·THE BOOK WAS
DRENCHED
TEXT FLY WITHIN
THE BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184113
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·OUP-~-13---30.1-71-5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
G
S294.599
Accession No.
U65K
Call No.
Author
Title
काठकोपनिषत: 1935
This book should be returned on or before the date last marked below.
.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ग्रन्थाङ्कः ७ सटीकाद्वयशांकरभाष्योपेता काठकोपनिपत् । सेयं मास्टर ऑफ् आम् इत्युपपदधारिभिः फर्ग्युसनकॉलेजस्थ- संस्कृतभाषाध्यापकैः राजवाडे । इत्युपाढे. जनाथशमभिः संशोधिता । .. सा च बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्यारुपपत्तन श्रीमन् महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय. महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरपयित्वा प्रकाशिता सप्तमीयमानाबुत्तिः । शालिवाहन शकाब्दा १८५७ । विरा" I. १९०५ । ( अस्य सर्वाधिकारा राजशासनानुसारंग स्वायती)। एल्यं सपादेको रूपका (१०३) ।

·No text on this page.

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। 4 अस्य ग्रन्थस्य संस्करणे : महादेव चिमणाजी आपटे' इत्येतेः प्री- सानि यानि मुद्रितहस्तलिखितपुस्तकानि क. ख. इत्याचक्षरैरङ्किवान्युप- युक्तानि तेषु- 'क' इतिसंज्ञितं पुस्तकम् - कलिकातायां ' विब्लीओयिका इण्डिका ' इति ग्रन्थावल्यां मुद्रित कै. वे शा० सं० बाल. शास्त्री देव इत्येतेषामधिकारिभ्योऽधिगतम् । 'ख' इतिसंज्ञितम्-इन्दुरवासिभ्यां किबकुलोत्पमाभ्यां भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येताभ्यामधिगतम् । 'ग' 'घ' इतिसंज्ञिते द्वे-- रावसाहेब विंचुरकर इत्येवेभ्योऽधिगते । 'हु' 'च' इतिसंज्ञिते द्वे--पुण्यनगरवासिभ्यः श्रीगुरुमहारान इत्येवेभ्योऽ- धिगते । । 'छ' इतिसंज्ञितम्-भाऊसाहेब नगरकर इत्येवेभ्योऽधिगतम् । इतिसंज्ञितम् --कोल्हापुरवासिभ्यः श्रीगुरुमहाराज इत्येते. भ्योऽधिगतम् । 'झ' इतिसंज्ञितम्-काश्यां मुदिनं रा. रा. आपटे इत्येतेभ्योऽ- विगतम् । 'ब' इतिसंज्ञितम्-बटोदरनिवासिभ्यः । कृष्णराव भीमाशंकर ' इत्येतेभ्योऽघिगतम् । '' इतिसंज्ञितम्--अष्टेग्रामनिवासिभ्यः ‘गोविन्दराव लिमये । इत्येतेभ्योऽधिगतम् । x.' इतिसंज्ञितम्--काठकोपनिषत् । गोपाळेन्द्रयतीश्वरटीकायुतभा. व्योपैता। नागपुरनिवासिनी श्रीयुताना रा०रा० • अप्पासाहेब घुटी ' इत्येतेषाम् । एतेषु क.' ' झ.' इति द्वे पुस्तके बिहायेतराणि सर्वाणि हस्तलिखिता- न्येव । ' झ.' इत्यस्य मुद्रणकालः संवत् १९३० इति वर्तते । इत्यस्य गलितमुखपृष्ठत्वात्कालो न ज्ञायते किंतु तदाधुनिकमेव । ४ इदं तु तत्स्वामिसकाशाच्छोधनकालादूर्व प्राप्तमतस्तदानन्दाश्रमस्थैरेव पण्डितैः समीक्ष्य तत्पाठान्तराणि स्वीकृतानि । - . क ·इनि सनित श. १६४७ युवनामसंवत्सरे दिग्वितम् । 'ज.' इत्यस्य लेखन. कालः संवत् १८७८ इति वर्तते । इनराणि सर्वाणि शकविहीनान्येव । एतेषां साम्यभेदाभ्यां ' क, ख, ज ग, घ, च ' 'ङ, झ, ब, ट इति च प्रयो वर्गा भवन्ति । प्रथमो वर्गः कलिकातास्थानीय इत्यभिहितः । अन्तिमः काशीस्थानीयः । मध्यमस्य स्थानोल्लेखाभावानामकरणं कर्तुं न शक्यते । त्रिषु वर्गेषु 'घ, ज, झ, ञ, इति शुद्धान्युपलब्धानि । इतरा- ण्यतीवाशुद्धान्यविश्वसनीयानि च । पाठभेदे शुद्धानां यत्रैकपत्यं स पाठः स्वीकृत एव । वैमत्ये तु वरीयस्त्वं 'घ, प' इत्येवाभ्यां दसम् । एतयो. विसंवादे यत्र बहूना पक्षपातः स गृहीतः । तेन प्रायशो ' ग, घ, ङ, च, झ, अ. ट ' इत्येतेषां साहचर्य दृष्टम् । सर्वथा शंकराचार्यकृतभाष्यस्याक्षरशः प्रत्युपस्थापने यत्नः कृतः स कियाऽशेन सफलीभूत इति न निश्चीयते । छ ' पुस्तके काठकोपनिषन्मूलमेव वर्तते । 'ग, घ, च' पुस्तकेषु भाष्य. मेव । इतराणि समूळान सभाष्याणि टीकायुक्तानि च • ख, च, ज, पुस्त- कान्यानन्दज्ञानकृतटीकायुक्तानि ' झ, ञ, ट' इत्येतानि च गोपालेन्द्रयति- कृतटीकासहितानि भवन्ति । आनन्दज्ञानकृतविवरणस्य कार्याद्गोपाले- न्द्रयतिमा तस्यैव विस्तरः कृत इति तत्र तत्र टीकासाम्पाद्भाति । आधु. निकमुद्रणे द्वे अपि टीके अर्थसौल गाय समावेशिते । पाठान्तराणि प्रतिपृष्ठ- मूळे प्रकाशितानि । वैजनाथ काशीनाथ राजवाडे, चतुर्थावृत्तिप्रस्ताविका। द्वितीयावृत्तावस्यामुपनिषदर्थपरिशीलनकर्तृणामर्थसौलम्यसंपादनाय तत्र तत्र भाष्य एवावतरणिकाया अग्रतो मुलं समावेशितम् । अथ च पूर्वावृत्तौ यद्यत्र यत्र शोधनकर. णनियुक्तजनानामनवधानतया स्खलितमासीत्तदप्यत्र संशोध्य संस्कृतमिति विद्वद्भिर- भ्यूहनीयम् । तथा प्रतिमन्त्रविभागायप्रतीकवर्णानुक्रमोऽप्यत्र संगृह्य मुद्रितः । इत्यल- मत्यल्पसूचिकया प्रस्ताविकया । युष्मदीयः आपटे इत्युपाहो नारायणतनूजो हरिषर्मा ।

·काठकोपनिपदन्तर्गतमन्त्रपतीकानां वर्णानुक्रमणिका । प्रतीकानि अ० व. पृ. मन्त्रप्रतीकानि अ. व. म. पृ. अ. ९ ६ ऊ. ३ ऋ. ८ ४८ पनिर्ययको भुवनम्२ २ उत्तिष्ठत जाग्रन...१ ३ १४ ७३ ९९ भङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः २ १ १२ ८९ उशन्ह वै वाजश्रवसः१ १ १३ ९० ३ १७ १२४ ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाखः२ ३ १ १०७ मजीर्यताममृतानाम् १ १ २८ २८ ऊर्च पाणसुभयति २ २ ३ ९५ अणोरणीयान्महन:१ २ २० ५२ मनुपश्य यथा पूर्व ११ ६ १० ऋतं पिबन्ती सुकृत १ ३ १ मन्यच्छ्रेयोऽन्यत् १ २ १ ३० ए. अन्यत्र धर्मादन्यत्र १ २ १४ ४६ एको वशी सर्वभूता२ २ १२ १०२ परण्योनिहितः... २१ ८६ एतच्छन्वा संपरि०१ २ १३ ४५ अविद्यायामन्तरे...१२ ५ ३५ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे १ १ २४ २५ अव्यक्तात्तु पररा....२ ३ ८ ११४ एतदाळम्बन५ श्रेष्ठम् १ २ १७ अशब्दमस्पर्शम.... १ ३ १५ ७५ एतद्धयेवाक्षरम् ... १ २ १६ ४८ अशरीर५ शरीरेषु १ २ २२ ५५ एष तेऽग्निनचिकेत:१ १ १९ २० अस्तीत्येवोपलब्ध व्यः२३१३ १२० एष सर्वेषु भूतेषु १ ३ १२ अस्य विस्रंसमानस्य२ २ ४ कामस्याऽऽप्तिं जगद१ २ ११ ४३ आत्मान रथिनम् १ ३ आशाप्रतीक्षे संगत ५१ १ ११ जानाम्यह शेवधिः१ २ १० ४२ भासीनो दूरं व्रजति१ २ २१ इ. तह कुमार सन्तम् ११ इन्द्रियाणां पृथग्भावम्२ ३ ६ ११३ तदेतदिति मन्यन्ते २ २ १४ १०५ हन्द्रियाणि हयानाहुः१३ ४ ६२ तमब्रवीत्पीयमाणः १ १ १६ १७ इन्द्रियेभ्यः परं मना२ ३ ७ ११४ तं दुर्द गूढम् ... १ २ १२ इन्द्रियेभ्यः पराः १ ३ १० ६६ सा योगमिति मन्यन्ते २ ३ ११ ११७ हह चेदशकदोदुम् २ ३ ४ १११ टिस्रो राीर्यदवासीः११ ९ १२ का. आ. जा. ८ २ ४४ ·[२] पृत म. २२ ५ मन्त्रप्रतीकानि अ० ५० म० पृ० | मन्त्रप्रतीकामि अ० १० म० घिणाचिकेतस्त्रयम् १ १ १८ १९ पु. त्रिणाचिकेतत्रिभिः१ १ १७ १८ पुरमेकादशद्वारम् २ २ १ ९२ द. दरमेते विपरीते १ २ ४ ३४ प्रसे ब्रवीमि तदु १ १ १४ १५ देवरत्रापि विचि० १ १ २१ २२ ब. २३ बहूनामेति प्रथमः १ १ ९ न. न जायते म्रियते वा१ २ १८ १९ भयादस्याग्निस्तपति२ ३ ३ १११ न तत्र सूर्यो भावि २ १ १५ १०५ म. न नरेणावरेण... १ २ ८ ३८ मनसैवेदमाप्तव्यम् २ १ ११ न प्राणेन नापानेन २ २ ९६ महतः परमव्यक्तम् १ ३ ११ ६९ न वित्तेन तर्पणीयः१ १ २७ २७ मृ. न संदृशे तिष्ठति २ ३ ९ ११५ मृत्युपोक्तानाचि. रायः प्रति०१ २ ७ ३६ केतः २ ३ १८ १२४ भ. ना. .... ८७ नाचिकेत मुषा- य इमं परमम् . १ ३ १७ ६७ ख्यानम् ७७ य इपं मध्वदम् २ १ ५ ८४ नायमात्मा प्रवचेन १ २ २३ ५५ य एष सुप्तेषु जागर्तिक २ नाविरतो दुश्चरितात १ २ २४ ५७ यच्छेवाङ्मनसी १३ १३ नि. यतश्चोदेति सूर्य: २१ ९ नित्यो नित्यानाम् २ २ १३ १०३ यथाऽऽदर्श तथा २३ ५ ११२ नै. यथा पुरस्ताद्भविता१ १ ११ १३ नैव वाचान मनसा२ ३ १२ ११८ यथोदकं दुर्गे वृष्टम् २ १ १४ ९० नैषा केंण मतिः १२ ४१ यथोदकं शुद्ध शुद्धम्२ १ १५ ९१ यदा पञ्चावतिष्ठन्ते २ ३ १० ११६ पराचः कामाननु २१ २ ८१ यदा सर्व प्रभिद्यन्ते २ ३ १५ १२२ पराश्चि खान यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते २ ३ १४ १२१ व्यतृणत् २१ १ ७८ यदिदं किंच जग. पी. त्सर्वम् २ ११० पीतोदका जग्धतृणा११ ३ ७/ यदेवेह तदमम २ ११० प.

·[३] ६ ८ ५ मना। ७ m mm स. या. ७ کے سہ m मन्त्रप्रतीकानि अ० व० म० पृ० मन्त्रप्रतीकानि अ० व. म. पृ० यस्तु विज्ञानवान् २३ ६४ शतायुषः पुत्रपौत्रान् १ १ २३ २४ २३ ६५ शान्तसंकल्पः सु- यस्त्वविज्ञानवान् १३ ११ १० १३ १३ ६४ यस्मिभिदं विचि० १ १ २९ २९ श्रवणायापि बहुभिः१२ यस्य ब्रह्म च क्षत्त्रम्१ २ २५ ५७ श्रेयश्च प्रेयश्च १२ २ ३२ यः पूर्व तपस..... २ १ ६ ८५ श्वोभावा मर्त्यस्य ११ २६ २६ यः सेतुरीजानानाम् १ ३ २ ६० स त्वमग्नि स्व- या पाणेन संभवति २१ ग्र्यम् ११ १३ १५ ये. सत्वंप्रियान्प्रियरूपा १२ येन रूप रसम्....२ १ ८२ सर्व वेदा यत्पदम् १२ १५ येयं प्रेते विचिकित्सा११ २० २१ सह नाववतु २३ १९ १२५ ये ये कामा दुर्लभाः १ १ २५ २५ स होवाच पितरम् २१ ४ यो. योनिमन्ये प्रपद्यन्ते २२ ९८ सूर्यो यथा सर्वलोक २ २ ११ १०१ लो. कोकादिपग्निम् ११ १५ १६ स्वमान्तं जागरिता २१ वा. स्वर्गे लोके न भयम्१ १ १२ पायुर्यथैको भुवनम् २ २ १० १०१ ह. विज्ञानसारथिर्यस्तु १३ वैश्वानराप्रविशति ११ ११ हसः शुचिषद्वसुः २२ २ ९३ हन्त त इदं प्रव० २२ ६ ९८ शतं चैका च हृदयस्य १३ १६ १२३ हन्ता चेन्मन्यते १२ १९ ५१ समाप्ता चेयं मन्त्रप्रतीकवर्णानुक्रमणी । ७ ४ श.

·No text on this page.

·ॐतत्सहमणे नमः। आनन्दगिरिगोपालयतीन्द्रविरचितटीकाद्वयसंवलितेन श्रीमच्छांकरभाष्येण समेता काठकोपनिषत् । ॐ सह नाविति शान्तिः। ... ॐ नमो भगवते वैवस्वताय मृत्यवे ब्रह्मविद्याचार्याय नचिकेतसे च । भा. टी०-धर्माधर्माद्यसंसृष्ट कार्यकारणवर्जितम् ॥ कालादिभिरविच्छिन्नं ब्रह्म यत्तन्नमाम्यहम् ॥ १॥ पं: साक्षात्कृतपरमानन्दो यावदधिकार याम्ये पदे वर्नमानोऽकर्तृब्रह्मात्मतानुभव- बलतो भूतयातन निमित्तदोषैरलिप्तस्वभाव भाचार्यों परप्रदानेन परब्रह्मात्मेक्यविद्यामुप- दिदेश यामै चोपदिदेश ताभ्यां नमस्कुर्वन्नाचार्यमक्तेविधाप्राप्त्यङ्गत्वं दर्शयति- ॐ नमो भगवते वैवस्वतायेति । गो० टी०-ब्रह्माद्वयं परानन्दं धर्मादीनामगोचरम् । कार्यकारणनिर्मुक्तं शिवं परमुपास्महे ॥ १ ॥ नत्वा देवमुमाजानि स्मृत्वा गुरुपदाम्बुजम् । ध्यात्वा गौरीमहं कुर्षे कठभाष्यविवेचनम् ॥ २ ॥ क्व भाष्यमतिगम्भीरं क्व चाहं मन्दबुद्धिगः । तथाऽपि गुरुवर्णणां पाइसंस्मृतितो यते । ३ ॥ भगवान्भाष्यकारो यमनचिकेतःसंवादरूपेण प्रवृत्ताः कठवल्लीव्यांविख्यासुश्चिकीर्षि- तस्य माष्यम्य निर्विघ्नपचरगमनादिप्रयोजनाय ब्रह्मविद्याचार्थनतिलक्षणं मङ्गलमाचर- नादौ यमं नमस्करोति-नम इति । मृत्यवे नम इत्यन्वयः । ननु न यमो नमस्कार्यों मारयतीति मृत्युरिति व्युत्पत्या भूतयातनादिकर्तृत्वन दोषवत्वानिर्दुष्टो ह्याचार्यों नाम भवतीत्याशङ्कयाऽऽह-भगवत इति। उत्पतिं च विनाशं च भूतानामागत गतिम् । पत्ति विद्यामवियां च स वाच्यो भगवानि ती तिस्मृर्यमः करतलाकृतब्रह्मतत्वोऽपि यावद- धिकार याम्ये पदे वर्तमानः प्रारब्धमतवाहयन्नकर्तब्रह्मात्मतानुभवबलता भूतयातनादि- १२. ट. ठ. 'न्ति ।श नो मित्रः शं वरुण इति शान्तिः । ॐ।१५... 'मो वै।

·द्वारा भक्तेविद्या टीकादयसमेत शांकरभाष्योपता- [अध्या०१वल्ली०१] दोषैरलिप्तस्वभाव इति युक्तं तस्य नमस्कार्यत्वमिति भावः । तस्य हिरण्यगर्भात्मक- सूर्यप्रभवत्वेन महत्त्वं दर्शयति-वैवस्वतायेति । विवस्वतोऽत्पत्यं पुमान्वैवस्वत- स्तस्मै वैवावताय भगवते ब्रह्मविद्याचार्याय मृत्यवे नम इत्यन्वयः । एवं यमनतिं कृत्वा वरप्रदानेन यस्मै यमो नचिकेतसे ब्रह्मविद्या प्राह यस्माच्च ब्रह्मविद्या लोके वृद्धिं गता तं नमस्करांति-नचिकेतस इति । नम इति संबन्धः । चकारो मङ्गलद्वयसमुच्चय- भक्तेविद्याप्राप्त्यङ्गत्वसूचकः। अथ काठकोपनिषदल्लीनां सुखार्थप्रबोधनार्थपल्पग्रॅन्या वृत्तिरारभ्यते । सीवोविशरणगत्यवसादनार्थस्योपनिपूर्वस्य किपत्ययान्तस्य रूपमुपनि- पदिति । उपनिषच्छब्देन च व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यवेद्यवस्तुविषया विद्योच्यते । केन पुनरर्ययोगेनोपनिषच्छब्देन विद्योच्यत इत्युच्यते। ये मुमु- क्षवो दृष्टा विकविषयवितृष्णाः सन्न उपनिच्छन्दवाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपसद्योपगम्य तनिष्ठतया निश्चयेन शीलयनित षामविद्यादेः संसार. बीजस्य विशरणादिसनाद्विनाशनादित्यनेनार्थयोगेन विद्योपनिषदित्युच्यते । तथा च वक्ष्यति-" निचाय्य सं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते " इति । आ० टी०-अथ श-दो मङ्गलार्थः । चिकीर्षितं पनिजानीते-कठकेति । नन निषदो वृत्तिर्नाऽऽरब्धव्या प्राणिना कामकलुषितचेतसामुपनिषच्छूवणात्पराङ्मुखत्वाद्विशिष्टस्या- धिकारिगो दुर्निरूपत्वावन्यस्य च सत्यस्य कर्मभ्य एव निवृत्तेरुपनिषजन्यविद्याया निष्प्रयो. जनस्वाज्जीवस्य च संगरिब्रह्मात्मतायाः प्रतिपायितुमशक्यत्वेन निर्विषयत्वाचेत्याश- यो निपच्छन्दनिर्वचनेन विद्याया विशिष्टाधिकार्यादिमत्त्वप्रदर्शनेन तज्जनकस्य ग्रन्थ- स्यापि विशिशधिकादिमत्त्वेन व्याख्येयत्वं दर्शयितुं प्रथममुपनिषच्छन्दस्वरूप िद्धि ताव दाह-उपनिपूर्वस्येति । ब्रह्मविद्यायापुपनिष च्छब्दस्योपनिषदं भो ब्रूहीत्यादिप्रयोगदर्शना- द्धार्वथमाह-उपनिषच्छब्देनेति । क्लप्ताव श्वशक्त्यैव प्रयोगसंभवे समुदा शक्ति- रुपनिषच्छब्दस्य न कल्पनीयेत्याह-केन पुनरिति । षद्ल विशरणगत्यवसादनेविति धात शिरणमर्थमादाय योगवृत्तिमाह-उच्यत इति । विषयेषु क्षयिष्णुत्व दिदोषदर्श- नाद्विरक्ताः केचन मुमुक्षवः प्रसिद्धा न सर्वे भवादृशाः कामुका एवेति यच्छब्देन प्रसि- द्धविद्योतकेन कथयति । अनुश्रविकाः शब्दप्रतिपन्नाः स्वर्गभोगादयः । उपसति । आचार्योपदेशालब्ध्वा यावत्साक्षात्कारं शीलयन्ति संसार्यसंसाक्यासंभावनादि निर- स्यन्तीत्यर्थः । १ ज ट सुखेनार्थबो । २ ग. च. 'प्रतिबोधनम' । ३ ख. ड. बोधनम' । ठ. 'ग्रन्थव' । ५. झ. न. 8. च्यतेऽत्रोच्य । . च झ. म. नुश्रावि । ७. झ. म. द. छन्देन वा । ८ ग, च, 'ध्या । ९ ग. उ. गाद्विशसनाद्वि' । .

·अध्या० १वल्ली ०१] काठकोपनिषत् । गौ० टी०-यदथै मङ्गलाचरणं कृतं तत्प्रतिजानीते-अयेत्यादिना । अथ. शब्दो मङ्गलार्थः । काठकोपनिषद्वीनां मृन्युनचिकेतःसंवादपरिसमाप्तिपर्यन्ता काठको- पनिषत् । तदेकदेशा वल्ल्यो लताः कल्पलतावदभीष्टफलदाः । तासां वृत्ति प्य तल्ल- क्षणसत्त्वादारभ्यते प्रक्रम्यत इत्यर्थः । ननु भर्तृप्रपञ्चादिभिरेव व्याख्यातत्वान्नाऽऽरम्भ- गीया वृत्तिरित्यत आह-अल्पग्रन्येति । अन्येषां शब्दतो बहुत्वादतश्च न्यूनत्वा- तैरगतार्थ भाष्यम् । अल्पा ग्रन्थाः शब्दा यस्याः सा तथोक्ता । ननु ' अत्ता चराच. रग्रहणात् ' इत्यादिभिरधिकरणैरेव निर्णीतार्थत्वादुपनिषन्न व्याख्येयेत्यत आह- -सुखा- थेति । मुखेनानायासेनार्थस्य वाक्यार्थस्य प्रबोधनार्थ सम्यग्ज्ञानाय पदार्थज्ञानपूर्वकवा- क्यार्थज्ञानायेति यावत् । ननूपनिषदो वृत्तिर्नाऽऽरब्धव्याऽधिकारिप्रयोजनविषयसंबन्धा- नामभावात् । तथा हि-प्राणिनां कामक्लुषितचेतसामुपनिषच्छ्रवणापराङ्मुखत्वेन विवे- कादिमतोऽधिकारिणो दुर्लभत्वादुनिषद्भिः कर्तृत्वादिविशिष्टनीवस्यासंसारिब्रह्मात्म- तायाः प्रतिपादयितुमशक्यत्वेन ब्रह्मात्मेक्यविषयाभावा देव प्रयोजनमपि न लभ्यते बन्धस्य सत्यत्वेन विद्याशस्तन्निवर्तकत्वायोगात्कर्मभिरेव तन्निवृत्तेः संभवाच्चान एव संबन्धो नेत्याशङ्कयोपनिषच्छन्दनिर्वचनेन विद्याया विशिष्टाधिकार्यादिमत्त्वप्रदर्शनेन तज्जनकग्रन्थस्थापि विषयादिमत्त्वं दर्शयितुमादावुपनिषच्छब्दस्वरूपनिष्पत्तिप्रकारं ताव- दाह-उपनिपूर्वम्येति । शिथिलीकरणप्राप्तिनाशार्थकस्य क्विविति प्रत्ययोऽन्ते यस्य स तथा । तस्य सदेर्धातोरुपपूर्वस्य निपूर्वस्य रूपं निप्पन्नशब्दस्वरूपमुपनिषादेत्यर्थः । एवमुपनिषच्छब्दस्वरूपं निरुच्योपनिषदं भो बृहित्यादौ ब्रह्मवियायामुपनिषच्छब्दप्रयो- गदर्शनादुपनिषच्छब्देन ब्रह्मविद्योच्यत इत्याह-उपनिषच्छब्देनेति । उक्तश्रुतिप्र- सिद्धिद्योतकश्चशब्दः । व्याख्यादमिष्टो ग्रन्थ उपनिषद्रूपस्तम्य प्रतिपाद्यमधिकारिणश्व वेद्यं यद्वस्तु ब्रह्मात्मैक्यं तद्विषयो यस्याः सा तथा । ननूपनिषच्छब्देन विद्या किं समु- दायशक्त्याऽभिधीयत उतावयवशक्त्या । नाऽऽयः । लोके विद्यायामुपनिषच्छब्दस्य प्रयोगाभावेन समुदायशक्तेरक्लतत्वा'कल्प्यायाश्च क्लप्तावयवशक्त्या बाध्यत्वात्। न द्वितीयः । योगवृत्तेरन्यत्रापि संभवादिति शङ्कते-केनेति । अर्थयोगोऽर्थसंबन्धस्तेन कमर्थसंबन्धमादायोपनिषच्छब्देन विद्योच्यत इत्यर्थः । उक्तगण न समुदायार्थो नाप्य. वयवार्य इति भावः । षद्ल विशरणगत्यवसादनेष्विति स्मृतरुपनिषच्छब्दस्यावयव- वृत्तिं विद्यायां दयिष्यामत्यिाह-उच्यत इति । प्रथममुपशब्दलक्ष्यार्थमाह-य इति । दृष्टाः प्रत्यक्षेण स्रक्चन्दनवानतादयः शब्दश्रवणमनुगम्या आनुश्रविकाः । ते च ते विषयाश्च तेभ्यः क्षयिष्णुत्वसातिशयत्वादिभिर्हेतुभिर्विगतः तृष्णाऽऽशा येषां ते तथा- रूपाः सन्तः । इदमुपलक्षणं शमादेः । मुमुक्षवो मोक्षेच्छवः प्रसिद्धाः । शान्तो दान्त इत्यादौ वक्ष्यमाणलक्षणं स्वरूप यस्याः सा तां विद्यामुपसद्योपगम्य प्राप्येत्यर्थः। निश- १ म. सिद्धत्वेन । द, सत्वेन ।

·टीकादयसमेतक रमायोपेता- अध्या०१पछी०१) ब्दार्थमाह-तमिष्ठतयति। तस्यां निष्ठाऽनन्यव्यापारता येषां ते तन्निष्ठास्तेषां भावात- निष्ठता.वया निश्चयेन फलावश्यकत्वबुद्ध्या शीलयन्त्यसंसायक्यासंभावनां निरस्पन्ति साक्षात्कारपर्यन्तमित्यर्थः । धात्वर्षद्वयं संगृह्याऽऽह-तेषामिति । संसारनीजस्य फर्तृत्वादिकारणस्याविद्यादेरादिपदेन कामकर्मादिपरिग्रहः । विशरणादित्यस्य व्या- ख्यानं विशसनादिति । शिथिलीकरणादित्यर्थः । अवसादनार्थमाह-विनाशना- दिति । उक्तार्थमुपसंहरति-इत्यनेनेति । उक्तऽर्थे श्रुति प्रमाणयति-तथा चेति । पूर्वोक्तविशेषणान्मुमुक्षन्वा परं ब्रह्म गमयतीगि ब्रह्मगपयितृत्वेन योगाह्रह्मविद्योपनिषत् । तथा च वक्ष्यसि-"ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभू. द्विमन्युः" इति । लोकादिब्रह्मजनो योऽनिम्तद्विषयाया विधाया द्वितीयेन घरेण प्रार्थ्यमानाया: स्वर्गलोकफलपाप्तिहेतुत्वेन गर्भवासज. न्मजरागुपद्रववृन्दस्य लोकान्तरे पोनःपुन्येन प्रवृत्तम्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन धात्वर्थयोगादमिविद्याऽप्युपनिषदित्युच्यते । तथा च वक्ष्यति-" स्वर्गलोका अमृतत्वं भजनो" इत्यादि । ननु चोपनिषच्छ. देनाध्येतागे ग्रन्थमप्यभिलपन्ति । उपनिषदमधीमहेऽध्यापयाम इति च । एवं नैष दोषोऽविद्यादिसंसारहेतुविशरणादेः सदिधात्वर्यस्य ग्रन्य- मात्रेऽसंभवाद्विद्यायां च संभवात् । ग्रन्थस्यापि तादर्थेन तच्छन्दत्वो- पपत्तेः । आयुर्वं घृतपित्यादिवत् । तस्माद्विद्यायां मुख्यया वृत्त्योपनि- पच्छन्दो वर्तसे ग्रन्ये तु भक्त्येति । एवमुपनिषनिर्वचनेनैव विशिष्टोऽ. धिकारी विद्यार्थीमुक्तः । विषयश्च विशिष्ट उक्तो विद्यायाः परं ब्रह्म प्रत्यगात्मभूनम् । प्रयोजनं चास्या उपनिषद आत्यन्तिकी संसारनिव- तिब्रममाप्तिलक्षणा । संबन्धश्चैवंभूतप्रयोजनेनोक्तः । अतो यथोक्ता. धिकारिविषयप्रयोजनसंबन्धाया विद्याया करतलन्यस्तामलकवत्मकार कत्वेन विशिष्टाधिकारिविषयप्रयोजनसंबन्धा पता बल्लयो भवन्तीति । आ० टी०-गत्यर्थमादायाऽऽह-पूर्वोक्तति । अग्निविद्यायामप्यवसादनमादायोपनि- वषच्छब्दस्य वृत्तिमाह-लोकादिरिति । भूरादिलोकानामादिः प्रथमजो ब्रह्मणो जातो ब्रह्मनः स एव जानातीति ज्ञः । ग्रन्थे तु मक्त्येन्युपचारेणोपनिषच्छब्दप्रयोग इत्यर्थः । . . प. ननप' । २ ब. 'लषन्ति । ३ ग. च. हेऽध्यापयामह । ४ ग. च. नैव । ५ क. न. 'णादेर्धात्व' । ग. घ. च. 'णात्सदेवि । क. ख. ज. 'तु भाक्त्ये' । ग. : श.म. ट. तु. भाक इति । ७ रु. म. म. ट. 'षच्छन्दनिर्व' ८ । क. ख. ज. या उजः । ९ अ. स. म. 'सबन्धप्रयोजनायाः ।

·१] अध्या०१वल्ली. काठकोपनिषत् । पनिषच्छब्दनिर्वचनेन सिद्धमर्थमाह-एवमित्यादिना । आत्यन्तिको निदाननिवृत्त्या निवृत्तिर्विवलिता। निदानं चान्वयव्यतिरेकशास्त्रन्यायेभ्यः संमारस्थाऽऽत्मैकत्वाविया । .सा च न कर्पणा विनिवर्ततेऽतो विद्याया. प्रयोजनेन साध्यसाधनलक्षणः संबन्ध इत्यर्थः । गो० टी०- सदेर्गत्यर्थमादायाऽऽह-पूर्वोक्तेति । कर्तृत्वाद्यनर्थमूलाविद्यां नि- हत्य पूर्वोक्तविशेषणान्ताधनचतुष्टयसंपन्नान्सादयति परब्रह्म गमयतीति व्युत्पत्या ब्रह्मगमरितृ वयोगेन योगात्संबन्धाद्ब्रह्मविद्योपनिपच्छब्देनोच्यत इत्यर्थः । उक्तेऽर्थे व्याख्येयश्रुतिवाक्यं प्रमाणयति-तथा चेति । विद्यया ब्रह्म प्राप्तो विगतं रजो यस्मात्स विरजोऽज्ञानशून्योऽभूत् । अत एव कार्यनिवृत्तिरित्याह-विमृत्युरिति । मृत्योर्म- रणोपलक्षितसंपाराद्विगत इत्यर्थः । ननु ठगचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यविद्योपनिषच्छन्दे- नोच्यत इत्युक्तम् । तथात्वेऽग्निविद्याप्रकाशनापत्तरित्याशङ्कय सदेराग्निविद्यायामव- सादनविशरणार्थावादायोगनिपच्छब्दम्य वृत्तिमाह-लोकादिरिति । लोकानामादिः प्रथमजो ब्रह्मणो जातो ब्रह्मनः स एव जानातीति ज्ञस्तद्विषयाया अग्निविषयायाः । जर दीन्यादिपदेन मरणादिसंग्रहः । वृन्दस्य समूहम्यावसादयितृत्वेन धात्वर्धयोगाद. ग्निविद्याऽप्युपनिषच्छब्देनोच्यत इत्यन्वयः । इतरक्रियातो वैषम्याह-लोकास्तर इति । उक्तऽर्थे वाक्यशेषं प्रमाणयति तथा चेति । स्वर्गलोका यजमाना अमृतत्वं देवत्वं भजन्ते प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । उपनिषच्छब्दस्य ग्रन्थेऽध्यापकाध्येतृप्रसिद्धिविरोधं शकते-नन्विति । प्रथमचकार एवकारार्थः क्रियान्वयी । द्वितीयः प्रयोगद्वयसमु- च्चयायः । उपपादितयोगार्थस्य विद्यायामेव संभवात्सव तच्छब्देनोच्यत इति परिह- रति--नैष दोष इति । प्रतिज्ञायां हेतुमाह-अविद्येति । अविद्याकामकर्मेत्येवमा- दियः संसारस्तम्य कर्तृत्वादेहेतुस्तस्य विशरणादेरादिपदेन गत्यवसादनयोहणं, भवति। ननु ग्रन्थे प्रयोगः कथमित्यत आह-ग्रन्थस्यापीति । तादयनेति । सोऽर्थः प्रयोजनं यस्य स तदर्थस्तस्य भावम्तादर्थं तज्जनकत्वेनेति यावत् । स शब्द उपनिषदिति यस्य स तच्छब्दस्तस्य मावस्तच्छब्दत्वं तस्योपपत्तेः संभवादित्यर्थः । तज्जनके तच्छब्दप्रयोगे दृष्टान्तमाह-मायुरिति । आयुष्प्रदे घूत आयुष्पदवदित्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । ग्रन्थे तु भक्त्येति । लक्षणयोपनिषच्छ- ब्दप्रयोग इत्यर्थः । उपनिषच्छब्देन सिद्ध मर्थमाह-एवमित्यादिना। उपनिनिर्वच- नमुपनिषच्छब्दस्य योगार्यकथनं तेन विशग्णावसादनार्थानुगमेन विद्याया विवेकादि- विशेषणविशिष्टोऽधिकार्युक्तो गत्यर्यानुगमेन मुमुक्षुशब्दितत्वंपदलक्ष्यप्रत्यगात्मभूतं परं ब्रह्म विद्याया शिष्टाऽसाघारणो विषय उक्तोऽस्या विद्यायाः प्रयोजनं चाविद्यानिवृ- त्तिद्वारा संसारनिवृत्तिरात्यन्तिक्यारोपिताभावस्थाविष्ठानात्मकत्वेन ब्रह्मप्राधिलक्षणा निवृत्तिः । अथवा ब्रह्मप्रास्तद्रूपनिरतिशयानन्दप्रादुर्लक्षणा ज्ञापिकेत्यर्थः । संबन्धु- ।

·wr टीकादयसमेतशंकरभाष्योपेता- [अध्या०१वल्ली. १] माह-संपन्धयति । एवंभूतप्रयोजनेन संसारनिवृत्त्यादिप्रयोजनेन । संबन्ध उक्तो ज्ञानादीनामिति शेषः । अयं भावो न हि सर्वो लोकः कामादिपरतन्त्रस्तद्वदनेकजन्मा- जिंतसुकृतपरिपाकाच्छुद्धसत्त्वस्याधिकारिणः कस्याचेत्संभवाद्वन्धस्य च मिथ्यात्वेना- विद्याकल्पितत्वात्कर्मामनिवृत्त्ययोगादन्वयव्यतिरेकाभ्यां शुक्तितत्त्वज्ञानेनैव रजतभ्रान्ते- न्यायेन शास्त्रेण च ज्ञानेनैव बन्धनिवृत्तेरत एवाकर्तृब्रह्मात्मैक्यविषयस्यापि संभवः । एवं ज्ञानेना विद्यानिवृत्तेर्जन्यजनकभावः संब-ध इत्याद्यूहनीयमित्यधिकारिविषयप्रयोजन- संवन्धत्वेन विद्यायास्तजनकवल्लानामपि तैः संबन्धादधिकार्यादिमत्त्वमित्यभिप्रेत्याऽऽह- अत इति । प्रकाशकत्वेन जनकत्वन । विशिष्ठति । विशिष्टान्यधिकारिविषयप्रयोज- नानि तैः संबद्धा एता व्याख्येयत्वेन बुद्धिस्था: । तासां व्याख्येयत्वमुपसंहरति - इत्या इति। अवस्ता यथापतिमानं व्याचक्ष्महे- ॐ उशन्ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥ सत्राऽऽख्यायिका विद्यास्तुत्यर्था । उशन्कामयमानो ह वा इति वृत्तार्थस्मरणार्यों निपातौ वाजपनं तहानादिनिमित्तं श्रवो यशो यस्य स पाजश्रवा रूढितो वा तस्यापत्यं वाजश्रवसः किल विश्वजिता सर्व- मेधेनेज तस्फलं कामयमानः । स तस्मिन्क्रती सर्ववेदसं सर्वस्वं धनं ददौ दत्तवान् । वस्य यजमानस्य ह नचिकेता नाम पुत्र: किलाऽऽस बभूव ॥१॥ आ० टी०-वश कान्ताविन्यस्य शत्रन्तं रूपमुशनिति । श्रवः कीर्तिः । सर्वमे- धेन सर्वस्वदक्षिणेनेजे यजनं कृतवानित्यर्थः । सदसि यज्ञसभायां येऽन्ये मिलिता ब्रह्म- जास्तेभ्यश्च ॥ १॥ गो. टी.- औद्धत्यं परिहरति-यथेति । यथाप्रतिभानं यथाज्ञानं व्याचक्ष्महे व्याख्यानं कुर्महे । नाम्यच्छ्रेय इत्यारभ्यैवोपनिषद्वयाख्यानार्दा विद्याननकत्वात्प्रथ- मायाश्चाऽऽख्यायिकासपस्वेन विद्यानङ्गत्वादित्यत आह-आख्यायिकेति । विद्यायां प्रवृत्तिहेतुस्तुत्युपयोगित्वेन तदधिकारहेत्वग्निविद्यापतिपादकत्वेनाऽऽद्याया आप व्या- ख्येयत्वांमति भावः । वश कान्तो कातिरिच्छा । वशधातोः शतृपत्यय उशन्निति रूप, वृत्तार्यों भूतार्थः । यशः कीर्तिः । रूढितो वा वाजश्रवा इत्यनुवर्तते । सर्वमेधेन सर्वस्वदाक्षणाकेजे यजनं कृतवानित्यर्थः । तत्फलं विश्वनितः फलम् । अर्थान्तरम- सिद्धचवद्योती द्वितीयो निपातः ॥ १ ॥ १३. म. म. ट. ह वै वृ । २ क. इ. 'वो यस्य । ३ क. ख. न. स चैत । घ. सच 1.म. 'वस्वध। ४

·अध्या०१पल्ली०१]
काठकोपनिषत् ।
त५ ह कुमार५ सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु
श्रद्धाऽऽविवेश सोऽमन्यत ॥ २ ॥
तं ह नचिकेतसं कुमारं प्रथमवयसं सन्तमप्राप्तमजननशक्ति बालमेव
श्रदाऽऽस्तिक्यबुद्धिः पितुर्हितकामपयुक्ताऽऽविवेश प्रविष्टवती । कस्मि-
काल इत्याह-ऋत्विरभ्यः सदस्येभ्यश्च दक्षिणासु नीयमानासु विभा-
गेनोपनीयमानासु दक्षिणार्यासु गोषु स आविष्टश्रदो नचिकेता अम-
नयत ॥२॥
आ० टी०-॥२॥
गो०टी०-अपातप्रजननशक्तिमाता प्रजनने प्रजोत्पादने शक्तिर्यन स तं श्रद्धा-
विवशेत्यन्वयः । ननु गुर्वधीनः स्वार्थ न व्यापारयेदिति न्यायात्कथं स्वेष्टानुकूला श्रद्धे-
त्यत आह-पितुरिति । काम्यत इति कामो हितश्चासौ कामश्च हितकामः । स्वर्गादि-
गिति यावत् । तेन प्रयुक्ता जानता जनकोदेशज्ञानाधीनेत्यर्थः । प्रविष्टवतीति । स
श्रद्धावाजात इति भावः । दक्षिणास्वित्यादिवाक्यमाकाङ्क्षापूर्वकमपेक्षितं पूरयन्व्याक-
रोति-कस्मिमिति । सदस्पेभ्यश्चेति । ऋत्विग्भ्योऽन्ये सदसि यज्ञसभायां ये मिलि-
तास्तेभ्यश्च विमागेनेत्येतस्यैतावदित्युपनीयमानासु दीयमानासु दक्षिणास्विति व्याचष्टे-
दक्षिणास्विति । विशेष्यं पूरयति-गोष्विति ऋत्विगादिभ्यो गोषु दीयमानासु
तं ऋद्धाऽऽविवेशेत्यन्वयः ॥ २ ॥
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः ।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत् ॥ ३ ॥
कथमित्युच्यते--पीतोदका इत्यादिना । दक्षिणार्या गावो विशेष्यन्ते ।
पीतमुदकं याभिस्ताः पीतोदकाः। जग्धं भक्षितं तृणं याभिस्ता जग्धतृणाः ।
दुग्यो दोहः क्षीराख्यो यासां ता दुग्धदोहाः । निरिन्द्रिया अपजननसमर्था
जीर्णा निष्फला गाव इत्यर्थः । यास्ता एवंभूता गा ऋत्विग्भ्यो दक्षिणा-
बुदधा ददत्मयच्छन्ननन्दा अनानन्दा असुखा नामेत्येत ते लोकास्वान्स
यजमानो गच्छति ॥ ३ ॥
६
१ क. ख. 'स्तिकी बु । २ झ. म. 'न्यताऽऽलोचितवान् ॥२॥ ८. 'न्यताऽऽलोकितवान्
॥३॥ ३ ख. ज. यः । यतस्ता। ४ झ. अ. ट. 'ता ऋ । ५ ग. च, नामान इत्ये।
क. ख. ज. ति ता ददत् ॥ ३ ॥

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपता- [अन्या०१वल्ली ०१] मा० टी०-पीतमुदकं प्रागेव नोत्तरकालं पानशक्तिरप्यस्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥ गो० टी०-मननप्रकारं प्रश्नपूर्वकमवतारयति- कथमित्यादिना । विशेष्यन्ते पीतीदकत्वादिविशेषेण संयुज्यन्ते । पीतमुदकं प्रागेव नोत्तरकालं पानशक्तिरप्यस्ती- त्यर्थः । एवं दानोसरकाले तृणभक्षणे दोहने च न शक्तिरित्यर्थो द्रष्टव्यः । अप्रजन- नसमर्थाः प्रजनने वसंप्रसवे सामर्थशून्याः। निष्फला इति । शकृदपि द्रवीभूतामिति निष्फला इत्युच्यन्ते । यः प्रयच्छन्स गच्छत्तीत्यन्वयः । का नित्यपेक्षायामाह-त इति । तच्छब्दः प्रसिद्धार्थक इत्याह-य इति । प्रसिद्धा लोका इत्यर्थः । कीदृग्विधा, इत्यपेक्षायामाह-अनन्दा इति । न नन्दा आनन्दयन्तीति नन्दाः सुखननकास्ते न भवन्तीत्यनन्दास्तदाह-अनानन्दा असुखनामान इत्येतदिति ॥ ३ ॥ स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीय तृतीयं तर होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४ ॥ तदेवं क्रत्वसंपत्तिनिमित्तं पितुरनिष्टं फलं मया पुत्रेण सता निवारणीयमा. स्मप्रदानेनापि ऋतुसंपतिं कृत्वेत्येवं मत्वा पितरमुगम्ष स होवाच पितरं हे तस तात कस्मै, ऋत्विग्विशेषाय दक्षिणार्थ मां दास्यसि प्रयच्छसीत्येतत् । एवमुक्तेन पित्रोपेक्ष्यमाणोऽपि द्वितीय तृतीयमप्युवाच कस्मै मां दास्यसि कस्मै मां दास्यसीति । नायं कुमारस्वभाव इति क्रुद्धः सन्पिता तंह पुत्रं. किलोवाच मृत्यवे वैवस्वताय त्वा त्वां ददामीति ॥ ४ ॥ १ - - ।' आ० टी०-॥४॥ गो० टी०- मननप्रकारमुपसंहरन्नुत्तरराक्यमुपसंहरति-तदेवमित्यादिना । एवं पूर्वोक्तगोदक्षिणया तोरसंपत्तिरसाङ्गता निमित्तं यस्य फलम्य तथा । पुत्रेण संता नानो नरकात्रायत इति व्युत्पत्तेः । सत्पुत्रेणेति यावत् । अपिशब्दो द्रव्यान्तरस्वात. च्याभावयोः सूचकः । आत्मप्रदानेनापि ऋतुसंपत्तिं कृत्वा पुत्रण सता मया गितुर- निष्ट-फलं निवारणी मित्यन्वयः । दीर्थाभावश्छन्दस इत्याह-तातेति । दास्यसीति स नचिकेताः पिता मुवचित्यन्वयः । एवं पूर्वोक्तवचसोक्तन प्रेरितन द्वितीयं द्विती- यवार तृतीयं तृतीयवार पुनः पुनरप्युवाचेत्यर्थः । किमित्यत आह-कस्मा इति । भपेक्षितं पूरयन्नुत्तरमवतारयति-नायमिति ॥ ४ ॥ - १. म. ट. 'निष्टफ । २ क. ख. म. 'स्यसीति प्र। ३ क. ख. घ. ज. केनापि ·(अध्या०१पली०१] काठकोपनिषद । बहूना मेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः । किशस्विद्यमस्य कर्तवम यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥५॥ स · वमुक्तः पुत्र एकान्ते परिदेवांचकार । कथमित्युच्यते--बहूनां शिष्या पुत्राणां वैमि गच्छामि प्रथमः सन्मुख्यया शिष्यादिवत्ये. त्यर्थः । मध्यमानी च बहूनां मध्यमो मध्यमेष वृत्त्येमि । नाधमया कदाचिपे । तमेवं विशिष्टगुणमपि पुत्रं मा मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्त- पापिता स किंस्विद्यमस्य कर्तव्यं प्रयोजनं मयों प्रत्तेन करिष्यति यत्कर्तव्यमय । नूनं प्रयोजनमनपेक्ष्येव क्रोधवशादुक्त वान्पिता । तथाऽपि तपितुर्वचो मृषा मा भूदित्येवं मत्वा परिदेवनापूर्वकमाह पितरं शोकाविषं कि मयोक्तमिति ॥ ५॥ ४ आ० टी०-यथावसरं गुरोरिष्टं ज्ञात्वा शुश्रूषगे प्रवृतिर्मुख्या। आज्ञावशेन मध्यमा । तदपरिपालनेनाधमा । मादत्तेन यस्कर्तव्यमद्य यमस्य करिष्यति तकि कर्तव्यमासी. नाऽऽनी व विधानाभावा । कथं तर्युक्तानित्यत आह-नूनमिति ॥ ५ ॥ गो० टी०-एवमुक्त इति । पित्रेति शेषः । परिदेवांचकार दीर्घाचन्तां कृतवानि. त्यर्थः । चिन्ताप्रकारं प्रश्नपूर्वकमवतारयति-कथमित्यादिना । बहूनां मुख्यवृत्ति- मतामिति शेषः । मुख्यथा यथावसरं ज्ञात्वा शुश्रूषणे प्रवृतिरूपयेत्यर्थः । शिष्यादी. त्यादिपदेन पुत्रभादियो गृह्यन्तः । मध्यमवृत्तिभाना शिष्यादीना मध्यमानाम् । चकारो वृत्तिद्वयं कालभेन नचिकेतसि विद्यत इति द्योतन यः । मध्यमयति । आज्ञादि- वशेन शुश्रूषण »वृतिरूपयेत्यर्थः । नाधम । बाना पि. सशुश्रूषणेऽप्रवृत्ति. रूपया । पित्रा देना का पतः कदाचिदयधमका मीत ‘बन्धः । एवं शिष्टगुण हीन- वृत्तिरहितम् । मुख्यमध्यमवृत्तिमांना गुणवतः पुत्रस्य मृ यव दानमनचिमित्याह- अपि पुत्रमिति । मया प्रत्तेन दत्तेन द्वारा यकायमद्य यमर। करिष्यति तलयो. जनं किं करिम सीन्न ऽऽ देव विधानाभावात् . कप बुक्तानत अह-ननमिति । नूनं निश्चयः । अपेक्षितं पूरयन्नु त मवारयति-sia तच. [तु मा भूदित्येवं परिदेवनापूक पिं. म क्तिति श ष्टं प रमाहन्वयः ॥ ५ ॥ । - । - । ४ क.ख. ग. . १ ज. 'ध्यतीति । २ म. णां वा शिष्पादन वै' ३ ग. व 'नवाब' प. ज. उ. 'वेद'। ५ग. 'या दत्ते।क. नकिक' ७ 4 अ. ट द्वयनमुच्चयं का': 4 ट, 'तः । ९ठ. 'भाज गु । .

·3 - १० टीकादयसमेत शांकरभाष्यांपेना- [अध्या० १वल्ली०१] अनुपश्य यथा पूर्व प्रतिपश्य तथाऽपरे । सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्थमिवाऽऽजायते पुनः ॥ ६ ॥ अनुपश्याऽऽलोचय निभालयानु क्रषेण यथा येन प्रकारेण वृत्ताः पूर्वेऽतिक्रान्ताः पितृपितामहादयस्तव । तान्दृष्ट्वा च तेषां वृत्तमास्थातुम- ईसि वर्तमानाश्चापरे साधको यथा वर्तन्त ताश्च प्रतिपश्याऽऽलोचय तथा। न च तेषु मृषाकरणं वृत्तं वर्तमानं वाऽस्ति । तद्विपरीसमसतां च वृत्तं मृषा करणम् । न च मृषा कृत्वा कश्चिदरामरो भवति । यत: सस्प- मिव मयों मनुष्यः पच्यते जीणों म्रियते । मृत्वा च सस्यमिवाऽऽजा- यत आविर्भवति पुनरेवमनित्ये जीवलोके किं मृषाकरणेन । पाळ- याऽऽत्मनः सत्यम् । प्रेषय मां यमायेत्यभिप्रायः ॥ ६ ॥ आ०टी०--॥६॥ गो० टी०-निभाल यति । दीर्घालोचनं कुर्वित्यर्थः । उपसर्ग व्याचष्टे- अन्विति । क्रमेण । पितृपतामहाः क्रमेण वृत्ताः म्वधर्मे सत्यवचनादौ स्थिताः । तव पितृपितामहाः प्रकारेण वत्तास्तं प्रकारमालोच येत्ययः । तद्वृत्ता- लोचनेन मम किं . आह--तानिति । वृत्तं सत्यवचन चारातुं प्राप्तुमर्हसि योग्यो भवतीत्यर्थः । आलोचयेत्यनन्तरं तांश्च दृष्ट्वा पापि वृत्तं प्राप्तुमर्हसील्यनु- पङ्गः । न च तवृत्तम सत्यवचना दसहितमित्याह--न चेति । वृतं भूतम् । ननु भूताभावेऽपि वर्तमानं भत्रि वा मादित्यत आह--वर्तमानमिति । वाशब्दोऽ- नुक्तभविः दु संग्रहा: । प्रत्यक्षादिमा विरोध तेप्सद्वृत्तं ने भा : । नु मृषा- करणं चेद्देवत्वादिप्राप्तिहेतुम्तदा तर गोऽनुचित इ.याशङ्कय तदेव नेत्याह-न चेति । तत्र हेतुत्वेन वाक्यमवतारयति-पत इति । सस्थभिवेति । यथा तस्यं फलितं रस- वियुक्तं नश्यत्येवं मनुप्योऽपि जाणः वृद्धावस्थां प्राप्य म्रियते देहं त्यजीत्यर्थः । न केवलं जरामरणवानेव किंतु जनिमान त्याह- मृत्वा चेति । अस्थाद्वयसमुच्च- यार्थश्चकारः । सायमिवेति । पाट्काले वर्षवारा सेक्तं स्थं या प्रादुर्भवति तथा संचितकोद्भवे मनुष्योऽपि देहान्त प्राप्नोतीत्यर्थः । पुननिर्भवति म्रियते च यतोऽतो न कश्चिन्मृषा कृत्वाऽजगेऽमरो भवतीत्यन्वयः। प्रतिपदा तात्पर्यायमाह-एव. मिति । किं प्रोननं न किमपीत्यर्थः । यमाय प्रेषय तदन्तामनः सत्यं पालयेत्य- बयः ॥ ६ ॥ १ झ. अठ. 'हसीति व । २ ग. ड च. झ भ. ट. तेषां । ३ ज. 'नं भविष्यद्वाऽस्ति । ५८. झ गठ. 'जरोऽम' । ६झ. अट. च तत एव स.। . - ४ ग. घ. च. रणं वा । न ७ न. ट. 'जराम ।

·। [अध्या०१वली ०१] काठकोपनिषत् । वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिाह्मणो गृहान् । तस्यैता शान्ति कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७ ॥ स एवमुक्तः पिताऽऽत्मनः सत्यगय प्रेषयामास । स च यमभवन गत्वा तिस्रो रात्रीरुवास यमे प्रोषिते । प्रोष्याऽऽगतं यमममात्या भार्या वा ऊचुर्बोधयन्तो वैश्वानरोऽग्निरेव साक्षात्प्रविशत्यतिथि: सन्ब्राह्मणो गृहान्दहन्निव तस्य दाहं शमयन्न इवानरतां पाद्यासनादिदानलक्षणां शान्ति कुर्वन्त सन्तोऽतियेयतोऽतो हराऽऽहर हे वैवस्वतोदकं नचिके. तसे पाद्यार्थम । यतश्चाकरणे प्रत्यवायः श्रूयते || ७ !! टी०--श्रुत्य नुक्तपूर्वभाषणादिकमपि कायामपेक्षितं पूरयति-स एव मुक्तः पितेति ॥ ७ ॥ गो० टी०- श्रुन्यनुक्तपूर्वभाषणादिकं कथा वामपेक्षिा परशने-स एवमुक्त इति । सत्यताय वच.सत्यत्वाय । प्रोपिने ब्रह्मभवनं गने नचिकेता यमभवनं गवा तिस्रो रात्रीरुवासेत्यन्वयः । प्रोप्य ब्रह्मभवनं गत्वा तस्पानातं यमं बोधयन्त ऊचुरित्य- न्वयः । अतिथि: सन्ब्राह्मणः साक्षादग्निरिव दहान्नव गृहान्भविशति । तस्याग्नेह शमयन्त इव सन्तोऽतियः शान्ति कुर्वन्ति यत इत्यन्वयः। किमर्थमित्यपेक्षायामाह- नचिकेतस इति । नन्वनिथे: पूजा किमिष्टप्राप्त पऽथा नष्ट नवृत्तये नोभयं मान भाग- दियाशङ्कय यम्याग्निहोत्रामन्यादिश्रुतेरकरणे प्रत्यवारयन्नित्यकर्मवत्करणेऽम्युदय इति मत्वा: ऽह-यत इति । चकारः शिष्टाचारावगताभ्युदयहेतु वे समुच्चयार्थः ।। ७ ।। आशाप्रतीक्षे संगत मनतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूपश्च सर्वान् । एत ढङक्ने पुरुषस्याल्पमेधसो यस्पानश्न- वसति ब्राह्मणो गृहे ॥ ८॥ आशाप्रतीक्षे अनिर्माताप्येष्टार्थनाऽऽशा निर्माताप्यार्थप्रती- क्षणं प्रतीक्षा ते आशाप्रतीक्षे । संगतं तत्संयोगजं फलं सूनृतां च सूता हि प्रिया वाक्तनिमित्तं च । इष्टापूर्ते इष्टं यांगनं पूर्तमारामादि- क्रियाज फलम् । पुत्रपशूच पुत्रांश्च पशंश्च सर्वाननत्सर्व यथोक्तं वृक्त- आवर्जयति विनाशयीत्येतत् । पुरुषस्णाल्पमेधपोऽल्पप्रज्ञस्य । यस्था- १५. 'गतममा, २ ठ निरेव। ३ क हु. च. 'प्राप्तष्टा' । ग. प्राप्त इष्टा । ४क ग. प. इ. च. 'प्राप्त्यर्थ । ५ ग. ङ, च.गयो । ६ ग. घ. दु. झ. अ. ट. 'ता प्रि । ७ स. म. द. यागादि। - ·टकादयसमेताकरभाष्योपेता- अध्या० १पल्ली. १] नभमभुञ्जानो ब्रामणो गृहे वसति । तस्मादनुपेक्षणीयः सर्वावस्था- स्वप्यतिथिरित्यर्थः ॥८॥ आ० टी.--॥ ॥ गा० टी.--श्रवणमेव व्याकगेति-भाशत्यादिना । अनि तोऽन्यन्तमज्ञातः प्राप्यः प्राप्तुं गेग्यः कनकाचलादिस्तस्य प्रार्थना मम भूगदितीच्छा नितरां प्रत्यक्षा- दिना ज्ञातः प्राप्योऽयों राज्यादिर्यस्याः सा प्रतीक्षेत्यर्थः । योगो देवताध्यानं तज्ज संग- समित्यर्थः । तानिमित्तमिति । सा प्रियगड निमित्तं यस्य तत्तन्निमितं फलमित्यनुव- तते । यागनं स्वर्गद्यारामादिक्रियानं पितृलाकादि । कीदृविधस्येत्यल्पमेघम इति । को नाशयतीत्यपेक्षागमाह-यस्येत्यादिना । यस्य गृहेऽमुखानो ब्राह्मणों वसती- स्यन्वयः । तात्पर्यार्थमाह-तस्मादिति। यस्मादनश्नन्नतिथि: सर्व नाशयतीति प्रत्यवायः श्रूयते यामाच वृद्धाः पाचादिभितिथिं पूजयन्ति तस्मादित्यर्थः । सर्वावस्यास्विति । कष्टायामप्यापीत्यर्थः । अपिशब्दात्स्वस्थावस्थायां किमु वक्तव्यमिति भावः ॥ ८ ॥ तिस्रो रात्रीय दवात्सीगुहे मेऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिन- मस्यः । नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मेऽस्तु तस्मा- त्पति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ ९ ॥ एवमुक्तो मृत्युरुवाच नचिकेतसमुपगम्य पूजापुरासरम् । तिम्रो रात्रीर्यद्यस्मादवात्सीरुषितवानसि गृह मे ममानश्नन्हे ब्रह्ममतिथि: सम्भ- मस्यो नमस्कारार्हश्च तस्मानमस्ते तुभ्यमस्तु भवतु । हे ब्रह्मन्स्वम्ति भद्रं मेऽस्तु तस्माद्भवतोऽनशनेन मदगृहवासनिपित्ताहोपात्तत्याप्स्युपशमेन । यद्यपि भवदनुग्रहेण सर्व मम स्वस्ति स्यात्तथाऽपि त्वदधिक सादना- थैमनशनेनीपोषितामेकैको रात्रि प्रति त्रीवरान्वृणीष्वाभिमेवा विशेषा. पार्थयस्व मत्तः ॥९॥ टी.. गो० टी०- एवमुक्ता भार्याभिरमात्यैश्चति शेषः । पूनापुरःसरं न चकेतसमुपसं. गम्य समीपं गत्वा मृत्युरुवाचेत्यन्वयः । वचनप्रकारमेव प्रतीकमादाय व्याचष्टे-- तिस इति । यस्माद्गृहे :नशन पूर्वकमुषितवान्नमस्कारयोग्यश्च तस्मादित्यर्थः । तस्मा- दिन्युत्तरवारमादिपदोक्तादापादु'शमन प्रार्थ-वीति । अनशनेनानशनपूर्व. कम् । नत्प्राप्य शमन दोषप्रारुपशमा निगमम्तेन द्वा(स्तदा)रा । नन्वतिध्यनु. ग. च. 'वास्तव'२. ज. व मे स्व. इ. स.म. ट. 'क' । ४ च. श. म. ६. 'नोषि'। आ० ०-॥९॥ -- ·। [अध्याडी01] काठकोपनिषद । ग्रहणैव सर्व संपत्म्यते किं वरदानेनेत्याशङ्कय परिहरति-यद्यपीत्यादिना। प्रसा. दनं प्रार्थनम् । उषितां स्थिताम् । अभिप्रेता इच्छाविषयास्तान् ॥९॥ शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युगौतमो मोऽभि मृत्यो। त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत्प्रतीत एतत्र- याणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १० ॥ नचिकतास्त्वाह-गदि दिन्सुर्वराजशान्तसंकल्प उपशान्तः संकल्पो यस्य मां पति यमं प्राप्य किंनु करिष्यति मम पुत्र इति स शान्तसंकल्पा सुमनाः प्रसन्नमनाश्च यथा म्याद्वीतमन्युर्विगतगेषश्व गौतमो मम पिता माऽभि मां प्रति हे मृत्यो किंच त्व-प्रमृष्टं त्वया विनिर्मुक्तं प्रेषितं गृह प्रति मामभिवदेत्तीतो लब्धम्मृतिः स एवायं पुत्रो ममाऽऽगत इत्येवं प्रत्यभिजानमित्यर्थः । एतत्प्रयोजनं त्रयाणां वराणां प्रथममायं वरं वृणे प्रार्थयेयं गम्पितः पग्निोषणम् ॥ १० ॥ आ० टी०-प्रेभितोऽयमागतो न वलोकनीय इति मत्वोपक्षां यथा न करोति तथा प्रसादं कुर्वित्याह--चिव प्रसष्टमिनि ॥ १० ॥ गो• टी-दिमाता-च्छः । यमं प्राप्त किनु करिष्यति मत्पुत्र इति संकल्पः शान्तो मा नि यस्य स शान्तकरूप इत्यन्वयः । मृगो मां प्रति शान्तसंकल्पः सुमना पीतमन्युश्च यथा म्यान्मपिता गौ म एतत्प्रयोजनमित्यन्वयः । प्रेतीभूतो यमा- दागतोऽनवलोकनीय इति मत्वोक्षा यथा न करोनेि तग प्रपादं कुपित्याह-किंच त्वत्मन्सृष्टमिति । माऽभि मां प्रति लब्धमा रिताचष्टे-स एवेति । यत्पितुः परितोषणमेतत्त्वहत्तानां वराण मायं वरं वृण इत्यन्वयः ॥ १० ॥ यथा पुरस्ताद्भविता प्रतीत औदालकिरारुणिर्म- त्मसृष्टः । सुखर रात्रीः शयिता वीतमन्युंस्त्वां ददृशिवान्मृत्य मुखात्पमुक्तम् ॥ ११ ॥ मृत्युरुषाच-यथा बुद्धिस्त्वयि पुरस्तात्पूर्वमासीत्स्नेहसमन्विता पितु- स्तव भविता प्रीतिसमन्वितस्तव पिता तथैव प्रतीता प्रतीतवान्सौहा- लकिः । उहालक एबौदालकिः । अरुणस्यापत्यमारुणिद्वर्यामुष्यायणो १ ख. ममाभि । २ ग. प.ग. रान्भगवशा' । ३ ग. च. म्युतिक्रोधरो । घ. 'भ्यु:- तरो'। ४ ग. ध.च. 'मा माम' । ५ ग. घ. च. पुत्रः समा ६ घ. 'माधष। ७. ज.. म...'ये य। ८ छ. 'भ्युस्त्वा द। ९ ख. ज. ततो मृत्युरुवाच । ग. तन्मत्युरुवाच । १० प. क 'तः प्रीत।

·टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या०१वल्ली०१] पा मत्प्रसृष्टो मयाऽनुज्ञातः समितरा अपि रात्रीः सुखं प्रसन्नमनाः शयिता स्वप्ता वीतमन्युर्विगतमन्युश्व भविता स्यात्त्वां पुत्रं ददृशिवान्ह हवान मृत्युमुखान्मृत्युगोचरात्प्रमुक्तं सन्तम् ॥ ११ ॥ आ० टी०-औद्यालकिरिति तद्धितः स्वार्थे व्याख्यातोऽपत्यार्थे व्याख्येय इत्याह- दृयामुष्यायणो वेति । अमुप्य प्रख्यातस्थापत्यमामुप्यायणः द्वयोः पित्रोः पूर्वभाषा. दिना संबन्धी चासावामप्यायणश्च । न जारज इत्यर्थः ॥ ११ ॥ गो०टी०-प्रथमेन वरेण पितुः सौमनम्यं वृण्वते नचिकेनसे वरप्रदानपरत्वेनोत्तर. मवतारयति-मृत्युरिति । पूर्व वैवस्वतगमनात्त्वत्पिता यथा स्नेह समन्धित आसीत्तयैव प्रीतिमान्प्रतीतवान्पत्यभिजानमवितेत्यन्वयः । यथा बुद्धिस्त्वयि पुरस्तात्पूमासीत्स्ने- हसमन्विता भविता प्रीतिसमन्वितस्त्वपिता तथैव प्रतीतः। प्रतीतवान्सन्निति पाठे यथा पूर्वस्नेहसमन्विता बुद्धिस्त्वय्यासीत्तथैव बुद्धिः पितुर्भवितेत्येकोऽन्वयः । द्विती- यस्तु यथा पूर्व प्रीतिसमन्वितस्वत्पिता तथैव प्रतीतवानसन्त एवायं पुत्र इतिप्रत्यभि- ज्ञापन्संस्त्वपिता प्रीतिसमन्वितो भवितेति । प्रतीत इत्यस्य प्रती तमानिति कचि- पाठः । औद्दालकिरिति । तद्धित स्वार्ये व्याख्यायापत्यार्थे व्याचष्टे-यामुष्या- यण इति । अमुष्य परुगतस्थापत्यम'मुष्यायणः । उत्पन्नः पुत्र ऽस्यामुभयोरिति भाषादिना द्वयो. संबन्धी द्वयामुष्यायणो न जारज इत्यर्थः । अनुज्ञातोऽनुग्रहसं- पन्नः । सुखमनायासं स्वप्ता स्वापकर्ता स्या पमुक्तं सन्तं त्वां दृष्टवान्वीतमन्युः स्णन्मया यमाय प्रेरितो मद्वचनमुलध्य समागत इतिबुद्धिरहितः स्यादित्यर्थ ॥११॥ स्वर्ग लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र वं न जरया विक्षेति । उभे तोऽशनायापिपासे शोका- तिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२ ॥ नाचकेता उवाच-स्वर्गे लांके रोगादिनिमित्तं भयं किंचन किंचि. दपि नास्ति । न च तत्र त्वं मृत्यो सहसा प्रभवस्यतो जरया युक्त इह लोकंवत्त्वत्तो न बिभेति कुतश्चित्तत्र । किंचोमे अशनायापिपासे तीवोs. तिक्रम्य शोकमतीत्य गच्छतीति शोकातिगः सन्मानसेन दुःखेन वर्जितो मोदते दृष्यति स्वर्गलोके दिव्ये ॥ १२ ।। १ ग. प. च. 'ता सप्तो वी' । २ ग. घ. च. 'न्युर्गत° । ३ ज. ता स्म स्या' । ४ ग... स. म. ट. 'सन्मुन्यु। ५ ड. श. म. ठ. खान्मद्गोच। ६ ग. F. श.म. ट. 'क इव च खत्तो। ७च. 'ति कश्चि । ८ ख. ग, झ ..°न च.व ।

·। अध्या.१वडी०] काठकोपनिषत् । १५ आ० टी०-वर्गसाधनमग्नितानं प्रष्टुं स्वर्गम्वरूपं तावदाह-स्वर्ग लोक इति॥१२॥ गो० टी०-पितुः सौमनम्ये दत्ते स्वर्गमाधनमाग्निज्ञान प्रष्टु स्वगरूपं तावदाह- स्वर्ग लोक नि । आदिपदादाधिभौतिकाधिदावकचौरादिसंग्रहः । ननु रोग दिनि- मित्तभगभावेऽपि मन्निमित्तं स्यादित्यत आह-न चेति । सहसा प्रभवसि झाटति प्रमवसीत्यर्थः । यत एवमतो जरादियुक्तः सन्निह लोक इव तत्र काश्चदपि त्वत्तो न बिनीत्यन्वयः । उभे तीत्वेति वाक्यमन्वयमुखेन व्याचष्टे-किं चेत्यादिना । आति. क्रम्याप्राप्येत्यर्थः । शाकातिगः सशोकमतिक्रान्तः सन् । शोकशब्दार्थमाह-मान- सेनेति । चकागबाह्यनिमित्तदुःखराहित्यमुच्यते । दुःख भावे सुखस्य संभावितत्वा- दाह-मोदत इति ॥ १२ ॥ स त्वमनि५ स्वर्गामध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्व५ श्रद्द- धानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं अजन्त एत- द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥ एवंगुणविरिष्टस्य स्वर्गलोकस्य प्राप्तिमाधनभूतमग्निं स त्वं मृत्युरध्येषि स्मरसि जानासीत्यर्थ। है मृत्यो यतस्त्वं प्रब्रूहि कथय श्रद्दधानाय श्रदा. वते मा स्वर्गार्थिने । येनाग्निना चितेन स्वर्गलोकाः स्वर्गों लोको येषां वे स्वर्गलोका यजमाना अमृतत्वममरणतां देवत्वं भजन्ते प्राप्नुवन्ति तदेतद- निविज्ञानं द्वितीयेन वरेण वृणे ॥ १३ ॥ आ० टी--॥ १३ ॥ गो० टी०--एवंगुणविशिष्टस्येति । भयमरणाशनायापिपासाशोकरहितत्वगुणेन विशिष्ट येत्यर्थः । अवबोधहेतुमाह- हे मृत्यो इति । देवतात्वाज्ज्ञानमन्तीति भावः । ज्ञानफलं किमित्यपेक्षा यामाह-यत इति । अत इत्यध्याहारः । अग्निज्ञानं श्रद्धा- रहिताय तत्फलेच्छाविरहिणे च न वाच्यमित्यत आह-श्रद्दधानाणेति । श्रद्धया स्वर्गार्थित्वमुपलक्ष्यत इत्याह-स्वर्गार्थिन इति । देवत्वाती हेतुमाह-येनेति । चि. तेनोपासितेनेत्यर्थः । यस्मादमृतत्वसाधनमग्निस्तस्मादेतम्याग्नर्विज्ञानं वृणे प्रार्थये ॥१३॥ प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ण्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४ ॥ क. ड. झ. ग, ट. तर । २ क. ख. ज. "नि स्वार्थ स ३ घ. मृत्यो अध्ये । ४ च. 'स्यो यम य । ५ इ. झ. म. ट. 'तस्तं प्र । ६ क. ख. स्वर्गलो । ७ घ. अमरणत्वं दे !

·४ १६ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या०१वल्ली०१] मृत्योः प्रनिनेयम् । प्र ते तुभ्यं प्रब्रवीमि । यत्त्वया पार्थित तदु से मम वचसो निबोध बुध्यस्त्र काग्रमना सनम्वर्य स्वर्गीय हितं स्वर्गमाधनमनिं हे नचिकेत: प्रजानन्विज्ञातवानहं सन्नित्यर्थः । ब्रवीमि मनियोधेति च शिष्य- बुद्धिसमाधानार्य वचनम् । अधुनाऽग्निं स्तौति-अनन्तलाकाप्तिं स्वर्गलो कफलपाप्तिसाधनमित्येत् । अयो अपि प्रतिष्ठापाश्रयं जगतो विण्डरूपेण तमेतमग्निं भय च्यमानं विद्धिं जानीहि त्वं निहितं स्थितं गुहायां विदुषों बुद्धौ निविष्टमित्यर्थः ॥ १४ ॥ आ०टी०-इयं च वक्षमा मृत्या : प्राज्ञ गन्तव्या । सत्रयाऽऽस्मानं व्यकुरुत " इति श्रुतेगनवायव दित्यरूपण समाष्टरूपा विराडेव व्यवस्थित इति तन विरारूपेणाग्निर्जगतः प्रतिष्ठत्युच्यते ॥ १४ ॥ गो० टी०-वधीमीत्यन्वयः । उ याइन्यर्थे । यत्वया प्रार्थितं तत्पनीम मे बचसो निबोधेत्यन्वयः । अस्मच्छ०दस्य वचने लणेन्याह-वचम इति । वाक्या- देकाग्रमनाः सावधानचित्तः सन् । हिताय यत्प्रत्यय इत्याह-स्वर्गायेनि प्रतिज्ञायाः संबोधनस्य च किं प्रयोजनमित्यपेक्षायामाह-पनवमीति समाधान विषयाना- वृत्तिपूर्वकं चित्तस्यैकविषयत्वापादनं तदर्थमित्यर्थः । भरे चनायाः प्रवृतिहेतुन्वमिन्याभ- प्रेत्याऽऽह-अधुनेति । स त्रेधाऽऽ मानं व्यकुरुनाति श्रुतरग्निगयवादित्यरूपेण सम- ष्टिरूपो विराडेव व्यवस्थित इति तेन विराड्णाग्निर्जग 1: प्रतिष्ठत्युच्यते ।। १४ ।। लोकादिमनिं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावती यथा वा । स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाऽऽह तुष्टः ॥ १५ ॥ इदं श्रुर्विचनम् । लोकादि लोकानामादि प्रथमशरीरित्वादग्निं तं प्रकृत नचिकेतसा माथितमुवाचोक्तवान्मृत्युस्तस्मै नचिकेतसे । किंच या इष्टका- थेतच्या स्वरूपेण । यावती संख्यया । यथा वा चीनऽग्नियेन प्रकारेण सर्वमेतदुक्त वानित्यर्थः । स चापि नचिकेता मृत्युनोक्तं यया वत्मत्यये. नावदत्मत्युच्चारितवान् । अथ तस्य मत्युच्च रणेन तुष्टः सन्मृत्युः पुनरेवाऽऽह बरनयन्यतिरेकेणान्यं वरं दिसुः ।। १५ ।। १ ध. 'म् । ते । २ झ. वीमीति । य' । ३ घ. 'मि । तत्वत्प्रार्थि। ४ म. 'र्थः । ते प्र.। ५ झ. प्र तेति प्रत्र. ६ ग. घ. अ. न्तस्वलो । ७ ङ. स. न. ट. 'राटस्वरू' । ८ ग. घ. 'दि विजा । ९ छ. ज. 'नराह । १० ग. ह. अ. ट. सरस्वा । ११२. अ. ट. 'यन्तेऽमो येन । १२ क. ख. ज. "स्तत्प्रत्यवदद्ययोक्तमथास्य प्र । १३ स. का. ट. 'कं प्रत्यवदत् । य । १ १४ म.न.ट. अथास्य ।

·[अध्या. १वडी०१] काठकोपनिषत् । १७ आ० टी०-सपञ्चमग्निज्ञानं चयनप्रकरणाद्दष्टम्यमिाते श्रुतिरस्मान्बोधयती. त्याह --इदं श्रुने चनपिनि ॥ १५ ॥ गो० टी०-सपपश्चमाग्नज्ञानं च येन प्रकारेण द्रष्टव्यमिमी श्रातरस्मान्बोधयती- त्याह-इदं श्रुनेर्वचन मिति । स वै शगरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूताना ब्रमाऽग्रे समवर्त। ॥ इति स्मृविगजोऽग्नेरादित्वं प्रकृतत्वं शचष्टे --नचिकेनौति । वक्ष्यमाणमपि श्रुनेईच-मित्याह-किचनि । चेतव्या उपधातव्याः स्वरूपेणेति पूर्वेणान्वितम् । यथा- शब्दार्थमाह-येनेति । तत्तदिष्ट कापकाशकतत्तन्मन्त्रोच्चारणेनेत्यर्थः । तदग्निज्ञानं यथो. तावधारणसामर्थ्य नचिकेतस आह-यथावदिति । यथोक्तमग्निं यमं प्रति प्रत्युच्चारि. तवान्प्रतिपादितवानित्यर्थः । अथ नचिकेतसः प्रत्युक्त्यनन्तरमस्य नचिकेतसः प्रत्यु. चारणेन तुष्टो मृत्युवरत्रयव्यतिरेकेगान्यं वरं दित्सुतमिच्छुः पुनरेवाऽऽहोक्तवा- निति योजना ॥ १५ ॥ तमब्रवीत्तीयमाणो महात्मा वरं तवेहाय ददामि भूयः । तवैव नाना भविताऽयमग्निः सृङ्कां चेमामने- करूपां गृहाण ॥ १६ ॥ कयं तं नचिकेतसमब्रवीत्मीयमाण: शिष्ययोग्यतां पश्यन्मीयमाणः प्रीतिमनुभवन्महात्माऽक्षुद्रबुद्धिर्वरं तव चतुर्थमिह प्रीतिनिमित्तमये. दानी ददामि भूयः पुनः प्रयच्छामि । तवैव नचिकेतसो नाम्नाऽमि. धन प्रसिद्धो भविता मयोच्यमानोऽयमग्निः । किंच मृङ्कन शब्दवती रत्नपी मालामिपामनेकरूपां विचित्रां गृहाण स्त्री कुरु । यद्वा सेङ्का- मकुत्सितां गति कर्ममा गृहाण । अन्यदपि कर्मविज्ञानमनेकफल. हेतुन्वा स्त्री कुर्षियर्थः ॥ १६ ॥ आ. ट०-॥ ६ ॥ गो..--.नमेव प्रश्नपूर्व माह-कथांमत्यादिना । शिष्ययोग्यतां ययो. क्ता प्रहणकारण स्याम् । दु ग्रहीयनीयाले भबुद्धिः क्षुदबुद्धिः सा न विद्य। यस्ताद्धः । चतुर्थमिति । रितुः सौमनस्यानविद्यात्म विद्या प्रेक्षया च.मित्यर्थः । 11:-प्रतिनिमित्तावति । प्रतिनिमित्तं प्रयोजः यस्य ४ १क घ. हु. च. 'मथेदा'। २ क.च. 'यः प्र। ३ग ड, ढ. वचन। ४ क. चे. 'मि. म. ५ क. च. सृङ्कामाकु । ङ, सृका वा कु।

·- १८ टीकादयसमेत शांकरभाष्योपता- [अध्या० १वल्ली०१] तत् । किं तत्पोजकमिन्यपेक्षायामाह --तवैवेति । प्रसिद्ध इति । नाचिकेत इति स्वन्नाम्ना प्रसिद्धि गमिष्यतीत्यर्थ: । ननावनात्रं वामन्यदपति नचिकेतसं प्रल भय. माह-किचेति । शब्दवत्त्वे हेतुमाह --रत्नवतीमिति । रत्न्मयीने पाठान्तरम् । योग्यतयेदशब्दस्य साहितमालार्यकत्वमित्याह - मालामिति। अनेकरूपाम मेकानि रूपाणि नीलामीने यस्यां सा तामत एव विचित्राामेत्यर्थः । सृनिधातोर्गत्यर्थमादा याऽह--यवति । अकुत्सितां गतिमिति । अकुत्सिता गलिधुप दिना विगदिना च प्राप्यं फलं तामित्यर्थः । नन्वकृते कर्मणि लाभाभावात्कथं वरप्रदानेन कर्मफल वि. रित्य शङ्कय तात्पर्यार्थमाह-अन्यदपीत्यादिना । कर्मविज्ञानं सङ्काशब्दलक्ष्यं फल. तोऽनेकरूपं शास्त्रसिद्धं स्वी कुर्वित्यर्थः ॥ १६ ॥ पुनराप कस्तुतिमेवाऽऽह- त्रिणाचिकेतस्विमिरेत्य संधिं त्रिकर्मरुत्तरति जन्म. मृत्यू । ब्रह्मजनं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमा५ शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७ ॥ त्रिणाचिकेनस्त्रिकुस्वो नाचिकेतोऽग्निश्चितो येन स त्रिणाचिकेतस्त- द्विजनिस्तदध्ययनस्तदनुष्ठानवान्या । त्रिभिर्मातृपित्राचारेत्य प्राप्य संधि संघानं संवन्धं मात्राद्यनुशासनं यथावत्पाप्येत्येतत् । तद्धि प्रामा- ज्यकारणं श्रुत्यन्तरादवगम्यते । यथा मातृमान्यतृपानियादेः । वेदस्मृ- विशिष्ठी प्रत्यक्षानुमानागमे । तेभ्यो हि विशुद्धिः पत्यक्षा त्रिकर्ष- कदिज्याध्ययनदानानां कर्ता तरत्यतिक्रामति ज भ यू किंच ब्रह्मननं ब्रह्मणो हिरण्यगर्माज्जातो ब्रह्मजः। ब्रह्मनश्वासी बवेति ब्रह्मनत्रः सर्वज्ञो ह्यसौ । तं देवं द्योतनाज्ज्ञानादिगुणवन्तमीडयं स्तुत्य विदित्वा शास्त्रको निचाय्य दृष्ट्वा चाऽऽत्मभावनेमा स्वबुद्धिपत्यक्षां शान्तिमुपर- मित्यन्तमेत्यतिशयति । वैराज पज्ञान कसमुवयानुठानेन प्राप्नो. तीत्यर्थः ॥ १७॥ आ० टी०-विशुद्विारति धर्माधवगतिः । दृष्ट्वा चाऽऽत्मपावनति । अमर्थ:- विशत्यधिकानि सप्त शतानीष्टका संख्या संवत्सरस्थाहोरात्रानि च तापसंख्यकान्येव संख्यासामन्यारिष्टक स्थानीयश्चितो.निहामात्मभावेन ध्यावेति ॥ १७ ॥ १झ न.ट. ठ. प्राप्यफलता । २ ज. झ. ट. “ज्ञानवधा तदध्ययनवा वा । ३ क. च. 'मस्तदनु। ४ क. ख. च. ज. 'मानि' । ५ ग्व. च. न्म च मृत्युं च जन्ममृ' । ६ अ. 'स्वा । गृहीत्वा शा।

·अध्या. वल्ली ०१] काठकोपनिषत् । १९ गो० टी०-प्रतिनिमित्ताधिकवरदानानन्तरमवाशष्टमग्निज्ञानस्य फलं वदिष्यपुनरपि तत्स्ता मह-पुनरपीति । त्रिकृत्वस्त्रिवारं ना चकेतोऽनश्चितो येन तद्विज्ञानवता स त्रिणाविकत इति । अर्थान्तरमाभयेत्या ऽह-तद्विज्ञानवान्वेति । यथवद्यथाकाल- मुपनयनपर्यत मातृता वेद भ्यनपर्यन्त पितृत आचार्यतः शिक्षा प्राप्येत्यर्थः । तदनुशा- सनमनपक्ष्य कर्मविज्ञानमात्रात्रिकर्मकृत्स्यादन्याशङ्कयाऽऽह-तद्धीति । तदनुशानन् । हिशब्दः स्मार्त द्विद्यो'कः । प्रामाण्यकारणं धर्मज्ञान ते शेषः । यथा मातृमान- तृमानाचार्यवान्यात्तथा तच्छै लिनोऽब्रवीतेश्रु-यन्तरान्मात्रायनु गायन प्रामाण्य कारण- मवगम्यत इति योजना । वेदाश्च स्मृतयश्च रिष्टाश्च ते प्रत्क्षं चानुपानं चाऽगमश्च तैः सधपतयेत्यर्थः । शिद्धविगनिः । इज्या ज्योष्टि मादिय गोऽध्ययनं वेदम्य दान बाहाद दीयमानम् । यथा त्रिकर्मकृत्तगी तथा विणकेत इति स्तुतिद्वारा फलं प्रार्य फलान्तरमापे विज्ञानमाह-किंचेति । हि यम्माद्धरण्यगर्भ शम्तस्मादसौ सर्वज्ञ इत्यर्थः । द्योतनादिगुणवन्नमादित्यादिरूपत्वादिगो शाः । ईडयं प्रतिमा स्मृतिदि- वगन्धश्च 'तूयत ति पुगणे प्रसिद्धम् । दृष्ट्वा च'ऽऽ-मभावेनेति । अयमर्थः विंशयांधकाम सप्त शता-ष्टिका संख्या संवत्सरस्य च प्रात:मायंकालयो'नुष्ठीय- मानान्यग्निहोत्राणि तावत्संख्याक व तारष्टक स्थानीयश्चिोऽग्निरहमि यात्मभ वेन ध्यात्वात स्वबुद्धिः स्वेन कर्नव्या बा द्वरुपासना त साक्षात्कृतां शान्ति वि(वै)गज फलम् । तत्पयार्थ गह-वैगजमाने । जामुगसनं चयनं कर्म ॥ १७ ॥ इदानी प्रविज्ञानचयनफलमुपपहगन प्रकरणं च- त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वा पश्चिनुते नाचिकेतः । स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १८ ॥ त्रिणाचिकेतस्त्रयं ययोक्तं या इष्टका यावतीर्वा यथा केन्येतद्विदि- स्वाऽवगम्य यश्चैवमात्मरूपेणानिं विद्वांश्चिनुने निर्वतयति नाचिकेतमग्निं क स मृत्युपाशानधर्माज्ञानरागद्वेषादिलक्षणान्पुरतोऽग्रतः पूर्वमेव शरी. रपातादित्यर्थः । प्रणोद्यापहाय शोकातिगो मानसर्दुःखै जित इत्येतत् । मोदने स्वर्गलोके वैराने विर डाम्पम्वरूपनिपत्त्या ।। १८ ।। आ० टी०-॥ १८ ॥ गो० टी०- चशब्द उपसंहरतीति क्रयानकर्षणार्थः । त्रय किमित्यतो व्याचष्टे- १ ट. 'केतः स्वय। २ ख, ङ. 'थोकयाव'। १ ·४ २० टीकादयसमेतशीकरभाष्योपेता- अध्या०१वल्ली. १] ययोक्तमिति । इष्टकानां स्वरूप संख्याप्रकारश्चैतत्पूर्वोक्तम् । चशब्दः कर्मसमुच्चयार्थः । एवंशब्दार्थमाह- आत्मरूपणति । अग्निशब्देन तद्विषयकध्यानमुच्यत इस्याह- ऋतमिति । संकल्पं ध्यानमिति यावत् । यो ध्यानं निवर्तयति यत्नेन करोति स इत्यावयः । पाशशब्दो बन्धकावगुण योगादधर्मादीनभिधत्त इत्याह-अधर्मत्यादिना । कामादित्यपेक्षायामाह--शरीरति । रागादिरहितो भूत्वाऽपहाय राजे पद इति शेषः । किं भूयेत्यपेक्षा मक्षितं पुरयनि--विराडिति ॥ १८ ॥ एष तेऽमिनचिकेतः स्वग्र्यो यमवृथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं घरं नचिकेतो वृष्व ॥ १९ ॥ एष तुभ्यमामिर्वरो हे नचिकेतः स्वः स्वर्गसाधनो यमग्निं वर- मवृणीयाः मार्थितवानसि द्वितीयेन वरेण सोऽग्निर्वरो दत्त इत्युक्तोप- संहारा। किंचतमग्निं तवैव नाम्ना प्रवक्ष्यन्ति जनासो जना इत्येतदेष परो दत्तो मया चतुर्यस्तष्टेन । तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व । तस्मि. मह्यदत्त ऋणानहमित्यभिप्रायः ॥ १९ ॥ आ० टी० ॥१९॥ गो० टी०- उक्त मुपसंहरति-एष इति । स्वर्यः स्वर्गसाधनामन्यर्थः । द्विती. येन वरेण यमग्निं वृतवानरयेष ते ऽग्निरोऽग्निरुक्त इत्यन्वयः . पोनरुक्त्यं परिहराने- उक्त इति । इदमप्युक्तोपसंहार इ.याह-किचति । ननु प्रार्थनामन्तरण स्वयमेव पेरणमनुचित मित्यत आह--अदत्त इति । तृतीये पर इति शषः ।। १९ ।। एतावदधतिक्रान्तेन विधिनिषेधार्थन मन्त्र ब्राह्मणेनावगन्नव्यं यद- रद्वय सूचितं वस्तु नाऽऽ-मतत्त्वविषय यायात्म्यविज्ञानम् । अतो विधि. प्रतिषेधार्थविषयस्याऽम्मान क्रियाकारण फलोध्यारोपणलक्षणस्य स्वा- भाविकस्याज्ञानस्य संसारबीजस्य निवृत्त्यर्थं तद्विपरीत ब्रह्मात्मैकत्ववि- ज्ञानं क्रियाकारक.फलाध्यारोपणलक्षणशून्यमात्यान्तिकानिःश्रेयसप्रयोज. नं वक्तव्यमित्युत्तरो ग्रन्थ आरम्यते । तमेतमर्य द्वितीयवरमाप्त्याऽप्य. कुवार्यत्वं तृतीयवरगोचरमान्मज्ञानमन्तरेणेत्याख्यायिकया प्रपश्चयति- येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नाय- १ घ. स्वग्यो य'। २ ङ ... ट ठ. 'धनं य' । ३ घ. 'त्येष । ४ ख.स. 'देव । ५ ग. प. 'वानेवाह । ६ व. ग. घ. 'षयं या । ७ क. ख. ज. 'र्थस्य वि । ८ ग. च. ग. ट. 'लायध्या। क... ज. 'पल । १० ग. प. श. ट. 'पल । ११ ठ. वरं प्राप्याप्य।

·.. [अध्या० १वल्ली०१] काठकोपनिषत् । २१ मस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणा- मेष वरस्तृतीयः ॥ २० ॥ यतः पूर्वस्मात्कर्मगोचरात्माध्यसाधनलक्षणादनित्याद्विरक्तस्याऽऽत्म- ज्ञानेऽधिकार इति तन्निन्दार्य पुत्राग्रुप-यामेन प्रलोभनं क्रियते । नचिकता उवाच तृतीयं वरं नचिकेनो वृणीष्वेयुक्त मन् । येयं विचि- कित्सा संशयः प्रेते मृने मनुष्य ऽनीलोकेऽग्नि शरीरेन्द्रियपनोबुद्धव्य- तिरिक्तो देहान्तरसंबन्ध्यात्मेत्यक नाय पस्तीति के नायमेवंविधेऽ. स्तीति चै के ऽनश्चास्माकं न प्रत्यक्षेण नापि वाऽनुमानेन निर्णयविज्ञान- मेतद्विज्ञानाधीनो हि परः पुरुषार्थ ईयन ए द्विद्यां विजानीयामहमनु. शिष्टो ज्ञापितस्त्वया । वगण मे वरम्तनीयोऽवशिष्टः ॥ २० ॥ आ०-टी-पितापुत्रस्नहादिवर्गल कामानं गदरद्र्यसूचितं संसाररूपं तदेव कर्मकाण्डप्रतिपाद्यमात्मन्यागपतं तन्नि। कं चाऽऽ ज्ञानमित्यध्यारोपवादमावेन पूर्वोत्तरग्रन्थयोः संबन्धमाह-- एतान द्वीति । प्रामवल्ली -मातिनि ख्यायिकाया अवान्तरसंबन्धमाह-तमन्ममिनि । देहव्यगिता तत्वे गरिविप्रतिपत्तेः संशयश्चेतहि प्रत्यक्षादिना ग्वम्यत्र निर्णगना नसभा निर्णयम्य नियोजनत्व च न तदर्थः प्रश्नः कर्तव्य इत्या याऽऽ:- अपकमि । प्रत्यग स्थाणी निर्णीत पुरुषो न वान दादर्शन :सतिपित्ता- त्व च मदर्श न्न प्रत्य- क्षेण निर्णयः (रलाकसंबन्ध्यामा न चिन्तित | न भला श न्निानुम नेनापि निर्णय इत्यर्थः ॥ २० ॥ गो० र्ट -पतुः सं मनन्यभार स्वर्गल पन्त हरयस चतं संसाररूपमेव कर्मकाण्डप्रतिपद्यमात्मन्यारोपितं तन्निवर्गक नाऽऽ-म: निमित्यमारोगपादत्वेन पूर्वो. त्तरग्रन्थयोः संबन्धमाह- एतावद्धीति । रम्म द्वादु मनि मिलापुत्रस्नेहादियद्वतो. तावदेवावग व्यमित्यन्वयः । हिशब्द एवक रार्थः । लिविप्रतिपार्यन प्रवृत्तिानवृत्त्य- केन मन्त्र ब्राह्मणे नोपनिषद्व्यतिरिक्तनावगना.व्यम् । एवकार यावर्यमाह-नाऽऽत्मेति। आत्मतत्त्वविषयं यद्याथात्म्यविषयं विज्ञानम् । ए मारो प्रदर्थ तम्य स्वरूपहेतुफले. रनुवादपूर्वकमपवादमाह- अत इति । यतो निवृत्त्यावषयत्वं वर्मका डस्पात इत्यर्थः। विध्यर्थ: प्रवृत्तिनिषेधार्यो निवृत्ति तद्विपरस्येत्यनन प्रणोपन्यास । स्वरूपाह- १ ख. ज. 'ते म' । २ ग. घ. च. 'ध्येऽस्ति । ३ ग. च के तोऽस्मा । ४ क ख. ज. नाप्यनु । घ. च. नापि चानु' । ५ अ. निर्णय । ६ रा. ग. इत्येतद्वि' ७ झ ञ. ठ. 'व्यावृ- त्तिमा । - ·। T - २२ टीफ'यसताकरभाष्यौपता- अया०१वडी०१] आन्मान क्रिगति । आशिन प्रमातृप्रमेयसिंग्रहः । हेतुमाह-बाधाविक. स्पेति । अस्य व्याख्याऽजानम्येति । तम्यान हेतुन्वं स्फुटयति-संसाग्वीजम्येति । तस्माद्विपरीत संसारमिन्नं ब्रह्मानका वमेव वृत्त्यारूढ वज्ञानम् । द्विपर्गत स्फुटति- क्रियेति । आत्यन्तिकनिःश्रेगम मबामगविद्यानित्तिरानन्दादातिश्च तदेव प्रोजन यस्य तत्तथा । प्रथमवल्लासमाप्तिपर्यन्नाख्य पिकामा अन्तरतात्पर्यःह-1मे मिति। तं श्रुत्यादिप्रसिद्धमेत विद्वदनुभवप्रसिद्धम् । आत्मज्ञानमःरेण द्वितीयवरं प्राप्या८. कृ- तार्थत्वमियाख्यायिकया प्रपञ्चयतीत्यन्वयः । कामादिप्रलोभन र यायिका । विशेष माह-यत इति । पूर्वमात्पूर्वकाण्डोदिताकर्मगोचरः कर्मपाध्यः तम्मादत एवान- त्यत्व सातिशयत्वदोषण दुष्ट वात्स्माद्विरक्तम्य । इति तम्मादित्यर्थ । तन्निन्दा कर्मनिन्दार्थ निन्दा च निवृत्तावुण्युज्यते । आदिशब्द: पौत्रादिपरिग्रहार्यः । प्रलं भने रागानुकलो व्यापारः । अपेक्षितं समर्पयन्नुत्तरमवताग्यनि-नचिकेता इति । उक्तः सन्नुवाचेत्यन्वयः । या सर्वसाधारणा । इयं प्रत्यक्षसिद्धा । मनुष्यग्रहणं प्राणिमात्रोपल. क्षणार्थम् । शरीरे पतित आत्माऽप्ति वा न वेति संशयो यः प्रसिद्धम्तद्विषणमा- स्तित्वं विद्यामित्यन्वयः । संशयस्य वादविप्रतिपत्तिहेतुत्वात्तामाह-अस्तीति । शरी. तिरिक्तो नेत्येवा विप्रातपत्तिः । इन्द्रियव्यतिरिक्तो नेत्यपरा । मनोव्या रिक्ता नेत्यन्पा । बुद्धिव्यतिरिक्तो नेत्यधिका । कर्ता भोक्ता वा न वे िविप्रावपत्तिमूलकोऽ. शनायाची ब्रह्माभेदविषयः संशयोऽन्यत्र धर्मादित्यत्र द्रष्टव्यः। वादिविप्रतिपत्तिमूलकः संशयश्चेत्ता प्रत्यक्षादिना स्वस्येव निर्णयसंभवात्तन्निर्णयार्थ प्रश्नोऽनयक इत्यत आह- अतश्चति । स्थाणी निर्णीत पुरुषो न वतिसंदेहादर्शनादहादिव्यातारक्ता-मास्तितो च संशयदर्शनान्न प्रत्यक्षण तनिर्णयः । पग्लेोकसंबन्ध्यात्मव्याप्यालङ्गाभावान्नानुमानेन निश्चय इत्यर्थः । ननु तद्विज्ञानं निष्फलामेत् शङ्कयाऽऽह-एतद्विजानेति । यस्मा. तदधीनपरमपुरुार्गोऽन इत्यर्थः । एतदान्मास्तित्वम् । ननु पितुः सौमन यमप्यन्या. रमविद्यापेक्षया तृतीयं तत्कथमेप वरस्तृतीय इत्याशङ्कय पाठक्रमापेक्षयाऽवशिष्टार्थक स्तृतीयशब्द इत्याह- अवशिष्ट इति ॥ २० ॥ किमयमेकान्ततो निःश्रेयससाधनात्मज्ञाना) न वेत्येतत्परीक्षणार्थ- माह- दवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुंज्ञेयम- १ झ . ट. अर्थत्वादित्या' । २ झ. ठ. 'लोभामाख्या । ३ ग. घ. च. नायाऽऽत्म'। ४ क. ख. ज. 'रीक्षार्थ । ५ क छ. झ. ञ ट. सुविज्ञ ।

·[अध्या०१वल्ली१] काठकोपनिषत् । २३ णुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥ २१ ॥ देवैरप्यत्रैतस्मिन्वस्तुनि विचिकित्पितं संशयितं पुर। पूर्व न हि मुन्नेयं सृष्टुं ज्ञेयं श्रुनमपि प्राकृतैजनैयाऽणु. सूक्ष्म एष आत्माख्यो धर्मोऽतोऽन्यमसंदिग्धफलं वरं नाचकतो वृणीष्व मा माँ पोपरोत्सीरुप- रोधं मा कारिधमणमिवोत्तपर्णः । आसन विमुश्चैनं वरं मा मां प्रति ॥ २१ ॥ आ० टी०-२१॥ । गो. टी०- नम्बात्मास्तित्वे पृष्टे तद्वक्तव्यं तत्कथमन् धदुच्चन इत्याशङ्कयाऽऽश. माह--किमयामिति । एकान्ततो नियमेनार्थि वेन विवेकादिकं संगृहीतम् । विका- दिशालिन एव ज्ञानयोग्यतेति परीक्षणार्थमुतो ग्रन्य इत्यर्थः । अपिशब्दं भिन्न क्रमेण योजयति --देवेरपीति । देवा अप्येतद्विषयकसंशयवन्त इत्यर्थः । नन्वप्रतिहतज्ञाना देवा इति प्रसिद्धेः कथं संशयस्तत्राऽऽह--पुरोति । सृष्टि काले । अपिशब्दादन्येषां संशयः सुप्रसिद्ध इति गम्यने । तैः श्रुतमपि दुर्जेयमित्याह --नहीति । तत्र हेतु- माह--यत इति । ननु नाणुपरिमाणस्तरकथमणुरात्माऽत आह --सूक्ष्म इति । दुर्विज्ञय इत्यर्थः । पूर्व सुविज्ञेयमिति वस्तुशब्देन निर्देश इहाऽऽत्मशब्देनति पुंलि. निः । अन इनि । आमज्ञानादिन्यः । असं दिवफलं पशुपुत्रादि । उपरोधं बियम् । तत्र या नम ह - अधमणमिवति । उ मण ध। ॥ । अवर्णः प्रतिग्रही ना ॥ २१ ॥ एवमुको चकेता आह- देवैरत्रातिविचिकित्सि किल च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ । वक्ता चास्य वाहनो न लामो नायो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥ २२ ॥ देधेरत्राप्येतसिमानुनि विचिकिस्मितं किली भवा व नः श्रुतम् । । १५. म. सुधिो' । २ ग. घ. च. विश । ३ ख. म. व मां। ४ ग. च. मा मो' । ५. अ. ट. सीस्तदुप' । ६ य. 8. य इति । ७ ख. ज. नचिकेता उवाच दे । ८ क. स. ट. सुषिः । ९ घ, भगव । १० क. ख, ज, एवोपयु । इ. एर ननु श्रु । झ. ट. एव श्रु ।

·२४ टीकाद्वयसमेतशांकरमाप्योपेता- [अध्या० १वल्ली.१] त्वं च मन्यो यद्यस्मान्न सुज्ञेयमात्मनत्वमान्य कथयम्यतः पण्डिनैरप्यवेदनी- यन्चाद्वक्ता चास्य धर्मस्य त्वावत्वत्तुल्योऽन्यः पण्डिनश्च न लभ्योऽन्विष्य. माणोऽपि । अयं तु वरो नि.श्रेयसप्राप्तिहेतुरतो नान्यो वरस्तुल्यः सदृशोऽ. स्त्येतस्य कश्चिदप्पनिमफलत्वादन्यस्य सर्वस्यैवेत्यभिभायः ।। २२ ॥ आ० टी०--1॥ २२ ।। गो० टी० - उपदेनीमा त्यम निशाने शेपे द्रष्टव्यः । ननु पण्डि- तेरुपदेशनीयत्वेऽन्य पण्डिता : +न्ति तत्र ही 41 आई- केनि । धर्म या SAT- ख्यस्य । न लभ्य इति कार मन्त्रिाऽऽह अविष्यमाणाऽपीति । यद्यपि लोके यमादन्ये ब्रह्मविदः - नि तथा iप यमस्य पनि हतत्वमदन पत्र गमनमाश चैवमु- क्तम् । एतस्य कश्चिदपि लगो गे ने५.३५: । तात्पर्थिमाह-अनित्येति ॥२२॥ एवमुक्तोऽपि पुनः पलोभयन्नवाच मृत्यु:- शतायुषः पुत्रपात्रान्वणीच बहूमशून्हस्तिहिरण्य- मश्वान् । सुमेहदायत वृणीष स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥ २३ ॥ शतायुषः शतं वर्षाण्यागि येषां ताशतायुषः पुत्रपौत्रवृणीष्व । किंच गवादिलक्षणायन । हरि हिरण्यं हस्ती च हिरण्यं च हस्तिहिरण्यम् । अश्वांश्च । किंच भूमेः पृयिव्या महद्विस्तीर्णमायतनमाश्रयं मण्डलं राज्यं वृणीष । किव सदन । • रा य त्या अह-सच जीय जीव धार । सरी AM शरदो वर्वाणि यावदिच्छति जीवितम् ॥ २३ ॥ । । । आ..-॥२३॥ गो० टी2---२ { २ . [ १५ वि॥ देवत्यमित्रायेण य३६॥ पुनःक्ति- रिह-रवमित्यादिना । बर।। हो। ह. चेी जात्र- जे ज.ट ख. ग. घ. १ मुदिः । २ . , घ. 'माण । । च. शतव । ख. 'त वर । ईट 'वानुतगाणी' । . घ. शूःस्ती । ८ क. ग. 'लं निजवृ। चश अ.८ लं ।। ९ क च. ज राने चाऽऽह । १० ग. घ. च. '।११ रु. व जी। श.न. ट. ८. "वधा।

·[भध्या ०१वली ०१] काठकोपनिषत् । २५ चनं हिरण्यमित्यपि । आयतनशब्दो जनपदरक्षणे लक्षण वर्तत इत्याह-मण्ड. लेति । चत्वारिंशद्योजनमिते देशे सम्राजः कर्म साम्राज्यं जनपदरक्षणमित्यर्थः । धार. णकर्म दर्शयति-शरीरमिति । इन्द्रियपाटवादिशून्यजीवनस्याप्रयोजनवादाह-समग्रेति। समग्राः संपूर्णा अविकल। इति यावत् । जीवितुं यवदिच्छसि तावद्धारयेत्यन्वयः॥२३॥ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजी- विकां च । महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥ २४ ।। एतत्तुल्यमेतेन यथोपदिष्टेन सदृशमन्यमपि यदि मन्यसे वरं तमपि वृणीष्व । किंच वित्तं प्रभूतं हिरण्यरत्नादि चिरजीविका च सह वित्तेन वृणीष्वेत्येतत् । किंबहुना महत्यां भूमौ राजा नचिकेतस्त्वमेधि भव । किंचान्यत्कामानां दिव्यानां मानुषाणां च त्वा त्वां काममाज काममा गिनं कामाई करोमि सत्यसंकल्पो ह्यहं देवः ।। २४ ।। आ० टी०-एकैकं पुत्रधनादीनां वरत्वेनोपन्यस्य समुच्चितमिदानीमुपन्यस्यति- किंच वित्तं प्रभूतमिति । अस् भुवीतिधातोलोग्मध्यमपुरुपकवचनान्तस्य निपात एधीति ततो भवेति व्याख्यातम् ॥ २४ ॥ गो० ट.-सदृशमित्यधिकोपलक्षणार्थम् । प्रथमोऽपिशब्दः पुत्रादिसमुच्चयायों द्वितीशे वरसमुच्चयार्थः । अय पुत्रधनादीना कैकपरत्वेनोपन्यस्य समुचितमिदानमुप. न्यस्यति - किंच वित्तं प्रभूसमिति । प्रभूतमधिकं हिरण्यं रत्नमादिर्यस्य तत्तथा । चशब्दार्थमाह-सहेति । क्रियापदानुषङ्गमाह-वृणीष्यति । भवनक्रियायाः कर्ता- रमध्याहरति-राजेति । अस भुतिधातोले. मध्यमैकवचनान्तस्यैधी । दिव्यानां दिवि भवा दिला रम्भार्पर्श कल्पवृक्ष कामधेन्गादयस्तेषां मानुपाणां मनुष्यपंबन्धिनो म नुपाः स्त्रक्चन्दनःनिता इयस्तषां च । कामाई कामयोग्यामित्यर्थः । नन्वकृतकर्मणः पुंस इष्टप्रदाने तव समर्थ कुत इत्याशङ्कयाऽऽह-सत्यसंकल्प इति । हि यम्मा. दहं देवोऽप्रतिहनज्ञानश्चर्यतजोबलवांस्तस्मात्सत्यसंकल्पः । तस्मात्सामर्थ यमस्ये. त्यर्थः ॥ २४ ॥ ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्कामा श्छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । आभिर्मत्पत्ताभिः १ ङ. झ. म. ट. 'म्यदपि । २ क. ख. ग. 'ना महाभूमौ म । ३ क. ङ. 'नुष्याणां ।

·: । २९ टीकाद्वयसमेत शांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ वल्ली ०१] परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥२५॥ ये ये कामाः प्रार्थनीया दुर्लभाश्च मर्त्यलोके सर्वीस्तान्कामांश्छन्दत इच्छीतः प्रार्ययम्व । किंचमा दिव्या अप्सरसो रमयन्ति पुरुषानिति रामाः सह रवन्नत इति सरयाः । सतूर्याः सवादित्रास्ताश्च न हि लम्भनीयाः प्रापणी या ईदृशा एवंविधा मनुष्यैर्मत्यरस्मदादिप्रसादम. न्तरेण । आमिर्मत्पत्ताभिर्मया दत्ताभिः परिचारिणीभिः परिचारय. स्वाऽऽत्मानं पादपक्षालनादिशुश्रूषां कारयाऽऽस्मन इत्यर्थः। नचिकेनो मरणं मरणसंबद्धं पश्नं प्रेतेऽस्ति नास्तीति काकदनापरीक्षारूपं माऽनु. प्राक्षीमवं प्रष्टुमर्हसि ॥ २५ ॥ आ० टी०-॥ २५ ॥ - । गो० टी०-कामा इत्यस्य व्याख्या प्रार्थनीया इति। दिवि भगः पुरुषा अननु- कूला न भोग्या इन्याशयाऽऽह -रमयन्तीति । ननु पुरुषरमयितृत्वं भूलोकाथाना. मपीत्याशय भौमस्त्रीवलक्षण्यमाह-सहेत्यादिना तूर्य वाद्यविशयो वायत्रं हस्त. व द्यम् । ननु देवप्रसादादीदृशा अपि प्रापणीया इत्याह- अस्मदादीति । आभः पूर्वोक्ताभिरात्मानं परिचारय वे य वयः । तात्पर्यार्थमाह-पादेति । मरणशब्दस्य तत्संबन्धिनि प्रने लक्षगामिप्रत्याऽऽह-मरणसंबद्ध मति । काकदन्तपरक्षिारूपं प्रश्नं मा.नप्राशर्मा वारित्यर्थः । मानुप्रयोगस्या/माह -- मेवामिति ॥ २५ ॥ एवं लोमानोऽप नचिकेता मह हावदक्षोभ्य आहे - श्वोभावा मयस्य यदन्तकैतत्संबन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः । अपि सर्व जीवितमममेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ २६ ॥ श्वो भविष्यन्ति न भविष्यन्ति वेति संदिद्यमान एव येषां भावो भवनं स्वयोपन्यस्तानां भोगानां ते श्वोभावाः । किंच मयस्य मनुष्यस्यानक हे मृत्यो यदेतत्सन्द्रियाणां तजस्तज्जरयन्त्यपक्षयन्त्यसरःपभृतयो १क 'न्दतः प्रा । ६. स.अ. द. दतश्छन्देन प्रा। ग. घ. च. च्छातो मत्तः प्रा। ३ घ. चारणा' । ४ क. घ. दृ. च.प्रेत्यास्ति । ५ झ. ज. ठ. °वं मृत्युना प्र । ६ ग, घ, ङ. झ.. द.ह । श्वोभावाः यो भनि । ७ घ. च. शि चेति । ८ घ. च. 'नमेव । ९च, झ, 'यो हि भो।

·[ अध्या० १ वल्ली १] काठकोपनिषत् । भोगा अनर्यायवैने । धर्मवीर्यपज्ञातेजोयशाप्रभृनीनां क्षपयितृत्वात् । यां चापि दीर्घजीविका त्वं दित्ससि तत्रापि शृणु । सर्व यह्मणोऽपि जीवितपायुरल्पमेव किमुनाम्पदादिदीर्घजीविका । अतम्तवैव तिष्ठन्तु- वाहा रथादयम्तयाँ नृत्यगीने च ।। २६ ॥ आ० टी०-॥ २६ ॥ गो० टा० --सर्वतो विरक्त य शमादिम । ज्ञान विक र इ-याख्यायिका सूच. यन्नुत्तरमवतारयति - मृन्युनेति । एवं पुत्रादिना प्रकारेण त्वया यमनापन्यम्तान • मुताहतानां येषां भवनं संदिह्यम नमेव न इत्यन्वयः । अपि च न ने पुरुषोपकारिण इति निन्दाशपतिशयमाह-किचेत्यादिना । अपक्षयं ना कुन्नि । क इत्योक्षा. यामाह-अप्पर: भय इति । हिशब्देन प्रत्यक्ष नुमा नाभ्यां विषयाणां तेनःक्षप. यितृत्वं प्रसिद्धभेव द्योत्यते । अथवा हि यम्मादप्सर प्रभृतयः क्षपयन तस्यादेनेऽ. नायवत्युत्तरणान्वयः । त्व पूर्णोक्तं तेन.क्षपयितृत्वमुपलक्षमीकृत् । हेतुपाह-धोते । धर्म इष्टापूर्तादि वीर्य साप प्रज्ञा शास्त्र विगाहनाक्तिन. प्रागल्भ्यं गता वा दीप्तिर्यशः कार्तिः । ननु त्वयुक्तं सन्यं तथाऽपि निजी ने षि पभा : पुरु. पार्थ इत्याशङ्कय तत्रापि दोषं शृवित्याह- चापीति । चकारापिकारी विषयः दोषसमुच्चयार्थो । दित्सभि द त मच्छसि । श्रुति पिशब्द पतितं पूरयित्वा क्रिया पदमध्याहरति-शृण्विनि । सर्वशब्दप्रयोगादिरण्यगर्भायुगुह्यो । सर्वायुषां तत्रान्त. र्भावात् । एवकारद्योतितकैमुतिकन्यायमाह --किमुनेति । जी वेका यत एवं जाताऽ. तस्तदधीनविषयभोगस्तुच्छ इत्याह-अत इति ॥ २६ ॥ न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमदाक्ष्म चेत्त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु वरणीयः स एव ॥ २७ ॥ किंच न प्रभुतेन वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यः । न हि लोके वित्तलामा कस्यचित्तृप्तिकरो दृष्टः । यदि नामास्माकं वित्ततृष्णा स्याल्लयामहे प्राप्स्यामह इत्येतद्वित्तपद्राक्षम दृष्टवन्तो वयं चेत्वा त्वाम् । जीवितमाप तस्यैव जीवियामो यावधाम्ये पदे त्वमीशिष्य सीसे प्रभुः स्याः । मे E (५ १ घ. उ. 'नाम् । आक्षयि । २ ङ. झ. ज. ट. ठ. °णु यत्सर्व । ३ क. इ. 'विकामत । ४ क, ख. ज. था तव नृ' । ५ झ. ट. चेत्त्वाम् । ६ ग. घ. च. हि वित्तलाभो लोके क' । ७ ग. प. च.न. 'वितेऽपि । ८ घ. 'द्याम्यप। ९ क ख. च. ध्यसि त्वमाशि । घ, च, 'प्यसि प्र।

·टीकाद्वयसमेत शांकरभाष्योपेता [अध्या०१वल्ल।१] कयं हि मयस्त्वया समेत्याल्पधनायुर्भवेत् । वरन्तु मे वरणीयः स एव यदात्मविज्ञानम् ॥ २७ ॥ आ० टी०-॥२७॥ गो० टी०-दृढवैराग्याथै पूर्वोक्तं सर्व निन्दनीयमित्याह-किंचेति । प्रभूतेनाधि- केन तर्पणीयः प्रीणनीयः । ननु वित्तं चेन्प्रीतिकरं भवत्येवेति चेन्नेत्याह-न होति । हिशब्देन तृप्तिकरत्वाभावो लोके प्रसिद्ध इति द्योत्यतेऽर्थानामर्जने दुःखमिति न्यायात् । किंचातृप्तिकरे वित्ते तृष्णैव नास्ति । अथापि नामास्तु तथाऽपि वरं विनैव लप्स्यामह इत्याह-यदि नामेति । त्वां वयं दृष्टवन्तश्चद्वित्तं लप्स्यामहे प्राप्स्यामह इत्यन्वयः । वित्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति - जीवितेऽपीति । याम्ये यमस्य स्थानं याम्यं तरिमन्थित्वेति शेषः । ईशिष्यसति परस्मैपदं छान्दसमित्याह -- ईशिष्यस इति । प्रभुरिति । पुण्यपापवतां नियामक: स्याः । यावत्कालं प्रभुः स्यास्तावत्कालं त्वदर्शनेन जीविप्याम इत्यन्वयः । त्वदर्शनेनैव सर्व लप्स्यामहे किमुत त्वया समेत्य त्वत्समीपं प्राप्य संमाषणादिकं कृत्वेति कैमुतिकन्यायं मनसि निधायाऽऽह-कथं हीति । हिशब्देन देवतासम गमादिनाऽभीप्सितप्राधिः श्रुतिस्मृतिलोकसिद्धत्युच्यते । अल्पेति धनायुषोविशेषगम् । किं तवेप्सितं तदाह-वर इति । किं तदाह-यदिति ॥ २७ ॥ अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मयः कंधःस्थः प्रजानन् । अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घ जीविते को रमेत ॥ २८ ॥ यतश्चाजीर्यतां वयोहानिर्मप्राप्नुवताममृतानां सकाशमुपेत्योपगम्याऽऽ. स्मन उत्कृष्टं प्रयोजनान्तरं प्राप्तव्यं तेभ्यः प्रजानन्नुपर्लभमानः स्वयं तु जीर्यन्मयों जरामरणवान्कवास्थः कुः पृथियधश्चान्तरिक्षादिलोकापे- क्षया तस्यां तिष्ठतीति कधास्थः सन्कयमेवमविवकिभिः प्रार्थनीयं पुत्र- वित्तहिरण्याद्यस्थिरं वृणीते । क तदास्थ इति वा पाठान्तरम् । अस्मिन्पक्ष चाक्षरयोजना तेषु पुत्रादिष्वास्थाऽऽस्थितिस्तात्पर्येण वर्तनं यस्य स वास्थस्ततोऽधिकतरं पुरुषार्थ दुष्पापमपि प्रीपिपयिषुः क पदास्थो भवेन कश्चित्तदसारजस्तदी स्थादित्यर्थः । सर्वो छुपर्युपर्येव बुभूषात १ झ. वधस्थः । ग. ट. कधस्तः । २ क. ख. ज. ममानां । ३ क. ख. ग. "लभ्यमा । ४ घ. व्यधोऽन्त । दृ. झ .. ट. व्यधश्चासावन्त । ५ घ. 'थम । ६ घ. 'ति पा ७ घ. 'म् । तस्मि' । ८ घ. 'क्षेऽक्ष । ९ झ.म. ट. 'दास्थो जरामरणांस्त'। १० घ. 'तरपु। ११ घ.. प्रापयिष्णुः ।

·। [अध्या०१वल्ली १] काठकोपनिषत् । २९ लोफस्तस्मान पुत्रवित्तादिलोभैः प्रलोभ्योऽहम् । किंचाप्सराप्रमुखाच- जरतिप्रमोदाननवस्थितरूपतयाऽभिध्यायनिरूपयन्यथावदनिदीर्घ जी- विते को विवेकी रमेत ॥ २८॥ आ० टी०---किंचोत्कृष्टपुरुषार्थलाभ संभवत्यधमं कामयमानो मूर्ख एवाहं म्यां ततोऽपि मम स एव वर इत्याह--यतश्चाजीर्यनामित्यादिना ॥ २८ ॥ गो० टी०- किंचा-कृष्टपुरुषार्थलाभ संभवत्यधमं कामयमानो मूर्व एव स्यात्ततो मम स एव वर इत्याह-यतश्चाजीर्यतामित्यादिना । सकाशं निकटं तेभ्यो वित्ता. दिभ्यो देवेभ्यो वा प्रयोजनान्तरं प्राप्तव्यमित्यन्वयः । ननु सर्व किमिति प्रार्थयन्ते वित्तादि दोपं पश्यन्त इत्याशङ्कया विवेकित्वात्तेषां विवकिनो मम न प्रार्थनेत्याह-प्रजा. ननिति । तेभ्यः प्राहव्यं प्रयोजनं प्रजानान्नत्यन्वयः । एवमविवे कवठ्ठगीत इत्यन्वयः। प्रजानन्प्रयोजनमुपलममानः क्व तदास्थ इत्यन्वयं मनास निधाय पाठान्तरं व्याचष्टे- अम्पिक्ष इति । नन्वधिकतर पुरुषार्थानवगमे तेषु पुत्रादिप्वास्था स्थादित्याशङ्कय'- पेक्षितं पूरयति-तत इति । दुष्पमपीतरजनौति शेष । दुप्मप्यधिकतरं पुरु- पार्थ प्रापिपयिषुः क्व तदास्थो भवेदित्यन्वयः । तात्पर्यार्थमाह-न कश्चिदिति । तत्र हेतुमाह-सर्व इति । बुभूपनि भवितुमिच्छति। इयता प्रबन्धेनोक्तस्य प्रयोजनाह- तस्मादिति । यस्मादहं विवेकादिमांस्तस्मादित्यर्थः। वर्णो गीतीः रतिः क्रीडा प्रमोद- स्तनं सुखं निरूपयन्यथावदुत्पत्तिस्थितिनाशविचारयन्नित्यन्वयः । अतिदीर्धे बहुसं- वत्सरपरिमिते जीविते जीवने प्राणधारणे ॥ २८ ॥ यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्सांपराये महति ब्रूहि नस्तत् । योऽयं बरो गूढमनुप्रविष्टो नान्य तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥ २९ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ अतो विहायानित्यः कामः प्रलोभनं यन्मया प्रार्थितं यस्मिन्प्रेत इदं विचिकित्सनं विचिकित्सन्त्यस्ति नास्तीत्येवंप्रकारं हे मृत्यो सांपराये परलोकविषये महति महत्प्रयोजननिमित्त आत्मनो निर्णयविज्ञानं यत्त. ब्रूहि कथय नोऽस्मभ्यम् ।। बहुना योऽयं प्रकृत आत्मविषयो वरो गुडं गहनं दुर्विचनं प्राप्तोऽनुपविष्टामादगदन्याविवकिभिः १ ग. घ. च. म. ट. 'दिल'भैः । २ ड. झ. भ. ट. 'कित्सितं वि । ३ क. ख. 'कृतात्म। ४ इ. झ. जट. गृहनं । ५ ग. घ. इ. च. 'विष्टो वरा" । ६ ख. ग. घ. छ. च. 'स्तद। - ·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेवा- [अध्या० १वल्ली२] प्रार्थनीयमनित्यविषयं वरं नचिकेता न वृणीते मनसाऽपीति श्रुनेर्वचन- मिति ॥ २९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्य श्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये प्रथमवल्लीभाष्यं समाप्तम् ॥ १ ॥ आ० ट. ०- २९।। इति श्रीमत्परमहंस रिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्ध नन्दपूज्यपा शिष्यानन्दज्ञानपिर. चिते काठकोपनिषद्भः प्यन्याख्याने प्रथमा वली समाता ॥ १ ॥ गो० टी०-यतो जीवितेऽप्याशाऽपगता तो मम प्रलाभनां विहाय प्रार्थित प. (व)रं देहीत्याह-अत इति । परलोकविषयेऽस्ति नास्तीत्येवं प्रकारं यस्मिन्विचि. कित्मनं विचिकितान्ति तस्याऽत्मनो निर्णयविज्ञानं यन्महत्प्रयोजनानिमित्त मोक्षार्थे तबृहीत्यन्वयः । नचिकतम विषणकृत्यान्यस्याप्यधिकारनिर्णयार्थ संवादरहितं श्रुते. चनमित्याह-किं वहुनेति ॥ २९ ॥ इति श्रीम परमहंसपरिव्रजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरविते काठ कोपनिद्भाप्यविवरणे प्रथमाध्याये प्रथम। वल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ परीक्ष्य शिष्यं विद्यायोग्यता चावगम्याऽऽह- अन्यच्छ्रेयोऽन्य दुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुष सिनीतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाय उ प्रेयो वृणीते ॥ १ ॥ अन्यत्पृथगेव श्रेयो निःश्रेयसं तयाऽन्यताप्येव प्रेयः मियतरमपि ते प्रेयःश्रेयसी उभे नानार्थे भिन्नप्रयोजने सती पुरुषमधिकृतं वर्णाश्रमा- दिविशिष्टं सिनीतो बध्नीतताभ्यामात्मतव्यतया प्रयुज्यते सती: पुरुषः । श्रेयाप्रेयसोह्यभ्युदयामृतत्वार्थी पुरुषः प्रवर्तते । अतः श्रेय:- प्रेयाप्रयोजनकर्तव्यतया ताभ्यां बद्ध इन्युच्यते सर्वः पुरुषः । ते यद्य- प्येकैकपुरुषार्य संबन्धिनी विद्या विद्यारूपत्वाविरुद्ध । इत्यन्यतरापरि- । ३ क. अ. ज. दुत एवापि च प्रे । घ. च. "दुतापि च प्रे । ४ . झ. म. ट. ते श्रेयःप्रेय । ५ क. ख. ज. 'स्ताभ्यां विद्या. विद्याभ्यामा । ६ च. 'पः । श्रेय प्रेय' । ७ अ.र्थी सन्पुरु' । ८ झ, 'यः क । ९ ग. श. म. सर्वपु । १० घ. झ. न. ट. 'रुषसं । १ ग. ङ. ब. चास्याव । २ ख. ज. मृत्युरुवाच । अ° ·[अध्या०१वल्ली२] काठकोपनिषत् । ३१ त्यागेनैकेन पुरुषेण सहानुष्ठातुमशक्यत्वात्तयोहित्वाऽविद्यारूपं प्रेयः श्रेय एव केवलमाददानस्योपादानं कुर्वतः साधु शोषनं शिवं भवति । यस्त्व- दूरदर्शी विमूढो हीयते वियुज्यतेऽस्मादात्पुरुषार्थान्पारमार्थिका प्रयोज- नाभित्यात्मच्यवत इत्यर्थः । कोऽसा य उ प्रेयो वृणीत उपादत्त इत्येतत् ॥ १ ॥ आ० टी०-अभ्युदयनिःश्रेयमम्भिागप्रदर्शनेन विद्याविद्या वि पानदर्शनेन च केवलविद्यार्यितया शिप्यं प्रथम सौतीत्य ह परीक्ष्यति । श्रेय:गोमतरपरित्या- गनवान्यतरोपाःान हेतुमाह - से यद्यपीनि । ते याप्यक पुरुषसंवन्विनी तथा विरुद्धे ॥ १॥ गो० टी०-अभ्युदयनिःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्या विद्याविभाग प्रदर्शन न च केवल- विद्याप्रार्थितया शिष्यं प्रथम तौतीत्याह-परीक्ष्यति । अगम्य तस्मिन्निाते शेषः । पृथगेव प्रेयसः सकाशादित्यर्थः । निःश्रेयसं मोक्षस्तत्साधनत्वाज्ज्ञानमत्र निःश्रेयसम् । तथेति । यथा श्रेयः पृथक्तयेत्यर्थः । वियतरम५ पुदयसाधनं तिष्टोमा न्यादित्य- न्वयः । भिन्न प्रयोजने ययोस्ते भिन्न योजने । अधिकृतमित्याय ३२,पगम्-वर्णा. श्रमादीति । आदेपदेन वयोवस्थादिपरिग्रहः । वर्णपिशिष्ट अधिकारे- ब्राह्मगो बृहस्पतिसवेन यजेत " इत्यादि शास्त्रं प्रमाणम् । आश्रमविशिष्टस्याधिक रे-"गृहस्थः सदृशी भार्यमुपेयान् ” इत्यादि । वयोविशिष्ट चाविकारे-..." ज तपुत्रः कृष्णके- शोऽग्नीनद धीन " इत्यादि । अवस्थाविशिष्टस्याधिकारे--- अविचित्तितव्याधेरपां प्रवेशो वा " इत्यादि प्रमाणम् । पिञ् बन्धन ६।। पात्वमादाय वाट-सिनीत इति । नन विद्या विद्यः कथं बन्धक नित्यत: आह-ताभ्यामिति । सर्पः कगि वर्णाश्रमारिविष्टिोऽपिकृतो विद्यायां स धनचतुष्ट संन्निर ताभ्यां प्रयुज्यते । तयोः प्रेरकत्वं वा कथमित्याशङ्कयाःऽह-आमकायत यति । आ-म.न व गाविद्ययोः कर्तव्यता वृरिसाध्यता तया । विधितातविषया नेत्यर्थः । नन धातव्यतःज्ञानद्वाग विद्याविद्याभ्यां पुरुषः प्रेर्थत इत्ययुक्तं विपिकन्यिताव ध वा मान्यतः सिद्धे केनचित्कर्तव्यताज्ञाने तस्यात्तदेव नास्ती याशङ्कयाऽऽह-श्रेयः यसोरिति । अभ्यु- दयाची प्रेयसि कर्मण्यमृतत्वार्थी श्रेसि म क्षमा ने प्रवर्तन इति यया संख्यमन्वयः । एवं फलकामन या सामान्यतस्तत्साधनं कार्यमिति ज्ञानममूरिति भावः । हिश०ः प्रसिद्भिद्योतकः । यद्वो तस्त्रायेति । हि यामासानान्येन कामनया कर्तव्यताज्ञान १ ख. ग. झ. प्र. 'ते कस्मा।

·। ३२ टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता [अध्या०१वल्ली२] सिद्ध मत इन्युपसंहारेणान्वयः । श्रेयसे प्रेयसे च कर्तव्ये विद्याविद्ये तयोर्भावः कर्तव्यता तयेत्यर्थः । न विद्याविद्याभ्याम् । ननु कर्मणो जन्मादिहेतुन्वेन बन्यकत्वेऽपि विद्यायास्तान्नवर्तक त्वात्कथं बन्धकत्वमिति चेत्कर्मणो जन्मादहेतुत्वेनालाभेन च विद्याया बन्धकत्वमिति भावः । तयोरन्यतरत्यागेनान्यतरपरिग्रहे हेतुमाह-ते यद्यपीति । तथाऽपि विरुद्धे । तत्र तुः-विद्येति । इति यस्मादर्थे । यस्माद्विद्याविधे विरुद्धे तरमादन्यतरापरित्यागेनानुष्ठातुमशक्यावादित्यन्वयः । नन्वेकेनैका परेणापरा कर्तु शक्येत्यत अह-एक नेति । न्नु अमेणानुष्ठ तुं शक्येत्यत आह–सहेति । हेतु- मुपन्यस्याक्षराणि गृहीत्वा व्याचष्टे--तयोरिति । निर्धारणे पष्ठी । अविद्यारूपं कर्म प्रेयो हि वसन्वयः । अपेक्षिताध्याहारेण सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायेनाऽऽह- श्रेय एवेति । शिवमानन्दरूपम् । विद्योपादातुः श्रेय इत्युक्त्वा तद्विपरीतस्यानर्थप्राधि- माह- यस्त्विति । तुशब्दोऽविद्योपादातुलक्षण्यार्थः । अदूरदर्शीत्यस्य व्याख्या पिढ इत्यविवेकीत्यर्थः । ननु कर्मक तुः फलं स्यादिति शङ्कते-करमादिति । नन्वर्थान्न हीत इत्युक्तमत आह-पारमार्थिकादिति । मेक्षादित्यर्थः । ननु मोक्षः स्वर्गान्तिम इत्यत आह-नित्यादिति । विमूढत्वमक्षरव्याख्यानेन दर्शयति-- कोऽसाविति । उ एवोपाइत्तेऽनुतिष्ठतीत्यर्थः । इत्येतदुपादत्त इत्युक्ते यावानर्थता- व न्वृति इत्यर्थः ।। १ ।। या अपि कर्तुं स्वायत्ते पुरुषेण किमर्थं प्रेय एवाऽऽदत्ते वाहुल येन लोक इत्युच्यते-- श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ संपरीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमावृणीते ॥ २ ॥ सत्यं स्वायत्ते तयाऽपि साधनवः फलतश्च मन्दबुद्वीनां दुर्विवेकको सती व्यामिश्र भूने व मनुष्यमेत पुरुषमा इत: प्राप्नुनः श्रेयश्च मेयश्च । अतो इस इवाम्भसः पयस्तो श्रेयायःपदायाँ परीत्य सम्यक्परिगम्यं मनसाऽऽले च्य गुरुलाव विविनाक पृश्करोति धरो धीमान् । विविच्यं च श्रेयो हि श्रेय एवापिणते प्रेय- मोऽभ्यहि तत्त्वात् । कोऽसौ धीरः। यन्तु मन्दोऽल्पबुदः में विवे. १ ग. घ. ४. च. इवेंते । २ स. न. ट. 'नुष्यं पु । ३ झ. अ. ट. इतोऽश्रुतः प्रा । ४ क. ख. घ. ज' "म्य सम्यमन . ५ ङ. अ. अ. 'लोक्य गु' । ६ क. ख. ज. 'व्य ।। के. डा. 'ते श्रेय । ८ झ. भ. ट, सदसद्विवे'। ।

·[अभ्या१वली०२] काठकोपनिषत् । ३३ कासामर्थ्यायोगक्षेमाद्योगक्षेमानिमित्तं शरीरायुपचयरक्षणानिमित्तमित्येत- स्पेयः पशुपुत्रादिलक्षणं वृणीते ॥ २ ॥ आ० टी०-॥२॥ गो० टी०- नन्वधिकृतेन पुरुषेणोभे अपि विद्यावेिचे कर्तुमन्वायत्ते यदि तर्हि किमर्थं पुरुषो बाहुल्येन श्रेय एव न गृह्णात्याशङ्कय सत्यं द्वे अपि स्वाधीने तथाऽपि फलतः साधनतो मन्दमतीनामशक्ये मिलिते इव प्रेयःश्रेयसी पुरुषमधिकृतं प्राप्नुत इत्याह-या इत्यादिना । एत इत्यापूर्वकेण्गतावितिधातो रूपमित्याह-आ इत इति । तस्य व्याख्याऽश्नुत इति । तद्वयाचष्टे-माप्नुव इति । परस्परसमुच्चयायी चकारौ व्यामिश्रद्योतको । यतः श्रेयःप्रेयसोः स्वरूपतः फलतश्च विवेकामावाल्लोकः प्रेय एवाऽऽदत्तेऽतो बुद्धिमान्हसो यथाऽम्भतः सकाशात्क्षीरं विविच्य भुङ्क्ते तथा प्रेयसः सकाशाद्विविच्य श्रेयो ज्ञात्वा तदेव साधनैः संपादनीयमित्याह-प्रत इत्यादिना । गुरुलाघवमिति । कर्मणोऽनुष्ठाने महानायसः फलमपि दुःखसंवलित विद्यापासावन्वय- व्यतिरेकदृष्टाननिवृत्तिरानन्दावाप्तियत्नाभाव इति विविनक्ति विवेचयाते गुरुलाघवमि- त्यर्थः । नियुक्तं दर्शयति-धीर इति । संस्कृतमतिरिति यावत् । गुरुलाबविचारस्य फलमाह-श्रेय इति । हिरेवार्थः । छन्दसि प्रादयो व्यवाहिताश्चेत्याशयेनाऽऽह-- अभिवणीत इति । तत्र हेतुमाह-प्रेयस इति । कर्तृपदं साकासमाह-कोऽसा- विति । यत्पदाध्याहारेण प्रेय इति व्याचष्टे-पस्त्विति। तुशब्दो बुद्धिमद्वैलक्षण्यार्थः । अल्पबुद्धिरल्पाऽसंस्कृता बुद्धिर्यस्य सः । प्रेय एवं वृणीत इत्यत्र हेतुमाह-विवेकेति । योगस्य प्राहस्य क्षेमो रक्षणं तन्निमित्तं तदाह-शरीरेत्यादिना । शरीरेत्यादिशब्दे. नेन्द्रियादिगरिग्रहः । उपचयो वृद्धिः । तल्लक्षणनिमित्तं तत्स्वरूपनिमित्तम् प्रेयःशब्दा- र्थमाह-पश्चिति । अत्र श्रेयःशब्दः फलपरः ॥ २ ॥ स त्वं प्रियान्प्रियरूपाश्च कामानभिध्यायन्नचिके. तोऽत्यस्राक्षीः । नैतार सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥ ३ ॥ सत्वं पुनः पुनर्मया प्रलोभ्यमानोऽपि पियापुत्रादीन्धियरूपाश्चाप्सर:- प्रभृविलक्षणाकामानभिध्यायश्चिन्तयंस्तेषामनित्यत्वासारत्वादिदोषान्हे नचिकेतोऽत्यसाक्षीरविसृष्टवान्परित्यक्तवानस्यहो बुद्धिमत्ता व नेतामवा- १ झ. . ट. 'यतल्लक्ष २ ख. घ. 'नित्यासा।

·टीकायसमेतशंकरमाप्योपेता [अध्या० १वल्ली.२] सवानसि सृडून मृति कुत्सिता मूढजनप्रवृत्तां वित्तमयीं धनमायाम् । यस्यां मृतो मज्जन्ति सीदनित बहयोऽनेके मूढा मनुष्याः ॥ ३ ॥ आ० टी०-॥३॥ गोटी-पुत्रादीनां गौणामस्वास्प्रियत्वम् । प्रियरूपाप्रियं रूप्यते जन्यते यैस्तेऽप्सरःप्रभृतिलक्षणास्तदादिस्वरूपान् । चिन्तयन्नित्यपेक्षितं पूरयति-तेषामिति । धृतयमोक्तस्तात्पर्य दर्शयति-अहो इति । अनेन शिष्यस्तुतिः कृता । मूढजनेषु प्रवृत्ता मूढजनप्रवृत्ता तो धनप्राय धनप्रचुरामित्यर्थः । मृतौ मार्गे । बहुशब्दस्य त्रित्वे न पर्य- वसानमित्याह--अनेक इति ॥ ३ ॥ दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥ ४ ॥ तयोः देव आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाय उ प्रेयो वृणीत इत्युकं वत्कस्माधवो दूरं दूरेण महताऽन्तरेणैते विपरीवे अन्योन्यव्या- वृतरूपे विवेकाधिकात्मकत्वात्तमःप्रकाशाविव । विषूची विषूच्यो नाना- गती भिमफले संसारमोक्षहेतुत्वेनेत्येतत् । के वे इत्युच्यते-या चावि- पा योविषया विद्येति च श्रेयोषिषया ज्ञाता निर्जाताऽवगता पण्डित- इतन्त्र विद्याभीप्सिनं विद्यार्थिन नचिकेतसं त्वामहं मन्ये । कस्माद्यस्मा. दविबुद्धिमलोभिना कोपा अप्सरप्रभृतयो बहवोऽपि वा स्वां नालो- लुपन्त न विच्छेदं कृतवन्तः श्रेयोमार्गादात्मोपभोगाभिवाञ्छासंपाद- नेन । अवो विद्यार्थिनं श्रेयोभाजनं माप इत्यभिप्रायः ॥ ४ ॥ आ०टी०--॥४॥ गो० टी०-पौनरुक्त्यमाशङ्कय दूरमेते इति वाक्यस्य व्यावयाँ शङ्कामाह तयोरिति । विशेषो न दृश्यत इति भावः । परिहारमवतारयति- यत इति । दूर- मित्यस्य व्याख्या-दरेणेत्यादि । अन्तरेण भेदेन । एते वक्ष्यमाणे । परस्परमिन्नस्वे हेतुमाह-विवेकेति । तत्र दृष्टान्त:-तम इति । सुब्लोपश्चान्दस इत्याह-विच्या- विति । भिन्नफलस्वं व्याचष्टे-संसारेति । संसारहेतुरविद्या मोक्षहेतुर्वियेत्या- काक्षापूर्वकं व्याचष्टे--के से इति । या कर्मकाण्डे प्रसिद्धा प्रेयोविषया। इति- १. संसू । २ घ. च. 'वृत्ति वि. ३ क. वृत्तयः । ४ ङ. श. म. ट. काम प्राप्य ५. स्वां न लो । ६. पन्तो न ।

·[अध्या. १वल्ली०२] काठकोपनिषत् । ३५ शब्दो वेदान्तप्रसिद्धयर्थः । परस्परसमुच्चयार्यश्वकारः । श्रयो मोक्षी विषयः साध्य यस्याः सा तथा । प्रसिद्धत्वाकर्तृपदमाह-पण्डितरिति । तत्र विद्याविषयोर्मध्ये किमतोऽन्यं नचिकेतसं जानाति नेस्याह-त्वामिति । नचिकेतसो विद्यायोग्यताया- माकाक्षापूर्वकमुत्तरवाक्यं हेतुपरत्वेन व्याचष्टे-कस्मादित्यादि । अविद्वबुद्धि- प्रलोमिनोऽविवेकबुद्धिषशीकरणसमर्थ । काम्यन्त इति कामाः । श्रेयोमार्गाज्ज्ञानमा- गांन विच्छेदं कृतवन्तो विच्छिन्नसंबन्धं न कृतवन्तः । संबन्धविच्छेदे हेतुमाह-- मात्मेति । आत्मनाऽप्सरःप्रभृतिकामेन जनितो यो (१) (य उपभोगः सुखं तस्य वान्छेच्छा तस्या उत्पादनद्वारा न विच्छेदं कृतवन्त इत्यन्वयः । तात्पर्यमाह-- अत इति । यतस्तैन वशं नीतोऽत इत्यर्थः । माजन पात्रं योग्यामित्यर्थः ॥४॥ अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं. मन्यमानाः। दन्द्रम्पमाणाः परियन्ति मढा अन्धे- नैव नीयमाना यथाऽन्धाः ॥ ५॥ ये तु संसारमानना अविद्यायामन्तरे मध्ये घनीभूव इस वमसि वर्त- माना वेष्टयमानाः पुत्रपश्यादितृष्णापाशतैः स्वयं वयं धीराः प्रज्ञावन्तः पण्डिता शास्त्रकुशलाश्चेति मन्यमानासे दन्द्रम्यमाणा अत्यर्थ कुटिला. मनेकरूपां गतिं गच्छन्तो जरामरणरोगादिदुखेः । रियन्ति परिंग- च्छनि मूढा अविकिनोऽधेने दृष्टिविहीनेनेव नीय ना विषमे पथि यथा बहवोऽन्धा महान्धमनर्थमृच्छन्ति तद्वत् ॥ ५ ॥ आ०टी०-॥५॥ गो० टी०-विद्यामिनिवेशायाविधाधिकारिणो दर्शयति--ये विवादिना । संसारभाजनाः संसारोग्याः । अन्तरं कार्यकरणसंघातसारभूतो मध्यमो देशस्तत्र वर्त- मानास्तादात्म्यामिमानवन्तः । वेष्यमाना बध्यमानाः। कैरित्याकाङ्क्षायामाह-पुत्रेति। पुत्रादितृष्णा एव पाशशतानि तौरत्यर्थः । अत एव स्वयं धीराः प्रज्ञावन्तो वयमेव लौकिके प्रज्ञाशालिनः शास्त्रीय प्रज्ञाशालिन इति मन्यमाना इत्यर्थः । कार्यकारणा- थमिमानशालिनां गतिमाह-व इति । यन्तद्रम गताविविधास्वर्थमादाय दन्द्रम्यमाणा इति पदं व्याचष्टे-कुटिलामित्यादिना । अनेकरूपामुत्तरायणादिरूपां गतिं मार्ग- मिच्छन्तः प्रार्ययन्तः । जराशब्दो दुःखहेस्ववस्योपलक्षणार्थः । रोगो धातुवैषम्यम् । १क. ज. 'मानाः । २. पर्यन्ति । ३ क... 'भाजो जग.... 'भाजि. नोऽपि । प. 'भाजोऽवि।४ क. ग. घ. च. 'यं धी'। अ. 'यं च धी'। ५. म. द. 'स्तेऽतो द। म. गतिमिच्छ । ७ क म. 'न्धेनेनं। ८. 'वनी ।९ क. .

·ELA-NE ३ ३६ टीकादयसमेतकरभाष्योपता [अध्या०१वल्ली.१] पादिशब्देन मनःपीडादिपारग्रहः । तेनितेखः परिगच्छन्ति परितः स्वर्गादिषु भ्रमन्तीत्यर्थः । अविवकिनः संसारावध्यदर्शिनः । तत्र दृष्टान्तमाह-अम्नेषेति । नयनस्थानमाह-विषय इति । कण्टकपाषाणादिगादिसहित इत्यर्थः । यथाऽन्धा इति श्रुतिपदं व्याचष्टे-पाव इति । महान्तमन) कण्टकतोदनपछुवदेशावेशीर्णता. दिरूपमृच्छन्ति प्राप्नुवन्ति यथा तद्भमन्स्यविवेकिन इत्यन्वयः ॥ ५ ॥ न सांपरायः प्रतिभाति बालं प्रमायन्तं वित्तमो. हेन मूढम् । अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापयते मे ॥६॥ अत एव मूढत्वाम सापरायः प्रतिभाति । संपरेयत इति संपरायः परलोकरवस्माप्तिप्रयोजनः साधनविशेषा शास्त्रीयः । सांपरायः सं च बालमविषकिन पति ने प्रतिभाति न प्रकाशवे नोपतिष्ठत इत्येतत् । प्रमाधन्वं प्रमादं कुर्षन्तं पुत्रपधादिप्रयोजनेष्वासक्तमनसं तथा वित्त मोडेन वित्तानिमित्तेनाषिकेनः मूढं समसाऽऽच्छ सन्समयमेष लोको गोऽयं सश्यांना स्व्यमपानादिविशिष्टो नास्ति परोऽ लोक इत्येवं मननीलो मानी पुनः पुनर्जनित्वा व मदधीनतामापद्यते मे मृत्यो. मष जननमरणादिलक्षणदुःखप्रबन्धारूह एव भवतीत्यर्थः। प्रायेण अवं. विष एव लोका ॥६॥ आ० टी०-सम्यक्पराक्काले देहपातार्ध्वमेवेयते गम्पत इति शेषः ॥ १ ॥ गो० टी०-पूर्वेक्तार्य हेतुत्वेनाऽऽदायोत्तरं व्याचष्टे- अस एवेति । अतःशब्दा- माह-मूढत्वादिति । परे काले देहपतनादू सम्यगीयते गम्यत इति संपरायः । भषवा सम्यक्पर इत्युपलक्षणम् । परापरब्रह्मपालिकाले प्रारब्धविगमानन्तरमित्यर्थः । तत्वाविप्रयोजनः परापरब्रह्मप्राधिः प्रयोजनं यस्य स तथा। साधनविशेषश्चोंकारध्या- नादिः शास्त्रीयः प्रसिद्धो यः स बालं पुत्रपश्वादिष्वासक्तत्वादविवकिनं प्रति नोपति. छते बालो नानुतिष्ठतीत्यर्थः । प्रमादं कुर्वन्तं व्याचष्टे--पुत्रेति । पुत्रादिसाध्यपयो. अनेषु न केवलमासकमनसं न भाति कित्यन्यथाऽपीत्याह--तथेति । मूढमिति । १. 'या संपरायः ।। २. ट. 'पर ईयत ।३.१ सम्यक्परे काल ईयत प.प. रे सम्यक्परे लोक ईयत'। ४. म. ट. स बा ।५ क. ब. ज. न भा' । ६क.ग.प.च.उ.म. 'नस्तया वि। ७.म. सन्त न स्वय' । ८च. 'मानो' १.अ.म. 'रोऽप्यह'।"प. 'छो मनुष्यालोक। १२ क. वशम'.। ब.प.म. 'सम'। .

·[अध्या-पवली.]] काठकोपनिषत् । ३७ वित्तातिरिक्तपुरुषार्षमपश्यन्तं तदर्जनादी व्यासक्तचितमित्यर्थः । मत एव तमसाऽs- च्छन्नमित्याह-बमसति । अविवेकनेत्यर्थः । तमसा सांपरायो न भातीत्यन्वयः । ननु द्रव्यासकतयाऽयं लोको न भायात्परन्तु भातीत्याशय कैमुतिकन्यायेनाऽऽह- न त्वयमेवेति । लोकं विशिष्टि रुपमेति । इतिशब्द उक्तपरामर्शी । मानीति । वित्ततृष्णयाऽभिमानवानित्यर्थः । सकृदुत्पन्नस्य पुनःपुनर्यमवश्यताऽनुपपनेत्यत आह- जनित्वेति । प्रबन्धः प्रवाहः । ननु धर्मार्थकामेषु सर्व एव लोक आसक्तश्चद्विवाषि- कारिणोऽभावादुपनिषदां व्यर्थतेत्यशङ्कयाह-मायेणेति । उत्सर्गतः कामाया- सक्त एव जन इत्यर्थः । हिशब्दः प्रसिद्धार्थकः ॥ १॥ श्रवणायापि बहुभिर्यो न लायः । शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः । आश्चर्यों वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाऽऽश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ ७ ॥ यस्तु श्रेयार्थी सहस्त्रेषु कश्चिदेवाऽऽत्मविद्भवति स्वद्विधो वस्मारव णायापि श्रवणार्य श्रोतुमपि यो न लभ्य आत्मा बहुमिरनेको शृण्व. न्तोऽपि बहवोऽने केऽन्ये यमात्मानं न विद्युन विदन्त्यभागिनोऽसंस्क. वात्मानो न विजानीयुः । किंचास्य वक्ताऽप्यापर्योऽतबदेवानेकेषु कश्चिदेव भवति । तथा श्रुत्वाऽप्यस्याऽऽत्मनः कुशलो निपुण एवाने- केषु लब्धा कश्चिदेव भवति । यस्मादावों ज्ञाता कश्चिदेव कुशलानु- शिष्टः कुशलेन निपुणेनाऽऽचार्यणानुशिष्टः सन् ॥ ७ ॥ आ० टी०-॥ ७॥ गो० टी०-यस्त्वनेकजन्मार्जितसुकृतप्रसादासादितशुद्धबुद्धिः कामादिविमुखो निर• तिशयपुरुषार्थ ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन जानाति सहस्रेषु नचिकेतःसदृशः कश्चिदेव भवती- त्याह-यस्त्विति । तत्र हेतुपरमुत्तरमाह-यस्मादिति । ननु मेघसंदेशाथसन्नप्यर्थः श्रूयत इत्याशङ्कयाऽऽह-श्रवणार्थमिति । तस्य व्याख्या-श्रोतुमपीति । अनेक श्रोतुमपि यो न लभ्य इत्यन्वयः । अयमाशय:-श्रवणस्य दृष्टफलत्वान्निविषयस्य च साक्षात्कागननकत्वाजनितस्यापि प्रतिभाप्रत्ययवद्भ्रान्तिवादात्माऽविषय एवैष्टन्य इति । केषांचिच्छ्रोतुं दुर्लभोऽन्येषा ज्ञातुं दुर्लभ इत्याह-शृण्वन्तोऽपीति । अन्य इति पूर्वोक्ताधिकारिभ्य इत्यर्थः । न विदन्तीत्येतद्वेतपूर्वक व्याच -अभागिन इति । तयाचष्टे-असंस्कृतति । नित्यनैमित्तिकरसंस्कृत आत्माऽन्तःकरणं येषां ते तथोकाः । यस्माच्छ्रोतारश्च ज्ञातारश्च दुर्लभास्तस्मात्कश्चिदेवाधिकारी भवतीति १ ग. 'देक भास्म'।२६.झ.ट. 'पिन ।

·टीकादयसमेतांकरभाष्योपता- मया १वली.] पणाचयः । एवं श्रोतारं महांकृत्य वक्तारं मही करोति-किंचति ।म केवलं श्रोता दुईमा वक्ताऽपीत्यर्थः । अस्याऽस्मनः । आश्चर्यशब्दोऽब्रुतवाचीति तसहशे लक्षणेत्याह-अद्भुतवदेवेति । यथाऽनेकेषु पदार्थेषु कश्चिदेव पदार्थ आश्चर्यकर एवं वक्ताऽपि कश्चिदेव मवतीत्यर्थः । वक्तृत्वदोलम्यानन्तरं श्रोतृष्वनेकेषु लब्धाऽप्यास्मनः कुशल एव कश्चिदेव भवतीत्याह-तथेति । यथा वक्ता दुर्लभस्तथेत्यर्थः । कुशल एप युक्त्यनुभवसमर्थ एव । तत्र हेतुमाह-यस्मादिति । निपुणेन साक्षात्कृन्ब्रह्मतत्त्वे. नाऽऽचार्येणानुशिष्ट। वेदान्तैः शिक्षितः सज्ञाता साक्षात्कारवान्कश्चिदेव भवति यस्मा. तस्माकश्चिदेवाऽऽत्मनो लब्धेत्यन्वयः ॥ ७॥ - कस्मात- न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयोबहुधा चिन्त्य. मानः । अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्त्यणीयान्ह्य. तपमणुप्रमाणात् ॥ ८॥ नहि नरेण मनुष्यणावरेण पोकोऽचरेण हीनेन प्राकृतबुद्धिनेत्ये- तदुक्त एष आत्मा यं त्वं मां पृच्छसि । न हि सुष्टु सम्यग्विज्ञेयो विज्ञातुं सक्यो यस्माबहुधाऽस्ति नास्ति कर्ताऽकर्ता शुद्धोऽशुद्ध इत्या- चनेकपा चिन्त्यमानो वादिभिः । कथं पुन: सुविाय इत्युच्यते- अनन्यप्रोक्तऽनन्येनापृथग्दर्शिनाऽऽचार्येण प्रतिपायब्रह्मात्मभूतेन भोक उक्त आत्मनि गतिरनेकर्षाऽस्तिनास्तीत्यादिलक्षणा चिन्ता गविरत्रा- स्मिसात्मनि नास्ति न विद्यते सर्वविकल्पगतिपस्वस्तमिववादास्पनः । अथवा स्वात्मभूतेऽनन्यस्मिनात्मनि प्राक्तनन्यक्ति गविरवान्याऽन- गतिनास्ति नेयस्यान्यस्वाभावात् । ज्ञानस्य शेषा परी निष्ठा यदात्मै. कस्वविज्ञानम् । अतोऽवगन्तव्याभावाम गतिरत्रावशिष्यते । संसारग. तिर्वाऽत्र नास्त्यनन्य आत्मानि प्रोक्त नान्तरीयकत्वात्तद्विवानफलस्य मोक्षस्य । अथवा पोच्यमानब्रह्मात्मभूतेनाऽऽचार्येण प्रोक्त आत्मन्ग- निरनवयोषोऽपरिवानपत्र नास्ति । भवत्येषावगविस्तद्विषया श्रोतुस्त- म्यहमित्याचार्यस्येपेत्यर्थः । एवं सुषिशय आत्माऽऽगमवताऽऽचार्य- * “बहुधा चिन्यमानः ' इत्यस्य स्थाने अणुरेष धर्म इति वर्तते ट. पुस्तके । क. 'मनुष'। २... च.न.प.ट. 'परमो ३ . 'प्रोजो नरें । ४झम... 'धाऽस्वी'। ५ च.का. 'क्षणचि' । ६.. 'पत्र' । घ. 'नन्येऽस्मि'। ८ष, प्रोकेगा। ९क.स.ज.'प्रोकेऽत्र गतिरन्यस्याव.स.म. ट. 'राकाष्ठा । ११. 'भ्यन। १. स.प.च, न. 3. 'दनभ्योऽह' । ट. दहमस्म्यह।

·१३. [अध्या० १वल्ली] काठकोपनिषत् । गानन्धतया प्रोक्तः । इतस्या [ ]णीयानणुप्रमाणादपि संपद्यत आत्मा । असमतः स्वधुबगाऽभ्यूहन केवलेन तर्केण । वर्षमा- णेऽणुंपरिमाणे केनचिरस्थापित मात्मनि तो अणुवरमन्योऽभ्यूहति ततोऽप्यन्योऽणुतपमिति न हि कुतर्कस्व निष्ठा कचिद्वियते ॥ ८ ॥ आ० टी०- अणुत्वं परोक्षत्वम् ॥ ८॥ गो० टी०- ननु वाक्यार्यव्युत्पत्तिमताऽप्याचार्येनानुशिष्टोऽधिकारी स्वाधिकारसा- माज्ज्ञास्यति लब्धा च भविष्यतीत्याशङ्कते-कस्मादिति । श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठ- मितिश्रुत्यन्तरे व्युत्पत्तिव्यतिरेकेण ब्रह्मनिष्ठताण आचाविशेषणत्वेन श्रुतत्वात्ताहगा- वार्योक्त आत्मा ज्ञातुं लब्धं च शक्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-न नरेणेत्यादिना । मनुष्येण मनुष्यत्वाभिमानवताऽत एवावरेण । अवरपदार्थमाह-हीनेनेति । प्राकृ- तमुद्धिना प्रकृतित आगतेषु पश्चादिप्वभिमानरूपा बुद्धिर्यस्य स प्राकृतबुद्धिस्तेनेत्यर्थः । पं पृच्छसि येयमित्यादिनेति शेषः । तत्र हेतुमाह-यस्मादिवि । शून्यवादिपति- रिक्तवादिभिरस्तीति चिन्त्यमानस्तैनास्तीति चिन्त्यमानोऽस्तीति पक्षे सांख्यव्यति- रिक्तः कर्ताऽशुद्ध इत्यकर्ता शुद्ध इति वेदान्तिभिश्च स एव ब्रह्माभिन्न इति चिन्य- मानो यस्मात्तस्माद्विपतिपत्तिमत्ता( ता )ह्मपदिष्टोऽर्यो न लब्धुं शक्य इति भावः । केनाऽऽचार्यणोपदिष्ट आत्मा ज्ञातव्य इति पृच्छति-कथमिति । प्रतिपायब्रह्मात्मभू- तेन जीवन्मुक्तेन शिष्यबुद्धिपरिपाकप्रेरणावता झुपदिष्ट आत्मा धुं शक्य इत्याह- उच्या इति । नान्योऽनन्यस्तेन । ब्रह्मणः सकाशादिति शेषः । विषयेण विषयी लक्ष्यत इत्याह-अपृथग्दर्शिनेति । अभेददर्शिनेत्यर्थः । तदेव विवृणोति-प्रति- पायति । वेदान्तः प्रतिपायो ज्ञेयो योऽभिन्नात्मा तत्स्वरूपेणेत्यर्थः । आ आत्मन्युक्ते सतीत्यन्वयः । गतिशब्दस्य पूर्वोक्तविकल्पविषयचिन्तापरत्वमादाय व्याचष्टे-गति- रिति । स च ते विकल्पाश्च सर्वविकल्पास्तद्विषया गतय( ति )श्चिन्ता प्रत्यस्त- मिता लीना यस्मिस्तस्य भावस्तत्वं तस्मात् । आचार्यपदाध्याहारेणार्थान्तरमाह-- भपवेति । स्वात्मभूते ब्रह्मास्ममूतेऽनन्य इत्येवरूपेगाऽऽमनि प्रोक्ते प्रकर्षेणोदिष्टे सतीत्यत्रयः । अत्राऽऽ मनि ब्रह्माहमस्मीत्यवगतेरन्येति शेषः । ज्ञेयस्यान्यस्या- भाषादिति । ब्रह्मात्मैक्याद्भिन्नस्थामावादित्यर्थः । आत्मकत्वेन विज्ञपिरभिव्यक्ति- १ क.स. ज. प्रोक इत्यर्थः ।। २ ग. क. श. म. ट. 'गुतरोऽणुष' । ३ क.. यमणु. प्रमाणो न त । ख. ज. पर्यमणुप्रमाणादत*1४ क. स. ज. 'बुद्धयभ्यू' । ग. च. 'बुट्यूहे। ५.प.ब. 'न तयं । क. ग. 'माणोऽणु, ७ रु. म. ट. 'गुप्रमा। च. न. म. द. 8. ततोऽ' । ९ ग. च. 'तोऽप्यणुतरमि । 1.6. 'तरमि । ११ क. ...न. 3. हित । १२ ट... आत्मभूते । -- क. ख.ग. .

·४० टीकाद्यसभेत शांकरभाष्योपता- [अध्या ०१पछी०२] रास्मैकत्व विज्ञानम् । फलितमाह-अत इति । यतो ब्रह्मात्मकत्वमेव ज्ञेयं तज्ज्ञानं गतिरत इत्यर्थः । * गन्तव्याभावाद्गन्तव्यान्तराभावायतो न प्राधब्यान्तरमतो गति नान्तर नावशिष्यत इत्यर्थः । गतिरत्र नास्तीत्यंशस्यान्तरमाह-संसारगविति । अनन्य आत्मनि गुरुणा प्रोक्त आत्मनि संसारगतिः संसारप्रतिभासः सत्यत्वेन नास्ति कर्तृ- त्वादेः संसारस्याभास एव प्रत्यय इति भावः । ननु विज्ञानस्य न संसारनिवृत्तिर्मुख्य फलं तत्कथं संसारावग तनिषेध इति । नेत्याह-नान्तरीयकत्वादिति । विज्ञान- फलस्य मोक्षस्याऽऽनन्दावाः संसारनिवृत्ति ( ना )न्तरीयकत्वादित्यर्थः। अग. तिरिति परिच्छेदेनार्थान्तरमाह- अथवेति । प्रोच्यमानं यद्ब्रह्म तदात्ममतेनाऽऽचा- थेग शिष्यबुद्धया बिम्बेश्वर मूतेनोपदिष्ट आत्मनि शिष्यस्याधिकारिणोऽनवबेोध आत्म- विषये नास्त्येव, बोधो भवत्येवेत्यर्थः । इदमुपलक्षणं प्रतिबद्धबोधस्यापि । बोधे प्रतिबन्धो न, भवतीति भावः । श्रोतुर्बोधमभिनीय दर्शयति-तदस्म्यहमिति । तस्प्रत्यगभिन्नमहमस्मीत्यर्थः। तदनन्योऽहमिति पाठेऽप्ययमेवार्थः । तत्रोपमानमाह- आचार्यस्येवेति । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरवाक्यमवतारयति एवमिति । अनन्य- तया स्थितेनाचार्येण प्रोक्त आत्मा सुविज्ञेय इति प्रथमव्याख्यानुवादः । न केवलमाचार्यगोपदिष्ट आत्माऽपि वागमेनापीत्याह-आगमवतेवि । अवगमवतेति पाठः सुगमः । द्वितीयव्याख्यान आचाणानन्यतयाऽनन्य इत्येवंरूपेण प्रोक्त आत्मा सुपिशेष इत्यनुवादः । तृतीये समः । चतुर्थ आचार्येणैव प्रोक्त आत्मा. सुक्ज्ञेिय इत्येवकाराध्याहारेणानुवादो व्याख्येयः । पृथग्दर्शिना तूपदिष्ट आत्मा परोक्ष एवे. त्याह-इतरयेति । पृथग्दर्शिनोपदिष्ट आत्माऽणुः परोक्षः परोक्षादपि परोक्षोऽणी- यानणुप्रमाणादप्यरुपपरिमाणादप्यणीगनसंपद्यत इत्यर्थः । हिरण्यर्थः । अल्पपरिमा. जादप्यणुतरः संपद्यत आत्मेत्यत्र हेतुमाह- अतर्यमिति । अणीयानित्युपक्रमे पुंलिङ्गनिर्देशादतर्यमिति नपुंसकः पुंलिङ्गत्वेन विपरिणेय इत्याह-अवर्य इति । तर्केण ज्ञेयस्तक्यों न तक्योऽतयः । ननु तस्यानुमानत्वेन प्रमाणत्वाच्छ्रतिवद्वस्त्व- वयोधकत्वात्कथं तर्कागम्य आत्मेत्यत आह--स्वबुद्ध्याऽभ्यूहेनेति । स्वाधीना बुद्धिः स्वबुद्धिर्न गुर्वाधुपदेशेन संस्कृता तगऽम्यूह आरोपस्तेन तणेत्यर्थः । तथा सत्यनुमानस्य मन्तव्य इति श्रुत्या वेदान्तसहायत्वमुक्तं बाधितं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह- केषलेति। श्रुत्यसहायेनेत्यर्थः । तथा च श्रुत्यनुकूछतर्कस्य समूलत्वात्प्रामाण्येऽपि केव- लस्य नार्यनिश्चायतेति भावः केवलेन तणातय इत्यन्वयः। विपक्षे दण्डमाह-तयं. माण इति।तर्यमाण आत्मनि केनचित्तार्किकणाणुपरिमाणे स्थापित इत्यन्वयः । एकना. * एतदनुरोधेन भाष्येऽपि गन्तव्याभावादिति पाठः स्यादित्यनुमीयते । १.ब. ट. Mण प्रो। १ य. ।

·। अध्या०१वल्ली ०२] काठकोपनिषत् । ४१ गुल्वेम स्थापित आन्मन्यन्योऽपि तार्किकंमन्योऽन्यथाऽम्यहतीत्याह-तत इति । ततः पूर्वस्मात्परिमाणादणुतां ततोऽपि पगेक्षतामन्यस्तार्किक उहति । हि प्रसिद्धमेतत् । ततोऽपीति । पूर्ववत् • ननु कश्चित्तार्किकाग्रणीः परिमाणस्य निष्ठां वेत्स्यतीति नेत्याह- न होति । कुत्सिततर्कः कुतर्क उत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनस्तस्य निष्ठा कस्मिंश्चिद्विषये परिसमाधिः काचिदपि न विद्यत इत्यर्थः ॥ ८॥ नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तोऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि तादृङ्नो भूया. नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥ अतोऽनन्यप्रोक्त आत्मन्युत्पना येयमागमप्रतिपाद्याऽऽस्ममनिषा तणे स्वखुदयभ्यूहमागाऽऽपनेया न प्रापणीयेत्ययः । नापनेतन्या कान हातम्या । तार्किको अनागपन्नः स्वबुद्धिपरिकल्पिवं यत्किंचिदेष कथयति । अत एव च येयमागम भूता मतिरन्यनेषाऽऽगमामिोनाऽऽ. चार्येणैव तार्किकास्पोक्ता सती सुज्ञानाय भवति । हे प्रेष्ठ वियतम। का पुनः सा तर्कागम्या मतिरित्युच्यते । या त्वं मति मदरमदानेनाऽऽप: प्राप्तवानसि । सत्याऽवितयविषया धृतिर्यस्य तव स त्वं सत्यतिवा- सीत्यनुकम्पयमा मृत्युनचिकेतसं वक्ष्यमाणविज्ञानम्तुपये । स्वाहकत्व- त्तुस्यो नोऽस्मभ्यं भूयाद्भवताद्भवत्वयः पुत्रः शिष्यो वा मष्टा । कीर- ग्यारत्वं हे नचिकेता प्रष्टा ॥ ९ ॥ आ० टी०-॥ ९ ॥ गा. टी.-फलिसमाह- अत इति । यतस्तनिधीनाऽत इत्यर्थः । अनन्येना- पृथा. 'शंना मोक्ता आत्मनि विषय आगमप्रतिपाद्या तरति शोकमात्मविदित्यागमेन फलत्वेन प्रतिपाद्या येयं मांतरेषा तर्केण न प्रापणीया न परिणेयेत्यर्थः । पुनर्नकारग्रह- णमन्वयार्थम् । अर्थान्तरमाह-नापनेसम्येति । न हतव्या न बाधनीया । वाशब्दः पक्षानतरयोती । प्रथमपक्षे यात्मविषया मतिर्न तर्केण जननीयेत्यर्थः । द्वितीये कुतर्का- दिनाऽऽगमनानमनिर्न बाधनीयेत्यर्थः । नन्वागमानुकूलतर्कस्यापि निषेधः स्यादित्या. १. 'का खम्येन स । स.न. 'ण मतिः स्व'।।.स.म. द. 'पुण्याऽभ्यू। क.ब. ट. वा न हन्तम्या । स... R. . ४.पा नोपहन्तम्या। i का स. न. प्रसूता । ७ ष: 'रनम्बे 1. किंकप्रोका । ९ ग, ... 'तिरुच्य।. ग. ५. ग. कल्पय'। म. 'द्रवस्व ।

·४२ टीकास्यसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या० १ल्ली ०२] शङ्कय कुतर्कस्यैव निषेध इत्याह- तार्किक इति । यत्किचिदेवे कथयिन्वयः । यत्किविप्रत्यगभिन्नस्य तटस्थत्वादिकम् । तदपि प्रमाणमूलमिति चेन्नेत्याह-स्त्रबुद्धि- परिकल्पितमिति । तत्र हत:-अनागमन इति । हि यस्मादागमार्थानभिज्ञस्तार्किं. कस्तस्मात्स्वबुद्धिपरिकल्पितमेव यत्किचित्कथयतीत्यन्वयः । अपृथग्दर्शिनाऽऽचार्येणो- पदिष्ट आत्मा ज्ञातुं शक्य इत्युक्तमर्थं श्रुतिनिगमयतीत्याह-अव एवेति । यतस्तर्क. अन्या न भवतीत्यत इत्यर्थः । करमादन्येनेत्यपेक्षाणं पूरयति-तार्किकादिति । प्रोक्ता प्रकर्षणोपविष्टेत्यर्थः । सुज्ञानाय साक्षात्काराय । प्रियतमेति संबोधनं नचिकेतसः । भाकाक्षापूर्वकमुत्तरवाक्यमवतारयति-का पुनरिति । मतेरुत्तरक्षणे प्राप्यमाणत्वा- प्राप्तवानसीति निर्देशः । वरप्रदानस्थाग्निविद्यादिप्राप्तिपर्यन्तत्वाद्वाऽसीति निर्देशः । भवितथः परमार्थ आत्मा विषयो यस्याः सा तथा । अनुकम्पयन्दयां कुन्नित्यर्थः । नचिकेतसमनुकम्पयन्वक्ष्यमाण विज्ञानस्तुतय आहेत्यन्वयः । हे नचिकेतो याक्त्वं प्रष्टा त्वत्तुल्योऽस्मभ्यं ताहरपुत्रः शिष्यो वा भवत्वित्युत्तरवाक्यान्वयः ॥ ९॥ पुनरपि तुष्ट आह-- जानाम्पहर शेवधिरित्यनित्यं न मधुवैः प्राप्यते हि धुवं तत् । ततो मया ना(न)चिकेतश्चितोऽनिर- नित्यैईव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥ जानाम्यहं शेवधिनिधिः कर्मफेललक्षणो निषिरिव पार्यत इति । असावनित्यमानित्य इति जानामि । न हिं यस्मादनित्यैरध्रुवैनित्यं ध्रुवं सत्माप्यते । परमात्माख्यः शेवधिः । यस्त्वनित्यसुखात्मकः शेवधिः स एवानित्यव्यः प्राप्यते । हि यतस्ततस्तस्मान्मया जानताऽपि नित्यमनि- स्यसाधनैर्न प्राप्यत इति ना(न)चिकतचितोऽनिरनित्यैव्यैः पवादिभिः स्वर्गसुखसाधन भूतोऽमिनिसित इत्यर्थः । तेनाहमधिकारापमो नित्यं याम्यं स्थानं स्वर्गाख्यं नित्यमापेक्षिकं प्राप्तवानस्मि ॥ १० ॥ आ० टी०-मया जानताऽपि बह्वायासं कर्म कृतं त्वं दीयमानमपि तत्फलं न गृह्णासि मत्तोऽधिकप्रज्ञोऽसीति संतोषारतीतीत्याह-पुनरपि तुष्ट आहेवि ॥१०॥ गो. टी.-मया नानताऽपि बहायासं कर्म कृतं तत्फलं दीयमानमगिन गृह्णासि : 3 झ.म. ट. 'फलं ल , २ क. ख, ग, त्यमिति। ३ ख. ज. झ.ग. ट. 'वैर्यनित्यं ब. न. 'माख्यः । ५ क. स. न. यस्तु नि' । ६. भ. 'ति । नाचि' । क. । ततो ·[ भया. १ वल्ली २] काठकोपनिषत् । ४३ ततो पत्तोऽरधिकतरज्ञोऽसानि मंतोषान्तौनीत्याह-पुनरपि तुष्ट आहेन्यादिना । शेवधिशन निधिशपर्यायेण कथं कर्मफलमुच्यते भूम्यापितहिण्णद्यर्थकत्गांन्नधि. इस्येत्याशङ्कय कामनाविषयत्वगुणयोगाच्छेवधिशब्दः कर्मफले विद्यत इत्याह- निधिरिवेति । शवविशब्दम्य पुंलिङ्गत्वादाह-अनित्यमनित्य इसीनि । तन प्राप्यत इत्यन्वयः । ध्रुवशब्दार्थमाह - परमारपेति । तीनन्यसुखप्राप्तिः केनत्यत आह -- यस्त्विति । हे नाचकेतो नित्यमनित्यसाधनैर्न पाप्यत इति जानताऽपि मयाऽग्निश्चित इत्यन्वयः । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह--अनित्यैरिति । तेन चिने- नाग्निनाऽधिकारापन्नो धर्माधर्मफलयोः प्रदानेन जन्तूनां नियन्तृत्वमापन्नः । याम्यामिति । यमयति नियच्छती ते यमस्तस्येदं याम्यं तेनाधिष्ठितमिति यावत् । ननु कर्मफलम्य तघहन्यादिश्रुत्याऽनित्यन्वश्रवणात्कथं नित्यत्वं तनाऽऽह-आपेक्षिकमिति । किंचि- कालावस्थायीत्यर्थः ॥ १० ॥ कामस्याऽऽप्तिं जगतः प्रतिष्ठां तोरनन्त्यमभयस्य पारम् । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्त्राक्षीः ॥ ११ ॥ त्वं तु कामस्याऽऽप्तिं समाप्तिम , अवहेव सर्वे कामाः परिसमाप्ता, जगत: साध्यात्माधिभूताधिदेवादेः प्रतिष्ठामाश्रयं सर्वात्मकत्वाद , तोः फलं हरण्यगर्भ पर्दमनन्त्यपानन्त्यम् । अभयस्य च पारं पर निष्ठाम् । स्तोमं स्तुत्यं महदणिमाद्यैश्वर्यापनेकगुण संहतं स्तोमं च तन्म. हञ्च निरतिशयत्वोस्तोपमहत् । उरुगायं विस्वीणां गतिम् । प्रतिष्ठा स्थितिमात्मनोऽनुत्तमामपि दृष्ट्वा धृत्या धैर्येण धीरो धीमानचिकेवोऽ- तोऽ यस्रामीः परमेवाऽऽकाङ्क्षपतिसृष्टवानसि सर्वमेतत्संपारभोगना- तम् । अहो बतानुत्तमगुणोऽसि ॥ ११ ॥ आ० टी०-॥ ११ ॥ गो० ट ०-आहिरण्यगर्भपदाद्विक्तस्य ब्रह्मविद्या विकार इत्येतदर्शयितुं भ्रष्टारं म्तौति-वं विति । अत्रैवी पदं व्याचष्टे-हवेनि । हिरण्यगर्भपद इत्यर्थः । १ क छ. झ डा. स्तोमं म । २ क. ख. घ. कु. च. ज. झ. ठ. अत्र हि स । ३ ख. ज. झ. म. द. 8. ऋतीरुपासनायाः फ। ४ क. 'दमा ५ ट. स्तुत्यमणि । ६ म. महच्वाणि । ७ क. ख. च. ज. ‘णसहितं । ८ प. संगतं । ९ . ट. "स्वादुरु' । १. ग. घ. झ. अ. 'स्तोमें म। ११ घ. स्तर्णिग' । १२ ख. 'मानवि।।१३ ग. घ.. क. 'भल्य'। १४ प. 'सि स्वम् ।

·" टीकाद्वयसमेतलाकस्मायोपेता- [मध्या-MIR] । हिरण्यगर्मपदस्याध्याम्माधिभूतादिसहित सर्वनगवामयन्योहेमाह-सम्बिकत्वादिति। भानन्स्यपदापेक्षितक्रनुकलं हिण्यगर्भपनामस्याह-क्रो फलमिम्यादिमा । ऋतु. हिरण्यमोपासना आनन्त्यमापक्षिकम् । एवमुत्तरपदेष्वपि द्रष्टव्यम् । भाष्ये प्रथम- चकार आनन्याभयसमुच्चयार्थः । द्वितीयः स्तोममहत्त्वगुणममुच्चयार्थः । सहमणिति । विशिष्ट मित्यर्थः । पदार्थमाभधाय तदनुवादेन हतुं दर्शयति-तोमं चेत्यादिना । अमेककालावस्थायि हिरण्यगर्मपदं गम्यत इति व्युत्पत्त्य विस्तीर्णगनिरित्युच्यते । हे नचिकेत इति संबोधनमत्यनाक्षारित्यत्र द्रष्टव्यम् । किं त्यक्तवानसील्यपेक्षायां प्रोक्त- हिरण्यगर्मपर्यन्तसंसारभोगमातमित्यह-समेतदिति । उपक्रान्तश्रोतृपशंसामुप- संहरति-अहो बति ॥ ११ ॥ दुर्दशं गूढमनुपविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोको जहाति ॥ १२॥ यं स्वंशातुमिच्छत्यास्मानं सं दुर्दा दुःखेन दर्शनमस्येति दुर्दर्शोऽ- तिसूक्ष्मस्वात् । गूढं गहनमनुपविष्टं प्राकृतविषयविकारविज्ञान प्रच्छन्न- मित्येतत् । गुहाहितं गुहाया बुद्धौ स्थितं तत्रोपलभ्यमानत्वात् । गहरेष्ठं गहरे विषमेऽनेकानर्थसंकटे तिष्ठतीति गहरेष्ठम् । यत एवं गूढ- मनुमषिष्टो गुहाहितधातो गहरेष्ठः । अतो दुर्दशः । पुराणं पुरावनम- ध्यात्मयोगाधिगमेन विपयेभ्यः प्रतिसंहृत्य चेतस आत्मनि समाधानम. ध्यात्मयोगम्तम्याधिगमस्तेन मत्वा देवमात्मानं धीरी हर्षशोकावास्पन उस्कोपकर्षगेरभावाजहाति ॥ १२ ॥ आ. टी--पश्च त्वया देह तिरक्त आत्मा पृष्ट-तस्यैव परमार्थस्वरूपज्ञान संसा- रनिवर्तकं परमानन्दप्राप्तिसाधनं धर्म च नात.परं श्रयःसाधनमस्तीति पृष्टस्य वस्तुनः प्रशंसा च प्रष्ट र प्रशमति-यं त्वं ज्ञातुमिच्छमी यादिना ॥ १२ ॥ गो० टी०-यश्च त्वया दहव्यातरक्त आ-मा पृष्टस्तस्यैव परमार्थवरूपविज्ञान सनिदानसंसारनिवर्तकं पामानन्दप्राप्तिपावनमतः परं श्रेयःसाधनं धर्मश्च नास्तीति पृष्टस्य वस्तुनः प्रशंपया च भ्रष्टा प्रशंसते ति)- स्वं ज्ञातुमिच्छ सीत्यादिना । यमा- स्मानं ज्ञातुमिच्छसि तमिन्यन्वयः । यं च त्वमिति क्वचित्य उ. । दुःखेननि अन्य क. ज. न च द', २ क. ख. र. झ.. देशमति ३ ग. उ. च. 'यविज्ञा' ब.स.ट. 'कारविज्ञा'। ५ स.स.म.स्थितमाहितं निहितंत'। ६क.ग.प.स.म. ट.. 'भ्यला। ख. मे स्थानेऽने । ब..म.म. टरो धीमान्हर्ष।

·एतच्छृत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः मध्य] कामोनिया ४५ तान्यासेनेत्यर्थः । सदुक्त कथिन्मां-ति तयत इति तत्र हनुमन्ह - अतिमुक्ष्मत्या- विति । मिति पस्मामाकाशाप कारण त्यादतिमुरूममतो दुदमित्यर्थः । गृह मप्रविष्टमित्यस्य तात्पर्यार्थमाह-मातति । विषयाः शादयः । नम्वनन्तायामवि- स्वारस्य न बुद्धौ स्थितत्वमिति (न्या)मायाऽऽह--तति । बुद्धाविस्यर्थः । अन. ा रागद्वेषादयात. संकटेऽत्यन्तायामननके कार्यकारणसंघात इत्यर्थः । गूढमनुप्रवि. gस्वं गुहहितग्वं च गहरेष्ठस्के हेतुस्तष दुर्दर्शवे हेतरित्याह-यत एवमित्यादिना। यतो गहरेष्ठोऽत इत्यर्थः । पुरातनं सनातनामित्यर्थ । अधिगमेनेति । प्राप्त्येत्यर्थः । धीरोऽध्यात्मगधगमन देवमात्मानं मत्वा हर्षशोको जहातीन्वयः । हर्षशकोपलक्षित- संसारनिवृत्तौ हेतुमाह- आत्मन इति । स्वोत्कर्षपयुक्तं सुखादि परोत्कर्षप्रयुक्तं दुःखादि स्वापकर्षप्रयुक्तं दुःखांदि परापकर्षपयुक्तं मुखादि तयोरभावम्तस्माद- पगच्छन इत्य(च्छीत्यर्थः । अत्र धीरो बुद्धिमानिति श्रवणमननसत्त्वमुच्यते । अध्यात्मयोगशब्देन निदिध्यासनमुच्यते । मत्यति साक्षात्कार उच्यते ॥ १२ ॥ : प्रवृह्य धर्पमणुमेत- माप्य । स मोदते मोदनीय हि लब्ध्वा विवृतर सन नचिकेतसं मन्ये ॥ १३ ॥ किंचैतदास्मतत्वं यदई वक्ष्यामि तच्छुचाऽऽचार्यप्रसादात्सम्यगात्म- वेन परियोपादाय .मयों परणधर्मा धर्मादनपेतं धर्य प्रमो- धम्य पृथक्कृत्य शुरीरादेरंशुं मूक्ष्मतमात्मानपाप्य प्राप्य स मल्यो सिद्धान्मोदते मोदनीयं हर्षणीयमात्मानं लब्ध्वा । तदेवदेवंविध ब्रह्मसम भवनं नचिकेतसं स्वां प्रत्यपावृतदारं चिकृतमभिमुखीभूतं मन्ये मोक्षाई त्वा मन्य इत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ भा. टी.-1॥ १३ ॥ पा.- आत्मतत्त्वज्ञानस्य सनिदानसंसारनिवर्तकत्वमाऽऽनन्दाचासिाध- समाह-विवति । वक्ष्यामीति । न जायत इत्यारभ्येति द्रष्टव्यम् । स्वाधीनश्र- वणं ब्यावर्तति-आचार्यप्रसादादिति । अथवाऽऽचार्यप्रसादास्पारगृोति योजना । जा-मभाषेन पायोति मनमन ममतस्त्वं श्रुतं प्रत्यगात्मत्वेन निश्चिन्येत्यर्थः । प्रायेण मनुष्याविकारत्मच्यासाम्येति मग्राणम् । तत्वज्ञानम्योत्तधर्मत्वमाह-धर्मादिति । जि.याम्पत' । ३ ग. 'मिः श्रुत्वा । ३.... इ. ज. उ. सिकाशास्स. 1 क. स.न. 'यहि ।५च... माय भ'। .

·टीकापसमेतशांकरभाष्योपैता- [मध्या०१पली०१] कम्मात्पृथक्कृत्यायपेक्षागमाह-शरीगदगिति । पृथक्करणं निदिध्यासनम् । प्राति: साक्षाकारः । मोदनीयमात्मानं लब्ध्वा स विद्वान्मोदत इत्यननाऽऽनन्दागातिरुता। एवं वस्तुप्रशंसां कृत्वा ष्टारं प्रशंमतीन्याह-तदेवपित्यादिना । तदिति । तस्मा- दित्यर्थः । यस्मा द्विद्वान्साक्षात्कागनिरतिशयब्रह्म प्राप्नोति तस्मादित्यर्थः । एवंविध- मिति । सिंतशयानन्दम्वरूपमित्यर्थः । ब्रह्मैव सन ब्रह्मसन्म भवनं गृहं प्राप्य स्थातव्य(न,मित्यर्थः । अभिमुखीभूतमिति । प्रसन्नमित्यर्थः । यमेवैष वृणुत इति श्रुतेः । पदार्थमुक्त्वा तात्पर्थमाह-मोक्षाहीमति ॥ १३ ॥ अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याञ्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥ बध गंग्यः प्रसन्नवासि भगवनमा प्रत्यन्यत्र धर्माच्छास्त्रीयादो- नुष्ठानात्तत्फलात्तत्कारकेभ्यश्च पृथाभूतमित्यर्थः । तथाऽन्यत्राधर्मात्त- थाऽन्यत्राम्मात्कृताकृतात् - कृतं कार्यमकृतं कारणमस्मादन्यत्र । किंचा. न्यत्र भूताच्चातिक्रान्ताकालाद्भग्याचे भविष्यतश्च तथा वर्तमानात् । कालत्रयेण यम परिच्छिद्यत इत्यर्थः । यदीशं वस्तु सर्वव्यवहारगो- चरातीतं पश्यभि जानामि तदद माम् ॥ १४ ॥ आ. टी-यदि दहा तिारत्तस्याss-मनः प्रथम पृष्टस्य परमार्थ वरूपज्ञानमेव श्रेयःसाधनं तर्हि तदेव ब्रूहीत्याह-यद्यहं योग्य इत्यादिना । अत एव वरदान- व्यतिरेकेणापूर्णोऽयं प्रश्न इति नाऽऽशक नीयं पूजस्यैव याथातथ्यप्रश्नः पृष्टस्य वस्तुनो विशेषणानौरज्ञानसाधनं वक्त मत्ार्थः ॥ १४ ॥ गो० टी०-यद्यादा पृष्टस्य देहव्यतिरिक्तस्याऽऽत्मनः पारमार्थिकस्वरूपज्ञानमेव श्रेयःमाघनं तर्हि तदेव बहीति नचिकेता आह-यय योग्य इत्यादिना । अत एव वरदानव्यतिरेकेणापूर्वोऽयं प्रश्न इति नाऽऽशनीयम् । येयं प्रेत इत्यादिना पृष्ट- स्यैव देहव्यतिरिक्तम्याऽमनो गयात्म्यप्रभोऽयं पृष्टस्य वस्तुन ओंकारोपासनादि- रूपविशेषणान्तरं ज्ञानसाधनं वक्तु मत्यर्थः । मां प्रति यदि प्रसन्नश्वास मह्यं तद्वदे. स्यायः । कि तदित्यपेक्षायामाह-अन्यप्रेत्यादिना । धर्मत्वेन प्रसिद्धचैत्यवन्दना- देरधर्मत्वख्यापनाय शास्त्रीयादिति विशषणम् । ननु धार्नुष्ठानादन्यदत्यक्ते तत्फलं सस्कारकं चाऽऽरुमा म्यादित्याशङ्कय धर्मग्रहणस्योपलक्षणत्वान्न दोष इत्यह-तरफ- लादित्यादिना । अधर्मादन्यदित्यत्राप्युपलक्षणं तुल्यम् । अन्यत्रनि । अन्यहि त्यर्थः । कार्यकारणपरिच्छेदकाकालादप्यन्यादित्याह-किंचेति । प्रथमश्च । राजते. १ क. स. ज. च्च यतद्भवि । २ क. 'न्तरं ज्ञा'। ।

·(अध्या. वल्ली०१] काठकोपनिषत् । ४७ फ्रान्तवस्वन्यन्वसमुच्चयार्थः । भविष्यतश्च कालादित्य नवर्तते । द्वितीयश्चकारो भवि. प्यत्कालपरिच्छिन्नवस्त्वन्यत्वसमुच्चयार्थो वर्तमानकालान्यत्वतत्परिच्छिन्नवम् वन्यत्व मु- चापलक्षणार्थश्च । पदार्ग मुक्त्वा वाक्यार्थ-हि-कालेति । ईदृशं वपिस्वति व्याचष्टे- सवात ॥ १४॥ ८ इत्येवं पृष्टवते मृत्युरुवाच पृष्टं वस्नु विशेषणान्तरं च विवक्षन्- सर्व वेदा यत्पदमामनन्ति तपास सर्वाणि च यद- दन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पद संग्र हेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥ १५ ॥ सर्व यत्पदं पदनीयं गमनीयमविभागेनाऽऽमनन्ति प्रतिपादयन्ति तपासि सर्वाणि च यद्वदन्ति यत्प्राप्त्यर्यानीत्यर्थः । यदिच्छन्नो ब्रह्मचर्य गुरुकुलबासलक्षणपन्यद्वा ब्रह्मप्राप्त्यर्थं चरन्ति सत्ते तुभ्यं पदं यज्ज्ञातु. पिच्छसि संग्रहेण संक्षेपतो ब्रवीमि, ओमित्येतत् । तदेतत्पदं यबुभु- त्सितं त्वया यदेतदोमित्योंशब्दवाच्यमोंशब्दप्रतीकं च ॥ १५ ॥ आ. टी.-सर्षे वेदा इति । वेदेकदेशा उपनिषदः । अनेनोपनिषदो ज्ञानसाव- नस्वेन साक्षाद्विनियुक्तास्तपासि तेषां कर्माणि शद्धिद्वारेणावगतिसाधनानि । मन्दाधिका- रिणी विचारासमर्थम्य क्रमेणावगतिसाधनं संक्षिप्याऽऽह-संग्रडेणेति । यस्य शब्द- स्योच्चारणे यत्स्फुरति तत्तस्य वाच्यं प्रनिद्धं समाहितचित्तस्योंकाराच्चारणे यद्विषया. नुपरक्तं संवेदनं स्फुरति तदोंकारमवलम्ब्य तद्वाच्यं ब्रह्मास्मीति ध्यायेत्तत्राप्यसमर्थ ओशब्द एव ब्रह्मदृष्टिं कुदित्यर्थः ॥ १५ ॥ गो० टी०- उत्तरमवतारयति-एवमिति । विशेषणान्तरं चेति । ओंगरो. पासनमित्यर्थः । स वेदा इति तदेकदेशा उपनिषद उच्यन्ते तं स्वोपनिषदमित्यादि- श्रुत्या साक्षाज्ञानसाधनत्वेन विनियुक्ताः । गमनीयमिति । प्राध्यमित्यर्थः । अपि- भागेनाविप्रतिषधेनैककण्ठयेनेत्यर्थः । तपांसि कर्मागि । ननु कर्मणां शुद्धिद्वा- रेण ज्ञानसाधनत्याप्रमाणत्वाभावाद्वदन्तीत्येतदनुपपन्नमित्याशङ्कय वदन्ति ति )रत्र लक्षणयेत्याह-यत्प्राप्त्यर्थानीति । . यदिति । गुरुकुम्वासलक्षणमिति । * "यदिति" इत्यधिक त्रुटि वैतदने किंचिदिति भाति । १..श. म. ट. 'न्तरेण च । २ घ. 'त्पदमामनन्ति ५। ३ ख.घ... ज. ट. 'नीयपि 3. 'मभिमानेनाऽऽम' । ५ ग. प. 'विगाननाम' क. ख ज. "म्ति त । ७ स. म.8 थी भवन्तीय. ग.. 'ये चरन्ति गु।९. . 'विगानेना'।

·४४ टीकादयसमेवाकरमान्योपेता- [अध्यारवल्ली०१] नैष्टिकं ब्रह्मचर्यमित्यर्थः । अभ्यदिति । इन्द्रविरोधनाख्यायिकाभिहितब्रह्मविया ब्रह्मचर्यमित्यर्थः । मन्दाधिकारिणोऽवगतिसाधनं संक्षिप्याSSE-मंग्रहणेति । यस्य शब्दस्थेचारणे याम्फुराते' तत्तस्य वाच्यम् । समाहितचिसम्योंकारोच्चारणे यासा. क्षिसंवेदनं स्फुरति तदोंकारमवलम्ब्यों कारवाच्यं सत्त्वप्रधानमायावच्छिन्नमोकारोपाधिक ब्रह्माहमस्मीति ध्यायेदित्यर्थः । यदि तत्राप्यसमाह प्रणवे नमदृष्टिंकुदित्याह- ओशब्दप्रतीकं चेति ॥ १५ ॥ एतद्धयेाक्षरं ब्रह्म एतंख्येवाक्षरं परम् । एतब्ये वाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १६ ॥ अव एतदघेवाक्षरं ब्रह्मापरमेतदवाक्षरं परं च । तयोहि प्रवीकमे- तदक्षरम् , एतद्धयेवाक्षरं बात्वोपास्य ब्रह्मवि यो यदिच्छति परमपरं वा सस्य सद्भबति । परं चेज्नासव्य[म परं चेप्राप्तम्बम् ॥ १६ ॥ आ. टी.--.१६ ॥ गो. टी.- तत्त्वविचारानविकतामामारोपासनां विधाय तत्फलं दर्शयोंकारं स्तोतीत्याह-अब इति । यत ओंकारो ब्रह्मवाचको ब्रह्मप्रतीकोऽत इत्यर्षः । एत- दक्षरमपरं ब्रसवेत्पन्वयः । हिमत इत्यर्थे । एतदक्षरं परं ब्रह्मैव । चकारः पस. परात्मकत्वसमुच्चयार्थः । हिवयार्थ स्फुटयति-त्योहोति । हिशब्दो वाचकत्वसमुच्च- यार्थः । अथवा प्रतीकपदेनैव वचिकत्वमुपलक्ष्य हि वेदान्तेषु प्रणवस्य वाचकत्वाती- कत्वप्रसिद्धयों व्याख्येयः। फलवचनं व्याचष्टे-एतदिति । हिशब्दो भवतीत्य- श्रावति । एतदक्षरमुपास्यं परमपरं ब्रह्मेति जत्योपास्य योऽधिकारी यस्परमपरं वेच्छति तद्भवति हीत्यर्थः । ननु परापरोपासनयोस्तत्माधिः फलभिन्युक्तं चेत्सम्य. रज्ञान व्यर्थमित्याशङ्कयोपासनाद्वयस्य फलविभागमाह--परं चेदि ति । परं चेत्तवालम्बनत्वेनांगरयं यतमिति वा तदा ज्ञातव्यं सत्प्राप्तव्यम् । अपरं चेता प्रामध्यमे त्यध्याहारेण योज्यम् । अथवा तदालम्बनस्वेन स्थितं परं चेदिच्छति तदा तज्ज्ञातव्यं भवत्यपर चेत्तद.लम्पनत्वेन स्थितच्छिति तदा त्यामध्यमेव भक्ती- त्यन्तः॥ ११ ॥ एतदालम्बन५ श्रेष्ठमेतवालम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १७ ॥ यस एवमत. दालम्बनमेन समास्यम्बनानां श्रेष्ठं प्रायममम । १क. तदेवा । २ ब.न. तद्धये । न. १ च त°। ४ ग. प. ङ, च.म.न. द. ठ. एतद्र। - ·अध्या०१वल्ली] काठकोपनिषत् । ४९ एतदोलम्बनं परमपरं च परापरब्रह्मविषयत्वाः। एवंदालम्बनं वात्वा ब्रह्मलोके महीयते । परस्मिन्ब्रमण्यपरस्मिश्च ब्रह्मभूतो प्रमबदुपास्यो भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ आ० टी०-॥ १७ ॥ गो० टी०-अत इति । परापरप्राप्तिसाधनत्वादित्यर्थः । एवमुक्तप्रकारेण । एत- च्छेमियन्वयः । केषां मध्य इत्यपेक्षायामाह-ब्रह्मेति । प्राप्त्यालग्बनानामिति गायत्र्यादीनां मध्य इत्यर्थः । परशब्दोऽपरस्याप्युपलक्षणार्थ इत्याह-अपरं चेति । तत्र हेतुमाह-परापरेति । ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलाकस्तस्मिन्महीयते पूज्यो भवतीत्यर्थ- -माह-परस्मिभित्यादिना ॥ १७ ॥ अन्यत्र धर्मादित्यादिना पृष्टस्याऽऽत्मनोऽशेषविशेषरहितस्याऽऽल- म्बनत्वेन प्रतीकत्वेन चौकारो निर्दिष्टः । अपरस्य च ब्रह्मणो मन्दम- ध्यमप्रतिपत्तन्पति । अदानीं तस्योंकारालम्बनस्याऽऽत्मनः साक्षात्स्व- रूपनिर्दिधारयिषयेदमुच्यने- न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ १८ ॥ न जायते नोत्पद्यते म्रियते वा न म्रियते चोत्पत्तिमतो वस्तुनोऽनि- स्यस्यानेकविक्रियास्तासापायन्ते जन्मविनाशलक्षणे विक्रिये इहाऽऽस्मान प्रतिषिध्येते प्रथम सर्वविक्रियाविषेधार्थ न जायते म्रियते वेति। विपश्चिमेधावी, अविपरिप्लुतचैतन्यस्वभावात् । किंच नायमात्मा कुन- विकारणारा भूर्व स्वस्माचाऽऽत्मनो न बभूव कश्चिदन्तरभूतः । अतोऽयमात्माऽजो नित्यः । शाश्वतोऽपक्षविवर्जितः । यो प्रशाश्वत सोऽपक्षीयते । अयं तु शाश्वतोऽत एव पुराणः पुराऽपि नव एवेति । यो वयवोपचयद्वारेणाभिनियते स इदानीं नवो था कुम्भादिरह- विपरीतस्त्वात्मा पुराणो वृद्धिविवर्जित इत्यर्थः । यस एवमतो न हन्यते x ब्रह्मप्राप्त्यालम्बनानामितीति प्रतीकग्रहणं युक्तम् । १क. ख. प. च. 'त् । अत ए । २ घ. 'नयोंका। ग. च. 'ते बोल्प' ।४ क. वी सर्व झोप'। ५ ग.घ. च. 'भावत्वात् ।। क. स.प. ज. 3. 'व ।।ग. तस्मा | MR.म. 7. 'यतिः । ८ क. 'तः सोऽप्यप । ९ग. घ. यथाऽइकुरादिस्त । 3

·५०
टीकास्यसमेत रमायोपेता- अध्या-वल्ली २)
न हिस्खते हन्यमाने शस्त्रादिभिः शरीरे। तत्स्थोऽप्याकार्यवदेवं ॥ ८॥
आ० टी०- साधनहीनायोपदेशोऽनर्थक इति मत्वाचावचपगतिमाधनमुक्ष्ण
वक्तव्यस्वरूपं यत्पृष्टं तदमिधानागेपक्रमत इत्याह- अन्यत्र धर्मादित्यादिनति ।
स्थात्मनोऽन्यता स्यात्तत्र जन्मादिप्राप्त्यभावादात निषेधः स्यादतो जन्मादिप्रतिषे-
धेन ब्रह्मोपदिशमात्मस्वरूपमेवोपदिशतीति गम्यते । मरणनिमित्ता च नास्तित्वाशङ्काऽऽ-
स्मनो मरणाभावेऽस्तित्वविषयप्रमस्याप्येतदेव वचनं भवतीति द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥
गो० टी०-साधनहीनायोपदेशोऽनर्थक इति मत्वा मन्दमध्यमाधिकारमदेनस्कृ.
ष्टापकृष्टसाधनमभिधायन्ते यत्स्वरूपं पृष्टं तदभिधानायोपक्रमत इत्याह -अन्यत्र धर्म-
दित्यादिनेति । परमार्थतः सर्वधर्मविनिर्मुक्तस्योपाधिमन्तभव्य मन् मध्यमं प्रत्यालम्ब-
नत्वेन प्रतीकत्वेन बो(च)कारो निर्दिष्ट इत्यर्थः । अपरस्य च ब्रह्मण आलम्बनत्वेन
प्रतीकस्वेन वो चों)कारो.निर्दिष्ट इत्यन्वयः । अथ साधननिरूपणानन्तरम् । इदानी-
मिति प्राधावसरत्वमुच्यते । तस्येति । उपामनार्थ सोपाधिकस्येत्यर्थः । ओंकारालम्ब.
नस्योंकागपाधिकस्याऽऽत्मन इत्यर्थः । साक्षादित्युपाध्यनन्तभावेनेत्यर्थः । निर्दिधार.
विषया निर्धारयितुमच्छयेंदमुतरम् । ननु यद्यन्यत्र धर्मदित्यादिना पृष्टस्योत्तरं
तस्तित्वप्रश्नस्य किमुत्तरं न घेदभेषेति चेद्भिना मनोरकोत्तरासंभवादिति चेन्नाऽऽत्म
भेदासिद्धर्यदि परमात्मनः सकाशाजीवो भिन्नस्तर्हि परमात्मप्रश्नस्य न जायत इत्यु.
तरं न स्याजन्मादिसंबन्धम्य परमात्मन्यप्रसङ्गात्तगोरक्ये जीवांशसक्तिमादाय निषेत्र
उपपद्यत इति तयोरेकमेवोत्तरमिति भावः । नन्वन्येऽपि विकाराः सन्ति ते किमिति
प्रथमं न निषिध्यन्त इति तत्राऽऽह- उत्पत्तिमत इत्यादिना। अनित्यस्य विना-
किन इत्यर्थः । विक्रियाः सन्तीति शेषः । समापद्यन्त इति पाठः कादचित्कः ।
प्रथमं जन्मविमाशलक्षणे विक्रिये न जायते म्रियते वेतीहाऽऽत्मनि प्रतिषिध्यते इत्य.
स्वयः। प्रथमप्रतिषेधे प्रयोजनमाह-सपैति । क्रमेणेति द्रष्टव्यम् । मेधावीत्यनेन
गुणगुणिसंबन्धे प्राप्त प्रत्याह- अविपग्लुिप्लेति । हेतुं पृच्छति--कुत इति ।
अथवा देवदत्ततो जातो नष्ट इति प्रतीतेः कथं तत्प्रतिषेव इति शङ्कते-कुत इति। न बभूवे.
स्यन्वयः । न बभूपेत्यत्र हेत्वन्तरानुपादानास्वामादिति लभ्यत इत्याह-त्वस्माचा.
उस्मन इवित्र हेतुमाह-अर्थान्तरोति । देहादिभ्यो भिन्न इत्यर्थः । तथा च पूक्तप.
तीतेदेहादिविषयकत्वान्नाऽऽत्मन उत्पत्तिविनाशाविति फलमाह-अजो नित्य इति ।
श्वतत्वं व्यमिरेकमुखणोपपदगति-यो होति । अत एवेति । शाश्वतत्मदित्यर्थः ।
-
म.म.ट. 'श इव: । २ क. "व भवतीत्यर्थः॥१८॥

·भक्या ०११०२] काडकापनिषत् । पुतणावमुपपादयति-यो होति । अभिनिर्यत इति । निष्पाचत हव्यर्थः । यस इति । एते धर्मा शरीरस्य नाऽऽस्मनो यामादत इत्यर्थः । ननु शरीरसंलिष्टनर्मक- छोरे हन्यमान आस्माऽपि. हन्यत इत्यत आह-तत्स्थोऽप्याकाशकादिति । यथाss- काशः शस्त्रघातादिभिर्न व्यथामश्नुते ऽसशस्वभावत्वादेवमात्मा:शरीरस्थोऽपि शखा- दिभिः शरीरे हन्यमाने न हिंस्यत इत्यर्थः ॥ १८ ॥ हन्ता चेन्मन्यते हन्तु५ हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नाय५ हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥ एवंभूनमप्यात्मानं शरीरमात्रात्मदृष्टिईन्ता चेयदि मन्यते चिन्तयति हन्तुं हनिष्याम्येन मिति योऽप्यन्यो हतः सोऽपि चन्मन्यते हतमात्मानं हतोऽहमित्युभावपि तो न विजानीतः स्वपास्मानं यतो नायं हन्ति, अविक्रियस्वादात्मनस्तथा न हन्यत आकाशंवदविक्रियत्वादेव । अतोऽ- नात्मविषय एष धर्माधर्मादिलक्षणः संसारो न ब्राजरूप श्रुविमामा. ध्यान्यायाचे धर्माधर्माद्यनुपपत्तः ॥ १९ ॥ आ० टी०-यद्यविक्रिय एवाऽऽ मा तर्हि धर्माधिकार्यभावातदसिद्धौ संसारो- पलम्भ एव न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-अनात्मज्ञविषय एवेति । याज्ञानात्मवृत्तः स्यात्तज्ज्ञानास्सा कुतो भवदिति न्यायाचाऽऽत्मज्ञस्य धर्मादि नोपयतेऽत मानः सदा मुक्त एवेत्याह-न्यायाचति । तदुक्तम् विवेकी सर्वदा मुक्तः कुर्वता नास्ति कर्तृ । अलेपारमाश्रित्य श्रीकृष्णजनको यथा ॥ इति ॥ १९ ॥ गो० टी.-एवंभूममिति । असा'वभा०मित्यर्थः । शरीरमेक शरीरमत्रं तमि- ना मवेन दृष्टिस्य स तथोक्तः , इच्छामभिनीय दर्शयति-इनिखानप्रितीति । मननं विज्ञानं तस्मऽऽकारं दर्शयति-नोमितीति । स्वमात्मानं न बिजानतः शरीरमात्राष्टित्वादिति शेषः । तत्र हेतुमाह-यत इति । न हन्ति हननरूपाचण न मंयुज्यते । तत्र हेतुमाइ--अविक्रियत्वादिति । तथा धर्मविषयवारयात्मनो नेन्याह-षा न हन्यत इति । पूर्वोक्तहेतुमाह- अधिक्रिपत्वादिति । यय- विक्रिय एवाऽऽत्मा तर्हि धर्माधिकार्यभावात्तदासढौ संसागेपलम्भ एव न स्पाविस्था- 'शयाऽऽह--अतोऽनात्मविषय इति । देहादी तादात्म्यायभिमानविषय 'इम्यर्थः । इति तु कामयमान इत्यनात्मज्ञस्य संसारमनुवदात । अथाकाममान इसारमा १ स. ग. हन्तुमिच्छति हः । २ घ. 'ति वारायितुं योऽ: । ३...ग.चि. 'शरदेशाविष 'श इवावि। ४ ग. 'दतोई। ५ स्व. च. 'च धर्माय ।

·टीकादयसमेतशांकरभाष्योपेवा [भध्या १ली०१ ज्ञस्य तदमा दर्शयति-श्रुतिशमाण्यादिति । स्मृतिरप्यय वर्णाश्रमा इत्याचा संसा. रमज्ञस्यानुवदति । स्थितप्रज्ञस्य का भाषेत्गया तदमा दर्शयति । यदज्ञानात्प्रवृत्तिर्या तज्ज्ञानात्सा कुतो भवेदिति न्यायाचाऽऽत्मज्ञस्य धर्मादि।पपद्यते स मुक्त एवेत्याह- न्यायाचति । तदुक्तम्- - .. विवेकी सर्वदा मुक्तः कुर्वतो नास्ति कर्तृता । अलेपपदमाश्रित्य श्रीकृष्णजनको यथा ॥ इति ॥ १९ ॥ कथं पुनरात्मानं जानातीत्युच्यते- अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोनि- हितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥ २० ॥ अणोः सूक्ष्मादणीवाश्यामाकादेरणुतः । मंहतो महत्परिमाणा. महीयान्महत्तः पृथिव्यादेः । अणु महद्वा यदस्ति लोके वस्तु तत्वेनै- पाऽऽत्पना नित्येनाऽऽत्मवत्संभवति । तदात्मना विनिर्मुक्तमसत्संपद्यते । तस्मादसावेषाऽऽत्माऽणोरणीयान्महतो महीयान्सर्वनामरूपवस्तूपाधि- कस्यात् । स चाऽऽत्माऽस्य जन्तोब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्य प्राणिजातस्य गुहायां हृदये निहित आत्म भूतः स्थित इत्यर्थः । तमात्मानं दर्शनश्रव- णमननाविज्ञाननिङ्गमऋतुरकामी दृष्टादृष्टबाविषयोपरतबुद्धिरित्यर्थः । यदा चैवं तदा मन आदीकरणानि धावकः शरीरस्य धारणात्मसी- देतीत्येषां घातूनां प्रसादादास्मनो महिपानं कर्मनिमिसदिक्षयरहित पश्यत्ययमहमस्मीति साक्षाद्विजानाति तो वीतशोको भवति ॥२०॥ मा० टी०- अकामत्वादिसाधनान्तरविधानार्थमुत्तरवाक्यमवतारयति-कथं पुन- रिति । एकागणुत्वं महत्त्वं च विरुद्धं कथमन्यत इत्याशङ्कयाणुवाद्यध्यासाधिष्ठा- नत्वादणुस्वादिव्यवहारो न तत्त्वत इत्-विरोधमाह-अणु महद्वेति ॥ २० ॥ मो० टी०--कामवर्नितत्वादिसाधनविधानार्थमुत्तरणक्यमवतारयति--कयं पुन- रिति । पृथिव्यादमहत्परिमाणादित्यन्वयः । नन्कस्याणुस्वं महत्त्वं च कथं विरुद्धमन्यत इत्याकियाणुत्वाद्यध्यासाधिष्ठानत्वादणुत्वादिव्यवहारो न * व्यधिकरणबहुव्रीहिण कथंचिन्नेयमेतत् । ११. ट. 'कृष्णार्जुन' . २ क. ट. धातुः प्र । ३ .ा. 'वत्सत्संभ' ५ ग. 'दन्त्येषां ।।.'न्तीति तेषां । ७ क. ख. 'तं पश्यति वीतशोकोऽय' । प. "तं पातुप्र. प्रसादा न्महिमानमात्मनोऽय 16 क. ब... न. ट. 'तो विगत' । तत्त्वत क. 'मोदृष्ट।

·[भया.१०२] काठकोपनिषत् । ५३ इत्याह-अणु महद्वति । नित्येन तेनैवेत्यन्वयः । आत्मस्वरूपवरसम्प्रत्ययविषय इत्यर्थः । यस्मात्तदात्मनेवाऽअमवत्तद्विनिर्मोके न भवति तस्मादित्यर्थः । सर्वात्मकावे सर्वाधिष्ठानत्वं हेतुमाह-सर्वेति । वस्तुशब्देन कर्मोच्यते । तेषामुपाधिस्वादाश्रय- स्वादित्यर्थः । तस्य सर्वाधिष्ठानत्वेन सर्वरूपत्वं सहेतुकमाह - स चेति । हेतुमाह- गुहायामिति । आत्मभूतः । प्रत्यक्त्वेन स्थित इत्यर्थः । प्रत्यब्रह्मदर्शनसाधनं विद. धाति-समित्यादिना। तं पश्यतीत्यन्वयः। ननु दर्शने कामगहिन्यमात्रं न कारण. मत आह-दर्शनेति । दर्शनोद्देशेन विहितं यच्छ्वणं मननं विज्ञानं निदिध्यासनं लिङ्गं साधनं प्रतिबन्धकनिरासद्वारा यस्य स तथा तम् । दृष्टा ऐहिका अदृष्टा आम- ष्मिका विषयास्तेभ्य उपरतबुद्धिरित्यर्थः । कामरहिन्यमिन्द्रियरसादे हेतुरित्याह- यदा चैवमिति । एवमुपरतबुद्धित्वम् । ननु धातुशब्दः कथमिन्द्रियवाची शिरा- (शुक्रा)दिवाचित्वादित्याशङ्कय योगवृत्त्येत्याह-शरीरस्येति । धारणानिन्दियरिति शेषः । कर्मनिमित्तौ वृद्धिक्षयौ शरीरादेर्नाऽऽत्मनोऽतन्तद्रहितम् । अक्रतुर्धानुप्रता- दात्तमात्मनो महिमानं पश्यतीत्यन्वयः । दर्शनप्रकारमभिनीय दर्शयति-अयमह- मस्मीति । दर्शनफलमाह-ततो बीतशोक इति ॥२०॥ अन्यथा दुर्विज्ञेयोऽयमात्मा कामिभिः प्राकृतपुरुषः, यस्मात्- आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥ आसीनोऽवस्थितोऽचल एव सन्दूरं व्रजति शयानो याति सर्वत एव- मसावात्मा देवो मदामदः समदोऽमदश्च सहर्षोऽहर्षश्च विरुद्धधर्मवान- तोऽशक्यत्वाजातुं कस्तं मदामदं देवं पदन्यो ज्ञातुपति । अस्मदादे- रेव सूक्ष्मबुद्धः पण्डितस्य मुविजेयोऽयमात्मा स्थितिगतिनित्यादिषि- रुदाने धर्मोपाधित्वाविरुद्धधर्मवत्वाद्विश्वरूप इत्र चिन्तामणिवदर- भासते । असो विज्ञेयत्वं दर्शयति-कस्त पदन्यो ज्ञातुमईतीति । कर- णानामुपशमा शयनं करणजनितस्यैकदेशविज्ञानस्योपशमः शयानस्य भवति । यदा चै केवलसामान्यविज्ञानत्वात्सर्वतो यातीवं यदा विशे- पवितानस्थः स्वेन रूपेण स्थित एव सन्मनआदिगतिषु तदुपाधिकरवा. दरं व्रजतीव । स चैव वर्तते ॥ २१ ॥ १क. 'कृतैः पु। २ ट. 'न्यो वेत्तुम । ३ अ.स. ट. 'हषोऽह। ४ ग. क. च. स. म उ. 'स्य वि. घ. 'स्य सवि । ट. "स्य कस्यचिदिः । ५ क. 'कविधि। 'कविषय | म. म. ट. 'मत्वादि । ५ क. 'ते । इति दु' । ८ इ. स. ट. दुय । ९ स. न. व तदा। १० म.. षज्ञा। ११ प. शानः वं।

·- टीकादयसताकरवायोपता- [भत्यापली.] मा० टी०-विरुखानेकधर्मवाददुर्विज्ञेयश्चदात्मा कथं तहिं पण्डितस्यापि मुज्ञेयः म्यादिस्याशङ्कयाऽऽह-स्थितिगतीति । विश्वरूपो मणिर्यमा नानारूपोऽवणामते पर नानाविधोपाधिसंनिधनान स्वतो नानारूपः, चिन्तामणौ वा यथपिन्स्यते सत्त- चिन्तोपाधिकमवावभासत न तत्वतः, तथा स्थितिगांतन्नित्यनियादयो विरुवानक- धर्मा येषां तदुपाधिवशादात्माऽपि विरुद्धधर्मवानिावमासत इति योजना इति । तस्य सुविज्ञेयो भवति । उपाध्यतिरिक्तदर्शिनस्तु दुर्विज्ञेय एवेन्यर्थः । यतो विरुद्धधर्मवस्य नासीन्येतदेव श्रुतियोजना दर्शयति- करणानामित्यादिना । एकदेशविज्ञा- नस्पति । मनुष्योऽहं नीलं पश्यामार यदिपरिच्छिन्नविज्ञानस्येत्यर्थः ॥ २१ ॥ गो० टी०- कामरहित्यावर व्यतिरंकाभ्यां हेतुरित्याह-अन्ययेति । मोक्ष- कामिणो वारययि-प्राकृतति । दुर्विज्ञेयत्वे विरुद्धधर्मवत्त्वेन प्रतिभासमानत्वं हेतुमाह- यस्मादिति। अचल एव समिति . ज प्रत्स्वप्नयोर्मनआदिगपारसासित्वेन कूटस्थः सनिस्थत एवेत्यर्थः । दूरं बजतीति। मनआदिव्यारेषु विषयदेशं गच्छासु तत्प्रति- बिम्बरूपेण गच्छतीत्यर्थः । शयान इति । करणे खूपरतेषु विशेषविज्ञानरूपाभावाच्छ. यानो यातीति । सर्वत इति । विज्ञप्तिसामान्यरूपणावस्थानास्सर्वतो यातीत्युच्यते । एवमसाविति । विरुद्धधर्मवानित्यर्थः । इतश्च विरुद्धधर्मवानित्याह-देव इति । भतो विरुद्धधर्मादित्यर्थः । अतो ज्ञातुमशक्यत्वात्तं मदन्यः को ज्ञातुमतिीत्यन्वयः । अ[न]धिकारिणो ज्ञातुमशक्य इति तात्पर्यार्थमाह- अस्मदादेरेवेति । सूक्ष्मबुद्धि- स्वमन्वयव्यतिरेककुशलत्वं पाण्डित्यं श्रवणादिपरत्वम् । कस्यचिदिति । पुरुषधीरे- यस्येत्यर्थः । मनुष्याणां सहस्रष्विति स्मृतेः । नन्वनेकधर्मवत्त्वादुर्विज्ञेयश्चेदात्मा कथं पण्डितस्यापि सुविज्ञय इत्याशङ्कयाऽऽह-स्थितिगतीति । यथा विश्वरूपो मणिनांना. रूपोऽवभागते तथा परोऽपि नानाविधोपाधिसंनिधानानानारूपो भासते न स्वतो नानारू. पता. चिन्तामणि यद्यश्चिन्त्यते तत्तच्चिन्तीपाधिकमेवावभासते न तत्वतम्तया स्थितिग. तिनित्य नित्यादयो विरुद्धानेकधर्मा येषां तदुपाधिकागदात्माऽपि विरुद्धधर्मगनववामा. सत इति योनना । तम्य सुविज्ञेये भवतीत्यर्थः । वस्तूपाध्यविवेकदर्शी स तु न जानाती. त्यह-अतो दुर्विज्ञेयत्वमिति । अत उपाध्यविवेकदर्शनादित्यर्थः । आत्मनो न स्वतो विरुद्धधर्मत्वं किंतूपाधित इत्येतच्छृतियोजनया दर्शयति-करणानामिति । एकदेश- विज्ञानस्येति । मनुष्योऽहमिदं पश्यामीत्यादिपरिच्छिन्नविज्ञानस्येत्यर्थः । एव. मिति । उपरतविशेषविज्ञानमित्यर्थः । तदेनि शेषः । केवलेनि । केवलं यत्सामात्य सर्वोपाध्यनुस्यूतस्वरूपं विज्ञान तत्स्वरूपत्वादान्मन इत्यर्थः । केवलं विशषोपाधिशून्य. मित्यर्थः । इवशब्दान्न वस्तुत इति भावः । यदेगि। स्वेन पण प्रत्यङमा. १ ख.परोऽपि ना।२ ख. 'वतीत्यर्थः । उ'। ३ ख.वेत्याह । मतो।।.म.उ. वे ताप ·- fo०९वल्ली ०२] काठकोपनिषद । ५५ प्रतया स्थित एव सन्विशेषविज्ञानस्थो यदा भवति तदेति पदद्वयमध्याहृत्य योजनयिम् । तदुपाधि कबामनआदिगत्यु गधित्वात् । दूरं व्रजनीव न वस्तुत इत्यर्थः । इव- शब्दार्थ स्फुटयति-स चंति । इहेति देहोक्तिः ॥ २१ ॥ सद्विवानाच शोकात्यय इत्यपि दर्शयाते- अशरीर५ शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् । महान्तं विचमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २२ ॥ अशरीरं स्वेन रूपेणाऽऽकाशकल्प आत्मा तमशरीरं शरीरेषु देवपि- तृपनुष्यादिशरीरेनमवस्थे वैवस्थितिरहित भनित्यवस्थित नित्यमवि- कृतमित्येतत् । महान्त महत्वस्याऽऽपेक्षिकत्वशङ्कायामाह - विभुं व्यापि. नमात्मानम् । आत्मग्रहण स्वतोऽनन्यस्यपदर्शनार्थम् । प्रात्मशब्द. पस्प- गास्मविषय एव मुख्यस्तमीहशमात्मानं मलाऽयमहमिति धीरों धीमान. शोचति । न हो विधयाऽऽत्मविदः शोकोपपत्तिः ॥ २२ ॥ आ० टी०--॥ २२ ॥ गो० टी-उत्तरवाक्यं याचिख्याभूमिकामारचयति-तद्विमानादिति । आभि- म निकसशरीरत्वं व्यावर्तयति-स्वेनेति । ननु शरीरागां स्थितिमत्वात्कथमनवस्थित- स्वमत आह-अनित्येवेति । संश्लेषं गरयति-नित्यमविकृतपिति। स्वत इति म क्रियाताम्यं किंस्वाभाविक प्रत्यम्ब्रह्मैक्यमिति दर्शयितुम् । आत्मशब्दः प्रत्यगा. स्मवाचको मुख्य इत्यर्थः । मत्यति । अहमेव परं ब्रह्मेति साक्षास्कृत्येत्यर्थः । अन्न यव्यतिरेकसिद्धं विज्ञानफलमाह--न ग्रेवमिति ।। २२ ।। यद्यपि दुर्विजयोऽयमात्मा तथाऽप्युपायन सुपिज्ञेय एवेस्याह- नायमात्मा प्रवचनेन लायो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेष वृणुते तेन लपस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूर स्वाम् ॥ २३ ॥ मायमारमा प्रवचनेनानेकवेदस्वीकरणेन लभ्यो नेयो नापि धया प्रन्याधारणशस्या । बहुना श्रुतेन केवलेन । केन तर्हि लभ्य इत्यु. ध्यवे यमेवं स्वास्मानमेष साधको वृणुते प्रार्थय। तेनैवाऽऽत्मना वरिषा १. 'यममिद . २ क. इत्याभिद' । ग. घ. ङ. इति द'। ३ क. ब. ज. 'वनित्येष्वव. स्थितिरहितेष्ववस्थितं । ४ प. 'स्व' । ५ स.ग. ठ. 'नमत्राऽऽस्म' । क. ग. 'रणाश । ७ ग. घ. 'भ्यताक.ख.ग.प.ज.ट. 'बस्वमात्मा । - - ·५६ टीकादयसमेतशीकरभाष्योपेता- अध्या० १वल्ली.२] स्वयमात्मा लभ्यो नाय एवमित्येतत् । निष्कामस्याऽऽस्मानमेव मार्य- ये आत्मनेवाऽऽस्मा लत इत्यर्थः। कयं लभ्यत इत्युच्यते- तस्याऽऽत्मकामस्यैष आत्मा विवृणुने प्रकायति पारमार्यिकी तनूं स्वां स्वकीय स्वयाथात्म्यमित्यर्थः ॥ २३ ॥ । आ००-न बहुना श्रुतेनेति । आत्मप्रतिपदकोपनिषद्विचारातिरिक्तशास्त्रश्र- वणेन न लभ्य उपनिषद्विचारेणापि । केवलेनेति । मिद्धोपदेशरहितेन न लभ्यत इत्ययः । परमेश्वराचार्यानुग्रहेण तु लभ्यत इत्याह-यमेवेति । स्वात्मानमेव साधकः श्रवणमननादिभिर्वृणुते संमजते श्रवणादिकालेऽपि सोऽहमित्यभेोनवानुसंधत्त इत्यर्थः । सेनैवेति । लक्षणया परमात्मानुग्रहेणैव परित्राऽभेशनुसंधानता यथानुसंधानमात्मत. येव परमात्मा लभ्यो भवतीत्यर्थः । परीत्येन वा योजना। आत्मा त्वेष प्रकरणी पर- माम्माऽन्तमिरूपेणाऽऽचार्यरूपेण वा व्यवस्थितो यमेव मुमुखं वृणु मजतेऽनुगृह्णाति तेनैव परमेश्वरानुगृहीतेनाभेदानुसंधानवता लम्यत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ गो० टी०-- ननूपाय विमा पण्डितस्य सुज्ञेयश्चेदनान्मज्ञस्यापि तथा स्यादिस्या- शङ्कयोपायं विना न पण्डितस्यापि ज्ञेय इत्याह-पद्यपीति । दुर्विज्ञेयः पण्डितस्या- पीति शेषः । न ज्ञेय इत्यन्वयः । न बहुनेति । आत्मप्रतिपादकोपनिषद्विचाराति- रिक्तशास्त्रेण न लम्य इत्यर्थः । केवलेनेति । गुरूपदेशहिनेत्यर्थः । ईश्वराचार्या- नग्रहेणाऽstमा लभ्य इत्याकाङ्क्षापूर्वकमाह-केनेत्यादिना । स्वात्मानमेव प्रत्यक्चै- तन्यमेवेत्यर्थः । साधकोऽधिकारी पार्थयते भनते श्रवणादिकालेऽपि प्रत्यौवाहमि- त्यनुसधते। तेनैवाऽऽत्मना तदनुग्रहेण [वरित्रा] संपरिज्ञात्रा पूर्वोक्तानुसंधानवता यथा. नुधानं स्वयं प्रत्यगात्मतयाऽऽत्मा परमात्मा लभ्य इत्यर्थः। अथवैष प्रकरणी परमात्माs- तर्यामिरूपेणाऽऽचार्यरूपेण वा व्यवस्थितो यमेव सावकं वृणुतेऽनुहाति तेन परमे- श्वरानुग्रह रब्धपत्यग्बौक्यानुसंधानवता मुमुक्षुगा लम्य इत्यर्थः । पदार्थमुक्त्वा वाक्या. र्थमाह-एवरिति । तेन लभ्यत( लम्य) इतिवाक्यविवरणत्वेनोत्तरमवतारयति- कथमित्यादिना । अधिकारिणः परमं तत्त्वमीश्वरानुग्रहात्प्रकाशत इत्यर्थः ।। २३ ॥ १ झ. . 8. 'भ्यो ज्ञातव्य ए°।१ क. ख. प. हु.न. स. का. ट. 8. 'त इत्ये। ३. ख. च. न. 'कामचाऽऽस्मा16. 'कामनं स्वमारमा'। ४ च. 'मेष प्रा। ५ क.ख. कच.ने. 'यते। आ । झ.स. ट. 'यमानस्याss'.च.म.न. ८. 'भ्य। ७ ग.स.म. ट. 'भ्य । ८ क. स्व. न. 'की स्वां तनं स्व। ९ क.. काय स्व। १० क. या 'या' । ग, घ, क. 'वां संया'।

·: अध्यागावली ०२] काठकोपनिषत् । ५७ किंचानपद- नाविरतो दुश्चरितानाशान्तो नासमाहितः। नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेननमाप्नुयात् ॥ २४ ॥ न दुवरितात्मतिषिद्धारतिस्मृत्यविहितात्पापकर्मणोऽविरखोऽनुप- रतः । नापीन्द्रियलोल्यादान्तोऽनुपरतः । नाप्यसमाहितोऽनेकाग्रमना विक्षिप्तचित्तः । समाहितचित्तोऽपि सन्समाधानफलार्थित्वाबाप्पशान्तमा. मनसो व्यापृतचित्तः । प्रज्ञानेन ब्रह्मविज्ञानेनैवं प्रकृतमात्मानमाप्नुयात् । यस्तु दुश्चरिताद्विरत इन्द्रियलोल्याच समाहितचित्तः समाधानफलादप्यु- पशान्तमानसम्वाऽऽचार्यवान्मज्ञानेन यथोक्तमात्मानं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥२१॥ ४ आ० टी०--दुश्चरितं कायिकं पापम् ॥ २४ ॥ गो० टी०-इतश्चेश्वगनुग्रहलब्धप्रसादक्ताऽनेकसाधनवता च ज्ञातव्य आत्मेत्याह- किंचान्यदिति । दुश्चरितं कायनिर्वत्यै पापम् । अनुपरन: प्रज्ञानेनैनमा (नं नाss) प्नुयादिति संबन्धः । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्यम् । इन्द्रियाणां लौल्य विषयप्रवणता । तद्वि- परीत एवं प्राप्नुयादित्याह- यस्त्विति । विषयेभ्य इन्द्रियसमाधाने पुण्यलोकः श्रूयते तस्मादपि समाहितचित्त इत्याह-समाहितेति । ॥ २ ॥ यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उसे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ २५ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥२॥ यस्त्वनेवभूतो यस्याऽऽत्मनो ब्रमचे सर्वधर्मविधारक अपि सर्व. प्राणभूते उमे ओदनोऽशनं भवतः स्याताम् । सर्वहरोऽपि मृत्युर्यस्यो- पसेच मेवोदनस्वाशनत्वेऽप्यपर्याप्तस्तं प्राकृतबुद्धिर्ययोक्तसाधनरहितः .क. व. न. ।' दु । २ क. ख. ज. णो नावि । ३ घ. सोऽम्या । ४ क. ख. म. वित्तो वाऽऽस्मान प्राप्नुयात् । प्र । ५ क. 'त. केन प्राप्नुयादित्युच्यते । प्र। ६. ज. क्षत्र व अमक्ष । ७ क. 'प्राण' । न. 'वत्रामु । ८ क. स. भ. 'दनमश। च. 'दमोऽभ'।९ ग. प. ज. 'नमिव । १. न.ट. 'नस्योपसेवन ।

·टीकादयसपकिरमा योपेता- [भध्या ०१५ठी ०२] सन्क इत्था इत्यमेवं बोतसाधनवानिवेत्यर्थः । वेद विजानाति या स आत्मेति ॥२५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृती काठकोपनिषद्भाध्ये प्रथमाध्याये द्वितीयवल्लीभाष्यं समाप्तम् ॥ २ ॥ आ० टी०--यस्त्वनेवंभूत उक्तसाधनसंपन्नो न भवति स कथं वेदेति संबन्धः । अशनस्वेऽप्यपर्याप्त इति । अन्नत्वेऽप्यसमर्थः शाकस्थानीय इत्यर्थः । यत्र स्वे महिनि स विश्वोपसंहर्ता तथाभूतं तं को वेदेति संबन्धः ॥ २५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविर. चिते काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्याने द्वितीया वल्ली समाज ॥ २ ॥ गो० टी०-यस्त्वनेवंभूत इति । उक्तसाधनसंपन्नो न भवति स कथं वेदेति संबन्धः । यद्ब्रह्म-धनवता विज्ञेयं तनिर्दिशति-यस्येति । सर्वधर्मविधारकत्वं सर्व. त्राणे हेतुः । सर्वत्राणभूते अपत्यन्वयः । अशनत्वेऽप्यपर्याव इत्यन्नत्वेऽप्यपर्याप्तः शाकस्थानीय इत्यर्थः । क इतिशब्दार्थमाह-पाकृतधुद्धिरिति । इत्थाशब्दार्थमाह- एवमिति । यत्र स्वमहिम्नि सोऽत्ता वर्तते तथाभूतं को वेदेत्यन्वयः ॥ २५ ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्थश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरावते काठ. कोपनिषद्भावविवरणे प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली समाधा ॥ २ ॥ ऋतं पिबन्तावित्यस्या वल्ल्याः संबन्धः । विद्याविये नानाविरुद- फळे इत्युपन्यस्ते न तु सफले ते यथावनिर्णीते। तमिर्णयार्थी रयरूप. ककल्पना, तथा च प्रतिपत्तिसोकर्यम् । एवं च प्राप्तृपाप्यगन्तृगन्तब- विवेकार्य द्वावास्पानापन्यस्येते- ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ()। छायापी ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चायो ये च त्रिणाचिकेताः॥१॥ ऋतं सत्यमवश्यंभाविस्वात्कर्मफलं पिबन्धो । एकस्ता कर्मफलं पिबति भुके नेतरस्तथाऽपि पातृसंबन्धारिपबन्तावित्युच्यते छत्रिन्या. १... यि र' । २ ग. स. प. ज. स.म. ट. 'प्राप्यप्राप्तृग । ब. प. प्राप्तृप्राप्तग। ग.च. 'प्यगन्त' । ४ क.क. ज. • रथरूपकद्वारा द्वा ।

·[अवा० १.बछी ३] काठकोपनिषद । ने । सुकृतस्य स्वयंकृतस्य कर्मण ऋमिति पूण संबषः । सोके:- विमशागरे । गुहा गुहायां बुद्धौ प्रविष्टौ । परमे बाघपुरुताकाससंस्था. नापेक्षया परमम् । परस्य प्रमणोऽधै स्थानं परा( य )म् । तस्पिनि परं ब्रमोपळभ्यः । अतस्तस्मिन्परमे परार्धे(ध्य) हार्दाकाशे प्रविष्टावि. स्पः । ती च छायावपाविव विलक्षणो संसारित्वासंसारित्वेन ब्रह्म. विदा वदन्ति कथयन्ति । न केवलमकर्मिण एव पदन्ति । पञ्चायो शास्थाः। ये च त्रिणाचिकेता, विकृत्वो नाचिकेतोऽनिधितो येस्ते त्रिणाचिकेताः ॥१॥ आ. टी-स्यरूपककल्पनेति । प्रसिद्धरथसादृश्यकल्पनेत्यर्थः । ऋतपानकर्ता जीवस्तावदेकश्चेतनः सिद्धो द्वितीयषणायां लोके संख्याश्रवणे समानस्वमावे प्रथम- प्रतीतिदर्शनाचेतनतया समानस्वभावः परमात्मैव द्वितःगः प्रतीयते । तस्य चोपचारा- हतप तृत्वमित्यर्थः । बाह्यपुरुषाकार संस्थानं देहाश्रय आकाशप्रदेशः । पञ्चामय इति । गार्हपत्यो दक्षिणाग्निगहवनीयः सभ्य आवसथ्यश्चेत्येते पञ्चाग्नणे येषां ते यथोक्ताः । धुपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषि स्वग्निदृष्टिं ये कुर्वान्त तेऽग्निहोत्रादिकारिणस्ते वा पञ्चाग्नय इत्यर्थः ॥१॥ गो० टी.-पूर्वोत्तरवल्लीनां संबन्धं दर्शयनुत्तरवल्या अगतार्थत्वमाह-समि- स्यादिना । संपन्ध इति । पूर्वाभ्यामभिधीयत इति शेषः । नानाफले इत्युक्त पशु- ब्रह्मवर्चसदिवदविरुद्धत्वं स्यात्तद्वारयति-विरुदेति । इतिरुक्कपरामर्शी । उपन्यस्वे इति । पूर्वयोलियोरिति शेषः । न विति । सफले ते विद्याविधे यथावत्स्वरूपतः सावनतः फलतश्च न निणीते इत्यर्थः । ननु ते एव निर्णी गें] तव्ये किमिति रपि. स्थादिकल्पनेत्यत आह-निर्णयाति । यद्यपि स्वरूपतो निरूप्येते तथाऽपि ज्ञाने सौकमित्याह-तथा चेति । ननु रूपकेण विद्याविये निरूप्ये किमिति द्वावृतपान- कर्तासवभिधीयते इत्यत आह-एवं चेति । रूपके रथी प्राप्ता प्राप्यं पदं गन्ता ज्ञाता गन्तव्यं विष्णोः पदम् । क्श्च गन्ता किंच पदं गन्तव्यगिणी विवेकार्थ द्वावामानावुपन्य. १ स.म. ट. 'न । न हि केवलस्याऽस्मनो भोकृत्वमस्ति । बुद्धयाशुपाधिकृतमेव भोकत्वम् । एपंच सति वक्ष्यमाणरथकरूपनया वैष्णस्य + पदस्याऽऽस्मतया प्रतिपत्तिरुपपद्यते नान्यथा सुक .....रमे पसधै प' । ग. प. 'रमे ।।३ क... ग. ब. म. 'स्य च । ४ क. बेहाद- काशं त । ५.स. न. परन । क. 'लक्ष्यते। क. ब.घ... न. 'ते । सस्मि । इ. 'ते तत। । +. 'वस्यापादस्याऽल्म। ग, वस्य पद।

·टीकादयसमेवशांकरभाष्योपेता- [मण्या १ली.] स्येते इत्यर्थः । नन्वात्मशब्दग्धेतनावाची न च द्वौ चेतनी प्रतीयेते तपानकर्तृमात्रप्रती. तेस्तत्कथमारमानावित्युच्येते इति चेन्न । एकस्तावकर्मफलभोक्ता जीवश्चेतनः सिद्धो द्वितीयान्वेषणायां सत्यां संख्याश्रवणेऽस्य गौर्द्वितीयोऽवेष्टव्य इत्युक्त गौरव द्वितीयोऽ. विष्यते नाश्वो लोक एवं चेतन एव द्वितीयो ऋतपानकर्ता प्रतीयत इति नाऽऽत्मशब्दे विरोध इति भावः । अत्रतशब्दः सत्यवचनोऽपि गुणयोगात्कर्मफलवाचीत्याह- ऋतमित्यादिना । नन्वस्मिन्वाक्ये जीवेश्वरावेव चेतनावुपन्यस्येते न च दयोः कर्म. फलसंबन्ध ईश्वरस्य तदसंमवात्कथं पिबन्तावित्यत आह-एक इति । जीव इत्यर्थः । इतर ईश्वर इत्यर्थः । कथं पिबन्ता वित्यत आह-तथाऽपीति। पातृसंबन्धादिति । पाता जीवरतबन्धादित्यर्थः । छत्रिन्यायति । यथा लोके छत्रिणो गछन्तीति प्रयोगे सपरिवारे राज्ञि गच्छति छध्यच्छत्रिसमुदाये छत्रिशब्दो वर्तत एकसमूहवाचि- विनैवं पिबदपिवत्समुदाये पिबतिर्वर्तत इत्यर्थः । सुकृतस्य लोक इत्यन्वयभ्रमं वारय- ति-ऋमितीति । बाह्यपुरुषाकाश |संस्थानं देहाश्रय आकाशप्रदेशः । स्थान. मित्यनन्तरमहीति द्रष्टव्यम् । परार्घ इति क्वाचित्कः श्रुतिपाठस्तस्मिन्पक्षे सुगमम् । परार्ध यीत्वमुपपादयति-तस्मिमिति । अत इति । यतः परब्रह्मोपलब्धिस्थान- मत इत्यर्थः । गार्हपत्यो दक्षिणाग्निगहवनीयः सम्य आवसथ्यश्चैते पञ्चानयो येषां से पञ्चाग्नयः । धुपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोपित्सु येऽग्निदृष्टिं कुर्वन्ति ते वा पश्चाग्नयः । पञ्चाग्नयत्रिणाचिकेतलक्षणा वदन्तीति संबन्धः ॥ १ ॥ यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् । अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेत५ शकेमहि ॥ २ ॥ यः सेतुरिव सेतुरीजानानां यजमानानां कर्मिणां दुःखसंसरणार्थ. स्वाभाविकतोऽनिस्तं वयं बातुं जेतुं च शकेमहि शक्नुवन्तः । किंच यचामयं भयशून्यं संसारपारं तितीर्षता तर्तुमिच्छता ब्रह्मविदां यत्पर- पाषयमक्षरमात्माख्यं ब्रम तच नातुं शकेमहि शक्नुवन्तः । परापरे ब्रह्मणी कर्मब्रह्मविदाश्रये बेदितव्ये इति वाक्यार्थः । एतयोरेव शुपन्यासः कुत ऋतं पिबन्ताविति ॥२॥ आ० टी०-ननु न सन्ति ब्रह्मविदः पश्चाग्निविदश्च सांप्रतमनुपलम्मादित्याशङ्कय पूर्णविद्वदनुभवविरोधमाह-यः सेतुरिवेत्यादिना । पूर्वेषां यद्यपि ब्रह्मवित्वादि संभवति प्रभावातिशयात्तथाऽपि नाऽऽधुनिकानापरूपप्रज्ञानां संभवतीत्याशङ्कय चेतनत्वात्स्वाभा- विकी ज्ञातृत्वयोग्यताऽस्तीत्यभिप्रेत्य तापमाह-परापरे इति ॥ २ ॥ १क. 'माचिकेत नाचि'। २ घ. केतस्तं वक. 'रस्य पा'। ४ क. ब...हि । प'। ५. प. ':: ययो । था। तयो ।

·[मण्या०१वली..] काठकोपनिषद । मो० टी०- ननु न सन्त्येव ब्रह्मविदः पश्चाग्निविदब्धानुपलम्भादित्याशय पूर्व- विद्वदनुभवविरोधमाह-या सेतुरिति । कर्मिणामिति । कर्मानुष्ठानवतामित्यर्थः । विरारूपानेः सेतुत्वं त्युत्पादयति-दुःखेति । दुःखाय संतरणं निवृत्तिः सेवार्थः प्रयोजनं यस्य तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादित्यर्थः । नाचिकेतोऽनिरुक्तहेतोः सेतुरिव सेतुर्य इति पूर्वेण संबन्धः। तं नाचिकेताग्निं न केवलं ज्ञातुं किंतु कर्तुमपत्यिह-चेतुमिति । संकोचकप्रमाणाभावात्सर्वभयातीतमित्याह-संसारपारामिति । संसारातीलमित्यर्थः । तर्तुमिच्छता प्राप्तुमिच्छताम् । आश्रयमवलम्बनम् । न क्षरतीत्यक्षरं षड्भावविकार- शून्यं न परोक्ष किंतु प्रत्याभूतमित्यर्थः । चकारादपरब्रह्मात्मकाग्निं ज्ञातुं चेतुं पर- ब्रह्म ज्ञातुमेव शक्नुवन्त इत्येतत्समुच्चयोऽवगम्यते । ननु यी पूर्वेषां ब्रह्म- वित्त्व संभवति महामहिमत्वात्तथाऽपि नाऽऽधुनिकानामरूपप्रज्ञानामित्याशङ्कय प्रमा. तृमात्रस्य चेतनत्वेन ज्ञातृत्वशक्तियोग्यतेश्वरानुग्रहादिना संमवतीत्यभिप्रेत्य तात्प- र्यमाह-परापरे इति । कर्मविदाश्रयोऽपरं ब्रह्म ब्रह्मविदाश्रयः परं ब्रह्मेति विभागः । ननु नर्तपानकोब्रह्मवित्प्रसिद्धत्वमन्ययोरेवेत्याशङ्ख्या:ऽह-एतयोरिति । कर्म- ब्रह्म विदाश्रययोः परापरब्रह्मणोतं पिबन्तावित्यत्रोपन्यासो हि यस्मात्कृतस्तस्मा. मान्यत्वाशकेन्यर्थः ।। २॥ आत्मानः रथिनं विद्धि शरीर५ रथमेव तु । बुद्धि तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥ तत्र य उपाधिकृतः संसारी विद्याविद्ययोरधिकृतो मोक्षगमनाय संसारगमनाय च तस्य तदुभयगमने साधनो रथः कल्प्यते । तेत्र तमा- स्मानमृतपं संसारिणं रयिनं रथस्वामिनं विदि जानीहि । शरीरं रथ. भेव तु रथबदायस्थानीयैरिन्द्रियैराकुष्यमाणत्वाच्छरीरस्य । बुदि तु, अध्यवसायलक्षणां सारपिं विद्धि बुद्धिनेतृप्रधानत्वाच्छरीरस्य । सारथि- नेतृपधान इस रथः । सर्वं हि देहगवं कार्य बुदिकर्तव्यमेव प्रायेण । मनः संकल्पविकल्पादिलक्षणं अहं रशनां विदि । मनसा हि प्र]. हीतानि श्रोत्रादीनि करणानि पवर्तन्ते रशनयेवाश्चाः ॥ ३ ॥ आ० टी०-तत्रेति । तयोः प्रथमग्रन्थोक्तयोरात्मनोर्मध्ये ॥ ३ ॥ गो० टी०- रबरूपकवाक्यमवतारगति-तत्रेति। जीवात्मपरमात्मनोमध्ये। उपा. धिकृत उपधिपरिच्छिन्न इत्यर्थः । ईश्वरं व्यावनयनि-संसारीति । मुक्तनीय * अत्रकानुरोधेन विकल्पशब्दोऽधिक: १२. म. ट. 'कतोऽतो मो। २ क. लल्यत इत्याह त । ३ क. स. ग. प. अ. तत्रामा' । ४. सज प्रहमेव बर।

·। । टोकादयसमेतकरमामबापेवा [भाया मी क्यातमति-विवेत्यादिना + साक्षात्कारकर्मणोस्त्यिर्थः । कम्मै प्रयोजनापल्याकार- क्षायामाह-मोक्षति । विद्यागमधिकृतो मोक्षगमनायाविणायामधिकृत संसारममना; पनि विभागः । तस्मेति । विद्याविद्ययोरधिकृतस्य सद्भगमनसाधनः संसारमोसाम मसाधनः । स्थगमनागमन मन्मफलमातृस्वामिसाम्यं विवक्षिता तमाह-सपिसि । शुद्धवतन्य न्यावर्तयति-ऋतपमिति । ईश्वरं व्यावर्तयति-संसारिणमिति । रथ- सामिनमिति । रमतादात्म्यामिमानिनमित्यर्थः । शरीरस्य स्थावसाम्ये हेतुमाह- रथमदिति । अन्तःकरपात्येक्येऽपि वृत्तिभेदेन भेदं विवक्षिस्वा साथिप्रग्रहकरुपनेत्याह- मुदि विति । अध्यवसायलक्षणाम् । अध्यवसायो निश्चयो लक्षणं स्वरूपं यस्याः मा वामित्यर्थः । पूर्ववत्साम्ये हेतुमाह-बुद्धीवि। बुद्धिनेता(त्री)प्रापयित्री प्रधान स्वतन्त्र- भूता यस्य शरीरस्य. तत्तथा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादिश्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह- मारथिनेहमधान इष रय इति । सारपिर्नेला पापयिता प्रधानः स्वतन्त्रो यस्य म इवेयर्थः । ननु मनआदीन्यपि शरीरनेताण तत्वयं मुझेरेव नेतृत्वेन सारथिलमा आह-सति । देहगत सर्व कार्य गमनागमादि प्रायेण बुद्धया कर्तव्य हि यस्मा तस्मात्प्रायिकाभिमायण बुद्धरेव नेतृत्वात्सारथिस्वं युक्तमित्यर्थः । सारविहस्ते विद्यमानं हयाकर्षणसूत्रं प्रग्रहशब्दितं मन इस्याह-मन इति । संकल्प इदमेवं करिष्य इति पतिः । आदिवाब्देन विकरूपो गृह्यते । स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादिस्तस्स्वरूपमिः मित्यर्थः । तस्य रसगत्वं प्रसिबरशनासाम्येनोपमादपति-मनसेत्यादिना । प्रगृही- तात्याष्टानि । रशमयेति । यथा सूत्रेणावा आकृष्यन्ते तद्वदित्यर्थः ॥ ३ ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुविषयारस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियम नीयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥ इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि हयानाहू रथकल्पनाकुशलाः शरीररथाकर्ष- णसामान्याव । तेष्वेवेन्द्रियेषु इयत्वेन परिकल्पितेषु गोचरान्मार्गासपा- दीविषयान्विदि । आत्मन्द्रियमनीयुकं धरीन्द्रियमनोमिः सहित संयुक्तमास्मानं भोक्तेति संसारीत्याहुर्मनीषिणो विकिना । नहि केव- कस्याऽऽस्मनो भोक्तृत्वमस्ति बुद्धघायुपाधिकृतमेव तस्य भोकृत्वम् । स्था च श्रुत्यन्तरं केवलस्यामोक्तृत्वमेष दर्शयति-ध्यायतीव लेछाप- तीवत्यादि । एवं च सति वक्ष्यवाणरवकल्पमया वणवस्य पदस्थाss- स्मतया प्रतिपत्तिरुपपद्यते मान्यथा स्वभावानविक्रमात् ॥ ४ ॥ १८, 'नोमोकं । म.म. द. तेष्विन्धि ३.क. मोकार है।

·। Taratetastej काठफोपनिषत् । ६३ आ० टी०-आस्मा रथस्वामी यः कल्पितस्तस्य मोक्तृत्वं चल स्वाभाविकमि- त्याह-आत्येन्द्रियमनायुकामति । औपाधिके मोक्तृत्वेऽविश्व्यतिरेको शास्त्रं च प्रमाणमित्याह--न हि केवळस्येति । वैष्णवपदाप्तिश्रुत्यनुपपत्त्याऽपि न स्वामा- विकं मोक्तृत्वं वाच्यमित्याह--एवं च सतीति ॥ ४ ॥ गो. टी.-प्रग्रहवत्सारपिरवान्या(भ्याधिष्ठितरथाकर्षकहयतुल्यानीन्द्रियाणीत्यार- इन्द्रियाणीति । क इत्याकाक्षायामाह--रयेति । रथत्वेन शरीरं कल्पगन्ति निख- फ्यन्ति येऽध्यात्मविवस्त इत्यर्थः । पूर्ववत्साम्ये हेतुमाह-शरीरोति । आकर्षणं हम- धर्मस्तसाम्यादित्यर्थः । यथा भद्रसेनस्य राज्ञो रपिनो रथहयगन्तव्यमार्गाः कुरव एवमिन्द्रियहयगन्तव्य(मार्गा) विषया इत्याह-वेग्विति । तच्छदं व्याचष्टे-इन्द्रिये- वित्यादिना । आदिशब्देन स्पर्शशब्दरसगन्धा गृह्यन्ते । रथस्वामिततेन य आत्मा करिपतस्तस्य भोक्तृत्वं च न स्वाभाविक मित्याह-आत्मेन्द्रियमनोयुक्तमिति । भोपाधिकभोक्तृत्वेऽन्वयव्यतिरेको शास्त्रं च प्रमाणमित्याह-न हि केवळस्यति । उपाध्यपरिच्छिन्नस्येत्यपः । शास्त्रमुदाहरति--तथा चेति । ध्यायती। लेलायती. वेत्यादिश्रुत्यन्तरमुपाध्यनवच्छिन्नस्यासंसारित्वमेव दर्शयति न संसारित्वमित्यर्थः। वैष्ण- वपदशतिश्रुत्यनुपपत्याऽपि न स्वाभाविकसंपारित्वमित्याह-एवं च सतीवि। औण- विके भोक्तृत्वे सतीत्यर्थः । वक्ष्यमाणा या रथकल्पना विज्ञानसारपिस्स्विस्यादिना तया वैष्णवस्य पदस्य व्यापकस्वास्याऽऽत्मतया प्रत्यगभिन्नत्वेन प्रतिपत्तिः प्रतिरव- स्थानमुपपयत इत्यर्थः । नान्यति । अन्यथा संसारित्वस्य वामाविकत्वन प्रति. पत्तिोपपयत इत्यन्वयः । तत्र हेतुमाह---स्वभावानतिक्रमादिति । स्वभावस्य पारमार्थिकस्य संसारित्वस्यानतिक्रमादतिक्रमाभावात्यागाभावादसंसारिवैष्णवपदप्राहि- नेत्यर्थः ॥ ४ ॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यकश्यानि दुष्टावा इव सारथेः ॥ ५॥ तत्र संवि यस्तु. बुद्ध पाख्या सारथिरविज्ञानवाननिपुणोऽविवेकी मागेच निवृत्ती च भवति यतरो रथचर्यायामयुक्तेनारगृहीतेनास- माहितेन मनसा भास्थानीयन सदा युक्तो भववि तस्याहालस्य बुद्धिसारयोरन्द्रियाण्ववस्थानाधाम्यवश्यान्य क्यान्यनिवारणीयानि दुहाया अदान्ताचा हवेतरसारयर्भवन्ति ॥ ५॥ * अशक्यनिवारणानीति पाठो युजस्तस्यैव टीकाकताऽऽरतस्वाव। १३.म. ट. 'तौ नि । २. 'तितो।।म. 'लस्याबु' पाता। । : ४ ग .. श.म. टा ·६४ टोकादयसमेतषांकरभाष्योपेता- [मध्या० १वली.] श्रा०टी०-॥५॥ गो० टी०-पूर्वोक्तान्वयव्यतिरेकावुपसंहरति--तति । तत्र संसारित्वस्यारवा- भाविकत्वे । एवमुक्तप्रकारेण । यस्त्विति । यथा येन प्रकारेणेतरः सारथी रथगमने पग्रहेणायुक्तस्तथाऽसमाहितेन प्रग्रहस्थानीयेन मनसा युक्तो यस्तु कर्तव्याकर्तव्ययोर. निपुणो भवतीत्यर्थः । अविज्ञानवत्वेन न विज्ञानसामान्याभावः किंतु बुद्धिगताति- शगभावः । सोऽप्यविवेकरूप इत्यर्थः । अबु(र्थः । बु )द्धिसारथेरविवेकसारथे । भशक्यनिवारणीयानी(रणानी)ति । विषयेभ्य इति शेषः । इतरसारलौकिकस्या- दान्ताश्वाः कुमार्गायथा निवर्तयितुं न शक्यन्ते तथा बुद्धिसारयेरसमाहितानन्द्रिया. ज्यशक्यनिवारणानि भवन्तीत्यन्वयः ॥ ५ ॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्यन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ ६ ॥ यस्तु पुन: पूर्वोक्तविपरीता सारयिर्भवति विज्ञानामगृहीतमनाः समाहितचिचः सदा सस्याश्वस्थानीयानीन्द्रियाणि प्रवर्वयितुं निवर्त- यितुं वा शक्यानि वश्यानि दान्ताः सदश्वा स्वेतरसारयेः ॥ ६ ॥ आ० टी०-॥१॥ गो० टक-पूर्वोक्तविपरीत इति । अविवेकसारथभिन्न इस्ययः । मनोनियती हेतुमाह-समाहिति । विषयस्मरणवश्चित्तनिग्रहे विषयविकरूपात्मकं मनो निगृहीतं मवतीति भावः । शक्यानि कर्तव्याकर्तव्ययोरिति शेषः । सत्पदस्यार्थमाह-दावा इति । लौकिकसाराथशिसिताश्वा इव समाहितचित्तता प्रगृहातमनसः शक्यानोन्द्रि- याणि कर्तव्याकर्तव्ययोनिग्रहीतुमित्यर्थः ॥ ६ ॥ तस्य पूर्वोत्तस्याविज्ञानवतो दिसारथेरिदं फळमाह- यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः। न स तत्पदमामोति सश्सारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवति । भमनस्कोऽपगृहीतमनस्कः स तत एवा- शुचिः सदेव । न स रथी तत्पूर्वोक्ताक्षरं यत्परं पदमामोति न सार- १ क. स. ग. घ. रीतसा । २ क. ब. 'बानिपुणो विवेकवान्युफेन मनसा प्रग। म. 'पानिपुणो विवेकवान्प्र' । ३ ख. ज. नि दा।४ क. ख. घ. . च. न. ट. . तत्र पू । ५३.स. म. द. 'स्कोऽपरि]। ६ ग.श. म. न सारथी । ७ ग, प. च. 'रं ब्रह्म यर. स.ब.ट. पद प्राप्तो। । - ·[भधारवडी. काठकोपनिषत् । पिना । न केवलं कैवल्यं नाऽऽप्रोति संसारं च जन्मरणलक्षणम- धिगच्छति ॥७॥ आ० टी०-॥७॥ गो० टी०- अविवेकबुद्धरनियतेन्द्रियस्य फलपरत्वेनोत्तरं वाक्यमवतारयति- तस्पेत्यादिना । मनोनिग्रहाभावेऽविवेकित्वादिन्द्रियपारवश्येन पाप्मोपचये दूषिता. नस.करणोऽशुचिरित्याह-तत एवेति । कार्यब्रह्मध्यावृत्त्यर्थमाह-परमिति । मनु चेतनस्य बन्धो यस्य बन्धस्तस्य मोक्षी बुद्धेश्व बन्धाभावायत्परं पदं तदक्षराख्यं सार. पिर्नाऽऽप्नोतीति कथमुच्यते तत्राऽऽह-तेनेति । चेतन इति शेषः । कैवल्यं राज- -पुरप्रवेशस्थानीयमित्यर्थः । जन्ममरणादिलक्षणं कण्टकपाषाणायुपप्लुतदेशतुल्यम् ॥७॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः। स तु तत्पदमामोति यस्माद्भूयो न जायते ॥ ८ ॥ यस्तु द्वितीयो विज्ञानवान्निवानवत्सारथ्युपतो रयी विदानित्येतत् । युक्तमनाः समनस्कः स तत एव सदा शुचि। स तु सस्पदमामेति। यस्मादमापदादाच्युतः सन्भूयः पुनर्न जायते संसारे ॥ ८ ॥ आ.टी.--॥८॥ गो० टी०--तद्विपरीतस्य पदप्राप्तिरित्याह--पस्थिति । कर्तव्याकर्तव्यविवेको विज्ञान तहान्यः सारयिषुद्धिरूपस्तेनोपेत इत्यर्थः । विद्वानिति । क्रमेणेति शेषः । तत एव निगृहीतमनस्कत्यावे । सदा शुचिरिवि। स्वच्छन्तःकरण इत्यर्पः । तच पदं न सातिशयमित्याह-यस्मादिति ॥ ८ ॥ किंवत्पदमित्याह-- विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवानरः। सोऽध्वनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९ ॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु यो विबुद्धिसारथिः पूर्वोक्तो मनामनाया- नहीवपनाः समाहितचित्तः सम्शुचिर्नरो विद्वान्सोऽनना संसारगतः पार परमेवापिगम्पनिलेवदामोति मुच्यते सर्वसंसारबन्धन १ क. ' तमाऽऽपोख. ग. प. स. च.ज. ट. 3. 'लं ना।२ . "ति-स्वित्या। ३. स. ज. 'वान्भवति विज्ञा। ४. च. 'वि: संस्तु त । ५ ष. स त°1 ६.स.म... 'सामनः पदा' । . घ. 'दच्यु' रु. म. म. र. 'कसा । ९ ख ग घ. च. योजम'।१.प. 'पन्यता.प.म... 'तेपरं पार' । १२... र पारमे । म.भ... परमिवा' । १४ क. ख. ग. ज. पूर्वः सं। १५ ख. घ. . च. 'नैः । विष्णो । - ·६ टीकायसमेतशीकरमाश्यांपेवा- (अध्या० १५डी.) सहिष्णोापनशीलस्य ब्रह्मणः परमात्मनो वासुदेवाख्यस्य परमं प्रकृष्टं परं स्थानं सतत्त्वमित्येतबदसाबामोति विद्वान् ॥ ९॥ आ०टी०--॥९॥ गोटी •-तत्र हेतुत्वेन पदस्वरूपमाकाक्षापूर्वकं दर्शयति-किमित्यादिना । निगृहीतमनास्तत्त्वंपदार्थविवेकवानात्मनि समाहितचित्तः सन्निदिध्यासनवास्तेन गतप्रति- बन्धः शुचिर्नरे। विद्वानप्रतिबन्धेन साक्षात्कारवान्यः सोऽध्वनः संसारान्तर्भूतदेवयान- दक्षिणायनाधोगतिरूपाया गतेः पारं तदप्राप्यं तदाप्नोतीत्यर्थः । नन्वात्मस्वरूपस्य नित्यानत्वावाप्नोतीति कथं तत्राऽऽह-मुच्यत इति । प्रत्यगितरयोरावरकाज्ञाननि. वृत्तावाप्नोतल्यौपचारिकमिति भावः । आकाशं व्यावर्तयति-ब्रमण इति । हिरण्य- गर्भ व्यावर्तयति-वासुदेवाख्यस्थेति । वासुदेव इत्याख्या यस्य सः । वासयति भूतानि स्वस्मिन्निति वासुः स चासो देवश्व दीव्यत इति स्वप्रकाशः स वासुदेव इत्यर्थः । अनेन तत्पदवाच्यमभिहितम् । तस्य लक्ष्यमाह-परममिति । अथवा षष्ठी राह शिर इतिवौपचारिकी । व्यापकं प्रकृष्टं पदमित्यर्थः । सतत्त्वं स्वरूपम् ॥ ९ ॥ अधुना यत्पदं गन्तव्यं तस्येन्द्रियाणि स्थूलान्यारभ्य सूक्ष्मतारतम्य- क्रमण प्रत्यगात्मतयाऽधिगमः कर्तव्य इत्येवममिदमारभ्यते-- इन्द्रियेयः परा ह्या अर्थायश्च परं मनः । मनसंस्तु परा बुर्बुिद्धरात्मा महान्परः ॥ १० ॥ स्थूलानि तापदिन्द्रियाणि तानि यररात्मप्रकाशनायाऽऽरन्धानि वेभ्य इन्द्रियेभ्यः स्वकार्येभ्यस्ते परा ह्याः सूक्ष्मा महान्तश्च प्रत्यगात्म- भूताश्च । तेभ्योऽप्यर्थेभ्यश्च परं सूक्ष्मतरं महत्पत्यगात्मभूतं च मनः। मनःशम्दवाच्यं मनस भारम्भकं भूतसूक्ष्मम् । संकल्पविकल्पाचारम्भक- स्वान्मनसोऽपि परा सूक्ष्मतरा महत्तरा प्रत्यगात्मभूतां च बुद्धिशब्द. पाच्यमध्यवसायाघारम्भकं भूतसूक्ष्मम् । बुद्धरात्मा सर्वप्राणिबुद्धीनां प्रस्यगास्मभूतस्वादास्मा महान्सर्वमहत्त्वादब्यव्यक्तावत्पर्थमं जातं हेरण्य- गर्भ तत्वं पोषावोधात्मकं महानात्मा बुद्धः पर इत्युच्यते ॥ १० ॥ १. 'लब । २ क. 'तत्पदमेवाऽऽप्रति वि'. ज. 'तस्य पदमवाप्नोति विघ. तत्प- इमानोति वि' । ३ क. 'सश्च प'।४स.ज. तेभ्यो बर्षे । तेभ्योऽथे । ५.म.म.ए. 'हन्महदादिपद सर्वत्र व्यापकत्वेन शेयमत्र प्रत्य'। ६ ग. घ. 'कल्पकाया' । ७ ग. घ. सूक्ष्मा म क. न. स. 'ताए ।९ प. 'थमजा । १. क. ख... ज'त हरण्यगर्भत' . च. ते हिर'। ..हिरण्यगर्भत। - ·[अध्या१खी.] काठकापनिषद । आ० टी०-प्रत्यगात्मभूतायेति । प्रस्यगनपायिस्वरूपमता इत्यर्थः । नन्व. म्यो मनस भारम्भकं भूतसूक्ष्मं परम् । तस्माद्बुढ्यारम्भकं भूतसूक्ष्म परमिति न युक्तम् । कार्यापेक्षया छुपादानमुपचितावयवं व्यापकमनपायिस्वरूपं च प्रसिद्धम् । यथा घटादेर्मेदादिः । न चेह भूतसूक्ष्माणां परस्परकार्यकारणभावे मानमस्ति । सत्यम् । तथाऽपि विषयेन्द्रियव्यवहारस्य मनोधीनतादर्शनान्मनस्तावद्वयापकं करप्यते । तच पर. मार्थत एवाऽऽत्मभूतमिति केषांचिद्धमस्तन्निरासायोकं मनःशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्ममिति । अन्नमयं हि सौम्य मन इत्यादिश्रुतेर्मोतिकत्वावगमादन्नभावामावाभ्यामुपचयापचयदर्श. नादौतिकमेव तत् । तस्य च संकल्पादिलक्षणस्याध्यवसायनियम्यत्वाद्बुद्धि(दे)स्ततः पर[स्व] मिाते । बुद्धि श्वाऽऽत्मेति । केषांचिदभिमानस्तदपनगर्थमाह-बुदिशन्दन पाच्यमिति । करणत्वादिन्द्रियबुद्धेमैतिकत्वं सिद्धम् । करणत्वं च स्वबुद्धयाऽहमु. पलभ्य इत्यनुभवासिद्धम्। ततो भूताक्यवसंस्थानेष्वेवादिषूत्तरोत्तरं परापरत्वं (परस्व) कल्प्यं परमपुरुषार्थदिदर्शविषया । न त्वादीनां परत्वं प्रतिपिपादायषितं प्रयोजना- भावाद्वाक्यभेदप्रसङ्गाचेति । सुरनरतिर्यगादिबुद्धीनां विधारकत्वात्सातत्यगमनादात्मो. च्यते । सत्रसंज्ञकं हैरण्यगर्भतत्वमित्यर्थः । बोधाबोधात्मकमिति । ज्ञानक्रिया- शक्त्यात्मकमित्यर्थः । अथवाऽधिकारिपुरुषाभिप्रायेण बोधात्मकत्वमव्यक्तस्याऽ:यः परिणाम उणघिरपश्चीकृतभूतात्मकस्तेन रूपेणाबोधात्मकत्वं हिरण्यगर्मस्येत्यर्थः ॥१०॥ गो० टी०- ननु तस्पदलक्ष्यविष्णोः प्रकृष्टं पदमाव्यमित्युक्तं तत्किं केनचिन्मा- मेण देशविशेष गन्तव्यं तदपि भिन्नतया प्रामाधिगमनवदन्तव्यं तथात्वे मोक्षस्यानित्य- त्वापत्तिस्तस्य प्रकृष्टत्वं च कथमित्याशङ्कयाऽऽह-अधुनेत्यादिना । असावधि- कारी. यदाप्नोतीत्येतद्वयाचष्टे-यत्पदमिति । तस्य पदस्याधिगमः कर्तव्य इत्यन्वयः। कथं प्रकृष्टस्वमिः यस्योत्तरमाह-इन्द्रियाणीति । सूक्ष्मेति। विषयमनोबुद्धयादिक्रमे णेत्यर्थः । तरिक केनचिन्मार्गेण देशविशेषे भिन्नतया प्राप्तव्यं तपा चानित्यत्वापतिः स्वर्ग दिवदित्यस्योत्तरमाह-प्रत्यगात्मतयेति । न देशपारच्छिन्नं फलं किंतु मोह- व्यवहितं तदपगमे प्रत्ययूपेणावस्थानमिति तद्रूपेण साक्षात्कारः संपद्यत इत्येवमर्थमु- सरो ग्रन्थ आरम्यत इत्यर्थः । तावच्छब्दः क्रमेणोत्तरोत्तरापेक्षया पूर्वपूर्वस्य स्थूलस्व. ज्ञापनपरः । इन्द्रियेभ्योऽर्थपरत्वे कारणत्वं संभावितहेतुमाह-पैरिति । आत्मप्रका. शनाय विषयज्ञानाय भैरथरारब्धानि तानीन्द्रियाणि तेऽर्थाः परा इस्यन्वयः । केभ्य इत्याकाक्षायां विषयकार्यभूतप्रकृतेन्द्रियेभ्य इस्याह -तेभ्य इति । विधा परशब्दार्थ हिशब्दयोतितमाह-मूक्ष्मा इत्यादिना । इन्द्रियानुस्यूतत्वात्ततः सूक्ष्मा महान्तश्च व्यापकाः । अत्र परस्परसमुच्चितं तत्व) परत्वे विवक्षितमिति चशब्दव- यम् । ननु विषयाणामनास्मत्वात्प्रत्यगा मभूताश्चेति कथमिति चेयषा प्रत्यावस्थाs- नायिन्येवं विषया इन्द्रियेऽवनपायिन इति प्रत्यगाम्मभूता इत्युच्यन्त इति भावः । .

·- टीकादयसमेतकस्थाप्योपेता- अध्या० १वली.१] तेभ्योऽपीति । इन्द्रियेभ्यः परत्वनोक्तम्योऽत्यिर्थः । ननु देहपरिच्छिन्नस्य मनसो न व्यापकत्वादिविषयान्प्रति सूक्ष्मस्वादिकमुपपद्यतेऽकारणत्वात्कारणस्य हि कार्या- पेक्षयोक्तत्रितयरूपत्वं यथेन्द्रियापेक्षया विषयाणां तथा च मनसः कथं सूक्ष्मत्वादि. कमित्याशङ्कय मनस आरम्भकं भूतसूक्ष्मं मनःशब्दवाच्यमेकदेशेन मनोरूपेण परि- णामिविषयप्रति मूताकारेण कारणमतो मनसः परत्वं विषयेभ्यो युज्यत इत्याह मनाशन्दवाच्यमित्यादिना । बुद्धर्मनसः सकाशात्परत्वे हेतुं वदन्वाक्यमवतारयति- संकल्पेति । तादृशस्य मनसोऽध्यवसायनियन्यत्मत्ततः परा बुद्धिरित्याह-मनसोऽ- पीति । अर्थेभ्यः परादपीत्यपेरर्थः । मनःकारणत्वाभावाद्वृद्धेः कथं परत्वमित्या- शवाय परशब्दार्थकथनपूर्वकं बुद्धिशब्दार्थमाह -सूक्ष्मेत्यादिना । आदिशब्देन बुद्धिवृत्त्यवान्तरविशेषा गृह्यन्ते । ननु मनस आरम्भकमृतसूक्ष्म प्रति कथं बुद्धयारम्भ- कभूतसूक्ष्मस्य कारणता मानाभावाद्भेदाभावाच्च विज्ञानशक्तिमदन्तःकरणस्यापश्चीकृत- भूतमूक्ष्मसात्त्विकांशसमष्टितो विशेषेण जन्माङ्गीकारात्तदारम्भकाणामैकाम्येन भेदा- भावादिति चेदत्र न भूतसूक्ष्मशब्देनापञ्चीकृतानां ग्रहः किंतु पञ्चीकृतान्नरूपभूत- सूक्ष्माणामिह ग्रहणं तेषामन्नमशितमित्यादिनाऽणिष्ठभागस्य प्रसिद्धस्तस्य मन.शब्द. वाच्यान्तःकरणोपचयहेतुत्वेनोपचितान्तःकरणकारणत्वादन्तःकरणस्य च निश्चयसंकल्प- शक्तिद्वयशालिन्वेन निश्चयशक्तिमत्त्वात्साध्यत्वादितरस्यतदारम्भकभृतसूक्ष्मयोः कार्य- कारणभावसंभवान्मनःशब्दवाच्याणिष्ठभागम्य कारणत्वसंभवात्परतत्त्वमुपपद्यते तर्हि बुद्धिमनसोरेव ग्रहे संभवति भूतसूक्ष्मपर्यन्तधावनं किमर्थमिति चेत्तद्ग्रहस्य तदा- स्म्भकभूतसूक्ष्माधीनस्वात्तावत्पर्यन्तधावनमिति भावः । अथवा नन्वयम्यो मनस आर.. म्भकं भूतसूक्ष्म परं तस्मादबुद्धयारम्मकं भूतसूक्ष्मं परमिति न युक्तं कार्यापेक्षा हि कारणमुपचितावयवं व्यापकमनपायस्वरूपं परं प्रसिद्धं यथा घटादेर्मदादिः । न चेह मृतसूक्ष्माणां परस्पर[कार्यकारणभावे मानमस्ति । सत्यम् । तथाऽपि विषये- न्द्रियव्यवहारस्य मनोधीनत्वात्ततो मनो व्यापकं करप्यतेऽस्मिन्प्रकरणे यथदधीन तत्तस्थपरमितरत्परमिति हि स्थितेः । ननु भाष्ये मनःशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्मं परमिति कथमुक्तमिति चेत्केषांचिन्मन आत्मेति भ्रमस्तनिरासाय मनसो भौतिकत्वेनानात्मत्वं वक्तुं भूतसूक्ष्ममित्युक्तमेवं बुद्धिस्थलेगी द्रष्टव्यम् । तस्य मनसोऽध्यवसायनियम्यत्वा- बुद्धिः परा । मृतोपचापचयाभ्यां मनसो भौतिकत्वेनानात्मत्वं बुद्धेः करणत्वेनानात्मस्वं द्रष्टव्यम् । ततोऽर्थादिषु भूतसंस्थानेष्वेव परत्वं करप्यते परमपुरुषार्थदिदर्शयिषया न त्वर्यादीनां परत्वं प्रतिपिपादयिषितं प्रयोजनाभावाद्वाक्यभेदप्रसनाचेत्यपि द्रष्टव्यम् । आत्मशब्दस्य परशब्दार्थव्यापकत्वांशेन पोनरुक्त्यमाशझ्यापुनरुक्तमर्थमाह-सति । सुरनगतिर्यगादिबुद्धीनां विधारकत्वात्सातत्यगमनादात्मोच्यत इत्यर्थः । आत्ममहच्छ- ब्दयोः पौनरुक्त्ये सर्वबुद्धिव्यापकताऽऽस्मशब्दार्थः । बुद्धितदितरन्यापकता महच्छ- ।

·मायापल्ली३. काठकोपनिषत् । ६९ ब्धार्थ इत्याह-सति । तत्र हेतुम्ह-अन्य कादिति । हरण्यगर्भ तस्वपिति । सूत्रसंज्ञितमित्यर्थः । बोषारोधात्मकं ज्ञानक्रियाशक्त्यात्मकमित्यर्थः॥ १० ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११ ॥ महतोऽपि परं मूक्ष्मतरं प्रत्यगात्मभूकं सर्वमहत्तरं चाव्यकं सर्वस्य जगतो बीजभूतमध्याकृतनामरूपसतत्त्वं सर्वकार्यकारणशक्तिसमाहार, रूपमव्यक्ताच्याकताकाशादिनामवाच्यं परमात्मन्योलपोतभावेन समा श्रित बटकणिकायामिक वटेवाशक्तिः । तस्मादब्यक्तात्परः मूक्ष्मतर। सर्वकारणकारणत्वात्मत्यगात्मत्वाच्च महांश्च । अत एव पुरुषः सर्व पूरगात् । ततोऽन्यस्य परस्य प्रसङ्ग निवारय बाह-पुरुषाम पर किंचिदिति । यस्मानास्ति पुरुषाश्चिमात्रघनात्परं किंचिदपि वस्त्वन्तरं तस्मात्सूक्ष्मत्वमहत्वमत्यगात्मत्वानां सा काष्ठा, निष्ठा पर्यवसानम् । अत्र हीन्द्रियेभ्य आरभ्य सूक्ष्मत्वादिपरिसमाप्तिः । अत एवं च गन्तॄणां सर्वगतिमसो संसारिणी परा मष्टा गतिः । सद्गत्वा न नियन्त इति स्मृतेः ॥ ११॥ आ० टी०-प्रलये सर्वकार्यकारणशक्तीनामवस्थानमभ्युपगन्तव्यं शब्दार्थसंबन्ध- शक्तिलक्षणस्य नित्यत्वनिहाय । तासां शक्तीनां समाहारो मायातत्वं भवति ब्रह्म- णोऽसङ्गत्वादिति शक्तिसमाहाररूपमव्यक्तमित्यर्थः । तद्धेदं तयध्याकृतमानीदेत- स्मिन्खल्वक्षरे गाग्र्याकाश ओतश्च प्रोतश्च ' • मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ' इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धं चाव्यक्तम् । तस्य सांख्यामिमतप्रधानाद्वैलक्षण्मह- परमात्मनीति । शकित्वेनाद्वितीयत्वाविरोधित्वमाह-बटकणिकायामिवति । भाविक्टवृक्षशक्तिमद्वटबीनं स्वशक्त्या न सद्धि[द्वितीयं कथ्यते तद्वद्ब्रह्मापि न माया- शक्त्या सद्धि[द्वितीयम् । सत्त्वादिरूपेण निरूप्यमाणे "क्तिरस्य नास्तीत्ययकम् । ततोऽन्यकशब्दादप्यद्वताविरोधित्वं द्रष्टव्यम् । सर्वस्य प्रपञ्चस्य कारणमन्यतम् । तस्य परमात्मपरतन्त्रत्वात्परमात्मन उपचारेण कारणत्वमुच्यते न त्वव्यक्तवद्विकारितयाऽना- दित्वादव्यक्तस्य पारतन्न्यं च पृथक्सत्त्वे प्रमाणामावादात्मसत्तयैव. सत्तावत्त्वा. चेत्यर्थः ॥ ११॥ गो० टी० -परमव्यक्तमित्यन्वयः । हिरण्यगर्भतत्वमेव सूक्ष्ममतिशयेन सूक्ष्मं सूक्ष्म- तरमव्यक्तं प्रत्यग्वदनायि सर्वस्माद्वयापकमित्यर्थः । हिरण्यगर्मावलक्षण्यमाह-सति। १.न. ट. 'श। २ क. स. न. 'तमः स । ३. 'णत्वा ।४. 'स्य प्र। ५. ढ. 'न्मात्राश्चिदघना'। ६. ट. 'माप्तम् । अं'। ७ घ. 'व. ग.१ ८. ख... 'मां साफ।

·- । - टीकादयसमेतशीकरभाष्योपता- [अध्या० १वल्ली.] भारम्भवाद निराकरोति-अव्याकुतेति । अव्याकृतयो मरूपयाः सतत्त्वं स्वरूप- मित्यर्थः । ननु सृष्टेः प्रागन्याकृतव्यतिरेकेणामावाकथं सर्वेषां कार्याणां कार• णानां च शक्तिसमुदायरूपमव्यक्तमिति चेत्प्रलये सर्वशक्तीनामवस्थानं वक्तव्यं शब्दार्थसंबन्धम्य शाकलक्षणस्य निर्वाहाय तासां च शक्तीनां मायातत्त्व समाहारो भवति ब्रह्मणोऽसङ्गत्वादिति समुदायरूपमव्यक्तमित्यर्थः । तत्र' प्रमाणमाह- अव्याकतेति । तद्धेदं तीव्याकृतमासीदेतस्मिन्खल्वक्षरे गार्याकाश ओतश्च प्रोतश्च' 'मायां तु प्रकृति विद्यात् ' इत्यादिश्रुतिपसिद्धमित्यर्थः । सांख्याभिमतप्रधानाद्व. लक्षण्यमाह--परमात्मनीति । ननु शक्तिरेकाऽऽस्मा चैक इति सद्वितीयत्वापत्ति- रित्याशङ्कयाम तिरेकेण तस्या असत्वं दृष्टान्तेनाऽऽह वटेति । वटबीज इन्यर्थः । यदर्थ पूर्वपूर्वापक्षयोत्तरोत्तरस्य परत्वं प्रतिदितं तद्वैष्णवपदमवतारयति-तस्मा. दित्यादिना । पूर्वोत्तात् । नन्वात्मनः सूक्ष्मतरत्वं वक्तुं शक्यतेऽव्यक्त दपि दुर्विज्ञेय- स्वात्कारणत्वरूपपरत्वं कथं कारणत्वे वाऽव्यक्तवद्विकारित्वेनासत्त्वापत्तरिति चेदधिष्ठा- नपरतन्त्रत्वादागेपस्याधिष्ठानस्योपचारेणाऽऽत्मनः कारणत्वमुच्यत इति न दोषः । पारतन्ध्यं चाव्यक्तस्य पृथक्सत्त्व प्रमाणामावादात्मसत्तथैव सत्तावत्त्वाचंति भावः । प्रत्यगात्मेति । पूर्वत्र सापेक्षप्रत्यक्त्वमत्र तु स्वाभाविकमेव दिदर्शयिषितं वस्तुत्वा- दिति भावः । अत एव निरतिशयमहत्वादेवेत्यर्थोऽवध्रियत इत्याह-तत इति । प्रसङ्गं सत्त्वस्येति शेषः । पुरुषात्परं किंचिन्नेत्यर्थ हेतूकृत्य सेत्यादिवाक्यं व्याचष्टे-यस्मा. भास्तीत्यादिना । पर्यवसानमुपपादयति-अत्र होति । आत्मनीत्यर्थः । अत एव सूक्ष्मत्यादिपर्यवसानभूम्सिादेव । प्रकृष्टगतिले प्रमाणमाह--यादिति । तद्धाम परमं ममेति वाक्यशेषः ॥ ११ ॥ एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वम्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदार्शभिः ॥ १२ ॥ ननु गतिश्चेदागत्याऽपि भवितव्यं कथं यस्माद्भूयो न जायत इति । नेष दोषः । सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वादवगतिरेव गतिरित्युपचर्यते । प्रत्य- गात्मत्वं च दर्शितमिन्द्रियमनोबुदिपरत्वेन । यो हि गन्ना सोऽगत- ममत्यरूपं गच्छत्यनात्मभूतं न विपर्ययेण । तया च श्रुतिः-" अन- ध्वगा अध्वसु पारयिष्णा" इत्याद्या । तथा च दर्शयति प्रत्य- गात्मत्वं सर्वस्य । एष पुरुषः सर्वेषु प्रमादिस्तम्बपर्यन्वेषु भूतेषु गूढः संवृतो दर्शमश्रवणादिकर्माऽविद्यामायानोऽत एवाऽऽत्मा न प्रकाशत आत्मत्वेन कस्यचित् । अहो अतिगम्भीरा दुरवगाया १०. सक्ष्मतमत्वं । २ क. ख. ज. सोऽयम'। ३ झ.म. ट. पं पररूपं ग । ४.श. म. ह. 'रमीप्सवः "५ क. 'छम आ । 3 ।

·.. अध्या० १वल्लो०३] काठकोपनिषत् । ७१ विचित्रा माया चेयं यदयं सर्वो जन्तुः परमार्थतः परमार्थसतत्वोऽप्येवं बोध्यमानोऽहं परमात्मेति न गृहीत्यनात्मानं देहेन्द्रियादिसंघातमात्मनो श्यमानमपि घटादिवदात्मत्वेनाहपमुण्य पुत्र इत्यनुच्यमानोऽपि गृहा- ति नूनं परस्यैव मायया मोमुधमानः सर्वो लोको बंभ्रमीति । तथा च स्मरणम्-" नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमानः" इत्यादि । ननु विरुद्ध मिदमुच्यते मत्वा धीरो न शोचति न प्रकाशत इति च । नैतदेवम् । असंस्कृतबुदेरविजेयत्वान्न प्रकाशत इत्युक्तम् । दृश्यते तु संस्कृतयाऽयाऽग्रमिवारया तयैकाग्रतयोपेतयेत्येतत्सूक्ष्मया सूक्ष्मवस्तु- निरूपणपरया । कै। सूक्ष्मदाभिरिन्द्रियेभ्यः परा अर्था इत्यादिप- कारेण सूक्ष्मतापारम्पर्यदर्शनेन परं मूक्ष्मं द्रष्टुं शीलं येषां वे सूक्ष्मदर्शि- नस्तैः सूक्ष्मदर्षिभिः पण्डितरित्येवत् ॥ १२ ।। आ० टी०-पारयिष्णव इति । संसारपारं गन्तार इत्यर्थः । न प्रकाशते चेत्तर्हि नास्त्येवेति न वाच्यं लिङ्गदर्शनादित्याह । दर्शनश्रवणादीनि कर्माण्यस्येति तथोक्तः। जीवस्य प्रकाशत्वे ब्रह्मात्मते सत्यपि योऽयं ब्रह्मस्वरूपानवभासः स केनापि प्रतिबन्धेन कृत इति कल्प्यते। तच्च प्रतिबन्धकं न वस्तु ज्ञानन्मुक्तिश्रुतेधिप्रसङ्गात् । ततो वियव प्रतिबन्धिकेत्याह-अविद्यामायाच्छन इति । निदिध्यासनाचयेनैकाग्य- मापनमन्तःकरणं यदा सहकारी संपायते तदा तत्सहकृतान्महावाक्यावहं ब्रह्मास्मीति या बुद्धिवृत्तिरुत्पद्यते तस्यामभिव्यक्तो ब्रह्मभाव इति स्वतोऽपरोसतया व्यगहयत इति दृश्यत्वमुपचर्यते । यो हि यत्प्रयुक्त व्यवहारः स तदृश्य इति प्रसिद्धम् ॥१२॥ गो० टी०- गतिशब्दस्य यथाश्रुतमर्थ गृहीत्वा शङ्कते-नन्विति । परिहरति-- नैष दोष इति । प्रत्यग्भिन्नस्य हि गत्या वार्मुिख्या तस्य तूपचारेणेत्यत्र पूर्वोक्तं हेतुमाह-प्रत्यगात्मत्वं चेति । तर्हि प्रतीचः प्रायत्वेन ज्ञानादिवैयमित्याशङ्कया- विद्ययाऽनात्मरूपमापन्नो यः सोऽधिकारी तं प्रत्यगात्मानमनात्मव्युदासेन प्राप्नोती- स्याह-यो होति । हिशब्दसूचितां श्रुतिमाह -तथा चेति । अनध्वगा मार्गर• हिताः । पारयिष्णवः संसारपारं गन्तार इत्यर्थः । गतेरौपचारिकत्वे सर्वस्य प्रत्य- गात्मत्वं श्रुतिदर्शयतीत्यवतारयति-तथा चेति । संवृतो न प्रकाशत इत्यन्वयः । न प्रकाशते चेत्तर्हि नास्त्येवेति न वाच्यं लिङ्गदर्शन दित्याह-दर्शनेति । दर्शन- श्रवणादीनि कर्माण्यस्येति तथा । ननु जीवस्य प्रकाशे ब्रह्मात्मत्वे कुनोऽनवभासस्त- १ ग. 'हाति नूनं । २ क. ख. ज. कोऽयं . ३ ख. ज. रति ना ४ क. 'मित्युच्य। ५स. अ. ट. ते त्वग्न्यया संस्कृतयाऽग्न्य । ६ झ. अ. द. सर्वविशेषसू । - ·७२ टीकादयसमेतशांकरभाष्योपता- [अभ्या०१वली.३] asse-- अविधामावाच्छष इति । अवियेति ज्ञाननिरस्यत्वमुच्यते । मायेति मिथ्यात्वमुच्यते । अत एव यतश्छन्नः कस्यचिदप्यात्माऽऽन्मत्वेन न प्रकाशतेऽहं पर एवेति व्यवहारयोग्णे न भवतीत्यर्थः । एष इत्यादिश्रुतेरक्षरार्थमुक्त्वा प्राणिष्व- नुकम्पा दर्शयश्रुतेस्तात्पर्यापमाह-* अत इति । यतः स्वप्रकाशमत्यक्चैतन्याव- रिकाऽविद्याऽतोऽतिगम्भीरा नक्रादिसंवलिनगङ्गाहर इवाविमर्शनीयस्वरूपा यत एव- मगे दुरवग ह्या मायायां स्थित्वा मायाकृता विभूनिरियतीति निर्ध रयितुं न शक्यते केनचिदतः । । एवंभूतमामायाः सविलासक प्रदर्य स्वरूपावरकत्वे हेतुमाह- विचित्रा चेति । इयमहमज्ञ इत्यनुभवासद्धा नानाशक्तियुक्ताऽघटनपटनापटींयती । तत्र हेनुमाह-यदिति । यस्मादित्यर्थः । भयं संसरन्दृश्यमानः सर्वप्राणी वस्तुतः परमार्यस्वरूणेऽप्येवं बोध्यमानः पर एवात्मा नासि संसारीत्यहं पर एवाऽऽत्मेति न गृह्णानि, घटादिवदात्मनो दृश्यमानमपि देहेन्द्रियादिसंघातमनात्मानं त्वं देवदत्तपुत्रो विष्णमित्र इत्यनुच्यमानोऽप्यनुपदिश्रमानोऽप्यहममुष्य पुत्र इत्यात्मत्वेन गृह्णाती- सन्वयः । स्वस्वरूपमखण्डाद्वितीयमुच्यमानमपि न गृह्णाात्यनुक्तमप्यनात्मस्वरूप- मात्मत्वेन गृह्णातीत्यत्र को हेतुरिति विचार इदं निश्चितमित्याह-नूनमिति । मोम- धमानः पुनः पुनरतिशयेन वा मोहमापद्यमानो बंभ्रमीति पुनः पुनरतिशयेन भ्रमती- त्यर्थः । मायाधीनमोहादात्माप्रकाशे संसरणे च भगवतः स्मरणं प्रमाणयति-तथा चेति । योगमायासमावृत इति वाक्यशेषः । चोद्योत्तरवाक्यं व्याचष्टे-नन्विस्या- दिना । एतद्विरुद्धत्वमे स्वदुक्त कारेण न मपति श्रुत्योर्विषयभेदात् । न प्रकाशत इत्यस्याय दर्शयति - असंस्कृति । निदिध्यासनपचयजन्यसंस्काररहिताया बुद्धे. रित्यर्थः । मत्वा धीरो न शोचतीत्यस्याऽऽशयं श्रुतिः स्वयमेव दर्शयति- दृश्यते विति । संस्कृतया निदिध्यासनाचयनन्यसंस्कारयुक्तया । एकं ब्रह्मात्मैक्य- मधे मुख्य लक्ष्यं यस्यास्तस्या भाव एकाग्रता तया सहितयेत्येतत् सूक्ष्मं द्वाज्ञेयं बस्तु ब्रह्मात्मैक्यं तस्य निरूपणे निश्चये तात्पर्यवत्या । कर्तृपदमाकाक्षापूर्वक व्याचष्टे --कैरिति । सूक्ष्मदर्शिभिः पण्डितः सूक्ष्मयाऽव्यया बुद्धयाऽऽत्मा दृश्यत इति योजना ॥ १२ ॥ तत्प्रतिपत्त्युपायमाह- गच्छेदाङ्मनसी प्राज्ञस्तपच्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञान- मात्मनि महति नियच्छेत्तयच्छेच्छान्त आत्मनि ॥१३॥ - * भाष्येऽहो इत्यस्य स्थाने, अत इतिपाठानुरोधेनेद मति भासि । एतदनुरोधेन तथा पाठो भाष्ये स्यादित्यनुमेय भाष्यानुरोधेनात्र वा तथा पाठा कल्प्यः ।

·अध्या०१वल्ली] काठकोपनिषत् । ७३ बच्छेभियच्छेदुपसंहरत्मानो विवेकी । किम् । वाग्वाचम् । वागत्रोप- लक्षणार्या सैषामिन्द्रियाणाम् । के । मनसी मनं सीवि छान्दसं दै. ध्र्यम् । तश्च मनो यच्छेज्नाने प्रकाश स्वरूपे बुदावात्मनि । बुदिहि मन. ऑदिकरणान्यामोतीत्यामा प्रत्यक्तेषाम् । ज्ञानं बुदिमात्मनि महति प्रथपजे नियच्छेत् । प्रथमवत्स्वच्छस्वभावकमात्मनो विज्ञानमापादये- दित्यर्थः । तं च महान्तमात्मानं यच्छेच्छान्ते सर्वविशेषात्यस्तमितरूपेऽ- विक्रिये सर्वान्तरे सर्वबुद्धिपत्ययसाक्षिणि मुख्य आत्मनि ॥ १३ ॥ आ० टी०-॥ १३ ॥ - गो० टी०- ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेनोत्तरं वाक्यं व्याचष्टे-तदिति । तस्याऽऽत्मनः प्राप्तिस्तत्साधनीभूतं ज्ञानं तदुपायमित्यर्थः । ननूपसंहारेऽपि वाच इतरन्द्रियाणां सव्या- पाराणामनुपसंहारे तन्मात्रं न ज्ञानसाधनमित्याशङ्कयाह-वागत्रोपलक्षणार्थेति । आकाङ्क्षापूर्वकमधिकरणं निर्दिशति-केति । दैयस्य गतिमाह-मनसीतीति । संकल्पविकलात्मकमनसो बुद्धितन्त्रत्वात्तस्य तस्यां लयस्य कर्तव्यतया प्रकाशसामान्य ज्ञानशब्देन मनआदिकरणव्याप्त्या तेषां प्रत्यगात्मा बुद्धिस्तच्छब्देनोच्यत इत्याह- ज्ञान इत्यादिना । हि यस्मादर्थे । नन्वात्ममहच्छब्दाभ्यां व्यापकपत्यगात्मनोऽभि- धानात्कथं प्रथमजे हिरण्यगर्भ बुद्धौ व्यष्टिबुद्धेः प्रविलापनमित्याशङ्कय तदुत्तरपर्याय शान्त आत्मेति विशेषणात्पत्यस्तमितसर्वविशेषणवत्येतस्य लयप्रतिपादनात्तस्य ग्रहण न विरुध्यते । न च व्यष्टिबुद्धेः समष्टी लयश्चेत्तस्याः परमकारणे लयो वाच्यस्त- द्विना ? निर्विशेषे लयः कथमिति वाच्यम् , आत्ममहच्छब्दाम्यां सकारणससूत्र- हरण्यगर्भबुद्धेम्रहान्न दोष इति भावः। समष्टिव्यष्टयोः साम्ये लयनिमित्तमाह- स्वच्छेति । स्वच्छस्वभावकं प्रथम विज्ञानं प्रत्यगात्मोपाधिभूतविज्ञानमापादयेदि. त्यर्थः । सति । सर्वे विशेषाः प्रत्यस्तमिता लीना यस्मिंस्तत्तच्च तद्रूपं च तस्मिन् । तत्र हेतुः- अविक्रिय इति । एवमुत्तरोत्तरं हेतुत्वेन व्याख्येयम् । मुख्य आत्मनि तं यच्छेदित्यन्वयः ॥ १३ ॥ उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत ।क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्ग पथस्तकवयो वदन्ति ॥१४॥ क. ख. न. सर्वेन्द्रि । २ झ. म ट. क । मनसि । छा । ३ क. ख. ग. प. उ. च. न. ठ. 'मसि । छन्द' । ४ झ.ग. ट. दीर्थम् । ५ ख. ग. घ... च. 'आदीनि क। क. ख, ज. 'स्मा तेषां प्रत्यक् । शा' । ७ झ.ना. द. 'जत्वात्स्व । ८ क. ख. ज. विमा। १०. म. द. 'तस्वरू'। .

·७४ टीकादय समेतकरयाष्योपेता (अध्या०१वडी] एवं पुरुष आत्मनि सर्व प्रविलाप्य नामरूपकर्मत्रयं यन्मिथ्याजानवि. जृम्भितं क्रियाकारकफल लक्षणं स्वात्मयाथात्म्यनानेन मरीच्युदकरज्जु- सर्पगगनमलानीव मरीचिरज्जुगगनस्वरूपदर्शनेनैव स्वस्थः प्रशान्तास्मा कृतकृत्यो भवति यतोऽतस्तदर्शनार्थमनायविद्याममुप्ता उत्तिष्ठन हे जन्तब आत्मज्ञानाभिमुखा भवत, जाग्रतावान निद्राया घोररूपायाः सर्वानर्थ- बीजभूतायाः क्षयं कुरुत । कथम् । प्राप्योपगम्य वरामकृष्टानाचार्यो- स्तद्विदस्तदुपदिष्टं सर्वान्तरमात्मानमहमस्मीति निबोधतावगच्छत । न छुपेक्षितव्यमिति श्रुतिरनुकम्पयाऽऽह मातृवत् । अतिसूक्ष्मबुद्धिविषयत्वा- ज्नेयस्य किमिव सूक्ष्मबुद्धिरित्युच्यते । क्षुरस्य धाराऽग्रं निशिता तीक्ष्णी- कृता दुरत्यया दुःखेनात्ययो यस्याः सा दुरत्यया । यथा सा पद्भया दुर्गमनीया तथा दुर्ग दुःसंपायमित्येतत्पयः पन्थानं तत्त्वज्ञानलक्षणं मार्ग कवयो मेधाविनो वदन्ति । ज्ञेयस्यातिसूक्ष्मत्वात्तद्विषयस्य ज्ञान- मार्गस्य दुःसंपाद्यत्वं वदन्तीत्यपिप्रायः ॥ १४ ॥ आ० टी०-क्रमणेवं विषयदोषदर्शनेनाभ्यासेन च बाह्यकरणान्त:करणव्यापारप्र- विलापने सति प्रविलापनं कर्तः कः पुरुषार्थः सिध्यतीत्यत आह--एवं पुरुष इत्यादिना ।। १४ ।। गो० टी०- विषयदोषदर्शनेन बाह्यान्तःकरणन्यापारप्रविलापने तस्कर्तृकः कः पुरुषार्थः सेत्स्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-एवं पुरुष इत्यादिना । एवं यच्छेदित्यादिक्रमेण प्रत्यगास्मस्वरूपसाक्षात्कारेण समस्त प्रकर्षण विलाप्य कृतकृत्यो भवतीत्यन्वयः । आत्मव्यावृत्यर्थं सर्व विशिनष्टि-नामेति । शब्दार्थक्रियात्रयमित्यर्थः । तस्य सत्यस्वं गवर्तयति-यदिति । मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानं तेन विजृम्भतं निष्पादित यत्तत्सर्वमित्यन्वयः । ज्ञानफलं न कर्मसाध्यमिति ज्ञापयितुं कर्मफलं संसारान्तर्गतमे- वेति दर्शयति- क्रिोति । सम्यग्ज्ञानेन सर्वविलापने कृतकृत्यतेत्यत्र दृष्टान्तमाह- मरीचीति । मरीच्यादिदर्शनेन तदुदकादि प्रविलाप्य लौकिकः पुमान्यथा स्वस्थ- स्तथा स्वस्थः सर्वबाह्यन्द्रियव्यापाररहितः प्रशान्त आत्मा:न्तःकरणं यस्य सर्वमनो- व्यापाररहितः प्रशान्ता मा कर्तव्यभावात्कृतकृत्यो भवतीत्यर्थः । उक्तमय हेतूकृत्यो- तरं वाक्यमवतारयति-यतोऽस इति । तदर्शनार्थ कृतकृत्यताहेतुदर्शनाम् । अनायविद्यायां प्रसुप्तास्तत्तन्त्राः । आत्मज्ञानाभिमुखा इति । ईश्वराप्तिकर्मतश्चित्त. १२. अ. ट. 'नेनेव । २ क. ख. ग.घ.. च. ज. ट. 'शान्तः कृत। ३ घ. 'नप्रायाः ४ घ. च. 'स्तत्वविद १५ घ. ज. झ. ज. विदिति । अ६ क. स्व. ज. 'स्वाद्विाय' . . .

·। [सध्या १वल्ली३] काठकोपनिषत् । ७५ शुद्धि विविदिषाक्रमेण श्रवणादिपरा इत्यर्थः । घोगे दुःखबहुबलः संसारदावो:रूपं यस्याः सा । तस्या घोररूपत्वं विवृणोतिः -सर्वेति । क्षयं कुरुत साक्षात्कारेणेति शेषः। तासाक्षात्कार आचार्याधीन इत्याकाङ्क्षापूर्वकं दर्शयति- कथमित्यादिना । तेषां परत्वं व्याचष्टे-तद्विद इति । निबोधतेत्यस्यापक्षितं कर्म पूरयति-तदित्यादिना। अक्षरार्थमुक्त्वा तात्पर्यार्थमाह-न हीति। तदुपेक्षणेऽनर्धप्राप्तिसूचको हिशब्दः । इतिक्ष्यमाणपकारार्थः । आदरेण श्रुत्यभिधाने हेतु:-अतिसूक्ष्मेति । आकाङ्क्षा- पूर्वकमुत्तरवाक्यं वशष्ट-किमिवेति । तीक्ष्गीकृता पाषाणादाविति शेषः । पदार्य- मुक्त्वा विवक्षितं वाक्यार्थमाह- ययेति। छान्दसत्वाद्वचनव्यत्यय इत्याह-पन्या- नमिति । ननु वस्तुनः सुज्ञेयत्वे ज्ञानस्यापि तथात्वाद्दुर्गमत्वमसिद्ध म याशङ्कय कवयो वदन्तीत्यस्य तात्पर्यार्थमाह-जेषस्येति ॥ ११ ॥ तत्कथमतिसूक्ष्मत्वं क्षेयस्येत्युच्यते । स्थूला तावदिय मेदिनी शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धोपचिता सन्द्रियविषयभूता तथा शरीरम् । तत्रैक- गुणापकर्षेण ग-धादीनां सूक्ष्मत्वमहत्त्वविशुद्धत्वनित्यत्वादितारतम्पं दृष्टपवादिषु यावदाकाशमिति ते गन्धादयः सर्व एव स्थूलत्वाद्विकारा: शब्दान्ता यत्र न सन्ति किस तस्य सूक्ष्मत्वादिनिरतिशयत्वं वक्तव्यमि. त्येतदर्शयति श्रुति:- अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनायनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मू- त्युमुखात्प्रमुच्यते ॥ १५॥ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । एत- दया रूपात ब्रमाध्ययम् । यदि शब्दादिमत्तव्येतीदं स्वशब्दादिमः स्वादप न येविन क्षीयते, अत एवं च नित्यं यदि व्यति रदनित्यमिदं तु न व्यत्यतो नित्यम् । इतश्च नित्यमनायविमानं आदिः कारणमस्य तदिदमनादि । पदयादिमतकार्यत्वादनित्यं कारणे प्रलीयते यथा पृथिव्यादि । इदं तु सर्वकारणत्वादकार्यमकार्यत्वानित्यं न तस्य कारणति यस्मिन्पलीयते । तथाऽननामविद्यमानोऽन्तः कार्य- मस्य तदनन्तम् । यथा कदल्यादेः फलादिकार्योत्पादनेनाप्यनित्यत्व . १५. 'थमिति सू। २ ग. घ. च. व नि' । ३ झ. ब. ट. 'नमादि का। ४ ग. च. रणं यस्य। ५ क. ख. र. ज. ठ. यचादि । ग. प. ययच्चाऽऽदि। क, ख. 'नम्तं नित्सम ।

·1- ७६ टीकादयसमेवाकरभाष्योपेता [अध्या०१वली) दृष्टं न च तथाऽप्यन्तयत्त्वं ब्राह्मणोऽतोऽपि नित्यम् । महतो महत्तत्वा- बुद्धयाख्यात्परं विलक्षणं नित्यविज्ञप्तिस्वरूपत्वात्सर्वसौक्षि हि सर्वभू. वात्मत्वाद्ब्रह्म । उक्तं शेष सर्वेषु भूतेष्वित्यादि। ध्रुवं च कूटस्यं नित्य न पृयिष्यादिवदापेक्षिकं नित्यत्वम् । तदेवंभूतं ब्रह्मात्मानं निचाँय्या. गम्य तमात्मानं मृत्युमुखान्मृत्युगोचरादविद्याकामकर्मलक्षणात्प्रमुच्यते वियुज्यते ॥ १५॥ भा० टी०-यावद्यावद्गुणापचयस्तावत्तावत्तारतम्येन सौक्ष्म्यं दृष्टं पृथिव्यादिषु परमात्मनि तु गुणानामत्यन्तामावान्निरतिशयं सौम्यं दृष्टं सिध्यतीत्याह-स्थूला ताव- दित्यादिना ॥ १५ ॥ गो० टी०- तदेवासिद्धमित्याशङ्कते-कथमिति । स्थूलसूक्ष्मतारतम्यविश्रान्ति- म्यानत्वादतिसूक्ष्मं ज्ञेयं ब्रह्मेत्याह-उच्यत इति । यावद्यावद्गुणापचयस्तावत्तावत्तार- तम्येन सौम्यं पृथिव्यादिषु दृष्टं परमात्मनि गुणानामत्यन्तमभावानिरतिशयं सभ्य सिध्यतीति पृथिव्यादिषु तारतम्येन सौक्ष्म्यमुपपादयति-स्थूलेत्यादिना । शब्दादि. रूपेण वृद्धौ हेतुमाह-सर्वेति । पृथिव्युक्तं न्यायं पार्थिवे शरीरेऽतिदेिशति-- तयेति । तत्र पृथिवीतच्छरीरयोरपकर्षेऽ(ोंड)पगमेऽ(मोऽ)ब दिषु सूक्ष्मस्वादितार. तम्यं दृष्टमित्यन्वयः । तारतम्यदृष्टाववधिमाह-यावदाकाशामिति । यावच्छब्दोऽ- मिव्याप्तौ । आत्मनो निरातिशयं सूक्ष्मत्वादि कैमुतिकन्यायेनोपपादयति-व इति । ते गन्धादयः शब्दान्ताः * स्थूलत्वादिकारणाः स्थूलत्वसूक्ष्मत्वसूक्ष्मतरत्वसूक्ष्मतमत्वादिका- रणा ज्ञापकाः सर्व एव यत्र न सन्ति प्रतीचि तस्य सूक्ष्मत्वादेनिरतिशयत्वं किमु वक्त- व्यमित्यन्वयः । उक्तेऽर्थे श्रुति योजयति-इत्येतदिति । शब्दादिराहित्यमव्ययत्वेऽ. व्ययत्वं नित्यत्वे हेतुरिति पाठक्रममविवक्षित्वाऽऽह-यद्धीति । नित्यत्वे हेत्वन्तर- - इसति । उक्तमर्थमुपपादयाते- यदीते । नन्वात्मनोऽपि लयोऽस्ति कार- णसंसर्गलक्षण इत्याशङ्कय न तस्य कार्य क(का)रणं च विद्यत इति श्रुत्यन्तरान्न कारणे लय इत्याह-न तस्येति । स्वतो लयाभावेऽपि कार्यद्वारा लयमाशङ्गयाऽऽह तयेति । कार्यद्वारा नाशे दृष्टान्तमाह-ययेति । फलितं दर्शयति-अवोऽपीवि। विलक्षणत्वे हेतुमाह-नित्यति । तच्च नास्तीति वक्तुं न शक्यत इत्याह - सर्वभू- तेति । न ह्यात्मनः प्रतिषेधः समवतीति भावः । ब्रह्मानरतिशयमहदित्यर्थः। उक्ते. * भाष्ये स्थूलत्वाद्विकारा इत्यत्र स्थूलत्वाद्विकारणा इति पाठ।नुरोधेनेदम् । भाष्य एतदनुरोधी - .पाठः कल्पनीयः। १ ग. प. च. 'तिरू' । २ श.म. 'साक्षी हि । ३ च. ट. 'क्षि स । ४ झ.म. द. 'चाप्य दृष्ट्वाइव'।

·- [भध्या०१वल्ली काठकोपनिषत् । से श्रुति प्रमाणयति-उक्कं होति । तच्च न पृथिव्यादिवत्परिणामि नित्यमित्र ध्रुवमिति । एवं ब्रह्मात्मनोऽतिसूक्ष्मत्वेन दुर्विज्ञेयत्वात्तज्ज्ञानस्यपि दुःसंपाद्यता: ब्रह्मात्मज्ञानं सफलमुपसंहरति-तमित्यादिना ॥ १५ ॥ अस्तु विज्ञानस्तुपर्थमाह श्रुति- नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्त सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ नाचिकसं नचिकेतसा प्राप्तं नाचिकेतं मृत्युना प्रोक्तं मृन्युमोक्ता दमाख्यानमुपाख्यानं वल्लीप्रयलक्षणं सनावनं चिरतनं वैदिकत्वादुक्र ब्राह्मणेभ्यः श्रुत्वाऽऽचार्येभ्यो मेधावी ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस्वर्सि पहीयत आत्मभूत उपास्यो भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ आ० टी०-॥ ११ ॥ गो० टी०- ननु विज्ञानस्य सफलस्योक्तत्वादुत्तरग्रन्थः किमित्यह-- तेति । प्रकृतब्रह्मात्माविज्ञानसाधनस्तुत्यर्थमाख्यायिकामाह श्रुतिरित्यर्थः । चिरं हेतुमाह-वैदिकत्वादिति । षष्ठीसमासभ्रमं व्यावर्तयति-प्रमेवेति । वाक्यार्थ। आत्मेति ॥ १९॥ य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्ब्रह्म संसदि । प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्याय कल्पते तदान- नत्याय कल्पत इति ॥ १७ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली समाप्ता ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ यः कश्चिदिमं ग्रन्यं परमं प्रकृष्टं गुचं गोप्यं भावयेद् ग्रन्यतोऽर्थर ब्राह्मणानां संसदि ब्रह्मसंसदि प्रयतः शुचिर्भूत्वा श्राद्धकाले वा भा गुञ्जानानी तच्छ्रादमस्याऽऽनन्यायानन्त फलाय कल्पते . संपयते "द्विवचनमध्यार्थपरिसमाप्त्यर्थम् ॥ १७ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीयवल्लीमाष्यं समाप्तम् ॥ ३ इति श्रीमस्परमहंसपरिव्राजकाचार्य गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ १च. 'दमु२ क. 'नम्, व । ३ क..ख. न. "स्मिन्ब्रह्मलोके मही'। ४ ग. प. माद्धः । ५. झ.स. 'मप्यान' । ग..प. क. 'ते समयते । ७ क. समर्थते । ८ घ. म. म. 'यस।

·M टोकादयसमेतशंकरभाम्योपेवा- [भया.ली] आ. टी-॥१७॥ इति काठकोपनिषद्भायटीकायां प्रथमा याये तृतीया वल्ली समाप्त ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविरचिते काठकोपनिषद्भाष्यन्याख्याने प्रथमोऽध्यायः समासः ॥ १ ॥ गो० टी०-प्रयत इत्युभयत्रान्वेति । अनन्तफलाय क्रमेणेति शेषः ।। १७ ।। इति प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली समाया ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवानकाचार्यवर्यश्रीमद्वालगोपालेन्द्रयतश्विरविरचिते काठकोप- निषद्भाष्यविवरणे प्रथमाध्यायः समाप्ठः ॥ १ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। - एष सर्वेषु भूतेषु गुढोऽऽस्मा न प्रकाश श्यते स्वरयया बुदयेत्यु. तम् । कः पुन: प्रतिबन्धोऽयाया बुद्धन दभावादास्मा न दृश्यत इवि तार्शनकारणप्रदर्शनार्या वल्ल्यारभ्यते । विज्ञाते हि श्रेयापतिबन्ध कारणे तदपनयनाय यस्न भारम्धुं शक्यते नान्ययेवि- पराश्चि खानि ,पतृणस्वयंभूस्तस्माल्पराम- श्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मान- मैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥१॥ पराश्चि परागचन्ति गच्छन्तीति खानि सदुपलक्षितानि श्रोत्रादीनी. न्द्रियाणि खानीत्युच्यन्ते । तानि पराञ्च्येष शब्दादिविषयप्रकाशनाय प्रवर्तन्ते । यस्मादेवं स्वाभाविकानि तानि व्यतृणदिसितवाम्हननं कृत- घॉनित्यर्थः ।.कोऽसौ । स्वयंभू परमेश्वर स्वयमेव स्वतन्त्रो भवति सर्वदा न परतन्त्र इति । तस्मात्परपरायूपाननात्मभूताभन्दादीना- त्युपलभ उपलब्धा नान्तरात्मभानवरात्मानमित्यर्थः। एवंस्वभावेऽपि सति लोकस्य कविषयाः प्रतिस्रोतः प्रवर्तन मिव धीरो धीमाबिवेकी x एवंस्वभावकानीति पाठो युक्तः । टीकायां तस्यैव गृहीतत्वात् । १ क. तद्भावा । २. स.अ. ट. 'दभिभवा । ३. ग. घ. क. च ज ठ. तददर्श । क. स. ग. प. उ. च. न. 3. 'निखोप'। ५ ङ. . ट. 'वान् कोऽ' । ६ क. ख. 'भूः, यः प' । ज. 'भः स्व' । ७ क. राष्प्रत्य। ८ ष, 'त. इत्युपः। ९ म. म. . मन्नत । १०. इ. 'ति श्रोतः। .

·(अध्या ०२वली १] काठकोपनिषद । अस्वगात्मानं प्रत्यक्चासावात्मा चेति प्रत्यगात्मा । प्रतीच्यवाऽऽत शम्दो रुढो लोके नान्यस्मिन् । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि तत्रैवाऽऽत्मशः 9 यचाऽऽनोवि यदादचे यच्चात्ति विषयानिह । यचास्य संततो मावस्तस्मादात्मेति कीर्यते ॥ इत्यात्मभन्दव्युत्पत्तिस्मरणात् । तं प्रत्यगात्मानं स्वं स्वभावमैक्षद इयत्पश्यतीत्यया। छन्दसि कालानियमात् । कथं पश्यतीत्युच्यते-आ चचक्षुरावृत्तं व्यावृत्तं चक्षुः श्रोत्रादिकमिन्द्रियजातमशेषविषयायस्य श्रावृत्तचक्षुः । स एवं संस्कृतः प्रत्यगात्मानं पश्यति । न हि बाबा षयालोचनपरत्वं प्रत्यगात्मेक्षणं चैकस्य संमति । किपर्य पुनरित महता प्रयासेन स्वभावप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा धीरः प्रत्यगात्मानं पश्यत त्युच्यते- अमृतत्वमपरणधर्मत्वं नित्यस्वभावतापिच्छमात्मन इत्यर्थः । आ. टी.-अनादिरविद्यापतिबन्धः प्रागुक्तोऽधुनाऽऽगन्तुकप्रतिबन्धदर्शन तरवल्लयारम्म इति संबन्धमाह-एष सवित्यादिना । यदीन्द्रियाण्यन्तर्मुख (गि) स्युस्तदा तान्यात्मनिष्ठतयाऽमृतस्वमीयुस्त इन्द्रियाणि बहिर्मुखानि(गि) सृष्ठा यत्तत्तेषां हननमेव कृतमित्यर्थः । आप्ल प्यासाविति धास्वर्थानुसारेण व्यापक ३ शब्दार्थः । यद्यस्मादादत्ते संहति स्वास्मन्येव समिति जगदुगदानं लम्यते वि नतीन्यात्मेति व्युत्पत्या स्वतन्याभासेनोपलब्धृत्वमात्मशब्दार्थः । येन कार स्यात्मनः संततो निरन्तरो भावः कल्पित[स्त] स्याधिष्ठामसत्तामन्तरेण सत्ताभाव रज्ज्वामध्यस्ते सर्प रज्ज्वाः सातत्य तथा कल्पितं सर्व येन स्वस्वरूपवत्स 3 त्यर्थः ॥ १ ॥ गो० टी०- अनायविद्यापतिबन्धः प्रागुक्तोऽधुनाऽऽगन्तुकातिबन्ध ।काशन सरवल्लघारम्म इति संबन्धमाह-एष इति । इत्युक्तमनेन वाक्येनानाय विद्या मावस्वरूपमिति शेषः । कः पुनरिति । पुनः कीदृशोऽनायविद्याया अन्यः बन्धः, यस्य प्रतिबन्धस्य कादाचित्तस्याभावादात्माऽश्यया बुद्ध्या दृश्यते स पन्धोः प्रयाग बुद्धः कः कीदृशः किस्वरूपः किंकार्यक इत्यर्थः । इत्येवमाका सहर्शति-तपर्शनेति । कादाचिस्कप्रतिबन्धस्य दर्शनं ज्ञानं तस्य कारणं निमित्तं तस्य प्रदर्शनायेत्यर्थः । कादाचित्कातिबन्धश्वाध्यास इति भावः। ननु : न्धकतानिमित्तनिरूपणमनर्थक निवर्तकोपदेशात्तनिवृत्तरित्याशङ्कयाह-विज्ञात : १. म. ट. 'ते तदुकं य' । १५. कीर्तितः। ३ क. स. ज. 'न स्वस्व' ।४ र स.ब. पतीति ।

·टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या०पल्ली १] हि यस्मादध्यासानिमिते सम्यग्ज्ञाते निमित्तस्य निवृत्तये यत्न आस्थातुं शक्यत इत्यर्थः । नान्ययेत्यनन्तरं तस्मादध्यसनिमित्तनिरूपणमुचितमिति शेषः । अक्षरागि व्याचष्टे-परावीत्यादिना । खशब्दोपात्तश्रोत्रभेदशकां वारयति-दिति । खोप. ललितानीत्यर्थः । खोपलक्षितानीत्यपि पाठः । तेषां पराक्त्वं विवृणीति--तानीति । पराच्येव पराविषयप्रकाशनसमर्थान्येवेत्यर्थः । फलमाह-शब्दादीति । एवंस्व- भावानि पराग्विषयाभिमुख[स्व]स्वभावानि तानीन्द्रियाणि । हननं कृतवानिति कश्म् । तेषां हननं नाशो नष्टानां च न विषयोपनयनद्वाराऽनर्थहेतुतेति चेद्यदेवन्द्रियाण्यन्त- मुख नि(णि) स्युस्तदा तान्यात्मनिष्ठतयाऽमृतत्वसाधनानीत्यत इन्द्रियाणि बहिर्मुखानि- (णि) सृष्टानीति यत्तशेषां हननमेव कृत मति भावः । कर्तृपदमा काङ्क्षापूर्वकं व्याचष्टे - कोऽसाविति । हिरण्यगर्भशङ्कां प्रकरणेन वारयति-परमेश्वर इति । स्वयं भवति प्रभवति योगवृतिमर्थतस्तस्मिन्दर्शयति-स्वयमेवेति। एवकारण्यावर्य दर्शयति- नेति । तस्माविति । यस्मात्खानि पराश्चि व्यतृणत्तस्मादित्यर्थः । उपलब्धो लभत इन्द्रियैरिति शेषः । विभक्तिलोपश्चान्दस इत्याह-नेत्यादिना । नविन्द्रयाणां प्रत्यकावण्याभावादात्मदर्शनमेव न मृग्यमधिकार्यभावादित्याशङ्कयाऽऽह-एवमिति । मनात्मभूतशब्दादिविषयोपलब्धृस्वभावत्वेऽपीत्यर्थः । कश्चिदित्यधिकारिदौलम्यं द्योत- यति । यथा कश्चित्काविीर्यादिनद्या नर्मदादिरूपायाः प्रतिस्रोतःवर्तनं करेति, एव- मनेकजन्मसंसिद्ध इन्द्रियप्रवृत्तिनदीप्रतिस्रोतःवर्तनं कृत्वा गुरुमुपगतो विवेकी तत्त्व पदाईविवेकमन्प्रत्यगात्मानं स्वं स्वभाव पश्यतीति संबन्धः । प्रत्यगात्मादं व्याचष्टे- प्रत्यक्षेति । नन्वास्मशब्दवाच्यः प्रत्यग्देहादिरपि भवतीत्याशङ्कयाऽऽह-प्रवीच्य- पैति । अन्य स्पिनोहादावाम शब्दप्रयोगस्तु तादात्म्याभिमानादिति भावः । यौगिकी वृत्तिस्तत्रैवेत्याह-व्युत्पत्तीति । तत्रै। प्रत्यगात्मन्येव । आप्ल व्याप्ताविति धात्वर्या- नुगमादात्मा व्यापक इत्याह-यच्चाऽमोतीति। यच्छब्दाः सर्वे यस्मादर्थे द्रष्टव्याः। आदत्त संहरति स्वात्मन्येव समिति लयाधिष्ठानमुच्यते । कार्यस्य च कारणे लय इत्यात्मनोऽनया व्युत्पत्त्योपादान कारणवं लभ्यते । इह लोके । विषयानत्तीत्यनेन योगेनोपलब्धृत्वमास्मनो लम्यते । अस्य जगतः संततो निरन्तरो माव: सत्ता येनाधिष्ठा- नसत्तातिरिक्तसत्ताशून्यवादारोपितस्य रजतस्येव तम्मादात्मेत्राधिष्ठानत्वं लम्यते । नन्व. पश्यदिति भूतकालनिर्देशान्नधुनातनानां दर्शनमित्याशङ्कयाऽऽह-पश्यतीति । कथं भूतलकारो वर्तमानार्थक इति तत्राऽऽहे -छन्दसीति । दर्शनपकारमाकाङ्क्ष पूर्वक दर्शयति-कथमित्यादिना । चक्षुर्ग्रहणमुपलक्षणमित्याह-श्रोत्रादिकमिति । यावृत्तत्वं कस्मादित्याकाङ्क्षायामपेक्षित पूरथति-अशेषेति । सोऽधिकारी, एवं संस्कृतो विषयेभ्य इन्द्रियनियमनसंस्कार संस्कृतान्तःकरण इत्यर्थः । ननु बाह्येषु विष- । - ।

·3 - [अध्या०२पछी १] काठकोपनिषत् । ८१ येषु शोभनाध्यासरूपालोचनपरस्यापि तत्त्वमसीति वाक्यादात्मेक्षणं सेत्स्थतीत्याश- क्याऽऽह--न हीति । ननु विषयालोचनपरस्यापरोसभ्रमनिवर्तकज्ञानानुदयेऽपि तमि- यमनसंस्कृतस्योत्पन्नमपि ज्ञानं व्यर्थमित्याशङ्कते-किमर्थ पुनरिति । परिहरति उच्यत इति । अमरणधर्मत्वं मरणादिसंसारामावोपलक्षितस्वरूपत्वमत एव नित्यस्व- भावस्वमात्मन इच्छन्नित्यन्वयः ॥ १ ॥ पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशाम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २॥ यत्तावत्स्वाभाविकं परागेवानात्मदर्शनं तदात्मदर्शनस्य प्रतिबन्धका- रणमविद्या तत्पतिकूलत्वाधा च परावेवाविद्योपदर्शितेषु दृष्टादृष्टषु भोगेषु तृष्णा ताभ्यापविधातृष्णाभ्यां प्रतिबद्धात्मदर्शनाः पराचो बाहे. गैतानेव कामानकाम्यान्विषयाननुयन्ति अनुगच्छन्ति बाला अल्पमनाते सेन कारणेन मृत्योरविधाकामकर्मसमुदायस्य यन्ति गच्छन्ति विततस्य विस्तीर्णस्य सर्वतो व्याप्तस्य पाशं पायंते बध्यते येन त पावं देहेन्द्रि- पादिसंयोगवियोगलक्षणम् । अनवरतजन्मपरणजरारोगाधनेकानर्थवा मतिपद्यन्त इत्यर्थः । यत एवमय तस्मादीरा विवेकिनः प्रत्यगात्म- स्वरूपावस्थानलक्षणममृतत्वं धूवं विदित्वा । देवाघममृतत्वं अध्रुवमिद तु प्रत्यगात्मस्वरूपावस्थानलक्षणं न कर्मणा वर्धते नो कनीयानिति ध्रुवम् । तदेवंभूतं कूटस्थमविचाल्यममृतत्वं विदित्वाऽध्रुवेषु सर्वपदार्थ- वनित्ये निर्धार्य ब्राह्मणा इह संसारेऽनर्थप्राये न प्रार्थयो किंचि. दपि प्रत्यगात्मदर्शनप्रतिकूलत्वात् । पुत्रपित्तलोकेषणाभ्यो व्युत्तिष्ठन्त्ये- वेत्यर्थः ॥ २ ॥ आ० टी०-॥२॥ गो० टी०-पराचः कामानिति व्याख्यातुं भूमिकामारचयति-पदिति । स्वाभा- विकं शास्त्रानपेक्षम् । परागेवेत्यस्य व्याख्याऽनात्मदर्शनमिति । प्रतिव धस्य दुर- १. शङ्कयते । २ छ. श. म. ट. अतो धी' । ३ घ. 'गेषाऽऽरम' , ४ घ. इ. स. म. ट. 'रणं त । ५ ख. र. च. ज. पद । ६ घ. 'दृष्टभो । ७ च. स. अ. ट. स्तेन । ८ स. म. 7. 'श्योषध्यन्ते ये । ९ क. स्व. ग. घ. रु. च. छ. न. म. ट. ठ. 'रतंज'। १. घ. 'मतस्त. स्मा। ११ ख. र. ज. झ. म. स्मनः स्व । १२ घ. छ. 'नम' । १३ क. ब. ज. ण ध्रुवं न । १r क. ख. घ. ज. तिश्रुतेः । त' । १५ घ. ध्रुवं श्रुतेः। त' । १६ क. पुना।

·८२ टोकादयसमेतशांकरभाष्योपेवा अध्या० ६ वली १] दृष्टादेः कारणमना-मदर्शनमित्र हेतुमाह--तिकूलत्त्वादिति । अविद्योते शेषः । कृष्णास्वरूपं दर्शयति-या चेति । पराश्ववेत्यस्य व्याख्या दृष्टेत्यादि । पराक्त्वे हेतुमाह-अविचति । भुज्यन्त इति भेगास्तेषु । ताभ्यामनात्मदर्शनभोगेच्छारूपा. भ्याम् । प्रतिबद्धमात्मनः परात्मत्वेन दर्शनं येषां ते तथा । पराच इत्यस्य व्याख्या बहिरित्यारे । अल्पज्ञानामनुगमनं नामाना। ना-मदर्शनतृप्णारिताः सन्तः काम नां लब्धारो भवन्तीत्येतत् । तेन कारणेन विषयानुगमेन कारणेन । विततस्य मृत्योः पाशं यन्तीत्यन्वयः । मृत्युशब्दार्थमाह-अविधेति । वितत: ब्दार्थमाह-विस्तीर्ण- स्येत्यादि । अवयवव्युत्पत्तिपूर्वकं पाशशब्दार्थमाह-पाश्यन्त इति । अर्थान्तरमाह- अनवरते।। अनवरतेत्यादि तु पूविशेषेणं वा । अनर्थस्य बातो यस्मिन्निति विशेषणपक्षे विग्रहो भवति । यन्तीत्यस्यार्थमाह-प्रतीति । अथवा पदार्थमुक्त्वा वाक्यमाह- अनवरतेति । एवमनात्मप्रवणस्य संसार उक्तप्रकारेण यत इत्यर्थः । प्रत्यक्स्वरूपावस्थानरूपं ध्रुवस्वमुपपादति-देवादीति । प्रत्यक्स्वरूपममृतत्वं ध्रुवमित्यत्र श्रुनिमुदाहरति-नेति । अविचार4म कार्यमध्रुवेषु सर्वपदार्थेषु कूट थममृतत्वं नित्य- न्वयः । ब्रह्मणा ब्रह्मविदः, किंचिदपि न कामयन्त इत्यत्र हेतुमाह-प्रत्यगात्मेति । तात्पर्यार्थमाह-पुत्रेति ॥ २ ॥ यद्विज्ञानान किचिदन्यत्मार्थयन्ते ब्राह्मणाः कयं तदधिगम इति । उच्यते- येन रूपं रसं गन्धं शब्दानस्परिश्च मैथुनान् । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ३ ॥ येन विज्ञानस्वभावेनाऽऽत्मना रूपं रसं गन्ध शब्दानस्पीश्च मैथु- नामैथुननिमित्तान्सुखपत्ययान्विजानाति विस्पष्टं जानाति स: लोका । ननु ने प्रसिद्धिोकस्याऽऽमना देहादिविलक्षणेनाई विजानामीति । देहादिसंघातोऽहं विजानामीति तु सो लोकोऽवगच्छति । वेवम् । देहादिसंघातस्यापि शब्दादिस्वरूपत्वाविशेषादिशेयत्वविशे- पाच न युक्तं विज्ञातृत्वम्। यदि हि देहादिसंघाँतो रूपाद्यात्मका सनरूपादीन्विजानीयाँद्वाह्या अपि रूपादयोऽन्योन्यं स्वंसं रूपं च ने १ ख. ज. 'म उ' । १ ग. घ. नन्मिथु। ३ छ. ज. नैव प्र'। ४ ख. ज. सर्वलो । ५ क. घ. नम्वेव । ६ क. ज. ८. 'दि दे। ७ स्व. ज. घातः स्वरूपतः । स । ८ क. ङ. यात्तदा बाया। १५. 'म्यं स्वस्वरू।

·८३ -4 [भाया०२षल्ली १] काठकोपनिषत् । विजानीयुः । न चैतदस्ति । तस्मादेहादिलक्षणांव रूपाहीनतेनैव देहा- दिव्यतिरिक्तेनैव विज्ञानस्वभावेनाऽऽमना विजानाति लोकः। यश येन लोहो दहति सोऽमिरिति तद्वत् । आस्मनोऽविनेयं किपत्रास्मिल्लौके परि- शिष्यते न किंचित्परिष्यते सर्वमेव स्वास्मना विज्ञेयम् । यस्याऽऽत्म- नोऽविज्ञेयं न किंचित्परिशिष्यते स आत्मा सर्वज्ञः । एतदै तत् । किं सघनचिकेतसा पृष्टं देवादिभिरपि विचिकित्सितं धर्मादिभ्योऽन्यद्विष्णोः परमं पदं यस्मात्परं नास्ति तद्वा एतदधिगतमित्यर्थः ॥ ३ ॥ अ. टी.-कथं तदधिगम इति किं वैदिकन्वा वर्मवपरोसत्वेन किंवा घटादिव- सिद्धत्वादपरोक्षत्वेनापीन्याकाङ्क्षायामात्मत्वामणोऽपरोक्षत्वेनैवावगमः सम्यगवगम इत्युच्यते --येनेत्यादिना । मूढानां व्यतिरिक्त नाऽऽत्मना देहार्वेद्यत्वं यद्यपि न प्रसिद्धं तथाऽपि विचारकागां व्यतिरिक्तेनैव वेद्यत्वं प्रसिद्धं ततो यच्छब्देन प्रसिद्धव- त्परामर्शो न विरुष्यत इति परिहरविन वे देहादीत्यादिना । दैहिकाः शब्दा, दयो न स्वात्मानमन्यं च विननीयुः शब्दादिन्वादृश्यत्वाच्च बाह्यवत् । विवक्षे बाध. फमाह-यदि हीति ।। ३ ।। गो० टी०-किं धर्मवत्परोसत्वेनोत घटवत्प्रत्यक्षत्वेन वाऽऽत्मनोधिगम इत्याका. सापूर्वकमुत्तरं व्याचष्टे-यद्विज्ञानादित्यादिना । देहादिविलक्षणविज्ञानम्वभावत्व. मात्मनोऽप्रसिद्धमित्याक्षिपति - नन्विति । विज्ञानामीति । शब्दादीनी( नि )ति शेषः । सार्वलौकिकपातिं दर्शयति-देहादीति । तथा च येनोत:प्रसिद्धाकयच्छ- ब्दप्रयोगोऽनुपान्न इति मावः । ययप्यालानो लोकतोऽविलक्षणत्वप्रसिद्धिस्तथाऽपि वि. चारकाणां गतिरिक्तत्वेनैवाऽऽन्मस्वरूपप्रसिद्धर्थच्छन्नविरोधो नास्तीति पारेहरति- नेत्यादिना । देहादेर्विज्ञातृत्वामाने हेतुद्यमाह - शब्दादीत्यादिना । गुणगुणि. नौरभेदाच्छन्दादिस्वरूपत्वं संघातस्य द्रष्टव्यम् । कार्यकारणसंबन्धिनः शब्दादयः स्वात्मानमन्यं च न जानीयुः शब्दादित्वादृश्यत्वाबाह्यशब्दादिवत् । विपक्षे दोषणह- यदि हीति । एतच्छब्दादेः स्वरूपविज्ञानं नास्तीन्युक्ते फलितमाह-तस्मादिति । लोकः संघातात्म व्यतिरिक्तस्वभावेन संघातस्य विज्ञातृत्वे दृष्टान्तमाह-यथेवि । येनो. ध्यप्रकाशात्मना तव्यतिरिक्तात्मना संघातो जानातीत्यर्थः । शब्दादिकतिपयविज्ञेयो. पादानादसर्वज्ञत्वमाशङ्कयाऽऽइ-आत्मनेति । ( स्मन इति।) आवेज्ञेयमिति च्छेदः । सर्वस्य विज्ञेयत्वे फलितमाह - यस्येति । तत्त्वविज्ञानमुपसहरति-एतदिति । तक्या विषयमिति, प्रकृतमनुदवाने-यदित्यादिना । यदि यादिवाक्य म्यां त्वंपदलानि, १३. न. ट. 'वज्ञ एव । ए° । २ क. छ. च झ.म. ट. तद्वैत ।

·: ८४ टीकादयसमेवशंकरभाष्योपेता [अध्या०२वल्ली १] देशोःन्यदिति तत्पदलक्ष्यनिर्देशः । नास्तीत्यन्तेन वाक्यार्थनिर्देशः । वैशब्द सर्वोपनि- षदे(दै )करूप्यपदर्शनार्थः ॥ ३ ॥ अतिसूक्ष्मत्वादुर्विनेयमिति मत्वैतमेवार्य पुनः पुनराह- स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभो येनानुपश्यति । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४ ॥ स्वप्नान्तं स्वप्नमध्यं स्वप्नाविनेपमित्यर्थः । तथा जागरितान्तं जागरि. समध्यं जागरितविज्ञेयं च । उभौ स्वप्नजागरितान्तौ येनाऽऽ-मनाऽनुप. इयति लोक इति सर्व पूर्ववत् । तं महान्तं विभुमात्मानं मत्वाऽवग. म्याऽऽत्मभावेन साक्षादहमस्मि परमात्मेति वीरो न शोचति ॥ ४ ॥ आ० टी०-॥४॥ गो० टी०-विज्ञेयपरिसमाप्तेरुत्तरप्रन्यवैयर्यशङ्कायामाह-अतिसूक्ष्पत्वा- दिति । आह प्रकारान्तरेणेति शेषः। त्रिपुटीसंग्रहार्थमाह--स्वप्नविनयमिति । एवमुत्तरत्र । पूर्ववदिति । यच्छन्दाक्षेपसमाधानादि सर्व पूर्ववदित्युच्यते । महान्त व्यापकम् , विभु विविधं भवत्यस्मादिति विभुं सर्वकल्पनाधिष्ठानमित्यर्थः । इति साक्षा- मवेति संबन्धः । साक्षात्कार एव धैर्य तद्वानित्यर्थः ॥ १॥ किंच- य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतदै तत्॥५॥ यः कश्चिदिमं मध्वदं कर्मफलभुजं जीवं प्राणादिकलापस्य धाराय- बारमात्मानं वेद विजानात्यन्तिकादनिके समीप ईशानमीशितारं भून- मध्यस्य कालत्रयस्य, ततस्तद्विज्ञानादूर्ध्वपात्मानं न विजुगुप्तते न गोपायितुमिच्छत्वभयपाप्तत्वात् । यावदि भयमध्यस्थोऽनित्यमात्मानं मन्यते ताबद्गोपायितुमिच्छत्यात्मानम् * । यदा तु नित्यमद्वैतमात्मान विजानाति तदा किं कः कुतो वा गोपायितुमिच्छेदेनदै सदिति पूर्ववत् ॥ ५॥ आ०टी०-॥५॥ गोटी-कर्मफलभोक्तत्वप्राणादिकलापधारयितृत्वोपलखितमात्मानं त्वंपदलक्ष्यं कालत्रयपरिच्छेद्यवस्वीशितृत्वोपलक्षिततत्पदलक्ष्यं यः कश्चिदधिकारी वेद साक्षात्क. * अत्र कानुरोधेन षष्ठयन्तपाठोऽपेक्ष्यते। १ घ. च्छत्यात्मानं यदा। - ·-- [अध्यावली १३ काठकोपनिषत् । रोति स तस्मादनन्तरमात्मानं नरकपातादिभयान रक्षितुमिच्छतीति प्रकारान्तरमाह किंचेति । मधु कर्मफलमत्तीति मध्वदस्तमिति व्युत्पत्याऽऽह--मध्वदमिति । सा- मीप्यं चात्रामेदः । अभेदेन वेदेत्यर्थः । अरक्षणे हेतुमाह--अभयप्राप्तत्वादिति । उक्तमर्थ व्यतिरेकेणोपपादयति-यावदीति । आत्मन इति कर्मणि षष्ठी । अन्वय- माह-यदेति । मित्यस्यपि द्वितीयसंबन्धाद्भयशङ्का तन्नेत्याह-अद्वैतामेति । पूर्व- मिति । यन्नचिकेतसा पृष्टं देवादिभिर्विचिकित्सितं धर्मादिभ्योऽन्यद्विष्णोः परमं पद यस्मात्परं नास्ति तद्वा एतदधिगतमित्यर्थः ॥ ५ ॥ यः प्रत्यगात्मेश्वरमावेन निर्दिष्टः सं सर्वात्मेत्येतदर्शयति-- यः पर्व तपसो जातमद्यः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश् । तिष्ठन्तं यो भूतेभियं पश्यत । एतद्वै तत् ॥ ६ ॥ यः कश्चिन्मुमुक्षुः पूर्व प्रथमं तपसो ज्ञानादिलक्षणाद्रमण इत्येतज्जा- तमुत्पत्रं हिरण्यगर्भम् । किमपेक्ष्य पूर्वमित्याह-अभ्यः पूर्वमप्साहिते- या पञ्चभूतेभ्यो न केवलाभ्योऽद्भय इत्यभिपायः। अजायत, उत्पनो यस्तं प्रथमजं देवादिशरीराण्युत्पाद्य सर्वप्राणिगुहा हेदयाकाशं प्रविश्य विष्ठन्त शब्दादीनुपलभमानं भूतेभितः कार्यकारणलक्षणः सह तिष्ठन्त यो व्यपगत यः पश्यतीत्येवत । य एवं पश्यति स एतदेव पश्यति यत्तत्पकृतं ब्रह्म ॥ ६॥ आ० टी०-यः कश्चित्पूर्व तपसो जातं पश्यति स प्रकृतं ब्रह्मैव पश्यतीति संबन्धः । अद्भयः पूर्वमित्यादिना हिरण्यगर्भस्य विशेषेणान्तःकरणांशेन जीवाव. च्छेदकत्याज्जीवतादात्म्यविवक्षया विशेषणं शब्दादीनुपलभमानमिति । यदिति । यस्मा- लोके सुवर्णाज्जातं कुण्डलं मुवर्णमेव मपति तद्ब्रह्मणो जातो हिरण्यगर्भोऽपि ब्रह्मा. स्मक एवेत्यर्थः ॥ १॥ गो० टी०-- उत्तरमंदर्भस्य तात्पर्यमाह-य इति । यः पूर्व तपसो जातं हिरण्य- गर्भ पश्यति स यत्तत्प्रकृतं ब्रह्म तदेव पश्यतीति संबन्ध । आकाक्षापूर्वकं हिरण्यगर्भ विशिनष्टि -किमित्यादिना । प्रथम पश्यतीत्यन्वयः । तस्यैव विशेषणान्तरमाह- देवादीति । शब्दादीनुपळभमानमिति । ननु हिरण्यगर्भस्य प्रतिदेहं भोगाभावात्कथं शब्शदीनुफ्लभानामती,ति चेद्धिरण्यगर्भस्यान्तःकरणांशेन जीयोपाधित्वाजवितादा- १ ख ज. स एवाऽस्मे । २ ख. ज. हृदाका । ग, च. श. 'र्यकर' । ४ क. ज. 'ती. त्यर्थः । य ।

·४६ - टीकादयसमेतशीकरभाष्योपेता [अध्या०२वली १] स्यविवक्षया विशेषणं शब्दादीनुपलभमानाम[ ती ति भावः । मनु हिरण्यगर्भदर्शन प्रकृतब्रह्मदर्शनं कथमिति चासुवर्णाजातं कुण्डलं सुवर्ण यथा तद्ब्रह्मणो जातो हिर- ण्यगर्मोऽपि ब्रह्मात्मक एवेति बोध्यम् ॥१॥ किंच- या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्व तिष्ठन्ती या भूतेभिर्व्यजायत । एतद्वै तत् ॥ ७ ॥ या सर्वदेवतामयी सर्वदेवतात्मिका प्राणेन हिरण्यगर्भरूपेण परस्मा. मणः संभवति शब्दादीनामदनाददितिम्ता पूर्ववहां प्रविश्य तिष्ठनी- मदितिम् । तामेव विशिनाष्टि-या भूतेमिर्धनः समन्विता व्यजायत, उत्पनेत्येतत् ॥ ७ ॥ आ. टी.-हिरण्यगर्भम्यैव विशेषणान्तरमाह--किंचेति ॥ ७ ॥ गो० टी०--हिरण्यगर्भस्यैव विशेषणान्तरमाह --किंचेति । अदनाद्भस- णात् । पूर्ववदन्तःकरणद्वारा जीवतादात्म्यापन्नत्वाद्गुहागं स्थितिरित्यर्थः ॥ ७ ॥ किंच. अरण्योनिहितो जातवेदा गर्भ इस सुभतो गर्मि- णीभिः । दिवे दिव ईडयो जागृवद्भिहविष्मद्भिर्मनु- व्यभिरग्निः । एतद्वै तत् ॥८॥ योऽधियज्ञ उत्तराधरारण्योनिहिता स्थितो जातवेदा अनिः पुनः सर्वहविषां भोक्ताऽध्यात्मं च योगिभिर्गर्भ इव गर्भिणीभिरन्तर्वत्नीभि- रगर्हितानपान भोजनादिना यथा गर्भः सुभृतः सुष्ठु सम्बग्भृतो लोके इवेत्यमेवत्विग्भियोगिभिश्च मुभृत इत्येन्द। किंच दिवे दिवेऽहन्यह. नीडयः स्तुत्यो बन्यश्च कर्मिभियोगिभिश्चाध्वरे हृदये च जागृवद्भिर्जा. गरणशीलवद्भिरममत्तरित्येतद्धविष्मद्भिराज्यादिपद्भिनिभावनावद्भिश्च मनुष्येभिर्मनुष्यैरग्निरेतद्वै तत्तदेव प्रकृतं ब्रह्म ॥ ८ ॥ आ० टी० ॥८॥ गो० टी०--कटुकषायवर्जितं पानं लनवातकरभिन्नस्य भोजनमगर्हितम् । दार्शन्तिकमाह- इत्यमिति । यत्प्रकृतं ब्रह्म तदेतदग्निपि(वि)रारूपमित्यर्थः ॥८॥ १ क. ख. ज. 'दिनाऽयं य। २ क. ब. अ. 'काइतीत्य'। ग च. म. 'क इदित्य' । घ. 'क हवेत्येतविम्भि' । ३ ग. घ. व संभृ । ४ क. स.ज. रशीलर ।५ ग. देवत्प्रक' - - ·[अध्या०२वलो काठकोपनिषत् । किंच- यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति । तं देवाः सर्वे अर्पितास्तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत्॥९॥ यतश्च यस्मात्माणादुदेत्युत्तिष्ठति सूर्योऽस्तं निम्कोचनं यत्र यस्मि भेव च प्राणेऽहन्यहनि गच्छवि त पाणमात्मानं देवा अग्न्यादयोऽधिदेवं वागादयश्चाध्यात्म सर्वे विश्वेऽरा इव रथनाभावर्षिताः संपवेशिताः स्थितिकाले । सोऽपि ब्रह्मैव । तदेतत्सर्वात्मकं ब्रह्म । तदु नात्यति नातीत्य तदात्मकतां सदन्यत्वं गच्छति कश्चन कश्चिदपि । एतद्वै तत्॥९॥ आ० टी०-॥९॥ गो० टी०-प्राण द्धिरण्यगर्भात् । सर्वात्मकं ब्रह्मोपसंहरति-तदेतदिति । उशब्द एवार्थोऽयेतीत्यनेन संबध्यते । कश्चिदप्यज्ञोजी जनः, सुषुता प्राधान्येन तदात्मकता जाग्रत्स्वप्नयोस्तत्संबन्धितां च गच्छतीत्यर्थः । अथवा फलार्थी ज्ञानेन संभृतकर्मानुष्ठाना तत्संबन्धिहिरण्यगर्मात्मकतां गच्छति निरतिशयपुरुषार्थी केवलात्मज्ञानेन तदा-मकता गच्छतीत्यर्थः । एतद्वै तदिति पूर्ववव्याख्येयम् ॥ ९ ॥ यहह्मादिस्थावरान्तेषु वर्तमानं तत्तदुपाधित्वादब्रह्मवदवभासमान संसार्यन्यत्परस्माद्रमण इति मा भूकस्यचिदाशङ्केतीदपाह- यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्यु. मामोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥ यदेवेह कार्यकारणोपाधिसमन्वितं संसारधर्मवदवभासमानमविवे- किनां तदेव स्वात्मस्थममुत्र नित्यविज्ञानघनस्वभावं सर्वसंसारधर्म- जिंतं ब्रह्म । यच्चामुत्रामुष्मिमात्मनि स्थित देवेह नामरूपकार्यकारणो. पाधिमनु विभाष्यमानं नान्यत् । तत्रैवं सत्याधिस्वभावभेददृष्टिलक्ष. णयाऽविद्यया मोहिताः सन्य इह ब्रह्मण्यनानाभूते परस्मादयोऽहं १क. स.अ. देवाः सर्वेशन्या' । १ क. ख. अ. अ. 'दिषु स्था' । ३ ङ, झ. ग. ट. 'माममुपा'। ४ क. स. ज. न्यः पर' । ५ ग. घ. झ. ठ. 'र्यकर। ६ रु. झ. अ. ट. 'मविव'। क. स. ज. 'तं सदन्विहत' । ग. घ. स. उ. र्यकर'। ९ ख. ज. सति य उपा'। १० का सा. ब. हितो यः समिह । ११ बज. सह।

·टीकादयसमेवांकरभाष्योपता- अध्या०२पछी १] पत्तोऽन्यत्परं ब्रह्मति नानेव मिममिव पश्यत्युलभते स मृत्योर्मरणी- नभरणं मृत्यु पुनः पुनर्जन्मपरणभावमाप्नोति प्रतिपद्यते । तस्मात्या न पश्येत् । विज्ञानकरसं नैराणाऽऽकाशवत्परिपूर्ण प्रवाहमस्मीति पश्यदिति वाक्यार्यः ॥ १० ॥ आ. टी.-सर्वात्मकं ब्रह्मोक्तं तदसत्। उपाध्यवच्छिन्नचैतन्यस्य जीवस्य संसा- रित्तद्विरुद्धधर्माकान्तयोरेक्यायोगादित्याशङ्कय विरुद्धधर्मत्वस्योपाधिनिबन्धनत्वात्स्व- भावये न किंचिदनुपपन्नमित्याह--यह्मादीत्यादिना. | अमुष्मिञ्जगत्कारणस्वो- पाधौ । उपाधिस्वभावश्च भेददृष्टिश्च ताशं कारणतया लक्ष्यत इत्युपाधिस्वभावभेदट्ट- ष्टिलक्षणा । न ह्यन्तःकरणाद्युपाधर्मेंदृष्टश्चानिर्वाच्याविद्यामन्तरेण संभषः कार्यकारण. मावस्य संवित्संबन्मस्य च दुर्निरूपत्वात् । नानेवेत्युपमार्थ इवशब्दः । यथा स्वप्ने नानात्वाभावेऽपि नानात्वमध्यारोप्य सत्यत्वाभिनिवेशेन व्यवहरति तथा जागरितेऽपि नानात्वमध्यारोप्य सत्यत्वाभिनिवेशेन यो व्यवहरति तस्य निन्दितत्वादेकरसं ब्री- वास्मीति प्रतिपत्तव्यमित्यर्थः ॥ १० ॥ गो० टी-ननु सर्वात्मकं ब्रह्मोक्तं तदसत्तत्तदुपाध्यवच्छिन्न चैतन्यस्य संसारित्या- ब्रह्मणश्चासंसारिवाद्विरुद्धधर्माकान्तयारक्यायोगादित्याशते-यड्रह्मादिग्विति । त- तदुपराधिकत्वात्स्यावरान्तोपाधिमत्त्वादब्रह्मववभासमानं तच्चैतन्यं संसारी स च परस्मा- ब्रह्मणोऽन्य इति संबन्धः । उत्तरमाह-मा भूमिति । इत्याशङ्का कस्यचिन्मा भूदि- तीदं विरुद्धधर्मवत्वस्योपाधिनिबन्धनस्वान्न स्वभावक्ये किंचिदनुपपन्नमित्युत्तरमाहे. त्यर्थः । इह जीवोपाधी । अबभ समानमिति विशेषगद्यान्वाये । ननु प्रत्यक्चैतन्य पच्छन्दवाच्यं विवकिनां नैवं भासते तत्राऽह--अविवेकिनामिति । तदेवामुत्र कारणोपाधावित्ययः । ननु विशिष्टजीवचैतन्यस्य कथं तत्पदार्थरूपत्वं तत्राऽऽह- स्वात्मस्थमिति । ललितमित्यर्थः । ब्रह्म भवतीति शेषः । व्यतिहारमाह-यञ्चेति । अमुस्मिन्कारणोपायो । अग्वित्यस्यामाह--अनु विभाव्यमानमिति । अभेददा- ढायें भेदनिन्दामवतारयति--तत्रवि । जीवेश्वरोपाध्योर्मध्ये । एवं सति तद्गतचैत- कत्वे सति । उपाधिस्वभावश्च भेदृष्टिश्च ताभ्यां कारणतया लक्ष्यत इत्युमाधि. [स्वभाव भेददृष्टिलक्षणा तया । न ह्यन्तःकरणाद्युपा ददृष्टश्चानिर्याच्याविद्यामन्तरेण संभवः कार्यकारणभावस्य सवित्संबन्धस्य च दुर्निरूपत्वादिति भावः । भिन्नदर्शनमनु- करोति--परस्मादिवि । नानेवेत्युपमा इशब्दः । यथा स्वप्नेऽनानात्वस्वभावे प्रत्यगात्मनि नानात्वमध्याोप्य सत्यत्वाभिनिवेशेन व्यवहरति तथा नागरितेऽपि नानात्वमध्यारोप्य सस्यत्वाभिनिवेशेन यो व्यवहरति तस्य निन्दितत्वादेकरसं ब्रह्मा- १ क. ख. ज. 'णाम्मत्यु मरण पु । २ . अ. अ. . जननम । ।

·अध्या०२वली १) काठकोपनिषत् । स्मीति प्रतिपत्तव्यमित्यर्थः । मरणग्रहणमुपलक्षणमिति व्याचष्टे-पुनः पुनरिवि॥ १०॥ मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ ११ ॥ मागेकत्वविज्ञानादाचार्यागमसंस्कृतेन मनसेदं ब्रह्मकरसमाप्तव्यमा. स्मैव नान्यदस्तीति । आप्ते च नानात्वप्रत्युपस्थापिकाया अविद्याया निवृत्तस्वादिह ब्रह्मणि नाना नास्ति किंचनाणुमात्रमपि । यस्तु पुनर. विद्याविमिरदृष्टिं न मुश्चति नानेव पश्यति स मृत्योर्मुत्युं गच्छत्येष स्वल्पमपि भेदमध्यारोपयमित्यर्थः ॥ ११ ॥ आ. टी.-एकरसं चब्रह्म कथं ज्ञातृज्ञेयविभाग इत्याशङ्कयाझं प्रति कल्पित- भेदेनेत्याह--पागेकत्वविज्ञानादिति ॥ ११ ॥ गो० टी०-एकरसं चेद्ब्रह्म कथं ज्ञातृज्ञेयविभाग इत्याशङ्कयाझं प्रति कल्पितभेदे. नेत्याह-मागेकत्वविज्ञानादिति । इति यस्मानान्यदस्ति तस्माद्ब्रह्मवेत्यन्वयः । ज्ञाना- नन्तरं फलमाह- आप्ते चेति । नानादर्शननिन्दामुपसंहरति-यस्त्विति ॥ ११ ।। पुनरपि तदेव पकृतं ब्रह्माऽऽह-- अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि । ईशानो भूत- भव्यस्य न ततो विजुगुप्तते । एतद्वै तत् ॥ १२ ॥ अङ्गुष्ठमानोऽङ्गुष्ठपरिमाणः । अङ्गुष्ठपरिमाणं हृदयपुण्डरीकं वच्छि- द्रवर्त्यन्त:करणोपाधिरकुष्ठमात्रोऽङ्गुष्ठमात्रवंशपर्वमध्यवयंम्बरवत् । पुरु. का पूर्णमनेन सर्वमिति । मध्य आत्मनि शरीरे विष्ठति यस्तमात्मानमी- शानं भूतभव्यस्य विदित्वा न त इत्यादि पूर्ववत् ॥ १२ ॥ आ० टी०-अगुष्ठपरिमाणं जीवमन्ध ब्रह्मभावविधानाद्विधीयमानविशेषादङ्गुष्ठ- मात्रस्याविवक्षितत्वाद्ब्रह्मपरमेव वाक्यमित्याह-पुनरपि तदेवेति ॥ १२ ॥ गो० टी०- अङ्गुष्ठपरिमाणं जीवमन्य ब्रह्मभावविधानाद्विधीयमानविरोधादङ्गुष्ठ. मात्र वस्य चाविवक्षितत्वाद्ब्रह्मपरमेव वाक्यमित्याह-पुनरपीति । तस्य पुण्डरीकस्य च्छिद्रं तत्प्राधान्येनाऽऽघारमस्येति (धारोऽस्ये) * तच्छिद्रवदन्तःकरणमुपाधिर्यस्य स * भाष्य एतदतुरोधेन तच्छिद्रवदन्तःकरणोपाधिरिति पाठः स्यात् । १ क. 'नसैवेदं २ ग. च. 'णि नेह मा। ३ ष. यष पु'। ४ क. 'वतीह ब्रह्मणि ना। ५ ख. न. ति मृत्यो। ख... 'शाम भू' ७ क. स्व. ज, ततो विजुगुप्सत एतद्वै तदि. सदि।

·। ९० टोकादय समेतशांकरभाष्योपेता- [अध्या०२वल्ली १] तथोक्तः। उपाधिप्रयुक्तमात्मनोऽङ्गुष्ठमात्रत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह- अझुन्छमात्रेति । अङ्गुष्ठपरिमितवेणुवाकाशस्योपाधिवशादङ्गुष्ठपरिमाणत्वं यथा तद्वदात्मन इत्यर्थः । प्रत्यगात्मानमनूद्य तस्य सामानाधिकरण्यलब्धतत्पदलक्ष्यस्वरूपतामाह-य इति । ततस्तद्विज्ञानादूर्ध्वमात्मानं न गोपायितुमिच्छतीत्यभयस्य प्राप्तत्वादिति व्याख्यनं तत इत्यादेः पूर्ववदित्याह-न तत इति ॥ १२ ।। किंच- अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः । एतदै तत् ॥१३॥ अङ्गुष्ठमात्र पुरुषो ज्योतिरिवाधूपकोऽधूपकमिति युक्तं ज्योतिष्पर- स्यात् । यस्त्वेवं लक्षितो योगिभिहृदय ईशानो भूतभव्यस्य स नित्यः कटग्योऽयेदानी प्राणिषु वर्तमानः स उ श्वोऽपि वर्तिष्यते नान्यरतत्स. मोऽस्यश्व जनिष्यत इत्यर्थः । अनेन नायमस्तीति चेक इत्ययं पक्षोन्या- यतोऽप्राप्तोऽपि स्ववचनेन श्रुत्या प्रयुक्तस्तथा क्षणभङ्गवादश्च ॥ १३ ॥ आ०टी०--॥ १३ ॥ गो. टी-नायमस्तीने द्वितीयपक्षस्योत्तरत्वेनेत्तरं वाक्यमवतारयति-किंचेति । युक्तं पठनमिति शेषः । तत्र हेतुमाह - ज्योतिरिति । परत्वाद्विशेषणत्वादित्यर्थः । यः प्रत्यगा मा भूतभव्यरेशानः सल्लक्षित इत्यन्वयः । उरप्यर्थ व्याख्यातः। एवका- रार्थमाह-नान्य इति । यदर्थं वाक्यमक्तारितं तमाह-अनेनेति । नवस्य कृतहाना- कृताभ्यागमादिदोषात्वातिरेव नेत्यत आह-न्यायत इति । प्रत्युक्तो दाामिति शेषः । प्रत्युक्त इत्यन्वयार्थश्च कारः ॥ १३ ॥ पुनरपि भेददर्शनापवादं ब्रह्मण आह- यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान्पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ १४ ॥ ययोदकं दुर्गे दुर्गमे देश उच्छूिते दृष्टं सिक्तं पर्वतेषु पर्ववत्सु निम्न. प्रदेशेषु विधावति विकीर्ण सद्विनश्यति, एवं धर्मानात्मनो भिनान्पृथक्प- श्ययगेव प्रतिशरीरं पश्यंस्तानेव शरीरभेदानुवर्तिनोनुविधावति । शरीरभेदमे पृथकपुनः पुनः प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ १४ ॥ १ क. ग. घ. च. 'मित्युक्तं । २ क. ख ज. स एव नि' । ३ ग. च. 'वत्सु । ४ इ. स. म. ट. नुघा । ५ क. ख. पु। - 3 ·अध्या०२वल्ली १] काठकोपनिषत् । ९१ आ. टी.-॥११॥ गो० टी०--पौनरुक्थं परिहरन्संबन्धमाह-पुनरपीति । उच्छूित उन्नते , दधत. इति धर्मा इत्याह-आत्मन इति । अनु[विधावतीत्यस्य तात्पर्यार्थमाह-शरीरति॥१॥ यस्य पुनर्विद्यावतो विश्वस्तोपाधिकृतभेददर्शनस्य विशुद्धविनानघ- नेकरसमद्वयमात्मानं पश्यतो विजानतो मुनेमननशीलस्याऽऽत्मस्वरूप कथं संभवतीत्युच्यते- यथोदकं शुद्ध शुद्धमासिक्तं ताहगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५॥ इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये प्रथमबल्ली समाचा॥१॥(४)। १ यथोदक शुद्ध प्रसन्ने शुद्धं प्रसन्नमासिक्तं प्रक्षिप्तमेकरसमेव नान्यथा तागेव भवत्यात्मा:प्येवमेव भवत्येकत्वं विजाननो मुनेननशीलस्य हे गौतम । तस्मात्कुताकि भेददृष्टिं नास्तिककुदृष्टिं चोज्जित्वा ४ भातृपितृ- सहस्रेभ्योऽपि हितैषिणा वेदेनोपदिष्टपात्मकत्वदर्शनं शान्तदपैरादरणी- यमित्यर्थः ॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाध्ये द्वितीयाध्याये प्रथमवल्लीभाष्यं समाप्तम् ॥ १ ॥(४)। आ. टी.--॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञानविरचिते काठोपनिषद्भ.प्यव्याख्याने द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ली समाता ॥१॥ (४)। गो० टी०- यथादक शुद्ध शत वाक्यमपेक्षितं पूरयन्व्या वष्टे-यस्येत्यादिना। उपाविरविद्यादिः । संपूर्णवल्ल्यास्तात्पर्यार्थमाह-तस्मादिति । यस्माद्बहुशो मेदो नि. दितस्तस्मादित्यर्थः । नास्तिकमेददृष्टिः क्षणिकविज्ञानात्मसंतान मददृष्टिस्ताम् । x मध्यमपदलोपी समास.। झ. न ठ. 'ज्ञानकर । २ घ. ज. 'थं भवति य । ३ ज. 'त्मा संभ । ४ क. ख. ज. 'मेवाऽमा भ'। ५ ख. ज. मातापि।

·१२ टीकादयसमेतशीकरभाष्योपेता- [मध्या०११ली२) सर्वापेक्षया पित्रोहितवत्कृत्यं प्रसिद्धम् । श्रुतितोऽन्यस्य सम्यग्घितेषित्व नेति श्रुत्यु. कमरेतदर्शनमेवा:ऽदरणीयं श्रद्धाभक्तिम्यामित्यर्थः ॥ १५ ॥ इति श्रीमापरमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठ- कोपनिषद्भाष्यविवरणे द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ली समाप्त ॥ १॥(४)। पुनरपि प्रकारान्तरेण ब्रह्मतत्वनिर्धारणार्योऽयमारम्भो दुविनेयवा- पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वै तत् ॥ १ ॥ पुरं पुरमिव पुरम् । द्वारपालाधिष्ठात्राधनेकपुरोपकरणसंपत्तिदर्शना. शरीरं पुरम् । पुरं च सोपकरणं स्वात्मनाऽसंहवस्वतन्त्रस्वाम्यर्थ दृष्टम् । सयेदं पुरसामान्यादनेकोपकरणसंहतं शरीरं स्वात्मनाऽसंहतराजस्था. नीयस्वोम्यर्थ भवितुमर्हति । सचेदं घरीराख्यं पुरमेकादशद्वारमेकादश- द्वाराषस्य सप्त शीर्षण्यानि नाभ्या सहाचि त्रीणि शिरस्येकं तेरेका- ददारं पुरं कस्याजस्य जन्मादिविक्रियारहितस्याऽऽत्मनो राजस्थानी यस्य पुरधर्मविलक्षणस्य । अवचेत सोऽवक्रपकुटिलपादित्यप्रकाशवधि- त्यमेवावस्थितमेकरूपं चेवणे विज्ञानमस्येत्यवक्रचेवास्तस्याश्क्रचेतसो राजस्थानीयस्य ब्रह्मणः । यस्येदं पुरं तं परमेश्वरं पुरस्वापिनमनुष्ठाय ध्यात्वा । ध्यानं हि तस्यानुष्ठानं सम्यग्विज्ञानपूर्वकम् । तं सर्वेषणावि- निर्मकः सन्समं सर्वभूतस्यं ध्यात्वा न शोचति । तद्विज्ञानादमयप्तिः शोकावसराभावात्कुतो भयेक्षा । इहैवाविद्याकुकामकर्मबन्धनैर्विमुको भवति । विमुक्तश्च सन्विमुच्यते पुनः शरीरं न गृह्णातीत्यर्थः ॥ १ ॥ आ० टी०-पौनरुक्त्यं परिहरन्संबन्धमाह--पुनरपीति । भूयोऽपि पथ्यं व. क्तव्यमिति न्यायेनोपायान्तरेण ब्रह्म ज्ञाप्यते तत्रोपाया एव भिद्यन्नो नोपयस्य भेदो:- स्तीति । पुरेणासंहतत्वं स्वामिनः पुरोपचयापचयाम्यामुपचयापचयराहित्यम् । तत्सत्ता- प्रतीतिमन्तरेण सत्ताप्रतीतिमत्त्वं स्वातन्त्र्यम् ॥ १ ॥ १. न. ट. 'णार्थेऽयमा । २ क. र्थोऽप्यय' । ३ म.म. ट. दुर्जेय' । ४ घ. 'नीय स्वा। ५. ट. 'स्वास्मायें। . च. श.. ट. 'हावाश्चि शि। ७ म. ट. 'यस्याजस्य ब्र । ८ घ. बैंक स. । ९ क. स्व. ग. झ. सर्वेष'. १. घ. च. 'प्राप्ति. शो'। ११ क... "कृत । ख. न. 'कुतो भयेच्छा । ग. कुतो भयापेक्षा । .

·। भध्या०२वी२] काउकापनिषत् । ९३ गो० टी०- नबनेकप्रकारमात्मतत्वं प्रतिपादितं किमर्थमुत्तरवल्लयारम्भ इति चेदान्मतत्वस्य दुर्विज्ञेयत्वात्रकारान्तरेण तदुक्तिरिति पौनरुक्त्यं परिहरन्संबन्धमाह- पुनरपीति । भूयोऽपि पथ्यं वक्तव्यमिति न्यायेनोणयान्तरेणापि ब्रह्म ज्ञाप्यते तत्रो- पाया एव मिद्यन्ते नोपेयस्य भेदोऽस्तीति भवः । अक्षगणि व्यचष्टे-पुरमिति । पुरं शरीरमिति संबन्धः । पुरसादृश्यमाह-द्वारेवि । दृष्टान्ते द्वारपाला भटाः, तेषाभ- धिष्ठातारोऽधिपतयः । आ'देशब्देन मन्त्रिवन्दिसतपाकारयन्त्राट्टालिकादिगुह्यते । दाटी. न्तिके तु मूर्धनाभिसहितचक्षुःश्रोत्रनासिकामुखाधोरन्ध्राणि द्वागणि द्वारपालश्चक्षुरा- दीन्द्रियाणि । नामः समानो मुर्नः प्राणस्तेषामधिष्ठातारो दिमादयः । आदिशब्देन त्वमसिरुधिरमेदोमज्जास्थिस्नायवः प्राकारसदृशाः । मूलाधारा[था]ज्ञातः(न्ता)- न्यट्टा सहशानि संघयो यन्त्राणि रोमाणि प्राकारोपरिस्थितविशाखसशानीत्या द्रष्टव्यम् । शरीरम्य पुग्त्वरूपकोक्तः प्रयोजनमाह-पुरं चेति। स्वात्मना पुरेणा- संहतत्वं स्वामिनः पुरोपचयापचयाभ्यामुपचापचयराहित्यम् , पुरसत्तापतीतिमन्तरेण सत्तापतीतिमत्त्वं स्वातन्त्र्यम् । तयेति । यथा पुरेणासंहतः स्वतन्त्रो यः स्वामी तच्छे- पतया पुरं दृष्टं तथा पुरसादृश्यादनेकोपकरणसहितं प्रत्यक्षं शरीरं शरीरेणासंहतो राजस्थानीयः स्वतन्त्रो यः स्व.मी तदर्थ भवितुमर्हत्यिर्थः । तत्स्वाम्यर्थम् । विशे. षणसमुच्चयार्थश्चकारः । विशेषणमेव व्याचष्टे-एकादशेति । पुरस्वामिनमाकाङ्- क्षापूर्वकं सविशेष संनिर्दिशति-कस्येति । जन्मादीति । षड्भावरहितस्येत्यर्थः । दृष्टान्ते राज्ञोऽवक्रचेतस्त्वं सर्वप्रकृत्यनुकूलत्वम् । प्रकृते तु यथा सविता स्वाविन भूत- प्रकाशवानित्युच्यते तथा जन्मादिरहिताखण्डरूपेणावस्थितनित्यविज्ञप्तिरूपत्वमित्याह- अवऋमित्यादिना । अनुष्ठायेत्यादिवाक्यमपेक्षितं पूरयन्व्यासष्टे--यस्येति । ननु पुरस्वामिनो जीवत्वात्तस्येश्वरत्वनिर्देशः कथमिति चेदनस्येति जीवस्यावक्रचेतस इती- श्वरस्वनिर्देशात्सामानाधिकरण्यादभेदे प्रत्यगभिन्नेश्वरस्य पुरस्वामित्वनिर्देशो घटत इति भावः । आत्मनः क्रियाविषयावाभावादनुष्ठानमात्मनि ध्यानमेव योग्यतावशादि- त्याह-ध्यान हीति । सम्यग्विज्ञानपूर्वकपिति । अपतिबद्धापरोक्षसाक्षात्कार- रूपं विज्ञानं पूर्वमुद्देश्यं यस्य तत्तथा । अन्यथा सम्यग्विज्ञानानन्तरं ध्यानायोगात्सा. क्षात्कागत्वे ध्यायतेर्लक्षणार्थत्वापत्तेस्तद्विज्ञानादभयप्राप्तिरित्युत्तरमाप्यविरोधादित्य- धिकारणं निशिति--सर्वेति । भयेक्षा भयस्य दर्शनमियर्थः । विमुक्तश्च विमुच्यत इति पदयोः पौनरुक्त्यं पारहरति-हवेति ॥ १ ॥ स तु नै शरीरपुरववाऽऽत्मा किं तर्हि सर्वपुरवर्ती । कयम्- हसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिईरो- ११ म. ट, 'कपु।

·१४ टोकादयसमेतकरभाष्योपता [अध्य०२वल्ली] णसत् । नृषवरसहतसहयोमसदब्जा गोजा मतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ २॥ हंसो हन्ति गच्छतीति, शुचिषच्छुचौ दिव्यादित्यात्मना सीदतीति। घमुर्षासयति सर्वानिति । वाय्वात्मनाऽन्तरिक्ष सीदतीत्वारिक्षसत् । होताऽनिमः, अनि होतेति श्रुतेः । वेद्यां पृथिव्यां सीदतीति वेदिषत, इयं दिः परोऽन्तः पृथिव्या इत्यादिमन्त्रवर्णात् । अतिथिः सोमः सन्दुरोणे कलशे सीदतीति दुरोणसत् । ब्राह्मणोऽनियिरूपेण वा दुगे. गेषु गृहेषु सीदतीति । नृषनृषु मनुष्येषु सीदतीति नृपत् । बरसदरेषु देवेषु सीदतीति । ऋतसहतं सत्यं यज्ञो वा तस्पिन्सीदतीति । व्योम- सदोषाकाशे सीदतीति व्योमसत् । अब्जा अप्सु शङ्खशुक्तिमक- रादिरूपेण जायत इति । गोजा गवि पृथिव्यां वीहियवादिरूपेण जायत इति । ऋसजा यज्ञाङ्गरूपेण जायत इति । अद्रिजाः पर्वतेभ्यो नद्यादि- रूपेण जायत इति । सर्वात्माऽपि सन्नृतमवितथस्वभाव एव । बृहन्म हान्सर्वकारणत्वात् । यदाऽप्यादित्य एव मन्त्रेणोच्यते तदाऽप्यस्याऽऽ. स्मस्वरूपत्वमादित्यस्याङ्गी( त्यस्येत्यङ्गी कसत्वांद्राह्मणव्याख्यानेऽ. प्यविरोधः । सर्वव्याप्येक एवाऽऽत्मा जगतो नाऽऽस्मद इनि मन्त्रार्थः ॥ २ ॥ आ० टी० . या यज्ञे प्रसिद्धा वेदिः पृथिका परो.नः परः म वभाव इति वेद्या: पृथिवीस्वभाव वसंकीर्तनात्यथिवी वेदिशब्दवाच्य भवतीत्यर्थः । असो वा आदित्यो हमः शुचिपदिति ब्राह्मणेनाऽदित्यो मन्त्रार्थतण गरूयातः कथं तद्विरुद्धमिदं गख्यातमित्याशङ्कयाऽऽह - यदाऽप्यादित्य एवेति । मूर्य आत्मा जगतस्तस्थु- पश्चेति मन्त्रान्मण्डलोपलक्षितस्य विद्धातोरिष्यत एव सर्वामित्वमित्यर्थः ॥ २॥ गो० टी०- ननु पुरमिति विशेषणादेकपुरवर्तित्वमुक्त तथान्वे पार्रच्छिन्नत्वाप- त्तिरित्याशङ्कयाऽऽकाङ्क्षापूर्वकमुत्तरमवतारयति-स विति । शब्देनाऽऽशङ्का निवर्यते । हंस [ सन्निति योजना। ] सन्नित्युत्तरेष्वपि द्रष्टव्यमिति व्युत्पत्या शुचि- पदादित्यः सन्नात्मेत्यर्थः । ननु वेदिशब्देन चतुरमुलखाता भूमिरुच्यते कथं पृथिव्य- १ ग. 6. च. झ. म. ट. बर्बान् । वा' । २ क. ग. सद्रोणे । ३. ग. ट. 'षु यज्ञ। । ज. झ. ग. ट. 'ति, अ'। ५ क. ख. ग. घ. दु. च. ज. 'दाऽप्यात्म' । क. घ. 'पवत्वमा s क. ज. स.डी. ट. ठ. 'वाद्ब्रह्मणो व्या व. ग. "स्वामणि व्या'। ८ क.स.ज: 'वथाऽप्ये 1. वयाऽपि ध्याच. 'था व्या'। ८ ·[भं०२२] काठकोपनिषद । ९५ भिधीयते तत्राऽऽह-इयमिति । या यज्ञे प्रसिद्धेयं वैदिः पृथिव्याः परोऽन्तः परः स्वभाव इति वेयाः पृथिवीस्वभावत्वकीर्तनापृथिवी वादेशब्दवाच्या भरतीत्यर्थः । समरसाधारबृहत्पात्रं द्रोणकलशशब्देनोच्यते । अतिथिशब्दस्य रूढचर्षमादायार्था- न्तरमाह-ब्राह्मण इति । इति दुगेणसदित्यन्वयः । इति वरसदित्यन्वयः । एवमु- त्तरत्र । ननु सर्वात्मत्वे स५पञ्चत्वेन मिथ्यात्वं स्णदात्मन इत्याशङ्कयाऽऽह-सर्वेति । पारमार्थिकनिरतिशयस्वभावमे( व ए )वेत्यत्र हेतु:-बृहदिति । तत्र हेतुः-सति । निरधिष्ठानभ्रमायोगाद्वैतभ्रमाधिष्ठानभूतात्मनो न मिथ्या वमिति भावः । नन्वसो वा आदित्यो हंसः शुचिषदित्यादित्यो मन्त्रार्थतया व्याख्यातः कथं तद्विरुद्धमिदं व्याख्या- तमित्याशङ्कयाऽऽह-यदाऽप्यादित्य एवेति । अस्याऽऽदित्यस्येति संबन्धः । सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति मन्त्र मन्त्रवर्णान्मण्डलोपलक्षितचिद्धातोरिष्यत एव सर्वात्मस- मित्यर्थः । सर्वव्यापीति । प्राचः केवलस्य मण्डलोपटक्षितचैतन्यस्य वा मन्त्रः- यत्वमित्यर्थः ॥ २ ॥ आत्ममा स्वरूपाधिग लिङ्ग-मुख्यते- ऊध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ॥ मध्ये बामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥ ऊर्ध्व हृदयात्माणं पाणतिं वायुमुनयत्यूर्व गमयति । तथाऽपानं प्रत्यगोऽस्यति क्षिपति य इति वाक्यशेषः । तं मध्ये हृदयपुण्डरीका. काश आसीनं बुदावपिव्यक्तविज्ञानकोशनं वामनं संभजनीयं सर्ने विश्वे देवाश्चक्षुरादयः पाणा रूपादिविज्ञानं बलिमुपाहरन्तो विश इव राजानमुपासते तादनानुपरतव्यापारा भवन्तीत्यर्थः । यदी यत्म- युक्ताश्च सर्वे वायुकरणक्यापाराः सोऽन्यः सिद्ध इति वाक्यार्थः ॥३॥ : आ० टी०-येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्य इति या पूर्व विचिकित्सा प्रश्नमूल- रेखेनोद्भाविता साऽपि निर्मूलेत्येतद्दर्श यतुं देहव्यतिरिक्तात्मास्तित्वं सावयति - आत्मनः स्वरूपाधिगम इत्यादिना । सर्वे प्राणकरण यापाराश्चेतनास्तित्प्रयुक्ता भवितुम- हन्ति जडचेष्टरष्टा ) वाद्रपचेष्टावद यर्थः ॥ ३ ॥ गो० ट ०-येयं प्रेत इति या पूर्व विचिकित्सा प्रश्नमूलत्वेनोद्भविता साऽपि निर्मूछेत्येतदर्श ितु देहव्यतिरिकास्तित्वमा मनः सावया- आत्मनः स्वरूपाधिगम इत्यादिना । बुद्धेः प्राधान्येन हृदयाका शवृत्तित्वात्तत्राभिव्यक्त आत्मा जीन इत्यु. 5.त इत्याह-दृदयेति । संभननीयं मुमुक्षुभिरिने शेषः । उपासत इत्यस्य तात्प. मिाह-तादर्थेनेति । आत्मार्थनानुपरतव्यागरा कार्याभिव्यक्तिकाल इति शेषः । प. पाषग । १ घ. 'काशवा। ३ क. 'यं विश्वे स । ग. क. य सर्वे विश्व । प. ..

·९ ६ (मध्या ०२वली - टीकादयसमेतकरभाष्यांपेवा- यदा इत्यनेनानुमानं सूचितम् । तथा हि सर्वे प्राणकरणव्यापाराश्वेतनास्तित्प्रयु. ताश्च भवितुमर्हन्ति जडचेष्टात्वाद्रयादिचेष्टावदिति । अन्यः प्राणम्य इति शेषः ॥३॥ किंच- अस्य विस्त्रं समानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहा- द्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥४॥ अस्य शरीरस्थस्याऽऽत्मनो विस्रंसमानस्थावस्रंसमानस्य भ्रंशमा- नस्य देहिनो देहवसः । विख्रसनशब्दार्थमाह-देहादिमुच्यमानस्येति । किमत्र परिशिष्यते प्राणादिकलाप न किंचन परिशिष्यतेऽत्र देहे पुर- सानिविद्रवण इव पुरवासिनो यस्याऽऽत्मनोऽपगमे क्षणमात्रात्कार्यकर- णकलापरूपं सर्वमिदं हदबलं विध्वस्तं भवति विनष्ट भवति सोऽन्यः सिद्धः ॥ ४ ॥ आ० टी-शरीरं चेतन शेषं तद्विगमे मोगानहत्वाद्राजपुरवदित्ययः । किं चास्येवि * ॥४॥ गो० टी०-करणपतिरेकं साधयित्वा कार्यव्यतिरेकमाह-किंचेति । पौन- रुक्त्यं परिहरति-विस्रंसनेति । विमुच्यमानस्य प्रारब्धक्षय इति शेषः । माणादि. कलाप इति । कार्यकरणसंघान इत्यर्थः । यथा पुरस्वामिनो राज्ञोऽपगमे पुरवा. सिनो जना अन्यत्रापारछन्ति तद्वत्प्राणादय इति दृष्टान्तेनात्मनो व्यतिरेकं साथ- यति-अत्र देह इत्यादिना । हतबलमिति । चेतना चैतन्यस्य सामान्यवृत्तिः संघा- तस्य बलं तच्छ्न्पमित्यर्थः । अत एवाधः पततीत्याह-विध्वस्तमिति । अनेनेद. मनुमानं सूचितम्-शरीरं चेतनशेष तद्विगमे भोगानहत्वाद्राजपुरवदिति ॥ ४ ॥ स्यान्मत प्राणापानाधपगमादेवेदं विध्वस्वं भवति न तु तद्यतिरि- तात्मापगमात्माणादिभिरेष हि मयों जीवतीति । तदस्ति- न प्राणेन नापानेन मयों जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥ ५ ॥ * शरीरमित्यादिप्रन्यापूर्वं लिजितुं योग्यमेतत् । किंचैतत्प्रतीकस्थाने विश्वस्तमितातिप्रती. कप्रहणमुचितं भाति । १ इ.स. म. ट. 'मस्य" । २ क.ग. च. 'स्य अश्यमाप. हु. ट. 'स्य दे।३. म. 7. 'लापो न । ४ घ. स्वामीव । ५ क.च. मिनि वि । ख. ज. 'मिनो वि।६ ग... 'सिनो य । ७ क.स. ट र्यकार' । ८ क. स्व. ग. घ. इच. जठ. तु व्यति'. ९ क. स्व. क. 'रेहम। . .

·३ 'अध्या०२वली२] काठकोपनिषत् । ९७ न माणेन नापानेन चक्षुगदिना पा मयों मनुष्यो देहवान्कश्चन जीवति न कोऽपि जीवति । न वेषां परार्थानां संहत्यकारिवाज्जीवन- हेतुत्वमुपपद्यते । स्वार्थेनासंहतेन परेण केनचिदपयूक्तं संहतानामवस्थानं न दृष्टं गृहादीनां लोक तथा प्राणादीनामपि संहवत्वाद्भवितुमर्हति । अत इतरेणैव संहतप्राणादिविलक्षणेन तु सर्व संहताः सन्तो जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति । यस्मिन्संहतविलक्षण आत्मनि सति परस्मिन्नेवो प्राणा- पानी चक्षुरादिमिः संहतावुपाश्रितो, यस्यासंहनस्वार्थे प्राणापानादिः स्वव्यापार कुर्वन्वर्तते संहतः सन्स ततोऽन्यः सिद्ध इत्यभिप्रायः ॥५॥ भा. टी.-अन्यथासिद्धिं शङ्कते-स्यान्मतमिति । ननु जीव प्राणधारण इति धातुस्मरणाच्छरीरस्य जीवनं नाम प्राणधारणं प्राणसंयोगश्च प्राणधारणं कुण्डे दधि- धारणवत्तत्र च प्राणस्यैव हेतुत्वं संयोगाश्रयत्वात् । कथमुच्यते जीवनहेतुत्वं प्राणादीनां न संमवतीति तत्राऽह-स्वायनासंहतेनेति । कादावित्कस्य प्रागशरीरसंयोगस्य स्वभावतोऽनुपपत्तेः संघातस्य च लोके परप्रयुक्तस्यैव दर्शनाद्भवितव्यमन्येन संत्रातप्रयो. जकेनेत्यर्थः ॥ ५॥ गो० टी०-हेतोरन्यथासिद्धिं शङ्कते-स्यामन्तमिति । तद्वयतिरिक्तातेशब्दः प्रागा. दिव्यतिरिकार्थः । अन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह-प्राणादिमिरेवेति । लोकप्रसिद्धयर्थको हिशब्दः । शङ्कासमापियोतक इतिशब्दः । शङ्कोत्तरत्वेन वाक्यं योजयति--नैव. दिति । एतन्माणाद्यपगमाच्छरीरस्य हतबलत्वम् । प्राणेनापानेन वा न जीति चेच. क्षुरादिना जीविष्यतीत्याशङ्कय तय ग्रहणमुपलक्षणार्थमित्याह-चक्षुरादिनेति । न जीवतत्त्र हेतुमाह-न होति । संहत्य मिलित्वा कारित्वात्कार्यजनकत्वाच्चैतन्य- संबन्धमन्तरेण न जीवनहेतुत्वसंभव इत्यर्थः । जीव पागधारण इति धातुस्मरणाच्छ. रीरस्य जीवनं नाम प्राणधारणं तसंयोगश्च धारणं कुण्डे दविधारणवत्तत्र प्राणस्यैव हेतुत्वं, कथमुच्यते जीवनहेतुत्वं प्राणादीनां न संभवतीति तत्राऽऽह-स्वायनेति । स्वप्रयोजनोद्देशेनेत्यर्थः । असंहतेन प्र(ग)हपदार्थाप्रविष्टेन । संहानां संघातापत्ति प्राप्तानाम् । दृष्टान्तमुक्त्वा दार्टान्तिकमाह -तयेति । कादाचित्कस्य प्राणशरीरसं- योगस्य स्वभावतोऽनुपपत्तेः संघातस्य च लोके परप्रत्युक्तस्य दर्शन द्भवितव्यमन्येन संघातस्य प्रयोजकेनेत्यर्थः । अत इति संहतत्वं परामृश्यते । उपाश्रितपदस्यार्थकथन. पूर्वकं तात्पर्थमाह - यस्येति । संहतः सन्प्राणापानादिरित्यायः ॥५॥ १ स. न. वा मनु । २ ग 'ति। न ह्ये'। ३ क. 'टं यथा गृ । ४ ग. अ. ब.म.न. ८. 'स्याथै प्रा।५ क. ज. 'दिः सर्वम्या' ।। ख. स्वत्वन्या । झ. म. ट. स्वस्वव्या । ७ झ. अ. ट. असंहतः।

·८ टोकादयसमेतशांकरभाष्यौपता- अन्या०६वछौ२] हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ ६ ॥ हनोदानी पुनरपि ते तुभ्यमिदं गुह्यं गोप्यं ब्रह्म सनातनं चिरंतनं प्रवक्ष्यामि । यद्विज्ञानात्सर्वसंसारोपरमो भवति, अविज्ञानाञ्च यस्य परणं प्राप्य याऽऽत्मा भवति यथा संसरति तथा शृणु हे गौतम ॥६॥ आ० टी०-येयं प्रेत इति प्रष्टु. परलोकेऽस्तित्वेऽपि संदेह आसीद्विशेषतस्तन्नि- वृत्त्यर्थमुच्यत इत्याह-हन्तेदानीमिति ॥ १ ॥ गो० टी०-येथं प्रेत इति प्रष्टुः परलोकास्तित्वेऽपि संदेह आसीत् । विशेषतस्तनिवृ- त्यर्थमुच्यत इत्याह-हन्तेदानी मिति । जीवः संसरतीत्यर्थे चशब्दार्थ हेतुं व्याचष्टे- यद्विज्ञानादिति । यस्याविज्ञानादिति संबन्धः ॥ ६ ॥ योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥ योनि योनिद्वारं शुक्रबीजसमन्विताः सन्तोऽन्पे केचिदविद्यावन्तो मूढाः प्रपर्यन्रो शरीरत्वाय शरीरग्रहणार्थ देहिनो देहवन्तः, योनि पवि- शन्तीत्यया । स्थाणुं वृक्षादिस्थावरभावमन्येऽत्यन्तापमा मरणं प्राप्या- नुसंपन्त्यनुगच्छन्ति । यथाकर्म ययस्य कर्म तयथार्म यर्याद की जन्मनि कृतं तदशेनेत्येतत् । तथा च यथाश्रुतं यादृशं च विज्ञान मुपार्जितं तदनुरूपमेव शरीरं प्रतिपद्यन्न इत्यर्थः । यपाप हि संभवा इति श्रुत्यन्तरात् ॥ ७॥ आ.टी.-1॥ ७॥ गो० टी०- अविद्यावत्वादविवकिन इत्याह-मूढा इति । देहिन इति विशेष- णादसकद्देहग्रहणं तत्मापककर्मानुष्ठानं च सूच्यते । तात्पर्यार्थमाह-योनिमिति । अत्यन्ताधमा इति महापातकिनो गृह्यन्ते । अनुगच्छन्नीति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । उक्त- मर्थ स्पश्यति-यरिति । विज्ञानमुपासनं नग्नस्त्रीदर्शनादि च । यथाविज्ञानं शरीरग्रहणे प्रमाणमाह- यथेति । प्रज्ञामनतिक्रम्य यथयज्ञम् । संभवत्युत्पद्यन्न इति संभवाः प्रजा इति शेषः ॥ ७॥ १ ग. घ. च. 'यं ब्रह्म गोप्य स । २ क. प. अ. यथा चामा। ३ घ. 'ति । ४ ग. घ. मूढा अवप । ५ च. 'द्यन्तेऽवपद्यन्ते श' । ६ ट. तत्तथा । ७५. कर्म ज। - ·९९ (मध्या ०२खल्लार] काठकोपनिषत् । यत्पतिनातं गुवं प्रलं वक्ष्यापीति तदाह- य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मि- माणः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ८ ॥ प एष मुप्तेषु पाणादिषु जागर्ति न स्वपिति । कथम् । कामं कामतं तपभिप्रेतं च्याद्यर्थमविद्यया निर्मिमाणो निष्पादयञ्जागति पुरुषो यस्त. देव शुक्र शुभ्रं शुद्धं तद्ब्रह्म नान्यद्गुह्यं ब्रह्मास्ति । तदेवामृतमविनाश्यु- च्यते सर्वशास्त्रेषु । किंच पृथिव्यादयो लोकास्तस्पिनेत्र सर्व ब्रह्मण्या- श्रिताः सर्वलोफकारण वात्तस्य । तदु नात्येति कश्चनेत्यादि पूर्ववदेव ॥८॥ प्रा. टो०-- ८॥ गो० टी०-प्रसङ्गादागतं परिसमाप्य प्रकृतप्रतिपादनपरमुत्तरं वाक्यमित्याह- यत्पतिज्ञातमिति । सुप्ठेषु प्रलीनेषु प्राणेष्व(पाणादिष्वन्तःकरणव्यतिरिक्तेषु । अन्य पा सासणः संनिश्मिात्रेण कामाद्याकारपरिणाम्यन्तःकरणरणानुपपत्तेरिति । काम्पत इति कामस्तम् । अविद्यण निद्रान्तःकरणरूपेणाभिव्यक्तया । य इत्यन्वर्य पुनरू- च्यते । तद्ब्रह्म त्रैवकारानुषङ्गं सिद्धवत्कृत्य व्यावय॑माह-नामदिति । स्वप्नावस्था- गम तम्फुटं साक्षिणः सकाशादन्यद्भिनं गुह्यं गोप्यतमं ब्रह्म परिवृढं नास्तीत्यर्थः । तद्ब्रह्माविनाशीति क्वोच्यत इत्याकाङ्क्षायामाह- सति । सर्ववेदवित्यर्थः मूरादिलोकानां प्रकृतब्रह्माश्रितो हेतुमाह-सर्वलोकति । पूर्ववदिति । तदेतत्सर्वा- त्मकं ब्रह्म, उ एव नात्येति नातिकामतीत्यर्थः ॥ ८॥ अनेकतार्किककुबुद्धिविचालिनान्तःकरणानां प्रमाणोपपत्रमप्यात्म- कत्वविज्ञानमसकृदुच्यमानस्यनजुबुद्धीनां ब्राह्मणानां चेतसि नाs:- घीयत इति तत्प्रतिपादन आदरवती पुनः पुनराह श्रुतिः- अमिर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ९ ॥ १ क. स. 'प्रवक्ष्यामि त' । २ क. 'रुषस्त । ३ क. स्व. ग. घ. स. न. ट. ८. 'कबु द्विचा । ४ घ. 'नमूजु । ५ क. ख. ज. ती श्रुतिः पुनः पुनराह । ' ·१०० टीकादयसमेतशांकरमाप्योपेता [अध्या.वडी] अनिर्ययक एव प्रकाशात्मा सन्भुवनं भवन्त्यस्मिन्मतानीति भुवन. मयं लोकस्तमिमं प्रषिष्टोऽनुभविष्टः । रूपं रूपं दादिदाह्यभेदं प्रतीत्यर्थः । प्रतिरूपस्ता वा प्रतिरूपवान्दागभेदैन बहुविधो बभूव । एक एव पथा सर्वभूतान्तरात्मा सर्वेषां भूनानामभ्यनार आत्माऽति. मूक्ष्मत्वाहावादिष्विव सर्वदेहं प्रति प्रविष्टत्वान्प्रतिरूपो बभूव बहिश्य स्वेनाविकृतेन [ स्व ] रूपेणोऽऽकाशवत् ॥ ९ ॥ आ० टी०-जन्ममरणकरणानां प्रति[पाण]नियमायुगपत्प्रवृत्तेश्च पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्याश्चेति नानात्मानो व्यवस्थिता इत्यनेकतार्किकबुद्धिविगेधात्सर्वपुर- वत्येक एवाऽऽत्मत्यत्र न चित्तस्थैर्य संभवतीत्य'शङ्कचौपाधिकभेदसाधने सिद्धसाधनं स्वाभाविकभेदसाधने चानकान्तिकत्वं दर्शयितुं प्रक्रमत इत्याह-अनेकतार्फिके- स्यादिना । प्रतिरूप उपाधिसदृशश्चतुष्कोणत्वादिधर्मके हि दारुणि तद्रूणै वहमिरपि क्ष्यत इत्यर्थः ॥ ९॥ गो० टी०--ननु जन्ममरणकारणानां प्रतिप्राणनियमायुगपत्तेषामप्रवृत्तेश्च पुरुषव. हुस्वं सिद्धं सत्त्वरजस्तमोगुणानां वैपरीत्याच्च नाना-मानो व्यवस्थिता इत्यनेकता. किंकबुद्धिविरोधात्सर्वपुरवत्येक आत्मेत्यत्र न चित्तस्यैर्य संभवतीत्याशङ्कयौपाधिक- भेदसाधन सिद्धसाधनत्वं स्वमावभेदसाधने चानेकान्तिकत्वं दर्शयितुं प्रक्रमत इत्याह- अनेकतार्किकेत्यादिना । अनेके कुतार्किकाः पाखण्डाश्च तांगमावष्टम्मास्तदीना या बुद्धिस्तयाऽऽकलितमाकुलितमन्तःकरण येषां ते तथा तेषामित्यर्थः । अनेकतार्कि- कबुद्धिविचालितान्तःकरणानाभिति पाठे तार्किका एव कुबुद्ध यस्तैः स्वमनोपन्यासादिना विचालितं श्रेयोमार्गादन्तःकरणं येषां ते तथा तेषामित्यर्थः । प्रमाणोपपन्नं तत्त्वमस्या- दिवाक्यप्रतिपाद्यम् । प्रत्यग्ब्रह्मैक्यरूपविज्ञानमात्मैकत्वविज्ञानम् । प्रमाणेऽभ्यासादिलि- साहित्य दर्शयति-असकृदिति । अनुजबुद्धीनामिति पूर्वषष्ठ्यर्थे हेतुः । नाऽऽ. धीयते सम्यग्विज्ञानात्मकवृत्त्यारूढं न भवतीत्यर्थः । ऋजुबुद्धीनां ब्राह्मणानां चेनसी. वेति पाठो व्यक्तिरेकदृष्टान्तार्थः । तत्प्रतिपादने विज्ञप्तिस्वभावप्रत्यब्रह्मप्रतिपादने । आदरवती तात्पर्यवती । * दाह्यभेदं काष्ठादिविशेषम् । प्रतिरूप इति उपाधिरूपेण प्रतीयमानः, चतुष्कोणत्वादिधर्मके हि दारुणि तद्रूपे वह्निरपि लक्ष्यत इत्यर्थः । तत्र तत्र । * भाष्ये दादिदायभेदमित्यत्र दायभेदमित्येतत्पाठानुरोधेनेदम् । तथा पाठोऽपि स्यात्क. चिदित्यनुमीयते। १ च. 'टः । रूपं प्र । २ च 'रूपः, तत्र प्र । ३ ग. घ. इ. च. स. न. 'दे बभ। क. ख. ज. 'स्मा रूपं रूपं स । ५. द. इ. 'णावस । ६ . पाषण्डा । ।

·ध्या०२वल्ली२] काठकोपनिषत् । दो दाह्ममेदेन दातिविशेषण । दृष्टान्तमुक्त्वा दार्शन्तिकमाह-एक एवेति । अभ्यन्तरत्वेऽतिसूक्ष्मत्वं हेतुः । सदृष्टान्तं रूपं रूपमित्यादि व्याचष्टे - दादिणि त्यादिना । रूपं रूपमित्यस्य सर्वदेहमिति व्याख्यानम् । विकारे प्रविष्टस्य विकृ. तेमाशक्य बहिश्चति पदेन परिहार इत्याह - बहिश्चेति । स्पेनाविकृतेन स्वरूपे- गासंस्पृष्टस्वरूपेणेत्यर्थः ॥ ९ ॥ तथाऽन्यो दृष्टान्त: वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ १० ॥ वापुर्ययक इत्यादि । पाणात्मना देहेष्वनुपविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवेति त (वेत्यादि स ) मानम् ॥ १० ॥ अ० टी०- ॥ १० ॥ गो० टी०--वायोगस्मिल्लोके कथं प्रवेशो दार्वादिष्वनुपलम्भादित्याशङ्कय ऽ:ह- पाणात्मनेति । इत्यादि समानमिति । एकस्तयेत्यादिवाक्यव्या त्यानं पूर्ववदि. त्यर्थः ।। १० ॥ एकस्य सर्वात्मत्वे संसारदःखित्वं परस्येव तदिति प्राप्तमंत इन्मुच्यो- सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्वा- ह्यदोषैः। एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ ११ ॥ सूर्यो यथा चक्षुष आलोकेनोपकारं कुर्वन्मत्रपुरीषाघशुचिप्रकाशनेन तहर्शिनः सर्वलोकस्य चक्षुरपि सन्म लिप्यते चाक्षुषैरशुच्यादिदर्शन- निमित्तैराध्यात्मिक पापदोषैर्वाश्चाशुच्यादिसंसगदोषैः। एका संस्खया सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाबः । लोको ह्यविद्यया स्वात्मन्यध्यस्तया कामकर्मोद्भवं दुःखमनुभवति । न तु सा परमार्थतः स्वात्मनि । यथा रज्जुशुक्तिकोखरगगमेषु । सर्परजतोदकमलानि न रज्ज्वादीनां स्वतो दोषरूपाणि सन्ति । संसर्गिणि विपरीतयुद्धपध्या- सनिमित्तातोषवद्विभाने । न तोरस्तेषी लेपो विपरीमदपध्या- १ क. ख. ज. 'स्मकत्वे । २ ग. घ. च. 'खित्वे प'। ३ ख ग घ... च. इ.स. भ. ट. गत ४ क. म. ब. कोपर' । ५ ग. राते बुद्धयध्यासनिमित्तत्वात्त' । ६ ख. ध्यासे विप. स्तत्वात्त । ७क, च.न. 'मित्ततत्वात्त । ८ ख...ग. घ. च, 'यो लोपो। - .

·। । टीकादयसमेताकरमायोपेता [अध्या०श्वासी] सवाया हि ते । तयाऽऽत्मनि सो लोकः क्रियाकारकफलात्मक विज्ञानं सर्पादिस्थानीयं विपरीतमध्यस्य तनिमित्तं जन्मपरणादिदुःख- मनुभवति न स्वास्मा सर्वलोकात्माऽपि सन्धिपरीताध्यारोपनिमित्तेन लिप्यते लोकदुःखन । कुतः । बाँधः । रज्ज्वादिदेव विपरीतषुदध- ध्यासबाहो हि स इति ॥ ११ ॥ आ० टी०- परमात्मा दुःखी स्यादुःखा(ख्य)भिन्नत्वाल्लोकवदित्याह- एकस्य सर्वात्मकत्व इति । भविणणं प्रतिबिम्बिनश्चिद्धातरज्ञो भ्रान्तो भवति । भ्रानाश्च कामादिदोषपयुक्तः कर्म कुरुते तन्निमित्तं च दुःख स्वात्मन्यध्यस्यति । परमात्मा तु निरविद्यत्वादुःखसाधनशून्यत्वान्न दुःखी ततो न प्रयोनको हेतुरित्याह-लोको हाविधयेति । स्वरूपेण भ्रमाविषयत्व.विपरीतबुद्ध्यामबाह्यत्वं रज्जगदीनां तण चैतन्यस्योपाधिम्वरूपेणाणसाश्रयत्व पि निरुपाधिकनिम्बकल्पब्रह्मरूपेणाध्यासानाश्रय- स्वान्न दुःखित्वप्राप्तिरित्यर्थः ॥ ११ ॥ गो० टी०- ननु परमात्मा दु.खी स्याद्दुःख्यभिन्नत्वालोकवदित्याह-एकस्य सर्वात्मत्व इति । तमेव परमा-मानमेव । परस्यैवेत्यपि पाठः । इदमुच्यते दृष्टान्तपू- वकमुत्तरमुच्यते । भविद्यायां प्रतिबिम्बितश्चिद्धातरज्ञो भ्रान्तो मवति भ्रान्तश्च कामा. दिदोषप्रयुक्तः कर्म कुरुते तन्निमित्तं च दुःखं स्वात्मन्यध्यवस्यति, परमात्मा तु निर. वद्यादुःखसाधनशून्यत्वान्न दुखी ततोऽप्रयोजको हेतरित्याह-लोको अविद्य. येति । स्वरूपेण भ्रमाविषयत्वं विपरी-बुद्धयध्यासबाह्यस्वं रज्ज्वादीनां यथा तथा चैतन्यस्याप्युपाधिस्थतारूपेणाध्यासाश्रयत्वेऽपि निरुपाधिकविम्बकरपब्रह्मरूपेणाध्यासा- नाश्रयत्वान्न दु:खितत्वप्राप्तिरित्यर्थः । विपरीतबुद्धयारोपनिर्मितेन लोकदुःखेन न लि- प्यत इत्यन्वयः । स्त्राकासापूर्वकं हेतुमाह-कुत इत्यादिना । इति यरंमातस्मान्न लिप्यत इत्यन्वयः ॥ ११ ॥ किंच- एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२॥ स हि परमेश्वरः सर्वगतः स्वतन्त्र एको न वत्समोऽभ्यधिको वाऽ. न्योऽस्ति । वशी सर्व यस्य जगदशे वर्तते । कुनः। सर्वभूतान्तरात्मा । १ क. 'न्मजराम । २ . म.ना. ट. रणदुः ।३ क. बायो बहिष्कृतो बायो र झ. म. ट. बाझर । ४ क. ब. ज. हि सः ॥११॥ ..

·'अध्या. वल्लो) काठकोपनिषत् । १०३ यत एकमेव संदेकरसमात्मानं विशुद्धविज्ञानरूपं नामरूपायशुद्धोपाधि- भेदवशेन बहुधाऽनेकपकारं यः करोति स्वात्मसत्तामात्रेणाचिन्त्यशक्ति. त्वात् । तमात्मस्थं स्वशरीरहदयाफाशे युद्धौ चैतन्याकारेणाभिव्यक्त- मित्येतत् । न हि शरीरस्याऽऽधारत्वमात्मनः । आकाशवदभूतत्वात् । आदर्शस्थं मुखमिति यदत् । तमेतमीश्वरमात्मानं ये निवृत्तवायत्तयोs. नुपश्यन्ति आचार्यागमोपदेशमनु साक्षादनुभवन्ति धीरा विवकिनस्तेषां परमेश्वरभूतानां शाश्वतं नित्यं सुखमात्मानन्दलक्षणं भवति नेनरेषां बाबासक्तबुदीनामविवेकिनो स्वात्मभूतमप्यविद्याव्यवधानात् ॥ १२ ॥ आ० टी० - परोत्कर्षदर्शनं पारतन्व्यं च स्वस्य हीनत्वं दुःखकारणं पसिद्धं तदभावान्न परमात्मा दुःखी ततस्तत्माप्तिः परः पुरुषार्थो भविष्यतीत्याह-किंच सहीत्यादिना ॥ १२ ॥ गो० टी०-स्वापेक्षया परस्योत्कर्षदर्शन पारतन्ध्यं च स्वस्य हीनत्वं दुःखकारणं प्रसिद्ध लोके तदभावन्नि परमात्मा दुःखी ततस्तत्प्राप्तिः परमपुरुषार्थो भविष्यती- त्यह-किंच स होत्यादिना । हिशब्दो न तत्समश्च भ्यधिकश्च दृश्यत इति. श्रुतिपपिद्धत्वद्योतनार्थः । वशित्वे हेतुमाह-कुत इत्यादिना । अन्तरात्मत्वे हेतु- त्वेनोत्तरवाक्यं व्याचष्टे-यत इत्यादिना । स्वात्मसत्तामात्रेणोपाधिभेदमादाय बहु- धाकरणे हेतुमाह-अचिन्त्येति । यत एवं करोत्यतः सर्वभूनान्तरा-मा यस्तमि- त्यन्वयः । नन्वात्मशब्दः शरीरवाच्यप्यतस्तत्सत्त्वं किमिति न व्याख्यायत इत्यत आह-न हीति । तर्हि तस्थरकव्यवहारः कथमित्याशङ्कयाऽऽदर्श प्रतीनिमात्रे- पाऽऽदर्शस्थमुखमितिवच्छरीरस्थ इत्युपचर्यत इत्याह-आदर्श स्थमित्यादिना । तमात्मस्थमिति तत्त्वंपदयोः सामानाधिकरण्यादेक्यं विवक्षित्वाऽऽह-त[भेत - मीश्वरमात्मानमिति । निवृत्तां बाह्येभ्यो विषयेभ्यो ह( वृत्ति )ष्टिर्येषां ते तथा । उपाधिबहुत्वाभिप्रायेण बहुवचनं नाऽऽत्मापेक्षयेत्याह-परमेश्वरभूनाना- मिति । बाह्यासक्तबुद्धीनां बाह्येषु विषयेष्वासक्ता बुद्धिर्येषां तेष म् । स्वात्मभूनम- पीति । सुख मत्यावर्तते । अविदुषामात्मभूतं सुखं नेत्यत्र हेतुमाह -- अविद्याव्य. वधानादिति ॥ १२ ॥ चि-- नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहुनां यो १ क. प. सदैक। १ क. 'हुधा बहुप्रकारेण यः । ख. न. "हुवा बहुप्रकारं यः । ३ क. बा. #. मे. टे. शस्थमु' ।। ग. घ. च. 'श्वरास्मा'। ५ ख. इ.स.न.नित्यो नि'।

·१०४ टीकाद्वयसमेवशांकरभाष्योपेता अध्या०२वल्ली] विदधाति कामान् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरा- स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ १३ ॥ नित्योऽविनाश्यनिस्यांना विनाशिनाम् । चेतनश्वेवनानां चेतपितृणां ब्रह्मादीनां प्राणिनाममिनिमित्तमिव दाहकत्वमनगीनामुदकादीनामात्म- चैतन्यनिमित्तमेव चेतयितृत्वमन्येषाम् । किंच से सर्वशः सर्वेश्वरः कामिना संसारिणां कर्मानुरूपं कामान्कर्मफलानि स्वानुग्रहनिमित्तांश्च कामान्य एको बहूनामनेकेषापनायासेन विदधाति प्रयच्छतीत्येतत् । मात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिरुपरतिः शाश्वती नित्या स्वास्मभूतव स्यातरेषामनेवंविधानाम् ॥ १३ ॥ आ० टी०-इदानी परमात्मन्युपपतिप्रदर्शनार्थमाह-चि नित्य इति । सूर्यचन्द्रमसौ धाना यथापूर्वमकल्प यदित्यादिश्रुतेरकृताभ्यागमकृतविप्रणा राप्रसङ्गपरि. हाराच्च कल्पान्तरीयभावानां प्रलीनानां कल्पान्तरे सनातीयरूपेणोत्पादः प्रतीयते स तदा स्यादि विनाशिनां भावानां शक्तिशेषो लयः स्यात् । ततः प्रलये विनश्यत्सर्व यत्र शक्तिशेषं विलीयते सोऽभ्युपगन्तव्य इत्यर्थः । बुद्धिमतापपि ब्रह्मेन्द्रादीनां पर- मानन्दाभिमुख्यं हित्वा या बहिर्मुखा चेतनोपलभ्यते साऽपि नियन्तारं गमयतीत्याह- चेतनश्चेवनानापिति । ब्रह्मादिशब्दवाच्यानां संघातानां वा चेतयितृत्वं यश्चैतन्यनि- मितं सोऽस्ति पर आत्मेत्यर्थः । विमतं कर्मफलं तत्त्वरूपाद्यभिज्ञेन दीयमान व्यव. हितफलस्वारसेवाफलवदित्याह-किंच स इति ॥ १३ ॥ गो० टी०-इदानीं परमात्मन्युपपत्तिप्रदर्शनार्थमाह-किंचति । सूर्याचन्द्रमको धाता यथ पूर्वमकल्पयदितिश्रुतेरकृताम्मागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गपरिहाराय व कल्पान्तरी. यभागना प्रलीनानां कल्पान्तरे सजातीयरूपेणोत्पादः प्रतीयते स तदा स्याद्यदि विना. शिनां भावानां शक्तिशेषो लयः स्यात्ततः प्रलये विनश्यस यत्र शक्तिशेष विलीयते सोऽभ्युपगन्तव्य इत्यनि यानां नित्य इत्यस्यार्थः । बुद्धिमतामपि ब्रह्मेन्द्रादीनां परमानन्द'- भिमुख्य हित्वा बहिर्मुखा चेननोपलभ्यते साऽसि नियन्तारं गमयतीत्याह-वेतनश्चनन नामिति । अनग्नीनामुदकादीनामग्निनिमित्त दाहकत्वं यथा तथाऽन्येषां ब्रह्मादीनां प्रागि. नामात्मचैतन्यनिमित्तमेव चेतयितृत्वमित्यन्वयः। ब्रह्मादिसंघातानां चेतयितृत्वं यश्चैतन्य. निमित्तं सोऽस्ति परमात्मेत्यर्थः । विस्तृतं कर्मफलं कर्मस्वरूपायभितेन दीयमानं भवितुम- १ ख. घ. ज. 'स्यानामवश्याना' । ग. त्यानाम् । चे। • क. स. ज. स सर्वेश्वरः सर्वशः का।३ क. ख. र. ज. ति ददाति ।

·अध्या०२वल्ली२] काठकोपनिषत् । १०५ ईति व्यवहितफलत्वात्सेवाफलत्वादित्याह-किंच [स] सर्वत्र इति । ननु कर्म- शादेव तत्फलसिद्धेरीश्वरोऽकिंचित्कर इत्यत आह-स्वानुग्रहेति । कर्मणामीश्वर- प्रसादद्वारा फलहेतुत्वान्न दोष इति भावः ॥ १३ ॥ तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं तद्विजानीयां कि, भाति विभाति वा ॥ १४ ॥ यत्तदात्मविज्ञानं सुखमनिर्देश्यं निर्देष्टुपशक्यं परमं प्रकृष्टं प्राकृतपुरु- षवाङ्मनसपोरगोचरमपि सन्नित्तषणा ये ब्राह्मणास्तेxयत्तदेतत्मस्य- क्षपेवेति मन्यनो, कथं नु केन प्रकारेण वत्सखमहं विजानीयाम् । इद. मित्यात्मबुद्धिविषयमापादयेयं यथा निवृत्तषणा यतयः । किमु तद्भाति दीप्यते प्रकाशात्मकं तद्यतोऽस्मबुद्धिगोचरत्वेन विभावि विस्पष्ट दृश्यते किंवा नेति ॥ १४ ॥ आ० टी०-विद्वदनुभवोऽपि परमानन्दे प्रमाणमित्याह-यत्तदात्मविज्ञान- मिति । तस्मादसंभाविततया न जिहासितव्यं परमात्मदर्शन किंतु श्रधानतया वि- वारयितव्यमेवे त्याह- कयं विवि ॥ १४ ॥ गो० टी०-विद्वदनुभावोऽपि परमानन्दे प्रमाणमित्याह-यत्तदात्मविज्ञान- मेति । तदात्मसुखं परम[म] नियमप्येतदिति मन्यन्त इत्यन्वयः । के त इत्याका- क्षायामह-निवति । त इति पदमध्याहर्तव्यम् । एतदित्यस्य प्रत्यक्षमेवेति व्या. त्यानम् : विद्वत्प्रत्यक्षत्वादात्मसुखस्यासंभाविततया न निहामितव्यं परमात्मदर्शनं केतु श्रद्दयानतया विचारथितव्यमे याह-कथं विति । यथा निवृत्तषणा यतयो वेचारेणाऽऽत्मबुद्धिविषयात्मसुखमापादयन्ति तद्वदात्मसुखमात्मबुद्धिविषयं कथमापा- पेयमिति विचारयितव्यमित्यर्थः । ननु वाङ्मनसातीतस्यासंभावितत्वेन प्रकाशमानत्वा- नावात्कथं वुद्धयारोह इति शङ्कते-किम्विति । उ इति वित। यत इति यदि यथा । यस्प्रकाश त्मकमात्मज्योतिस्तदस्मबुद्धिगाचरत्वेन विस्पष्टं दृश्यते फिनित्यन्वयः । शब्दं व्याचष्टे-नेति । अथवा यतः प्रकाशात्मकं तदात्मज्योतिरतोऽस्मनुद्धिवि- यत्वेन विस्पष्टं दृश्यते किमिति संबन्धः । वाशब्ई व्याचष्टे-किंवा नेवि ॥ १४॥ x अत्र कानुराधेन त इति पदमधिकम् । ख. जे. 'मु तद्भाति । १७, 'तिन भा।३ ग. घ..च. ज. स.म. टं. ठं. 'ज्ञानसु के. ख.अ. 'ले तदे। ५ ज. स. . तोऽजोऽम' । के. ख च.अ. ति॥१॥ो । - ·- टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेता [अध्या०२वली२] अनोत्तरमिदं भाति च विभाति चेति । कथम्- न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥ इति काठकोपनिषदि द्वितीयाध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥ (५) न सत्र सस्मिन्स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोऽपि सर्यो भाति सद्ब्रह्म न प्रकाशयतीत्यर्थः । तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमस्मदृष्टिगोचरोऽग्निः । किं बहुना यदिदमादिकं सर्व भाति तत्तमेव परमेश्वरं भान्तं दीप्यमानमनुभात्यनुदीप्यते । यथा जलोल्मुकाद्य- निसंयोगादानं दहन्तमन दहति न स्वतस्तद्वत् । तस्यैव भासा दीप्त्या सर्वमिदं सूर्यादि विभाति । यत एवं तदेव ब्रह्म भाति च विभाति च। कार्यगतेन विविधन(?) भासा तस्य ब्रह्मणो भारूपत्वं सतोऽवगम्यते । न हे स्वतोऽविद्यमानं भासनमन्यस्य क शक्यम् । घटादीनामन्यावभा- सकत्वादर्शनाद्भांसनरूपाणां चाऽऽदीत्यादीनां तदर्शनात् ॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमदा. चार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयाध्याय द्वितीयवल्लीभाष्यं समाप्तम् ।। २ ।। (५)। । आ० टी०-॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाना वार्यश्रीपच्छु दान- पूज्यपादशियानन्दज्ञानविर- चिते काठकोपनिषद्भाष्यव्याख्याने द्वितीध्याये द्वितीयवल्ली. भाष्यटीका समाar || २ ॥ (५)। गो० टी०- इदंशब्दव्याख्यानं भातीत्यादि । कुत इति । अल्पवीयत्वादित्यर्थः । मलं तप्तजलमुरुमुकमलातं तदादीत्यादिशब्देनायःपिण्डादि गृद्यते । ननु प्रकाशवि- शिष्टघटादेः स्ववृत्तिघटादिप्रकाशकत्वं दृष्टं तद्वदन्याधीनप्रकाशस्य ब्रह्मगः सूर्यादिप्रका- शस्वमित्याशङ्कयाऽऽह-न हीति । अविद्यमानेति पदच्छेदः । प्राताप्रविवे- १ घ. रु. झ. . ट 'स्मद्रोच । २ ग. घ. छ. च. झ. ब. ट. ठ. कं भा। ३ क. ख. .

·१०२ वाली३] काठकोपनिषत् । प्रकाशस्यैव भासकात्वान्न स्वतो घटादे सकत्वं तद्वदप्रकाशत्वे ब्रह्मणो नाऽऽदि. दिप्रकाशकत्वं स्यादिति भावः ॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वगविर. चित काठकोपनिषद्भाष्याववरणे द्वितीयाध्याये द्वितीया वल्ली समाप्त। ॥ २ ॥ ( ५ )। : तुलावधारणेनैव मूलावधारणं वृक्षस्य क्रियते लोके यथैवं संसार- कार्यवृक्षावधारणेन तन्मूलस्य ब्रह्मणः स्वरूपाचदिधारविषयेयं षष्ठी बल्लयारभ्यते---- ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः। तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ॥ तस्मि- ल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ १ ॥ ऊर्ध्वमूल ऊर्ध्वं मूलं यत्तद्विष्णोः परमं पदमस्यति सोऽयमव्यक्ता- दिस्थावरान्तः संसारवृक्ष ऊर्ध्वमूलैः । वृक्ष त्रश्चनात् ! जन्मजरामरण- शोकायनेकानर्यात्मकः प्रतिक्षणपन्यथास्वभावो मायामरीच्युदकगन्धर्व- नगरादिवद्दष्ट नष्टस्वरूपत्वादवमाने च वृक्षवदपावात्मक कदलीस्तम्भ. धनिःसागेऽनेकशतपाखण्डवुद्धिविकल्पास्पदस्तत्त्वविजिज्ञासुमिरनिर्धा- रितेदंतत्त्वो वेदान्तनिर्धारितपरब्रह्ममूलसारोऽविद्याकामकाव्यक्तबीज प्रभवोऽपरब्रह्मविज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मकहिरण्यगर्भाङ्कुरः सर्वपाणि- लिङ्गभेदस्कन्धतृष्णाजलासेकोदो बुद्धीन्द्रियविषयवालाङ्कुरा श्रुतिस्मृतिन्यायविद्योपदेशपलाशो यज्ञदानतपआयनेकक्रियासुपुष्पा सु- खदुःखवेदनानेकरसः पाण्युपजीव्यानन्तफलतत्तृष्णासलिलावसेकारू- ढजडीकृतदृढबद्धमूलः सत्यनामादिसप्तलोकब्रह्मादिभूतपक्षिकतनीडा माणिसुखदुःखोद्भूत हर्षशोकनातनृत्यगीतवादिवोलितास्फोटितहसिता. कृष्टरुदित हाहामुञ्चपुश्चेत्यायनेक शब्दकृत तुमुलीभूतपहारवो वेदान्तवि- १. झ. अ. ट. णेन म । २ . झ. अ. ट. यदि । ३ ग. घ. च. 'ला, वृश्च । ४ क. ग. ङ. च. झ. म. ट. श्च वृश्च।५ क. ग. च. ट. पाषण्ड , ६ . झ. भ. ट. सुभिर्निर्घा । ठ. 'न्धस्तत्ततृष्णा । ९ ग. ऊ. च. ज. म. बु। १० घ. श. म. ट. "स्तत्तत्त' । ११ झ. अ. पीक । १२ छ, 3. 'हामुश्चे। . ख. ङ. प्रभावोऽ' । ८ क. ख. ज. अ. ट.

·कथ्यते टोकादयसमेतशांकरभाष्योपेता [अध्या सवडी] हितमात्यदर्शनासङ्गश्त्रकृतीच्छेद एष संसारवृक्षोऽश्वस्थोऽश्वस्थव- कामकर्मवारितनित्यप्रचलितस्वभावः । स्वर्गनरकतिर्यक्पेतादिभिः पाखाभिरवाक्शाखः । सनातनोऽनादित्वाविरं प्रवृतः । यदस्य संसा- रवृक्षस्य मूलं तदेवं शुक्रं शुभ्रं शुदं ज्योतिष्मसम्मात्मज्योतिःस्वभावं तदेव ब्रह्म सर्वमहत्त्वात् । तदेवामृतमविनाशस्वभावमुच्यते सस्यत्वात् । चाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयमनृतमन्यदतो पय॑म् । पस्मिन्परमार्थसत्ये ब्रह्मणि लोका गन्धर्वनगरमरीच्युदकमायासमाः परमार्थदर्शनाभावावगमनाः श्रिता आश्रिताः सर्वं समस्ता उत्पतिः स्थितिलयेषु । तदु तद्ब्रह्म नात्येति नातिवर्तते मृदादिमिव घटादिकार्य कश्चन कश्चिदपि विकारः । एसबै तह ॥ १ ॥ आ० टी-शाल्मल्यादितूलदर्शनेनादृष्टमपि वृक्षमूलं यथाऽस्तीत्यवधार्यते तद्व- ददृष्टस्यापि ब्रह्मणोऽवधारणाय प्रक्रमत इत्याह- तूलावधारणेनेति । वृक्षशब्दे प्रवृत्तिनिमित्तमाह-प्रश्चनादिति । ' व्रश्चू छेदने । अस्य धातोः सप्रत्ययान्तस्य रूपं वृक्ष इति । छेद्यत्वे युक्तिमाह-जन्मजरेत्यादिना । प्रसिद्धवृक्षसाम्याद्वा वृक्षरब्द. प्रयोग इत्यभिप्रेत्याऽऽह-अवसाने चेत्यादिना । प्रसिद्धो वृक्षः स्थाणुर्वा पुरुषो वेति विकल्पास्पदो दृष्टस्तथाऽयमपि संघातो वा परिणामो वाऽऽरब्धो वा सद्वाऽसद्वत्यादीना- मनेकेषां शतसंख्याकपाखण्डबुद्धिविकरसानां विषय इत्यर्थः । किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसायगोचरः कश्चिद्वृक्षो दृष्टस्तथाऽयमपीति साम्यम् । सम्यान्तरमाह-- सत्त्वविजिनामुभिरिति । अपरब्रह्मणो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मको हिरण्यगर्भः प्रथमोऽवस्थामेदोऽङ्कुरोऽस्येति तथोक्तः। बुद्धीन्द्रियाणां विषयाः शब्दादयः प्रवाल नुगः किसलयान्यस्येति स तथोक्तः । श्रुत्यादीनि पलाशानि पत्राण्यस्येति । सुखदुःखे प्राणिवेदना एवानेको रसोऽस्येति । फलतृष्णव सलिलावसेकस्तेन प्ररूढानि कर्मवास. नादीने सात्त्विकादिभावेन मिश्रीकृतानि दृढबन्धनान्यवान्तरमूलान्यस्य वटवृक्षस्येव तयोक्तः । सत्यनामादिषु सप्तलोकेषु ब्रह्मादीनि भूतान्येव पक्षिणस्तैः कृतं नीडं यस्मिन् । प्राणिनां सुखदुःखाभ्यामुद्भूतौ हर्षशोको ताभ्यां यथासंख्येन जातानि नृत्यादीनि रुदितादिशब्दाश्चतैः कृतस्तुमुली मतो महारवो यस्मिन्निति विग्रहः ॥१॥ - . १. 'ना कृतशास्त्रोच्छे । २ क. ट. दगशास्त्र'। ३ क..च.ज.म.ट. ठ. 'चिरप्रा म.म. ठ. शुक्र शु। ५ घ. 'त् । एवा', ६ क. स्व. ज. नाशिस्व' । ७ ग. घ. . च. 'तेऽ. स। ८ क. 'गम्यमानाः । 2. 'गमा त्रि'।९ प. 'लयादिषु । १. स. तदेत । ११ क. ग. न. 'दादिकमिव । घ दादिवघटा।

·- - अध्या०२वल्ली] काठकोपनिषत् । गो० टी०-शाल्मल्यादितूलदर्शनाददृष्टमगि वृक्षमूळं यथाऽस्तीत्यवधार्यते तद्वददृष्ट- स्थापि ब्रह्मणोऽवधारणाय प्रक्रमत इत्याह-तलावधारणेनेति । स्वरूपावदिधार- विषया स्वरूपानश्चयेच्छया । स्वरूपावधारणविषयेति पाठे विषयशब्दो निमित्तवाची । इयमान्तमा वल्ली : ऊर्ध्वमित्युत्कृष्मित्यर्थः । यद्विष्णोः परमं पदं तदस्य सोऽयमू- धर्षमूल इत्यन्वयः । इदंशब्दार्थ स्फुटयति-अव्यक्तादीति । अध्यक्तमज्ञातचैतन्य- मादिर्यस्य सोऽयं तथा । स्थावरो वृक्षादिरन्तरे यस्य सोऽयं तथा । स च सौ स चेति पुनः कर्मधारयः । संस.र एव वृक्ष. संसारवृक्षः । वृक्षशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमाह-वश्वनादिति । अवश्च छेदन इत्यस्य धागे: सप्रत्ययान्तस्य रूपं वृक्ष इति । छेद्यत्वे युक्तिमाह- जन्मजरेत्यादिना। कचिदवच्छिन्ननन्मनरेत्यादिपाठष्टिप्पणकारैर्गृहीतः । जन्म च जरा च मरणं च शोकश्च त एवाऽऽदिर्थेषां ते तथ। तेऽनेकेऽनर्था आत्मा स्वरूपं यस्य वृक्षस्य स तथा । अनेकानात्मकत्वादेव प्रतिक्षणमन्यथास्वभावत्वं सात्त्विकराजसतामपवृत्ति भेदेनेत्यह-पतिक्षणमिति । प्रतिक्षणमन्यथास्वभावत्वे दृष्टान्तमाह-मायेत्यादिना । मायेन्द्रनालिकमाया। मायादिव प्रतिक्षणमन्यथास्वभावत्वे हेतुमाह- दृष्टेति । दृष्टं दर्शनं तत्समय एव प्रतीयते नोत्तरकालमित्यर्थः । अवयवार्थमादाय संसारो वृक्ष इ.यु. तम् । वृक्षसादृश्याद्वा वृक्षशब्दप्रयोगो भवति सप्तार इत्याह-अवसाने चेत्यादिना । चशब्दः पक्षान्तरद्योतकः । प्रसिद्धो वृक्ष: स्थाणुर्वा पुरुषो वेतिविकरुपास्पदो दृष्टः । तथाऽयमपि संघातो वा परिणामो वाऽऽरब्धा वा न वेत्यादीनामनेकेषां शतसंख्याकपा- पण्डबुद्धिविकल्पानामास्पद(दो) विषय इत्यर्थः । किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसायगोचरः कश्चिद्वृक्षो दृष्टस्तथाऽयमति साम्यान्तरमाह-तत्त्वविजिज्ञासुभिरिति । स्वतोऽ. साररावे संसारस्य किं तस्य सागमित्यपेक्षायामाह-वेदान्तेति । वेद निर्धारितं परं ब्रह्मैव मूलं सागे यस्य स तथा । अविद्याऽध्यासः कामकर्माण्यव्यत्त.मज्ञातचैतन्यमेतानि बीनं तस्मात्प्रभव उत्पत्तिर्यस्य स तथा। अपरस्य ब्रह्मणो विज्ञानक्रियशक्तिद्वयात्मको हिरण्यगर्भः प्रथमोऽवस्थाभेदोऽङ्कुरोऽस्येति तथोक्तः । सर्वेषां प्राणिनां लिङ्गशरीरवि- शेषास्त एव [स्कन्धाः) शाखामूलस्थानानि यस्य स तथोक्तः । तृष्णैव सलिलं तेन सेकः सेचनं तेनोद्भूतो दर्पो गर्व उच्छायो यस्य स तथोक्तः । बुद्धीन्द्रियाणां ये विषयाः शब्दादयस्ते प्रवालाकुराः किसलयान्यस्येति तथोक्तः । श्रुत्यादीनि पला- शानि पत्राण्यस्येति तथा । यज्ञदानाचारादीन्यनेकाः क्रिया एव शोभनानि पुष्पाण्य- स्येति तथा । क्वचिद्यज्ञदानतपआदीति पाठः । सुखदुःखे प्राणिवेदना एवानेको रसोऽ. स्येति तथा । प्राणिभिरुपजीव्यमनन्तत्वेन फलं यस्मिन्स तथा । फलतृष्णैव सलिलावसेक- स्तेन प्ररूढानि कर्मासनादीनि जडीकृतानि सात्त्विकादिभावन मिश्रीकृतानि दृढबद्धा- १ ट. जटीकृ' ।

·सुखदुःखाम्यामुद्भुतो ११० टोकादयसमेतकरभाष्योपता [अध्या०२वली न्यवान्तरमूलानि यस्येति स तथोक्तः । सत्यनामादिषु सप्तलोकेषु ब्रह्मादीनि भूता- न्येव पक्षिणस्तैः कृतं नीडमास्पदं यस्मिन्स तथोक्तः । पाणिनां हर्षशोको ताभ्यां यथासंख्येन जातानि नृत्यं च गीतं च गानं च वादित्रं च वाद्यसा- मान्यं वेलितं च केलिविशेष आस्फोटितं च भुजाबन्धो हर्षितं चाऽऽमोदविशेषस्त- ज्जन्यपरहस्ताद्याकर्षणमाकृष्टं च तानि । तथा तानि च रुदितादयोऽनेक शब्दाश्च तैः कृतस्तुमुलीभूतो महारवा यग्मिन्स तथेति विग्रहः। आस्फोटहसितेत्यपि पाठः सुगमः। वेदान्तैस्तत्त्वमस्यादिभिर्विहितं जनितं यत्प्रत्यगमिन्नब्रह्मज्ञानं तदेवासङ्गशस्त्रमप्रतिबध्य. मानशस्त्रं तेन कृत उच्छेदो नाशो यस्य स तथोक्तः। अश्वाथशब्दस्य संसारे गौणी वृत्तिमाह-अश्वत्थवदिति । कामकर्मणी एव वातरतेनेरितो नित्यः प्रचलितः स्वभावो यस्य स तथोक्तः । तिर्यकशुनकादिजन्म । प्रेतोऽनग्निसंस्कृताज्ञनन्तुनामवस्थाविशेष आन्तरालिकः। आदिशब्देन स्वेदजन्यादयो ग्राह्याः । तादृशः शाखाभिरवाशाखः । सनातनश्चिरं प्रवृत्त इत्यन्वयः । तत्र हेतु:--अनादित्वादिति । तदेवेत्यादिवाक्य- मपक्षितं पूरयन्व्याचष्टे-यदिति । अविनाशस्वभावत्वे हेतुमाह-सत्यत्वादिति । प्रप- वस्य तद्वपरीत्यमाह-वाचेत्यादिना । कदेत्यपेक्षायामाह-उत्पत्तीति ॥१॥ यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एजति निःमृतम् । महद्भयं वजमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥ यद्विज्ञानादमृता भवन्तीत्युच्यते जगतो मूलं तदेव नास्ति ब्रह्मासत एवेदं नि:मृतमिति तन्न । यदिदं किंच यत्किचेदं जगत्स प्राणे पर- स्मिन्ब्रह्मणि सत्ये जति कम्पते तत एवं निःसृत निर्गतं सत्पचलति नियमेन चेष्टते । यदेवं जगदुत्पत्यादिकारणं ब्रह्म तन्महद्भयम् । महच्च तद्भयं च विभेत्यस्मादिति महद्भयम् । वनमुद्यतमिव वज्रम् । यथा वज्रोद्यतकरं स्वामिनमभिमुखीभूतं दृष्ट्वा भृत्या नियमेन तच्छासने वर्तन्ते तयेदं चन्द्रादित्यग्रहनक्षत्रतारकादिलक्षणं जगत्सेश्वरं नियमेन क्षणमप्य- विश्रान्तं वर्तत इत्युक्तं भवति । य एतद्विदुः स्वात्मप्रवृत्तिसाक्षिभूतमेकं ब्रह्मामृता अपरणधर्माणस्ते भवन्ति ॥ २ ॥ आ० टी०-कार्यस्य शून्यतापर्यन्तं नष्टस्यासत्त्वपूर्वकमेव जन्म ततो नास्ति मूल. मिति शङ्कते-यद्विज्ञानादिति । तन्न । शश वषाणादेरसतः समुत्पत्त्यदर्शनात्सत्पूर्व- १ ग. घ. च. 'व सनिर्ग' । २ क. घ. ङ, झ. न. ट. ठ. 'देव ज । ग. च. 'देवेदं ज। ३ क. ख. न. 'ने प्रव। 3 ·अध्या०२वल्ली ३] काठकोपनिषत् । १११ कत्वमसिद्धेश्चास्ति सद्रूपं वस्तु जगतो मूलं तच्च प्राणपदलक्ष्यं प्राणप्रवृत्तेरपि हेतुत्वा- दित्यर्थः ॥ २ ॥ गो० टी.--कार्यस्य शून्यपर्यन्तं नाशाइसपूर्वकमेव जन्म ततो नाम्ति मूलमिति शङ्कते-यद्विजानादिति | परिहरति-तन्नेति । शशविषागादेरसत उत्पत्त्यदर्शना- कार्यस्य सत्पूर्वकत्वप्रसिद्धेश्वास्ति सद्रूपं वस्तु जगतो मूळं तच्च प्राणपदलक्ष्य प्राणवृ. तेरपि हेतुत्वादित्यर्थः । धात्वर्थ प्रकटयति-तत एवेति । नात्र वाक्येषु ब्रह्मणो विच्छे . दोऽस्तीत्यभिप्रेत्योत्तरं वाक्यं व्याचष्टे-यदेवमित्यादिना । उधतं वज्रमिव वज्रमुद्यतम् । पदार्थमभिधाय तात्पर्यमाह-यथेत्यादिना । एतच्छब्दार्थमाह-स्वात्मेति । स्वसंब- ध्यन्तःकरणप्रवृत्तीनां साक्षिभूतमित्यर्थः। य एतद्विदुस्तेऽमृता भवन्तीत्यन्वयः ॥२।। कथं तद्भयाज्जगदर्वत इत्याह- भयादस्यामिस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ ३ ॥ भयाद्रीत्या परमेश्वरस्यामिस्तपति भयात्तपति सूर्यो भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युवति पञ्चमः । न हीश्वराणां लोकपालानां समर्थानां सता नियन्ता चेद्वजोधतकरवन्न स्यात्स्वामिभयभीनानामिव भृत्यानां नियता प्रवृत्तिरुपपद्यते ॥ ३ ॥ । - ० टी०--1॥ ३ ॥ गो० टी०--सूर्यादीनां नियतप्रवृत्त्यनुपपत्त्या नियामकत्वेन संभावित यत्पारमे- श्वर रू तदवगमायेह यत्नः कर्तव्य इत्याकाङ्क्षापूर्वकमाह-कयं तदित्यादिना । न हि नियता प्रवृत्तिरुपपद्यत इति संबन्धः ।। ३ ।। इह चेदशकद्धोधं प्राक्शरीस्य विस्त्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥ वह जीवमेव चद्ययशकच्छनोति शक्तः सञ्जानात्येतद्भयकारणं ब्रह्म बोद्धमवगन्तुं पाक्पूर्व शरीरस्य विरसोऽवत्रं सनात्पतनासंसारब. न्धनाद्विमुच्यते । न चेदशकद्धोद्धं ततोऽनवबोधात्सर्गेषु सृज्यन्ते येषु स्रष्टव्याः प्राणिन इति सर्गाः पृथिव्यादयो लोकास्तेषु सर्गेषु लोकेषु प्रा । •nni..

·[अध्या. वल्ली - ११२ टीकादयसमेतकाकरभाष्योपेता- शरीरस्वाय शरीरभावाय कल्पते समयों भवति शरीरं गृह्णातीत्यर्थः । तस्माच्छरीरविसंसनात्मागात्मबोधाय यत्न आस्थेयः ॥ ४ ॥ आ० टी०--सूर्णदीनां नियतप्रवृत्त्यनु पत्त्या नियामकत्वेन संभाषितं यत्पा रमेश्वरं रूपं तदवगमायवेह यत्नः कर्तव्य इत्याह--तच्चेति । इहैव बोद्धं शक्त सनिहव चेजानाति तदा मुच्यत एवेति संबन्धः ॥ ४ ॥ गो० टी०-तच्छेहव बोद्धं शक्तः सनिहव चेज्जानाति तदा मुच्यत एवों संबन्धः । तत इत्यस्य व्याख्यानमनववे धारिति । परमात्मावगमाय यत्नः कार्य इत्यु क्तमुपसंहरति-तस्मादित्यादिना ॥ ४ ॥ यस्मादिहेवाऽऽत्मनो दर्शनमादर्शस्थस्येव मुखस्य स्पष्टमुपपद्यते न लोकान्तरेषु ब्रह्मलोकादन्यत्र । स च दुष्माप: । कयमित्युच्यते- यथाऽऽदर्श तथाऽऽत्मनि यथा स्वमे तथा पितृलोके । यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातप- योरिव ब्रह्मलोके ॥ ५॥ यथाऽऽद प्रतिविम्बभूतमात्मानं पश्यति लोकोऽत्यन्तविविक्कं तये- हाऽऽत्मनि स्वबुद्धावादविनिर्मलीभूतायां विविक्तमात्मनो दर्शनं भव तीत्यर्थः । यथा स्वमेऽविविक्तं जाग्रद्वासनोद्भव तथा पितृलोकेऽविवि. कमेव ४ दर्शनमात्मनः कर्मफलोपभोगासक्तत्वात् । ययाँ चास्ववि- भक्तावयवमात्मरूपं परीव ददृशे परिदृश्य इव तथा गन्धर्वलोके.वि. विक्कमेव दर्शनमात्मनः । एवं च लोकान्तरेष्वपि शास्त्रपामाण्यादवग. म्यते । छायातपयोरिवात्यन्तविविक्तं ब्रह्मलोक एवैकस्मिन् । स च दुष्मापोऽत्यन्तविशिष्ट कर्मज्ञानसाध्यत्वात् । तस्मादात्मदर्शनायेहेव यत्नः फतव्य इत्यभिपायः ॥ ५ ॥ भा. टी.--॥५॥ गो० टी०-- यथाऽऽदर्श इत्यादिवाक्यं व्याख्यातुं पातनिकामाह-यस्मादित्य x दर्शनमात्मन इति प्रन्थः कचिन स्यादिति कानुरोधेन ज्ञायते । १ क. ख. ज. मेवाऽऽस्मनो दर्शनं क • झ. अ. ठ. यथाऽस्व' । ३ क. ङ. च. वोऽस्व । ४ ग. 5. परिद । ५ झ. अ. द. केऽविभक्त' । ६ ग. घ. च. 'लो' क. . - । 7. If..

·। [अध्या०२वल्ली३ काठकोपनिषद । दिना । इहैव मनुष्यदेह एव । यथाऽऽदर्शस्थस्य मुखस्य स्पष्टमुपलब्धिस्तयाssa यस्मादात्मनि स्पष्टमुपलभ्यते तस्मादिहैवाऽऽत्मनो दर्शनमित्यन्वयः । एवकारव्यावर माह -नेति । तर्हि ब्रह्मलोकेऽपि तदर्शनं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह--ब्रह्मेति ननु तर्हि ब्रह्मलोक एवाऽऽत्मनो दर्शनं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-स चेति । आक झापूर्वकमवतारितवाक्यं व्याचष्टे-कथमित्यादिना । स्वप्न इत्यत्राविविक्तमि पदच्छेदः । पितृलोक आत्मदर्शनमिति शेषः । पितृलोके दर्शनस्याविविक्तवे हे माह-कर्मफलेति । गन्धर्वलोकग्रहणमुपलक्षणमित्याह-एवमिति । एकस्मिन्नाता दर्शनामत्यनुवर्तते । दुष्प्रापत्वे हेतुमाह-अत्यन्तेति । विशिष्टं कर्माश्वमेधादि तत्सहि ज्ञानमुपासनं तत्साध्यत्वादित्यर्थः ।पदतात्पर्यमाह-वस्मादिति । इहैव मनुष्र शरीर एवं ॥५॥ कथमसौ बोदव्यः किं वा तदरबोधे प्रयोजनपित्युच्यते- इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् । पृथगुत्पयमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥ इन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां स्वस्वविषयग्रहणपयोजनेन स्वकारणेभ्य आकाशादिभ्यः पृथगुत्पद्यमानानामत्यन्वैविशुद्धात्केवलाचिन्मात्राम- स्वरूपात्पृथग्भावं स्वभावविलक्षणात्मक तथा तेषामेवेन्द्रियाणामुदया- स्तमयी चोत्पत्तिपलयो जाग्रत्स्वापाँवस्थापेक्षया नाऽऽत्मन इति मत्वा जास्वा विवेकतो धीरो धीमान शोचति । आत्मनो नित्यैकस्वभावस्या- व्यभिचाराच्छोककारणत्वानुपपत्तेः । तथा च श्रुत्यन्तरं-तरवि शोकमा- त्मविदिति ॥६॥ ० टी०-॥१॥ गो० टी०-उतरं वाक्यमाकाङ्क्षापूर्वक योजयति-कथमित्यादिना । इनि पाहणमुलक्षणमित्याह-स्वविषयेति । विषयाः शब्दादयस्तेषां ग्रहणमेव प्रयोग तेन सहेत्यर्थः । इन्द्रियाणां नित्यत्वं व्यावर्तयति-पाकाशेति । पृथग्भावप्रतियोगि निर्दिशति-अत्यन्तेति । विलक्षणात्मकतां मत्वेत्यन्वयः । एवमुत्पत्तिप्रलयौ मत्व म्वयः । मननप्रकारं दर्शयति-जाग्रदिति । नाऽऽत्मनस्ताविति मत्वेति संबन्धः १ ग. छ. च. झ अ. ठ. स्ववि' । २ ग. घ. ऊ. दिभ्य उत्प' । ३.म. ग. ट. 'न्त * ग. प. च. स्मरस्व' । ५ क. ख. अ. यौ च यत्पृथगुत्पद्यमानानामुत्प' । ६ क.स.च. 'थौ च ना' । ७.स. अ. ट. 'पापे । क. ख. ज. 'कत्वस्या'। १क च. 'प्रत्वादग्य १.क.ख.प.न. छोकादिका । ११ डा. ट. “ति । आत्म'।

·११४ टीकादयसमेतशीकरमाप्योपैता [अध्या०२वल्ली३] उत्पत्तिप्रलयो जाग्रन्स्वप्नावस्थापेक्षया नाऽऽत्मन इति पाठान्तरं सुगमम् । ज्ञाने साघ- नमाह-विवेकत इति । धीमान्नत्यब्रह्मैक्यपर्यवपन्नमतिः । शोकाभावे हेतुमाह- आत्मन इति ॥ ६ ॥ यस्मादात्मन इन्द्रियाणां पृथग्भाव उक्तो नासो बहिरधिगन्तव्यो यस्मात्प्रत्यगात्मा स सर्वस्य, तत्कयमित्युच्यते- इन्द्रियायः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७ ॥ इन्द्रियेभ्यः परं मन इत्यादि । अर्थानामिहेन्द्रियसमानजातीयत्वादि. न्द्रियग्रहणेनैव ग्रहणम् । पूर्ववदन्यत् । सत्त्वशब्दाबुद्धिरिह ॥ ७ ॥ आ० टी०-इन्द्रियेभ्यः पर। ह्या इति पूर्वमुक्तमिह त्वर्थानामग्रहणात्सर्वप्रत्य. ग.त्मत्वं न संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह-अर्थानापिहेति ॥ ७ ॥ गो० टी०-साध्याहारमुदयस्तमयो च यदित्यत्र यच्छब्दं व्याचष्टे-यस्मादिति । तस्मान्नासौ बहिरव(धि)गन्तव्य इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-यस्मादिति । सर्व. स्यति । तम्मन्न बहिरव(धि)गन्तव्यः। किंतु प्रत्यक्त्वेनैवावगन्तव्य इति शेषः । तदिति पृथग्भावप्रत्यक्त्वे । इन्द्रियेभ्यः परा ह्या इति पूर्वमुक्तमिह त्वग्रहणात्सर्व- प्रत्यगात्मत्वं न संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह-अर्थानामिहेति । पूर्ववदन्यदिति । अन्य. परत्वायुपवर्णनम् । पूर्ववदिन्द्रियेभ्यः पर। ह्या इतिःपाख्यानवदित्यर्थः ॥ ७ ॥ अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८ ॥ अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापको व्यापकस्याप्याकाशादेः सर्वस्य कारणत्वात् । अलिङ्गो लिङ्गयते गम्यते येन तल्लिङ्ग बुद्धयादि तद. विद्यमानमस्येति सोऽयमलिङ्ग एवं । सर्वसंसारधर्मवर्जित इत्येतत । यं ज्ञात्वाऽऽचार्यतः शास्त्रतश्च मुच्यते जन्तुरविद्यादिहृदयग्रनियमिर्जीव- बेव पतितेऽपि शरीरेऽमृतत्वं च गच्छति । सोऽलिङ्गः परोऽव्यक्तात्पु- रुष इति पूर्वणव संबन्धः ॥ ८॥ १ क. ङ. 'श्मा सर्व । २ ग, घ. च. "स्य कथ। ३ क. 'रिहोच्यते । ७ । ४ ग. च. तस्करणं लिङ्ग । ५ घ. "झं करणं बु । ६ क. ख. ज. प च । स' । ७ च. परो ह्यष्य । ८ क. - .

·ध्या०२वल्ली] काठकोपनिषत् । ११५ भा० टी०-बुद्धिमुखदुःखादिः साश्रये गुणत्वाद्रूपवदिति वैशेषिका अनुमिमते दिसत् । साश्रयत्वमात्रसाधने सिद्धमाधनत्वान्मनस एव कामादिगुणवत्तश्रवणादास्मा- प्रयत्वकरूपने च निर्गुणत्वशास्त्रविरुद्धत्वादात्मना सह बुद्ध्यादेरविनामावाग्रहणाच बुद्धयादि नाऽऽ मलिङ्गमित्याह-लिङ्ग यते गम्यते येनेति ॥ ८ ॥ गो० टी०- व्यापकत्वे हेतुमाह-व्यापकस्येति । बुद्धयादि साश्रयं गुणत्वा- दूपादिवदिति वैशेषिका अनुमिमते तदसत्साश्रयत्वसाधने सिद्धसाधनवान्मनस एवं कामादिगुणवत्त्वश्रवणादात्माश्रयत्वकल्पने च निर्गुणवत्प्रतिपादकशास्त्रविरोधादान्मना वह बुद्ध्यादेरविनाभावाग्रहणाच न बुद्धयाद्यात्मलिङ्गमित्याह-लिङ्गयने गम्यते निति । मुच्यतेऽमृतत्वं च गच्छतीते वाक्ययोः पौनरुक्त्यं परिहरन्न्याचष्टे-य त्वेित्यादिना ॥ ८॥ कथं तलिङ्ग दर्शनमुपपद्यत इत्युच्यते- न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्च. नैनम् । हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लप्तो य एतद्वि- दुरमृतास्ते भवन्ति ॥९॥ न संदृशे दर्शनविषये न तिष्ठति प्रत्यगात्मनोऽस्य रूपम् । अतो न चक्षुषा सन्द्रियेण । चक्षुर्ग्रहणस्योपलक्षणार्यत्वात् । पश्यति नोपळ. भते कश्चन कश्चिदप्येनं प्रकृतमात्मानम् । कथं तर्हि तं पश्यदित्युच्यते- हृदा हन्स्थया बुद्धया । मनीषा मनसा संकल्पादिरूपस्पेष्टे नियन्तृत्वे. नेति मनीट् तया हृदा मनीषाऽविकल्पयिया । मनसा मननरूपेण सम्यग्दर्शनेन । अभिक्लुप्तोऽभिसमर्थितोऽभिप्रकाशित इत्येतत् । आत्मा जातुं शक्यत इति वाक्यशेषः । तमात्मानं ब्रौतघे विदुरमृतास्ते भवति॥९॥ आ० टी०-कथं दर्शनमुपपद्यत इति प्रष्टुः कोऽभिप्रायः किं विषयतया दर्शन वक्तव्यमुताविषयतयैव दर्शनोपायो वाच्यः प्रथमं प्रत्याह-न संश इति । रूपा- देमत्तद्विशेषणं च दर्शनविषययोग्यं भवति तदभावादित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह - कयं होति । बाह्यकरणग्रामोपरमेऽपि यदा मनो षियान्संकल्पयते तदा मुमुक्षोर्बुद्धिस्तस्य नेयन्त्री भवति । हे मनः किमर्थं त्वं पिशाचवत्प्रधावसि । न तावत्स्वपयोजनार्थम् । व जडत्वात्प्रयोजनसंबन्धानुपपतेविषयाणां च क्षयिष्णुत्व दिदोषदुष्टानां संबन्धेन १ क. ख. अ. तर्हि तस्यालि' । २ क. ज. 'शे द। ३ ङ. झ. अ. ठ. 'कृतात्मा। ४ क. है तत्पश्ये । ट. 'हिंप' । ५ क. ख. ज. 'षा विकलावर्तितया । म । ६ क. झ. अ. द. त्य है।

·टीकादयसमेतशंकरभाष्योपेता [अध्या०श्यल्ली३] प्रयोजनानुपपत्तेः । नापि चेतनार्थम् । तर सङ्गत्वापरानन्दस्वभावत्वाश्चेति नियन्तृत्वेन बुद्धिर्मनीडच्यत इत्याह-मनस इति । अविषल्पयित्र्येति । विषय- कल्पनाशून्यण ब्रह्माग्मीत्यविषयतयेव ब्रह्मभावव्यञ्जिकया महावाक्योत्थया बुद्धिवृत्त्या ज्ञातुं शक्यत इति संबन्धः । कथंभूत आत्मेत्यत आह-मनसेति । यद्यन्मया दृश्यते बाह्यं घटादि तत्तदहं यथा न भवामि तथाऽस्मिन्नपि संघाते यद्यदृश्यं तत्तदहं न भवामि किंतु योऽत्र ज्ञोऽशः सोऽस्मि सर्वशरीरेध्वेकलक्षणलक्षितत्वादेक एवेति विचा. रेण प्रथम संभावित इत्यर्थः ॥ ९ ॥ गो० टी-अलिङ्गत्वे दर्शनमनुपपन्नमिति पृच्छति-कथमिति । प्रष्टुः कोऽभि- प्रायः किं विषयतया दर्शनं वक्तव्यमुताविषयतयैव दर्शनोपाया वाच्य इति । प्रथम प्रत्याह-न संशश इति । अस्य प्रत्यगात्मनो रूपं न संदर्शनविषये तिष्ठतीन्वयः । रूपादिमदर्शनयोग्यं भवति तदभावादिति भावः । द्वितीयं प्रत्याह- कयं तहाँति । बाह्यकरणग्रामोपरमेऽपि यदा मनो विषयान्संकल्पयते तदा मुमुक्षोर्बुद्धिस्तस्य नियन्त्री मवति । हे मनः किमर्थ त्वं पिशाचवद्धावसि न तावत्स्वप्रयोजनार्थ जडत्वात्प्रयोज. नसंबन्धानुपपत्तेविषयाणां च क्षयिष्णुत्वादिदोषदुष्टानां संबन्धेन प्रयोजनानुपपत्तेः । नापि चेतनार्थ तस्यासात्वात्परमानन्दस्वभावत्वाचेति नियन्तृत्वेन बुद्धिर्मनीडित्युच्यत इत्याह-मनस इति । अभिप्रकाशित इति । योऽत्र संघाते ज्ञोऽशः सोऽस्मि- सर्वशरीरेवक लक्षणलक्षितत्वादेक एवेति विचारेण प्रथमं संभावित इत्यर्थः ॥९॥ सा हृन्मनीट्कथं प्राप्यत इति तदयों योग उच्यते- यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टंति तामाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥ यदा यस्मिन्काले स्वविषयेभ्यो निवर्तितान्यात्मन्येव पञ्च ज्ञानानि । जानार्थत्वाच्छ्रोत्रादीन्द्रियाणि ज्ञानान्युच्यन्ते । अवतिष्ठन्ते सह मनसा बदनुगतानि तेन संकल्पादिव्यात्तेनान्त:करणेन । बुद्धिश्चाध्यवसायल. क्षणा न विचेष्टुति स्वव्यापारेषु न विचेष्टते न व्याप्रियते तामाहुः परमा गतिम् ॥ १०॥ आ० टी०-श्रुतवेदान्तानामपि केषांचिद्ब्रह्माम्मातिबुद्धिस्थैर्यादर्शनादस्ति किंचि- प्रतिबन्धकान्तरं तदपनयोपायोऽप्यन्यो वक्तव्य इत्यभिप्रेत्याऽऽह -- सा हृदिति । श्रवणमननाभ्यां प्रमाप्रमेयासंभावनानिरासे पि चित्तस्याने काग्रतादोषः प्रतिबन्धकः संभ- १०. 'बन्धत्वेन । २ घ. 'दथे यो । ३ क. ख. च. 'टते ता". ४ क.ख. च.श्च । ज्ञानार्थ। ५ क. च. दीनीन्द्रि' । ६ क. ख ज. 'टते स्व। ५ क. ख, च. ज. न चे'।

·[अध्या०२वष्ठी २] काठकोपनिषत् । ११७ पनि तदपनयाय योगोऽनुष्ठातव्य उपदिश्यत इत्यर्थः । यदनुगतानीति । येन येन मनसाऽधिष्ठितानि तेन तेन सहायतिष्ठन्ते निवृत्तव्यापाराणि भवन्तीत्यर्थः ।। १० ॥ गो० टी० -श्रुतवेदान्तानामपि केषांचिद्ब्रह्मास्मीतिबुद्धिस्थैर्यादर्शनादस्ति प्रति- बन्धान्तरं तदपनयनायान्योऽप्युपायो वक्तव्य इत्याह-सा हृन्मनीडिति । श्रवणमन- नाभ्यां प्रमेयासंभावनानिरासेऽपि चित्तस्याने काग्रतादोषः प्रतिबन्धकः संमवाते तदपन. यनाय योगोऽनुष्ठेय उपदिश्यत इत्यर्थः । ज्ञायतेऽनेनार्थ इति व्युत्पत्या ज्ञानशब्देन श्रोत्राद्युच्यत इत्याह-ज्ञानेति । यदनुगतानि संकल्पाद्यात्मकं यदन्तःकरणं तेनानु- गतानि तेनान्त:करणेन सहागतष्ठन्ते निवृत्तव्याराणि भवन्तीत्यन्वयः । बुद्धिश्चेति । येन येनेन्द्रियेण सहकृता विषयपरिच्छेदाय प्रभाते तेन तेन सहावतिष्ठते निवृत्त- व्यापारा भवतीत्यर्पश्चकाराद्गम्यते । परमां गतिमिति । उत्कृष्टफलसाधनत्वात्पर. मत्वम् ॥ १० ॥ तां - योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्पयौ ॥११॥ तामीशी तवदस्यों योगमिति मन्यन्ते वियोगमेव सन्तम् । सर्वान- थसंयोगवियोगलक्षणा हीयमवस्था योगिनः । एतस्यां ह्यवस्थायाम- विद्याध्यारोपणपतिस्वरूपप्रतिष्ठ आत्मा । स्थिरामिन्द्रियधारणा स्थिरामचलामिन्द्रियधारणां बाह्यान्तःकरणानां धारणमित्यर्थः । अप्रमत्तः प्रमादवर्जितः समाधान प्रति नित्यं यत्नवांस्तदा तस्मिन्काले यदेव प्रव- त्तयोगो भवतीति सामर्थ्यादवगम्यते । न हि बुद्धयादिचेष्टाभावे प्रमाद- संभवोऽस्ति । तस्मात्मागेव बुदयादिचेष्टोपरपादप्रमादो विधीयते । अथवा येदेवेन्द्रियाणां स्थिरा धारणा तदानीमेव निरङ्कुशमप्रमत्तत्व- मित्यतोऽभिधीयतेऽप्रमत्तस्तदा भवतीति । कुतः । योगो हि यस्मात्मभ. वाध्ययावुपर्जनापायधर्मक इत्यर्थोऽतोऽपायपारिहारायापमादः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥११॥ आ० टी०-वियोगमेव सन्तं योगमिति विरुद्ध लक्षणा मन्यन्त इत्युक्तं तत्स्फु. टयति-सर्वानवि । उपसंहृतं मनो यदि सुषप्ति गच्छेत्तदा मानर्थवीजावस्था * छान्दसत्वात्साधुत्वम् । = टीकायां संयोगपदोलखो नास्ति । संयोगपूर्वको वियोग इति । विग्रहो भवेत् । १२. अ. र. 'दशीमव । २ ङ. ग. ट. 'र्जितः स्त्र' । ३ झ. म.ट, रणाम । ४ क ख. ज. 'यं प्रय' । ५ म. ट. 'तो विधी । ६ घ 'जनपा । .

·११८
टीकायसमेत शांकरभाष्योपता-
[भ या०२वल्ली३]
भवति । तद्वयावृत्तये पूर्ण ब्रह्माम्मीत्यावृत्ती योजयेदावृती नियुक्तं विषयेषु विक्षि
चेत्स्यात्त दोषदर्शनेन ततोऽपि व्यवर्तयेत् । ठगवृत्तमापे ततस्तटस्थं चेत्स्यात्साऽपि
यावत्कषायावस्था ततो निरुद्धं मनो यदा न जागर्ति न स्वपिति न चान्तगलावस्थं
भवति पूर्ण ब्रह्मावभासकतयैव क्षीणं भवति तदा सर्वानर्थवियोगलक्षणा साऽवस्था भव-
हत्यिर्थः । योगारम्भकाले प्रमादवर्जनं विधेयतया व्याख्यायानुवादपरतया व्याचष्टे--
अथवेति । विधिपक्षे हेतुं पृच्छति-कुत इति ॥ ११ ॥
।
गो. टी.-वियोगमेव सन्त योगामिति विरुद्ध लक्षणया मन्यन्त इत्युक्तं तत्स्फुट-
यति-सर्वानति । यह हाह्य घटादि तत्तदहं न भवामि यथा तथाऽस्मिन्नपि संघाते
यह दृश्य तत्तदहं न भवामि किंतु पूर्ण ब्रह्मा मत्येिवमाकारवृत्तौ चित्तं योजयेत्तच्चित्तं वि-
षयेषु विक्षिप्तं चेत्स्याद्विषयदोषदर्शनेन व्यावर्तयेद्वयावृत्तं रागादेिमञ्चेत्स्यात्साऽपि कषा-
यवस्था ततो निरुद्धं मनो यदा न जागर्ति न स्वपिति न चान्तरालावरथं भवति न
च रसस्वादयुक्तं पूर्णब्रह्मावभासकतयैव क्षीणं भवति तदा सर्वेभ्योऽनर्थो वियोगोऽसंबन्ध
एवं(ब) लक्षणं स्वरूपं यस्याः सा तादृशी भवतीत्यर्थः । हिशब्दो वेदान्तप्रसिद्धय-
वद्योतकः । अस्या अवस्थायाः प्रयोजनमाह--एतस्यामिति । लयविक्षेपकषायरस-
स्वादवर्जितायाम् । आत्मा ज्ञातुं शक्यत इति शेषः । कथंभूत आत्मेत्यत आह-
अविद्याध्यारोपणेति । क्वचिदविद्याध्यारोपणवर्जिता स्वरूपप्रतिष्ठाऽऽत्मन इति पाठा-
न्तरम् । पूर्वोक्तामवस्थां विशिष्टि-स्थिरामिति । योगारम्भकाले प्रमादवर्जन
श्रुतिर्विधत्त इत्याह-अपमत्त इति । सामादिति । प्रमादवर्जनमन्तरा योगस्य
दुष्पापरवादित्यर्थः । ननु योगोत्तरकालमेवापमादो विधीयतामित्याशङ्कयाऽऽह-न
हीत्यादिना । अभाव इति पदच्छेदः । योगारम्भकाले प्रमादवर्जन विधेयतया
व्याख्यायानुवादपरतया व्याचष्टे-अथवेति । विधिपक्षे हेतुं पृच्छति- कुत इति ॥११॥
बुद्धयादिचेष्टाविषयं चेहह्मेदं तदिति विशेषतो गृह्येन बुदयाधुपरमे
च ग्रहणकारणाभावादनुपलभ्यमानं नास्त्येव ब्रह्म । यदि करणगोचरं
तदस्तीति प्रसिद्धं लोके विपरीत चासदित्यतश्चानर्थको योगो नुपलभ्य-
मानत्वाद्वा नास्तीत्युपलब्यव्यं ब्रह्मेत्येवं प्राप्त इदमुच्यते । सत्यम्-
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।
अस्तीति अवतोऽन्यत्र कथं तदुपलायते ॥ १२ ॥

·। [अध्या०२वली३] काठकोपनिषत् । ११९ नैव वाचा न मनसा न चक्षुषा नान्यैरपीन्द्रियैः प्राप्तुं शक्यत इत्यर्थः । तयाऽपि सर्वविशेषरहितोऽपि जगतो मूलमित्यवगतत्वादस्त्येव कार्पप. विलापनस्यास्तित्वनिष्ठत्वात् । तथा हीदं कार्य मूक्ष्मतारतम्यपारम्पर्ये- णानुगम्यमानं सद्बुद्धिनिष्ठामेवावगमयति । यदाऽपि विषयपविलापनेन पविलाप्यमाना बुद्धिस्तदाऽपि सा संपत्य यगर्भव विलीयते बुद्धिहि नः प्रमाणं सदसतो यात्म्यावगमे । मूलं चेज्जगतो न स्यादसदन्वितमेवेदं कार्यमसदित्येवं गृह्येव न त्वेतदस्वि सत्सदित्येव तु गृह्यते । यथा मृदा- दिकार्य घटादि मृदायन्वितम् । तस्माजगतो मूळमात्माऽस्तीत्येवोपल- व्यः । कस्मात् । अस्तीति ब्रुवोऽस्तित्ववादिन आगमार्थानुसारिणः श्रदधानादन्यत्र नास्तिकवादिनि नास्ति जगतो मूलमात्मा निरन्वयमेवेदं कार्यमभावान्तं विलीयत इति मन्यमाने विपरीतदर्शिनि कयं तहले तत्त्वत उपलभ्यते न कयंचनोपलभ्यत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ आ० टी०-उत्तरमन्त्रमवतारयितुं शङ्कः मुद्भावयति-बुद्धयादिचष्टाविषयं चे- दिति । घटोऽस्तीति प्रतिपन्नम्य घटस्य मुद्राभिघाताद्विलापने घटाकार एव विलीयते नास्तित्वांशस्तस्य कपालादावप्यनुवृत्तिदर्शनात् । अतः कार्य विलायनस्यास्तित्वनि- छत्वान्न शुन्यतापर्यवसायी लय इत्युक्तमेतत्स्फुटयति-तथा हाति । स्थूलस्य कार्यस्य विलये सूक्ष्मं तत्कारण मशिष्यते तस्यपि विलये ततः सूक्ष्ममिति य.वदर्शनव्याप्ति- मुपलभ्य यत्र न दृश्यते तत्रापि मूर्तविलयस्यावश्यंभावित्वात्सन्मात्रभेवामूर्तमवतिष्ठत इति कार्यमेव स ( सू )क्ष्मतारतम्यपारम्पानुप्रियमाणं सद्बुद्धिनिष्ठां पुरुषस्य ग( षस्यावग )मयतीत्यर्थः । ननु यदृश् तदसद्यथा स्वप्नदर्शनमिति दशप्तिदर्श नादस्तित्वेन दृश्यस्यासत्त्वात्सद्बुद्धिरपि नास्त्येवेत्याशङ्कयाऽऽह-~- यदाजीति । सद्बुद्धिरपि नास्तीत्येवंभूतः प्रत्ययोऽवश्यमातीत्यम्यु' गन्तव्यम् । अन्यथा निषेधष्य- वहाराणेगात् । अतोऽन्ततो गत्वा सद्बुद्धिः स्वीकृना स्यादित्यर्थः । ततः किमि- त्यत आह-बुद्धिहीति । व्यभिचारिष्वपि विषयेषु सन्मात्रबुद्धरत्याभचारदर्शना. बुद्धेश्च स्वतः प्रामाण्यात्सन्मात्रं वस्त्वभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । इतश्च सदेव मुलं जगतो वाच्यमित्याह-मलं चेदिति । नास्ति जगतो मुलं ब्रह्मेत्यवगमेऽपि प्रतियो- गिया ब्रह्मज्ञानसंभवास्किमिति मुमुक्षुणा ब्रह्मज्ञानकामेनारीत्येवो लब्यव्यामित्याह- १ क. रु. ट. °चा वा म । २ झ. . °सा च । ३ झ. अ. ट. तथा हि स । घ. "बिलयस्या । ५ घ. इ. झ. अ. ट. ठ. तत्र ही । ग. तथा हि तत्र ही । ६ ख. उ. झ. ट. सत्यप्रत्य । ७ क. च ट. 'गर्भव। ८ ग. घ. च. ज. सदसदि। ९ ग. घ. मृदसवे का । १. क. ख. ज. धव्यम् । क। ११ ग. घ. च. स्तिवा । १२ क. झ. भ. ठ, प्रली । १३ झ. म. ट. झतस्वमुप। - ·- १२० टीकाद्वयसमेतशांकरभाष्योपेवा [अध्या०२वल्ली३] फस्मादिति । प्रतियोगितया ज्ञानस्य निषेध्यत्वादात्मतया ज्ञानं न स्यादतो ब्रह्म- ज्ञानकामेनास्ति जगन्मूलमित्यवगन्तव्यमेवेत्याह-अस्तीति ब्रुवत इत्यादिना ॥१२॥ गो० टी०-उत्तरमन्त्रमवतारयितुं शङ्कामुद्भावयति-बुद्धयादिचेष्टाविषयं चेदिति। घटोऽन्तीति प्रतिपन्नस्य घटस्य मुद्गरप्रहाराद्विलापने घटाकार एव प्रविलीयते नास्ति- त्वांशस्तस्य कपालादावप्यनुवृत्तिदर्शनादतः कार्यप्रविलापस्याक्तित्वनिष्ठत्वान्न शून्य- तापर्यवसायी लय इत्युक्तमेतत्स्फुटयति--तया होति । स्थूलस्य वार्यस्य विलये सूक्ष्म तत्कारणमवशिष्यते तस्यापि विलये ततः सूक्ष्मनिति यावद्दर्शनव्याधिमुपलभ्य यत्र न दृश्यते तत्राप्यमूर्तविषयत्वावश्यंभाषित्वात्सन्मात्रमेवामूर्तमवतिष्ठत इति कार्य- मेव सूक्ष्मतारतम्यपारम्पर्षणानुभूयमानं सत्त्वबुद्धिनिष्ठां पुरुषस्य ग( षस्यावग :- मयतीत्यर्थः । ननु यदृश्यं तदप्तद्यथा स्वप्नदृश्यमिति व्याप्तिदर्शनादस्तित्वेन दृश्यस्य सर्वस्यासत्त्वाद्द्वद्धिरति नास्त्येवेत्याशङ्कयाऽऽह--यदाऽपीति । सद्बुद्धिरपि ना तात्ये प्रत्ययोऽवश्यमभ्युपगन्तव्योऽन्यथा निषेधव्यवहायोगात् । अन्ततो गत्वा सबद्धिः स्वीकृता स्यादित्यर्थः । ततः किमित्यत आह-बुद्धिहीति । व्यभिचारि- वपि विशेषेषु सन्मात्रबुद्धेरव्यभिचारदर्शनाद्बुद्धेश्च स्वतः प्रामाण्यासन्मात्रं वस्त्व- भ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । इतश्च सदेव जगतो मूलं वाच्यमित्याह-मूलं चेदिति । ननु नास्ति यज्जातो मूलं ब्रोत्यवगमेऽपि प्रतियोगितया ब्रह्मज्ञानसंभवास्किमिति मुमागा ब्रह्मज्ञानकामेनास्तीत्येवोपरब्धव्यमित्यत आह-त( क )स्मादिति । प्रतियोतया ज्ञानस्य निषिद्धत्वादात्मतया ज्ञानं न स्याइतो ब्रह्मज्ञानकामे नास्ति मलं जगत इत्य. वगन्तव्यमित्याह--अस्तीति ब्रुवत इत्यादिना । तस्मादस्तीति ब्रुवत इति पाठ. स्त्वनारूढः ॥ १२ ॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥ तस्मादपोह्यासद्वादिपक्षमासुरमस्वीरवाऽऽत्मोपलब्धव्यः सत्कार्यों बुद्ध याद्युपाधिः । यदा तु तद्रहितोऽविक्रि आत्मा कार्य च कारणव्य. तिरेकेण नास्ति वाचाऽऽरम्भणविकारो नाम चिकत्येव सत्यमिति श्रुतेस्तदा तस्य निरुपाधिकस्यालिङ्गस्य सदसदादिप्रत्ययविषयत्वव- जितस्याऽऽ:मनस्वस्वभावो भवति । न च रूपेणाऽऽत्मोपलब्धव्य इत्यनुवर्त । तत्राप्यु भयोः सोपाधिकनिरूधियोरस्तित्वतत्तभा- - १ . झ. अ. ट. 'त्यवीप। २ ख. ज. 'धन्यस्तत्वभावेन च । ३ क. योन्तद्भाव । ग, घ. 'यो स्तित्वमा ।

·अध्या०२वछी काठकोपनिषत् । १९१ वो । निर्धारणार्या षष्ठी । पूर्वमस्तीत्येवोपळपस्याऽऽत्मन: सस्का- योपाधिकवास्तित्वात्ययेनोपलम्पस्येत्यर्थः । पचासत्परतमितसर्वोपा. पिरूपमात्मनस्तत्व नावो विदिताविदिताभ्यामन्योदयस्वमायो नेति 'नेतीत्यस्यूळमानण्वहस्समदृश्षेऽनारम्येऽनिलयन इत्यादिश्रुतिनिर्दिष्टः 'प्रसीदस्याभिमुखी भवति । आत्मप्रकाशनाय पूर्वमस्तीत्युपलम्पयन इत्येतत् ।। १३ ॥ मा० टी०-सोपाधिकस्याऽस्मनो ज्ञानान्मुक्त्यसंभवान्निरुपाधिकज्ञानायापि पय- सितव्यमित्याह-पदा विति । सोपाधिके प्रथम स्थिरीभूतस्य तद्वारेण लक्ष्यप- दार्थावगमे सति क्रमेण वाक्यार्यावगतिः संभाव्यत इत्याह-तत्राप्युभयोरित्या- दिना । सदुपलम्यमानं कार्यमुपाधिर्यस्य कारणस्वस्य तत्कृतो योऽस्तित्वपस्ययः कारणत्वादन्ति पर आस्मेति तेनोपल घस्येति योजना ॥ १३ ॥ गो० टी०-सोगाधिकस्याऽऽत्मनो ज्ञानान्मुक्त्यसंभवान्निरुपाधिकज्ञानाय प्रयति- तव्यमित्याह-यदा स्विति । सोपाधिकस्य प्रथमं स्पिरीमतस्य सवारेण लक्ष्यपदा. विगने सति कण वातावगमः संभवतीत्याह-तबाप्युपयोरित्यादिना । सदु- पलम्मान कार्यमुपाधिस्य कारणत्वस्य तत्कृतोऽस्तित्वप्रत्ययः कारणत्यादस्ति पर आत्मेत्युपलब्धस्येति योजना ॥ १३ ॥ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिताः। अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥ एवं परमार्यदर्शिनो यदा यस्मिन्काले सर्वे कामाः कामयिन्यस्या- यस्थाभावात्प्रमुच्यन्ते विधार्यन्वे येऽस्य माक्मतिबोधाद्विदुषो हदि दौश्रिता आश्रिताः। दिर्ह कामानामाश्रयो नाऽऽस्मा। कामा संकल्प इत्यादिश्रुत्यन्तराच । अथ वदामापामबोधादासी प्रबोधोत्तरकाल. मविद्याकामकर्मलक्षणस्य मृत्योर्विनाशादमृतो भवति, गमनमयोजकस्य पस्योर्षिनाशाद्मनानुपपंचरत्रदेव प्रदीपनिर्वाणवस्सर्वबन्धनोपशपाइम समश्नुते ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ १. ख. न. नेति स्थू' । । ग. प. च. श्रुतनिदि ।३ ग. घ. च. 'मारमद' । ४ ग. घ. प. 'व्यस्यामा । ५. घ. ट. स वो । ६ क. घ. 'स्य वाम। ख. ज. पत्तेः । तेनहे। " ·१२२ टीकादयसमेतशंकरभाष्योपेता अध्या०१वल्ली३] आ० टी०-स कामा इति । प्रवृत्तफलकोपस्थापिते शरीरस्थिनिनिमित्तान्नपा- नादौ प्रवृत्तिकारणेच्छ व्यतिरिक्ताः सर्वे कामाः काम्येन ज्योतिष्टोमादिना स्वर्ग प्राप्स्यामि त्रैपुर्या(रा)गधनेन जनं वशी करिष्यामीत्येवमादयः स्वर्गादिदेहेष्वप्यहमेव तिष्ठामि तद्भोगाश्च प्राधा एवाप्राप्तविषयश्च काणे व्यर्थों मिथ्य चासाविति विचारेण विशीर्यन्त इत्यर्थः । कामाश्रय आत्मेति वैशेषिकमतं श्रुतिबाह्यत्वान्नाऽऽदरणीयमेवे- त्याह-बुद्धिहीति ॥ १४ ॥ १ गो० टी०- सर्वे कामा इति । प्रवृत्तकर्मतत्फलोपस्थापिते शारीरस्थितिनिमि. तान्नपानादी प्रवृत्तिकारणेच्छाव्यतिरिक्ताः सर्वे कामाः काम्येन ज्योतिष्टोमादिना स्वर्ग प्राप्स्यामीति त्रिपुराराधनेन जनं च वशी करिष्यामीत्येवमादयः स्वर्गादि- देहेष्वहमेव तिष्ठामि भागश्च प्रा विषयेऽप्राप्तविषयश्च कामो व्यर्यो मिथ्या चासाविति विचारेण विशीर्यन्त इत्यर्थः । कामाद्याश्रय आत्मेति वैशेषिकमतं श्रुतिबाह्यत्वादना- दरणीयमित्याह-बुद्धिीति ॥ १४ ॥ कदा पुनः कामानां मूलतो विनाश इत्युच्यते- यदा सर्व प्रभियन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मोऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ १५ ॥ यदा सर्वे मभिद्यनो भेदमुपयान्ति विनश्यन्ति हृदयस्य बुद्धेरिह जीवत एव ग्रन्थयो ग्रन्थिवदृढबन्धनरूपा अविद्यापरयया इत्यर्थः । अहमिदं शरीरं ममेदं धनं सुखी दुःखी चाहमित्येवमादिलक्षणास्तद्वि- परीत ब्रह्मात्मप्रत्ययोपजननाद्ब्रह्मेवाहमस्म्यसंसारीवि विनष्टेष्वविद्याग्र- यिषु तनिमित्ताः कामा मूळतो विनश्यन्ति । अथ मयोऽमृनो भवत्ये- तावद्धयेतावदेवैतावन्मानं नाधिकमस्तीत्याशङ्का कर्तव्या । अनुशास- नमनुशिष्टिरुपदेशः सर्ववेदान्तानापिति वाक्यशेषः ।। १५ ॥ आ० टी०- कामप्रविलयस्य सुषुप्तेऽपि भावादमृतत्वाचनत्वं न भवतीति मत्वाऽऽह-कदा पुनरिति । १ अ. ४. ते शरी' । २ ठ. 'षये भोगोऽप्रा । ३ ट. येतद्ब्रह्ममुपात । ४ क. छ. सं. St. वदनु । ५ इ. झ. डा. 'त्मज्ञाना । ६ ङ. झ. भ. ट. "वास्म्य' । ७झ. अ. ८. 'मित्तिकाः .

·अध्या०२वल्ली १] काठकोपनिषत् । १२३ गो० टी०-कामप्रविलयस्य मुषुमेऽपि भावादमृतत्वज्ञापकत्वं न संभवतांति मत्वाऽऽह-कदा पुनरिति । अविद्याप्रत्ययान्विशिनष्टि - अहमिदमित्यादिना । आत्मप्रत्ययेन तमाशं दर्शयकामोच्छित्तिमाह-तद्विपरीतेत्यादिना । इति प्रत्ययोप. जननादिति संबन्धः । अथ तदेत्यर्थः । उपादेश्यत इति व्युत्पत्त्या प्रत्यगाभिन्नः परमाताभिधीयते ॥ १५ ॥ २ निरस्ताशेषविशेषगापिब्रह्मात्मपतिपत्त्या प्रभित्रसमस्ताविद्यादिन. न्यजीवत एव ब्रह्मभूनस्य विदुषो न गतिर्विद्यत इत्युक्तमत्र ब्रह्म सम- श्रुत इत्युक्त त्वान्न तस्य प्राणा उत्क्रामानित ब्रह्मैव स ब्रह्माप्येतीति श्रुत्यन्तराच्च । ये पुनर्मन्दब्रह्मविदो विद्यान्तरंशीलिनश्च ब्रह्मलोकभाजो ये च तद्विपरीताः संसारभाजस्तेषामेष गतिविशेष उच्यते प्रकृतोत्कृष्टः ब्रह्मविद्याफलस्तुतये । किंचान्यदग्निविद्या पृष्टा प्रन्यु का च । तस्याश्च फलप्राप्तिप्रकारो वक्तव्य इति मन्त्रारम्भः । तत्र शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमतिनिः- सृतका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ १६ ॥ शतं च शतसंख्याका एका च सुषुम्ना नाम पुरुषस्थ हृदयाद्विनिः- सृता नाड्या शिरास्तासां मध्ये मूर्धानं मित्त्वाऽभिनिःसृता निर्गता सुषुम्ना नाम । तयाऽन्तकाले हृदय आत्मानं वशीकृत्य योजयेत् । तया नाडयो मुपर्यायगच्छन्नादित्यद्वारेणामृतत्वममरणधर्मत्वमापेक्षिकम् । आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यत इति स्मृतेः ब्रह्मणा वा सह कालान्तरेण मुख्यममृतत्त्वमेति भुक्त्वा भोगाननुपमान्ब्रह्मलोकगतान् । विष्वड्नानाविधगतयोःन्या नाड्य उत्क्रमणे निमित्तं भवन्ति संसारप- तिपत्त्यर्थी एच भवन्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥ आ० टी०- प्रकरणविच्छेदेनोक्तस्य संबन्धं दर्शयति-निरस्ताशेषेत्यादिना । यदभाणि भास्करण प्रकरणाद्ब्रह्मरिद्विषौवेयं गतिरिति तदसद्गातेश्रवणेन लिनेन पार- १ क, ख, ज. 'रशालि' । २ घ. 'मेव ग' । ३ ख. ज. विश्वगन्या । ४ ख...द. 'णा स'। ५ ग. च झ.स. ट.. 'विधा ग'।६ . झ.म. ट. व संभ'। .

·टीकाट्यसमेतकरभाष्योपता- [अध्या०बल्ली च्छिने गमनयोग्गेऽम्या गते: संबन्धावममे सति दुर्बलन प्रकरणेन प्रकृतब्रह्मक्सिंप. न्धानुषपसे । नारचन्तसणामपि तत्संबन्धप्रसनाच्छृतिविरुद्धत्वप्रसाचः। विस्तरब्ध प्रकटायें द्रष्टव्यः ॥ १९ ॥ गो० टी०--प्रकरणविच्छेदोक्तस्य संवन्धं दर्शयति-निरस्ताशेषेत्यादिना। निरस्ता अशेषविशेषा यस्मात्तथा तच्च तद्वयापि च तदेव ब्रह्म तस्याऽऽत्मत्वेन प्रति- पत्तिरुपलब्धिस्तण, प्रभिन्नाः समस्ता अवियाकामकर्मादय एव ग्रन्थयो यस्मात्स तथो- क्तस्तस्य-।। ११० इदानीं सर्पषलपर्योपसंहारार्थमाह- अगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सधा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञादिवेषीकां धैर्येण ॥ तं वियाच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृत... मिति ॥ १७ ॥ अङ्गुष्ठमात्रा पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां संबन्धिनि हृदये संनि- विष्टो ययाच्यारूवातस्तं स्वादात्मीवारछरीरात्महेदुघच्छेभिकमृथ- कुर्यादित्यर्थः। फिपिवेत्युच्यते--मुजादिषेषीकामास्या क्षणापा- देन । तं वरीसनिक चिन्मानं विद्याद्विजानीयानुक्रममृतं यत्रोक्तं ब्रह्मेति । दिर्षचनमुनिपपरिसमापर्थमितिशब्दाः ।। १७ ॥ पा० टी०--॥१७॥ 3 गो० टी०-॥ १७॥ विधास्तुत्यर्थोऽयपाल्यायिकार्योपसंहारोऽधुनोच्यते- मृत्यु मोक्तां नाचिकेतोऽथ लम्ध्या विधामेतां योग- विधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽद्विमृत्युर- न्योऽप्येवं. यो विदध्यात्ममेव ॥ १८॥ मृागीता ययोक्ताती अमविद्या योगविषिं च कसं समस्त १०. ग. म. 'तं शुक्र' । २ क. ख. न. 'निष्कर्षेण पृथ' । म. म. र. 'निष्कृष्येदि । ख... "त शुक्रममृत य"। ४ क. स. 'का नपि । ५ द. ता यथा लकीको ·3 [બ वल्ली) काठकोपनिषत् । १२५. मोपकरणं सफलपित्येतत् । नायिकेनो वरपक्षानान्मृत्योलम्बा प्राप्ये- त्यर्थः । किम । ब्रमप्राप्तोऽभूतोऽभवदित्यर्थः । कथम् । विद्यामाप्रया विरजो विगतधर्माधर्मों विमृत्युकिंगतकामाविद्यश्च सम्पूर्वमिस्या । न केवळ नाचित एवान्योऽपि नाचिकेतर्वदात्मविदध्यात्मपेव निरुपम रिसं प्रत्यक्स्वरूप प्राप्य तत्ववेत्यभिप्रायः । नान्यद्रूपमप्रत्यग्रूपम् । वदेवमध्यात्म्मेवमुक्तपकारेणे वेद विजानातीत्येवंविरसोऽपि विरंजः सन्ब्रममाप्त्या विमृन्युर्मवत्तीति वाक्यरेषः ॥ १८ ॥ आ० टी०- आत्मानं देहमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यामम् । प्रत्यक्स्वरूपमेव ब्रह्म पाप्य विमृत्युभति नाम्यद्रूपमरािदिमार्गगम्य प्राण्य संगावसानस्वादित्यर्थः । एवंशब्दस्य विच्छन्देन सह संबन्ध एवंविदिति ॥ १८ ॥ गो० दी०- आत्मानं. देहमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मम् । प्रत्यक्स्वकामेव ब्रह्म प्राप्य विमृत्युर्मगति नान्यद्वपचिसदिमार्गगम्यं प्राप्य संयोगस्य वियोगावसानत्वादि- त्यर्थः ॥ १८ ॥ शिष्याचार्ययोः प्रमादकतान्यायेन विद्याग्रहणपतिपादननिमित्तदो- पशमनायं शातिरुच्यते- * सह नाववतुः । सह नौ भुनज । मह वीर्य करवा- बहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विविषावहै ॥१९॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति काठकोपनिषदि. द्वितीयापाये तृतीया वल्ली समाता ॥ ३ ॥ (६) x इनि. काठकोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः समातः ॥ २ ॥ . .. . 7 *' सह नाववतु' इत्यस्य सर्वस्य स्थाने सह नावितिः शान्तिः ॥॥ इति प्रन्यो वर्ततेस. म. टः पुस्तके। छ. पुस्खये सह नावातु इनिर्णम् । इति द्वितीयाध्यायः' इत्यस्य सर्वस्य पथाव। . दिलीमायावे तृतीया वाली। इति छ पुस्तके वर्तते । ब. 'त् । नबि । ट..त्नलिका बक, बज. 'केसोश.का. 2.': । बिका। क.स.स.म.र..नतिः । ५ क... 'पि.नवितो. भ... 'पि सापरण्या' । ७ क. स. न. 'मेनि'। ८ इ.स.कममु । ९.क. ख. नायो १० घ...ज.स.म.ट, रमाकसक पश। ११क स..ज. 'न्तिरभिधीयते।

·२६ टीकादय समेतशांकरभाष्योपता [अध्या०२वल्ली३] सह नावावामवतु पालयतु विद्यास्वरूपपकाशनेन । कः । स एवं परमेश्वर उपनिषत्प्रकाशितः । किंच सह नौ भुनक्तु तत्फलपकाशनेन नौ पालयतु । सहैवाऽऽयां विद्याकृतं वीर्य सामर्ष करवावहै निष्पाद. यावहै । किंच तेजस्विनी तेजस्विनोरावयोपदधीतं तत्स्वधीतमस्तु । अथवा तेजस्चि नावानाभ्यं यदधीतं तदतीव तेजस्वि वीर्यवदस्त्वि. त्यर्थः । मा विद्विषावहै शिष्याचार्यावन्योन्यं प्रमादकृतान्यायाध्ययना- ध्यापनदोषनिमित्तं द्वेषं मा करवावहा इत्यर्थः । शान्तिः शान्तिः शान्ति- रिति निर्वचनं सर्वदोषोपशमनार्थमित्योमिति ॥ १९ ॥ इति काठकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाता ॥ ३ ॥ (६)। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य. श्रीपदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कतो काठकोपनिषद्भाध्ये द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ प्रा० टी०-॥ १९ ॥ इति काठकोपनिषद्भाष्यटीकायां द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाला ॥ ३ ॥ (६)। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धान दपूज्यपादशिष्यानन्दज्ञान- विरचिने काठकोपनिषद्भाप्यव्याख्याने द्वितीयाध्यायः समाप्त:॥ २ ॥ - गो० टी०-विद्याग्रहणनिमित्तः शिष्यस्य दोषो विद्याप्रतिपादनं प्रदान शिष्ये- भ्यस्तन्निमित्त आचार्यस्य दोषस्तदुभयप्रशमनार्येत्यर्थः । कर्ता क इत्याकाङ्क्षायां प्रकरणादीश्वर इत्याह-स एवेति । तेजास्वनावित्येकं पदं षष्ठ्यर्थे व्याख्याय नावि. ति पदं छित्त्वा तृतीया व्याख्यानपूर्वकं तेजस्विपदमधीतमित्यस्य विशेषणं करोति- अथवेत्यादिना । सर्वदोषेनि । अध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदेविकदोषप्रशमनार्थमित्यर्थः। १ ग. घ. "तं स्वधी' । २ ख. ज. 'मित्तदोषं। क. ख. ज. 'नार्थमित्युपनिषत्समापयर्थः ॥ १९ ॥ है। इ. अ. 'नार्थमुपनिषत्समाप्त्यर्थमित्यामिति ॥ १९ ॥ ४ घ. च. द. 'मित्युपनि, - Ramभार्थ......।

·१२७ [अध्या०२वली३] काठकोपनिषत् । ओशब्दो मङ्गलप्रयोजनः कृत्स्नोपनिषदर्थस्मारक इतिशब्दो भाष्यसमाप्तिद्योतनप्रयो. जन इति बोध्यम् ।। १९ ॥ कठवल्लीभाष्यटीका कृता गोपलयोगिना ॥ अनया प्रीयतां देवो दक्षिणाशामुखः शिवः ॥ १॥ इति द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली समाा || ३ ॥ (९)। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यश्रीमहालगोपालेन्द्रयतीश्वरविरचिते काठ. कोपनिषद्भाप्यविवरणे द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ २॥ इति परिसमाप्नेयं सटीकाद्वयभाष्योपेता काठकोपनिषत् ॥ -

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.