥ समो ऽकूजन इनि, वक्तव्यम् । इह मा भूत् । संक्रीडन्ति शकटानि || आगमः क्षमायाम् ॥ २॥ मागमेः क्षमायामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । आगमयस्व तावन्माणवक ।। शिक्षेजिज्ञासायाम् ॥ ३॥ शिजिज्ञासायामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । विद्यासु शिक्षते । धनुषि शिक्षने ।। किरतेहपजीविकाकुलायकरणेषु ॥ ४॥ किरतेर्हर्पजीविकाकुलायकरणेषूपसंख्यानं कर्तव्यम् । अपस्किरते वृषभो इष्टः । अपस्किरते कुक्कुटो भक्षार्थी | अपस्किरते श्वाश्रयार्थी || हरतेर्गतताच्छील्ये ॥ ५॥ हरतर्गतताच्छील्य उपसंख्यानं कर्तव्यम् । पैतृकमवा अनुहरन्ते । मातृकं गा- वो ऽनुहरन्ते ॥ आडि नुमच्छयोः ॥ ६॥ आउि नुप्रच्छचोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । मानुते शृगालः | आपृच्छते गुरुमिनि ॥ आशिपि नाथः ॥ ७॥ आशिपि नाथ उपसंख्यानं कर्तव्यम् | सर्पिपो नायते । मधुनो नायते ।। शप उपलम्भने ।॥ ८॥ शप उपलम्भन उपसंख्यानं कर्तव्यम् । देवदत्ताय शपते । यशदत्ताय शपने ।। समवप्रविभ्यः स्थः ॥ १।३।२२ ।। आङः स्थः प्रतिज्ञाने ।। १ ॥ भाउः स्यः प्रतिगान इति यक्तव्यम् । अस्ति मकारमानिटने । आगमी गुणरी भानिष्टने । विकारौ गुणवृद्धी मानिटने ॥ 15 20 ·२८१ 'पा० १.३.२१-२५] 1 व्याकरणमहाभाप्यम् ।। उदोऽनूर्ध्वकर्मणि ॥१।३।२४॥ उद ईहायाम् ॥१॥ उद ईसायामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । उत्तिष्ठति सेनेति ।। उपान्मन्त्रकरणे ॥१।३।२५ ।। 5 10 उपादेवपूजासगतकरणयोः ॥ १॥ उपादेवपूजासगनकरणयोरिति वक्तव्यम् । आदित्यमुपनिटने । चन्द्रमसमुप- तिष्ठते ।। सगनकरणे | रथिकानुपतिदते | अश्वारोहानुपविष्ठते ।। बहूनामप्यनित्तानामैको भवति चित्तवान् । पश्य वानरसैन्ये ऽस्मिन्यदर्क मुपतिष्ठते ।। मैनं मंस्थाः सचिनो ऽयमेपोपि हि यथा वयम् । एतदप्यस्य कापेयं यदर्कमुपतिष्ठति ॥ अपर. आह । पाहेवपूजासंगतकरणमित्रकरणपथिष्विति वक्तव्यम् । सगत- करण उदाहतम् ।। मिरकरणे । रथिकानुपतिष्ठते । अश्वारोहानुपतिष्ठते ।। पथि । अयं पन्या लुनमुपतिष्ठते । अयं पन्थाः साकेतमुपतिष्ठते ।। वा लिप्सायाम् ॥२॥ चालिप्सायामिति वक्तव्यम् । भिक्षुको ब्राह्मणकुलमुपतिटते | भिक्षुको बाल- णकुलमुपतिष्ठनीति वा ॥ 15 उद्विभ्यां तपः ॥१।३।२७॥ अकर्मकादित्येव । उत्तपति मुर्ण रुवर्णकारः || स्वाङ्गकर्मकाच ।। १॥ स्वाङ्ग कर्मकाचेनि पत्ताव्यम् । उत्तपते पाणी | वितपते पाणी ! उत्तपने पृष्टम्। वितपते पृठम् भोदिभ्यामित्यत्र किं प्रत्युदाहियने । निप्यत इति 1 किं पुगः कारणमात्म- . 300 ·२८२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.३.२ नेपदमेवोदाहियते न परस्मैपदं प्रत्युदाहार्य स्यात् । नपिरयमकर्मकः | अकर्मका- श्वापि सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति । न चान्तरेण कर्मकार सकर्मका अकर्मका भवन्ति | यदुच्यते न चान्तरेण कर्मकर्तारं सकर्मका अकर्मका भवन्तीत्यन्तरेणापि कर्मकर्तारं सकर्मका अकर्मका भवन्ति । तद्यथा | नदी बहतीत्यकर्मकः । भार 5 वहतीति सकर्मकः । तस्मानिष्टपतीति प्रत्युदाहार्यम् ।। आङो यमहनः ॥१।३।२८॥ अकर्मकादित्येव* | आयच्छति रज्जु कूपात् । आहन्ति वृपलं पादेन ।। स्वाङ्गकर्मकाच ॥१॥ स्वाङ्गकर्मकाचेति वक्तव्यम् । आयच्छते पाणी । आहत उदरमिति || 10 समो गम्यच्छिभ्याम् ।। १।३ । २९ ॥ समो गमादिपु विदिप्रच्छिस्वरतीनामुपसख्यानम् || १॥ समो गमादिपु विदिपस्थिरतीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । संविते । सपृच्छते । सस्यरते ॥ अतिश्रुदृशिभ्यश्च ॥२॥ अति दृशिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । मा समृत । मा समपाताम् । मा समृपत । अति ॥ शु | संभृणुने । वृशि | सपश्यते । उपसर्गादस्यत्यूयोर्वावचनम् ॥ ३ ॥ उपसर्गादस्यत्यूयोर्वेति वक्तव्यम् । निरस्यति निरस्यते । समुहति समाते ।। 16 20 आङ उदमने ॥१।३।४०॥ ज्यातिपामुगमने ॥१॥ मोनिकामन नि यकाव्यम् | ८ मा भून् । भामागनि धूमो मिति ।।

·# पा० १ ३ २८-५४. ] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ २८३.. व्यक्तवाचां समुच्चारणे ॥२ । ३ । ४८॥ व्यक्तवाचामिति किमर्थम् । वरतनु संप्रवदन्ति कुक्कुटाः । व्यक्तवाचामित्युच्यमानेऽप्यत्र प्रामोति । एतेऽपि हि व्यक्तवाचः । आतच व्य- 'क्तवाचः कुकुटेनोदिन उच्यते कुकुटी बदतीति ।। एवं तर्हि व्यक्तवाचामित्युच्यते । सर्व एव हि व्यक्तवाचस्तत्र प्रकर्षगतिविज्ञास्यते | साधीयो ये व्यक्तवाच इति । के च साधीयः। येषां वाच्यकारादयो वर्णा व्यज्यन्ते । न चैतेयां वाच्यकारादयो वर्णा व्यज्यन्ते । एतेषामपि वाच्यकारादयो वर्णा व्यज्यन्ते । भातश्च व्यज्यन्त एवं याहुः कुकुटाः कुकुडिति | नैवं त आहः । अनुकरणमेतत्तेपाम् ।। अथवा नैवं विज्ञायते व्यक्ता वाग्येषां त इमे व्यक्तवाव इति । कथं तर्हि । व्यक्ता घाचि 10 वर्णा येषां त इमे व्यक्तवाच इति ।। अवादः ।।१।३।५१ ।। अवादो गिरतेः ॥ १॥ अवाह इत्यत्र गिरतेरिति वक्तव्यम् | गृणातेर्मा भूत् || तत्तार्ह वक्तव्यम् | न वक्तव्य प्रयोगाभावात् । भगाह्न इत्युच्यते न चावपूर्वस्य गृणाने. प्रयोगो ऽस्ति || 15 समस्तृतीयायुक्तात् ॥ १।३ । ५४ ॥ तृतीयायुक्तादिति किमर्थम् । उभी लोको संचरसि इम चामुं च देवल । नृतीयायुक्तादित्युच्यमाने ऽप्यत्र पामोति । अत्रापि हि सृतीयया योगः ॥ एवं तर्हि नृतीयायुक्तादित्युच्यते सर्वत्र च नृतीयया योगस्तत्र प्रकर्षगतिर्विज्ञा- 26 स्यते | साधीयो यत्र तृतीयया योग इति । क च साधीयः । यत्र तृतीयया योगः भूयते ॥

·२८४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.३.२. . दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे ॥ १।३।५५ ।। सा चेतृतीया चतुर्थ्यर्थ इत्युच्यते । कथं नाम तृतीया चतुर्थे स्यात् ! एवं तीशिष्टव्यवहारेऽनेन तृतीया च विधीयत आत्मनेपदं च । दास्या संप्रयच्छते | वृपल्या संप्रयच्छते । यो हि शिष्टव्यवहारो ब्राह्मणीभ्यः संप्रयच्छतीत्येवरतत्र भत्रित- 5 व्यम् । यद्येवं नार्थोऽनेन योगेन । केनेदानी तृतीया भविष्यत्यात्मनेपद च । सहयुक्ते तृतीया स्याद्ववतिहारे तही विधिः । सहयुक्तेऽप्रधाने [२ ३. १९ ] इत्येव तृतीया भविष्यति कर्तरि कर्मव्यनिहारे [१. ३. १४ ] इत्यात्मनेपदम् ।। 4. ८ -10 उपाद्यमः स्वकरणे ॥१॥३॥ ५६ ॥ इह कस्मान भाति । स्वं शाटकान्तमुपयच्यतीति । अस्त्रं यदा स्वं करोति तदा भवितव्यम् । यद्येवं स्वीकरण इति पामोति । विचित्रास्तद्धितवृत्तयः । नान- स्तद्वित उत्पद्यते || मानोर्डः ॥१।३।५८॥ 15 अनोर्जः प्रतिषेधे सकर्मकवचनम् ॥ १ ॥ भनोर्शः प्रतिषेधे सकर्मकमारणं कर्तव्यम् । इह मा भुन् । भीषयस्यानुभिशा- सन इति ॥ न वाकर्मकस्योत्तरेण विधानात् ॥ २॥ न या कर्नश्यम् । किं कारणम् । अकर्मकस्योसरेण विधानान् | अकर्मका- जानानेहतरण योगेनात्मनेपदं विधीयते पूर्ययरसना [ १. ३. ६२] rat || प्रतिषेधः पूर्यस्य च ॥३॥ पूर्णरय पार्य प्रतिभः । स प सकसवार्य आरम्भः | का पुनर्मायने पूर्ण.. स्मा पनिषेध नि ! अगरस्य बिपि मा प्रतियो पनि । प पुरायो ·11 सकर्मकार्य आरम्भ इति । अकर्मकाजानातेः सन आत्मनेपदवचने प्रयोजन नास्तीति कृत्वा सकर्मकार्थो विज्ञायते ।। , शदेः शितः ॥ १।३ । ६० ।। शदेशितः परस्मैपदाश्रयत्वादात्मनेपदाभावः ॥ १॥ दादेः शिवः परस्मैपदाश्रयत्वादात्मनेपदस्याभावः । शीयते शीयेते शीयन्ते || कि च भो शदेः शित्परस्मेपदेधित्युच्यते । न खलु परस्मेपचित्युच्यने परस्मे- पदेषु तु विज्ञायते । कथम् । अनुदात्तडित आत्मनेपद भारकर्मणोरात्मनेपदमि- त्येतो हौ योगायुक्त्वा शेषात्कर्तरि परस्मैपदमुच्यते । एवं न च परस्मैपदेपूच्यते परस्मैपदेषु च विज्ञायते || कः पुनरर्हत्येतो योगायुक्त्वा शेषात्कर्तरि परस्मैपद वक्तुम् । किं तर्हि | भविशेषेण सर्वमात्मनेपदप्रकरणमनुक्रम्य शेषात्कर्तरि परस्मै- 10 पदमित्युच्यते । एवमपि परस्मैपदाश्रयो भवति । कथम् । इद तावदय प्रष्ट य । यदीद नोच्येत किमिह स्यादिति । परस्मैपटमित्याह । परस्मैपदमिति चेत्परस्मैप- दाश्रयो भवति । सिद्ध तु लडादीनामात्मनेपदवचनात् ।। २ ॥ सिद्धमेतत् । कयम् । शदेर्तडादीनामात्मनेपद भवतीति वक्तव्यम् । सिध्यति । 15 सूत्र नहि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु | ननु चोक्त शदेः शित परस्मैपदाश्रयत्वा- दात्मनेपदाभाव इति । नैप दोष. ] शित इति नैपा पञ्चमी का तार्ह ] सवन्ध- पष्टी'। शितो य शदिः । कश्च शित शदि । प्रकृति | शदे शिलकृतरिति ।। अथपाहाय शदेशित इति न च शदि शिदस्ति त एव विज्ञास्यामः शदे गि- विषयादिति ॥ अथवा यद्यपि तावदेतदन्यत्र भरति विकरणेभ्यो नियमो वलीया- 20 नितीहैनन्नास्ति । विकरणो हीहाभीयते शित इति ।। उपसर्गपूर्वनियमे ऽवयवाय उपसख्यानम् ॥ ३॥ उपसर्गपूर्वस्य नियमे ऽड्यनाय उपसख्यान कर्नन्यम् । न्यविशन व्यरीणीत । किं पुनः कारण न सिध्यति । महा व्यवहिनत्यात् । ननु बायमद् धातुभक्तो धानुग्रहणेन पहीप्यते । न सिध्यति । अगस्य बडुन्यते विकरणान्त बागम् ! 25 ·२८६ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। म० १.३.१. 10 सो ऽसौ संघातभक्तो न शस्यो धातुग्रहणेन ग्रहीतुम् || एवं तहदिमिह संप्रधार्यम् । अट्रियतां विकरण इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादडागमः ! नित्या विकरणाः । कृतेऽप्यटि प्रामुवन्त्यकृतेपि प्रामुवन्ति । अडपि नित्यः । कृतेष्वपि विकरणेषु प्रामोत्यकृतेपपि प्रामोति । अनित्योट् । अन्यस्य कृतेषु विकरणेषु प्रामोत्यन्य- 'स्याकृतेषु शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति || एवं त_दमिह संप्र- धार्यम् । अट्रियतां लादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादडागम । नित्यो लादेशः । कृतेऽप्यटि पामोत्यकृतेऽपि प्रामोति । नित्यत्वाल्लादेशस्यात्मनेपद एवा- डागमो भविष्यति । नित्यत्वाल्लादेशस्यात्मनेपदे ऽडागम इति चेदटोऽपि नित्यनिमित्तत्वा- दात्मनेपदाभावः ।। ४ ।। नित्यत्वालादेशस्यात्मनेपद एवाडागम इति चेदेवमुच्यते । अडपि नित्यनि- मित्तः । कृते ऽपि लादेशे प्रामोत्यकृते ऽपि प्रामोति । अटो नित्यनिमित्तत्यादात्मने- पदस्याभावः । तस्मादुपसंख्यानम् ॥ ५ ॥ तस्मादुपसख्यानं कर्तव्यम् ॥ न कर्तव्यम् | अन्तरगतार्ह लादेशः । नैतद्विव- दामहे ऽन्तरङ्गो नान्तरङ्ग इति । अस्त्वय नित्ववान्तरङ्गश्च । अत्र खलु लादेशे कृते त्रीणि कार्याणि युगपत्यामुवन्ति विकरणा अडागमो नियम इति 1 तद्यदि सर्वतो नियमो लभ्येत कृत स्यात् । तत्तु न लभ्यम् । अथापि विकरणादडित्यड् लभ्येते- वमपि कृतं स्यात् । तत्तु न लभ्यम् । किं कारणम् । आगात्पूर्व विकरणा एपित- 20 व्यास्तरत. तरन्तीत्येवमर्यम् । अडाड्भ्यामप्यन्यदाग पूर्वमेषितव्यमुपादित्येव- मर्थम् । तत्र याटि कृते साटू स्य ऋच्छिभावः ॥ प्रामोति । ननु च औच्छिभाये कृते शम्दान्तरस्याकृत आडिति कृत्वा पुनराड् भविष्यति | पुनच्छिभावः पुनराडिति चक्रकमव्यवस्था प्रामोति || नेप दोषः । यत्तावदुच्यत्न आङ्गापूर्य विकरणा पषि- तव्यास्तरतः तरन्तीत्येवममिति । भवेत्सिद्द यत्र विकरणा मित्या आगमनित्य 25 तत्रागापूर्व विकरणाः स्युः । यत्र तु खलूभयं नित्य परवात्तवा नावद्भवति ।। यदप्युच्यते ऽडाड्भ्यामप्यन्यदाझं पूर्वमेपितव्यमुपादित्येवममिति । अस्त्वत्राट् । भाटि कृते सादस्य ऋउिभाय ऋच्छिभावे कृते शम्दान्तरस्याशन आदिति कृत्या t३.०८ १११०, १८ १६ १०,16 15 ३ ·पा० १.३.६२.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। २८७ पुनराद् भविष्यति । ननु चोक्तं पुनच्छिभावः पुनराडिति चक्र कमव्यवस्था प्रा- मोतीति । नैष दोपः । चक्रकविष्टतो व्यवस्था ॥ अथवा नेरिति नेपा पञ्चमी । का तर्हि । विशेषणपष्ठी । नेर्यो विशिः कश्च नेविशिः। विशेष्यः । व्यवहितश्चापि शक्यते विशेषयितुम् ।। अथवा निरपि पदं विशिरपि पदम् । पदविधिध सम- नाम् । व्यवहितेऽपि सामर्थ्य भवति || 5 15 पूर्ववत्सनः ।।१।३ । ६२ ।। किमिदं पूर्वग्रहणं सनपेक्षम् । प्रासिनो येभ्य आत्मने पदमुक्तं तेभ्यः सनन्ते- भ्योप भवतीति । आहोस्विद्योगापेक्षम् । मागेतस्माद्योगाद्येभ्य आत्मनेपदमुक्तं तेभ्यः सनन्तेभ्य आत्मनेपदं भवतीति । किं चातः । यदि सनपेक्षं निमित्तमवि- शेपितं भवति ! पूर्ववत्सनो न ज्ञायते किमन्ताद्भवितव्यमिति । अथ योगापेक्षमु- 10 त्तरत्र विधिर्न प्रकल्पेत । बुभुक्षते उपयुयुक्षत इति। || यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु सावत्सनपेक्षम् । ननु चोक्तं निमित्तमविशेपितं भवतीति । निमित्तं च विशेपिनम् । कथम् । सनमेवाब निमित्तत्वेनापेक्षिप्यामहे | पूर्ववत्सन आत्मनेपदं भवति । कुतः । सन इति || अथवा पुनरस्तु योगापेक्षम् । ननु चोक्तमुत्तरत्र विधिर्न प्रकल्पेतेति । विधिश्च प्रकुमः । कथम् । उत्तरत्रापि पूर्ववत्सन इत्येवानुवर्तिप्यते ।। किमर्य पुनरिदमुच्यते । पूर्ववत्सन इति शदिनियत्यर्थम् ॥ १॥ शदिनियत्यर्थो ऽयमारम्भः । शदिनियतिभ्यां सनन्ताभ्यामात्मनेपदं मा भूदिति ।। इतरथा हि ताभ्यां सनन्ताभ्यामात्मनेपदमतिपेधः }} २॥ इतरथा पनुच्यमाने स्मिञ्शदिनियतिभ्यां सनन्ताभ्यामात्मनेपदस्य प्रतिषेधो 20 वक्तव्यः स्यात् । शिशत्सति मुमूर्षति ।। कयं पुनः पूर्ववत्सन इत्यनेन शदिम्रियति. भ्यामात्मनेपदस्य प्रतिषेधः शक्यो विज्ञानुम् । यतिनिर्देशोऽयं कामचारच कतिनि. देशे वास्यशेषं समर्थयितुम् । तद्यथा | उशीनरयन्मनेषु ययाः ! सन्ति न सन्तीति | मानृयदस्याः कलाः । सन्ति न सन्तीनि । एवमिहापि पूर्ववद्भवति न भवतीति | न भवतीत्येवं यास्यशेष समर्थयिप्यामहे । यथा पूर्वयोर्योगयोः सनन्ताभ्यामात्म- 25 11... १३.८,५९ ·u ( २८८ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.३.२ नेपदं न भवत्येवमिहापि शदिनियतिभ्यां समन्ताभ्यामात्मनेपदं न भवतीति || यदि तर्हि शदिम्रियत्यर्थोऽयमारम्भो विधिन प्रकल्पते । आसिसिपते शिशयिपते | अथ विध्यर्थः शदिम्रियतिभ्यां सनन्ताभ्यामात्मनेपदं प्रामोति ॥ यथेच्छसि तथास्तु अस्तु तावत्प्रतिषेधार्थः । ननु चोक्त विपिन प्रकल्पत इति । विविध प्रकृतः । कथम् । 5 एतटेन जापयति सनन्तादात्मनेपदं भवतीति यदयं शदिनियतिभ्यां सनन्ताभ्यामा- त्मनेपदस्य प्रतिषेधं शास्ति ।। अथवा पुनरस्तु विध्यर्थः । ननु चोक्तं शदिनिय- तिभ्यां सनन्ताभ्यामात्मनेपद मामोतीति । नैप दोपः । प्रकृतं सनो नेत्यनुवर्तिप्यते । क्क प्रकृतम् । ज्ञाशुस्मृदृशा सनः [१.३.५७] | नानोः ५८] । सकर्मकात्सनो न | प्रत्याड्भ्यां श्रुवः [५९] सनो न | शदेः शितः [६०] सनो न | म्रियते डि- 10 डोध [६१] सनो नेति । इहेदानी पूर्ववत्सन इति सन इत्यनुवर्तते नेति निवृत्तम् । एवं च कृला सोऽप्यदोपो भाति यदुक्त निमित्तमविशेषित भवतीति ॥ नैव वा पुनरन शदिनियतिभ्यां सनन्ताभ्यामात्मनेपद प्रामोति | कि कारणम् । शवः शित इत्युच्यते न च शदिरेवात्मनेपदस्य निमित्तम् । कि तर्हि । शिदपि निमित्तम् । अथापि शदिरेव शिल्परस्तु निमित्तम् । न चाय सन्परः शिल्परो भवति । यत्र 15 तर्हि शिनाधीयते म्रियते डिडोथेति । अत्रापि न नियतिरेवात्मनेपदस्य निमित्तम्। किं तर्हि । लुड्डिडायपि निमित्तम् । अथापि नियतिरेव लुडिउपरस्तु निमित्तम् । न चार्य सन्परः तुङ्लिङपरो भवति । किं पुनः पूर्वस्य यदात्मनेपददर्शनं तत्सनन्तस्याप्यतिदिश्यते । एव भवितुमर्हति । पूर्वस्यात्मनेपददर्शनात्सनन्तादात्मनेपदभाव इति चेद्गुपादिप्वप्रसिद्धिः॥३॥ 20. स्यात्मनेपददर्शनात्सनन्तादात्मनेपद भवतीति नेद्पादिप्यासिद्धिः । गुपाठी- नां न प्रामाति । जुगुप्सते मीमासत इति । न खेतेभ्यः माक्सन आत्मनेपदं नापि परस्मैपद पश्यामः॥ सिह तु पूर्वस्य लिङ्गातिदेशात् ।। ४ ॥ सिदमेतत् । कयम् । पूर्वस्य यदात्मनेपदलिझं तत्सनन्तस्याप्यतिदिश्यते ॥ फनादिपु तु लिपातपेध. ॥ ५॥ रजादिषु नु निसय प्रतिषेधो यत्ताय्यः । अनुचिकीपनि परानिीतीनि ॥ म्नु नाम प्रामगो येभ्य भारगोपद-इट नेभ्य सनन्नेभ्योप भयमानि | गा ·पा० १.३.६३.] ॥ व्याकरणमहाभाप्पम् ।। २८९ चोक्तं पूर्वस्यात्मनेपददर्शनात्सनन्तादात्मनेपदभाव इति चेद्पादिप्वप्रसिद्धिरिति । नेप दोपः । अनुबन्धकरणसामर्थ्यागविष्यति ।। अथवावयवे कृतं लिङ्गं समुदा- यस्य विशेपकं भवति । तद्यथा | गोः सक्यनि कर्णे वा कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवति । यद्यययवे कृतं तिनं समुदायस्य विशेषकं भवति जुगुप्सयति मीमांसयतीत्यत्रापि मानोति । नैष दोपः | अवयवे कृतं लिङ्गं कस्य समुदायस्य । विशेषकं भवति । यं समुदाय यो ऽवयवो न व्यभिचरति | सनं च न व्यभिचरति णिचं पुनर्व्यभिचरति । तद्यथा । गोः सक्थनि कर्णे वा कृतं लिङ्गं गोरेव विशेषक भवति न गोमण्डलस्य ॥ प्रत्ययग्रहणं णियगर्थम् ॥ ६॥ प्रत्ययस्य महणं कर्तव्यम् । पूर्ववत्सत्ययादिति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् 1 10 णियगर्थम् । णियगन्तादपि यया स्यादिति । आकुस्मयते विकुस्मयते । हणीयते महीयत इति || मत्र को दोषः । तन हेतुमण्णिचः प्रतिषेधः ॥ ७ ॥ तत्र हेतुमणिचः प्रतिषेधो वक्तयः । आसयति शाययतीति । सूत्रं च भियते ।। यथान्यासमेवास्तु । कथमाकुस्मयते विकुस्मयते हणीयते महीयत इति । अनुव-15 न्धकरणसामानविष्यति ।। अथवावयवे कृत लिलं समुदायस्य विशेषकं भवति । तद्यथा | गोः सक्थनि कर्णे या कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेपकं भवति ।। यद्यव- यवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेपकं भवति हणीययति महीययति अत्रापि प्रामो- ति । अवयवे कृत लिङ्गं कस्य समुदायस्य विशेषकं भवति । य समुदायं यो जयवो न व्यभिचरति । यकं च न व्यभिचरति णित्रं तु व्यभिचरति । तयया। गाः सक्थनि कर्णे या कृतं लिङ्गं गोरेव विशेषकं भवति न गोमण्डलस्य ।। 20 आम्प्रत्ययवत्कृषो ऽनुप्रयोगस्य ॥ १।३।६३ ॥ कृज्यहणं किमर्थम् । इह मा भूत् । ईहामास ईहामासतुः ईहामासुः । कथं पात्रास्तेरनुप्रयोगो भवनि | प्रत्याहारमहणं तत्र विज्ञायते । कयं पुनञ्जयने तत्र प्रत्याहारमहणमिति । इह कृत्यहणान् । इह कस्मात्मत्याहारंपरणं न भवनि | 37r

·No text on this page.

·पा० १.३६४.६७ !! व्याकरणमहामाप्यम् ।। २९१ इतरथा हि सर्वपमङ्गः ॥२॥ इतरथा हि सर्वत्र प्रसङ्गः स्यात् । इहापि प्रसज्येत | भारोहन्ति हस्तिन ह- स्तिपकाः । आरोहयमाणो हस्ती स्थलमारोहयति मनुष्यान् || तत्तर्हि वक्तव्यम् । म वक्तव्यम् । कस्मान भवति आरोहन्ति हस्तिन हस्तिपकाः आरोहयमाणो हस्ती स्थलमारोहयति मनुप्यानिति । एष वक्ष्यामि । गेरात्मनेपदं भवति । ततो। ज्यौ यत्कर्म णौ चेत् । अण्यन्ते यत्कर्म णौ चेण्यो यदि तदेव कर्म भवति । ततः स कर्ता | कर्ता चेत्स भवति णाविति ॥ यद्येन कर्मकर्ताय भवति तत्र कर्मकर्तृ- लासिद्धम् । कर्मकर्तृत्वासिझमिति चेकिणोनिवृत्यर्थं वचनम् ॥ ३॥ कर्मकर्तृत्वात्सिद्धमिति चेद्यकिणोनिवृत्त्यर्थमिदं वक्तव्यम् । कर्मापदिष्टौ यक्ति- 10 यो मा भूतामिति ॥ न वा यक्किणोः प्रतिषेधात् ।। ४ ।। न चैप दोषः । कि कारणम् । यकिणोः प्रतिषेधात् । प्रतिषिध्येते अब य- शिणो । यकिणोः प्रतिषेधे हेनुमणिभित्रूआमुपसख्यानमिति ।। यस्तहि न हेतु- मणिच्तदर्थमिद वक्तव्यम् । तस्य कर्मापदिष्टो यकिणौमा भूतामिति | उत्पुच्छ- 15 यते पुच्छ स्वयमेर । उदपुपुन्छन पुत्र स्वयमेव । अत्रापि यथा भारद्वाजीयाः पउन्ति तथा भवितव्य प्रतिषेधेन । यकिणोः प्रतिपेथे मिश्रन्थिमन्थिबूबात्मनेपदा- कर्मकाणामुपसख्यानमिति ॥ स चावश्य प्रतिषेध आश्रयितन्यः । इतरथा हि यत्र नियमस्ततो ऽन्यत्र प्रतियेधः ॥५॥ अनुच्यमाने घेतस्मिन्यन नियमस्ततो ऽन्यन तेन यकिलो प्रतिपेपो वक्तव्या 20 स्यात् । गणयति गण गोपालका | गणयति गणः स्वयमेव ।। आत्मनेपदस्य च ॥ ६ ॥ आमनेपदस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः । गणयति गण. स्वयमे ॥ आत्मनेपदप्रतिषेधार्य तु॥ ७]] आत्मनेपदप्रतिषेधार्थमिद वक्तव्यम् । गणयति गण• अयमेव || एप्यन एवा- 23 धात्मनेपदम् । किमिप्यत एवाहोस्वित्मामोत्यपि । इप्यते च पामोनि न ! कयम् ।

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। - [म०.१.३.२. अणाविति कस्येदं गेम्रहणम् । यस्माण्णेः प्राकम कर्ता वा विद्यते न चैतस्माण्णेः प्राकर्म कर्ता वा विद्यते ॥ इदं तर्हि प्रयोजनमनाध्यान इति वक्ष्यामीति । इह मा भूत् । स्मरति वनगुल्मस्य कोकिलः । स्मरयत्येनं वनगुल्मः स्वयमेवेति ॥ एत- दपि नास्ति प्रयोजनम् । कर्मापदिष्टा विधयः कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणां वा 5 भवन्ति कर्तृस्थभावकवायम् । एवं तर्हि सिद्धे सति यदनाध्यान इति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येवंजातीयकानामात्मनेपदमिति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयो- जनम् । पश्यन्ति भृत्या राजानम् । दर्शयते भृत्यानाजा । दर्शयते भृत्यै राजा । अत्रात्मनेपदं सिद्धं भवति ।। आत्मनः कर्मले प्रतिषेधः ॥ ८॥ आत्मनः कर्मत्वे प्रतिषेधो वक्तव्यः । हन्त्यात्मानम् । घातयत्यात्मेति ॥ स तर्हि वकव्यः । न वा ण्यन्ते ऽन्यस्य कर्तृत्वात् ॥ ९॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् । ण्यन्ते ऽन्यस्य कर्तृत्वात् । अन्यदवाण्यन्ते कर्मान्यो ण्यन्तस्य कर्ता । कथम् । हावात्मानावन्तरात्मा शरीरात्मा च । अन्त- 15 रात्मा तत्कर्म करोति येन शरीरात्मा सुखदुःखे अनुभवति । शरीरात्मा तत्कर्ग करोति येनान्तरात्मा सुखदुःखे अनुभवतीति ।। 10 . स्वरितजितः कत्रभिप्राये क्रियाफले ॥१।३ । ७२ ॥ स्वरितमित इति किमर्थम् । याति याति प्राति साप्ति | स्वरितबित इति शस्यमकर्तुम् । कस्मान भवति याति वाति द्राति प्सानीति | कर्मभिप्राये क्रिया- 20 फल इत्युच्यते सर्वेषां च कर्बभिप्रायं क्रियाफलमस्ति | न एवं विज्ञास्यामः ! येषां कभिमायमकत्रभिप्रायं न क्रियाफतमस्ति तेभ्य आत्मनेपदं भवतीति । न मैनेयां कर्वमिनायमभिप्रायं न क्रियाफतमस्ति । तथागानीयकाः पल्याचार्यण स्वरि- नधितः पठिता य उभयवन्तो येषां काभिमायं चाकरभिप्रायन कियाफलमस्ति ।। अयाभित्रमाणं किगर्यम् । स्यरितभितः कीये क्रियाफल नीयत्युच्यगाने यमेय 23 संपनि क्रियाफलं गयेन म्याम् । नञ् ननीने | पृञ् गुनीने । इन स्यान् । पण गनगे । म यपो | गणितमगे नः शिमगाणे नदीयो भनि । मिग- ·पा० १.३.७२-७८.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम्। २९३ भिमुख्य वर्तते म आदिकर्मणि | तेन य चाभिप्रेति य घाभिप्रेष्यति य चाभिमागात्तत्र सर्वत्राभिमुख्यमाने सिद्ध भवति ।। कर्मभिपाये क्रियाफल इति किमर्थम् । पचन्ति भक्तकारा । कुर्वन्ति कर्मकराः । यजन्ति याजकाः । कर्बभिप्राये क्रियाफल इत्यु- च्यमाने ऽप्यत्र प्रामोति । अत्रापि हि क्रियाफल कर्तारमभिप्रेति | याजका यजन्ति गा लप्स्यामह इति | कर्मकरा. कुर्वन्ति पादिकमहर्तप्पयामह इति | एव तर्हि कर्ब- 3 भिप्राये क्रियाफल इत्युच्यते सर्वत्र च कर्तार क्रियाफलमभिप्रेति तत्र प्रकर्षगतिवि- ज्ञास्यते | साधीयो यत्र कर्तार कियाफलमभिमैति । न चान्तरेण यजि यजिफल वपि या वपिफल लभन्ते । याजकाः पुनरन्तरेणापि यणि गा लभन्ते भृतकाथ पादिकमिति ॥ 10 15 शेपास्कर्तरि परस्मैपदम् ॥ १।३ । ७८ ॥ शेपवचनं पञ्चम्या चेदर्थे प्रतिपेध ॥१॥ शेषवचनं पञ्चम्या चेदर्थे प्रतिषेधो वक्तव्य | भिद्यते कुशूल• स्वयमेव ! छिद्यते रज्जु स्वयमेवेति ॥ एव ताई शेष इति वक्ष्यामि । सप्तम्या चेत्मकृने ॥ २ ॥ सप्तम्या चेमकृतेः प्रतिषेधो वक्तव्यः । आस्ते शेते च्यवन्ते प्लवन्ते ।। सिद्धं भयनिर्देशात् ॥ ३॥ सिममेगत् । कथन् । उभयनिर्देशः कर्तव्यः । शेपाछेप इति धसभ्यम् ।। कर्तृग्रहणमिदानी किमयं स्यात् । कर्तृग्रहणमनुपराद्यर्थम् ।।४।। अनुपरायर्थमनत्स्यात् । इर मा भूत् । अनुक्रियते स्वयमेव । पराक्रियते 20 स्वयमेवेति ॥ सिध्यनि । सूत्र तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु | मनु यो क शेप- वचन पञ्चम्या नेदर्य प्रतिषेध इति ! नेप दोष । करि कर्गव्यतिहारे [१३ १४] इत्या कर्तृमहण पत्यारयायते नलकृतमिहानुतिप्यते | शेषात्कर्तरि कर्तरीति । किमिद करि कर्तरीति । कतर यः कर्ता नत्र यया स्यात् । फर्ता नान्यच य का तत्र मा भूदिति ।। r

·No text on this page.

·पा० १.३ ७९९३.] !! व्याकरणमहाभाप्यम् ।। २९५ स्यात् । तयमानं प्रयोजयति चेतयतीति || यदि तनापीप्यते अणिग्रहणमिदानीं किमर्थं स्यात् । अकर्मकग्रहणमण्यन्तविशेषणं यथा विज्ञायेत | अथाक्रियमाणे अणिग्रहणे कस्याकर्मकमहण विशेषणं स्यात् । रिति वर्तते ण्यन्तविशेषणम् । तत्र को दोषः । इहैव स्यात् । चेतयमानं प्रयोजयति चेतयतीति । इह न स्यात् । भासयति शाययतीति || -- 7 सिद्धं त्वतस्मिण्णाविति वचनात् ॥ २ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । अतस्मिण्णौ यो ऽकर्मकस्तत्रेति वक्तव्यम् || सिध्यति । सून तार्ह भिद्यते | ययान्यासमेवास्तु | ननु चोक्तमणावकर्मकादिति चुरादिणिची श्यन्तात्परस्मेपदवचन मिति । नैष दोषः । अगाविति कस्येदं गेहणम् । यस्माण्णेः प्राकम कर्ता वा विद्यते न चैतस्माण्णे: प्राकम कर्ता वा विद्यते ।। 10 न पादम्याङ्यमाङयसपरिमुहरुचिनृतिवदवसः ॥१।३।८९॥ पादिषु धेट उपसंख्यानम् ।। १ ।। पादियु धेट उपसख्यानं कर्तव्यम् । धापयेते शिशुमेक समीची ॥ - लुटि च कृपः॥२ । ३ । ९३ ॥ किमर्थश्वकारः । स्यसनोरित्येतदनुकृप्यते । यदि ताई नान्तरेण चकारमनु- 15 वृत्तिर्भवति युझ्यो तुडि [१.३.९१] इत्यत्रापि चकारः कर्तव्यो विभापत्यनुकर्ष- णार्थ: । अयेदानीमन्तरेणापि चकारमत्रानुवृत्तिर्भवतीहापि मार्थवकारेण || एवं सर्वे चकाराः प्रत्याख्यायन्ते ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जतिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् ।। पादच समामः ॥ 20 ·• आ कडारादेका संज्ञा ॥१।४।२ ।। किमर्थमिदमुच्यते । अन्यत्र संज्ञासमावेशानियमार्य वचनम् ॥ १ ॥ अन्यत्र सज्ञासमावेशो भवति । नान्यत्र | लोके व्याकरणे च | लोके तावत् । 5 इन्द्रः शक्रः पुरुहूनः पुरदरः । कन्दुः कोष्टः कुशूल इति । एकस्य द्रव्यस्य वयः संज्ञा भवन्ति । व्याकरणेऽपि कर्तव्यम् हर्तव्यमित्यत्र प्रत्ययकृत्कृत्यसंज्ञानां समा- वेशो भवति । पाञ्चालः वैदेहः वैदर्भ इत्यत्र प्रत्ययतद्धिततद्राजसंज्ञानां समावेशो भवति । अन्यत्र संज्ञासमावेशादेतस्मात्कारणादा कडारादपि संज्ञानां समावेशः प्रामोनि । इप्यते चैकैव संज्ञा स्यादिति तथान्तरेण यज न सिध्यतीति नियमार्थ 10 वचनम् । एवमर्थमिदमुच्यते || अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं नहींति | कथं त्येतत्सूत्रं पठितव्यम् । किमा कडारादेका संज्ञेति । आहोस्सिलाकडारा- स्पर कार्यमिति | कुनः पुनरयं संदेहः । उभयया त्याचार्येण शिप्याः सूनं प्रतिपा- दिताः । केचिदा कडारादेका समेति । केचित्माकडारात्परं कार्यमिति । कथात्र विशेषः। तकसंज्ञाधिकारे तवचनम् ॥ २॥ तकसंशाधिकारे तहतव्यम् । किम् । एका संज्ञा भवतीति ।। गनु न यस्यापि परकार्यत्य तेनापि परमाणं कर्तव्यम् । परार्य मम भविष्यति । विप्रतिषेधे चेति । ममापि नर्यक्रमहर्ण परार्थ भविष्यति । सरूपाणामेकशेप एकयिभनो [१.२.६४] इति । संशाधिकारथायम् | तर किमन्यमय विज्ञानुमन्यदतः संज्ञायाः | नर- 20 तापहाच्यम् | आ कटारादेका । किम् । एका संशा भवतीति ।। अनसशया भपदसंशयारसमागः ॥ ३॥ अगसशया भपदसगयोः समारोशो न प्रामोति | सार्पियः वाहिका यागुष्कः भानुप्क. बाभ्रव्यः माग्टम्य इति | अनयकाशे भपदसशे भहसंशां पाया- १.१.१.१ (1) .. ५१, ८१.......

·२९७ पा०१.४.१.11 ॥ व्याकरणमहाभाप्पम् ॥ ताम् । परवचने हि नियमानुपपत्तेरुभयसंज्ञाभायः ॥ यस्य पुनः परंकार्यत्वं निय- मानुपपत्तेस्तस्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्व तस्य भपदसंज्ञे पराग- संज्ञा । कथम् । एवं स वक्ष्यति । यस्मात्सत्ययविधिस्तदादि सुप्निडन्तं पदम् । न: क्ये | सिति च । स्वादिप्वसर्वनामस्थाने । यचि भम् | तस्यान्ते प्रत्यये डमिति । नत्रारम्भसामर्थ्याच्च भपदसंज्ञे परंकार्यत्वाचाङ्गसंज्ञा भविष्यति ।। ननु च यस्याप्ये- 5 कसंशाधिकारस्तस्याप्यङ्गसंज्ञापूर्विके भपदसजे | कथम् | अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका संज्ञेति वचनानास्ति योगपद्येन संभवः ॥ कर्मधारयत्वे तत्पुरुपग्रहणम् ॥ ४ ॥ कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणं कर्तव्यम् । तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधा- रयः [१.२.४२] इति । एकसंशाधिकार इति चोदितम् । अक्रियमाणे बनवकाशा 10 कर्मधारयसंज्ञा तत्पुरुषसंज्ञा वाधेत | परवचने हि नियमानुपपत्तेरुभयसंशाभावः ।। यस्य पुनः परंफार्यत्वं नियमानुपपत्तेस्तस्योभयोः संशयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य कर्मधारयसंज्ञा परा तसुरुषसंज्ञा । कथम् | एव स वक्ष्यति । पूर्वकालैकसर्व- जरत्पुराणनरकवलाः समानाधिकरणेन कर्मधारय इति । एवं सर्व कर्मधारयप्रकर- णमनुक्रम्य तस्यान्ते श्रिवादिस्तत्पुरुप इति । तत्रारम्भसामर्थ्याच्च कर्मधारयसंज्ञा 15 परंकार्यत्वाच तत्पुरुषसज्ञा भविष्यति ॥ ननु च यस्याप्येकसंज्ञाधिकारस्तस्यापि तत्पुरुषसंज्ञापूर्षिका कर्मधारयसंज्ञा । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रस- ज्येत । एका सज्ञेति वचनानास्ति योगपद्येन संभवः ।। तत्पुरुपत्वे द्विगुचग्रहणम् ॥ ५॥ तत्पुरुषले द्विगुचपरुण कर्तव्यम् । लत्पुरुषः (२.१.२२] दिगुध [२३] इनि. 03 चकारः कर्तव्यः | अक्रियमाणे हि चकारे ऽनवकाशा द्विगुसज्ञा तत्पुरुषसंज्ञा वाता: परवचने हि नियमानुपपत्तेरुभयसंज्ञाभावः ॥ यस्य पुनः परंफार्यत्व नियमानुपप- त्तेस्तस्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्या तस्य द्विगुसंज्ञा परा तसुरु- पसंना । कथम् । एवं स वक्ष्यति । तद्धितात्तिरपदसमाहारे च [२.१.५१] सं- ख्यापूर्वो द्विगुः [२२] इति । एवं सर्व हिगुप्रकरणमनुक्रम्य तस्यान्ते भितादिस्तत्पु- 25 रूप इति । तत्रारम्भसामर्थ्याच द्विगुसंज्ञा परंकार्यत्वाच तत्पुरुषसंज्ञा भवि- प्याति ।। ननु च यस्याप्येकसंशाधिकारस्तस्यापि तत्पुरुषसंज्ञापूर्तिका द्विगुसंशा । 1. ९.२५. 398 ·२९८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.१.४.२ कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका संज्ञेति वचनानास्ति योगपद्येन संभवः॥ गतिदिवःकर्महेतुमत्सु चग्रहणम् ॥ ६ ॥ गतिदिवःकर्महेतुमत्सु चग्रहणं कर्तव्यम् ।। उपसर्गाः क्रियायोगे [१.४.५९] 5 गतिथ [६०] इति चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे नवकाशोपसर्गसज्ञा गनिसज्ञां वाधेत | परवचने हि नियमानुपपत्तेरुभयसंज्ञाभावः ॥ यस्य पुनः परं- कार्यत्यं नियमानुपपत्तेस्तस्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्योपसर्ग- संज्ञा परा गतिसंज्ञा | नत्रारम्भसामर्थ्याचोपसर्गसजा पर कार्यत्वाच गतिसंज्ञा भवि- प्यति ॥ ननु च यस्याप्येकसंज्ञाधिकारस्तस्याप्युपसर्गसज्ञापूर्विका गतिसंज्ञा । 10 कथम् | अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका सज्ञति वचनानास्ति योग- पद्येन संभवः ॥ गतिसंज्ञाप्यनवकाशा सा वचनाद्भविष्यति | सावकाशा गतिसंज्ञा । को ऽवकाशः । ऊर्यादीन्यवकाशः । प्रादीनां या गतिसंज्ञा सानवकाशा | गति ॥ दिवः कर्म । साधकतम करणम् [१.४.४२] दियः कर्म च [४३] इति चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे ऽनवकाशा कर्मसज्ञा करणसज्ञां वाधेत । पर- 15 वचने हि नियमानुपपत्तेरुभयसंज्ञाभावः ॥ यस्य पुनः परकार्यत्व नियमानुपपत्ते- स्तस्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा तस्य कर्मसज्ञा परा करणसज्ञा । कथम् । एवं स वक्ष्यति । दिवः साधकतम कर्म । ततः करणम् | करणसंशं च भवति साधकतमम् । दिव इति निवृत्तम् । तनारम्भसामर्थ्याच कर्मसज्ञा परका- यत्वाच करणमज्ञा भविष्यति ॥ ननु च यस्याप्येकसज्ञाधिकारस्तस्यापि करणस- 20 ज्ञापूर्यिका कर्मसंज्ञा । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका संशति घचनानास्ति योगपश्येन संभवः । दिवः कर्म । हेतुमत् । स्वतन्त्रः कर्ता [१,४.५४] तत्मयोजको हेतुध [५५] इति चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारे ऽनवकाशा हेतुसंज्ञा कर्तृसज्ञा वाधेत | परवचने हि नियमानुपपत्तेरुभयसज्ञाभावः ।। यस्य पुनः पर कार्यत्वं नियमानुपपत्तेस्तस्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वा नस्य हेतुसंज्ञा परा कर्तृसज्ञाः । कथम् । एव स वक्ष्यति ! स्वतन्त्रः प्रयोजको हेतुरिति । ततः कर्ता । कर्तृसंज्ञश्च भवति स्वतन्त्र । प्रयोजक इति निवृत्तम् । 25 बारम्भसामर्थ्याच हेतुसशा परकार्यत्वाच कर्तृसंज्ञा भावप्यति ॥ ननु च यस्या- ·10 पा०१.५.१.] ॥ व्याकरणमहाभाप्पम् ।।. २९२ प्येकसंज्ञाधिकारस्तस्यापि कर्तृसंज्ञापूर्विका हेतुसंशा । कथम् | अनुवृत्तिः क्रियते। पर्यायः प्रसज्येत । एका संज्ञेति वचनानास्ति योगपन संभवः ।। गुरुलघुसंज्ञे नदीघिसंज्ञे।॥ ७॥ गुरुलघुसंज्ञे नदीघिसंज्ञे वायेयाताम् । गार्गीवन्धुः वात्सीवन्धुः । चैत्रम् विविनय्य | परवचने हि नियमानुपपत्तेरुभयसैज्ञाभावः ॥ यस्य पुनः परंकार्यत्वं । नियमानुपपत्तेस्तस्योभयोः संज्ञयोर्भावः सिद्धः । कथम् । पूर्वं तस्य नदीषिसंज्ञे परे गुरुलघुसंज्ञे । तत्रारम्भसामर्थ्याच नदीघिसंज्ञे परंकार्यत्वाच्च गुरुल घुसंज्ञे भविष्यतः ।। ननु च प्येकसंज्ञाधिकारस्तस्यापि नदीघिसंशापूर्विके गुरुलघुसंज्ञे । कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते । पर्यायः प्रसज्येत । एका संज्ञेति बचनावास्ति योगपोन संभवः ॥ परस्मैपदसंज्ञां पुरुपसंज्ञा ॥८॥ परस्मैपदसंज्ञा पुरुषसंज्ञा धाधेना परवचने हि नियमानुपपत्तेरभयसंज्ञाभावः ।। यस्य पुनः परंकार्यत्वं नियमानुपपत्तेस्तस्योभयोः संज्ञयोर्भायः सिद्धः । कयम् । पूर्वा तस्य पुरुषसंशा परा परस्मैपदसंज्ञा । कथम् । एवं स वक्ष्यति | तिडखीगि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमा इति । एवं सर्व पुरुषनियममनुक्रम्य तस्यान्ते लः परस्मै- 15 पदमिति । तत्रारम्भसामर्थ्याच पुरुषसंशा परंकार्यत्वाच परस्मैपदसंज्ञा भविष्यति । . ननु च यस्याप्येकसंशाधिकारस्तस्यापि परस्मैपदसंज्ञापूर्विका पुरुषसंज्ञा | कथम् । अनुवृत्तिः क्रियते | पर्यायः प्रसज्येत । एका संशेति वचनान्नास्ति योगपद्येन संभवः।। परस्मैपदसंज्ञाप्यनवकाशा सा वचनाद्भविष्यति । सावकाशा परस्मैपदसंत्रा । को ऽव- काराः । शतृक अवकादशः ॥ परवचने सिति पदं भम् ।।९॥ परवचने सिति पदं भसंज्ञमपि पामोतिन | अयं ते योनिवियः । मनां विन्दाम कस्त्रियाम् । आरम्भसामर्थ्याच पदसंज्ञा परंकार्यवाघ भसंजा पामोनि। गतिबुद्धयादीनां ण्यन्तानां कर्म कर्तृमंज्ञम् ॥ १० ॥ गनिबुद्ध्यादीनां प्यन्तानां कर्म कर्तृसंज्ञमपि प्राप्नोति | आरम्भसामर्थ्याम 2; १४.५६. tti 104:५१०६ (६४ १५४). 20 ६२.१०१,८.२.८६ १ ९९,१०१.

·। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.४.१. कर्मसंज्ञा परंकार्यत्वाच कर्तृसंज्ञा पामोति ॥ नेपः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति न कर्मसंज्ञायां कर्तृसंज्ञा भवतीति यदयं हनोरन्यतरस्याम् [१.४.५३] इत्यन्यतर- स्यांग्रहणं करोति ॥ शेपवचनं च घिसंज्ञानिवृत्त्यर्थम् ॥ ११ ॥ शेपमहणं च कर्तव्यम् । शेपो प्यसखि [१.४.७] इति | किं प्रयोजनम् । घिसंशानिवृत्त्यर्थम् । नदीसंज्ञायां घिसंज्ञा मा भूदिति । शकटयै पद्धत्यै बुद्ध्यै धेन्वै । इतरथा हि परकार्यत्वाच घिसंज्ञारम्भसामर्थ्याच डिति हस्वच [१.४.६] इति नदीसंज्ञा ॥ न वासंभवात् ॥ १२॥ न वा कर्तव्यम् । नदीसंज्ञायां घिसंज्ञा कस्मान भवति । असंभवात् । को 5 10 ऽसावसभवः । . 15 हूस्वलक्षणा हि नदीसंज्ञा घिसंज्ञायां च गुणः ॥ १३ ।। हस्वलक्षणा हि नदीसंज्ञा घिसंज्ञायां च गुणेन भवितव्यम् । तत्र वचनप्रामाण्यानदीसंज्ञायां घिसंज्ञाभावः ।। १४ ।। तत्र वचनप्रामाण्यानदीसंज्ञायां घिसंज्ञा न भविष्यति । किं कारणम् । आश्र- याभावात् । आश्रयाभावानदीसज्ञायां घिसंज्ञानिवृत्तिरिति चेद्यणादेशाभावः ॥ १५ ॥ भायाभावानदीसंज्ञायां घिसंजानिवृत्तिरिति चेदेवमुच्यते । यणादेशो ऽपि न प्रामोति । नैष दोपः। नद्याश्रयत्वाद्यणादेशस्य इस्वस्य नदीसंज्ञाभावः ॥१६॥ नद्याश्रयो यणादेशः । यदा नदीसंजया घिसंज्ञा वाधिता तत उत्तरकालं यणा- देशेन भवितव्यम् । नद्याश्रयत्याद्यणादेशस्य हस्तस्य नदीसंज्ञा भविष्यति ।। बहुव्रीह्यर्थ तु ॥ १७॥ यदुबीस्पिनिषेधार्थ तु शेपमहण कर्तव्यम् । शेषो बहुव्रीहिः [२.२.२३] इति ।। 25 कि प्रयोजनम् । • ७३ ११२ (१) 20 ·. 5 ** पा० १.४.१ ] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ 215AJ ३०१ प्रयोजनमव्ययीभावोपमानदिगुकृल्लोपेषु ॥ १८ ॥ अव्ययीभारे | उन्मत्तगद्गम् लोहितगङ्गम् । उपमाने | शस्त्रीश्यामा कुमुद- श्येनी । द्विगु । पञ्चगवम् दशगवम् । कल्लोपे । निष्कौशाम्बिः निर्वा राणसिः || तत्र शेपवचनाहोपः सख्यासमानाधिकरणनन्समासेषु बहुव्रीहि- प्रतिषेधः ।। १९ ।। तत्र शेपरचनाहोपो भवति | सख्यासमानाधिकरणनञ्समासेषु बटुनोहेः प्रतिषेधः प्रामोति । संख्या । हीरावतीको टेशः । नीरावतीको देशः । समानाधिकरण | वीरपुरुषको ग्रामः । नन्समासे | अब्राह्मणको देशः । अपलको देश 11 ॥ कृल्लोपे च शेषवचनात्मादिभिर्न बहुव्रीहिः ॥ २८ ।। कृसोपे च शेषवचनात्मादिभिर्वहुनीहिर्न पामोति । प्रपतितपर्णः प्रपर्णकः । प्रप- 10 तितपलाशः प्रपलाशक इति || अयैकसज्ञाधिकारे कथ सिध्यति । एकसज्ञा- धिकारे विप्रतिषेधाद्वहु नीहिः 1 एकसज्ञाधिकारे विप्रतिषेधाद्वहुव्रीहिभविष्यति । एकसंज्ञाधिकारे विधातेधाटूहुव्रीहरित चेत् क्तार्थे प्रतिपेच ॥ २१ ॥ एकसमाधिकारे विप्रतिषेधादहुनौहिरिति चेत् क्तार्थे प्रतिषेधो वक्तव्यः । निप्को- शाम्बि निर्वाराणसि ॥ तत्पुरुषोत्र वाधको भविष्यति । तत्पुरुप इति चेदन्यत्र कार्यात्मतिपेधः ।। २२ ।। तत्पुरुष इति चेदन्यत्र क्तार्थायतिवेधो वक्तव्यः । प्रपतितपर्गः प्रपर्णकः । मपतितपलाशः प्रपलाशक इति ॥ सिद्धं तु प्रादीनां तार्थे तत्पुरुपवचनात् ॥ २३ ॥ सिद्धमेतत् । कयम् । प्रादीना कार्थे तत्पुरुषो भवतीति यक्तव्यम् ।। कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि । प्रयोजन हस्त्रसज्ञां दीयुतौ ॥ २४ ॥ हस्ससशां दीर्घनुनसशे पाते || 15 20 २११८, (४ १५१) "(११२०) ** (११.५८) + (२९) (२२१८) PISA ·॥ व्याकरणमहामाप्यम्।। म० १.४.१. तिलार्वधातुकं लिब्लिटोरार्धधातुकम् ॥ २५ ॥ विडः सार्वधातुकसंज्ञां लिडिटोरार्धधातुकसंज्ञा वाधते ॥ अपत्यं वृद्धं युवा ॥ २६ ॥ अपत्यं वृद्धं युवसंज्ञा वाधते ॥ धिं नदी॥२७॥ । घिसंज्ञां नदीसंज्ञा वाधते ॥ लघु गुरु ॥ २८ ॥ लघुसंज्ञा गुरुसंज्ञा वाधते ॥ पदं भम् ॥ २९॥ पदसंज्ञां भसंज्ञा वाधते ॥ 10 । अपादानमुत्तराणि धनुपा विध्यति कंसपाध्यां भुते गां दोग्धि धनुर्विध्यतीति ॥ ३० ॥ अपादानसंज्ञामुत्तराणि कारकाणि घाधन्ते । क | धनुपा विध्यति । कंसपात्र्यां भुते। गां दोग्धि । धनुर्विध्यति || धनुषा विध्यतीत्यपाययुक्तत्वाच ध्रुवमपाये 15 ऽपादानम् [१.४.२४] इत्यपादानसंज्ञा पामोति साधकतम करणम् [४२] इति च करणसंज्ञा । करणसंज्ञा परा सा भवति || कंसपात्र्यां मुड इत्यत्रापाययुक्तल्ला- घ ध्रुवमपायेऽपादानमित्यपादानसंज्ञा मामोत्याधारोधिकरणम् [४५] इति चाधि- करणसंज्ञा | अधिकरणसंज्ञा परा सा भवति ।। गां दोग्धीत्यत्रापाययुक्तत्वाचापा- दानसंज्ञा प्रामोति कर्तुरीप्सिततमं कर्म [४९] इति च कर्मसंज्ञा | कर्मसंज्ञा परा 20 सा भवति ।। धनुर्विध्यतीत्यत्रापाययुक्तत्वाचापादानसंज्ञा प्रामोति स्वतन्त्रः की [२४] इति च कर्तृसंज्ञा । कर्तृसंज्ञा परा सा मयति ।। झुधबुहोरुपसृष्टयोः कर्म संप्रदानम् ।। ३१ ॥ मुभमोरुपसृटयोः कर्मसंजा संनदानसंज्ञा याधते ॥ ३.४.११,११५,१६ ·पा०१.४.१.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३०३ करणं पराणि साध्वसिदिछनत्ति ॥ ३२॥ करणसंज्ञां पराणि कारकाणि वाधन्ते | क | धनुर्विध्यति । असिग्नित्तीति ।। अधिकरणं कर्म गेहं प्रविशति ॥ ३३ ॥ अधिकरणसंज्ञां कर्मसंज्ञा वाधते ।क। गेहं प्रविशतीति ।। 10 अधिकरणं कर्ता स्थाली पवति ॥ ३४ ॥ अधिकरणसंज्ञां कर्तृसंज्ञा वाधते । क्व । स्थाली पचतीति ।। अध्युपसृष्टं कर्म ॥ ३५॥ अध्युपसृष्टं कर्माधिकरणसंज्ञां वाधते ॥ गत्युपसर्गसंज्ञे कर्ममवचनीयसंज्ञा ॥ ३६ ।। गत्युपसर्गसंजे कर्मप्रवचनीयसंज्ञा वाधते । ॥ परस्मैपदमात्मनेपदम् ॥ ३७॥ परस्मैपदसंज्ञामात्मनेपदसंज्ञा बाधते** ।। समाससंज्ञाश्च ॥ ३८॥ समाससंज्ञाच या याः परा अनवकाशाच तास्ताः पूर्वाः सावकाशाश्च वाधन्ते । अर्थवत्मातिपदिकम् ।। ३९॥ अर्थवत्मातिपदिकसंजं भवति ॥ गुणवचनं च ॥ ४०॥ गुणवचनसंश च भवत्यर्यवत् । समासकृतद्धिताव्ययसर्वनामासर्वलिङ्गा जातिः ॥ ११ ॥ समास । समाससंज्ञा च वक्तव्या । कृत् । कृत्संज्ञा च वक्तव्या । तद्धित । 20 तद्धितसंज्ञा च वक्तव्या ! भव्यय | अव्ययसंज्ञा च वक्तव्या । सर्वनाम | सर्व- नामसंजा च वक्तव्या । असर्वलिङ्गा जातिरित्येतच वक्तव्यम् ।। १.१ १२ १४.५,४९. १.४.४५८.११... ४६:४५ 15 .* १.१.९९,१०० ·३०४ ॥ व्याकरणमहागाप्यम् । [म० १.४.१. 5 संख्या ॥ ४२ ॥ सख्यासज्ञा च वक्तव्या || डु च ॥ ४३॥ डुसंज्ञा च वक्तव्या ॥ का पुनर्घसंज्ञा । पटसंज्ञा ॥ एकद्रव्योपनिवेशिनी संज्ञा ।। ४४ ॥ एकद्रव्योपनिवेशिनी सत्येतच वक्तव्यम् ॥ किमर्थमिदमुच्यते । यथान्यास एव भूयिष्टाः सज्ञाः क्रियन्ते || सन्ति -चेवात्र काचिदपूर्वाः सज्ञाः । अपि चैनेनानुपूर्येण सनिविष्टानां वाधन यथा स्यात् । गुण- वचनसज्ञायाश्चैताभिर्वाधनं यथा स्यादिति ॥ 10 विप्रतिपेधे परं कार्यम् ॥१।४।२।। विप्रतिषेध इति कोऽयं शब्दः । विप्रतिपूर्वासिधेः कर्मव्यनिहारे घञ् । इतरेत- रप्रतिषेधो विप्रतिपेधः । अन्योऽन्यप्रतिषेधो विप्रतिषेधः ॥ का पुनर्विप्रतिषेध. । दौ प्रसङ्गावन्यावेकस्मिन्स विप्रतिषेधः ॥ १॥ द्वौ प्रसङ्गौ यदान्यार्थी भवत एकस्मिथ युगपत्मामुतः स विप्रतिषेधः । क पुन- 15 रन्यार्थी व चेकस्मिन्युगपत्यामुतः । वृक्षाभ्याम् वृक्षेवित्यन्यार्थी वृक्षेभ्य इत्यत्र युगपत्यामुतः ।। किं च स्यात् । एकस्मिन्युगपदसभवात्पूर्वपरमातेरुभयप्रसङ्गः ॥२॥ एकस्मिन्युगपदसभवात्पूर्यस्याथ परस्याच प्रामेरुभयप्रसङ्गः ॥ इदं विप्रनिषिद्ध यदुच्यत एकस्मिन्युगपदसभवात्पूर्वपरमानरुभयप्रसङ्ग इति । कथं येकस्मिश नाम 20 युगपदसभवः स्यात्पूर्वस्याच परस्याथ प्रारुभयमसङ्गथ स्यात् । नैनहिप्रतिपिदम् । यदुच्यत एकस्मिन्युगपदसमवादिति कार्ययोर्युगपदसभव शानयोरुभयमसङ्गः॥ सृजादिभिस्तुल्यम् ॥ ३॥ तृजादिमिस्तुल्य पर्यायः प्रामोति । तद्यया । नृजादय । पर्यायेण भयन्ति । किं पुन• कारण तृजादयः पर्यायेण भवन्ति | ·पा० १.४२] ॥ व्याकरणमहामाध्यम् ।। २०५ 100 अनवयवप्रसङ्गामतिपदं विधेश्च ॥ ४॥ अनवयवेन प्रसज्यन्ते प्रतिपदं च विधीयन्ते ॥ अमतिपत्तिर्वोभयोस्तुल्यबलत्वात् ॥ ५ ॥ अप्रतिपत्तिर्या पुनरुभयोः शास्त्रयोः स्यात् । किं कारणम् । नुल्यबललात् । तुल्यवले घुमे शाखे । तद्यथा | इयोस्तुल्मवलयोरेकः प्रेन्यो भवति | स तयोः । पर्यायेण कार्य करोति । यदा तमुभौ युगपत्प्रेषयत्तो नानादिक्षु च कार्य भवतस्तदा यद्यसावविरोधार्थी भवति तत उभयोर्न करोति | किं पुनः कारणमुभयोन करोति । योगपद्यासभवात् । नास्ति योगपद्येन संभवः ॥ तत्र प्रतिपत्त्यर्थं वचनम् ।। ६॥ नत्र प्रतिपत्त्यर्यमिद वक्तव्यम् ।। तव्यदादीनां त्वप्रसिद्धिः ॥ ७ ॥ नव्यदादीनां तु कार्यस्याप्रसिद्धिः । न हि किंचित्तव्यदादिपु नियमकारि शा- घमारभ्यते येन तन्यदादयः स्युः । यच भवता हेतुर्व्यपदिष्टो ऽप्रतिपत्तिाभयोस्तु- ल्यवलत्वादिति तुल्यः स तव्यदादिषु ।। नैप दोषः । अनयकाशास्तव्यदादय उ- ध्यन्ते च से वचनाद्भविष्यन्ति । यश्च भवता हेतुळपदिष्टस्तृजादिभिस्तुल्यं पर्याय: 15 मामोतीति तुल्यः स तव्यदादिषु ॥ एतापदिह सूत्रं विप्रतिपेधे परमिति | पठिष्यति ह्याचार्य | सकृद्गती विप्रतिषेधे यहाधित नहाधितमेवेति । पुनश्च पविष्यति । पुन प्रसङ्गविज्ञानासिद्धमिति । कि पुनरियता सूनेणोभय लभ्यम् लभ्यमित्याह । कथम् । इह भवता हो हेतू व्यपदिटो! तृनादिमिस्तुल्य पर्याय: पामोतीति च | अप्रतिपत्तियोंभयोस्तुल्यवलत्वादिति च ! 20 तयदा तावदेष हेतुस्तृजादिभिस्तुल्य पर्याय प्रामोनीति तदा विप्रतिषेधे परमित्य- मेन कि क्रियते ! नियम । विप्रतिषेधै परमेव भवतीनि ! तदैनटुपपन भयनि सकृदनी विमतिषेधे यहाधित तहाधितमेवेति | यदा लेप हेतुरमतिपत्तिर्योभयोस्तु- ल्यवललादिति नदा विप्रतिषेधै परमित्यनेन किं क्रियते । द्वारम् । विपनिषेधे पर तावद्भवति सस्मिन्कृते यदि पूर्वमपि पामोति तदपि भवति । तदैतदुपपन्न भवति 25 पुन प्रसङ्गविज्ञानामिमिति ॥

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ " [म० १.४.२. विप्रतिषेधे परमित्युक्त्वाङ्गाधिकारें पूर्वमिति वक्तव्यम् । किं कृतं भवति । पू. विप्रतिषेधा न पठितव्या भवन्ति । गुणवृद्ध्यात्वतृज्यद्भावेन्यो नुम्पूर्वविप्रतिषिद्धम् । नुमचिरतज्वद्भावेभ्यो नुडिति । कथं ये परविमतिपेधाः । इत्योत्त्वाभ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेनेति । सूत्रं च भिद्यते || यथान्यासमेवास्तु । कथं ये पूर्वविप्र- इतिषेधाः । विप्रतिषेधे परमित्येव सिद्धम् । कथम् । परशब्दोऽयं वहर्थः । अस्त्येव' ' व्यवस्थायां वर्तते । तद्यथा | पूर्वः पर इति । अस्त्यन्यार्थे वर्तते । परपुत्रः पर- भार्या । अन्यपुत्रः अन्यभार्येति गम्यते | अस्ति प्राधान्ये वर्तते । तद्यथा | पर- मियं ब्राह्मण्यस्मिन्कुटुम्बे । प्रधानमिति गम्यते । अस्तीष्टवाची पररान्दः । तद्यथा | परं धाम गत इति । इष्टं धामेति गम्यते । तय इटवाची परशब्दस्तस्येदं ग्रहणम् । 10 विप्रतिषेधे परं यदिदं तद्भवति 11 अन्तरङ्गं च ॥८॥ अन्तरङ्गं च वतीयों भवतीति वक्तव्यम् ॥ किं प्रयोजनम् । प्रयोजनं यणेकादेशेच्योचानि गुणवृद्धिविर्वचनाल्लोपस्वरेभ्यः ॥ ९॥ गुणाद्यणादेशः । स्योनः स्योना । गुणध प्रागोति यणादेशव परलाद्गुणः स्यात् । 15 यणादेशो भवत्यन्तरगतः । वृद्धेर्यगादेशः । धोकामिः स्पोकाभिः । पृद्धिध प्रामोति यणादेशच । परत्या वृद्धिः स्यात् । यगादेशो भवत्यन्तरजतः । विर्यचनाधणा- देशः । दुधुपति सुस्यूपनि । हिर्वननं च प्रामोति यणादेशचा नित्यत्याहिर्यचनं स्यात् । यणादेशो भवत्यन्तरगतः || अप्लोपस्य च यणादेशस्य प नास्ति संधारणा || स्वरायणादेशः। धोकामिः स्योकामिः । स्वस्थ मामोति यणादेश"। परलाकारः 20 स्यात् । यणादेशो भवत्यन्तरतः ॥ गुणादेकादेशः । कारयेयो मन्त्रमपश्यत् । ! गुणभ प्रामोत्येकादेशचा । परत्यागः स्यात् । एकादेशो भवत्यन्नर इनः ।। वृद्ध- रेकादेशः । क्षमाणिः सौस्थितिः | वृद्धिश प्रामोत्येकादेशम- । परत्यादिः स्यात् । एकादेशो भवत्यन्तरजनः || निनादेकादेशः । शाया भोदनो शीदनः । शोदनमिति शीदनीयनि । शीदनीयतेः सन् जुमोदनीविपति । दिन म मामो- 2 रयंकादेशमा नित्यत्वापिर्णननं स्यात् । एकादेशो भात्यन्तरतः ॥ भातोपा. देकादेशः । शुना शुगे । भोप मामोररोफादेशधापरवावलोप: स्यात् । ..................................." ........ ....................८ '१११११.८.

·। 2 पा० १.४.२.) व्याकरणमहाभाष्यम् ।।- ३०७ एकादेशो मत्रत्यन्तरगतः ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । नास्त्यत्र विशेषो ऽलोपेन, वा निवृत्तो सत्यां पूर्णवेन वा । अयमस्ति विशेषः । अल्लोपेन मिवृत्तौ सत्यामु- दात्तनिवृत्तिस्वरः प्रसज्येत । नात्रोदात्तनिवृत्तिधरः मामोति । किं कारणम् । न गोश्वन्साववर्ण [६.१.१८२]. इति प्रतिषेधात् । नेप उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य प्र, तिषेधः । कस्य नहि । तृतीयादिस्वरस्या | यन तर्हि नृतीयादिस्सरो नास्ति । शुनः पश्येति । एवं तर्हि न लाक्षणिकस्य प्रतिषेधं शिप्मः । किं तर्हि । येन केनचि- लक्षगेन प्राप्तस्य विभक्तिस्तरस्य प्रतिषेधः । यत्र तर्हि विभक्तिर्नास्ति । वहुशुनीति । यदि पुनरयमुदात्तनिवृचिस्तरस्यापि प्रतिषेधो विज्ञायेत । नैयं शक्यम् । इहापि प्रसज्येत । कुमारीति । एवं ताचार्यप्रवृत्तिपियति नोदात्तनिवृत्तिस्वरः शुन्यव• तरतीति यदयं श्वन्शब्दं गौरादिपु पनि अन्तोदात्ताथै यत्नं करोनि | सिद्धं हि 10 स्यान्टीपेय || सरादेकादेशः। सौस्थितिः वैक्षमाणिः | स्वरथ प्रामोत्येकादेशच। परवात्स्वरः स्यात् । एकादेशो भवत्यन्तरगतः ॥ गुणस्य चेत्वोत्त्वयोश्च नास्ति संपधारणा || वृद्धरित्वोत्ये । स्तैर्णि: पीर्तिः । वृद्धिश्च प्रामोतीत्वोत्त्वे च | पर- त्यादृद्धिः स्यात् । इत्योचे भवतो ऽन्तरगतः ।। द्विर्वननादित्योत्त्वे | आतेस्तीर्यते आपोपूर्यते । दिर्वचनं च प्रामोतीत्वोत्ये च | नित्यवाहिचिनं स्यात् । इत्वोत्ये 15 भंयतो ऽन्तरगतः || असोपस्प चोचयोच नास्ति संप्रधारणा ॥ स्वरे नास्ति : विशेपः ।।. इण्डि शीनामागुणः सवर्णदीर्घत्वात् ।। १०।। इण्डिगीनामानुगः सर्गदीर्घत्वात्ययो ननम् | अयन इन्द्रम् अपप इन्द्रम् । वृक्ष इन्द्रम् लक्ष इन्द्रम् । य इन्द्रम् त इन्द्रम् । आगुगध प्रामोति सय र्णदीर्घत्वं 20 च | परवात्तवर्णदीर्घत्वं स्यात् । आद्गुगो भवत्यन्तरगतः ॥ न वा सवर्णदीर्धवस्यानवकाशलात् ॥ ११ ॥ न घेतदन्तरङ्गेणापि सिध्यति । किं कारणम् । सपत्निस्यानरकाशवान् । अमरकाशं सयोलमादुगं बात || नैतदन्तर हे ऽस्त्यमबकाशं परमिति | इ- हापि स्योनः स्योनेति शस्य वतुं न या परवाणस्येनि ।। अडापोरेकादेश ईवलोपाभ्याम् ।। १२ ।। जडापारेकादेश ईवलोपाभ्यां भवत्यन्तरगतः प्रयोजनम् ।। ईलादेकादेशः ·३०८ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म. १.४.१. खट्वीयति मालीयनि । ईश्वं च प्रामोत्येकादेशश्च । परत्वादीत्वं स्यात् । एकादेशो भवत्यन्तरगतः ॥ लोपादेकादेशः । कामण्डलेयः भाद्रवाहेयः | लोपश्च प्रामोत्ये- कादेशी । परलालोप: स्यात् । एकादेशो भवत्यन्तरगतः ॥ अथ किमर्थमी- चलोपाभ्यामित्युच्यते न लोपेत्वाभ्यामित्येवोच्येत | संख्यातानुदेशो ना भूदिति । इभापोऽप्येकादेशो लोपे प्रयोजयति । चौडिः बालाकिः ।। आवनपुंसकोपसर्जनास्वत्वान्ययवायावेकादेशतुग्विधिभ्यः ॥ १३ ॥ भावनपुंसकोपसर्जनहस्यत्वान्ययवायावेकादेशतुग्विधिभ्यो भवन्त्यन्तरगतः ।। पेञ् वानीयम् । शो शानीयम् । ग्लै ग्लानीयम् । म्लै म्लानीयम् | साच्चनम् म्लाच्छ. चम्। आच प्रामोत्येते च विधयः परत्वादेते विधयः स्युः । आत्वंभवत्यन्त- 10 रजनः ।। नपुंसकोपसर्जनास्त्रत्वं च प्रयोजनम् । अतिर्यत्र अतिन्वत्र | अतिरिच्छन्नम् अतिनुच्छत्तम् । आराशस्त्रीदम् धानाश कुलीदम् । निष्कौशाम्बीदम् निर्याराणसी- दम् । निष्कौशाम्बिच्चनम् निराणसिएनम् । नपुंसकोपसर्जनहस्यवं च प्रामोत्येते प विधयः । परत्वादेते विधयः स्युः । नपुंसकोपसर्जनहस्वत्यं भवत्यन्तरजनः ॥ तुग्यणेकादेशगुणवृद्ध्याचदीर्घत्वेत्वमुमत्त्वरीविधिभ्यः ॥ १४ ॥ यगेकादेशगुणवृद्ध्यावदीर्घत्येत्वमुमेत्त्वरीविधिभ्यस्तुग्भवत्यन्तरगतः ॥ यणा- देशात् । अमिचिदत्र सोमसुदत्र ॥ एकादेशात् । अमिचिदिदम् सोमसुदुदकम् ।। गुणात् | अमिचिते सोमसुते ।। वृद्धः । म अच्छकः पार्छकः ॥ औच्यात् । अमिचिति सोमसति ।। दीर्घत्वात् । नगड्याम् जनगद्याम् ।। ईत्यात् । जगन्यनि जनगत्यति । मुमः | अमिचिन्मन्यः सोममुन्मन्यः ॥ एत्वात् । जगपः जनगमः ॥रीविधेः । 20 गहत्यति पापकृत्यति || अनडानड्भ्यां घेति वक्तव्यम् । सुकृत् । मुसुकृती || तुत प्रामोत्येते च विधय.tt | परवादेने विधयः स्युः । नुग्भयत्यन्तरगतः ।। इयटादेगो गुणात् ।। १५ ॥ स्यादेशो गुणामयणन्तरधनः प्रयोगनम् । धियति रियति । इयडादेशश ... पामोनि गुगपात्यानुग. स्यात् । इयादेशो भयरमन्तरदानः ॥ ....... .... 15 ·.. 5 प० १.४.२.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् । उवडादेशथेति वक्तव्यम् । प्रादुद्रुवत् पासुनुवत् ।। श्वेः संप्रसारणपूर्वत्वं यणादेशात् ॥ १६ ॥ श्वेः सप्रसारणपूर्वत्व यणादेशाद्भवत्यन्तरगतः प्रयोजनम् | शुशुवतुः शुशुवुः । पूर्वत्वं च पामोति यणादेशच । परत्वाद्यणादेशः स्यात् । पूर्वल्य भवत्यन्तरगतः ।। के आकारलीपात् ॥ १७ ॥ ६ आकारलोपात्पूर्वत्वं भवत्यन्तरङ्गतः प्रयोजनम् । जुहुवतु जुहुवुः । पूर्व- व च प्रामोत्याकारलोपश्च । परत्वादाकारलोप: स्यात् | पूर्वल भवत्यन्तरगतः ॥ स्वरो लोपात् ।। १८ ॥ स्त्ररो लोपाद्भवत्यन्तरगतः प्रयोजनम् । औपगवी सौदामनी | स्वरध मामोति लोपच | परत्याप्लोप: स्यात् । स्वरो भवत्यन्तरगतः ॥. प्रत्ययविधिरेकादेशात् ॥ १९ ॥ प्रत्ययविधिरेकादेशाद्भवत्यन्तरगत प्रयोजनम् । भनिरिन्द्रः ! वायुरुदकम् । प्रत्ययविधिश्च प्रामोत्येकादेशच । परसादेकादेश: स्यात् । प्रत्ययविधिर्भवत्यन्तर- 10 15 यणादेशाचेति वक्तव्यम् । अमिरत्र | यायुरत्र ॥ लादेशो वर्णविधेः ॥ २० ॥ लादेशो वर्णविधैर्भवत्यन्तरगतः प्रयोजनम् । पचत्वत्र | पठत्वत्र । लादेशश्च पामोति यणादेशश्च" | परत्याधणादेशः स्यात् । लादेशो भवत्यन्तरगत ।। तापुरुषान्तोदात्नत्व पूर्वपदमकृतिस्वरात् ॥ २१ ॥ गत्पुरुषान्तोदात्तत्व पूर्वपदप्रकृतिस्वरागवत्यन्तरगतः प्रयोजनम् । पूर्णशाला-20 प्रिय अपरशालापिय: । तत्पुरुषान्तोदात्तवं च प्रामोनि पूर्वपदप्रकृतिस्वरय च परत्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्व स्यात् । तत्पुरुषान्तोदात्तव भवत्यन्तरङ्गन । एतान्यस्याः परिभाषाया• प्रयोजनानि यदर्थमेषा परिभाषा कर्तया !! यदि सन्ति प्रयोजनानीत्येषा परिभाषा क्रियते ननु चेयमपि कर्तव्यासिद पहिरङ्गल- ·३१० || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १४१० क्षणमन्तरङ्गलक्षण इति । कि प्रयोजनम् । पचावेदम् । पयामेदम् | असिद्धत्वा- द्वहिरङ्ग लक्षणस्य गुणस्यान्तरङ्गलक्षणमैल* मा भूदिति | उभे तर्हि कर्तव्ये | नेत्याह । भनयैर सिद्धम् । इहापि स्योन स्योनेत्यसिद्धत्वाहिरङ्ग लक्षणस्य गुणस्यान्तरङ्ग- लक्षणो यणादेशो भविष्यति ॥ यद्यसिद्ध बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्ग लक्षण इत्युच्यते 5 अक्षयू हिरण्ययू असिद्धत्वाद्वहिरङ्गलक्षणस्योगे ऽन्तरङ्ग लक्षणो यणादेशो न प्रा- मोति । नेप दोष । असिद्ध बहिरङ्ग लक्षगमन्तरङ्गलक्षण इत्युका ततो वक्ष्यामि माजानन्तर्य बहिष्ट्वप्रकृप्तिरिति । सा तीपा परिभाषा कर्तव्या । न कर्तव्या । आ- चार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति भवत्येषा परिभाषेति यदय पत्वनुकोरसिद्ध [६.१८६] इ- त्याह । इय तर्हि परिभाषा कर्तव्यासिद्ध वहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षण इति । एपा 10 7 न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिापयति भवत्येषा परिभापति यदय वाह ऊउ [६ ४ १३२] इत्यूड शास्ति ।। तस्य दोप पूर्वपदोत्तरपदयोवृद्धिस्वरावेकादेशात् ॥ २२ ॥ तस्यैतस्य लक्षगस्य दोष पूर्वोत्तरपदयोपृद्धिस्वरानेकादेशादन्तरङ्गतोऽभिनिषू- न्तान प्रामुत । पूर्वपुकामशम अपरैपुकामशम + | गुडोदकम् तिलोदकम् | उ- 15 दके क्षेत्रले [६ २९६] इति पूर्वोत्तरपदयोळपर्गाभावान्न स्यात् ।। नेप दोष । आचार्यप्रवृत्ति पयति पूर्वोत्तरपदयोस्तावत्कार्य भपति नेकादेश इति यदय मेन्द्र- स्य परस्य [७ ३ २२] इति प्रतिषेध शासित | कय कृत्वा शापकम् । इन्ने हाय- हो । तत्रैको यस्येति च [६ ४ १४८] इति लोपेन हियो ऽपर एकादेशेन | ततो जक इन्द्र सपन्न । ना क प्रसलो वृद्धे । पश्यति त्याचार्य पूर्वपदोत्तरपदयो- 20 स्नावकार्य भवति नैकादेश इति ततो नेन्द्रस्य परस्येति प्रतिपेध शास्ति || यणादेशादियुगी ।। २३ ॥ यणादेशादियुवापनारनोऽभिनित्तान प्रामुन | याररग सोयश्च इनि । लक्ष हि भरति योनिमसर इयुवी भयन ही || नेप दोष । अनय काशा- वियुगी । अतीत्युच्यते ॥ किं पुा पारणमीत्यु यो । द गा भूताम् | bfr- : पापा जीपगय इति । स्नामयुयो लोपो प्योरलि [२१६६] नि गोषो म विष्णी या ताई पो ासि | मैयमेध प्रयगय ॥

·पा० १.४.२.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् !!! उसि पररूपाच ।। २४ ॥ उसि पररूपाचान्तरगतो मिनिर्वृत्तादियादेशो न प्राप्नोति । पचेयुः यजेयुः ।। मैप दोप. । नवं विज्ञायते या इत्येतस्येय्भवतीति । कथं नर्हि | यास् इत्येतस्येय् भवतीति । लुग्लोपयणयवायविकदिशेभ्यः ॥ २५ ॥ लोपयणयवायाकादेशेभ्यो लुग्बलीयानिति वक्तव्यम् ॥ लोपात् । गोमान्त्रियो ऽस्य गोमलियः । यवमप्रिय | गौमानिवाचरति गोमत्यते । यवमत्यते ।। यणा- देशात् । ग्रामण्यः कुलं ग्रामणिकुतम् । सेनान्यः कुलं सेनानिकुठम् ।। अयवा- यावेकादेनोभ्यः । गये हित गोहितम् । रायः कुलं रैकुलम् । नायः कुल नोकु- लम् । वृकाद्यं वृकभयम् ।। लुक्क प्रामोत्येते च विधयः । परत्वादेते विधयः स्युः। 10 लुबलीयानिति वक्तव्यं लुग्यथा स्यात् ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् ॥

·३१२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म.१४२ यू स्याख्यौ नदी ॥ १।४ । ३ ॥ यू इति किमर्थम् । खट्वा माला । किं च स्यात् । खट्वावन्धुः मालाबन्धुः । नदी बन्धुनि [६. २. १०९] इत्येषु स्वरः प्रसज्येत । इह च बहुखट्रक इति न. नव [५ ४.१५३]इति नित्यः कप्पसज्येत ।। नैप दोषः । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति 3 नापो नदीसज्ञा भवतीति यदय डेरामधामीभ्यः [७.३.११६ ] इति पृथगाग्रहण करोति ॥ इह तर्हि मात्रे मातुरित्याग्नद्याः [११२] इत्याट् प्रसज्येत ॥ किं पुनरिद दीर्घयोर्महणमाहोस्विद्भस्वयोः । किं चातः । यदि दीर्घयोहण यू इति निर्देशो नोपपद्यते । दीर्घादि पूर्वसवर्गः प्रतिषिध्यते ॥ उत्तरत्र च विशेषण न प्रकल्पेत यू हस्वाविति । यदि यु न स्वौ । अथ हूस्वौ न यू । यहस्यो चेति 10 विप्रतिपिद्धम् ।। अथ हस्वयोहे शकटे अत्रापि प्रसज्येत । नैप दोषः । अवश्य- मत्र विभापा नदीसक्षेपितव्या । उभय हीप्यते | हे शकटि हे शकट इति । इह नहिं शाटिबन्धुरिति नदी बन्धुनीत्येष स्वरः प्रसज्येत । इह च बहुशकटिरिति नवृतथेति नित्यः कप्पसज्येत । नैप दोषः । डिति स्वध [ १.४.६ ] इत्यय नियमार्थो भविष्यति । डित्येय यू स्वौ नदीसज्ञौ भवतो नान्यत्रेति ॥ कैमर्थ- 15 क्यानियमो भवति । विधेयं नास्तीति कृत्या । इह चास्ति विधेयम् । किम् । नि- त्या नदीसज्ञा प्राप्ता सा विभाषा विधेया । नवापूर्वो विधिरस्तु नियमो स्त्यित्य. पूर्व एव विधिभविष्यति न नियमः || अयायं नित्यो योगः स्यात्मकल्पेत निय. मः ! या प्रकल्पेत । नित्यस्तार्ह भविष्यति | सत्कथम् । योगविभागः करिष्य- ने । इदमस्ति । यू ख्याख्यो नदी | नेयडुमस्थानावती [४] 1 यामि [५] । 20 नतो रिति । रिति चेययस्यानी यु पाखी नदीसशनि भयत. | ततो हस्यो । स्वी म यू व्याख्यो उिति नदीसशी भवतः । इयडुपस्थानी या नेति च निवृतम् ।। यद्येय शकटये अत्र गुणो न प्रामोति । द्वितीयो योगविभाग. करिष्यने शेषमरण न करियने" । कयम् । इदमस्ति । यू व्याख्यो गदी । नेयडुवयानायवी । यामि | ननो रिति । रिति नेययस्यानी यू पायी नदीसंशी न भवत. | नतो स्यो । त्यो न यू ज्यास्यो रिति नदीसको भयन । यद्यपस्यानी या नेति घ निवृत्तम् । पि । घिसंधी र भातः व्याख्यो यु हस्थी रिति । नतो मनि । सपियमिती प यू हस्थी पिसंशी भागः । प्यार यो डिसीनि च निवृतम् ।।

·पा०-१.४.३.] । व्याकरण महाभाष्यम् ॥ यदि तहि शेपग्रहणं न क्रियते नार्थ एकेनापि योगविभागेन । अविशेषेण नदीसं- ज्ञोत्सर्गः । तस्या हस्वयोर्षिसंज्ञा वाधिका | तस्यां नित्यायां प्रामायामियं डिति वि- भापारभ्यते ॥ अथवा पुनरस्तु दीर्घयोः । ननु चोक्तं निर्देशो नोपपद्यत इति दी- द्धि पूर्वसवर्णः प्रतिपिध्यत इति ! वा उन्दसि [६.१.१०६] इत्येवं भविष्यति । छन्दसीत्युच्यते न चेदं उन्दः । छन्दोवत्सूत्राणि भवन्तीति ॥ यदप्युच्यत उत्तरत्र । विशेषण न प्रकल्पेत यू हस्याविति यदि यू न हस्वौ अथ हस्पी न यू यू हस्वा- विति विप्रतिपिद्धमिति । नैनदि मनिषिद्धम् । आहायं यू हूस्वाविति । यदि यू न. हस्वौ | अथ हस्त्रौ न यू | त एवं विज्ञास्यामः । वोर्यो हस्याविति । कौ च य्यो- हस्वौ । सवर्णौ ॥ अय रुपाख्यापिति कोऽय शन्दः । वियमाचक्षाते व्याख्यो । यद्येवं ख्या- 10 ख्यायाविति प्रामोति । अनुपसर्गे हि को विधीयते । न नींदानीमिदं भवति यस्मिन्दश महस्राणि पुढे जाते गवां ददौ । ब्राह्मणेभ्यः प्रियाख्येभ्यः सोऽयमुन्छेन जीवति ॥ छन्दोवत्कवयः कुर्वन्ति । न ह्येपेष्टिः ॥ एवं तर्हि कर्मसाधनो भविष्यति । खियामाख्यायेते घ्याख्यो । यदि कर्मसाधनः कृस्त्रिया धातुस्त्रियाच न सिध्यति । 15 तन्न्ये लक्ष्म्यै श्रियै भुवै ॥ एवं तर्हि बहुव्रीहिर्भविष्यति । खियामाख्यानयोः ख्या- ख्यो । एवमपि कृखिया धातुखियाध न सिध्यति । तन्न्य लक्ष्म्यै श्रियै भुवै ॥ एव नहि विज्भविष्यति । अथवा पुनरस्तु क एव | वियमाचक्षाते ख्याख्यावि- ति । ननु चोक्त रुयारयायायिति प्रामोति अनुपसर्गे हि को विधीयत इति । मूल- विभुनादिपाठाको भविष्यति । एवं च कृत्वा सोऽप्यदोषो भाति यदुक्तं यस्मिन्दश सहस्राणि पुढे जाते गां ददौ । ब्राह्मणेभ्यः प्रियाख्येभ्यः सोऽयमुन्छेन जीवतीति ॥ अयाख्याग्रहण किमर्थम् । नदीसज्ञायामाख्याग्रहण स्त्रीविषयार्थम् ॥ १ ॥ नदीसंज्ञायामारयामहणं क्रियते वीविषयार्थम् | श्रीविषयावर यो नित्यं नयोरेवर नदीसशा यथा स्यात् । इह मा भूत् । मामग्ये सेनान्ये खिया इति || 20 10 ·३१४ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.४.२. 5 10 प्रथमलिङ्गग्रहणं च ।। २॥ प्रथमलिङ्गा ग्रहणं च कर्तव्यम् । प्रथमलिड्ने यो ख्याख्याविति वक्तव्यम् || कि प्रयोजनम् । प्रयोजनं फिब्लुप्समासाः ॥ ३ ॥ किप् । कुमायें ब्राह्मणाय | लुप् ! सरकुट्चै ब्राह्मणाय | समास । अतित- व्यै ब्राह्मणाय | अतिलक्ष्म्यै ब्राह्मणाय ।। नतर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अजय- वस्त्रीविषयत्वात्सिद्धम् । अवयवोत्र खीविषयस्तदाश्रया नदीसंज्ञा भविष्यति । अवयवस्नीविषयत्वासिद्धमिति चेदियडुवस्यानमतिपेधे यस्थान- प्रतिपेधप्रसङ्गो ऽवयवस्येडुवड्स्थानत्वात् ॥ ४ ॥ भग्यवतीविषयत्यासिद्धमिति चेदियडुवस्थानप्रतिषेधे यस्थानयोरपि यो प्रतिषेधः प्रसज्येत । आध्ये प्रध्ये ब्राह्मण्यै । किं कारणम् । अवयवस्येयडुवड- स्थानत्वात् । अवयवो ऽत्रेयडुपस्थानः॥ सिहूं त्वगरूपग्रहणाद्यस्याङ्गस्येयुवी तत्मतिपेधात् ॥ ५॥ सिद्धमेतत् । कथम् । अङ्गरूपं गृह्यते | यस्याङ्गस्येयुग भरतस्तस्येदं महणं न 15 चैतस्याङ्गस्येयुधी भवतः ।। हस्वेयुत्स्यानमवृत्तो च लीवचने ॥ ६ ॥ हस्थी नेयुस्थानी च प्रात्तो च पाक मत्तेः पीपरनारेन नदीसजी भरत इति वक्तव्यम् । शकट" अतिशकटचे वादाण्ये | क मा मृत् । शकटये" अति- शकटये बादाणाय | धेन्ये अतिधेन्वै ब्राह्मण्ये | क मा भूत् । धेनरे अनिषेनो 20 बामणाय | त्रिये अतिश्रिये वादाण्ये | क ना भए । श्रिये अनिभिये वाग्मणाय | भ्रष अनिचौ नामण्यै । क मा भून् । भुवे भनिभुपे ब्राह्मणाय ॥ अपर आर | स्वो युटस्यानो र प्रवृतारपि सीयमाय नदीसशी भात रनि गलाव्यम् । शकच्चै अनिशाध्यै वाग्मण्ये | क मा भृत् | शकटये अलिग- फटगे नानगाय ! धेन अनिधी वामन्ये । क मा मुन् । धेनये अनिधनपं ना- वणाय । श्रिी अनिनिये गायल्ये।ा मा मृत् । लिये अनिधिये नायगाय । म अनि सामणे | गा भूत् । मुगे अनि नावागाय ।।

·पा० १.५.९-१३.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ किमर्थ पुनरिदमुध्यते । प्रथमलिङग्रहणं चोदितम् । तप्यं विजानीयात्सर्व- मेनदिकल्पत इति । तदाचार्यः सुहृद्भूतान्याचटे स्वौ चेयु-स्थानी च प्रवृत्ती च प्राक प्रवृत्तेः सीवचनावेवेति ।। पष्ठीयुक्त छन्दसि वा ।। १ । ४ । ९ ॥ योगविभागः कर्तव्यः । पठीयुत उन्दसि । षष्ठीयुक्तः पतिशब्दश्छन्दसि घि- 5 संज्ञो भवति | ततो वा | वा उन्दसि सर्व विधयो भान्ति | सुपां व्यत्ययः । तिडां व्यत्ययः । वर्णव्यत्ययः । लिङ्ग व्यत्ययः । कालव्यत्ययः । पुरुपव्यत्ययः । आत्मनेपदव्यत्ययः । परस्मैपदच्यत्ययः । सुपा व्यत्ययः । युक्ता मातासीपुर दक्षिणायाः । दक्षिणायामिति प्राप्ते ॥ तिडां व्यत्ययः । चपालं ये अश्वयूपाय तक्षति । तक्षन्तीति प्राप्ते || वर्णव्यत्ययः । निटुमोनः शुभितमुपपीरम् । सुहितमिति 10 प्राप्ने || लिङ्गव्यत्ययः । मधोगुनाति । मधोस्तृमा इवासते । मधुन इति प्राप्ने । कालव्यत्ययः । श्वोऽमोनाधास्थमानेन | श्वः सोमेन यस्यमाणेन । श्व आधाता वो यटेति प्राप्ने । पुरुषव्यत्ययः | अवा स वीरर्दशभिर्वियूयाः । वियूयादिति प्राप्ने । आत्मनेपदव्यत्ययः । ब्रह्म नारिणमिच्छते । इच्छतीति प्राप्ने । परस्मैपदव्यत्ययः । प्रतीपमन्य अभियु-यति । अन्योपमन्य अभियुध्यति । युध्यत इति प्राप्ने । 15 यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये ऽङ्गम् ॥ १।४ । १३ ।। यस्मादिति व्यपदेशाय ॥ अथ प्रत्ययग्रहण किमर्थम् । यस्माविधिस्तदादि प्र- स्ययेऽङ्गमितीयत्युच्यमाने स्त्री इयती स्त्रीयतीत्यत्रापि प्रसज्येत । प्रत्ययमरणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति ॥ अथ विधिग्रहण किमर्थम् । यस्मात्प्रत्ययस्तदादि प्र- व्ययेऽमितीयत्युच्यमाने दधि अधुना मधु अधुना अवापि गसज्येत । विधि- 20 महणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति ॥ नदेनत्यस्ययमहणेन विधियहणेन च सगु- दितेन क्रियते सनियोगः। यस्माद्यः प्रत्ययो विधीयते तदादि तस्मिन्नड़ला मननीति।। अथ तदादिमहणं किमर्थम् । 1 ५२ १०,१०,६३९०.४८ ·१६५ न्याकरणमहामाप्यम् ।। [म०१.४.२. 5 अगसंज्ञायां तदादिवचनं स्यादिनुमर्यम् ।। १ ॥ अङ्गसंज्ञायां तदादिग्रहणं क्रियते स्याद्यर्थ नुमर्थ च || स्याद्यर्थ नावत् । करि- प्यावः करिष्यामः ।। नुमर्थम् । कुण्डानि वनानि ॥ मित्सुटोरुपसंख्यानम् ॥ २॥ मित्वतः मुड़तचोपसंख्यानं कर्तव्यम् । मित्वतः भिनत्ति छिनत्ति । अभिनत् अच्छिनत् । सुद्धतः । संचस्करतुः संचस्करुः ॥ किं पुनः कारणं न सिध्यति । मुटो बहिरङ्गलात् ! बहिरङ्गः सुट् । अन्तरङ्गो गुणः । असिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे । वक्ष्य- त्येतत् । संयोगादेर्गुणविधाने सयोगोपधग्रहण कृबर्थम् । यदि संयोगोपधारण क्रियते नार्थः संयोगादिग्रहणेन । इहापि सस्वरतुः सस्वरुरिति संयोगोपधस्येत्येन 10 सिद्धम् । भवेदेवमर्थन नार्थः । इद तु न सिध्यति संचस्करतुः संचस्करः ।। किं पुनः कारण न सिध्यति । इह तस्य वा ग्रहणं भवति नदादेर्वा न चेदं तनापि तदादि । सिद्धं तु तदाद्यादिवचनात् ।। ३ ।। सिद्धमेतत् । कथम् । नदाद्याद्यङ्गसंजु भवतीति वक्तव्यम् । किमिदं तदाद्या- दीति । तस्यादिस्तदादिः । तदादिरादिर्यस्य तदिदं तदाद्यादीति ॥ स ना तथा 15 निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्य. । उत्तरपदलोपो ऽत्र द्रष्टव्यः । तद्यथा | उष्ट्रमुखमिय मुखमस्योट्रमुखः । खरमुखः । एव तदाद्यादि तदादीनि ।। तदेकदेशविज्ञानाद्वा सिद्दम् ॥ ४ ॥ नदेकदेशविज्ञानाहा सिद्धमेतत् । नदेकदेशभूत नहरणेन गृह्यते । तद्यया । गड़ा यमुना देवरत्नेति । भनेका नदी गङ्गां यमुनां च प्रविष्टा गढ़ायमुनामरणेन 20 गृयते । नया देवदत्तास्यो गर्भ देवरत्तामणेन गृह्यने । विषम उपन्यासः । पह केनिच्चदा अनापरिमाणानामर्यानां पारा भान्ति य एते संरयाशम्दाः परि- माणगादाय | पन्च समेत्येकेनाप्यपाये न भयन्निा द्रोणः सार्याडकमिति नेपाधिक भयन्ति न प न्युगे । केशिवायने. तद्भयति तायदेवाहर्य एने गानिशाप्दा गुण- गप्पा मैले मिनि ग्र्यामपि भान्नि होणे पि । भुमो गील. कृप्य ति हिमपन्यपि भयति पदर गिशामा अपि हाये । अगसंशा पाप्यमापग्गिागानां क्रिया गा गाधिरग्य स्यात् ।। एवं सचार्गप्रमृतिपयनि न देकदेशभत नाह ·३१७ 5 - पा० १.४.१३.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। हणेन गृह्यत इति यदयं नेदमदसोरकोः [७.१.११] इति सककारयोः प्रतिषेधं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । इदमदसोः कार्यमुच्यमानं कः प्रसङ्गो यत्सक- कारयोः स्यात् । पश्यति त्याचार्यस्तदेकदेशभूतं तद्ब्रहणेन गृह्यत इति ततः सक- कारयोः प्रतिपेधं शास्ति ।। अथ द्वितीयं प्रत्ययग्रहणं किमर्थम् । प्रत्ययग्रहणं पदादावप्रसार्थम् ।। ५ ॥ प्रत्ययमहणं क्रियते पदादावड़संज्ञा मा भूदिति । किं च स्यात् । ख्यर्थम् ध्यर्थम् भ्वर्थम् । अगस्येतीयडुबडौ स्याताम् ।। परिमाणाय च ॥६॥ परिमाणार्थ च द्वितीयं मत्ययमहणं क्रियते | यस्मात्मत्ययविधिस्तदाद्यङ्गमिती- 10 यत्युच्यमाने दाशतयस्याप्यङ्गसंज्ञा प्रसज्येत ।। तत्तर्हि कर्तव्यम् | न कर्तव्यम् । केनेदानीमङ्गकार्य भविष्यति । प्रत्यय इति प्रकृत्याङ्गकार्यम-येप्ये | यदि प्रत्यय इति प्रकृत्याङ्गकार्यमधीपे प्राकरोत् उपदिष्ट उपसर्गात्पूर्वावडाटो मामुतः । सिद्धं तु प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादितदन्तविज्ञानात् ॥ ७॥ सिद्धमेतत् । कथम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स प्रत्ययो विहितस्तदादेस्तदन्तस्य च ग्रहणं भवतीत्येपा परिभाषा कर्तव्या ।। कः पुनरत्र विशेष एपा परिभाषा क्रियेत प्रत्ययग्रहणं वा । अवश्यमेपा परिभाषा कर्तव्या । बहून्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनं धातुमातिपदिकमत्ययसमासतद्धितविधिस्वराः ॥ ८॥ धातु | देवदत्तत्रिकीपति ! सघातस्य धातुसंज्ञा प्रामोतिप्रातिपदिक | देवदत्तो गार्यः । सघातस्य प्रातिपदिकसंज्ञा प्रामोति । प्रत्यय । महान्तं पुत्रमिच्छति | संघाता- प्रत्ययोत्पत्तिः प्रामोति । समास ! ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः। संघातस्य समाससंज्ञा पामोति" || तद्धिनविधि | देवदत्तो गाायणः । संघातात्तद्धितोत्पत्तिः प्रामोति॥ स्वर । देवदत्तो गार्ग्यः । संघानस्य नित्यादिनित्यम् [६.१.१९७] इत्यायुदात्तवं 25 १... ७, ९, १६१ २१ २२ ११ १२२.१.१२ १६, २४.७१ 15 20 ·5 ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म१.५.२. प्रामोति ॥ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणं भवतीति न दोषो भवति । सा तपा परिभाषा कर्तव्या | न कर्तव्या | एवं वक्ष्यामि । यस्मात्सत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये गृह्यमाणे गृह्यते । ततोऽङ्गम् | अङ्गसंज्ञं च भवति यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये ॥ यदि प्रत्ययमहणे यस्मात्स तदादेर्यहणं भवतीत्युच्यते अवतप्लेनकुलस्थितं त ए- त त् उदकेविशीण त एतत् सगतिकेन सनकुलेन च समासो न पामोति । एवं तर्हि प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेर्ग्रहणं भवतीत्युक्त्वा ततो वक्ष्यामि कृद्हणे गतिकारकपूर्वस्यापि ॥९॥ कृहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं भवतीत्येपा परिभाषा कर्तव्या | कान्ये - 10 तस्याः परिभापायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनं समासतद्धितविधिस्वराः ।। १० ॥ समास । अवतमेनकुलस्थितं त एतत् । उदकेविशीर्ण त एतत् । सगनिकेन सनकुलेन च समासः सिद्धो भवति | समास || तद्धितविधि । सांकूटिनम् व्याव कोशी | संघातात्तद्धितोत्पत्तिः सिद्धा भवति । तद्धितविधि || स्वर । दूरात् 15 आगतः दूरादागत इति । अन्तस्थायघक्तानबित्रकाणाम् [६.२.१४३:१४४] इत्येष स्वरः सिद्धो भवति || कृहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं भवतीति न दोपो भवति ।। सा नपा परिभाषा कर्तव्या । न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्ति पयति भ- वत्येषा परिभाषेति यदयं गतिरनन्तरः [६.२.४९] इत्यनन्तरमरणं करोति ।। सुप्तिङन्तं पदम् ॥१।४।१४॥ अन्तमरणं किमर्थ न मुनिट पदमित्येवोच्येत । केनेदानी तदन्तानां भविष्यति । नदन्तविधिना || अत उत्तरं पठति । पदसंज्ञायामन्तवचनमन्यत्र संज्ञाषिधी प्रत्ययग्रहणे तदन्त- विधिमतिपेधार्थम् ॥ १ ॥ पदसंगायामन्तपर्ण क्रियने सापकार्थम् । किशाप्पम् । एतगापियायों न्या मंगारिशे प्रत्ययपणे नान्तविपिन मानीति विमला शाप प्रयोग- ·पा० १.५.२५.१७ || व्याकरणमहाभाप्पम् ॥ ३१९ नम् । परममपी घः [१.१.२२] तरतमबन्तस्य घसंज्ञा न भवति । किं च स्यात् । कुमारी गौरितरा । घादिषु नद्या हस्वो भवतीति इस्वत्वं प्रसज्येत ॥ यद्येतज्ज्ञा- प्यते सनाद्यन्ता धातवः [३.१.३२] इत्यन्तग्रहणं कर्तव्यम् । कृतद्धितसमासाथ [ १.२.४६] इत्यन्तग्रहणं कर्तव्यम् । इदं तृतीयं ज्ञापकार्थम् ॥ हे तावक्रियेते न्यास एव । यदप्युच्यते कृत्तद्धितसमासाचैत्यन्तग्रहणं कर्तव्यमिति । न कर्तव्यम् । । अर्थवदिति वर्तते कृत्तद्धितान्तं चैवार्थवन केवलाः कृतस्तद्धिता वा ॥ नः क्ये ।।१।४।१५॥ किमर्थमिदमुच्यते न सुवन्तं पदमित्येव सिद्धम् । नियमार्योऽयमारम्भः । नान्तमेव क्ये पदसंज्ञं भरति नान्यत् । क मा भृत् । वाच्यति स्रुच्यति ॥ स्वादिष्वसर्वनामस्थाने ॥२ ।४।१७॥ 10 असर्वनामस्थान इत्युच्यते तत्र ते राजा तक्षा असर्वनामस्थान इति पदसंज्ञायाः प्रतिषेधः प्रसज्येत ॥ नाप्रतिषेधात् । नायं प्रसज्यप्रतिपेधः सर्वनामस्थाने नेति ! किं तर्हि । पर्युदासोऽयं यदन्यत्सर्वनामस्थानादिति । सर्वनामस्थाने व्यापारः । यदि केनचित्यामोति तेन भविष्यति । पूर्वेण च प्रामोति || अप्राप्नेर्वा । अथवानन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुत एतत् । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो 15 वेति । पूर्वा प्रामिरमतिपिला तया भविष्यति ! ननु चेयं प्राप्तिः पूर्वी प्रानि वाधते । नोत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितुम् ।। अथवा योगविभागः करिष्यते | स्वादिषु पूर्व पुदसंशं भवति । ततः सर्वनामस्थाने ऽयचि 1 पूर्व पदसंशं भवति । ततो भम् । भसंज न भवति यनादावसर्वनामस्थान इति ॥ यदि तर्हि सावपि पदं भवत्येचा नुतविकारे पदान्तमहणं चोदितम् इह मा भूत् भद्रं करोपि गौरिति तस्मिन्क्रियमाणेपि 20 मामोति । वाक्यपदयोरन्त्यस्येत्येवं तत् ॥ भुवः धारयदयः एतयोः पदसंज्ञा वक्तव्या । भुवयः धारयइयः ।। १.१४, २१.१०२. ६८.२.३०,२९.

·३२० ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म०१.४.२. यचि भम् ॥ १।४।१८॥ 5 10 भसंज्ञायामुत्तरपदलोपे षपः प्रतिषेधः ॥ १॥ भसंज्ञायामुत्तरपदलोपे पपः प्रतिषेधो वक्तव्यः । अनुकम्पितः पडङ्गुनिः प- डिकः ॥ सिमचः स्थानिवत्वात् ॥२॥ सिद्धमेतत् । कथम् । अचः स्थानिवद्भावाद्भसंज्ञा न भविष्यति ॥ इहापितर्हि प्रा- मोति । वागाशीर्दत्तो वाचिक इति । वक्ष्यत्येतत् । सिद्धमेकाक्षरपूर्वपदानामुत्तरपद- लोपवचनादिति । इहापि तर्हि प्रामोति | पडङ्गुतिः पडिक इति । वक्ष्यत्येतत् । पप- ठाजादिवचनासिद्धमिति ॥ नभोगिरोमनुपां वत्युपसंख्यानम् ॥ ३॥ नभोगिरोमनुपां यत्युपसंख्यान कर्तव्यम् । नभस्वत् अङ्गिरस्वत् मनुष्यन् ।। वृषण्वस्वश्वयोः ||४|| वृपणित्त्येतस्य ववश्वयोर्भतज्ञा याव्याई । वृपण्यः । वृपणवस्य यरिउर. । वृपणश्वस्य मेने ।। तसौ मल ॥१।४।१९ ॥ अर्थमहण किमर्थं न तसो मतापित्येपोच्येत । नप्ती मतापिनीयत्युच्यमान म्गान् पयस्ान् यशस्त्रान् । इह न स्यात् पयस्वी यास्यी । भर्यपदणे पुन नियमाणे मतुपि न सिर भयनि यभान्गरनेन समानार्थस्तस्मिश !! यद्यर्थपरण फिपने पयस्यान् यगस्यान् अत्र न पामोनि I fir कारणम् | TR मतुम्गल्या अपने | गनुपपि मत्ययें गर्तते । तद्यया । देवदामालागां बारगा आनीगन्तामि- सुने यदि देवदत्तोपि बामणो मानि मायानीयते ॥ अयस्मयादीनि च्छन्दसि ।।१।४।२०।। घमामयपनि गजपम | गुदुमा म सपना' गणेग ।। 15 ·पा० १.४.१८-२२.] ।। व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ ३२१ .. बहुपु बहुवचनम् ॥१।४।२१॥ बहुषु बहुवचनमित्युच्यते । केषु बहुषु । अर्थेषु । यधेयं वृक्षः लक्षः अत्रापि मामोति । वहवस्ते ऽर्था मूलं स्कन्धः फलं पलाशमिति । एवं तकवचनं दिव. चनं बहुवचनमिति शब्दसंज्ञा एताः । येप्वर्थेषु स्वादयो विधीयन्ते नेषु बहुषु । केषु चार्थेषु स्वादयो विधीयन्ते । कर्मादिषु । न वै कर्मादयो विभक्त्यर्थाः । के तार्ह | 5 एकत्लादयः । एकल्लादिप्यपि वै विमत्यर्थेववश्यं कर्मादयो निमित्तत्वेनोपादेयाः । कर्मण एकचे कर्मणो द्वित्वे कर्मणो बहुत्व इति || स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यो न ह्यन्तरेण भावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति निर्देशः । इह चेत्येके मन्यन्ते तदेके मन्यन्त इति परत्वादेकवचनं प्राप्नोति ।। बहुपु बहुवचनमित्येप योगः परः करिष्यते || सूत्र- विपर्यासः कृतो भवनि | इह च बहुरोदनः वहुः तूप इति परत्वाद्वहुवचनं प्रामोति || 10 नैप दोपः । यत्तावदुच्यते न ह्यन्तरेण भावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवति निर्देश इति तन । अन्तरेणापि भावप्रत्यय गुणप्रधानो भवनि निर्देशः । कथम् । इह कदाचिद्गुणो गुणिविशेषको भवति । तद्यथा | पटः शुक्ल इति । कदाचिच गुणिना गुणो व्यप- दिश्यते । पटस्य शुकः इति । तद्यदा तावद्गुणो गुणिविशेषको भयति पटः शुक्ल इति तदा सामानाधिकरण्यं गुणगुणिनोः । नदा मान्तरेण भावप्रत्ययं गुणप्रधानो 15 भवति निर्देशः। यदा तु गुणिना गुणो व्यपदिश्यते पटस्य शुरु इति प्रधानस्तदा गुगो भवति । सदा द्रव्ये पष्टी | नदान्तरेण भावप्रत्ययं गुणप्रधानो भवनि निर्देशः ।। न चेह वयगेकरादिभिः कर्मादीन्धिदशेपयिष्यामः किं तर्हि | कर्मादिभिरेकलादीन्धि- शेपयिष्यामः । कथम् । एकस्मिन्नेकवचनम् । कस्यैकस्मिन् । कर्मणः । द्वयोविन- नम् । कयोई योः । कर्मणोः । बहुषु बहुवचनम् । केषां बहुषु । कर्मणामिति || कयं 20 बहुषु बहुवचन मिति | एतदेव शापयत्याचार्यो नानाधिकरणवाची यो बहु शब्दस्तस्येदं माणे न येपुल्यवाचिन इति ! फिमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ! यदुक्तं बहुरोदनः वः सूप इति परत्वादावरनं प्रामोतीति म दोषो न भवति || यदप्युच्यत इत्येने मन्यन्ते तदेके मन्यन्त इति परत्वादेकयननं प्रामोनीनि नेप दोषः । एकशब्दोऽयं यार्थः । अस्त्येव संख्यावानी । तद्यथा | एको दो यत्य इति । अस्त्यसहाययानी। तद्यया | एकामयः 25 पकहलानि एकाकिभिः क्षुद्र जिनमिति | अस्त्यन्याय यतते | नद्यया । सधमादो शुन एकास्ताः | अन्या इत्यर्थः । तो न्याय यतते नस्यैप प्रयोगः ।। IM ·३२२ ॥व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.४. किमर्थ पुनरिदमुच्यते । सुप्तिडामविशेषविधानादृष्टविप्रयोगत्वाच नियमार्य वचनम् ॥ १॥ मुपो विशेपेण प्रातिपदिकमात्राविधीयन्ते । तिडो विशेपेण धातुमात्राविधी- यन्ते । तत्रैतत्स्याद्यद्यप्यविशेषेण विधीयन्ते नेव विप्रयोगो लक्ष्यत इति | दृष्ट- 5 विप्रयोगत्याच । दृश्यते खल्वपि विप्रयोगः । तद्यथा | भक्षीणि मे दर्शनीयानि । पादा मे सुकुमारा इति । मुप्तिडोरविशेषविधानादृष्टविप्रयोगत्वाच्च व्यतिकरः मामोति । इप्यते चाव्यतिकरः स्यादिति तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीति नियमार्थ वचनम् । एवमर्थमिदमुच्यते ।। अथैतस्मिनियमार्थे सति किं पुनरयं प्रत्ययनियमः । एकस्मिन्नेवैकवचनं द्वयोरेव द्विवचनं बहुप्वेव बहुवचनमिति | आहोस्विदर्थनियमः । 10 एकस्मिनेकवचनमेव इयोस्विचनमेव बहुषु वहुवचनमेवेति । कथात्र विशेषः । तत्र प्रत्ययनियमे ऽव्ययानां पदसंज्ञाभावो ऽसुबन्तत्वात् ।। २ ।। तत्र प्रत्ययनियमे ऽव्ययानां पदसंज्ञा न मामोति । उच्चैः नीचेरिति । किं कार- णम् । असुवन्तत्वात् ॥ अर्थनियमे सिद्धम् ॥ ३॥ अर्थनियमे सिद्धं भवति । अस्त्यर्थनियमः ॥ अथवा पुनरस्तु प्रत्ययनियमः । ननु चोक्तं तत्र प्रत्ययनियमे ऽव्ययानां पदसंज्ञाभावो ऽमुवन्तत्वादिनि । नेप दोषः । सुपा कर्मादयोग्प्याः सख्या चैव तथा तिडाम्। सुपा संख्या चैवार्थः कर्मादयध | तथा तिडाम् ।। प्रसिद्वो नियमस्तत्र प्रसिद्धस्तत्र नियमः ।। नियमः प्रकृतेषु या॥ अथवा प्रकृतागर्यानपेक्ष्य नियमः । के घ प्रकृताः । एकत्सादयः । एकम्मिी- धेकयननं न योर्न यहुपु । इयोरेय द्विवचन कस्मिन यापु । याप्य यह पगने न होकस्मिमिनि ॥ भययानार्यप्रगृत्तिापयत्युत्सद्यन्ने प्रयगेभ्यः स्यादय 45 रति यदयमध्ययादापापः [२.४.८२] इत्यध्ययानुकं शास्ति । रनि भीमगारपतन्नलियिरगिते व्याकरणगाभाप्ये प्रगम्याध्यापण गर्भ पारे द्वितीयमादिकम् ॥ . 15 20 ·पा० १.४.२३.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ कारके ।।१।४ । २३ ।। 10 किमिदं कारक इति 1 संज्ञानिर्देशः । कि वक्तव्यमेतत् | न हि । कथमनु- च्यमानं गंस्यते । इह हि व्याकरणे ये वैते लोके प्रतीतपदार्थकाः शब्दास्तैर्निर्देशाः क्रियन्ते पशुरपत्यं देवतेति या वैताः कृत्रिमाष्टिघुघमसंज्ञास्ताभिः । न चाय लोके ध्रुवादीनां प्रतीतपदार्थकः गन्दो न खल्लपि कृत्रिमा संज्ञान्यत्राविधानात् । 5 संज्ञाधिकारश्चायं तत्र किमन्यच्छक्यं विज्ञातुमन्यदतः संज्ञायाः ।। कारक इति संज्ञानिर्देशश्चेत्संज्ञिनो पि निर्देशः ।।१॥ कारक इति संज्ञानिर्देशश्चेत्संज्ञिनो ऽपि निर्देशः कर्तव्यः । साधक निर्वर्तकं कार- कसंज्ञं भवतीति वक्तव्यम् ॥ इतरथा ह्यनिष्टप्रसङ्गो ग्रामस्य समीपादागच्छतीत्यकारकस्य ||२|| इतरथा बनिट प्रसज्येत | अकारकस्याप्यपादानसंज्ञा प्रसज्येत | क | ग्राम- स्य समीपादागच्छनीति ।। नेप दोपः । नात्र ग्रामो ऽपाययुक्तः । किं तर्हि | समी- पम् । यदा च पामोऽपाययुक्तो भवति भवति तदापादानसंज्ञा । तद्यथा । मामादा- गच्छतीति ॥ कर्मसंज्ञाप्रसङ्गो कथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्यानं पृच्छतीति ॥ ३ ॥ कर्मसंज्ञा च प्रामोत्यकथितस्य । क । ब्राह्मणस्य पुत्र पन्यानं पृच्छतीति ।। नैष दोषः । अयमकथितशम्दो ऽस्त्येनासंकीर्तिते वर्तते । तद्यया । कचित्कंचित्संच- क्ष्याह | असावत्राकथितः । असंकीर्तित इति गम्यते । अस्त्यप्राधान्ये पर्तते । तद्यथा । अकथितो ऽसो पामे अकथितो ऽसौ नगर इत्युच्यते यो यत्रामधानी भवति || तद्यदामाधान्ये ऽकथितशब्दो वर्तते तदैष दोपः कर्मसंज्ञाप्रसङ्गोकथितस्य 20 ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्थानं पृच्छत्तीति ।। अपादानं च वृक्षस्य पर्ण पततीति ॥ ४ ॥ अपादानसंज्ञा च पामोति | क | वृक्षस्य पर्ग पनति । कुद्यस्य पिण्डः पततीति ॥ 15 १५.५१ ·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० १.१.३. 10 वापायस्याविवक्षितत्वात् ।।६॥ न वैष दोषः । कि कारणम् । अपायस्याविवक्षितत्वात् | नात्रापायो विवक्षितः । कि तर्हि | संबन्धः । यदा चापायो विवक्षितो भवति भवति तदापादानप्तज्ञा | त- द्यथा । वृक्षात्पर्ण पततीति । संवन्धस्तु तदा न विवक्षितो भवति । न ज्ञायते क- इस्य वा कुररस्य वेति ।। अयं तर्हि दोपः कर्मसंज्ञाप्रसङ्गश्चाकातस्य ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्थान पृच्छतीति । नैष दोषः । कारक इति महती संज्ञा क्रियते । संज्ञा च नाम यतो न लघीयः । कुत एतत् । लयर्थ हि संज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः संज्ञायाः करण एतत्प्रयोज- नमन्वर्थसंज्ञा यथा विजायेत | करोतीति कारकमिति । अन्वर्थमिति चेदकर्तरि कर्तृशब्दानुपपत्तिः ॥ ६॥ अन्वमिति चेदकर्तरि कर्तृशब्दो नोपपद्यते । करणं कारकम् | अधिकरण कारकमिति ॥ सिहं नुमतिकारक क्रियाभेदात्पचादीनां करणाधिकरणयोः कर्तृभावः।।.७ ॥ सिद्धः करणाधिकरणयोः कर्तृभावः । कुतः । प्रतिकारक क्रियाभेदात्पनादी- नाम् । पचादीनां हि प्रतिकारक क्रिया भिद्यते | किमिदं प्रतिकारकमिति | का- रक कारकं प्रति प्रतिकारकम् || कोऽसौ प्रतिकारकं-क्रियाभेदः पचादीनाम् । अविधायणोदकासेचनतण्डुलावपनेधोपकर्पणक्रियाः प्रधानस्य कर्तुः पाकः ॥ ८॥ अधिश्रयणोदकासेचनतण्डुलायपौधोपकर्षणादिक्रियाः कुर्वन्नेय देवदत्तः पचनी- 20 त्युन्यते | नन नदा पचिर्वर्तते । एप प्रधानकर्तुः पाकः । एतत्मधानकर्तुः कर्तृत्वम् ।। ग्रोणं पचत्याढकं पचतीति संभवनक्रिया धारणक्रिया चाधिकर- णस्य पाकः ॥९॥ ग्रोणं परत्याटकं पचनीति संभाननियां धारणनियां च कुर्यती स्थाली पचती- त्युच्यने । तर नदा पनिर्वर्तते । एपो अधिकारणस्य पाकः । एतदधिकरणस्य कर्तृत्यम् ॥ 15 ·पा०१.४.२३.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ३२५ 10 एधाः पक्ष्यन्त्या विक्तितेचलिष्यन्तीति ज्वलनक्रिया करणस्य पाकः ||१०|| एधाः पक्ष्यन्त्या विक्रित्तेवतियन्तीति ज्वलनक्रियां कुर्वन्ति काष्ठानि पचन्ती. त्युच्यन्ते । तत्र तदा पचिर्वतते । एप करणस्य पाकः । एतत्करणस्य कर्तृत्वम् ।। उद्यमननिपात्तनानि कर्तुग्छिदिक्रिया ॥ ११ ।। उद्यमननिपातनानि कुर्वन्देवदत्तश्नित्तीत्युच्यते । नत्र तदा छिदिवैनते | एप 5 प्रधानकर्तुश्छेदः । एतत्प्रधानकर्तुः कर्तृत्वम् ।। यत्तन तृणेन तत्परशोश्छेदनम् ॥ १२ ॥ यत्तत्स मान उद्यम निपातने च परशुना छिद्यते न तृणेन तत्परशोछेदनम् ।। माश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । इतरथा ह्यसितृणयोश्छेदने विशेषः स्यात् ।। १३ ।। यो हि मन्यत उद्यमननिपातनादेवैतद्भयति छिनत्तीत्यसितृणयोछेदने न तस्य विशेषः स्यात् । यदसिना विद्यते तृणेनापि तच्छिद्येत ॥ अपादानादीनां त्वप्रसिद्धिः ॥ १४ ।। अपादानादीनां कर्तृत्वस्याप्रसिद्धिः । यथा हि भवता करणाधिकरणयोः कर्तृत्वं निदर्शितं न तथापादानादीनां कर्तृत्वं निदर्यते ।। न वा स्वतन्लपरतन्लखानयोः पर्यायेण वचनं वचनाश्रया च संज्ञा॥ १५॥ न वैप दोपः । किं कारणम् । स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वात् । सर्वत्रैवात्र स्वातन्त्र्यं पारतन्ल्यं च विवक्षितम् । तयोः पर्यायेण वचनम् । तयोः स्वातन्त्यपारनन्त्ययोः पर्यायेण वचनं भविष्यति । वचनाप्रया च सज्ञा भावप्यति । तद्यथा | बलाहकाद्विद्यो- तते। बलाहके विद्योतते । बलाहको विद्योतत इति ॥ किं तर्युच्यते पादानादीनां 20 वासिद्धिरिति । एवं तर्हि न बूमो ऽपादानादीनां कर्तृत्वस्याप्रसिद्धिरिति । पर्याप्नं करणाधिकरणयोः कर्तृत्वं निदर्शितमपादानादीनां कर्तृत्वनिदर्शनाय | पर्याप्तो कः पुलाकः स्याल्या निदर्शनाय । किं तर्हि । संज्ञाया अप्रसिद्धिः । यावता सर्वयात्र स्वानन्यं विद्यते पारतन्त्र्यं च तत्र परवाकर्तृसय पामोति ।। अत्रापि न वा स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वात्तयोः पर्यायेण वचनं वचनाप्रया च संज्ञेत्येव ।। 15 20 ·३२६ || व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म. १.४.३. यथा पुनरिद भगता स्थाल्याः स्वात्तन्यं निदर्शितं संभवननियां धारणक्रियां च कुर्वती स्थाली स्वतन्त्रेति वेदानी परतन्त्रा स्यात् । यत्तत्यक्षालनं परिवर्तनं वा | न वा एवमर्थ स्थाल्युपादीयते प्रक्षालनं परिवर्तनं च करिप्यामीति | किं तहि । संभवनक्रियां धारणक्रियां च करिष्यतीति । तत्र चासौ स्वतन्त्रा | केदानी पर- 5 तन्त्रा । एवं तर्हि स्थालीस्थे यत्ने कथ्यमाने स्थाली स्वतन्त्रा कर्तृस्थे यत्ने कथ्यमाने परतन्त्रा || ननु च भोः कर्तृस्थेऽपि चे यत्ने कथ्यमाने स्थाली संभवनक्रियां धारण- कियां च करोति । तत्रासौ स्वतन्त्रा | केदानी परतन्त्रा॥ एवं तर्हि प्रधानेन समवाये स्थाली परतन्त्रा व्यवाये स्वतन्त्रा । तद्यथा । अमात्यादीनां राज्ञा सह समवाये पारतन्त्यं व्यवाये स्वातन्व्यम् । किं पुनः प्रधानम् | कर्ता । कथं पुनर्जायते कर्ता 10 प्रधानमिति । यत्सर्वेषु साधनेषु संनिहितेषु कर्ता प्रवर्तयिता भवति ॥ ननु च भोः प्रधानेनापि वै समवाये स्थाल्या अनेनार्थो धिकरण कारकमिति । न हि कारक- मित्यनेनाधिकरणत्वमुक्तमधिकरणमिति वा कारकत्लम् । उभौ चान्योऽन्यविशे- पकौ भवतः । कथम् । एकद्रव्यसमवायित्वात् । तद्यथा । गार्यो देवदत्त इति । न हि गार्य इत्यनेन देवदत्तत्वमुक्त देवदत्त इत्यनेन वा गार्यत्वम् | उभी चान्यो- 15 ऽन्यविशेषकौ भवत एकद्रव्यसमवायित्वात् ।। एवं तर्हि सामान्यभूता क्रिया वर्तते नस्या निर्वर्तकं कारकम् ॥ अथवा यावद्भूयान्क्रियायामिति तावत्कारक इति । एवं च कृत्वा निर्देश उपपन्नो भवति कारक इति । इतरथा हि कारकेन्विति ब्रूयात् ।। ध्रुवमपायेऽपादानम् ॥ १।४।२४ ॥ ध्रुवमिति किमर्थम् । ग्रामादागच्छति शकटेन । नैतदस्ति । करणसज्ञात्र वा- 20 पिका भविष्यति ॥ इद तर्हि । पामादागच्छन्कंसपात्र्यां' पाणिनीदनं भुत इति । अत्राप्यधिकरणसंज्ञा वाधिका भविष्यति ॥ इदं तर्हि | वृक्षस्य पर्ण पतति | कुद्यस्य पिण्डः पततीति ॥ जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुषसंख्यानम् ॥ १ ॥ जुगुप्साधिरामप्रमादार्थानामुपसख्यान कर्तव्यम् || जुगुप्सा । अमर्माज्जुगुप्सते 25 अधर्माद्वीभत्सते || विराम | धर्माद्विरमति । धनिवर्तते || प्रमाद | धर्मालमा पति | धर्मान्मुखति ।।

·पा० १.४.२४-२५] ॥ व्याकरणमहाभाग्यम् ।। ३२७ इह चोपसंख्यानं कर्तव्यम्। सांकाश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रका अभिरूपतरा इति ।। तत्तहीदं वक्तव्यम्। न वक्तव्यम् । इह तावदधर्माज्जुगुप्सते अधर्माद्वीभत्सत इति य एप मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति स पश्यति दुःखो ऽधर्मो नानेन कृत्यमस्तीति । स बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते । तत्र ध्रुवमपाये ऽपादानमित्येव सिद्धम् ॥ इह च ध- माद्विरमति धर्मानिवर्तत इति धर्मात्यमाद्यति धर्मान्मुह्यतीति य एष मनुष्यः संभिन्न-5 बुद्धिर्भवति स पश्यति नेदं किंचिद्धर्मो नाम नैनं करिष्यामीति | स बुद्ध्या संपाप्य निवर्तते । तत्र ध्रुवमपाये ऽपादानमित्येव सिद्धम् ।। इह च सांकाश्यकेभ्यः पाट- लिपुत्रका अभिरूपतरा इति यस्तैः साम्यं गतवान्भवति स एतत्प्रयुते ।। गतियुक्तेप्वपादानसंज्ञा नोपपद्यते भुयत्वात् ॥ २॥ गतियुक्तेप्यपादानसंज्ञा नोपपद्यते | अश्वाचस्तापतितः । रयात्मवीतात्पतितः | 10 सार्थाद्गच्छतो हीन इति । किं कारणम् । अध्रुवत्यात् ॥ न वाध्रौव्यस्याविवक्षितत्वात् ॥ ३ ॥ न वैय दोपः । किं कारणम् | अधोव्यस्याविवक्षितत्वात् । नात्राोध्यं विवक्षि- तम् । किं तर्हि | प्रौव्यम् । इह तावदश्वाचस्तात्पतित इनि यत्तदश्वे ऽश्वत्यमाशुगामित्वं तद्रुवं नव विवक्षितम् | रथात्मवीतात्पतित इति यत्तद्रथे रथत्वं रमन्ते ऽस्मिन्नथ 15 इति तदुवं तच्च विवक्षितम् । सार्थाद्वच्छतो हीन इति यत्तत्सार्थे सार्थत्यं सहार्थी- भाषस्त ढुवं तच्च विवक्षितम् ॥ यद्यपि तावदत्रैतच्छक्यते वक्तुं ये त्वेने ऽत्यन्तगति- युक्तास्तत्र कथम् । धावतः पतितः । त्वरमाणात्पतित इति । अत्रापि न वानीव्य- स्याविवक्षितत्लादित्येव सिद्धम् ।। कयं पुनः सतो नामावियक्षा स्यात् । सतोऽप्य- विवक्षा भवनि | तद्यथा | अलोमिकैडका | अनुदरा कन्येति । असतच विवक्षा 20 भवति । समुद्रः कुण्डिका | विन्ध्यो यर्धितकामति ।। भीत्रार्थानां भयहेतुः ।। १ । ४ । २५ ॥ भयं योगः शक्यो अनुम् । कयं वृकेभ्यो विभेति दस्युभ्यो विभेति चौरेभ्य- स्वायते दस्युभ्यखायत इति । इह नायट्टकेभ्यो विभेति दस्युभ्यो विभेनीति य एवं मनुष्यः मेक्षापूर्वकारी भाति स पश्यति यदि मां काः पश्यन्ति ध्रुवो मे25 मृत्युरिति । स बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते । तत्र ध्रुवमपाये पादानम् [१.४.२४] इत्येय ·- ३२८ || व्याकरणमहाभाष्यम्।। [म० १.४.३. सिद्धम् ।। इह चोरेभ्यस्त्रायते दस्युभ्यस्त्रायत इति । य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी मुहगवति स पश्यति यदीमं चौराः पश्यन्ति ध्रुवमस्य ववन्धनपरिक्लेशा इति । स बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तयति । तत्र ध्रुवमपाये ऽपादानमित्येव सिद्धम् ।। पराजेरसोढः ॥१।४।२६ ।। 5 भयमपि योगः शक्यो ऽवक्तुम् | कथम् अध्ययनात्पराजयत इति । य एप मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति स पश्यति दुःग्यमध्ययनं दुर्धरं च गुरवश्च दुरुपचारा इति । स बुद्धयर संप्राप्य निवर्तते । तत्र ध्रुवमपाये ऽपादानम् { १.४,२४ ] इत्येव सिद्धम् ।। वारणार्थानामीप्सितः ॥ १।४।२७ ॥ 10 कि मुदाहरणम् । मापेभ्यो गा वारयति । भवेद्यस्य मापा न गावस्तस्य मापा ईप्सिताः स्युः । यस्य तु खलु गावो न मापाः कथं तस्य मापा ईप्सिताः स्युः । नस्यापि मापा एवेप्तिताः । आतथेप्सिता यदेभ्यो गा वारयति ।। इह कुपादन्धं वारयतीनि कूपे ऽपादानसंज्ञा न प्रामोति । न हि नस्य कूप ईप्सितः । कस्तर्हि । भन्धः। तस्यापि कूप एवेप्सितः । पश्यत्ययमन्धः कूपं मा मापदिति । अथवा यथे- 15 वास्यान्यवापश्यन ईप्सैव कूपे पे || इह अग्नेणिव वाग्यनीति माणवके ऽपा. दानसंज्ञा मामोति । कर्मज्ञान वाधिका भविष्यति । अमावपि नई बाधिका स्यात् । तस्माद्वक्तव्य कर्मणो यदीप्सितमिति । ईप्सितेप्सितमिति या । वारणार्थेषु कर्मग्रहणानर्थक्यं कर्तुरीप्सिततमं कर्मेति वचनात् ।। १ ॥ वारणार्थेषु कर्ममहणमनर्थकम् । कि कारणम् । कर्तुरीप्सियतमं कर्म 20 [१.४.४९] इति वचनात् । कर्तुरीप्सिततमं कर्मत्येव सिद्धम् ॥ अयमपि योगः शस्यो अतुम् । कयं मापेभ्यो गा वारयतीति । पश्यत्यय यदीमा गावस्नत्र गच्छन्ति ध्रुवं सस्यविनाशः सस्यविनाशे धर्मभे राजभयं च । स बुद्ध्या सप्राप्य निवर्तयति । तत्र ध्रुवमपाये ऽपादानम् [१.४.२४] इत्येव सिद्धम् ॥

·पा०१३ २६ ३० ] !! व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३२९ अन्तों येनादर्शनमिन्छति ॥ १।४।२८॥ अयमपि योग शक्यो अक्तुम् | कयम् उपाध्यायादन्तर्धत्त इति | पश्यन्यय यदि मामुपाध्याय. पश्यति ध्रुव प्रेषणमुपालम्भो वेति । स बुद्ध्या सप्राप्य निवर्तते । तन ध्रुवमपाये ऽपादानम् [१४ २४] इत्येन सिद्वम् ।। आख्यातोपयोगे ॥१।४।२९।। 5 उपयोग इति किमर्थम् । नटस्य शृणोति । ग्रन्थिकस्य शृणोति ।। उपयोग इ- त्युच्यमाने ऽप्यत्र पामोति । एषोऽपि छुपयोग | आतचोपयोगो यदारम्भका रङ्ग गच्छन्ति नटस्य भोप्यामो पन्थिकस्य श्रोष्याम इति || एव तर्दुपयोग इत्युच्यते सर्वश्वोपयोगस्तव प्रकर्षगतिर्विज्ञास्यते । साधीयो य उपयोग इति | कश्च साधीय । यो ग्रन्थार्थयो ॥ अथवोपयोग को भवितुमर्हति । यो नियमपूर्वक । तद्यथा | 10 उपयुक्ता माणनका इत्युच्यन्ते य एते नियमपूर्वकमधीतयन्तो भवन्ति ।। किं पुनराग्यातानुपयोगे कारकमाहोस्पिदकारकम् | कात्र विशेष । आरयातानुपयोगे कारकमिति चेदकथितत्वात्कर्मसज्ञामसङ्ग ।। १ ।। आख्यानानुपयोगे कारफमिनि चेदकाथिनत्वात्कर्मसज्ञा पामोति ।। अस्तु तर्थ- कारकम् । अकारफमिति चेदुपयोगवचनानर्थस्यम् ।। २ ।। यद्यकारकमुपयोगपचनमनर्थकम् || अस्तु तर्हि कारकम् । ननु चोक्तमारया- तागुपयोगे कारकमिति वेदकथितत्वाकर्ममज्ञाप्रसङ्घ इति । नैष दोपः । परिगणन तत्र क्रियते । दुहियारिधिममिमितिविनामिति ॥ अयमपि योग दाक्यो अक्तुम् । कथम् उपाध्यायादधीत इति । अपामति .. मस्मात्तदध्ययनम् । यद्यपझामति किं नात्यन्तायापकामति | सततवात् ।। अथवा ज्योति जानानि भवन्ति ।। 15 जनिकर्तुः प्रकृतिः ।। १।४।३० ॥ अयमपि योग शस्यो अक्तुम् । कथ गोगाभियो जायते | गोलीमारी- 4.४ ·|| व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.४.३. मभ्यो दूर्वा जायन्त इति । अपामन्ति तास्तेभ्यः । यद्यपक्रामन्ति किं नात्यन्ताया- पक्रामन्ति | संततत्वात् ।। अथवान्याधान्याच प्रादुर्भवन्ति । भुवः प्रभवः ।।१।४ । ३१ ॥ अयमपि योगः शम्यो ऽयक्तम् । कथं हिमबनो गङ्गा प्रभवतीति । अपक्रा- मन्ति तास्तस्मादापः । यद्यपनामन्ति कि नात्यन्तायापकामन्ति । संततत्वात् ।। अथवान्याधान्याश्च प्रादुर्भवन्ति । कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम् ॥ १।४ । ३२ ॥ - कर्मग्रहणं किमर्थम् । यमभिप्रेति स संप्रदानमितीयत्युच्यमाने कर्मण एव संप्र- दानसंज्ञा प्रसज्येत ! कर्मग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति । कर्म निमित्तत्वे- 10 नाभीयते || अथ यसग्रहणं किमर्थम् । कर्मणाभिप्रेति संप्रदानमितीयत्युच्यमाने अभिप्रयत एव संप्रदानसंज्ञा प्रसज्येत ! यसग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति । यंसग्रहणादभिप्रयतः संप्रदानसंज्ञा निर्भज्यते ।। अथाभिप्रग्रहण किमर्थम् । कर्मणा यमेति स संप्रदानमितीयत्युच्यमाने यमेव संप्रत्येति तत्रैव स्यात् । उपाध्यायाय गां ददातीति । इह न स्यात् । उपाध्यायाय गामदात् । उपाध्यायाय गां दास्यतीति । 15 अभिप्रग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति । अभिराभिमुख्ये वर्तते प्रशब्द भादिक- मणि । तेन यं चाभिप्रैति यं चामिप्यनि यं चाभिमागादाभिमुख्यमाने सर्वत्र सिद्ध भवति ॥ क्रियाग्रहणमपि कर्तव्यम् । इहापि यया स्यात् । श्राद्धाय निगर्हते । युद्धाय संनह्यते । पत्ये शेत इति || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कथम् | क्रियां 20 हि लोके कर्मेत्युपचरन्ति | कां क्रियां करिष्यसि । किं कर्म करिष्यसीति । एव- मपि कर्तव्यम् । कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे संप्रत्ययो भवति ॥ क्रियापि कृत्रिम कर्म । न सिध्यति । कर्तुरीप्सिततमं कर्म [१.४.४९] इत्युच्यते कथं च नाम क्रियया क्रियमिततमा स्यात् । क्रियापि क्रिययेप्सिततमा भवति । कया क्रियया । संदर्शनक्रियया या प्रार्थयतिक्रियया वाध्यवस्यतिक्रियया था। इह य एप मनुष्यः 23 प्रेक्षापूर्वकारी भवति स बुद्ध्या तावत्कंचिदर्थ संपश्यनि संदृटे प्रार्थना प्रार्थनायाम- ·पा० १.४.३१-४२.] || व्याकरणमहाभाप्यम्।। ध्यवसायो ऽध्यवसाय आरम्भ आरम्भे निर्वृत्तिनिवृत्तौ फलावाप्तिः । एवं क्रियापि कृत्रिमं कर्म ॥ एवमपि कर्मणः करणसंज्ञा वक्तव्या संप्रदानस्य च कर्मसज्ञा | पशुना रुद्र यजते । पशुं रुद्राय ददातीत्यर्थः । अग्नौ किल पशुः प्रक्षिप्यते तद्रुद्रायोपहियत इति । 5 क्रुधदुहेासूयार्थानां यं पति कोपः ॥१।४।३७॥ किमेत एकार्था आहोस्तिन्नानार्थाः । किं चातः । यद्येकार्थाः किमर्थ पृथड़ि- दिश्यन्ते । अथ नानार्थीः कथं कुपिना शक्यन्ने विशेषयितुम् ।। एवं नहि नानार्थाः कुपौ त्वेषां सामान्यमस्ति । न ह्यमुपितः कु-यति न पाकुपितो द्रुह्यति न वाकुपित ईय॑ति न याकुपितो ऽस्यति ॥ साधकतमं करणम् ॥ १।४।४२ ।। 10 नमग्रहणं किमर्थ न साधकं करणमित्येवोच्येत । माधकं करणमितीयत्युच्य- माने सर्वेषां कारकागां करणसज्ञा प्रसज्येत । सर्वाणि हि कारकाणि साधकानि । तमग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । पूर्वास्तावत्संज्ञा अपवादलाहाधिका भविष्यन्ति पराः परवाचानवकाशवाच || इह नहि धनुषा विध्यति अपाययुक्तत्वाधापादानसज्ञा साधकत्वाम करणसंज्ञा प्रामोति | 15 तमग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति ।। एवं तर्हि लोकत एतसिद्धम् । तद्यथा । लोके भिरूपायोदकमानेयमभिरूपाय कन्या देयेति न चानमिरूपे प्रवृत्तिरस्ति तत्राभिरूपतमायेति गम्यते । एयमिहापि साधकं करणमित्युच्यते सर्वाणि च कारकागि साधकानि न चासाधके प्रवृत्तिरस्ति नत्र साथ- कतममिति विज्ञास्यते । एवं तर्हि सिद्धे सति यत्तममहण करोति तशा-20 पयत्याचार्यः कारकसंज्ञायां तरतमयोगो न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापन प्रयो. जनम् । अपादानमाचार्यः किं न्याय्य मन्यते यत्र संप्राप्य निवृत्तिः । तेने हैव स्यात् मामादागमति नगरादागच्छतीति | सांकाइयकेभ्यः पाटलिपुत्रका अभिरूपतरा इत्यत्र न स्यात् । कारकसज्ञायां नरनमयोगो न भरतीत्यत्रापि सिद्ध भानि 11 ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.४.३. नथाधारमाचार्यः किं न्याय्यं मन्यते या कृत्स्न भाधारात्मा व्याप्तो भवति । तेने- हैव स्यात् विलेषु नैलम् दभि सपिरिति । गङ्गायां गावः कूपे गर्गकुलमित्यत्र न स्यात् । कारकसज्ञायां तरतमयोगो न भवतीत्यत्रापि सिद्धं भवति ।। उपान्वध्यासः ॥ १।४।१८॥ 5 बसेरइयर्थस्य प्रतिपेधः ॥ १॥ वसेरश्यर्थस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । ग्राम उपवसतीति ।। स तर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः । नात्रोपपूर्वस्य वसेर्मामोधिकरणम् । कस्य नार्ह । अनुपसर्गस्य | ग्रामे ऽसी बसविरात्रमुपवसतीति ।। 10 कर्तुरीप्सिततमं कर्म ॥१।४। ४९ ॥ तममहणं किमर्थम् । कर्तुरीप्सितं कर्मेतीयत्युच्यमान इह अभेर्माणवक वारयतीति माणवके ऽपादानसंज्ञा प्रसज्येत । नेप दोपः । कर्मसंज्ञा तत्र वाधिका भविष्यति । अमावपि तर्हि वाधिका स्यात् । इह पुनस्तमग्रहणे क्रियमाणे तदुपपनं भवति यदु- तं वारणार्थेषु कर्ममहणानर्थक्यं कर्तुरीप्सिततमं कर्मेति वचनादिति ॥ इहोच्यत औदन पचतीति । यद्योदनः पच्येत द्रव्यान्तरमभिनिर्वतेत । नेप दोपः । 15 तादर्थ्यात्ताच्छन्यं भविष्यति । ओदनार्थास्तण्डुला ओदन इति || अथेह कथं भवि- तव्यम् । तण्डुलानोदनं पचतीति । आहोस्वित्तण्डुलानामोदन पचनीति । उभयथापि भवितव्यम् । कथम् । इह हि तण्डुलानोदन पचनीति बर्थः पचिः । तण्डुलान्पच- बोदनं निवर्तयतीति || इहेदानी तण्डुलानामोदनं पचतीति व्यर्थ धैय पचिर्विकारयो- गे च पटी | तण्डुतविकारमोदनं निवर्तयतीति || इह कश्चित्कंचिदामन्त्रयते सिद्धं भुज्यतामिति । स आमन्त्यमाण आह । प्रभूत मुक्तमस्माभिरिति । आमन्त्रयमाण आहे ! दधि खलु भविष्यति पयः खलु भविष्यति । आमन्न्यमाण आह ! दभा खलु भुञ्जीय पयसा खलु भुञ्जीयेति । अत्र कर्मसंशा भानोति । तद्धि तस्येप्सिततमं भवति ॥ तस्याप्योदन एवेप्सिनतमो न तु गुणेष- स्यानुरोधः । नद्यथा । मुन्नीयाहमोदनं यदि मृदुधिशदः स्यादिति । एयमिहापि 26 दधिगुणमोदनं भुजीय पयोगुणमोदन भुञ्जीयेति ।। १२. 20 -A ·पा. १.४.४८-५१.] व्याकरणमहाभाष्यम् ।। 5 ईप्सितस्य कर्मसंज्ञायां निर्वृत्तस्य कारकत्वे कर्मसंज्ञापसङ्गः क्रिये. प्सितत्वात् ।। १॥ ईप्सितस्य कर्मसंज्ञायां निर्वृत्तस्य कारकत्वे कर्मसंज्ञा न पामोति | गुडं भक्ष. यतीति । किं कारणम् । क्रियेप्सितवात् । क्रिया तस्येप्सिता ।। न वोभयेप्सितत्वात् ॥ २॥ न वैप दोपः । किं कारणम् । उभयेप्सितत्वात् । उभयं हि तस्येप्सितम् । आतचोभयं यस्य हि गुडभक्षणे बुद्धिः प्रसक्ता भवति नासौ लोष्टं भक्षयित्या कृती भयति || यद्यपि तावदत्रैतच्छक्यते वक्तुं ये त्वेते राजकर्मिणो मनुष्यास्तेषां कश्चि- त्कंचिदाह | कट कुर्विति ! स आह । नाहं कटं करिष्यामि घटो मयाहत इति । तस्य क्रियामात्रमीप्सितम् || यद्यपि तस्य क्रियामात्रमीप्सित यस्त्यसौ प्रेपयति 10 तस्योभयमीप्सितमिति ।। तथायुक्तं चानीप्सितम् ॥ १।४ । ५० ॥ किमुदाहरणम् ! विपं भक्षयतीति । नेतदस्ति | पूर्वेणाप्येतसिध्यति । न सिध्यनि । कर्तुरीप्सित तमं कर्म [१.४.४९] इत्युच्यते कस्य च नाम विषभक्षणमीप्सितं स्यात् । विपक्षणमपि कस्यचिदीप्सितं भवति । कथम् । इह य एष मनुप्यो दुःखातों भवति 15 सोऽन्यानि दुःखान्यनुनिशम्य विषभक्षणमेव ज्यायो मन्यते । आतधेप्सित यत्तद्भ- क्षयति ॥ यत्तन्यत्करिप्यामीत्यन्यत्करोति तदुदाहरणम् । किं पुनस्तत् । मामा- न्तरमयं गच्छंधौरान्पश्यत्यहि लद्धयति कण्टकान्मृद्गाति ॥ इहेप्सितस्यापि कर्मसंज्ञारभ्यते ऽनीप्सितस्यापि । यदिदानी नैवेप्सितं नाप्यनी- प्सितं तत्र कथं भवितव्यम् । अामान्तरमयं गच्छन्वृक्षमूलान्युपसर्पति कुद्यमुला- 20 न्युपसर्पतीति । अनापि सिद्धम् । कथम् । अनीप्सितमिति नायं प्रसज्यप्रतिषेध ईप्सितं नेति । किं तर्हि । पर्युदासोऽयं यदन्यदीप्सितात्तदनीप्सितमिति | अन्यच्चे- तदीप्सिताद्यनैवेप्सितं नाप्यनीप्सितमिति ।। अकथितं च ।।१।४।५१ ।। केनाकथितम् । अपादानादिभिर्थिोपकथाभिः । किमुदाहरणम् | 25 ·॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ म. १.४.३. दुहियाचिरुधिप्रछिभिक्षिचित्रामुपपोगनिमित्तमपूर्वविधौ । त्रुविशासिगुणेन च यत्सचते तदकीर्तितमाचरितं कबिना ॥ दुहि । गां दोग्धि पयः ।। नेतदस्ति | कथितात्र पूर्वापादानसंज्ञा । दुहि || याचि । इदं तर्हि । पौरवं गां याचत इति ।। नेतदस्ति । कथितानापि पूर्वापादानसंज्ञा ॥ 5 न याचनादेवापायो भवति । याचिनो ऽसौ यदि ददाति ततोऽपायेन युज्यते । याचि ।। रुधि । अन्ववरुणद्धि गां ब्रजम् || नेतदस्ति । कथितात्र पूर्वाधिकरणसंज्ञा । रुधि ।। प्रच्छि | माणवकं पन्थानं पृच्छति ।। नैतदस्ति । कथितात्र पूर्वापादान: संज्ञा || न प्रभादेवापायो भवति | पृष्टो ऽसौ यद्याचष्टे ततो पायेन युज्यते । प्रच्छि । मिक्षि । पौरवं गां भिक्षने ।। नैतदस्ति । कथित्तात्र पूर्वापादानसंज्ञा* , न 30भिक्षणादेवापायो भवति | मिक्षितोऽसौ यदि ददाति ततो पायेन युज्यते | भिक्षि ।। चिम् । वृक्षमवचिनोति फलानि || नैतदस्ति । कथितात्र पूर्वापादानसंज्ञा* }} ब्रुविशासिगुणेन च यत्सचते तदकीर्तितभाचरितं कविना | ब्रुविशासिगुणेन च यत्सचते संबध्यते तच्चोदाहरणम् । किं पुनस्तत् । पुत्रं ब्रूते धर्मम् । पुत्रमनुशास्ति धर्ममिति ।। नैतदस्ति । कथितात्र पूर्वा संप्रदानसंज्ञा || तस्मात्रीण्येवोदाहरणानि । 11 पौरवं गां याचते | माणवकं पन्थानं पृच्छति । पौरवं गांभिक्षत इति । अथ ये धातूनां द्विकर्मकास्तेषां किं कथिते लादयो भवन्त्याहोस्विदकथिते । कथिते लादयः || कथिते लादिभिरभिहिते गुणकर्मणि का कर्तव्या । कथिते लादयश्चेत्स्यु: पष्ठी कुर्यात्तदा गुणे । कथिते लादयवेत्स्युः पठी गुणकर्मणि तदा कर्तव्या । दुह्यते गोः पयः । या- 20 च्यते पौरवस्य कम्बल इति ॥ कथम् । अकारकं यकथितत्वात् अकारकं ह्येतद्भवति | किं कारणम् । अकथितत्वात् ।। कारकं चेत्तु नाकथा । अथ कारक नाकथितम् ॥ अथ कारके सति का कर्तव्या । कारक चेद्विजानीयायां यां मन्येत सा भवेत् ॥ कारकं चेद्विजानीयाद्या या प्रामोति सा सा कर्तव्या । दुयते गोः पयः । या- प्यते पौरवात्कम्बल इति || 25 ·10 पा० १.४.५१.] || व्याकरणमहाभाष्यम्।। ' कथिते ऽभिहिते त्वविधिस्त्वमतिर्गुणकर्मणि लादिविधिसपरे । कथिते लादिभिरभिहिते त्वविधिरेप भवति | किमिदं लविधिरिति | तब वि- विस्त्वविधिः । त्वमतिः । किमिदं त्वमतिरिति । तब मतिस्त्वमतिः । नैवम- न्ये मन्यन्ते ॥ कयं नर्धन्ये मन्यन्ते | गुगकर्मणि लादिविषिः सपरे । गुणकर्मणि लादिविधयो भवन्ति सह परेण योगेन | गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणा- 5 मणिकर्ता स णौ [ १.४.५२] इति ।। ध्रुवचेष्टितयुक्तिपु चाप्यगुणे तदनल्पमोर्वचनं स्मरत ॥ ध्रुवयुक्तिषु चेष्टितयुक्तिषु चाप्यगुणे कर्मणि लादयो भवन्ति । एतदनल्पमतेरा- चार्यस्य वचनं स्मर्यताम् ।। अपर आह । प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनार्दिकर्मणाम् | प्रधान कर्मण्यभिधेये हिकर्मणां धातूनां कर्मणि लादयो भवन्तीति वत्ताव्यम् । अजां नयति ग्रामम् | अजा नीयते ग्रामम् । अजा नीता ग्राममिति ।। अप्रधाने दुहादीनाम् अधाने दुहादीनां कर्मणि लादयो भवन्तीति वक्तव्यम् । दुद्यते गौः पयः ।। 15 ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः ।। लादयो भवन्तीति वक्तव्यम् । गम्यते देवदत्तो ग्रामं यज्ञदत्तेन ॥ के पुनर्धातूनां द्विकर्मकाः । नीरह्योहरतेश्चापि गत्यर्थानां तथैव च । द्विकर्मकेषु ग्रहणं द्रष्टव्यमिनि निश्चयः॥ अनो नयति मामम् | भारं वहति ग्रामम् । भार हरति प्रामम् । गत्यर्था- नाम् । गमयति देवदत्तं ग्रामम् । यापयति देवदत्तं प्रामम् ।। सिद्धं वापन्यकर्मणः। सिद्धं चा पुनरेनद्रवति । कुतः । अन्यकर्मगः । अन्यस्यात्राजा कर्मान्यस्य मामः । अजामसो गृहीत्वा मामं नयति ।। अन्यकर्मति चेटूयालादीनामगिधर्भवेत् ।। अन्यकर्मेति चेहूयालादीनामविधिरयं भवेत् । अजा नीयते पाममिति । परसा- धन उत्पद्यमानेन लेनाजाया अभिधानं न प्रामोति ।। 20 25 ·३३६ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० १.४ ३. कालभावाध्यगन्तन्या. कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम् । कालभागाध्वगन्तव्या अकर्मकाणां धातूनां कर्मसजा भवन्तीति वक्तव्यम् । काल | मासमास्ते | मास स्वपिति ॥ भाव । गोदोहमास्ते । गोदोह सपिनि ।। अधगन्तव्य । क्रोशमास्ते । क्रोशं स्पपिति || देशथाकर्मगां कर्मसंजो भवतीति 5 वक्तव्यम् । कुरून्स्वपिति । पञ्चालान्स्वपिति ।। विपरीतं तु यत्कर्म तत्कल्म कवयो विदु ।। किमिद कल्मेति । अपरिसमाप्त कर्म कल्म । न वा अस्मिन्सर्वाणि कर्मका- योणि नियन्ते । किं तर्हि | द्वितीयेव ॥ यस्मिस्तु कर्मण्युपजायते ऽन्यद्धावर्थयोगापि च यत्र पछी । तत्कर्म कल्मेति च कल्म नोक्तं धातोर्हि वृत्तिर्न रलवतो अस्ति ।। एतेन कर्मसज्ञा सर्वा सिद्धा भरत्यकथितेन । तत्रेप्सितस्य किं स्यात्प्रयोजनं कर्मसज्ञायाः ।। यत्तु कथित पुरस्तादीप्सितयुक्त च तस्य सिद्ध्यर्थम् । ईप्सितमेव तु यत्स्यात्तस्य भविष्यत्यकथितेन ॥ अयेह कथ भवितव्यम् । नेताश्वस्य सुभमिति । आहोस्विन्नेताश्वस्य सुमस्येति । उभयथा गोणिकापुत्र.॥ 10 15 गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता सणी ॥१।४।५२॥ शब्दकमति कथमिदं विज्ञायते । शब्दो ये क्रियेति । आहोस्विच्छन्दो येषां 20 कर्मेति । कथात्र विशेषः । शब्दकर्मनिर्देशे शब्दक्रियाणामिति चेट्यत्यादीनां प्रतिषेधः ॥ २॥ शब्दकर्मनिर्देशे शदक्रियाणामिति चेद्धयत्यादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । के पुनईयत्यादयः । यति सान्दति शरदायते ॥ हयति देवदत्तः द्वाययति देवद- तेन ॥ क्रन्दति देवदत्तः । क्रन्दयति देवदत्तेन ॥ शब्दायते देवदत्तः । शम्दाययति 25 देवदत्तेनेति ।।

·पा० १.४.५२.] ॥ व्याकरण महाभाष्यम् ।। 5 शृणोत्यादीनां चौपसंख्यानमशब्दक्रियत्वात् ॥ २॥ शृणोत्यादीनां चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । के पुनः शृणोत्यादयः । शृणोति विजा- नाति उपलभते || शृणोति देवदत्तः । श्रावयति देवदत्तम् ।। विजानाति देवदन्तः विज्ञापयति देवदत्तम् || उपलभते देवदत्तः । उपलम्भयति देवदत्तम् ॥ कि पुनः कारणं न सिध्यति । अशब्दक्रियत्वात् ।। अस्तु तर्हि शब्दो येषां कर्मेति । शब्दकर्मण इति चेज्जत्पतिमभृतीनामुपसंख्यानम् ॥ ३॥ शब्दकर्मण इति चेजस्पतिमभृतीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् | के पुनर्जल्पतिप्रभृ- तयः । जल्पति बिलपति आभापते ॥ जल्पति देवदत्तः । जल्पयति देवदत्तम् ।। विल- पति देवदत्तः । विसापयति देवदन्तम् || आभापते देवदत्तः ।आभापयति देवदत्तम् ।। 10 दृशेः सर्वत्र ॥ ४॥ दृशेः सर्वत्रोपसंख्यानं कर्तव्यम् । पश्यति रूपतर्कः कार्षापणम् । दर्शयति रूपतर्क कार्षापणम् ।। अदिखादिनीवहीनां प्रतिषेधः ॥ ५॥ अदिखादिनीवहीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः ।। अनि देवदत्तः । आदयते देवदत्तेन ||, अपर आह । सर्वमेव प्रत्यवसानकार्यमदेर्न भवतीति वक्तव्यं परस्मैपदमपि । इद- मेकमिष्यते तो धिकरणे च भोव्यगतिप्रत्ययसानार्थेभ्यः [ ३.४.७६] । इदमेषां जग्धम् || खादि । खादति देवदत्तः । खादयति देवदत्तेन || नी | नयति देयद- त्तः । नाययति देवदत्तेन ॥ वहेरनियन्तृकर्तृकस्य ॥६॥ बहेरनियन्तृकर्तृकस्येति वक्तव्यम् । यहति भार देवदत्तः । वाहयति भारं दे- वदन्तेन ॥ अनियन्तृकर्तृकस्येति किमर्थम् । वहन्ति यरान्वलीयर्दाः । बाहयन्ति बलीचन्ययान् ॥ भक्षरहिसार्यस्य ॥ ७॥ भरहिसार्थस्यति वक्तव्यम् । भक्षयति पिण्डी देवदत्तः । भक्षयति पिट्टी दे. वदन्तेन ॥ अहिंसार्थस्येति किमर्थम् | भक्षयन्ति ययान्वसीवः । भक्षयन्ति ब- लीवन्यिवान् ॥ 20 ·!! व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० १.४.३, 5 अकर्मकग्रहणे कालंकर्मकाणामुपसंख्यानम् ॥८॥ अकर्मकग्रहणे कालकर्मकाणामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । मासमास्ते देवदत्तः । मा- समासयति देवदत्तम् || मासं शेने देवदत्तः | मासं शाययति देवदत्तम् ।। सिद्ध तु कालकर्मणामकर्मकवचनात् ॥ ९॥ सिद्धमेतत् । कथम् | कालकर्मका अकर्मकवद्भवन्तीति वक्तव्यम् || तत्तर्हि व- क्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अकर्मकाणामित्युच्यते न च केचित्कदाचित्कालभाषाध्य- भिरकर्मकाः । त एवं विज्ञास्यामः । कचिद्ये ऽकर्मका इति || अथवा येन कर्मणा सकर्मकाचाकर्मकाच भवन्ति तेनाकर्मकाणां न चैतेन कर्मणा कश्चिद प्यकर्मकः ।। अथवा यत्कर्म भवति न च भवति तेनाकर्मकाणां न चैतत्कर्म कचिदपि न भवति । 10 ( हक्रोरन्यतरस्याम् ॥ १।४ । ५३ ॥ हको वचने भिवादिदृशोरात्मनेपद उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ हको वचने भिवादिदृशोरात्मनेपद उपसख्यान कर्तव्यम् । अभिवदति गुरुं देवदत्तः | अभिवादयते गुरु देवदत्तम् । अभिवादयते गुरु देवदत्तेन ॥ पश्यन्ति भृत्या राजानम् । दर्शयते भृत्याबाजा । दर्शयते भृत्यै राजा || कथं चावात्मनेप- 15 दम् । एकस्य णेरणौ [१.३.६७] इति । अपरस्य णिचश्व [१.३.७४] इति ।। स्वतन्त्रः कर्ता ।।१।४।५४ ॥ किं यस्य स्वं तन्त्र स स्वतन्त्रः। कि चातः । तन्तुवाये प्रामोति ।। नैप दोषः । भयं तन्त्रशब्दो ऽस्त्येव विताने वर्तते । तद्यथा | आरतीर्ण तन्त्रम् । पोतं तन्त्रम् । कितान इति गम्यते । अस्ति प्राधान्ये धनते । तद्यथा । स्वतन्त्रो ऽसौ ब्राह्मण इ. 20 त्युच्यते स्वप्रधान इति गम्यते । तद्यः प्राधान्य वर्तते तन्त्रशब्दस्तस्येदं ग्रहणम् ।। स्वतन्त्रस्य कर्तृसंजायां तुमत्युपसख्यागमस्वतन्नत्वात् ॥ २॥ स्वतन्त्रस्य कमंज्ञायां हेतुमत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । पाचयत्योदन देवदत्तो यमदत्तेनेनि । किं पुन. कारणं न सिध्यति । अस्वतन्त्रत्वान् ॥ when ·पा० १.४.५३-५५.] न्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३३९ न वा स्वातन्त्र्यादितरथा ह्यकुर्वत्यपि कारयतीति स्यात् ॥ २ ॥ न वा कर्तव्यम् । कि कारणम् । स्थानन्यात् । स्वतन्त्रोऽसौ भवति । इतरथा अकुर्वत्यपि कारयतीति स्यात् । यो हि मन्यते नासौ सतन्त्रो ऽकुत्यपि तस्य कारयतीत्येतत्स्यात् ।। नाकुर्वतीति चेत्स्वतन्त्र ॥३॥ न चेदकुर्वति तस्मिन्कारयतीत्येतद्भवति स्वतन्त्रोऽसौ भवति ॥ शक्य तावदने- नोपसख्यान कुर्वता यता कुर्वन्स्वतन्यो ऽकुर्वनेति | साधीयो ज्ञापकं भवति । प्रेपिने च किलायं क्रियां चाक्रियां च दृष्ट्वाध्यवस्यति कुर्वन्स्वतन्त्रो कुर्वन्नेति यदि च प्रेषितो ऽसौ न करोति स्वतन्त्रोऽसौ भवतीति ॥ 5 तत्प्रयोजको हेतुश्च ।। १ । ४ । ५५ ॥ 10 15 प्रैये स्वतन्लप्रयोजकत्वा तुसंज्ञाप्रसिद्धिः॥ १ ॥ प्रेपे श्यतन्त्रप्रयोजकस्वा द्वेनुसज्ञाया अप्रसिद्धि । स्वतन्त्रप्रयोजको हेतुसशो भवतीत्युच्यते न चासो स्वतन्त्र प्रयोजयति || स्वतन्त्रलासिद्धम् | सिद्धमेतत् । कथम् । स्वतन्त्रत्वात् । स्वतन्त्रमसी प्रयोजयति । स्वतन्त्रत्वात्सिमिति चेत्स्वतन्त्रपरतन्त्रत्व विपतिपिम् ॥ २॥ यदि स्वतन्त्रो न प्रयोज्यो भ्य प्रयोज्यो न स्वतन्त्र प्रयोज्यः स्वतन्त्रश्चेति विप्रतिपिद्धम् ।। उक्त वा ॥ ३ ॥ किमुक्तम् । एकं तापदुक्त न वा स्वातन्त्र्यादितरथा ह्यकुर्वत्यपि कारयनीति स्यादिति । अपरमुक्त न वा सामान्यकृतत्वाद्धेनुतो पविशिष्ट स्वतन्त्रप्रयोजक- 20 वादप्रयोजक इति चेन्म नसशयेन तुल्यमिति ।। इति श्रीभगयत्पतञ्जतिपिरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे तृनीयमादिकम् ॥

·No text on this page.

·पा० १४.५६.५९.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३४१ चादयो ऽसत्त्वे ॥१।४।५७॥ अयं सत्त्वशब्दो ऽस्त्येव द्रव्यपदार्थकः । तद्यथा । सत्त्वमय ब्राह्मणः । सत्व- मियं ब्राह्मणीति | अस्ति क्रियापदार्थकः । सद्भावः सत्त्वमिति | कस्येदं ग्रहणम् । द्रव्यपदार्थ कस्य । कुत एतत् । एव हि कृत्या विधिश्च सिद्धो भवति प्रतिषेधश्च ।। किं पुनरयं पर्युदासः । यदन्यत्सत्त्ववचनादिति । आहोस्तित्मसज्याय प्रतिषेधः । । सत्ववचने नेति ! किं चातः ! यदि पर्युदासो विप्र इत्यत्रापि प्रामोति । क्रिया; द्रव्यवचनो ऽयं संघानो द्रव्यादन्यश्च विधिनाश्रीयते । अस्ति च प्रादिभिः सामा- न्यमिति कृत्वा तदन्तविधिना* निपातसंज्ञा पामोति ॥ अथ प्रसज्यप्रतिषेधो न दोषी भवति ।। यथा न दोषस्तथास्तु । प्रादय उपसर्गाः क्रियायोगे ॥१।४।५८-५९ ।। 10 15 प्रादय इति योगविभागः ॥ १॥ प्रादय इति योगविभागः कर्तव्यः । पादयो ऽसत्त्ववचना निपातसंज्ञा भवन्ति । तत उपसर्गाः क्रियायोग इति । किमर्यो योगविभागः । निपातसंज्ञार्थः ॥ २॥ निपातसज्ञा यथा स्यात् ।। एकयोगे हि निपातसंज्ञाभावः ॥ ३ ॥ एकयोगे हि सति निपातसज्ञाया अभावः स्यात् । यस्मिन्नेय विशेपे गत्युपस- र्गकर्मप्रवचनीयसशास्तस्मिन्नेव विशेपे निपातसज्ञा स्यात् ।। मरुच्छब्दस्योपसंख्यानम् ॥ ४ ॥ मरुच्छन्दस्योपसख्यानं कर्तव्यम् । मरुहत्तो मरुत्तः । अच उपसगात् 20 [७ ४.४७] इनि तवं यया स्यात् ।। अच्छब्दस्योपसंख्यानम् ॥ ५ ॥ अच्मप्दस्योपसंख्यान कर्तव्यम् | श्रद्धा ।। : 1३३.

·॥व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म. १.४.४. गतिश्च ॥ १।४।६० ॥ 10 कारिकाशब्दस्य ॥ १॥ कारिकाशब्दस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् | कारिकाकत्य॥ पुनश्चनसौ छन्दसि ॥ २॥ पुनधनसौ छन्दसि गतिसंज्ञौ भवत इति वक्तव्यम् | पुनरुत्स्यूनी वासो देयम् । पुनर्निष्कृतो रथः । उशिग्दूतश्चनोहितः । ॥ गत्युपसर्गसंज्ञाः क्रियायोगे यक्रियायुक्तास्तं प्रतीति वचनम् || ३ ॥ गत्युपसर्गसंज्ञाः क्रियायोगे यक्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञा भवन्तीति वक्त- व्यम् ।। कि प्रयोजनम् । प्रयोजनं घञ्पत्वणत्वे ।। ४ ॥ घञ् । प्रवृद्धो भावः प्रभावः । अनुपसर्ग इति प्रतिषेधो मा भूत्। ॥ पत्यम् । विगताः सेचका अस्माद्रामाद्विसेचको यामः | उपसर्गादिति पर मा भूत् ।। णत्वम् । प्रगता नायका अस्माद्रामात्यनायको ग्रामः । उपसर्गादिति णत्वं मा भूत् || वृद्धिविधौ च धातुग्रहणानर्थक्यम् ।। ५ ॥ वृद्धिविधौ च धातुग्रहणमनर्थकम् । उपसर्गादृति धातो [६.१.९१] इति । तत्र धातुग्रहणस्यैतत्प्रयोजनामिह मा भूत् प्रर्षभं वनमिति | क्रियमाणे चापि धातुमणे पर्छक इत्यत्र पामोति | यक्रियायुक्तास्तं प्रतीति वचनान्न भवति ।। वद्विधिनस्भावावीत्त्वस्वाङ्गादिस्वरणत्वेषु दोषो भाति ॥ यविधि । यदुद्दतो निवतो यासि बप्सत् । वद्विधि ॥ नस्भाव 55 | प्रणसं मुखम् । उनसं मुखम् । 20 नस्भाय ।। अवीव | प्रेपम् परेपम् । अवीव ।। स्वाङ्गादिस्वर' । प्रस्फिक् प्रोदरः । स्वागादिस्वर ।। णत्व। प्रणः भूद्रः प्र ण भाचार्यः प्र णो राजा प्र णो वृत्रहा ।। उपसर्गादित्येते विधयो न प्रामुवन्ति ॥ वद्विधिनस्भावाचीत्वस्वाङ्गादिस्वरणवेषु वचनमामाण्यात्सिद्दम् ॥ ६ ॥ भनयकाशा एते विधयस्ते पचनप्रामाण्याद्भविष्यन्ति ।। 15 - २२१८, 11.४.१४ ६... ९. 1fter.२८ ·पा० १.४.१०.१२.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ मुटुरोः प्रतिषेधो नुम्बिधितत्वषत्वणत्वेषु ॥ ७॥ मुदुरोः प्रतिषेधो नुम्मिधितत्वपवणत्वेषु वक्तव्यः ।। नुम्बिधि । मुलभम् दुर्ल- भम् । उपसर्गादिति नुम्मा भूदिति । न सुदुभ्यो केवताभ्याम् [७.१.६८ ] इत्ये- तन्न बक्तव्यं भवति || नैतदस्ति प्रयोजनम् | क्रियत एतन्यास एव || तत्वम् । सुदन्तम् । अच उपसर्गात्तः [७.४.४७] इति तत्वं मा भूदिति ।। पत्वम् । सुसिक्तं 5 पटशनेन ! मुस्तुतं लोकशतेन । उपसर्गादिति पत्वं मा भूदिति । मुः पूजायाम् [ १.४.९४] इत्येतन वक्तव्यं भवति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । क्रियत एतन्यास एव ॥ णत्वम् । दुर्नयम् दुर्भातमिति | उपसर्गादिति णत्वं मा भूदिति ॥ ऊर्यादिचिडाचश्च ॥ १ । ४ । ६१ ॥ कृभ्वस्तियोग इति वक्तव्यम् । इहैय यथा स्यात् । ऊरीकृत्य ऊरीभूय । इह 10 मा भूत् । करी पत्त्वा ।। नतर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । क्रियायोग इत्यनु- वर्तते न चान्यया क्रिययोर्यादिचिडाचां योगो ऽस्ति ।। अनुकरणं चानितिपरम् ॥ १।४।६२॥ कथमिद विज्ञायते । इतः परमितिपरम् न इतिपरमनितिपरमिति | आहोस्विदिति: परो यस्मात्तदिदमितिपरम् न इतिपरमनितिपरमिति ॥ किं चातः । यदि विज्ञायत 15 इतेः परमितिपरम् न इतिपरमनितिपरमिति खाडिति कृत्वा निरठीवदित्यत्र प्रामोति | अथ विज्ञायत इतिः परो यस्मात्तदिदमितिपरम् न इतिपरमनितिपरमिनि श्रौपद्धोप- डिति कृत्वा निरटीवदित्यत्र प्रामोति || अस्तु नापदितिः परो यस्मात्तदिदमिनिपर- म् न इतिपरमनितिपरमिति । ननु चोक्त औषडौषडिति कृत्वा निरष्टीवदित्यत्र प्रा- मोतीति । नेप दोषः । इद तावदयं प्रष्टव्यः । अथेह ते प्राग्धातोः [१.४.८० ] 20 इति कथं गतिमात्रस्य पूर्वप्रयोगो भनि | उपोद्धरतीति । गत्याकृतिः प्रतिनिर्दि- इयते । इहापि तीनुकरणाकृनिनिर्दिश्यते ॥ किमर्थमिदमुच्यते । अनुकरणस्येतिकरणपरत्वप्रतिषेधो निष्टशब्दनिवृत्त्यर्थः ॥ १ ॥ अनुकरणस्येतिकरणपरत्वनिषेध उच्यते । कि प्रयोजनम् । भनिष्टशब्दनिय- 25 1८३६५ ·३४४ ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म. १.४.४. त्यर्थः । अनिष्टशब्दता मा भूदिति । इदं विचारयिष्यति तेपारधानुवचनं प्रयोग- नियमार्थ वा स्यात्संज्ञानियमार्थ वेति । तद्यदा प्रयोगनियमार्थ तदानिष्टशब्दनि- वृत्त्यर्थमिदं वक्तव्यम् । यदा हि संज्ञानियमार्थं तदा न दोपो भवति ॥ . 5 'आदरानादरयोः सदसती ॥ १।४।६३ ॥ इदमतिबहु क्रियते आदरे अनादरे सत् असदिति | भादरे सदित्येव सिद्धम् । कथमसत्कृत्येति । तदन्तविधिना भविष्यति । केनेदानीमनादरे भविष्यति । ना- दरप्रतिपेधं विज्ञास्यामः । नादरे ऽनादर इति || नैवं शक्यम् । आदरप्रसङ्ग एव हि स्यादनादरप्रसङ्गे न स्यात् । अनादरमहणे पुनः क्रियमाणे बहुव्रीहिरयं विज्ञा- यते । अविद्यमानादरे ऽनादर इति | तस्मादनादरग्रहणं कर्तव्यमसतस्तु तदन्त- 10 विधिना सिद्धम् ॥ अन्तरपरिग्रहे ॥१।४।६५ ॥ अन्तःशब्दस्यादिविधिसमासणवेपूपसंख्यानम् ॥ १॥ अन्तःशम्दस्यादिविधिसमासणत्येपूपसंख्यानं कर्तव्यम् । अट् । अन्तर्धा ।। किविधिः । अन्तर्षिः ।। समासः । अन्तत्य ।। णत्वम् । अन्तहण्याद्रोभ्यो गाः ।। 15 साक्षाप्रभृतीनि च ।।१।४।७४ ॥ साक्षात्मभृतिषु व्यर्थवचनम् ॥ १ ॥ साक्षारप्रभृतिषु यर्यपहणं कर्तव्यम् । असाक्षात्साक्षात्कृत्या साक्षात्कृत्य । यदा हि साक्षादेव किंनिन्क्रियते तदा मा भूदिति ।। मकारान्तत्वं च गतिमंज्ञासंनियुक्तम् ॥२॥ गकारान्तत्यं न गतिसंज्ञासंनियोगेन यत्नव्यम् । लयर्णकृत्य ।। नत्र चिमतिपेधः ॥ ३॥ मत्र पन्तस्य प्रनिरेपो यत्तभ्यः । तयणीकृस्य || 20 ·पा० १.४.६३-८०.] ॥ व्याकरणगहाभाष्यम्॥ ३२५५ - न वा पूर्वेण कृतत्वात् ॥ ४ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । पूर्वेण कृतत्वात् । अस्त्यनेन विभाषा पूर्व- ण* नित्यो भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् । मकारान्तलं च गतिसंशासनियुक्त- मित्युक्त तत्व्यन्तस्य मा भूदिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । लवणशब्दस्यायं विभाषा लवर्णशब्द आदेशः क्रियते | यदि च लवणीशम्दस्यापि विभाषा लवणं- 5 शश्द आदेशो भवति न किचिहुप्यति । वैशम्धं चेह साध्यम् । नचैवं सति सिद्ध भपतीति ।। ते प्राग्धातोः ।।१।४।८०॥ 15 लिमिद भाग्धातुरचनं प्रयोगनियमार्थम् । एते मागेन धातोः प्रयोचाव्याः । आहोस्वित्संज्ञानियमार्थम् । एते पावापान प्रयोक्तव्याः पाप्रयुज्यमानानां गति- 10 संज्ञा भवतीति । कथान विशेषः । प्राग्धानुवचनं मयोगनियमार्यमिति चेदनुकरणस्यतिकरणपरप्रतिपेयो निष्टशब्दनिवृत्त्यर्थः ॥ १॥ प्राग्धातुपचन प्रयोगनियमार्थमिति चेदनुकरणस्यतिकरणपरप्रतिषेधो वक्तव्यः । कि प्रयोजनम् । अनिष्ट शब्दनिवृत्त्यर्थः । अनिष्टशब्दता मा भूदिति ।। छन्दसि परव्यवहितवचन च ॥ २ ॥ छन्दसि परेप व्यवदिनाथ [१.४.८१८२] इति वक्तव्यम् ॥ संज्ञानियमे सिद्धम् ।।३।। संज्ञानियमे सिद्धमेतद्भवति। अस्तु नहि.संज्ञानियमः ।। उभयोरनर्यकं वचनमनिष्टादर्शनात् ।।४।। उभयोरपि पक्षयोर्वचनमनर्थकम् । किं कारणम् । अनिटादर्शनात् । न हि कश्चि- अपचनीति प्रयोक्त-ये पचतिप्रेति प्रयुद्धे । यदि चीनिष्टं दृश्येत तसो पनाह स्यात् ।। 20 ·॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [ग० १.४.४. उपरार्जनसनिपाते तु पूर्वपरव्यवस्थार्थम् ॥५॥ उपसर्जनसनिपाते तु पूर्वपरव्यवरथार्थमेतद्वक्तव्यम् । कपभं कूलमुद्रुजम् । ऋषभ कूलमुहम् । अत्र गतेः प्राग्धातोः प्रयोगो यथा स्यात् ।। यद्युपसर्जनसनिपाते पूर्वपरव्यवस्थार्थमिटमुच्यते मुकटंकराणि । वीरणानीत्यत्र गतेः प्राग्धातोः प्रयोगः' 5 प्रामोति । आचार्यप्रवृत्ति पयति नात्र गतेः प्राक्प्रयोगो भवतीति यदयमीपदुःसुपु कृयाकृच्छ्रार्थेषु खत् [३.३.१२६] इनि खकारमनुवन्धं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । खित्करण एतत्प्रयोजनं खितीति मुम्यथा स्यादिति । यदि चात्र गतेः प्राक्प्रयोगः स्याखित्करणमनर्थकं स्यात् । अस्वत्र मुम् । अनव्ययस्येति प्रतिषेधो भविष्यति । पश्यनि त्वाचार्यों नात्र गतेः प्राग्धातोः प्रयोगो भवतीति ततः खका- 10 रमनुबन्धं करोति ॥ नैतदस्ति ज्ञापकम् । यद्यप्यत्र गतेः प्रापयोगः स्यात्स्यादेवात्र मुमागमः | कथम् । कृहणे गतिकारकपूर्वरयापि ग्रहणं भवतीति । तस्मानार्थ एवमर्थन प्राग्धातुरचनेन । कथम् ऋषभं कूलमुद्रुजम् ऋपभं कृलमुहहम् । नेप दोपः । भैप उदिरुपपदम् । किं तर्हि । विशेषणम् । उदि कूले रुणिवहीः (३.२.३१] उत्पूर्वाभ्यां रुजिवहिभ्यां कुल उपपद इति । 15 कर्मप्रवचनीयाः ।।१।४।८३ ।। किमर्थ महती संज्ञा शिगते । अन्वर्थसंजा यथा विज्ञायेन | कर्म प्रतिवन्तः कर्ममवचनीगा इति || के पुनः कर्ग प्रोक्तयन्तः । ये संप्रति क्रियां नादुः । के च संप्रति क्रियां नानुः । ये प्रयुज्यमानस्य क्रियामाहुस्ने कर्मप्रवचनीयाः ॥ अनुर्लक्षणे ॥ १।४।८४ ॥ 20 किमर्थमिदान्यने । कर्मप्रवननीयतंशा यथा म्यारत्युपसर्गसंज्ञे मा भृनामिति । कि च स्यात् । गाकल्याय सहिनामनु प्रापर्पन् । गनिर्गती [८.१.७०] शनि निषा- ग: मसज्येन !! या गैरपि कर्मप्रवननीयसंशा यत्तया । येपि नपानो नेप्य- गे। पावे पादेश विपरिनिग्वति । भरत्यत्र विटोरः । नाव येलिाग पनि मिया. :५१:10 ·5 पा० १.४.८३-८९.] ॥ व्याकरणमहामाश्यम् ।। ३४० योगः । किं तर्हि | अप्रयुज्यमानम् । प्रादेशं प्रादेशं रिमाय परिलिखतीति ॥ यथे- यमनोरपि कर्मप्रवचनीयसंज्ञया नार्थः । भनोरपि हि न वृषि प्रति क्रियायोगः । किं नहि । अप्रयुज्यमानम् | शाकल्येन सुकृतां संहितामनुनिशम्य देवः प्रावर्षत् ॥ इद नहिं प्रयोजनं द्विनी या यया स्यात्कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया [२.३.८] इति ।। भत उत्तर पठति । जनुर्लक्षणेवचनानर्थक्य सामान्यकृतत्वात् ॥ १॥ अनुर्लक्ष गेरचनानर्यक्यम् । किं कारणम् । सामान्यकृतवान् । सामान्ये- नैरान कर्ममवचनीयसज्ञा भविष्यति लक्षणेत्यभृताख्यानभागनीप्सासु पनिपर्यना. [१४.१०] इति || हेत्वर्थ तु वचनम् ॥ २॥ हेत्वर्थमिदं वक्तव्यम् । हेतुः शाकल्यस्य सहिता वर्षस्य न तक्षगम् । कि वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुन्यमान गस्यते । लक्षग हि नाम स भवति येन पुनः पुनर्तक्ष्यते न यः सकृदपि निमित्तलाय कल्पने | सकृचासौ शाकल्येन सुकृता सहितामनुनिशम्य देव पावर्षत् ॥ स तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यो ऽनुर्हता- विति || अदानी लक्षगेन हेतुरपि व्याप्तो नार्थी ऽनेन | लक्षणेन हेतुरपि व्यामः । 15 म खरय तदेव लक्षग भवति येन पुनः पुनर्लक्ष्यते । कि तर्हि । यत्सकृदगि निमि- 'तत्वाय कल्पते तदपि लक्षण भाति । तद्यथा । अपि भवान्कमण्डलुपाणि छात्र- मद्राक्षीदित्ति । सकृदसौ कमण्डलुपाणिश्छाचो दृष्टस्तस्य नदेव सक्षण भवति ।। नदेव ताई प्रयोजनं द्वितीया यथा स्यात्कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीयेति । एतदपि नास्ति प्रयो- जनम् । सिद्धात्र द्वितीया कर्मप्रवचनीययुक्त इत्येव ! न सिध्यति । परत्वाद्धे स्या- 20 श्रया तृतीया प्रामोति ॥ 10 आङ्गादावचने ।। १ । ४ । ८९ ॥ भाइर्यादाभिविध्योरिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । आकुमार यश. पाणिनेरिति । तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् ! मर्यादावत्रन इत्येव मिद्धम् । एपास्य यशसो मर्यादा ॥

·|| व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० १.४.४. लक्षणेत्यंभूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः ॥१।४।९० ॥ कस्य लक्षणादयो• निर्दिश्यन्ते । वृक्षादीनाम् ॥ किमयं पुनरिदमुच्यते | कर्मप्रवचनीयसंज्ञा यथा स्याद्त्युपसर्गसंज्ञे मा भूतामिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । यक्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो न च वृक्षादीन्प्रति क्रियायोगः ॥ इदं 5 तर्हि प्रयोजनं द्वितीया यथा स्यात्कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया [२.३.८] इति । वृक्षं प्रति विद्योतते । वृक्षमनु विद्योतत इति ।। अधिपरी अनर्थको ।।१।४।९३ ॥ किमर्थमधिपोरनर्थकयोः कर्मप्रवचनीयसंजोच्यते । कर्मप्रवचनीयसंज्ञा यथा स्याद्गत्युपसर्गसंज्ञे मा भूतामिति । तदस्ति प्रयोजनम् । यस्क्रियायुत्तो तं प्रति 19 गत्युपसर्गसज्ञौ भवतो ऽनर्थको चेमौ ।। इदं नहिं प्रयोजनं पञ्चमी यथा स्यात् । पञ्चम्यपाइरिभिः [२.३.१०] इति । कुतः पर्यागम्यत इति ।। सिद्धात्र पञ्च- म्यपादान इत्येव । आतथापादानपञ्चम्येपा यत्राप्यधिशन्देन योगे पन्चमी न विधीयते तत्रापि श्रूयते । कुतो ध्यागम्यत इति ।। एवं तर्हि सिद्धे सति यदन- र्थकयोर्गत्युपसर्गसंज्ञायाधिका कर्मप्रवचनीयसंशा शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो नर्थ- 13 कानामध्येपां भवत्यर्थवत्कृतमिति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । निपातस्यानर्थ- कस्य प्रातिपदिकर चोदिती तन वक्तव्यं भवति ॥ अथवा मैवेमायनर्थको लि. तबनर्यकावित्युन्मते । अनन्तरवाचिनायनर्थको । धानुनोक्ता क्रियामार तुः । गद- विशिष्टं भवति यथा शले पयः ।। यद्येवं धानुनोक्तत्यान्तस्यार्यस्योपसर्गप्रयोगो न प्रामोत्युक्तार्यानामप्रयोग इनि | उत्तार्यानामपि प्रयोगो दृश्यते । नद्यया । अपूपी दावानय । ब्राह्मणो दायान येति ।। अपिः पदार्थसंभावनान्ववसर्गगर्दासमुच्चयेषु ।।१।४।९६ ।। दर यम्मान भनि मर्पिपोषि स्यात् । गोन्नम्यापि स्यात् । किशान् । द्वितीयापि ताज्येन कर्मपयनीगने दितीया [ २.३.८ ] नि ! म दोषः । . १.८.

·पा० १४.९०९९] व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३२९ नेमेऽप्यर्था निर्दिश्यन्ते । कि तर्हि । परपदार्या इमे निर्दिश्यन्ते । एतेप्वर्थेषु यत्पद वर्तते तत्पत्यपि कर्मप्रवचनीयसज्ञो भवतीति ।। अथवा यदत्र कर्मप्रवचनीययुक्त नाद प्रयुज्यते । किं पुनस्तत् । विन्दुः । विन्दोस्तर्हि कस्मान भवति । उपपद- विभक्त कारकविभक्तिबलीयसीति प्रथमा भविष्यतीति ।। अधिरीश्वरे ॥१।४।९७॥ .. अधिरीश्वरवचन रक्तम् ॥ १॥ किमुक्तम् । यस्य चेश्वरवचनमिति कर्तृतिर्देशथेदवनासिद्धम् । प्रथमा नुपपत्तिस्तु । सवचनासिद्धमिति । अधि स्व पनि कर्मप्रवचनीयसजो मा- नीति वक्तव्यम् ॥ लः परस्मैपदम् ॥१।४। ९९ ॥ 10 लादेशे परस्मेपदग्रहण पुरुषवाधितत्वात् ॥ १ ॥ गदेशे पररभेपदग्रहण कर्तव्यम् । किं चारणम् | पुरपवाधितवात् ।। इह वचने हि सज्ञावाधनम् ॥२॥ इह हि नियमाणे ननकाशा पुरुषस ज्ञा' परस्मैपदसज्ञा बाधेत । परस्मैपद- सनाप्यायकाशा सा पानाद्भविष्यति | सावकाशा परस्मैपदसजा | कोऽयकाश ।, शतृासु अवकाश ॥ निचि वृद्धौ तु परस्मैपदग्रन्ण ज्ञापफ पुरुषावाधकलस्य ॥३॥ याय सिपि वृद्धि परस्मैपदेषु [७२ २] इति परस्मैपदमहण करोति तशा- पयत्यागाला न पुरुषसशा परस्मैपदसजा पाधत इनि ।।

·| व्याकग्णमहाभाष्यम् ॥ [म.१.४.५. तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः॥१।४।१०१ ॥ 10 प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञायामात्मनेपदग्रहणं समसंख्यार्थम् ॥ १॥ प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञायामात्मनेपदग्रहणं कर्तव्यम् । आत्मनेपदानां च प्रथम- मध्यमोत्तमसंज्ञा भवन्तीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । समसंख्यार्थम् । संख्यातानु- 5 देशो यथा स्यात् । भक्रियमाणे ह्यात्मनेपदग्रहणे तिस्रः संज्ञाः पट् संधिनः । वैषम्यात्संख्यातानुदेशो न पामोति ।। क्रियमाणेऽपि चात्मनेपदग्रहण आनुपूर्व्यवचनं च ॥ २॥ आनुपूर्व्यवचनं च कर्तव्यम् । अक्रियमाणे हि कस्यचिदेव त्रिकस्य प्रथमसंज्ञा स्थारकस्यचिदेव मध्यमसंज्ञा कस्यचिदेवोत्तमसंज्ञा || न वैकशेपनिर्देशात् ॥३॥ यत्ताबदुच्यत आत्मनेपदग्रहण कर्तव्यं समसंख्यार्थमिति तन कर्तव्यम् । संज्ञा अपि पडेय निर्दिश्यन्ते । कथम् । एक शेषनिर्दशात् । एकशेषनिर्देशोऽयम् ।। अवैतस्मिनेकशेपनिर्देशे सति किमयं कृतैकशेषाणां इन्दः प्रथमथ प्रथमथ प्रथगौ । मध्यमश्च मध्यमथ मध्यमी । उत्तमोत्तमभोसमौ । प्रथमौ च मध्यमी चौत्तमोच 15 प्रथममध्यमोत्तमा इति । आहोस्थित्कृतानहानामेकशेषः । प्रथमश्र मध्यमवोत्तमभ प्रथममध्यमोत्तमाः । प्रथममध्यमोत्तमाथ प्रथममध्यमोत्तमाथ प्रथममध्यमोत्तमा इति । किं नातः । यदि कुनैक शेषाणां छन्दः प्रथममभ्यमयोः प्रथमसंज्ञा प्रामोत्युत्तम- प्रयमयोर्मध्यमसना पामोति मध्यमोत्तमयोरुतमसंगा मामोनि | अथ कृतद्वन्दानामे- कशेषो न दोपो भवति । यथा न दोषस्तथास्तु ॥ किं पुनरत्र न्याय्यम् । उभयमि- 20 स्याह । उभयं हि दृश्यते । नयया । बदु शक्तिकिटकम् | यहनि शक्तिकिटकानि । या स्यालीपिठरम् । यहुनि स्थालीपिठराणि || यदप्युच्यते क्रियमाणे स्यात्मनेपद- महण भानुपर्यवननं कर्तव्यमिति | न कर्तव्यम् । लोकत एनस्सिदम् । गया । लोके बिहट्यस्य दाभ्यां दाभ्याममिरुपस्येय इनि न नोयन भानपुटणेरयानुपृथ्यण पोपम्धीयत इति ॥

·पा० १.४.१०१.१०८] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। विभक्तिश्च ॥ १।४।१०४ ॥ त्रीणि त्रीणीत्यनुवर्तत उताहो न | कि चातः । यद्यनुवर्तते ऽटन आ विभक्ती [७.२.८४] इत्यात्वं न प्रामोनि | अथ निवृत्तं प्रथमयोः पूर्वसवर्णः [६.१.१०२] इत्यत्र प्रत्यययोरेय ग्रहणं प्रामोति । यथेच्छसि तथास्तु || अस्तु तावदनुवर्तत इति । ननु चोक्तमष्टन आ विभक्तावित्यात्वं न प्रामोतीति | वचनाद्भविष्यति ।। अथवा । पुनरस्तु निवृत्तम् । ननु चोक्तं प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इत्यत्र प्रत्यययोरेव महणं प्रामो- तीति । नैप दोपः । अत्रीत्यनुवर्तते न चाजादी प्रथमौ प्रत्ययौ स्तः । ननु चैवं विज्ञायते ऽजादी यो प्रथमावजादीनां वा यो प्रथमाविति । यत्तर्हि तस्माच्छसो न पुंसि [६.१.१०३] इत्यनुकान्तं पूर्वसवर्णदीर्घ प्रनिनिर्दिशति तज्ज्ञापयत्याचार्यों विभत्स्योर्महणमिति ॥ अथवा वचनमहणमेव कुर्यात् | औजसोः पूर्वसवर्ण इति ।। 10 युप्मापपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः॥१।४।१०५ । अस्मयुत्तमः॥१।४।२०७॥ शेपे प्रथमः॥१।४।१०८॥ किमर्थमिदमुच्यते । युष्मदस्मन्छपवचन नियमार्थम् ॥ ३॥ नियमार्यो ऽयमारम्भः ॥ अथैनस्मिन्नियमार्थे विज्ञायमाने किमयमुपपदनियमः | 15 युप्मदि मध्यम एच | अस्मयुत्तम पथ | आहोस्वित्पुरुषनियमः । युष्मद्येव मध्यमः । भस्मद्येयोत्तम इति । किं चातः । यदि पुरुषनियमः शेषपदणं कर्तव्यं शेपे प्रथम इति । कि कारणम् । मध्यमोसमी नियती युष्मदस्मदी अनियते तत्र प्रयमो पप पामोति । तत्र शेषप्रहणं कर्नन्यं प्रथमनियमार्यम् । शेष एव प्रथमो भवति नान्य- वेति । अयाप्युपपदनियम एपमपि शेषमहणं कर्तव्यं शेपे प्रथम इति । युष्मद- 20 स्मदी नियते मध्यमोत्तमायनियती ती शेपेपि प्रामुतः । तत्र शेषमहणं कर्तन्यं शेपनियमार्थम् । शेपे प्रयम एव भाति नान्य इति ॥ उपपदनियमे शेषरहण शस्यमकर्तुम् । कथम् । युष्मदस्मदी नियते मध्यमोत्तमायनियती तो शेरेप मा. .

·३५० I! व्याकरणमहामाण्यम् ।।. [म० १.४.५.. तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः॥१।४।१०१ ॥ 10 प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञायामात्मनेपदग्रहणं समसंख्यार्थम् ॥ १ ॥ प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञायामात्मनेपदग्रहणं कर्तव्यम् । आत्मनेपदानां च प्रथम- मध्यमोत्तमसंज्ञा भवन्तीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । समसंख्यार्थम् । संख्यातानु- 5 देशों यथा स्यात् । अक्रियमाणे यात्मनेपदग्रहणे तिस्रः संज्ञाः षट् संचिनः । चैपम्यात्संख्यातानुदेशो न पामोति ।। क्रियमाणेपि चात्मनेपदग्रहण आनुपूर्व्ययवनं च ॥ २ ॥ आनुपूर्व्यवचनं च कर्तव्यम् । अक्रियमाणे हि कस्यचिदेव त्रिकस्य प्रथमसंज्ञा स्यास्कस्यचिदेव मध्यमसंज्ञा कस्यचिदेवोत्तमसंज्ञा ।। न वैकशेपनिर्देशात् ॥३॥ यत्तावदुच्यत आत्मनेपदग्रहणं कर्तव्यं समसंख्यार्थमिति नन्न कर्तव्यम् । संज्ञा अपि पडेव निर्दियन्ते । कथम् | एकशेपनिर्देशात् । एक शेषनिर्देशोऽयम् ।। अथैतस्मिनेकशेषनिर्देशे सति किमयं कृतेक शेषाणां इन्द्रः। प्रथमथ मथमच प्रथमौ । मध्यमच मध्यमच मध्यमौ । उत्तमोत्तमयोत्तगी। प्रथमो न मध्यमी नोत्तमौ च 15 प्रथममध्यमोत्तमा इति । आहोस्थित्कृतनानामेकशेषः । प्रथमच मध्यमवोत्तमथ সমসত্মমালা সমমমীলমাথ সমদমোবমাঘ থমবমাননা इति । किं चातः। यदि कृतकशेषाणां इन्दः प्रथममध्यमयोः प्रथममंशा प्रामोत्युत्तम, प्रथमयोर्मध्यमसंझा पामोति मध्यमोत्तमयोरुत्तमसंज्ञा पामोति । अथ कृतवन्दानामे- कशेपो न दोषो भवति । यथा न दोषस्तथास्तु || किं पुनरत्र न्याय्यम् । उभयमि- 20 व्याह । उभयं हि वृदयते । तद्यथा | यहु शक्तिकिटकम् । यानि शक्तिकिटकानि । या स्थालीपिठरम् । वनि स्थालीपिठराणि ।। यदप्युच्यते क्रियमाणे ऽध्यात्मनेपद- महण आनुपूर्णवननं कर्तव्यमिति | म कर्नग्यम् । लोकत एनसिटम् । सपथा । लोके पिहयस्य दाभ्यां दाभ्यामप्रितपस्येय इनि न नोच्यन आनुपुर्यणेश्यानुपृष्येण पोपस्पीयत इति ॥ - ·३५३ . पा. १.४.१०५-२०८.] ॥ व्याकरणमहाभाप्पम् ॥ चेति ! तदनु नानमुत्तरयोरपि क्रिययोरेकशेपो न भवतीति | एवं च कृत्वा सो ऽप्यदोपो भवति यदुक्तं तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वादिति । तत्रापि ये भवितव्यम् । वं च देवदत्तश्च पचसि पचति च | अहं च देवदत्तध पचामि पचति चेति ।। यत्तापदुच्यते न या युप्मदस्मदोरनेकशेषभावात्तदधिकरणानामप्यनेकशेपभावा-: दविप्रतिषेध इति दृश्यते हि युग्मदस्मदोधानेकशेषस्तदधिकरणानां चैकशेपः । न- द्यथा ! त्वं चाहं च वृत्रहनुभौ संप्रयुज्यावहा इति ।। यदप्युच्यते क्रियाश्यत्वे च द्रव्यपृथत्त्वदर्शनमनुमानमुत्तरवानेकशेपभावस्येति क्रियापृथक्त्वे खल्वपि द्रव्येकशेषो भवतीति दृश्यते । तद्यथा ! अक्षा भज्यन्तां भक्ष्यन्तां दीव्यन्तामिति । एवं च कृत्वा सोऽपि दोपो भवति यदुक्तं तत्र युष्मद- 10 स्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेपलादिति ।। नेप दोपः । परिदतमेतत्सिद्धं तु युष्मद- स्मदोः प्रतिषेधादिति ॥ स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । शेपे प्रथमो विधीयते न हि शेषश्वान्यच शेपमहणेन गृह्यते । भवेत्मयमो न स्यान्मध्यमोत्तमा- वपिन प्रामुतः । किं कारणम् । युष्मदस्मदोरुपपदयोमध्यमोत्तमायुच्येते न च युप्म- दस्मदी अन्यश्च युष्मदस्मद्हणेन गृह्यते | यदत्र युष्मद्यचास्मत्तदाश्रयो मध्यमोत्तमी 15 भविष्यतः । यथैव तर्हि यदन युप्मद्यचास्मत्तदायो मध्यमोत्तमौ भवत एवं योऽत्र दोपस्तदाश्रयः प्रथमः प्रामोति || एवं नहिं शेष उपपदे प्रथमो विधीयते । उपोचारि पदमुपपदम् । यमात्रोपोचारि न स शेपो यश्च शेपो न तदुपोचारि । भरेचयमो न स्यान्मभ्यमोत्तमारपि न प्रामुतः । किं कारणम् | युष्मदस्मदोरुपपदयोर्मध्यमो- तमावुच्यते । उपोचारि पदमुपपदम् । यचायोपोचारि न ने युष्मदस्मदी ये च यु- प्मदस्मदी न तदुपोचारि ।। एवं तर्हि शेषेण सामानाधिकरण्ये प्रथमो विधीयते न चात्र शेपेणेव सामानाधिकरण्यम् । भवेत्लयमो न स्यान्म-यमोत्तमावपि न मामु- तः । किं कारणम् । युष्मदस्मयां सामानाधिकरण्ये मध्यमोत्तमायुच्यते न चान युष्मदस्मयामेव सामानाधिकरण्यम् ॥ एव नाई त्यदादीनि सनित्यम् [१.२. ७२] इत्येवमन युप्मदस्मदोः दोपो भविष्यति ! तन युन्मदि मध्यगो स्मयुत्तम 23 इत्येर सिद्धम् ।। न सिध्यनि । स्थानिन्यपीति प्रथमः पामोनि ॥ त्यदादीनां सल्यपि यद्यत्पर तत्तचिउप्यत इति यदा भरत: शेपस्तदा प्रथमः पामोति।। 20 युप्मदि मध्यमो प्रगानम इत्योच्यने । नापित न मान | रन । 451 ·३५२ । व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.४.४. 10 .. मुतः । ततो वक्ष्यामि प्रथमो भवतीति | ननियमार्थ भविष्यति । यत्र प्रथमथा- न्यश्च प्रामोति तत्र प्रथम एव भवतीति ।। तत्र युष्मदस्मदन्येपु प्रथममतिषेधः शेपत्वात् ॥ २॥ तत्र युष्मदम्मदन्येयु प्रथमस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । वं च देवदत्तथ पनय । 5 अहं च देवदन्तश्च पचायः । किं कारणम् । शेपत्लात् । शेपे प्रथम इनि प्रथमः प्रामोति ॥ सिदं तु युष्मदस्मदोः प्रतिषेधात् ||३|| सिद्धमेतत् । कथम् । युष्मदस्मदोः प्रतिषेधात् । शेषे प्रथमो युप्मदस्मदोनेति उक्तव्यम् ॥ युप्मदि मध्यमादस्मद्युत्तमो विपतिपेधेन ॥४॥ युप्मदि मध्यमादस्मद्युत्तम इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । युष्मदि मध्यम इत्य- स्यानकाशः । त्वं पचसि । अस्मद्युत्तम इत्यस्यावकाशः | अहं पचामि । इहोभयं प्रामोति । त्वं चाहं च पवावः | अस्मद्युत्तम इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन || स हि विप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । त्यदादीनां यद्यत्परं तत्तच्छिप्यत इत्येवमस्मदः 15 शेपो भविष्यति । तत्रास्मद्युत्तम इत्येव सिद्धम् ।। अनेकशेपभावार्य तु ॥५॥ अनेकशेपभावार्थ तु स विप्रतिषेधो वक्तव्यो यदा चैकशेपो न ! कदा रेकरोषो न । सहविवक्षायामेकशेरः । यदा न सहविवक्षा देकशेपो नास्ति ।। न वा ग्रुप्मदस्मदोरनेकशेपभावात्तदधिकरणानामप्यने- कशेपभावादविमतिषेधः ॥ ६॥ न पार्यो विप्रतिषेधेन । किं कारणम्। युष्मदस्मदोरनेकशेषभाया सदधिकर- गानामपि युष्मदस्मदधिकरणानामप्येकटोपेण ग भयितव्यम् । वं मार न परमि पचागि मेति ॥ क्रियापृथपे च नध्यपृथकदर्शनमनुमानगुगरबानेऊरोषभापम्य ।। ७॥ क्रियाश्या पथ्यपार वृशने । नयया । पनसि पगामि नना ·. पा० १.४.१०२-२०८.] ॥ व्याकरणमहायाप्पम् ॥ ३५३ चेति । तदनुमानमुत्तरयोरपि क्रिययोरैकशेषो न भवतीति । एवं च कृत्वा सो ऽप्यदोषो भवति यदुक्तं तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वादिति । तत्रापि घे भवितव्यम् । त्वं च देवदत्तच पचसि पचति च । अहं च देवदत्तच पचामि पचति चेति ।। यत्तावदुच्यते न या युष्मदस्मदोरनेकशेषभावात्तदधिकरणानामप्यनेकशेषभावा- दविमतिपेध इति दृश्यते हि युष्मदस्मदोश्चानेकशेषस्तदधिकरणानां चैकशेपः । न- धथा | त्वं चाहं च वृत्रहनुभी संप्रयुज्यावहा इति ।। यदप्युच्यते क्रियापृथत्वे च द्रव्यपृथत्त्वदर्शनमनुमानमुत्तरत्रानेकशेपमावस्येति नियापृथक्के खल्वपि द्रव्यैकशेपो भवतीति दृश्यते ! तद्यथा । अक्षा भज्यन्ना भक्ष्यन्तां दीव्यन्तामिति । एवं च कृत्वा सोऽपि दोषो भवति यदुक्तं तत्र युष्मद- 10 स्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेपचादिति ॥ नैप दोषः । परिहतमेतत्सिद्धं तु युप्मद- स्मदोः प्रतिपेधादिति || स तर्हि प्रतिपेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । शेपे प्रथमो विधीयते न हि शेपश्चान्यच शेपग्रहणेन गृह्यते । भवेत्पथमो न स्यान्मध्यमोत्तमा- वपिन मामुत्तः । किं कारणम् । युष्मदस्मदोरुपपदयोर्मध्यमोत्तमावुच्येते न च युष्म- दस्मदी अन्यथ युष्मदस्मद्हणेन गृह्यते । यदत्र युप्मद्यचास्मत्तदाश्रयो मध्यमौत्तमौ 16 भविष्यतः । यथैव तर्हि यदत्र युष्मद्यच्चास्मत्तदाश्रयो मध्यमोसमी भवत एवं योऽत्र शेपस्तदाश्रयः प्रथमः पामोति 11 एवं तर्हि शेप उपपदे प्रथमो विधीयते । उपोचारि पदमुपपदम् । यमात्रोपोचारि नस शेपो यथ शेपो न तदुपोचारि | भरेलथमो न स्यान्मभ्यमोत्तमावपि न मामुतः । किं कारणम् । युष्मदस्मदोरुपपदयोर्मभ्यमो- समायुच्यते । उपोचारि पदमुपपदम् । यचा।पोचारि न ते युप्मदस्मदी ये च यु- प्मदस्मदी न तदुपोच्चारि ॥ एवं तर्हि शेपेण सामानाधिकरण्ये प्रथमो विधीयते ग चात्र शेषेणेय सामानाधिकरण्यम् । भवेत्प्रथमो न स्यान्म-यमोत्तमायपि न प्रामु- तः । किं कारणम् । युष्मदस्मन्या सामानाधिकरण्ये मध्यमोत्तमायुन्येते न पात्र युष्मदस्मयामेर सामानाधिकरण्यम् II एवं नहिं स्यदादीनि सनित्यम् [ १.२. ७२] इत्येवमत्र युष्मदस्मदोः शेपो भविष्यति । तन युष्मदि मध्यमो गयुत्तम 25 इत्येन सिद्धम् ।। न सिध्यनि । स्यानिन्यपाति प्रयमः मानोति ।। त्यहादीनां खल्यपि यद्यपर तत्तरियत इति यदा भरतः पस्तदा प्रथमः मामोनि।। 20 गुष्मदि म यमो मानम इत्ये बोच्यने । नापिद न नाम रम | ·॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० १.४.४. परमाहं पचामीति । तदन्तविधिना भविष्यति । इहापि तर्हि तदन्तविधिना प्रामुतः। अतित्वं पचति । अत्यहं पचतीति । ये चाप्यते समानाधिकरणवृत्तयस्तद्धितास्तत्र च मध्यमोत्तमौ न प्रामुतः । त्वत्तरः पचसि मत्तरः पचामीति । त्वद्रूपः पचसि मगृपः पचामीति । त्वकल्पः पचसि मकल्पः पचामीति !! एवं तर्हि युष्महत्य- स्मवतीत्येवं भविष्यति । इहापि तर्हि प्रामुतः । अतित्वं पचति । अत्यहं पचतीति ।। एवं तर्हि युप्मदि साधने स्मदि साधन इत्येवं भविष्यति । एवं च कृत्वा सेोऽप्यदोषो भवति यदुक्तं तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वादिति ॥ अथवा प्रथम उत्सर्गः करिष्यते तस्य युष्मदस्मदोरुपपदयोर्मध्यमोत्तमावपवादी भविप्यतः । तत्र युप्मद्गन्धवास्मद्गन्धश्चास्तीति कृत्वा मध्यमोत्तमौ भविष्यतः ॥ अथेह कयं भवितव्यम् । भत्वं त्वं संपद्यते त्वद्भवति मद्भवतीति । भाहोस्वि- च्यवसि मद्भवामीति । त्वद्भवति मद्भवतीत्येवं भवितव्यम् | मध्यमोत्तमी कस्मान भवतः । गौणमुख्ययोर्मुख्य संप्रत्ययो भवति । तद्यथा । गौरनुबन्थ्यो ऽजो ऽनी- पोमीय इति न वाहीको अवध्यते । कथं तर्हि वाहीके वृद्ध्याच्चे भवतः । गो- स्तियति । गामानयेति । अर्थाश्रय एतदेवं भवति । यद्धि शब्दाभयं शन्दमात्र 15 ननयति । शम्दाश्रये च पृद्ध्यात्वे ।। 10 परः संनिकपः संहिता ॥१।४।१०९ ॥ परः संनिकर्पः संहिता चेदद्रुतायामसंहितम् ॥ १॥ परः संनिकर्पः संहिता चेदद्रुतायां वृत्तो संहितासंज्ञा न मामोति ! द्रुनायामेव हि परः संनिको वर्णानां नाद्रुतायाम् ।। तुल्यः संनिकर्पः ॥ २॥ तुम्यः संनिको वर्णानां द्रुतमध्यमविलम्बिताच वृत्तिषु ।। किंतस्ना विशेषः । वर्णकालभूयस्वं नु ॥ ३॥ पर्णानां नु कालभूयस्त्यम् । नाया। स्तिमाकयोरनुल्यः संनिरुर्षः प्राणि- भूगर || योग , ·पा) १.१.१०९.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३५५ द्रुतायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानं कालभेदात् ॥ ४ ॥ 'द्रुतायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । किं कारणम् । कालभेदात् । ये द्रुतायां वृत्तो वर्णात्रिभागाधिकास्ते मध्यमायां ये मध्यमायां वृत्ती वर्णाविभागाधिकास्ते विलम्बितायाम् ।। 5 उक्त वा ॥ ५॥ किमुक्तम् । सिद्धं वयस्थिता वर्णा वक्तुधिराचिरवचनावृत्तयो विशिप्यन्त इति 11 अथवा शन्दाविरामः संहितेत्येतसक्षगं करिप्यते | 15 शब्दाविरामे प्रतिवर्णमवसानम् ॥ ६॥ शब्दाविरामे प्रतिवर्णमसानसंज्ञा प्रामोति । किमिदं प्रतिवर्गमिति । वर्ण वर्ण 10 प्रति प्रतिवर्णम् । येनैव यत्नेनैको वर्ण उच्चार्यते विच्छिन्ने वर्ण उपसंहत्य तमन्यमु- पादाय द्वितीयः प्रयुज्यते तथा तृतीयस्तथा चतुर्थः । एवं नयनत्रकामा संहितासं- ज्ञावसानसंज्ञां याधिप्यते ॥ अथवावसानसज्ञायां प्रकर्षगतिविज्ञास्यते साधीयो यो निराम इति | कथ साधीयः । यः शन्दार्थयोविरामः ॥ अथवा हादाविरामः सहितेत्येतसक्षण करिप्यते । हादाविराम वापसयोग ऽतनिवागादसहितम् ॥ ७ ॥ हादाविरामे स्पर्शानामघोषाणां संयोगे ऽमंनिधानात्संहितासज्ञा न पामोति । कुकुटः पिप्पका पित्तमिति ॥ किमुच्यते सयोग इति | अथ यत्रेकः पचतीत्येकः पूर्वपरयोहदिन प्रधाद्यते । तद्यथा । यो रत्तयो वियोर्म ये शुक वा नगुग- मुपलभ्यते । बदरपिटके रिताको लोहर्कतस्तद्ग उपलभ्यते ॥ एकेन तुल्यः संनिधिः ॥ ८ ॥ ययको यो दिन पाद्यत एवमने कोप | अथवा पोर्यापर्यमकालन्योत संहिनेत्यवतमग करियो । 20 ·३५६ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० १.४.४. 5 । पौर्वापर्यमकालव्यपेतं संहिता चेत्पूर्वापराभावादसंहितम् ॥ ९॥ पौर्वापर्यमकालव्यपेतं संहिता चेत्पूर्वापराभावात्सहितासज्ञा न प्रामोति । न हि वर्णानां पौर्वापर्यमस्ति । किं कारणम् । एकैकवर्णवर्तिवादाच उचरितमध्वंसित्वाच वर्णानाम् ॥ १० ॥ एकैकवर्णवर्तिनी वाक् । न द्वौ युगपदुच्चारयति । गौरिति यावद्दकारे वाग्वर्तते नौकारे न विसर्जनीये यावदोकारे न गकारे न विसर्जनीये यावद्विसर्जनीये न गकारे नौकारे । उच्चरितप्रध्वंसित्वात् । उच्चरितमध्वंसिनः खल्वपि वर्णाः । उचरितः प्रध्यस्तः । अथापरः प्रयुज्यते न वर्णों वर्णस्य सहायः ॥ एव तर्हि बुद्धौ कृत्वा सर्वाश्चेष्टाः कर्ता धीरस्तत्वन्नीतिः । "10 शब्देनार्थान्याच्यादृष्ट्वा बुद्धौ कुर्यात्पौर्वापर्यम् ।। बुद्धिविपयमेव शब्दानां पौर्वापर्यम् । इद य एप मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवत्ति स पश्यत्यस्मिनर्थे ऽयं शब्दः प्रयोक्तव्यो ऽस्मिस्तावच्छब्दे ऽय तानपूर्णस्ततो ऽयं ततो ऽयमिति || विरामो ऽवसानम् ॥१।४।११०॥ इदं विचार्यते ऽभावो असानलक्षण स्यादिराभो वेति । कथान विशेषः । अभावे असानलक्षण उपर्यभाववचनम् ।। १ ।। अमावे ऽवसानलक्षण उपर्यभावमहणं कर्तव्यम् । उपरि यो ऽभाव इति वक्तव्यम् । पुरस्तादपि हि शब्दस्याभायस्तत्र मा भूदिति । किं च स्यात् । रसः रथः । खरयसानयोर्विसनीयः [८.३.११] इति विसर्जनीयः प्रसज्येत ॥ अस्तु 20 नई विरामः। विरागे विरामवचनम् ॥२॥ गम्य पिरामो विरामयागं तेन कर्तव्यम् । ननु न यस्याप्यभावस्नेनाप्यभार- पण कळव्यम् । पराय मम भविष्यति । अमायो लोपः' । ननो असान नि ।

·पा० १,४.१०.) ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ ममापि तर्हि विरामग्रहण परार्थ भविष्यति । विरामी लोपो ऽवसानं चेति | उपरि यो विराम इति वक्तव्यम् । पुरस्तादपि शब्दस्य विरामस्तत्र मा भूत् । किं ५ स्यात् । रसः रथः । खरवसानयोर्विसर्जनीय इनि विसर्जनीयः प्रसज्येत । भार- म्भपूर्वको मम विरामः ॥ अथवा नेदमयसानलक्षणं विचार्यते । किं तर्हि | संज्ञी | अभावो ऽवसानतंकी 5 स्थाद्विरामो वेति । कथान विशेषः। अभावे वसानसंज्ञिन्युपर्यभाववचनम् ॥३॥ अभावे ऽवसानसंशिन्युपर्यभावमहणं कर्तव्यम् । उपरि यो 'भाव इति वक्त- व्यम् । पुरस्तादपि हि शब्दस्याभाषस्तत्र मा भूदिति । किं च स्यात् । रसः स्थः । खरवसामयोपिसर्जनीय इति विसर्जनीयः प्रसज्येत || अस्तु तर्हि विरामो 10 ऽवसानम् । विरामे विरामवचनम् ॥ ४ ॥ यस्य विरामस्तेन घिराममहणं कर्तव्यम् । गनु च यस्याप्यभावस्तेनाप्यभावय- हणं कर्तव्यम् । परायं मम भविष्यति । अभावो लोपः । ततो ऽवसानं चेति । ममापि ताई विरामग्रहणं परार्थ भविष्यति । विरामो लोपो ऽवसानं चेति । उपरि 18 यो विराम इति वक्तव्यम् । ननु चोक्तमारम्भपूर्वक इति । नानश्यमयं रमिः प्रवृत्तावेव वर्तते । किं ताई ! अप्रवृत्तावपि । तद्यथा । उपरनान्यस्मिन्कुले बता- न्युपरतः स्वाध्याय इति न च नत्र स्वाध्यायो भूतपूर्वो भवति मापि व्रतानि || भावाविरामभावित्वाच्छब्दस्यावसानलक्षण न ।।५।। भावाविरामभावित्वाच्छन्दस्याचसानलक्षणं नोपपद्यते | किमिदं भावाविरागभा- 20 चित्वादिति । भावस्याविरामो भावाविरामः | भावाविरामेण भयतीति भावाविरा- मभावी । भावाषिरामभायिनो भायो भावाविरामभाषित्वम् ।। अपर भार । भावभाविवादविरामभाविवान शम्दस्यायसानलक्षणं भोपपद्यत तत्पर इति वा वर्णस्यावसानम् ॥ ६ ॥ विरामपरो वर्णी असानसमो भयनीति जन्यम् ।।

·।। व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० १.१.४. 3 वर्णोऽन्यो वावसानम् ॥ ७ ॥ अथवा व्यक्तमेव पठितव्यमन्त्यो वर्णो ऽवसानसंज्ञो भवतीति || तत्तर्हि वक्त- व्यम् । न वक्तव्यम् । संहितावसानयोलोकविदितत्वात्सिद्दम् ॥ ८॥ संहितावसानमिति लोकविदितावतावों । एवं हि कश्चित्कंचिदधीयानमाह । शंनोदेवीय संहितयाधीप्येति । स तत्र परमसंनिकर्षमधीते | अपर आह । केना. वस्यसीति । स आह | अकारणेकारणोकारेणेति । एव लोकविदिताव तयो- लोकविदितत्वात्तिद्धमिति । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये प्रथमस्याभ्यायस्य चतुर्थे पादे चतुर्थमाह्निकम् ॥ पाच सभामः ।। || प्रथमो ऽध्यायः समाप्तः ॥ 10 ·समर्थः पदविधिः ॥२।१।१॥ विधिरिति कोऽयं शब्दः । विपूर्णाद्धाञः कर्मसाधन इकारः । विधीयते विधि- रिति । किं पुनर्विधीयते । समासो विभक्तिविधानं परागवद्भावश्च ॥ किं पुनरयमधिकार आहोस्वित्परिभाषा | कः पुनरपिकारपरिभाषयोर्विशेषः । अधिकारः प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थ इति योगे योग उपतिष्ठते । परिभाषा पुनरे- 5 कदेशस्था सती सर्व शाखमभिज्वलयति प्रदीपवत् । तद्यथा । प्रदीपः सुमज्व- लित एकदेशस्थः सर्व वेदमामिज्वलयति ] कः पुनरत्र प्रयत्नविशेषः । अधिकारे सति स्वरयितव्यं परिभापायां पुनः सत्यां सर्वमपेक्ष्यम् || तथेदमपरं द्वैतं भव- त्येका भाचो वा सामथ्र्य स्याद्यपेक्षा वेति । तत्रैका-भाये सामध्ये अधिकारे च सति समास एकः संगृहीतो भवति विभक्तिविधानं पराङ्गवद्भावश्चासंगृहीतः 110 व्यपेक्षायां पुनः सामर्थ्य अधिकारे च सति विभक्तिविधानं परागवद्भावश्च संगृहीतः समासस्नेको ऽसगृहीतः । अन्यत्र खल्वपि समर्थग्रहणानि युक्तमहणानि च कर्त- व्यानि भवन्ति । कान्यत्र । इससोः सामर्थ्य [८.३.४४] न चाहाहै ययुक्त [८.१.२४] इति । व्यपेक्षायां पुनः सामर्थ्य परिभाषायां च सत्यां यावान्व्याकरणे पदगन्धो स्ति स सर्वः संगृहीतो भवनि समासस्वेको ऽसंगृहीतः । तत्रैका भावः 15 सामर्थ्य परिभाषा चेत्येवं सूत्रमभिन्नतरकं भवति । एवमपि क्वचिदकर्तव्यं समर्थ- महणं क्रियते कचिच कर्तव्यं न क्रियते । अकर्तव्यं तावक्रियते समर्थानां प्रथमादा [४.१.८२] इति । कर्तव्यं न क्रियते कर्मण्यम् [३.२.१/ समर्यादिति । ननु च गम्यते तब सामर्थ्यम् । कुम्भकार: नगरकार इति । सत्यं गम्यत उत्पने तु प्रत्यये | स पर वायत्समर्थादुपायः ।। अय समर्थमहणं किमर्थम् । वक्ष्यति द्वितीया श्रितादिभिः समस्यते । कधिनः नरकभित इति । समर्थग्रहण किमर्थम् । पश्य देवदत्त कष्टं भितो विष्णुमियो 20 ·१ || व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० २.१.१. गुरुकुलम् ।। तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन [२.१.३०] शङ्कलाख डः किरिकाणः। समर्थग्रहणं किमर्थम् | तिष्ठ त्वं शङ्खलया खण्डो धावति मुसलेन || चतुर्थी नद- र्थार्थवलिहितमुखरक्षितैः [३६] गोहितम् अश्वहितम् | समर्थग्रहणं किमर्थम् । मुखं गोभ्यो हितं देवदत्ताय ।। पञ्चमी भयेन [३७] वृकभयम् दस्युभयम् चोरभयम् । 5 समर्थपहण किमर्थम् । गच्छ त्वं मा वृकेभ्यो भयं देवदत्तस्य यज्ञदत्तात् ॥ पष्ठी मुवन्तेन समस्यते । राजपुरुषः ब्राह्मणकम्बलः । समर्थग्रहणं किमर्थम् । भार्या राज्ञः पुरुषो देवदत्तस्य || सप्तमी शौण्डैः [४०] अक्षशोण्डः स्त्रीशौण्डः। समर्थग्रहणं किमर्थम् । कुशलो देवदत्तोऽक्षेषु शोण्डः पिबति पानागारे ॥ अथ क्रियमाणेऽपि समर्थग्रहण इह कस्मान्न भवति | महत्कष्टं श्रित इति । 10 न वा भवति महाकष्टश्रित इति । भवति यदेतद्वाक्यं भवति महत्कष्टं महाकष्टम् महाकष्टं श्रितो महाकष्टश्रित इति । यदा त्वेतहास्यं भवति महत्कष्ट श्रित इति तदा न भवितव्यं तदा च पामोति । तदा कस्मान भरति । कस्य कस्मान भवति किं इयोराहोस्विद्वहूनाम् । बहूनां कस्मान भवति । सुप्सुपति वर्तते । ननु च भो आकृती शास्त्राणि प्रवर्तन्ते । तद्यथा । प्रातिपदिकादिति वर्तमाने ऽन्यस्मा- 15 चान्यस्माच प्रातिपदिकादुत्पत्तिर्भवति । सत्यमेयमेतत् । आकृतिस्तु प्रत्येक परि- समाप्यते । यावत्येतत्परिसमाप्यते प्रातिपदिकादिति तावत उत्पत्त्या भवितव्यं प्रत्येकं चैतत्परिसमाप्यते न समुदाये | एवमिहापि यावत्येतत्परिसमाप्यते सुप्सुपेति तावतः समासेन भवितव्य योश्चैतत्परिसमाप्यते न बहुषु । योस्तहि कस्मान भाति । असामर्थ्यात् । कथमसामर्थ्यम् | सापेक्षमसमर्य भवतीति ।। यदि सापेक्षमसमयं भवतीत्युच्यते राजपुरुषो ऽभिरूपः राजपुरुषों दर्शनीयः अत्र वृत्तिन प्रामोति । नेप दोपः । प्रधानमत्र सापेक्षं भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समामः ।। यत्र तर्वप्रधानं सापेक्ष भाति तत्र ते वृत्तिर्न पामोनि | देवदत्तस्य गुरुकु- लम् देवदत्तस्य गुरपुत्रः देवदत्तस्य दासभार्येति । मैप दोषः । समुदायापेक्षान पटी मर्य गुरुकुलमपेक्षते ।। यत्र नाई न समुदायापेक्षा पठी तत्र वृत्तिन प्रामोनि । 25 किगोदनः शालीनाम् | सत्काटकमापणीयानाम् । कुनो भवान्पाटलिपुत्रक इति । हह चापि देवदत्तस्य गुरुकुलम् देवदत्तस्य गुरुपुत्रः देवदत्तस्य दासमायति यद्येषा समुदायापेक्षा पटी स्यानेगनियोगतो गम्येत देवदत्तस्य यो गुरुस्तरय यः पुत्र इति । किं नाई । अन्यस्यापि गुरपुत्रो देवदत्तस्य किनिदित्येपो र्यो गम्येत | यनस्तु नि- 20 ·पा० २.१.१.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। योगतो देवदत्तस्य यो गुरुस्तस्य यः पुत्र इत्येपो र्यो गम्यते ऽती मन्यामहे नेपा समुदायापेक्षा पष्टीति ॥ अन्यत्र खल्वपि समर्थग्रहणे सापेक्षस्यापि कार्य भवति । कान्यत्र । इससोः सामथ्र्य [८.३.४४] ब्राह्मणस्य सर्पिप्करोतीति । तस्मातच्छ- क्यं वक्तुं सापेक्षमसमर्थ भवतीति ।। वृत्तिस्तार्ह कस्मान्न भवति महत्कष्टं श्रित इति । सविशेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यत इति वक्तव्यम् ।। यदि सविशेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यत इत्युच्यते देवदत्तस्य गुरुकुलम् देवदत्तस्य गुरुपुत्रः देवदत्तस्य दासभार्येत्यत्र वृत्तिर्न प्रामोति । अगु- रुकुलपुत्रादीनामिति वक्तव्यम् ।। सत्तर्हि वक्तव्यं सपिशेपणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यते ऽगुरु- कुलपुत्त्रादीनामिति । न वक्तव्यम् | वृत्तिस्तार्ह कस्मान भवति । अगमकत्वात् | 10 इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यं समासेन च | यश्चहार्थो वाक्येन गम्यते महत्कर्ट श्रित इति न जातुचित्समासेनासौ गम्यते महत्कष्टश्रित इति । एतस्माद्धेतो—मो ऽगमकत्वादिति न ब्रूमो ऽपशब्दः स्यादिति | यत्र गमको भवति भवति तत्र वृत्तिः । तद्यथा | देवदत्तस्य गुरुकुलम् देवदत्तस्य गुरुपुत्रः देवदत्तस्य दास- भार्येति ॥ यद्यगमकत्वं हेतुर्नार्थः समर्थग्रहणेन । इहापि भार्या राज्ञः पुरुषो 15 देवदत्तस्येति यो ऽर्थो वाक्येन गम्यते नासौ जातुचित्समासेन गम्यते भार्या राज- पुरुषो देवदत्तस्येति | तस्मान्नार्थः समर्थग्रहणेन || इदं तर्हि प्रयोजनम् । अस्त्यसमर्थसमासो नसमासो गमकस्तस्य साधुत्वं मा भूत् । अकिंचित्कुर्वाणम् अमापंहरमाणम् अगाधादुत्स्ष्टमिति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । अवश्यं कस्यचिनसमासस्यासमर्यसमासस्य गमकस्य साधुलं वक्त- 20 व्यम् | असूर्यपश्यानि मुखानि | अपुनर्गेयाः सोकाः । अश्राद्धभोजी अलवणभोजी बामणः । मुडनपुंसकस्य [२.१. ४३] इत्येतनियमार्थ भविष्यति । एतस्यैवास- मर्थसमासस्य नसमासस्य गमकस्य साधुत्वं भवति नान्यस्येति ॥ तस्मानार्यः समर्थग्रहणेन ॥ अथ क्रियमाणे ऽपि समर्थपहणे समर्थमित्युच्यते किं समर्थ नाम | पृथगर्यानामेकार्थीभावः समर्थवचनम् ॥ १ ॥ पृथगर्यानां पदानामेका भावः समर्यमित्युच्यते ॥ क पुनः पृथगर्यानि कैका- नि । याक्ये पृथगर्यानि | राज्ञः पुरुष इनि । समासे पुनरेकार्यानि । राजपुरुष 25 ·5 ३६२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम्॥ [म० २.१.१. इति || किमुच्यते पृथगानीति यावता राज्ञः पुरुष आनीयतामित्युक्ते राजपुरुष आनीयते राजपुरुष इति च स एव | नापि चूमो ऽन्यस्यानयनं भवतीति | कस्ती- कार्थीभावकृतो विशेपः। सुवलोपो व्यवधानं यथेष्टमन्यतरेणामिसंवन्धः स्वर इति ।। सुपोऽलोपो भवति वाक्ये | राज्ञः पुरुष इति | समासे पुनर्न भवति । राजपुरुप इति || व्यवधानं च भवति वाक्ये । राज्ञ ऋद्धस्य पुरुष इति । समासे न भवति | राजपुरुप इति ॥ यथेष्टमन्यतरेणाभिसंबन्धो भवति वाक्ये । राज्ञः पुरुषः पुरुषो राज्ञ इति | समासे न भवति । राजपुरुष इति || दो स्वरी भवतो वाक्ये । राज्ञः पुरुष इति । समासे पुनरेक एव | राजपुरुष इति ॥ नैत 10 एकार्थीभावकृता विशेषाः किं तर्हि | वाचनिकान्येतानि | आह हि भगवान् । सुपो धातुप्रातिपदिकयोः [२.४.७१]| उपसर्जनं पूर्वम् [२२.३०] | समासस्यान्त उदात्तो भवतीति || हमे तोकार्थभिावकृता विशेषाः । संख्याविशेषो व्यक्ताभिधानमुपसर्जनविशेषणं चयोग इति ।। संख्याविशेषो भवति वाक्ये ) राज्ञः पुरुषः राज्ञोः पुरुषः राज्ञां पुरुष ॥ इति । समासे न भवति । राजपुरुष इति 1। अस्ति कारण येनैतदेवं भवति । कि कार- णम् । योऽसौ विशेषवाची शब्दस्तदसांनिध्यात् | अङ्ग हि भवांस्तमुचारयतु गंस्यते स विशेषः ॥ ननु च नैतेनैव भवितव्यम् । न हि शब्दकृतेन नामार्थेन भवितव्यम् । अर्थकृतेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तदेतदेव दृश्यतामर्थम्पमेवैतदेवं चालीयक येनात्र विशेषो न गम्यत इति । अवश्य चैतदेवं विज्ञेयम् । यो हि मन्यते यो 20 ऽसौ विशेषवाची शब्दस्तदसांनिध्यादत्र विशेषो न गम्यत इतीह तस्य विशेषो गम्रोत | अप्सुचरः गोपुत्ररः वर्षासुज इति || व्यक्ताभिधान भवति वाक्ये । ब्रा- ह्मणस्य कम्बलस्तिष्ठतीति । समासे पुनरव्यक्तम् । ब्राह्मणकम्बलस्तिष्ठतीति । स- देहो भवति संबुद्धिर्वा स्यात्पष्टीसमासो वेति || एषोऽप्यविशेषः । भवति हि किचिद्वाक्ये ऽव्यक्त तच समासे व्यक्तम् । वाक्ये तावदव्यक्तम् । अर्धे पशोर्देवद- 25 तस्येति । सदेहो भवति पशुगुणस्य वा देवदत्तस्य यदर्धमथवा यो सौ संजीभूतः पशु मं तस्य यदर्धमिति । तच ममासे व्यक्त भवति । अर्धपशुर्देवदत्तस्येति ।। उपसर्जनविशेषण भपति वाक्ये । ऋदस्य राज्ञः पुरुप इति | समासे न भवति ।

·पा० २.१.१] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। राजपुरुष इति ॥ एषोऽप्यविशेपः | समासे ऽप्युपसर्जनविशेषणं भवति । तद्यथा । देवदत्तस्य गुरुकुलम् देवदसस्य गुरुपुत्रः देवदत्तस्य दासभार्येति || चयोगो भवति वाक्ये । स्वचयोगः स्वामिचयोगश्च । स्वचयोगः । राज्ञो गौश्चाश्वश्च पुरुषधेति । समासे न भवति | राज्ञो गाश्वपुरुया इति | स्वामिचयोगः । देवदत्तस्य च यज्ञ- दसस्य च विष्णुमिवस्य च गौरिति । समासे न भवति । देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमि- त्राणां गौरिति ।। अथेतस्मिन्नेकार्थीभावकृते विशेषे किं स्वाभाविकं शदराभिधानमाहोस्विद्वा- चनिकम् । स्वाभाविकमित्याह । कुत एतत् । नादेशात् । न स्वर्था आदि- श्यन्ते । कथं पुनरर्यानादिशनेवं ब्रूयानार्था आदिश्यन्त इति | यदाह भगवान् । अनेकमन्यपदार्थे [२.२.२४ ] चार्थे इन्द्रः [२९] अपत्ये रत्ने निर्वृत्त इति । 10 नेतान्य देशनानि । स्वभावत एतेषां शब्दानामेतेप्वथैवभिनिविष्टानां निमित्त- वेनान्याख्यानं क्रियते । तद्यथा | कूपे हस्तदक्षिणः पन्थाः । अभ्रे चन्द्रमसं प. इयेति । स्त्रभारतस्तत्रस्थस्य पथश्चन्द्रमसश्च निमित्तलेनान्याख्यानं क्रियते । एवमिहापि चाथै यः स द्वन्द्वसमासो ऽन्यपदार्थे यः स बहुव्रीहिरिति ॥ किं पुनः कारणमर्या नादिश्यन्ते । तच लवर्थम् । लयर्थ ह्या नादिश्यन्ते । अवश्य 15 बनेनार्यानादिशता केनचिच्छन्देन निर्देशः कर्तव्यः स्यात् । तस्य च तावत्केन कृतो येनासौ क्रियते । अथ तस्य केनचित्कृतस्तस्य केन कृत इत्यनवस्था ॥ असंभवः खल्लप्यर्यादेशनस्य ! को हि नाम समयों धातुमातिपदिकमत्ययनिपातानामर्थाना- देष्टुम् । न चैतन्मन्तव्यं प्रत्ययार्थे निर्दिष्टे प्रकृत्यों निर्दिष्ट इति | भवति हि गुणा- भिधाने गुणिनः संप्रत्ययः । तद्यथा | शुकः कृष्ण इति | विषम उपन्यासः 120 सामान्यशम्दा प्त एवं स्युः । सामान्यशब्दाश्च नान्तरेण विशेष प्रकरणं या विशेषेप्वयनिष्टन्ते ! यतस्नु खलु नियोगतो वृक्ष इत्युक्ते स्वभावतः कस्मिंश्चिदेव विशेषे वृक्षदाम्दो वर्तते ऽनो मन्यामहे नेमे सामान्यशम्दा इति । न घेत्सामान्य- शब्दाः प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते प्रत्ययः प्रत्ययार्थे वर्तते || अप्रवृत्तिः सल्वर्या- देशनस्य | बहवो हि शम्दा येपामर्या न विज्ञायन्ने | जरी नुर्फरीनू ।। अन्तरेण 25 खल्यपि शब्दप्रयोगं यहयो ऽर्था गम्यन्ते क्षिनिकोवैः पाणिविहारेध ।। न खल्वपि निर्मातस्यार्थस्यान्चारयाने किंचिदपि प्रयोजनमस्ति । यो हि यात्पुरस्तादादित्य उदेति पवादस्तमेति मधुरो गुड• कटुक शृंगवेरमिति किं तेन कृतं स्यात् ।।

·१ ॥ व्याकरणमहाभाप्पम् ।। [म० २.१.१. । वावचनानर्थक्यं च स्वभावसिवात् ॥२॥ गवचनमनर्थकम् । किं कारणम् । स्वभावसिद्धत्वात् । इह द्वौ पक्षी वृत्ति- वृत्तिपक्षश्च । स्वभावतचैतद्भवति वाक्य च समासथ । तत्र स्वाभाविके वेषये नित्ये समासे प्राप्ने वावचनेन किमन्यच्छक्यमभिसंबन्दुमन्यदतः सं- । न च सज्ञाया भावाभावाविष्यते । तस्मानार्थो वावचनेन || थ ये वृत्तिं वर्तयन्ति किं त माहुः । परार्थाभिधानं वृत्तिरित्याहुः । अथ तेषामेवं किं जहत्स्यार्थी वृत्तिर्भवत्याहोस्विदजहत्स्वार्था । किं चातः । यदि जहत्स्वार्था राजपुरुषमानयेत्युक्ते पुरुषमात्रस्यानयनं प्रामोत्यौपगवमानयेत्युक्ते ऽपत्यमा- । अथाजहत्स्वार्थ वृत्तिरुभयोर्विद्यमानस्वार्थयोईयोर्दिवचनमिति द्विवचन ति || का पुनर्वृत्तिाय्या | जहरस्वार्था । युक्त पुनर्यज्जहत्स्वार्था नाम वृत्तिः वाढ युक्तम् । एव हि दृश्यते लोके । पुरुषो ऽयं परकर्मणि प्रवर्तमानः स्वं कर्म ते । तद्यथा । तक्षा राजकर्मणि प्रवर्तमानः स्वं कर्म जहाति । एवं युक्त यद्राजा गर्थे वर्तमानः स्वमयं जह्यादुपगुवापत्यार्थे वर्तमानः स्वमर्थ जह्यात् । ननु चोक्त पुरुषमानयेत्युक्ते पुरुषमात्रस्यानयन मामोत्यौपगवमानयेत्युक्ते ऽपत्यमात्रस्येति । दोषः । जहदप्यसौ स्वार्थ नात्यन्ताय जहाति | यः परार्थविरोधी स्वा- जहाति । तद्यथा । तक्षा राजकणि प्रवर्तमानः स्वं तक्षकर्म जहाति न हिक्कि- सेतकण्डूयितानि | न चायमर्थः परार्थविरोधी विशेषणं नाम तस्मान हास्यति ।। वान्वयाविशेषणं भविष्यति । तद्यथा । घृतघटस्तैलघट इति निपिने घृते तैले क्याविशेषण भवत्ययं घृतघटो ऽयं तेलघट इति | विषम उपन्यासः । भवति तत्र या च यावती चार्थमात्रा | अङ्ग हि भयानको मिष्टप्य घृतघट तृणकूर्चेन लियतु न गस्यते स विशेषः । यथा नार्ह मल्लिकापुटश्चम्पकपुट इति निष्की- बपि सुमनःस्वन्वयाद्विशेषणं भवत्यय मल्लिकापुटो ऽय चम्पकपुट इति ।। वा समर्याधिकारोऽयं वृत्ती क्रियते । सामर्थ्य नाम भेदः संसर्गो वा || अपर । भेदससर्गी वा सामर्थ्यमिति || का पुनर्भेदः संसर्गो वा । इह राज्ञ इत्युत्ने सर्व प्रसक्त पुरप इत्युक्ते सर्वः स्वामी प्रसक्तः । इहेदानी राजपुरुष इत्युक्ते राजा पं नियत्यन्येभ्यः स्वामिभ्यः पुरुपोपि राजानमन्येभ्यः स्पेभ्यः । एवमेत- मनुभयतो व्यवच्छिन्ने यदि जहाति कामं जातु न जातुचित्पुरुपमावस्यानयन भवि- नि || भयया पुनरस्त्वजहत्स्वार्थी वृत्तिः । युक्तं पुनर्यदजहत्स्वार्था नाम वृत्तिः

·No text on this page.

·|| व्याकरणमहाभाप्यम् । [म० २.१.१. 1 पत्तो भवति । नावश्यं वभातिय॑तिपन एव वर्तते | किं तर्हि । अहानावपि वर्तते । तद्यथा । संबद्धाविमौ दम्यावित्युच्येते यावन्योऽन्यं न जहीतः ॥ अथवा भवति चैवंजातीयकेषु बभातिर्वर्तते । तद्यथा । अस्ति नो गर्गः संबन्धः । अस्ति नो वत्सः संबन्ध इति । संयोग इत्यर्थः ।। अथैतस्मिन्यपेक्षायां सामर्थ्य योऽसावेकार्थीभा- विकृतो विशेषः स वक्तव्यः ।। तत्र नानाकारकान्निधातयुष्मदस्मदादेशमतिषेधः ॥ ५ ॥ तत्रैतस्मिन्व्यपेक्षायां सामर्थ्य नानाकारकानिघातयुप्मदस्मदादेशाः प्रामुवन्ति तेषां प्रतिषेधो वक्तव्यः || निघातः । अयं दण्डो हरानेन । अस्ति दण्डस्य हरतेध व्यपेक्षेति कृत्वा निघातः प्रामोति ।। युष्मदस्मदादेशाः । ओढनं पच तव भवि- 10 प्यति | ओदनं पच मम भविष्यति | अस्त्योदनस्य युष्मदस्मदोश्च व्यपेक्षेति कृत्वा वाभावादयः प्रामुवन्ति तेषां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ किमुच्यते नानाकारकादिति यदा तेनैवासज्य ह्रियते । नापि बमोऽन्येनासज्य हियत इति । कि तर्हि । शब्द- प्रमाणका वयम् । यच्छब्द आह तदस्माकं प्रमाणम् । शब्दह सत्तामाह । अयं दण्डः । अस्तीति गम्यते । स दण्डः कर्ता भूत्वान्येन शब्देनाभिसंबध्यमानः करणं 15 संपद्यते । तद्यथा | कश्चित्कचित्पृच्छति । क देवदत्त इति । स तस्मा आचष्टे । असौ वृक्ष इति । कतरस्मिन् । यस्तिष्ठतीति । स वृक्षोऽधिकरण भूत्वान्येन शब्दे- नाभिसंबध्यमानः कर्ता संपद्यते ॥ प्रचये समासप्रतिषेधः ॥६॥ प्रचये समासप्रतिषेधो वक्तव्यः । राशो गौशाश्वध पुरुपच राजगवाश्व- 20 पुरुया इति ॥ समर्थतराणां वा ॥ ७॥ समर्थतराणां वा पदानां समासो भविष्यति | कानि पुनः समर्थतराणि । यानि इन्द्वभावीनि । कुत एतत् । एषां याशुतरा वृत्तिः प्रामोति । तद्यथा । समर्थतरोऽयं माणवको अध्ययनायेत्युच्यत आशुतरमन्थ इति गम्यते ॥ अपर माह । समर्थतराणां वा पदानां समासो भविष्यति । कानि पुनः समर्थ- नराणि | यानि इन्दभावीनि । कुत एतत् । एतानि समानविभक्तीन्यन्यविभक्ती राना । भवति विशेष: स्वस्मिन्धानरि पितृव्यपुत्रे च ॥ + २ ·पा० २.१.१.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥' समुदायसामर्थ्यादा सिद्धम् ॥ ८॥ समुदायसामर्थ्यादा पुनः सिद्धमेतत् । समुदायेन राज्ञः सामर्थ्य भवति नावयवेन| अपर आह । समर्थतराणां वा समुदायसामर्थ्यात् | समर्थतराणां वा पदानां समासो भवति । कुत एतत् | समुदायसामर्थ्यादेव || अस्मिन्पले येत्येतदसथिन । भवति । एतच समर्थितम् | कथम् । नैव वा पुनरत्र राजो ऽश्वपुरुषावपेक्षमाणस्य गवा सह समासो भवति । किं तर्हि । गो राजानमपेक्षमाणस्याश्वपुरुषाभ्यां सह समासो भवति । प्रधानमत्र तदा गौर्भवति भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समासः ॥ 10 आख्यातं साव्ययकारकविशेषणं वाक्यम् ॥ ९॥ आख्यातं साव्यय सकारकं सकारकविशेषणं वाक्यसंशं भवतीति वक्तव्यम् ।। साव्ययम् । उच्चैः पठति | नीचैः पठति ।। सकारकम् । ओदनं पचति ।। सकारक- विशेषणम् । ओदनं मृदुविशदं पचति ॥ सक्रियाविशेषणं चेति वक्तव्यम् । मुटु पचति । दुधु पचति ॥ अपर आह | आख्यातं सविशेषणमित्येव | सर्वाणि ह्येतानि क्रियाविशेषणानि ||15 एकतिङ् ॥ १०॥ एकतिड्वास्यसंज्ञं भवतीति वक्तव्यम् । त्रुहि ब्रूहि ॥ समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशाः ॥ ११ ॥ समानवाक्य इति प्रकृत्य निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः । किं प्रयोजनम् । नानावाक्ये मा भूपविधानादय इति । अयं दण्डो हरानेन । ओदनं पच नव 20 भविष्यति । ओदन पच मम भविष्यति ।। योगे प्रतिपेपश्चादिभिः॥ १२ ॥ चादिभिर्योगे प्रतिषेधो वक्तव्यः । मामस्तव च स्वं मम च स्वम् । किमर्य- मिदमुच्यते | ययान्यासमेव चादिभिर्योगे प्रतिषेध उच्यते ॥ इदमद्यापूर्व क्रियते *८.१.२४.

·5 10 ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०२.१.१. वाक्यसंज्ञा समानवाक्याधिकारश्च | तद्वेप्यं विजानीयात्सर्वमेतद्विकल्पत इति । सदाचार्यः मुहद्भूत्वान्याचटे चादिभिर्योगे ययान्यासमेव भवतीति ॥ सा चावश्यं वाक्यसंज्ञा वक्तव्या समानवाक्याधिकारश्च वक्तव्यः । समर्थनिघाते हि समानाधिकरणयुक्तयुक्तेषूपसंख्यानमसमर्थत्वात् ॥ १३ ॥ समर्थनिधाने हि समानाधिकरणयुक्तयुक्तेषूपसंख्यानं कर्तव्यं स्यात् ।। समा- नाधिकरणे | पटवे ते दास्यामि । मृदवे ते दास्यामि । समानाधिकरणे ।। युक्त- युक्त । नद्यास्तिक्षनि कूले । वृक्षस्य तम्बते शाखा ! शालीनां त ओदनं ददामि । शालीनां म ओदनं ददाति || किं पुनः कारणं न सिध्यति । असमर्थत्वात् ।। राजगवीक्षीर द्विसमासप्रसङ्गो विषष्टीभावात् ॥ १४॥ राजगवीक्षीरे* द्विसमासप्रसङ्गः । किं कारणम् । द्विषष्ठीभावात् । वे ह्यत्र पट्यौ । राज्ञो गोः क्षीरमिति ॥ किमुच्यते द्विसमासप्रसङ्ग इति यावता सुप्सुपेति। वर्तते । द्विसमासप्रसङ्ग इति नैवं विज्ञायते इयोः सुबन्तयोः समासप्रसङ्गो द्विसमासप्रसङ्ग इति । कथं तर्हि । द्विप्रकारस्य समासस्य प्रसङ्गो द्विसमासप्रसङ्ग इति । राज- गोक्षीरमित्यपि प्रामोति न चैव भवितव्यम् । भवितव्य च यदेतद्वाक्यं भवति गो: 15 क्षीरं गोक्षीरम् राजो गोक्षीरं राजगोक्षीरमिति । यदा त्वेतद्वाक्यं भवति राजो गोः क्षीरमिति तदा न भवितव्य तदा च प्रामोति । तदा कस्मान भवति ।। सिह तु राजविशिष्टाया गोः क्षारेण सामर्थ्यात् ॥ १५ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । राजविशिटाया गोः क्षीरेण सह समासो भवति न केव- लायाः । किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । यथैवायं गवि यतते न 20 क्षीरमात्रेण संतोपं करोत्येव राजन्यपि यतते । राजो या गौस्तस्या यक्षीरमिति || नैव वा पुनरत्र गो राजानमपेक्षमाणायाः क्षीरेण सह समासः प्रामोति । किं का- रणम् । असामर्थ्यात् । कथमसामर्थम् । सापेक्षमसमर्थ भवतीति । कथ तर्हि गोः क्षीरमपेक्षमाणाया राज्ञा सह समासो भवति । प्रधानमत्र तदा गौर्भवति भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समासः ॥ 25 अय किमर्थ पदविधी समर्थाधिकारः क्रियते ।

·पा० २.१.१.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ३ २ पदविधी समर्थवचनं वर्णाश्रये शास्त्र आनन्तर्यविज्ञानात् ॥ १६ ॥ पदविधी समर्थाधिकारः क्रियते वर्णाश्रये शाख आनन्तर्यमाचे कार्य यथा विज्ञायतेति । तिष्ठतु दध्मशान वं शाकेन । तिष्ठतु कुमारी च्छनी हर देवदत्तेवि ॥ समर्थाधिकारस्य विधेयसामानाधिकरण्यानिर्देशानर्थक्यम् || १७ ॥ समर्थाधिकारोऽयं विधेयेन समानाधिकरणः । किं च विधेयम् | समासः । चावटूयात्समर्थः समास इति तावत्समर्थः पदविधिरिति । न च राजपुरुष हत्येन- स्यामवस्थायां समर्थाधिकारेण किंचिदपि शक्यं प्रवर्तयितुं निवर्तयितुं वा । समर्था- धिकारस्य विधेयसामानाधिकरण्यानिर्देशो ऽनर्थकः ।। - सिहं तु समर्थानामिति वचनात् ।। १८ ॥ 10 सिद्धमेतत् । कथम् | समर्थानां पदानां विधिर्भवतीति वक्तव्यम् ॥ एवमपि ध्येकयोर्न पामोति ॥ एकशेषनिर्देशाद्वा ।। १९ ।। अयवेकशेषनिर्देशोऽयम् | समर्थस्य च समर्थयोच समर्यानां च समर्थानामिति ।। एवमपि पट्मभृतीनामेव प्रामोलि पट्मभृतिषु वेकशेषः परिसमाप्यते । मेष दोषः । 15 प्रत्येक वाक्यारिसमाप्निदृष्टेति व्येकयोरपि भविष्यति ॥ एवमपि विविभक्तीनां न मामोति । समर्थात्समर्थे पदाल्पद इति । एवं नहिं समर्थपदयोरयं विधिशब्देन मर्वविभक्त्यन्तः समासः | समर्थस्य विधिः समर्यविधिः । समर्थयोविधिः समर्थ- विधिः | समर्थानां विधिः समर्थविधिः । समर्थाविधिः समयविधिः । समर्थे विधिः समर्थविधिः । पदस्य विधिः पदविधिः । पदयविधिः पदविधिः । पदानां विधि: 20 पदविधिः । पदाद्विधिः पदविधिः । पढे विधिः पदविधिः । समयविधिश्व समय- विश्व समर्थविधिध समर्थविधिश्व समर्थविधिच समर्थविधयः । पदविधिश्व पदवि- विध पदविधिश्च पदविधिश्च पदविधिश्च पदविधयः । समर्थविषयच पदविधयथ समर्थः पदविधिः । पूर्वः समास उत्तरपदलोपी यादृच्छिकी विभक्तिः ॥ 471 ·३७० ॥ व्याकरणमहाभाग्यम् ॥ [म० २.१.१. समानाधिकरणेपूपसंख्यानमसमर्थत्वात् ।। २० ।। समानाधिकरणेपूपसंख्यानं कर्तव्यम् । वीर: पुरुषो वीरपुरुषः । किं पुनः कारणं न सिध्यति । असमर्थत्वात् । कथमसामर्थ्यम् | द्रव्यं पदार्थ इति चेत् ॥ २१ ।। यदि द्रव्यं पदार्थो न भवति तदा सामर्थम् । अथ हि गुणः पदार्थो भवति तदा सामर्थ्यम् । अन्यो हि वीरत्वं गुणो ऽन्यो हि पुरुषत्वम् ।। नान्यत्वमस्तीती- यता सामर्थ्य भवति । अन्यो हि देवदन्तो गोभ्यश्चाश्वेभ्यश्च न च तस्यैतावता सामर्थ्य भवति । को वा विशेपो यद्गुणे पदार्थे सामयं स्याहव्ये च न स्यात् । एप विशेषः । एक तयोरधिकरणमन्यथ वीरत्वं गुणो ऽन्यः पुरुपत्यम् ॥ द्रव्य- 10 पदार्थकस्यापि तर्हि गुगभेदात्सामर्थ्य भविष्यति । अशक्यो द्रव्यपदाधिकेन द्रव्यस्य गुणकृत उपकारः प्रतिज्ञातुम् । ननु चाभ्यन्तरोऽसौ भवति । यद्यप्यभ्य- न्तरो न तु गम्यते । न हि गुड इत्युक्ते मधुरत्वं गम्यते शृङ्गवेरमिति वा कंटुक- त्वम् । गुणपदाथिकेनापि तयशक्यो गुणस्य द्रव्यकृत उपकारः प्रतिज्ञातुम् । अथ गुणपदाथिकः प्रतिजानीते द्रव्यपदार्थकोऽपि कस्मान्न प्रतिजानीते । एवमनयोः 15 सामर्थ्य स्यादा न वा || क च तावदिदं स्यात्समानाधिकरणेनेति । यत्र सर्व स- मानम् । इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरंदरः ] कन्दुः कोष्ठः कुशूल इति । नैवंजातीयकानां समासेन भवितव्यं प्रत्ययेन योत्पत्तव्यम् । किं कारणम् ! अर्थगत्यर्थः शब्द- प्रयोगः । अर्थ संप्रत्याययिष्यामीति शब्दः प्रयुज्यते । तत्रैकेनोक्तत्वात्तस्यार्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । किं कारणम् | उक्तार्थानामप्रयोग इति । न 20 तहदानीमिदं भवति भृत्यभरणीय इति | नैती समानार्थो । एकोऽत्र शम्यार्थे कृत्यो ऽपरो र्हार्थे । शम्यो भनु भृत्यः । अर्हति भृति भरणीयः । भृत्यो भरणीयो भृत्यभरणीय इति !! यदि तर्हि यत्र किंचित्समानं कविच विशेषस्तत्र भवितव्य- मिहापि तहि प्रामोनि | दर्शनीयाया माता दर्शनीयामातेति । अत्रापि किंचिरसमानं कश्चिच विशेषः । किं पुनस्तत् । सद्भावान्यभावौ ॥ न क्वचित्सद्भावान्यभावी न स्त 25-उच्यते चेदं समानाधिकरणेनेति तत्र प्रकर्षगतिर्विज्ञास्यते । यत्र साधीयः सामाना. धिकरण्यम् । क च साधीयः सामानाधिकरण्यम् | यत्र सर्व समानं सद्भावान्यभायो ११.५८ ·पा. २.१.१.] ! पाकरगमहामाप्यम् ।। ५३७१ 10 द्रव्यं च ।। अथवा समानाधिकरणेनेति तत्समानमाश्रीयते यत्समानं भवति न च भवति न चैतत्समानं क्वचिदपि न भवति ॥ अथवा यावद्रूयात्समानद्रव्येणेति तावत्समानाधिकरणेनेति । द्रव्यं हि लोके धिकरणमित्युपर्यते । तद्यथा | एक- स्मिन्द्रव्ये व्युदितम् । एकस्मिन्नधिकरणे व्युदितमिति | तथा व्याकरणे विपतिपिद्धं चानधिकरणवाचि [२.४.१३] इत्यद्रव्यवाचीति गम्यते ॥ एवमपीदमवश्यं । कर्नव्यं समानाधिकरणमसमर्थवद्वतीति । किं प्रयोजनम् | सर्पिः कालकम् यजुः पीतकमित्येवमर्थम् । यदि समानाधिकरणमसमर्थवद्भवतीत्युच्यते सपिप्पीयते यजुष्क्रियत इत्यत्र पत्वं न प्रामोति | अधात्वभिहितमित्येवं तत् । एवं च कृत्वा समानाधिकरणेपुपसंख्यानं कर्तव्यम् । वीरः पुरुषो वीरपुरुषः । किं कारणम् । असमर्थत्वात् ।। न वा वचन प्रामाण्यात् ॥ २२ ॥ न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् । वचनप्रामाण्यात् 1 वचनप्रामाण्यादत्र समासो भविष्यति । किं वचनप्रामाण्यम् । समानम-यमध्यमवीराधेति ।। लुम्माख्यातेषु च ॥ २३॥ लुमाख्यातेषु चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । निष्कौशाम्बिः निर्याराणसिः ॥ लुमाख्या- 15 तेषु घ । किम् । वचनप्रामाण्यादित्येव । किं वचनप्रामाण्यम् । कुगतिपादयः [२.२.१८] इति | अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । सुराना अतिरा- जेति । न चूमो वृत्तिसुत्रवचनप्रामाण्यादिति । किं तर्हि । यात्तिकवचनप्रामाण्या- दिति । सिद्धं तु कास्यतिदुर्गतिवचनात्यादयः कार्य इति । तदर्थगतेर्वा ।। २४ ॥ मदर्थ गते पुनः सिद्धमेतत् । किमिद तदर्यगतेरिति । तस्यार्थस्तदः । तद- र्थस्य गतिस्तदर्यगतिः । तदर्थगनेरिति | यस्यार्यस्य कौशाम्भ्या सामथ्र्य स निसो. च्यते । अथवा सोय॑स्तदर्थः । तदर्थस्य गतिस्तदर्यगतिः । तदर्थगतेरिति । योर्थः कौशाम्या समर्थः स निसोच्यते ॥ अथ यत्र यानां समासप्रसङ्गः किं तत्र योईयोः समासो भवत्याहोस्विटपि-25 शेपेण | कभात्र विशेषः । 20 ८.1.

·३७२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० २.१.१. 5 .. समासो द्वयोईयोश्चेद्वन्द्वे ऽनेकग्रहणम् ।। २५ ।। समासो छयोईयोथेहन्दे ऽनेकमहणे कर्तव्यम् । चार्थे द्वन्धः [२.२.२९] अने- कमिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । पक्षन्यग्रोधखदिरपलाशा इति । नैप दोषः । अत्रापि द्वयोई योः समासो भविष्यति । द्वयोर्द्वयोः समास इति चेन्न बहुषु द्वित्वाभावात् ।। २६ ।। इयोईयोः समास इति चेत्तन्न । किं कारणम् । बदुपु द्वित्वाभावात् । न बहुपु द्वित्वमस्ति || नावश्यमेव विग्रहः कर्तव्यः प्लक्षच न्यग्रोधथ खदिरश्च पलाशश्चेति । किं तर्हि । एन विग्रहः करिष्यते । प्लक्षच न्यग्रोधच प्लक्षन्यग्रोधी । खदिरश्च पला- शथ खदिरपलाशौ । प्लसन्यग्रोधी च खदिर पलाशौ च प्लक्षन्यमोधखदिरपलाशा 10 इति ।। होतृपोतृने टोहातारस्तर्हि न सिध्यन्ति । होतापोतानेटोगातार इनि पामोति न चैव भवितव्यम् । भवितव्ये च यदैवं विग्रहः क्रियते । होता च पोता च होतापोतारो । नेटा चोद्गाता च नेटोगातारौ | होतापातारौ च नेटोद्गातारी च होतापोतानेष्टोद्गातारः । होतृपोतनेष्टोद्गातारस्तु न सिध्यन्ति । समासान्तप्रतिषेधश्च ॥ २७॥ समासान्तस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः । वावमुग्दृपदमिति । वाक चतुग्दृष- दमिति प्रामोति ।। नैष दोषः । अत्रापि परेण परेण सह समासो भविष्यति । सुक्क दृषच झुग्दृपदम् । त्वक स्रुग्दृपदं च वक्रदृषदम् । वाक्क त्वम्लुग्दृपदं च वाकसुरदृपदमिति ॥ होतृपोतनेष्टोद्गातार एवं तर्हि न सिध्यन्ति ॥ इह च सुसूक्ष्मजटकेशेन सुनताजिनवाससा । समन्तशितिरन्प्रेण वयोवृत्ती न सिध्यति ॥ भस्तु तविशेपेण । अविशेषेण बहुव्रीहावनेकपदप्रसङ्गः ॥ २८ ॥ यद्यविशेषेण बहुव्रीहाबनेकपदप्रसङ्गः । तत्र को दोपः । तत्र स्वरसमासान्तबद्भावेषु दीपः ।। २९ ॥ - तत्र स्थरसमासान्तपुंवद्रावेषु दोपो भवति ॥ स्वर I पूर्वशालामिय अपरशा- 15 20 25 ·पा० २.१.१.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। 5 10 लाप्रियः । स्वर || समासान्त । पञ्चगवप्रियः । समासान्त पुंवद्भाव । खादिरे- तरशम्यम् रौरवेतरशम्यम् ॥ न वावयवतत्पुरुषत्वात् ।। ३०॥ न वैष दोषः । किं. कारणम् । अवयवतत्पुरुषत्वान् | अवयवोऽत्र तत्पुरुप- वंशस्तदाश्रयो समासान्तपुंवद्भावौ 'भविष्यतः ।। स्वरः कथम् । तस्यान्तोदानत्वं विप्रतिषेधात् ॥ ३१ ॥ अन्तोदात्तत्वं क्रियतां पूर्वपदप्रकृतिस्वर' इत्यन्तोदात्तत्वं भवति विप्रतिषेधेन | नैप युक्तो विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे परमित्युच्यते पूर्व चान्तोदात्तत्वं परं पूर्वपदप्रकृविस्वरत्वम् | न परविप्रनिषेधं ब्रूमः । किं तर्हि । अन्तरगविप्रतिषेधम् ।। निमित्तिस्वरवलीयस्त्वाहा ॥ ३२ ॥ अथवा निमित्तस्वरान्निमित्तिस्वरी वलीयानिति वक्तव्यम् । किं पुनर्निमित्त को या निमित्ती । वहुव्रीहिनिमित्तं तत्पुरुषो निमित्ती ॥ तर्हि वक्तव्यं निमि- त्तस्वरानिमित्तिस्वरो वतीयानिति | न वक्तव्यम् । एकशितिपात्स्वरवचनं तु ज्ञापकं निमित्तिस्वरबलीयस्त्वस्य ॥ ३३ ॥ यदयं युक्तारोह्यादिष्वेकशितिपाच्छब्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्यो निमित्तस्वरा-15 निमित्तिस्वरो वलीयानिति | कः पुनरर्हति युक्तारोह्यादिप्वेकशितिपाच्छन्द पटि- तुम् । एवं किल नाम पद्यत एकः शितिरेकशितिः एकशितिः पादो यस्येति । तच न । एवं विग्रहः करिष्यते । एकः शितिरेषु त इम एकशितयः एकशितयः पादा यस्येति । अथाप्येवं विग्रहः क्रियत एकः शितिरेकशितिः एकशितिः पादो यस्ये- त्येवमपि नार्यः पाठेन । इगन्ते द्विगावित्येप स्रोत्र वाधको भविष्यति || अस्य तार्ह बहुव्रीखवयवस्य तत्पुरुषसंज्ञा प्रामोति | सुसूक्ष्मजटकेशेन मुनता- जिनयाससा समन्तशितिरन्णेति | तत्र को दोषः । तस्यान्तोदात्तलं विप्रतिषेधा- दित्यन्तोदात्तत्वं स्याद्विप्रतिषेधेन ।। नेप दोषः । नेदं बहुप्रीधवयवस्य नत्पुरुषस्य सक्षगमारभ्यते । किं तर्हि । यस्य बहुव्रीयवयवस्य नरपुरुषस्य नलक्षणमस्ति 20 1.११.३.३.१. ६११.२. १२....

·३७४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० २.१.१. . तस्यान्तोदात्तत्वं भविष्यति विप्रतिषेधेन | ननु चास्याप्यस्ति । किम् । विशेषणं विशेष्येण बहुलम् [२.१.५७] इति । बहुलवचनान भविष्यति ।। अस्य तर्हि बहुग्रीखवयवस्य तत्पुरुषसंज्ञा पामोति । अधिकपष्टिवर्प इति । तत्र को दोषः । तस्यान्तोदात्तत्वं विपतिपेधादित्यन्तोदात्तत्वं स्यादिमतिषेधेन । नेप 5 दोपः । इगन्ते द्विगावित्येव स्वरो भविष्यति ।। यस्तहि नेगन्तः । अधिकशतवर्ष इति ॥ इह चाप्यधिकषष्टिवर्प इति समासान्तः प्रामोति । इप्रकरणे संख्या- यास्तत्पुरुषस्योपसंख्यानं निखिशाद्यर्थमिति । नैष दोषः । अव्ययादेरित्येवं तत् । किं पुनः कारणमव्ययादेरित्येवं तत् । इह मा भूत् । गोत्रिंशत् गोचत्वारिं- शदिति ।। बहुव्रीहिसंज्ञा तर्हि प्रामोति । संख्ययाव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये 10 [२.२.२५] इति ।। न संख्या संख्येये वर्तयिष्यामः । कथम् । एवं विग्रहः करिष्यते अधिका पष्टिवणामस्येति ॥ यथा तर्हि स योगः प्रत्याख्यायते तथा पूर्वेण प्रामोति । कथं च स योगः प्रत्याख्यायते | अशिष्यः संख्योत्तरपदः सं- ख्येयवाभिधायित्वादिति** || प्रत्याख्याते तस्मिन्योगे संख्यां संख्येये वर्तयिष्यामः । तत्रैवं विग्रहः करिष्यते अधिका पष्टिवर्पाण्यस्येति ॥ सर्वथा वयमधिकपष्टिवर्षान 15 मुच्यामहे । कथम् | यावता स च योगः प्रत्याख्यायते ऽयं च विग्रहोस्ति अधिका पष्टिवर्षाणामस्येति ।। यत्तु तदुक्तमधिकपष्टिवर्पो न सिध्यतीति स सिद्धो भवति । कथम् । यावता स च योगः प्रत्याख्यायते ऽयं च विग्रहोऽस्ति अधिका पष्टि- चण्यस्येति ।। अधिकशतवर्षस्तु न सिध्यति । कर्तव्योऽत्र यत्नः ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमे 20 पादे प्रथममाह्निकम् ।।

·पा० २.१.२. ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। सुबामन्त्रिते परागवत्सरे ॥२।१।२।। सुविति किमर्थम् | करोष्यटन् । नैतदस्ति । असामर्थ्यादत्र न भविष्यति । कथमसामर्थ्यम् । समानाधिकरणमसमर्थवद्भवतीति । इदं तर्हि । पीधे पीद्यमान । इदं चाप्युदाहरणम् । करोप्यटन् । ननु चोक्तमसामर्थ्यादत्र न भविष्यति कथम- सामर्थ्य समानाधिकरणमसमर्थवद्भवतीति । नैप दोषः । अधात्वभिहितमित्येवं वत् ।। 3 10 आमन्लितस्य परागवद्भावे पाठयामन्लितकारकवचनम् ॥ १॥ आमन्त्रितस्य पराङ्गवद्भावे पठ्यन्तमामन्त्रितकारकं च परस्याङ्गवद्भयतीति वक्तव्यम् ॥ पध्यन्तं तावत् । मद्राणां राजन् । मगधानां राजन् ॥ आमन्त्रित- कारकम् । कुण्डेनाटन् । नास्त्यत्र विशेषः सति परागवद्भावे ऽसति या । इदं तर्हि | परशुना वृधन् ।। तन्निमित्तग्रहण वा ॥२॥ तनिमित्तग्रहणं या कर्तव्यम् | आमन्त्रितनिमित्तं परस्याङ्गवद्भवतीति वक्तव्यम् ।। तचावश्यमन्यतरद्वक्तव्यम् । अवचने हि सुबन्तमात्रप्रसङ्गः॥ ३ ॥ भनुच्यमाने घेतस्मिन्मुवन्तमात्रस्य परागनद्भावः पामोति | अम्यापि प्रसज्येत । 15 क्षत्रेणाने स्वायुः संरभस्व मित्रेणाने मित्रधेये यतस्य ।। किं पुनरत्र ज्यायः । तनिमित्तमहणमेर ज्यायः । इदमपि सिद्धं भवति । गोयु स्वामिन् । भश्वेषु स्वामिन् । एतद्धि नैव पच्यन्तं नाप्यामन्त्रितकारकम् ।। सुबन्तस्य परागवदगावे समानाधिकरणस्योपसंख्यानमननन्तरत्वात् ॥ ४ ॥ सवन्तस्य परागवद्भावे समानाधिकरणस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । तीक्ष्णया सूच्या 20 सीव्यन् । तीक्ष्णेन परशुना वृथन् ! किं पुनः कारणं न सिध्यति । अननन्त- रत्वात् ॥ ननु च परस्य पराङ्गायद्भाये कृते पूर्वस्यापि भविष्यति ।

·३७६ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म०२.१.२, स्वरे वधारणाच ॥ ५ ॥ स्वरेऽवधारणाच न सिध्यति । स्वरेज्यधारणं क्रियते नानन्तर्य ।। 10 परमपि च्छन्दसि ॥ ६॥ परमपि च्छन्दसि पूर्वस्याङ्गवगवतीति वक्तव्यम् । आ ने पितमरुतां सुसमेतु । 5 प्रति त्वा दुहितर्दिवः । वृणीप्य दुहितार्दवः ॥ अव्ययप्रतिरोधश्च ॥ ७ ॥ अव्ययानां च प्रतिषेधो वक्तव्यः | उचैरधीयान | नीचैरधीयान | अनव्ययीभावस्य ।। ८ ॥ अनव्ययीभावस्येति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । उपाग्न्यधीयान प्रत्यग्न्यधीयान । अथ किमर्थ स्वरेऽवधारण क्रियते । स्वरेश्वधारणं सुबलोपार्थम् ॥९॥ स्वरेऽवधारणं क्रियते सुब्लोपो* मा भूदिति । परशुना वृश्चन् । न वा सुबन्तैकान्तत्वात् ॥ १० ॥ न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् । मुबन्नैकान्तत्वात् । सुवन्तैकान्तः पराग- 15 वद्भावो भवति ।। प्रातिपदिकैकान्तस्तु सुब्लोपे ॥ ११ ॥ पातिपदिकैकान्तस्तु भवति सुश्लोपे कृते || प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तैकान्तता स्यात्तस्मात्स्वरेऽवधारणं न कर्तव्यं मुवलोपार्थम् । प्रातिपदिकस्थायाः सुपो लुगु- च्यते । तस्मात्स्वरग्रहणेन नार्थः ।। इद नर्हि प्रयोजनं पत्वणवे मा भूतामिति । 20 कूपे सिञ्चन् । चर्म नमन्निति ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । इह तावत्कूपे सिञ्चनिति स्वाश्रयं पदादिलं भविष्यति । चर्म नमनिति पूर्वपदारसंज्ञायामग• [८.४.३] इत्येतस्मानियमान भविष्यति । ननु च समास एतद्भवति पूर्वपदमुत्तरपदमिति । नेत्याह ! अविशेषेणैतद्भवति ! पूर्व पदं पूर्वपदम् । उत्तर पदमुत्तरपदमिति ॥ ८३. २११.

·पा० २.१.३-१.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३७७ माकडारात्समासः ॥२।१।३ ॥ प्राग्वचनं किमर्थम् । प्राग्वचनं संज्ञानिवृत्त्यर्थम् ।। १ ।। पाग्यचनं क्रियते समाससंज्ञाया अनिवृत्तिर्यया स्यात् । भक्रियमाणे हि माग्वचने नवकाशा अव्ययीभावापयः संज्ञाः समाससंज्ञां बाधेरन् | ता मा वाधिपतेनि । माग्वचनं क्रियते || अथ क्रियमाणेऽपि प्राग्वचने यावतानवकाशा अव्ययीभावादयः संज्ञाः कस्मादेव न घाधन्ते | क्रियमाणे हि माग्यचने सत्यां समाससंज्ञायामेता अवय- वसंजा आरभ्यन्ते तत्र वचनात्समावेगो भविष्यति ।। समाससंज्ञाप्यनवकाशा सा वचनाद्भविष्यनि | साधकाशा समाससंज्ञा । कोऽवकाशः। विस्पष्टादीन्यवकागः । विस्पष्टं पटुर्विस्पष्टपटुः । नेपो ऽस्त्यवकागः । एपा ह्याचार्यस्य शैली लक्ष्यने येनैवा- 10 वयवकार्य भवति नेनैव समुदायकार्यमपि भवति । येनैवात्रावयवकार्य स्वरस्तेनैव समुदायकार्यमपि समासो भविष्यनि | विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु [६.२.२४] इति ।। इदं तर्हि । काकतालीयम् अजाकृपाणीयम् । अत्रापि येनैचावयवकार्य प्रत्ययो- त्पत्तिः क्रियते तेनेय समुदायकार्य समाससंज्ञा भविष्यति । समासाच तद्विषयात् [५.३.१०६] इति ।। इदं तर्हि । पुनाराजः पुनर्गवः । अत्राप्यवश्यं तत्पुरुषसंज्ञा 15 वक्तव्या तत्पुरुपाश्रयः समासान्तो यथा स्यात् ।। इदै तर्हि । पुनराधेयम् । अत्राप्य- वश्यं गतिसज्ञा वक्तव्या गतिकारकोपपदाकृत् [६.२.१३९] इत्येप स्वरो यथा स्यात् ।। इदं तर्हि । पुनरुत्स्यूतं वासो देयम् । अत्राप्यवयं गतिसंज्ञा वक्तव्या गति- र्गतौ [८.१.७०] इति निधाता यथा स्यात् । यदि तन्नास्ति पुनश्चनसो उन्दसीति । सति तस्मिंस्तेनैव सिद्धम् ।। एरमायेका संज्ञति वचनानास्ति योगपद्येन संभवः 120 पर्यायः प्रसज्येत । तस्मात्यागपत्रनं कर्तव्यम् ।। सह सुपा ॥२।१।४॥ सहवचनं किमर्थम् । सहवचनं पृथगसमासार्थम् ॥ १॥ सहग्रहणं क्रियते सहभृतयोः समाससंज्ञा यथा स्यादेकैकस्य मा भूदिति । किं 25 ..

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.१.२. च स्यात् । यद्येकैकस्य समाससंज्ञा स्यादिह पाद इति समासान्तः प्रसज्येत । इह च राजाश्व इति हो स्वरौ स्याताम् । कथं च कृत्वैकैकस्य संज्ञा प्रामोति । प्रत्येक वाक्यपरिसमामिदृष्टेति । तद्यथा । वृद्धिगुणसंज्ञे प्रत्येकं भवतः । ननु चाय- मप्यस्ति दृष्टान्तः समुदाये याक्यपरिसमाप्तिरिति । तद्यथा । गर्गाः शतं दण्यन्ता- 5 मिति | अर्थिनच राजानो हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकं दण्डयन्ति | सत्येतस्मि- न्दृष्टान्ते यदि तत्र प्रत्येकमित्युच्यत इहापि सहमहणं कर्तव्यम् । अथ तत्रान्तरेण मत्येकमिति धचनं प्रत्येकं गुणवृद्धिसंज्ञे भवत इहापि नार्थः सहग्रहणेन || एवं तर्हि सिद्धे सति यत्सहमहणं करोति तस्यैतत्ययोजनं योगाङ्गं यथा विज्ञायेत | सति च योगाङ्गे योगविभागः करिप्यते । सह सुप्समस्यते । केन सह । समर्थेन । अनुव्य- 10 चलत् अनुप्राविशत् । ततः सुपा । सुपा च सह मुप्समस्यते । अधिकारथ लक्षणं च । यस्य समासस्यान्यल्लक्षणं नास्तीदं तस्य लक्षणं भविष्यति । पुनरु- स्यूतं चासो देयम् । पुनर्निष्कृतो रथ इति ।। इवेन विभत्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ॥२॥ इवेन सह समासो विभत्स्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् । वाससी 15 इव । कन्ये इव ॥ अव्ययीभावः ॥२ । १ । ५ ॥ किमर्थ महती सज्ञा क्रियते । अन्वर्थसज्ञा यथा विज्ञायेत | अनन्ययमव्ययं भवतीत्यव्ययीभावः । अव्ययीभावश्च समासो ऽध्ययसो भवतीत्येतन वक्तव्य भवति ॥ 20 अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धि युद्धचर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्द- प्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसादृश्यसंपत्ति- साकल्यान्तवचनेषु ॥२।१।६ ॥ इस कस्मान भवति । मुमद्राः मुमगधाः । सपुत्रः सन्मान इति । समृद्धी नाफल्य इति च प्रामोति ।। मैप दोषः । इह कश्चित्समासः पूर्वपदार्थप्रधानः । + ६१५२३ ·पा० २.१.५-१०.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३७९ कचिदुत्तरपदार्थप्रधानः कचिदन्यपदार्थप्रधानः कधिदुभयपदार्थप्रधानः । पूर्वपदार्थ- प्रधानोऽव्ययीभावः । उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः | अन्यपदार्थमधानो बनीहिः । उभयपदार्थप्रधानो इन्दः । न चार पूर्वपदार्थप्राधान्यं गम्यते || अथवा · नेमे समासार्या निर्दिश्यन्ते । किं तर्हि | अव्ययार्थी निर्दिश्यन्त इमे | एतेष्वर्थेषु यद. व्ययं वर्तते तत्सुबन्तेन सह समस्यत इति ।। 5 - यथासादृश्ये ॥२।१।७॥ असादृश्य इति किमर्थम् । यथा देवदत्तस्तथा यज्ञदत्त इति । असादृश्य इत्युच्यते तत्रेदं न सिध्यति । यथाशक्ति यथावलमिति | किं कारणम् । यथेत्ययं प्रकारवचने थाल् स च सादृश्ये वर्तते । नैप दोपः । अयं यथाशब्दोऽस्त्येवा- व्युत्पन्न प्रातिपदिकं वीप्सावाची । अस्ति प्रकारवचने थाल् । तद्यदव्युत्पन्न प्रातिपदिकं 10 वीप्सावाचि तस्येदं ग्रहणम् ॥ अथ यः प्रकारवचने थाल् तस्य ग्रहणं कस्मान भवति । पूर्वेण प्रामोति सादृश्यसंपत्तीति । प्रतिषेधवचनसामर्थ्यान्न भविष्यति ।। , सुप्प्रतिना मात्रार्थे ।। २ । १ । ९ ॥ मुबिति वर्तमाने पुनः सुष्पहणं किमर्थम् | भव्ययमित्येवं सदभूसन्मात्र यथा स्यात् । मापप्रति सूपप्रति ओदनप्रति ॥ 15 अक्षशलाकासंख्याः परिणा ॥२।१।१०॥ अक्षादयस्तृतीयान्ताः पूर्वोक्तस्य यथा न तत् । अक्षादयस्तृतीयान्ताः परिणा सह समस्यन्त इति वक्तव्यम् । पूर्वोक्तस्य यथा न तत् । अयथाजातीयके द्योत्ये । अक्षेणेदं न तया वृत्तं यथा पूर्वमिति | अक्षपरि शलाकापरि ॥ एकत्वेक्षशलाकयोः अक्षशलाकयोधैकवचनान्तयोरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अक्षाभ्यां वृत्तम् भक्षैर्वृत्तम् ।। 20 +९१६.

·।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० २१ २. कितवव्यवहारे च ॥ १ ॥ कितवव्यवहार इति वक्तव्यम् । इह मा भृत् । अक्षेणेदं न तथा वृत्त शकटेन यथा पूर्वमिति ॥ भक्षादयस्तृतीयान्ता. पूर्वोक्तस्य यथा न नत् । कितवव्यवहारे च एकत्वेक्षशलाकयो. ॥१॥ 5 विभापापपरिवहिरञ्चवः पञ्चम्या ।। २ । १ । ११-१२॥ योगविभागः कर्तव्यः । विभाषत्ययमधिकारः । ततो ऽपपरिबहिरञ्चवः पञ्च- म्येति ॥ पञ्चमीग्रहण शक्यमकर्तुम् । कथम् । सुबन्तेनेति वर्तत एतैश्च कर्मप्रव- चनीयोगे पञ्चमी विधीयते । तत्रान्तरेणापि पञ्चमीग्रहण पञ्चम्यन्तेनैव समासो 10 भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् । बहिःशब्देन योगे पञ्चमी न विधीयते तत्रापि यथा स्यात् | बहिर्गमम् वहिर्गामात् ।। अथ क्रियमाणेऽपि पञ्चमीयहणे यावता बहि.- शब्देन योगे पञ्चमी न विधीयते कथमेवैतत्सिध्यति । पञ्चमीमहणसामर्थ्यात् ।। आङ्गदाभिविन्योः ॥२।१।१३ ॥ मर्यादाभिविधिग्रहण शक्यमकर्तुम् । कथम् | पञ्चम्यन्तेनेति वर्तत आडा च 15 कर्ममवचनीययुक्त पञ्चमी विधीयतई एतयोथैवार्थयोराङ्कर्मप्रवचनीयसज्ञो भवति नान्यत्र॥ यस्य चायामः ॥२।१।१६।। किमुदाहरणम् । अनुगङ्ग हास्तिनपुरम् । अनुगग वाराणसी । अनुशोण पाटलिपुत्रम् ॥ यस्य चायाम इत्युच्यते गङ्गा चाप्यायता वाराणस्यप्यायता तत्र कुत 20 एतद्गगया सह समासो भविष्यति न पुनराणस्येति । एव नर्हि लक्षणेनेति' चर्तते गङ्गा चैव हि लक्षण न वाराणसी । अथवा यस्य चायाम इत्युच्यते गङ्गा चाप्यायता धाराणस्यप्यायता तत्र प्रकर्षगतिर्विज्ञास्यते साधीयो यस्यायाम इति । साधीयच गढ़ाया न वाराणस्याः ।। 1२६१५(१९) २११२ २३१.

·पा० २.१.२३.-१८.] ॥रयाकरणमहाभाष्यम्।। ३८ तिष्ठनुप्रभृतीनि च ।।२।१ । १७ ।। किमर्थवकारः । एयकारार्थः । विष्टद्प्रभुतीन्येव । क मा भून् । परमं निधनु । तिष्ठद्गु कालविरोपे ।। १ ।। निष्टह कालविशेष इति वक्तव्यम् । तिटन्ति गायोअस्मिन्काले तिराहु । यद्गु ।। खलेयवादीनि प्रथमान्तान्यन्यपदार्थ ॥२॥ खलेयादीनि प्रथमान्तान्यन्यपदार्थे समस्यन्ते । सलेयवम् खलेयुसम् लूनय- वम् लूयमानययम् पूनयवम् पूयमानययम् ।। 5 पारे मध्ये पष्ठया वा ।।२।१।१८॥ वारचनं किमर्थम् । विभाषा समासो यथा स्यात्समासेन मुक्त धारयमपि यथा स्यात् | पार गङ्गाया इति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । मकृता महाविभाषा तया 10 चाक्यमपि भविष्यति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनमव्ययीभावेन मुक्ते पष्ठीसमासो* यथा स्यात् । गङ्गापारमिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । भयमपि विभाषा पष्ठीसमा- सोऽपि तावुभौ वचनाद्भविष्यनः || अत उत्तरं पठति । पारे मध्ये पप्ठ्या वावचनम् ॥ १॥ पारे मध्ये पट्या वेति वक्तन्यम् ॥ 15 अवचने हि पटीसमासाभावो ययैकदेशिमधाने ॥ २॥ अक्रियमाणे हि यावचने षष्ठीसमासस्याभावः स्याद्ययैकदेशिमधाने । तद्यथा । एकदेशिसमासेन मुक्त पठीसमासोन भवति । किं पुनः कारणमेकदेशिसमासेन मुक्त पठीसमासो न भवति । समासतद्धितानां वृत्तिविभाषा वृत्तिविपये नित्यो ऽपवादः । इह पुनर्वावचने क्रियमाण एकया वृत्तिर्विभाषापरया वृत्तिविषये विभाषापवादः || 20 * २२८.

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० २.१.२. एकारान्तनिपातनं च ॥३॥ एकारान्तनिपातनं च कर्तव्यम् । पारेगगामिति । न कर्तव्यम् । सप्तम्या अलुका सिद्धम् । भवेसिद्धं यदा सप्तमी यदा त्वन्या विभक्तयस्तदा न सिध्यति ॥ नदीभिश्च ।।२।१।२० ॥ 5 नदीभिः संप्यासमासे ऽन्यपदार्य प्रतिषेधः ॥ १॥ नदीभिः संख्यासमासे ऽन्यपदार्थे प्रतिषेधो वक्तव्यः। वीरावतीको देशः। श्रीरा- वतीको देशः । नदीभिः संख्येति मानोति ।। न धक्तव्यः । इह कश्चित्समासः पूर्वप- दार्थप्रधानः कश्चिदुत्तरपदार्थमधानः कश्चिदन्यपदार्थप्रधान: कधिदुभयपदार्थप्रधानः । पूर्वपदार्थप्रधानो ऽव्ययीभावः । उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः । अन्यपदार्थप्रधानो बहु- 10 वीहिः । उभयपदार्थप्रधानो द्वन्दः । न चात्र पूर्वपदार्थप्राधान्यं गम्यते ॥ ननु च यद्येनोच्यते स तस्यार्थी भवति । अत्र च घयमेताभ्यां पदाभ्यामेतमर्थमुच्यमानं पश्यामः ॥ एतदेव न जानीमो यद्येनोच्यते स तस्यार्थ इति | अपि चान्यपदार्थता न प्रकल्पेत | चित्रगुः शवलगुरिति । किं कारणम् । अत्रापि हि वयमेताभ्यां शब्दा- भ्यामेतमर्थमुच्यमानं पश्यामः ।। यद्यप्यत्रैताभ्यां शब्दाभ्यामेषोर्थ उच्यतेऽन्यपदा- 1ोsपि तु गम्यते । तत्रान्यपदार्थाश्रयो बहुव्रीहिर्भविष्यति || इहापि तहि यद्यप्य- न्यपदार्थों गम्यते स्वपदार्थोपि तु गम्यते तत्र स्वपदार्थाश्रयोऽव्ययीभावः मामोति ।। एवं तह दमिह संप्रधार्यम् । अव्ययीभावः क्रियतां बहुव्रीहिरिति । बहुव्रीहिभविष्यति विप्रतिषेधेन । भवेदेकसज्ञाधिकारे सिद्ध परंकार्यत्वे तु न सिध्यति । भारम्भसाम- Oदव्ययीभावः प्रामोति परंकार्यत्वाच्च बहुव्रीहिः। ॥ परंकार्यत्वे च न दोषः । 20 नदीभिः संख्यायाः समाहारे ऽव्ययीभावो वक्तव्यः । स चावश्यं वक्तव्यः । सर्वमेकनदीतरे ॥ द्विगुश्च ॥२ । १ ।२३ ॥ दिगोस्तत्पुरुषत्वे कानि प्रयोजनानि । द्विगोस्तत्पुरुषत्वे समासान्ताः प्रयोजनम् । पञ्चगवम् दशगवम् । पञ्चराजम् दशराजम् ।। (५४११०,२१.१८) 1 २.२२४.

·पा० २.१२०-२४.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३८३ द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापनः ।।२।१ । २४ ॥ श्रितादिपु गमिगाम्यादीनामुपसल्यानम् ॥ १॥ त्रितादिषु गमिगाम्यादीनामुपसंस्थान कर्तव्यम् | माम गमी पामगमी । माम गामी पामगामी ॥ श्रितादिभिरहीने द्वितीयासमासवचनानर्थम्यं यदुव्रीहिकृतत्वात् ॥ २॥ श्रितादिभिरहीननाचिन्या द्वितीयायाः समास्यचनमनर्थकम् । किं कारणम् । बहुप्रीहिकृतत्वात् । इह यः कष्ट भितः कष्टमनेन भित भवति । तत्र वहुनीहिणा सिद्धम् ।। अहीने द्वितीयास्वरवचनानर्थक्यं च ॥ ३॥ अहीने द्वितीया [६.२.४७] पूर्वपद प्रकृतिस्वर भवतीत्येतत्स्वरवचनमनर्थकम् | 10 किं कारणम् । बहुव्रीहिकृतलादेव' । जातिस्वरमसङ्गस्तु ॥ ४ ॥ जातिस्वरस्तु प्रामोति । ग्रामगतः अरण्यगत इति | जातिकालमुखादिभ्योऽना- मदनात्तो ऽकृतमितप्रतिपन्ना [६.२ १७०] इति । तत्र जातादिषु वावचनासिद्धम् ॥५॥ यदेतद्वा जाते [१७१] इत्येता जातादिपिति वक्ष्यामि । इमे जातादयो भविष्यन्ति ॥ ननु च भेदो भनि । बहुव्रीहो सति समासान्नोदाचलेनापि भरि- सव्यं पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेनापि तत्पुरुपचे सति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेनेव || नास्ति भेद । योऽपि हि तत्पुरुषमारभते न तस्य दण्डपारितो बहुनीहि. J तत्र तत्पुरुषे सति द्वौ समासौ दो स्वरौ बहुव्रीही सत्येक. समासो द्विस्वरत्वम् ॥ एव नहिं 20 सिद्धे सति यत्तत्पुरुष शास्ति तज्ञापयत्याचार्य समानेऽर्थे केवल विग्रहभेदाद्यत्र तत्पुरुप. पामोति बहुव्रीहिश्च तत्र तत्पुरुषो भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम्। राज्ञ सखा राजसख । राजा सखास्येति वहुनीहिर्न भवति ।। नैतज्ज्ञापकसाध्य- मपादरुत्सर्गा वाध्यन्त इति । वाधकेनानेन भवितव्य सामान्यविहितस्य विशेष- 15 ·३८४ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० २.१.२. विहितेन | अथ न सामान्यविहितो यदुच्यते बहुव्रीहिकृतत्वादित्येतदयुक्तम् ।। अस्ति खल्वपि विशेपो बहुव्रीहेस्तत्पुरुषस्य च । किं शब्दकृतो ऽथार्थकृतः । शब्दकृतश्चा- र्थकृतश्च । शब्दकृतस्तावत् । बहुव्रीही सति कपा भवितव्यं तत्पुरुषे सति न भवि. तव्यम् । अर्थकृतः । तत्पुरुष सति रुहादीनां क्तः कर्तरि भवति धात्वर्थस्यान- 5 पवर्गे | आरूढो वृक्ष देवदत्त इति । बहुव्रीही व्यपवृत्ते कर्मणि भवति | आरूटो वृक्षो देवदत्तेनेति || अन्यथाजातीयकः सल्वपि प्रत्यक्षेणार्थसंप्रत्ययोऽन्यथाजातीयकः संवन्धात् । राज्ञः सखा राजसखः । संवन्धादेतद्गन्तव्यं नूनं राजाप्यस्य सखेति ।। उभय खल्वपीप्यते | स्वस्ति सोमसखा पुनरहि । गवांसख इति ।। 10 खट्टा क्षेपे ।।२।१।२६ ॥ किमुदाहरणम् । खट्वारूढो जाल्मः । क्षेप इत्युच्यते कः क्षेपो नाम । अधीत्य स्नात्वा गुरुभिरनुज्ञातेन खट्रवारोढव्या। य इदानीमतो ऽन्यथा करोति स उच्यते खड्दा- रूढोऽयं जाल्मः | नातिव्रतवानिति । 15 अत्यन्तसंयोगे च ॥२।१ । २९ ।। अत्यन्तसयोगे समासस्याविशेषवचनाक्तेन समासवचनानर्थक्यम् ।।१।। अत्यन्तसंयोगे समासस्याविशेषवचनास्तान्तेन चात्तान्तेन च कालाः क्तान्ते- नेत्येतत्समासवचनमनर्थकम् । अन्यन्तसयोग इत्येव सिद्धम् ।। अनत्यन्तसयोगार्थ तु}} २ अनत्यन्तसंयोगार्थ तहीद वक्तव्यम् । पण्मुहूर्तावराचराः | ने कदाचिदहर्गन्छन्ति कदाचिद्राविम् । तदुच्यते । अहर्गताः रात्रिगता इति ।। नैतदस्ति ! गतग्रहणादप्ये- 20 तसिद्धम् ॥ इद तर्हि । अहरतिसृताः रायतिसृताः । मासप्रमितचन्द्रमाः ॥ तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ॥२ । १ । ३० ॥ तत्कृतार्थनेति किमर्थम् । दमा पटुः । घृतेन पटुः । नेतदस्ति | असामर्थ्यादत्र न भविष्यति । कथमसामर्थ्यम् । सापेक्षमसमयं भवतीति ! न हि दभः पटुना सामर्थ्यम् । +२११८ ·पा० २.१.२६ २१.] |पाकरणमहाभाष्यम् । ३८५ केन तर्हि । भुजिना | दभा भुते। पटुरिति । इहापि तर्हि न पामोति | शङ्खला खण्डः किरिकाण इति । अत्रापि न शङ्खलायाः खण्डेन सागर्थम् । केन ताई । करोतिना । शगुलया कृतः पण्ड इति । बननाद्भविष्यति । इत्यपि नाई यचनासामोति । इभा पटुः । घृतेन पटुरिति । तस्मात्तरकृतार्थग्रहण कर्तव्यम् ।। गुणवननेनेति किमर्थम् । गोभिर्वपावान् । धान्येन धनवान् ॥ किं पुनरिटोदाहरणम्। शङ्खलाखण्डो देवदत्त इति । कयं पुनर्गुणयननेन समास उच्यमानो द्रव्यवना स्यात् । इह तृतीया तत्कृतार्थेन गुणेनेतीयता सिद्धम् । सोऽयमेय सिद्वे सति यहन- नग्रहणं करोति तस्यैतत्मयोजनमेव यया विज्ञायेत गुणमुक्तयता गुणाचनेनेति ।। कथ पुनरय गुणवचनः सन्द्रव्यवचनः संपद्यते । भारभ्यते तत्र मनुब्लोपी गुणवचनेभ्यो मतुपो तुगिति । तद्यथा । शुक्रगुणः शुक्लः । कृष्णगुण. कृष्ण | 10 एवं खण्डगुणः खण्डः ॥ ययेय नार्यस्तस्कृतार्यग्रहणेन ! भवति हि गङ्खलाया पण्डेन सामर्थ्यम् । असामर्थ्यामात्र न भविष्यति । दधा पटुः । घृतेन पटुरिति । तस्मानार्थस्तकृतार्थमहणेन । तृतीयासमासे थग्रहणमनर्थकमर्थगतिविचनात् ॥ १ ॥ तृतीयासमासे ऽर्यग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । अर्थगतिवनमात् 115 अन्तरेणापि वचनमर्थगतिविष्यति ।। निर्देश्यमिति चेत्तृतीयार्थनिर्देशोपि ॥२॥ अधेवमपि निर्देशः कर्तव्य इति चेत्तृतीयार्थनिर्देशोपि कर्तय स्यान् । तृतीया । मदर्थकृतार्थेनेति वक्तव्यम् । तर्हि वक्तव्यम् । न बक्तव्यम् । नायमर्थनिर्देश । किं नर्हि | योगाङ्गमिद निर्दिश्यते । सति च योगाने योगविभाग. करिष्यते । नृती-2) या तत्कृतेन गुणवचनेन समस्यते । ततोऽर्थेन । अर्थशब्देन च तृतीया समस्यते । धान्यार्थः वसनार्थः ! पूर्वसदृशसमोनार्थ [२ १ ३१] इत्यर्थग्रहण न कर्तव्य भवति ।। । पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रलक्ष्णैः ॥२।१।३१ ।। पूर्वादिप्ववरस्योपसंख्यानम् ॥ १॥ पूर्वादिष्ववरस्योपसख्यान कर्तव्यम् । मासावरोऽयम् । सामगवरोध्यम् ॥ 25 - 491 ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ ... मि० २.१.२. . सदृशग्रहण उक्तम् ॥२॥ किमुक्तम् । सदृशमहणमनर्थक तृतीयासमासवचनात् | पध्यर्थमिति चेतृती- यासमासवचनानर्थक्यमिति ।। 5 कर्तृकरणे कृता बहुलम् ॥२॥१॥३२॥ कर्तृकरणे कृता तेन ॥ १ ॥ कर्तृकरणे कृता लेनेति वक्तव्यम् । अहिहतः नखनिर्मिनः दावलूनः पर- शुच्छिन्नः । कृता तेनेति किमर्थम् । इह मा भूत् । दात्रेण लूनवान् । परशुना दिन- पान् । तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । बहुलवचनासिद्धम् ।। -- - 10 - कृत्यैरधिकार्थवचने ।।२।१।३३।। कृत्यरधिकार्थवचने ऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ १ ॥ कृत्यैरधिकार्थवचने ऽन्यत्रापि दृश्यत इति वक्तव्यम् । बुसोपेन्भ्यम् नृणोपे- न्ध्यम् धनधात्यम् ॥ साधन कृतेति वा पादहारकाद्यर्थम् ॥ २॥ अथवा साधनं कृता सह समस्यत इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । पादहा- 15 रकाद्यर्थम् । पादाभ्यां हियते पादहारकः । गले चोप्यते गलेचोपकः ।। अन्नेन व्यञ्जनम् ।। २।२ । ३४ ।। भक्ष्यण मिश्रीकरणम् ।।२।१।३५-|| अन्नन व्यञ्जनं भक्ष्येण मिश्रीकरणमित्यसमर्थसमासः ॥ १॥ भन्नेन व्यञ्जन भक्ष्येण मिश्रीकरणमित्यसमर्थसमासो ऽय द्रष्टव्यः । कि 20 कारणम् ॥ कारकाणां क्रियया सामर्थ्यात् ॥ २॥ कारकाणां क्रियया सामथ्यं भवति न तेषामन्योन्येन । तद्यथा । निश्रयण्या ·5 10 पा० २.१ ३२-३५. ॥च्याकरणमहामाप्पम् ।। । द्वाभ्यां काठाभ्यां सामथ्र्य न पामन्योऽन्येन । एवं ताहायमनेन व्यन्जन भक्ष्येण मिश्रीकरणमिति न चास्ति सामथ्र्य तत्र पचनात्समासो भविष्यति । वचनमामाण्यादिति चेन्नानाकारकाणां प्रतिपेधः ॥३॥ वचनप्रामाण्यादिति चेन्नानाकारकाणां प्रतियो वक्तव्यः । तिटनु दना ओदनो भुज्यते देवदत्तेनेति ॥ सिइ तु समानाधिकरणाधिकारे क्तस्तृतीयापूर्वपद उत्तरपदलोपश्च ॥ ४ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । समानाधिकरणाधिकारें' वक्तव्य क्तस्तृतीयापूर्वपदः समस्यते सुपोत्तरपदस्य च लोपो भवतीति । दभोपसिक्को दध्युपसिक्तः दध्युपसिक्त ओदनो दध्योदन, 1 गुडेन संसृष्टा गुडसंसृष्टाः गुडसंसृष्टा धाना गुडधानाः ॥ पष्ठीसमासश्च युक्तपूर्णान्तः॥५॥ पठीसमासथ युक्तपूर्णान्तः समस्यत उत्तरपदस्य च लोपो वक्तव्यः। अश्वानां युक्तो ऽश्वयुक्तः अश्वयुक्तो रथो ऽश्वरयः । दभः पूर्णो दधिपूर्णः दधिपूर्णो घटो दधिघटः ॥ तत्तहीद व वक्तव्यम् । न वासमासे ऽदर्शनात् ।। ६ ।। ग वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । असमासे ऽदर्शनात् । यद्ध्यसमासे दृश्यते 15 समासे च न दृश्यते तहोपारम्भ प्रयोजयति । न चासमास उपसिक्तशब्दः संसृष्ट- शम्दो युक्तशब्द. पूर्णशब्दो या दृश्यते || कथ तर्हि सामथ्र्य गम्यते । युक्तार्थसंमत्ययाच सामर्थम् ॥७॥ दभा युक्तार्थता सप्रतीयते ॥ कथ पुनर्जायने दधा युक्तार्थता संप्रतीयत इति । संमत्ययाच तदर्थाध्यवसानम् ॥ ८ ॥ समस्ययाच तदर्थो ऽध्यवसीयते ।। अवश्य चैतदेवं विशेयम् । संप्रतीयमानार्थलोपे ह्यनवस्था ॥९॥ यो हि मन्यते समतीयमानार्थानां शब्दानां लोपो भवतीत्यनवस्था तस्य लोपस्य 20 - ·॥ व्याकरणमामाप्यम् ! [म.१.१.२. स्यात् । दधीत्युक्ते बहवोऽर्था गम्यन्ते मन्दकमुत्तरकं निलीनकमिति 'तद्वाचिना शब्दानां लोपो वक्तव्यः स्यात् । तथा गुड इत्युक्ने मधुरशब्दस्य शृङ्गरमिति च कटुशब्दस्य ।। अन्तरेण खल्वपि शब्दप्रयोग बहवोऽर्था गम्यन्ते क्षिनिकोचैः पाणिविहारैश्च तदाचिनां शब्दानां लोपो वक्तव्यः स्यात् ।। 5 चतुर्थो तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ।।२।१।३६ ।। किं चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थमात्रेण समासो भवति । एवं भवितुमर्हति । चतुर्थी तदर्थमात्रेण चेत्सर्वप्रसङ्गो विशेषात् ॥ १ ॥ चतुर्थी तदर्थमात्रेण चेत्सर्वप्रसङ्गः। सर्वस्य चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थमात्रेण सह । समासः प्रामोति । अनेनापि प्रामोति । रन्धनाय स्थाली । अवहननायोलूखलमिति । 10 किं कारणम् । अविशेषात् । न हि कथिविशेष उपादीयत एवंजातीयकस्य चतुर्य- न्तस्य तदर्थेन सह समासो भवतीति । अनुपादीयमाने विशेषे सर्वप्रसङ्गः ॥ बलिरक्षिताभ्यां चानर्थकं वचनम् ॥२॥ बलिरक्षिताभ्यां च समासवचनभनर्थकम् | यो हि महाराजाय पलिमहाराजार्थः स भवति | तब तदर्थ, इत्येर सिद्धम् ।। यदि पुनर्विकृतिश्चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यत इत्येततक्षणं क्रियेत । विकृतिः प्रकृत्येति चेदश्वघासादीनामुपसंख्यानम् ॥ ३॥ विकृतिः प्रकृत्येति चेदश्वघासादीनामुपसंख्यान कर्तव्यम् । अश्वघासः श्वभ्रम- रम् हस्तिविधेति ॥ अर्थेन नित्यसमासवचनम् ॥४॥ अर्थशब्देन नित्यसमासो वक्तव्यः । ब्राह्मणार्थम् क्षत्रियार्थम् ॥ किं विकृतिथ- तुर्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यत• इत्यतो ऽर्थेन नित्यसमासो पसव्यः । नेत्याह | शर्माचार्थेन नित्यसमासो वक्तव्यो विग्रहो मा भूदिति ।। सर्वलिगता च ॥५॥ सर्पलिङ्गना च वक्तव्या । ब्राह्मणार्थ पयः । ब्रान्मणार्थः सुपः । बामणार्या यवागुरिति । किमर्थेन नित्यममास उच्यत इत्या. सलिलेना पनाया। नेत्यार। 15 - 20 है ·10 पा० २१.३६.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम्। ३८९ सर्वथा सर्वलिङ्गता वक्तव्या। किं कारणम् । अर्थशम्दो ऽयं पुंलिङ्ग उत्तरपदार्थप्रधा- नध तत्पुरुषस्तेन पुंलिङ्गस्यैव समासस्याभिधानं स्यात्वीनपुंसकलिङ्गस्य न स्यात् ।। कादं यह पक्तव्यम् । विकृतिः प्रकृत्यति वनाव्यम् । अश्वघासादीनामुप- संख्यानं कर्तव्यम् । अर्थेन नित्यसमासो वक्तव्यः । सर्वलिङ्गता च वक्तव्या ।। ग वक्तव्यम् । यत्तायदुच्यते विकृतिः प्रकृत्येति वक्तव्यमिति 1 न वक्तव्यम् । भाचार्यप्रवृ- त्तिपियति विकृतिश्चतुर्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यत इति यदयं बलिरक्षितग्रहणं करोनि | कयं कृत्वा शापकम् । ययाजातीयकानां समासे चलिरक्षितमहणेनार्थस्त- थानानीयकानां समासः | यदि च विकृतिधतुर्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते न तदर्यमात्रेण ततो वतिरक्षितमहणमर्थवद्गवति ।। यदप्युच्यते श्वघासादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यमिति | न कर्तव्यम् । अश्वघासा- दयः पठीतमासा भविष्यन्ति । यदि यदर्थ भवत्ययमपि तत्राभिसंयन्धो भवत्य- स्येदमिति ! तपथा । गुरोरिदं गुर्वर्थमिति । ननु च स्वरभेदो भवति । चतुर्थीस- मासे सति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन भवितव्य' षष्ठीसमासे पुनरन्तोदात्तत्वेना । नास्ति भेदः । चतुर्थीसमासेप सत्यन्तोदात्तत्वेनैव भवितव्यम् । कथम् । आचा- 15 र्यप्रवृत्तिापयति विकृतिधतुर्यन्ता प्रकृतिस्वरा भवति न चतुर्थी मात्रमिति यदयं चतुर्थी तदर्थे ऽर्थे क्ते च [६.२.४३-४५] इत्यर्थमहणं तमहणं च करोति । कयं कृत्वा ज्ञापकम् । ययाजातीयकानां प्रकृतिस्वरत्वे ऽर्थग्रहणेन क्तमहणेन चार्थस्त- थाजातीयकानां प्रकृतिस्वरत्वम् | यदि च विकृतिश्चतुर्यन्ता प्रकृत्या भवति न चतुर्थीमात्र ततो ऽपमहणं तमहणं चार्थयगवति ॥ यदप्युच्यते ऽर्थेन नित्यसमासो वक्तव्य इति । न वक्तव्यः । सर्थप्पत्ययः करिष्यते । किं कृतं भवति । न घेय हि कदाचित्प्रत्ययेन विग्रहो भवति | अपि च सर्वलिङ्गता सिद्धा भवति ॥ यदि सर्थप्रत्ययः क्रियत इत्संज्ञा न प्रामोति । भयापि कथंचिदित्स ज्ञा स्यादेवमपि यर्यम् भ्वर्यमित्यनस्येतीयडुबडी स्यानाम् ।। एवं तर्हि यहुप्रीहिविष्यति ] किं कृतं भाति ] भवति वै कश्चिदस्वपदवियहो बहु-25 ब्रीहिः । तया | शोभनं मुखमस्याः मुमुखीति | नैवं शक्यम् । इह हि महद- धमित्यात्त्वकपौ प्रसज्येयाताम् || एव तर्हि तदर्थस्योत्तरपदस्यार्थशब्द आदेशः १६३ १६ ५४१५४ 20 1६१२२२ ३ ·-- ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म. करिष्यते | कि कृतं भवति । न चैव हि कदाचिदादेशेन विमहो भवति | अपि च सर्वलिङ्गतापि सिद्धा भवति ।। तर्हि वक्तव्यम् न वक्तव्यम् । योगविभागः करि- प्यते | चतुर्थी । चतुर्थी सुबन्तेन सह समस्यते । ततस्तदर्थार्थ तदर्थस्योत्तरपदस्या- र्थशब्द आदेशो भवति ।। इहापि तर्हि समासः प्रामोति छाचाय रुचितम् । छात्राय 25 स्वदितमिति । आचार्यप्रवृत्तिापयनि तादर्थे या चतुर्थी सा समस्यते न चतुर्थी- मात्रमिति यदयं हितमुखग्रहणं, करोति ! कथं कृत्वा ज्ञापकम् । यथाजातीयकानां समासे हितमुखयहणेनार्थस्तथाजातीयकानां समासः । यदि च नादर्थं या चतुर्थी सा समस्यते न चतुर्थीमात्रं ततो हितमुखग्रहणमर्थवद्भयति ॥ इहापि तर्हि तदर्थ- स्योत्तरपदस्यार्थशब्द आदेशः प्रामोति | यूपाय दारु यूपदारु । रथदारु ! वाचनं घि- धास्यते ॥ इहापि तर्हि विभाषा पामोति । ब्राह्मणार्थम् क्षत्रियार्थमिति । एवं तर्या- चार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति प्रकृतिविकृत्योर्यः समासस्तत्र तदर्थस्योत्तरपदस्य वार्थशब्द आदेशो भवत्यन्यत्र नित्य इति यदयं बलिरहितग्रहणं करोति ॥ एवं नर्हि उद- कार्थो वीवधः स्थानिवद्भावादुदभावः प्रामोति । तस्मानैवं शक्यम् | न चेदेवमर्थेन नित्यसमासो वक्तव्यः सर्वलिङ्गता च ॥ नैप दोषः । इदं तावदयं प्रष्टव्यः । अथेह 15 ब्राह्मणेभ्य इति कैपा चतुर्थी । तादी इत्याह । यदि तादर्थं चतुर्थ्यर्थशब्दस्य प्रयोगेण न भवितव्यमुक्तार्थानामप्रयोग इति | समासोऽपि तर्हि न प्रामोति | पचना- समासो भविष्यति ।। यदप्युच्यते सर्वलिङ्गता च वक्तव्येति । न वक्तव्या । लिङ्ग मशिप्यं लोकाश्र- यत्वालिगस्य ॥ पञ्चमी भयेन ॥२।१।३७॥ अत्यल्पमिदमुच्यते भयेनेति । भयभीतभीतिभीभिरिति वक्तव्यम् । वृका यं कभयम् । घृकाद्भीती वृकभीतः । वृकानीतिकभीतिः । घृकानीकभीरिति !! अपर माह | भयनिर्गतजुगुप्सुभिरिति वक्तव्यम् । वृकभयम् मामनिर्गतः अध- मजुगुप्मुरिति ।। सप्तमी शौण्डैः ।।२।१४० ॥ शौण्डादिभिरिति वक्तव्यम् । इहापि यया स्यात् | अक्षधूर्तः स्वीधून. । भक्ष- . 20 ·मा० २१३१७ ४७] ।। व्याकरणमहामात्यम्।।। कितव स्वीकितव इति || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । बहुवचननिर्देशा. योण्डादिभिरिति विज्ञास्यते । । .. ॥ १।१।४१ बाड्डेण क्षेपे॥१।१ । ४१ वायेणेत्यर्यग्रहणम् ॥ १॥ घालेण क्षेपेयपहण कर्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । तीर्थकाक इति ॥ क्षेप 5 इत्युच्यते क इह क्षेपो नाम । यया तीर्ये काका न चिर स्यातारो भवन्त्येव यो गुरुः कुलानि गत्वा न चिर निष्ठति स उच्यते तीर्थकाक इति ।। कृत्यैऋणे ॥ १।१ । ४३ ।। कृत्यैनियोगें यद्गहणम् ॥ १॥ कृत्यैर्नियोग इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । पूर्वा गेय साम | प्रातर- 10 ध्येयोऽनुवाक इति ।। नत्तार्ह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । श्ण इत्येव सिद्धम् । इह यद्यस्य नियोगत कार्यमण तस्य तद्भवति । तत्र ऋग इत्येव सिद्धम् ॥ यद्ब्रहण च कर्तव्यम् । इह मा भूत् । पूर्वा दातव्या भिक्षेति ।। क्षेपे ॥ १।२।४७ ॥ किमुदाहरणम् । भवतामेनकुलस्थित त एतत् ।। क्षेप इत्युच्यते क इह क्षेपो 15 नाम | यथावतप्ने नकुला न चिर स्थातारो भवन्त्येव कार्याग्यारभ्य यो न चिर तिष्ठति स उच्यते ऽवतमेनकुलस्थित त एतदिति ।। क्षेपे सप्तम्यन्न तान्तेन सह सम- स्यत इत्युच्यते तत्र सगतिकेन सनकुलेन च समासो न प्रामोति । क्षेपे गतिकारकपूर्व उक्तम् ॥१॥ किमुक्तम् । कृणे गतिकारकपूर्वस्यापीति || 20 ·३९२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० २.१.२. पात्रेसमितादयश्च ॥२।१।४८॥ किमर्थधकारः । एवकारार्थः । पात्रेसमितादय एव । क मा भूत् । परम पात्रेसमिता इति । j, . -- । -- पूर्वकालैकसर्वनरत्सुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन ॥२।१।४।। 7 5 . इह कस्मादव्ययीभावो न भवति । एका नदी एकनदी । नंदीभिः सख्यति प्रामोति । इह कधित्समासः पूर्वपदार्थप्रधानः कश्चिदुत्तरपदार्थप्रधानः कश्चिदन्यप- दार्थप्रधानः कषिदुभयपदार्थप्रधानः ! पूर्वपदार्थप्रधानोध्ययीभावः । उत्तरपदार्थ- प्रधानस्तत्पुरुषः । अन्यपदार्थप्रधानो बहुप्रीहिः । उभयपदार्थप्रधानो इन्धः । चात्र पूर्वपदार्थप्राधान्यं गम्यते ॥ अथयाव्ययीभावः क्रियतां तत्पुरुष इति तत्पुरुषो 10 भविष्यति विप्रतिषेधेन । भवेदेकसंज्ञाधिकारे सिद्धं परंकार्यत्वे तु न सिध्यति । भारम्भसामर्थ्याचाव्ययीभावः पामोति परंकार्यत्वाचे तत्पुरुषः प्रामोति । परकार्यत्वे च न दोषः । कथम् । नदीभिः समाहारे ऽव्ययीभागो वक्तव्यः । स चावश्ये वक्तव्यः । सर्वमेकनदीतरे ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरनिते व्याकरणमहाभाष्ये द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥ । 7 J -- -1 - - 15 २१.२०. + (५१1१०, २.४१८.)

·पा० २.१.५८-५१.] ।। व्याकरगमहाभाष्यम्।। : तद्धितात्तिरपदसमाहारे च ।।२।१ । ५२ ।। समाहार इत्ति कोऽयं शम्दः । समाउपूर्वाद्धरनेः कर्मसाधनो घम् । समाति- यो समाहार इति || यदि कर्मसाधनः पन्न कुमार्यः समादताः पञ्चकुमारि दश- कुमारि गोखियोरपसर्जनस्य [२.२.४८] इति इस्सत्यं न पामोति द्विगुरेकवचनम् [२.४.१] इत्येतच वक्तव्यम् ॥ एवं तर्हि भावसाधनो भविष्यति । समाहरणं 5 समाहारः । अप भाषसाधने सति किमभिधीयते । यत्तदौत्तराधर्यम् | कः पुन- र्गयां समाहारः । यत्तदर्जनं क्रयणं भिक्षणमपहरणं था | यपेवं विक्षिमेषु पूलेषु गोषु चरन्नीपु न सिध्यति || एवं तर्हि समभ्याशीकरण समाहारः । एवमपि पञ्च- मामी पण्णगरी विपुरीति न सिध्यति । किं कारणम् । समेकत्ववाच्याउाभिमुख्य धने हरनिर्देशान्तरमापणे । नापश्यं हरतिर्देशान्तरमापण एव वर्तते । कि तर्हि | 10 सादृश्येप वर्तते । तद्यथा | मातुरनुहरति । पितुरनुहरति ।। अथवा पञ्चमामी पष्णगरी त्रिपुरीति नैवेदमियत्येवावतिष्ठते । अवयमसौ नतः किंचिदाकाइति क्रियां गुणं वा । यदाकाङ्कति तदेकं स च समाहारः ॥ अयं तर्हि भावसाधने सति दोषः । पञ्चपुल्यानीयतामिति भावानयने चोदिते द्रव्यानयनं न प्रानोति । नेप दोषः । इदं नावदयं प्रष्टव्यः । अयह गौर नुवन्ध्योऽजोऽमीपोमीय इति कथमाकृती चोदि - 15 तायां द्रव्य आरम्भणातम्मनप्रोक्षणविशसनानि क्रियन्त इति । असंभवात् । आ- कृतायारम्भणादीनां संभवो नास्नीति कृत्वाकृतिसहचरिते द्रव्य आरम्भणादीनि क्रियन्ते । इदमप्येवनानीयकमेव । असंभवाद्भावानयनस्य द्रव्यानयनं भविष्यति ।। अथवाव्यतिरेकाव्याकृत्योः । किं पुनाईगुसंज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोर्भवति । एष भवितुमर्हति । 20 दिगुसंज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेदितरेतराश्रयस्वादमसिद्धिः ॥१॥ द्विगुसंज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोथेदितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धि | केतरेतराश्रयता । द्वि- गुनिमिते प्रत्ययोत्तरपदे प्रत्ययोत्तरपदनिमित्ता च हिगुसज्ञा तदेनदिनरेतराभयं भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पते ॥ एवं तीर्थ इति यक्ष्यामि । 50M ·।। व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० २.१.३. . 'अर्थे चेनदिवानुवतिहुनीहिवत् ॥ २ ॥ अर्थे चेत्तद्धितोत्पत्तिर्न प्रामोति | पाञ्चनापितिः द्वैमातुरः त्रैमातुरः । किं कारणम्। हिगुनोक्तचाबहुव्रीहिवत् । तद्यथा । चित्रगुः शबलगुरिति बहुव्रीहिणोत्तत्वान्म- त्वर्थस्य मत्वर्थीयो न भवति ॥ एवं ताई समासतद्धिनविधाविति पक्ष्यामि । समासतद्धितविधाविति चेदन्यत्र समाससंज्ञाभावः ॥ ३ ॥ समासतद्धितविधाविति नेदन्यत्र समाससंज्ञा न पामोति ।.कान्यत्र । स्वरे । पन्नारनि दशारनिः । इगन्ते द्विगावित्येष स्वरो न पामोति ॥ . सिद्धं तु प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति वचनात् ॥ ४ ॥ सिद्वमेतत् । कथम् । प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति वचनात् । प्रत्ययोत्तरपदयोईि गुसंज्ञा 10 भवतीति वक्तव्यम् ।। ननु चोक्त द्विगुसंशा प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेदितरेतराश्रयत्वादप्र- सिद्धिरिति । नेप दोपः । इतरेतराश्रयमात्रमेतचोदितं सर्वाणि चेतरेतराश्रयाण्येक- त्वेन परिहतानि सिद्ध तु नित्यशब्दत्वादिति । नेद तुल्यमन्यैरितरेतराश्रयः । न हि संज्ञा नित्या || एव तर्हि भाविनी संज्ञा विज्ञास्यते । तद्यथा | कश्चित्क- चित्तन्तुवायमाह । अस्य सुत्रस्य शाटक वयेति । स पश्यति यदि शाटको न 15 यातयो ऽथ वातव्यो न शाटकः शाटको वातव्यश्चेति विप्रतिपिद्धम् । भाविनी खल्वस्य सज्ञाभिप्रेता स मन्ये वातव्यो यस्मिन्नुते शाटक इत्येतद्भवतीति । एवमिहापि तस्मिन्द्विगुर्भवति यस्याभिनिवृत्तस्य प्रत्यय उत्तरपदमिति चैते , ससे भविष्यतः ॥ अथवा पुनरस्वर्थ इति । ननु चोक्तमर्थे चेत्तद्धितानुत्पत्तिर्वहुनीहि- वदिति ।। नेप दोपः । नावश्यमर्थशब्दोऽभिधेय एवं वर्तते । किं तर्हि । स्यादर्थेऽपि 20 वर्तते । तद्यथा | दारार्थं घटामहे । धनार्थ भिक्षामहे । दारा नः स्युर्धनानि गः स्युरिति । एवमिहापि तद्धितार्थे द्विगुर्भवति तद्धितः स्यादिति ।। द्विगोर्वा लुग्वचनं ज्ञापकं तद्वितोत्पत्तेः ॥ ५॥ भया यदयं द्विगोर्तुगनपत्ये [४.१.८८] इति दिगोरुत्तरस्य तद्धितस्य लुकं 'शास्ति तज्ज्ञापयत्यानार्य उत्पद्यते द्विगोजद्वित इति ॥

·3 | व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म०२१३. बिमासम् द्विमास जातस्येति । नैवं शक्यम् । स्वरे हि दोपः म्यात् | दिमासजात इति प्रामोति । दिमासनात इति चेप्यते । यदजातच न सिध्यति । व्यहजात इति पामोति न चैवं भवितव्यम् । भवितव्यं च यदा समाहारे हिगुः । व्यगजातस्तु न सिध्यति ॥ किमुच्यते परिमाणिनेति न पुनरन्यत्रापि । पञ्चगवप्रियः दशगरप्रियः । अन्यत्र समुदायबहुव्रीहित्वादुत्तरपदप्रसिद्धिः ।। १० ॥ अन्यत्र समुदायो बहुग्रीहिसंशः । अन्यत्र समुदायमदुनीहिलादुत्तरपदं मसिद्धम् | उत्तर पदे प्रसिद्ध उत्तरपद इति द्विगुर्मविष्यति ।। सर्वत्र मत्वर्थ प्रतिषेधः ।। १२ ।। सर्वेषु पक्षेषु दिगुसंज्ञाया मत्वर्थे प्रतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । पञ्च- 10 खट्टा दशखट्वा । द्विगोः [४.१.२१] इतीकारो मा भूत् । पञ्चगुः दशगुः । गोरतद्धितलुकि [५.४ ९२] इति टज्मा भूदिति ॥ संख्यापूर्वी द्विगुः ॥२।१ । ५२ ॥ किमनन्तरे योगेयः संख्यापूर्व स द्विगुसज्ञ आहोस्वित्पूर्वमात्रे । किं चातः । यद्यनन्तरे योग एकशार्टी द्विगोः [८.१.२१] इतीकारोन प्रामोति । अथ पूर्वमात्र 15 एकभिक्षा अत्रापि प्रामोति ॥ अस्त्वनन्तरे । कथमेकशाटी । ईकारान्तेन समासो भविष्यति । एका शाटी एकशाटी ॥ इह तर्हि एकापूपी द्विगोरितीकारो न प्रामोति । अस्तु तर्हि पूर्वमात्रे | कथमेकभिक्षा । टावन्तेन समासो भविष्यति । एका भिक्षा एकभिक्षा ॥ इह तर्हि समर्षयः** इगन्ते द्विगावित्येष स्वरः पामोति । अस्तु तर्खनन्तरे । कथमेकापूपी । समाहार इत्येव सिद्धम् | कः पुनरत्र समाहार । 20 यसान सभ्रमो वा || इह तर्हि पञ्चरोतारः दशरोतारः इगन्ते हिगावित्येष स्वरो न पामोति । अस्तु तर्हि पूर्वमात्रे । कथ सप्तर्षयः । अन्तोदात्तप्रकरणे त्रिचक्रादीनां छन्दसीत्येवमेतसिद्धम् । अथवा पुनरस्त्वनन्तरे | कथ पञ्चहोतारः दशहोतारः । आपुदात्तप्रकरणे दिवोदासादीसां छन्दसीत्येव सिद्धम् ।। 1६४.१८८,८९ ·पा. २.१.०२.५५.] सा व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ३९७ कुत्सितानि कुत्सनैः॥२।१।५३ ॥ किमुदाहरणम् । वैयाकरणखसूचिः । किं व्याकरणं कुत्सितमाहोस्विद्वैयाक- . रणः । पैयाकरणः कुत्सितस्तस्मिन्कुत्सिते तत्स्थमपि कुत्सितं भवति || 2 उपमानानि सामान्यवचनैः ।।२।१।५५॥ १ उपमानानीत्युच्यते कानि पुनरुपमानानि । किं यदेवोपमानं तदेवोपमेयमाहो-3 स्विदन्यदुपमानमन्यदुपमेयम् । किं चातः । यदि यदेवोपमानं तदेवोपमेय क इहो- पमार्थों गौरिव गौरिति । अथान्यदेवोपमानमन्यदुपमेयं क इहोपमा गौरिवाश्च इति । एवं तर्हि यत्र किंचित्सामान्यं कश्विच विशेषस्तत्रोपमानोपमेये भवतः । किं वक्तव्यमेतत् । न हि ! कथमनुच्यमानं गत्यते । मानं हि नामानितिज्ञाना- र्थमुपादीयते ऽनितिमर्थ ज्ञास्यामीति | तत्समीपे यन्नात्यन्ताय मिमीते तदुपमानम् ! 10 गौरिव गवय इति | गौनि तो गवयोनिमा॑तः ।। कामं तर्पनेनैव हेतुना यस्य ग- वयो निर्मातः स्याद्वौरनिर्मातस्तेन कर्तव्यं स्याद्वय इव गौरिति । वादं कर्तव्यम् ।। कि पुनरिहोदाहरणम् । शस्त्रीश्यामा ! क पुनरयं श्यामाशब्दो वर्तते । श- रुयामित्याह । केनेदानी देवदत्ताभिधीयते । समासेन | यवं शस्त्रीश्यामो देवदत्त इति न सिध्यति । उपसर्जनस्येति हस्वत्वं भविष्यति । यदि नर्युपसर्जनान्यप्येवं. 15 जातीयकानि भवन्ति तित्तिरिकल्माषी कुम्भकपाललोहिनी भनुपसर्जनलक्षण ईकारो न पामोति ॥ एवं तर्हि शव्यामेव शबीशब्दो वर्तते देवदत्तायां श्या- माशब्दः । एवमपि गुणो निर्दिष्टो भवनि । बहवः शख्यां गुणास्तीक्ष्णा सूक्ष्मा पृथुरिनि । अनिर्दिश्यमानस्यापि गुणस्य भवति लोके संमत्ययः । नद्यया । चन्द्र- मुखी देवदत्तेति बहवश्चन्द्रे गुणा या चासौ प्रियदर्शनता सा गम्यते ॥ एवमपि 20 समानाधिकरणेनेति वर्तते व्यधिकरणत्वात्समासो न प्रामोति । कि हि वचनान भवति । यद्यपि तावद्वचनात्समासः स्यादिह तु खलु मृगीव चपला मृगचपला समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावो न पामोति ॥ एवं तर्हि तस्यामेवोभयं वर्तते । एतघात्र युक्त यत्तस्यामेवोभयं वर्तत इति । इतरथा हि वसपेक्ष्यं स्यात् । यदि तावदेवं विमहः क्रियते शस्त्रीव स्यामा देवदत्तेति शख्यां श्यामेत्येतदपेक्ष्यं । * १.२.४८ 1४.१.१४,१०,३९.

·३९० ॥ध्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म०२,१.३. स्यात् । अथाप्येत विपदः क्रियते यथा शस्त्री इयामा तबदिय देवदत्तेत्येवमपि देवदत्तायां श्यामेत्येतदपेक्ष्य स्यात् । एवमपि गुणो निर्दिष्टो भवति । बहवथ शख्यां गुणास्तीक्ष्णा सूक्ष्मा पृथुरिति । अनिर्दिश्यमानस्यापि गुणस्य भवति लोके मंप्रत्ययः । तद्यथा । चन्द्रमुखी देवदत्तेति बहयचन्द्रे गुणा या चासौ प्रिय- दर्शनता सा गम्यते ॥ उपमानसमासे गुणवचनस्य विशेषभावात्सामान्यवचनामसिदि. ॥ १ ॥ उपमानसमासे गुणवचनस्य विशेषभावात्सामान्यवचनस्याप्रसिद्धिः स्यात् । शस्त्रीश्यामा | श्यामाशब्दोऽय शस्त्रीशब्देनाभिसवध्यमानो विशेपवनन· सपद्यते । तत्र सामान्यवचनैरिति समासो न प्रामोति ॥ न वा श्यामत्वस्योभयत्र भावानद्वाचकत्वाच शब्दस्य सामान्य- वचनप्रसिद्धिः ॥ २ ॥ न वैष दोषः । किं कारणम् । श्यामत्वस्योभयत्र भावात् । उभयत्रैवात्र श्यामत्वमस्ति शख्यां देवदत्तायां च | तहाचकत्वाच शब्दस्य । तद्वानकथात्र श्यामाशब्दः प्रयुज्यते । किंवाचकः । उभयवाचकः । श्यामत्वस्योभयत्र भावात्तहा- 15 चकलाच शब्दस्य सामान्यवचन प्रसिद्धम् । सामान्यवचने प्रसिद्ध सामान्यवचने. रिति समासो भविष्यति । न चावश्य स एव सामान्यवचनो यो बहूना सामान्य- माह इयोरपि यः सामान्यमाह सोऽपि सामान्यवचन एव || अथवा सामान्य- वननैरित्युच्यते सर्वच शब्दो ऽन्येन शब्देनाभिसंवध्यमानो विशेषपचन सपद्यते त एव विज्ञास्यामा पागभिसबन्धाद्य सामान्यपचन इति || 0. 20 उपमितं व्याघादिभिः सामान्याप्रयोगे ॥२।११५६ ।। सामान्याप्रयोग इति किमर्थम् | इह मा भूत् । पुरुषोऽय व्याघ्र इन शूर.। पुरुषोऽय व्याघ्र इव बलवान् ।। सामान्याप्रयोग इति शक्यमवतुम् | कस्मान भपति पुरुषोऽयं व्याघ्र इस शूरः पुरुषोऽय व्याघ्र इव वलयानिति । असामर्थ्यात् । कथमसामर्थ्यम् । सापेक्षमसमर्थ भवतीति । एवं तर्हि सिद्धे सति यत्सामान्या- 25 प्रयोग पनि प्रतिषेध शास्ति तज्जापयत्यानार्यो भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्यापि ·. मा० २.१.५१.५० पाकरणमहाभापम् ॥ समास रनि । किमेतस्य मापने प्रयोगनम् । रागपुरषो श्रमम्प | राजपुरषो - दर्शनीयः । अब वृत्ति सिदा मानि ।। विशेपणं विशेष्येण बहुलम् ॥२।१।५७ ।। विशेषणविशेप्ययोरुभयविशेषणवादुभयोथ विशेप्यवादुपसर्ज- नामसिद्धिः ॥१॥ विशेषणविशेष्ययोरुभयविशेषणत्यादुभयोश विशेष्यत्यादुपसर्जनस्यामसिद्धिः । कृष्णनिला इति । कृष्णशमोऽयं निलशदेनाभिसंबध्यमानो विशेपणयचनः संपद्यते । राया तितशम्दः कृष्णशम्देनाभिसंपध्यमानो विदोषणरचनः संपाते । तदुभयं विशे- पर्ग भात्युभयं च विशेप्यम् । विशेषणविशेप्ययोरुभयविशेषणवादुभयोध' विदोप्यत्वादुपसनस्याप्रसिद्धिः ।। न बान्यतरस्य प्रधानभावाचदिशेपकत्याचापरस्योपसर्जनमसिद्धिः ॥२॥ न घेप दोषः । किं कारणम् । अन्यतरस्य प्रधानभावात् । अन्यतरदत्र प्रधानम् । तहिशेषकरवायापरस्य । तद्विशेषक चापरम् । अन्यतरस्य प्रधानभा- यात्तद्विशेषकरवायापरस्योपसर्जनसंज्ञा भविष्यति । यदास्य तिलाः प्राधान्येन विवक्षिता भयन्ति कृष्णो विशेषणसेन तदा तिलाः प्रधानं कृष्णो विशेषणम् || कामं 15 सर्यनेनैव हेतुना यस्य कृष्णाः प्राधान्येन विवक्षिता भवन्ति निला विशेषणवेन तेन कर्तव्यं तिलकृष्णा इति | न कर्तघ्यम् | न घय इन्दः । तिलाध कृष्णाथेति | न सल्यपि पटीसमासः । विलानां कृष्णा इति । किं तर्हि । दाविमी प्रधानशम्दावे- कस्मिमर्थे युगपदवरुध्येते न च वयोः प्रधानशब्दयोरेकस्मिनर्ययुगप दयरुध्यमानयोः किंचिदपि प्रयोजनमस्ति तत्र प्रयोगादेतद्न्तव्य नूनमत्रान्यतरत्नधान तद्विशेषक 20 चापर मिति । तत्र त्वेतावान्सदेहः किं प्रधान कि विशेषणमिति । स चापिक “संदेहः । यत्रोभी गुणशदौ । तद्यथा | कुञ्जखम्नः खन्नकुन्ज इति । यत्र ह्यन्यतरव्यमन्यतरो गुणस्तत्र याव्य तत्मधानम् । वद्यथा | शुक्लमालभेत कृष्ण- मालभेतेति न पिष्टपिण्डीमालभ्य कृती भगति | अवश्यं तद्गुणं द्रव्यमाकासति ।। कथं नहींमौ हौ प्रधानशब्दायेकस्मिन्नर्थे युगपदवरुध्येते वृक्षः शिंशपेनि नेतयो- 25 रापरयक. समावेशः । न खवृक्षः शिंशपास्ति || .१२३ ·४०० ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.१.३. पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीरांश्च॥२।१।५८॥ अथ किमर्थमुत्तरवाद्यनुक्रमणं क्रियते न विशेषणं विशे'येण बहुलम् [२.१.५७] इत्येव सिद्धम् । बहुलवचनस्याकृत्स्नवादुत्तरत्रानुक्रमणसामर्यम् || १॥ अकृत्तं बहलवचनमित्युत्तरत्रानुक्रमणं क्रियते । यकृत्स्नं यदनेन कृतमकृतं • तत् । एवं तर्हि न ब्रूमो ऽकृत्नमिति | कृत्वं च कारकं च साधकं च निर्वर्तकं च । यचानेन कृतं सुकृतं तत् । किमर्थं नर्येवमाद्यनुक्रमणं क्रियते । उदाहरणभू- यस्त्वात् । ते खल्वपि विधयः सुपरिगृहीता भवन्ति येषु लक्षणं प्रपञ्चश्च । केवलं लक्षणं केवलः प्रपञ्चो बा न तथा कारकं भवति || अवश्यं खल्वस्माभिरिदं 10 वक्तव्यं बहुलम् अन्यतरस्याम् उभयथा वा एकेषामिति । सर्ववेदपारिषदं हीदं शास्त्रम् । तत्र नैकः पन्थाः शक्य आस्थातुम् ।। 5 . श्रेण्यादयः कृतादिभिः ॥२।१।५९ ॥ 15 श्रेण्यादयः पद्यन्ते कृतादिराकृतिगणः।। श्रेण्यादिषु च्च्यर्थवचनम् ।। १॥ श्रेण्यादिपु व्यर्थग्रहण कर्तव्यम् । अश्रेणय: श्रेणयः कृताः श्रेणिकृताः | यदा हि श्रेणय एव किंचित्क्रियन्ते तदा मा भूदिति || अन्यत्रायं ध्यर्थग्रहणेषु च्च्यन्तस्य प्रतिषेध शास्ति । नदिह न तथा । किं कारणम् | अन्यत्र पूर्व च्यन्नकार्य पर व्यर्थकार्यम् । इह पुनः पूर्व व्यर्थकार्य परं व्यन्तकार्यमिति ॥ तेन नविशिष्टेनानञ् ॥२।१।६० ॥ 20 नविशिष्टे समानप्रकृतिवचनम् ॥ १॥ नयिशिष्टे समानप्रकृतिपहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । सिद्धं चाभुक्त चेति ॥ अनबिति च प्रतिषेधो वक्तव्यः । इह मा भूत् । कर्तव्यमकृतमिति ॥ +२२१८ ·5 पा० २.१.५८.६०] ॥ न्याकरणमामात्यम् ॥ ४०१ गुडिडधिकेन च ॥ २॥ नुडिडधिकेन न समासो वक्तंन्यः । इहापि यथा स्यात् । अभियानगिन' जीवति । हिदाक्रिशितेन जीतीति ।। किमुच्यने समान प्रकृतिमरण कर्तव्यमिति यदा नन्चिशिष्टेनेत्युच्यने न चात्र नन्कृत एक विशेषः । किं तर्हि । प्रकृतिकृतोऽपि । अयं विशिष्टगन्दोऽस्त्येवाव- धारणे वर्तते । तद्यथा | देवदत्तयज्ञदत्तावाद्यापभिरूपी दर्शनीयो पक्षवन्तो देव- दत्तस्तु यज्ञदत्तात्स्वाध्यायेन विशिष्टः । स्वाध्यायेनेवेति गम्यते ऽन्ये गुणा: समा भवन्ति । अत्याधिक्ये वर्तते । तद्यथा । देवदत्तयशदत्तावाद्यापभिरूपी दर्शनीयो पक्षान्तो देवदत्तस्तु यज्ञदत्तात्स्वाध्यायेन विशिष्टः । स्वाध्यायेनापिको ऽन्ये गुणा अविवक्षिता भवन्ति ।। तद्या तावदयधारणे विशिष्टशब्दस्तदा नेवार्थः समान- 10 मकृतिपरणेन । नेह भविष्यति । सिद्धं चामुक्त चेति । नाप्यनमिति प्रतिषेधेन । नेह भविष्यति । कर्तव्यमकृतमिति । नुडिडधिकेनापि तु तदा समासो न प्रामोनि । यदाधिक्ये विशिष्टशब्दस्तदा समानप्रकृतिपरणं कर्तव्यम् । इह मा भून् । सिद्ध चामुक्त चेति । अनमिति च प्रतिषेधो यक्तव्यः । इह मा भूत् । कर्तव्यमहन- मिति । नुडिडधिकेनापि तु समासः सिद्धो भवति । तत्राधिक्ये विशिष्ट शब्द मला 15 समानप्रकृतिपण चोद्यते ।। अवधारण नया चेनुडिविशिष्टेन न प्रकल्पेत । अथ चेदधिकविवक्षा कार्य तुल्यप्रकृतिकेनेति ।। कृतापकृतादीना चोपसख्यानम् ॥ ३ ॥ कृतापकृतादीना चोपसख्यान कर्तव्यम् । तापकृतम् भुक्तविभुक्तम् पीत- 20 चिपीतमा सिद्ध तु केन विसमासावनम् ॥ ४॥ सिद्धमेनन् । कथम् । कान्तेन क्रियाविसमाप्तासनतान्त समस्यत इति - कन्यम् ।। गतप्रत्यागतादीनां चोपसख्यानम् ।। ५ ॥ गतप्रत्यागतादीनां चोपसख्यान कर्तव्यम् । गतमत्यागतम् यातायातम् पुटापु- टिका क्रयायिका फलाफलिका मानोन्मानिका ।।

·॥ व्याणमहामाप्यम् ।। [म० २.१३ युवा खलतिपलितबलिनजरतीभिः ॥२।१।६७ ॥ अयुक्तोऽय निर्देशः । समानाधिकरणेनेति वर्तते कः प्रसङ्गो ययधिकरणानां समासः स्यात् ॥ एव नहिं ज्ञापयत्याचार्यो ययाजातीयकमुत्तरपदं नथानातीयकेन पूर्वपदेन समस्यत इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् | प्रातिपदिकमहणे लिङ्गति- 5 शिष्टस्यापि यहणं भवतीत्येपा परिभाषा न कर्तव्या भवति ॥ वर्णों वर्णन ॥२।१।६९ ॥ 10 इद विचार्यते वर्णन तृतीयासमासो वा स्यात् । कृष्णेन सारङ्गः कृष्णसारङ्गः । समानाधिकरणो वा । कृष्णः सारङ्गः कृष्णसारङ्ग इति ! कथात्र विशेषः । वर्णेन तृतीयासमास एतप्रतिपेधे वर्णग्रहणम् ॥ १॥ धणेन तृतीयासमास एतप्रतिषेधे वर्णमहण कर्तव्यम् । तृतीया पूर्वपद प्रकृति- स्वरं भवति । अनेते वर्ण इति वक्तव्यम् ॥ अथ द्वितीयेन वर्णमहणेनैतविशेषणे- नार्थः । वाढमर्यो यद्यवर्ण एतशब्दोऽस्ति । ननु चायमस्ति । आ इत एत• कृष्णेतः लोहितेत इति । नार्थ एवमर्थन वर्णग्रहणेन । यदि तायदय कर्मणि क्तस्तृतीया कर्मणि [६.२ ४८] इत्यनेन स्वरेण भवितव्यम् । अथापि कर्तरि परत्वात्कृत्स्त्र- 1 रेण भवितव्यम् ॥ अथ समानाधिकरण । समानाधिकरणे विर्वर्णग्रहणम् ॥ २॥ समानाधिकरणे द्विर्वर्णग्रहण कर्तव्यम् । वर्णो वर्णेप्वनेत इति वक्तव्यम् । एक वर्णमहणं कर्तव्यमिह मा भूत् । परमशुक्लः परमकृष्ण इति । द्वितीय वर्णग्रहण कर्तव्यमिह मा भूत् । कृष्णतिला इति । एक वर्णमहणमनर्थकम् । भन्यतरत्र क- 20 स्मान भवति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति ॥ एवं सति तान्येतानि वीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधी चेकम् । यस्यापि तृतीयासमासस्तस्यापि तान्येव त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधी हे स्वरविधो चकम् । सामान्येन मम तृतीयासमासो भविष्यति तृतीया तत्कृतार्थेन ·पा० २.१.६७ ६९.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। ४०३ गुणवचनेन [२.१.३०] इति ॥ अयदयं वर्णेन प्रतिपदं समासो वक्तव्यो यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् । फच तेन न सिध्यति । शुकवभुः हरितवर्धरिति । तथा न सति नान्येव त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधी हे स्वरविधौ धैकम् ।। अये- दानी समानाधिकरणः सामान्येन सिद्धः स्यात् । वादं सिद्धः । कथम् । विशेषणं विशेष्येण बहुलम् (२.१.५७] इति । एवमपि द्वे वर्णग्रहणे कर्तव्ये स्वरविः । धावेव प्रतिपदोक्तस्याभावात् ।। तस्मात्समानाधिकरण इत्येप पक्षो ज्यायान् ।। समानाधिकरणाधिकारे प्रधानोपसर्जनानां परं परं विप्रतिपेधेन ।। ३ ॥ समानाधिकरणाधिकारे प्रधानोपसर्जनानां परं परं भगति विप्रतिषेधेन । प्रधानानां प्रधानमुपसर्जनानामुपसर्जनम् ।। प्रधानानां तावत्सधानम् । वृन्दारकनागकुञ्जरैः पूज्य- मानम् [२.१.६२] इत्यस्यावकाशः । गोवृन्दारकः अश्ववृन्दारकः । पोटायुवती. 10 नामवकाशः । इभ्ययुवतिः आद्ययुवतिः। इहोभयं पामोति । नागयुनतिः वृन्दारक- युवतिः । प्रधानानां परं प्रधानं भवति विप्रतिषेधेन ।। उपसर्जनानां परमुपसर्जनम् । सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः [६१] इत्यस्यावकाशः । सद्यः सदश्वः । कृत्यतुल्या- ख्या अजात्या [६८] इत्यस्यावकाशः । तुल्यश्वेतः तुल्यकृष्णः । इहोभयं पामोति । तुल्यसन् तुल्यमहान् । उपसर्जनानां परमुपसर्जनं भवति विप्रतिषेधेन । समानाधिकरणसमासाद्वहुव्रीहिः ॥ ४॥ समानाधिकरणसमासाद्वहुव्रीहिर्भवति विप्रतिषेधेन | समानाधिकरणसमासस्या- वकाशः । वीर: पुरुषो वीरपुरुषः । बहुप्रीहेरवकाशः ! कण्ठेकालः । इहोभयं भानोति । वीरपुरुषको मामः | बहुव्रीहिर्भवति विप्रतिषेधेन ॥ कदाचिकर्मधाग्यः सर्वधनाद्यर्थः ॥ ५॥ कदाचित्कर्मधारयो भवति बहुप्रीहेः । किं प्रयोजनम् । सर्वधनायर्थः । सर्व- धनी । सर्ववीजी । सर्वकेशी नहः । गौरखरवदरण्यम् ! गौरमृगवदरण्यम् । कृष्णमयान्वल्मीकः । लोहितशालिमान्यामः । किं प्रयोजनम् । कर्मधारयप्रकृति- भिमत्वयिरभिधानं यथा स्यात् । कि च कारणं न स्यात् । बहुव्रीहिणोक्तत्वा- न्मत्वर्थस्य ।। यद्युक्तत्वं हेतु. कर्मधारयेणाप्युक्तत्वान प्रामोति । न सल्वपि संशा- 25 श्रयो मत्वर्थीयः । शि साह । अर्थाश्रयः । स यथैव बहुव्रीहिणोक्तत्वान भक्त्येने 15 20 ·४०१ । म्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० २.१.३. कर्मधारयेणाप्युक्तवान भविष्यति । एवं नहींद स्यात् । सर्वाणि धनानि सर्वधनानि सर्वधनान्यस्य सन्ति सर्वधनीति । नैवं शक्यम् | नित्यमेवं सति कर्मधारयः स्यात् । नत्र यदुक्तं कदाचित्कर्मधारय इत्येतदयुक्तम् ॥ एवं तहि भवति के किंचि- दाचार्याः कार्यवद्बुद्धिं कृत्वा पठन्ति कार्याः शब्दा इति । तदिदं पठितं समानाधि- करणसमासाद्वहुप्रीहिः कर्तव्यः कदाचित्कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थ इति ।। यदुच्यते समानाधिकरणसमासाद्बहुप्रीहिरति विप्रतिषेधेनेति नैप युक्तो वि- प्रतिषेधः । अन्तरङ्गः कर्मधारयः । कान्तरङ्गता | स्वपदार्थे कर्मधारयो ऽन्यपदार्थ बहुग्रीहिः । अस्तु । विभाषा कर्मधारयो यदा न कर्मधारयस्तदा बहुव्रीहिर्भवि- प्यति ॥ एवमपि यद्यत्र कदाचित्कर्मधारयो भवति कर्मधारयमकृतिभिर्मवर्थी- 10 यैरभिधान प्रामोति । सर्वश्वायमेवमर्यो यत्नः कर्मधारयप्रकृतिभिर्मत्वर्थीयैरभिधानं मा भूदिति || एवं तर्हि नेद तस्य योगस्योदाहरणं विप्रतिषेधे परमिति" | किं तर्हि । इटिरिय पठिता] समानाधिकरणसमासाहुनीहिरिष्टः कदाचित्कर्मधारयः सर्वधना- द्यर्थ इति । यदीष्टिः पठिता नार्थोऽनेन । इह हि सर्वे मनुष्या अल्पेन यत्नेन महतोऽर्थानाकासन्ति । एकेन माषेण शतसहस्रम् । एकेन कुदालकेन खारीसहस्रम् । 15 तन कर्मधारयप्रकृतिभिर्मत्वर्थीयैरभिधानमस्तु बहुव्रीहिणेति बहुव्रीहिणा भविष्यति लघुत्वात् ।। कथं सर्वधनी सर्वधीजी सर्वकेशी नट इति । इनिप्रकरणे सर्वादेरिनि वक्ष्यामि । तचावश्य वक्तव्य उनो वाधनार्थम् ॥ कथं गौरखरवदरण्यम् गौर- मृगवदरण्यम् कृष्णसर्पवान्वल्मीकः लोहितशालिमान्मामः । अस्त्यत्र विशेषः । जा- त्यावामिसबन्धः क्रियते । कृष्णसो नाम सर्पजातिः सास्मिन्वल्मीकेऽस्ति । यदा 2ी हान्तरेण जाति तद्वताभिसवन्धः क्रियते कृष्णसी वल्मीक इत्येवं तदा भविष्यति ।। पूर्वपदातिशय आतिशायिकाहुव्रीहिः सूक्ष्मवत्रतराद्यर्थः ।। ६ ॥ पूर्वपदातिशय आतिशायिकादबीहिर्भवति विप्रतिषेधेन । किं प्रयोजनम् । सूक्ष्मवत्रतराद्यर्थः । आतिशायिकस्यावकाशः । पटुतरः पटुतमः । बहुव्रीहेरव- काशः । चित्रगुः शवलगुः । इहोभयं पामोति । सूक्ष्मवस्त्रतरः तीक्ष्णशृङ्गतरः । - यनीहिर्भवति विप्रतिषेधेन । नैप युक्तो विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे परमिन्यु- च्यते पूर्वश्व बहुमीहिः पर आनिशायिकः । इष्टवाची परशन्दः । विप्रतिषेधे पर यदिष्ट तद्भवति ॥ एवमप्ययुक्तः । अन्तरङ्ग आतिशायिकः । कान्तरङ्गता । उया- पातिपदिकादातिशायिक मुवन्ताना बहुप्रीहिः | आनिशायिकोऽपि नान्तरङ्ग । ११ ·१.० २.१.६९.] I] पाकम्णमहाभाष्यम् ।। १०५ कथम् । समर्थातद्धिन उत्पद्यते सामर्थ्य च मुबन्नेन । एवमप्यन्तरङ्गः । कथम् । स्वपदार्थ आतिशायिको ऽन्यपदार्थे बहुचीहिः । एवमपि नान्तरङ्गः । कथम् । स्पर्धायामानिशायिको भवति न चान्तरेण प्रतियोगिनं स्पर्धा भयति ॥ नेय यात्रातिशायिकः प्रामोति । किं कारणम् । असामर्थ्यात् । कथमसामर्थम् । सापेक्षमसमर्थ भवतीति । यावता वखाणि तदन्तमपेक्षन्ते तदन्तं चापेक्ष्य वस्त्राणां 5 वस्खेयुगपत्स्पर्धा भवति । ननु चायमातिशायिक एवमात्मकः सत्यां व्यपेक्षायां विधीयते । सत्यमेवमात्मको यां च नान्तरेण व्यपेक्षामातिगायिकस्य प्रवृत्ति- स्तस्यां सत्यां भवितव्यम् । कां च नान्तरेण व्यपेक्षामातिशायिकस्य प्रवृत्तिः । या हि प्रतियोगिनं प्रति व्यपेक्षा | या हि तदन्तं प्रति न तस्यां भवितव्यम् ।। बहुवी- हिरपि तर्हि न पामोति ! किं कारणम् ! असामर्थ्यादेव । कथमसामर्थ्यम् । सा- 10 पेक्षमसमर्थ भवतीति । यावता वस्त्राणि पखान्तराण्यपेक्षन्ते तद्वता चाभिसंवन्धः ॥ एवं तर्हि नेट तस्य योगस्योदाहरणं विप्रतिषेधे परमिति 1 किं तर्हि । इटिं- रियं पविता । पूर्वपदातिशय आतिशायिकाद्वहुप्रीहिरिष्टः सूक्ष्मयखतराद्यर्थ इति । यदीटिरियं पाटेता नार्थो ऽनेन । कथं येषा युक्तिरुक्ता बनान्तराणां चखान्तरैयु- गपत्स्पर्धा तदता चाभिसंबन्ध इति ! यदा ह्यन्तरेण वस्राणां वस्त्रैर्युगपत्स्पधी तद्वता 15 चाभिसंबन्धः क्रियते निष्पनिहन्द्रस्तदा बहुव्रीहिर्वहुप्रीहेरातिशायिकः । न त दा- नीमिदं भवति सूक्ष्मतरक्स इति । भवति । यदान्तरेण तद्दन्तं वखाणां बवैयु- गपत्स्पर्धा निप्रतिद्वन्द्वस्तदातिशायिकः ।। कथं पुनरन्यस्य प्रकर्षणान्यस्य प्रकर्पः स्यात् । नेवान्यस्य प्रकर्षणान्यस्य प्रकर्षण भवितव्यम् । यथैवायं द्रव्येषु यतते वस्त्राणि मे स्युरित्येवं गुणेप्पपि यतते सूक्ष्मतराणि मे स्युरिति | नात्रातिशायिकः 20 प्रामोति । किं कारणम् । गुणवचनादित्युच्यते न च समासो गुणववनः | समा- सोपि गुणवचनः । कथम् | अजहत्स्वा वृत्तिरिति । अथ जहत्स्वार्थायां तु दोष एव | जहत्स्वार्थायां च न दोषः । भवति बहुव्रीही तद्गुणसंविज्ञानमपि । तद्यथा । शुक्रवाससमानय लोहितोष्णीपा ऋत्विजः प्रचरन्तीति नद्गुण आनीयते तद्गुणाथ प्रचरन्ति ॥ उत्तरपदातिशय आतिशायिको बहुबहिबाढयतराद्यर्थः ॥ ७ ॥ उत्तरपदातिशय आतिशायिको बहुव्रीहेर्भवति विप्रतिषेधेन | कि प्रयोजनम् । 25 ·४०६ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० २.१.३. .. बहाद्यतराद्यर्थः । वहाद्यतरः बहुसुकुमारतरः । कः पुनरत्र विशेषो बहुप्रीहेर्या- तिशायिकः स्यादातिशायिकान्तेन वा बहुव्रीहिः । स्वरकपोर्विशेषः । यद्यत्राति- शायिकाद्बहुव्रीहिः स्यावहाद्यतर एवं स्वरः प्रसज्येत बहाद्यतर इति चेष्यते । बह्वाधकतर इति च प्रामोति बहाद्यतरक इति चेप्यते ॥ 5 समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानमुत्तरपदलोपश्च ॥ ८ ॥ समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यमुत्तरपदलोपच व- तव्यः । शाकभोजी पार्थिवः शाकपार्थिवः । कुतपवासाः सौश्रुतः कुनपसौश्रुतः । अजापण्यस्तौल्बलिरजातोल्बलिः । यष्टिप्रधानो मौद्गल्यो यष्टिमोद्गल्यः ।। चतुष्पादो गर्भिण्या ॥२।१ । ७१ ॥ 10 चतुप्पाजातिरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । कालाक्षी गर्भिणी । स्वस्तिमती गर्भिणी ॥ मयूरव्यंसकादयश्च ॥२।१ । ७२ ॥ किमर्थश्वकारः । एकारार्थः । मयूरव्यसकादय एव । क मा भुत् | परमो मयूरव्यसक इति । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथगे पादे तृतीयमासिकम् ।। पादच समाप्तः ।। 18 ·." अर्धे नपुंसकम् ।।२।२।२॥ इह कस्मान भवति । मामाः नगराध इति । अर्धशम्दस्य नपुंसकलिङ्गस्येदं महणं पुंलिङ्गवायमर्थशब्दः । क पुनरयं नपुंसकलिङ्गः क पुंलिङ्गः । समप्रविभागे नपुंसकलिङ्गो प्रयववाची पुंलिङ्गः॥ इह कस्मान भवति । अध पिप्पलीनामिति । न वा भवत्यर्धपिप्पल्य इति । भवति यदा खण्डसमुचयः ! अर्धपिप्पली चार्ध- 5 पिप्पली चार्धपिप्पली चार्धपिप्पल्य इति । यदा खेतद्वाक्यं भवत्यध पिप्पलीनामिति तदा न भवितव्यम् | लदा कस्मान भवति । एकाधिकरण* इति वर्तते ॥ न तहीं- दानीमिदं भवति अर्धराशिरिति । भवति । एकमेतदधिकरणं भवति यो ऽसौ राशि म ॥ द्वितीयतृतीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतरस्याम् ।।२।२।३॥ 10 अन्यतरस्यांग्रहण किमर्थम् । अन्यतरस्यां पासो यथा स्यात्समासेन मुक्ते वाक्यमपि यथा स्यात् । द्वितीय भिक्षाया इति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रकृता महाविभाषा तया वाक्यमपि भविष्यति ॥ इद तर्हि प्रयोजनमेकदशिसमासेन मुक्त पष्टीसमासोऽपि यथा स्यात् । भिक्षाद्वितीयमिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् | अ- यमपि विमाषा षष्ठीसमासो ऽपि | नावुभौ वचनाद्भविष्यतः ।। अत उत्तर पठति । 15 द्वितीयादीनां विभाषामकरणे विभापावचनं ज्ञापकमवयवविधाने सामान्य- विधानाभावस्य ]) १ ) द्वितीयादीनां विभाषाप्रकरणे विभाषावचन क्रियते ज्ञापकार्थम् | कि ज्ञाप्यते | एतज्ज्ञापयत्याचार्योऽवयवविधौ सामान्यविधिन भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयो- जनम् । भिनत्ति छिनत्ति ! अमि कृते शन्न भवति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । 20 गबादेशाः श्यनादयः करिष्यन्ते । तर्हि शपो ग्रहण कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । २२१ १२२ ·४०८ ॥ व्याकरणगाभाप्यम् ॥ [म० २ २.१. पकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम्। कर्तरि राप् [३ १.६८] इति । तद्दे प्रथमानिर्दिष्टं पष्टीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । रुधादिभ्य इत्येषा पञ्चमी शविति प्रथमायाः पटी प्रकल्प- यिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१.१. ६७] इति । प्रत्ययविधिरयं न च प्रत्ययविधी पञ्चम्यः प्रकल्पिका भवन्ति । नाय प्रत्ययविधिः । विहितः प्रत्ययः प्रकृतश्चानुव- तते || एवं नहि ज्ञापयत्याचार्यों यत्रोत्सर्गापवाद विभापा तत्रापवादेन मुक्त उ- त्सर्गो न भवतीति | किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । दिक्पूर्वपदान्टीप् [४.१.६०] | पामुखी प्रामुखा । प्रत्यमुखी प्रत्यमुखा । डीपा मुक्ते डीप भवति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यत्येतत् । दिक्पूर्वपदान्डीपोऽनुदात्तत्व डीविधाने ह्यन्यत्रापि डीब्धि- पयान्डीप्पसङ्ग इति' ।। इदं तार्ह प्रयोजनम् | अपिप्पली अर्धकोशातकी | एक- 10 देशिसमासेन* मुक्त पष्टीसमासो न भवति । उन्मत्तगङ्गम् लोहितगङ्गम् । अव्य- यीभावेन मुक्ते बहुव्रीहिर्न भवति । दाक्षिः प्लाक्षिः । इसा मुक्ते ऽग्न भवति ।। यद्येतज्ज्ञाप्यत उपगोरपत्यमोपगवः तद्धितेन मुक्त उपग्वपल्यमिति न सिध्यति । भस्त्यत्र विशेषः । हे पत्र विभाषे । दैवयशिशौचिवृलिसात्यमुनिकाण्ठेविद्धिभ्यो ऽन्यतरस्याम् [४.१.८१] इति समर्थानां प्रथमाहा [८२] इति च । तत्रैकया 15 वृत्तिर्विभापापरया वृत्तिविषये विभापापवादः ।। क्रियमाणेऽपि वा अन्यतरस्याग्रहणे पष्टीसमासो न प्रामोति । किं कारणम् । पूरणेनेति प्रतिषेधात्" । नैतत्पूरणान्तम् | अनैतत्पर्यवपन्नम्।। । एतदपि पूरणान्समे- च । कथम् । पूरण नामार्थस्तमा तीयशब्दोऽत. पूरणम् । योऽसौ पुरणान्तासार्थे भागे ऽन्सोऽपि पुरणमेर ।। एय तर्धन्यतरस्यापरणसामर्थ्यात्पष्टीसमासोऽपि भवि- प्यति॥ प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ॥२।२।४ ।। किमर्थश्चकार । अनुकर्षणार्थः । अन्यतरस्यामित्येतदनुकृप्यने । किं प्रयोज- नम् । अन्यतरस्या समासो यथा स्यात्समासेन मुक्ने वाक्यमपि यथा स्यात् । जी- विका प्राप्त नि । नेतदस्ति प्रयोजनम् । प्रकृता महाविभापा नया वाक्यमपि भवि- 2 यति ।। इद ना प्रयोजन द्वितीयासमासोपि यथा स्यात् । जीयिकाप्राप्त इति । ..

·पा० २.२.४-५.] ॥ध्याकरणमहाभाप्पम् ।। ४०९ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । अयमप्युच्यते हितीयासमासोप तदुभयं वचनाप्रविष्य- ति || एवं तर्हि नायमनुकर्षणार्थवकारः । किं तर्हि । अलमनेन विधीयते । माता- पने द्वितीयान्तेन सह समस्येते भत्वं च भवति प्राप्तापनयोरिति । मामा जीविकां प्रामजीविका | आपना जीविकामापनजीविका ।। कालाः परिमाणिना ॥२।२।५ ॥ 5 किंप्रधानोऽयं समासः ! उत्तरपदार्थप्रधानः । ययुत्तरपदार्थमधानः सधर्मणाने- नान्यैरुत्तरपदार्थप्रधानर्भवितव्यम् । अन्येषु चोत्तरपदार्थप्रधानेषु यैवासापन्तर्वतिनी विभक्तिस्तस्याः समासेपि श्रवणं भवति । तद्यथा | राज्ञः पुरुपो राजपुरुष इति । इह पुनर्वास्ये पठी समासे प्रथमा । केनेतदेवं भवति । योऽसौ मासजातयोरभि- संवन्धः स समासे निवर्तते । अभिहितः सोर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संपन्नस्तत्र 10 प्रातिपदिकार्थे प्रथमेति प्रथमा भवति । न त दानीमिदं भवति मासजातस्येति भवति वाघमर्थमपेक्ष्य पष्ठी ।। कालस्य येन समासस्तस्यापरिमाणित्वादनिर्देशः ।। १॥ कालस्य येन समासः सोऽपरिमाणी तस्यापरिमाणित्वादनिर्देशः । अगमको निर्देशोऽनिर्देशः । न हि जातस्य मास: परिमाणम् । कस्य तर्हि । विशद्रावस्य 115 तद्यथा | द्रोणो बदराणां देवदत्तस्येति । न देवदत्तस्य द्रोणः परिमाणम् । कस्य महि । बदराणाम् ।। सिद्ध तु कालपरिमाणं यस्य स कालस्तेन ।।२।। सिद्धमेतत् । कथम् । कालपरिमाणं यस्य स कालस्तेन सह समस्यत इति वक्तव्यम्। सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु | ननु चोक्तं कालस्य 20 येन समासस्तस्यापरिमाणित्यादनिर्देश इति ! कं पुनः कालं मत्वा भवानाह कालस्य येन समासस्तस्यापरिमाणित्वादनिर्देश इति । येन मूर्तीनामुपचयाथापचयाच लक्ष्यन्ते न कालमाहुः । तस्यैव हि कयाचिस्क्रियया युक्तस्याहरिति च भवति रात्रिरिति च । कया क्रियया | आदित्यगत्या । तयैवासकृदावृत्तया मास इति भवति संवत्सर इति च । यद्येवं भवति जातस्य मासः परिमाणम् ॥ 25 *१.३.४६. 52x ·॥ व्याकरणमहामायम् ।। [म० २.२.१. एकवचनद्विगोचोपसंख्यानम् ॥ ३॥ एकवचनान्तानामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । मासौ जातस्य । मासा जात- स्येति ।। द्विगोश्चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । धिमासजातः त्रिमासजातः ।। उक्तं वा ॥ ४ ॥ किमुक्तम् । एकवचने नावदुक्तमनभिधानादिति || दिगोः किमुत्तम् | उत्तर- पदेन परिमाणिना द्विगोः समासवचनमिति ॥ 5 नब् ।।२।२।६॥ 15 किंप्रधानोऽयं समासः । उत्तरपदार्थप्रधानः । यद्युत्तरपदार्थप्रधानो ऽब्राह्मणमा- नयेत्युक्ते ब्राह्मणमात्रस्यानयनं पामोति ॥ अन्यपदार्थप्रधानस्तहि भविष्यति । यद्यन्य- 10 पदार्थप्रधानोऽपी हेमन्त इति हेमन्तस्य यलिङ्ग वचनं च तत्समासस्यापि मामोति ।। पूर्वपदार्थप्रधानस्तहि भविष्यति । यदि पूर्वपदार्थप्रधानो ऽव्ययसज्ञा पामोति । अव्ययं वस्य पूर्वपदमिति । नैष दोपः । पाठेनाव्ययसज्ञा क्रियते न च नन्समासस्तत्र पद्यते । यद्यपि नसमासो न पद्यते नतु पद्यते । पाटेनाप्यव्ययसज्ञायां सत्यामभिधेयनालिङ्गवचनानि भवन्ति यथेहार्थोभिधीयते न तस्य लिङ्गसख्याभ्यां योगोऽस्ति । नेद वाचनिकमलिङ्गतासंख्यता वा । किं तर्हि । स्वाभाविकमेतत् । गद्यथा । समानमीदमानानां चाधीयानानां च केचिदर्थयुज्यन्ते ऽपरेन । न चेदानी कधिदर्थयानिति कृत्वा सरर्थवनिः शक्य भवितु कधिद्वानर्थक इति कृत्या सर्व- • सत्र किमस्माभिः शक्य कर्तुम् । यन्ननः प्रासमासाटिङ्गसख्याभ्यां योगा नास्ति समासे च भयति स्यामायिकमेतत् ।। अश्याश्रयतो लिङ्गयरनानि 10 गाषिप्यन्ति | गुणव नानां हि शम्दानामाश्रयतो लिङ्गयसनानि भवन्ति । नद्यया । शुध यवम् शुधा शाटी शुरः कम्यतः शुटी कम्बलो शुभाः कम्बला इति । पदसी द्रव्ये पितो भवनि गुणस्तस्य यतिन यननं च तद्गुणस्यापि भपनि । एयमि- शापि यदसी अप्य भितो भपनि सगासस्तस्य यरियन पसरसमासस्यापि भ- विष्यति ॥ भयया पुनरग्नुपरपदार्यप्रधानः । ननु गौरामायणमानयेरगुने बादा- P,मायापानपन प्रामोनानि । प दोषः । १९ तापवर्ग पटव्यः । भयेद रानपुरप- ·पा०२.२.६.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। मानयेव्युक्त पुरुषमावस्यानयनं कस्मान भवति । अस्त्यत्र विशेषः । राजा विशे- पकः प्रयुज्यते तेन विशिष्टस्यानयनं भवति । इहापि नाई नन्धिशेषकः प्रयुज्यते तेन नन्चिशिष्टस्यानयनं भविष्यति । कः पुनरसी | निवृत्तपदार्थकः ॥ यदा पुनरस्य पदार्थो निवर्तते किं स्वाभाविकी नियुत्तिराहोस्विद्वाचनिकी । किं चातः । यदि स्वाभाविकी किं नमयुज्यमानः करोति । अथ वाचनिकी तबक्तव्यं नमयुज्य-5 मानः पदार्थ निवर्तयतीति । एवं तर्हि स्वाभाविकी निवृत्तिः । गनु चोक्तं किं नम- युज्यमानः करोतीति । अयुज्यमानः पदार्थ निवर्तयति । कथम् । कोलमति- कोलवत् । तद्यथा ! कील आहन्यमानः प्रतिकोलं निहन्ति । यद्यतनमो मा- हात्म्य स्यान जानुनिद्रा नानो हस्त्यश्वं विभृयुनेत्येव राजानो युः ॥ एवं तर्हि स्वाभाविकी निवृत्तिः । ननु मोक्तं किं नञ्प्रयुज्यमानः करोतीति | ननिमिता 10 तूपलब्धिः । तद्यया । समन्धकारे द्रव्याणां समवस्थितानां प्रदीपनिमित्तं दर्शनं न च नेपां प्रदीपो निर्वतको भाति ।। यदि पुनरय निवृत्तपदार्थकः किमर्थ ब्रामणशम्दः प्रयुज्यते । एवं यथा विज्ञायेतास्य पदार्थों निवर्तत इति । नेति युक्ने संदेहः स्या- स्कास्य पदार्थों निवर्तत इति । नत्रासंदेहाथ ब्राह्मणशम्दः प्रयुज्यते । एवं चैतत् । अथवा सर्व एते शब्दा गुणसमुदायेषु वर्तन्ते ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्र इति } 15 तपः श्रुतं च योनिश्चेत्येतद्वालणकारकम् । तप:श्रुताभ्यां यो हीनो जानिब्राह्मण एव सः ॥ तथा गौरः शुच्याचारः पिङ्गलः कपिलकेश इत्येतानप्यभ्यन्तरान्ब्राह्मण्ये गुणा- कुर्वन्ति । समुदायेषु च वृत्ताः शम्दा अवयवेप्यपि वर्तन्ते । तद्यथा | पूर्वे पच्चालाः। उत्तरे पच्चालाः । तैलं भुक्तम् । घृतं भुक्तम् | शुक्ल नीलः कपिल कृष्ण इति । एव- 20 मयं समुदाये ब्राह्मणशब्दः प्रवृत्तो ऽवयवेवपि वर्तते जातिहीने गुणहीने च ।। गुणहीने गावत् । अव्राह्मगोऽय यस्तिष्ठन्मूत्रयनि | अब्राह्मणोऽय यो गच्छन्भक्षयति || जाति- हीने सदेहाहुरुपदेशाच ब्राह्मणशब्दो वर्तते । सदेहात्तावत् । गौर शुच्याचार पिङ्गले कपिलकेश दृष्ट्वाध्यवस्यति ब्राह्मणोऽयमिति । नतः पवादुपलभते नाय ब्राह्मणो ऽन्नाह्मणोऽयमिति । तत्र संदेहाच ब्राह्मणशब्दो वर्तते जातिकृता चार्थस्य निवृत्तिः । 25 दुरुपदेशात् । दुरुपदिष्टमस्य भात्यमुप्मिनवकाशे ब्राह्मणस्तमानयेति । स तत्र गत्वा यं पश्यति तमध्यवस्यति ब्राह्मणोऽयमिति लतः पश्चादुपलभते नायं ब्राह्म- जो ब्राह्मणोऽयमिति । तत्र दुरुपदेशाच्च ब्राह्मणशब्दो वर्तते जातिकृता नार्थ रय निवृत्तिः । मानव सदेवाहुरूपदेशादा न ह्ययं कालं मापराशिवर्णमापण भातीन ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० २.२.१. दृष्ट्वाध्यवस्यति ब्राह्मणोऽयमिति | नितिं तस्य भवति ॥ इदं खल्वपि भूय उत्तरप- दार्थप्राधान्ये सति संगृहीतं भवति । किम् । अनेकमिति । किमत्र संगृहीतम् । एकवचनम् । कथं पुनरेकस्य प्रतिषेधेन बहूनां संप्रत्ययः स्यात् । प्रसज्यायं क्रिया- गुणौ ततः पवानिवृत्तिं करोति । तद्यथा । आसय शायय भोजयानेकमिति । यद्यपि 5 तावदत्रैतच्छक्यते वक्तुं यत्र क्रियागुणौ प्रसज्येते यत्र खलु न प्रसज्येते तत्र कथम् । अनेकस्तिष्ठतीति । भवति चैवंजातीयकानामप्येकस्य प्रतिषेधेन बहूनां संपत्ययः । तद्यथा । न न एक प्रियम् । न न एकं सुखमिति ॥ इद अत्राह्मणत्वम् अब्राह्मणता परत्वात्त्वतलौ प्रामुतः । तत्र को दोपः । स्वरे हि दोपः स्यात् । अब्राह्मणत्वमित्येवं स्वरः प्रसज्येत । अवामणत्वमिति 10 चेप्यते ॥ नसमासे भाववचन उक्तम् ॥ १॥ किमुक्तम् । यतल्भ्यां नन्समासः पूर्यविप्रतिपिद्धं त्वतलोः स्वरसिद्ध्यगिति॥ ईपदकृता ॥ २।२। ७॥ ईपवद्गुणवचनेन ॥ १ ॥ ईप गुणवचनेगेति वक्तव्यम् । अकृतेति पुच्यमान इह राज्येत । ईपदार्ग इति । इह च न स्यात् । ईपत्कदार इति ।। 15 पष्ठी ।।२।२।८॥ कृयोगा च ॥ १॥ योगा न पटी समस्यत इति यत्तश्यम् । इध्ममरशन: पलाशयातनः ॥ 20 किगर्यगिदमुच्यते । प्रतिपदविधाना न पटी न समस्या इति पक्ष्यति ॥ तस्यायं पुरगादपकर्षः । का पुनः पटी प्रतिपदविधाना का योगा ! सापटी गतिपदार- भाना गेलागा" ययिता | कनुकगंगोः कृति [२.३.६५] इति या पटी गा अपोगा ॥

·पा० २.२.५-११. ॥ व्याकरणमहायाप्यम् । ४१३ तत्स्यश्च गुणेः ॥ २॥ तत्स्थेध गुणेः पटीगुणेः पठी समस्यत इति वक्तव्यम् । ब्राह्मणवर्णः चन्दनगन्धः पटहसन्दः नदीघोपः ।। न तु तद्विशेपणैः।। ३ ।। न तु तद्विशेषणैरिति वनव्यम् । इह मा भूत् । घृतस्य नीयः । चन्दनस्य । मृदुरिति ॥ किमर्थमिदमुच्यते । गुणेनेति प्रतिपेधं वक्ष्यति तस्यायं पुरस्तादपकपः । किं कारणं गुणेन नेत्युच्यते न पुनर्गुणवचनेन नेत्युच्यते । मेवं शक्यम् । इह हि न स्यात् । काकस्य कार्ण्यम् । कण्टकस्य तैक्ष्ण्यम् । वलाकायाः शौक्लयमिति | एतदेव तस्मिन्योग उदाहरणम् । यदै ब्राह्मणस्य शुक्काः वृपलस्य कृष्णा इत्यसा- 10 मादत्र न भविष्यति । कथमसामर्थ्यम् । सापेक्षमसमर्थं भवतीति । द्रव्यमत्रा- पेक्ष्यते दन्ताः । तस्माद्गुणेन नेति वक्तव्यम् । गुणेन नेत्युच्यमाने नत्स्यैव गुणे- रिनि वक्तव्यम् । नत्स्यैश्च गुणैरित्युच्यमाने न तु तविशेषणेरिति वक्तव्यम् ॥ न निर्धारणे ।।२।२।१०॥ 15 प्रतिपदविधाना च ॥ १ ॥ प्रतिपदविधाना च पष्टी न समस्यत इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । सर्पियो शानम् । मधुनो ज्ञानमिति ॥ पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन॥२।२।११।। गुणे किमुदाहरणम् । ब्राह्मणस्य शुक्लाः । वृषलस्य कृष्णा इति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । असामर्थ्यादत्र न भविष्यति । कथमसामर्थ्यम् । सापेक्षमसमर्थ भव- 20 तीति । द्रव्यमत्रापेक्ष्यते दन्ताः ।। इदं तहि । काकस्य कार्ण्यम् | कण्टकस्य नैक्ष्ण्यम् । बलाकायाः शौक्लयमिति ॥ इदं चाप्युदाहरणम् । ब्राह्मणस्य शुक्लाः ।

·४१४ || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म०२.२.१. वृपलस्य कृष्णा इति | ननु चोक्तमसामर्थ्यादत्र न भविष्यति कथमसामर्थ्य सापे- क्षमसमर्थ भवतीति द्रव्यमत्रापेक्ष्यते दन्ता इति । नेप दोषः । भवति वै कस्यचि- दर्थात्मकरणाद्वापेक्ष्यं निर्जातं तदा वृत्तिः मामोति ।। सति किमुदाहरणम् । ब्राह्मणस्य पक्ष्यन् | ब्राह्मणस्य पक्ष्यमाणः । नेतदस्ति | 5 पनिषिध्यते व पठी लपयोगे नेति । या च श्रूयत एपा बाह्यमर्थमपेक्ष्य भवति । तत्रासामान भविष्यति । कथमसामर्थम् | सापेक्षमसमर्थ भवतीति | द्रव्यम- वापेक्ष्यत ओदनः ॥ इदं तर्हि । चौरस्य द्विषन् | वृषलस्य द्विषन् । ननु चात्रापि पतिपिध्यते | वक्ष्यत्येतत् । द्विपः शतुर्वावचनमिति ॥ अव्यये किमुदाहरणम् । ब्राह्मणस्योचैः । वृपलस्य नीचैरिति । नैतदस्ति । असा- 10 मादत्र न भविष्यति । कथमसामर्थ्यम् । सापेक्षमसमर्थ भवतीति । द्रव्यमत्रापेक्ष्यत आसनम् ॥ इदं तर्हि । ब्राह्मणस्य कृत्वा । वृषलस्य कृत्येति । एतदपि नास्ति । प्रतिविध्यते तत्र पठ्यव्ययप्रयोगे नेति । या च श्रूयत एपा वाघमर्थमपेक्ष्य भवति । तत्रासामर्थ्यान भविष्यति । कथमसामर्थ्यम् । सापेक्षमसमर्थ भवतीति । द्रव्य- मनापेक्ष्यते कटः ॥ इदं तर्हि ! पुरा सूर्यस्योदेतोरायः । पुरा वत्सानागपाकर्ताः। 15 ननु चात्रापि प्रतिषिध्यतेऽव्ययमिति कृत्वा | वक्ष्यत्येतत् । अव्ययप्रतिषेधे तोसु- कसुनोरमतिषेध इति ॥ समानाधिकरणे किमुदाहरणम् । राशः पाटलिपुत्रकस्य । शुकस्य माराविदस्य । पाणिनेः सूत्रकारस्य । नेतदस्ति | असामर्थ्यादत्र न भविष्यति | कथमसागर्यम् । समानाधिकरणमसमर्थवद्भयतीति । इदं नहिं | सपिंप: पीयमानाय । यजुपः क्रिय. 20 गाणस्येति । ननु नात्राप्यसागOदेय न भविष्यति । कथगसागर्यम् । समानाधि. करणमसमर्थ यद्गवतीति । अधावमिहितमित्येवं तत् ।। कणि च ॥२।२।२४ ॥ कमिद विज्ञायने | कमणि या पटी सान समस्यत इनि आगगरिकगि यः फ नि । कुनः सदेगः | उभर्य प्रकृती नयान्यवर मयं मिशेषयितुम् । 25 कभार शिरः। 11.९..

·पा०२.२.१४-१५ प्याकरणमहाभाप्यम्॥ " . समासः क- कर्मणीति पष्टीनिर्देशश्रदकर्तरि कृता समासवयनम् ॥ १॥ कर्मणीति पष्ठीनिर्देशथेदकर्तरि कृता समासो वक्तव्यः । इध्मयधनः पलाश- शाननः ॥ तृजकाभ्यां चानर्थकः प्रतिषेधः ॥ २॥ तृजकाभ्यां चानर्थकः प्रतिषेधः । अपां स्रष्टा । कर्मणीत्येव सिद्धम् । अस्तु । नाई कर्मणि यः त इति | किमुदाहरणम् । ब्राह्मणस्य भुक्तम् । वृपलस्य पीतमिति । क्तनिर्देशे ऽसमर्थवादप्रतिषेधः ।। ३॥ कनिर्देशे ऽसमर्थत्यादप्रनिषेधः ! अनर्थकः प्रतिषेधो ऽअनिषेधः स्मान भवति । असामर्थ्यात् । कथमसामर्थ्यम् । सापेक्षमसमर्थ भवतीति | द्रव्य- मत्रापेक्ष्यत ओदनः ।। प्रतिपेध्यमिति चेत्कर्तर्यपि प्रतिषेधः ॥४॥ भथैवं सति प्रतिषेधः कर्तव्य इति दृश्यते कर्तर्यपि प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात् । बामणस्य गतः । ब्राह्मणस्य यान इति ।। पूजायां च प्रतिपेधानर्थक्यम् ।। ५ ॥ पुजायां च प्रतिषेधो ऽनर्थकः । राज्ञां पूजितः । कर्मणीत्येव सिद्धम् ।। तस्मादुभयमानी कणि षष्टयाः प्रतिषेधः ॥ ६ ॥ तस्मादुभयप्राप्नो कर्मणि [२.३.६६] इत्येवं या षष्ठी तस्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः । स सर्हि वक्तव्यः । न वळव्यः । इत्यर्थे ऽयं चः पतिः । कर्मणि च । कर्मणी- स्येचं या पष्ठीति ।। 10 15 नित्यं क्रीडाजीविकयोः ॥२।२।१७ ।। 20 किमिह नित्यमहणेनाभिसंवध्यते विधिराहोस्वित्सतिषेधः । विधिरित्याह । कुत एतत् । विधिर्हि विभाषा नित्यः प्रतिषेधः ।। 1१.१.१९ ·४१६ [ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० २.२.१. कुगतिप्रादयः ॥२।२।१८॥ - -प्रादिप्रसङ्गे कर्मप्रवचनीयप्रतिषेधः ॥ १॥ मादिप्रसङ्गे कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् । साधुर्देवदत्तो मातरं प्रति ।। व्यवेतप्रतिषेधश्च ॥२॥ व्यवेतानां च प्रतिषेधो वक्तव्यः । आ मन्तैरिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः ॥ सिद्धं तु काङ्स्वतिदुर्गातवचनात् ।। ३ ।। सिद्धमेतन् | कथम् । कास्वतिदुर्गतयः समस्यन्त इति वक्तव्यम् । कु । कुब्राह्मणः कुकृपलः । आइ । आकडारः आपिङ्गलः । सु । सुब्राह्मणः सुवृ- ० पलः । अति | अतिम्राह्मणः भतिवृपतः । दुर् । दुर्ब्राह्मणः । गति । मकारकः प्रणायकः प्रसेचकः ऊरीकृत्य ऊरीकृतम् ॥ मादयः क्तार्थे ॥४॥ मादयः नार्थे समस्यन्त इति वक्तव्यम् । प्रगत आचार्यः प्राचार्यः। प्रान्तेवासी प्रपितामहः ॥ एतदेव च सानाधिस्तरतरकेण पठितम् ।। स्वती पूनायाम् ।। स्थती पूमाया- मिति वक्तव्यम् । मुराजा अतिराना ।। दुनिन्दायाम् ॥ दुर्मिन्दायामिति यक्तव्यम् | दुप्फुलम् दुर्गवः || आडीपदर्थे ॥ आडीपदर्थ इनि वक्तव्यम् । भाकडारः आपिङ्गलः ।। युः पापार्थे । कुः पापार्थ इति वक्तव्यम् । कुवामणः कुवृषसः पादयो गताद्यर्थे प्रथमया || पादयो गताद्यर्थे प्रथमया समस्यन्त इति वक्तव्यम् । 20 प्रगत भानार्यः मानार्यः । प्रान्तेयासी प्रपितामहः ।। अत्यादयः फ्रान्ताद्यर्थे द्विती- गया || भत्यादयः फ्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया समस्यन्त इति वक्तव्यम् । अनिफ्रान्तः राष्ट्वागनिषष्ट्यः । भतिमालः || भवादयः अष्टाय नृतीयया ॥ अयादयः फुटा- पर्ये नृतीयया समस्यन्त इति वक्तव्यम् । भयकुष्टः कोकिलयायकोकिलो यसन्तः ।। पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्यो । पर्यादयो ग्लानाधर्य चनुा समस्यन्त इति मक्त- अयम् । परिगलानो ऽध्ययनाय पर्यध्ययनः ॥ निरादयः कान्ताद्यर्थे पतम्या । . in ·पा० २.२.२८.१९.] ॥ व्याकरगमहामाप्यम् । ४१७ निरादयः कान्ताद्यर्थ पञ्चम्या समस्यन्त इति वक्तव्यम् । निष्क्रान्तः कोशाम्या निष्कौशाम्विः निर्याराणसिः ।। अव्ययं प्रवृद्धादिभिः । 'भव्ययं प्रवृद्धादिभिः समस्यत इति वक्तव्यम् । पुनःमवृद्ध बर्हिर्भवति । पुनर्गत्रम् पुनःसुखम् || इवेन विभत्त्यलोपः पूर्वपदार- निस्वरत्वं च । याससी इव | कन्ये इस ।। उदात्तवता तिडा गतिमता चाव्ययं 5 समस्यत इति वक्तव्यम् । अनुष्यबलत् अनुप्राविशत् । यत्परियन्ति ।। 10 उपपदमतिङ् ॥२।२।१९ ॥ अनिडिति किमर्थम् । कारको मजति । हारको प्रगति । भनिडिति शष्य- मकर्तुम् । कस्मान भवति । कारको घनति | हारको बनतीनि | मुमुपेति ब- तते || अत उत्तर पठति । उपपदमतिडिति तदर्थप्रतिषेधः ॥ १ ॥ उपपदमतिडिति तदर्थस्थायं प्रतिषेधो वक्तव्यः । कस्य । तिउर्थस्य । कः पुनस्तिदर्थः । क्रिया ॥ क्रियाप्रतिषधी वा ॥२॥ अथवा व्यक्तमेवेद पठितव्यमुपपदमक्रियेति ।। अथाक्रियेति किं प्रत्युदाहियते | 15 कारको गतः । हारको गतः । नैतक्रियावाचि । कि नहि | द्रव्यवाचि ॥ इद ताई । कारकस्य गतिः । कारकस्य व्रज्या । एतदपि द्रव्यवात्रि । कथम् । कृद- भिहितो भावो द्रव्यवद्भवतीति || एक तर्हि सिद्धे सति यदतिडिति प्रतिषेधं शास्ति मज्ज्ञापयत्याचार्यो ऽनयोर्योगयोनिवृत्त मुसुपेति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासो भवतीत्येषा परिभाषा न कर्तव्या भवति | 20 यद्येतज्ज्ञाप्यते केनेदानी समासो भविष्यति । समर्थेन । यद्येव धातूपसर्गयोरपि समासः मामोति पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पवात्सायनेनेति । गैतदस्ति । पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण । साधनं हि क्रियां निवर्तयति तामुपसर्गो विशिनधि । अभिनिर्वृत्तस्य चार्थस्योपसर्गेण विशेषः शक्यो वक्तुम् ।। +३६१० 531 ·5 ४१६ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० २२.१. षष्ठीसमासादुपपदसमासो विप्रतिषेधेन ॥ ३ ॥ षष्ठीसमासादुपपदसमासो भवति विप्रतिषेधेन । षष्ठीसमासस्यावकाशः । राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः । उपपदसमासस्थावकाशः । स्तम्बेरमः कर्णेजपः । इहोमय मामोति । कुम्भकारः नगरकारः । उपपदसमासो भवति विप्रतिषेधेन । न वा षष्ठीसमासस्याभावादुपपदसमासः ॥ ४ ॥ न वार्थो विप्रतिषेधेन | किं कारणम् । षष्ठीसमासस्याभावादुपपदसमासो भ- विष्यति । कथम् । गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्मबुत्पत्ते- रिति वचनात् ॥ अथवा विभाषा पष्टीसमासो यदा न पठीसमासस्तदोपपदसमासो भविष्यति | भनेनैव यथा स्यात्तेन मा भूदिति । कथात्र विशेषस्तेन वा स्यादनेन था । उपपदसमासो नित्यसमासः पष्ठीसमासः पुनर्विभापा । ननु च नित्य यः समासः स नित्यसमासो यस्य विग्रहो नास्ति । नेत्याह । नित्याधिकारे। यः स. मासः स नित्यसमासः । नेयं शक्यम् । अव्ययीभावस्य घनित्यसमासता प्रस- ज्येत । तस्मानित्यः समासो नित्यसमासो यस्य विग्रहो नास्ति । 10 अमैवाव्ययेन ॥२।२।२०॥ 15 एयकार: किमर्थः । नियमार्थः । नेतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धे विधिरारभ्यमा- जो जन्तरेणाप्ये कार नियमार्थो भविष्यति ॥ इष्टतोऽवधारणार्थस्तहि भविष्यति । यथैव विज्ञायेत । अमेवाव्ययेनेति | मैय विज्ञायि | अमाव्ययेनैवेति । अस्ति चेदानी कथिदनव्ययमम्शम्दो यदर्थो विधिः स्यात् । अस्तीत्याह | खशयं ब्राह्मण- कुलमिति | नेतदस्ति प्रयोजनम् । अन्तरङ्गलादत्र समासो भविष्यति || इदं नहि प्रयोजनममैव यत्तुल्यविधानमुपपदं तत्रैय यया स्यादमा धान्येन च यत्तुल्यविधा. नमुपपद नर मा भूदिति । अमे भोजम् । अमे भुका ॥ भमादिप्यमामविधेः समासप्रतिषेध चोदायिष्यति। स न यक्तघ्यो भवति ॥ 20 शेपो बहुव्रीहिः ॥२।२।२३ ॥ शेष युध्यते कः शेपो नाग । येषां पढानामनुक्तः समासः स शेष. । 511 २९.२४ ·पा० २.२.२०-२३. ॥ध्याकरणगहामाप्पम् ॥ 5 शेपवचनं पदतचेन्नाभावात् ॥ २ ॥ शेपवचनं पदतथेत्तन । किं कारणम् | अभावात् । न हि सन्ति नानि पदानि येषां पदानामनुक्तः समासः ॥ अर्थतस्तर्हि शेपमहणम् । येष्वर्थेप्यनुक्तः समासः स शेषः । अर्थतश्चेदविशिष्टम् ॥ २॥ भर्थतधेदविशिष्टमेतद्भवति । कुनः । पदनः । न हि सन्ति ते O ये पनुक्तः समासः ॥ विकतस्तर्हि शेषमहणम् । यस्य त्रिकस्यानुतः समासः स शेषः । कस्य चानुक्तः। प्रथमायाः ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये द्वितीयस्याध्यायस्य हितीये पादे प्रथममादिकम् ॥ 10 ·७२० ॥ ध्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० २.२.२. अनेकमन्यपदार्थ ।। २।२। २४॥ . .. ។ पदग्रहणं किमर्थम् | अनेकमन्यार्थ इतीयत्युच्यमाने वाक्यार्थेऽपि यहृवीहिः स्यात् । यथा मे माता तथा मे पिता सुनातं भो इति । पदग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोपो भवति ॥ अथान्यग्रहणं किमर्थम् । अनेक पदार्थ इतीयत्युच्यमाने स्वप- । दार्थेऽपि बहुव्रीहिः स्यात् । राजपुरुषः तक्षपुरुष इति । तदस्ति प्रयोजनम् । तत्पुरुषः स्वपदार्थे वाधको भविष्यति । भवेदेकसंज्ञाधिकारे सिद्ध परंकार्यत्वे तु न सिध्यति । भारम्भसामर्थ्याच तत्पुरुषः परकार्यत्याच बहवीहिः पामोति ।। परंका- यत्वे च न दोपः । शेप इति वर्तते ऽशेषत्वान भविष्यति । शेपवचन उक्तम् ॥ १॥ 10 किमुक्तम् । सत्र शेषवचनाघोषः संख्यासमानाधिकरणनन्समासेषु पहुप्रीहि पति- पेध इति ॥ अथैकसंज्ञाधिकारे नार्थोऽन्यमहणेन । एकसैज्ञाधिकारे च कर्तव्यम् । अक्रियमाणे वन्यपहणे यथैव तत्पुरुषः स्वपदार्थे पहुव्रीहि वापत एवमन्यपदार्थेऽपि याधेत ।। अथानेकपर्ण किमर्थम् । अन्यपदार्थ इतीयत्युच्यमान एकस्यापि पदस्य बहु- 15 श्रीहिः स्यात् । सर्पिपोऽपि स्यात् । मधुनोपि स्यात् । गोमूत्रस्यापि स्यात् । तदस्ति प्रयोजनम् । सुमुपेति वर्तते ।। इदं तार्ह प्रयोजन वहनामपि समासो यथा स्यात् । सुसूक्ष्मजटके शेन सुनतानिनवाससा || उत्तराय चानेकमहर्ण कर्तव्यम् । चार्थे इन्द्रः [२.२.२९] अनेकमिति । इहापि यथा स्यात् । लक्षन्यपोधखदिरपताशा इति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । भाचा- 20 र्यप्रवृत्तिपियति बनामपि समासो भरतीति यदयमुत्तरपदे हिगुं शास्ति । गपुरुषोपि तर्हि यहूनां मामोति | महणेन नपुरुष उच्यते न बहुनां न भविष्यति ।। भत उत्तर पठति । अनेकवचनमुपसर्जनार्थम् ॥२॥ अनेकमहणे क्रियत उपसर्जनार्थम् । प्रथमानिर्दिष्ट समास उपसर्गगम् [१.२. २४१३] त्यनेकस्य मुप उपसर्जगसंगा यथा स्यात् । निघगुः गयलगुरिनि" || 4 ·पा० २.२.२४.] ॥ व्याकरणमराभाष्यम् । ४२१ न वैकविभक्तित्वात् ।। ३ ॥ न चैतदपि प्रयोजनमस्ति । किं कारणम् । एकविभक्तित्वात् । एकविभक्ति घापूर्वनिपाते [४४] इत्युपसर्जनसंज्ञा भविष्यति । चित्रगुः शवलगुरिति विषा यस्य गावचित्रगुस्तिष्ठति | चित्रा यस्य गावश्चित्रगुं पश्य । चित्रा यस्य गायश्चित्रगुणा कृतम् | चित्रा यस्य गावधिनगवे देहि | चित्रा यस्य गावचित्रगोरानय [ चित्रा यस्य । गावचित्रगोः स्वम् । चित्रा यस्य गायचित्रगी निधेहि ! चित्रा यस्य गायो हे चित्रगो इति । यदि तर्हि यतः कुतथिदेव किंचित्पदमध्यावत्येक विभत्त्या योगः क्रियत एतदप्येकविभक्तियुक्तं भवतीहापि प्रामोति । राजकुमारी तक्षकुमारी | राज्ञो या कुमारी राजकुमारी तिष्ठति | राज्ञो या कुमारी राजकुमारी पश्य । राशो या कुमारी राजकुमार्या कृतम् । राज्ञो या कुमारी राजकुमार्य देहि 120 राजो या कुमारी राजकुमार्या भानय । राज्ञो या कुमारी राजकुमार्याः स्वम् । राज्ञो या कुमारी राजकुमायी निधेहिं । राज्ञो या कुमारी हे राजकुमारि इति ।। एकविभक्तियुक्तमेव यन्नित्यं न चैतनित्यमेकविभक्तियुक्तमेन । राज्ञः कुमारी पश्य राजकुमारी पश्येत्यपि भवति । किं वक्तव्यमेतत् | न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । एकमहणसामर्थ्यात् । यदि हि यदेकविभक्तियुक्त पानेकविभक्तियुक्तं च 15 तत्र स्यादेकमहणमनर्थकं स्यात् । विभक्तियुक्तं चापूर्वनिपात इत्येव ब्रूयात् ।। पदार्थाभिधाने ऽनुप्रयोगानुपपनिरभिहितत्वात् || १॥ पदार्थस्याभिधाने शुभयोगस्यामुपपत्तिः । चित्रगुर्देवदत्त इति । किं कारणम् । अभिहितत्वात् । चित्रगुशब्देनाभिहितः सोऽर्थ इति कृत्यानुप्रयोगो न प्रामोति || न वानभिहितत्वात् ॥ ५॥ न वैष दोषः । किं कारणम् । अनभिहितत्वात् । चित्रगुशम्देनानमिहितः सो ऽर्थ इति कृत्यानुप्रयोगो भविष्यति ।। कथमनभिहितो यावतेदानीमेवोक्त पदार्थामि- धाने अनुप्रयोगानुपपत्तिरभिहितत्यादिति । सामान्याभिधाने हि विशेपानभिधानम् ॥ ६॥ सामान्ये ह्यभिधीयमाने विशेषो ऽनभिहितो भवति । तत्रावश्यं विशेषार्थिना है विशेषोऽनुप्रयोनव्यः । चित्रगुः । कः । देवदत्त इति ॥ भवेरिसद्धं यदा सा- मान्ये वृत्तिर्यदा तु खलु विशेषे वृत्तिस्तदा म सिध्यति । चित्रा गावो देव- 20 1 ·४२२ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम्।। [म० २.२.२. 10 दत्तस्य चित्रगुर्देवदत्त इति । तदापि सिद्धम् । कथम् । नेदमुभय युगपद्भवति चाक्यं च समासश्च । यदा वाक्यं न तदा समासः } यदा समासो न तदा वाक्यम्। यदा समासस्तदा सामान्ये वृत्तिः । तत्रावश्य विशेषार्थिना विशेषोऽजुभयोक्तव्यः । चित्रगुः । कः । देवदत्त इति || सामान्यस्यैव तर्घनुप्रयोगो न पामोति । चित्रगु नत् । चित्रगु किंचित् 1 चित्रगु सर्वमिति । सामान्यमपि यथा विशेषस्तहत् । चित्रग्वि- त्युक्त सैदेहः स्यात्सर्वं वाविश्व वेति । तत्रावश्यं सदेहनिवृत्त्यर्थ विशेषाधिना विशेषोऽनुप्रयोक्तव्यः ॥ अथवा विभत्त्यर्थोऽभिधीयते । एतच्चात्र युक्त यदिभत्त्यर्थो ऽभिधीयते तत्र हि सर्वपथात्पदं वर्तते ऽस्येति । विभत्त्यर्थाभिधाने द्रव्यस्य लिङ्गसंख्योपचारानुपपत्तिः ॥ ७॥ विभत्तयर्थाभिधाने ऽद्रव्यस्य लिङ्गसख्याभ्यामुपचारोऽनुपपनः । वहुययम् पह- यया यहुययः बहयवौ बहुयया इति ।। अपर आह । विभत्तयर्थाभिधाने द्रव्यस्य लिङ्गसख्योपचारानुपपत्तिः । विभ- सायर्याभिधाने द्रव्यस्य ये लिङ्गसंख्ये नाभ्यां विभनयर्थस्योपचारोऽनुपपन्नः । बहुय- 15 यम् यहुयया बहुययः बहुयवो यहुयया इति । कथं वन्यस्य लिङ्ग संख्याभ्यामन्य- योपचारः स्यात् ।। सिद्धे तु यथा गुणवचनेषु ॥ ८॥ सिद्धमेतत् । कथम् । यथा गुणवचनेषु । गुणयननेपुक्तं गुणवचनानां शम्दा- नामाभयतो लिङ्गयननानि भवन्तीति | तद्यथा । शुलं परखम् शुक्ला शाटी शुष्प 20 कम्मलः शुष्टी कम्बली शुक्लाः कम्पला इति | यदसी द्रष्य भितो भयनि गुण- स्तस्य यलिङ्ग पचनं च तद्गुणस्यापि भयनि । एयमिहापि यदसी द्रव्यं भितो भ- पनि विभत्तयर्थस्तस्य यालिङ्ग यमन च सरसमासस्यापि भविष्यति । यदि माई विभायर्यो ऽभिधीयते पत्यः पदार्थ: कयमभिदिनो भयति सय्यः सलिगः ससंख्यथ । अर्थमहणसामान् । इहानेकमन्यपद हतीयता सिटम् । कथं 23 पुनः पदे माम पुतिः स्यात् । शम्मो ऐप शये असंभवादय मार्य विशात्यने । गोऽयमे सिरे सति यदर्यमहर्ग करोति मस्तरमयोगनं करणः परायों यथाभि- भोपेत सध्या सतिङ्गः पसंख्यथेति !! यदि साह करयः पदायों प्रभधीयते PI मांगपाप विषयो ममिपन्ति ।

·पा० २.२.२४.1 ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। उक्त वा ॥९॥ किमुक्तम् । लेगयु नापदुक्त सिद्ध तु बियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात्स्वार्थ टायादय इति । सांस्येप्यप्युक्त कर्मादीनामनुक्ता एकत्वादय इति कृत्वा सांख्या भविष्यन्नि !! पथमा न न पामोनि । समयाद्भविष्यति । यदि सामयिकी न नियोगतो ऽन्याः कस्मात्र भयन्ति । कर्मादीनामभायात् ।। पछी माह मामोति ।। शेषलक्षणा पठचशेषत्वान भविष्यति ॥ एयमपि व्यतिकरः मामोति । एक- स्मिन्नपि द्विवचन बहुवचने प्रामुनो योरप्येकवचनयदुवचने बहुप्वप्येकवचन द्विवचने । अर्थतो व्यवस्था भविष्यति ।। अथवा संख्या नामेय परमधाना | सख्येयमनया विशेष्यम् । यदि चात्र प्रथमा न स्यात्संख्येयमविशेपितं स्यात् || अथवा वक्ष्य- त्येतत्तत्र वचनमहणस्य प्रयोजनमुक्तेप्यध्येकत्वादिषु प्रथमा यया स्यादिनि । || 10 एवमपि पठी पामोति । किं कारणम् । व्यभिचरत्येव पयं समासो लिङ्गसंख्ये पध्ययं पुनर्न व्यभिचरति । अभिहितः सोऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्यः सपनस्तत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमेति" प्रथमा भविष्यति ।। न नहींदानीमिद भवति चित्रगोर्दै- वदत्तस्येति । भवति वाघमर्थमपेक्ष्य पछी ॥ परिगणन कर्तव्यम् । बहुव्रीहिः समानाधिकरणानाम् ॥ १०॥ समानाधिकरणानां बहुमीहिर्वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । व्यधिकरणानां मा भूदिति । पञ्चभिर्भुक्तमस्येति || अव्ययानां च ॥ ११॥ अव्ययाना बहुव्रीहिर्वक्तव्यः । उधैर्मुखः नीचैर्मुखः ॥ सप्तभ्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च ॥ १२ ॥ सामीपूर्णस्योपमानपूर्वस्य च बहुव्रीहिर्वक्तव्य उत्तरपदस्य च लोपो वक्तव्य । कण्ठेस्थ• कालोऽस्य कण्ठे कालः । उष्ट्रमुखमिव मुखमस्योष्ट्रमुखः । खरमुखः ।। समुदायविकारपल्याच ॥ १३॥ समुदायपध्या विकारपध्याय वहुप्रीहिर्वक्तव्य उत्तरपदस्य च लोपो वक्तव्यः । 25 15 7 20 ६२३५० ·10 ४२४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ म० २.२.२. केशानां समाहारथूडा अस्य केशचूडः । सुवर्णस्य विकारोऽलंकारोऽस्य सुवर्णा- लकारः॥ मादिभ्यो धातुजस्य वा ॥ १४॥ प्रादिभ्यो धातुजस्य बहुव्रीहिर्वक्तव्य उत्तर पदस्य च वा लोपो वक्तव्यः । प्रपतितपर्णः प्रपर्णः । प्रपतितपलाशः प्रपलाशः ।। नमो ऽस्त्यर्थीनाम् ।। १५ ।। नमोऽस्त्यर्थानां बहुव्रीहिर्वक्तव्य उत्तरपदस्य च वा लोपो वक्तव्यः । अविद्य- मानपुत्रः अपुत्रः । अविद्यमानभार्यः अभार्यः ।। तत्तीदं बहु वक्तव्यम् । न वानभिधानादसमानाधिकरणेषु संज्ञाभावः ।। १६ ॥ न या वक्तव्यम् । असमानाधिकरणानां बहुप्रीहिः कस्मान्न भवति । पञ्चभि- (क्तमस्येति । अनभिधानात् ॥ तचावश्यमनभिधानमायितव्यम् । क्रियमाणे अपि वै परिगणने यत्राभिधान नास्ति न भवति तत्र बहुव्रीहिः । तद्यथा । पञ्च भु- क्तयन्तोऽस्येति ॥ अर्थतस्मिन्सत्यनभिधाने यदि वृत्तिपरिगणनं क्रियते धर्तिपरिगणनमपि कर्त- व्यम् । तस्कर्य कर्तव्यम् । अर्थनियमे मत्वर्थग्रहणम् ॥ १७॥ अर्थनियमे मत्वर्थ महणं कर्तव्यम् । मत्वर्थ यः स बहुप्रीहिरिति वक्तव्यम् । हर मा भूत् । कटं भितमनेनेनि ।। तथा चोत्तरस्य वचनार्थ. ॥ १८॥ एवं च कृत्योचरस्य योगम्य यनार्थ उपपयो भयनि । केपित्तावदाहुर्यगृत्ति- सूत्र नि | संख्ययाध्ययाप्तमातुराधिकसंख्याः संख्येये [२.२.२०] इति । अपर आह परतिक इति । कर्मवचनेनापथमायाः॥१९॥ फर्मयपनेनामयमाया गावीदिय गायः | अरो रो भगोडरयो महान् । उपानः पग नागोपनपशु खः । अहम भोरणः गारया उदगीरना , 15 20 25 ·10 पा० २.२.२४.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। દર स्याली ॥ यदि कर्मयचनेनेत्युन्यते कर्तृवचनेन कथम् ।। प्राप्तमुदकं गोमं मानोदको मामः । गता अतिथयो पाममागतातिथिर्मामः । कर्तृवचनेनापि ॥२०॥ कर्तृयचनेनापीति वक्तव्यम् ।। अप्रथमाया इति किमर्थम् । वृष्टे देवे गतः ।। अथाप्रथमाया इत्युच्यमान इह कस्मान भवति । वृष्टे देवे गतं पश्येनि । यहि- रङ्गानापथमा ॥ मुत्रधिकारे स्तिक्षीरादिवचनम् ॥ २१ ॥ मुवाधिकारे स्तिक्षीरादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । अस्तिक्षीरा ब्राह्मणी ।। तर्हि वक्तव्यम् । न वाव्ययत्वात् ॥२२॥ न या वक्तव्यम् । किं कारणम् । अव्ययत्वात् । अव्ययमेपोऽस्तिशब्दो नेपास्ते- लट् । कथमव्ययत्वम् । उपसर्गविभक्तिस्यरप्रतिरूपकाथ निपातसंज्ञा भयन्तीति नि- पानसंज्ञा निपातोऽव्ययमित्यव्ययसंज्ञा* ।। अथ किंसब्रह्मचारीति कोऽयं समासः | बहुव्रीहिरित्याह । कोस्य विग्रहः । के सब्रह्मचारिणोऽस्येति । यद्येनं कठ इति प्रतिवचनं नोपपद्यते । न ह्यन्यत्पृष्टेनान्य- 15 दाख्येयम् ।। एव तर्येवं विग्रहः करिष्यते केषां सब्रह्मचारी किंसब्रह्मचारीति । प्रतिवचनं चैवं हि नोपपद्यते स्परे च दोपो भवति । किसब्रह्मचारीत्येवं स्वरः प्रसज्येत किंसब्रह्मचारीति चेप्यते ॥ एवं तवं विग्रहः करिप्यते कः सब्रह्म- चारी किंसब्रह्मचारीति । भवेत्पतिवचनमुपपन्न स्वरे तु दोपो भवति ॥ एवं तवं नियहः करिष्यते कः सब्रह्मचारी तव किंसब्रह्मचारी त्वमिति ॥ अथवा पुनर- 20 स्वयमेव विमहः के सब्रह्मचारिणोऽस्येति । ननु चोक्तं कठ इति प्रतिवचनं नोप- पद्यत इति । मैप दोपः । अग्नोकरवाणिन्यायेन भविष्यति । तद्यथा| कश्चित्कं. चिदाह । अमौ करमाणीति | कुर्विति कर्तर्यनुज्ञाते कर्माप्यनुज्ञातं भवति । अपर आह । अमौ करिप्यत इति । नियतामिति कर्मण्यनुज्ञाने कर्ताप्यनुज्ञातो भवति । यथैव खल्वपि के सब्रह्मचारिणोऽस्येति कटा इत्युक्ते संबन्धादेतद्गम्यते कठ इत्येवं काठ इत्युक्त संबन्धादेतद्न्तव्यं स्यानूनं तेशप कठा इति । न खल्वपि ते शक्याः समासेन प्रतिनिर्देष्टुम् । उपसर्जनं हि ते भवन्ति ॥ + ६१. नूनं सोशप 25 १५५०,ग०, ११३७. 1६१.२२३ ·.. ४२६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० २.२.२. अथार्धतृतीया इति कोऽयं समासः । बहुप्रीहिरित्याह । कोऽस्य विग्रहः । अर्थ तृतीयमेपामिति । कः समासार्थः । समासार्थो नोपपद्यते ऽन्यपदार्थो हि नाम स भवति । येषां पदानां समासस्ततोऽन्यस्य पदस्यार्थोऽन्यपदार्थः ।। एवं तवं विग्रहः करिष्यते ऽधं तृतीयमनयोरिति । एवमपि कः पट्यर्थः । षष्ठ्यर्थो नोपप- 5 द्यते । किं हि तयोरधं भवति ॥ अस्तु तर्षयमेव विग्रहो ऽध तृतीयमेषामिति । ननु चोक्तं समासार्थो नोपपद्यत इति । नेप दोषः । अवयवेन विग्रहः समुदायः समासार्थः । यद्यवयवेन विग्रहः, समुदायः समासार्थः असिद्वितीयोऽनुससार पाण्डवम् संकर्षणद्वितीयस्य वलं कृष्णस्य वर्धतामिति 10 इयोंदिवचनमिति* द्विवचनं पामोति || अस्तु तयमेव विग्रहोय तृतीयमनयो- रिति । ननु चोक्त पध्यर्थो नोपपद्यत इति । नैप दोपः। इदं तावदयं पटव्यः । अथेह देवदत्तस्य भ्रातेति कः पयर्थ इति । तत्रेतत्स्यादेकस्मात्प्रादुर्भाव इति । एतच वार्तम् | तद्यया । साथिकानामेकमतिश्रय उपितानां प्रातरुत्थाय प्रतिष्टमानानां न कश्चित्परस्पर संवन्धो भवति । एवंजातीयक भ्रातृत्वं नाम । अत्र चेद्युतः पठ्यों दृश्यत 15 इसापि युक्तो दृश्यताम् । इह तर्पर्धतृतीया आनीयन्तामित्युक्तेर्धपानयन न प्रामोति || अस्तु तर्खयमेव विमोऽध तृतीयमेपामिति । ननु चोक्तमसिद्वितीयोऽनु- ससार पाण्डवम् संकर्षणद्वितीयस्य वल कृष्णस्य वर्धतामिति द्वयोर्दिवचनमिति द्वि- यचनं प्रामोतीति । नैप दोपः । अय तीयान्तः शब्दोऽस्त्येव पूरणमस्ति सहाययाची | तद्यः सहायवाची तस्येदं पहणम् । भसिद्वितीय. असिसहाय इति गम्यते || एपम- 20 प्यर्धतृतीया इत्येकास्मिनेकवचनं प्रामोति । एकार्था हि सगुदाया भवन्ति । तद्यया । शतम् यूयम् यनमिति || अस्तु वर्षयमेय विमहोऽध तृतीयमायोरिति । ननु चोक्तम- धतृतीया भानीयन्तामित्युत्ते ऽर्धस्यानयनं न प्रामोतीति । नेप दोपः । भवति बनी। नद्गुणसंविज्ञानमपि । नधया शुभ वाससमानय लोहितोगीया सचिनः प्रचरन्तीति तद्गुण आनीयते नहुणाभ प्रदरन्ति ॥ भयना पुनरस्त्ययमेर थियोऽध नृनीयमेषा- 25 मिनि | ननु नोनामेकवचनं प्रानोनीति । गैप दोषः । सख्या नामेयं परमधाना | संरपेयमनया विशे'यम् । यदि पत्रिका रनं स्याराग्येयमयिशेपितं स्यात् ।। एस नार्यतृतीया द्रोणा इत्ययं द्रोणगदः समुदाये प्रवृत्ती अयये नोपपद्यते । दोषः। समुदाय यपि सदाः प्रवृता भाययेवपि पन्ते । नयथा | पुर्ण पन्नालाः।

·पा० २.२.२५.] || व्याकरणमहाभा पम् ॥ ४२७ उत्तरे पञ्चालाः । तैलं भुक्तम् । शुक्र: नीतः कृष्ण इति । एवमयं समुदाये द्रोणशब्दः प्रवृत्ती अयोपपि वर्तते । कामं तीनेनैव हेतुना यदा हो द्रोणावर्धा- ढकं च कर्तव्यमर्थतनीया द्रोणा इति 1 न कर्तव्यम् । समुदायेजपि हि शब्दाः प्रवृत्ता अवयवेप्यपि वर्तन्ते । केप्ववयवेषु । योभयवस्तं समुदायं न व्यभिचरति । क च समुदायं न व्यभिचरति ! अर्धद्रोणो द्रोणम् । अर्षाढकं पुनर्व्यभिचरति || 5 संख्ययाव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये ॥ २।२।२५॥ 15 विवाः त्रिचतुरा इति कोऽयं समासः। बहुव्रीहिरित्याह । कोऽस्य निग्रहः। दो या त्रयो येति । भवेद्यदा यहूनामानयनं तदा बहुवचनमुपपनं यदा तु खलु दावानी- येते तदा न सिध्यति । तदापि सिद्धम् । कथम् । केचित्तावदाहुः । अनि तेर्थे बहुवचनं प्रयोक्तव्यमिति | नद्यया । कति भवतः पुत्राः । कति भवतो भार्या इति । 10 अपर भाह । दौ घेत्युत्ने त्रयो वेति गम्यते । त्रयो वेत्युक्ते छो वेति गम्यते । सैपा पञ्चाधिष्टाना याचात्र युक्तं बहुवचनम् ॥ अथ द्विदशाः त्रिदशा इति कोऽयं समासः। बहुव्रीहिरित्याह । कोस्य विग्रहः । विर्दश विदशा इति । संख्यासमासे सुजन्तत्वात्संख्यामसिद्दिः ॥ १ ॥ संख्यासमासे सुजन्तत्वात्संख्येत्यप्रसिद्धिः । न हि सुजन्ता संख्यास्ति । एवं तर्येवं विग्रहः करिष्यते छौ दशतौ द्विदशा इति । एवमप्यत्कारान्तत्वात्संख्यये- त्यप्रसिद्धिः । न यकारान्ता संख्यास्ति || अस्तु तर्खयमेव विग्रहो दिर्दश द्विद- शा इति । ननु चोक्तं संख्यासमासे सुजन्तवात्संख्येत्यमसिद्धिरिति । न वासुजन्तत्वात् ॥ २॥ न वैप दोपः । किं कारणम् । असुजन्तत्वात् । सुजन्तेत्युच्यते न चात्र सुजन्तं पश्यामः ।। किं पुनः कारण वाक्ये मुज्दृश्यते समासे तु न दृश्यते । सुजभावो ऽभिहितार्थत्वात्समासे ॥३॥ समासे सुचौ ऽभावः । कि कारणम् | अभिहितार्थवात् । अभिहितः सुजर्थः 20 +५१६..

·5 ४२८ |व्याकरणमहाभाप्यम्॥ [म० २.२.२. समासेनेति कृत्वा समासे सुज्न भविष्यति । किं च भोः मुजर्थ इति समास उच्यते । न खलु सुजय इत्युच्यते गम्यते तु सुजयः । कथम् । यावता संख्येयो यः संख्यया संख्यायते स च क्रियाभ्यावृत्त्यर्थः । स चोक्तः समासेनेति कृत्या समासे सुज्न भविष्यति ॥ अशिप्यः संख्योत्तरपदः संख्येयवाभिधायित्वात् ॥४॥ अशिप्यः संख्योत्तरपदो बहुव्रीहिः । किं कारणम् । संख्येयवाभिधायित्वात् । संख्येयं वार्थश्वाभिधीयते तवान्यपदार्थ* इत्येव सिद्धम् ॥ भवेत्सिद्धमधिकविशाः अधिकत्रिंशा इति यनैतहिचार्यते विंशत्यादयो दशदर्थे वा स्युः परिमाणिनि वेति । . इदं तु न सिध्यत्ति अधिकदशा इति यत्र नियोगतः संख्या संख्येय एच वर्तते ॥ 10 भथोपदशा इति कोऽयं समासः । बहुव्रीहिरित्याह । कोऽस्य विग्रहः । दशानां समीप उपदशा इति । कस्य पुनः सामीप्यमर्थः । उपस्य । यद्येवं नान्यपदार्थो भवति ॥ तत्र प्रथमानिर्दिष्टं संख्याग्रहणं शक्यमकर्तुम् ॥ मत्वर्थे वा पूर्वस्य विधानात् ॥ ५॥ अथवा मत्वर्थे पूर्वो योगो ऽमत्वयों ऽयमारम्भः ॥ कबभावार्थ वा ॥ ६॥ अथवा कब्मा भूदिति ॥ 15 दिङ्गामान्यन्तराले ॥२।२।२६ ॥ तेन सहेति तुल्ययोगे ॥२।२।२८॥ दिक्समाससहयोगयोश्चान्तरालप्रधानाभिधानात् ॥ १॥ दिक्समाससहयोगयोधाशिप्यो बहुव्रीहिः । किं कारणम् । अन्तरालप्रधानाभि- धानात् । दिक्समासे सहयोगे चान्तरालं प्रधानं चाभिधीयते तनान्यपदार्थ* इत्येव सिद्धम् ॥ यद्येवं दक्षिणपूर्या दिक् समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्रावो न प्रामोति । अद्य पुनरिय सेव दक्षिणा सेय पूर्वेति कृत्ला समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावः + २२.२४ 20 *२२.२४ ·पा०२.२.२६.२८] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ४२९ सिदो भयति || न सिध्यति । भापितपुंस्कस्य पुवद्भायो न चैती भापित'स्को । ननु च भो दक्षिगशब्दः पूर्वशब्दच पुसि भाष्येते | समानायामाकृती यदापित- पुस्कमाकृत्यन्तरे चेतो भापितपुस्की । दक्षिणा पूर्वेति दिक्शम्दी दक्षिणः पूर्व इति व्यवस्थाशय्दी । यदि पुनार्दवशम्दा अपि व्यवस्थाशग्दाः स्युः । कथं यानि दिगपदिहानि कार्याणि | यदा दिशो व्यवस्था वक्ष्यन्ति | यदि नई यो यो दिशि यतते स स दिक्शग्दो रमणीयादिप्यतिप्रसङ्गो भवति । रमणीया दिक् गोमना दिन गिति ॥ अथ मतमेरिशि दृष्टो दिग्दृष्टः दिग्दृष्टः शरदो दिक्शरदः दिर्श यो न व्यभिचरतीति रमणीयादिप्पनिमसङ्गो न भवति पुवझायस्तु न मामोति ।। एवं तर्हि सर्वनामो वृत्तिमात्रे पुवन्नावो वक्तव्यो दक्षिणोत्तरपूर्वाणामित्येवमर्थम् । एव च कृलास्तु दिक्समाससहयोगयोश्चान्तरालप्रधानाभिधानादित्येव । ननु चोकं दक्षिण-1 पूर्वी दिक् समानाधिकरणलक्षणः पुवायो न प्रामोनीनि । नेप दोपः । सर्वनामो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावेन परिदतम् ।। मत्वर्थ वा पूर्वस्य विधानात् ॥ २॥ अथवा मवर्थे पूर्वो योगो ऽमत्वर्थो ऽयमारम्भः ।। काभावार्थ वा ।।३।। अथवा करमा भूदिति ॥ 15 तत्र तेनेदमिति सरूपे ॥२।२।२७॥ 20 तृतीयाससम्यन्तेषु च क्रियाभिधानात् ॥ १॥ तृतीयासप्तम्यन्तेषु चाशिष्यो बहुप्रीहिः । किं कारणम् । क्रियाभिधानात् ।। क्रियाभिधीयते तत्रान्यपदार्थ इत्येव सिद्धम् ॥ न वैकशेपप्रतिरोधार्थम् ।। २।। न वाशिप्य । किं कारणम् । एकशेषप्रतिपेधार्थमिदं वक्तव्यम् ।। पूर्वदीयं च ॥३॥ पूर्यदीर्घार्थ चेद वक्तव्यम् । केशाकेशि ॥ स्यादेतत्प्रयोजनं यदि नियोगतो +५४ १५४ +१२२४, ·४३० ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.२.२. ऽस्यानेनैव दीर्घत्वं स्यात् । अथेदानीमन्येषामपि दृश्यते [६.३.१३७] इति दीर्घत्वं न प्रयोजनं भवति ॥ मत्वर्थे वा पूर्वस्य विधानात् ॥ ४॥ अथवा मत्वर्थे पूर्वो योगो ऽमत्वर्थों ऽयमारम्भः ।। कवभावार्य वा ॥ ५॥ अथवा कम्मा भूदिति ॥ चार्थ द्वन्द्वः ॥२।२।२९ ।। चार्थ इत्युच्यते चचाव्ययं तेन समासस्याव्ययसंज्ञा पामोति । नेप दोषः । पाठेनाव्ययसंज्ञा क्रियते न च समासस्तेत्र पद्यते || पाठेनाप्यव्ययसंज्ञायां सत्या- 0 मभिधेयवल्लिङ्गवचनानि भवन्ति यश्वेहार्थोऽभिधीयते न तस्य लिङ्गसंख्याभ्यां यो- गोस्ति ।। नेदं वाचनिकमलिङ्गतासंख्यता वा । कि तर्हि । स्वाभाविकमेतत् । तद्यथा । समानमीहमानानां चाधीयानानां च केचिदर्थैर्युज्यन्ते ऽपरे न | न चेदानीं कश्चिदर्थवानिति कृत्वा सर्वैरर्थयद्भिः शक्यं भवितुं कश्चिद्वानर्थक इति सर्वैरनर्थकैः । तत्र किमस्माभिः शक्यं कर्तुम् । यत्माक्समासाचार्थस्य लिङ्गसंख्याभ्यां योगो 15 नास्ति समासे च भवति स्वाभाविकमेतत् ॥ अथवाश्रयतो लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति । गुणवचनानां हि शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति । तद्यथा | शुक्लं वस्त्रम् शुका शाटी शुरुः कम्बलः शुक्नो कम्बलौ शुक्लाः कम्बला इति । यदसौ द्रव्यं श्रितो भवति गुणस्तस्य यसिहं वचनं च तद्गुणस्यापि भवति । एवमिदापि यदसी द्रव्य भितो भवति समासस्तस्य यलिङ्गं वचनं च तत्समासस्यापि भविष्यति ।। अथेह कस्मान भवति । याशिकवायं चैयाकरणश्व । कठयायं पहचश्च । औथिकवायं मीमांसकथेति । शेप इति वर्तते ऽशेषत्वान भविष्यति ॥ यदि शेप इति वर्तते उपास्नातं स्थूलसिक्तं तूष्णींग महाइदम् । द्रोणं चेदशको गन्तुं मा त्ला ताप्तां कृताकृते ॥ 25 इत्युतन सिध्यति" । नैप दोषः । अन्यद्धि कृतमन्यदकृतम् ।। २.१.२४* + १.४.१५४, १.४.५७, १.१.३७. १२.२ २३.१२.१५.. .३१.९.. 20 ·पा० २.२.२९.] ॥ व्याकरणमहामाप्पम् ।। १३१ 10) 10 चार्य द्वन्द्ववचने ऽसमासेपि चार्थसंप्रत्ययादनिष्टमसङ्गः।। १ ।। चाथै द्वन्द्ववचने ऽसमासेऽपि चार्थसप्रत्ययादनिटं पामोति । भहरहर्नयमानो गामश्वं पुरुपं पशुम् । वैवस्वतो न तृप्यति सुराया इय दुर्मदी ।। इन्द्रस्त्वष्टा वरुणो वायुरादित्य इति । सिद्द तु युगपदधिकरणवचने द्वन्दवचनात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् । युगपदधिकरणवचने द्वन्द्वो भवतीति वक्तव्यम् । तत्र पुवद्गावमतिपेधः ॥ ३॥ नत्रैतस्मिलक्षणे पुंवद्भावस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । पद्दीमृद्ध्यो । समानाधिकरण- लक्षणः पुनद्भावः प्रामोति' ।। विप्रतिपिद्धेपु चानुपपनिः॥४॥ विमतिपिद्धेषु युगपदधिकरणवचनताया अनुपपत्तिः । शीतोष्णे सुखदु.खे जन- नमरणे । किं कारणम् । मुखप्रतिघातेन हि दुःख दु खप्रतिघातेन च मुखम् ।। यत्तावदुच्यते तत्र पुंरद्भावपातेपेध इति । इद तावदय प्रष्टव्यः । अथेह कस्मान भनि | दर्शनीयाया माता दर्शनीयामातेति । अथ मतमेतत्माक्समासाद्यत्र सामा- 13 नाधिकरण्यं तत्र पुंवद्भावो भवतीतीहापि न दोपो भवति ।। यदप्युच्यते विपति- पिद्धेषु चानुपपत्तिरिति । सर्व एव हि शब्दा विप्रतिषिद्धाः । इहापि प्लक्षन्य- भोधाविति प्लक्षशब्दः प्रयुज्यमान. प्लक्षार्थ समत्यायनि न्यमोधार्थ निवर्तयति न्यमोधशब्द प्रयुज्यमानो न्यग्रोधार्थ समत्याययनि प्लक्षार्थ निवर्तयति । अत्र चे- धुक्का युगपदधिकरणवचनता दृश्यत इहापि युक्ता दृश्यताम् !! एवमपि शब्दपौर्वापर्यप्रयोगादर्थपोईपर्याभिधानम् । शब्दपौर्वापर्यप्रयोगादर्थपो- पिर्याभिधान पामोति । अतः किम् | युगपदधिकरणवचनताया अनुपपत्तिः । प्लक्षन्यमोधौ प्लसन्यग्रोधा इति । यथैव हि शब्दाना पार्वापर्य तदर्थानामपि भवि- तव्यम् । शब्दपौर्वापर्यप्रयोगादर्थपौर्वापर्याभिधानमिति चेहिवचनबहुवच- नानुपपत्तिः ॥ ५॥ शब्दपौर्वापर्यप्रयोगादर्थपोर्वापर्याभिधानमिति चेद्विवचनबहुवचनयोरनुपपत्तिः । 20 25 ·. . 10 ४३२ ॥-व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.२.२. लक्षन्यपोथौ प्लक्षन्ययोधा इति । प्लक्षशब्दः सार्थको निवृत्तो न्यमोधशब्द उपस्थित एकार्थस्तस्यैकार्थत्वादेकवचनमेव मामोति ॥ विग्रहे च युगपद्वचनं ज्ञापकं युगपद्वचनस्य ॥ ६॥ विग्रहे खल्वपि युगपदचनता दृश्यते | द्यावा ह क्षामा । द्यावा चिदस्मै पृथिवी 5 नमेते इति । किमेतत् | युगपदधिकरणवचनताया उपोद्वलकम् । विग्रहे किल नाम युगपदधिकरणवचनता स्याल्कि पुनः समासे ।। समुदायात्सिद्धम् । समुदायात्सिद्धमेतत् । किमेतत्समुदायात्सिद्धमिति द्विवच- नबहुवचनप्रसिद्धिरिति चोदितं तस्यायं परिहारः । समुदायात्सिमिति चेन्नैकार्थत्वात्समुदायस्य ॥ ७॥ समुदायासिद्धमिति चेत्तन्न । किं कारणम् । एकार्थत्वात्समुदायस्य । एकार्थ हि समुदाया भवन्ति । तद्यथा । शतम् यूथम् वनमिति ।। नैकार्यम् । नायमैकार्थः । किं तर्हि । यर्थो बह्वर्थच । प्लक्षोप घ्यर्थो न्यग्रोधोऽपि व्यर्थः । यदि तर्हि प्लक्षो ऽपि यर्थो न्यग्रोधोप द्यर्थस्तयोरनेकार्थत्वाद्बहुवचनप्रसङ्गः । तयोरनेकार्थत्वादहुपु बहुवचनम् [१.४.२१] इति बहुवचनं प्रामोति । तयोरनेकार्थत्वाद्बहुवचनप्रसङ्ग इति चेन्न वहुत्वाभावात् ॥ ८ ॥ तयोरनेकार्थत्याद्बहुवचनप्रसङ्ग इति चेत्तन्न । किं कारणम् । बहुत्वाभावात् । नात्र बहुत्वमस्ति । किमुच्यते बहुत्याभावादिति यावतेदानीमेवोक्तं प्लोपि व्यर्थों न्यग्रोधोऽपि व्यर्थ इति । याभ्यामेवात्रैको यर्थस्ताभ्यामेयापरोऽपि ।। यद्येवमन्य- धाचकेनान्यस्य वचनानुपपत्तिः । भन्यवाचकेन शब्देनान्यस्य वचनं नोपपद्यते । 20 अन्यवाचकेनान्यस्य वचनानुपपत्तिरिति चेत्प्लक्षस्य न्यग्रोधवान्यग्रोधस्य प्लक्षवात्स्वशब्देनाभिधानम् ।।९।। भन्यवाचकेनान्यस्य वचनानुपपत्तिरिति चेदेवमुच्यते तन । किं कारणम् । प्लक्षस्य न्यग्रोधल्यान्ययोधस्य प्लक्षवात्स्यदारदेनाभिधानं भविष्यति । प्लसो ऽपि न्यग्रोधो न्यग्रोधो ऽपि प्लक्षः ॥ कथं पुनः प्तक्षोप न्यपोधो न्यग्रोधोऽपि प्लक्षः ४ स्यायावता कारणाद्रव्ये शब्दनिवेशः । कारणाव्ये शब्दनिवेश इति चेत्तुल्यकारणत्वात्सिद्धम् ।। १०॥ कारणाव्ये शम्दनिवेश इति चेदेयमुन्यते नन्न । तुल्यकारणत्वासिद्धम् । तुल्य 16 ·पा०२.२.२९.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ हि कारणम् । यदि तावत्यक्षरतीति सक्षः स्यान्यग्रोधेऽध्येतद्भवति | तथा यदि न्यमोहतीनि न्यपोधः प्लक्षे ऽप्येतद्भवति ॥ दर्शनं वे हेतुर्न च न्यग्रोधे प्लक्षशब्दो दृश्यते । दर्शन हेतुरिति चेत्तुल्यम् ॥ ११ ॥ दर्शनं हेतुरिति नेत्तुल्यमेतद्भवति । प्रक्षेपप न्यग्रोधशम्दो दृश्यतां तुल्यं हि । कारणम् ।। न वै लोक एप संप्रत्ययो भवति । न हि प्लक्ष आनीयतामित्युक्ते न्यग्रोध आनीयते । 10 तद्दिपयं च ॥ १२ ॥ तहिपयं चैतदूष्टव्यं नक्षस्य न्यमोधत्वम् । किंविषयम् । इन्द्रविषयम् ॥ युक्तं पुनर्यनियतविषया नाम शम्दाः स्युः । बाढं युक्तम् । अन्यत्रापि तद्विपयदर्शनात् ॥ १३ ॥ अन्यत्रापि हि नियनविपयाः शम्दा दृश्यन्ते । तद्यथा | समाने रक्ते वणे गौ- लोहित इति भवत्यश्वः शोण इति । समाने च काले वर्ण गौः कृष्ण इति भवत्यश्वी हेम इति । समाने च शुक्ले वर्णे गौः श्वेत इति भवत्यश्वः कर्क इति ॥ यदि ताह प्रापि न्यग्रोधो न्यमोधोऽपि प्लक्ष एकेनोक्तत्वादपरस्य प्रयोगो ऽनुपपनः । एके- 15 नोचात्यात्तस्यार्थस्यापरस्य प्रयोगो नोपपद्यते । प्लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधमयोगः । एकेनोक्तत्वादपरस्य प्रयोगोऽनुपपन्न इति चेदनुक्तत्वात्प्तक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोगः ॥ १४ ॥ एकेनोक्तत्वादपरस्य प्रयोगोऽनुपपन्न इति चेत्तन्न | किं कारणम् । अनुक्तत्वा- लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोगः । अनुक्तः प्लक्षेण न्यग्रोधार्थ इति कृत्वा न्यग्रोध- शब्दः प्रयुज्यते । कथमनुक्तो यावतेदानीमेवोक्तं प्तक्षोऽपि न्यग्रोधो न्यग्रोधोऽपि प्लक्ष इनि । सहभूतायेतावन्योऽन्यस्यार्थमाहतुर्न पृथग्भूती । किं पुनः कारणं सहभूनावे- तायन्योऽन्यस्यार्थमाहसुन पुनः पृथग्भूती । अभिधानं पुनः स्वाभाविकम् ॥ १५ ॥ स्वाभाविकमभिधानम् || अथवेह कौचित्माथमकल्पिको प्लसन्यमोधौ कौचिक्रि- यया वा गुणेन वा प्लक्ष इवायं प्लक्षो न्यमोध इवायं न्यग्रोध इति । तत्र प्लक्षावि- 20 554 ·४३४ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०२.२.२ .. .. त्युक्ते सदेहः साकिमिमी प्लक्षावेवाहोस्वित्लक्षन्यग्रोधाविति । नत्रासदेहाथ न्य- गोधशब्दः प्रयुज्यते ॥ इयं युगपदधिकरणवचनता नाम दुःखा चे दुरुपपादा च । यमाप्यस्या निव- न्धनमुक्तं द्यावा ह क्षामेति तदपि च्छान्दस तन सुपां सुपो भवन्तीत्येव सिद्धम् । 5 सुत्र च भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं चार्थ इन्दवचने ऽसमासेऽपि चार्यसंमत्ययादनिष्टप्रसङ्ग इति । नैष दोपः | इह चे इन्द्र इतीयता सिद्धम् । कथ पुनथे नाम वृत्तिः स्यात् । शब्दो खेप शब्दे ऽसभवादर्थे कार्य विज्ञास्यते । सोऽय- मेवं सिद्ध सति यदर्थग्रहण करोति तस्येतत्पयोजनमेव यथा विज्ञायेत न कृतो ऽर्थश्वार्थ इति | कः पुनश्चेन कृतोऽर्थः । समुच्चयो ऽन्वाचय इतरेतरयोगः समा- 10 हार इति । समुचयः । प्लक्षश्चेत्युक्त गम्यत एतन्यग्रोधश्चेति | अन्याचयः । प्लक्ष- वेत्युक्ते गम्यत एतत्सापेक्षोऽय मयुज्यत इति । इतरेतरयोगः । प्लक्षच न्यग्रोधवेत्युक्ते गम्यत एतल्लक्षोऽपि न्यग्रोधसहायो न्यग्रोधो ऽपि प्लक्षसहाय इति । समाहारेऽपि क्रियते प्लक्षन्यग्रोधमिति । तत्रायमप्यर्थो द्वन्दैकवद्भावो न पठितव्यो भवति । स- माहारस्यैकत्वादेव सिद्धम् ।। एकादश द्वादशेति कोऽयं समासः । एकादीनां दशादिभिईन्दः । एकादीनां दशादिभिईन्दः समासः । एकादीनां दशादिभिर्द्वन्द इति चेद्विशत्यादिषु वचनप्रसङ्गः॥ १६ ॥ एकादीनां दशादिभिईन्द इति चेद्विशत्यादिपु वचन प्रामोति । एकविशतिः द्वाविंशति. ।। 15 20 सिद्धं त्वधिकान्ता सख्या सख्यया समानाधिकरणाधिकारे धिक- लोपश्च ।। १७॥ सिद्धमेतत् । कथम् । समानाधिकरणाधिकारे* वक्तव्यमधिकान्ता संख्या - ख्यया सह समस्यते ऽधिक शब्दस्य च लोपो भवतीति | एकाधिका विंशतिरेक- विंशति. । व्यधिका विंशतिविंशतिः ।। यदि समानाधिकरणः स्वरो न सिध्यति । 25 यद्धि तत्सरया पूर्वपद प्रकृतिस्वर भवतीति द्वन्द्र इत्येव तत् । किं पुनः कारण इन्द्र इत्येव तत् । इह मा भूत् । शतसहस्रमिति ।। अस्तु ताई द्वन्यः । ननु चोक्तमे- ·पा० २.२.३०-३५.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ५३५ कादीनां दशादिभिईन्द इति चेद्विशत्यादिषु वननप्रसङ्ग इति | नेप दोषः । सर्यो इन्दो विभापेकवगाति । यदा तयकवचनं तदा नपुंसकलिङ्गं प्रामोति । लिङ्गम- शिष्य लोकाश्रयवासिङ्गस्य ।। उपसर्जनं पूर्वम् ।।२।२। ३०॥ 3 किमर्थमिदमुच्यते । उपसर्जनस्य पूर्ववचनं परप्रयोगनिवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ उपसर्जनत्य पूर्ववचनं क्रियते परप्रयोगो मा भूदिति ।। न वानिष्टादर्शनात् ॥ २॥ न वैतलयोजनमस्ति | किं कारणम् । अनिष्टादर्शनात् । न हि किंचिदनिटं दृश्यते । न हि कथिद्राजपुरुष इति प्रयोक्तन्ये पुरुषराज इति प्रयुड़े । यदि चा- 10 निष्टं दृश्येत नतो यत्नाह स्यात् ।। अथ या हे पध्यन्ते भवतः कस्मात्तत्र प्रधानस्य पूर्वनिपातो न भवति । राज्ञः पुरुषस्य राजपुरुषस्येति । पष्टचन्तयोः समासे ऽभिदात्मधानस्यापूर्वनिपातः ॥ ३॥ पच्यन्तयोः समासे र्याभेदात्मधानस्य पूर्वनिपातो न भविष्यति । एवं न चेदम-15 कृत भवत्युपसर्जन पूर्वमित्यर्थश्वाभिन्न इति कृला प्रधानस्य पूर्वनिपातो न भविष्यति । अत्यान्तरम् ॥२।२।३४ ॥ किमय तन्त्रं तरनिर्देश आहोस्त्रिदनन्त्रम् | कि चात. | यदि तन्त्रं योनियमो यदुपनियमः । तत्र को दोषः । शङ्खदुन्दुभित्रीणानामिति न सिध्यति । दुन्दुभिशब्द- स्यापि पूर्वनिपातः प्रामोति | भयातन्त्र मृदङ्गशलतूणवाः पृथङ्गदन्ति ससदि 20 ·૪૩૬ । व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० २२२. प्रासादे धनपतिरामकेशवानामित्येतन सिध्यति । यथेच्छसि तथास्तु ।। अस्तु ताव तन्त्रम् । ननु चोक्त योनियमो बहुष्वनियम इति तत्र शड्सदुन्दुभिवीणानामिति न सिध्यति दुन्दुभिशब्दस्यापि पूर्वनिपातः प्रामोतीति । नैप दोपः । यदेतदुल्पाच्तर- मिति तदल्पाजिति वक्ष्यामि ।। अथवा पुनरस्त्वतन्त्रम् । ननु चोक्तं मृदङ्ग शहतूणवाः ई पृथङ्गदन्ति संसदि मासादे धनपतिरामकेशवानामित्येतन सिध्यतीति । अतन्ले 'तरनिर्देशे शहतूणवयोर्मृदङ्गेन समासः ॥ १ ॥ अतन्त्रे तरनिर्देशे शङ्कतूणवयोर्मुदङ्गेन समासः करिष्यते | शख्सथ तूणवश्च श- ड्तूणवौ । मृदङ्गश्च शङ्खतूणनौ च मृदङ्गशतणवाः । रामच केशवश्च रामके- शवो । धनपतिश्च रामकेशवी च धनपतिरामकेशवास्तेषां धनपतिरामकेशवाना- 10मिति ॥ अथ यत्र बहूनां पूर्वनिपातप्रसङ्ग किं तत्रैकस्य नियमो भवत्याहोस्विदविशेषेण । अनेकप्राप्तावेकस्य नियमो नियमः शेषेषु ॥२॥ अनेकमानावेकस्य नियमो भवति शेपेष्वनियमः | पटुमृदुशुक्ला• पटुशुक्लमृदय 15 20 ऋतुनक्षत्राणामानुपूर्येण समानाक्षराणाम् ॥ ३॥ ऋतुनक्षत्राणामानुपूर्येण समानाक्षराणां पूर्वनिपातो वक्तव्य । शिशिरवसन्ता- वुदगयनस्थी । कृत्तिकारोहिण्य ॥ अभ्यर्हितम् ॥ ४॥ अभ्यहित पूर्व निपततीति वक्तव्यम् । मातापितरौ श्रद्धामेधे ।। लध्वक्षरम् ॥ ५ ॥ लवक्षर पूर्व निपततीति वक्तव्यम् । कुशकाशम् शरशीर्यम् ।। अपर माह । सर्वत एवाभ्यर्हितं पूर्व निपततीति वक्तव्यम् । लप्यक्षरादपीति | अद्धातपसी । दीक्षासपसी ।। वर्णानामानुपूर्येण ॥ ६॥ वर्णानां चानुपर्यण पूर्वनिपातो भयतीति वक्तव्यम् । ब्राह्मणक्षत्रियविशुद्रा ।। 25 ·पा० २.२.३५-३६.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। શરૂ भ्रातुच ज्यायसः ॥ ७॥ भातुध ज्यायसः पूर्वनिपातो भवतीति वक्तव्यम् । युधिष्ठिरार्जुनौ । संख्याया अल्पीयसः ॥ ८॥ सख्याया अल्पीयसः पूर्वनिपातो वक्तव्यः । एकादश द्वादश ।। धर्मादिभयम् ।।९॥ धर्मादिपूभय पूर्व निपततीति वक्तव्यम् । धर्मार्थी अर्थधर्मी । कामार्थो अर्थ- कामो । गुणवृद्धी वृद्धिगुणौ । आद्यन्तौ अन्नादी ॥ 5 सप्तमीविशेपणे बहुव्रीहौ ॥२।२ । ३५ ॥ बहुव्रीही सर्वनामसंख्ययोरपसंख्यानम् ॥ १॥ बहुव्रीही सर्वनामसख्ययोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । विश्वदेवः विश्वयशाः । हिपुत्र. 10 द्विभार्यः ॥ अथ यत्र सख्यासर्वनामोरेय बहुव्रीहिः कस्य तत्र पूर्वनिपातेन भवित- व्यम् । परत्वात्सख्यायाः । व्यन्याय व्यन्याय ॥ वा पियस्य ॥ २॥ वा पियस्य पूर्वनिपातो वक्तव्यः | मियगुडः गुडप्रियः ।। सप्तम्याः पूर्वनिपाते गड्वादिभ्यः परवचनम् ॥ ३ ॥ सातम्याः पूर्वनिपाते गड्वादिभ्यः परा सप्तमी भवतीति वक्तव्यम् । गडुकण्ठः गडशिराः ॥ 15 निष्ठा ॥२।२।३६ ॥ निष्टायाः पूर्वनिपाते जातिकालसुखादिभ्यः परवचनम् ॥ १॥ निष्ठायाः पूर्वनिपाते जातिकालसुखादिभ्यः परा निष्ठा भवतीति वक्तव्यम् । शा- 20 ईगग्धी पलाण्डुमक्षिती । मासजाता सवत्सरजाता | मुखजाना दुःखजाना ।।

·४३८ व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म०२.२.२. 5 न वोत्तरपदस्यान्तोदात्तवचनं ज्ञापकं परभावस्य ॥ २॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । उत्तरपदस्यान्तोदात्तवचनं ज्ञापकं परभावस्य । यदयं जातिकालमुखादिभ्यः परस्या निष्ठाया उत्तरपदस्यान्तोदात्तत्वं शास्ति तज्ज्ञा- पयत्याचार्यः : परात्र निष्ठा भवतीति || प्रतिषेधे तु पूर्वनिपातमसगस्तस्माद्राजदन्तादिषु पाठः ॥ ३ ॥ प्रतिषेधे तु पूर्वनिपातः पामोति | अकृतमितप्रतिपन्ना इति । तस्माद्राजदन्तादिपुरे पाठः कर्तव्यः ॥ न कर्तव्यः । अत्रापि प्रतिषेधवचनं ज्ञापकं परा निष्ठा भवतीति ।। महरणार्येभ्यश्च ।। ४ ।। प्रहरणार्थेभ्यश्च परे निष्ठासप्तम्यौ भवत इति वक्तव्यम् । अस्युद्यतः मुसलो- 10 यतः | असिपाणिः दण्डपाणिः ।। द्वन्दे घ्यजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेन ॥ ५॥ द्वन्द्वे घि [२.२.३२] इत्यस्मादजाद्यदन्तम् [३३] इत्येतद्भवति विमतिपेधेन । इन्दे घीत्यस्यावकाशः । पटुगुप्तौ । अजाद्यदन्तमित्यस्यावकाशः । उष्ट्रखरी । इहो- भयं पामोति । इन्द्रामी । अजायदन्तमित्येतद्भवति विप्रतिषेधेन || उभाभ्यामल्पाच्तरम् ॥ ६ ॥ उभाभ्यामल्पातरम् [३४] इत्येतद्भवति यिप्रतिषेधेन || हन्छे घीत्यस्यायकाः। पटुगुनी । भल्पान्तरमित्यस्यावकाशः । वाग्दृपदी । इहोभयं मामोति | वागी । भल्पानरमित्येनद्यति विपनिषेधेन || अजाद्यदन्तमित्यस्यायकाशः । उष्ट्रखरी । भल्पातरमित्यस्यायकाशः। स एव । इहोमयं पामोति । यागिन्द्री। अल्पातरमि- 20 येतद्यति विप्रतिषेधेन ।। 15 कडाराः कर्मधारये ।।२।२। ३८॥ पासारादय इति पनाम्यम् । इहापि यया स्यात् । गडुलशान्टिन्यः शाठि- न्यगदुनः । पदपारस्पः पारस्यरायः ॥ सत्ताई यनाट्यम् । न पत्तव्यम् । पापपनि गारकरारादय ति विगास्यने ।। रवि भीमगरसन्नलिपिरनिते प्यासारणमदामागे द्वितीयम्याध्यायरय हितीये पारे दिनीयमाद्विसाम् ॥ पादर्श गमानः || ·अनभिहिते ।। २।३।१॥ अनभिहित इत्युच्यते किमिदमनभिहित नाम | उक्तं निर्दिष्टमभिहितमित्यना- न्तरम् । यावद्रूयादनुले निर्दिष्ट इनि सायदनभिहित इति ।। अनभिहितवचनमनर्यकमन्यत्रापि विहितस्याभावादभिहिते ॥ १ ॥ अनभिहितवचनमनर्थकम् । किं कारणम् । अन्यत्रापि विहितस्याभावादभिरिते | 5 अन्यत्राप्य भिहित विहितं न भवति ।। क्वान्यत्र । चित्रगुः शवलगुः । बहुप्रीहिणा- कवान्मत्यर्थस्य मवर्थीयो न भवति ॥ गर्गाः वत्साः । विदाः उर्वाः । यत्र- भ्यामुक्तवादपत्यार्यस्य न्याय्योत्पत्ति भवति। || सप्तपर्ण: अष्टापदमिति | समा- सेनोक्तत्याहीप्साया दिर्वचनं न भवति ।। यत्तावदुच्यते चित्रगुः शयलगुः बहुप्री- हिणोचावान्मत्वर्थस्य मत्वर्थीयो न भवतीति । अस्तिना सामानाधिकरण्ये मतुधि-10 धीयते न चात्रास्तिना सामानाधिकरण्यम् ॥ यदप्युच्यते गर्गाः वत्सा विदाः उवाः याभ्यामुक्तस्यादपत्यार्थस्य न्याय्योत्पत्तिर्न भवतीति | समर्थानां प्रथमादा [४.१. ८२] इति वर्तते न चैतत्समर्यानां प्रथमम् । किं तर्हि । द्वितीयमर्थमुपसंक्रान्तम् ।। यदप्युच्यते सप्तपर्णः अटापदमिति समासेनोक्तत्वाद्वीप्साया दियचनं न भवतीति । यदव वीप्सायुक्तं नादः प्रयुज्यते । किं पुनस्तत् ।। पर्वणि पर्वणि सप्त पर्णान्यस्य | 15 पड़ो पड्कायष्टी पदानीति । भम्वहुजका तर्हि । भम् | भिनत्ति नित्ति । भमोक्तत्वाकर्तृत्वस्य कर्तरि शग्न भवति । 1 बहुन् । बहुकृतम् बहुभिन्नमिति । बहुचोक्तवादीपदसमाप्तेः कल्पवादयो न भवन्ति । भकच् । उच्चकैः नीचकै- रिति । अकचोक्तत्वात्कुत्सादीनां कादयो न भवन्ति।1 ॥ ननु च अम्बहुजकचो ऽपवादास्ते ऽपवादत्वादाधका भविष्यन्ति । भम्बहुजकक्षु नानादेशत्वादुत्सर्गाप्रतिषेधः ॥ २ ॥ समानदेशैरपवादैरुत्सर्गाणां याधनं भवति नानादेशत्वान्न पामोति ।। किं पुन- 20 *४११०५, २०१,२४ ६४ ३१.८६. +४१.८३,९५ ** ५३६८,६७ ६५ २.९ + ५३.०१.०० ·३४० ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ॥ [म० २३.१ रिहाकर्तव्यो ऽनभिहिताधिकारः क्रियत आहोस्विदन्यत्र कर्तव्यो न क्रियते । इहाकर्तव्यः क्रियते । एप एव हि न्याय्य. पक्षो यदभिहिते विहित न स्यात् ।। अनभिहितस्तु विभक्त्यर्थस्तस्मादनभिहितवचनम् || ३ ॥ अनभिहितस्तु विभक्त्यर्थः | कः पुनर्विभक्त्यर्थः । एकत्यादयो विभत्त्यर्थास्ते- 5 पनभिहितेषु कर्मादयोऽभिहिता विभक्तीनामुत्पत्ती निमित्तत्वाय मा भूपनिति तस्मादनभिहितवचनम् । तस्मादनभिहिताधिकारः क्रियते ॥ अवश्य चैतदेव विज्ञेयमेकलादयो विभत्तयर्या इति । अभिहिते प्रथमाभाव ॥ ४ ॥ यो हि मन्यते कर्मादयो विभत्त्यर्थास्तेषभिहितेषु सामर्थ्यान्मे विभक्तीनामु- 10 त्पत्ति भविष्यतीति प्रथमा तस्य न प्रामोति | क्क | वृक्षः प्लक्ष । किं कार- पम् | प्रातिपदिकेनोक्ता प्रातिपदिकार्थ इति ।। नक्कचित्तातिपदिकेनानुक्त. प्रातिपदिकार्थ उच्यते च प्रथमा सा वचनाद्भविष्यति ।। तव तु खल्वेप दोपो यस्य त एकत्वादयो विभत्त्यर्था अभिहिते प्रथमाभाव इति | प्रथमा ते न प्रामोति | क । पचत्योदन देवदत्त इति । किं कारणम् । निडोका 15 एकत्वादय इति । अनभिहिताधिकार च त्व करोपि परिगणन च । म कवित्तिकलादीनामनभिधानमुन्यते च प्रथमा सा वचनाद्भविष्यति । ननु चेहानभिधान वृक्ष. प्लक्ष इति । अत्राप्यभिधानमस्ति । कयम् । वक्ष्यत्येतत् । अस्ति- भयन्तीपर प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति । वृक्षः प्लक्ष । अस्तीति गम्यते ।। नयेव तु खल्वेप दोषो यस्य ते कर्मादयो विभत्तयर्थी अभिहिते प्रथमाभाय इति । 20 प्रथमा ते प्रामोति । क । कट करोति भीप्ममुदार शेरमन दर्शनीयमिति | कट- शप्दादुत्पद्यमानया द्वितीययाभिहित कर्मेति कृत्वा भीप्मादिभ्यो द्वितीया न मानोति । का तर्हि पामोति । प्रथमा । तद्यथा | कृत. कटो भीष्म उदार शोभनो दर्शनीय इति करोतेरुत्पद्यमानेन तेनाभिहितं कर्मेति कृत्वा भीष्मादिभ्यो द्वितीया न भवति । का ताई। प्रथमा भवति || नेप दोषः । न हि ममानभिहिताधिकारोस्ति नापि परिगणनम् । साम- उन्मे विभक्तीनामुत्पत्तिर्भविष्यत्यस्ति च सामर्थ्यम् । किम् | कर्मविशेपो य- पायः ॥ भयया कटो पि कर्म भीप्मादयो पि तर कर्मणीत्येय सिद्धम् ।।

·पा. २.३...] ॥ पाकरणमाभाग्यम् ।। ४२१ अया कट पर कर्ग तत्मामानाधिकरग्यातीमादिभ्यो दिनीया भरियति || अस्नि सन्धपि विशेष. कट करोति भीगगुसरं शोमा दर्शनीयमिति न कृतः कटो भीम उतारः शोभनो दर्शनीय रति च । करोरवयमान. तो जयोन सी कर्मा- भिधो कटशदातुनरत्तयमानया दिनीयया यरकटस्थ कर्म नसायमभिधानु न ति करितोषः । न तु सल्येप दोरी यस्य न एकरवादयो विभत्त्यर्या अभिहते । मथमाभाय इति । प्रथमा ते न मानोनि । का एकः दो बटर दनि । किं कार- णम् । प्रातिपदिकेनोक्ता एकत्वादय इति || कर्मादिपपि विमलयर्थचवश्यमेकवादयो निमित्तानोपादेयाः। कर्मण एकवे कर्मणो द्विवे कर्मगो पर इति । न गारवादीनामेजारवादयः सन्ति । अय सन्ति ममापि सन्ति | ने पनभिरिने प्रयमा भविष्यति ॥ अथपोभयनना 10 रोते । द्रव्य माहुर्गुणं च | यस्योऽमी गुणस्तस्यानुता एकत्यादय इति कृता भयमा भरिष्यति ।। अथवा संरया नामेयं परमशाना | सरयेयमनया विशेष्यम् । यदि चात्र प्रथमा न स्यात्सरयेयमविरोपितं स्यात् ।। अयना यक्ष्यनि तत्र वचनमरणस्य प्रयोजनमुक्तचायकत्वादिषु प्रयमा यया स्यादिनि ॥ अया समयाद्रविष्यति । यदि सामयिकी न नियोगतोऽन्या कस्मान भान्ति | कर्गादीनामभायात् ॥ पठी 15 ताई पामोति | शेरलक्षगा पक्ष्यशेरवान भविष्यति || एचपि व्यतिकरः प्रामानि । एकस्मिन्नपि द्विवचनवदुपचने प्रामुन । योरप्येकवचनबहुपनो मामुतः । बहुप्त्र- प्येकाचनदियाने प्रानुन । अर्थतो व्यवस्था भविष्यति । परिगणन कर्तव्यम् । 20 तिवृत्तहितसमासे परिसरयानम् ॥ ५ ॥ निवृत्तदिनसमासेः परिसख्यानं कर्तव्यम् । तिर् | क्रियते कट । कृत् । कृत कद्र । तद्धित । ओपगतः कापट यः । समास | चित्रगुः शबल गुः ।। उत्सर्गे हि प्रातिपदिकसामानाधिकरण्ये विभक्तिवचनम् ॥ ६ ॥ उत्सर्गे हि प्रातिपदिकसामानाधिकरण्ये विभक्तिर्वक्त या! क । कई करोनि भीममुदार शोभन दर्शनीयमिनि | कटश दादुत्पद्यमानया द्वितीययाभिहित कर्मेति 25 हत्या भीष्मादिभ्यो द्वितीया न प्रामोति || का तर्हि स्यात् । पष्ठी । शेषलक्षणा पश्च- 561 ·४४२ || व्याकरणमहाभाबम || [म० २.३.१. शेषत्वान्न भविष्यति || अन्या अपि न प्रामुवन्ति । किं कारणम् | कर्मादीनाम- भावात् ।। समयश्च कृतो न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न केवलः प्रत्यय इति न चान्या उत्पद्यमाना एतमभिंसंबन्धमुत्सहन्ते वक्तुमिति कृत्वा द्वितीया भविष्यति !! अथवा कटोपि कर्म भीप्मादयोऽपि तत्र कर्मणीत्येव सिद्धम् । अथवा कट एव कर्म 5 तत्सामानाधिकरण्याद्रीप्मादिभ्यो द्वितीया भविष्यति ।। तस्मानार्थः परिगणनेन || द्वयोः क्रिययोः कारके ऽन्यतरेणाभिहिते विभन्यभावप्रसङ्गः ॥७॥ दयोः क्रिययोः कारके ऽन्यतरेणाभिहिते विभक्तिर्न प्रामेति 1 क । प्रासाद आस्ते । शयन आस्त इति । किं कारणम् | सदिप्रत्ययेनाभिहितमधिकरणमिति* कृत्वा सप्तमी। न प्रामोति ॥ 10 15 न वान्यतरेणानाभिधानात् ।। ८॥ न चैप दोपः । किं कारणम् । अन्यतरेणानभिधानात् । अन्यतरेणात्रानभिधा- नम् । सदिप्रत्ययेनाभिधानमसिप्रत्ययेनानभिधानम् । यतोऽनभिधानं तदाश्रया सप्तमी भविष्यति ।। कुतो नु खल्वेतत्सत्यभिधाने चानभिधाने चानभिहिताश्रया सप्तमी भविष्यति न पुनरभिहिताश्रयः प्रतिषेध इति | अनभिहिते हि विधानम् ॥ ९॥ अनभिहिते हि सप्तमी विधीयते नाभिहिते प्रतिषेधः ।। यद्यपि तावदत्रैतच्छक्यते वक्तुं यत्रान्या चान्या च क्रिया यत्र तु खलु सैव क्रिया नत्र कथम् । आसन भास्ते । शयने शेन इति । अत्राप्यन्यत्वमस्ति । कुतः | कालभेदात्साधनभेदाच | एकस्यात्रासेरासिः साधनं सर्वकालश्च प्रत्ययः। अपरस्य बाह्यं साधनं वर्तमानकालथ प्रत्ययः ।। किं पुनद्रव्यं साधनमाहोस्विद्गुणः । किं चातः । यदि द्रव्यं साधनं नेतदन्यद्भवत्यभिहितात् । अथ हि गुणः साधनं भवत्येतदन्यदभिहितात् । अन्यो हि सदिगुणो ऽन्यथासिगुणः ॥ किं पुनः साधनं न्याय्यम् । गुण इत्यार । कथं शायते । एवं हि कश्चित्कंचित्पृच्छति । क देवदत्त इति । स तस्मा आचटे | भसी वृक्ष इति । कतरस्मिन् । यस्तिठनीति । स वृक्षोऽधिकरणं भूत्वान्येन शब्देनाभि- मवध्यमानः कर्ता संपद्यते । द्रव्ये पुनः साधने सति यत्कर्म कर्मय स्याद्यत्करण करणमेय यदधिकरणमधिकरणमेव ।। 20 ·पा० २.३.२] । व्याकरणमहाभाप्पम् ।। ૨૨ .. 5 अनभिहितवचनमनर्थक प्रथमाविधानस्यानरमागत्यात् ॥ १० ॥ अनभिहितपयनमनर्यकम् | कारणम् । प्रथमाविधानस्यानवकाशवान् । भनरकाशा प्रयमा सा बननादपियति' || सावकाशा प्रयमा । कोषकाशः। अकारकम् । वृक्षः प्लक्ष इति । अवकाशो कारकमिति चेन्नास्तिर्भयन्तीपरः प्रथमपुरुपो मयुज्यमा- नोऽप्यास्त ॥ ११ ॥ अप्रकाशो ऽकारकमिति चेतन । किं कारगम् । अनिर्भरती परः प्रथमपुरुषो प्रयुज्यमानोग्यस्तीति गम्यते । वृक्षः लक्ष । अस्तीति गम्यते ।। विमतिषेधादा प्रथमाभावः ।। १२ ।। अथवा द्वितीयादयः क्रियन्तां प्रथमा वेति प्रयमा भरिष्यति विप्रतिषेधेन । द्वितीयादीनामयकाशः | कट करोति भीममुदार शोभनं दर्शनीयमिति | प्रथमाया अवकाश । अकारकम् । वृक्षः प्लक्ष इति । इहोभय पामोति । कृतः कटो भीम उदारः शोभनो दर्शनीय इति | प्रथमा भविष्यति विप्रतिषेधेन ॥ न सिध्यति । प- रत्चात्यष्टी प्रामोति । शेपलक्षगा पध्चशेषत्वान भविष्यति ।। कृपयोगे तु परं विधानं प्रष्ट्यास्तत्मतिपेधार्थम् ॥ १३ ॥ कृपयोगे तु परत्वात्पछी प्रामोति तत्मतिधार्थमनभिहिताधिकार. कर्तन्य । कतन्य. कट इति || स कथ कर्तव्य । यद्येकवादयो विभत्या. । अथ हि कर्मादयो विभत्त्यर्या नार्थोऽनभिहिताधिकारेण || 10 15 कर्मणि द्वितीया ।।२।३।२।। 20 समयानिकपाहायोगपूरसंख्यानम् ॥ १॥ समयानिकपाहायोगेपूपसख्यान कर्तन्यम् । समया ग्रामम् । निकपा मामम् । हायोगे । हा देवदत्तम् । हा यज्ञदत्तम् ॥ अपर आह ॥ द्वितीयाविधाने ऽभित परित समयानिकपाध्यधिधिग्योगेपूपत- २३९० २३६५- ·१४४ 5 ॥ व्याकरणमहाभाप्यम्॥ [म०२.३.१. ख्यानम् ।। द्वितीयाविधाने भितःपरितःसमयानिकपाध्यधिधिग्योगेपूपसंख्यानं कर्न- व्यम् । अभितो ग्रामम् | परितो ग्रामम् । समया ग्रामम् । निकपा ग्रामम् । अध्यधि ग्रामम् । धिग्जाल्मम् । धिग्वृपलम् ।। - अपर आह । . उभसर्वनसोः कार्या घिगुपर्यादिषु त्रिषु । द्वितीयानेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ उभय सर्व इत्येताभ्यां तसन्ताभ्यां द्वितीया वक्तव्या । उभयतो ग्रामम् । सर्व- तो मामम् ।। धिग्योगे । धिग्जाल्मम् । घिग्वृपलम् ।। उपर्यादिषु विष्वाम्रोटिना- न्तेषु द्वितीया वक्तव्या । उपर्युपरि पागम् । अध्यधि मामम् । अधोऽधो ग्रामम् ।। 10 ततोऽन्यत्रापि दृश्यते । न देवदत्तं प्रतिभाति किंचित् । युभुक्षिनं न प्रतिभाति किंचित् ।। तृतीया च होछन्दसि ॥२।३।३॥ किमर्थमिदगुच्यते । नृतीया यथा स्यात् । अथ द्वितीया सिद्धा | सिद्धा कर्म- णीत्येव ।। तृतीयापि सिद्धा ! कथम् । सुपा सुपो भवन्तीत्येव । असत्येतरिमन्सु- 15 पा सुपो भरन्तीति नृतीयार्थोऽयमारम्भः । यमाग्यामिहोत्रं जुहोति || एवं नातं नृती- यापि सिद्धा । कथम् । ककरणयोरित्यय । अयमनिहोत्र शम्दोऽस्त्येव ज्योतिपि यतते । नयथा । अमिहोत्रं प्रज्वलयतीनि | अस्ति यिपि वर्तते । नद्यया | अमिहोत्रं जुरोनीनि । जुहोतिशास्त्येय प्रक्षेपणे वर्नने स्ति पीणास्यर्थे वर्तते । तद्यदा नायचया- गृमदातृतीया नदामिहोनशानो ज्योनिषि बनने जुहोनिध भीगात्यर्थे । तद्यथा । 20 यपानामितो गुहोति । अमि प्रोगानि । यदा यागृशम्दाहिनीया नदापित्रानो विपि यतते जुहोनिय प्रक्षेपणे | नथया । ययागुगमिटोय गुगनि । यया दागिन रमा प्रक्षिपति ॥ अन्तरान्तरेणयुक्ते ॥२ । ३ ॥ ४ ॥ र यगारा मानिसकिने याभागापनानामनोण गोनगि लक्षण- ·पा०२.३.३.५.] ॥याकरणमहाभाष्यम् ।। ४४५ तिपदोक्तयो प्रतिपदोक्तस्यै रेति ।। अयना यद्यपि नारदयगन्तरेणशम्दो दृष्टापनागे निपातश्वानिपानवाय तु सल्वन्तराशग्दो दृष्टापचारो निपात एव तस्यास्य कोऽन्यो द्वितीय. सहायो भवितुमर्हत्यन्यदनो निपातात् । तद्यथा । अस्य गोहितीयेगार्थ इति गोरेवानीयते नाश्वो न गर्दभः॥ अन्तरान्तरेणयुक्तानाममधानवचनम् ।। २।। अन्तरान्तरेगयुक्तानामप्रधानमहणं कर्त यम् | भप्रधाने द्वितीया भरतीति वक्त- व्यम् । अन्तरा त्वा च मा च कमण्डलुरिति । कमण्डलोदितीया मा भूदिति । क पुनरेनाभ्यां कमण्डलोर्योगः । यत्तचा च मा चान्तरा तत्कमण्डलो स्थानम् ।। तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कमण्डलोद्वितीया कस्मान भवति । उपपदरि- भक्ते. कारकरिभक्तिर्वलीयसीति प्रथमा भविष्यति ।। 5 10 कालावनारत्यन्तसंयोगे ॥२।३।५॥ अत्यन्तसंयोगे कर्मवल्लाद्यर्थम् ॥ १॥ अत्यन्तस योगे कालाधानी कर्मपद्यत इति वक्त यम् । कि प्रयोजनम् । लाद्य- र्थम् | लादिभिरभिधान यथा स्यात् । आस्यते मासः। शय्यते कोशः ॥ अथ व- रकरण किमर्थम् | स्वाभयमपि यथा स्यात् । भास्यते मासम् | शय्यते कोशम् | 15 अकर्मकाणा भाये लो भवतीति भावे लो यथा स्यात् ।। तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । प्राकृतमेवैतत्कर्म यथा कट क्रोति शकट करोतीति || एघ मन्यते । यत्र कश्चिक्रियाकृती विशेष उपजायते तन्न्याय्यं कर्मेति । न चेह कधिक्रियाकृतो विशेष उपजायते ।। नैर शस्यम् । इहापि न स्यात् । आदित्य पश्यति । हिमवन्त शृणोति | ग्राम गच्छति । तस्मात्माकृतमेवैतत्कर्म यथा कट करोति शकट करोतीति ।। 20 यदि तर्हि प्राकृतमेवैतत्कर्माकर्मकाणा भावे लो भवतीति भारे लो न मानोति | आस्यते मास देवदत्तेनेनि ।। नतर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अकर्मकाणामित्युच्यते न च केचित्कालभागाधभिरकर्मका । त एव विज्ञास्याम । क्वविद्ये कर्मका इति।। अथवा येन कर्मणा सकर्मकाथाकर्मकाथ भान्ति तैनाकर्मकाणा न तेन कर्मणा ·१४६ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० २.३.१. कश्चिदप्यकर्मकः || अथवा यत्कर्म भवति न च भवति तेनाकर्मकाणां न चैतत्कर्म कचिदपि न भवति || म तह दानीमिदं सूत्रं वक्तव्यम् । वक्तव्यं च । किं प्रयोजनम् । यत्राक्रियया- त्यन्तसंयोगस्तदर्थम् । क्रोशं कुटिला नदी । कोशं रमणीया वनराजिः।। 5 अपवर्गे तृतीया ॥२।३।६ ॥ क्रियापवर्ग इति वक्तव्यम् । साधनापवर्ग मा भूत् । मासमधीतोऽनुवाको न चानेन गृहीत इति । सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये ॥२।३।७।। क्रियामध्य इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । भदा देवदत्तो भुत्का यहा- 10 झोक्ता व्यहे भोक्ता । कारकमध्य इत्तीयत्युच्यमान इहैव स्यात् । इहस्थोऽयमिप्यासः क्रोशालत्य विध्यति क्रोशे लक्ष्य विध्यति । यं च विध्यति यतश्च विध्यत्युभयोस्तन्म- ध्यं भवति ॥ तत्तार्ह वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् | नान्तरेण साधनं क्रियायाः प्रवृत्ति- र्भवति । क्रियामध्यं चेत्कारकमध्यमपि भवति तत्र कारकमध्य इत्येव सिद्धम् ।। कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया ।। २ । ३ । ८ ।। 15 कर्मप्रवचनीययुक्ते प्रत्यादिभिश्च लक्षणादिपूपसंख्यानं ससमीपञ्चम्योः प्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ कर्मप्राननीययुक्त प्रत्यादिभिध लक्षणादिपृपसंख्यानं कर्तव्यम् । वृक्षं पनि थि- योनते विद्युन् । वृक्षं परि । वृक्षमनु । साधुर्देवदत्तो मातरं प्रति । मातर परि। मान- रमनु । किं प्रयोजनम् । सप्तमीपञ्चम्योः प्रतिषेधार्थम् । सप्तमीपञ्चम्यो मा भुनामिति । 20 साधुनिपुणाभ्याम यां सममीनि सप्तमी । पञ्चम्यपाइरिभिः [२.३.१०] इति पञ्चमी । तत्रायमप्यों अतेरिति न वक्तव्यं भवति || स यत्तव्यम् । न याव्यम् । ११.१.

·पा० २.३.६.९.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। उक्तं वा ॥ २ ॥ किमुक्तम् । एकत्र लायदुक्तमपतेरिति । इतरत्रापि यद्यपि तायदयं पारई- छाप पारो वर्जने नापजने चाय खल्यपशप्दो ऽदृष्टाप बारो वर्जनार्थ एव तस्य कोऽन्यो द्वितीयः सहायो भयितुमईत्यन्यदनो वर्जनात् । तद्यथा । अस्य गोदितीयेनार्थ इति गौरेयानीयते नाश्वो न गर्दभः ॥ 5 यस्माढधिक यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी ।।२।३।९।। कयमिदं विज्ञायते । यस्य चैश्वर्यमीश्वरनेश्वरमावस्तस्मात्कर्मप्रवचनीययुक्तादि- ति । आहोस्विद्यस्य स्वस्येश्वरस्तस्मारकर्मप्रवचनीययुक्तादिति | कचान विशेषः । यस्य चेश्वरवचनमिति कर्तृनिर्देशोंदवचनासिद्दम् ॥ १ ॥ यस्य चेश्वरवचनमिति कर्तृनिर्देशधेदन्तरेण वचनं सिद्धम् । अधि ब्रह्मदले 10 पञ्चालाः । आधृतास्ते तस्मिन्भवन्ति। | सत्यमेवमेतत् । नित्यं परिग्रहीतव्यं परि- ग्रहीत्रधीनं भवति ।। प्रथमानुपपचिस्तु ॥ २॥ प्रथमा नोपपद्यते । कुनः । पञ्चालेभ्यः | का नर्हि स्यात् । षष्ठीसमम्यो । मेनामीशान [22-240 "शब्दः पद्यते । यद्यपि न पद्यते 15 र । कथं ज्ञायते । यदयं कस्य- देति || पष्ठी वहि प्रामोति। शेष- ताई पामोति कर्मप्रवचनीययुक्त मेसंबन्धस्य द्वितीया न भविष्यति । • स्याद्यस्तु खयधेः पञ्चालानां 20 कादिति ] एयमप्यन्तरेण वचनं न तेषु भवति | सत्यमेवमेतत् | 1.९..

·१४८ ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म०२.३.१. नित्यं परिग्रहीना परिग्रहीतव्याधीनो भवति ॥ प्रथमानुपपत्तिस्तु 1 प्रथमा नोपप- द्यते । कुतः । ब्रह्मदत्तात् । का तर्हि स्यात् । पष्ठीसप्तम्यो । स्वामीश्वराधिपतीति । न तत्राधिशब्दः पद्यते । यद्यपि न पद्यने अधिरीश्वरवाची । न तत्र पर्यायव- चनानां ग्रहणम् । कथं ज्ञायते । यदयं कस्यचित्पर्यायवचनस्य ग्रहणं करोति । 5 अधिपतिदायादेति ।। पछी तर्हि प्रामोति । शेपलक्षगा पध्यशेपत्लान भविष्यति ।। द्वितीया नहिं पामोनि कर्मप्रवचनीययुक्ने द्वितीयेनि । सप्तम्योत्तवात्तस्याभिरांव- न्धस्य द्वितीया न भविष्यति । भवेद्योऽधेः पञ्चालानां वाभिसवन्धः स साम्योक्तः स्यान्यस्तु खल्बधेब्रह्मदत्तस्य चाभिसंवन्धस्तत्र द्वितीया प्रामोति ।। एवं तर्हि स्त्रवच- नासिद्धम् । अधिः तं पति कर्मप्रवचनीयसंज्ञो भवतीति वक्तव्यम् ॥ एपमपि 10 यदा ब्रह्मदत्तेधिकरणे सप्तमी नदा पञ्चालेभ्यो द्वितीया पामोति कर्मप्रवचनीययुने द्वितीयेति । उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिबलीयसीति प्रथमा भविष्यति ॥ 15 गत्यर्थकमणि द्वितीयाचतुर्थी चेष्टायामनध्वनि ।। २।३ । १२॥ अवन्यथग्रहणम् ॥ १॥ अध्धन्यर्थमहणं कर्तव्यम्। इहापि मा भृत् । पन्थानं गच्छति । वीवधं गच्छतीति । आस्थितमतिपेधश्च ॥ २ ॥ भास्थितप्रतिषेधधायं वक्तन्यः । यो पुत्पथेन पन्यानं गच्छति पथे गच्छनीत्येव तत्र भवितव्यम् ॥ किमयं पुनरिदमुच्यते । चतुर्थी यथा स्यात् । अय द्वितीया सिद्धा! सिद्धा कर्मणीरा । भनुयपि सिद्वा । कथम् । सप्रदान इत्या । न सिध्यनि । क. 20 मेणा यगभिनि स समदानम् [१ ४.३२] इत्युन्यते क्रियया नासी गागाभ- पनि । कया क्रियया । गमिक्रियया | झिगापमपिता गोधने || पेटायागनध्वनि खिय गन्त्यजां नयनीत्यतिममहः ॥ ३ ॥ मटायागनध्यनि घिय गसत्यनां नयनीत्यनिममद्गो मनि ॥ मिद वर्मप्रागमनात् ॥ ४ ॥ सिमेना । गगम् | असमा कमि द्वितीय भागापम् ।।

·पा० २.३.१२-१३ ] | त्याकरणमहाभाग्यम् ।। अपनवानपवादः । ५।। एवं न चानध्वनीत्येतदपि न वक्तव्य भपति | समाप्त वकर्माधान गन्ध- नीति || 5 चतुर्थी संप्रदाने ।। २।३ । १३ ॥ चतुर्थीविधाने तादर्य उपसख्यानम् ॥ १ ॥ चतुर्थीनिधाने नादर्य उपसरयानं कर्तव्यम् । यूपाय दारु । कुण्डलाय हिर- ग्यम् ।। किमिद तादर्यमिति । तदर्थस्य भावस्तादर्यम् । तदर्थ पुन किम् । सर्वनासोऽय चतुर्थ्यन्तस्यार्य शन्देन सह समासः । कयं चार चतुर्थी । भने- नैन । यद्यमितरेनराशय भवति । केतरेतराश्रयता । निर्देशोत्तरकाल चतुर्मा भवितव्य चनुा च निर्देशस्तदितरेतराशयं भवति । इतरेतराश्रयाणि च न पक- 10 ल्पन्ने । तहि वक्तव्यम् । न रक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिपियति भवत्यर्थशन्देन योगे चतुति यदय चतुर्थी तदर्थार्य [२.५ ३६] इति चतुर्थ्यन्तस्यार्थशब्देन सह समास शास्ति || न खल्यप्यवश्य चतुर्थ्यन्तस्येवार्थशब्देन सह समासो भवति । किं तर्हि । पश्यन्तस्यापि भवति । तद्यथा । गुरोरिद गुर्वर्थमिति ।। यदि नादर्थ्य उपसख्यान क्रियते नार्थ समदानग्रहणेन । योऽपि छुपाध्यायाय गोर्दीयत उपाध्या-15 थार्थ स भवति तत्र तादी इत्येय सिद्धम् ॥ अवश्य सप्रदानग्रहणं कर्त य यान्येन लक्षणेन सपदानसज्ञा तदर्थम । शनाय रुचितम् | छानाय स्वदिनमिति । ततर्युपसख्यान कर्नत्यम् । म कर्तव्यम् | आचार्यप्रवृत्तिर्जापयनि भाति नादर्य चतुर्थीति यदय चतुर्थी तदर्थार्थेति चतुर्यन्तस्य तदर्थेन सह समास शास्ति । क्लपि सपद्यमाने ।। २॥ लपि सपद्यमाने चतुर्थी वक्त या । मूत्राय कल्पते यागू । उचागय करने यमानमिति । उत्लातेन ज्ञाप्यमाने ॥ ३॥ उत्पातेन ज्ञाप्यमाने चतुर्थी वक्तच्या । माताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी । पीता भवति सस्याय दुर्भिक्षाय सिता भवेत् ॥ 20 576 ·॥ध्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म०२.३.१. मांसौदनाय व्याहरति मृगः ॥ हितयोगे च ॥ ४॥ हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या । हितमरोचकिने । हितमामयाविने ॥ नमःस्वस्तिस्वाहाखधावपड्योगाच्च ॥२।३।१६ ॥ 3 स्वस्तियोगे चतुर्थी कुशलार्थराशिषि वाविधानात् ॥ १॥ स्वस्तियोगे चतुर्थी कुशलाथै राशिपि वाविधानाद्भवति विप्रतिषेधेन । स्वस्ति- योगे चतुर्थ्या अवकाशः । स्वस्ति जाल्माय । स्वस्ति वृपलाय । कुशलार्थरा- शिपि वाविधानस्यावकाशः । अन्ये कुशलार्थाः । कुशलं देवदत्ताय । कुशलं देवदत्तस्य । इहोभयं पामोति । स्वस्ति गोभ्यः । स्वस्ति ब्राह्मणेभ्य इति । चतुर्थी 10 भवति विप्रतिषेधेन ॥ अलमिति पर्यान्यर्थग्रहणम् ॥ २॥ अलगिनि पर्याप्यर्थमहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत् । अलंकुरुते कन्यामिति ॥ अपर आह । अलमिति पर्याप्यर्थग्रहणं कर्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । अलं मप्लो मताय । प्रभुमलो मताय । प्रभवति मल्लो महायति ।। 15 मन्यकर्मण्यनादरे विभापाप्राणिपु ।। २।३ ॥१७॥ अप्राणिचित्युच्यते तनेदं न सिध्यति । न त्या श्वान मन्ये । ग ला शुने मन्य इति ॥ एवं नई योगविभागः करिप्यते । मन्यकर्मग्यनादरे विमापा । नतोऽप्रा- णिपु । अप्राणिषु च विभापति । इहापि नदि प्रामोति | न ला काकं मन्ये | गला शुकं मन्य इति ।। यदेनदागिचित्येतदनायादिविति यस्यामि । इमे प नागा- 20 दयो भविष्यन्ति । न त्या नायं मन्ये यायत्तीर्ण न नाय्यम् । न वा गन्गे पागलुतं न भादम् । भर येषु माशिपु नेप्यने ते गायादयो भविष्यति ।

·पा०२३ १६.१०] | व्याकरगमहापाप्यम् ।। ४५१ मन्यकर्मणि प्रकृप्यकुरिसतग्रहणम् ॥ २॥ मन्यकर्मणि प्रकृप्यकुत्सितमहण कर्तव्यम् । इद मा भूत् । त्लां नृण मन्य इमि !! इति श्रीभगापतन्नलिथिरगिते याकरणमहामा'ये द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीये पादे पथममादिकम् ॥ 5 ·४५२ !! व्याकरणमहामाप्यम् ।। [म० २.२.३. कर्तृकरणयोस्तृतीया ।।२।३ । १८ ॥ तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसख्यानम् ॥ १॥ तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्रकृत्याभिल्पः । पकृत्या दर्शनीयः । प्रायेण याज्ञिकाः । प्रायेण वैयाकरणाः । माउरोऽस्मि गोत्रेण | गाग्योऽस्मि : गोत्रेण | समेन धावति | विषमेण धावति । द्विद्रोणेन धान्यं क्रीणाति । मित्रोणेन धान्य क्रीणाति । पञ्चकेग पशून्क्रीणाति । साहोणाश्वान्कीणाति || तर्हि वक्तव्यम् । ग वक्तव्यम् । कर्तृकरणयोस्तृतीयेत्येर सिद्धम् ।। इह तावत्माल्याभिरूपः प्रकृया दर्शनीय इति प्रकृतिकृतं तस्याभिरूप्यम् ।। प्रायेण याज्ञिकाः प्रायेण वैयाकरणा इति । एप तत्र प्रायो येन तेऽधीयते || माटरोस्मि गोत्रेण गार्योऽस्मि गोणेति । एने- 10 नाह संज्ञाये | समेन धावति विपमेण धावतीति । इदमत्र प्रयोक्तव्यं सन प्यु - ज्यते समेन पया धावति विपमेण पया धारतीति || विद्रोणेन धान्यं फ्रीणाति विद्रोणेन धान्य शीणातीति । तादर्थ्यात्तारछत्र्यम् । विद्रोणार्थ द्विद्रोणम् । विद्रोणेन हिरण्येन धान्य प्रोणातीति || पञ्चकेन पभूमीणातीति । अत्रापि गदर्थ्याचाच्छ- “घम् । पन्तपश्चर्थः पञ्चकः । पञ्चकेन पन्कीणातीति || सारसेगावान्कीणा- 1: मोति । सदसपरिमाण साहस्रम् । साहस्रेण हिरण्येनाश्वानकीणातीति ।। सहयुक्तेऽप्रधाने ॥ २।३।१९ ॥ किगुहारणम् । निले. स गापाचपतीनि । मेदस्ति । निमिश्रीकृत्य माग उपगे नत्र करण हत्येर सिद्धम् ॥ इनदि । पुवेग सरागतो देवदत्त इति । भने करि तृतीया यया स्यान् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । प्रधाने कर्तरि नमो भयन्तीति प्रधानकी गाभिधीयते यभामधानं सिदा वन कर्तगत्येर उनीगा' || रन | पुश्रेय मरागमन देशदास्येति । पश्यत्र याधिका भवि- पनि || ना । पुरेग मह स्थल पुवेग सद पिहल नि । इ नाप्गुना- Priनिर: मद मानपनि ननु गोल निलमिभागस्य मारा उप्यने गए रमित मागिर या निमित्रीयोग्यग्न् । गान ·पा० २.३.१८-२१.] || व्याकरणमहाभा-यम् ॥ ४५३ कस्यनिन्माषवीजाराप उपस्थितरतदर्थ च क्षेत्रमुपार्जितं तत्रान्यदपि किनिदुप्यते यदि भविष्यति भविष्यतीति तदा न सिध्यति । सहयुक्ते प्रधानवचनमनर्थकमुपपदविभक्तेः कारकविभक्ति- बलीयस्वादन्यत्रापि ॥ १॥ सहयुक्ने प्रधानवचनमनर्थकम् । किं कारणम् । उपपदविभक्तेः कारकविभ- । क्तिबलीयस्त्वात् । अन्यत्रापि कारकविभक्तिर्बतीयसीति प्रथमा भविष्यति । का- न्यत्र | गाः , स्वामी बजतीति ।। . येनाङ्गविकारः ॥२ । ३ । २० ॥ । 10 इद दास्मान भाति । अक्षि काणमस्येति । अगाद्विकृतात्तद्विकारतश्चेदगिनो वचनम् ॥ १॥ अगादि कृतात्तृतीया वक्तया तेनैव चेद्विकारेणाङ्गी द्योत्यत इति वक्तव्यम् ।। नहि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अङ्गशब्दोऽयं समुदायशब्दो येनेति च करण एषा तृतीया । येनावयवेन समुदायोऽङ्गी द्योत्यने तस्मिन्भवितव्यं न चैतेनावययेन सगुदायो द्योत्यते ॥ 15 इत्यंभूतलक्षणे ।। २ । ३ । २१ ॥ इत्थंभूनलक्षणे तरस्थ प्रतिषेधः॥ १ ॥ इत्यंभूतलक्षणे तत्स्थे पतिषेधो वक्तव्यः । अपि भवान्कमण्डलुपाणि चम- द्राक्षीदिति ॥ न वेत्थंभूतस्य लक्षणेनापृथग्भावात् ॥ २ ॥ न वा पक्तव्यम् । किं कारणम् । इत्थभूतस्य लक्षणेनापृथग्भावात् । यत्रेत्यंभू- 20 लस्य पृथग्भूत लक्षणं तत्र भवितव्यं न चात्रेत्थंभूतस्य पृथग्भूतं तक्षणम् ॥ कि वक्तव्यमेतत् । न हि । कयमनुच्यमानं गंस्यते । तया ह्ययं प्राधान्येन लक्षणं प्रतिनि- दिशति । इत्यंभूतस्य लक्षणमित्यंभूतलक्षणम् तस्मिन्नित्यंभूतलक्षण इति || * ·॥ व्याकरणमहामाभ्यम् । [म०२.३.२ संज्ञोऽन्यतरस्यां कर्मणि ॥२।३।२२ ॥ संज्ञः कृत्मयोगे पष्टी विप्रतिषेधेन ॥१॥ संज्ञो ऽन्यत्तरस्यां कर्मगीत्येतस्मात्कृत्प्रयोगे पष्ठी भवति विप्रतिषेधेन । संजो ऽन्यतरस्यामित्यस्यावकाशः । मातरं संजानीते । मात्रा संजानीते । कृपयोगे पष्टया 3 अवकाशः । इध्ममत्रचनः पलाशशातनः । इहोभय मामोति । मातुः संज्ञाता । पितुः संज्ञातेति । पटी भवति विप्रतिषेधेन उपपदविभक्तेश्चीपपदविभक्तिः ॥ २॥ उपपदविभक्तेथोपपदविभक्तिर्भवति विप्रतिषेधेन । अन्यारादितरदिक्शदात- 'तरपदाजाहियुक्त [२.३.२९] इत्यस्यावकाशः भन्यो देवदत्तात् । स्वामीश्वराधि- 10 पतिदायादसाक्षिपतिभूप्रसूतैध [३९] इत्यस्यावकाशः | गोपु स्वामी ! गवां स्वा- मी ! इहोभयं मामोति । अन्यो गोपु स्वामी । अन्यो गवां स्वामीति । स्वामीश्वरा- धिपतीत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन || नैप युक्तो विप्रतिषेधः । न ह्यत्र गावोऽन्ययुक्ताः। कतर्हि | स्वामी || एवं तर्हि तुल्यार्थरतुत्लोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम् [७२] इत्य- स्थावकाशः । तुल्यो देवदत्तस्य ! तुल्यो देवदत्तेनेति | स्वामीश्वराधिपतीत्यस्याव- 1: काशः । स एव । इहोभयं पामोति । तुल्यो गोभिः स्वामी । तुल्यो गां स्वामीति | नुल्यार्थरनुलोपमाभ्यामित्येतद्रवति विप्रतिषेधेन || हेती ॥२।३।२३॥ 20 निमित्तकारणहेतुपु सर्वासां प्रायदर्शनम् ।। निमित्तकारणहेतुषु सर्या विमक्तयः प्रायेण दृदयन्त इति वक्तव्यम् । किं निमित्त यसति । केन निमित्तेन यसति | कस्मै निमित्ताय यसति । कस्मानि- मिचाइसति । कस्य निमितस्य यसति । कस्मिमिमित्ते वसत्ति || किं पारणं पसनि । केन कारणेन यसति । कस्मे फारणाय घराति | कस्मात्कारणामनि। कस्य कारणस्य यराति । कस्मिन्कारणे पसति । को हेनुसति | के तुं यस- ·पा० २.३.२२-२८.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ १५५ ति । केन हेतुना वसति | कस्मै हेतवे वसति ! कस्मादेतोसति । कस्य हेतोर्व- सति । कस्मिन्हेती वसति ॥ अपादाने पञ्चमी ।।२।३।२८॥ 1 10 पञ्चमीविधाने ल्यग्लोपे कर्मण्युपसंख्यानम् ॥ १॥ पञ्चमीविधाने ल्यश्लोपे कर्मण्युपसंख्यान कर्तव्यम् । प्रासादमारुप प्रेक्षते पासा- 3 दारप्रेक्षते ॥ अधिकरणे च ॥ २॥ अधिकरणे चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । आसनात्प्रेक्षते । शयनात्प्रेक्षते ।। प्रश्नाख्यानयोश्च ॥ ३॥ प्रभाख्यानयोश्च पञ्चमी वक्तव्या || कुत्तो भवान् | पाटलिपुत्रात् ।। यतश्चाध्वकालनिर्माणम् ॥ ४ ॥ यंतचाध्यकालनिर्माणं तत्र पञ्चमी वक्तया । गयीधुमत सांकाश्यं चत्यारि योजनानि | कात्तिक्या आग्रहायणी मासे || तयुक्तारकाले ससमी ॥ ५॥ सधुक्ताकाले सप्तमी वक्तव्या | कार्तिझ्या आग्रहायणी मासे ॥ अध्यनः प्रथमा च ॥ ६ ॥ अध्वनः प्रथमा च सप्तमी च वक्तव्या । गयीधुमतः सांकाश्यं चत्वारि योज- नानि । चतुर्यु योजनेषु ॥ तत्तहाद बहु वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अपादान इत्येय सिद्धम् ।।दर नाव. स्पासादालेक्षते शयनाक्षत इत्यपग्रामति सत्तस्मादर्शनम् । यद्यपकामति किं ना- 20 स्यन्तायापकामति | सनतत्वात् | अथान्यान्यमादुर्भावात् ।। प्रभात्यानयोभ प- शमी पक्तव्येति । इदमात्र प्रयोक्ताय सत्र मयुग्यते कुनो भवानागानि पाटलिपु- यादागच्छामीति | यनशाधकालनिर्माणे तन पञ्चमी बना येति | इदमत्र प्रयो- काय सम्न प्रगुपते गतीधुमतो नि सत्य सांकाश्य चत्वारि योगगानि ॥ काशि- 15 ·२५६ 1) व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.३.२ क्या आग्रहायणी मास इति । इदमत्र प्रयोक्तव्यं सन प्रयुज्यते कार्तिस्याः प्रभृ- त्याग्रहायणी मास इति ॥ तद्युक्ताल्काले सप्तमी वक्तव्येति । इदमत्र प्रयोक्तव्य सन्न प्रयुज्यते कार्तिक्या आग्रहायणी गते मास इति ।। अध्धनः प्रथमा च सप्तमी नेति । इदमत्र प्रयोक्तव्यं सन्न प्रयुज्यते गयीधुमतो निःसृत्य यदा चत्वारि योज- 5 नानि गतानि भवन्ति ततः सांकाश्यम् । चतुर्यु योजनेषु गतेषु सांकाश्यमिति ॥ अन्यारादितरतैदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्त ॥२।३।२९ ।। भन्नुत्तरपदग्रहण किमर्थ न दिक्शन्देर्योग इत्येव सिद्धम् । पञ्चतसर्थप्रत्ययेन [२.३.३०] इति वक्ष्यति तस्याय पुरस्तादपकर्पः ॥ पाचतसर्थप्रत्ययन ॥२।३ । ३०॥ 10 अर्थमहणं किमर्थम् । पट यतस्प्रत्ययेनेत्युच्यमान इहैव स्यात् । दक्षिणतो गा- गस्य । उत्तरतो मामस्येति । इह न स्यात् । उपरि पामस्य | उपरिष्टाद्रामस्ये- ति। । अर्थपणे पुनः क्रियमाणे ऽतस्पत्ययेन च सिद्ध भवति यथान्यस्तेन समाना- र्थः ।। अथ प्रत्ययमहण किमर्थम् । इह मा भूत् । प्राग्मामात् । प्रत्यग्मामान्? । अनुत्तरपदस्याप्येतत्ययोजनमुक्त तत्रान्यतरच्छम्यमकर्तुम् ।। 15 पृथग्विनानानाभिस्तृतीयान्यतरस्याम् ॥ २ । ३ । ३२ ॥ पृथगादिपु पन्चमीविधानम् ॥ १ ॥ पृथगादिषु पञ्चमी विधेया । पृथग्देवदचात् । किमर्थम् । न प्रहात गच्चीग- हणमनुपर्तने | क प्रकृतम् । अपादाने पञ्चमी [ २.३.२८] इति । अनधिकारात् ॥ २॥ अनधिकारः सः ॥ अधिकारे र दिनीयापष्टीरिय प्रतिषेधः ॥ ३ ॥ अगिरे हि दिनीयाप गोपिय मानिये जय. स्यात् । दक्षिगा पागम् | ·पा० २.३.२९-३५.] ॥ध्याकरणमहाभाप्यम् ॥ ४५७ दक्षिणतो ग्रामस्य || एवं तन्यतरस्यापहणसामर्थ्यात्पन्चमी भविष्यति । अस्त्य- न्यदन्यतरस्याग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । यस्यां नापामायां तृतीयारभ्यते सा यया स्यात् । कस्यां च नामामायाम् । अन्ततः पठचाम् ॥ - तहि पक्तव्यम् । म यत्ता यम् । प्रकृतमनुपनते । क प्रकृतम् । अपादाने पञ्च- मीति । ननु चोक्तमनधिकार स: अधिकारे हि द्वितीयापटीविषये प्रतिषेध इति । 5 पर तहि सयन्धमनुनर्तिप्यते | अपादाने पञ्चमी [२८] । अन्यारादिनरने दिक्श- दात्तरपदानाहियुक्ते [२९] पञ्चमी । पठ्यतसर्थप्रत्ययेन [३०] अन्यारादिमियोंगे पञ्चमी । एनपा द्वितीया [३१] भन्यारादिभिर्योगे पञ्चमी । पृथग्विनानानाभिस्तृती- यान्यतरस्याम् । पञ्चमीमहणमनुवर्तते ऽन्यारादिभियोग इति निवृतम् ॥अथया म. "डूकगत योऽधिकारा । तद्यथा मण्डूका उत्तुत्योच्नुत्य गन्ति तददधिकारा || 10 अथवान्यवचनाचकाराकरणात्मकृतस्यापयादो विज्ञायते यथोत्सर्गेण प्रसक्तस्य । अ- न्यस्या विभक्तेर्यचनाधकारस्यानुकर्पणार्थस्याकरणाप्रतायाः पञ्चम्या द्वितीया- पष्ठची वाधिके भविष्यतो यथोत्सर्गेण प्रसक्तस्यापवादो याधको भवति ।। अधया वक्ष्यत्येतत् । अनुवर्तन्ते च नाम विधयो न चानुवर्तनादेष भवन्ति । किं नार्ह । यत्नाद्भवन्तीति ॥ 15 दुरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च ॥२।३ । ३५ ॥ दूरान्तिकार्थेभ्य पञ्चमीविधाने तद्युक्तात्पञ्चमीप्रतिपेधः ॥ १॥ दुरान्तिकार्थेभ्य पञ्चमी विधाने तयुक्तात्पञ्चम्या प्रतिषेधो वक्तव्य । दूरा- दामस्य ।। न वा तनापि दर्शनादप्रतिपेध ॥२॥ न वा । ननापि दर्शनात्पञ्चम्या प्रतिषेषोऽनर्थक । तत्रापि पञ्चमी दृश्यते । दूरादावसथान्मून दूरात्पादायसेचनम् ॥ दूराच भाव्य दस्युभ्यो दूराच कुपिताद्गुरो ॥ 20 * २३५. 1५२४ 584 ·४५८ ॥ध्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०२.३.२ सप्तम्यधिकरणे च ॥२ । ३ । ३६ ॥ 5 10 सप्तमीविधाने क्तस्येन्विषयस्य कर्मण्युपसख्यानम् ॥ १॥ सप्तमीविधाने क्तस्येन्विषयस्य कर्मण्युपसख्यान कर्तव्यम् । अधीती व्याकरणे । परिगणिती याज्ञिक्ये | आमाती छन्दसि ।। साध्वसाधुप्रयोगे च ॥ २ ॥ साध्वसाधुप्रयोगे च सप्तमी वक्तव्या | साधुदेवदत्तो मातरि । असाधु पितरि ।। कारकार्हाणां च कारकत्वे ॥ ३॥ कारकार्दाणा च कारकत्वे सप्तमी वक्तव्या । ऋद्धेषु भुनानेषु दरिद्रा आस- ते । ब्राह्मणेषु तरत्सु वृपला आसते ॥ अकारकार्हाणां चाकारकवे ॥ ४ ॥ अकारकार्हाणा चाकारकत्वे सप्तमी वक्तव्या । मूर्खेवासीनेप्वृद्वा भुञ्जते । वृपलेप्यासीनेपु ब्राह्मणास्तरन्ति ॥ तद्विपर्यासे च ॥ ५॥ तद्विपर्यासे च सप्तमी वक्तव्या । ऋद्धेप्यासीनेषु मूर्खा भुञ्जते । ब्राह्मणेघासी- 15 नेषु वृपलास्तरन्ति । निमित्ताकर्मसयोगे॥ ६ ॥ निमित्तात्कर्मसयोगे सप्तमी वक्तव्या । चर्मणि दीपिन हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । वेशेषु चमरी इन्ति सीग्नि पुष्कलको हन || यस्य च भावेन भावलक्षणम् ।।२।३।३७ ।। 20 भावलक्षणे सप्तमीविधाने भावलक्षण उपसरयानम् ॥ १॥ भाषलक्षणे सप्तमीविधाने भायलक्षण उपसंप्यानं कर्तव्यम् । अमिपु यमानेषु ·पा० २.३.३६-४४.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ४५९ पस्थितो हुतेप्वागतः । गोषु दुधमानामु प्रस्थितो दुग्धास्वागतः । किं पुनः कारणं न सिध्यति | लक्षणं हि नाम तद्भवति येन पुनः पुनर्लक्ष्यते सकृचासौ कयंचिद- मिषु हृयमानेषु प्रस्थितो हुतेप्पागतो गोपु दुधमानासु प्रस्थितो दुग्धास्वागतः ।। सिई तु भावप्रवृत्तौ यस्य भावारम्भवचनात् ॥२॥ सिद्धमेतत् । कथम् । यस्य भानप्रवृत्ती द्वितीयो भाव आरभ्यते तत्र सप्तमी 5 वक्तव्या । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ।। यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं भाव- लक्षणे सप्तमीविधाने ऽभावलक्षण उपसंख्यानमिति । नैप दोपः न खल्यवश्यं तदेव लक्षगं भवति येन पुनः पुनर्तक्ष्यते । सकृदपि यन्निमित्तत्वाय कल्पते तदपि लक्षणं भवति । तद्यथा | अपि भवान्कमण्डलुपाणिं छान्नमद्राक्षीदिति | सकृदसौ कमण्डलुपाणिर्दृष्टश्याचस्तस्य तदेव लक्षण भवति । 10 पञ्चमी विभक्त ॥२।३।४२॥ इह कस्मान भवति | कृष्णा गवां संपन्नक्षीरतमेति | विभक्त इत्युच्यते न चैतविभक्तम् | विभक्तमेतत् ! गोभ्यः कृष्णा विभज्यते । विभक्तमेव यन्नित्यं तत्र भवितव्यं न चैतन्नित्यं विभक्तम् । कि वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्य- मानं गंस्यते । विभक्तपहण सामर्थ्यात् । यदि हि यद्विभक्तं चाविभक्त च तत्र स्या- 15 विभक्तमहणमनर्थकं स्यात् ॥ साधुनिपुणाभ्यामईयां सप्तम्यप्रतेः ।। २।३। ४३ ॥ अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम् । इदापि यथा स्यात् । साधुर्देवदत्तो मातरं परि । मातरमनु । प्रसितोसुकाभ्यां तृतीया च ॥२।३।४४ ॥ 20 प्रसित इत्युच्यते कः प्रसितो नाम । यस्तत्र नित्यं प्रतिबद्धः कुत एतत् । सिनोतिरय बभात्यर्थे वर्तते । बद्ध झासौ नत्र भवति ।।

·!! व्याकरणमहाभाग्यम् ।।
[म० २.३.२.
नक्षत्रे च लुपि ॥२ । ३ । ४५ ॥
इह कस्मान भवति । अथ पुप्यः। अद्य मघा इति । अधिकरण इति वर्तते ।।
इति श्रीभगवत्पतञ्जलिचिरचिले व्याकरणमहाभाष्ये द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीये
पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥

·पा० २.३.४५-४६.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ प्रातिपदिकाथलिगपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा ॥२।३।४६ ।। मातिपदिकग्रहणं किमर्थम् । उच्चैः नीचैरित्यत्रापि यथा स्यात् । किं पुनरत्र प्रथ- मया प्रार्थते । पदत्वम् । नैतदस्ति | पथ्यात्र पदत्वं भविष्यति ।। इदं तर्हि प्रयो- जनम् । माम उच्चैस्ते स्वम् । ग्राम उच्चैस्तव स्वम् । सपूर्रायाः प्रथमाया विभापर [८.१.२६ ] इत्येप विधिर्यथा स्यात् ॥ अथ लिङ्ग ग्रहण किमर्थम् । स्त्री पुमान् । नपुंसकमित्यत्रापि यथा स्यात् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । एष एवात्र प्रातिपदिकार्थः ।। इदं तर्हि । कुमारी वृक्षः कुण्डमिति ॥ अथ परिमाणग्रहण किमर्थम् । द्रोणः खारी आढकमित्यत्रापि यथा स्यात् ।। अथ वनग्रहणं किमर्थम् । इह समुदाये वाक्यपरिसमामिदेश्यते । तद्यथा । गर्गाः शतं दण्डयन्तामिति | अर्थिनश्च राजानी हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकं दण्डयन्ति । सत्येतस्मिन्दृष्टान्ते यत्रैतानि समुदि- 10 तानि भवन्ति तत्रैव स्यात् । द्रोणः खारी आढकमिति । इह न स्यात् । कुमारी वृक्षः कुण्डमिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रत्येकमपि वाक्यपरिसमानिर्दृश्यते । तद्यथा | वृद्धिगुणसज्ञे प्रत्येक भवतः ।। इदं तर्हि प्रयोजनमुक्तेमप्येकत्वादिषु प्रथमा यथा स्यात् । एकः द्वौ बहव इति ।। अथ मात्रमहणं किमर्थम् । एतन्मात्र एय प्रथमा यया स्यात्कर्मादिविशिष्टे मा भूदिति । कटं करोति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् | 15 कर्मादिषु द्वितीयाद्या विभक्त यस्ताः कर्मादिविशिष्टे वाधिका भविष्यन्ति । अथ- वाचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति न कर्मादिविशिष्टे प्रथमा भवतीति यदयं सवोधने प्रथमां शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकम् | अस्ति ह्यन्यदेवस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । सामन्त्रितम् [२.३.४८ ] इति वक्ष्यामीति । यहि योगविभागं करोति । इत- रथा हि सयोधन आमन्त्रितमित्येव ब्रूयात् ।। इद तर्युक्तेपप्येकत्वादिषु प्रथमा 20 यथा स्यात् । एकः द्वौ बहव इति । वचनमहणस्याप्येतत्प्रयोजनमुक्तम् । अन्य- तरच्छक्यमकर्तुम् ।। प्रातिपदिकार्थलिगपरिमाणवचनमात्रे प्रथमालक्षणे पदसामानाधिकरण्य उपसरयानमधिकत्वात् ॥ १ ॥ प्रातिपदिकार्यसिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमालक्षणे पदसामानाधिकरण्य उपस- 25 रयानं कर्तव्यम् । वीर पुरुषः । किं पुनः कारणं न सिध्यति । अधिकत्वान् । . +२३५..

·४६२ {व्याकरणमहाभाप्यम् । [म० २.३.३. व्यतिरिक्तः प्रातिपदिकार्थ इति कृत्वा प्रथमा न प्रामेति । कथं व्यतिरिक्तः । पुरुषे धीरत्वम् ।। न वा वाक्यार्थवात् ।। २॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । वाक्यार्थत्वात् । यदत्राधिक्यं वाक्यार्थः सः ॥ 10 अथवाभिहिते प्रथमेत्येततक्षणं करिष्यते । अभिहितलक्षणायामनभिहिते प्रथमाविधिः ॥३॥ अभिहितलक्षणायामनभिहिते प्रथमा विधेया । वृक्षः प्लक्ष इति ॥ उक्त वा ॥ ४॥ किमुक्तम् । अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषोमयुज्यमानोऽप्यस्तीति । वृक्ष प्लक्ष | अस्तीति गम्यते ॥ अभिहितानभिहिते प्रथमाभावः ॥ ५॥ अभिहितानभिहिते प्रथमा पामोति ! क । प्रासाद आस्ते । शयन आस्ते । सदि- प्रत्ययेनाभिहितमधिकरणमिति कृत्वा प्रथमा प्रामोति || एव हि तिनमानाधि- 18 करणे प्रथमेत्येतसक्षण करिप्यते । तिड्लमानाधिकरण इति चेत्तिडोप्रयोगे प्रथमाविधिः ॥ ६ ॥ तिसमानाधिकरण इति चेत्तिडोपयोगे प्रथमा विधेया । वृक्ष लक्ष इति || उक्त पूर्वेण ॥ ७॥ किमुक्तम् ! अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुपोऽपयुज्यमानोऽन्यस्तीति ! वृक्षः लक्ष ! 20 अस्तीति गम्यते ॥ शतृशानचोश्च निमिनभावात्तिडोभावस्तयोरपवादत्वात् ॥ ८॥ शतृशाननोच निमित्तभायातियोभाय । क । पचत्योदनं देवदत्त इति If कारणम् । तयोरपवादलान् । शनृशानची निउपवादो ती चार वाधरी न चाप- ·४६३ पा०२.३.५०.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। वादविपय उत्सऽभिनिविशते । पूर्व पपवादा अभिनिविशन्ते पधादुत्सर्गाः । प्रकल्प्य धापवादविषयं तत उत्स!भिनिविशते | तन्न तावदत्र कदाचित्तिडादेशो भवत्यपवादो तावच्छतृशानची प्रतीक्षते || पाक्षिक एष दोषः । कतरस्मिन्पक्षे । शतृशाननौ तं भवति । अप्रथमा वा विधिनाश्रीयते प्रथमा वा प्रतिषेधेनेनि । विभक्तिनियमे चापि द्वैतं भवति । विभक्तिनियमो धा स्यादर्थनियमो वेति । तद्यदा, तावदर्थनियमो प्रथमा च विधिनाधीयते तदैप दोषो भवति । यदा हि विभक्ति- नियमो यद्येवाप्रथमा विधिनाश्रीयते ऽयापि प्रथमा प्रतिषेधेन न तदा दोपो भवति । पष्ठी शेपे ॥२।३।५० ॥ : शेष इत्युच्यते कः शेषो नाम | कर्मादिभ्यो येऽन्येाः स शेपः । यद्येवं शेपो न प्रकल्पते । न हि कर्मादिभ्यो ऽन्येाः सन्ति । इह तावद्राज्ञः पुरुप इति 10 राजा कर्ता पुरुषः संप्रदानम् । वृक्षस्य शाखेति वृक्षः शाखाया अधिकरणम् । तथा यदेतत्स्वं नाम चतुर्मिरेतत्मकारैर्भयति क्रयणादपहरणाद्याज्ञाया विनिमयादिति । अब च सर्वत्र कर्मादयः सन्ति ॥ एवं तर्हि कर्मादीनामविवक्षा शेषः । कथं पुनः सतो नामाविवक्षा स्यात् । सतोऽप्यविवक्षा भवति । तद्यथा । अलोमिकैडका | अनुदरा कन्येति । असतच विवक्षा भवति । समुद्रः कुण्डिका । विन्ध्यो वर्धित- 15 कमिति ॥ किमर्थं पुनः शेषग्रहणम् । प्रत्ययावधारणाच्छेपवचनम् ।। १ ।। प्रत्ययावधारणाच्छेपमहणं कर्तव्यम् । प्रत्यया नियता अर्या अनियतास्तत्र पठी मामोनि । नत्र शेषग्रहणं कर्तव्यं पष्टीनियमार्थम् | शेप एव पठी भवति नान्य- 20 वेति ।। अवधारणाद्वा ॥२॥ अथवार्या नियताः प्रत्यया अनियतास्ते शेपेपि प्रामुपन्ति । तत्र शेषग्रहणं कर्तव्यं शेषनियमार्थम् । शेषे पञ्चेव भवति नान्या इति । अर्थनियमे शेषयहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् । अर्या नियताः प्रत्यया अनियताः । ततो वक्ष्यामि पी 25 ·10 ४६४ . । व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ [म० २.३.३. भवतीति । तनियमार्थ भविष्यति । यत्र पष्ठी चान्या च प्रामोति पध्धेव तत्र भवतीति ।। पष्ठी शेष इति चेद्विशेष्यस्य प्रतिषेधः ॥ ३॥ पठी शेष इति चेद्विशेष्यस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । राज्ञः पुरुष इत्यत्र राजा । विशेषणं पुरुषो विशेष्यः । तत्र प्रातिपदिकार्थो व्यतिरिक्त इति कृत्या प्रथमा न पामोति । तत्र पठी स्यात्तस्याः प्रतिपेधो वक्तव्यः ॥ तत्र प्रथमाविधिः ॥ ४ ॥ तत्र षष्ठी प्रतिविध्य प्रथमा विधेया । राज्ञः पुरुष इति ।। उक्तं पूर्वेण ॥ ५ ॥ 'किमुक्तम् । न वा वाक्यार्थत्वादिति । यदत्राधिक्यं वाक्यार्थः सः । कुतो नु खल्वेतत्पुरुषे यदाधिक्यं स वाक्यार्थ इति न पुना राजनि यदाधिक्यं स वास्यार्थः स्यात् । अन्तरेणापि पुरुपशब्दप्रयोगं राजनि सोऽर्थो गम्यते न पुन- रन्तरेण राजशब्दप्रयोगं पुरुष सोऽयो गम्यते ! अस्ति कारणं येनेतदेवं भवति । किं कारणम् । राजशब्दाद्धि भवान्पष्टीमुधारयति । अङ्ग हि भवान्पुरुषशब्दा- 15 दप्युचारयतु गंस्यते सोऽर्थः । ननु च नैतेनैवं भवितव्यम् । न हि शब्दकृतेन नामार्थेन भवितव्यम् । अर्यकृतेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तदेतदेवं दृश्यतामर्थ- रूपमेयैतदेवंगातीयकं येनावान्तरेणापि पुरुषशब्दप्रयोग राननि सोयो गम्यते । किं पुनस्तत् । स्वामित्वम् । किंकृतं पुनस्तत् । स्वकृतम् । तद्यथा । प्रातिपदिका- र्थानां क्रियाकूता विशेषा उपजायन्ते तकृताधाख्याः प्रादुर्भवन्ति कर्म करण- 20 मपादानं संप्रदानमधिकरणमिति ! ताथ पुनधिभक्तीनामुन्पत्ती कदानिनिमित्तत्वेनो- पादीयन्ते कदानिन्न । कदा च विभक्ती नामुत्पत्ती निमित्तत्वेनोपादीयन्ते । यदा व्यभिवरन्ति प्रातिपदिकार्थम् । यदा हि न व्यभिनरन्त्याख्याभूता एव तदा भव- न्ति कर्म करणमपादानं संपदानमधिकरणमिति ॥ ययेय तर्हि राजनि स्वकृतं स्वामित्वं तत्र पध्ययं पुरपेऽपि स्वामिकृतं स्वत्वं तत्र पठी प्रामोति । राजशना- 25 दुत्पद्यमानया पक्ष्याभिहिनः सोय इति कृत्या पुरुषशम्दात्यष्टी न भविष्यति !! न महदानीमिदं भवति पुरुषस्य राजेनि | भयति राजशप्दातु तदा प्रयमा । म तमा- दानीमिदं भगति राज्ञः पुरुषस्येनि | भयति बाह्यमर्थमभिसमीक्ष्य ।। .

·No text on this page.

·४६६ ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०२.३.३. द्वितीया ब्राह्मणे ॥२।३।६० ॥ किमुदाहरणम् । गां प्रन्ति गां प्रदीव्यन्ति गां सभासद उपहरन्ति । नैतदस्ति । पूर्वेणाप्येतसिद्धम् । इदं तर्हि | गामस्य तदहः सभायां दीव्येयुः ।। प्रेष्यब्रुवोर्हविपो देवतासंप्रदाने ॥२।३ । ६१ ॥ 5 हविपो ऽमस्थितस्य ॥ १ ॥ हविपो ऽपस्थितस्येति वक्तव्यम् । इन्द्राग्निभ्यां छागं हविर्वपां मेदः पस्थित प्रेष्य || 10 चतुर्थ्यर्थ बहुलं छन्दसि ॥२।३ । ६२॥ पश्चर्ये चतुर्थीवचनम् ॥ १॥ पटवर्थ चतुर्थी वक्तव्या ! या सर्वेण पिवति तस्ये खर्यस्तिस्रो रात्रीः । तस्या इति प्राप्ने । यस्ततो जायते सोभिशस्तो यामरण्ये तस्यै स्तेनो यां पराची तस्यै हीनमुरयपगल्भो या नाति तस्या अप्न मारुको याभ्यड़े तस्यै दुधर्मा या प्रति- सते तस्यै खलतिरपमारी यारे, तस्यै काणो या दतो धायते तस्यै रयावदन्या नखानि निकृन्तते तस्यै कुनग्वी या कृणत्ति तस्यै कोयो या रज्जु सृजति तस्या 1. उन्धुको या पर्णेन पियति नस्या उन्मादुको जायते । अहल्यायै जार | मनाय गन्तुः ।। तत्लाई पक्तव्यम् । न यक्तव्यम् । योगविभागासिद्धम् । चतुर्थी । सनो ऽर्थ यहुल पन्दसीति ।। कर्तृकर्मणोः कृति ॥२।३ । ६५॥ पर जिगर्षम् IT मा गन् । पस्योदन देगरस इनि ।

·पा० २.३.६०६५] [व्याकरणमहाभाप्यम् ॥ कर्तृकर्मणोः पष्टीविधाने कृद्हणानर्थक्यं लप्रतिषेधात् ॥ १ ॥ कर्तृकर्मणोः पष्ठीविधाने कृहणमनर्थकम् । किं कारणम् । लप्रतिषेधात् । प्रतिपिध्यते तत्र पठी लायोगे नेति । तस्य कर्मकर्बर्थ नहिं कृद्रहणं कर्तव्यम् | कृतो ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यादन्यस्य ये कर्तृकर्मणी तर मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । धातोहि ये 5 प्रत्यया विधीयन्ने विडच कृतध । नत्र क्रपयोग इप्यने तिडयोगे प्रतिषिध्यने ।। न बूम इहार्थ नस्य कर्मकत्रय कृद्रहण कर्तव्यमिति | किं तर्हि । उत्तरार्थम् । अव्ययप्रयोगे नेति पष्टयाः प्रतिषेधं वक्ष्यति स कृतोऽध्ययस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यादकृतो ऽव्ययस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र मा भूदिनि । उच्चैः कटानां सप्टेति । तस्य कर्मक-मिति चेत्मतिपेधेपि तदन्तकर्मकर्तृत्वात्सिद्दम् ।। २ ।। 10 कृत एते कर्तृकर्मणी नाव्ययस्य ! अधिकरणमत्राव्ययम् ।। इदं नहिं प्रयोजनम् | उभयमामी कर्मणि पठ्याः प्रतिषेधं वक्ष्यति। स कृतो ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात्कृतोर्ये कर्तृकर्मणी तम मा भूदिति । आश्चर्यमिद वृत्तमोदनस्य च नाम पाको ब्राह्मणानां च मादुर्भाव इति । अथ क्रियमाणे ऽपि कृहणे कस्मादेवान न भवति । उभयप्राताविति नै विज्ञायत उभयोः प्रातिरुभय-15 प्राप्तिः उभयप्रामानिति । कथं तर्हि । उभयो. प्रापियस्मिन्कृति सोऽयमुभयनामिः कृत् उभयपानाविति ॥ अथवा कृतो ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात्तद्धितस्य ये कर्तृकर्मणी नत्र मा भूदिति | कृतपुर्ण कटम् । भुक्तपूर्योदनमिति ।। ननु च वास्येनैवानेन न भवि- तव्यम् । द्वितीयया तावन्न भवितव्यम् । किं कारणम् । तेनाभिहित कति 20 कृत्वा । दनिप्रत्ययेन चापि नोत्पत्तव्यम् । कि कारणम् । असामर्थ्यान् । कथमसाम- र्यम् । सापेक्षमसमर्थ भवतीति ॥ यत्तावदुच्यते द्वितीयया नावन भवितव्यम् किं कारणम् केनाभिहितं कर्मति कृत्येति । योऽसौ कृनकटयोरभिसंवन्धः स उत्पने प्रत्यये नियन्ते । अस्ति च करोतेः कटेन सामर्थ्यमिति कृत्या द्वितीया भविष्यति । यदप्युच्यन इनिप्रत्ययेन चापि नोत्पत्तव्यम् कि कारणम् असामर्थ्यात् कथमसाम-25 Nम् सापेक्षमसमर्थ भयनीति ! नेदमुभयं युगपद्पनि वास्यं च प्रत्ययय | यदा पाक्यं न तदा प्रत्ययः । यदा प्रत्यय सामान्येन तदा वृतिस्तत्रावय विशेषार्थिना ·11 व्याकरणमहाभाप्यम् । [म० २.३.३. विशेषोऽनुप्रयोक्तव्यः । कृतपूर्वी । किम् । कटम् । भुक्तपूर्वी ! किम् । ओदन- मिति ॥ अथवेदं प्रयोजन कर्तृभूतपूर्वमात्रादपि पष्ठी यथा स्यात् । मेदिका' देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य काष्ठानामिति ।। 5 उभयप्राप्तौ कर्मणि ॥२।३ । ६६ ॥ उभयप्राप्ती कर्मणि पष्टचाः प्रतिषेधे कादिप्रयोगे अतिषेधः ॥ १ ॥ उभयमाती कर्मणि पश्याः प्रतिषेधे ऽकादिमयोगे प्रतिषेधो न भवतीति वक्त- ध्यम् । भेदिका देवदत्तस्य काठानाम् | चिकीर्षा विष्णुमित्रस्य कटस्य ।। अपर आह । अकाकारयोः प्रयोगे प्रतिषेधो नेति वक्तव्यं शेषे विभाषा 10 शोभना खलु पाणिनेः सूत्रस्य कृतिः । शोभना खलु पाणिनिना सूत्रस्य कृतिः । शोभना खलु दाक्षायणस्य संमहस्य कृतिः । शोभना खलु दाक्षायणेन संप- दस्य कृतिरिति ।। क्तस्य च वर्तमाने ॥ २ । ३ । ६७ ॥ . 15 तस्य च वर्तमाने नपुंसके भाव उपसख्यानम् ॥ १॥ तस्य च पर्नमाने नपुंसके भाव उपसंख्यानं कर्तव्यम् । जनस्य हसितम् । नटस्य भुक्तम् । मयुरस्रा नृत्तम् । कोफिलस्य व्याहतमिति || शेषविज्ञानास्सिद्धम् ॥ २॥ शेपलक्षगात्र पठी भविष्यनि | शेष इत्युच्यते कथ शेषः । कर्मादीनामविवक्षा नेपः । कर्य पुनः सनो नामाविकक्षा स्याचदा गचो हसनि नटो मुड़ेमयूरो 20 नृत्यति कोकिलो व्याहरति । सनोज्यवियक्षा भयनि । तद्यथा । भलोमिकैदका। अनुदरा कन्येति ! असतध विवक्षा | समुद्रः बुण्डिका | पिन्ध्यो यपिनकमिनि ।। यगमुभरा गानु गम्य पामोनि | इदमहे: मृमम् । मारिना मृमम् । शाहिः गृमः । माहेः मुर्म मामस्य पाझे मागस्य मध्य इति । इप्यत एय पानुपम् ।।

·पा० २.३.६६.६९.] ।। व्याकरणमहाभाप्यम् । ४६९ 5 न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम् ।। २।३।६९ ॥ लादेशे सल्लिङ्ग्रहणं किकिनोः प्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ लादेशे सहिङ्ग्रहणं कर्तव्यम् | सलिटोः प्रयोगे नेति वक्तव्यम् । किं प्रयोज- नम् । किकिनोः प्रतिषेधार्थम् । किकिनारपि प्रयोगे प्रतिषेधो यथा स्यात् । पपिः सोम ददिर्गाः ॥ किं पुन: कारणं न सिध्यति । तयोरलादेशत्वात् ॥ २॥ न हि तो लादेशो ॥ अथ तो लादेशौ स्यातां स्यात्प्रतिषेधः । याद स्यात् । लादेशी तर्हि भविष्यतः । तत्कथम् | आदृगमहमजनः किकिनौ लिट्ट् [३.२.१७१] इनि लिवदिति वक्ष्यामि । स तर्हि वतिनिर्देशः कर्तव्यो न यन्तरेण वतिमतिदेशो गम्यते । अन्तरेणापि वतिमतिदेशो गम्यते । तद्यथा । एप ब्रह्मदत्तः । अब्रह्म- 10 दत्त ब्रह्मदत्त इत्याह ते मन्यामहे ब्रह्मदत्तवदयं भवतीति | एवमिहाप्यलिटं लि- डित्याह सिद्धदिति विज्ञास्यने ।। उकारमयोगे नेति वक्तव्यम् | कटं चिकीर्षुः । ओदनं बुभुक्षुः ॥ नहि व- क्तव्यम् । न वक्तव्यम् | उकारोऽप्यत्र निर्दिश्यते । कथम् | प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम् । उ उक लक ल ऊक लोकेति ।। उकमतिषेधे कमे पायामप्रतिषेधः ॥३॥ उकमतिषेधे कमेर्भापायां प्रतिषेधो न भवतीति वक्तव्यम् । दास्याः कामुकः । वृपल्याः कामुकः ॥ अव्ययप्रतिषेधे तोसुन्कसुनोरपतिपेधः ॥ ४ ॥ भव्ययप्रतिषेधे तोसुन्कसुनोः प्रतिषेधो न भवतीति वक्तव्यम् । पुरा सूर्यस्योदे- 20 नोराधेयः । पुरा वत्सानामपाकर्ताः । पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्शिन् ।। शानंश्वानश्शतृणामुपसंख्यानम् ॥ ५॥ शानंधानश्शतॄणामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । सोम पवमानः | नडमामानः | अ- धीयन्पारायणम् । लप्रयोगे नेति पनिषेधो न मानोति । मा भूदेवं तृनित्येवं भवि- 15 .१२.१२८-10.

·४७० If व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०२.३.३. प्यति | कथम् । तृनिति नेदं प्रत्ययग्रहणम् । कि तर्हि । प्रत्याहारमहणम् | क्क सनिविष्टानां प्रत्याहारः । लटः शत्रित्यतः प्रभृत्या तृनो नकारात् ।। यदि प्रत्या- हारमहणं चौरस्य विपन् वृपलस्य द्विपन् अत्रापि प्रामोति । द्विषः शतुर्वावचनम् ॥ ६॥ द्विपः शतुर्वेति वक्तव्यम् । तच्चावश्य वक्तव्यं प्रत्ययपहणे सति प्रतिषेधार्थम् । तदेव प्रत्याहारग्रहणे सति विध्यर्थ भविष्यति । 5 अकेनोर्भविष्यदाधमर्ययोः ॥२।३ । ७० ॥ अकस्य भविष्यति ॥ १॥ अकस्य भविष्यतीति वक्तव्यम् । यवाल्लावको नजति । ओदनं भोजको ग्रनति । 10 सक्तून्पायको प्रजति ॥ इन आधमये च ॥२॥ तत इन आधमण्ये च भविष्यति चेति वक्तव्यम् । शत दायो । सहस्र दायी। ग्राम गमी ॥ 15 कृत्यानां कर्तरि वा ॥ २।३ । ७१ ॥ कर्तृपहण किमर्थम् । कर्मणि मा भूदिनि । नैतदस्ति प्रयोजनम् | भावकर्मणोः कृत्या विधीयन्ते * नत्र कृत्यैरभिहितत्वाकर्मणि पष्ठी न भविष्यति । अत उत्तर पठति । भव्यादीनां कर्मणोऽनभिधानात्कृत्त्याना कर्तृग्रहणम् ॥ १ ॥ भव्यादीनां कर्म कृत्यैरनभिहितम् । गेयो माणक. सानाम् । भव्यादीनां 20 कर्मणो ऽनभिधानात्कृत्याना कर्तृपणं क्रियते ॥ किमुच्यते भन्यादीनां कर्म कृत्य- रनभिहितमिति ! नेहाप्यनभिहित भयनि । आफष्टव्या पाम शारोनि । एय ताई ·पा० २३ ७०-७१.] ।। व्याकरणमहाभाप्पम् ।। 9 योगविभाग करिप्यते । करयानां प्रयोगे पटी न भवतीति । किमुनाहरणम् । माममाष्टव्या शाखा तत कर्तरि वति ॥ हापि ताई पामोति । गेयो माणवक सामामिति । उभयप्राप्तापिनि' यन्ते । ननु नोभयमामिरेपा । गेयो माणयक सामामिति च गेयानि माणकेन सामानीति न भवति | उभयमामि म सा भवति यत्रोभयस्य युगपत्लसगोत्र च यदा कर्मणि न तदा करि यदा कर्तरि न नदा । कर्मणीति || इनि श्रीभगवत्पननलिविरविते व्याकरणमहाभाप्ये दिनीयस्याध्यायस्य नृतीये पादे ननीयमादिकम् ।। पादप समान. ।।

·द्विगुरेकवचनम् ।।२।४।१॥ किमर्थमिदमुच्यते । प्रत्यधिकरणं वचनोत्पत्तेः संख्यासामानाधिकरण्याच द्विगोरेकवचनवि- धानम् ॥१॥ प्रत्यधिकरणं वचनोत्पत्तिर्भवति । किमिदं प्रत्यधिकरणामिति । अधिकरणम- धिकरणं प्रति प्रत्यधिकरणम् । संख्यासामानाधिकरण्याच । संख्यया बदर्थया चास्य सामानाधिकरण्यम् । प्रत्यधिकरणं वचनोत्पत्तेः संख्यासामानाधिकरण्याच बहुषु बहुवचनम् [ १.४.२१] इति बहुवचनं प्रामोति । इप्यते चैकवचनं स्यादिति तचान्तरेण यत्न न सिध्यतीति द्विगोरेकवचन विधानम् । एवमर्थमिदमुच्यते || अस्ति 10 प्रयोजनमेतत् । किं तौति । तत्रानुप्रयोगस्यैकवचनाभावोद्विगुत्वात् ॥ २॥ तत्रानुप्रयोगस्यैकवचन न पामोति । पञ्चपूलीयमिति | किं कारणम् । अधि- गुत्वात् । द्विगोरेकवचनमित्युच्यते न चात्रानुपयोगो द्विगुसंज्ञः ।। सिद्ध तु द्विग्वर्यस्यैकवद्वचनात् ।। ३ ।। सिद्धमेतत् । कथम् । द्विग्वर्थ एकवद्भवतीति वक्तव्यम् । तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । नेदं पारिभाषिकस्य वचनस्य महणम् । किं तर्हि । भन्वर्थ महणम् । उच्यते वचनम् एकस्यार्थस्य वचनमेकवचनमिति ॥ एकशेपमतिषेधश्च ।।४।। एक शेषस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः । पञ्चपली च पञ्चपूली च पञ्चपूली च 20 पञ्चपुल्यः ।। न वान्यस्यानेकत्वात् ॥ ५॥ गया वक्तव्यः । किं कारणम् । अन्यस्यानेकत्वात् । नैतद्विगोरकत्वम् । फस्य नहि । द्विग्यर्थसमुदायस्य ।। .. 15 ·पा० २,४.१.३.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। १७३ 5 समाहारग्रहणं च तहितार्थप्रतिपेधार्थम् ॥ ६ ॥ समाहारमहणं च कर्नव्यम् । किं प्रयोजनम् | तद्धिनार्थप्रतिषेधार्थम् । तद्धितार्थे यो द्विगुस्तस्य मा भूदिति | पञ्चपाली पञ्चकपाला इति ॥ किं पुनरयं पच्च- कपालशम्दः प्रत्येक परिसमाप्यत आहोस्वित्समुदाये वर्तते | किं घातः । यदि तावत्प्रत्येकं परिसमाप्यते पुरस्तादेव चोदितं परिहतं च | अथ समुदाये वर्तते । न वा समाहारकत्वात् ॥ ७ ॥ न घेतत्समाहारकत्वादपि सिध्यति । एवं तर्हि प्रत्येक परिसमाप्यते | पुरस्ता- देव चोदितं परिहतं च ।। अपर आह । न वा समाहारकत्वात् । न वा योगारम्भेणैवार्यः । किं कारणम् । समाहारकत्वात् । एकोऽयमर्थः समाहारो नाम तस्यैकत्वादेकवचनं भविष्यति || 10 द्वन्दूश्च प्राणितूर्यसेनानानाम् ॥ २।४।२॥ 15 माणितूर्यसेनागानां तत्पूर्वपदोत्तरपदग्रहणम् ॥ १ ॥ प्राणितूर्यसेनाङ्गानां तत्पूर्वपदोत्तरपदग्रहणं कर्तव्यम् । पाण्यगानां प्राण्यङ्गैरिति वक्तव्यम् । सूर्याङ्गानां सूर्याहैः । सेनाङ्गानां सेनाङ्गैरिति । किं प्रयोजनम् । व्य- तिकरो मा भूदिति ॥ तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । योगविभागासिद्धम् ॥२॥ योगविभागः करिप्यते । इन्दश्च प्राण्यङ्गानाम् । ततस्तूर्याङ्गानाम् । ततः सेना- गानामिति ॥ स तर्हि योगविभागः कर्तव्यः । न कर्तव्यः। प्रत्येकमहशरदः परिसमाप्यते ।। 20 अनुवादे चरणानाम् ॥२।४।३॥ इह कस्मान भवति । नन्दन्तु कटकालापाः । वर्धन्तां करकौथुमाः । 60M ·४७४ || व्याकरणमहाभाप्यम ॥ [म० २.१.१. स्थेणाः ॥ १ ॥ स्थेगोरिति वक्तव्यम् ॥ एवमपि तिष्ठन्तु कट कालापा इत्यत्रापि प्रामोति । अद्यतन्यां च ।। २ ॥ अद्यतन्यां चेति वक्तव्यम् । उदगारकटकालापम् । प्रत्यक्षात्कठकौथुमम् | । उदगान्मादपैप्पलादम् ।। विशिष्टलिङ्गो नदी देशो ऽग्रामाः ॥ २।४ । ७ ॥ ग्रामप्रतिषेधे नगरप्रतिषेधः ।। १॥ अमामा इत्यत्रानगराणामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । मथुरापाटलिपुत्रमिति ।। उभयतश्च प्रामाणाम् ॥ २॥ उभयतश्च प्रामाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः । इत मा भूत । शौर्य च केतवता च शौर्यकेतरते | जाम्बव च शालुकिनी च जाम्बरशालुकिन्यौ ॥ 10 क्षुद्रजन्तवः ॥ २।४।८॥ .. क्षुद्रजन्तव इत्युच्यते के पुनः क्षुद्रजन्तव. । क्षोत्तव्या जन्तवः । यद्येवं यूकालि- क्षम् कीटपिपीलिकमिति न सिध्यति । एत्र तर्यनस्थिकाः क्षुद्रजन्तवः । अथवा 1; येषां स्वं शोणित नास्ति ते क्षुद्रजन्तव.] अथवा येपामा सहस्रादञ्जलिर्न पूर्यते ते क्षुद्रजन्तवः । अथवा येमा गोचर्ममात्र राशिं हत्वा न पतितो भवति ते क्षुद्रजन्तवः । अथया नकुलपर्यन्ताः क्षुद्रजन्तव. ॥ येपां च विरोधः शाश्वतिकः ॥२।४।९॥ 4 - किमर्थश्चकार । एकारार्थश्वकारः । येषां विरोध. शाश्वतिकस्तेषां इन्द्र एक- 20 वचनमेव यथा स्याद्यदन्यत्मामोति तन्मा भूदिति । किं चान्यत्सामोनि | पशुशकु- निहन्दे विरोधिनां पूर्व विमतिपिद्धमित्युक्तं स पूर्वविप्रतिषेधो न वक्तव्यो भवति ।। २४.१२% ·पा. २४७ १२.] ॥ व्याकरणमहाभाग्यम् ।। ४७५ शूद्राणामनिरवसितानाम् ॥ २।४ । १० ॥ अनिरवसितानामित्युन्यने कुनो निरयसिताम् । भार्यापानमिरमिनानाम् । फ पुरायर्न मागादर्शात्मत्यकालापनाक्षिणेन हिमर-नमुत्तरेण पारियात्रम् । ययेय किष्किन्धगनिकम् शकययनम् शौर्यक्रौनमिति न सि यति || एव नार्य तिवासादनिरचसिनानाम् । क पुनरार्यनिवास । पामो घोषो नगर सयाह इति Is एमपि य एते महान्त सस्त्यायास्तेयभ्य तराश्चण्डाला मतपाय यसन्नि तत्र चण्डा- लमृतपा इति न सिध्यति || पर ताई याज्ञारकर्मणो निरयसितानाम् । एपमपि त- क्षायस्कारम् रजकतन्तुपायमिति न सिध्यति || एवं ताई पात्रादनिरयसितानाम् । यैर्भुक्ते पात्र संस्कारेण शु-यति ते निरवसिता । भुक्ते पात्रं सस्कारेणापिन शुध्यति ते रिसिता ॥ 10 गवाश्वप्रभृतीनि च ॥२।४ । ११ ॥ गवाश्वमभृतिषु ययोचारित द्वन्दवृत्तम् ॥ १॥ गराशयनिषु यथोचारित इन्दत्त द्रष्टव्यम् । गनाश्वम् गवाधिकम् गवैड- कम् ।। विभापा वृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्त-15 राणाम् ॥२।४ । १२ ।। बहुमकति फलसेनावनस्पतिमृगशफन्तक्षुत्रजन्तुधान्य तृणानाम् ॥ १॥ फलसेनाचनस्पनिमगश कुन्तक्षुद्र जन्तुधान्यतृणाना इन्दा विभापैकवद्भवात बहु- भकृनिरिति वक्तव्यम् । फठ । बदरामलकम् वदरामलकानि । सना | हस्त्यश्वम् हस्त्यश्वा । वनस्पति | प्लक्षन्यग्रोधम् प्लक्ष-ययोधा | मग | रुरुपृषतम् स्रुपता | 20 शकुन्त । हसचक्रवाकम् हसचक्रवाका । क्षुद्रजन्तु । युकालिक्षम् यूकालिक्ष । धान्य । प्रोहियाम् व्रीहिया । माषतिलम् मापनिला । नृण । कुशका शम् ·४७६ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.४.१, कुशकाशाः । शरशीर्यम् शरशीर्याः किं प्रयोजनम् | यहमतिरेव यस्तत्र यथा स्यात् । क मा भूत् । बदरामलके निष्टतः ।। किं पुनरनेन या मामिः सा नियम्यत आहोस्विदविशेषेण । किं चातः । यद्यनेन या प्राप्तिः सा नियम्यते प्लक्षन्यग्रोधी जातिरप्राणिनाम् [२.४.६] इति नित्यो इन्दैकवद्भायः प्रामोति । अथाविशेषण 5 न दोषो भवति । यथा न दोपस्तथास्तु ।। पशुशकुनिद्वन्द्वे विरोधिनां पूर्वविप्रतिषिद्दम् ॥ २ ॥ पशुशकुनिइन्द्रे येषां च विरोधः शाश्वतिकः [२४.९] इत्येतद्भवति पूर्वविप्र- तिपेरेन । पशुशकुनिहन्दस्यारकाशः । महाजोरभ्रम् महाजोरभ्राः । हंसचक्रया- कम् हंसचक्रवाकाः । येषां च विरोध इत्यस्यावकाशः । श्रमणब्राह्मणम् । इहो- 10 भयं पामोति । काकोलूकम् श्वशृगालमिति । येषां च विरोध इत्येतद्वनि पूर्वविप्र- तिषेधेन ।। स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तं तत्र चकारकर- णस्य प्रयोजनं येषां च विरोधः शाश्वतिकस्तेषां इन्द्र एकवचनमेव यथा स्याद्यद- न्यत्लामोति तन्मा भूदिति ।। अश्ववडवयोः पूर्वलिगत्वात्पशुद्धन्दनपुसकम् ।। ३॥ अश्ववडवयोः पूर्वलिङ्गत्वात्पशुहन्दनपुंसकं भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । अश्वव- डवयोः पूर्वलिङ्गत्वस्यावकाशः । विभाषा पशुद्धन्दनपुंसकं यदा न पशुद्धन्दनपुंसक सोऽवकाशः । अश्ववडयौ । पशुद्वन्दनपुसकस्यावकाशः | अन्ये पशुद्धन्दाः । म- हाजोरभ्रम् महाजोरभ्राः । पशुद्धन्दनपुंसकप्रसङ्ग उभयं पामोति । अश्ववडयम् । पशुद्धन्दनपुंसकं भवति पूर्वविप्रतिषेधेन || स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । न 20 वक्तव्यः । प्रतिपदविधानासिद्धम् ॥४॥ प्रतिपदमत्र नपुसकं विधीयते । अश्ववडवपूर्वापरेति ॥ एकवचनमनर्थकं समाहारैकत्वात् ॥ ५ ॥ एकवद्भावो ऽनर्थकः । किं कारणम् | समाहारैकत्वात् । एकोऽयमर्थः समा- या हारो नाम तस्यैकत्वादेकवचनं भविष्यति ।। इदं तार्ह प्रयोजनम् । एतज्ज्ञास्यामीह नित्यो विधिरिह विभाषेति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति सर्वो 15 : .

·पा०२ ४.१६-१९] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। ४७७ सन्दो विभापैकवद्भयतीति यदय तिष्यपुनर्वस्त्रोनक्षत्रइन्द्रे बहुवचनस्य द्विवचनं नि. त्यम् [१.२.६३] इत्याह || इद नार्ह प्रयोजाम् । स नपुसकम् [२.४ १७] इति वक्ष्यामीति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । लिङ्गमशिष्य लोकाश्रयत्वालिङ्गस्य ।। न वहींदानीमिद वक्तव्यम् । वक्तव्य च । किं प्रयोजनम् । पूर्वन नित्यार्थमुत्तरत्र व्यभिचारार्थ निभाषा वृक्षमृगेति ॥ 5 विभापा समीपे ॥२।४।१६ ॥ किमुदाहरणम् । उपदश पाणिपादम् | उपदशाः पाणिपादाः । नैतदस्ति प्रयो- जनम् । अय इन्द्वकवद्भाव आरभ्यते तत्र क प्रसङ्गो यदनुपयोगस्य स्यात् ॥ पर नपव्ययस्य सक्ष्ययाव्ययीभावोऽप्यारभ्यते बहुव्रीहिरपि । तद्यदा तावदेकव- चन तदाव्ययीभावोऽनुभयुज्यत एकार्थस्यैकार्य इति । यदा बहुवचन तदा बहुव्री- 10 हिरनुप्रयुज्यते वर्थस्य यदर्थ इति ।। तत्पुरुपो ऽनकर्मधारयः ॥२।४।१९ ॥ किमर्थमिदमुच्यते | सज्ञाया कन्थोशीनरेषु [२४ २०] इति वक्ष्यति तदतत्पु- रुषस्य नसमासस्य कर्मधारयस्य वा मा भूदिनि । नैतदस्ति प्रयोजनम् । न हि संज्ञायां कन्यान्त उशीनरेवतत्पुरुषो नम्ममास• कर्मधारयो वास्ति || उत्तरार्थ 15 तर्हि । उपज्ञोपक्रम तदाद्याविण्यासायाम् [२१] इति वक्ष्यति तदत पुरुषस्य न- समासस्य कर्मधारयस्य या मा भूदिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । न हि तदा- द्याविख्यासायामुपज्ञोपक्रमान्तो ऽतत्पुरुषो नसमास कर्मधारयो वास्ति ।। उत्त- रार्थमेव तर्हि | छाया वाहुल्ये [२२] इति वक्ष्यति तदनत्पुरुषस्य नसमासस्य कर्मधारयस्य वा मा भूदिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । न हि आयान्तो बा- हुल्ये ऽतत्पुरुषो नसमास कर्मधारयो वास्ति || उत्तरार्थमेव तर्हि | सभा राजाम. नुप्यपूर्वा [२३] अशाला च [२४] इति वक्ष्यति तदतत्पुरुषस्य नसमासस्य क- र्मधारयस्य वा मा भूदिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । न हि सभान्तो ऽशाला- यामतत्पुरुषो नसमात कर्मधारयो वास्ति || इद तर्हि | विभाषा सेनासुरा [२५] 20 ·१ १७८ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। म० २.४.१. इति वक्ष्यति तदतत्पुरुषस्य नन्समासस्य कर्मधारयस्य वा मा भूदिति ॥ तत्पु- रुप इति किमर्थम् । दृढसेनो राजा || अनभिति किमर्थम् । भसेना 11 अकर्म- धारय इति किमर्थम् । परमसेना उत्तमसेना ॥ 5 10 परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुपयोः ॥ २। ४ । २६ ।। किमर्थमिदमुच्यते । इन्दोऽयमुभयपदार्थप्रधानस्तत्र कदाचित्पूर्वपदस्य यग्लिङ्गन- समासस्यापि स्यात्कदाचिदुत्तरपदस्य । इप्यते च परस्य यल्लिङ्ग तत्समासस्य यथा स्यादिति तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीति परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोरिति । ए. धमर्थमिदमुच्यते ॥ तत्पुरुषश्चापि कः प्रयोजयति । यः पूर्वपदार्थप्रधानः । एकदे- शिसमासः । अर्धपिप्पलीति | यो ह्युत्तरपदार्थप्रधानो दैवकृतं तस्य परवलिङ्गम् ।। परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोरिति चेत्माप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधः ॥ १॥ परवल्लिङ्गं इन्दुतत्पुरुषयोरिति चेत्यामापवालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिपेधी वक्त- व्यः । प्राप्तो जीविका प्राप्तजीविकः । आपनो जीविकामापनजीविकः ।। अतंपूर्व । अलं जीविकाया अलंजीविकः ।। गतिसमास | निष्कौशाम्बिः निर्वाणसिः ।। पूर्वपदस्य च ।। २ ।। पूर्वपदस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः | मयुरीकुकुटौ || यदि पुनर्यथाजातीयक प- रस्य लिङ्गं तथाजातीयकं समासादन्यदतिदिश्येत । समासादन्यल्लिङ्गमिति चेदश्ववडवयोष्टाब्लुग्वचनम् ॥ ३॥ समासादन्यल्लिङ्गमिति चेदश्वडिययोष्टापो लुग्वक्तव्यः । अश्ववडयौ ।। निपातनासिद्धम् ॥ ४ ॥ निपातनासिद्धमेतत् । किं निपातनम् || अश्ववडवपूर्वापरेति ॥ उपसर्जनहूस्वत्वं वा ॥ ५॥ अथवोपसर्जनस्येति । स्वत्वं भविष्यति ॥ इहापि तर्हि प्रामोति | कुकुटम- 15 20 युर्या । अस्तु । ११.२.१.२१८*, ·पा० २.४ २६.३०.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम् ।। परवल्लिङ्गमिति शब्दशब्दार्थी ॥ ६॥ परयलिङ्गमिति शडशम्दार्थाजनिदिश्यते । तत्रौपदेशिकस्य स्ववमातिदेशि- कस्य अयणं भविष्यति || इदं ताई | दत्ता च कारोपगन्ध्या च दत्ताकारीपगन्ध्ये । दत्ता च गाायणी च दत्तागाायग्यो । हो प्यडो दो फौ च प्रामुतः | साम् । पुवद्भावेनेकस्य निवृत्तिर्भविष्यति ॥ इद तर्हि । दत्ता च युवतिय दत्तायुवती | 5 दौ निशम्दी प्रामुनः । तस्मात्रैत छक्यं धनु शब्दशब्दार्थावनिदिश्यते इति । ननु चोक समासादन्यसिङ्गमिति चेदश्ववडययोटाम्लुपचनमिति । परिहतमेतन्नि- पातनासिद्धमिति || अथवा नैवं विज्ञायते परस्यैव परयदिति | कयंता | परस्येव परवदिति । यथाजातीयक परस्य लिङ्गं तथाजातीयकं समासस्यातिदिश्यते ।। अथ पूर्वपदस्य न प्रतिषिध्यते प्रामादिषु कथम् । मानादिषु चैकदेशिग्रहणात्सिद्दम् ॥ ७॥ द्वन्दै कदेशिनोरिति वक्ष्यामि ।। तदेकदेशिमहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् | ए- कदेशिसमासोई मारप्स्यते । कथमपिप्पलीति | समानाधिकरणसमासो भवि- प्यति । अधं च सा पिप्पली चापिप्पलीति । न सिध्यति । परत्वात्पष्टीसमासः मामोति । अथ पुनरयमेकदशिसमास भारभ्यमाणः पटीसमासं धाधते । इप्यते 13 च पठीसमासोऽपि ! तद्यथा | अपूपाध मया भक्षितम् । मामा मया लग्धमिति । एवं पिप्पल्यर्धमिति भवितव्यम् । कथमपिप्पलीति | समानाधिकरणो भविष्यति ।। 10 रात्राहाहाः पुंसि ॥ २।४ । २९ ।। अनुचाकादयः ऽसि ॥१॥ अनुवाकादयः पुसि भाप्यन्त इति वक्तव्यम् । अनुराक. शंयुवाकः सूक्ल- 20 वाकः ॥ अपथं नपुंसकम् ॥२।४।३०॥ पुण्यसुदिनाभ्यामह्नो नपुसकत्वं वक्तव्यम् । पुण्याहम् सुदिनाहम् ।। ११.०१.. +६३३५* ६२२९-३ ·१८० ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० २.४.१. 5 पथः संख्याव्ययादेः ॥ १॥ पथः संख्याव्ययादेरिति वक्तव्यम् । द्विपथम् त्रिपथम् चतुष्पथम् ! उत्सयम् विपथम् ॥ द्विगुश्च ॥२॥ द्विगुच समासो नपुंसकलिङ्गो भवतीति वक्तव्यम् । पञ्चगवम् दशगवम् ।। अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यत इति वक्तव्यम् । पञ्चपूली दशपूली ।। वाबन्तः॥३॥ वाबन्तः त्रियां भाप्यत इति वक्तव्यम्। पञ्चखट्वम् पञ्चखष्ट्वी । दशखट्दम् दशखट्वी।। अनो नलोपश्च वा च त्रियां भाप्यत इति वक्तव्यम् । पञ्चतक्षम् पञ्चतक्षी । दशतक्षम् दशतक्षी ॥ पात्रादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः । द्विपात्रम् पञ्चपात्रम् ॥ 10 अर्धर्चाः पुंसि च ।। २ । ४ । ३१ ॥ अर्धर्चादय इति वक्तव्यम् । अर्धर्चम् अर्धः । कार्षापणम् कार्षापणः । गोम- 15 यम् गोमयः । सारम् सारः ।। तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । बहुवचननि- देशादार्थो गम्यते ॥ इदमो ऽन्वादेशे ऽशनुदात्तस्तृतीयादौ ॥२।४ । ३२ ॥ अन्वादेशे समानाधिकरणग्रहणम् अन्वादेशे समानाधिकरणमहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । देवदत्तं भोजयेमं चेत्यप्रसगार्थम् ।। २॥ इस मा भून् । देवदत्त भोनयेमं च यशदन भोजयेति ।। 20 ·पा० २.४.३३-३२.] ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। ४८१ अन्वादेशश्च कथितानुकथनमात्रम् ।।२।। अन्यादेशथ कथितानुकथनमात्र द्रष्टव्यम् । तद्वेप्यं विजानीयादिदगा कथित- मिदमैर यदानुकथ्यत इनि । नदाचार्यः सुमद्भूत्वान्याचष्टे ऽन्वादेशभ कथिनानुक- थनमात्रं द्रष्टव्यमिति । अथ किमर्थमशादेशः क्रियते न तृतीयादिवित्येवोन्येत । तत्र टायामोसि चै-5 नेन भवितव्यमन्याः सर्वा हतादयो निभक्तयस्तद्रूपलोपे कृते। केतमिदमोनु - दात्तत्वमेव वक्तव्यम् ।। अत उत्तरं पठति । आदेशवचनं साकन्कार्थम् ।। ३ ।। आदेशरचनं साकच्कार्य क्रियते | साकच्कस्यापीदम आदेशो यथा स्यात् । इमकाभ्यां छात्राभ्यां रात्रिरधीता अथो आभ्यामहरप्यधीतम् ।। अथ किमर्थ शि- 10 स्करणम् । शिकरण सर्वादेशार्थम् ॥ १॥ शिकरणं क्रियते सर्व देशार्थम् । शिरसर्वस्येति स देगी यथा स्यात् । इ- मकाभ्यां गचाभ्यां रात्रिरीता अथो आभ्यामहरप्यधीतमिति । अक्रियमाणे हि गिकरणे ऽलोऽन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य प्रसज्येत ।। न वान्यस्य विकारवचनानर्थस्यात् ॥ ५ ॥ न या कर्तव्यम् । किं कारणम् । अन्त्यस्य विकारय बनानर्थस्यात् । अकार- स्याकार बने प्रयोजन नास्तीति कृत्वान्तरेणापि शकार सादेशो भविष्यति ॥ अर्थवत्वादेशपतिपेधार्थम् ॥ ६॥ अर्थवत्तकारस्याकारवचनम् | कोऽर्थ । आदेशानिषेधार्थम् ! ये ऽन्ये ऽका- 20 रस्यादेगा: प्रामुवन्ति तदाधनार्थम् | नद्यया | मो रानि समः क्वौ [८.३.२० } इति मकारस्य मकारवत्रने प्रयोजन नास्तीति कृत्वानुस्वारादयो नाभ्यन्ते || तस्मान्छित्करणम् ॥ ७ ॥ तस्माच्छवारः कर्तव्यः ॥ न कर्तव्यः । पशिष्टनिर्देशोऽयम् । अ अ इति । भनेकाल्शित्सर्वस्य [१.१५५] इति सर्वादेशो भविष्यति ।। अथ या विनित्रास्न 25 द्वितवृत्तयः । नान्वादेशेऽजुत्पत्स्यते ।। 15 +७२ ११३ Glu ·४८२ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०२.४.१. एतदत्रतसोस्वतसौ चानुदात्तौ ॥२।४।३३ ॥ किमर्थ पतसोरनुदात्तत्वमुच्यते । उदात्तौमा भूनामिति | नैनदस्ति प्रयोज- नम् । लित्स्वरे कृते निघान| एतदोऽनुदात्तत्वेन सिद्धम् । इदमिह संपधार्यम् | अ- नुदात्तत्वं क्रियतां लित्स्वर इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाल्लिस्वरः । नित्यमनु- 5 दात्तत्वम् । कृतेऽपि लित्स्वरे प्रामोत्यकृतेऽपि । तत्र नित्यत्वादनुदात्तत्वे कृते नि- ति पूर्व उदात्तभावी नास्तीति कृत्वा यथाप्रातः प्रत्ययस्वरः प्रसज्येत | तद्यथा । गोष्पदनं वृष्टो देव इत्यूलोपे कृते पूर्व उदात्तभावी नास्तीति कृत्वा यथाप्रातः प्र- त्ययस्वरो भवति । तस्माचतसोरनुदात्तत्वं वक्तव्यम् । द्वितीयाटौस्स्वेनः ।।२।४ । ३४ ॥ 10 कस्यायमेनो विधीयते । एनदः प्रामोति । इदमोऽपि विध्यते तदिदमो ग्रह- णं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । इदमो ऽन्वादेशेऽश- नुदात्तस्तृतीयादौ [२४.३२] इति || यदि तदनुवर्तत एतदत्रतसोबतसौ चानुदात्ती [३३] इतीदमश्चेतीदमोऽपि प्रामोति । नैष दोषः । सबन्धमनुनिष्यते । इदमी ऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ । एतदखतसोखतसौ चानुदात्ती इदमाऽन्यादेशे ऽश- 15 नुदात्तस्तृतीयादावइभवति । ततो द्वितीयाटौस्स्वेन इदम एतदश्च । तृतीयादाविति निवृत्तम् । अथवा मण्डूकगतयो अधिकाराः । तद्यथा मण्डूका उत्सुत्यौप्लुत्य गच्छन्ति तहदधिकाराः ॥ अथवैकयोगः करिष्यते । इदमो ऽन्वादेशेऽशनुदात्त- स्तृतीयादावेतदनतसोखतसौ चानुदात्तौ । ततो द्वितीयाटौस्स्वेन इदम एतदध ।। अथयोभयं निवृत्तं तदपेक्षिप्यामहे ।। एनदिति नपुंसकैकवचने ॥ १॥ पनदिति नपुंसकैकवचने कर्तव्यम् । कुण्डमानय प्रक्षालयैन परिवर्तयेनत् ।। यद्येनस्क्रियत एनो न वत्ताव्यः । का रूपसिद्धिः अथो पनम् अथो पने अथो एना- नीति ! त्यदाद्यलेन सिद्धम्। ॥ यद्येवमेनश्रितको न सिध्यति । एनच्छ्रितक इति पामोति । यथालक्षणमप्रयुक्ने । 20 न ।५३१०६.१९३,१५८ ·पा० २.४.३३.३५.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। आर्धधातुके ॥२।४ । ३५ ॥ 5 जग्प्यादिप्वार्धधातुकाश्रयत्वात्सति तस्मिन्विधानम् ॥ १॥ जग्थ्यादिप्यापधातुकाभयत्वात्सति तस्मिनार्धधातुके जग्ध्यादिभिर्भवितव्यम् ॥ किमती यत्सति भवितव्यम् । तत्रोत्सर्गलक्षणमतिषेधः ||२|| तत्रोत्सर्गलक्षणं कार्य प्रामोति तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । भव्यम् प्रवेयम् आख्ये- यमिति । ण्यत्यवस्थिते । निटे प्रत्यय भादेशः स्यात् । ण्यतः अवणं प्रसज्येत ॥ नेप दोषः । सामान्याश्रयत्वाहिशेपस्यानाश्रयः । सामान्ये ह्याश्रीयमाणे विशेपो नाश्रितो भवति । तवार्धधातुकसामान्ये जग्ध्यादिषु कृतेषु यो यतः प्रत्ययः प्रामोति स ततो भविष्यति । सामान्याश्रयत्वाद्विशेपस्यानाश्रय इति चेदुवर्णाकारान्तेभ्यो ण्यविधिम- 10 सङ्गः ॥ ३ ॥ सामान्याश्रयत्वाविशेषस्यानाभय इति चेदुयर्गाकारान्नेभ्यो ण्यत्मामोति । त- प्यम् पत्र्यमिति । आर्धधातुकसामान्ये गुणे कृते यि प्रत्ययसामान्ये च वान्तादेशे हतन्तादिति ण्यत्यामोति । इह च दित्स्यम् धित्स्यम् आर्धधानुकसामान्ये ऽकार- 15 तोपे कृते हलन्तादिति ण्यत्सानोति ॥ पौर्वापर्याभावाच्च सामान्येनानुपपत्तिः ॥ ४ ॥ पर्यापर्याभावाच सामान्येन जग्ध्यादीनामनुपपत्तिः । न हि सामान्येन पौर्वाप- र्यमस्ति । 20 सिद्धं तु सार्वधातुके प्रतिषेधात् ।। ५॥ सिदमेतत् । कथम् । अविशेषेण जाध्यादीनुत्वा सार्यभानु के नाते प्रतिषेधं वक्ष्यामि । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ।। . २.४.५२,५६,५४. 1३.११२४ ६०.३.८५, ६.१.९२४. F.४.४८,.....२८ ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.४.१. ययान्यानमेवास्तु । ननु चोक्त जग्भ्यादिप्पार्धधातुकाश्रयन्वात्सति नस्मिन्धि- धानमिति । परिहतमेलसामान्याश्रयत्वाद्विशेषस्यानाश्रय इति । ननु चोक्त सामा- न्याश्रयत्वाद्विशेषस्थानाश्रय इति चेदुवर्णाकारान्तेभ्यो ण्यविधिप्रसङ्ग इति | नेप दोप | वक्ष्यति तत्राज्ग्रहणस्य प्रयोजनमजन्तभूतपूर्वमात्रादपि यथा स्यादिति ।। । यदप्युच्यते पौर्वापर्याभावाच सामान्येनानुपपत्तिरिति । अर्थसिद्विरेवैपा यत्सामा- न्येन पोर्यापर्य नास्ति । असति पौर्यापर्य विषयसप्तमी विज्ञास्यते । आर्धधातुक- विषय इति । तत्रार्धधातुकविपये जग्ध्यादिषु कृनेषु यो यत प्रामोति प्रत्यय स ततो भविष्यति ।। अथ पार्धधातुकास्थिति वक्ष्यामि | कास्वार्धधातुकामु । उक्तिषु युक्तिषु रुदिषु प्रतीतिषु श्रुतिषु सज्ञासु ।। 10 अदो जग्धिय॑प्ति किति ॥२।४ । ३६ ॥ ल्यव्यहण किमर्थ न ति कितीत्येव सिद्धम् । त्यपि कृते न पामोति | इद- मिह समधार्यम् । ल्यक्रियतामादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वालयप् । अन्त- रङ्ग आदेश । एव तार्ह सिद्धे सति यल्लयग्रहण करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो ऽन्तरङ्गानपि विधीन्यहिरङ्गो ल्यवाधत इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् | ल्य. 15 बादेश उपदेशिववचनममादिष्टार्थ बहिरङ्ग लक्षणत्वादिति वक्ष्यति तन्न वक्तव्य भ चति ॥ जग्धिविधिमपि यत्तदकस्मात्सिद्धमदस्ति कितीति विधानात् । हिप्रभृतीस्तु सदा बहिरङ्गो ल्यम्भरतीति कृत तदु विद्धि । एप एवार्थ । जग्धौ सिद्वेऽ तरङ्गलात्ति कितीति ल्यबुच्यते । ज्ञापयत्यन्तरगाणा ल्यपा भवति वाधनम् ॥ 20 लुड्ननोर्घम् ।।२।४ । ३७ ॥ घग्मभावे न्युपसख्यानम् ॥ १॥ घगभारे ऽयुपसरयान कर्त यम् । प्रात्तीति प्रघस ॥

·पा० २.४.३६-४९.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम्॥ ४८५ हनो वध लिङि॥२।४।४२ ॥ लुङि च ।।२।४।४३ ।। किमयं वधिय॑ञ्जनान्त आहोस्तिददन्तः । किं चातः | यदि व्यञ्जनान्तो वधी व्यन्जनान्त उक्तम् ॥ १॥ किमुक्तम् । वध्यादेशे वृद्धितत्वप्रतिषेध इविधिधेनि । अथादन्तो न दोषो भ- चति । यथा न दोपस्तथास्तु । इणो गा लुङि ॥२।४।४५ ॥ इण्वदिकः ॥ १ ॥ इण्वदिक इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । अध्यगात् अध्यगानाम् अध्यगुः ॥ 10 णो गमिरबोधने ॥२।४।४६ ।। इण्यदिक इत्येन । अधिगमयति अधिगमयतः अधिगमयन्ति || सनि च ॥ २४।४७ ॥ इण्वदिक इत्येव । अधिजिगमिपति अधिनिगमिषतः भधिजिगमिपन्ति ॥ गालिटि ।। २।४ । ४९ ॥ H डिस्करण किमर्थम् । - गाड्यनुबन्धकरणं विशेषणार्थम् ॥ १ ॥ गाउचनुवन्धकरण क्रियते विशेषणार्थम् । क विशेषणार्थनार्थः । गाङ्कुटादि- ·४८४ || व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.४.१. यथान्या नमेवास्तु | ननु घोक्तं जग्ध्यादिप्पार्धधातुकाश्रयत्वात्सति तस्मिन्त्रि- धानमिति | परिहतमेत्तसामान्याश्रयत्वाद्विशेषस्यानाश्रय इति । ननु चोक्तं सामा- न्याश्रयत्वाद्विशेषस्यानाश्रय हनि चेदुवर्णाकारान्तेभ्यो ण्यविधिप्रसङ्ग इनि । नैष दोषः । वक्ष्यति तत्राज्यहणस्य प्रयोजनमजन्तभूतपूर्वमात्रादपि यथा स्यादिति ।। 5 यदप्युच्यते पौर्यापर्याभावाच सामान्येनानुपपत्तिरिति । अर्थसिद्धिरेवैपा यत्सामा- न्येन पौर्यापर्य नास्ति । असति पो पर्ये विषयसप्तमी विज्ञास्यते । आर्धधातुक- विपय इति । तत्रार्धधातुकविषये जग्ध्यादिषु कृतेषु यो यतः प्रामोति प्रत्ययः स ततो भविष्यति ।। अथवार्धधातुकास्थिति वक्ष्यामि । कास्वार्धधातुकासु । उक्तिषु युक्तियु रूदिपु प्रतीतिषु श्रुतिषु संज्ञासु ।। 10 अदो जरिवर्त्यप्ति किति ॥ २।४।३६ ॥ ल्यग्रहणं किमर्थं न ति कितीत्येय सिद्धम् । ल्यपि कृते न प्रामोति । इद- मिह संपधार्यम् । ल्यक्रियतामादेश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वाल्लयप् । अन्त- रङ्ग आदेशः । एवं तर्हि सिद्धे सति यल्लयग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो अन्तरङ्गानपि विधीन्यहिरङ्गो ल्यध्वाधत इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् | ल्य. 1। बादेश उपदेशिववचनमनादिष्टार्थ बहिरङ्गलक्षणत्वादिति वक्ष्यति तन्ने वक्तव्यं भ. वति || जग्धिविधिय॑पि यत्तदकस्मात्सिद्धमदस्ति कितीति विधानात् । हिप्रभृतींस्तु सदा बहिरङ्गो ल्यम्भरतीति कृतं तदु विद्धि ।। एष एवार्थः। जग्धौ सिद्धेऽन्तरगत्वात्ति कितीति ल्यबुच्यते । ज्ञापयत्यन्तरगाणां ल्यपा भवति वाधनम् ।। 20 लुसनोर्घम् ।।२।४ । ३७ ॥ घमभावे ऽध्युपसंख्यानम् ॥ १॥ घगभावे ऽच्युपसंख्यान कर्तव्यम् । प्रात्तीति प्रघसः ॥

·पा० २.४.३६-४९.] ॥ व्याकरणमहामाप्यम्॥ ४८५ हनो वध लिङि ॥२।४।४२॥ लुङि च ॥२।४।४३ ।। किमयं वरिय॑न्जनान्त आहोस्थिददन्तः । कि चातः । यदि व्यञ्जनान्तो वधी व्यञ्जनान्त उक्तम् ॥ १॥ किमुक्तम् । वध्यादेशे वृद्धितत्वप्रतिषेध इविधिश्चेनि । अथादन्तो न दोषो भ- पनि । यथा न दोपस्तथास्तु । इणो गा लुङि ।।२।४।४५ ॥ इण्वादिकः ॥ १ ॥ इण्यदिक इति वक्तव्यम् । इहापि यया स्यात् । अध्यगात् अध्यगाताम् अध्यगुः ॥ णी गमिरबोधने ।।२।४।४६ ।। 10 इण्वदिक इत्येव । अविगमयति अधिगमयतः अधिगमयन्ति ।। सनि च ॥ २॥४।४७ ॥ इण्वदिक इत्येव । अधिजिगमिपति अधिजिगमिपतः अधिजिगमिपन्ति । गाडिटि ॥२।४ । ४९ ॥ 15 डिस्करणं किमर्थम् । गाड्यनुबन्धकरणं विशेषणार्थम् ॥ १ ॥ गाउ धनुबन्धकरणं क्रियते विशेषणार्थम् । क विशेषणार्थनार्थः । गाङ्कुटादि- ·४८६ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म०२.४.१३ भ्योणिन्डित् [२.२.१] इति । गाकुटादिभ्यो ऽणिन्डिदितीयत्युच्यमान इणादे- शस्यापि प्रसज्येत ॥ ज्ञापकं वा सानुबन्धकस्यादेशवचन इत्कार्याभावस्य ||२|| अथवैतज्ज्ञापयत्याचार्यः सानुबन्धकस्यादेश इत्कार्य न भवतीति || किमेतस्य 3 ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रयोजनं चक्षिडः ख्या। ॥ ३॥ डित इत्यात्मनेपदं न भवति । लटः शतृशानचौ ॥ ४॥ लटः शतृशानचौ प्रयोजनम् । पचमानः यनमान इति 1 टित || इत्येत्वं न भवति ।। युवीरनाकौ ।। ५ ॥ युवोरनाको** च प्रयोजनम् । नन्दनः कारकः नन्दना कारिकेति । उगिलक्षगी डीनुमौ ॥ न भवतः ॥ मेश्चाननुबन्धकस्याम्बचनम् ॥ ६ ॥ मेधाननुवन्धकस्याम्वक्तव्यः । अचिनवम् अकरवम् असुनवम् ||अत्यल्प- मिदमुच्यते मेरिति । तिप्सिमिपामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । वेद वेत्थ । अस्य ज्ञापकस्य सन्ति दोषाः सन्ति प्रयोजनानि । दोपाः समा भूयांसो वा | तस्मानार्थोऽनेन ज्ञापकेन | कथं यानि प्रयोजनानि | नैतानि सन्ति । इह तापंच- सिडः ख्याअिति बित्करणसामादिभापात्मनेपदं भविष्यति *** 20 चाविति । यक्ष्यत्येतत्प्रकृतानामात्मनेपदानामेत्वं भवतीति | युवोरनाकाविति । वक्ष्यत्येतसिद्धं तु युवोरनुनासिकत्वादिति || 15 | लटः शतृशान- चक्षिः ख्याञ् ॥२।४।५४ ॥ किमयं कशादिराहोस्वित्खयादिः । १६.१.१२४ ३.४.०९. 56.३.८४.(१.१४,११५). 111 ३....१..

·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् । ४८७ पा० २.४.५४.] -- : 5 10 चक्षिडः क्शाल्याजी॥१॥ चक्षितः रयाकशादिः खयादिश्च ।। खशादिर्वा ॥ २॥ अथवा खशादिर्भविष्यति । केनेदान कशादिर्भविष्यति । चत्वेन । अथ ख- यादिः : कथम् । असिद्धे शस्य यवचनं विभापा ॥३॥ असिदे शस्य विभाषा यत्वं वक्तव्यम् ।। किं प्रयोजनम् । प्रयोजनं सौमख्ये वुञ्चिधिः ॥ ४ ॥ सौख्य इति योपपलक्षणो' युञ्चिधिर्न भाति । सौप्रख्यीयः । वृद्धाच्छः [४.२.११४] इति च्छो भवति ।। निष्टानत्वमाख्याते ॥५॥ आख्यात इति निष्ठानत्वं न भवति । रुविधिः पुंख्याने ॥ ६ ॥ -पुख्यानमिति रुविधिन भवति ॥ णत्वं पर्याख्याने ॥ ७॥ पर्याख्यानमिति गल** न भवति ||. सस्थानत्वं नमःख्याः ॥८॥ नमःख्यात्र इनि सस्थानत्वं न भवति । वर्जने प्रतिषेधः ॥९॥ वर्जने प्रतिषेधो वक्तव्यः । अवसं चक्ष्याः परिसंचक्ष्याः ।। असनयोश्च ॥ १०॥ असनयोश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः। नृचक्षा रक्षः । विचक्षण इति ॥ 15 20 ६८.३.६ 1८.२१ ६८.२ ४३. 1+ ८३.१.. ** ८४.२९ ·४८ ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म०२.१.१. बहुलं तणि ॥ ११ ॥ बहुलं तणीति वक्तव्यम् । किमिदं तणीति | संज्ञाछन्दसोहणम् । किं प्रयो- जनम् । अन्नवधकगात्रविचक्षणाजिराद्यर्थम् ॥ १२ ॥ अन्न । अवम् । वधक । वधकम् । गात्र | गात्रं पश्य | विचक्षण | विच- क्षणः । अजिर । आजिरे निधति ॥ अजेय॑धञपोः ॥२ । ४ । ५६ ॥ घनपोः प्रतिषेधे क्यप उपसंख्यानम् ॥ १॥ घबपेः प्रतिषेधे क्यप उपसंख्यानं कर्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । समजन 10 समज्येति || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अपीत्येव भविष्यति । कथम् । अपीति नेदं प्रत्ययग्रहणम् । किं तर्हि | प्रत्याहारमहणम् । क संनिविष्टानां प्रत्या- हारः। अपो ऽकारात्मभृत्या क्यपः पकारात्। । यदि प्रत्याहार ग्रहणं संघीतिर्न सिध्यति । एवं तर्हि नार्थ उपसंख्यानेन नापि घअपोः प्रतिषेधेन | इदमस्ति चक्षितः ख्यान वा लिटि [२.४.५४,६५] इति । तनो वक्ष्यामि । अजेर्वी भवति या व्यव- 15 स्थितविभाषा चेति । तेनेह च भविष्यति प्रवेता प्रवेतुम् प्रवीतो रथः संवीतिरिति । इह च न भविष्यति समाजः उदाजः समजः उदजः समजनम् उदजनम् सम- ज्येति । तत्रायमप्यर्थ इदमपि सिद्धं भवति प्राजितेति । किं च भो इप्यत एतद्रूपम् । वाढमिष्यते । एवं हि कश्चिद्वैयाकरण आह । कोऽस्य रथस्य प्रवेतेति । सूत आह । आयुष्मन्नई प्राजितेति । वैयाकरण आह । अपशब्द इति । सूत आह । प्राज्ञिो 20 देवानांप्रियो न विष्टिज्ञ इष्यत एतद्रूपमिति । वैयाकरण आह । आहो खल्वनेन दुरुतेन वाध्यामह इति । सून आह | न खलु वेयः सूतः सुवतैरेव सूनो यदि सवतेः कुत्सा प्रयोक्तव्या दुःसूतेनेति वक्तव्यम् || न नहींदानीमिदं वा यौ[२.४.५७] इति वक्तव्यम् । वक्तव्यं च । किं प्रयोजनम् । नेयं विभाषा । किं तर्हि ! आदेशोऽयं विधीयते । वा इत्ययमादेशो भवत्यजेयों परतः । वायुरिति । * २४.१,१२,१५,९४,५६. + ३.३.६१-९८.

·पा० २.५.५६-५८.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम ॥ १८९ ण्यक्षत्रियार्पत्रितो यूनि लुगणिोः ॥२।४।५८॥ अणिजो कि तद्राजाद्युवप्रत्ययस्योपसंख्यानम् ॥ १॥ अणिो कि नद्राजाावप्रत्ययस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । बौधिः पिता बौधिः पुत्रः | औदुम्बरिः पिता औदुम्बरिः पुत्रः॥ अपर आह । अगियो कि क्षत्रियगोत्रमात्राावप्रत्ययस्योपसंख्यान कर्तव्यमिति | 5 जावालिः पिता जाबालिः पुत्रः ॥ अपर आह | अब्राह्मणगोत्रमात्रायुवप्रत्ययस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । किं प्रयो- जनम् । इदमपि सिद्धं भवति । भाण्डिजविः पिता भाण्डिजतिः पुत्रः । कार्ण- खरकिः पिता काणखरकिः पुत्रः ।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थे 10 पादे प्रथममाह्निकम् ॥ +४११०३,२७५ t९५,१०१.

·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० २.४२ तद्राजस्य बहुपु तेनैवास्त्रियाम् ॥ २।४।६२॥ A ताजादीनां लुकि समासबहुरवे प्रतिषेधः ॥ १॥ तद्राजादीनां लुकि समासबहुचे प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रिय आङ्ग एपांत इमे प्रियागाः । प्रियो वाग एपा त इमे प्रिययाजा इति || किमुच्यते समासबहुवे 5 प्रतिषेध इति यावता तेनेव चेत्कृत बहुलमित्युच्यते न चात्र तेनेव कृतं बहुत्वम् भाति वै किंचिदाचार्याः क्रियमाणमपि चोदयन्ति । तदा कर्तव्य तेनैव चेबहुल- मिति समासबहुले वा प्रतिषेधो वक्तव्य इति ॥ अबहुत्वे च लुग्वचनम् ॥ २॥ अबहुले च लुग्वक्तव्यः । अतिक्रान्तोऽङ्गानत्यग इति । बहुवचने परतो य- 10 स्तद्राज इत्येव च कृत्वा चोद्यते ॥ अथ किमर्थ पुनरिद न बहुवचन इत्येव सि- द्धम् । न सिध्यति | बहुवचन इत्युच्यते न चात्र बहुवचन पश्यामः । प्रत्ययलक्ष- न भविष्यति । न लुमता तस्मिन्निति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । न लुमता- गस्य [ १.१ ६३ ] इति वक्ष्यामि । नैव शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । पञ्च- भिर्गार्गीभिः क्रीत पटः पञ्चगायः दशगार्य इति ॥ द्वन्दे बहुषु लुग्वचनम् ॥ ३ ॥ द्वन्द्वे ऽबहुषु लुग्वक्तव्य | गर्गवसवाना इति ॥ इह च लुग्वक्तव्य । गर्गेभ्य आगत गर्गरूप्यम् गर्गमयमिति । इह च अत्रय इत्युदात्तनिवृत्तिस्वर• पामोति।। सिद्ध तु प्रत्ययार्थबहुत्वे लुग्वचनात् ।। ४ ।। सिद्धमेतत् । कथम् । प्रत्ययार्थबहुचे लुनक्तव्यः ॥ यदि प्रत्ययार्थबहुत्वे 20 लुगुच्यते स्त्रियामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । आगयः स्त्रियः वागच. स्त्रिय इति । यस्य पुनर्बहुवचने परतो लुगुच्यते तस्येकारेण व्यवहितत्वान भविष्यति । यस्यापि बहुवचने परतो लुगुच्यते तेनाप्यखियामिति वक्तव्यम् । आम्बध्या. स्त्रिय. सौवीर्या बिय इत्येवमर्थम् । अत्रापि चापा व्यवधानम् । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेश पूर्वविधौ स्थानियद्भवतीति f स्थानिवद्भायायवधानमेव ।। 15 +११६२ ४११२. ६११६५२४ ६५, (६१ १६१) ६२४१ ५१ २८,२२४२,(२४ ६४) 1111 ५०.

·पा० २४.६२.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ द्वन्दे बहुषु लुग्वचनम् ॥ ५॥ वन्दे अहषु तुमक्तव्य. । गर्गवत्सवाजा इति || गोत्रस्य बहुषु लोपिनो बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ ध्येकयोरलुक् ।। ६ ।। गोत्रस्य बहुषु लोपिनो बटुवचनान्तस्य प्रवृत्ती व्येकयोरतुग्वक्तव्य. । विदा- नामपत्य माणको वैदः । बैदौ || किमर्थमिद नाचीत्येवालुक्सिद्ध । अची- 5 त्युच्यते न चानाजादि पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन | वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥ एकवचन द्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपो यूनि ॥ ७ ॥ एकरचनहिव बनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपो यूनि वक्तव्य । वैदस्यापत्य बहयो माणवका विदा । वैदयोर्ग विदा. । अन्यो बहुपु यन्यो बहुवित्युच्यमानो लुम पामोति । मा भूदेवम् । अनन्त यद्बह्यु यजन्त यद्बहुवित्येव भविष्यति । नैव 10 शक्यम् । इह हि दोष स्यात् । काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपा इति ।। ततोऽयमाह यस्य प्रत्ययार्थबहले लुक् । इन्द्रे ऽबहुषु लुग्वचनमित्यस्य परिहारो न वा सर्वेषां द्वन्द्वे बर्थत्वात् ।। ८ ।। न वेप दोषः । किं कारणम् । सर्वेषा इन्दे वह्वर्थत्वात् । सर्वाणि इन्द्रे यत- र्थानि । कथम् । युगपदधिकरणविवक्षाया द्वन्दो भवति । ततो ऽयमाह यस्य बहुवचने परतो लुम् । यदि सर्वाणि हन्दे वदान्यहमपीद. मोद्य चोये इन्वे ऽनहुषु लुपचनमिति | गमापि ह्यत्र सर्वत्र बहुवचन पर भवति | लुकि कृते न पामोति । प्रत्ययलक्षणेन | न लुमता तस्मिन्निति प्रत्ययलक्षणस्य प्रति- पेध । न लुमताङ्गस्येति वक्ष्यामि | ननु चोक्त नेत्र शक्यमिह हि दोप: स्यात् पञ्चभिर्गाभि कोतः पट पञ्चगार्य दशगार्य इति । इष्टमेतत्स गृहीतम् | 20 पञ्चगर्ग. दशगर्ग इत्येव भवितव्यम् ।। तदमपरमचोद्य चोये गर्गरूप्यम् गर्गम- यम् । अत्रापि बहुवचन इत्येर सिद्धम् । कथम् । समर्यादित उत्पद्यते सा- 15 मथ्र्य च सुबन्तेन ॥ । ननो ऽयमाह यस्य मत्ययार्य बहुवे लुक् । यदि समर्यात्तद्धित उत्पद्यते ऽहम- पीदम मोद्य चोये गोत्रस्य बहुषु लोपिनो यहुन उनान्तस्य प्रपती येफयोरलुगिनि 125 क्यम् । यस्यापि याने परतो लुक्नेनाप्यत्रानुग्यक्त य । तस्यापि छत्र बहुव- ·४९२ ॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.४.२, चनं परं भवति ॥ न वक्तव्यः । अचीत्येवालुक्सिद्धः । अचीत्युच्यते न चात्रा- जादि पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । ननु चोक्त वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणमिति । यदि वा कानिचिवर्णाश्रयाण्यपि प्रत्ययलक्षणेन भवन्ति तथेदमपि भविष्यति || अ- थवाविशेषेणालुकमुक्का हलि नेति वक्ष्यामि ॥ यद्यविशेषेणालुकमुक्का हलि 5 नेत्युच्यते विदानामपत्यं बहवो माणवका विदाः अत्राप्यलुक्यामोति । अस्तु । पुनरस्य युवबहुवे वर्तमानस्य लुग्भविष्यति । पुनरलुक्स्मान भवति । सम- र्थानां प्रथमस्य गोत्रप्रत्ययान्तस्यालुगुच्यते न चैतत्समर्थानां प्रथमं गोत्रप्रत्यया- न्तम् । किं तर्हि । द्वितीयमर्थमुपसंक्रान्तम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयमत्रिभरद्वा- जिका वसिष्ठकश्यपिका भृग्वगिरसिका कुत्सकुशिकिकेत्येवमर्थम् ।। गर्गभार्ग- 10 विकाग्रहणं वा क्रियते " तन्नियमार्थ भविष्यति । एतस्यैव द्वितीयमर्थमुपसंक्रान्त- स्यालुग्भवति नान्यस्येति ।। यदप्युच्यत एकवचन द्विवचनान्तस्य प्रवृत्ती बहुषु लोपो । यूनि वक्तव्य इति । मा भूदेवमञ्यो बहुषु यञ्यो बहुप्पिति । अनन्तं यद्वहुषु यजन्तं यद्बहुवित्येवं भविष्यति । ननु चोक्तं नैवं शक्यमिह हि दोपः स्यात्का- इयपप्रतिकृतयः काश्यपा इति । नैप दोषः । लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य ग्रहण 15 न चैतलौकिकं गोत्रम् ॥ यस्य बहुवचने परतो लुक्समासवहुत्वे तेन.प्रतिषेधो वक्तव्यस्तेनैव चेत्कृतं ब- हुत्वमिति वा वक्तव्यम् । यस्य प्रत्ययार्थबहुत्वे लुक्तेनास्त्रियामिति वक्तव्यम् । यस्य बहुवचने परतो लुक्तस्यायमधिको दोपो ऽवय इत्युदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रा. मोति । तस्मात्प्रत्ययार्थबहुत्वे लुगित्येप.एव पक्षो ज्यायान् ।। अथेह कथं भवितव्यम् । गार्गी च वात्स्यश्च वाज्यश्चेति । यदि तावदस्खी थि- धिनाश्रीयते ऽस्त्यत्रास्त्रीति कृत्वा भवितव्य लुका । अथ स्त्री प्रतिषेधेनाश्रीयते ऽस्त्यत्र सीति कृत्वा भवितव्यं प्रतिषेधेन । किं पुनरनार्थसतत्त्वम् । देवा एतज्ज्ञा. तुमर्हन्ति ॥ अथ यो लोप्यलोपिनां समासस्तत्र कथं भवितव्यम् । उभयं हि दृश्यते । श- 25 रइच्छुनकदर्भाट्टगुवत्सामायणेषु [४. १. १०२] नोदात्तस्वरितोदयमगार्यकाश्य- पगालयानाम् [८.४.६७] इति ।। 20 + २४ ६५ ४ ५८, ६५ ६५,४६ १२५, ०५१.(१८९) २१५८.१३ १२९, ११,२१ ६४ (६५) ६७ २४ ६०,ग ·. पा० २.४.६४-६७.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ४९३ यायोश्च ।।२।४।६४ ॥ यजादीनामेकद्दयोर्वा तत्पुरुपे पाठचा उपसख्यानम् ।।१॥ यत्रादीनामेकद्वयोर्वा तत्पुरुष पठ्या उपसंरयानं कर्तव्यम् | गार्यस्य कुल गार्यकुल गर्गकुल वा | गार्ययोः कुलं गार्यकुल गर्गकुलं वा । वैदस्य कुलं घेद- कुल विदकुलं वा । वैदयोः कुलं वैदकुल यिदकुल वा || यादीनामिति किम- । र्थम् । भागस्य कुलमाग कुलम् । आङ्गयोः कुलमानकुलम् ।। एकद्वयोरिति किमर्थम् । गर्गाणां कुत गर्गकुलम् ।। तत्पुरुष इति किमर्थम् । गाय॑स्य समीप- मुपगाय॑म् ।। पठ्या इति किमर्थम् || शोभनगार्यः परमगार्यः ।। वहच इञः प्राच्यभरतेषु ॥२।४।६६ ॥ किमय समुच्चयः । प्राक्षु भरतेषु चेति । आहोस्विद्भरतविशेषणं प्राग्ग्रहणम् | 10 मान्चो ये भरता इति । कि चातः । यदि समुच्चयो भरतमहणमनर्थक न बन्यत्र भरताः सन्ति । अथ प्राग्ग्रहणं भरतविशेषणं प्राग्ग्रहणमनर्थक न बमाञ्चो भरताः सन्ति । एवं नार्ह समुच्चयः । ननु चोक्तं भरतमहणमनर्थक न ह्यन्यत्र भरताः मन्तीति | नानर्थकम् । ज्ञापमार्थम् । किं. ज्ञाप्यते । एतज्ज्ञापयत्याचार्यो ऽन्यत्र भाग्यहणे भरतग्रहणं न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् | इञः प्राचाम् 15 [२४.६०] भरतमहणं न भवति । औदालकि पिता औालकायनः पुत्र इति ।। न गोपवनादिभ्यः ।।२।४।६७ ।। गोपननादिप्रतिषेधः प्राग्यरितादिभ्यः ॥ १॥ गोपरनादिभ्यः प्रतिपेधः पाग्यरितादिभ्यो ब्रटष्य. । हारितः हारिनी । यहुषु हरिताः ॥ ग.

·१९८ || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ [म० २४२ उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे ॥२।४।६९ ॥ किमर्थमइन्द्र इत्युच्यते । द्वन्द्वे मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । इप्यत एव इन्द्रे । भ्रष्टककपिष्ठला भ्राटकिकापिष्ठलय इति || अत उत्तर पठति । अद्वन्द्व इति द्वन्दाधिकारनिवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ अद्वन्द्व इत्युच्यते इन्दाधिकारनिवृत्त्यर्थम् । इन्दाधिकारो* निवर्त्यते । तस्मि- निवृत्ते विशेपेण द्वन्द्वे चाहन्द्वे च भविष्यति ।। 5 आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच् ॥२।४ । ७० ॥ आगस्त्यकौण्डिन्ययो प्रकृतिनिपातनम् ॥ १॥ आगस्त्यकौण्डिन्ययो प्रकृतिनिपातन कर्नव्यम् । अगस्तिकुण्डिनजित्येतो प्रक- 10 त्यादेशौ भवत इति वक्तव्यम् ॥ कि प्रयोजनम् । लुक्प्रतिषेधे वृद्ध्यर्थम् ॥ २॥ लुकप्रतिषेधे वृद्धिर्यथा स्यात् ।। प्रत्ययान्तनिपातने हि. वृद्ध्यभाव ॥३॥ प्रत्ययान्तनिपातने हि सति वृद्ध्यभाव स्यात् । आगस्तीया कोण्डिना इति ।। 15 यदि प्रकृतिनिपातन क्रियते केनेदानी प्रत्ययस्य लोपो भविष्यति । अधिकारात्मत्ययलोपः ॥ ४ ॥ अधिकारात्प्रत्ययलोपो भविष्यति ॥ तहि प्रकृतिनिपातन कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । योगविभाग करिप्यते । आ- गस्त्यकोण्डिन्ययोर्वहुपु लुग्भयति । ततोऽगस्तिकुण्डिनजित्येनी र प्रकृत्यादेशी भ- 20 वत आगस्त्यमोण्डिन्ययोरिति ॥ एवमपि प्रत्ययान्तयोरेव प्रामोति प्रत्ययान्ताद्वि भयान्पष्टीमुच्चारयति" | आगस्त्यकोण्डिन्ययोरिति । नैप दोष । यथा हि परि- ५८ ·पा० २४.६९-७९.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। ४९५ भाषित प्रत्ययस्य लुक्नुलुपो भवन्तीति' प्रत्ययस्यैव भविष्यत्यवशिष्टस्यादेशी भविष्यत ॥ यडोचि च ।।२।४।७४ ।। ऊतोचि ॥ १ ॥ ऊतो नीति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । सनीस्रस दनीध्वस इति ॥अथोत इ- 5 त्युच्यमान इह कस्मान भवति । योयूयः रोख्य । विहितविशेषणमूकारान्तग्रहणम्। अकारान्ताद्यो विहित इति || तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इष्टमेतत्सगु- हीतम् | सनीस्रस दनीधस इत्येव भवितव्यम् ।। 10 गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपढेषु ॥२।४ । ७७ ।। गापोर्ग्रहण इपिबत्योHहणम् ॥ १॥ गापोहण इण्पिवत्योर्महण कर्तव्यम् । इणो यो गाशब्द पिवतेर्य पाशब्द" इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अगासीनट ! अपासीद्धनमिति ॥ तर्हि वक्त- व्यम् । न वक्तव्यम् । इणो महणे तावद्वार्तम् । निर्देशादेवेद व्यक्त लुग्विकरणस्य | पाहणे चापि वार्तम् । वक्तव्यमैवैतत्सर्वत्रैव पायहणे लुग्धिकरणस्य ग्रहणमिति ॥ 15 तनादिभ्यस्तथासोः ॥२।४।७९ ॥ तथासोरात्मनेपदवचनम् ॥ १॥ तथासोरात्मनेपदस्य ग्रहण कर्तव्यम् । आत्मनेपद यो तथासाविति वक्तव्यम् ।। एकवचनग्रहण वा ॥२॥ भयकयाने ये तथासी इति वक्तव्यम् ।। नचावश्यमन्यनरत्कर्त यम् । 20 +६१ ११ १८ ४९,११६२ ·४९६ || व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [म० २.४.२. अवचने ह्यनिष्टप्रसङ्गः ॥३॥ अनुच्यमाने ह्येतस्मिन्ननिष्ट प्रसज्येत | अतनिष्ट यूयम् । असनिष्ट यूयमिति ।। तत्तर्हि वक्तव्यम् । न यक्तव्यम् । यद्यपि तावदयं तशब्दो दृष्टापचारोऽस्त्या- त्मनेपदमस्त्येव परस्मैपदमस्त्येकवचनमस्ति बहुवचनमय खलु थास्शब्दो ऽदृष्टाप- 5 चार भात्मनेपदमेकवचनमेव तस्यास्य कोऽन्यः सहायो भवितुमर्हत्यन्यदत आत्म- नेपदादेकवचनाच्च । तद्यथा अस्य गोईितीयेनार्थ इति गौरेवानीयते नाश्वो न गर्दभः॥ आमः ।। २।४।८१ ।। 10 15 आमो लेलपि लुड्लोटोरुपसंख्यानम् ॥ १॥ आमो लेलोपे लुड्लोटोरुपसख्यानं कर्तव्यम् । तां वैजवापयो विदामक्रन् । अत्र भवन्तो विदांकुर्वन्तु ।। तर्हि वक्तव्यम् | न वक्तव्यम् । लिग्रहण निव- तिप्यते । यदि निवर्तते प्रत्ययमात्रस्य लुक्यामोति । इप्यत एव प्रत्ययमात्रस्य । आतथेप्यत एव ह्याह कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि [३.१.४०] इति यदि च प्रत्यय- मात्रस्य लुग्भवति तत एतदुपपन्नं भवति ।। आमन्तेभ्यो गलः प्रतिषेधः ॥२॥ आमन्तेभ्यो णलः प्रतिषेधो वक्तव्यः । शशाम तताम | वृद्वी कृतायामाम इति लुक्पामोति || आमन्तेभ्योऽर्थवद्हणाणलो ऽअतिपेधः | आमन्तेभ्योऽर्थवद्रह- णाणलोऽप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधो अतिषेधः । लुकस्मान भवति । शशाम ततामेति । अर्थवद्हणात् । अर्थवत आम्शब्दस्य ग्रहण न चैपोऽर्थवान् ।। आमन्तेभ्यो ऽर्थवद्हणाणलोप्रतिषेध इति चेदमः प्रतिषेधः ॥ ३ ॥ आमन्तेभ्योऽर्थवद्हणाणलोप्रतिषेध इति चेदमः प्रतिषेधो वक्तव्यः । आम || उक्त वा ॥ ४ ॥ किमुक्तम् । संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्त तद्विघातस्येति ॥ किं पुनलुगादेशानामपवाद आहोस्थित्कृतेप्यादेशेषु भवति । 20 +.२११६ ·१९७ पा० २.४.८१.] ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। 10 लुगादेशापवादः ॥ ५ ॥ लुगादेशानामपवादः ॥ तिवृताभावस्तु ॥ ६॥ तिङ्कृतस्य स्वभावः । कस्य । पदत्वस्य ।। सुबन्तपदत्वात्सिद्धम् ॥ ७॥ सुबन्तं पदमिति पदसंज्ञा भविष्यति || कथं स्नाद्युत्पत्तिः । लकारस्य कृत्वात्प्रातिपदिकत्वं तदाश्रयं प्रत्ययविधानम् ॥ ८॥ लकारः कृत्कृत्मातिपदिकमिति प्रातिपदिकसंज्ञा तदाश्रयं प्रत्यय विधानम् । माति- पदिकाश्रयत्वात्स्वाद्युत्पत्तिर्भविष्यति ।। सुपः श्रवणं पामोति । अव्ययादिति लु- ग्भविष्यति । कथमव्ययत्वम् । अन्ययत्वं मकारान्तत्वात् ॥ ९॥ कृदन्तं मान्तमव्ययसंज्ञ भवतीत्यव्ययसंज्ञा भविष्यति ।। स्वरः कथम् । यत्प्र- कारयांचकार। स्वरः कृदन्तप्रकृतिस्वरत्वात् ।। १०॥ कृदन्तमुत्तरपदं प्रकृतिस्वरं भवतीत्येप स्वरो भविष्यति ।। तथा च निघातानिघातसिद्धिः ॥ ११ ।। तथा च निघातानिघातसिद्धिर्भवति । चक्षुष्काम याजयांचकार । विडनिडः [८.१.२८] इति तस्य चानिघातस्तस्माच निघातः सिद्धो भवति नसा तु समासप्रसङ्गः॥ १२ ॥ नया तु समासः प्रामोति ! न कारयाम् । न हारयाम् । नन्वन्तेन सह 20 समस्यत इति समासः प्रामोति" ॥ उक्त वा ॥ १३ ॥ किमुक्तम् । भसामादिति । नात्र नत्र भागन्तेन सामर्थम । केन नहि । निडन्तेन । न चकार कारयाम् । न पकार हारयामिति ॥ 15 १५.११.१६, ११ १३९. 11.." 63x ·।। व्याकरणमहाभाष्यम् ।। म० २.४.२. अव्ययादाप्सुपः ॥२।४ । ८२ ॥ अव्ययादापो लुग्वचनानर्थक्यं लिङ्गाभावात् ।। १॥ अव्ययादापो लुग्वचनमनर्थकम् । किं कारणम् । लिङ्गाभावात् । अलिगम- व्ययम् ॥ किमिदं भवान्सुपो लुक मृष्यत्यापो लुकं न मृप्यति । यथैव ह्यलिङ्ग- 5 मव्ययमेवमसंख्यमपि | सत्यमेतत् । प्रत्ययलक्षणमाचार्यः पार्थयमानः सुपो लुकं मृष्यति । आपः पुनरस्य लुकि सति न किंचिदपि प्रयोजनमस्ति || उच्यमानेऽप्ये- तस्मिन्स्वाद्युत्पत्तिर्न प्रामोति । किं कारणम् कत्वादीनामभावात् । एकत्यादि- प्वर्थेषु स्वादयो विधीयन्ते न चैपामेकत्यादयः सन्ति ! भविशेषेणोत्पद्यन्त उत्प- नानां नियमः क्रियते ॥ अथवा प्रकृताननपेक्ष्य नियमः । के च प्रकृताः । एक- 10 त्यादयः । एकस्मिन्नेवैकत्रचनं न द्वयोर्न बहुषु । योरेव द्विवचन नैकस्मिन्न बहुषु । बहुप्वेव बहुवचनं नैकस्मिन्न द्वयोरिति ॥ अथवाचार्यप्रवृत्ति पयत्युत्पद्यन्तेऽव्यये- भ्यः स्वादम इति यदयमव्ययादाप्सुफ इति मुग्लुकं शास्ति ॥ नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः ॥२।४।८३॥ 15 नाव्ययीभावादत इति योगव्यवसानम् ॥ १॥ नाव्ययीभावादत् इति योगो व्यवसेयः | नाव्ययीभावादकारान्तातित्सुपो लुग्भवति । ततोऽम्त्वपञ्चम्या इति ।। किमर्थो योगविभागः । पञ्चम्या अम्प्रतिषेधार्थम् ॥ २॥ पञ्चम्या अमः मतिषेधो यथा स्यात् ।। एकयोगे ह्युभयोः प्रतिषेधः ॥ ३॥ एकयोगे हि सत्युभयोः प्रतिषेधः स्यादमोऽलुकथ ।। स हि योगविभागः क- तिथ्यः । न कर्तव्यः । तुर्नियामकः । तुः क्रियते स नियामको मयिष्यति । अमेयापञ्चम्या इति ।। 20 ·पा०२.४.८२-८५.] ।। व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ४९९. अमि पञ्चमीप्रतिषेधे ऽपादानग्रहणम् ॥ ४ ॥ अमि पञ्चमीप्रतिषेधे ऽपादानग्रहणं कर्तव्यम् । अपादानपञ्चम्या इति वक्त- व्यम् । किं प्रयोजनम् । कर्मप्रवचनीययुक्त प्रतिषेधार्थम् ॥ ५ ॥ कर्मप्रवचनीययुक्ते मा भूत् । आपाटलिपुत्र वृष्टो देवः ।। न वोत्तरपदस्य कर्मप्रवचनीययोगात्समासात्पञ्चम्यभावः ॥६॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । उत्तरपदमत्र कर्मप्रवचनीययुक्तम् । उत्तरप- दस्य कर्मप्रवचनीययोगात्समासात्पञ्चमी न भविष्यति | यदा च समासः कर्मप्रवच- नीययुक्तो भवति तदा प्रतिषेधः । तद्यथा | आ उपकुम्भात् । आ उपमणिकादिति ।। 10 तृतीयासप्तम्योर्वहुलम् ॥२।४।८४ ॥ सप्तम्या ऋद्धिनदीसमाससंख्यावयवेभ्यो नित्यम् ॥ १ ॥ सप्तम्या ऋद्धिनदीसमाससंख्यावयवेभ्यो नित्यमिति वक्तव्यम् । ऋद्धि | मुम- द्रम् सुमगधम् । नदीसमास | उन्मत्तगङ्गम् लोहिनगङ्गम् | संख्यावयव । एकर्वि- शतिभारद्वाजम् विपञ्चाशगौतमम् ॥ 15 लुटः प्रथमस्य डारौरसः ।।२।४।८५ ॥ टितां टेरेविधेर्लुटो डारौरसः पूर्वविप्रतिपिद्दम् ॥ १॥ टिना टॅरोविंधैर्लुटो डागैरसो भवन्ति पूर्वधिप्रतिषेधेन । टेरेत्वस्यायकाश: " चने पचेते पचन्ते । डारोरसामवकाशः। श्वः कर्ता श्वः कर्तारौ श्वः कर्तारः । इहोमर्य मानोति । श्वो अध्येता श्वो येतारौ श्वो ऽध्येनार इति । डासैरसो भयन्ति पूर्यवि. प्रतिषेधेन ।। स गर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । न यक्तव्यः । आत्मनेपदानां चेति वचनासिद्धम् ॥ २॥ आत्मनेपदानां च डारीरसो भवन्तीति वक्तव्यम् ।। 20 ·॥ व्याकरणमहाभाप्यम् ।। [म० २.४.२. 5 तच्च समसंख्यार्थम् ॥ ३॥ तच्चावश्यमात्मनेपदग्रहणं कर्तव्यं समसंख्यार्थम् । संख्यातानुदेशो" यथा स्यात् । अक्रियमाणे ह्यात्मनेपदग्रहणे पट स्थानिनस्त्रय आदेशाः। वैषम्यात्संख्यातानुदेशो न प्रामोति ॥ पूर्वविप्रतिषेधार्थेन तावन्नार्थ आत्मनेपदग्रहणेन । इदमिह संपधार्यम् | डा- रोरसः क्रियन्तां टेरेत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादेत्वम् । नित्या डासैरसः । कृते ऽप्येचे प्रामुवन्त्यकृतेऽपि प्रामुवन्ति । टेरेन्वमपि नित्यम् । कृतेष्वपि डारोरस्तु प्रामोत्यकृतेष्वपि पामोति । अनित्यमेवम् । अन्यस्य कृतेषु डारीरस्सु मामोत्यन्य- स्याकृतेषु शब्दान्तरस्य च प्रामुयन्विधिरनित्यो भवति । डासैरसोऽप्यनित्याः । 10 अन्यस्य कृत एल्वे प्रामुवन्त्यन्यस्याकृते शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्तोनित्या भ- वन्ति | उभयोरनित्ययोः परत्वादेत्वम् ! एवे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानाडासैरसो भ- विष्यन्ति || समसंख्यार्थेन चापि नार्थ आत्मनेपदग्रहणेन । स्थानेऽन्तरतमेन व्य- वस्था भविष्यति । कुत भान्तर्यम् । अर्थतः । एकार्थस्यैकार्थी धर्थस्य व्यर्थो ब- तर्थस्य वह्वर्थः।। अथवादेशा अपि पडेव निर्दिश्यन्ते । कथम् । एकशेपनिर्देशात् । 15 एकशेपनिर्देशोऽयम् ।। अथैतस्मिन्नेक शेषनिर्देशे सति किमयं कृतेकशेपाणां इन्द्रः । डा च डा च डा रौ च रौ च रौ । रच रच रः । डा च रौ च रच डारी- रस इति । आहोस्थित्कृतद्वन्द्वानामेकशेषः । डा च रौ च रश्च डासैरसः । डारौर- सश्च डारीरसश्च डारौरस इति । किं चातः । यदि कृतैकशेषाणां इन्हो निष्टः स- मसंख्यः प्रामोति । एकवचनहिवचनयोग प्रामोति बहुवचनैकवचनयो रौ पामोति 20 द्विवचनवदुवचनयोश्च रस्मामोति । अथ कृतद्वन्द्वानामेक शेपो न दोषो भवति । यथा न दोपस्तथास्तु ।। किं पुनरत्र ज्यायः । उभयमित्याह । उभयं हि दृश्यते । बहु शक्तिकिटकम् । बहूनि शक्तिकिटकानि । बहु स्यालीपिउरम् | बहूनि स्थाली- पिठराणि ॥ डारीरसः कृते टेरे यथा द्वित्वं प्रसारणे । समसंख्येन नास्ति सिद्धं स्थानेर्थतोऽन्तराः। आन्तयतो व्यवस्था त्रय एवेमे भवन्तु सर्वेपाम् । टेरेत्यं च परत्वात्कृतेऽपि तस्मिनिमे सन्तु ।। - +१.१.५..

·पा० २.४.८५.] || व्याकरणमहाभाष्यम् ॥ ५०१ 5 डाविकारस्य शिकरणं सर्वादेशार्थम् ॥ ४॥ डाविकारः शिकर्तव्यः । कि प्रयोजनम्। सर्वादेशार्थम् । शित्सर्वस्येति सर्वा- देशो यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे लोऽन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य प्रसज्येती ॥ निघातप्रसङ्गस्तु ॥ ५॥ निघातस्तु पामोति । श्वः कर्ता | तासेः परं लसावधानुकमनुदानं भवतीत्येप स्वर: पामोति ॥ यत्ताबदुच्यते डाविकारस्य शित्करणं सर्वादेशार्थमिति | सिड्मलोऽन्स्यविकारात् ॥६॥ सिद्धिमेतत् । कयम् । भलोऽन्त्यविकारात् । अस्त्वयमलोऽन्त्यस्य | का रूप-10 सिद्धिः । कर्ता। डिति टेलौपाल्लोपः ॥ ७ ॥ डिति टेलीपेन || लोपो भविष्यति । अभत्वान्न पामोति । डिल्करणसामर्थ्या- भविष्यति ।। अनित्त्वाहा ॥ ८॥ अथवानिचादेतत्सिद्धम् । किमिदमनिचादिति । अन्त्यस्यायं स्थाने भवन म- त्ययः स्यात् । असत्या प्रत्ययसंज्ञायामित्सज्ञान | असत्यामिल्संज्ञायां लोपो न | असति लोपे ऽनेकात् । यदानेकाल्तदा सर्वादेशः । यदा सर्वादेशस्तदा प्रत्ययः । यदा प्रत्ययस्तदेसज्ञा"। यदेत्संज्ञा तदा लोपः ॥ प्रश्लिष्टनिर्देशादा ॥९॥ अथवा प्रतिष्टनिर्देशोऽयम् । डा आ डा | सोऽनेकाल्शित्सर्वस्य [१.१.५५ ] इति सर्वादेशो भविष्यति || यदा नर्थयमन्त्यस्य स्थाने भवति तदा तिनहणेन गाणं न पामोमि । तिहहणमेकदेशविकृतस्यानन्यवात् ॥ १०॥ एकदेशविकृतमनन्यवद्वतीति निग्रहणेन ग्रहणं भविष्यति ।। सरः कथम् । 15 20 25 ·॥ व्याकरणमहाभाष्यम् ।। [मा० २.४.२. स्वरे विप्रतिषेधात्सिद्दम् ।। ११॥ डारीरसः क्रियन्तामनुदात्तत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादनुदात्त- चम् । नित्या दारीरसः । कृतेऽप्यनुदात्तत्वे प्रामुयन्त्यकृतेऽपि प्रामुवन्ति । अनुदात्त- त्वमपि नित्यम् । कृतेप्यपि डारौरस्तु प्रामोत्यकृतप्यपि प्रामोति । अनित्यमनुदा- इत्तत्वम् । अन्यस्य कृतेषु डारीरस्सु प्रामोत्यन्यस्याकृतेषु शब्दान्तरस्य च प्रामुव- विधिरनित्यो भवति । डारीरसो ऽप्यनित्याः । अन्यथास्वरस्य कृते ऽनुदात्तत्वे प्रामुयन्त्यन्यथास्तरस्याकृते स्वरभिन्नस्य च प्रामुयन्तो नित्या भवन्ति । उभयो- रनित्ययोः परत्वादनुदानलम् । अनुदानत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानाशारीरसः । टिलोप उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सिद्धम् ॥ न सिध्यति । किं कारणम् । अन्तरजत्वा- 10 शारीरसः । तत्रान्तरङ्गवाडारौरस्सु कृते धनुदात्तत्वं क्रियतां टिलोप इति कि- मत्र कर्तव्यम् । परत्वाहिलोपेन भवितव्यम् । एवं तर्हि स्वरे विप्रतिषेधात्सिद्धम् । न्याय्य एवायं स्वरे विप्रतिषेधः । इदमिह संप्रधार्यम् । अनुदात्त क्रियतामुदात्त- निवृत्तिस्वर इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादनुदात्तत्वम् । भनुदात्तत्ये कृते पुन:- प्रसङ्गविज्ञानादुदात्तनिवृत्तिस्वरो भविष्यति ।। तदेतत्क सिद्धं भवति | यत्पिदच- 15 नम्। । यदपि चनं तत्र न सिध्यति । तत्रापि सिद्धम् । कथम् । इदमद्य लसार्य- धातुकानुदात्तत्वं प्रत्ययस्वरस्यापवादः । न चापवादविषय उत्सर्गोभिनिविशते । पूर्व अपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः प्रकल्प्य वापवादविषयं तत उत्सर्गोऽभि- निविशते | तन्न तावदत्र कदाचित्मत्ययस्वरो भवत्यपवाद लसार्वधातुकानुदात्तत्वं प्रतीक्षते । तत्रानुदात्तत्वं क्रियतां लोप इति यद्यपि परत्वासोपः सोऽसावविद्यमानो- 20 दात्तत्वेऽनुदात्त उदात्तो लुप्यते ।। प्रत्ययस्वरापवादो लसावधानुकानुदात्तत्वम् । तेन तत्र न प्रसक्तः प्रत्ययस्वरः कदाचित् ।। प्रत्ययस्वरश्च तासेर्वृत्तिसंनियोगशिष्टः । तेन चाप्यसाबुदात्तो लोप्स्यते तथा न दोषः ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाप्ये द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे द्वितीयमाह्निकम् || पादश्च समाप्तः ।। ॥ द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः । - 25 +११.४.

·॥ अथ पाठभेदः ॥ . A कपिल. है. प. १, १ Before अथ, G श्रीगणेशाय नम , E ५, ५GD A व्याकरणमाधि. श्रीगणेशाय नम ॥श्रीगरवे नम Bश्री. ६G पठति गणेशाय नम ॥ योगेन चित्तस्य पदेन ७g B तेभ्यस्तत्तत्स्था.. वाचा मल शाररिस्य तु वैद्यकेन | योऽपा • ° (VIHH Tº Bhartrihara, Niss. करोत्त प्रवर मुनीना पतजलि माजलि 'करणनादानप्रदान रानतोस्मि ।। १॥जी, C स्वस्ति श्रीगणे ९ Eg B वैदिका शब्दा सिद्धा. शाय नम ॥ आम् & in marg अयेत्यतः १. g sध्येभ्यः सुहृवाचार्य) C मुहद्भूत्वा पूर्व योगेन चित्तस्यति पद्य कचित्परचते in marg तच्छिष्यै प्रक्षिप्तम् । २१ 6 गावीगोणीगोपातलिकादयो, C गा. अथ शब्दानुशासन महाभाष्य लिरयते व्यादयो ६G कि यत्तर्हि सा पाणरूप, D"वि पाणार्थ A विषाणार्थरूप शब्द २७ G D A °स्पतिश्च वने. ८G DA यहि शुक्लो, B यस्तहिं (ori २८ G चतार्भ म ginally यत्ताह शुक्लो नील कृष्णक. २८ G"युक्तो A युनोपयुक्तो पिल Bg om कृष्ण A Com कृष्ण ६, २० पर्यवपन्न ३GDA येन येनास्पेन ९G D A B यहि मि. ६G विशेषापवाद १२० "विषाणाना १८Gसिद्ध । १३ G D A कुवन्नुच्यते ७,६Gom पश्यति १९ Aom ज्ञेय २२ GA°योगि तन्नि १९ GB पडगेषु ८, ८G प्रयोक्तम्ये लौकिक १९ GY C धर्मस्य , in g the mord 19 struck out २. १७ अध्ययस्यति । यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरतो २१ G "मर्थावगतो. अध्यवस्यति यदि पूर्वपर १७ G तस्मारविज्ञातार्थममर्थक ९, ४G D A B यलोके म. ५0DA चाह २५ A गाना गोपीतालि. २९ DEEBSC in marg शरणम् । वि १. Gप्रयोग से पम उपन्यास नात्यताया. १६G सहस्रकाणि २० Gण्ये हि सो २५ कश्चिप्याहरति २८Aom यो २९ 4g न चैवोपन उप. ३. २८ GAom गुहाया नेजयन्ति २३ G D A इस्यतावन " (मद्यया जाया , GDA जायय | १०, २ E यो रेपती रैयत्यानमूष , C मद्यपा। GB सयथा जाये यो रेवती रवयं समूर, & in marg OGDA & originally C 117411 रामास्ये रेवती रेवाप, तरापा । यो स्यध्येयं रेवती रेवस्यनमूर, साया । वरय ३Gपरिपवन तिमदा सुनवा समूप २ शोभना गुम्य सूपिराममिरत प्रविर १२0om प्रयोग रति १७Gफस्ययना २० A om च. २३ ७ तस्या ·॥ पाठभेद ॥ पृ. पं. AL १०,१८G D A om वै २६Gom ननु चोल २१ १Gधर्म एव ४ G तदोषाय ८G DAस दोषो ९६ यद्यपद १. GAg भूयसाभ्युदयन १२ D Eg BRC in marge अन्यत्रानि यम, after नियमः २१ Gom च २६ Eg B व्याक्रियते शब्दा भने , c व्याक्रियते अने, राम्दा in marg १२५G भापिशिल Bशाकलमिति altered from काशकृत्स्नमिति १०G D यदप्युच्यते १५ Gom इति १६ G पुनर्लक्षण लक्ष्य च २७ 4g B एवमप्यय दोष समुदाये, 0 hrs दोष in marg १८Gधायमान १९G om हि २९ GA °वेष्वपि वर्तते DB 'वेष्वपि वर्तते १३ १३ G om इष्टबुद्ध्यर्थश्च । २९ A ECg Bom आकृत्युपदेशात्सिद्धभे तन १९ GD पदिष्टा सा स २३ G अम्बुकृती २५ G"मम्बकृत २६ G सदृष्ट° वृत . D वृत २४१४ G DAE वाक्यानि द्वि १९ G'नायें उप० C°नार्यमुप १५,१३ Com वितस्य १७ B om वा G°ख्यायते "मानस्य विवृत ताश्चोद्यतेति D सवृतोपदिश्यमानस्य वि वृतश्चोद्यतति A"मानस्य विवृतश्चाद्यते ति रयायते "स्य वा विवृतोपदश- चोद्यते Eरयायेत सकृतस्य वा उपदि श्यमानस्य विवृतश्चौद्यतेति २६ G D"रारे अकारग्रहण १६ ३Gवोत्र विशेष ३G सर्वत्र EGD A om 7 ८ G om सती १६७ यक्ष्यते १०१५ Gom on विषये १७१८ "CEB जटिलो A जडी. २३ G D A भविष्यतीति २९ G D A B & originally L वृत्तिकार्य २७ G D A om कथम् १८,१G D भाति instead of सपना सपन्ना भवति २G DAEB प्रामुयति ३ Gकरोतीति, D A "करोति इति २० G D पृथक्त्येषु ६, युगक्रवपद १२ A मधुराया १३ GCड इत्यत्र २०G om च २६G प्रत्याख्यायते हि त" १९४Gom ५A मधुरी ६ A यन्मधु ७G अन्यामश्वरूप १४ G भविष्यतीति २० G°श्चतुर्दा २४ G D A have प्रकृतवान् after प्रकृप्त २०, ७G लपिड इति । एषोपि हि शकिड पिडा DA फिडशेति । एपो ९G DA'शब्दा नसति यदृछाशब्दा इति १२६0 दिन्नशब्द १५G D A om हि १५ G नैतद्दाषाय १८G D A वेनेच २२ G पिबति २३ A यश्चैव २७ Gom स्यात् २८ G°यो ऽपशब्दार्थक, २१ ५६ भविष्यतीति ६ G यदर्थमुप ११ G न चापशब्दे न झ, DA न पाप शब्द न ह्य १२ G DA'दिष्टा शास्त्रे प्रकृ १६ ECg Bom इति वक्ष्यामि २० G D A FEB om लाप Bसमसारणे २८ द्वाकृष्यते D "टा निकृप्यते 'द्वा नि कृप्यते २२११ GD सिध्यतीति १३६ अत पर,अतपरत्व १८ वर्णी भूदिति २३ ६GDA hare यांतरतमो before दीपश्च has the same originally in marg २१ G ·॥ पाठभेदः॥ ५०५ + १०. २३,२३ G अथ.ऽपि twice २५ G स्यात् न वेति २४. ३ Gom. दीर्घ इति १. G वक्ष्यतीति १. G इतरथा दीर्वादातापित्येव ११ भिसैस्भाव १२G D°ादेव न. १८ G किकरणस्यतयः २७ GD A om तस्य निमित्त २६. ३ नाव्यपवृक्तरयावयवस्थ VG अव्या . विधिन भवति ९G D A तैल न विक्रेतव्य घृत न विक्रेत व्यमिति १३ G विवृतत्वात्सध्यक्षरेषु. २, १G भयन रश्रुतिले', D भयत्र ३ Gऋरणांचेति ५G इन्येव तस्य सि ६ यच्चाररे ११ G DA'काराण्णव १२G D A om स्यात् २७, २G पूर्वश्च परश्च २८,२२ G सतीति द्विर्वननेपिहिने', D दिर्वच भोपिहिने'. १८ Eg B 'रानुनासिरुयमा Com °नु- नासिक्य, K मानीयानुनासिकयमा २८ haiynta mentions the rending नुप दिष्टा श्रूयन्ते, without च २२ उर फेण उर"केण उर पेण उपेण Cins उरण उर पेण m marg २९२३ GD A Eg UK उठने ३G on ततो ५७ तति ताईव ५G देव तत्सि तसि' ११ वर्तव्य भवति १.GDA सयोगसज्ञा चम १८G DAभविष्यति २G भवनीत्यस्य सक्ष २१ उरक । उरप, D उरक । उररूप G in narg उरxपक उर प २०.GDA स्थानियडावप्रतिषेध, after ३० ३१ अर्यवतो वर्णा कुत धातु.. दर्शनात् धातय एकपर्णा 2G प्रातिपदिगन्यप्येक ५.GDA उ अपक्राम,Gn marg / निष्ट । उत्तरति पाठान 41 ३०, ११ पनने, Gin marg पसजने पाठातर. १२ 11ss.तेन मन्यामहे २३ G यकारस्य तस्मादर्थवतो वर्णा इति। Dयकारस्य १८ G °च्यते ह्यनर्थगतेरिति न साधीयोत्रा. प्यर्यस्य , DAन साधीयोऽत्राप्यर्थस्य २० Gom न तदर्थगति २२ A on ३१. ५६ AISS except A नेस्तर्कः ३२ ११ वक्ष्यति,Gin marg करिष्यति पाठातर १. G D A भवतीति १८ G भाचार्याणामुपदेशात् तथा ह्याचार्या- णामुपगार नै% in marg उपचारान् पागतर २०Gom २१DA om अप्रधानखाच १ GDA Eg om हस्वदीर्घप्लुत २GDA & origimally पूर्व एवं ९G D A तावत्पूर्व भ' १८G विभाषा कथ २२ Gmmarg नित्यपि हि लोपे पाठातर ३१, २ Gom अनुवर्तते D A धमाचार्योणा वर्तते विभाषा न वेति ५ कतरस्तस्मि',Cकतमस्मि', origin.. ally कतरास्मि १८ G सदेह स्यात् २४ 11SS except A, 'त्येव स २६G DA भवति यर. १ भविष्यति, G in marg भवतीति पाठातर ३ GDA जिहीर्यति ८g B सवर्णेमहणत. २१ G D A प्योरिरयन, Don mark रन्या पाठ १८GDAभयलमा', २०GS originally D एयानुचभ्यते ३६.९GA सरपत्यय , सर प्रत्यय १९GA forninally D योयम. १७ G पनि हाराशिः। सर्वपुण्य', २० Gndds पसया यम २ पथापथ ८००, in marg पस्सया नाम प्रयागाद्विकम १०, १Dom Mg 37, Imptopng 100,251 ६Gण्यसि १२ एप विधि.Gin mare स्वरविधि, पाठातर "पेपश्च ·५०६ || पाठभेदः ॥ पृ.प. १.पं. ३७,१३ G भार्या यस्य स ता. ४५, ३ G स्थाने षष्ठी. २० Gमामोति. ४Gऽन्त्यस्य पठ्य. २३ G निमित्त द्धिनिमित्तं किं च कृ. ६ 6 B om किं ताहि. ३८,१६ G संमत्ते, A B रावृत्ते. ७ACEB मिदिमजिपुगः १७GA खालमिति. ९ADCB भलत्यस्यति २. AISS. except A, तेन मन्या. १३ G हिस्सायो २२G om इति. ४६. १G 'रिति भरेहि नियमोऽनस्यस्य न ३९, ४ G 'त्येतावदय. स्यात. ७C g राज्ञा राज्ञिन प्रत्याप्य श्य निय. ९Gom. स्यात. नेते; C B the same without स्वय. १९G सभवो यो ११ AECEB मयलेन. २२ 1 ICE on विप्रतिषेध . १५ GA वृद्धि २३ CCEB मागोति ।नामा नियमेय योग २४ com. लोके. भारभ्यते । यावता नामा. २७ A FCEB on यसप. २५ - Cg om. उतारा १०, २ GA वृद्धिश्चा. २० G om. गुणी भाति ५Gom इति. ४७. १AI CEB मिदिगिपुग'. २.g} राजा प्रियते. ५ मि.मिर ए मिरिति. २२० "दिद्यते सतो. ९GA E पच्छति या मताम् १४ LC B 6 १०G पर , in murg परस्यपि पार. सतस्तन । १५ GA om पूर्वरभिरापन्ध २० G किम २६G सस्या कृत इनि, I thc satne br २३G . om तथ. alterntton, CTFUTTI २२ । तरयाणाय ४८.१.A.Cg om परिमृगन्मु परिमार्गन्छ. २.GA on रायथा. १४ GD om था. २५ G मनायगन २९ लगन्यस्ति पु. ४१.१E0चरन नि' ४१६s ure and below, लान्न'. ३ GA मृगे मगंगे २. CEO नाच्यं न बनाय्य निधि'. ५२, ३G स्यामा २. G स्नानि गमान यति दान Gia marg उनिगुणम २. Mom अपि पाठांतर. २०Gom १० मेति ग १२.०ग्यांगयोगान, m mare. योग. यात पादातर २.GOमारा म गएरीगर । ५०010 पत्र ३.८G पर ...1UHIT 9,11.शोपनि पारि. 00 am आदान लग गयामु .C'रजापत "" on Er. "6 mirzराया पाना (h. 113771 zarar Tia. "नाप',GAL Trir पालामा १९ion. २.itmn innr: नापाना Hोग मारा.... F.Hnally मगर, Urbe t. I after मा rini.csartPEमान Gmavina ५६.ant,I.Craft ·पाटभेदः॥ पृ० पर ८G जीवे रवानु . ५७, ९G यदुच्यत ACC समसारण. १३ GA on च १०E CEB संप्रसारणं Cg B add १८GA om. च. भरति. १८ G om. सयोगा'...इति. १३ G अजादावपि दृश्यते. १९ Gom. सोऽयं, ECY have sसी in- १७ तस्मादिग्लक्षणयोर्गणद्धपो प्रतिवेध sterd , A यस्यासी. K and A, G adds JERICETTETETT २७ Gom.कि. वृद्धिः EC g B hare only तस्मादि- १८, ६ G.1 om च. ग्लक्षणा बुद्धिः- ७ECs by alteration g सयोगसंज्ञा. २४ G तत्राप्य. ८G दयाईयो. स', A हलोः रा. ५३, १०G वाध्येत. १४ GA B यद्येव. १५g Bom. प्रत्यया" .. सिद्धम्, १४ G°सज्ञायना २५ - CEB समसारणं. १७ GA यश योस्त. १५ A LCE B°प्युत्त किं स. १७ GAgB अंतरा एषा'; C K अतरा २२ G गुणो भाव्य गुणभावीगस्ति. येपा', L originally येषा', altered to २४ C पयस्य चांगस्य: B अगस्य । एषा mars २९G निर्दिशति; in marg. प्रतिनिर्दिशति RAG पुगंतच. पाठांवर. ५g B & originally Eभत्र न पामोति. २४ GA मामोति. ६G "तुपथवा. २४ G सयोगादि. Gन कश्चि. २६GA सयोग वि. PAEC B स्थानिपत्यसगः. २७ GAom इति. १६ Kuyatn : केपाचित्पाठः सुपर्याप्तचर ०९, १ G प्रामोति होति. १३ Cin marg. उपोख. २२ Bछदस छरस्यनी' १४ GA'तीयस्य व्य'. २३ G गुणस्य दर्श'. २६G भरति।. २४ Cg B दीधीयो छदोविषयो दृष्टातु १७ Gom इनि. विधिश्च[Bol. चच्छदासे भगति दी २१ G यादकपरिपे. धावन्यादछंशरिषयवाहानुधिधित्वाश २२ २३ G स्थडिलके. २G भवति २५ G दृटानविधिस्वाङ रस ९० मुसमहण पुन श'. ५६, ४ALCEB बाधत । ECEB दीध्यदिति च दय' Kalynta १७G Tom कचिनु शयत्ययेनेति पाट. १८GB om. the first च. २० दीध्यमिति दयन एप, DC दीय १८G तहि इतरे%BE by alteration: दिति पश्यन्व्य , Boriginalls दीध्य. तहेतदितरे. दिति इयन् एप प्य, afterwards एप १८GAश्रयागिन पक'. has been struck out. २०G 'यमुकम् १९GAg B अतग एपा'; CK अता २॥ Gom. किगुनार येरा', r originally भतरा या, २१ G om. घर altered to एच. २१GARअंतरापपा,CKअतरा येपा, 2G तत्ताय रात्र Horigintelly अतरा एपा', altered to २९GAIतम्यान, माया भनेन, २६ GAP भनि ५०, .GAom . Gand originly मरययः. १८Com ते, ने २२Gगच गई. था.

·|| पाठभेदः ॥ पृ०६० १०६ . ६१, १५ECEB सिद्धा भवति; A सिद्धति. ६७, २२ G भवति. १६ G in marg. 'दघोषवता पाठांतर. २३ Eg Bहीदादि च विवचनं, Kniynta २० AE Cg om. किं कारणम्, mentiona tho rending fra 7 २१ र मेके इच्छन्ति. श्रूयते २७G कथं तर्हि भयतनं प्रयत्नः नाय भावसा ६८, ५G 'विधे प्रति धनः प्रयनः किं तहि. ६G खल्वस्मिन्पक्ष; सल्यप्यस्मिन्पक्ष १२, ४GA B प्रयत्न इति किं तहि प्रयतन'. ६९, ३ GB सती हि. २७,२८Gऋकारल्कारयो सवर्णसंज्ञाविधि !! २० G आद्गुणामसिद्धि कारल्का A E both times ककार १. G EC तस्मादत्रा'. ल्कार, Cthus only in 1.27. १३ G अवस पर ईदा: Ehas परे in ६५, २ .Cg B ऋति कवा . लति लगा. marg. Chas परे obliterated. ४७ लकारे च वा लभ',लकारे परे २० Nig jibhattrassumes that Patanjali चवाल भ,हलकारे परत लकारी घा in the words I. 12 अथवा प्रगृपरांज्ञा'. भ: B लकारे वा लभ. अथवा योगविभाग,1.19 अथवाहायम', ६ G ऋकारः ल कारो, कारः लकारो; is commenting on the three Virtti. CB कार लकारी कार लटकारो. kas वचनसामथ्यावा. योगविभागाद्वा, ६G कारस्य लकारस्य अच्त्यं मार्यादीवाद्यांना या. & he ndas अन्य कारस्य लकारस्य चारवं, CBकार- स्वथवा वचनसामथ्यादित्यादि भाष्ये स्य लकारस्य चावं, ऋकारस्यल भाष्यकृत एवोक्तिरत एव सांप्रतपुस्तकेषु कारस्याच्वं. बार्तिकापाठ इत्याहुः | अन्ये खम्त्य उत्त ६GA कर्तव्यं; B कर्तव्यं. त्यस्य वार्तिकारक मत्वा कोशे वार्तिक । ७G होट प्रकार होतृ३कारः होट लकारः पाठो भ्रष्ट इत्याहु ।।. होतृार.; : रोर्ट ऋकारः होतृकार ७०, १३ G एकाजित्युच्यमाने, B एयाजित्युच्या होटेलकार., C होट ऋकारः होतृवकार माने हि. होकार होट लकारः होलू ३कार होल - १८ G यदि बचान्यच हि योधान्यक्ष. कार. तरीट फकार होतृकार होनृ ३-७१, ७G विद्या. कारः इति होट लकार होकार रोल ३. ११मतिषिद्धापो,Gin marg पेधार्थी पागंतरं. कारः, Bag, but om. इति, & has nt १२ G वृत्ती व शर्करी च, BB वृहती थ the end होल३कार इति. दाकरी. १५ G कर्तव्यमसत्या. २३ G यन्या. २३ Ga om. इति. १६ECEB'पदोत्तश्येत्येवं, ६४, EC स्पृष्ट करणं स्पर्शनां. १७ G अगापि प्राप्नोति. ८G स्थराणां विकृतस्य: CE स्वराणां च १८ G °संप्रत्यय इति सिद्धम्. वित; A B स्वराणां च विकृतस्य. ७२, १G न च उमे', न च उमे', altered to १५G गृमातीति नों CB नोम एम उमै". १७ Gom. कुमारीहते. २GL प्रतिषेधा'. २४ GAप्रामातीति. १२७ ॐवा यथा. २६Gपा एतद. ७Gभयति. १५ १GAdonginally B वा मा भूत. मनु भूवि. २GAII पामोति. २५४ प्रणिश्यते प्रणिधति प्रणिध'. १६. २G किमपिशानी त. ७१, कर्तव्य for क्रियते. • I.CEB यक्ष्य पुनः प्रकरयाने मुनस्य १३ 6 रातिस्पतिरामातिराशतिरागनिवास. १२० भगृय प्र. निवाति १८.nd.IS.'च्यते. १४ G सम्मान न कर्तव्य मेय एयय. 1.10एमहाप'. २८ E Cधाहणान् म पै. .

·|| पाटभेद ॥ ५०१ १०प० १०६ एका इति ७.२ECom माश्य. ८२ . प्रतमनुवादन्या २.B'सज्ञा भवति ६GI सल्यन्य' ७Gभागमोर्ष' BG यति भ ११ G प्रतीनि'. Gom, one TT १९G उपाशस्त म्य २९ तमुकिच २२G न पनप्य ८३१३ GB शतायटनो नु" २९ ७ ऐतिषधा. २२ Gशुष्य इति एका, धुम्य एकारता ० २GHTIातो हि अबधा, भोरामो- नुपध, । अनुबधा भोगता ८५, १GAध्य ५॥दय कर्तव्य १९१५Gom निष्ठाराज्ञाया, A pm line 11 १२ व्यतिहारे and निहासज्ञाया of Inc 15 १. Karyata फशिवायन्तभायारिति पार २० (८ तोपहियानि २३ Gकार उरपतति उत्पतिते २०G पतानि स्युरिति ८. १G सानुबधस्ये २G काक उस्पतति उसातिते ७७, ६७ करिष्यतीति, Eg करिष्यति हरिप्य तांति १२ GAमाकाष्ट. ८६,७Gom पाविजः १५G स्थहिलके १६Gविधीयो १६GB स्थडिल के २० राज्यष्ठ पुत्री १७ G श्रूयते , in marg भूयेत पाठातर ७८, २'तापस्टिानि G in marg तोप पाठ १८G नितर्नयति २०G'यथापाम ६ आहिउबझायनि २२ G पीनिशेन ८ None of the iss. commoarel sire the Vartrikas 8–15 separately but ८७,४ G नाच मती', C नाच ला', B नालो' tle VIS A lins everywhere except ९G वक्तव्य Coriginally कर्तव्य , al in the case of V 10 & stop before tered to TTT EGY the word प्रयोजनम् in the bnofollow ११G & originall. C निधन सर्वादीनि ing the Turttila २७ ऐत् , C ऐट, B reads ऐट but ap २०१८ 08 मनावे C मवड्भावे , EC om B डतरादीनामगावे भयोजनम pears originally to have read ऐत .. २० G वनात F, In marg अतवस्वे 117 and प्रयोजनम् 1 18 द्विवचनातप्रगृह्यत्वे पाठ ७९१९G "निग्रहश्च ८८,२Narojiblhatta प्रायेण भाष्येऽपि अका- २२G प्रसज्यत रादकारात्कारावियव पार ८०, १B सप्यासझाया सख्याग्रहण सण्यास ५Gआह्मणकुलन प्रत्ययाय 0G सप्तमीनिर्दिष्टे यदुच्यते before तचापि ९० प्रतीयते in marg प्रतीता इति वा पाठ.. ७G ताबडत, EC तावदड्डत° g ता १. EC Bकर्तव्यम् । किप्रयोजनम् । वरडत २६ Cg कृत्रिम कार्यसप्रत्ययो ८G स्यति स्थानषष्ठी १८ G अत्रापि instead of एव तह ८G शक्य विभाक्ति, २२ Gom घ ८९ २G भवतीति २४Com च १.GC वनविषये ८१, १ G पाशुर', ECEB पासुल' १३ Gशब्दान्यत्र १८g न कर्तव्य after कर्तव्यो, E B the|९०,२ Gटतीयापी हीप्यते, C ऽपि दृश्यते same in marg F G after हेतोरिति उभस्याप्या उभा. १९ ते A the otherSS सेन ज्या हेनुभ्या उभयावारिति om २०Eom ·11 पाठभेद ॥ T पृ. 4. पृ. १० ६११५ प्रियविश्वाय , Gin marg नियस यति ९८ ११ तीच तिकिच Nagoyibhasha पागतर mentions tlns rending १८ रिद्यत्र साद १५ G"सृत्यमानिमित्त कस्य डीब्विधे तिन २२Bom २० Gणान्ता ९२ ९ । तद्यत ताद २३ उपोप Nigojiblhatta mentions the ११ CCg यथा विज्ञायेत rendingउवास १२ Gon ९९ ८Gom क १३ Gom सरदीनि २२ Gom किंधारण २१ G पूर्वपागे २३ Mugonbhattr यादशो दीर्घत्वस्यति २२ G पूर्वपागे अन्यो भाप्यपुस्तकेषु भ्रम २३ ॥ यद् पूमादिभ्यो नयम २००, १ न हि सुगा B नापि मृगा ९३ २१ G in marg ग्रहणार्थक्य पान ६। अव्ययीभारस्याव्ययत्वे कि प्रयोजन १७ G मेक्ष्यपू अध्ययीभावस्याव्ययचे प्रयोजन लम १८ G वसतित CgB वसति खतरोपनारा लिक। १९ Dom १३ GA अपि खल्वाह ९१,५G om सा १३ G यदव्यया ५Gभसयत्त अइव एव १४ G om इति ६Gतचा १४ G किं च पुन १४ सर्ग विभक्तिर्येषा भवति १७ १९६ पेधश्चाद्यते १६ Gom यत २. G°त्तत्र वाय १६ GT विशेष पते १०१. G here k belon शि सय १८Gभकिशब्दा २G दो प्रति १९ Mos 'च्यत ३EBशिप्रति २३ G°श्रयाणि वार्याणि न क' ६G दो मति ९९ २G om अथवा ६gन व्यापार ५G सख्यता था १४८याधत Gom तन मतत २२ Gom one अन्यत्र १०G सिद्धमतत् पथ पागत पार क' १०५ ४ गतमितिना १२G भवति । ७G शब्दपदार्थकता in marg पदार्थक १५ GCये त्यतेभ्या वा पाठ Bom इनि १७ जतेन लारे प्रति १७G नदेय स २३ GC भुजिना स १८ Gom 'वैतद १०३ ८७ton प्रसज्यमनिषधात् Cm marg १८G भयनि विधाय for मराज्य in the test ९.२Gघापि मता कय । विधाय I on all क्य। २G याग प्रगज्यातिपधात गिधाय but मराज्य Ghar ATTILAT CP & B प्रतिपधात् strack out निशिता १०८ om • भरपरसो भत्युथै रा । अत्युचैती ५. G °सामथ्यापति भत्यु ग २० GB पिज्ञायत,म्यात् ९Gप्रतम सिपथ १०४ ८EB अस्मिा मात्र यस्य. २१ Gom भष विज्ञायने ११ Gयायापिनु नि ..Gom इमि २० 1 B कार्यप १.FUमदिपासायनि २१पया यस्यन नस्य च यु .८ ५०ीपस्या २. मेषदाय: before मापि ·|| पाटभेदः॥ २०५, ४ G°न नहिषयना, in marg.चंति पा ठातरं वरिषदरयं न तविषयस्य ५ Gin marg रोच.यपि cg in भाचार्यशीलादेशशीलगेन च Lonal nally धीरने ,murgन देगशीला ८Gपचारपघापर्न 11 EB on ; in 1 it is struck out २२ G"महणेषु च देश'. २०Gमस्याययति २०६, ३ GR orngually E प्रत्याहार , instead of प्रत्याहारमरणम् ५७ जनुयतन .G'मानापि ६Gप्रत्याहारम', Iमरयाहार म' 2CUउणांतर्विभाषा < G Bom १२ Gom हि २३ Gपो' २०७, ३Gप्रत्ययातादिति निस्ये ३GDरययानानि 4GDom हि, Llan in mHg २०८.२० GDC अधिरीश्वर इति वा २.९ ३ GDE दिवस्तदर्थस्यति रि २७ Geverywhere बादमीर" and तत्रोदा, Cg Berers where तत्रीकाम् L यक दमीरान्गमिप्याम य पदमारानगच्छाम २९९, ५, ६E Cg याम्यस्य स' ८ उपपयते, DAGn marg उपपन्न १३ GD om कार्याणि, Gg"कल्प्यत १४ ज्ञापरुमुभ' १६ GD दीर्घो भवताति प्यड २३ G पिंडा, in mirg पिडी पाठा ११२११ Gon यदि १७ | ECg B साधुत्वमन्चारयायते २१ EgBE Cn marg दृनातस्यापित २१ ः अस्ति वेह N go blatta rends this and says चपास्त्वयुक्नस्तस्य प्रभे ऽयत्नत्वात् २३ Gपमानित्येषु १२३ १ GD कवार कारौ च इता' ३G'पस्थित भर ६ECEB'मिह तु यथ १० .Cg B°नोपदेह सानोति २२ A Dg B पर्नु २१Bk by alteration C ककरवा १०० १३,१५ D शबानुपदि. १६G प्रत्ययस्यम. २४ LCBइर मुप १९४६G यत्पर स्या'. १६Gप्रश्यय स्यान १२ GBom पठया भभाषे. २५ जतनम १९ । 'सर स्थानपरपस्ययस्यांपवाद. २४ : CER यदयमची २१५, १Magarbhatte भगयारित्यरयाराभव इत्यादि । क्वचिनय पाट । ३G om भवति ५G A D पूर्व, 8 मस्जमिनु'. BAD पूर्व ७G"लोपायच सयागा' १४ CD om स्यात २०Gom स्र २२ Gरयुदात्त. २२ Gom च २४ LUक्रियत एतन्या ११६४Cby alteration "पधा D°र प्रतिषेध. १७ Com शीभारेनवारप्रतिषेध २२ Gom द्विग' इम्मत्वम् २४८ कृते जनजतत्वादेते ११० २G विज्ञामिति ५6एस इग्बनराव १४ G निपनते १५ G तत्रानेनेको निवते १९ G D E om इकारोकारी भविष्यतो, has the words in marg २० ॥री अर्द्ध एकारार्द्ध भोकारो,C'राव देकारोकारी GE B 'रावर्द्ध एकारोई ओकारो २३ G on पार्षद नार्थ १९८१ Don ६ ८ सेथ स्थाने योगीति ९८पष्टीस्थान १०. CBLgin marg यावतोवा सतिते १९G Om च १२९ ३ Gवतीति १. G वेश्माभिज्वाल' १२ Gउपतिष्ठति १४ G°मान एत १५ ० तत्मकनमा" २१ G सौनाश्चेति, in mrg ओचाश्चति पाग', AD सौवाश्चात .

·५१२ || पाठभेदः ॥ १० पर १०६० १२० ६ : B मधूष्ण १२६,८gB यद्यप्यणोऽपि प्रति ८ DECg यत्रानेकमा ११ GB अत एव दोषो १०G देकारा भ° १४१५ C प्रसगेरपर' १६ Eg BRCim marg वचन नियमार्यम् १८G द्वितीय स्थान प्र २५ D E CB उभयथा हि तु १२७,२ & by alterationg उदात्तादिषु पर २५ G यणो ये in Iarg यणा पाठा त्वस्य २६ ECg B कुमार्यर्थ १. B चेदादेशेषु रा' १२१, २G भवतीति २३ Cg B इह न प्रसज्येत कर्ता १७Gon या ५. Fom 'तव्य | up to png 204 19 इस्व २२ g Dलुप्यते तन C प्यतेत्र प्रत्ययविस १५ tom इति before एतन्नि र्जनीयो रात्स? R? Nagojibhatta reads TFT EGT° १२८१ G om स्यात, २. DCg क्रियते न्यास एवं in marg पूर्वोत स्यान पाठा २५ G Dg इत्यादेशता २७ निर्वत २८ Cg°न्तरेणापि तका १८ G D भवतीत्यजा, भवतीति अजा' २२२३ °म निर्वतके सर्वस्था g°न्तरतमे नि २२ Cg B om च B°क सर्वस्था २४ B&Cm marg प्रत्यये च व्यय ४८'तम नि? २४ । प्रकल्पेत १३G सिद्धान भवति १२९ १DCg Born रेफस्य १७ G भुक्था ३ Gg om इति सिर्जनीय १२३ ८GDg तद्यथा गायो 4 Karyata mentions the reading १.CgB न्योन्यमपदय कल्पपद ११G यहु° Dबहु & Cg B om HET १४Cg & originally B नार्याग' ६ GD तीर्यत १५ DOसुमज्जलित ९G°लाप भौत्वयु DEB रोप औरय पु. १५gनापाग १२ Gom the second वर्तते २१ कुमार्यर्थ १७ GD यहि २० GA माविकाद्विमा १८G D om १२१ १Bom च १८७ आता १. Gनिभावे २१ Gom इरोऽयवस्था २२ CBएरमा २३ G D अभ्यासलोपश्च । अभ्यासलो' १२ CBएजस्ति , एनास्त २४ GCom अभ्यस्तस्थर १३ Gom सय २५ G DE& or ginally Cभवतीत्यजा १४ Com फर्ण पराग १९G रेफयानकाराअन्तर' in marg कार १३० १GCgBoin दीर्घवम् Dins सीख एया'पाग २२ ७ सदिशप्रसगस्तु २२.१G भविष्यतीति ६G D तनायमों YCBC 510 mare TOTE 7° १३ GD hare इतरथा परिदमराङ्ग imme dately after 'संहार GD मालेलगामालापगव १६Gऽप्यंनस्य havaya went ons the reading s | १.१६G'सदप ज्ञा' ७G on प्य १८८ परस्पमात्रमनन १.Gस्यत्यासा २२१.२cgय उन्धानेन्ग १५ Gविप्यारी १६Gस्येतद्भवति 5 B विरापणार्थ कार १G D om च ६ ISS 'त्युच्यत भवति परथ २. ०मिनि पर' ८gपनि गहापा ·॥ पाठभेदः ॥ २५.Gनिवार्य २९, १०आ भाप. २५० २.nihirger'. २०GITल गितु प्रायो 6भाप. 2G.यणमिनि २१ सिादर # hamat फपिनु गाविधीगी पाउ.. १. 11 वायु २१०, ५Gभापति » GBitlicht १४ Gon गृन ११.३0या. १९Gom G"भनिन २.Gआमियी पता .GO रार्मामागि २४Com विनिरंधे. १४ Gur. २०. खरंच परमार, C ndas प्रनिषेधा १६ Cन्यागिहिदि. in marg २३00भपत GY प्रतिषेध १५.१२ n marमार्षया ४११ करोनिगिरध्यो. mulonimally 1 C 717711?? १९ रिति, पिपनि २९GD पदासागसता गुल १९Gगाभाराम' मा २१Cउन प. २० Gन पनि २२० सपरनि मपपरणागि'. २. G॥यन ल्यान् २३ ]" om.the Bhishya on 1, 1,57. २२लपिसिटम्या'. DOM विशिष २. GEप्रभो कि ना २३६२G"गाविन्या. २४घरया स्यूरता १. GET २२०.G २. Gमुभात नमा'. Dllom सारा ९ भनिगग्य, भलिगत्य,Ghastlinsan दान mirst om २.न. २५ भाप इति. Gm mrg आ(भियत २४३ ६ मामासीनि इनिपाठातर. ८ Gom पूर्णधि ३०, ३URGin marg नित्यानपान १ पदारस्य.Gin marg मावे पाटनर ५Gस्थानी माम १२Gमामोति 0Gon यथा, DE'पूरीप्यपि २०Gom च स्थानिवद्भवति. १४१, ६Gom कुत १८G पूर्व स्थानिश. म्यानिश २९ ifferमराना,Gता पनाह आर्धधा नके भान भवतीत्यस्तिमुखमा (अस्ते भूरित्यनेन स्तियुभ्या . B सोस्नेभूरिस्यने नास्तियुभ्या २५ । उद्धचा भस्ति- २६ Gभनि २२०२११२, G उभये प्रतिषेधः १२ G मात्रजित्येव, मात्रच इत्येव १८G तेलमात्रा२पृतमात्रा २ PG असिद्धल घ असिसच वरच्य. २० प्रवचनादो,Cby alteration बहुवच. मातिदेवा १७ GD भवतीति एवमा?. २५ G नाम्पानि १३९, ५G पूर्वभूत २०,२१G कानुह्मन, in marg एमा ७ DoBन नहीं • Kom मशिष्टनिर्देशारिसद्धम् 651 २१ ॥ धिवर्ण १४भयते २० नेतरा २०२१ धारणि पारर्णि २५ G इत्यनेनापि सि १४५, ८G हा उदात १७D Cgom कथंच सिम्यति १९ G सहि यशोदात्त २२ Gom नन चेयमपि कर्तव्या. २७GC यथैव, तव १४७, ३ G D तस्मात्स्थानिववचनम १५ समात्यदस्य शत्त पागतर १४८,१६ Cgसि-यात ·पाठभेदः ॥ ५. पं. . पृ० पं. १४४,२१ (न्यतरती व्य. ११९, २२ G here and urlor, कृत्ये. २२ G ग्रामे गुरु १५६, ८ पुस, Nigojilbhatta पसमिति पा. २२ G°निमित्त च वसाम इनि. टान्तर टपसमिति च. १४९, ४ C Kom विश , in g it is struck १५७, ७G औदोदा, औदौरा. . out , Nagoytbhatta विंश इति तु १५८, ३ D तदितरे. प्रक्षिप्त शतसहसयोरेव इस्येष्ट वात ८G विभाव्यते. २३ G"यडुरद २१ ('लोपसज्ञवात् २१ ॥ पादेशेयोर्ग २४ D भवतीति पठा:G भवतीत्युध्यमाने कथमेवैतसिध्यति को हि शब्दम्य प्रसंग १५०, १Com प्रतिषेधे यत्र गम्यते चार्थो न च प्रयुज्यते अस्तु १२ D कास्वनिषेध तर्हि प्रसक्तादर्शन लोपसज्ञ भवतीनि प १३ G Dg om यलोप ठानिर्दिष्टस्य यदि १४ G D उलोप. १५९, १GAD Kधारणे. १६Gg ईस्व. २ KB कथमिवै', other NISS कयमेवै. २७ G अनुनासिकाच ७ Bप्रत्यये स', "ज्ञानिषे. २०G गया आत्व, DC रायाच. १. Goom कसी .वृत्त्यर्थम्. १५२,१४ G न पदातविधि प्रति स्था. २०G on ऽपि. १९G om च १६०, २२ D Cg B om न कर्तव्यम् २१ G कानि सति यानि को २३ G रायस्पोषेण सग्मीयति . २२ G" या श्रूयते स. २६१, २ कथ तर्हि, G DEBकि तहिं. १५२, ७G om न ८Cg B'काल 4G अवर्णलोपगिधि प्रतीति यलो'. १६२, १D नचाद १४ तिन्; Gin marg लिन पाटा' ३G क्रियते. २६ G°लोपे लो',g°लोपविधियुलो. 5 G om १९ G प्रतिदीना म १०Gom पृथक्सज्ञाकरणात १. Gनस्य सामान्यालो. २३ प्रतिनिर्दि १४ Gom. न वा. १५३, १G°मनाक्षी X B on. १६ G लोपसज्ञा लु ६G कडूतिरिति २४ G अनिमित्त २२ शितेंद्र शतामि २६३, ७ Gon कार्याणि Ggपर्यवसन्नानि. २९४, ५ राव, शन, Bप्रत्यय ८G D भवतीति ९gBom प्रयोजन c Goin the second 7. १२, १३ D इथ भाकारलीप आदिचतु १६४, ५ वचनान भवति र्थव्ये २,८(Bom 1 12,Aom , but hrs n stop before प्रयोजनम् १२ । नुमामो वृद्धी n113 १५.१६ Dहलो यमा यमि लोपे २FACEB | १६९, 3 DRBom. २३ G यत्र तर्हि न स्था. um 115 १९ Gसर्यस्वर. १४१९G D भलो .तिघु २.CE Bom l. २०G इत्याद्युहानं 18, \ om., but has a stop before २१ GB om प्रयोजन, निकि. प्रयोजनम् In 1 10 २५ ताकि प्रयोजन. २२ CPT प्रयोगनानि ग, दीनि च २९ ८ Bउष्ट्रप्रीथा. मारकाच्याी भा. १६६ ३ D CEI"स्थाने कि १५...भप्राण ता. DEgn after प्रयोगनम, समता से १९७गार नि'. परययन ग भयसीति पतम्य. १५ Gहे अनड्डान् + ·|| पाटभेदः ॥ . वस्य च. १० पर २६६, १९ Cg B कतरस्मिन्. १७५,२१ B पंचमीसप्तम्यो', २६०, २G Dom. पूर्व २२G D इति प ४ एपा प. ३ रातहि वाक पर २५ 6 उभयकार्य तत्र तत्र उभयो: ११ GD सा प्राप्ति मतिः. काय. २३GCB वाधेत. १७५, ७GDC भविष्यति. १८G'योरतस्ये. ८G D Com. इति. २२ B& by alteration C स्वादिपरत्वेन. 4G सज्ञा दोष प्र. २६ Gom. चC बहुच्पूर्वस्य च trice, ८ तत्र त खलु. once in marg.gबहपूर्वस्य बच्पू २१ अत्रापि प्रकृती. १६८, १६ इह मा भू. १३ CgB तावाहिको यणिति. १३ G यत्र च नाम. २CB सिचि सोऽप्र. ३ 0 B सिधि जुसोऽम, सिचि सिनि. २० Gन शब्दस्या,Bन शब्दस्य स्वमित्येव. मित्तस्य जुस अम. २९ C originally स्वरूप', altered to स्व- ३ G D°प्रकरणत्वात्. रूप, स्वं रूपं व; Bम्वरूप'. ३ (आत इति वर्तते तनि. २६ अर्थ कार्यस्यासं. ५ G"लक्षणवेन. १५६, १CB कार्यस्यास. ३GCB स्वरूपस्वंरूप. ६ G"वादय आदेशाः प्रा. १२ G सविभक्तिकस्य भ. ५g B om दादपूर्वको पर्यस्य सं. प्रत्यय १२ C B om. जनपदो..नौ दीयते. ६ 6 Bandded in Cनाम च य. १६GDCBom. ६ या तेन. २६९, १GC न्युच्यते. Dg am. and Cadds in marg. अर्ये २९ शिष्टात् शिष्टः शिष्ट शिष्टवान, असंभव. Bशिष्ट शिष्टात. ११cg B शब्दराज्ञा २. All Iss. ercept R'त्युच्यते. १२ CB शब्दसज्ञायो मतिपंधोऽनर्थक., १७०, १Cg om Gom अन्त्य g शनसज्ञाया. मतिषेधो ऽनर्यकः; D hy अन्त्य ..चेन् u marg. appears to read TITUITI. २G अलोन्त्यवि', and om नानके १३ Gom. च. विकारे; D has अन्त्यविज्ञानासिद्धम्' १५ Gणान्ता in marg, and on इति .. 'विकारे २५ । शेषाणां प. C has अन्त्यवि.कारणम् in marg, १७५, ६GD विद्यापोप रैपोप है धन विद्या B om. अन्त्यवि.. विकार अश्वगो Bg, but onm, अश्व C १३ Gशिलो. has only विद्या २०Gइत्यत्र १.GADCg पुष्प'GAD om. २७१, ८ Dom. कथम् ..भविष्यति। चन्द्रगुप्तसभा. २७२,२१ तक्यात्तदर्या'. १२ Gom कर्तप्यः. १६g om. भानन्तर्याम्. १३ GD मारिसक. १९ "योर्योगावि'. १४ Gशाकुलिक- २२ Com. इको यणचि. १५ Gन्न भवतीति. २४ G इष्यतेचि, D इप्यते चात्रापि, C १५ । हनि, अजितान्हति अनिमिपान्ह. इष्यते चाचि. Bhe same without इति २९G वचन नियमार्यम्, Bom. वचनम् १७ असा १०३,२३ मा उता २१ लिटि इनिरी,लिटि दीर्घ इति दी. २०१, १G सर्वौष कृ. २BSC in marg. सर्वेशर्मप. २०GD सत्र इरसज्ञा. 186, YG originally cih चेन, D . नीति ·|| पाटभेदः ।। १०६० Rom. . पृ. ६० १७८,९४ G दीर्य सह इति १८३,१७, १८G समासप्रत्ययविधी व प्रतिषेधो १८Cg माणदासप्र. २ वक्तव्यः. २२B वर्णपाठक्रम उप. २०४, १६ अरुच्न . "पसख्यानं २ कर्तव्य. २३83 & Cm marg. 'पाठकम उ. ३४सबके स्वके १७९, १४यरफाला भरिकाला सती; Bom. ७ G om. & C has in marg.सिद्धमेतत् । चरकाला सती, C सैषारकाला उपदे कथम् । तदन्तान्तवचनात् ।। शोत्तरकाला या १२ Com. ३Bom. १८G यायद्भाति १८Gनन्यत्वकार.. २२ G D om इति. १८०, ९G तखल्म'. २६ Gरय प्रयोगस्य प्र. २Gora च. १८५, २D Cg Bom. सर्वनामाव्ययसंज्ञाया ५gom प्रयोजनम्. १. Dom. ४ cg Bom , B °धादिधु म. ११ G कियते इत्ये", DCफियते न्या 9 GC&B om. १८G उष्ट्रस्य मु. SGC: Bom १९G in marg तत्काल तालाऽस्य सो ११Bom. ऽय तत्काल तत्कालस्थति पाठां. १३ gom द्वघाचिता विपरमारिता, त्रिविस्ता.द्विपरमाचिता २४ । भिन्नानामम २६ MSS स्वरितानुनासिकाना, g has 34 Cg Bom. नुनासिका m narg, Nigojibhatta १९ Cg B सैदिकरोणः २१ gB& Cm marg. न तदन्ताच. उदात्तानुदात्तस्वरितानामित्येन पाट k २२७ सिद्ध भवति के. "त्तानवातानुनासिकानाम् १८६, १० Cg Bom, B रथासीता. १८१, १०G सिध्यति १३ Cg Bom. १३ GB विशेष्यते १४ Com सु सर्व ,G Bom. सर्य. १४G मध्यवि. १६ Cadds अपरपाचालकः अपरमागधक. १५Gg विशेष्यते १७ Cg Bom, B ऋताईद्धिमदाय'. २२k विंशति .'चिसत कश्चिचत्वारिंशतम् २० CEB om. कश्चित्पादस्वरूपम्. २१ Gद्विषाछिक विषाष्टिक. २३ CB स्फोटस्तावा २२ CgBom १८२, ४G निर्दिश्यते. [पाट २३ G अधर्म चरति अधार्मि, ७G in marg तन्मध्यपतिनानामित्यपि २४ Gन वक्तव्य भवति nice ९Gom सबन्धिशब्दा १८७, १ B तस्य तदु १९GDरत इति ७ G प्रयाजन मह'. 'विधौ २,Cg the १२०B य प्रति य आदि same without १९ Dg यदि चैव ९G आप स्वा. १९Gकचित दै. १०G D CgB om स्वस. १९ After स्यात्, नींद्र ब्रह्मोदक, in १२ G D पद्यु नुम् २ marg महोदन , नहाद्र नह्मादन ,B २३ Cg Bom , U'चतुरतडचि. प्रादोंद्र प्रमोदन २४ । 'पुसोऽमुड़ गों २२DCgऊनशब्दमाधि. २५.G D After सपन्या, परमपथा, Din २४G चान्यस्य च विधिन भ',D चान्यस्य marg अपप्रयोग. प विधिर्भ २५ DCEB om सुमन्याः १८३, Gom यंन .पाधितामरागः, D°पा २५ C D Cn marg after सुगी, परम- धिमसग गा, Din marg अपपाटोऽय. १८८, ३gBom. . . , - ·. ॥ पाठभेदः ।। ५१७ १०५० १० पं. १८८, ४Com. च. १९२, १२ GDadd कितीव किवत्. ७GCBom. १९ Gड्ः 4 वर्णग्रहणं च प्रयोजनं. १९ GD शूनवान् एव १९c Bom. २१ G सुप्तः सुमगत्रा १३ C ndas दाक्षायणः परमहराक्षायण . २२ GD Bथ इति अत्रापि. २०g B ग्रहणान्यप, D वानर्थकेन च २३ G DB यज्ञ इत्यत्रा'. २ तर १९३, २G गागृथः अत्रा. २१ G D Cg Bom.the second अन्. ३ Dom. २२ G सुपयासा इ. ४ G कितीम २५ CgB om अल्महणेषु. 6 DCg Bom. क्त्याया . प्रयोगनम्. १८९, ७D B om. ऐतिकायनांया.. ९G युदिला. १३ DCg Bउजेवारिरिति. १.Cg Bउशहतः १५ G सर्वत्र प्रसगः. १३ Gधूत्वति भ १८C अच आकृ. १५ Cg B भपिन्डिदितीय २० B विद्यमान २० C B आर्धधातुक, कीया. २३ CBom. २६ GD बेकादेशम १९०, १Bom १९४, ४ CBन पिन्डिदिति चे. २om. च. ४ देशम Y Bom. ५G D आदिवत्वात्. १. B after काण्वाः, एतानि वृद्धसज्ञा ६ D दोष इति । सिद्ध तु स्थानिवत्वानुभ. यथापिन १३ Com मारपुत्रा.. १३ G D वाधेत इह. १८ निष्क्रांतकांतारी भवति. १४ Cg B वर्तिता पधिता. २० 4 om. एह प्राचां देशे; GAD सौपु० २०g ताभ्यां लिट. फि, B नित्यपाच सी', Kk दीपु शेपु. ताभ्यां लिट.कि. १९१, २G वचन त. १९९० १G D ताभ्यां किन्यवय. ३ GD तयोर्ड कारफकारयोरभावान कि- २G किमुच्यते चडिवयो मसिद्धि. ९G ययाजातीया , D 1 °जातीयो. ४ Gराक्य क. १०G D B'जातीयव ५ GRC in marg. स ताभ्या शब्दाभ्या १९६, २G नानर्यक्ये G"द्रस्त्रादीनां Corngmally रा एताभि. शक्यते GG on सल. ८Gom. १०G कृतइम पु. ९Gशमतिषेधो. १२४ Bond Nigojibhatt a ferrº. ९०°कारादेवादेशावितो मा', D°वादेशा- १५G D°वत् यथा प. विती प्रा. २५ Gom र सहि प्रयोजन. १३ GD°लिहिदिति किस. २९०, ५ मिनिमित्सति. १९ कर्तव्य 1न कर्तध्य म. Gवाधते २०GD गम्यते यथा एप १९८, ६GD om यो. २२ GD डिड्यनीति गम्यते भकित कि. Gसिविरोपित इतिलिहविशेषित कय. दिरयाह किवद्भवतीति. २१BE originally cभवाप्सीन. २९२.४ Gमराज्यनिपे'. २१ Gom दीर्घो मा भूदिनि. on ति । गुऊ. १९९, ९ Bom. निठायामधारणान. GD पति इति हिसा'. १८G शिकस्य १६GD'ति यथा म'. २१ GD यो नातिशिकम्य फिचय भव. २१ मायामिर मधु नि प्रनिषेध भोपाधिसस्य भवतीति. नि स्यु.

·|| पाठभेदः ॥ • १० पं० . प.पं. २००, ८ G Dg कितिदेशात् ; Bवस्व किर। २०८, २७ पुष्पका एनेषां पुष्पकाः, D Ig तिदेशात्. पृष्यका एषां ते पुप्यका.. ११ G"तुकमपित् भ. २G कालका एतेषां ते. ११°द्भवतीत्युपधा; B भवत्युपधा. ३ तद्यथा; GDg यथा. १३,१४ G निगृहीति २ म; Dcg B ५G वि प्र. निगृहीति.प्रयोजनं. २१ GD & E in marg. तत्र ते दीप'. १९G सेण्न भवति. १२ G D om. sत्र. २४ G D कित्तिदेशानिगृहाति , Cg B १९ G छंदशा. किदतीदेशाहीतिः २३ FC Bag in marg वोदयमगार्ग्य- २०२, ३ Gom.हि. काश्यपगालवानामिति एतदपि नास्ति ५ Bom.;Coriginally om., afterwards प्रयोजनं संज्ञा by alteration रल क्वासनोः किरवा २०९, २0B कथं अन्वर्थग्रहणात् अन्यर्थ. रम्भः क्विासनो किवं वि. ३ G ऊर्वमनुदात्त'; D अर्ध्वमुदात. ६G D ननूनं. ४G ततः स्वरि. २०३, १G D कुतश्चैतदे. ५G इस्वोदात्तादुदा ... भुदानानुदात्तस्य. २DCg B भविष्यतीति. १३ Gg वक्तव्यम्. २ GD द्विमात्रिक...त्रिमात्रिका १५ DC मिंद्राग ३ GD वांत्ये, द्विमाधिक: त्रिमात्रिक. १७ Cइंद्राग ४ G D°मात्रिकस्त्वशक्य. १९ G D om. च. ६G अय त्रिमात्रिको D अयं तावचिमा २२ CB om. त्रिको २१०,११ G D om. ज्ञायते. ७GD Bom. हि. १२G D om. वा वपट्कार. 4G D °संज्ञैव न. 38 C B om. ; C in marg; D १९G वांतो. has in l. 22 परादिश्च S. उदा. १२ । एवमेषां. २२ L om. हरिव आगच्छ. १८ G मध्य. २३ GPLg Bom., १९ G हिमात्रिकस्त. २४ g om. one . २४ G Dg एवमेषां. २१९, ६G D om. भवति. २६Gom. किं कारणम् ७.८ GD अमुष्यतः २०४, ५Gg विशेष्य'. ८GD om. भवति. ६Gom. तहि. ९GDg स्यांतीपो. ९GD भवतीति. १. DCB त्यत्यश्च. २५ G D om. इस्त्रसज्ञया... स्यशित. १२ Bom.. Cin marg. २०५.११ Gनंत्यस्य म १३ g has देवदनस्य.. यजते only onee ; १५ CB सूयते. G देवदत्तस्य पिता यजते वारसस्य पिता २९G नपुंसकस्या. यजते देवदत्तस्य पिता यजते वारस्यस्य २०६० ९G D यं च क्रियते. पिता यजते. १४ Gहल स्व. 3 G om. १८G'लभ्यते. १९ Bom. चेद्. २२ GP om. इति. २० G D°भ्रत्यं च य. २०७, १धकस्याध्ययस्थि. २१२, २G बहुवचनाने, २Gभयदिह क. ३ सद्यथा; GDg यथा. ३यरो भने ५ सहरसीति. .१२ प्रक्रमेय. GDE यचननि'. २६ नराम १२ Gg & originally : वतिर्भ'. २०८,२ सयया: GDgतथा थ. १३ GD ननूनं. Om., but Cin mars- .

·|| पाठभेदः ॥ १० ५० पृ० पर २१२, १५ Gशेष ध्य २१९, ५ECg B°मुदायस्यापि मा १६८°तीनामपि प्रा ६G D ते हिक २३ D Com अणि हणम ६G म तन्नि', D E एतन्नि २५ G°त्यवं सिद्धम् ७G D E भवतीति ना' २१३, ७G पेलारिष वा पा.CBX by altera. २० । कथम् । अन्चयव्यतिरेकाभ्याम् । भ. tion L पैलादिष्वेवास्य पा' न्वया ८G Dg भविष्यति २२०, १Gशक १९Glefore अल्म, १C Bom & Em marg पुरुहूत कर्तव्यम् अपृक्तमहण २०GD हलचान्यच्च १. G Dर्थकस्वमुत्तम २०G अस्त्वन्य १२ सघातस्यार्यवत्वात्सु स्यै कार्यत्वा. २१४,१. D तद्यत्ताद रसु', B °स्य चैकार्थ्यात्म ८ स्य १८ GDg पसर्जन भव' चैकाास २१५ १EC B°स्ततोऽन्यत्रोप १४ G "वन्वाच्चैतस्य प° २० GDg तन प्रधा' २. DBकत्रित्य ११GDg यत्यति २२१ ११r अयामत्यय इति किं पर्युदासो. १४ G°जनत्वमुक्तम १३ ७ पत्तिबेकादेश १६ ECg B भवति उप १७ १८ Gडकादशम १६ G Dg प्रधानस्य उपसर्जनसज्ञा पूर्व', १८ Itter नह्मबन्धू, D वीरबन्धू, । जीव- 8 प्रधानस्योपसर्जनसज्ञा न ori बन्धू girally airat, in marg insterd १९G ऊड आदिवच्चात् उपसर्जनसज्ञा २२२ १०G om समासग्रहण १८ जनस्य इस्वेति इस्वत्व १७G CB & ornstally E प्रतिषेधश्च २४G D°भतिषेध इति १८ gin marg च after भव्ययाना २२६.१४ g Badd दशगु E सप्तग १९G अधिकरणमात्रा १४ GD Dom मामापन २२३ ७G चैतयों २२७, २ Karyith वर्गाना मा but mentions ८Gon हि Lom ऽपि the rendin, वर्णाना च मा १. E भाभ्यामेव भाभ्यामिति ७G0°मेतद्भवति १. वनव्य GD कर्तव्य Gom इति after श्येतायते १३ युगवरत्राय Gin marg युगवरदाभ्या- १० Goriginally D E भवतीति. मित्यपि पाठ १२ ECEB भयंवरिति प्राति १८ १९G D उपसर्जनइस्वत्वे घ २ ECg १२ GD स्यात् for पामोति B only once Titan १५ Dadds in marg नाम After चवयवा २०G उपसर्जनस्वस्यै प२ १६ ECg B दवयवार्यवत्वात्समुशयार्थ | २२५, १६ अतितत्री भतिलक्ष्मी अतिभू अ. वत्वम अवयवे तिश्री १७ GD नगरमित्युच्यते गोम' २८B स्वयिष्यते gom सत्र २२GP originally L तावदान्य नग' २६°भवतीति CB तावदात्यमित्यकारी ४पति २.GDघला दडेन १०G D & orngually E"वृत्यर्थ २१८, ३Egu marg लब्धिस्तस्मात्यातिपय १२ GD on च ८Gगामभ्याजे १२ Com गोक्षीरम, CBपातकमिति. ९ECEB गामेव अभ्याजैव १३ GD सनानिक १६ CC Bउपके नीचरिति १६CBउन्तपड़ा' २१ G"माया चान्या २१ C Bअमथानमु. २९ 26 ननु चावश्य मा. २१ GDom . .

·५२० || प.ठोदः ॥ १. पं. १.पं. २२४, २२ ॥ यत्पति २३ GC Bom. हि. २५ Com. २२५, १gom. ७ Gom. यावती; all MSS om. the second च. ७G प्रनिषध इहा. ९B भविष्यतीति. १२ G°मन्यवद्भवति. १२ G कय ता", D कथ ता. १२ ः प्रतीक्षते. २६.१७G पनिषेधो २ रक्तव्य , DECg Bom. I. 10. २२६, २G गोण्या नेति न वक्तव्यं, D गोण्या नति वक्तव्य. ५ Gom. इस्वत्वमत्र विधीयते. १३ CBन तु सूच्या:. १६G गोण्या नंति च वक्तव्य. २३ C B & gm marg. कदुकवदर्या २२७, ८G °सख्ये ते शक्येते अतिरेष्टं १० g in mirz after प्राग्वृत्तये, अथवा प्राग्वत्तेर्ये लिङ्गसंख्ये त अतिदेश्येते। पठी कस्मान्न भवति । सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेश , Kalyata mentions this rending. १२ ECEB अन्यत्राभियस्य व्य. २०G'सज्ञत्वाद २५ E & gm marg अन्यस्यादर्शनेन, gom च. २२८, २ ३ : मथुरा .. मथुरे. १७G मधुरा- २२ GB भवति. २२९, १CBom. Cg Bom घ, E in marg. २६G सिध्यति जा. २७ GD सहि. १८G उक्तम् २० १९G DEEमामोति. २३०, ३Com. ४ECgB. करोति । एको यय. सपन. सभिक्षं करोति । २०G तद्यथा. २०.१५ Gom.घ. २९ स्थामपि यभिप्य. २१ Gपुनर्नवस्येस. २३२, १6 D पुष्य, तिघ्यपु, तिन्यपु', in marg., CB यथा स्याप्यप २३३, ६, ७ वितीत्युच्य. १४ Gom. the first घ, Doin, thic sccond . २० जना नका. २९ Gधानं अने. २९ ६ इत्येतदृष्टांतमवस्थाय, D इत्येत, इत्येव दृ २३४, १G D इत्येतह, इत्येवं दृ. ४ g सुकर मन्यते; I originally सुफरक मते. altered to मुफरतरकं मन्यते, C B मुकरतरक मन्यत, but obliterated in B,GDon. १२ MSS. उच्यते १८G om. च. २१ G सत्य सयो. २१ Gसककारयो.. २४ MS९. उच्यते. २३५, ५G Dसमासात. १३ G°मनर्थम् २८ MSS उच्यते. २०G ननु चोच्यतनैव व, in marg चोत्प. ततैवेति पाठा'. २३ Gom. वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षो. २३६, ६ Eom. पृथक्, all MSS except .. उच्यते. ८,९ B विभत्तयतानामक शेषे विभत्तयताना. मेक शेषे वि,GD विभन्यतानामेकशेषे । वि', Cg विभक्तयतानामेकशेषे वि. ९G भविष्यति १२ GDE च देहि ब्राह्मणाभ्यां च कृतम्. १४ कर्ता,G D E करण. २३७, ६Gom. ९Gom. स्त्री. १०Gरोहितस्यापि १३ G रूपानम १७Ggरूपनिम. २२ ६ यानि रूपाणि. २५ Gin marg. after कथम्,विभनि सा. रूप्येणाश्रीयते. २६ G यानि रूपाणि. २३८, ६ CD & originally : नैष दोषः परिह- तमेतत् अनवकास ८G6प्रयांगसा. .

·|| पाटभेदः॥ २१ पृयं २३८.१० क्रिया । तस्या एके'. २४॥२० om. शुलं वस्त्रम् १०GE द्विनीयस्य पदम्य भयोगण- २० GD पनी २३९. ९॥ यस्योत्तर, यस्योत्तरः प. २२ Gom. the first च; Cg om. thc २२ G D एमाश्चैकश्च एको. second च. १२Gा च बीच द्वे, in marg. चेति पाठा २७g B युगरादित्य D द्वौ च द्वीच दौति. Bभवेदिति. २३ Gथकवाचाने कश: Dथकवाचा', १३ g Bom. च. 3Ggभनति. २४ Gभिन्नार्य'. २४ तद्यथा, G DB यथाgom. १६Gकी. २४०, २६ om पिता १६ All ISS. ercept Kपोडशपलाच,K २२ क्षाम्नु, Gin marg. क्षा स्युः. गोडशफलाच;G'सवच्य; Dदावटप १६ EgB प्रसिद्धिरेफार्थ. E. °सवटघ , in margी जस्, शं. २२G"द्वाचान की च. बटघस्तव;g Kaly. मापसपटच इति, B २६G यति वक्तव्यम् । न व. शंवटचस्नत्र, B kary, मापसग्ध इति २४१, ३ तेन मन्या. my Ms. of Kaiy. मापशपटप इति। Någojibhatta in I. O. Ms. d ४G D कृत येना. my own AIS. मापशेवटचा मापापो. Nagoibhitta mentiong the read. १९Gविशेष उच्यते. ing यर्थताच. २०G यत सामाना. २०१५ BA निवेशान केनाने', २३ Gom. शब्दग्रहण वा. १५ Gप्रत्यये थे. २१८, २G केन चय'.. भूयन. २३ GD एकेनोनाल्यात्तस्यापरस्य. ८EgD डुलिश्च २७Gon न्यग्रोधार्य. ९G Dअणी व शि. २४२, १153. यदिशा. १२ Gत्यतत्सिद्धम्- ८GDAongully द्यावाक्षामा. १६ Eडुलिश ८Gवी सन मेते. २. Bon. च. १२ एकरामद. २५२,३.५ इलिङ्गस्यावि. १५ Gom एका. ९G वाचकम् ।किनहि। इस्यमपि । कार्य १८, कपीतेति. १४ Gइन. २१GD om. घ. 7 Bongmally : स्त्री राहावन, २४३. ५G DE'लभ्यते । भम्तीस्याह । किम् । Enltered to तडायन. ९G नेकौस्म' .५०,४ इय, Gin raarg इदय पाटा'. १२ तथैकरीपे वीप. ५L originally अग्यनारूप. २२ ननु यस्याप्या कनिम्नभ्यापि. ८Gom. २२ GDgच रामाप्यते १३ Gom न सिटम्, २४८,७६G DEB निरू'. १५ Gशब्दाभिनिवगी. ६gn on प. १६G°कारणारिस, कारणास्या १५भारम्भमोvin marg. भारम्मणा- २०Gवागम. लम्भनमा पाठी २१ GD नप. ११ मा',Gmrark Y पाटां'. २४ Gou. हि. २१.३.Gon. 0... भवतीनि वनाव्यम्। १. GWE'फनिमिति रम'. २०१२G on.. २६.Gस्यायमस्या. ५GBअनारा. १. "GD) ATTITÀ: F. orisinily prop fiom यहाभय राय म.alterelturaने ·।। पाभः ॥ १० ५० २०१, ४॥ २५२, २१ ८ वरका इति २३ B on गईभाचरन्तीति २५३ ३ (पठति ६.७ ! पुरुषमाणि २९४, २ GD लस अधि भूधातरिति श्रु' B या मात्ति' १० Dom. १२ g Bधा १५ । जातीयका २६ Nigojtbluntta परकृष्ण १६ 8 अशक्या पिंडी' 1. onginally अ शम्या च नाम पिंडी. १८gBorn. साधने २१ Gकरिष्यते २५५ ३ निदर्शित, G D दर्शित प्रदर्शित ३ GDg निश्यिते, B निदर्शने ९g पक्ति , Louginalls पता, altereal to पत्ति १२ LB Kom सिर तु २८ G तेनन्या' २०G Dom तद्यथा. २१ G शुक्र २१ Bom पुरदर २३ G D अर्थवत्तापिन २. विशेष, the other AISS विशेषण २.६ २B पशब्दो L originally पचतिश nitered to 90° २३ G D°मीह मे मरु १८ A B क्रियेत, E originalls क्रियते, al tered to a the other VISS. २२ G D विमतिषिद्धार्थाना [क्रियते २५ G D निर्दिश्यते Bनिद्रश्यत २७ GD पश्यति घम' २७ GD एषा याची २५१, २G अथाप्यन्य' D अथवाय, Bundled nr'कानामपि तु मा १२॥णक्य १२८ स्यादिपायनि २६gu & added ur भाववचने पाती तदर्थ २० GD °श्रय भवति २५ GD orngmalls r उपपद्यने २.८, प्राथम्य: Gप्रथम, प्राधम १G यग्गीयति ६G Ugani नाम 7 ५० २५८, ९G किमिय यत्त. १. 1. कास्यपा. १६ GUकिचि. २२ Gg यनोय , D यद्येत. २७ G D मन्यते. B here & below for T2TE2 ७ ) यदृति वरतीति , gति यष्यति , B यदयति बटयति , I origimnlls पति यस्यति हताति, altered to वदति राताति. ९ . ज्ञापयिष्यामीति १. G स्वरानवधा था. १४ किसि. २४ विसि, उरिसि, Longimally शिशि. Altered to fait, GAD Krener, 99 Kaiyata allations the seniling seq. क्षमारयात १९ GUg मास्यानमाह २० GDE दत्त मम भ° २९ gom किरीटी २५० सांस्य प्र० २६०, ४ gk origitally - लक्षणेगापि तुप, B लक्षणेनाप्युप. ५1 B क्षमप्याख्या. ६E B & addeal inr देयकम. ७G °माख्यानमाह १६ B देशनेऽजनुना १७ B योजनुना २२ G D न पायरचना' २६१ २Gन कश्चि 4G रलंते ७ G सवापि D सोविहि og THPT Trzit, Ni gojibhatta reads सर्यो हि हलन्त्यो भाति and mentions the rentings त समयधि प्रति and त तमधीकृत्य ९तातत्यान्. १२ । 'मित्राज्ञो भ' १५९५ तेन: 1 g व्यवसिताया १६ (.'वधज्ञापित. २० 1 स्थम । लकारनिर्देशात् । लकार- निशा . २३ ॥ भयनि १२ ८. मागास ·|| पाटभेदः ॥ १०. . १० पं. २६२, 4G स्वरित इति २६७, ९G D आंतयंत B तहि २२ DEg B here & belor 'सलातुर. १२ G DEE तहि. २० G सर्वतोनुदेश , Eg सर्वानुदेशः. १६. B भविष्यति instead of भरति | २६८, १ Dg सख्याताम्य .देश twice. भवनि १६ G D°सिलादिभ्यामणी. २१ G कप्त दीप्यसे, in marg. का प्रप्त आत्मनेपदनिष्ठाविधि'. पाठां, D Bक मेप्सन्दीव्यसे. g om विधि २६३, ५ Nigojibhattr says with regard to २२ G अनुदात्तडितो द्वा. किं ..त्पत्नि, वस्तुतोऽयमपाट . २६९, १B पूर्वरूपत्वे ७G तर्हि अत्व ६G D आतर्यत ११ G here s below चचु, in marg.च १०G तत्तर्हि गकार. पा', १२ GDकिति गिति १२ Gom. केशचण २७ Gधातुधु त्रिम २३ । पेरिहिधि १८ GDg Bom तन २६४ १GE Bविज्ञायते. १९ Bघमादिग्रह. २G श्रीवियपुत्र in marg श्रोत्रिय २२ Gअकर्तरि चकारक tricc. इत्युच्यते पाठा २००, ४G वृत्ती द्वी. ६ DEg मिलभू; Bमित्यावेरभू'. ८GD om तत्र. ८G मिदित २३ G व्याख्यातो, ग्यारयात इनि. ८G पठात. 38 B om. ८८ उचुदिर, D उतर', । उदिर निशामने १७ G "यखौ स्कान्दर दति, बदिर, २७१, ४Com. १६ Vigojib hntta rea Is वैधेय (मूर्ख ), ९G अब सख्या २९ B °मागेपि , in ! वे 19 added;g १.Com माणेपि. २५ Gom. & Dadds in marg. निष्ठा रोपन किवात १४ GDसरितत्व. [पाठा. २१२ २Gणिहरगेन न गृ', Eन पितहणेन यू' २२ प्रतियोग नस्य, in mare यंगे योग ४Ggom. २२G गतमियता ५ निधिलोपाहा सिद्धमैतत् in marg २७२, ८ति,विष्यनित्रायबल इनि ११ विधिपति ८G गोनि'. १३ G D केनाभिमायेण नि' ५. G DJ एव , BS एप. २१ था शाखा वृक्ष कांता उरभ्यते, १९ D in Tara लौकिमोविकार इनिच. GDgIकाता उसलभ्यते, K का पुन पाटी न्त उपलभ्यते २० GDथमेव २२ D here below 'दामति'. २१Gज्ञाननि. २४Gनत्र वाय्य २९६, २ यनध्यम् ; GD यनन्य. ८ ॥ चेपूनर्माचर. २८Bom ११ मध्यरसित पा'. २६Gयन मनष्य. १२ व्यवसित पा. on घ्यासिन २६ ननिस्ि पाटः, in its struck out 1 29, ४ 1 'लभानि हनुण्य'; the other १५ Gon अभिय'. गह ASS मिरगुतम् इनुण्य' २२ ० एकाता एननाप्य ॥ पगाता गन GIविज्ञायते ज्याप्य .८G अधिस कार्य अधिकार लि. २६७, ९G उन्नरत दयनाप्य', उगरनम यार:Dthe same, and अधिगागात सप. भाभकारगनिधिस पर भांगर १२ G अर्थर ·|| पाठभेदः ॥ . . पृ. ५० अधिक कार्य, but धिकारगति struck | २७८,१२ भावकर्मणोरनेना. ont;g अधिकारगतिः अधिक कार्य २३ Bom. अधिकः कारः, B the same, but २७९, १g & originally | वह्यो. STTTTTTT twice. २g B om. हरि .. बक्तव्यम् ; E origi• २७३, ९G स्त्रियामेवं. nally हव. o & Bom. Tizet ; in ' struck out. ५g BK om. १९G स्वरयिष्यते. ७ Gलनंति. २२G om. ऽयं. १९ स्यादिति. २५ G अथान्यो थी. २० GD & originally - "यका अत्रापि. २५ D पूर्वप्रतिषे. २८०, ६G माणवक, LB माणवक आगम. २७४, ७G पठीनिर्दिष्टेन. यस्व तावत्. SGD om. 7;C in marg. ८g om. धनुषि शिक्षते. १० । द्वितीयानिर्दिष्टं प्रथमानिर्दिष्टं च. १. GB वृपो. १५ Gधानाच वि', in marg. 'नाद्विहितं ११ G भक्ष्यार्थी भिक्षार्थी. पादा. १५ G DB पृज्योः १६ Gधानाचारम°, in marg. 'या पा. १६ & D E Bख्यो. [1.15. २६ Gom. परस्मैपद. १७,१८ B_hns आशिषि...नायते before २७५,२६ GD तदुधन. २४ G om. विद्यारी...'ते, L in marg. २६ Gउच्यत न च. २८१, ५,६,0G & originally Lसंगति'. २०६, ५ GB तव्यदादयस्तु तर्हि ; Bतव्यादयस्त. १२ । देवपूजासगतकरणयोरुदाढतं. ९Gम सत्पन्य. २. Kom. १२G भवतीति २८२, १G D भवंतीति. २९ GD परस्मेपमिति ना. po & Bom ; in C struch out, १९ गभ्यादिए २३ Gg om प्रत्यर्थनियम , IB प्रकृत्यर्थः २१, १२ DE}} 'पुष्टि नियमाझे. २२ 0 ज्योतिपामुहमन. २७७, २Gधान्यचनमा. २२ तलादिति, Nigajillhattn तलादि. २G याह. स्येय पाटः रामदायिका. १CD भवतीति. २८३, ९G एते पाहः, in marg एवं या पाटः. ५ वर्तरि कर्माण. ६ रगतीनि रोगह, Loriginally r. १८ Gराचरतीम, 6 B रांचरसीम. गति रोग इति. १८G देवला. Gभयतोति. १९GB om.हि. ९GD & ongmally r कर्मणीत्यपिनि'. २२ D हनीयया योनीया . १२.०'भागारिरा'. २०४. प्राण्य रा. १२ GA originally पामि. पारिति ५॥ यययूं नहिं गा. गायो'. १०G स्पशीट २५ Gom one कनार both times १४, १९G सकगंध फर्मम. २० मियाम्यतिहार २अति. २१ Gorn. कार्य...ारम्भ. २६GK originally :फ्रियाया पिरा; २८९, ५F Yonायसेmr: truck ant फिर्यापा. पिशायम in mare.विशारद पाटा. १८. गा.. २९ सपथ नविषय : originaily ३GIनि किती. मन एग: gonguallyन एवं, altered .मी 10 गा. "GULoginally "वापानिय १Grtant < Kon. ९-11 om. रुग्दा.

·॥ पाठभेदः ॥ ४ G गृह. १०० २९८,२०G D एकसझेति. ३०३, २ Kom. धनविध्यति, and has साध्वसि. १२G अर्यादिरव', in marg ऊर्यादीन्यव- दिउनत्ति काश इति पायं', g ऊर्यादिच्चिरव'. ३ All MSS ercept Kom गेह प्रविशति. २३ G D Bom. इति. २६ G सिद्धो भवति. ५ All MSS cxcept K om. अधिकरण २८ G कर्मसंज्ञा भविष्यति पर का स्थाली पचति. २० Com. कयम् । D om. कयम् १० Com. २०Gक्रियेत. ३०४, ५ G BK om., D एकद्रव्योपनिवेशनी २०G एकसझेति. सज्ञा २ इत्ये', A एकद्रव्योपनिवेशनी २७ चाक सज्ञा। इत्य. २९९, १CD om. कथम् ६ GB वेशनी. १G क्रियेत. ३०५, २२ Gom नु. २एकसझेति. १३ 6 हेतुभवता घ्या. ४ Gवाधीयाताम् । अननकाशे नदीधिसझे। १४ G स मुल्यस्त. गागी. १५ Gom भवता. ८GDom. कथम् २०G om. the first. ९G क्रियेत. २२ G प्रामोति. १२G सज्ञायाभाव- २२ G तंदतपन २० GD om. कयम् २३ Gom. विप्रतिषेधे. १८ G कियेत. ३०६, २ पिप्रतिषेधे परमित्यत्वा अंगाधिकारे Bom.सा. पूर्व (in marg मिति पतष्य) nice २३ । ऋषिय. ३ G परे वि. २४ Gकर्ट संज्ञा & Lorigaulls your before 1797.. २५ G कर्तृसंज्ञापि १० gm. सत्यूपति. ३००, ५ CD Bom इति. २२ G वैक्षमाणि २३ Gom.जीदन:, D in marg. 75 g on. १४।सरचय. ३०७,५३ ७ रामधारण, DAorngmally :पोषिर्ण. १९ इदमयज , m marg अया ३०१, १g om. प्रयोजनम्, १९ DEBअयय. ६मग्रीहिपतिषेध.. २०g om मा इन्द्रम् and त इन्द्रम् ९पमहणास्या २३ G सरेणापिर १. Gom.ति. २२ G'राज्ञा. २५ Gbn. स्यान. ३०८, १G चोरयते. ३०२, 2Gतिहासा', minarg तिदसा पाटा'. ८ सो गानीय ३ अपग्य. • १५ Gon समीप ५ Dr. पि ३. गंगग ISS except Kom धनुरागिण्यति २१-२३ Yons:-1. कगपाध्यां भरे गां बीय धनुर्विध्य मागम गानयां मुग्भपस्य मरंगनामांकन १. 'गता उस परियति पीयानि। D पियामि 1: १२ Girयाध्यांग For: स्य' ! originalle jaft;'Altered to Prarti .GDIगापग. १.0 Omginally .गांस्या ३०१, ० (पच, पण य. +10511on. .Gमामिमी. 1.1.1Elon पतिनिधि १.40 I. नागापाitarinit. .

·॥ पाठभेदः ॥ in E लक्षण १. प. १० प० ३०९, २१ G यहिरगमतरग इति, ३१९ १२ G on श्व struck out २३ G भाधा ३१०, २ कर्तव्ये G वकध्ये १५ Lom अन्वी 'युध्यति ४Gध्येत १७ 6 यस्मातहण किमर्थम् । यस्मादि १४ B om अपर पुकानशम २१ K समदितन कि क्रियते १८6 क्रियत नापयित , gB°नापा. कियते ३१६, ४ 'ख्यान कर्तव्यम् २०G परस्य चेति ५G D om अभिनत् अच्छिनत २२ G निवृत्तीन ६१०g om किं पुन सचस्कर ७७ यक्ष्यते । सयो' ३९१, २G निवृत्ता ३ Gon ताहि ८ कृमर्थम, G कर्तव्य ७ 0 Eg Bom यवमत्प्रिय. G सयागस्यति सिं' [एके. ७gon यरमत्यते २२G सप्तति तत एके, DEB समति त २२G 'यन नभ. १. परवा EgBअंतरगत्वा ३९२, ३E बहुखद २३ G केविद्यावद्भवति २५ DEg Bभवति GG पुनी', in marg किं पुनरिद दी' पाग २४ G कृष्णमिति : कपिल इति १२G om इह ३१७, ७ क्रियते G किमर्थ १५ Gom किम् ९ Dom. २०Gom न १५gB & origr ally तदादेस्तद २३. २४ GD ततो नेय ततो वामि १७ GB tong naily L क्रियते २४ GDom न २४ GB विधि ३१३, ८G अत एव im marg त एव पाठा' ३१८, १G°स्तहतस्यौतम , D स्नातस्य तम ८GD को चटी इस्त्री ५६G तव एतत् ८G om ३१४ २ लिंगी यौ ४ Bom प्रयोजन १२G तव एतत् ११ Bom मध्य in E struck outjgin १३ Gविधि marg १३ Nagoyabl attanentions the reading २४ Gon तस्येदें भवत साटिनम १६ Gइस्युवङस्थाने, DE°यडुबङस्थान १४ G विधिः स्वरा १७ G युवइस्था DE 'यडुवहस्था २०Gपदमेवा १७ Kauynti कधिच भाष्ये पठ्यते अस्त्री २९G पति यसन एवं मदीसो मात इति वक्त २२ B °न्तग्रहणमन्यव व्य | शान्ये अतिशकरचे ब्राह्मणाय । २१९ ६G om वा, D कृत्तदिना छ मा भूत शिपय अतिशकटये ना ९६ सूध्याति In marg om अच्यति ह्मण्य इत्यादि । एप लपपाट इत्याह । बच्यति struck out २२ 8 Bअपर भाह । इस्तेयुस्यानप्रवृत्ती १६GD बाधित स्त्रीवपच । इस्ती २.gB नोदयिष्यति,r the saine, २२ G "युवईस्था altered toचोदयियति २२ मत्निी स्त्री २५ Bधारय पदरता । एतया in C ३१९ २ GK originally E यदस्या ९G साल पदसंज्ञा Indiled, Kotतयो २. 11 सुमित ३२० ५8Bk originally . स्थाविज्ञावात १. G 'वीर १२। भयाश्च १.Gहिं' D सुधेि, Airrjibhatta १३ प्रमन्नित्येतस्य mentous the realing शुधितामि' १९ Ls Bom यद्यस्वार । २१ Gरतस्येवं ·५२८ 11 पाठभेदः॥ ०६० पृ. ५० ३२१, ३ Kiynta कचिन पार एव तर्हि येव्यय ३२६,२०G कास घिति । एकपचनमित्यादि तु भाष्य २०Gom इति नास्त्यव। 74 Gg B & originally I spara २१ 80 & has in marg तन २५ GD 5 Bअपमानि १३ Lg B शुक्ल पर इति ३२७ १ इति Gइह १७Eg तदातरणापि २GUgs origurally E इति इह य एप १८ कर्मादीनि नि ४ gBअधर्माद्वि अधान्नि' १८ पादीनि वि ५ Dg B C added 11 इह bcfore य १९ gBKकस्यकत्य बहूनाम् १९ DEEB om. सिद्धम २०Gg Ke by alteration E केषा २४ D E Bौरे २१ G एतज्ज्ञा २४ G om & E in marg दस्युभ्यस्त्रायत २६ G कैनिज्जित ३२८, १३ चौरे २७ GD द्युम्न्य द्युम्ना २ig B चारा ३२२ २ B°शषण विधानादृप्रविप्रयागाच १३ G किं नहि ५ पिप्रयोगाश्च २८ g om कर्तुरी' नर्थकम ६gs orngmally E सहमारतरा. १९ g om कर्तुरी' वचनात ६ B विप्रयोगाच २२ DB & by alteration L व १४ Dom ३२९ ७Gघुपयोग इत्युच्यते १४ G रस्तु नियम ३३०, १६ तास्ताभ्य १८ G तथा सिद्धासरया चैवार्थ कादयश्च ५G नात्यतात्यताया २४ Galds after °कस्मिन्निति, अयवानि १२ G& originally D अथाभिम शषणात्पद्यत उत्पन्नानाधनियम १३ GD om स ३२३ ३ GD शब्दास्ते नि. १९ & onginally E सनपत्ति १G देवदति -GB om पारपत्य २५ Gom प्रार्थना देवति ३३१ १३ G D तमप्महणे 19 B om sfa १५ G°सज्ञा पुन साध', Som 7 ॥ ८G निवर्तक 116 १८G प्रधान्य प्रधाने २२ Bअपायमानार्यः २०G D प्रधान्य REGIS FTAFMtualia D 1 g 13 २३ G प्रामातीति Om नगरादागच्यताति २३ GD पतनीति ३३२. १ रनमा ३२१ ३Gg Bom one भवनि ३GoNT १०Gउत्पत्ति ७ Gकस्य प्रास्ताहि २२Ggयाधिकर १२G भवनीति ३२. Dom [एतत् २५ Gविद ६GF: प्रधानस्य को Mom प्रधान ३३३ ३Com मारकरे ७७ तृणा -10G nom २. DIRI} पतना २००७ मामांतर ग १२Gपि छियत ३३४.४GDon सति १९ कारिद्यातत विद्युत् .Gष्यतीति २२ ॥ हर १ मपनि गति २२० । मामय TEBAH १३ Gम पुत्र ३. पारपर्सन क Mom य 1. गधित । यधिन सादय 1,om 1 14परियना' गग्य ४७°ाधारणक्रिया' ३. अरवमा 'यधिनाम् Blom फपिरमरण G'पायाम ·|| पाठभेदः ।। ५२९ पर पृ० प० ३३१, २ विधि B लाया भ',G सहचरण २३ G नयति नीयता प्रामामिति १५g & originally : पय | बुग्धा गो पय इति १७ DEg Bom वक्तव्यम २० Bomटव्यमिति निश्चय २३ Gसिद्धचाप्य, सिद्धचाप्य' ३३६, . Kiraya चिनध्यगत्यन्ता इति प , ES ० ४G देवाश्चाकर्मणा २ कर्म D देशमा कर्मणा। कर्म', EEB देशश्चाकर्मकाणा कर्म" ७G कल्मेति ७ Cg न वै तरिम [रिति २. Kany ath कचिन पाटो धातोनिवृत्ति- ११ Bom सर्ग २४ त यस्मात्तस्य १५G both tines सर २३ g originally कस्यति २.g& originally शब्दाययते ३३७ २ । दीनामुप १४ १५ DB आदि २५ DB आदयति २२B वाहयति २४ 11 om , Cnmarg २६ B भक्षयति ब° ३३८, १G Bअकर्मम', B कालवार्ममान २G अकर्ममा ४ Lg by ulteration कर्मगाणाम ६ काँचिदपि को कैचिका ८Gसकर्मका अक" ९यत्कर्म कचि भपति- ९ कानिनवनिचिन्न भयति १२ दशोरूपये २८ Morh, प्रात सन्धमा २९ Lवितानमिति पिता इतिर २. 0orn 'वर्तन ३३९ ३G or तस्य । ५ ariguills तिरे. ८Gटा व्यस्यति। ९Lgपिनापिन. ९ Lgभरति "GD om पतन्त्रवानग्यतनवा मिद्धमान ३४०, ३ g originally भूहिति. ९G DB कृन्जतश्चास्ति १२ समासेव्ययी १२ । समास एतहसमासध्वेत १४ Nagoyibhath मिय प्राथमिति काचे 297, Haradatta & Hemachandra readभोथम १५G'शततो न व्रजति, व्रजति,g ततोनुग्रजति , श्च तापदनुमति. १६ G वाति व्रजाति २२ Gता ना वाधिष्यतेति,gh तामा २१ G°सज्ञायामत अर' ३४१, ४D Eg B एव च कृत्वा ६ G & originally E°वचन नैति , G in marg ने मेति वा पाट , D नो नति ११ Dg& originally E निभागो निपात. सज्ञार्थ २० Eg उपसर्गात्त इति २२ D om , En marg ,दस्य चोप. ३५२ २ DEgK°दस्योपसप्या ५ E has पुनश्चनसी in marg,gnstead ofit२,Kom ६G निष्कासो, m murg कृ पाठा, 'निकृता ७GD°सज्ञा १० DEom प्रयोजन BK or पम् E 1123 it origrils gkongrually Lणत्वानि. [nally Blom Fl , r linsat orig! १३ Gनायका तस्मा 8C G 1133 after it १८७ DL य उवता १९ Gin marg यासि वा पाट २. सूर्य for आचार्य GD & page ally Lom 7 before or & originally | सुर्नय , D onli पुननिति 3Gउग १०G नक्षितिपर १६G यग्य D Poragarilrr विदिस्यत्रापि ४९GTमानि Fonginally 1 प्रापिमामा २२. R&y atterntion I प्रति मिति, ·॥ पाठभेदः ॥ प. पृ.६० । "प्यते प्रा. ३४९, ८ D B'चनात्तु सि. ५G सतीत्येव. १९g om परस्मै , E originally पदवचन, ९G अविद्यमान आदरे. १७ G D om. तु; g& orignally L १३ G अडि. पररचनं ज्ञापक पुरुषसज्ञाया. १८ G°क्षादेव हि कि; B°क्षादेव सर्दिक; १८ GD om परस्मैपदेब्बिति. Loriginally=B, but 17 T struck ३५०, २G D om समसख्यार्यम् , in r struck out. ont. २१ B& added in 2 तत्र च चि, ६ Gom. वैषम्यात. ष्यंतस्य प्र. २०G DK किटिकम्, "किटिकानि. ३५५, ३ B& by alterntion नित्या. २१ G 'माणे आत्म', 'माणेपि चात्म. ४G D तच्च च्च्य. २३ G द्वाभ्यामृग्भ्यामृम्भिरूप D द्वाभ्यामृ. ९Gधातो वनध्या . न्यामनिरुप. १२ B°स्येतिपरमति. ३५१, २३ G U om. ऽपि १६ 6 om, च, mr struck out. ३५२, २G भवति. १७ G D om. ऽपि. ३ Bom. here & helor प्रथम २२ G यनार्ह . १६g om. ३५६, २GD स्थार्य वचनमेत २२. पचराि चप. २वृषभ. २४ G has Rafter भारस्य. ३G तय गते. २५ g पचसि चप. ५gndds दुष्कटकराणि वीरणानि in E | ३५३, १ G°त्तरापि. this 19 struck out. २G D यत्तयुक्त. ४Com गते २Gon. तब. ११ Gon onc स्यात् २GB तनाप्येयं २९ शाकल्यसहि ३ पास च. २३ । प्रादेशेष प्रशि, E B om one मा. ३ GB पति चेति. देश .ingone पाने strack out ३GDgपचामि च प. ३४७, १G'युज्यमान विमान .: 'युज्यमान ९G पृथम्पपि. प्रनि, but मनि struck ont ९ gom. भवतीति. १ प्रदेश प्रदेश Gमदिरा २, 8 om १.0L originally I सोप्या ont STAT in Lone struch out. २३ G D गृपत, गृहोंने ३ Gयुज्यनान निशममिति, नियमि पनि. १३.२५ B om भयेर · गृहत. २. " on.न. १५ GD अन्यप. ११ Gकि यन १९२२ G DEndded urh, 'मापन न. १५० यता. २१ G नित्यमेवगमा २. आदमर्यावानिषिध्यो ।भादमर्याशभिः २८ G एपोच्यते, in marg. इस्ययी पाद । विध्यारिर, but आ.. 'ध्या struck दस्यतायुध्यते इस्यमायाच्य ।हस्यवोच्यने. २१DIE भार मर्या.G°वणमिस्या, ३५१, १ भविष्यम.. ३४८, पितानने विद्या शरिरायपोत. Glom, 7. मषिधम मानिधाननं वित. GY I} मग चामि ११.विशात्र UP शियम, OG D omoti 1 almich unt. HUSHElded in I:मारिन. १२.गपती. २२00 गामायापिण्यान; Gumarg UP पध्द भयान याना', २."om. ३४१, - hour Ire. २१०पिनरिगा कमाए गायाग . . . out, ·|| पाठभेदः ॥ ५३२ before शङ्कला, ए पृ० १० ३५४,२९ Kaayata mentions the reading त्ति | ३६०, १ । उपादानविकल MT Clins this originally Nagojibliatta bas the same ३०५, ३Gom the first ये १Bom गिरिकाण , : गिरि ६K विशेष्य २g instead of तिष्ठ मुसलेन किंक १३ Gom यो. रिष्यसि शटलया खडोधावति उपले। १५G करिष्यति D the same, butविष्णमित्र for धावति १६G सयोगाऽस° D 1 °सयोगास' ३ g गोहित वृषभहित D the same, aud १७ 4 DEg Bघोषाणा च सयोगे गोहित अश्वहित २८ पिप्पली Bपिप्पक ,चित्तमिनि १ D Bom दस्युभयम D E चौर' २९G पूपिर' ५ देवदत्त यत,DEE दत्ताद्यज्ञदत्तस्य RII B here & below ºrta १५ G सत्यमेतत ३५६ १ 0 पूर्वपरा २१ Gom नैप दोषः ५ B एकवर्ण°, in th struck out, Eg २१ G भवति वै म प्रधसितमा २२ Eom त, D तन तेन वृ" ९G तन्वनीति Kaurata mentions this २७ G गम्यते rending २७ G गुरु स तस्य , Dg on य १५ DEB & Rdded in Eभावी वारसा ३६१ १ Gom वत २६ Dom ७ Dg अगुरुपुत्रा', in E B. added २२ GD B°भावस्तस्याप्य' ९Dg B गुरुपुत्रा in Eकुल added २३ G लोमोऽवसा' in marg लापस्तता ९४ Gos देवदत्तस्थ गुरुमहम् वापा १८gBअयमरत्यस' in Eथम Ndded ३५७ १Com विराममहण २०G°नसमासस्य चासम' "स्वपघको ३ Gom इति विसजनीय. २१ Dg om अलवणभोजी in Endles, २६ पूर्वी गिराम इति B अश्राद्धभोजी माह्मण अरपण ९७ & ort.mally E तानि ह्यस्मिन्ना भोजी ग्राह्मण ह्मणकुले Kauynta mentions the २७ G समर्थत्युच्यत reading धनानि for प्रतानि ३६२ १ Gom राजपुरुष भानीयते ९९ 13 E originally E om न ४४ स्वर इत्यफार्थीभाववृत्ता शिपा १०G भवान २२ g &onginally Eरामेण भारत शी लमस्यति भा' १४ ५ इति एकार्याभारता विदोषा अ नादशात् the same in Lbit २० एतत्परा वा वर्णावसान struck out " इनि पाभायकृता २६ Gविरामे परा, om वक्तव्यम् विशपा ३५८, १ Bon वा २१ ॥ सुचर ५ GB विहित २२ GB म्तिष्टनि ६0 परसनि', Cg पर AIT' २६G दत्तति ६Gअपरवाह ८Eg Bअर्थानादयनान् ३५९, ६Gon प्रदीपयत , m Fedded १२ ७ समासश्वारा ६rgsमानिर्देश १२G on सत्यपि च, भनन्ति १७ 6 कैनपिऊनस्य काग्रत पारि १५ Gom घ स्कृन तत्य परिष्कृत १५ ॥ यावबघा १. DI Aधास्यान । यथा च म्यान् १५G रामासकर वस' २१ E विपण १९ lagaythtuatta उम्पने रिप्र' २२Gविशपयति २२ नगरभि २. सश्यापिश, बिहयापि रिश २२G भय समर्थ २. जरीपर्फ नीतु १.Gनिवत्त ·|| पाटभेदः ॥ . न्यास एव. in mars. पू०प० पृ० प. ३६३, २८ DEg B °स्तं गच्छति. ३६७, ७G om. सह. ३६४, १D om. च. ८Gकि कारणं before प्रधान,om. ता. २ G यावचनमनर्थकं स्वभावसिद्धत्वात् । १. G साव्ययसकारक. चावचनम , D om. वाववन'. 'सि. ११ Goin सकारकं. स्वात् , Eg°चनं चानर्थ. १३ B सक्रियाविशपण च । सक्रियाविशेषणं ९G DEg त्रस्येति. चेति. ९G स्वार्थयार्विचनमिति द्विवंच. १७ DIg यूहि दूहि देवदत्त. ११ G वर्तमान. २०GD भूवन्निति निघातादयः. १६ DEg B न त हि. २१ Giom. औदनं पच, । पचौदन तय १७g तश्वसितकण्डू", D E तश्वासतहास भविष्यति पचौदन मम भविष्यति. तकण्डू २२ योगेन प्रति'. १७ GD पिरोध २४ D E FB यथान्यास एष , K यदादा- १७G तस्मान रा', B तस्मात्तन रा. १८G om. तद्यथा- ३६८, ४G°ख्यानरामध, 13 'ख्यानसमर्थ म २२ प्रक्षालयितुं गंस्यनेन m marg. ६ Grg समानाधिकारण 1. २४ Dg om. the first या, m Badded ७ Dg B शाखायां. २९ D Eg B गपुरुषमानयेरगुतो. 4 D rgon. शालानां.. पदाति. २७ Gin marg. व्याधिन पाटा. २७ DEB यदि स्यायें जहाति ११ G: यदा सुप्युपैति वर्तते तदाद्विरामा', ३६०, २G'मानयो स्था'. Ethe same, intuilds a hetore सहा: D यायना सुम्सुपनि यन्ते सदा ., nudar ५G सार्यों allel betore सदा । या यायत गु. ९:१०G 'प्यपेक्षायां. १४ G भविष्यति प्मुपैति वर्तते तस..., Kयारता सुपगुणे १५ गतमियता. यतते विरा. १८Gयह रामद क्रियायाची १३ सितिया:समारायो. परीगोविरामा २२ Gरागसार्थ समर्थ रोमृार्य समर्थ रामराग दान । निमकारण्य. समर्थ इति , murg गर्ये ण्य पु १४ राधे भविष्यति। हिंगा १५ GD Tी गो. नीर. २४ UK संगत घृत तलनग्युय्यत . (.." २६ तापक. Inarg रागत राप्त तरंनि पाठांतर Mitrr यति अगामात यायमा २५G भूनमिति minirg इनि पाट सामध्यंग गापेक्षमगम यताति २. D यान Lonimally यील न २० राजन्यपि य. milde कालन या यगाकीलयान. २१, HDon.fकमार' भयनीति १९६१ भगनार यांप ३६९...पयन ..जय मि. २Gom.माथा ६.चरणः क्रियता 1G"गानाये १.Gरामानार्या. ४.gle संयोग "यमपि विभ पपमाना'. ..समर्थपर .ion.in 10,३गमध्यान सणं ५॥मभान महागामजामातात. .yापन गरमान ममनियति Com.मा. "गरमागला. "Indirlin lग'. १॥उगम Nismenient , भाना. .Cin. "जिन्यान १. ग .

·॥ पाटभेदः ॥ १. पं. १० पं. ३३०, २६G काल को इति. ३७३,२४ G 13 °षस्य लक्षण. १८ Gदा प्रयुज्यते. ३७४, १G भवति. २१ G भने सक्यो. ११ D यदा तर्हि . तदा । Nigojtuhatta २१ Com. भृत्यो भरणीयो,kom. भृत्यो .. inentions this reading भरणीय, Don. भृत्यो इति. १३ G'एयेयाभि, D"येयवाभि, but २३ G°मातीत दर्श'. यया alterel to या originally ३७१.६G कर्तव्यं भवति समाना'. रयेययामि', and dded ,'एये- 4G विनयंत भन. यार्थाभि', 13 ख्ययायनि', and 2 ८G एवं च वृत्वा समानाधिकरणेपूप. struck out, संख्यानमसमर्थत्वात् समानाधिकरणेपू, १३ Gसंख्या. D एयमसमर्थचात् समानाधिकरणेपूर १४ Nigojithatta वयमधिका पष्टयः; त्यानं । ग्वच कृत्वा सम.. पष्टिर्य, DEEBR पटिय'. १५ Don. १६ यत्तनु १८g originnlle वृत्तिः मूत्र; Nigoji- | ३०९, ८i om मगधानां राजन्. bhatta mention this rerumg. १२GB onm. वनाध्यम, gadals गद्राणां १८ G यानिककारयचन'. रागन्. ३७२. १D । रामासोदयो 89 D Lig om. Si forfun, added in G. २ Dg रागासोइया. ३७६, १Comm. * G1) originally Ek Lefore Lom. नारदयं. ५ Bon. प्रति या मुहितागः. ८Kom. ११ नचंद भाव; D ELB न चतदेय भरि ९.gअध्ययीभावम्य नति: D अगम्य. ११ करियरो. थाभावम्य नैति. १३ दानारत्नाई न सि'. १७ तसबीकांतरयार गम्मा', in marg. नगा १४ D रामाराांतस्य प्र. स्थान पायं DD'कांत. स्यात् १५ G पर।. २०२२पर्मनमा २६ Ammarg परेण परंण 08३७७,३ माग्यपन रामागसंज्ञा Bom. one परण. 2G स्यादिति .. ८Gमांमा ८. .Gक्रियमाणमा १९ ii m re सुनमा पाठां २. Dom, विपण १.gadds घ्यनः पर. प्याकपटु.. स1 .. ११मय समाय. कार्य भयानका ३. पपगीय पापिय भरमीति. भगनीमिनरागी २.रोयतरगम्यम nu struck १. GDEI तारिमामयोगनमafter पाणीयम् . instruck out. .भन्नपातरम.."पाति tuice १९G गम्मि १. निनिनाम' .ins अनि. क्रियेम, भति १४ Gom.g.! शामिगमगान क्र. after i. 104Gornमराधा. .गाम माम मर' 16नामम्मि १५i.larदन' ४॥'गमादि । २. Curi.प ४Geril २१ना', in the गुनमा Gोगानागापं नागांग सपा नंगामापारन दादाय समय पर airtually n out.

·॥ पाठभेदः ॥ -- १०५० ३८२, १Doni. . पृ०५ ३७८, ९G विभागो भविष्यति ।। १०G सह समस्यते. ११ G om. च. १४ Gवं कर्तव्यम् , Dg"वं वक्तव्यम्. १२ D Egपार्थप्रधानतान क;B°पाथों ३७९, १G कश्चित्परपदार्थ. न प्रक. ८GD यथेत्यव्ययं. २४ G°मेतदर्थम १.gB वीप्सावाचि. १६ Gg om. . ११ Gवीप्सावाची. २०G संख्यासमा, Dसंख्या in mang, D ११ G तस्येदं ग्रहणं क. om. सख्याया १७ Eg Bअक्षादयस्वतीयांताः परिणा पूर्वो २१ Dनदीतीरे. क्तस्य यथा न तत् अयथायोतने; D २३ D Egadd after प्रयोजनम, द्विगोस्तthe sime, but अतयोयो. त्पुरुषले समासांता प्रयोजयति ; Katils २१ DEgअक्षशलाकयोश्चैकवचनांतयो- द्विगोस्तत्पुरुषोसज्ञांसमासान्ता प्रयोज- ३८०, १C om. यन्ति. २. अक्षेणेदं वृत्तं शकटेन (originally २४ DB om. दशराजम् शकटेन न) यथा: Bअक्षेणेदं तथा. ३८३, २Dom. 2,4 G added in marg.; D E B om., ५G हीनदि 8 अक्षादयस्तृतीयांता परिणा पूर्योक्तस्य ६G"नर्थक्यं. यथा न तत, कितवव्यवहारे वाक्षशलाक- २३ G ग्राम गतो आमगत इति, nithout योचकवचनांसयो. अरण्यगत. ७ DEg पचभ्योति । अपपरिबहिरंचवः १५g वाचना. पचम्या । पंचमी. १६ 6 वक्ष्यामीति १४ G पंचम्यतति; DB पंचम्येति. १८G स्वरसेनापि भवितव्यम् २८ । अनुगङ्ग वाराणसी struck out. १९ Gom.हि. १९ D याणस्यप्यायता हास्तिनपुरमप्याय. १९ बहुप्रीहिर्भयसि. तम्: in E वारणस्यप्यायता altered २१ Dr g समानार्य. to शस्तिनपुरमप्यायत. ३८५, ३ G तरपुरुषत्वे. २०G भविष्यति तशस्तिनपुरणेति न पु. ५G प्यपान नर्या', " म हास्तिनपुरेणेति पुनर्वा', ६ Gy Eg Bअन्यथाजातीय न रास्तिनपुरेणेति न याराणस्यति. १. DEEom जाल्म. butन पाराणस्यति struckont. Below ११ G॥ इदानीमन्यथा Gin marg. दा. has याराणसी, altered toरास्तिनपुर नीमतोन्यथा पाठी या २२G यस्य चाया. १२ DEgनानियतवान् । ३४१, २G एयकारार्पचकार. २.gom शान्तन घा,Gनिनाना, २०॥ परमत्तिहः ing the Anushaira १९ DEE B om. तदुच्यते an इति. over struck out. ३८५, १ टलया सं .69 किरिणा का. Gon.) विशेषति ५ Dom. धान्यन धनवान, Gविशंपेविति. Gom इह ४ यस्मिन् काले स नि'. १. G नायरनगुरणे. ५ D E Bom.मयमांतान्यदाय १२० भसामध्यांतत्र. ६Ggoin. 'नि मथमान्ना' प्रथमांसा. २३ 6 तहमरणेन. यश:Dom. समम्यन्त: DEE 1. Gधर्नध्य १८) मीयास्तत्मानीया गदर्थ. .gom.मूयमानययम्। it is ndded inE: फुमाथुन गुणवनति । एवं मार गया. १५० रियाना १९G विज्ञायने । २१G अधिग ndarमि वनाप्यम् ·पाठभेदः॥ पृ० पं + प्यार्थ. ३८५, २२ Prom यसनार्यः, DI have हिर• 1 ३९०, ९ DEg om. स्थदारु, B रथाय दारु रथदारु. ३८६, ९om. ९ DEEB K वावचनं वाचवि. ६ Bom, अहिहतः नखनिर्मिनः १३ विवधः: D वीधः. १९G इति च या १३ Gom. न चेदेवम्. २८gom. १५G इह तायदयं. २२. नियासमर्थखात्; D क्रियया साम. २१ G'च्यते पंचमी भयेनेनि र्थस्वात्. २३ G गुप्मुभीतभीतिमीभिरिति. ३८७, ७G "पूर्वपन ८G°पमिक्त. ओदनः सभ्युप'. ३९१, ५g on प्या... मरणं. ७G कृलं गवा. १८ ।रांप्रत्ययात साम. १.6ME by alteration T 'योगे य- ३८८, १G सहाचगाना. त्यत्ययेनेति व २८ वरमित्युनमा १२ DEg om. घ. ३0 कटुकाब्दस्य. "१० तय एतर्शित. ५पहारः ता. १९ । क्षेपे उत्तम. G°माणेति चे. ३९२. २७परमपा, परमापा': Kaiyata pre- ८°माण समारामरागा भरति समासः fers the reading TERT: 97º. प्रामोति . D Ig°माण राह मरांगो सतपुरुषो या इति. भयति रामारा पामोति. ११G 'कार्यनन. २१ लतादथ्येन. abosot तदर्थन. १३ Gपतष्य. २५ तयोपिम. ३९३, ३ Nigojibhattness that some read १५ सक्रियते. पम्मारिः (इदाकुमारित). १० वर ५Gom. भविन्यनि. २१ Gधंदन. Gमून, in marg. निसिमे पानि २६ Bon. पाटा', Dont पूर्ण २२.lom. उच्यत: Antrarg ९ ॥Es on प्रिपुरी Ghas निपुरी. २५0 लिंगताप १. Gमापणं वर्तते।. ३४९, १ लिगतापव' ?? Vibojiblata mendicats the reading २ कारणम यावमा अर्थशलो नयमि ४Bom. कर्मप्यम १४ G नीयतामिाणुन भाग १०'मानमिति कसंप्यमनक' । एया १५ : गौरनुप'. गभिनागपगप्यम २२ ॥om irm" .. १२( GDaiग' मायादिस 2G om. २. cirनग २१ GRमिनर १.'गमाग गरयति भन्ना' ३१४, २ Bom. थैमानुर. २.inमत्र OFO मान.E.in rang. २. भामिना भनिनक' .Gun.भरप...नाम. ....गधा'."गहिराधिा' १.Gोगापासा. 16 पी एमन्मन mr.DFor.. Gllo frपित. गधों। १६Giम. Gui. नांगमन ३" .पा. वि. GMAIL. मा': पारा मपमा'. GRTimमाग. २.GETAgriiनात UCT ·|| पाठभेदः ॥ पू० म. nare ३९. २om समाहार कृतत्वात् ५ दशमूली ६G प्रतिपेध मामुपति ९G नान्यत्र। १२ Dom १. G सणि पुन परि' २९ : om पञ्चगरप्रिय २९ समदायत्ताययराना २४ gवक्तव्य । दो मासौ जातस्य यस्य स द्विमा ३९६ ३ GD B नै भवि. ६G सज्ञक ८ मत्यर्थम ९ मत्यर्थे विगराताया। १३ परिमातरयोगे १४ GUनतरयोग १८G इह सम D E पतहि सप्त २० I on दशहातार ३९७, Gपुरिगतानि गुत्सनै । पापाणके ऊ स्सित । ३ Gon याकरण ६Gरापामानार्थों D इहापनार्थी ७G अथान्यदयापमयअन्यापमान व इग বাণা । अपान्यदुपमा। अन्य दयापमें यश्चिदि 1 Gमराव "G लाशिी २२ G" समयी' २४ Gom हि ३९८ ७ ययनस्यम' I स्यात् ८GBT गय "GDI पथनपर पधारयस्यम 1.पाम' ७. या शिवपार प. ७Gकिं तहाँ ९ DLg सचयरमा १. Gom हीद ११ शक्यो अस्थातुम् शक्यत भा" २० DLg B मकृतिमहणम् Pºk, 8 , om २Gom च ३ G जीवतीति ३ Eg लिशितेनति । DB हिशिना। ५ असमानप्रकृतितोऽपि (ges this reading in inırg १९ g om , G दामुप' २६ D Eg onm गत वर्तव्यम २७ D क्रियाक्रियका ४०२ १२ g IB after बत्तव्यम् । इह मा भूत् रग नैतो हिमत l the <ime Unt struck out १२G एत शब्दा १४G अथकतरि १९ Before भन्यारा Dअपर्णस्य पाशर्ष 1 अपर्णस्य या णे यणस्यावर्ण अय नस्य यणे यस्य चायणे | अर नत्य वणे वर्णस्यावणे या १०३ २ G गुरुवः onginnly शुक्ल বৃষবিশি ४(Lotn गान्यन १७ याद सिड "Gom यथम Bon one it "हमयुयति मा uary -योगर्याप्त "यायति अध्ययन unts who isent tierenloo in the terms that gointral गुपति मापनि localkrn पति भय[भाय गुया I आय माग १४ । Vointn पुराण (त पुरयमरान सुयRIT O मुख्य पूरा bom "पाय भी २२Gषयाशी Ign गोरगरगण्यम ४४.Gगमगाया। ८Gपमा UDIOHIT PILATE भरना -- ११'दुनयविप्य ... पूजन "DIA' पिरणा' 14 11 107T1+T enfrm लारिमाणात MATrum. Trयाना ManNGRan ·। पाठभेदः ॥ . पं० १०४, १४ D कुदालमेन; वालपन। कल ५११, २८ भूमिप्यति. केन, in marg. एकालपरेन। B गुदा ५० स्वाभाविकी निवृत्तिः किं. लपरन. ६Gom. एम सहि १६ तसर्यकोसी नद. ७GFकरांति. १९ CD originally I या तहतिरेण ७G निरतंयतीति. २० DrgBइत्येव तदा भवति. ७G कीलकप्रतिक्रीलकयर यथा कीलक... २३om. पशुतरः. [गतम. प्रतिकोलक. २४ Dadds श्मवस्त्रतम and तीक्ष्ण,- 4 GB निहनि. २९G परमुष्टयते. ८G यो मनो २६ G परश्वानिशा. ११: नेतेपां ५०५, २G भन्यपदार्यो. १२..निवर्ते: ५G भवति। १९. झालणाद-विनर्य. १. GD°संबंधः क्रियन इनि. FDED,एवं चैतन्: E K एवं वैतत्. १६ B तहताभिस. १५ मिमनोये य. २२ Gन वृत्ती होप. १८ Natrjilihasth mentions the tead. २३ G भवति हि वह ing पिलपिल. २४ Denom कविन.. १८G D इत्येतानभ्यंत. २५Gप्रचरंतीति. १९ Gom घ. ५०६, १G D तराद्यर्थम्, २.gom. उत्तरे पञ्चाय.. १३ E परम. २१ समुदायेत्र मयतो माहाणामोऽवय'. ४०७, १० G"तुरीयाग्य. २२ G याग भभ', rg B यस्तिष्ठन्भक्ष, १६ Bविभागामकारकरणे. २८ G D E F after ऽयमिति, निज्ञातं १९G अयाविधाने. तस्य भवति , Miigojibhatir rejects this reading ४०८, ५G उत्सगोऽपि न. २१ G अतश्च. ४१२. १ G निवृत्ति. ८GLधानन्यत्रापि. YGE आशय. १७ Dg पूरणगगति. ५ G गुणी या म १९ G पूरण भवति ॥. ९Gमित्येष स्वर . २५Gom.ऽपि. १५ 6 अकृतीयुच्य”; D अकृते धुच्य १०१, ७G अन्येषु वै चो'. १७G om. च. १०G°स्तवापिप्रा. २८.११ G कृद्योगे, १२ DEg Bथमभिसमीक्ष्य पठी १९G दृष्मद्रश्चनः १६ G देवदत्तस्यनि द्रो' २१. G'कर्षः क्रियते 1. १८G काल. परि":nd led ing: Dom. स ५१३, २ DEg B orm पष्ठीगुणै.. १९G काल परि". ५GEg तीनो गन्ध... २२G मुतांना GEB गुणेन नेति. ४१०,१Bएकवचन हि ८E B नेत्युच्चत. २ED एकरचनातमिति. ९ DEk B om. कण्टकस्य तेश्यम्, ३Gइहापि च यथा. ११ G भवति. १०G तत्समासस्य प्रा. १२G पिझते ,पेक्षते. ११ अध्ययत्वस्य पूर्वस'. १५Gधानाच १३ GD पाटेनाव्यय. १६ Com च. १६Gom तद्यथा. २१G पेक्षत G°मानानामधी'. ११५, २Gपंक्षनेत पक्षने. १८ वर्तुम नत्र .G'पेक्षते 08 ७ g om माङ्मुखा.

·॥ पाठभेदः ॥ 4. पृ.पं. ४१६, १७ D ४१४, -- , ७ DLB चोरस्य. ८G 'पिध्यते षष्ठी। १५ D om. पुरा व ...तो.. १५ B om. ऽन्ययमिति कृया; Gin marg. अन्यये नेति पाठां. १७ G माराविदकस्य; D मारीविदस्य , . माराविकृस्य; 8 B माराविकस्य; K & IIemachandraमाराविदस्य; linaintta knows both readings मागविकरय माराविदस्य. ४१५. २ कर्मणि पयामणि'पष्ठीति निर्दे. २४ कर्माण पठाति निर्दे ४C lns तुज'... पेप only once; D hy it once after it भरति:L has it once nduce ntterit ; g B तुज ... पंधः । रजकाभ्यां चानर्थकाः कर्तरि प्रतिपंथी भरति ५ DEndl पुरा भत्ता ययानां लायकः. & B Ti: , Cloy alturation atti: पीतः. ७DIEgoin. १२ दृश्यते मन्यरा. १३ "जात, ज्ञान. १५ धानकः. १. उनकी यायः ।. १५g Bada राज्ञामर्थित इमि. १७i om. दररोय या, Wom इण्ययं १८Com नार्मणिप. १६, २.orminalls om. , . पथनी यानां niturel tv मानाय, and २nddedniturपचाप्य . ५॥ ज्यान ६ आयोगानां. FIER GII. मागमानः 045om. करम 1. Don भनिरतः १.1: i.. पर Dalliगरंगा. गया.. Fin., गया । गं: 8 उपाय हरय TR. g om. आडीषदर्य ; Gom. आडी. पदर्थ इति वक्तन्यम्. १८ Gom. कः पापार्य इति वक्तव्याम् . १९ g on. माद.. मथमया. २२ ॥m. अवा'.. तृतीयया. २३ g om. वसन्तः DEB have it after कोकिलया. २४ g om. पर्या'.. चना. २५g om निरा'. पञ्चम्या. ४९७, २.g om निर्वा राणसिः. ३ goim. अध्यय मवृद्धादिभिः Konly once भव्यय प्रवृद्धा.. सम. ४ Gom वहिर्भयति. ४ GA DIL पुनर्गवं, Kom. ४ Gपुनःस्वरं; Kom. ५२ वनच्यम् , च २. ५.fur कन्ये दर, ID अय्ययमव्ययेन समस्यत इति वनाव्यम् । मन यज्ञप. निम BA in marg अध्ययमध्ययेत। अव्ययमय्ययन रामस्यन पनि यन:- प्यम् । म यज्ञपति मिति , GK om. ५। 'मता घ तिहाप्यय: R "मना च रामागी यजग्य । ६G अनुमापिसन् , DI: प्यारोति अनुच्याकरीति, 11 अनुव्याकरीत्. ८DI: Bon.रको प्रजनि. ९ 11 || om. रा . तीति १. 11:EIBom.पनाध्या, २१.शरको गत , DL मारको दामः १. मनप्य २० " समारायपन मागगुरपरि यंपा। समामा पनि माकम्पपियंपा:: huमरपो. in marg. ११८. 11 || गमागाभाया;Bon. म पा विनामधेन. 11gl on गयम. ८DIEFiनि रामागवगार, Dom. या .. . .Gभग. १६G'माचार गि :. नाग'. बामनि ममात rii H...सायनानगर पिय ·॥ पाटभेदः॥ VIRGom. रागर. १२.२BK पम्याचार' ४२०, ३ G पिनि २२ पास्य नामो 2G घरपपिन. Gsभ्यति: D E K यण्टेग्याः काला अश्य. १. Don.fगुलाम, १.00म २४ पिसारम्य%Dgot the line. २७.6धिकारीको १२१, १० भयानक १GIपाया. २. Gो. १. DI: ISon. मधुनो ऽपि स्यान, E om यांनाच. मधुना... 'प्याप स्यान्. .iom.या. १. Gincils गमतशितिरंग क्यानोग २१ (धिकरणे. सिध्यति. १२ तश्रयणीयम्. 1.6 उत्तरा। उत्तगयं या १. निपरिगणनमपि. १९GU'न्यायधचरि' २६ Gom. कनयम. २. DIFlom. अनेकस्य सुप. २. DG om, ५२१. २०वनमा २३ त यहानिरुगूष इति. २ (Goin. पिनकिरसन्. २.Gकमध्यय ४पनि ३॥रिति .DIR 13 om यन.. ४२, १G कर्मप्रवर • Dg0कमिनियोगः. ३ Kom ८DIEom भति ४फिन् । १५G on. the last प. ५Gom अथ. १. इत्या. ८.Eg ऽस्तिरियुप. २२ यालदानी हिनी', १. नेपाम्ते" all IISS Extit K. SESS.यक्दिानी. १२ DIED निपाता भव'. २. Gशिंपतिस्ता न न. १९G°चारी नातल. ५२२२सयाक्यं नहानग'. १९Gस्वरे च हो. ६0m. स्यारा up to p 123,18 २३ Galter करपाणीति, स मत्याह 8 स रास्य आह ६G संदेहानिहत्ययें, LED K om. २४ Dgne balteration करिष्य इति. ९Ggरा प. २६ इयुनाऽपि स.. ते का. ९ म्यनि , Gin marg यायेति विन ४२६ ३01.रा. तयाने या पाठ , Kom १३ D Eg परस्परमभिस', 'परस्पररा'. २१ सप्याभ्या विनयर्थस्यायें . यूथ शर्त १३ G अपरशाह. २४७मचरतीति. १५G कथमऽन्यम्य २०Gमामाति. १८८ पूनम् किमनम् गुणवचनाना। ४.७ १D B om उत्तरे पञ्चाला.. हिश. २Dig B नौल कपिल इति २२G भपति. २G प्रवृत्ती द्रोणशब्दो. २५ स्यान पद नाम शन्द शग्दो ह्येष शम् ८GBom.न. हासन' ९G तशपि सिध्यति. २६G यथाभिधीयते. १.Gom. सद्यथा ५२३, २Gप्रातिपदिकपदि १७ Gदशताविति दिः ३ 4g प्यनम् किमुतन् कर्मा २३ 0g om. सनासे. ४G भविष्यतीति. ४२८, २० सजर्य उच्यते १२G पष्टयर्थ ५ Dg our., but g has the following १२Gरापन्न इति तप्रापिमा'. अशिष्य .धायित्वात् trvice. مرلام । ।

·11 पाठभेदः॥ १०६० ४३२,११ GE मेफोर्थः. १७ G बहुवचनमस्ति १७ । यदिदा'; others. यदा इदा. १९ Gatter नोपपद्यते, तक्षेण न्यग्रोधाय. २०Gोन राब्दनान्यस्य ; Bधस्य प प्रक्ष'. २२ कर पानान्यस्य. २२ तदेतदुच्यते. ५३३. १० मतिराति; g 'तीति प्युरत्या पक्षः १G°धोऽप्येत. २Gप्रक्षोऽप्यन १० Gk originally I पुननिय'. १३ Gरित इति अभः. १६ Com. न्योधप्रयोगः, in Estruck out. ४२८, ६ यार्यानिधायित्वात्. ९Gom. एप. १. D has not been collated regularly after this lipe. १३G समीपे दा २२ gB तन चम १२ कर्नुमास्यम्. २४ ऽसत्यार्यो. २९, २Gom. गो. ५Gध्ययस्थाशब्दः ।. ५G.IK विगप', other tSS. हिगुप.. ७G°शब इति रिसं. ११Gom. लक्षण. १२ GLउमस्यायों. १५ CEB कायभायायों; K 'यार्य १९ Gom. क्रियानिधानात्. २. पूर्य दी. २४ Gom. शाति. १०, १Gदीपः स्यान्. ५ Gपूर्वयो. ९G DK पाठेगाप्ययरांज्ञायां. १२ Gमानां अपी' २१॥ यथा गुणपने before गुणच. गानां "Gल रनि शुरी. १८Com. १८Gभयतीत १५०धिमोगमा २१ पागनिमीमासमति. २. उपचार. २२ G भूलाययोन्यो. २२ भूमायेयन्यो. ५३५, १G"किमेना. १४ साशायेय अस्यियोधाय महो. थि. १G'पोधायेय.। ३.B रोय यु. ४ Gin mare. चापापामेति पादांसर. .Gएताप; om.प. ५Gom.sn. ७०कार्ययाग": मायारा' १. गमुगये। १.IEBOगाये। नमायांगा. "न्याधाविन.. १.00नि धन्यirmir. शर १३ पापणी. GEN माग: Flion दानियामः. २४G"परण. परेनाurup.unापासt. IFlirt'. ...PEAhy alteration गुरया SELonginally:"रणे. 8 ११ ताना HOM. १२. mr.urrगामी' 11. Puri मगर. vimmu anानां ५.गो. . Hindi ! mei "Garg र भार'. THITR. 11'cer ·॥ पाटभेद ॥ " 7. LG सरशी' जासह रा' ४१, ५ Gom r g, भारस्य मा, Lb १५ G रामायसी रिभान न नि' nltcratio 1 95 २५ Gशीय शोभामिति १८80 toni all im ४४२ ३ Gपमान २१ on मत ।यनाध्यम 1. Boni Grilor, inalç r 7 gregar २.la is of Vern Lo lrge पाभिधानात् एगिय तिरपार पीगंण १३C पाउनभिहिसाश्रया, in marg har llimachar din ari उनमिधाना पाग',gom शानभिधान पम् .ce Tige 17011 ३० २Bom भातुन पायम २४ ॥ यस्तिष्ठति ३Lorngarlly I भल्पीयस्या, IIa ५४३ १०७०। हि Indatunknors both rendig २० KAon ४Gom सत्याया पीयस २३ G द्वितीयाभिधाने Il om ४१० द्वितीयानिधान उभराय १. Gविधावा "हाश्नम for a विचिन (*r; rafinat llara latin १५ कर्मणीरयव पारगधा १.Gभवतीय तृती' २१Bon सयरसरमाता 6 om एख । यद्यवाग्या' २०७ अमान् श्री जासा ५५८३७पराया २१Gप्रक्षेपणे पत। Com तु २२ तद्यथा 1 यथा Gom Dनया वत' r or rinally नच २४ Gurलकायनाम Taltered to Tया वत ४४९ २Gशगेन वृण २०G असिपाणि मुगलायत २GEसस्य का १. Gonally . दन्त उभाभ्याम ३LED सहायो द्वितीया “पारतर विglom विपतिपधन 06Bखा माघ १३१८० उपर १५ स्यादिति ।लानिभिरभिहिते द्वितीया ५३९ ८D अगर इनि मा भून । आस्यते १.sBअगर इति ११EBइह हि दाप स्यात् १६पगन्यस्य २० Gom कराति राकर १८ भरनीति २४ Gसकमका अप' २. भविष्यतीति ४४६ २७ भरतांति ४५० ५Eg Bom अननिहितस्तु विभनय १G स्तन्य वरनमा ८ radast after अभिरित ३Gक्रियापरर्ग२ इति ९GBAपनभिहिता पनिभविष्य १रक्रियामध्य इति च क्रियामध्य इति च Lor ginally तवनभिहिता त्पत्तिा वक्त यम् भविष्य' K नेवभिाह पु सत्तिन ११EB विष्यति तयास्तन्म' भनिय Nagoy bhntta reads तन १७E B वृक्ष परिवि om विद्युत् । वृक्ष भिहिता परि। वृक्षमनु । १०Gमामाताति १८ Bom प्रति मातर १५Ggव चवरोपि २१ तत्रायमों २०G शनीय गाभनमिति ४४७ १९ Eg Bक्तस्यात्तस्यास्य द्वि" २. हि मना GIn marg स ममति पाठ २०g Bom स ४१२३Gom च २२E B स्ववचनानु सि' Y Eg Bom ४४४ 9 GE& Bom K has at ·२४२ पाठभेदः ॥ क .... . ថ្មីថ្មីៗ ४४८, eg B स्ववचनात्त सिभिति. ta G 07. १४ 2g B om. वीवधं गच्छत्तीति. १७G om. तत्र. २२ नवनीति स्त्रियं. Bअध्यनवायमनपवादः, ६ GLg चतुा वि. १५ यते सोपि पाध्यायायों भवति. १८G भवति हि ताद. १९ G तदर्थन शब्देन सह. २१ 6 Bom. the second कल्पते. RIES origorlly Bom. ५५०, २L om. 39 B oni. १२G onl. अलमिति...कर्तव्यम्. १५ Lom. मल्हाय प्रभवति महों. १९ शुकं, मृगालं. १९ G णिबिति तद; इमेऽनावr. २०EKीर्णनाच्यम्. २०G या अन्न. २१ 1. K द्धनं श्रा', I g B श्राद्धामति. २१ Gये प्राणिपु नेष्यते ते ना १५१, १ Kanyatn mentions the rendmg प्रति- कृप्य; Gमरण कर्तव्यम्. २० न स्याह', तृण या म'. ४५२, २४Bom. ४Gg B याज्ञिक, वैयाकरणः. ५6 Bom विद्रों... णाति. ७Gइस सहि प्रकृ. ८याक्षिका ८g येयाकरण. ९संगारशाचे. १०G च्य स्थान प्रयु. ११ समन पयति ॥. २१Gफ्रीणानीति. १२.gl om. चि'...जातात. १३Gफ्रीणाति. १४0om. सा...'णासीति. २.Gधानं गतां. २. म प्रयोगना. ४३, G"पापमाल उपस्थित मा. २%Bom. नविष्यात. 10 विनिर्ग', भनटी'; " दिनांकः पनीयवान् भ. ४५३, ६ विभक्तिली'; अन्यत्राप्युपपदवि- भने कारकविभनिर्बलीयसी भवति । कान्यत्र !, I originally कारकविभः किर्बलीयसीति प्रथमा भविष्यति । अन्यनाप्यपपदविभक्तेः कारकविभक्ति- बीलीयसाति प्रथमा भवति । का? altered thus, कारकविभक्तिलीय. स्वादन्यत्राप्युपपदविभक्त कारकविभ- किर्चलीयसीति प्रथमा भवति । अवाप्यु- पपद... भविष्यति । का, 8 कारक- विभनिलीयसीति प्रथमा भविष्यति । अन्यत्रापि उपपदविभन्न कारकनिभ- तिर्बलीयसीति मथमा भवति । एवमत्रापि उपपदविभक्त कारकविभक्तिलीयसी. ति प्रथमा भविष्यति । का, कारकषि- भक्तिबलीयस्त्वात् । अन्यत्रानि.. like g. but एवम .. भविष्यति suuck out. ६ भविष्यति , संभवति, in marg.भविष्य- तीति इति पाठा, २.80 originally B अंगाद्विकारतश्चे. २६G om. १९ 1.8 भूतलक्ष. २१ G°ग्भूतलक्षणं तर. २१ भूतस्य लक्षणं पृथग्भूतं ल'. २३ G भूनस्य लक्षण इति. ४५४, २G पठी भवति विमति'. g विभक्तरुपपद १९.som विभनाया. ४५५, ५० प्रासादात्प्रेक्षत प्रासारमारुह्य प्रेक्षत इत्यर्थः. 'Worriankays.m. १२ सन ,ततः. १५ G मारो इति. * Gom, the first 7. २० Gon. किं. २. n after भावान, अन्या चान्या मा. भवति. २५6B नियस्य, २.81 om. कानिम्या...मयुज्यने. ४५१.५नियाय. ५.नेर सतः स ग सत सां. १९G पामस्य।.

·|| पाटभेदः - 1. 1040 १.पं. १५.१२G'यन सिख. 1 ४६२.१० Gs originally I: नीनि गम्यते । १४G योगनम सपा १२. 'हिने हि २०मिमधम; ling किमान प्रकृ. १३ G1: 'रित हिम समिति पाट. २९ Gorn. किमुनम्. १९ अनधिकाराष. ४४५७, .( Gom.पक्षमी. याप' ७ (Gs भन्यादि ४६३०२GEकरप्य याप'. १. EF 1 रुनुभयो ४Gom या, या १. arisinally Bom यथासंगण... 01.8B 'नियमस्ता यो. नपिन्यता. १२ । 'घाजया. १२॥ न्यविना २४ तनाम वि. १३ Gप्रगृतम्यापमा १५. तद्यथा, before समुद्र.. १. Gधमीप ४६४.१७ भविष्यतीति. २.gBN नामर्थकः प्रमि'. ११ Gon. इति. २. Korn. न था. १२.२३.२. 1B व्यस्य ? ४.८, ३ असारथीनी. १८ Anty at तयति । प्रातिपदिकाधाना- vपरिगृणीना यासिके. मित्यर्थ । चित्त मानिदिकार्थानामि- ५सप्तमी. स्येव पार॥originally - प्रा. ६Goin. प. निपदिकानां ६ भसार. पितरि असाधमांनुने कृष्ण . २१ Gना कदा: Brom. च. ABom. २१ रानिमित्त त्वेन नपा. ८ परिक्षा K. Longinally :मूखी. २४.पीभवति एव. १. सानेट एटा वृद्धा, Longinally २६ Gom.न. सीने यदा, ummarg. दरिद्वा. २७ । वात्यार्थ', K बाह्यमर्थमपेक्ष्यति. सीने मरदा भुगते पाट . ४६२, १२ G मातृशब्दादिपटशदात् २३. om 1४1. भवतीति. १. मूखी in mar: दरिद्रा पादातर. १६ या च कर्म TE 5 B om. १९ LB चार. १९ पुप्यनको, B युफलको ४६६, २B गा निन्नति, तिन्नति (without गां). ४५९, १ प्रस्थिती, गत both times २Gप्रतिदीव्यति ५ नम्योत पत्तव्यम् ,mmarg. तर स. ३ und land itta प्रामस्य. ममी बनध्या ९ ALgB Kom. ७ खन्यप्यपश्य १. । रानीरिति, तस्यै सों जायते या २८ G मातर परीतिg Dमातर प्रति मलवदाससभव तिखी रात्रीरिति, । ४६, २Bom the first इति तस्य सर्वो जायते मलबद्वास सभवति ४६१, २ Kalyata प्रातिपदिकार्यपहण किमर्थ तिस्रो रात्रीरिति मिति काचित्पाठ.. २ नीरजापि ११८ या अरण्ये अगते तस्यै. ११ या पराची तस्ये मुरयऽगल्भो.. ४Gमथमा वि in written over the line, s B १० यत्रैतानि सर्वाणि समः प्रगल्भ १४ ६ I एवमान, Gin mre एतन्मात्र १२G या व्यभ्यने एवंति पाटा. १२ Gig परिखति. २. विशिष्टेषु १३ पस्मारी २. Ga originmlly I संबोधनमामत्रि १३ Gधावति. २६8 B वीर पुरूप इति, वीर पुरुष वी- १४ तनिकृत्तति. रपुरुष इति.

·|| पाठभेदः ॥ प. पृ० प० ५६६, १४ G कृतति १५ GB उन्मारको १५ G मनाय. ५६७, २ किं कारणम , G कुत्त ५ धातोहि ये म , ९G भूत A . १०g & originally B तकृदतकर्म १४ G अथाक्रिय २६Gकि तह १९ Gg om न in B It is added २४ B निर्वर्तते २६ इयतीति ४६८, १८ कटमिति । ८ देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य का' ९Bomप्रयोग १७ Bom शेष. १९ Gकि पुन , in marg कय पुन वा पाठ २१ Gतयथा before समुद्र २२२३ G सुप्तम सुप्त, in marg सुप्तमिति स्थाचतुष्टये पागतर ४६९, २ क्रिकिनी प्रतिषेधाथम् struck out YG परि सोम १२ B दिति ज्ञास्यते १५ G न ल ऊक न लोक इति in marg ल ऊक लोक 23 SB & originally [FFAT १७०, ३ TB चोरस्य &B & originally E om 798544 द्विषन् ५ प्रत्ययमहणे, प्रत्याहारम', but प्रत्यय written oicr it ६ प्रत्याहारमहणे , G प्रत्ययमहणे; BH स्याहारे २०Bom Gom तत, in marg तत इन इति पायतरं १५ Gafter गमी कि प्रयोजनम् संख्याता. नुदेशो मा भूदिति ५३१,तभयतीत बनध्यम् । २Gधाग्या इति २B मनिपेध पा. Gगामा BBC by alteration :पामिरेवेपा ५० यामयोगपापयोगी ४७१, ६G कर्मणीति भवति, कर्मणीति भव. तीति ५७२ ५G भविष्यति ५G प्रत्यधिकरणम् । ६G बथयास्य १३ G चानुप्रयोगों १५ G तत्तहीति व.. १९ g B एकशेषेच २२ G वक्तव्यम् ४७३ १ तद्धितप्रति ६,७g B om समाहारैकवात न वैतत् १. Bom एको तस्यैकत्वात् १. G भविष्यतीति २५g B om. द्वन्द्वश्च ४७४, Bom ACSB Kom ५ 8 उदगायरामोद, B उदगाकौमोद Kom,G ऽनगर. ८ मथुरा :G in marg मधरा पा' ९UKom in I struch out १. G कैतयता च शौर्यकैतवत ११ B शालकिनी शाकिन्यो १६ LB पतति ते क्षु'. ४७५ ३ Gकालयना, मागादर्शनात प्रत्यकाल वचना, K मागदापत्यकालवचना XG forcaicornicati abi re the ley पा° Lg B गधिक , A किष्किधग- ब्दिक र किष्किन्दशन्दिकम ४ G"फ्रीध्यमिति, A क्रॉव्यमिति; K°फ्री. नयमिति ९G ये न पा १३ G & orign ally - गरेलकम २७g B शकुनिक्षुद्र १९Bom बदरामलकानि Karata $11es both readings २१ । शनि. ४७६ १G in marg शीप शरशीषी पाटा'. १६ यत्न ४G अथयाविशे ६Goriginallr T पूरिमतिपध ७ Egy"बई विराधिका यपा १५ G& originally L भवति विमतिपेधा २६GLE लिंगम्याय १८GRoimally r पशुहद्ध नपुरा १८Galter अन्धयटयम,पशुवडय ·॥ पाठभेद ॥ ८ . ५८, २९ त पगुन मसरू २९Gtice २३ G एकवचन २५g Bण्य विज्ञास्यामि रह ४७७ २Gom स ३ Gलिंगस्यति 4G प्रयोगे स्यात् ९G तबध्ययाना स. ४७८ २G अनीति २० कर्मधारय 4G परस्य लिंग gom यथा । समासस्यापि स्या' १०११ Bom १३ Gom अलपूर्व १५ G समास १६ MSS दिदयते • G pm २३ G "पसर्जनइस्वस्थ ५७२ १Gom २G "दिश्यते ५G प्याहीच दो EG शक्य ८G परस्यव परवदिति । कय नहिं । पर स्यैव १३EY'रभ्यते १३ EgB समानाधिकरणो भ' १९ Lom hom tl sniltle followig मन २०.gB om सूक्तवार २३ G नपुसकत्ल २ व 'मह निपु ४८० २ AgB Kom ( पथ स* YAom ६Gखियाभा स्त्रिया ॥ भा ७GEKom वाबत स्त्रिया २०G नलापथवारलापश्च । वार २. Bom दशतभम् दगतक्षी १२Gनपानादिभ्य पात्रादिभ्यश्व प्रतिषधी २ वन पात्रादिभ्य । पात्रा E पावादिभ्य पात्रादिभ्य प्रतिषधो° K om पात्रा' वक्त य २४६ अधचाश्य २ इति २५g in marg Eकपाय कपाय १५g Bh bralternt on : सारक सारक १०५० ५८०, १५ G तत्तर्हि तथा निर्देश कर्तव्य ।नक तंव्य । बहुवचन १८२ १BB here & belor नुकथितमात्रम ३ मेव यनुB भवानु' ६G द्रूपस्य लोप Gधात्तमव वी, उदात्तत्व व B by nlteration C bere & below अचादेश १३ Gorm शिकरण क्रियते सबादेशार्थ १६ B न वात्यांव २०G अर्थवत् भकार २२G वचनप्रयोजन ५८२ ३ g Bom कृते In E struck out Baby alteration r एतदनदास' ६Gपूर्वे उदात ७G कृत मत्यय पूर्व वान' १६ Gधिकारा भवति। २० EgBom २१ कर्तव्यम् । वनव्या वित्तव्य ४८३ ९G दिन आदेशेषु कृनपु १५ Bom धित्स्यम २२ G वश्यामाति XCY & E B SITUIGF Ft G 1797 एवं तना १३ त यदय ल्य' १५ (तन्न कतव्य भवति २४G प्रघस हात ५८५ ४G वधाशे ७g B Kom १७ G नुवधक्रियत १७ G+ विगपणायम Bविगपणानाथ १८६ १EB गाकादिभ्य हात ह्युच्य ६G om प्रयाजन रयाजि ७G भवतीति ८GEg Bomb EA has n top before the worlप्रयाजनम of le १ 8 G cm १२ Gorgilly L कारकति १६G रितीति १७ Gसमा तापा २०B°पशनापरेव ·॥ पाठभेदः || पृ० प० पृ. ५० ४९२ १४ G om नैप दोष १८ उजय G in marg इन्वय पा. २२ G भाव्य लुका २२ G भाव्य प्रति २२ G in marg अर्थतपम , Bार्य स्यत ४८६ २३ G क्शादि आहोस्वख्यादि ४८७ १G ख्याशानौ gकाशाण्यानो २Gरयानिति क्शादिश्च रयादिश्च ४G शादिर्भ ख्यादि ७G यय भविष्यति। ८Gom प्रयाजन Cg B & Kalyata विधि ९G सौपरयेय इति सौपरयेय 70 g om छा भवति G वृद्धाछो भव तीति २३ GALपुण्यान १९GAL पर्याप्यान २०g Bom परिरा पक्ष्या ४८८ १om ८Gom प्रतिषधे १० अपीरयेय १३ G नाप्यपापो Tgमाप्यप्पनी १०G भवति १६ Bom उजनम ५८२ . Bom Gom अपर आह| अणिमा ९. marg सारि पा ८ या SS यदा ६Gतिव्य तेनावृनमिति ७18 B om यत्नव्य 41GB om य २०G°श एव प Bom प १२.gBom भविष्यति १७G गर्गमय २०G आग्य याग्य खिय ४९१२Bom गगरसयामा इति १०G भति ७G भवतीति १.भयतीति ३.समा ५1Irद्ययविकार 41RIभानिमा .Gयागि A1 गगनागापामारी बमा गगनागरिशमन पापियन ४९३, ५७ यत्रारीनामिति किम । ६ Gom आङ्गयो कुलमानकुलम् ६ G एकद्वयाति १०G समुदाय १११ Gom य १४ G ज्ञापनाथम in mars T १५ माग्ग्रहण १५G इम् प्रा १९ FEB गोपवनारिमति' ५९४, ३ Lg B onm एन G in marg दूध पाढे पति पातर ३g B भ्रक, भ्राष्ट्रकि Gom, Ls B om the following आगस्त्य' कर्त यम् Khas both २०G प्रत्ययालयोरपि मा २२ 2gB om हि २९५ ६gB निराख्य ६g B by alterntion E°मू कारमहणम निर्देशापय व्यन १४ पनण्यमयतत् other ISS उन मतत १८ G°पदस्य यथा 76 G & by niternt on I sır1977- २० जयचने य तथासादतिया यत्नध्य सवारश्य ४१६ ४18 °मय नुसतु "Igअम्य भाता "Gom in २०Bom . २. भवनि रात ..#om १७पहाग ५।शुपमायाति Elon सर ·॥ पाठभेद ॥ १० पं. ४९७ १६ निपातसिदि निपातासिद्धि ५०० २१ Ig B om उभयाम थाह १७Dपातसिद्धि २२ EB फिटिकम विटिकानि २४॥ 6 एलिइन २३ Gafter पिरराणि ।। अथवानयता न्य २४ Gन जहार हार' Bन जाहार हा यस्था भविष्यात । आतर्यादकायस्यै न चकारया नचहारयामिति कार्यों यर्यस्य इचर्यो बर्थस्य बह्वर्थ ४९८ १७G LEBधार्थ Kधरमेम् इति। १९ g Bom २.Gउन्तरा ५९१ १G अपासने पं' २६ gBभगति ५ कर्मप्रवचनीययुक्त GR originally r|५.१ २ किंप्रयोजन शित्करणम् | २३ G टोपालापो १३ G& originally E अनगत्यान ९G Porrminally Iत पंचमीप्रतिपैध २१. डा.आ.डा.रो. In marL डा.भा. १६G पूर्वनिमतिपेधेन भारी पागतरे २२ Gom च २३ G भविष्यात ५०० १Bom ६ Gom भवति ९G कृतयु प्रामोति शब्दा G& or gmally Eom च १. G मामुवा वधिनित्या भवति १६ Gउसो पनि १२Gसमसख्यायना पे ३८ Gताव तेन न ताव २२ gB om एकदापनिदेशात् २१G पवादाल २९.gस्मिन्नागपसति २४G लोप्स्यत तत्तदान ·BOMBAY SANSKRIT. SERIES. Edited under the Supeririendence of Dy P Feterson and Dr R. Blandarkar. Rs, & ! . . .. . .. ... No. I —Paūchatantra, Books IV, end v Edited, with Yotes, by Dr. Bühler 04 0 No. Il — Någojibhatta's Parıbluishenduschhara Cdited and explained by Dr. Kielhorn The Sanskrit Test and various Rendeogs, Part I, 080 No. 111 - Parichatantra, Books II. and III. Edited, with Notes, by Dr. Bühler 0 4 0 No IV.-Panchatantra, Book I. Edited, with Notes, by Dr F. Kjelhorn, 070 No. V - The Raghurama of Kilidier, with the Commentary of Vallinatba. Edited, with Notes, by S P. Pandit, J. Put I , Cantog I-VI. 1 0 0 No VI.-- \lálarikagnimitra A Sanskrit Play br hâlidasa Edited, with Notes, by Shankar P. Pandit, 11 A. No. VII -âgojibhatta's Paribhishendusehbara Fdited and explained by Dr. Kjelhorn Part II (Translation and Notes), Parbhashas I-VII. 080 No. ' -The Raghuramsa of Kulid isa, with the Commentary of Jallesith. Edited, with Notes, by S. P. Pandit, M A Part II , Cantos VII-III. 0 120 No. IX -Vågojiblattı's l'arıbhâshendosek hara Edited and explained by Dr. Kıelborn Part II. (Translation and Yotes), Paribhashas XI CVIII.-LIIX 08 0 No. X-The Dasakamaracharita of Dandin Part I Edited, with Criti 0 8 0 cal and Explanatory Notes, by Dr Buhler No. XI –The Nitišataka and Vatrügrasataka of Bhartribari, with ex tracts from two Sanskrit Commojtaries Edited, with Notes, by Küslı nith Trimbak Telang, M A. 0 1 0 NO VII. Någojibhatta's Paribhasbendu.ekhara Edited and explained by Dr. Kjelhora Part II (Translation and Notes), Parbhishas LIX-CLXII 0 80 No XIII —The Raghuramsa of halıdaca with the Commentary of Mallinatha Edited, with Notes DES P Pandit, MA, Part III, 08 Caatos At-U11 No XIV - VikramabadeFa-Charita Life of King Vikram iditya Tri bhuvanamalla of Kalyaan, composed by his Vidyapalı Bilhana. 0 12 0 Edited, with an Introdaction, by Dr G Buhler No XV.-Malati Madhava a Drama by Bhrabhatt Edited, with Critical and Esplanatory Notes, by Dr R G Blandarkar, MA (Second Edition in the Press ) No LVI-likramorrisi & Drama by Kalidasa Edited with Votes, 140 by Shankar P Pandit, 11 4 No XVII -Hemachandra's Desinarr amila Edited, with Critical Notes, a Glossary and a Distorical Introduction, br Professor R. Pischel und Dr G Buhler Part I Tert and Critical Notes by Professor Puschel I 0 0 . 0 ·2 1 0 0 ] . 00 1 . No. XVIII.-Ysálarana-Mahabhishya of Patañjili. Edited by Dr. Rs. 2. p. F. Kielhorn. Vol. 1. complete. Parts. I, II, and 111. 9 00 No. XIX, Ditto ditto bý ditto. Vol. 1. Part II. No. XX, Ditto ditto by ditto. Vol. I. Part III. 1 No. (SI. Ditto ditto bg ditto. Vol. II. Part I. 10 No, XXII. Ditto ditto bs ditto. Vol. II. Part II. No. XXIII. Visishthadharmasastram. Edited, with Yotes, by Dr. A. Führer 0.8. No. XXIV.–Kadambari; bị Biņā and his sou.. Fal. I samkrit "Test, complete. Edited by Dr. P. Peterson 10 Ditto Vol. 11. Introduction and Sotes, by do... 2,0 YO. XXV.-Kirti-Kaumudi. Edited, with Sotes; br Prof: A.T. Katbacale, Q 12 V No. IXXI.-Vråkarana-Jabåbhishya of Patanjali. Låned by Dr. F. Kielhorn, Vol. II. Part III. 1 0.0 No. XXVII.-Mudråråkshusa, by Višákladatta, with the Commentary of Dlundhiraja. Edited, with dates, by K. T. Telaug. (Copyright restored to the author.) No. XXVIIT. --Vyåharana-)lahâbhâebya 'of Tatañjali. Edited by Dr. F. Kelhorn, Vol. III. Part I. ... 1 0 0 No. IXIX - Ditto do. of do. by do. Vol. III, Part II.... 1 0 0 No, SXS.-Ditto do. of do, by do, Vol. III. Part III. 0 0 No. XXXI.-Subhashitarali of Vallabhadeva. Edited by Dr. P. Peterson and Pandit Durgaprasad 2 80 No. XXXII.--Tarha-Kannadi of Laugihshi Bhishara. Edited by Professor M. N. Driredi .. 0 12 0'. No. XXXIII.-IItopadeśa of Nariyana. Edited by Dr. P. Peterson ... 0 14 0 No. XIXIV -The Gaudaraho, by Valpati. Edited by S. P. Pandit. 3 00 No. XXTV.-Vahanirayana Upanishad. Edited by Colonel G. A. Jacoli. 07 0 No. XXXVI.- Urrersity Selections of Hyans from the Bigreda. Edited by Dr. P. Peterson Yo. IXSVII.-Sårngidharapaddhatı. Edited by Dr. P. Peterson, Vol.I. 300 Xo. XXXVIII.- Varsbakarmyasıdulis. Edited by Col G. A. Jacob; 2 0 No XXXI.- Concordiace to the principal Uparishads and. Bhagradgita, by the same author 8 0 0 So. XL.-Eleren Atharvapa Upanishads, with dipikas, by the same Author ... 2 8 0 No. XLI.--Handbook to the Study of the Rigsed,, by Dr. ?, Peter- 8on. Part 1.... 3 00 .Yo. XLII - The Dasakumarschanta of Dandin, Part 11. (completing Dr. Bühler's Edition) Edited with Critical and Explanatory Notes, by Dr. P Peterson 080 No. XLIII.--Handbook to the Study of the Rigveda, by De. P.. Peterson Part II, comprising the Sereath Vandala with commentary of Sagana... Xo XLIV.-Aphorisms of the Sacred Law of the Iliadas, an Index of the Satras and the various Readings of the Iliranyaleshi-Dharmisutra, by Dr. G. Bühler 2 72 0 Yo XLV.-Rajatarangini Edited by Paudit Dargapraşad, Part I.. containing the first 7 (seren) Tarangas . . . 0 4 .. .. the 5.00 ....

·WORKS IN THE PRESS, Ifaralı charitn, alitul by ir A i I ulirer Athurva-Pelln, edited by Jr SP Prodit Bhimichiryata gav iku 1, 2na 1 dition An Cdition of the Iraclcllik aliha, In lír 1 B Golbole An Elition of Patanjali's Bernau ras, with tlio Scholuin of 's an and tho Commını itury ut l'aclı espati, by Vahin ihopilligaya Rajirim Shastri Bodis Pri irn Sm iti with the Chinmentary of Savana Vadh ivichirsa, br Vesty laman Shistu Ieli npuri ir and Shinnrao Vital Au T'lution of Kumuualneliarith hy vir P Pandit An Edition of Palanzapti's Vaunsiliosukachirta Ve yo Viman Shite1 dump n var ond S R Bhund Irhar An Flution of the Rehla Caruta, bi li III Dlarut a WORKS UNDERTAKEN. An alditional Int of the Vy31 ar inn Valabhishya of Pitrali, contag an introduction and indices, by Dr T Kiellzorn An Editiou of thio Kavya-prakâsa, by Profissai A V Katberite An Ldition of Tarkasuñgrala, by Mi I v Ithalge An Edition of the Shiatpråbhrittiha by Ir K B Pithinh An Edition of the Uttararimachinta, by Dr R G Bhancurkai and Mu SR Bhåndárhar Kesava Alisras Tarkablashyq with the Conmentary of Chinvabbatta, cdited with Notos, Critical and Explanatory, by Dr R G Bb ındırlar Vamdaraja's 'Mrhikarihshi, with the Perpetual Comnentury edited with Notes, Critical and Explavatory, by Dr R G Bhåndirkar Krishnania'ia's Prabodhaclinodrodajn, with a Commentary and Vote edited by Vr Shridhar Ganesh Joshi An Elition of the Spadridom unij w of Femahan la ls 16 Yanılt Dvivedi Iriers An Clition of the Blintti Kargi, by Jfr Kamalasiaobor i An Iodur to the Tarttıriya Stulta bs Vr U V Kante An Elition of Hepichandra's Di yis mya Kosha, bs Vr K II Drilli