·॥भी॥
श्रीवेङ्कटनाथोजयतु
स
श्रियःकान्तायनमः॥ श्रीमतेविष्वक्सेनायनमः
॥श्रीमतेरामानुजायनमः। श्रीमदनन्तार्यमहागु
रवेनमः ॥ श्रीमत्तेवरवरमुनयेनमः॥ ॥श्रीवेडू
टाद्रिनिलयः कमलाकामुकःपुमान् । अभङ्गुरा
भूतिर्नस्तरङ्गयतुमङ्गलम् ॥१॥ आनंदनिलयभ
बनोवेटगिरिशिरवरशेरवस्कोपि । अखिल
वनोदरौनस्तापंकमलाकरस्सदाहरतु ॥२॥भव
जलधिकुम्भयोनिः श्रीमानामानुजामुनि या
त्। प्रससादवेदसलिलंकुदृष्टिकलिलॉकलोदया
यस्य॥३॥श्रीमान्वैदिकमार्गकण्टकसमुन्हारे
कदीक्षाधरोयश्रीवेङ्कट शैलनाथकरुणापूरेप
योमानुषः। श्रीरामानुजयोगिपादकमलस्थाना
भिषेकंगतोजीयात्सोयमनन्तपूरुषगुरुस्सिंहा
सनाधीश्वरः॥४॥श्रीमद्देदमार्गप्रतिष्ठापनाचा-
योभयवेदान्ताचार्य श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका

·२ )
चार्य श्रीभगवद्रामानुजमुनिसंस्थापित श्रीवेङ्कटादि
श्रीमदनन्तपूरुषाचार्यसिंहासनासीन श्रीरङ्गाचार्याः
कस्यचिहादिनोदुर्वादपरिहाराय घूर्जरदेशालङ्कार
भूतपाटणानामकनगरं प्राप्ता इमम्भगवद्धर्मदर्पणभू
तविचारमखिलजनेभ्यःरव्यापयन्ति ॥५॥अस्मि
नघूर्जरदेशेद्वारकामनशङ्कराचार्य इत्यात्मानंरव्या
पयन परिबाजकलिङ्गी राजराजेश्वरशङ्करामना
माकञ्चनचादीसमन्ततःपर्यटन् ब्राह्मणाने बाधमा
नोद्रव्यसम्पादनककामोवर्तते॥६॥ इमंदृत्तान्तमा
कर्ण्यदक्षिणदेशस्थ शृङ्गगिरिशङ्कराचार्य स्थानाधि
पतिभिः- नायंशङ्कराचार्यपदाधिपतिः - एतस्मता
दृशबुयायेब्राह्मणास्सपर्यादिकुर्वन्ति-तेगुरुद्रो
हपातकिनोऽवश्यंभवेयुरिति प्रसिद्धिपत्रिकाभिस्स
मन्ततःप्रारव्यापिटत्तान्तः॥७॥ एवमपीदृशहतान्त
वास्तवानभिज्ञान्मन्दमतीन विप्रान्मोहयन्नेवायमस्ति
॥८॥सएषवादीघूर्जरदेशस्थ पाटणनामनगरेधना
जनपरायणआगत्यात्यान वैषणावजनान व्यामोह
थामास-श्रीरामानुजमुनिसम्प्रदायेतप्तचकाङ्कना
ANA

·)
दिधर्मा अवैदिका:-अस्मिन् विषयेविचारायभवदी
यसंप्रदायाचार्यपदस्थाआवाद्यन्ताम् - अवैदिक
लं स्थापयिष्यामइति॥९॥ ततश्चतैष्णवैरिखन्नैः
श्रीवेङ्कटादित आवाहिताःपूर्वोक्ताः श्रीरङ्गाचार्या
हागीँ पूर्वोक्तं राजराजेश्वर शंकराश्रमनामानंपरि
ब्राजकलिङ्गिनंवादिनप्रतिपत्रिकामेवमभिप्राय
कांप्रेषितवन्तः- वयं श्रीभगवृद्रामानुजमुनिसम्प्रदा
यमेवकार्तयुगपरमवैदिकधर्म बादरायणादि परम
र्षिसम्मतंस्थापयितुं तदितरभवदीयमतमन्तिमयु
गतत्त्वचिन्तककुहॉष्टकल्पितमर्वाचीनमितिस्था
पयितुं चसन्नन्हास्स्मः-यडूलमाश्रित्यतप्तचका
डूनादिधर्माणामवैदिकखंभवताकथितम्-तह
लैंप्रदर्शय-नोचेद्भवदीयमपण्डितलंसर्वतोमु
खंविदितंभवेदिति॥१०॥तामेतांपत्रिकांत्रिवारप्रे
पितामपि प्रत्युत्तरलेरखनासामर्थ्यजनितभियाज्यं
चादीनवागृहात्॥११।। शास्त्रविचारवाती शस्त्रप
चारवार्तामेवमन्वानोयंसर्वतोभग्नप्राक्तनगर्नग
र्जनोबहुवारंवादायाइतोपितूष्णीकएनासीत्॥१२

·ततःकतिपयदिनानन्तरमयंवादी-इत्थंतूष्णीकृत्तेलो
कानांपरिहासपात्रमहंभवेयमितिविचार्य-कयांचनवे
नाण्डिकसरण्यावादमहारण्यप्रदेशसङ्कटान्निर्जिगमि
षःकतिपयमध्यस्थजनहारापूर्वोक्तारङ्गाचार्यस
निधाविमंहत्तान्तंसन्दिदेश-भवन्तः श्रीवैष्णवधर्मा
चार्यपीठस्थायिनोवानवेति निर्णयमन्तरेण भवद्भि
स्सह नवयंशास्त्रार्थविचारंकर्तुमङ्गीकरिष्यामः-अ
तः प्रथमंतन्निर्णयेनभवितव्यमिति ॥१३॥ ततःपरंने
श्रीरङ्गाचार्यैस्तेषामेवमध्यस्थानाम्मुरवेनतंवादि
नंप्रतिप्रत्युत्तरमित्थंसन्दिष्टम् - वयं तु श्रीवैष्णव
धर्माचार्यपी उस्थायिन इत्ययमंशः-तदसाधारण
छत्रचामरादिचिह्वरस्पत्सम्प्रदायस्थसर्वजनैर्नि
विवादंपीठाधिपत्यनुगुणमर्यादयासमन्ततस्सल्कि
यमाणतयाच भवतांसरवमदगन्तुंशक्यः-प्रत्युत
भवन्तोभवत्संप्रदाय स्थाचार्य पीठस्थायिनोनवेत्य
यमंशवनैवज्ञातं शक्यः-भवदीयेरेवबहभिर्भवद
पेक्षणात-दक्षिणदेशस्थशृङ्गगिरिशङ्कराचार्यपी
यधिपतिभिः प्रसिद्धिपत्रिकाभिर्भवतापीठाधिपत्या
प

·(
भावस्यसमन्ततःरव्यापिनत्वाच्च- तस्माद्भवदीयंपी
गधिपत्यमेव विवादविषयीभूतंनिर्णेतव्यंवर्तते-
नास्मदीयमितिगृत्यताम्-किज्व-मतविप्रतिपत्ती
वादिप्रतिवादिप्रसङ्गेपीगधिपत्यसजावासद्भाव
प्रस्तावोयंभवतांस्वीयापाण्डित्यजनितभियावा
दमहारण्य सङ्कटा तण्डिकसरण्यानिर्गमनोद्योग
मेवचस्परमवर्गमयति- नचत्रीभगवद्रामानुजम
निशङ्करप्रभृतयः पूर्वप्रतिवादिकलभकण्ठीरवाई
दृशीप्रक्रियांकचित् कदाचिचकुः। तस्मात्सदसि
सम्मुखं प्रतिवादकरणानिपुणपाण्डित्यंयद्यस्ति-त
हिनिर्गच्छबहिः - नोचेतु कचिकन्दरान्तरकुहरं
प्रविश-किंवृथावाम्जालेनेति ॥१४॥ ततःपुनर
पिनेनवादिना-अस्मदीयपीठाधिपत्यविवादःप्र
शान्तः- भवदीयपीठाधिपत्यंतुनिरूपणमन्तरेण
नविश्वसनीयंवर्ततइति वैतण्डिक सरण्ये वप्रति
सन्देशःप्रेषितः ॥१५॥ ततश्चपुनरपितैः श्रीरङ्गा
चाय तैरेवमध्यस्यैस्सन्देशःप्रेषितः- यदिवयंपी
अधिपतयोनभविष्यामः- यदिवावयंशास्त्रार्थवि

·६ । चारंनकरिष्यामः-तदावयंसिहलीसाकानिरूप्या विभूवतेदास्यामइतिव्यवस्थापत्रिकांभवतेवयंदास्या म:-ईदृशव्यवस्थापत्रिका भवनाऽस्मभ्यमपरादेया-मध्य- स्थजनैश्चदक्षिणदेशस्थितास्मदीययुष्मदीयपीगधिपति- सकाशात्पत्रिकाआवासपीठाधिपत्यनिर्णय कर्तव्य उभ- येपिसत्यपराधेस्वस्वव्यवस्थापत्रानुरोधेनयथापराधंद ण्डलभताम्- वयं तुभवतः पीठाधिपत्याभावेपिशा स्पार्थविचारंभवतासहावश्यंकरिष्यामएवेति॥१६ ॥ततोमूकवदयंवादीसुतरांनिरुत्तरमुरवः-पु त्रिकाद्वारावाविचारःप्रस्तूयतामिति मध्यस्थजनै बहुधा ज्ञापितोपितस्यापिचनिरुत्तएवाभूत्॥ ॥१७॥ ततश्चतएतेश्रीरङ्गाचार्यास्तस्यैतस्यनादि नस्सर्वप्रकारेणशास्त्रविचारेतूष्णीकतांसमन्ततः रव्यापयन्तः प्रसिद्धिपत्रिकाः पाटणनामकेनगरेस पत्रपदेशेसमासज्जयन्तः कुत्रचित्सुपसिन्हस्थ लेपज्वषदिनेषुसभांकृत्वासर्वजनानॉवाह्य श्रुति स्मृतीतिहासपुराणपज्वरात्रादिभिस्तप्तचक्राडूना दिधर्माणांप्रामाणिक तमत्वंप्रत्यपीपदन्॥१८॥ न ·) एवं श्रीरङ्गाचार्येस्सभाकरणोपक्रमणानन्तरमयंबादी स्वजनान क्वचित समूत्यतप्तचकाडूनादिवैष्णानदी क्षाधर्माः कापिचेदेषुस्मृतीतिहासपुराणादिषुवान सन्तीति केवलवार्तालापैामूमहत्॥१९॥अन धीत विद्याःपशपायाश्चैतेकतिपयमुग्धजनासदी य वार्तालापंतथ्यंमन्यन्तै॥२०॥ दिवान्धराजोहि दिवान्धकिशोरकानधिरजनिपरिसरपतिचक्रवाक कृतदिवाकरोदयकमलाकरविहारकलहंससमा गमादिमनोरथालापश्राविण:- कोयंदिवाकरोना म-केचवाकमलाकरानाम-कलहंसनामानोवाके- इतिपृच्छतः- नरबलुदिवाकरोनामकृविकश्चिदृष्टः नापिकमलाकरा:-नचकलहंसाइतिपतिवदति। ॥२९॥ दिवान्धकिशोरकाश्चैतत्तथ्यंमन्यन्ते॥२२॥ नरवलंदिवान्धाः कदाचिद्दिवाकरादिवृत्तान्तंस्वतः परनोवा वगन्तुं शक्नुवन्ति ॥२३॥नापिचक्रवांकाला मसहत्तान्तज्ञातुंशक्नुवन्ति॥२४॥कालयविमोह चिधुराः कलहंसांशकालवयत्तान्तं शक्नुवन्त्येवनि ज्ञातुम्॥२५॥ अतोनकोप्योऽपलपितुंशक्य केन ·H चित्॥२६॥ तथैवाचापिसम्प्रत्युभूयत्रसमवगाहनशी लामध्यस्थजनास्तु प्रामाणिकमर्ययथावदेव विज्ञायाँ वादिनोपिकेवलानभिज्ञतानिबन्धनकोलाहलमात्र- कारितानिर्णयमगमन्नेव॥२७॥ इत्यमेवामुमर्थसा र्वजनीनंराष्ट्रस्थेभ्यस्सर्वेभ्योजनेभ्योपिरव्यापयि तुमयमारम्भः॥२८॥ ॥इतिभगवन्धर्मदर्प णनामनिविचारेयमुपोहानोनामप्रथमः परिछेदः। अथभगवद्धर्मदर्पणनामनिविचारे हितीयपरिच्छेदः अथभगवदर्मदीक्षावश्यकत्वंन्यायानुगृहीतपमा णगोनिष्पन्नयानिष्कृष्टयासरण्याप्रथमसझेपत्तो निरुप्यते॥शा सोध्वनःपारमानोतिनहिष्णोः परमं पदमिति नहिष्ण परमपदंसदापश्यन्तिसूरयः। दिवीवचक्षराततमिति- तहिनासोविपन्यवोजागृ वांसस्समिन्धते-विष्णोर्यत्सरमंपदमितिचवेदैरुङ प्यतेहिसुसष्टम्-विष्णोरेवपदंसंसाराधन पार

·तमिति- तदेवचसर्वस्मात्परमंस्थानमितिच॥२॥इ
त्थंभंगवतोविष्णोरेवसंसाराध्वपारभूतमुक्तिस्था
नभूतपरमपदस्वामित्वेसिडेसति तदुपासनमन्तरे
मानतत्पदप्राप्तिरूपामुक्तिः केनचिल्लब्धं शक्येत्य
पिसिइंभवति॥निरबलुस्वामिनमप्रसाद्यतत्प
दंकेनरिहन्तुंशस्यम्॥४॥ अतएवहिावयति-
वेदाहमेतमित्यारभ्य-तमेदविहानमृतइहभव
ति-नान्यापन्थाअयनायविद्यतइतिविश्रान्ताश्र
तिः-जगत्कारणावादिगुणविशिष्टंनिरवधिक
ज्योतिर्मयदिव्यमङ्गलविग्रहसम्पन्नतमसःपार
वर्तिनंपरमपुरुषनारायणमुक्तरूपेणोपासीन
एवसिद्धमोक्षोभवति-नान्योमार्गौमोक्षायकश्चिद
स्तीनि॥५॥गीतास्वपितदिदमेवभगवतोक्तम्-
दैचीोषागुणमयीमममायादुरव्यया।मामेवयेप
पद्यन्तेमायामेतांतरन्तित इतिसप्तमाध्याये-ना
हंवेदैर्नतपसानदानेननचेज्यया। शस्यएवंविधो
द्रष्टुंदृष्टवानसिमायथा। भक्त्यात्वनन्ययाशस्यक्ष
हमैवंविधोर्जुना ज्ञातुंद्रष्टुंचतन्त्वेन प्रवेष्टुंचपरंतपे

·M ( १० ) त्येकादशाध्यायेच॥६॥ उक्तश्रुतिस्मृत्योरैकक ठ्याच्चभक्तिरूपमेवपरमपुरुषवेदनम्मोसहेतुरि तिसिभवति-अन्यथा-तमेवंविद्वानिति वेदनस्यै वंरूपतावर्णनानावश्यकत्तात्॥७॥एवंरूपताहि पूर्वोक्तगुणविग्रहविशिष्टविषयकवरूपा॥॥भ गवद्भक्तिश्च-स्वात्मानंनित्यदासंभगवन्तंचनि त्यस्वामिनंयथास्थितमनुसन्धायप्रतिदिनंप्र तिनियतदेशकालेष्वभ्यस्यमानासेतिकर्तव्यता कार्चनापूर्षिकाप्रीतिरूपापन्नातैलधारावदवि- छिन्नास्मृतिसन्ततिः॥९॥अतएवभक्तिर्दास्ये तिकर्तव्यताकत्वेनदास्यरूपैवीपर्यते॥१०॥ य थोक्तंरहन्डारीतस्मृतीपथमाध्याये-विष्णोर्दा स्पंपराभक्तिरेषातुनभवेत्कचित्-तेषामेवहिसं सृष्टंनिरयंब्रह्मणानृपेति ॥११॥ ईदृशीचभक्तिंश्च कायकनाङ्गिका ॥१२॥तथोक्तंभारद्वाजसंहिता यांपरिशिष्टेप्रथमाध्याये-विद्याविभूषणपुंस- स्तस्याहत्तं विभूषणम् ।विष्णुभक्तिर्षिभूषास्यसा चक्राद्यकभूषणेति॥१३॥स्वामिभृत्यभावस्थले BAR

·-
चावश्यकंदासत्वावगमकंस्वाम्यसाधारणविधा
रणंदासानाम् । अन्यथादासभावस्यैवानभिव्यक्त
खात्-दासभावाभिव्यज्जनस्यस्वामिप्रीणनहेतूपा
सनाङ्गत्वेनावश्यकत्वाच्च॥१४॥ प्रसिद्धंचलोकेराज
भृत्यानांतत्तद्राजासाधारणचिह्नधारणम्॥१५॥स्व
तःसिद्धवजीवानांभगवद्दास्य- पतिविश्वस्येति-
प्रधानक्षेत्रज्ञपनिरितिचश्रुतेः-दासभूतारस्वतस्स
र्वेयात्मानःपरमात्मनः। नान्यथालक्षणतेषांबन्धे
पोक्षेतथैवचेत्यादिस्मृतेश्च॥१६॥ अतएवचेतना
नांस्वाभाविकागवहास्योपपादनपूर्वकंतन्निरू
पकतयेदभगवदसाधारणचक्रादिलाज्छनधार
समन्ततश्शास्त्राणिविदधति ॥ १७॥ यथोक्तंह
इन्डारीतस्मृतीपञ्चमाध्याये-नैसर्गिकंतुजीवा-
नांदास्यविगोस्सनातनम्। तहिनावर्तनम्मोहा
दतिचारस्सनातनात्॥ तस्मात्तुभगवद्दास्यमात्म
नांश्रुतिचोदितम् । दास्यूबिनाकृतंयत्तुतदेवकलुषं
भवेत्। विशिष्टंपरमधर्मदास्यभगवतोहरेरिति-
सुदर्शनोर्ध्वपुण्ड्रादिधारणदास्यमुच्यतइति -नि

·र १२ ) रूपणत्वादास्यस्यधार्यचक्रम्महात्मनः। अङ्गत्वा सर्वधर्माणांवैष्णावत्वाञ्चधर्मतइनिच ॥१८॥भर हाजसंहितायांन्यासोपदेशेतृतीयाध्यायेप्युक्त म्-दासभूतंयदात्मानंबुध्येतंपरमात्मनः। तदैव गात्रंकुतिशङ्खचक्रादिलाञ्छितमिति।। १९।। एवम्-अदसीयएवायम्- नान्यदीय इतिदेवतान्त रंभक्तृत्वव्यवच्छेदपूर्वक भगवदेकभक्तत्वसिद्धि लक्षणेकान्त्यादिप्रयोजकतयापिभगवदसाधार णचिह्नधारणमावश्यकम्।।२०॥उक्तंचतत्रत- स्मिन्नेवाध्याये-ब्राह्मणःक्षत्रियोवैश्यशूद्रोनारी तथेतरः। चकाचैरडूयेगात्रमात्मीयस्याखिलस्य चअिनिष्टानांनिवृत्त्यर्थमैकान्त्यायजगत्पतेः। सिमर्थकर्मणांचैवधार्यचक्रादिलान्छनमिति। ॥२१॥एवंतत्रैवसंहितायांपरिशिष्टेद्वितीयाध्याये प्युक्तम्-तापःपुण्ड्रस्तथानाममंत्रीयागश्चपब्ध मः।अमीपरमसंस्काराःपारमेकान्त्यहेतवइति।। २२॥ यथोक्तलक्षणपारमेकान्त्यासिदिमन्तरेण नमोक्षस्सिध्यतीतिचभगवतेवस्पष्टमुडष्यतेगीता ·- स-दैवीयेषागुणमयीमममायादुरत्यया। मामेव येप्रपद्यन्तेमायामेतान्तरन्तित इतिसप्तमाध्याये- अनन्यचेतास्सततंयोमांस्मरतिनित्यशः। तस्याहंसु लभःपार्थनित्ययुक्तस्ययोगिन इत्यष्टमाध्याये-म हात्मानस्तमांपार्थदैवीप्रकृतिमाश्रिताः। भजन्त्य नन्यमनसोज्ञालाभूतादिमव्ययमिति-अनन्याश्चि न्तयन्तोमांयेजनाःपर्युपासते। तेषांनित्याभियुक्ता नांयोगक्षेमवहाम्यहमितिचनवमाध्याये-भस्या वनन्ययाशस्यअहमेवंविधोर्जुन। ज्ञातुंद्रष्टंच- तत्त्वेन प्रवेष्टुंचपरंतपेयेकादशाध्याये-मय्येव मन आधत्स्वमयिबुद्धिं निवेशय। निवसिष्यसिम य्येव अनऊनसंशयइतिहादशाध्याये-मांच यो व्यभिचारेणभक्तियोगेनसेवते । सगुणान्सम तीत्येतान् ब्रह्मभूयायकल्पतइति चतुर्दशाध्याये- ततःपदंतत्परिमार्गितव्यंयस्मिन्गता ननिवर्तन्तिभू यः। तमेवचाद्यं पुरुषप्रपद्येद्यतःप्रवृत्तिःप्रसृतापु राणीति पञ्चदशाध्याये- तमेवशरणगच्छंसर्व- भावेनभारत। तत्प्रसादात्परांशान्तिंस्थानंपाप्स्यसि

·( १४ )
4 dAL NEHHATH
शाश्वतमिति सर्वधर्मान्परित्यज्यमामेकंश।
जा अहंवासर्वपापेभ्योमोक्षयिष्यामिमाशच
चाष्टादशाध्यायेपिच ॥२३॥ उदाहतवचने
वकारेणानन्यशब्देनाव्यभिचारशब्देनैकशब्दे
भगवदितरभक्तत्वव्यवच्छेदपूर्वक भगवद्भक्तत
क्षणपारमैकान्त्यस्यैवप्रतिपादनेनतादृशपार
त्यभाजामेवसर्वपापविमोक्षपूर्वकंसंसारपा
तवैष्णव परमपदप्राप्तिरितिसिद्धंभवति॥२४
बहुना-राजभृत्यानांतत्तद्राजासाधारणचिह्न
रणमन्तरेण-अयममुकस्यराज्ञोभृत्यःनान्य
तीतरभृत्यत्वव्यवच्छेदपूर्वक तत्तद्राजासा
णभृत्यत्वनिर्णयासिडिवत्-भगवद्भक्तानांभर
वदसाधारणचिह्नधारणमन्तरेणोतरभक्तल
वच्छेदपूर्वक भगवदेक भक्तत्वलक्षणपारमैका
न्त्यासिद्धः-तादृशपारमैकान्त्यमन्तरेणमोक्षा
सिडेरुदाहतगीतावचनसिद्धत्वाञ्चलोकाःप्रम
णान्तराणिमानयन्तु-मास्वामानयन्-भगवई
ताशास्त्रंप्रमाणंमानयद्भिः- मोक्षकाटिणांभग

·( १५ ) सनानां भगवदसाधारणचकादिलाञ्छनधारणम येप्ररेण नगतिरित्यकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यमिति नि मत्सरेणचेतसानितरांविमृशंतुविबुधाः।।२५।।इ लांच संसाराध्वनः पारभूतंमुक्तिस्थानभूतंपर हापदंप्रतिविष्णोरेव स्वामितयासर्वैर्वेदैरुद्दष्य- नन्ययात्वात्तत्पदस्वामिनोविष्णोःप्रसादनमन्तरेण न्तपदस्याधिगन्तुमशक्यत्वात्- मोक्षहेतुभगवत्य नांदनस्यैकान्तिकात्यन्तिकभगवद्भक्त्येकलभ्य वात्- तादृशभक्तेश्चकादिलान्छनधारणा- ताव्यङ्गदास्यभर्गत्वाञ्चपारमैकान्त्यहेतुचक्रादि मनज्छनग्रहणादिलक्षणवैष्णावदीक्षाजुषामेव मोक्षस्सिन्मतिनान्येषामितिसिहं भवति ॥ २६॥ सएषन्यायानुगृहीतशास्त्रसिद्धोनिष्कृष्टोर्य:- हन्दारीतस्मृतावष्टमाध्यायान्तेदर्शितः-वैष्णवः परमेकान्तीनेतरोवैष्णवस्स्मृतः। नावैष्णवोबजे मुक्तिंबहुशास्त्रश्रुनोपिवेति॥२७॥ इतिश्रीभगवड मैदर्पणेसङ्केपतोनिष्कृष्टार्थवर्णनंनामहितीयःपरि ॥

·१६) अथभगवडर्मदर्पणेतृतीयपरिच्छेदः अथपछ्यमानश्रुतिभिस्तप्तचकाङ्कनविधाननिरू- प्यते॥१॥ तत्रतापन्त्रिषुवेदेषुपठ्यमाना- पवित्रतेविततंब्रह्मणस्पतेप्रभुर्गावाणिपर्येषिति श्वतः। अतप्ततनूर्नतदामोअभुतेभृतासइ हिहम्नस्तत्समाशत॥१॥ इतिअनिारच्यायते॥२॥अस्याः श्रुतेर्विवरणमि त्यंबोद्धव्यम्-हेब्रह्मणस्पते-ब्रह्मणः-चतुर्मुरव- स्य-पते-नियामक-अतएव-प्रभुः-सर्वनियामक स्त्वम्-विश्वतः-तसेस्सा विभाक्तिकत्वात-वि श्वेषाम्-विश्वानिवा-गात्राणि-सजीवशरीराणि सर्वाणिभूतानीतियावत्-पर्येषि-सर्वात्मनानि यछन्नन्तयामितयाव्यामोषि- अन्तःप्रविष्टश्शा स्ताजनानासात्मेतिश्रुत्या ईश्वरस्सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुननिष्ठति- भ्रामयन्सर्वभूतानियन्चारू दानिमाययेतिस्मृत्याचोक्तरीत्यासर्वभूतानिसर्वा त्मनाइन्तः प्रविश्यनियच्छन् स्वीयंसर्वप्रभुत्वंस्प

·१७)
एमेवप्रकाशयसीतियावत्-ते-इत्यंसर्वप्रभोस्तव-प
वित्रं सदर्शनम्-विततम्-आस्तिकेषुच्याप्तम्-अ
निसन्तप्तस्वसंयोगजन्यानद्वाराव्याप्तमित्तियावत्-
अथव्याप्तिस्वरूपंतदन्वयव्यतिरेकयोर्लाभहानीचदि
तृणोति-तेन-अतप्ततनूः-सदर्शनायत्ततापसंस्का
रपूतगात्रभिन्नः-पवित्रमनिसन्तसतत्संयोगजन्या
नहारेणाधारयन्निनियावत्-अतएव-आमः-अ
परिपक:- अविनष्टपापइतियावत्-तत्-परब्रह्म-देश
विशेषावच्छिन्नं परब्रह्मरूपिणंलाम्-नाश्ते-नया
प्रोति-मोक्षंनप्रामोतीति.याचत्-इत्-इदं-पवित्रम्-
इच्छब्दइदंशब्दार्थे छान्दसः-यहा-एवकारार्थोच
हन्तइत्यत्रान्वेति- पवित्रमितिहितीयान्तंप्रकरणा
दोपतति-वहन्तःपूर्वोक्तरीत्या:निसंतप्ततत्संयोग
जन्याङ्कनहाराधारयन्तः-अतएव-शृतासः कृताः
-आजसेस्सगित्यनुशासनेन-अवर्णान्तादगात्प
रस्यजसो सुक्स्यादित्यर्थकेनछान्दसो सुक्-
पकाः- श्रापाक इतिधातोः-शृतंपाकतिसूत्रेनि
पातनसिहोयंशब्द:- तापसंस्कारदशेनविनष्ट

·( १८) पापाइतियावत्-तत्-परंब्रह्म-समाशत-प्राप्य रिति।। ३॥ इदमत्रतात्पर्यनिष्पन्नं भवति-अस्मिन् जगतिप्रथमजस्यचतुर्मुखस्यापिप्रभुत्वेनसर्वप्र अभूनस्त्वम्- सर्वभूतान्यन्तः प्रविश्यसर्वात्मना नियच्छन्वप्रभुत्वंसम्यक् प्रकाशयस्यपि-इत्यं सर्वप्रभोस्तवचिह्नभूतंसुदर्शनम्-दासानांस्वामि चिह्नधारणावश्यकत्वेनतहासभूतानामास्तिका नांगात्रेषु-वह्निसन्तप्तस्वसंयोगज़न्याङ्कनद्दारा व्याप्तं भवति-इत्यंतप्तचकाङ्कनसंस्कार पूतगात्र भिन्नोत्द्यविनष्ट पापःपुरुष परमपुरुषप्राप्तिलसां मोक्षनप्राप्नोति- तादृशसंस्कारशालिनस्तुनष्टपा पास्सन्तोयथोक्तलक्षणंमोक्षप्राप्नुयुरिति ॥ ४ ॥ तथाच-पूर्वोक्तरीत्यास्वामिभृत्यन्यायेनैवत्तमच- काड़नंधार्यमिनि-तदभावेपारीकान्त्यासिन्ध्या मोसासिद्धिरितिच पूर्वोपदर्शितमेवार्थमियंश्रुतिर पिपतिपादयतीनिसिन्ड्भवति॥५॥इत्यंच-अन्वय व्यतिरेकाभ्यांतप्तचक्राङ्कनस्यमोक्षनदभावप्रयोज कत्वंप्रतिपादयन्त्याउनयां श्रुत्यामुमुक्षुणातप्तचक्रा ·१९ डूनमवश्यंधार्यमितिविधिःफलितोभवति॥६॥पवि शब्दोहिसुदर्शनेयोगरूटः ॥७॥सुदर्शनेचदर्भच पवित्रचणसूत्रक इतिवेदनिघण्टुवचनातू-सदर्शनं सहस्रारंपवित्रंचरणंपविरिति-सदर्शनहरे वक्र पवित्रंचरणंपविरिति-पज्वायुधानांप्रस्तावे-सुद र्शनमरंचकंपवित्रंचरणहरेरितिच नघण्टुकवचना त्- पवित्रंचरणंनेमिः पविश्वकंसुदर्शनम् । सहला रंपाकृतघ्नलोकहारम्महौजसम् - नामानिविष्णुच कस्यपर्यायेणनिबोधमइतिपाद्मोत्तरवण्डहिती याध्यायवचनात्-पवित्रंचरणंचक्रलोकदारंसुदने र्शनम्।पर्यायवाचका तेचकस्यपरमात्मन इति श्रीशास्त्रवचनाच्च-पवित्रमितिसुदर्शनस्यसमा विज्ञायते॥॥पवित्रमित्यमिः- अनिर्वेसहस्त्रा रइत्याद्युदाहरिष्यमाणश्रुतिरपिपवित्रशब्दस्यस दर्शनसम्बन्धिसज्जारूपत्वंप्रतिपादयति॥९॥ एकायनशारखाब्राह्मणेचप्रश्नपूर्वकंपवित्रशब्दोनि रुक्तः- पवित्रमिनिपुनःकस्यवार्ता-पुनानिचत्रायने चेत्यत:पविवामिति ॥ १०॥भगवतापाणिनिनापि-कर्व S ·रिचर्षिदेवतयोरितिसूत्रेण- अतिलधूसूरखनसह वर इत्र इतिसूत्रत इनइत्यनुत्त्या-पुवस्सज्ञाया मितिसूत्रतस्सज्ज्ञायामित्यनुत्त्याच-पुवइत्र- स्स्यात्करणेकर्तरिचऋषिदेवतयोस्सज्जायामि त्यर्यकेनपरिशद्धिकर्तदेवताविशेषेयोगरूदतया पवित्रशब्दोनिष्पादितः॥११॥ तथाच-पवित्रशब्द स्यवेदनिघण्टा दिभिः- सदर्शनत्वावच्छिन्नेरू दिशक्ति:-एकायनब्राह्मणनिर्वचनेनपरिशहित्रा माकर्तृत्वावच्छिन्नेयोगशक्तिः- पाणिनीयनिर्वच नेननपरिशद्धिकर्तृत्वावच्छिन्नेदेवताविशेषेयोग रुरिरितिसिद्ध्यापचित्रशब्दस्सुदर्शनेयोगसूदइति सिद्धंभवति ॥ १२॥ अत्रत्य पवित्रशब्दश्नदर्भपनि आदिपोभवितुमर्हनि- तेनेति प्रकरणवशादध्या- हतपदेनपवित्रशब्दार्थपरामर्शिना- अनप्ततनूरि- सेवाकाडिन्ततापकरणस्योपस्थानावश्यकलात्- दर्भपवित्रादेस्सनुतापकरणखायोगाच॥१३॥ऋत्य- न्तरसंवादानुरोधनचपवित्रशब्दार्थस्यैनकरणतया लयोनावश्यकः॥१४॥यजुषिकाउके- ·( २१ ) चरणंपवित्रविनतंपुराणं-येनपूतस्तरतिदु कृतानि-तेनपवित्रणशद्धेनपूताः- इनिश्रुती- पवमानसूक्ते यत्तेपवित्रमर्दिषि-अग्रेषिततमन्तरा-ब्रह्म तेनपुनीमहइतिश्रुती- येनदेवाःपवित्रेण-आत्मानंपुनतेसदा-तेन सहस्त्रधारेण- पावमान्यःपुनन्तुमा-पाजाप संपवित्रं-शतोद्यामहिरण्मयतेनब्रह्म विदोवयं-पूतंब्रह्मपुनीमहइति श्रुतौचपूतादिशब्दोपस्थापितपापनिबर्हणसंस्का रविशेषकरणतयैवहिपवित्रशब्दार्थान्चयोदृश्यते ॥१५॥ अतप्ततनूरित्यत्रापि पापनिबर्हणसंस्कार विशेषएवहितपधातुनोपस्थाप्यते॥१६॥ पनित्रच स्यैककण्ठ्यात्-हेअग्रे-ते-अर्चिषि-अन्तराविन तंयत्पविकं तेनब्रह्मपुनीमह इत्यत्र वापरूपताया व्यक्तलाञ्चोदाहृतनिषुपूतादिशब्दोपस्थापि तसंस्कारविशेषस्तापात्मकः॥१७॥एवतदैकक- पठ्यादेवच-ब्रह्मतेनपुनीमहइत्यत्र-पूतंब्रह्मपु

·नीमहइत्यत्रचब्रह्मपदं-अतप्ततनूरित्यत्रतनूश
ब्दोपस्थापित शरीरपरम्-तस्मादेतब्रह्मनामरू
पमन्नंचजायत इतिश्रुत्साम्-गीतायांचचतुर्दशा
ध्याये-ममयोनिमहब्रह्मतस्मिन्गर्भदधाम्यहमि
नि-तृतीयाध्याये- कर्मब्रह्मोद्भवं विद्धिब्रह्माक्षरस
मुद्भमितिच प्रकृतिप्राकृतेषुब्रह्मशब्दप्रयोगदर्श
नाच॥१०॥एवं-तेनसहस्रधारणेसत्रपवित्रस्य
सहस्रधारशब्देनविशेषणात्-सहस्रधारत्वस्य
सदर्शन एवप्रसिद्धत्वाच्चोदाहृत श्रुतिघटकपवि
अपदस्यसदर्शनपरताया.आवश्यकत्वानदैकक
गठ्यात् पवित्र श्रुतिघटकपवित्रशब्दोपिसदर्शन
परएव ॥१९॥ सतनशैलेनभृशंरराजशैलोपमोग
न्धवहात्मजस्तु। सहस्त्रधारेणसपावकेनचक्रेण
खेविष्णुरिया पितेनेति श्रीरामायणेयुद्धकाण्डे
चतुस्सप्ततितमस प्रयोगादपिसहस्रधारत्तविशेष
ण सुदर्शनेप्रसिन्डमवगम्यते॥२०॥प्राजापत्यपवि
त्रमित्यत्र-प्रजापतिश्चरतिगर्भ अन्तरित्यादाविव
प्रजापतिशब्दस्यभगवसरतयाभगवत्सम्बन्धित्व

·मेवपवित्रस्यप्रतिपाद्यतइति नपवित्रशब्दस्यसद नपरत्वक्षतिः॥२॥ एवमत्रतच्छब्दयस्यब ह्मपरत्वं- तदितिवाएतस्यमहतोभूतस्यनामभ वतीतिश्रुत्या- तच्छब्दस्यब्रह्मनामसावधारणा सिन्डम्॥२२॥एवं-समाशतेनिपदं-अशूव्याप्ता वित्यस्माद्धातोर्लडिव्यत्ययेनशपितस्य बहुलंछ- न्दसीतिलुकिचकृतेबहुवचनेनिष्पन्नम्-उन्दसि लललिटइत्यनुशासनेन-प्राप्नुयुरितिलिङ थैमाचष्टइतिबोध्यम्॥२॥ एवं- पवित्रमित्यभिः- अग्निईसहस्त्रारः-स हस्त्रारोनेमिः- नेमिनातप्ततनुः-ब्रह्मण स्सायुज्यंसलोकत्तामाप्नोतिइतिसामवेदमै- त्रायणीयशारतागतंश्रुत्यापवित्रतेविरणादपि पवित्रंश्रुतिस्तप्तचक्राङ्कनपरा॥२४॥एवं- आमा त्यतप्ततनवस्तप्ताङ्गाहारलाञ्छनैः।शृतास्सुभोग्य ताप्राप्यभुज्यन्तेपरमात्मनेनिभारद्वाजसंहिताप रिशिष्टप्रथमाध्यायवचनेनापिशब्दतार्थतश्रण त्यभिज्ञापनपूर्वकंयथोक्तार्थपरतयोपचंहणादपी ·संपवित्र श्रुतिर्यथोक्तार्थपरा॥२५॥ एवम्-विष्णो र्नुकेनमन्लणतापयित्वासदर्शनम्-चरणपवित्र मितिद्वाभ्यांतदभिमन्वयेत् । पवित्रंतेविततमिति मुद्रये दक्षिणेभुजइतिसनक स्मृती सौदर्शनेकर्मणि विनियोगादप्यस्याश्रुतेर्यथोक्तार्थपरत्वंसिन्ड्रम्।। ॥२६॥एवं पाद्मपुराणोत्तरखण्डेहितीयाध्याये- चरणंपवित्रंवितर्तपुराणंवाङ्मयंशभम्। तेनचके णसंतप्तानरेयुःपातकाम्बुधिम्। पवित्रंब्राह्मण- स्पत्यंजगमाप्तहरेस्सदा। तेनातप्तातनूर्येषांनतेया न्तिपरंपदम्-तेननप्तातनूर्येषांतेप्रयान्तिपरंपदमि नि-शम्टेनवह्नितप्तेनब्रह्मतेनपुनीहिनः। यत्तेप वित्रमर्चिष्मदग्नतेनपुनीहिनः।येनदेवाःपवित्रणा त्मानंपुनतेसदा। नेनसहस्रधारेणपावमान्यःपुन तुमा।प्राजापत्यपवित्रंतुशतोद्यामहिरण्मयांतेनब मन्दिोवयंपूर्णब्रह्मपुनीमहे। सनेमिचक्रमजरं- चकरस्यमहात्मनः। अस्मिन्हिविधतेदेवामहोन तपदययुः। इत्येवं श्रुतयस्सर्वाः कथयन्तिवराननइनि चक्चनैः पवित्रश्रुतिचरणश्रुस्योः श्रुत्यन्तराणांचच ·( २५) । ऋधारणपरतेनोपहणंस्पष्टमुपलभ्यते ॥२४ाट द्वारीतस्मृतौद्वितीयाध्याये- पवित्रविततंब्राह्मभौ गर्गातुधारितम् । श्रुत्यैवचाङ्कयेहात्रे तद्ब्रह्मसम्वा सयोयत्तेपवित्रमर्चिष्यमयक्तितमन्तरा।ब्रह्मतेन पुनीमहे ब्राह्मणश्रुतिबंहितमिति- यत्नेपवित्र मर्थिष्यममेतेनपुनीहिनइतिचोक्त्वाअन्ते- इत्यादि श्रुतिभिः प्रोक्तं विष्णोश्वस्यधारणमितिकथनाद पिपवित्रादिश्रुतिस्तसचकाङ्कनपराव्यारयाताभ वति॥२८॥ अस्याश्वपवित्रश्रुतेरुपच्हणान्तराण्यु पढ़हणसिद्धानिबहूनियोजनान्तराण्यपिचतवन बद्रष्टव्यानि॥२९॥ इत्थंच-बहुपड़हणोपइंहि तापवित्रश्रुतिस्तप्तचकाङ्कनपतिसिद्धम्॥३०॥ इदमत्रावधयम्-इत्थंबपद्धंहणेस्सदर्शनधा रणपराया अस्या पवित्र श्रुतेः कचिदन्यकर्मणि- विनियोगदर्शनेपिमुरव्यगौणविनियोगानांबहूना मेकस्यसद्भावस्थलमुरख्यार्थाप्रहाणेनैवकथाज्य नत्तहिनियोगनिर्वाहवदिहापितथानिर्वाहसंभवा मुरव्यत्वसम्भवेप्रयोगभेदेनतत्परत्वस्यापिस ·म्भवेवाबाधकाभावाञ्चनचक्रधारणपरत्वविरो धः-श्रुस्यन्तरेष्वपिचायन्यायोनुसतव्यइति॥३१ ॥ अर्थयजुषिकाठकेपव्यमानम् - चरणंपवित्रवितपुराणायेनपूतस्तरति दुष्कृतानि। तेनपवित्रणशनपूताः।अ निपाप्मानमरातिंतरेम ॥२॥ लोक स्य द्वारमर्चिमसवित्रीज्योतिष्मद्वाजमानम हस्वत्। अमृतस्यधाराबहुधादोहमानम्। चरणनोलोकेरुधितान्दधातु॥३॥ इतिमन्लडयंव्यारव्यायते॥३२॥चरणमित्या दिमंत्रयस्यविवरणमित्थंबोध्यम् पवित्रम्-प रिशहिकरम-चरणाम्-परगतिसाधनंचकम्-एत मन्त्रव्यारव्यानेधानुष्कयज्वनाम्नात्रिवेदीभाष्य कारेण-चरणशब्दस्सुदर्शनाभिधायीतिव्यारव्याना त-भट्टभास्करेणज्ञानयज्ञारव्येभाष्ये चरणशब्दो देवताविशेषपरइतिव्यारव्यानाचसदर्शनदेवतापरो यंचरणशब्द:-पुराणमू-अनादियथातथा-विनतम्- आस्तिकजनेष्वाग्रसंतप्तस्वसंयोगजन्यचिल्लरूपेण- ·व्याप्तम्-आस्तिकजनेषुतप्तचक्रधारणमनादीतिया वत्-येनचक्रेणपूनः- वह्विसन्तप्तस्वसंयोगजन्याड नेनसंस्कृतः पुरुषः-दुष्कृतानि-पापानि-तरति-अ तिलवयति-नाशयतीतियावत्-पवित्रेण-स्पस बन्धासरेषांपरिशहिकरेण-शडेन-स्वयंनिरस्त निखिलदोषत्वलक्षणनिरतिशयशदिशालिना-ने नचक्रेणपूताः- वह्निसंतप्तस्वसंयोगजन्याङ्कनेनसं स्कृता:-वयम्-अरातिम्-शत्रुम्-भगवत्पासिल क्षणमोक्षप्रतिबन्धकमितियावत्-पाप्मानमू-पा पम्-अतितरेम-अतिलवयेम-विनाशयेमेनिया वत्- व्यवहिताश्रेत्यनुशासनेनातीत्यस्यव्यवहित प्रयोग छान्दसः-लोकस्य-भगवल्लोकस्य-द्वारम्- प्राप्त्युपायभूतम्-अर्चिमत्- अर्चिष्मत्-ज्वालायु तम्-पवित्रम्-परिशद्धिकरम्-स्वगतज्वालया: डूनहखाशहिविशेषकारणीभूतमितिविशेषण ईयफलितार्थ:-ज्योतिष्मत्-किरणवत्-महसत- प्रभालक्षणतेजोयुक्तम्-अतएव-भाजमानम्-दी प्यमानम् हा भासमानमिनियावत्-अमृतस्य- ·र २८) मोक्षस्यधाराः अवच्छिन्नानुभवप्रकारान्- बहुधा , -अनेकधा-दोहमानम्-दुहानम्-सम्पादयंत्-चर णम्-चक्रम-नः- अस्मान-लोके-परमपदे-सधि नान-सारिखनान्-सपतिष्ठितान्वा-दधातु-स्थाप यतु-पोषयतुवा-इति॥३३॥ इदमत्रतात्पर्यनि- यद्यते-तप्तचक्रधारणलक्षणसंस्कारविशेष आस्तिकैरनादिकालतोग्नुधीयते-तत्फलंचस वपापनिवृत्तिः- अतस्ताशसंस्कारविशेषसं स्कृतावयमपिसर्वपापानिनिवर्तयेम-परमपना प्युपायभूतंतापसंस्कारतोनिरतिशय शादिहे तुभूतंज्जालाकिरणातेजोभिरतिशयेन शोभमानं सुदर्शनमस्मान् परमपदेनिरतिशयसरवंस्था पयविति॥३४॥ अत्रपापनिरत्तिकामस्तप्तच ऋधारणलक्षणसंस्कारविशेषकुर्यादिति-परम पदप्राप्तिलक्षणमोक्षकामस्तादृशसंस्कारविशे पंकुर्यादितिचविधिः फलितोद्रष्टव्यः॥३५॥ बचरणाशब्द:- चरणंप्राडूणेचकतिनघण्टु कवचनातू-मागष्टमवाक्यौदाहृतनघण्टुकर ·( २९ । चनपायपुराणवचन श्रीशास्त्रवचनेभ्यश्वसदर्श नेरुदः- चरतर्गत्यर्थकलात्प्रत्ययस्यकरणार्थक त्वाच्चपरगतिसाधनेचयोगिक इतिबोध्यम्॥३६॥ चरणपवित्रादिशब्दानांसदर्शनेरुढत्वेपि-चरणं नोलोकेसधितान्दधातितिवाक्यानुरोधाचर्ण शब्दस्यविशेष्यपरत्वमन्येषांनिर्वचनविवक्षयाविशेष पापरलंचाश्रितम्॥३७॥सधितवरूधितनेमधित्तधि षधिषीयचेति-निपातनातू-सधितानित्यत्रछन्दसि दधातेनहिः॥३८॥अत्रपूतपदस्यवतिसंतप्तसदर्श नसंयोगजन्यतापसंस्कारपरलंच श्रुत्यन्तरानुगुण्ये न-प्रागुदाहतेन-चरणंपवित्रवितर्तपुराणंवाङ्मयं शभम्-तेनचक्रेणसंतप्तास्तरेयुः पातकाम्बुधिमि निपायवचनेनचेतिबोध्यम् ॥३९॥हडारीतस्मृ तावष्टमाध्यायेश्रोते भगवडर्मदीक्षाविधी-आज्य हुलातत् अनदग्नीप्रतपेगुरुः।चरणंपवित्रमि नितबकेगाङ्कयेशजमितितप्तचकाङ्कनेस्यमन्त्र स्यविनियोगादपिचावयपूतशब्दस्यंतप्तचका ङ्कनलक्षणसंस्कारपरसमवसेयम्॥४०॥एवम-

·स्यमंत्रयस्यसदर्शनपरलंपूर्वादाटतैरुपलुहणे
ालाकिरणतेजःप्रभृतिभिर्लिङ्गैश्वस्पष्टतरं
प्रतिपन्नंद्रष्टव्यम्॥४१॥ अतोस्यापिक्वचिदन्यत्र
विनियोगेपिपूर्वोक्तन्यायेनवनिर्वाहोबोहव्यः।।१२
॥इतिचरणादिमन्त्रद्वयव्यारव्यानम्॥४३॥अथक
चिसाम्निचपठ्यमाना-
चमूषच्छ्येनश्शकुनोविभूखागोविन्दुर्द्रप्सआ
युधानिविभ्रत्- अपामूर्मिसचमानस्समुद्र
तुरीयंधाममहिषोविवक्ति॥४॥ ॥इतिश्रुनिया
व्यायते॥४४॥अस्याश्रुतेर्विवरणमित्थंबोद्धव्यम्-
अपाम् पुनःपुनश्शरीरारम्भायानुवर्तमानानांभूतम्
क्षमाणाम्-पज्यामिविद्यायाम्-पञ्चम्यामाहुता
पापः पुरुषवचसोभवन्तीत्यादीशरीरारम्भायानुवर्त
मानानांभूतसूक्ष्माणांजलभागबाहुल्येनहेतुनाज़
लचाचकेनोप्छब्देनहिनिर्देशः कृतः ऊर्मितरङ्गं
नरोहिजलकार्यभूतः- ततइहभूतसूक्ष्मकार्य
भूतमित्यर्थः फलति-समुद्र-दुस्तरं शरीरम्-संसा
रसागरमितियावत-सचमानः-सेवमानः परसेन
।

·नेसेवनेचेनिहिधातुः-षचसमवायइतिवाधातु:-सनमा
नः-संगच्छन्-सर्वधा-संसारखेदायत्ततन्निवृत्तीच्छा
वानिनियावत्-गोविन्दुः-गोविन्दस्य-तृत्वद्भावोबछा
न्दसः-द्रप्सः- अंशभूतोजीवः-स्वतोभगवच्छेषभू
तोजीवइतियावत्-ममैवांशोजीवलोकजीवभूतस्स
नातनइत्यादिषुशास्त्रेषुभगवदंशलेनहिनीवानिर्दि-
श्यन्तेअंशत्वंच-शरीरशरीरिभावापन्नेविशिष्टवस्तु
निशरीरात्मक विशेषाभागरूपत्वातू-तच्चशेषत्वए
वपर्यवस्यति-आधेयत्वविधेयखशेषखानामेव शरीर
लक्षणत्वात-अत्रशेषत्वोत्कीर्तनंस्वामिभृत्यभावन्या
येनवक्ष्यमाणभगवदायुधधारणस्यावश्यकखद्यो
तनाय- गोविन्दुः- आयुधानि-बिभत्-गोविंदुरिय
स्यद्रप्सइत्यत्र- आयुधानीत्यत्रचावणेग्रात्यः-क
स्यद्रप्सइति-कस्यायुधानीतिचाकाङ्कायाउभयत्रो
स्थानाच्छामकपदान्तराभावात्सन्निहितत्वाच्च-पूर्वा
दाहतश्रुस्यन्तराद्यैककण्ख्येनसदर्शनादिभगवदायु
धानिचाहिसंतप्ततत्संयोगजन्याङ्कनद्वाराधारयन्स
नित्यर्थः-शकुनः-संसारादात्मानमुन्नेतुंशक्तः-श

·HE
.
३२
कोत्यात्मानमुन्नेतुमितिशकुनइतिहिनिरुक्तम्-वि
भृत्वा- अन्येभ्योपिदृश्यन्तइत्यनुशासनेन- मनिन्-
कंनिप्-वनिप्-विच्-एतेप्रत्ययाधातोस्स्युरित्यर्थ
केनवनिबन्तमिदम्- अन्येषामपिभरणसमर्थ:-
स्वाश्रितानामपिसंसारादधरणसमर्थः-तथाच-सं
सारात्स्वात्मानंस्वयमुन्नेतृशक्तस्स्ससम्बन्धादन्या
श्रोतुसमर्थसन्निनिविशेषणहयफलितार्य:-
चमूषत्-चम्बांनित्यसूरिपरिषदिसीदतीतिचमूषत्-
नित्येसूरिभिरनुगम्यमानः- श्येनः-प्रशस्ततमपरम
पदंगच्छन्-शंसनीयंगच्छतीनिश्येनइतिहिनिरू
तम्-अधिरादिगत्यापरमपदगमनदशायांनित्यसू
रिभिरभिमुरखमागतैरनुगम्यमानोगच्छन्निनिर्षि
शेषणाइयफलितार्थ:-महिषः महिएः-उदाहरिष्य
माणस्मृत्यनुरोधान-अतिशयेनमहान्-अथवाम
त्यतइतिमहिषः-महपूजायामिनिचधातुः-अविम
त्योष्टिषजित्योणादिक प्रथमपादसूत्रात् तिष-इ
त्थंपूजितस्सन्नितिचा-तुरीयंधाम- वासदेवाख्यं
परंतेजः- यहा-कर्मवश्यानांप्राप्यस्थानबयाच्चतु-
Camera

·थै परमपदम्-विचक्ति-स्तीति- वचपरिभाषणइतिधा
तोर्विपूर्वाल्लट्-विशिष्टंचवचनंस्तुतिः- तद्विप्रासो-
विपन्यवः॥ सामगायन्नास्तइत्यादिश्रुत्युक्तरीत्या
स्तुतिकुर्वन् प्रामोतीत्यर्थः- यहा-विवक्ति सेवते-
प्राप्नोति- उपसर्गादिवशेनधातूनामनेकार्थत्वात्प
करणानुरोधाच्चायमिहार्यः-अतएव-विवक्ति सिष
क्निजुषतइतिमाधवीयारव्यातानुक्रमणिकायांवि
चक्तिस्सेवार्थकउक्त:-यहाधातुषुदशगणपाठी
बहलमित्यव्यङ्गीकारेणोतोधातुरयमन्यएवक
श्रित्सेवार्थकइति॥४५॥ इदमवतात्पर्य निष्पन्नम्-
स्वतस्सिन्डभगवदासभावस्संसारिचेतनः-स्वदा
सभावानुगुण्येनचकादिभगवल्लाज्छनधारणक
खा संसारसागरंस्वयंतनु स्वसम्बन्धादन्यांस्तारयि
हुँचसमर्थस्सन्- अन्ततोचिरादिगत्यागतोनिय
सूरिभिरभिमुरचमागतैरनुगम्यसत्कृतः परमपदंग
छत्तीति॥४६॥ तथाचानया श्रुत्यासंसारनित्ति
पूर्वक परमपदप्राप्तिकामोगोविन्दस्यायुधानिधि
भृयारितिविधिः फलितोद्रष्टव्यः॥४७॥अस्याश्रु

·( ३४ )
तेस्सुदर्शनधारणपरवंच-पारमेश्वरसंहितायां
प्रतिध्यायेचक प्रतिष्ठांप्रस्तुत्यविनियुज्यमानम
बजालस्थले-चमूषच्छयेनइतिचप्रतेविष्णोइति
चौ- पाठयेहचान पाच्छाकुनंसूक्तमेवचेय
स्या अपिविनियोगदर्शनात्- गोविन्दस्यायुधान्यङ्गे
विधत्सोणिवैद्विजः। तुरीयंधामहिष्णोर्महिष्ठः
प्राप्नुयादिति। चमूषच्च्येनश्शकुनोविकृत्वेनिक
गब्रवीदितिस्कान्दवचनाद्युपहहणबलाच्चसिन्छ
म्॥४८॥ अस्याश्रुतेर्योजनान्तराण्युपछंहणान्त
राणिचान्यत्रद्रष्टव्यानि॥४९॥ अस्याअपिविनि
योगान्तरसत्त्वेपूर्वोक्तन्यायेनैवनिर्वाहोबोध्य:
॥५०॥ इतिच मूषच्छतिव्यारव्यानम् ॥५१॥एवं
शुक्लयजुर्वेदेशतपथबाह्मणोपळ्यमानेयाज्ञव
ल्क्यकात्यायनसंवादरूपेदशानुवाकेचक्रब्राह्म
प्रत्यनुवाकंपरमपुरुषसायुज्यसालोक्यादिपुरु
षार्थहेतुतया तप्तचक्राङ्कनमूर्ध्वपुण्ड्रधारण
चविधीयते ॥५२॥ तत्राहि-तप्तचक्र द्विभुजेधा
यमित्यूर्ध्वपुण्डमालिरवेत्तस्माहिरेरवंभवतीत्ये

·( ३५) वमादिकयानुपूर्यातप्तचक्राङ्कनोर्ध्वपुण्ड्धारण विधानम् ब्रह्मणस्सायुज्यत्सलोकतांजयत्तियएवंवेदेत्ये वमादिकयानुपूर्याफलंच श्रूयतेपायशःप्रत्यनुवा तबषष्ठानुवाके देवासःपितरोयेविधतेनबाहनामदर्शनेनप्रयतास्स्व गैलोकमायन्।येनाङ्कितामनुचोलोकसृष्टिवितन्वन्ति ब्राह्मणास्तहहन्ति- अग्निनावेहोवानसंचदिभुजे धार्यमित्यूर्ध्वपुण्ड्रमालिरवेत्। तस्मादिरेवंभवति-पु नरागमनंनेयाति ब्रह्मास्सायुज्य सलोकतांजय ति-यएवं वेद ॥५॥ इतिश्रवणेनदेवानांपितॄणांचसदर्शनधारणलक्षणसं स्कारमहिम्नास्वर्गलोकप्राप्तिम्-मनूनामपितन्म हिम्मालोकसृष्टिशक्तिलाभंतादृशसंस्कारस्यत्र विहार्यमाणलं वार्थवादमर्यायांप्रदयः तस चक्राईनसच्छिद्रोर्ध्वपुण्ड्धारणेविधायपरब्रह्म सायुज्यसालोक्यप्रासिलक्षणंतत्फलंचस्पष्ट

·मभिहितम्॥५४॥ देवासइत्यादे श्रुनेश्वेत्यविव
रणंबोध्यम्-देवासः-देनाः पितरश्व-बाहुना-
दक्षिणेनचामेनच-विधतेन- अग्मिसंयोगजेन्या
डूनविषयाधतेन-येनसदर्शनेन-प्रयताः पूता
स्सन्तः-स्वर्गलोकं- आयन्-प्राप्ताः-मनव-ये
नाङ्कितास्सन्तः- लोकसृष्टिवितन्वन्ति- लोकसृ
टिसामयेलभन्ते- तदर्शनम्-ब्राह्मणाः-
ब्रह्मविदो वश्यानुष्ठेयवैदिक कर्माणस्वर्णिके
ष्वग्रगण्याविप्राः-वहन्ति-अमिसंयोगजन्याडू
नहाराधारयन्ति-इति-अतोहेतोः-होत्रा-के
ल्पोक्तरीत्या-होमकुर्वतापुरुषेणा-अग्निना-होम
संस्कृतेनाग्निना-तसचक्र-हिभुजे-भुजद्दये-धार्यम्-
अङ्कनविधयाधार यितव्यम्-विध्युक्तरीत्याहवन
पूर्वक मेचतापसंस्कार: कर्नव्यइतियावत्-ऊध्र्वपु
ण्ड्रम् आलिरत्- नासिकामूलमारभ्योर्भुमी
पलिरवेत्-किल्बिरलिरवेन्- आङीपदर्थेभि
व्याप्सोसीमार्थधातुयोगजइति कोशादीषदर्थ
कोयमाङ्-नस्मात्-ईषल्लिवितादूर्ध्वपुण्ड्रात्-

·हिरेवम् - रेरवाइयं भवति-तत ललाटेरेवा
इयंकर्तव्यम् - समूलंसच्छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्रंकर्तव्यमि
नियावत् - आरभ्यनासिकामूर्ल ललाटान्तलिखे
मृदम्-समारभ्य वोर्मध्यमन्तरालंप्रकल्पये
दितिपायोत्तरखण्ड तृतीयाध्यायरचनाद्युपह
णसिहोयमर्थः-ऊर्ध्वपुण्ड्ररेवाद्वयमध्येहरि
द्राचूर्णादिनारेरवान्तरकरणश्रुत्यन्तरोपहणा
द्यनुरोधेनसिध्यतीतिबोध्यम्-एवंचक्रधारण
मिहभगवदायुधान्तरधारणोपलक्षणंप्रमाणा
न्तरानुरोधेनबोन्या-एवंभुजहयेपिचक्रस्ये
करयेवधारणमपितत्तदुपटहणसिद्धंवेदितव्य
म्-एवंतप्तचकाङ्कनोज पुण्ड्धारीपुरुषः-ब्र
ह्मणः- परब्रह्मणीनारायणस्य-सायुज्यंसलो
कतांच-जयति-साधयति-पुनरागमननयानि
यएवंवेद-सोपिजयतिनयातीत्यन्वयः योश्चमे
धेनयजते-यउचैनमेवंवेदेत्यादिषुतत्तत्कर्मानु
छानज्ञानयोरेकफलप्रतिपादनस्यं श्रुतिशैलीसि
इखान्- अत्रवेदनमात्रस्यानुष्ठानफलवर्णनंक

·मेणानुष्ठानहारातसलसिझभिप्रायकमेव-गु रुलपयत्नयोस्तुल्यफलत्वासंभवात्- अन्यथागु रोनैरर्थक्यप्रसंगाच्चयहा- भवतीत्यनन्तरम्- यएवंवेदेत्यारभ्यैवयोजनाकार्या- यः-एवम्- द-पूर्वोक्ते चकाङ्कनोर्ध्वपुण्ड्रधारणेज्ञात्वाइनु तिष्ठति-सः-ब्रह्मणस्सायुज्यसलोकतांचजयति -पुनरागमनंनयातीति॥५५॥ इतिशतपथश्रुति व्यारव्यानम्॥५६॥ एवमन्यान्यपिपठ्यमान तिवाक्यानिचकाङ्कनपराणितत्रतत्रद्रष्टव्यानि ॥५७॥ ॥इति श्रीभगवंधर्मदर्पणेनप्तचका डूनपर पठ्यमानश्रुत्यर्थविचारोनामतृतीयप रिच्छेदः॥ ॥७॥ ॥५॥ ॥५॥ ॥ श्री श्रीमतेरामानुजायनमः श्रीमदनन्तार्यमहागुरवेन. अथरिवल अतिमिस्तप्तचकाङ्कनविधाननिरूप्यते।। ॥१॥ ॥तत्रप्रथमम्न निचिक्षेपसषणाभिद्यमानम्मध्येचाहुमदधत्सु दर्शनम्-विष्णोरिदंभूरिदंभूरितेजःप्रधर्षनि

·( ३९ )
दिवानक्तंबिभृयुस्तज्जनासः।।१।।
इत्येषायाजुषबृहदारण्यकशारदाभेदस्थायाय
र्वणिकसुदर्शनोपनिषदन्तस्थाचश्रुतिक्रव्याय
ते॥शाग्रस्याश्रतरित्थंविवरणंबोध्यम-मध्ये
बाहुमू-बाह्वोर्मध्य-दक्षिणेवामेचबाहीमध्यभाग
इत्यर्थः- मध्यश्चात्रवैपुल्यपरिमाणापेक्षयाया-
ह्यः- नदीर्घपरिमाणापेक्षया-अन्यथाबाहुमूल
रूपस्थान विधायकशास्त्रान्तरविरोधापत्तेः-त
तहमध्यशब्दनबाह्रोःपार्श्वव्यात्तिः कृताभ
वति-नतू धोभागव्यावृत्तिः-बाहुमूल विधायक
शास्त्रान्तरैककण्याचबाहुमूलमध्यइत्यर्थःफलि
तोभवति।- पारेमध्येषष्ट्यावेत्यनुशासनेनावसमा
सः-बाहुमितिमकारश्चान्द्रसः-इहरुदर्शनधा
रणस्येदृशबाहुमध्यभागस्थान विधानज्वसदर्श
नादिलान्छनस्योर्ध्वपुण्ड्रमध्यस्थितिलाभाय-त
दीयतहहिर्भागस्थिते प्रत्यवायहेतुखात्-प्रतए
वोक्तंभरद्वाजसंहितायांपरिशिष्टेप्रथमाध्याये-
अर्ध्वपुण्ड्रान्तरालस्थांश्चक्रादीनधारयेत्सदा-बहि

·ष्कृतात्यभिकुन्डा पदात्प्रच्यावयन्तितइति-सुद
र्शनम्-चकम् अदधत्-अङ्कनरूपेणाविभाणः
पुरुषः-भिद्यमानम्-नानाप्रकारम्-रूषणम्-स
पूर्वात्-षोअन्तकर्मणीतिदेवादिकाडातोयुटि-
युवोरनाकावित्यनादेशे-आदेचउपदेशेऽशितीत्य
नुशासनेन-उपदेशएजन्तस्यधातोरात्स्यान्नतुशि
तीत्यर्थकेनप्राप्तस्याकारस्यछान्दसेलोपे-उपस
गीत्सुनोतिसवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेनयसे
धसिंचसञ्जस्वल्सामित्यनुशासनेन-उपसर्गस्था
निमित्तादेषांसस्यषस्स्यादित्यर्थकेन-सस्यषत्वे
नस्यणत्वेचनिष्यन्नमिदंरूपम्-व्यन्तकरम्-बात्या
भ्यन्तरबाधकजातम्-शत्रुजातंपापजातंचेतिया
वत्-निचिक्षेप-स्वात्मनिस्थापितवानेव-नतुपरिह
तवान्।-स्वीयत्रेकालिकनानाविधबाह्याभ्यन्तर
बाधकगणपरिहारोद्योगलेशमप्यकृतवानेवभव
तीतियावत्- अनेनाकरणेप्रत्यवायप्रदर्शनमुखे
नचक्रधारणस्यावश्यकत्वमुक्तं भवनि-तहारणे
कथंतत्सरिहारोभवतीत्यत्राह-विष्णगोरिदमित्या

·) दि-भूरितेजः-प्रभूनतेजीयुक्तम्-भूरिदम्-बहुफल प्रदम्-विष्णो:-इदंसुदर्शनम्-सषणमित्यनुषज्यते प्रकरणसामर्थ्यात्-सुषणम्-बाह्याभ्यंतरबाधक जातम्-प्रधर्षनि-भिभवति-हिनस्तीतियावत्-ध षषसहनइति धातुरयंचौरादिकन्याषीयः-आधषी याविभाषितणिचः-ततोत्रविकल्पतोणिजभावः। सहनमभिभवः। तत्-ततोहेतोः-सदर्शन मितिप्रक- रणसामर्थ्यादनुषज्यते-सुदर्शनम्-चक्रम्-ज्नासः -जनाः-व्याज्जसेरसमित्यनुशासनेनछान्दसो.स क्-दिवानक्तम्-सर्वदा-बिभृयुः-व्यङ्कनरूपेणसर्वे दाधारयेयुरितियावत्-तथा-चक्रधारणमन्वयव्य तिरेकाभ्याबात्द्याभ्यंतरसकलविरोधिनाशतदभार- प्रयोजकम्-अतस्तन्निवृत्तिकामाअवश्यमङ्कनरू पेणतारणंकुर्युरितिविधिः फलितोभवति-एतांशु तिमनुसृसैवच-भरद्वाजसंहितायांन्यासोपदेशेतृती याध्याये- अनिष्टानांनिवृत्त्यूर्थीकान्त्यायजगत्प तेः-सिमर्थकर्मणांचैवधायचक्रादिलाञ्छनमि त्यत्र-आडूतः कचिदप्यङ्गेचकेणैकेनकेवलम्।

·निष्टानान्तुभूतानांनतावद्दशगोभवेदित्यत्रचचक्रधार पास्यानिष्टनिवर्तकत्वमभिहितमलि॥३॥ अस्या श्रुतेर्योजनान्तराण्यन्यतोवसेयानि॥४॥अस्या श्रुतेर्वक्ष्यमाणानाज्वश्रुतीनामुपचहणवचनानि सहदेवोत्तरत्रोदाहरिष्यामः॥इतिनिचिक्षेपेत्या दिश्रुतिव्यारव्यानम्॥६॥ अथ- पवित्रमित्यग्नि:-अग्निर्वसहस्रारः-सहस्त्रा रोनेमिः-नेमिनातप्ततनु-ब्रह्मणस्सायुज्यं सलोकनामामोति॥२॥ इतिसामवेदीयमैत्रायणीप्रशारिवश्रुतिारच्याय ते॥७॥इयंश्रुतिः- पवित्रन्तेषिततमित्यादिश्रुतिव्या ख्यानभूता॥८॥अस्याश्वविवरणमित्यंबोध्यम्-प वित्रमिति-पवित्रन्तइत्यादिश्रुतोपवित्रशब्दनिर्दिष्टं वस्तु- अग्नि:-अपृथसिद्धिलक्षणासम्बन्धविशेषे पानिविशिष्टरूपम्-अग्निरपिपवित्रशब्दप्रतिनि मित्तघटकइनियावत्-अनेनाङ्कनप्रयोजकमनिमय खरूपविशेषणंचक्रस्यफलितम्-पृथक्प्रतिपनिवा रकसम्बन्धविशेषेणभकारमकारिभावापन्नयोर्व

·स्तुनोरेकनवाचकानामुक्तसम्बन्धविशेषेणस्ववाच्य
विशिष्टवेषेणापरवाचकनायाअपिसिद्धतयानयोस्सा
मानाधिकरण्येननिर्देशस्यलोकवेदयोस्सुप्रसिद्धतादु
ताभिप्रायेणात्र-अनिरितिसामानाधिकरण्यनिर्देशो
युज्यते-प्रसिद्धोहिलोके-अयापिण्डोनिस्संदृत्तः-ल
वणंजलंसंवृत्तमित्यादिनिर्देश:-वेदेपि-विज्ञानंदेवास्स
-सत्यज्ञानमनन्तंब्रह्म-सब्रह्मासशिवस्सेन्द्रस्सोस
स-परमस्स्वराद्॥ इत्यादयोनिर्देशाः प्रसिद्धाः-अनो
निविशिष्टत्वेनसुदर्शनस्यानिशब्देन निर्देशस्सङ्गच्छ
ते-प्रसिद्धानिशङ्कापरिहारायाह-अग्निइित्यादि-प
वित्रमितीत्यत्रत्यमितिपदमुत्तरप्रत्युद्देश्यवाचकप
दमनुषज्यते-प्रकरणेकरूप्यानुरोधात्-अगिरितिवे-
अनुपदमग्निशब्दनिर्दिष्टवस्तु-सहस्त्रार:-सदर्शन
रूपम्-सदशेनवमपिपचित्रशब्दप्रवृत्तिनिमित्नघट
कमितियावत-सहस्त्रारइत्यत्रारशब्दस्यकथञ्चि
दुपचारतोज्जालाबोधकत्वसम्भवेनपुनरपिप्रसिद्ध
निपरत्वनमानुवर्तनादाह-सहस्त्रारइत्यादि-सह
स्त्रारइनि-अनुपदंसहस्रारशब्दनिर्दिष्टवस्तु-नेमिः-

·( ४४ )
अपृथक्सिद्धिलक्षणसम्बन्धविशेषेणप्रथिविशिष्ट
चक्ररूपम्-पूर्वोक्तन्यायेननेमिशब्दोबनेमिविशिष्ट
चक्रपरः- चक्रश्ना पविनैमिःपृथक्वक्रस्यवाचका
इतिमाधवाचार्यनामानुक्रमणिकायां-पवित्रंचरणं
नैमिः:पविश्वकंसदर्शनमित्यादिमागुदाहृतपादन
चनेनचनेमिशब्दस्यचक्रपर्यायवाभिधानाच-दे
वताविशेषपर्यन्तवाचिनोस्यनेमिशब्दस्यत्तदीयपुं-
स्वविवक्षयात्रपुंल्लिङ्गता-उक्तमाधवाचार्यवचनेदे
वताविशेषपर्यन्तवाचित्वेसत्यांपूस्त्वविवक्षायांति
इ-खसम्भवाभिप्रायेणैवचकादिशब्दाःपुंलिङ्गा पति
नाः। नेमिशब्देनविशेषणाचसदर्शनपरत्वद्रटिमपू
वकंपसिद्धानिपरत्वभमस्यस्फुटतरंनिवृत्तिः। ने
मिना-अनुपदंनेमिशब्दनिर्दिष्टनपवित्रशब्दवाच्ये
न-अग्न्यादिनेम्यन्तशब्दनिष्कर्षितेनपवित्रशब्द
वाच्येनानिमयेनसुदर्शनेनेतियावत्-इत्थंच-पवित्र
तइत्यादिश्रुतोपवित्रशब्दस्यैवाग्निविशेषितसुदर्शन
वाचकतायास्सिइतया-अतप्ततनूरित्यादीनाप
कियाकरणतासिद्ध्यर्थपवित्रशब्दार्थस्यागिसंयुक्त

·( ४५) खविशेषणबोधकपदाध्याहारोप्यनावश्यकइतिसिद्ध म्-तप्ततनुः अङ्कनलक्षणतापंसंस्कारसंस्कृतःपुरु षः-ब्रह्मणः-भगवंतोनारायणस्य-सायुज्यम्-समा नभोगवलक्षणंपरममोक्षम्-सलोकताम-सालोक्य लक्षणामोशंगा-यथाकामम्-आभोति-लभतेत थाच-श्रुत्यन्तरोपड्रहणकुर्वन्त्यानयापिश्रुत्या-ब्र ह्मणस्सायुज्यकामस्सालोक्यकामश्वतप्तसुदर्शन चिखंधारयदितिविधिःफलितोभवतीति॥९॥ मेरत्रपवित्रशब्दप्रवृत्तिनिमित्तघटकत्ववर्णनम्-प वित्रशब्दयोगशक्यतावच्छेदकस्यपरिशुद्धिकरत स्यतापसंस्कारलक्षणपरिशडिप्रयोजकधर्मवत्त रूपतयातादृशधर्मत्वेनागेरपिंतप्रवेशाभिप्रायक म्-अतश्चपचित्रशब्दस्यपूर्वोदात्तनिघण्ड्वादिषु सामान्यतस्सुदर्शनपर्यायनावर्णनस्य-अत्राग्निवि शेषितसुदर्शनपरतावर्णनस्पचनविरोधइतिबोध्यम् ॥१०॥अथवा-सनेमिसहस्त्रारज्वालापहव्यत्वमें वपवित्रशब्दरूदिशक्यतावच्छेदकमियंश्रुतिर्वित णोति॥ तत्राग्निशब्देनज्वालावद्रव्यत्वांशोभिधीयते-

·सहस्रारशब्देनारसहस्रवत्त्वम्-नेमिशब्देनचनेमिति
शिष्टतम्- यथाचाकाशपदरूदिशक्यतावच्छेदकंश
ब्दाश्रयत्वलक्षणादाकाशासाधारणधर्मादतिरिक्तं
• नानुमन्यन्ते- तथासदर्शनासाधारणधर्मात्सनेमि
सहस्रारज्वालावद्र्व्यत्वान्नातिरिच्यतेसुदर्शनादि
पर्यायपदरूदिशक्यतावच्छेदकमितितदेवपवित्रश
ब्दस्यापिरुदिशक्यतावच्छेदकंभवितुमर्हति-गवादि
पदशक्यतावच्छेदकंगोत्वादिकमपिहिसास्नादिमत्त्वा
दिरूपतत्तदसाधारणवस्तुसंस्थानादतिरिक्तंनानुम
न्यन्तेत्रय्यन्तनिष्णाता:-यथोक्तम् जिज्ञासाधिक
रणश्रीभाष्ये संस्थानातिरेकिणोनेकेष्वेकाकारब
द्विबोध्यस्यादर्शनात्-तावनैवगोत्वादिजातिव्यव
हारोपपत्तेः- अतिरेकवादेपिसम्प्रतिपन्नसाच्चसंस्था
नमेजाति:-संस्थाननामस्वासाधारणरुपमितिय
थावस्तुसंस्थानमनुसन्धेयमिति- इत्थंचपवित्रश
ब्दार्थविवरणरूपायामस्यांश्रतोपवित्रशब्दप्रतिनि
मित्तपरतयास्वरसतःप्रतिपन्नानामग्निसहलारनेमि
शब्दानांनस्वारसिकतामहाणम्-नवापवित्रशब्दस्य

·सुदर्शनपर्यायनाप्रतिपादकनिघण्ट्वादिवचनस्वारस्य
प्रहाणमितिबोध्यम्॥११॥पूर्वोक्तयुक्त्या:ग्निपदश
स्यतावच्छेदकस्याग्नित्तस्याग्निपदव्यवहार्यासाधा
रणज्वालामयद्रव्यत्वरूपतायाएवरक्तव्यत्वात्-तस्य
चसुदर्शनसाधारणत्वात्-गार्हपत्यादीनामिवसुदर्श
नस्याप्यनिविशेषरूपतायादुरपह्नवत्वाच्च-पवित्राम
त्यनिरितिसामानाधिकरण्यनिर्देशस्सशोभनः।।१२
अग्निशब्दश्चयथापकरणं-विशेषणीभूततत्तज्ज्जा
लाम्यद्रव्यमात्रेतदभिमानिदेवतापर्यन्तंबापूर्वोक्त
न्यायेनशक्मोत्येवबोधयितुमितीहापिज्वालामय
द्रव्यंवातहिशिष्टसुदर्शनारम्यदेवताविशेषंचायये
स्वरसतएवाभिधातुमीष्टे॥१॥ यद्यपि-कर्तरि
चर्षिदेवनयोरितिसूत्रपवित्रशब्दस्यदेवतापरता
माश्रित्यनिष्पादनंकतम्-तथापि-समुदायेषुच
वृत्ताशब्दाअवयवेष्वापवर्तन्तइतिन्यायेनसूत्र
स्थदेवताशब्दस्यदेवताशेषभूतशरीरबोधकता
याअष्यवर्जनीयत्तात्-पूर्वोक्तन्यायेनात्मविशेषाधि
ष्ठितविग्रहपरतायाअवर्जनीयत्वाञ्चदेवताशरीरपर
॥

·तायामपिपवित्रशब्दनिष्पत्तिस्सम्भवतीतिबोध्यम्॥१४
॥अबकल्पेश्रुतिघटकयोरुद्देश्यवाचकयोरगिसहला
रूपदयोः पूर्वनिर्दिष्टविधेयतावच्छेदकावच्छिन्नपरत
मेवस्वारसिकमितिपवित्रपदसन्निकृष्टेतिपदस्योत्त
रत्रानुषङ्गोपिनावश्यकः॥१५॥ इत्थंचास्याः श्रुतेरेवं
योजनाबोहव्या-पवित्रमिति-पविषशब्दवाच्यंव
स्तु-नि:-अग्निरूपम्-अपृथक्सिडिसम्बन्धे
नज्वालामयद्रव्यविशिष्टदेवताविशेषरूपमितिया
वत्-अनेनसदर्शनभगवतस्स्वासाधारणस्वाभा
विकोप्राकृतदिव्यमङ्गलविग्रहरूपोवह्निःप्रतिकृति
द्रव्यव्यापिवह्निश्वेत्युभयंयथासम्भवंसहीतंभव
ति-नि:-पवित्रशब्दवाच्यत्वावच्छिन्ने विशेषण
नयानुपदनिर्दिष्टोज्वालामयद्रव्यविशिष्टदेवतावि
शेषः-सहस्त्रारः-अरसहस्त्रविशिष्टदेवताविशेष
रूपः-सहस्त्रार-पवित्रशब्दवाच्यत्वावच्छिन्नति
शेषणविशेषणतयानुपदनिर्दिष्टोरसहस्रविशिष्ट
देवताविशेष:- नेमिः-प्रथिविशिष्टदेवताविशेषरू
पः- नेमिना-पवित्रशब्दवाच्यत्वावच्छिन्नविशेषण

·विशेषणविशेषणतापन्नेननेमिविशिष्टदेवताविशेषण
-पवित्रशब्दवायेनसनमिसहस्त्रारज्वालामयद्रव्य
विशिष्टसुदर्शनारव्यदेवताविशेषेणेतियावत्-तप्तत
नु ब्रह्मणः- सायुज्यम्-सलोकतांवा-यथाकाम
म्-आप्नोतीति॥१६॥ अत्रसाक्षात्परम्परयावा
पवित्रशब्दवाच्यखावच्छिन्ने ग्न्यादिपदार्थानां
विशेषणतया ग्न्यादिपदार्थतावच्छेदकधर्माणां
पवित्रशब्दार्यतावच्छेदकघटकखंसिध्यति॥१७
॥ नन्वत्रपवित्रशब्दस्यसाक्षात्सुदर्शनारव्यदेवता
विशेषपरत्वेप्रतिकृत्यैवाङ्कनस्यक्रियमाणत्या-त
ततनुरित्यत्रतापप्रतिकरणतयादेवताविशेषस्या
न्वयोबाधितः-प्रतिकृतिपरत्वेचसहस्त्रारशब्दा
र्थान्वयोबाधितः-प्रतिकतावरसहस्त्राभावादि
तिचेन्न-प्रतिकतावावाहितदेवताविशेषस्यसन्नि
हिततयाप्रतिकृतिविशिष्टस्यैवनस्यतापसंस्कार
प्रतिकरणतयातस्यतसवनुरित्यत्रान्वयेबाधका
भावेनपवित्रशब्दस्यदेवताविशेषपरवेक्षतिविर
हात्-सहस्त्रारशब्दस्यपूर्वोक्तन्यायेनारसहस्त्रय

·सुदर्शनदेवताविशिष्टपरत्वसम्भवेनपवित्रशब्दस्य देवताधिष्ठितप्रतिकृतिपरत्वेपिक्षत्यभावातू-प्रतिह तौदेवताविशेषसन्निधानस्यतापसंस्कारंपतितस्य करणतायाश्चासत्त्वे-सदर्शनमहाज्वालकोटिसू र्यसमप्रभ-अज्ञानान्धस्यमेदेवविष्णोर्मार्गप्रदर्श येत्यादिमन्त्रस्यपतिकृतिसन्निहितदेवत्ताप्रार्थनाप रस्याङनकर्मणिविनियोगप्रतिपादकशास्त्रविरो धापत्तश्च॥१८॥ तस्मात्पक्षहयेपिनकश्चिदोष स्सम्भवतीत्यवधेयम्॥१९॥ इति- पवित्रमित्यांग रित्यादिश्रुतिव्याख्यानम्॥२०॥ ॥अथऋग्ने दगता- चक्रबिभर्तिवपुषाभितप्तंबलंदेवानाममितस्य विष्णोः । सएतिनाकंदुरिताविधूयप्रयान्तिय द्यतयोवीतरागाः॥३॥ इतिश्रुतिप्रख्यायते॥२१॥ अस्याश्रुतेरित्यंवि वरणंबोद्धव्यम्-सएतीत्यत्रतच्छब्दानुरोधेनात्रय छन्दोध्याहार्यः-यःपुरुषः-देवानाम्-सराणा म्-बलम्-रक्षकम्-अमितस्य-व्यपरिच्छिन्न

·स्य-असङ्कोचेनस्वरूपतोगुणतश्चापरिच्छिन्नत्व
बोधनाने समस्तकल्याणगुणाकरत्वं विवक्षित
म्-विष्णो:- नारायणस्यसम्बन्धि-अभितप्तम्-
वह्निसन्तप्तम्- चकम्-सुदर्शनम्- वपुषा-शरीरे
ण-विभर्ति-धारयति- वहिसन्तप्तचक्रसंयोग
जन्यचिद्रंबाहुनाधारयतीतियावत्-वपुश्शब्दो
बाह्ववच्छिन्नशरीरभागविषयश्चत्यन्तराद्यैक
कण्ठ्यात्-सः- तसचक्रलाञ्छनधारिबाहुत्वपु
षः-दुरिता-सुपांसलुगित्याद्यनुशासनेनविभक्ति
लोप छान्दसः-दुरिता. -पापानि-विधूय-अव
धूय-नाकम-कम्-सरवम्-कम्-दुःखम्-त
नविद्यतेयस्मिंस्तादृशंनाकम-दरवरहितपरमप
दम्-एति-प्राप्नोति-नाकशब्दस्यात्राचीनस्वर्ग
परत्वम्भमव्यावर्तनायाह-प्रयान्तीत्यादि-वीतरा
गाः-निश्शेषनिवृत्तेहिकामुष्मिकसकलसांसारि
कभोगतृष्णाः-यतयः-संन्यासिनोपि-यदिति
सामान्यतोनपुंसकनिर्देशोवस्तुत्वाभिप्रायक:-
यत्-यादृशंवस्तु- वस्तुत्वाभिप्रायेणेचचनपुंस

·पान्थावयमपि-एभिः-सन्निहितैः-उरुक्रमस्य-उर
वः-महान्तः-ईश्वराभिमानिनोपीतराविशेषणव्यास
वन्तः-क्रमाः-पादविन्यासा:-यस्यतस्य-स्वेतरेष्वी
श्वराभिमानिनोन्यांश्वसर्वानविशेषेणपदामूर्धन्या
कम्यपारमार्थिकंनिसर्वस्वामित्वलक्षणसर्वस्मा
परत्वंप्रस्फुटप्रकाशितवतस्त्रिविक्रमस्यभगवतो
नारायणस्य-चिहै:-व्यसाधारणलक्षणेस्सदर्श
नपाञ्चजन्यकौमोदकीनन्दकशाङ्गरूपैः-अडिन्ताः
अमिसंयुक्ततत्संयोगेनहताडूास्सन्तः-लोक
वैणावपरमपदारव्येवस्यमाणस्थाने-सुभगाः-शो
भनैश्चर्यशालिनः- मुक्तैश्वर्यशालिनइतियावत्॥
ऐश्वर्यस्यसमग्रस्थवीर्यस्ययशसश्रियः-तानवे
राग्ययोश्चैवषण्णांभगइतीरणेतिविष्णुपुराणषष्ठां
शपञ्चमाध्यायवचनेनभगशब्दोबैश्चर्यपर:-भ
वाम-भवेम-हि-यतः-ये-यादृशास्तादृशाअपि-
मोक्षार्थसर्वस्वामिप्रपदनेसर्वेषामधिकारेणनिर्ण
याविषयाब्राह्मणाक्षत्रियवैश्यशूद्रादयस्सर्वएवे
नियावत्-यथोक्तंभरद्वाजसहितानांन्यासोपदेशे

·( ५५ )
प्रथमाध्याये-प्राप्सुमिच्छन्परांसिद्धिजनस्सर्वोष्य
किज्ज्वनः- श्रद्धयापरयायुक्तोहरिशरणमाश्रयेत्
॥ नजातिभेदनकुलंनलिङ्गनगुणकियां।नदेशको
लोनावस्थायोगाद्ययमपेक्षते॥ब्रह्मक्षवविशम्भू
द्रास्त्रियश्चान्तरजास्तथा। सर्वएवप्रपद्येरन्स
वधातारमच्युतमिति-तृतीयाध्याये॥ब्राह्मणः
क्षत्रियोवैश्यश्रद्रोनारीतथेत्तरः- चक्राद्यैरडु
येगात्रमात्मीयस्यारिवलस्यतिच निर्णयादि
षयपरोयंयच्छब्दस्तच्छब्दनिर्देशनिरपेक्षः
नएवन्यः कश्चित्सुरुषमागतः येनकेनचिदुपा
येनेदंसाधनीयमित्यादिषुतच्छब्दनिरपेक्षोयच्छ
ब्द:- अबसर्वत्रनिर्णयाविषयपरोहियच्छब्दः-
नच-कश्चिदित्यादिकिशब्दसाहचर्यणवेशय
छब्दप्रयोगोनियतइतिवाच्यस्वाथेसशक्त्यासम
र्थयतःपदस्यपदान्तरसाहचर्यनिर्बन्धेकारणाभा
वात्-तादृशनियमावेदकप्रमाणाभावाच्च-अतए
वश्रीरामायणे योध्याकाण्डेसप्तमेसर्ग-ज्ञाति
दासीयतोजानाकैकेय्यास्तुसहोषिता।प्रासादंच

·५६ ।
दूसङ्काशमारुरोहयदृच्छये त्यत्रयच्छब्दोययो
क्तविषयस्तच्छब्दनिरपेक्षःप्रयुक्तः-यतोजाता-
यवकुत्रचिज्जातेति-यतः कुताश्चैज्जातेतिचव्या-
रख्यातारोप्युडालिगोविन्दराजप्रभृतयोव्याचरव्युः
-लान्छिता:-पूर्वोक्तरीत्याभगवदायुधचिह्निता
स्सन्तः-विष्याोस्तपरमपदंगच्छन्ति-तस्माद्यम
पीत्यादिनापूर्वणसम्बन्धः-यतोनियमविशेषनैर
पेक्ष्येणसर्वएवयथाहै भगवल्लान्छनविहितास्तहि
ष्णोःपरमंपदंगच्छन्ति-ततोवयमपिस्वतःप्रासंनि
रुपाधिकसर्वस्वामिचिह्नधारणकुर्वाणानिरतिशय
मुक्तैश्वर्यलभेमहीतिमुमुक्ष्वनुसन्धानफलितम्-
यहा-ये तहिष्णोःपरमपदंगच्छन्ति-तेयतोलाजिले
ताएव-ततोवयमपिताशाएवसन्तोमोक्षलभेमही
नियोजनाबोड्या-अस्यायोजनायां-अतप्ततनू
ननदामोअभुतइतिश्रुत्युक्तरीत्यातप्तचक्रातः
नस्यान्वयव्यतिरेकसहचाराभ्यांमोक्षकारणत्वदर्शना
इयमपितप्तचक्रायडिनास्सन्तोमोक्षगच्छामेतिम
मुक्ष्वनुसन्धानफलितं भवति-सर्वधा-मोक्षकामो

·भगवल्लाञ्छनधारणंकुर्यादितिविधिरनयाश्रुत्या फलितोद्रष्टव्यइति ॥३१॥ इति- एभिर्वयमित्यादि श्रुतिव्यारव्यानम् ॥१२॥ अथ ऋग्वेदीयबाष्क लशारवागता प्रतेविष्णोअञ्जचकेपविवेजन्माम्भोधितर्त वेचर्षणीन्द्राः। मूलेबाह्वोर्दधतेन्येपुराणालि ङ्गान्यङ्गेतावकार्पयन्ति॥५॥ इतिश्रुतिव्रव्यायते ।।३३॥ अस्या श्रुतेरित्यति वरणंबोडव्यम्-हेविष्णो-चर्षणीन्द्रा:-कृषेरादेश चेयुणादिहितीयपादसूबेणा-कृषेरनिस्स्यादादेश कारवेत्यर्थ केन-कृषविलेवनइत्यस्माद्धातोर निप्रत्ययेककारस्यचकारे-लघूपधगुणेणत्वे चकृते-चर्षणिरितिशब्दोनिष्पद्यते-कर्षति- अशुद्धेभ्योनिष्कर्षतीतिव्युत्पत्याशोधयतीत्यर्थ पर्यवसन्नयाचर्षणिशब्दइहशोधकपरः-पवमा नस्सुवर्जन:-पवित्रेणविचर्षणिः-यापोतासपु नातुमा-इतिश्रुतौशुन्यर्यकपदप्रयोगस्थानेहि विचर्षणिशब्दश्रूयते- तृतीयान्तपवित्रशब्दान्व ·( ५८ ) ययोग्यतयाशयर्थक शब्दावच- येनदेवा पवि त्रेण-आत्मानंपुनतेसदा तेनपवित्रेणशुद्धनपू ताः- इत्यादिश्रुतिषुबहुलं श्रूयते-अतश्च-पद मानइत्यादिश्रुतेरयम-पवित्रेण-सुदर्शनेन- विचर्षपिी:-स्वात्म शोधकः-प्रतएव-सव जन:-वैष्णवपरमपदारव्यस्वर्गविशेषयोग्यजन भूतः-यःपवमानः-पोता-अन्येषामपिशोधयि ता-समापुनाविति-तस्मात्स्थानप्रमाणेनापिच पणिशब्दशोधकपरोड वगम्यते-तथाच-च र्षणीन्द्राः-शोधक श्रेष्ठाः-स्वात्मनस्संसारनि वर्तनौपयिकनिरतिशयहिसम्पादनमहत्ताइ नियावत्- चर्षणीन्द्रा:-ज्ञानवन्तः-प्रकाशव न्तोवा-विचक्षणाग्रेसरायोगिवर्या इत्यप्याह:- जन्माम्भोधिम्-संसारसागरम-जन्मशब्दोत्रज मजरामरणादिहेतुसंसारपरः-ततवे-तर्तुम्-तु मर्थेसेसेनसेअसैन कसेकसेनध्यै अध्यन् कध्ये कध्यैन् शध्यैशध्यैन् तवैनवे नवेनः-३-४-९. इत्यनुशासनेनतरतेस्तुमर्थ छोन्दसस्तवेन्-पवित्रे- -- ·५९ । अग्निसंयुक्तस्वसंयोगजन्याङ्कनहारापरिशाधिकरण योग्यतावती- वह्निसंतप्तेइतियावत्-ते- तवसम्ब धिनी-अञ्चके-शङ्खचक्रे-बाह्वोः-भुजयोरि तिसप्तमी-मूले- अंसभागे-प्रधते-प्रकर्षेणधा रयन्ति-अग्निसंयुक्ततत्संयोगजन्याङ्कनहाराधा रयन्तीतियावत्-व्यवहिताश्च-१-४.८२-इत्यनु शासनेन-गत्यपसर्गसज्ञकाश्छन्दसिव्यवधाने नप्रयुक्ताअपिसाधवइत्यर्थकेनप्रेत्यस्यव्यवहि तस्याप्यवसाधुवमवसेयम्-अन्ये-अपरेकेचन- पुराणा:- पुरातनानुष्ठातारोमहर्षयः-तावकानि- वत्सम्बन्धी नि-लिङ्गानि-चिह्नरूपाणिसदर्शन पाञ्चजन्यकोमोदकीनन्दकशामरव्यानिपञ्चाय्या युधानि-अड़े-शरीरे-अर्पयन्ति- अग्निसंयुक्त तत्संयोगजन्यचिह्नरूपेणविन्यस्यन्ति-अंसयुगल ललाटमूर्धहृदयादिरूपपञ्चायुधधारणयोग्या वान्तरस्थानभेदस्स्मृत्याधुपट्टहणेरवगन्तव्यः- अत्र-पवित्रे-इत्यस्याग्निततेइत्यर्थपर्यवसायित -अर्पयन्तीत्यस्यतापसंस्कारपर्यवसायित्वंचशा

·खान्तरीयपाठभेदानुरोधेनसियत्ति-सामवेदेचेय
मेवश्रुतिः - प्रतहिष्णोअजनकेसतप्तेजन्माम्भो
धिंततवेचर्षणीन्द्राः । मूलेबाह्वोर्दधतेन्येपुराणा-
लिङ्गान्यड्रे तप्तायुधान्यर्पयन्तइत्येवंभूतानुपूर्वीका
दृश्यते- ईदृशानुपूर्वीकाचेयंश्रुतिः उदीच्येषुरमा
तनिबन्धनग्रन्थेषु-रामार्चनचन्द्रिकायांपञ्चमपट
ले-आनन्दवनसन्यासिना:रामनाममाहात्म्यारण्य
ग्रन्थेपदमप्रकरणेद्वारकाशङ्करमठाधिपतिपरम्प
राघटकेनायुताश्रमसन्न्यासिना-निर्णयसिन्धाना
पादमासघट्टेकमलाकरभट्टेनचोदाहतादृश्यते-
अत्र- तप्तपञ्चायुधरूपाणिलिङ्गान्यर्पयन्तइत्यने
नार्पणंतापसंस्काररूपमितिस्पष्टम्-एवमत्रपति
शब्दस्थानेरुतप्तपददर्शनात्पूर्वोक्तरीत्यापति
शब्दस्याग्नितप्तपर्यवसायिवसिद्ध्यति-इत्थञ्चा
स्यांश्रुतौ-मोक्षोपयिक शान्दिविशेषकामाः केचन
शङ्खचकाभ्यांदाभ्यामेवतसाभ्यामडूनंधारयन्ति-
अपरेतुपञ्चभिरण्यायुधैस्तप्तैरडुनधारयन्तीतिक
ल्पहयमुक्तंभवाति-तथाचानयापियासुमुक्षस्त

·छ । सचक्रादिचिह्नधारयेदितिविधिःफलितोभवतीति।। ॥३४॥इति-प्रतेविष्णवित्यादिश्रुतियारव्यानम्।। ॥३५॥ अथ- धृतोर्ध्वपुण्डःकृतचक्रधारीविष्णुपरंध्यायति योमहात्मा। स्वरेणमन्त्रेणसदाहदिस्थितंप रात्परंयन्महतोमहान्तम्॥६॥ इतियाजुषकठशारवागताश्रुतिारख्यायते॥३६॥ अस्याः श्रुतेविवरणमित्थंबोद्धव्यम्-यः-पुरुषः- महात्मा महामना:-मनसोमहत्त्वंसत्वगुणाधिक्य म्-जायमानहि पुरुषंयंयश्येन्मधुसूदनः। सात्विक स्सतुविज्ञेयस्सवैमोक्षार्थचिन्तकइतिश्रीनारायणी यवचनोक्तरीत्यासत्त्वगुणानिशयेनविशद्वान्तः करणोमुमुक्षरितियावत्-अतएन-गीतासु-सप्त माध्याये- बहूनांजन्मनामन्तेज्ञानवान्मांप्रपद्यते वासदेवस्सर्वमितिसमहात्मासुदुर्लभइत्यत्र-नवमा ध्याये-महात्मानस्तुमांपार्थदैवी प्रकृतिमाश्रिताः। भजन्त्यनन्यमनसोज्ञालाभूतादिमव्ययमित्याचभ गवनापीहशएनाधिकारीमहात्मशब्देननिर्दिष्टः-स:-

·६२
नादृशोमुमुक्षुरधिकारी- यत्तदोनित्यसम्बन्धात्तच्छ
ब्दइहप्राप्तभिवति-कृतचक्रधारी-कृतं-प्रतिष्ठार्च
हुताग्नितापादिभिस्संस्कृतम्-चकम्-पाञ्चज
न्यसहितसदर्शनम्-सदर्शनपाञ्चजन्याजुभावी
तियावत-धारयतिताच्छील्येनेतिरुतचक्रधारी-
अवताच्छील्यार्थकणिनिप्रत्ययवशेनसदाधारण
सिद्ध्याहुतामिसंतप्तचक्रादिसंयोगजन्याङ्कनमुरचे
नसार्वकालिकत्तद्धारणलाभानुरोधेनप्रमाणान्तरसि
बहुतामितापादिसंस्कार संस्कृतपरोभवतिकृत
शब्दः-शारखान्तरपाठानुरोधेनचाबचकशब्दउभयपरः
उदाहताहिकृतोर्ध्वपुण्ड्रोदरचक्रधारीमृदाविष्णु
ध्यायतियोमहात्मा-सयातिनाकंदुरिताविधूयविश
न्तियद्यतयोगीतरागाइत्येवमानुपूर्वाकाथवषिोकश्रु
तीरामनाममाहात्म्येद्वारकाशङ्करमठाधिपतिपरम्प
रान्तर्भूतेनायुनाश्रमेण-अत्रअतो-समानप्रकरणे
दरचक्रधारीतिशङ्खचक्रधारित्वंहिस्पष्टमभिधीय
ते-इत्तोर्ध्वपुण्ड्र-तमृदूर्ध्वपुण्ड्रश्वसन्-उदा
हताथर्वणिकश्रुतो मृदात्तौधपुण्ड्रइयुक्त्यात

·दैककण्ठ्येनेहापिचन्दनादिव्यावृत्तिर्मुमुक्षविषया
बोडव्या-विष्णुंपरं-नारायणमेव-मामेवयेप्रपद्य
न्तेमायामेतान्तरन्तितइत्यादिभिर्भगवदनन्यभक्त
लक्षणपारमेकान्त्यस्येवहिमोक्षोपायत्वमभिहि
नम्-ध्यायति-उपरिहिदेवेभ्योधारयतीत्यादावि
बध्यानविधिपरत्वमत्रग्राह्यम्-अप्रासार्थपरत्वावि
शेषात्-नथाचमोक्षकामस्तप्तचक्राद्यङ्कनोर्ध्वपुण्ड
धारीसन्ननन्ययाभक्त्यानारायणमुपासीतेतिविधिर
त्रफलितोद्रष्टव्यः।ज्योतिष्टोमेनस्वर्गकामोयजेते
यादोज्योतिष्टोमयागस्यस्वर्गसाधनतालाभवदवा
पितप्तचकाङ्कनोर्ध्वपुण्ड्धारणपूर्वकानन्यभगवदुपा
सनस्यार्थवशान्मोक्षसाधनत्वलाभसम्भवादस्या
श्रुतेरुदाहृताथर्वणिकश्रुसैककण्ठ्यंबोध्यम्-
यहा-यः- कृतचक्रधारीत्तोर्ध्वपुण्ड्रश्वसनधि
ष्णुंपरंध्यायति-सः-महात्मा-महान्-अपरिच्छिन्नः
आत्मा-बुद्धिः-ज्ञानम्-यस्यसमहात्मा-सकल
पापनिहन्त्यनन्तरकालिकनिरवधिकविकासलक्ष
णज्ञानानन्त्यशालीभवति-मुक्तोभवतीतियावा-

·( ६ )
वालाग्रशतभागस्यशतधाकल्पितस्यच-भागोजी
वस्सविज्ञेयस्सचानन्यायकल्पतइतिश्वेताश्वतरो
पनिषत्पञ्चमाध्यायगतश्रुत्यानिश्शेषाविद्यानि
त्यनन्तरकालिक निरवधिकापिकासलक्षणज्ञानान
न्यरूपैहिमुक्तिरभिधीयते-अथवासर्वचेदान्तम
स्ययन्यायेनविद्यासगुणोपसंहारकरणवत्-सएति
नाकमित्याद्याथर्वणिक अतिभागमत्र-स्वरेणमन्त्रेणे
स्याद्यत्रत्यभागंतवचसमादृत्यइयोरपिश्रुत्योरैका
निर्वायम्-केनकरणेनकीदृशविशेषणविशिष्टं
कदाध्यायतीत्याकामयावारणायपहत्तस्वरेणत्या
वर्धम्-परात्-परखनगीयमानाइह्मरुद्रादिरूपा
स्कृत्स्मादपिजीचात्मन:-यह-परम्-उत्कृष्टम्-
अनवधिकातिशयासद्देयकल्याणगुणगणम् सा
मान्यतोवस्तुत्वविवक्षयायदिनिनपुंसकनिर्देशः
यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात्तच्छन्दइहानुसन्धयः-वि
धेयप्राधान्याञ्चसपुंलिङ्ग-तम्- तादृशम्-पराय
रमिनियावत्-अनेनगुणत आनन्त्यमुक्तंभवति-
महनः-महत्तेनगीयमानादाकाशादिरूपात्कृत्स्नाद

·- पिवस्तुनः- महान्तम्-विपुलम्-अनेनस्वरूपता नन्त्यमुच्यते- हृदि-दयगुहायाम् स्थितम्-आ श्रितवात्सल्यादुपासनार्थकृतसन्निधानम्-यस्मा त्परंनापरमस्तिकिब्दित् । अणोरणीयान्महतोम हीयानात्मागुहायांनिहितोस्यजन्तो रित्यादिश्रु युक्त मिहविशेषणत्रयविवक्षितम्-इदृशविशेषण विशिष्टम् विष्णुम्-स्वरेणमन्त्रेण-प्रणनमन्त्रेण यद्देदादौस्वर: प्रोक्तोवेदान्तेचप्रतिष्ठितइत्यादि अनिषुप्रणवे प्रसिद्धप्रयोगस्स्वरशब्दः- यहा-त जाहिहितोदालानुदात्तादिस्वरेणसहानुसन्धीयमा नेनतनस्परविद्याकरणमन्त्रा-सदा-याप्रयाण महरहा प्रतिनियतकालेषु-ध्यायतीत्यन्वयः-सर्व धाप्यनयाश्रुत्यापूर्वोक्तएव निधिःफलितोद्रष्टय इति॥३॥इतितोर्ध्वपुण्ड्इत्यादिश्रुतिव्यारया नम्॥३८॥ अथ- दक्षिणेतुभुजेविप्रोविभृयाहेसदर्शनम्।।स व्येतुशडविभृयादितिब्रह्मविदोविदुः॥७॥ इत्यथर्वणिकमहोपनिषदन्तर्गतब्रह्मसूक्तगतात्रु

·( ६६ )
तिव्रव्यायते॥३९॥ अस्याश्रुतेर्विवरणमित्थंबो
द्रव्यम्-विप्रः-ब्राह्मणः- सदर्शनम्-चक्रम्-द
क्षिणे-भुजेतु-भुजएवविभृयाहे-धारयेदेव-श
डम्-श्रीपाञ्चजन्यम्-सव्ये-भुजेतु-सत्यभुज
ऐन-विभूयातू-अबोभयधारणम्पूर्वोक्तरीत्या
श्रुत्यन्तरोपईहणायनुरोधेनवह्निसन्तप्ततत्संयो
गजन्याङ्कनरूपेणबोहव्यम्-एवमवतुकारेणप्रति
पन्नोनियमस्सदर्शनपाञ्चजन्युयोदयोरपिधा
रणकल्पेषुबोद्धयः- अतएकस्यैवधारणकल्पे
प्लेकस्यैवइयोरपिभुजयोरिणपिनक्षतिः-एकस्ये
वधारणमपि- चक्रवाशंरचक्रेनाधारयेत्सर्वमे
ववेतिभरद्वाजसंहितापरिशिष्ट द्वितीयाध्यायवच
नेन-केचित्तुचक्रशङ्खौदोपतप्तौबाहुमूलयो:-धा
रयन्तिमहात्मानश्चक्रमेकन्तुवापरइतिहहहारी
तस्मृतिद्वितीयाध्यायवचनेन-एवंजातीयकैरन्यै
श्वर्वचनस्सिन्दंबोद्धव्यम्-इति इत्थम्-ब्रह्मवि
द-वेदविदः-अन्यशारिखनोपीतियावत्-विदुः-
जानन्ति-स्वशारदाप्रतिपाद्यतयावगच्छन्तीतिया

·६७)
वत्-अत्र-बिभृयादितिविधिकृत्वा-इतिब्रह्मविदो
विदुरित्यनेनशारवान्तरस्थान्यपिश्रुतिवास्यानिधि
धिप्रत्ययाश्रवणेनानुवादसरूपाण्यथपासार्थकत्वे
नेस्थमेवविधिपराणीतीयं श्रुतिःप्रतिपादयतीत्यवग
म्यते यदा-ब्रह्मविदः॥ मोक्षोपयिकब्रह्मविद्या
निष्ठामुमुक्षवइत्थमनुसन्दधतइत्यर्थः-ततश्चनस
संदर्शनपावजन्यधारणस्यमोक्षोपयिकब्रह्मविद्या
ङ्गसंप्रतिपादितंभवति-पत्र-विमोबिभृयादित्यनेन
क्षत्रियादीनांधारणाधिकाराभावोनप्रतिपन्तव्यः-अ
पितुविप्रेणचकाधारणमवश्यं कर्तव्यम्-तदैवविष
खपरिपूर्णमस्यसिद्धभवति-अन्यथातस्यप्रत्यचा
यभूयस्त्वभवतीत्ययमंशाप्रतिपत्तव्यः-अतएव हि
शाट्यायनिकश्रुतिरपित्रावयति-विष्णुकान्तवास
देविजानन्तिपोषिप्रत्वंगच्छतेतत्त्वदशीति-साङ्ग
ब्रह्मविद्यायाएवात्रविजानन्नित्यनेनविवक्षितत्वास
दर्शनादिधारणस्यापितदङ्गान्तर्भूतत्वादनया सा
तस्यापिवित्रत्वपूर्णसिद्धिप्रयोजकत्वमभिहितभवति
क्षत्रियादीनामधिकारसद्भावेषि-तस्मादाहिताग्नि

·NA
६८)
नानृतंचदेदित्यत्रानृतकथनस्यसर्वेषामेवपातकहे
तुत्तेप्याहितामे पातकभूयस्त्वहेतुत्वमात्रवत् च
काङ्काधारणस्यब्राह्मणाविषयेपातकभूयस्तहेतु
खात्रमेवेहविवक्षितम्-अतएव-विभृयुस्तज्ज
नासइति-येगच्छन्तिहिलाञ्छिताइतिचपूर्वोदाह
तश्रुत्यन्तरेसर्ववर्णाधिकारित्वं प्रतिपादितम् उप
बृंहणेष्वप्ययमर्थस्फुटीभविष्यत्युपरिष्टात्-अ
तोत्रविग्रशब्दउपलक्षणार्थ एवग्रायः-प्रस्फुटाका
रविधिस्वरूपदर्शनादस्यांश्रुतौनविधिकल्पनाप्रया
सोपीति॥४०॥ इतिदक्षिणोतुभुजइत्यादिश्रुतिया
रख्यानम्॥४१॥अथैतत्परिन्च्छेदेयारव्यातानांखि
लश्रुतीनामुक्तार्थप्रमाणत्वेनपरिग्रहबीजभूतंप
माजातमुपन्यस्यते॥४२॥श्रीपाचरात्रशास्त्रे
पारमेस्वरसहितायांप्रतिष्टाध्यायेचक्रप्रतिष्ठाया
स्-तत्तत्स्थापनकालेतुतत्तत्सझान्मनून्जपेत्॥
विद्यांगदामित्याचंयसाठयेत्तहिदोजनान्॥चमूष
च्छयेनइतिचप्रतेविष्णोइतिटची। पाठयेडहला
न्यश्वाच्छाकुनंसूक्तमेवच॥ मनोर्ध्वपुण्हतच

·( ६९)
केनिमन्त्रकठान्परम्॥पवित्रन्तेषिततमित्येतम्मन्नं
यजुर्मयान्॥रोहरेतिसामज्ञान्पवित्रमित्यग्निरि
त्यपिएभिर्वयमुरुक्रमस्येतिवाथर्वणान्दिजान्।।
एवंसंस्थाप्यविधिवन्नवभिः कलशैस्ततः॥रंभापये
ब्रह्मसूक्तस्थैर्मन्रष्टाभिरे बचेत्युक्तम् ॥४शाएवं
तत्रैवस्नापयेदित्यनुत्तो-तोर्ध्वपुण्ड्रइतिचयातु
धानीगतेनवै।।दक्षिणेतुभुजेविनइनिपश्विमगेनवै॥
विष्णुनात्तममन्तीतिवायुदिक्संस्थितेनवित्युक्त
म्॥४४॥ एवंतत्रैवसंहितायामुत्सवाध्यायेरक्षार्थ
चूर्णस्नपने-दक्षिणेतुभुजेविप्रइतिप्रासंस्थितेन
तु निविक्षेपसषणमितिवह्निगतेनतु ।। प्रतेवि
ष्णोअलचके इतियाम्यगतेनतु। एभिर्वयमुरु
क्रमस्येनियातुधानीगतेनवै॥धृतोर्ध्वपुण्ड्रक
तचकेनिपश्रिमगेनतु॥पवित्रमित्यग्निरितितताना
युगनेनतु॥चरणंपवित्रवितमितिसोमगतेन्तु।
लोकस्यहारमर्विमदितिरुद्रगतेनतु।मन्त्रैरेतैस्तु
चाष्टाभिरन्यैस्सौदर्शनैस्तथा।संस्नाष्यमध्य
म्भेनशुद्धोदैरभिषिच्यचेत्युक्तम्॥४५॥अवन्तत्त

·स्थापनकालेतुतत्तत्सज्ञान्मनून जपेदितिप्रथम
तत्तत्स्थापनेतत्तत्सज्ज्ञाघटितमन्त्राणांजप्तव्य
वंविधाय-ततः- चमूषच्छ्येनइत्यादिमन्त्राणां
चक्रप्रतिष्ठायांविनियोगात्॥ एवंस्नपनकरणत
याकांश्चिन्मयान्विनियुज्य- तथान्यैरपिसोदर्श
नैरितिसामान्यतस्तदितरसौदर्शनमल्नाणामपि
करणतयाविनियोगक्चोभञ्यापूर्वविनियुक्तानामपि
सौदर्शनत्वव्यजनाञ्चसदर्शनपरत्वंसिद्धम्॥४६
॥एवमत्र-प्रतेविष्णवितिरिवलमन्नस्यहृचपा
ख्यत्वाभिधानाहग्वेदान्तर्गतत्वम्-तोर्ध्वपुण्ड्रः
कृतचक्रधारीतिखिलमन्त्रस्ययजुर्वेदिकटशारित
पाठ्यत्ववर्णनेनयजुर्वेदीयकठशारवान्तर्गनतम्-
पवित्रमित्यग्निरितिरिवलमन्त्रस्यसामवेदिपाव्य
वाभिधानेनसामवेदान्तर्भूतत्वम्- एभिर्वयमुरु
कमस्येतिखिलमन्त्रस्याथवेदिपाठ्यत्ववर्णनना
थर्वणवञ्चसिन्भवति॥४७॥ एवमत्र-दक्षि
गेतुभुजेविप्रइतिचिलमन्त्रस्य-निचिक्षेपसष
णमिनिखिलमन्त्रस्यचस्नपने करणातयाविनियु

·७१
ज्यमानैरन्यैवैदिकमन्वैस्सहैवविनियुज्यमानतया
वैदिकमन्त्रत्वंतावसिद्धम्॥४८॥ एवमत्र-स्सा
पयेब्रह्मसूक्तस्थैर्मन्बैरष्टाभिरेवचेयुक्तंब्रह्मसूक्त
माथर्वणिकमहोपनिषदन्तर्गतसूक्तविशेषइति-त
दन्तस्थाअष्ट्रमन्त्राच-सर्वस्यवशिनमियाद्या
वतार - दक्षिणेतुभुजेविप्रइत्याद्याश्चवारश्चे
तिचाविज्ञायते- प्रायशस्तेषामेवाशानाम्मन्त्राणा
मष्टमन्त्राविनियोगस्थलेषुभगवच्छास्त्रेविनियोगद
शनात्तेषाम्महोपनिषदन्तर्गतलेनब्रह्मसूक्तगन
खेनचतत्रतत्रानदेशाच॥४९॥ उक्तंहिपारमेश्वर
संहितायामेवस्नपनाध्यायेसहस्तकलशस्नपने
-पौरुषेणसूक्तेनसमस्तेनशनैश्शनैः । स्नापये
देवदेवेशम्मध्यस्थनवकेननु । यहासर्वस्यवशि
नमित्याद्यैर्मनुभिःकमात् । महोपनिषदन्तस्यैर्दि
कस्थितैःकलशाष्टकैः। एकएवनारायणइतिमध्य
गतेनखिति॥५०॥ अत्रसहस्त्रकलशस्नपनेस
मध्यस्थितकलशनवके एदिकस्थितकलशा
ष्टकेनस्नपनस्य-सर्वस्यवशिनमित्याद्यैरष्टभिर्म

·(७२)
त्रैः कर्तव्यताविधानात्-तेषाम्मन्त्राणाम्महोप
निषदन्तभागस्थितत्वाभिधानात्- मध्यस्थितम
हाकलशेनरमपनस्य-एकएवनारायणाइति महो
पनिषदाद्यमन्त्रेणकर्तव्यताविधानात्-महोपनिष
दाद्यन्तकोडीकारदर्शनात्-स्नाययेद्बह्मसूक्तस्यै
मन्रष्टाभिरेवचेतिप्रागुदात्तस्थलीपिभिन्नम
लानुपादानेनसमानप्रकरणस्थानाममीषामेवा
शानाम्मन्त्राणांविवक्षितताया अावश्यकत्वाञ्चम
होपनिषदन्तर्गतंब्रह्मसूक्तम्-तत्रापिचान्तिम
भागस्था:- सर्वस्यवशिनमित्याद्याअष्टोमन्त्रा
इत्यवगम्यते॥५१॥ विष्णुतत्त्वसंहितायांचर्या
पादेषष्ठेपटले-दिव्यन्तरिक्षभौमानामुत्पातानोप
शान्तये। प्रत्यूचंजुहयादाज्यपुसूक्तेनशतंशत
म्।सर्चस्यवशिनेत्यांश्चतुर्भिशतदधि दक्षि
णेत्तुभुजेत्याद्यैश्चतुर्भिश्चापितण्डुलैरित्युत्पातशा
तिहामप्रकरणो-प्रथमम्-सर्वस्यवशिनमित्या
द्यानाचतुर्णाम्-ततः-दक्षिणेतुभुजइत्याद्यानां
चतुर्णाञ्चक्रमणहोमकरणताविधानादिमाएना

·( ७१ ) शेमन्त्राअनेनेचक्रमेणोक्तब्रह्मसूक्तान्तस्थातिवि ज्ञायते॥५२॥ तथाच-यदिदंब्रह्मसूक्तंनाम-सह वशीर्ष त्याचे कोनविंशतिमन्यात्मकोवेदभागोदेवा चनप्रतिष्ठास्नपनादिकरणमन्वघटिततयाप्राय शोभगक्दाराधकः श्रीरङ्गादिदिव्यदेशेषुतत्तक मविनियोगायपारम्पर्येणाधीयते-यवैचच-दादशा यश्चत्वारोमन्त्रा:-सर्वस्यवशिमित्यादिरूपाः षोडशादयश्चत्वारोमन्त्राः-दक्षिणेतुभुजइत्यादिरू पाश्चपठ्यन्ते-तदेवब्रह्मसूक्तमाथर्वणिक महोप निषदन्तभागस्थितमितिविज्ञायते॥५३॥इत्थच्च- दक्षिणेतुभुजेवियइत्यादिरितलमलनाथर्वणिकम होपनिषदिब्रह्मसूक्तेषोडशोमन्वइतिसिद्धम्॥५४॥ अतएकपाद्मोचररखण्डेद्वितीयाध्याये-दक्षिणेतुभुजे वियोनिभृयाद्देसुदर्शनम्- वामेतुशवविभृयादितिब हाविदोविदः एवम्महोपनिषदिपोक्तनकादिधारणम् तथैवसानियजुषिऋचिमोक्तंशुभानने-इत्यत्र-दक्षि गोलित्यादिखिलमन्त्रमुदाढत्यतस्यमहोपनिषदन्त र्गतसंस्पष्टमुक्त्वाउत्तरत्रसामादिवेदत्रयघटकपमा

·-
a
णोपन्यासाय-तथैव-साम्मियजुषिऋविप्रोक्तमिति
सामादिवेदवयनामवचनभङ्ग्यापूर्वोक्तमहोपनिषद्मा
थर्वपिकत्वंज्ञाप्यते॥५५॥एवंकालोत्तरसंहितायांस
दर्शनसमाराधनाध्याये-एवंप्रासादशिरवरेनकंसं
स्थापयेदुधाबादशारमथाटारंषडरंवामहामतेसं
स्थाप्यविधिवत्पश्चात्कुम्भैादशभिःकमात्।दक्षिणे
तुभुजेविप्रइतिक्षीरेणसेचयेत्-निविक्षेपसषणमि
तिनास्नापयेत्ततः। प्रतेषिष्योइत्यनेन एतेनाभि
षेचयेत्। एभिर्वयमुरुक्रमस्यमधुनास्नापयेहुधः।
इतोर्ध्वपुण्ड्रकृतचक्रेत्येक्षवरसेनतु। पवित्रमित्यमि
रितिपञ्चगव्येनसेचयेदित्यक्तम्॥५६॥ श्रीविष्ण
मन्दिरसहितायाम्प्युक्तम्-प्रत्याड्रिंशिरवाशीर्ष
ब्रह्मसूक्तं तथैरचा वैष्णवं पौरुषवमन्यान्मङ्गलवा
चकानिति-तथा-सूक्तन्तुपरमात्मारव्यंवैष्णवंसूक्तमे
बचा अध्यापयेत्पौरुषज्वध्रुवावेरिनिवाचयेदितिच
॥५॥अत्रापिब्रह्मसूक्तपरमात्मसूक्तशब्दाभ्याम्म
होपनिषत्पठितमेकोनविंशतिमन्त्रात्मकब्रह्मसूक्तमेव
परिगृहीतम्-शब्दत्तोर्थनश्चप्रत्यभिज्ञानात्॥५८॥

·-
एवम्-पायोत्तररचण्डेहितीयाध्यायेप्युक्तम्।सर्वाश्रमे
घुवसतांब्राह्मणानांविशेषतः विधिनावैष्णवंचक्रधार्य
हिश्रुतिचोदनात्। दक्षिणेतुभुजेविमोबिभृयासदर्शन
मावामेतुशरवंविभृयादिनिब्रह्मविदोबिटुएचम्महोप
निषदिप्रोक्तंचकादिधारणाम्। तथैवसाम्मियजुषिऋचि
प्रोक्तंशुभानने।प्रविष्णोअजचकेपनिवजन्माम्भो
पितर्तवचर्षणीन्द्राः। मूलेबाजोर्दधतेन्येपुराणालिङ्गा
न्यङ्गेतावकान्यर्पयन्ति।चरणपवित्रविततम्पुराणंवाङ्म
यंशभम्। तेनचक्रेणसन्तप्तास्तरेयुःपातकाम्बुधिम्-
पवित्रंब्राह्मणस्पत्यंजगह्माप्तंहरेस्सदा-तेनातसा
तनूर्येषांनतेयान्तिपरम्पदम्।तेनतसाननूपेषांतेष
यान्तिपरंपदम्। पवित्रंचरणनेमिःपविश्वसदर्शन
मासहस्त्रारंपाकृतघ्नलोकहारम्महोजसम्।नामा
निविष्णुचक्रस्यपर्यायेणनिबोधमाश नवह्नित
सेनब्रह्मतेनपुनीहिनः। यत्तेपवित्र मष्मिदग्नतेनपुनी
हिनः।येनदेवा पवित्रेणात्मानंपुनतेसदा।तेनसंह
स्रधारेणपावमान्यःपुनन्तुमा। प्राजापत्यपविवन्तुश
तोद्यामहिरण्मयम्। तेनब्रह्मविदोनयपूतंब्रह्मपुनीम

·( ७६ ।
है।सनेमिचक्रमजरंचकरस्यमहात्मनः। अस्मिन्हि
विधतेदेवामहोन्नतपर्दययुरिति ॥ धृतोर्ध्वपुण्ड्रः
कृतचक्रधारीविष्णपरंध्यायतियोमहात्मा-स्वरे
णमन्त्रेयासदाहदिस्थंपरात्परंयातिविशदचेता
इति - इत्येवंश्रुतयस्सर्वा:कथयन्तिवरानने।नये
बसेतिहासेषुपुराणेष्वपिकथ्यते। तस्मादेविधि
बुद्धार्याश्शर-चकादिहेतयः।ब्राह्मणानाविशेषण
वैष्णवानांविशेषतइतिच॥९॥ बहारीनस्मृता
वष्युक्तम्। तृतीयाध्याये- पवित्रंदिततंबाझंप्रभो
गत्रितधारितम् । अस्यैवचाङ्कयेगाबेतब्रह्मसमवा
सये। यत्तेपवित्रमर्दिष्ममग्नक्तितमन्तरा।ब्रह्मते
नपुनीमहेब्राह्मणश्रुतिहंहितम्। पवित्रमितिचैवा
ग्निरग्निचक्रमुच्यते। अग्निरेवसहस्त्रारस्सहस्त्रारो
नेमिरुच्यते। नेमितसतनूस्सूर्योब्रह्मणासमतांव्रजे
वायत्तेपवित्रमर्चिष्मममेतेनपुनीहिनः।दक्षिणेतु
भुजेरियोविभृया सदर्शनम्। सव्येतुशङ्ख बिभृयाँ
दितिब्रह्मविदोविदुः। इत्यादिश्रुतिभिःप्रोक्तविष्यो
श्वक्रस्यधारणम् पुराणेष्वितिहासेषुसात्त्विकेषु

·स्मृतिष्वपीति॥६॥उदाहतपञ्चरात्रसंहितास्मृ निपुराणवचनैस्सौदर्शनकर्मणिविनियुक्तानांप्राग्या रख्यातानारिवलानामखिलानांच श्रुतीनांसदर्शनपरत्वंत थारिखलानांश्रुतित्वज्दासन्दिग्धसिध्यति॥६१ ॥ यथाहियज्ञोपवीतादिखिलमन्त्राणांकल्पसूक्त कारविनियुक्तानांश्रुतित्वमसन्दिग्ध-तथैवासाम पिविलश्रुतीनामुदाहृतवचनेषुकर्मविशेषविनि युक्तानांश्रुतित्वमसन्दिग्धमितिपूठ्यमानप्रत्यक्ष श्रुतीनामिवासामपिप्रत्यक्ष श्रुतिनदेवपळ्यमानानां तसंचनाद्यनादिषुनिरवद्यप्रमाणत्वंदुरपह्नवम् ॥६॥ एवमुदाहृतवचनानुपात्तचिनियोगानाम्पार म्पर्यतःपव्यमानानां खिलअत्यन्तराणामपित्री पञ्चरात्रसंहितास्मृतीतिहासपुराणादिषुतवत विनियोगोद्रष्टव्यः ॥६३॥ एवमासांखिलानाम खिलानाञ्चश्रुतीनामविशेषेणानादिकालतःपार म्पयेणद्राविडादिदेशविशेषेषशिष्ट पन्धमानानां व्यारव्यातृभिप्रख्यायमानानामविच्छिन्नशिष्टगो प्यनुष्ठानगोचरीभवत्स्वप्रतिपाद्यार्थानांयथोक्ता ·र्थकत्वंवायथोक्तानुपूर्वीकत्ववाश्रुतित्ववायथोक्तवेदभा गविशेषसम्बन्धित्ववानकेनचिदास्तिकेनापलपितुं शक्यम् । अन्यथासम्प्रतिपन्नश्रत्यन्तराणाम पितनदानपूर्व्याद्यपलापप्रसङ्ग स्यदुर्वारत्वात्॥ ॥६६॥ इदंपुनरेवावधेयम्। वेदानांनिश्शडूपमा णतयाजदरणीयत्वेत्तन्त्रमविच्छिन्नपाठसम्प्रदा यानपलपनीयानुपूर्वीकत्वम्। तच्चोदाहतानांखि लानामखिलानाञ्चश्रुतीनांसमानम्-अपरि ज्ञायमानपूर्वोत्तरभागवलक्षणखिलतनश्रुतीनां प्रामाण्यस्वीकारबाधकंसवचम्। भागान्तरापरि ज्ञानस्यभागान्तरपामाण्यज्ञानप्रतिरोधित्वाभावान् तथासतिशारवान्तरोपरिज्ञानस्यशा रवान्तरप्रामाण्यस्वीकारबाधकताया अवर्जनीयतया वेदेषु कापि शारवायांक स्याप्यसर्वज्ञस्यप्रामाण्यबुन्झुदया सम्भवेनवेदमात्राप्रामाण्यप्रसङ्ग- स्यारत्वाच्च । तस्मात्पारम्पर्यतःपव्य मानानामुदाहृतविलश्रुतीनामनूचानपरम्परा

·( ७९ )
नुष्ठीयमानस्वार्थानामप्रामाण्यशङ्कागन्धानई तयात
टुक्तार्थोनिरपवादएवाचतिष्ठते।एवंमासांखिलश्रुती
नांपठितृपाउयितृपरम्परासिद्धवेदभेदभागभेदसम्ब
धित्वमपिचदुरपह्नवमिति॥६५॥ इत्यज्वोदाहत
श्रीपञ्चरात्रसंहितादिवचनेषुदर्शितखिलश्रुतीना
म्मध्येकासांचिहृदभागविशेषघटकत्वानिर्णयपि
-निरिक्षेपसषणमितिखिलअनेर्वेदविशेषघटक
खानिर्णयेपि-चक्रबिभीतिखिलश्रुनेरनुपादा
नेपिचनक्षतिः- पठितुपाठयितुपरम्परयैवतत्सिडेः
-अतिमहतिशास्त्रोधेनानादेशविततेगवेषणेन
तदुपलम्भस्यापिसम्भवाच॥६६॥अतएव-द्वार
कांशङ्करमठपतिपरम्पराघरकेनाच्युतामनाम्ना
रामनाममाहाल्ये पञ्चमप्रकरणे-चक्रविभातिश्रु
तिः किनिद्भिन्नानुपूर्वीकायजुर्वेदभागभेदगतोदाह
ता- चक्रंबिभर्तिवपुषाभितसंबलंदेवानाममृतस्य
विष्णोः। सएतिनाकंदुरिताविधूयविशन्तियद्यतयो
बीत्तरागाइर्तियजुषीति।।६७॥ एवंसदर्शनोप
निषदादिषुकाण्वशाखिनामाम्मायेचबह्मः श्रुतय

·स्नप्तचकाङ्कनपरास्सन्ति॥८॥ तास्सर्वाग्रन्थति
सरभयादिहीनुदात्ताबुभुत्सुभिस्तत्रतत्रद्रष्टव्याः
॥६॥ आस्तिकानांनास्तिकजनकोलाहलेन-तस
चक्राङ्कनादिधर्मोवैदिकोनवेतिसञ्जातविप्रनिपत्ती
नामलमियदेवनिरूपणंनिपतिपत्तिनिवारणइतिनिरू
पणबाहुल्यायमुपरतास्स्मइत्यवधेयम्॥७॥
इनिश्रीभगवद्धर्मदर्पणेतप्तचक्राडूनपररिवलश्रुति
निरूपणंनामचतुर्थःपरिच्छेदः ॥४॥

·॥श्रीः॥ श्रीमतेरामानुजायनमः। श्रीमदनन्तार्यमहागुर वेनमः॥ अथश्रीपञ्चरात्रस्मृतीतिहासपुराणादिगतप्रमा- णैस्तप्तचक्राङ्कन विधानं निरूप्यते ॥१॥ तत्रप्र- थमंपञ्चरात्रसंहितावचनस्तानिरूप्यते ॥२॥ तत्रतावद्भराजसंहितायांच्यासोपदेशेतृतीया ध्याये॥ब्राह्मणःक्षत्रियोवैश्यश्शद्रोनारीतथेतरः । चक्राद्यैरयेद्गात्रमात्मीयस्याखिलस्यच॥ निष्टानांनित्त्यर्थमैकान्त्यायजगत्पत्तेः॥सिय र्थकर्मणाज्वधार्य चक्रादिलान्छनम्।बाहो ललाटेशिरसित्दृदये चामजन्मनाम् ॥शकच क्रगदाशा खडैमन्त्रेण दाहयेत्। विष्णोरायत नाग्नौवागुरीरात्मन एववाहितेह्रौमादिभिौ सैस्सुरूपैरर्चितैःक्रमात् दासभूतंयदात्मानं बुध्येतपरमात्मनः। तदैवगात्रंकुर्वीतशडका दिलाञ्छित्तम्। अङ्कित क्वचिदप्यनेचणैके नकेवलम् । अनिष्टानान्तुभूतानांनतावशगी भवेदित्युक्तम्॥३॥अस्वोभाविक भगवद्दा ·( ८२ ) स्यलक्षणस्वरूपयाथात्म्य ज्ञानसमनन्तरमविल म्बितंब्राह्मणादिभिरधिकारि भिस्तप्तचक्रादिला- ज्छन मवश्यंधार्यम्-तहारणेनच-सर्वपापनि वृत्तिः (भगवदनन्यभक्तत्वलक्षणैकान्त्य सिद्धिः। शास्त्रीयसर्वकर्मणांयथावस्थितफलनिष्पादकं- खलक्षणासिद्धिः- कदाचिदपियमकिंकरपि शाचाद्यनिष्ठभूतवश्यत्त्वांसम्भव श्वेत्येतानिप्रयो जनानिसम्भवन्तीतिस्पष्टमभिहितम्॥शाएवंन त्रैवचतुर्थाध्याये-शङ्गचक्रीज़ पुंड्रादिचिह्नः प्रियतमैहरेः। रहितसर्वधर्मेभ्यः प्रच्युतोनैनमा घुया दितिवचनेनशङ्खचक्रादिलाञ्छन विरहि- णांसर्व विधमोक्षोपायाधिकार प्रच्युत्याभगक- प्राप्तिलक्षणमोक्षाभावंप्रतिपादयता मुमुक्षुसा मान्यस्यचक्रादिलाञ्छनधारणंविनागतिरेव- नास्तीत्युक्तं भवतिगा५॥एवंतस्यामेवसंहितायां परिशिष्द्वितीयाध्यायेशङ्खचक्रादिलाञ्छनप्रभू तिपञ्चसंस्कारधारणक्रमउक्तः-उपासितगु रोवर्ष विष्णोर्दास्यममीप्सतः। विहिताःपञ्चसे ·( ८३ ) स्कारायुक्तस्यानन्यचेतसः। तापःपुण्ड्रस्तथानामम बीयागश्चपज्यमः।अमीपरमसंस्काराःपारमैका न्यहेतवः। तापयिष्यन्गुरुशिष्यंचनाद्ये हे तिमि हरेः। पूर्वाह्ननियतस्मात्तास्मातमन्त्रजलाप्लुतम्। ऋचादाक्षिणातःकुर्याद्वैष्णव्याबद्धकौतुकातत स्समर्चयेद्देवमीयांस्थंडिलेपिवा। पश्चिमेस्पेन तन्त्रणकृत्वामेस्स्थापनादिकम् । मूलमन्त्रणह त्याज्यंततःप्रत्यक्षराहुतीः।एकापुनश्चसर्वेणपो रुषी भिश्चषोडशाहुत्वात्रिर्विष्णुगायत्र्याहुत्वाचे वाथहेतिभिः। हविर्भवेद्यदेवायतच्छे षेणतदा हुत्तीः। अथोपसम्भहै मानितांम्माणिरजतानिवा। प्रक्षाल्यपञ्चगव्येनमन्चतोयाप्ततानिच। बिम्ना निवौहेतीनांनिधायावाह्यमन्त्रतः।अर्घ्यपाद्यं तथाचामंगन्धं पुष्पंचधूपकम् । दीपंचदत्त्वाथाभ्य र्यप्रणम्यामिसमप्रभम् । प्राचार्यस्चयमादा- यनियुक्तीवाथमन्त्रवित् । प्राङ्गखस्योपविष्ट- स्यन्यसेताहौतुदक्षिणे। सुदर्शनंतथावामे पा ज्यजन्यस्वमन्चतः। एवंगदाँधनुःखई ललाटेमू ·0 ( ८४ धिवक्षसि । चक्रवाशङ चकेवाधारयेत्सर्वमेववा । तन्त्र समाप्यदेवेशंसहशिष्यप्रदक्षिणम् कृत्वा प्रणम्यसान्निध्यंप्रार्थोषसमापयेत् । कुर्यात्सर्व- अकर्मान्तद्विजैः पुण्याहवाचन मित्यादिनाग्मन्थे- न ॥६॥ तथातत्रैवाध्याये पञ्चसंस्कारधारण- क्रमानिरूपणानन्तर मुक्तम्। तापस्तपांसिती निपुण्ड्रोनामनमास्क्रिया।आम्नायास्सक- लामन्त्रातवःपूजनहरेरिति ॥७॥मत्रताप- संस्कारस्य सर्वतपस्समुदाय समानस्कन्धत्तम् पुंड्रसंस्कारस्यसर्वपुण्य तीर्थस्मानसमानस्कन्ध- खम्। नामसंस्कारस्यसर्वकालकृत भगवन्नम- स्कार समानस्कन्धत्तम्। मन्त्रसंस्कारस्यसर्क वेदाध्ययनसमानस्कन्धत्वम्। यागसंस्कारस्य वैदिकसर्वक्रतुसमानस्कन्धत्वच प्रतिपाद्या अमीपरमसंस्काराः पारमैकान्त्यहेतवइयुफ्क मोक्तं पारमैकान्त्यहेतुतापादिसंस्कारपञ्चकस्य वर्णनिबन्धनसंस्कारान्तरापेक्षयापरमत्वं वित्- तम् ॥८॥ अत्यादृशसंस्कारेषुसत्यामपि किञ्चि ·(८५ ) न्यूनतायामेभिसंस्कार स्सर्वन्यूनतापरिहारकै- यथाविधिकृतस्सर्वेरपिसम्पन्नस्यैवसर्वपापवि. मोक्षलक्षणमोक्षप्रयोजकवैष्णवत्वासिझावर्ण- सम्बन्धि संस्कारसंस्कृतानामप्यत्यन्तमावश्य- काश्रमीपञ्चसंस्काराः॥९॥ तदिदमपितत्रैवी- क्तम् । उदाहूतश्लीकापूर्वेणएकदेशयुतोप्य न्यसंस्काराणांगुणान्वितः।युक्तः परमसँस्कार- सर्वैर्भागवत्तस्स्मृत इतिश्लोकेन ॥१०॥ यत्तेपवि- बमार्चिषि-अग्ने वित्ततमन्तरा-ब्रह्मतेनपुनी- महे। उभाभ्यांदेवसवितः पवित्रणसवेनच-इदं ब्रह्मपुनीमहे- इतिपवमानसूक्त श्रुत्यापिपञ्चा- नांसंस्काराणामावश्यकत्वंज्ञाप्यते ॥११॥ नत्र-य- तेपवित्रमर्चिषीत्यादिना। ब्रह्मतेनपुनीमहइत्यन्ते- नतप्त चक्रावूनलक्षणंतापसंस्कारग्रस्तुत्यतावन्मा- त्रेणाचारितायात्ततउपरि-पवित्रेणेतितापस- स्कारमादिमम्। सवेनेतियागसंस्कार मन्तिमळ्यो- भौकण्ठतस्सयसंस्कार पञ्चकक्रोडीकृत्या- भिधाय-चकरिणानुक्तसमुच्चायकेनपुण्ड्रना- ·( ८६ ) ममन्त्रसंस्कारानुपल्लूह णसिद्धानन्यास्त्रीनपिसङ्क स-इदंब्रह्मपुनीमहइतियथोक्त संस्कार पञ्चक- निबन्धनं शरीरस्यसंशोधनंहितार्थ्यते॥१२॥प्रा. जापत्य पवित्रम्-शतीयाम १ हिरण्मयम्- तेनब्रह्मविदोवयम् । पूतंब्रह्मपुनीमहे । इतिपव- मानसूक्त श्रुत्याम्-ब्रह्मविदः। मोक्षार्थब्रह्मोपा- सनप्रवृत्ताः वयम्-पूतम्-वर्णाश्रमसम्बन्धि सर्वसंस्कार संस्कृतम् ब्रह्म-शरीरम् । तेन-प- वित्रेण-पुनीमहे -पावयामहे - इतिसंस्का- रान्तर संस्कृतस्यापि शरीरस्यपवित्रशब्दोपलक्षि तेन यथोक्तसंस्कारपञ्चकेनपावनीयताहि मुमु वधिकार्यपेक्षिताप्रतिपाद्यते ॥१३॥ उक्तपव मानसूक्तश्रुत्यो स्सुदर्शनपरत्वं तत्रत्त्यब्रह्मश- ब्दस्यशरीरपरत्वज्य प्रागेवोपपादितम्॥१४ापा असंहितायांचर्यापादे त्रयोविंशाध्यायेप्युक्तम्। पद्माक्षमालांगीवायांलम्बयेत्साधकश्शुचिः। हारे हेममयं चक्रसर्वविघ्नोपशान्तये।जपकालेत थाचक्रशलाकृतियथातथा-शाहू रवड़गदाकारं ।

·( ८७ ) .. लाञ्छनंलाञ्छयेसुधीः। शिरस्यवयवे बाह्वार्वक्षो भुविचतुर्मुरत ॥ चक्रादिपञ्चाभिज्ञानलक्षिताङ्ग परिष्कृत्तम् । पुरुषंदूरतोदृष्ट्वाभूताद्याभयविहलाः । विद्वान्ततथाघोरीःपापावीक्षणमात्रतः।वि नश्यान्ति तथापुण्य पुज्जानिप्रविशन्तिचाप्रण मान्तितथादेवा देवर्षिप्रवरास्तथा। प्रकृत्यमपि कुर्वाणोभुज्जानोवायतस्ततः। पापैनर्लिप्यते देही चक्रांद्यायुधलाञ्छितः।हव्यंकव्यंचदात व्यंतस्मैदातव्यमक्षरमिति॥१५॥प्रत्रविवरण मित्थंबी इव्यम् । शुचिः-स्नानादिना प्रय- तः।साधकः - उपासक पुरुषः। जपकाले ग्रीवायाम्- पद्माक्षमालाम् । तथा-सर्वविघ्नो पशान्तये-हेममयं चक्रं हारैच-लम्बयेत्- अवलंसयेत-धारयेदितियावत्-जपकाले मीवायर्यापद्माक्षमालाधारण-हारे हेममयचक्र धारणंचकर्मसाद्गुण्यार्थे विघ्नशान्त्यर्थचकर्त व्यमित्याशयः। एवंपद्माक्षमालासाहचर्येणका लविशेषहारघटकंत्तयाभूषणरूपेणहेममयत्र A ·( ८८) ऋधारण मानपुष्कलानुष्ठान सिद्धयेनपर्याप्तम् अपितु-चिनरूपेणापि सदापञ्चायुधानिधार्याणी त्याशयेनाह। तथेत्यादिना-तथा-हेचतुर्मुख-च शङ्खा कृतिशा खड्गदाकारं चयथास्यात्तथा- लाञ्छनंचसुधीबाडोः-शिरस्यवयवे-शिरोरूपा वयवे- वक्षोभुवि-वक्षःस्थलेच-लान्छयेत्-म ग्निसयुक्त तत्संयोगजन्याङ्कनद्वारासदैवपञ्चायुधा न्युक्तस्थानेषुधारयेदितिश्रुतिपञ्चरात्रसंहितान्तर स्मृत्यन्तरैककम्यसिद्धःफलितीर्थः। अन्यत्सर्व सुफुटमिति ॥१६॥पत्रग्रीवायांपाक्षमालादिधार णवत्कादाचित्कहेममयनकधारणपार्थक्येन विधा यवाहादिस्थानेषुसार्वकालिक चक्रादिधारणस्य पृथग्विधानात्-दक्षिणभुजैविप्रइत्यादिश्रुतीनांबा बादिस्थानेषुचक्रादिधारणविधायिनीनांभूषणादि रूपेणचक्रादिधारणपरत्वमात्रमाश्रित्यर्चकाङ्कन परत्वापलपनकैषांचिदयुक्त मिति सिद्धं भवति॥१७॥ विष्णुमन्दिरसंहितायां प्रतिष्ठाध्यायउक्तमाप्रतिष्ठा दिवसंज्ञात्वाऋविभिाईजसत्तमैः। एकान्तिमुनिमुरव्यैस्तु

·AAMAN
( ८९ )
कृतचक्रादिलक्षणैः।यजमानःप्रकुतिवेद्यादिस्थापनंपुर
इतिजाअनचक्रादिचिल्लधारणनिबन्धनपारमैकान्त्यमा
जामतएव मुनि मुख्यतामापन्नानादिजसत्तमा
नामेव भगवत्प्रतिष्ठार्चनाद्यधिकारप्रतिपादना
दङ्गभूत भगवत्प्रतिष्ठार्चनादिकं विनामाक्षीपथि
कभगवद्भक्तिस्वरूपानिष्पत्त्यामुमुक्षुणांचका
दिलाज्छनमवश्यंधार्यमित्युक्त भवति ।।१९।।
पारमेश्वरसंहितायामपिप्रतिष्ठाध्यायउक्तम्॥
एवंनदीयाविपाश्चक्षत्रियावश्यजातयः। मौड़-
ल्याद्यांस्तथान्येचनताञ्चिलविवर्जिताः। भवेयुस्स
र्वदातस्माच्छङ्गचक्रगदाम्बुजैः। लौहैरनलॅस
न्तसैस्तत्तन्माधिवासितैः पूजितैरर्च्यगन्धा
बैरडिन्तव्याःक्षणेनतु। त्रय्यन्तज्ञानसंपन्नाय
थोक्ताचारनिष्ठिताः। विप्राद्यास्तचशूद्राश्चय
दैवंकृत्तलक्षणाः। तदातुयोग्याविज्ञेयास्सम
यंश्रवणादिषु ।शास्त्रीदितासुसर्वासुसामग्रीषु
महामते।यागीपकरणान्येव मर्यपाद्यादिकान्यपि।
संलाज्छ्यानियथायोगेशकुचक्रादिलक्षणैः।तथा

·( ९० ) यानासनादीनिविभोस्सर्वाणियत्नतः।स्वात्मोप करणं सर्व मासनादिविवर्जितम् । अङ्गुलीयकप र्यन्तंसर्वमुष्णीषपूर्वकम् । चक्रादिलाञ्छितंकु त्तिदीयाश्चगवादयः। विप्रादिवल्लाञ्छितव्या स्तदीयाभूरुहादयः।लाञ्छितव्यायथायोगचक्र शङ्खादिलक्षणैः। आधारकाद्याःकर्मण्याएवंच कादिला ज्छिताः । देवतान्तर चिठैस्तुश्रकर्म ण्यास्तुलाञ्छित्ताइति ॥२०॥ एवं श्री विष्णुतत्वे पितृतीयपादेप्रथमेपटल उक्तम् । एवं विज्ञापिता शिष्याश्चक्रलिङ्गसमन्विताः। देवाएव भवत्ये तेनान्येषांकर्मकारकाइति । द्वितीयपटले । इ तितेनाभ्यनुज्ञातश्चक्रलिङ्गधरीभवे दिति ॥ नवमेपटले-संस्कारव्यज्जितात्मानः पतिचिल्लेनला छित्ताः देवाभिधानवन्तश्चत्यक्तास्पद परिग्रहाः। तमेवसर्वभावेनसम्प्रयान्तुमहामुनइतिचमंतिमेपटलेपि- चक्रादिधारणं पुंसांपरसम्बन्धवेदनम् । पति ब्रता निमित्तंहिवलयादिविभूपणमितिच॥२१॥ अनपल्या पत्यनन्याई शेषत्वव्यजकचिलभूत ·( ९१ ) ) वलयादिविभूषणयथावश्यापेक्षितंभवति। तथा चेतनानी भगवेदनन्याहशेषत्त्वाभिव्यंजकचक्रा दिधारणमवश्यापेक्षितमिति-चक्रादिचिह्मधा रिपातवारणतोऽभिव्यक्त जन्मान्तर सहसब्धि तपरमतपःफलरजस्तमीभिहतिपूर्वक शुद्धसत्वगु णातिरेकप्रस्फुट प्रतिभासमानस्वाभाविक भगवद्दा स्याभ्युपगमानां भगवदाज्ञानुवर्तनशीलानान्देव सज्ज्ञाव्यपदेश्यत्वंभगवदनन्ययाजिवंच भवतीति चसष्ट मुक्तम्॥२२॥ उक्तरीत्यादेवसंज्ञा भाजांभ गवदनन्ययाजिवं-भगवदनन्ययजनलक्षण धर्माणामेवच प्रथम धर्मत्तम्-उक्तरीत्यालब्धदे वसज्ज्ञानाभगवदनन्ययाजिनामेवरिपरिष- दुपलक्षितपरमपद लक्षणनाक विशेषगामित्वज्य अतिरपिस्पष्टमाह। यज्ञेनयज्ञमयजन्तदेवाः। ता निधर्माणिप्रथमान्यासन । तेहनाकं महिमानस्स चन्ते। यत्रपूर्वेसाध्यास्सन्तिदेवाइति ॥२३॥अत्र यज्ञमयजन्तैत्यत्रयज्ञशब्दोभगवत्परः। यज्ञोवैविष्णु रितिश्रुतेः। अतः-यज्ञमयजन्ततिभगवदनन्यया- ·. जित्वमभिधीयते। देवशब्दवोदाहृतसंहितावचनोक्त रीत्यादेवसंज्ञाभागिपरः। पूर्वेदेवाइतिचनित्त्यसूरि परः। यत्रर्षयःप्रथमजाये पुराणाइतिश्रुत्यन्तरैका र्थ्यादितिबोध्यम्॥२४॥ एवंपवमानसूक्ते-पुनन्तु मादेवजनाइत्यत्र-यैनदेवाःपवित्रण-आत्मा नंपुनतेसदेत्यत्रचदेवशब्द उदाहतसंहितोक्तरी त्याँदेवसंज्ञाभाजश्चकाहित भगवद्भक्ताग्रेसराने वाचष्टे - पवित्रेणात्मानंसदापुनतइति तेषांचा तत्वस्य तत्रैवप्रकरणेस्पष्टं श्रवणात् ॥२५॥त्तदै कण्ठ्यादपिच-यज्ञेनयज्ञमयजन्तदेवाइयत्र देवशब्दस्तसरीभवितुमर्हति ॥२६॥ईशभग- वद्भक्तासराणां पावनत्त्वातिशयादेवचस्नानमा जनादी शुदिविशेषहेतुभूतेकर्मणिकरणतयावि नियुक्त पवमानसूक्ते पुनन्तुमादेवजनाइतिश्रु- हिप्रदानार्थतत्प्रार्थनं क्रियते॥२७॥अतएवेश भगवद्भक्तायेसराणां परमपावनत्वमुक्तम्- पायो तरखेडे द्वितीयाध्याये-येकण्ठलग्नतुलसीनलि नाक्षमालायैबाहु मूलपरिचिसित शासचक्रा- येवा ·( ९३२ ललाटफल केलसदूर्धपुडास्तवैष्णवाभुवनमाशु पवित्रयन्तिइति ॥२योबृहदारीतस्मृतावपि द्विती याध्याये।व्यतिरेकमुखेनयथोक्तलक्षणभगवद्ग तायेसराणादेवसज्ञाव्यपदेश्यत्वंव्यक्तमुक्तम्। तस्माच्चक्रं विधानेन तप्तंवैधारयेविजः। सर्वाश्रमेषु वसतांस्त्रीणांच श्रुतिचोदनात्। अनायुधासोअ सुराप्रदेवाइतिवैश्रुतिरितिवचनेनश्रुतिविशेषमु पईहयता ॥२९॥अत्राहियथोक्तलक्षणभागवताये सराएवदेवशब्दवाच्याः। विपरीताश्चासुराइतिस्प टमुक्तं भवति -एतद्वचनोदाहतश्रुतौ-मना युधत्वस्यशङ्खचक्राद्यङ्कनराहित्यलक्षणस्यैव- असुरानदेवौइत्युक्तासुंरत्वादेवत्वप्रयोजकत्वा भिधानात्। व्यतिरेक तोदेवसज्ञासिद्धेः॥२०॥ श्रीगीताशास्त्रेपि। मोद्याशामोधकर्माणोमोघज्ञा ना विचेतसः। राक्षसीमासुरीज्वैवप्रकृतिमोहि नीं श्रिताः।महात्मानंस्तुमापार्थदैवीप्रकृतिमाभि ताः।भजन्यनन्य मनसाज्ञात्वाभूतादिमव्ययमि तिनवमाध्यायवचनयोः-अभयंसत्वसंशुद्धि ·( ९४ ) नियोगव्यवस्थितिरित्यारभ्यप्रवृत्तेषोडशाध्या येपन्थे। भवन्तिसम्पदंदैवीमभिजातस्यभारत। दम्भोदर्पोतिमानश्चक्रोधःपारुष्यमवच। प्रज्ञानंचा भिजातस्यपार्थसम्पदमासुरीम् ।दैवीसम्पतिमी- क्षायनिबन्धायासुरीमत्ता । माशुचस्सम्यदंदैवी मभिजातोसिपाण्डवादोभूतसलिोकेस्मिन्दैव आसुरएवच दैवी विस्तरशःप्रोक्तम्भासुरंपार्थमे शृणु। प्रवृत्तिंचनितिंचजनानविदुराँसुराः। नशीचंनापिचाचारोनसत्यंतेषु विद्यतइतिवचने पु - तानहंद्दिषतःकरान् सँसारेषुनराधमा न। सिपाम्यजस्त्रमशुभानासुरीष्वेवयो निषु।मा सुरींयोनिमापनामूढाजन्मानिजन्मनि। मामप्रा प्यैवकौन्तेय ततोयान्त्य धमांगति मितिवचनयोश्च- यदीयप्रकृते निश्श्रेयसहेतुत्वं-यदीयप्रकृतेर धमगतिहेतुत्वंचाभिधीयते-देवासुरादिशब्द निर्दिष्टास्तउभयेपियथोक्तलक्षणभागवताग्रेस रतहिपरीतलक्षणप्राणिरूपाएवेतिस्वरसतरावा वगम्यते-अनन्य मनसइत्यादिपदैर्देवशब्द ·( ९५ ) निर्दिष्टाधिकारिणांभगवन्नारायणकभक्तत्वलक्षण पारमैकान्यस्यतत्रैवाभिधानात् । ताप-पुण्ड्रस्तथा नाममन्त्रोयागश्चपञ्चमः। अमीपरमसंस्काराः पारमैकाल्यहेतवइत्यादि मिश्शास्त्रैस्तापादिपत्र संस्कारलक्षणवैष्णवदीक्षाग्रहणस्यैवतद्धे तुता- याअभिधानात्। ईदृशवैष्णव दीक्षाविशेषग्रहणा दुत्तरकालएवानन्ययाजिवलक्षणस्याचारस्य शा स्वतोलोकतश्चसिद्दत्वात् - यथोक्तलक्षणभाग वतानेसरेभ्यो विपरीतलक्षणानामे वासुरादिश- ब्देनाबानिर्दिष्टत्वाच ॥शादेवशब्दरूढिप्रवृत्ति निमित्तभूतो धर्मश्चभगवन्नारायणाज्ञानुवर्तनैक शील त्वम् ॥३२॥असुरादिपदप्रतिनिमित्तभू तो धर्मश्चतदाज्ञानिवृत्त्येक शीलत्वम्॥३३॥प्रत एवोक्तम्भगवताभाष्यकारेणगीताभाष्ये-भवन्ति सम्पदंदैवीमभिजातस्यभारते त्यस्यव्याख्याने- देवसम्बन्धिनीसम्पत् दैवी-देवा भगवदाज्ञानुद तिशीलाः। तेषांसम्पत्-साचभगवदा ज्ञानुरत्ति रेवेति- अज्ञानंचाभिजातस्य पार्थसम्पद मासुरी

·( ९६ )
मित्यस्यव्याख्याने-असुराभगवदाज्ञातिवृत्ति
शीलाइतिच ॥३४॥ सर्वत्रेशप्रतिनिमित्तेनैव
चदेवा सुरादिशब्दप्रयोगः॥३५॥ईदृशदेवशब्द
प्रवृत्ति निमित्तन्तु-यत्रपूर्व साध्यास्सन्तिदेवाः।
यत्रर्षयःप्रथमजायेपुराणाः। इत्यादिश्रुतिप्रसि
देषु अनन्त गरुड़ विष्वक्सेनादि नित्यसूरिषु-
आविर्भूतस्वरूपेषु मुक्तेषु-जन्मान्तरसहस्रस
त्रिततपो विशेषफलीभूत सत्त्वगुणातिरेकाव
गतस्वाभाविक भगवद्दास्योभ्युपगमपूर्वकंतदभि
व्यजक तमसुदर्शनादिभगवल्लाञ्छनधारणादि
लक्षणवैष्णवदीक्षांप्राप्ययावदात्मभाविभगवकै
कबद्धदीक्षेषुपर मैकान्तिसजितेषु मुमुक्ष
पुच पुष्कलं - अन्यत्रापिचयथासम्भवंतदनु
वर्तनाद्देवशब्दःप्रवर्तते ॥ यथोक्तासुरादिशब्द
प्रवृत्ति निमित्तंतु मधुकैटभहिरण्यकशिपुहिर
ण्याक्षप्रभृति
प्रसिद्धासुरजातीयेषु पुष्कलं
प्रन्यत्रापिचयथासम्भवतदनुवर्तनादेवासुरा-
दिशन्दा प्रवर्तत इतिबोध्यम् ॥२६॥इत्थंययो
O

·( ९७० तपरमैकान्तिलक्षणमुमुक्षूणांदेवशब्दवाच्यत्त्वा देवचतद्न्तव्यमार्गवाभिप्रायेण मोक्षगाम्यसा धारणापुनरावृत्तिलक्षणार्चिरादिमार्गस्यदेवया नसज्ञाश्रूयते॥२७॥ श्रूयतेहिछान्दोग्योपनि षदिपञ्चमप्रपाठके दशमखण्डे-तद्यइत्थंवि दुर्येचेमेरण्येश्रद्धातपइत्युपासतेतेऽषिमभिस म्भवन्तीत्यारभ्य-तत्पुरुषोऽ मानवस्सएनान् ब्रह्मगमयत्त्येषदेवयानः पन्थाइतीत्यन्तम्-च तुर्थप्रपाठकेपदशेखण्डेपि -अथयदुवास्मि ज्छव्यंकुर्वन्तियदिचनार्चिषमेवा भिसम्भवन्ती- त्यारभ्य-तसुरुषोऽमानवस्सएनांब्रह्मगमय त्येषदेवपथोब्रह्मपथएतेनप्रतिपद्यमानाइमम्मानव मावर्तनावर्तन्तेनावर्तन्तइत्यन्तंच ॥२८॥कोषी तकिब्राह्मणोपनिषदिप्रथमाध्यायेप्युक्तम् - सएतंदेवयानंपन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छ- तिसवायुलोकं सवरुणलोकंसइन्द्र लोकं समजा पतिलोक सब्रह्मलोक मिति ॥२९॥ इदमनबाड़ व्यम् ।देवा:- यथोक्तलक्षणभागवताग्रेसराः- ·( ९८ ) यान्तियेनयस्मिन्वासदेवयानः पन्थाइत्युच्यते- करणाधिकरण योश्चैत्यनुशासनेन- याप्रापण इत्यस्माद्धातोःकरणल्युडन्तोवाऽधिकरणल्युड न्तोनानिष्पनीयं थानशब्द:-देवपयोब्रह्मपथइत्यत्रा पि- देवानामुक्तलक्षणभागवताग्रेसराणांपन्थाः देवपथइतिगन्तृसम्बन्धप्रधानासज्ञेयम्-ब- ह्मणः पन्थाः ब्रह्मपथइतिगन्तव्यसम्बन्धप्रधाने यंसज्ज्ञा-प्राभ्यामुभाभ्यांसज्ज्ञाभ्यामस्मिन्मा र्गेगन्तार इमइति-गन्तॄणांनाप्यामिद भितिच व्यक्तमुक्तं भवति-एनान्ब्रह्मगमयतीत्यत्रोक्तमे नानित्यशमालम्ब्यप्रवृत्तादेवयानादिसज्ञा-ब ह्मेत्यंशमालम्ब्यप्रवृत्ताब्रह्मपथसज्ञाचेत्युभयमे वदेवपधोब्रह्मपथइत्युत्तरत्रनिर्दिष्ट भितिप्रकरणा देवसुटम् - यत्तु-शङ्करकृतं-देवैरर्चिरादि- भिर्गमयितृत्वेनाधिकृतरुपलक्षित पन्थादेवपथ उच्यतइतिव्यारब्यानम्-तदयुक्तम्-देवयानदेवप थादिशब्द घटकदेवशब्दस्यातिवाहिकदेवपरत्वेपि तृयाणसाज्झितधूमादिमार्गव्यावृत्त्यसिद्दे:-पितृ

·याणेपिधूमाद्यभिमानिनांदेवानामेवातिवाहिकला
त्- योप्यार्चिरायभिमानिनोदेवाभातिवाहि
कादेवयाने-धूमाद्यभिमानिनोदेवाभातिवाहि
का-पितृयाणइति भेदोवर्ततएव-तथाप्यर्चि
राद्यभिमानिदेवानांसामान्यतोदेवत्वरूपेणैवदे
वपथदेवयानादिशब्दार्थ घटकत्वेनतत्तदसाधार
णरूपेणघटकत्वाभावात्तादृशशब्दप्रतिपाद्यता
वच्छेदकंदेवोपलक्षितमार्गवंनपितृयाणव्याव
तक भवितुमर्हति-किंच-बृहदारण्यको
पनिषदष्टमाध्यायेहितीयब्राह्मणे द्वितीयखण्डि
कायाम्-वेत्थोदेवयानस्यवापथः प्रतिपदंपि
तृयाणस्यवायत्कृत्वादेवयानंवापन्थानंप्रतिप
यन्तेपितृयाणवापिहिनकर्वच श्भुत मितिदे
वयानपितृयाणसज्ञितम्मार्गइयंप्रस्तुत्योपन्य
स्वेतादृशसज्ज्ञादयविवरणरूपै मार्गइयपरे-
देसृतीभशृणवंपित्तॄणामहंदेवानामुत्तमांना
म्। ताभ्यामिदं विश्वमैजसमे नियदन्तरापितर
म्मातरज्वेतिमन्त्रे-देवसज्ञितानांपितृसज्ज्ञि
Home

·तानांच मानांसम्बन्धिन्यौदेसृतीप्रशृणवभि त्युत्तया देवसज्ज्ञितगन्तृमर्त्यसम्बन्धिमार्गवंदे वयानसज्ज्ञाप्रवृत्ति निमित्तम्-पितृसज्ज्ञितग तृमर्त्य सम्बन्धि मार्गत्वं पितृयाणसज्ज्ञा प्रवृत्ति निमित्तमितिस्पष्टमेवोक्तम्दृश्यते-धूमादिमार्गगामि नांपितृलोके पितृभावस्यैवप्राप्यत्वात्तदीपथिक पुण्यपरिपाकतोधूमादिमार्गप्रवेशतःप्रागिहै वतदंशस्याविर्भूतत्वोच्चपितृसज्ज्ञयाव्यपदेशः। यथाचमुमुक्षूणादेवयानसान्झतार्चिरादिमार्ग गामिनांपरमैकान्तिनांवैष्णवपरमपदे भगव- नारायणानुवर्तनैकशील त्वलसणकैडूर्यसा- माज्यस्यैव प्राप्यतयादेवशब्दप्रवृत्तिनिमितभू तस्यतस्यभगवद्धर्मदीक्षा ग्रहणसमनन्तरमत्रै चारितत्वेनतेषामिहैवदेवसज्ज्ञाव्यपदेश्यत्वं- तर्थं वपुण्यकर्मणांपितृयाणसज्ज्ञितधूमादिमार्ग गाभिनॉमपि पुण्यकर्मपरिपाकवशापितृशन्द प्रवृत्ति निमित्तभूतपितृभावस्यात्रैवाङ्करितत्वस म्भवेनतेषामपीहैवपितृसज्ज्ञाव्यपदेश त्वंसम्भव

·( १०१ )
ति-लोकविशेषगमनानन्तरमेव पितृशब्दप्रह
तिनिमित्तपोष्कल्यसम्भवेपितदेकदेशादपीहैव
तत्सम्भावितुमर्हति-समुदायेषुववृत्ताशब्दा-
अवयवेष्वपिवर्तन्तइतिमहाभाष्येपतज्जल्युक्त
न्यायात् - अतएवहि-तपश्रुतंचयोनिश्चे
सेत हाह्मणकारक मितिनजसूमहाभाष्याक्त
ब्राह्मणपदप्रतिनिभित्तघटक योन्यतिरिक्तां
शासत्त्वेपिसंस्कारहीनब्राह्मणवालकस्य-श्र
एवर्षब्राह्मणमुपनयीतेत्यादिश्रुत्यादिषुब्राह्मण
शब्देनव्यपदेशः-अथवाप्रतिनिमित्तस्य
प्रत्यासम्मतयानिश्चितत्वे तदैवतैस्तैश्शब्दै
स्तेते धर्मिणोनिर्दिश्यन्ते
-तन्यायेनापि-
निश्चितमत्यास भपितृभावानांधूमादिमार्गमा
मिनां पितृसङ्घयाव्यपदेशस्सङ्गच्छते-प्र
सिद्धो हिलोकेवाग्दानादिनानिश्चितप्रत्यास
नदाम्पत्ययोःकन्यावरयोभीर्याभर्तृशब्दाभ्यांव्यप
देशः।- स्मरतिचभगवान्माणिनिरिममेवन्यायमनु
मृत्य- वर्तमानसामीप्येवर्तमानबद्दा-३-३-१२-

·(१०२ )
इति ॥ इत्थंचापितॄशब्दःपुष्कलप्रवृत्तिनिमित्तपुरका
रेणापिधूमादिमार्गेगामिनोभिधातुंक्षमते-नचते
पुतादृशप्रतिनिमित्तस्यपश्चासम्भवेपितदानीम
सत्वेनतदानींतेषुतादृशशब्दस्यकथमबाधिताप
वृतिसम्भवतीतिवाच्यम् तदानीतेषुतादृशप्राप्ति
निमित्तस्यासत्त्वेपिसनिकृष्टकाले सत्वेनतदुपल
क्षितत्वानपायात्तच्छब्दप्रवृत्तौबाधकाभावात्
नहिशब्दप्रयोगसमकालंप्रतिनिमित्तासम्भव
मात्रेणशब्दप्रवृत्तिाहन्यते-सन्निकष्टपूर्वो
तरकाले तत्सम्भवेपिशब्दग्रवृत्तिदर्शनात-सन्नि
कृष्टपूर्वोत्तरकालप्रवृत्तिनिमित्तदर्शनमात्रेणापि
चखल-देवदत्तःपरमकारुणिकः।यज्ञदत्तम्पर
मक्रोधीत्यादयो व्यपदेशा प्रवर्तन्ते-नखल्वेतेनि
यमतशब्दप्रयोगसमकालं करुणांक्रोधवाकुर्वा
पामेव विपयीकुर्वन्ति-वस्तुतस्तु-वस्यमाणी-
त्यादेवयानशब्दघटकदेवशब्दो यथायोगशत्या मु
मुक्षुविषयस्सन्सकले तरव्यानोभवति तथैव पि
तृयाणशब्दघटक पितृशब्दोपि-पुण्यकर्मविशेष
*
NIVERSIMMIGRA

·(१०३ ) साध्यैश्वर्यलक्षणभोगेच्छुसर्वाधिकारिसाधारण सदितरसकलव्यातीव्यवस्थापनीयः।-प्रथ यइमेयामइष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते तेधूममभिस म्भवन्तीतिच्छान्दोग्य पञ्चमप्रपाठकदेशमरव ण्डगतश्रुत्त्या - अथयेयज्ञेनदानेनतपसालोका नजयन्तितेधूममभिसम्भवन्तीतिबृहदारण्यका एमाध्यायहितीयब्राह्मणगतश्रुत्या-येवैकेचा स्माल्लोकानयन्तिचन्द्रमसमेवतेसर्वेगच्छन्ती ति-एत स्वर्गस्थलोकस्यद्वारंयश्चन्द्रमाइतिच कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्पथमाध्यायगतश्रुत्याच- यज्ञदानादिनानाविधपुण्यकर्मकारिणांतत्साध्य सुस्यलोकान्तप्रकृतिमण्डलान्तःपातिलोकानुभा व्यैश्वर्यलक्षणभोगार्थिनासर्वेषामेवाधिकारिणा धूमादिमार्गेणस्वर्गशब्दितसर्व भोगैश्वर्यालयद्दा रभूतंचद्रमसंगत्वैवस्वस्वकर्मसाध्यतत्तद्भोगैश्व र्यानुभवार्थयथायथंतत्तल्लोकगामिताया अवगमने न-तेषांसर्वेषापितृशब्देनेहविवक्षितत्वावगमा त्-तस्मादिहपितृयाणशब्दघटक पितृशब्दो

·( १०४ )
धूमादिमार्गगामिभोगैश्वर्यार्थिसर्वाधिकारिसाधार
गैतरच्याहत्ताकिबिद्रपावच्छिन्नपरोवाच्यः-
तादृशंचरूपंभोगैश्वर्यभोक्तृत्वं-पितृशब्दाहि-
न सृनष्ट त्वष्ट्रहो तृपोतृभ्रातृजामातृमातृपितृदुहि
त-इत्युणादि द्वितीयपाद सूत्रनिपातनेन-पा
पानइत्यस्माद्दा- पारक्षणइत्यस्मादाधातोस्तृ
भन्तस्तृजन्तोवानिष्पन्नः-तत्रपानार्थकधातु
निष्पन्नस्यतृजन्तस्येह विवक्षणेभोगैश्वर्यभोक्तृत
पर्यवसनंपानकर्तृत्व मिहप्रवृत्ति निमित्तम्भवितु
महति-ततश्वपानकर्तृत्वस्यपानानुकूलव्यापा
रक्त्वरूप तयातत्तल्लोकविशेषानुभाव्यभोगैश्व
र्यानुभवलक्षणपानानुकूलनानाविधपुण्यकर्मका
रिणामुमुक्षुप्रतिकोटि भूताबुभुक्षुशाब्दि ताऐश्व
र्यार्थिनएवेह पितृशब्देनाविवक्षिताभवान्ति-तथा
चनिरुक्तभोगलक्षणपानानुकूलव्यापारवत्वंपु
पय कर्मकारित्वपर्यवसनमेवेहपितृशब्द प्रति
निमित्तं-बस्वादि विषयपितृशब्द
प्रतिनिमि
जन्तु-पिबन्तिपान्तिचेति पितरइतिधातुइय
।
।
।
Soon

·( १०५ )
निष्पनदिविधव्युत्पत्त्यातत्तत्तव्यभोक्तृत्वसहि
तंतत्तत्कव्यदातृदेवदत्तादीनां तन्जनकादीनांच
तत्तद्देशकालानुगुणेष्टप्रापकत्वलक्षणंरक्षक
त्वम् = वसुरुद्रादितिसुताः पितरश्राद्धदेव
ताः।मीणयन्ति मनुष्याणां पितॄन्श्राद्धेनतर्पिताः।
आयुःप्रजांधनं विद्यास्वर्ग मोक्षसुखानिच।प्रय
च्छन्तितथाराज्यं प्रीतानृणां पितामहा इत्यादि
याइयवल्क्यादिस्मृतिभ्यः॥जनकविषय पितृश
ब्दप्रतिनिमित्तंपालकवरूप-रूदिविशेषा
चतत्रतत्रव्यवस्थितिर्बोहव्या-इत्थंपित्तशब्द
स्यपुण्यकर्मसाध्यभोगभौक्तृत्वप्रतिनिमित्त
कत्वादेवच - वृहदारण्यकोपनिषत्तृतीयाध्याय
पञ्चमब्राह्मणे-प्रथनयोवावलोकामनष्यलोकपि
तृलोकादेवलोकइतिसायंमनुष्यलोक पुणैवजयो
नान्येनकर्मणाकर्मणा पितृलोकोविद्ययादेवलोकोदेवलो-
कोवैलोकाना श्रेष्ठस्तस्माद्विद्याप्रश५ सन्तोतिषो
उशरवण्डिकायाम्-कर्मणा पितृलोक इतिपुण्यकर्म
साध्यभोगेश्वर्यालयसत्यलोकान्तसर्व पुण्यलोकानांपितृ
...

·(१०६) लोकत्वेनसामान्यतोनिर्देशस्सङ्गच्छते- अत्रापि तृशब्दस्यभोगैश्वर्यभोक्त तत्तत्पुण्यलोक वासि- सर्द विषयत्वेसत्यैव तेषांलोकानांपितृलोकव्यप देशस्सम्भवति-नान्यथा-अतएतल्लोकगा मिनांपितृशब्दव्यपदेश्यताया अवश्यंभावादेत लोकप्राप्तिहेतुधूमादिमार्गस्य पितृसज्ञाईपु ण्यकर्मकारिलक्षणगन्तसम्बन्धनिबन्धनैद पितृयाणसझेतिस्फुटमवगम्यते-एवमत्र- विद्ययादेवलोक इति विद्यासाध्यत्तयाश्रूयमाणो देवलोकः परमैकान्तिप्राप्यस्थान भूतमपुनरा तिवैष्णवपरमपदमेव-सर्वलोकश्रेष्ठतायाइ हैवश्रूयमाणत्वात् - एकान्तिनस्सदाब्रह्मध्या यिनोयोगिनोहियोतेषांतत्परमंस्थानंयदैपश्य न्तिसूरयः॥ गत्वागत्वानिवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो यहाः। अद्यापिननिवर्तन्तेहादशाक्षरोचिन्त का इतिश्री विष्णुपुराणप्रथमांशषष्ठाध्याय वचनाच-अत्रत्यदेवलोकशब्दस्स्वघटकदे वशन्दस्यप्रागुक्तयावश्यमाणयाचरीत्यापरमै ·(१०७ ) 'कान्तिपरत्वेसत्येववैष्णवपरमपदासाधारण्यप्रक रणविवक्षितंलभेत-नान्यथा-देवशब्दप्रह तिनिमित्तभूतपरमेकान्तित्वंपरमपदवासिष्वेव- चपुष्कलं-किञ्चिन्यूनंतदन्वयं प्रत्यासन्ना प्रतिनिमित्तान्वयंवासमाश्रित्यैवचारत्येपुमुमु- क्षुषु भगवद्भक्ताग्रेसरेषुप्रागुदात्दृत्तस्थलेषुदेव शब्दप्रयोगः-अतएवच-ऊर्ध्वगत्यांहियस्ये छातस्योर्ध्वपुण्ड्रमुच्यते । ऊर्ध्वगत्वातुदेवत्वं प्रानोनीहनसंशयइतिश्रीनारदीयपुराणससति तमाध्यायवचनेन भगवद्भक्तानांपरमपदप्रास्य नन्तरमेवपरमैकान्तित्वलक्षणदेवत्वप्रासिरव गम्यते।-अत्तोत्रदेवलोकशब्दितपरमपदगामि नांदेवशब्दव्यपदेश्यताया अवश्य भावादेतल्लोक प्रासिहेत्वर्चिरादिमार्गस्यदेवसङ्घाई परमैकान्ति लक्षणगन्तृसम्बन्धनिबन्धनैवदेवयानसज्ज्ञ स्यपिस्फुटमवगम्यते-तस्मापितृयाणशब्द घटक पितृशब्दः-देवयानशब्दघटक देवशं ब्दश्चतत्तन्मार्गगन्तृ विषयएव-अतएवच-

·( १००)
पितृणाम्मानामिति-देवानाम्मानामितिच
पिर्तृदेवशब्दयोईयोरपिमर्त्यशब्दसामानाधिक
रण्येनेहव्यपदेश कृतः-एतेन-अत्र-पितृ
देवशब्दयोमर्त्यशब्देनसामानाधिकरण्यमस्वी
कृत्य-एकामृतिर्देवान्प्रापयति-अन्यापित्त
न्प्रापयति- गन्तारश्चानयोरुभयोर्माइति-
प्राप्याविधयादेवपितृसम्बन्धित्वं गन्तृविधयाम
य॑सम्बन्धित्वंचदेवयानपितृयाणयोःप्रतिपादय
त्ययम्मन्त्र इत्यभिप्रायेणशङ्करकृतव्याख्यानंनि
रस्तम्-देवयानगामिनाम्-सएनान्ब्रह्मगमय
तीतिब्रह्मणएवप्राप्यत्वाभिधाननदेवानांप्राप्य
लानवगमात् --पितृयाणगामिना-येवैकेचा
स्माल्लोकात्प्रयान्तिचन्द्रमसमेवतेसर्वेगच्छन्ती
तिकौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्प्रथमाध्यायेश्रवणा
त्-पितृलोकादाकाशमाकाशाञ्चन्द्रमसमि-
तिच्छान्दोग्यपज्यमप्रपाठकदशमखण्डेन
वणात्-पितृलोकाचन्द्र मितिहदारण्यका
टमाध्याय दितीयब्राह्मणे श्रवणाच-स्वर्गाप

·( १०९ )
रपर्यायचन्द्रस्येवप्राप्यतायास्सि इत्तयापितृवर्ग
स्यप्राप्यत्वासिद्धेः। पितृवर्गघटक तयास्वात्मना
मपि पितृभावस्यकथंचित्प्राप्यतायास्सम्भवदु-
क्तिकत्वेपिस्वभिमपितृगणस्यपुरुषार्थविधया
प्राप्यतायाः कथाञ्चदयसम्भवात्-वस्तुतः।
स्वर्गापरपर्यायचन्द्रमण्डले देवानामुपकरणीभूय
तद्दन भोगस्वीकरणादिमुखननमासेरेव-पितृ
लोकाञ्चन्द्रंते चन्द्रप्राप्यानं भवन्तिता ५ स्तनदे
वायथासोम राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येव
मेना स्तरभक्षयन्त्रीतिबृहदारण्यकश्रुत्या॥
पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेषसोमो
राजातद्देवाना मन्नंतन्देवाभक्षयन्तीतिछान्दो
ग्यश्रुत्या-एवंजातीयक श्रुत्यन्तरैश्चविवक्षि
ततायाः= भाक्तंवा नात्मक्विात्तथाहिदर्शय
तीतितदन्तर प्रतिपत्त्यधिकरणशारीरकसूत्रभा
प्यादि सिद्धत्वेनपितृयाणस्यैवदेवयानसज्ज्ञा
प्रसङ्गाचदेवयानपितृयाणशब्दघटकदेवपितृ
शब्दयोःप्राप्यविषयत्वासम्भवात् = एषदेवप

·( ११० ) थोब्रह्मपदइतिच्छान्दोग्यवाक्येक्रमेणसज्ज्ञाझ्यस्य गन्तृगन्तव्यसम्बन्धनिबन्धनतायाएवस्वरसतःप्र तीय मानत्वात्-तत्रत्यदेवपथशब्दघटकदेवश ब्दस्यातिवाहिकदेवपरतयाखकृतव्याख्यान- विरुद्दत्वाच्च - नचमासेभ्योदेवलोक मिनिदेव यानेदेवलोकसम्बन्धस्य-मासेभ्यः पितृलोकमि तिपितृयाणेपितृलोकसम्बन्धस्यच श्रवणात्-दे वयानगामिनादेवप्रासेः-पितृयाण गामिनापि तृप्रासेश्वावर्जनीयतयातादृशंतस्राप्तिहे तुत्वनि बन्धनमेवेदंसज्ञाइयमितिवाच्यम-यएवंवि हानुद्गयनेप्रमीयतेदेवानामेवमहिमानंगत्वादि त्यस्यसायुज्यंगच्छत्यथयोदक्षिणेप्रमीयते पितृ गामेवमहिमानंगलाचन्द्रमसस्सायुज्यश्सलोकतामाप्नोत्ये तोवैसूर्यासन्द्रमसोमहिमानौब्राह्मणोविहानभि- जयतितस्मा ह्मणोमहिमानमाप्नोतीति तैत्तिरी यक श्रुत्यादेवयानगामिनामेव विदुषामुत्तराय देवमहिमप्रासिपूर्वकसूर्यसायुज्यप्रासः-दु क्षिणायनमरणेपितृमहिमप्रासिपूर्वक चन्द्रसायु

·(. १११ )
ज्यप्रासेश्चानुषङ्गिकार्वाचीनफल तयाभिधानेनते
षांदेवलोकाभिमान्यातिवाहिकदेवतानुगन्तव्यता
नैयत्येपिदेवलोकवासिदेवजनसम्प्रासिनैयत्याभा
देनतस्यादेवयानसज्ज्ञानिमित्तत्वासम्भवात् -
अनियतायास्तत्प्रासेरपिसज्ञानिमित्तत्त्वेतादृश्याः
पितृमहिमप्रासेरपिसत्त्वात्तद्बलेनदेवयानसज्ज्ञि
तमार्गस्यैवपितृयाणसञ्ज्ञाया अपिप्रसङ्गेन
धूमादिमार्गविषयायाःपितृयाणसज्ञायाअपि
देवयानव्यावर्तकत्वासम्भवप्रसङ्गात्-मार्गमध्य
वर्तिदेवलोकपितृलोकगतदेवापितॄणामानुषङ्गि
कप्राप्तिसम्भवेपितन्मार्गगन्तृप्रेप्सिततमत्वाभा
वनदेवयानपितृयाणघटक यानशब्दार्थतावच्छे
दकगमनसाधनत्त्वादिघटकगमनक्रियायांक
मतया तेषामन्वयासम्भवात् = कर्तुरीप्सितत
मंकर्म १-४-१९इत्यनुशासनेनकर्तुः क्रिययाव्या
सुमिष्टतमस्यैव कर्मसज्ज्ञाविधानात्-तथायुक्त
चानीप्सितम्-१-४-५०-इत्यनुशासनेनानी
प्सितस्यापिकर्मसज्ज्ञाविधानेपि तादृशानुशास

·( ११२
नसिद्धकर्मसज्ज्ञायाः-ग्रामंगच्छंस्तृणंस्पृशति-
ओदनंबुभुक्षुर्विषंभुङ्कइत्यादिष्विवेप्सिततमक
मकस्वीयानुषङ्गिकत्त्वाभिव्यजक क्रियान्तर
समभिव्याढतक्रियाकारकस्येवसम्भवेनेहास
म्भवात्-अन्याहाकर्म सज्ञानुशासनस्ये
हाप्रसङ्गाच- ईप्सिततमंकर्मच-देवयानगामि
नां ब्रह्मेति-पितृयाणगामिनांचन्द्रमाइतिच-स
एनान्ब्रह्म गमयतीतिश्रुत्या-येवैके चांस्माल्लोका
प्रयान्तिचन्द्रमसमेवतेसर्वेगच्छन्तीतिश्रुत्याच
स्पष्टमेवदर्शितम्-इस्थञ्चदेवयानपितृयाणश
ब्दघटकयानपदार्थतावच्छेदकघटकगमनकि
यायादेवपितृशब्दार्थस्यकर्मतयान्वयासम्भवे-
नकर्तृतयैवान्वयस्यवाच्यतयायथोक्तरीत्याप
रमैकान्तिनांदेवसज्ञितानाम्मल्नामेवगन्तृ
णासम्बन्धनिबन्धनादेवयानसज्ञा-पुण्यक
मणाम्मल्नामेव पितृसाज्ञितानांगन्तृ सम्बन्ध
निबन्धनापितृयाणसज्ज्ञा-इममेवचार्थमुदा
दृतहदारण्यकोपनिषन्मन्त्र प्रतिपादयतीति
BHEROHAIRMATICSETIMADHem

·viative
( ११३)
सिद्धम् -दिवुक्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तु
निमोदमद स्वमकान्तिगतिष्ठित्युक्त दीव्यतिधा-
तुनिष्पन्नोदेवशब्दः। दीव्यान्ति-विजिगीषन्तइ
तिव्युत्पन्नः-
योगशत्या-मुमुक्षुप्रतिनियत
तप्तसुदर्शनादि भगवल्लाज्छनॅग्रहणादिलक्षण
वैष्णवदीक्षाधारणेनसंसारजयरूपविशिष्टजयको
क्षितांप्रतिपादयन्-रूदिशत्याच-भगवना
रायणाज्ञानुवर्तनैकशीलतांच प्रतिपादयन्यथो
क्तलक्षणसंसारजयकाविरूपयोगशक्यता
वच्छेदकप्रकारक भगवन्नारायणाज्ञानुवर्त कशी
लत्वरूपरूढिशक्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकविशि
टोपस्थितिजनयन्यथोक्तलक्षणमुमुक्षुपरमैकान्निभाग
वताग्रेसरासाधारणोभवति-ईदृशएवचदेवशब्दोदेवया
नशब्दघटकः। अयमेवच-यज्ञेनयज्ञमयजन्तदेवाः-पु
नन्तुमादेवजनाः-येनदेवाःपवित्रेण-इत्यादिश्रुतिषु
श्रूयते-नित्यसूरिविषयश्चदेवशब्द-योगशत्त्याकाष्ठा
गतान्द्युतिस्तुतिमोदान्-रूढ्यापूर्वोक्तार्थनप्रतिपा
दयति। ईदृशश्वदेवशब्द:-यत्रपूर्वेसाध्या सन्तिदेवाइ

·। ( ११४ ) त्यादिश्रुतिपुश्रूयते- इन्द्रादिविषयश्चदेवशब्दः। यो गशत्तया- यथासम्भवक्रीडामदस्तुति मोदान्-रुव्या भगवन्नारायणाज्ञानुवर्तनशीलताचप्रतिपादयति- प्रयंचसर्वत्र प्रसिद्धप्रयोगः। एवमेषशब्दउक्तल क्षणैःप्रवृत्ति निमित्तैस्तत्तदसाधारणएवप्रयुज्यते- यज्ञेनयज्ञमयजन्तदेवा इत्यत्र-देवशब्दउक्तलक्ष णपरमेकान्ति विषयएवेत्ययमंशः- तानिधर्माणि- प्रथमान्यासनित्यत्रत-इर्माणांप्रथमधर्म तावर्णने नापि निश्चितोभवति- श्रीभारते शान्तिपर्वण्येको नपञ्चाशदधिक त्रिशततमा चिहितेनारायणी यान्तर्गते पञ्चदशाध्याये-अहो कान्तिनस्सर्वा प्रीणानि भगवान्हरिः। विधिप्रयुक्तांपूजांचगृ- हाति भगवान्स्वयमित्यार भ्य- एकान्तिनस्तुपुरु षागच्छन्तिपरमपदम् - नूनमेकान्तिधर्मोयंश्रेष्ठी नारायणप्रियइतिपरमैकान्तिनांपरमपदगामित्वा तधर्मस्यपरमोत्कृष्टत्त्वं चौकातनिरूपणोपक्रम- ततःप्रावर्ततदाभादीकृतयुगंशुभम् - ततोहि- सात्वत्तोधर्मोच्याप्यलोकानवस्थितः॥तेनैवाद्येन S ·( ११५ ) धर्मेणब्रह्मालोकविसर्गकृत्॥पूजयामासदेवेशहरि नारायणंप्रभुमित्यत्र-निरूपणान्ने - नारदेनसु सम्प्राप्तस्सरहस्यस्ससङ्ग्रहः॥ एषधर्मोजगन्नाथा साक्षान्नारायणान्नृप॥ एवमेषमहान् धर्मप्रायो राजन्सनातनः। दुर्विज्ञेयो दृष्करश्चसात्वतैर्य तेसदेत्यत्रन्च-यथोक्तलक्षणपरमैकान्तिधर्मस्यै वादिमधर्मत्त्वकथनेनोक्तश्रुतेः परमैकान्तितह मविषयतयोपबंहितत्वात्-तथाचपूर्वोदाहत- विष्णुतत्त्वसंहितावचनैः-येनदेवाः पवित्रेण-श्रा स्माने पुनतेसदेत्यादिश्रुतीरुपछंहयद्भिः-स्वाभा विकभगवद्दास्यानुगुणतप्तसुदर्शनादिभगव- ल्लाज्छनधारिपरमैकान्तिभागवताग्रेसराणांदे वसज्ज्ञा विधानात्- अनायुधासोअसुरान्म देवाइतिवैश्रुतिरितिप्रागुदाहृतबह द्दारीतस्मृ तिवचनोपात्तश्रुत्यातप्तसुदर्शनादिभगवद्दिव्या युधलान्छनविरहिणांदेवसज्ज्ञाप्रतिषेधात्- यज्ञेनयज्ञमयजन्तदेवाइत्यादिश्रुतौदेवसज्ज्ञा- भाजांयथोक्तलक्षणपरमैकान्तिभागवताग्रेसरा ·णामेव-तेहनाकं महिमानस्सचन्ते-यत्रपूर्वसाध्या स्सन्तिदेवाइनिनित्यसूरिपरिषदावासभूतवैष्णवप रमपदारव्यनाक विशेषगामितायाश्रवणान-त दानुगुण्येन पूर्वोपपादितप्रमाण युत्त्यन्तरैश्चमुमु सुब्रह्मविदसाधारण ब्रह्मपदशाब्दितार्चिरादिमार्गस्य देवयानसज्ज्ञायाईदशाधिकारिविशेषगमनैक- निबन्धनतायाः प्रागावेदितत्त्वात्-देवयान ब्रह्मप थशब्दनिर्दिष्टार्चिरादिमार्गादन्यमार्गस्यब्रह्मावि दांक्वाप्यश्रवणाच-तससुदर्शनादि भगवहिव्यायु धलाज्छनधारिपरमैकान्तिभागवताग्रेसराएवदे वयानेनपरमपदंगत्वाब्रह्मप्राप्नुवन्तिनान्यादृशा इतिसिद्ध्यापवित्रन्तइतिप्रागुदाहृत श्रुत्यथएव सुदृढ मुपपादितइतिसिइंभवतीति ॥४०॥ ब्रह्मवि- दांब्रह्मप्राप्तयेके नचिन्मार्गेणकचिगमन मेवनास्ती तिकुदृष्टिदुर्वादस्तु श्रीभाष्यादिष्वेव निर्मूलित इतिनेहत निराकरण प्रपञ्चः क्रियते ॥४१॥. एवं तत्रैव विष्णुतत्वसंहितायां चतुर्थपटले-ब्र हाचा रीगृहस्थोवावानप्रस्थोथभिक्षुकः॥ एते ·( ११७) झाश्रमिणःप्रोक्ताश्चत्वारःक्रमयोगतइत्यारभ्य- चक्रलिङ्गधरास्सर्वे समय व्रतनिष्ठिताइत्युक्तम्- ॥४२॥अत्रचतुर्णामप्याश्रमिणांचाद्यडूनपूर्व- कमेवमोक्षोपयिक भगवर्मप्रवेशाधिकार प्रति पादितः॥४॥-पराशरसंहितायामपिगृहार्चनम तिष्ठाप्रकरणउक्तम्श्रोत्रियो विष्णुभक्तस्तु गृहस्थश्शा स्त्रवित्तमः। चक्रलिङ्गधरोविप्रः प्रतिष्ठां कर्तुमर्ह तितेनप्रतिष्ठितस्तत्रसान्निधत्तेसदाहरिः।देव तान्तरभक्तीवासमद्विरथापिवा। नास्तिकोवेदही नोवानप्रतिष्ठांसमाचरेदिति॥४४॥मत्र-भगव न्मृतिप्रतिष्ठायामन्येषामनधिकार प्रतिपाद्यचक्रा किनभगवद्भक्ताग्रेसराणामेवाधिकारं-तैःप्रति ष्ठापितायामेवमूर्तीभगवत्सानिध्यविशेषंचप्रति पाद्यतन्मुरवेन तेषांश्रेष्ट्यप्रतिपादनेनोत्तमभग वद्भक्तानां चकाङ्कनमावश्यक मित्ययमंशःप्रस्फु टमवगम्यते॥४५॥ नारदीयपड़ताचपीदमुक्तम्: गृहस्थश्रोत्रियो विप्रोनित्यकर्मरतश्शुचिः। शा न्तश्चक्रधरोदान्तस्सद्भक्तीदोषवर्जितः। शास्त्र- ·( ९९८ ) ज्ञःकर्मदक्षश्चमतिष्ठां कर्तुमर्हतीति॥४६॥ एवं सनत्कुमारसंहितायामप्युक्तम्-सर्वपापविनाशा हरथाङ्गस्यतुधारणम् । सर्वकल्याणदामिह पश्चा संसार नाशनम् । सुवर्णरूप्यताम्माद्यै लोहेनच तथैवच । तथारथाङमष्टारं सुनाभिंच सुवृत्तकम्।। वाला चतुष्कसंयुक्तं कृत्वाचैवंविधानतः। अग्नौ प्रताप्यविधिवद्दारयेद्भक्तिसंयुतामिति ॥४७॥ वि हगेन्द्रसंहितायांमप्युक्तं - श्रीभगवानुवाच- शृणुष्व विहगेशानसदात्वं वचनंमम॥ श्रुतिस्मृ तिस्वरूपेणजगतामुपकारकम् ।। सर्वकर्माधिका रश्वशुचीनामेवचोदितः।शुचित्वं नियतं तस्ययो बिभायुधानिमे अश्वमेधसहस्रस्य वाज पेयायुतस्यच । यत्फलं श्रूयते तत्स्यान्मदीयायु धधारणात् । पर्वताग्रे नदीतीरे देवतायतनेषुच। तपसायकलं तत्स्यान्मदीयायुधधारणात् । तदा रण विधिवक्ष्येमहापातकनाशनम्। चक्रंश समाराध्यगन्धपुष्पादिभिशुभैः। अनवयंचनवे द्यविनिवेद्यचाक्तित्तः।सुदर्शननमस्तेस्तुपाञ्चजन्यनमो ·स्तुते।इति मन्त्रसमुच्चार्यनमस्कुर्यात्पुन:पुनः। ततःपा चकमभ्यय॑जुहुया हैष्णवाहत्तीः जुयाइसिमध्ये तु हविषा षोडशाहुतीः वेदादिभिस्तथामन्त्रैःस्नुचैव जुहूयातघृतम् । चक्रच पाञ्चजन्यंचतस्मिन्नौ वि निक्षिपेत् ।।पुनः पूजाप्रकर्तव्यागन्धपुष्पोपहारकैः मद्भक्तानभ्यनुज्ञाप्यप्रणम्यान्प्रणमन्सुधीः। अनि नैवतुसंयुक्तं चक्रमादायमामकम् । दक्षिणबाहुमू लंचदहे दिगतसाध्वसःअथवान्येनकेनापिर्व- ष्णवेन महात्मना । लांच्छितं विभृयाच्चकंपाञ्च- जन्यंतथैवच। उच्चारयानिममनहदयेमा विचि न्तयेत् । सुदर्शनमहाज्वाल कोटिसूर्य समप्रभ। अज्ञानान्धस्य मेदेव विष्णार्मार्ग प्रदर्शया इममचं समुच्चार्य दक्षिणंबाहमयेत्। पाञ्चजन्यनिजध्वा नधस्तपातकसज्या। पाहिमांपापिनं घोरं संसा रार्णवपातिनम् । इतिमन्नसमुच्चार्यदहे त्सयभुज तथा। यएतेन विधानेनशन्चक्रंचधारयेत्। त्रि घुलोकेष्वसान्दिग्धम्मद्भक्तइतिगीयते ॥ श्रीगरुड उवाच-चक्रादिधारणेदेवघोरसंसार तारणे। । । ।

·( १२० ) आधिकारणंबहिविधोकेवाधिकारिणः।वहतेमम वक्ताचनान्योस्तिभुवनत्रये। पाख्याहिसर्वलोक- स्यममप्रीतिकरस्परः॥ श्रीभगवानुवाच॥गुरुत्म नविशेषेणसर्ववर्णेष्वयंविधिः। विप्रोवायदिवाक्ष त्रो वैश्यश्शूद्रस्तथैवचा अन्येसङ्कर जाताश्चच काङ्काममवल्लभाः। चक्राङ्कित शरीराय हव्यंकव्यं दिजीतये। योददातिनरःप्राज्ञस्सभवेत्पुण्य कृत्तमः। शरीरेयस्यकस्यापिदृश्यतेवैसुदर्शनम्। तस्मैकु वन्तिपक्षीन्द्र नमस्कारंसुरादयइति ॥४०॥अत्र तप्तचक्राद्यङ्कनस्यसर्वकर्माधिकार प्रयोजकानिर तिशयशुद्धिहेतुत्वम्-अश्वमेध सहनवाजपेया युतसमानफलत्त्वम्-निरवधिक तपस्समानफ लत्त्वम्। निश्शङ्कभगवद्भक्तता सिद्धिहेतुत्वम्- देवादिवन्द नीयताहेत्तुत्वम् - सर्वाधिकारियोग्य खेचस्फुटतरम्प्रतिपादितम् ॥४९॥ ब्रहब्रह्म संहितायामप्युक्तम् - अनायुधासो असुरान देवाइति श्रुतिः। इहामुत्रचतेषांवा प्रासुरोभाव उच्यते । आसुरो विद्यते भावोयावदेषां दिजन्मना ·( १२१ ) म्।नतावदधिकारोस्तिममाराधनकमणि।नाधि कारोर्चनेयावन्मोक्षाशाविद्यतेकुतः।मुक्तिदारं त्वमेवातस्सहस्त्रारनिशामय। श्रयाधारयिष्यन्ति मम-चक्र सुदर्शनम्।ज्ञात्वासर्वपदार्थेषु शुद्धिस्ते षो पदेपदे ।शालायां भाजनेवरूगृहोपकरणेषुच। चमसोलूरवले पीठे पक्कानेचक्रमुल्लिखेत्। पशु पुत्र कलत्रेषुयान वाहनभूमिषु। सुदर्शन तेवाड़े नप्राकृतसंप्रयास्यति। मामकीनोजनीलीभी मोहाद्देषाञ्चलज्जया।नाङ्कयिष्यतियोमूढस्तस्य नैवास्तिसङ्गतिः। अन्नममचक्रस्यवत्सममी तिकारणम् । यथाकलानिधेसम्यगुदयःक्षीरवा रिधेरिति ।-ज्ञानंन्जायतेमीषामन्यरूपेण 'दिकम् । नपदम्ममा विरव्यातं वैष्णवं प्रकृतेःप रम् । शानिनोयत्वयास्पृष्टास्तापादिविधिनार हः। अज्ञाश्चधारयासछ्यास्यान्तपदवीम्मम। हादशारेणतनवलयत्रयशोभिना । ज्वालाच तुष्कयुक्तेन पूतायान्तिममालयम् । सुदर्शन महा ज्वालसूर्यकोटि समप्रभा अज्ञानान्धस्यमेदेव- ·( १२२ ॥ विष्णोर्मार्गम्प्रदर्शय। इतिसम्प्रार्थ्ययोबाहौगायच्या चैवधारयेत्।सएववैष्णवोलोके तत्सेवारहितोपि हीतिचहितीयाध्याये भगवत्सुदर्शनसंवादे॥श्री वत्सउवाच- भगवन देहशद्धिहि कीडशीके नजा यते।मन्त्रराजस्य माहात्म्यंमचराजश्वकोभवेत्॥ श्रीनारायणउवाच। श्रुत्वाशास्त्रमशेषेणप्रवृत्तं वातथेतरत् । निवृतिदृदये कृत्वापरधर्मायस- जितः। विरक्तोवागृहस्थीचा सकामोऽकामए वच । तापादिना विमुच्येत पातकै कोटिजन्म। एषावैष्णव सिद्धान्तेसस्क्रियापरमामता।सुदर्शना भिनात वाशरीरंयहिशोध्यतइति = शङ्खचक्रा डिनंगात्रंदयायाभाजनहरेः।अतिवर्तितुमप्येत- भभवन्तियमादयइतिचपज्यमाध्यायेश्रीनारायण श्रीवत्ससंवादेच॥५०॥ अत्रभगव दिव्यायुधला न्छनविरहिणामसुरभावंदेवसज्जा विरहंचोक्का यावसुरभावोस्ति-तावन्दगवदर्चनेधिकारा- भावम्। यावद्भगवदर्चनाधिकाराभावः- ताव न्मोक्षाशाप्रसङ्गस्यैवानवकाशंचप्रतिपाद्यततो ·(१२२) मुक्तिद्दारत्वंसुदर्शनास्याभिधाय-लोकस्यद्दारमि तिश्रुतिव्याख्याय-सुदर्शनलाज्छनधारणस्य- मो क्षकारणभगवदर्चनतदोपथिक भगवन्मन्त्रग्रह णादिलक्षणभगवद्धर्मप्रवेशोपयिक निरतिशय देहशुद्धि विशेषहेतुत्वम् - सकलोपकरणशुद्धिहे तुत्वम्-निरतिशयभगवतीतिहेतुत्वम्-वैष्ण वत्त्वहेतुत्वम् - तदमावेवैष्णवत्त्वाभावः-वैष्ण वपरमपद प्राप्त्यभावः-अतएवचास्यपरमसं- स्कार रूपत्वंयमादिदर्धर्ष तापादकत्त्वंचेत्येवमा दिकमभिधायमुमुक्षूणांतससुदर्शनधारणादिक मत्यावश्यकमितिप्रस्फुट मेवप्रतिपादितम्॥५॥ एवमन्यासुबतीषुसंहितासुसुदर्शनादिभगवद्दि व्यायुधलाज्छनधारणाविधायकवचनानिद्रष्ट व्यानि ॥५२॥ तथाचकर्म भागविद्या भागात्मके- घुवेदेषुब्रह्मविद्या भागनिरूपणैदम्पर्यप्रवृत्तसा क्षाच्छ्रीमन्नारायणमुखाविर्भूत श्रीपाञ्चरात्रसं हितासुयथोक्तरीत्या प्रतिपादेनेनमोक्षकारण परविद्याङ्गतयातप्तसुदर्शनादिभगव दिव्यायुध

·HEROIN
( १२४ )
लाज्छनधारणमावश्यकमितिप्रतिपादितम्भवति
॥५३॥ परविद्याङ्गतयास्यावश्यकत्वप्रकार श्वसन्मा
दीपेसप्रपञ्चमस्माभिर्निरूपित्तः॥५४॥सचतत्र
वद्रष्टव्यः।।५५॥ अथ स्मृतिषु भगवद्दिव्यायुध
लाज्छनधारण प्रमाणानिप्रदर्श्यन्ते ॥५६॥कर्म
भागविद्याभागात्मकेषुवेदेषुकर्मभागनिरूपणैदम्प
र्यप्रवृत्ताःकाश्चनस्मृतयः-तत्तद्देवतोपासनलक्ष
णविद्याभागनिरूपणेदमर्य प्रवृत्ताश्चकाश्चनस्मृ
तयइतिहिविधास्स्मृतयः॥५७॥ तत्रापिसाक्षास
रब्रह्मभूतश्रीमन्नारायणोपासनलक्षणमोक्षकार
णपरविद्यापरवेद भागनिरूपणैदम्पर्य प्रवृत्तासु
विशिष्ट धर्मशास्त्रशब्दितासुस्मृतिष्वेवचप्रायशी
भगवहिव्यायुधलाज्छनधारणप्रतिपाद्यते- पर
विद्याभूतस्यतस्यतत्रैवानिरूपणीयतयाप्रसक्त
त्वात्-वर्णाश्रम सम्बन्धिसामान्यधर्मनिरूपणेद
म्पर्य प्रवृत्तासुकर्म परवेद भागोपरहणभूतासुसा
मान्य धर्मशास्त्रशब्दितासुस्मृतिपुतनिरूपण
स्या प्रसक्त त्वाच्च ॥५०॥ तत्रापिच.मोक्षप्रस्तवे

·(१२५ )
-
क्वचिवचित्सङ्गेपतस्तत्प्रसङ्गेा दृश्यते ॥५९॥यथो
क्तम्मनुनाषष्टाध्याये मोक्षान्तरङ्वानप्रस्थाश्रमप्र
करणे- एताश्चान्याश्चसेवेतदीक्षा विप्रोवनेवसन्।
विविधाश्चौपनिषदीरात्मसंसिद्धयेश्रुत्तीः ऋषि-
भिाह्मणेश्चैवगृहस्थैरेवसेविताः। विद्यातपोविज्ञ
-अर्थशरीरस्य चश्-इयइति ॥६०॥ अनअन्या
दीसाश्व-विविधा औपनिषदोश्रुतीश्च-आत्म
संसिइयेसेवेतेति- सोपतस्तापादिपञ्चसंस्का
रादिलक्षणा मोक्षान्तरङ्ग साधनपर विद्या-भूत
भगवद्धर्मदीक्षाः-तदादिकाउपनिषत्सठिता:श्री
मदष्टाक्षरादि मन्त्रलक्षणाः परविद्याश्चमोक्षार्थ
ग्राह्यतयाविधीयन्ते-प्रात्मसंसिदिशब्दस्य
मोसपरत्वात्-विद्यातपोवियर्थशरीरस्यशु
इयेच ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैवगृहस्थैरे वसेविताइ
तिदीसाणा मौपनिषदश्रुतीनांचा विशेषणात्-
प्रागुदाहृतप्रमाणेषु तप्तचकाङ्क नादिलक्षणदीक्षा
णांवैदिक विज्ञानकर्मसा गुण्यलक्षणसिद्धिनिर
तिशयदेहशुहि
विशेषहेतुतायास्स्फुट तरंप्रतिपाद

·( १२६ नेन- तदैक कंव्यस्योदाहृतमनुवचने-विद्यातपो वियर्थ मितिपदेनशरीरस्यशुइयइतिपदेनच स्वरसत एवप्रस्फुटमवगम्य मान त्वाच॥६॥च काङ्क नादिलक्षणदीक्षायास्पष्ट मुक्तं हि प्रागुदात्त तप्रमाणेषु-ज्ञानजायते मीषामन्यरूपेणवैदि कमित्यनेन बृहहह्मसंहितागतेन-व्यतिरेकमु रखेनवैदिकविज्ञानासाधारणकारणत्वम्-सिब धैकर्मणां चैवधार्यचक्रादिलाज्छनमित्यनेनभर हाजसंहितागतेनकर्मसा गण्यलक्षणसिद्धिहेतु- त्वम् - सर्वकर्माधिकारश्चशुचीनामेवचोदितः। शुचित्वंनियतं तस्ययो बिभर्त्या युधानिमइत्यनेन विहगेन्द्र संहितागतेन-हादशारेण तप्तेनवलय- अयशोभिना । ज्वालाचतुष्कयुक्तेनपूतायान्ति ममालयामित्यनेन-भगवन्देह शुद्धिर्हिकीहशी केनजायत इत्यादिना-सुदर्शनाग्निनातप्वाश रीरंयहिशोध्यनइत्यन्तेनचहहहह्म संहिता गतेन-चरणंपवित्रं विततं पुराणम् - येनपूतस्न रतिदुष्कृतानि- तेन पविण शुद्देनपूताः।म ·( १२७ ) तिपाप्मानमरातिंतरेमेतिकाठक श्रुत्या-एवमन्यैश्च निरतिशयदेहशुद्दिविशेषहेतुत्वंच ॥६॥ चक्रादि लाज्छनादिलक्षणभगवदर्भधारणस्यकर्मसागु- ण्यसिद्धि हेतुत्त्वंचश्रुतिरपि च श्रावयति। ततो- धर्माणिधारयन् -विष्णोः कर्माणिपश्यत-यतो व्रतानिपस्पशे- इति ॥६॥अस्याश्श्रुतेरित्थं विवरणं बोद्धव्यम् = ततः-विष्णोरेव पारमार्थि करक्षकत्वसद्भावलक्षणापूर्ववाक्यासिहा तो:- विष्णोः-विष्णुसम्बन्धी नि-धर्माणि-दिव्यायुध लान्छनादिरूपाणि-प्रकरणसामादिहापि विष्णो रित्येतदन्वेति-धारयन्-धारयन्तस्सन्तः सुपांसुलुक् पूर्वसवर्णा च्छेयाडाड्यायाजालः। ७-१-३९ - इत्यनुशासनेनजसस्सुश्छान्दसः- विष्णोः- कर्माणि-स्तुतिपूजादीनि-पश्यत-म नुतिष्ठतेत्यर्थः- धात्वर्थस्य प्रेक्षणस्यानुष्ठानपर्य न्तस्यविवक्षितत्वात् । कारणवाचिनशब्दस्य- कार्येपर्यवसानस्योपचारतसम्भवाच्च-अतएव हि-वमिदंकार्यपश्य-चैत्रइदंकार्य पश्यस्वित्या e स SWERS 54

·(१२००
दौ-पश्यतिरनुष्ठानार्थःप्रयुज्यते-यतः-यथोक्त
लक्षणधर्मधारणाद्दा-तसूर्वकाग गवदर्चनादि
कर्मकरणाबाहेतोः-ब्रतानि-श्रौतस्मार्तादी
निसर्वकर्माणि-पस्पशे-स्पशग्रहणसंश्लेषण
योरित्यस्माचौरादिकात्-स्पशबाधनस्पर्शनयो
रित्यस्मा द्रौवादिकाद्दाधातोलिटिरूपम्-सं-
श्लिष्टवान्वाग्रथितवान्वाभवति पुरुष इत्यर्थः-पक्ष
इयैपि-अव्याभिचरितपूर्णफलसिद्दिकराणिय
थास्युस्नधाऽनुष्ठितवान्भवतीत्यथःपर्यनस्यनि-छ
न्द सिलुङ्लङ्लिटः-३-५-६-इत्यनुशासनेन
कालव्यत्ययः-तथाच-पत्तः-तप्तचक्राङ्कनादि
भगवद्धर्मधारणादिपूर्वक मनुष्ठित्तानिसर्वाणिशा
स्वीयकर्माणिसम्यगनुष्ठितानिभवन्ति-ततः-
नाशधर्मधारणपूर्वकं विष्णोःकर्माणिकुरुतेति
मुमुक्षून्प्रतिवेद पुरुषोपदेशःफलतीति ॥६४॥इ
शंप्रमाणान्तरसिदार्थप्रत्यभिज्ञापक मुदा हत्तम
नुस्मृतिवचन म्मोक्षकारणनानाविधभगवधर्म
दीक्षापरमितिस्सष्ठम् ॥६५॥ मोक्षार्थ सेवनीयतया

·Page १२९ विहितानामन्यामांदीक्षाणां सप्रपञ्चमिहस्वरू पनिरूपणाकरणन्तु-तभिरूपणस्यवर्णाश्रम- धर्मनिरूपणेदम्पर्य प्रवृत्तकर्मपरवेद भागोपचं. हणसामान्यधर्मशास्त्रान्तर्भूताया अस्यास्स्मृते स्स्वाधिकृतकृत्यरूपत्वाभावात्- मोक्षौपयिक भगवद्धर्मनिरूपणेदम्प र्यपहत्तपर विद्या परवेद भागोप लुहणविशिष्टधर्मशास्त्राणामेवक सत्ता- त्-तैरेवसम्यकृतत्वेनेहावश्यकर्तव्यत्वाभावाचे त्यवधेयम् ॥६६॥एवमन्यत्रापिसामान्यधर्मशा- स्त्रेसङ्के पनईशधर्मप्रसङ्गोद्रष्टव्यः॥६॥उक्तं चशाण्डिल्यस्मृतौ विशिष्ट धर्मशास्त्रे तृतीयाध्या- ये-पशुपुत्रादिकंसर्वगृहोपकरणानिच। मुद्र येच्छङ्कुचक्राण्यांनामकुर्याच्चवैष्णवम् । कार यित्वा सुवर्णेनपञ्चायुधगणंहरेः। बधीयाकण्ठ देशेतु बालानांसूतिकागृहे। नमुद्रये दासनानि शयनानिमहीतलेम् ।स्थापयरक्षेत्रमध्येत्तु शि- लोचकादिमुद्रिताम् । मुक्तामणि सुवर्णाद्यैः कृत्त्वाचादिभूषणम् । यथार्ह बिभृयुस्सर्वेपुमा ।

·(१३०) सस्त्रीजनोपिवेति - तत्रैवपूर्वत्र-अङ्क येच्छ चक्राश्यों चूताद्यांश्चम्पकादिकान् । तुलसी वाटिका कुर्याच्छड्स चक्राम्बुजाकृति मितिच- ॥६०॥ प्रत्र- चक्रादिभगवहिव्यायुधमुद्रणं प्रथम विधाय पश्चान्माणिसुवर्णादिकृतभगव सज्वायुधप्रतिकृतीनां भूषण विधयाधारण- स्यापि पृथाविधानेन चक्रादिधारण विधायिश्रु तीनां भूषण विधया प्रतिकृतिधारणमात्रविषय तामाश्रित्यतप्तमुद्राधारणपरत्तापलपनं केषां चिदुराग्रह मात्र मूला मितिस्पष्टमवगन्तव्य मास्ति कैः॥६९॥ पराशरस्मृतौ विशिष्ट धर्मशास्त्रदि तीयाध्यायेप्युक्तम्। विनायज्ञोपवीतेन विनाच ऋस्यधारणम्। विनाइये नवै विप्रचण्डालत्वम वाप्नुयात्। विधिनाशङ्खचक्रादिधारणं चोर्ध्व पुण्डकम् । उपवीनं शिखा बन्धं विप्रस्यसततं स्मृतम्। चक्रलाज्छनहीनस्याद्विजत्वं निष्फलं भवत्। अचक्रधारिणं विप्रयः श्रा-डेभोजयेन सारेतोमूत्र पुरीषा दीन सपितृभ्यःप्रयच्छन्ती ·(१३१) त्यारश्य-प्राङ्गवन्तुसमासीनं शिष्यमन्त्र जला प्लुतम् । प्रतच्छङ्खचक्रादिहेनिभिः प्रयत्तोगु- । पवित्रेणाङ्क येपूर्व बाहुमूलंचदक्षिणम्।श डेन्नप्रतपेत्सव्यंगदयाफालमध्यमम् । तथाख- ऑनहृदयंशा? णैवतुमस्तक मित्त्यन्तम् ॥५०॥ दृद्धपराशरस्मृता वुक्तम् - अग्निनैव तुसतसंच कमादाय वैद्विजः धारयेत्सर्ववर्णानाहरिसालो- क्यासिद्धयइति ।।७१॥यमेनाप्युक्तम्-उपवी ती शिखी विप्रश्चक्रलाञ्छनसंयुत्तः। चक्रला- ज्छनहीनस्य विपस्यविफलाःक्रियाइतिब्ये- पांचक्राङ्कितंगात्रंलोकेषुपरिदृश्यते। तेवैस्व- र्गस्यदातारी ब्राह्मणा भुविदेवता इतिच ॥७२॥ अत्राहितीयंवचनंवरदराजीय स्मृति सङ्घहेप्यु- दाहत्तम् ॥७२॥ शड्डेप्याह- उपवीतादिवद्धा र्या श्शङ्क-चक्रगदादयः। ब्राह्मणस्य विशेषेण वैष्णवस्याविशेषतइति ॥७४॥ दृहमनुरण्या- ह-ऊर्ध्वपुण्ड् तथाचक्रं नित्यंधारयते नरः। ते- नतस्याशुभंनश्येच्छुभमस्य विवर्धत इति॥७५॥ ।

·( १३२ नारदे नाप्युक्तम् । सुवर्णरूप्यताम्माद्यैः कृत्वा शई सुदर्शनम् । हिजातिरे कजातिश्चाबिया द मिसंयुत मिति॥७६॥ विष्णुव्यासाभ्यामप्यु क्तम् ।- ब्राह्मणःक्षत्रियो वैश्य श्शूद्रश्चश्रद्धया विनः। चक्रंच पाञ्चजन्यंच विभृयादभिर्मयु तामिति ॥७७॥- बृहद्धारीत स्मृतौ विशिष्टय मशाख्ने दितीयाध्यायैप्युक्तम्-प्रतपे च्छङ्कन काद्यै हेतिभिर्मत्रमुच्चरन् । दक्षिणेतु भुजैच- वामांसेशकमेवच । गदांचफाल मध्ये तुटद- ये नन्दकंतथा। मस्तकेतु तथाशाई-मङ्कयेद्दि- मलं तत इत्यादि ।।७८॥ एवमेतत्स्मृतिवचना निप्रागप्युदाहृतानि ॥७९॥प्रस्याचस्मृता वनेक स्थलेषु तसचक्राडू-नादिवैष्णवधर्मनि रूपणं बहलं द्रष्टव्यम् ॥८॥ सनकस्मृतावप्यु तम्-विष्णोर्नुकेनमन्त्रैण तापयित्वासुदर्शन- म। चरणं पवित्र मितिच तवाभ्यामभिमन्वये त्। पवित्रन्ते चित्तत मिति मुद्रयेद्दक्षिणे क्षु जा ज्ञान वैराग्य मास्तिक्यं श्रद्धा चाप्याभिव ·( १३२० ईतइति ॥१॥ इत्थंविशिष्ट धर्मशास्वरूपा सुवसिष्ठादिस्मृतिष्वपि बहलं दृश्यमानानिवै ष्णवधर्मविषयाणिवचनानि विस्तर भयादिहा नुदाहृतानितत्रतत्रद्रष्टव्यानि ॥८॥ अथे तिहासगतप्रमाणान्युदाहियन्ते॥३॥श्रीपि ष्णुधर्मेद्य शीति तमाध्याये यमकिङ्कर संवादेय मेनोक्तम् ॥ भवनांनमतामत्रविष्णुसंश्रयमु द्र्या ॥ विनाज्ञाभङ्ग कन्नैव भविष्यतिनरक चिदित्यादि ॥४॥प्रस्यवचनस्यायमर्थः- अत्र- लोके-धमतां सच्चर ताम्-भवताम्- क्वचिदपि- नर- कोपि-विष्णुसंश्रय मुद्रया- विना-भगवत्समाश्रयणप्रधानाङ्गभूत्वकादि भगवहिव्यायुधाङ्कनेनविना-माज्ञाभङ्गह व भविष्यति-येचक्रादिभगवहिव्यायुधा- ड्डिन्तास्सन्तो भगवन्तंसर्वात्मनाप्रपद्यन्तै-ता विनान्यत्रैवभ वद्भिर्मदाज्ञाप्रवतीयितव्या- तेषुतुन प्रवर्तयितव्येति ॥५॥ तथाच-चक्रा तिभगवद्भक्तानां चकाङ्क-नमहिम्ना यमच- ·श्य ताहेतु सर्वघापनित्यवगमेन मोक्षप्रतिब न्धकसर्वपापानिवृत्ति हेतु भगवद्दिव्यायुधाङ्कन मुमुक्षूणामावश्यकमिति सिईभवति॥६॥ अत्र चक्रान्तिक्षगवद्भक्तानांव्यतिरेकमुरखे नयमाकिङ्कर दुईर्षत्ववर्णनंयथाविधित प्तचका इन्नजनितंबाहु मूल स्थित्तचक्रचिह्नसन्निहित सुदर्शनदेवता सम्बन्धिदुस्सह तेजसौ विरोधिप्र धर्षणैकशीलस्यसमन्ततःप्रसरणेकनिबन्धन म-विष्णुसंश्रयमुद्रया विनेतिवाचोभङ्याचक्र चिन्हस्यैवतादृशकार्यकरत्व प्रतीतेः। केवलचि हमात्रस्य तथात्वायोगेन तद धिष्ठायिदेवताया एवं तथात्वस्य तदभिप्रेतत्वाञ्च॥७॥तदिदंभ रहाज सहितान्या सोपदेशेतृतीयाध्याये प्युक्त- म् । प्राडिन्तः क्वचिदष्यने चक्रेणेकेनकेवल म् । प्रनिष्ठानान्तु भूतानी नतावशगोभवेदि लिटलक्षणानिस्फुटान्येव क्रियासिद्धिकराणि तु । धारय भोपहन्ये तकदाचिक्तिरादिभि रिति ।।दा एचमयमर्थोमात्स्येन्यत्रचय ·( १३५० मकृष्णार्जुनसवादेपिस्पष्टमुक्तः। मच्चकाङ्कित देहोयो मद्भक्तो भुविदुर्लभः। नैवाप्नोति वशंमृत्यो रप्याज्ञाभङ्गकन्नरः। नान्यं देवंनमस्कुर्याभा न्यंदेवं निरीक्षयेत्। नान्यप्रासाद मारोह भान्य दायतनं विशेत् । चक्राङ्कितस्सदा तिष्ठेन्मद क्तः पाण्डुनन्दने ति ॥८९॥- एवंश्री विष्णुत- त्वसंहितायामपिनरक प्रस्तावे चंक्राङ्कितभंग वद्भक्तानांयमवश्यत्वाभावउक्तः।-चक्रादि धारणं पुंसांपरसम्बन्धवेदनम् । पतिव्रतानि- मित्तहि वलया दिविभूषणम् । वैष्णवेभ्यो बि भ्यान्तहिदेवानरकरक्षका । मवमान कि- यात्तेषांसंहरत्याखिलं जगत् । काले नैत्तावता तेषुनरकेषुतुकश्चना नदृश्यते महावीर्यःन भावात्परमेष्ठिनइति ॥९॥ नखलुभागव- तायमाविषयं गच्छन्तीतिरहस्याम्नाय श्रुति रपीममेवार्थ मुद्घोषयति ॥११॥एभिःप्रमा पैरनन्ययाजिचक्रान्ति भगवद्भक्तानांभ गवत्प्रभावाद्यमतक्किङ्करवश्यत्व नरकगा ·मित्वाद्यभावयमततिं दूर भयङ्कर वादिप्रति पादनम् - विधिवद्वनिसंतप्त चकाङ्कनलक्ष णसंस्कार विशेषजनितसर्वपापनिवृत्तिपूर्वकनि रातिशयकायशुद्दि विशेषतादृशचकाङ्कनजनि तचाइमूल स्थितचक्र चिह्नमध्यसतत सुदर्श- नदेवता सानिधानमहिम्नातत्सम्भवाभिप्राय कमेव ॥१२॥ अतएवाहि-निविक्षेपसुषणं विद्यमानम्मध्ये बाहमदधत्सुदर्शनम् । विष्णो रिद भूरिदंभू रितेजःप्रधर्षनि दिवानक्तं विध युस्तननासहति प्रागुदाहृतश्रुतिः- बाहुमूले चक्रधारिणांवैष्णवं सुदर्शनंसदातबसभिहित सत्-सुषणशब्दितं सर्वपापजातंयमकिङ्करा दिसानिष्ट भूतजातंचप्रधर्षयति-ततोऽवश्यं सुदर्शनं धार्य मिति प्रतिपाद यति ॥१२॥ इत्यंसु दर्शनलाञ्छनस्ययमकिङ्कर द्रावणहेतुतायास्स मन्नत प्रासिन्द सादुदाह तयमकिङ्कर संवाद गतश्री विष्णु धर्मव चने-विष्णुसंश्रय मुद्रयेत्ये तत्तत चक्राइन जनिन चिजगतसुदर्शनसन्नि ·( १३७ ) धान विषय मेवेतिसिइंभवति ॥४॥अतएवश्री विष्णु पुराणतृतीयांशसस माध्याये यमकिङ्करम वादगते- वसतिमनसियस्यसोव्ययात्मा पुरु षवरस्य नतस्य दृष्टि पाते। तवगतिरथवाममा स्तिचक्रप्रतिहतवीर्यबलस्यसोन्यलोक्यइति वचने-यमतकिङ्करयोर्विशेषणवाचिना-च कप्रतिहतवीर्य बलस्येतिशब्देनापिभगवद्भ- क्त बाहुमूलगत चक्रचिलसन्निहित श्रीसुदर्श नप्रतिहतवीर्यबल त्वमेवयमतक्कि कारयोःम तिपाद्यनइत्यवैगम्यते- उदाहत श्रुत्याबैकक ठ्यात्-सदासुदर्शनसभिधानकारणान्तराद र्शनात् = परि हर मधुसूदन प्रपनानिति प्रपन्न प्रकरण प्राप्तचक्रानजनित वाहमूलचिलग नसततसुदर्शनसभिधानस्यदुरपह्नवत्वाच॥५॥ आसिमप्रकरणेभगवन्दताना भगवतस्सदात्त दिसानिधानेन मानसिक शुद्धेः-सदाकमलन यनेत्यादिभगवन्नामोचारणेनवाचिक शुद्देश्या भिहित तयाकायिकशुन्देरपिवक्त व्यत्वेन पूर्वो-

·(१३६)
दाहतशास्त्रैस्तप्तसुदर्शनधारणस्य निरतिशय
कायशुदि हेतुतायाः प्रतिपन्नत्वात्-चक्रप्रति
हलवीर्यवलस्ये त्यनयावचोभझ्या तादृश चक्र
धारण जनितकायिकशुद्धिरण्य भिहितैव भवितु
महति ॥१६॥ तथाचोदाहत विष्णुधर्मवचनेन
यमकिङ्कर द्रावण हेतुतयापि चकाङ्कनमावश्य
कमियुक्त भवति ॥१७॥ एवंपञ्चमवेदपरिग
णिते श्रीमहाभारतेपि भीष्मपर्वणि पद्पष्टितमा
ध्याये प्रोक्तम्- सर्वधर्ममर्मपारदृश्वनाभीष्मेण
दुर्योधनप्रति- ब्राह्मणैक्षत्रियैर्वैश्यैश्शूद्रेश्च
कृत्तलक्षणैः। अर्चनीयश्वसेव्यश्वपूजनीय
श्वमाधवः। सात्वतं विधिमास्थायगीतस्सङ्क
पणेनयः । हापरस्ययुगस्यान्त यादोकलियु
गस्यचेति ॥९॥अत्रसङ्कर्षणेन योगीतः -
तंसात्वतं विधिवेदान्तशालोपहणं तदुक्त
परविद्याडभगवद्धर्मदीक्षाप्रतिपादकं श्रीपञ्च
रात्रशारमास्थाय-कृतलक्षणे:-कृततापा
दिपज्यसंस्कार रूपलक्षणैः- ब्राह्मपौ-क्षाभि

·( १३९ । यै वैश्यैश्शूद्रेश्चमाधवः-अर्चनीयश्चसेव्यश्वपू जनीयश्वभवतीत्युस्यामोक्षोपयिकभगवदर्च नादि लक्षणभगवद्धर्मसामान्याङ्ग, त्वंयथाई सर्व वर्णाधि कारत्वंच तसचकाङ्कनादिलक्षणवैष्ण वदीक्षा विधेस्स्पष्ट मुक्तम्भवति ॥१९॥अर्चन मिज्यासज्ञितंबाद्यपरिपूर्णाराधनम्-पूजनंद द्यागसाज्ञतमाभ्यन्तरमाराधनम्-सेवन भगव दालयसम्मार्जनोपलेपनपुष्पाहरणादिलक्षण परिचर्याकरण मितिभेदोवसेयः॥१०॥तथा चेदृ शकृत्त्येषुसर्वेष्वप्यनधिगतवैष्णवदीक्षाणा मनधिकारित्वंयथोक्तवचन तस्सिद्धम्भवति॥१०१।। सावनशब्दस्यपाञ्चरात्रशास्त्रे प्रसिद्ध प्रयोगत्वा त्-प्रागुदाहृतायाम्-विष्णुमन्दिरसंहिताया मुकृत चक्रादिलक्षणैरिति- पारमेश्वर संहिता याम्-विप्राद्यास्ते चशूद्राश्वयदेवंकृतलक्षणा इति चोत्तया चपज्वरात्रशास्त्रेच मादिलक्ष- णानांकृत लक्षणशब्दे ननिर्देश प्राचुर्यदर्शना चान सःकृतलक्षणेरितिशब्दस्तदुक्तार्चनाद्यग ·(१४० ) भूतत्तापादिपञ्चसंस्काररूपल क्षणपरएव-ना न्याशलक्षणपर इतिस्पष्ट मवगम्यते ।।१०२॥ए वमत्रप्रतिपक्षकोटिप्रविष्टस्यश्रीकृष्यास्यसाहा यके नैवप्रतिपक्षदुर्जयत्वम्मलाकेनाप्युपायेनत द्वशीकरणकामनया। तत्स्वरूपयाथात्म्यंत्तद्दशी करणोपायंचजिज्ञासमानायर्योधनाय-श्रीक ष्णसाक्षा-छीमन्नारायणएवेति तदीयस्वरूप याथास्य मभिधाय-तद्वशीकरणोपायमाभि दधताभीष्मेण- ब्राह्मणैःक्षत्रियैर्वैश्यै रित्यादि नाश्नीपञ्चरात्र प्रसिह तापादिपज्यसंस्कार ल- सण वैष्णवदीक्षाग्रहणपूर्वक भगवदर्चनादीना मेव तथात्वेन प्रतिपादनात् परब्रह्मभूतश्रीमभा रायणप्राप्तिलक्षणमोक्षका-माणानामुक्तल क्षण वैष्णवदीसाऽवश्यंग्राह्ये ति सिद्धभवति॥ १०३ प्रत्रहापरस्य युगस्यान्ते-कलियुगस्या दोचसात्वतं विधिमास्थाय कृतलक्षणेाह्मणा दिभिर्माधवोऽर्चनीयश्चेत्या दिनास्यधर्मस्यो त कालाविशेषे ऽनुष्ठे यत्त्ववर्णन मस्यधर्मस्य- ·१४१) सत्वोत्तरजनभूयिष्ठदेशकालेष्वेव प्रचरिष्णुताया अन्येषुदेशकालेष्वन्तर्हिततायाश्रीनारायणी योपारव्यान सिद्धलादे तत्कलियुगादीकेनचिका रणनक्वचिद्वेशविशेषेबहल सत्वोत्तरजनप्रादुर्भा वमवश्य भाविनमवधायें भीष्माचार्यणकृतम्।। १०४॥ अतएवशान्तिपर्वणि नारायणीयो पारव्या नेप्युक्तम्- भविष्यति प्रमाणंवा एतदेवा नुशास नमितिभाविसत्त्वोत्तर कालविशषेप्रचरिष्णुत्वं- ॥१०५।। अतएवच श्रीमन्दागवतैकादशस्कन्धे पञ्चमाध्याये कर भाजनयोगीश्वरेणाप्युक्तम्।- हतादिषु नराराजन्कला विच्छन्ति सम्भवम् कलोखलु भविष्यन्तिनारायणपरायणाः।क- चिकचिन्महाराजद्राविडेषुचभूरिशः। ताम्न पर्णीनदीयकृतमाला पयस्विनी। कावेरीचम- हापुण्या प्रतीचीचमहानदी। येपिबन्निजलंता साम्मनुजामनुजेश्वर । प्रायोभक्ताभविष्यन्ति वासुदेवे मलाशयाइति ॥२०६॥ यदा-गीत- स्सङ्कर्षणेनयइत्यत्रगीतप दार्थेवा द्वापरस्य ।

·युगस्यान्न आदौ कलियुगस्यचेत्यस्यान्वयोग ष्टव्यः॥१०७॥ एवं शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मे पञ्च त्रिंशदाधिक त्रिशततमाध्याय प्रभृति दिपञ्चा शदधिकात्रिशततमाध्याय पर्यन्ताष्टादशाध्याय्या स्मक श्रीनारायणीयोपारव्याने श्रीपाज्यरात्रशा स्त्रप्रक्रियां महताप्रबन्धेनप्रतिपाद्य तेस्यशास्त्र स्य वेदचतुष्टय प्रतिपाद्यसारतमार्थ मयत्तयाप रमप्रमाणभूतसर्वोत्तम मोक्षशास्त्ररूपत्तायाः प्रतिपादनात् श्रीपज्यरात्रशास्त्रस्यतप्तचक्राङ्क नादिलक्षण परमै कान्ति धर्मप्रतिपादकत्वेनसे प्रसिद्ध त्वाच्च पञ्चमवेद परिगणितं श्रीमहाभारते प्रणयताभगवता बादरायणेन- तसचक्राच- इ-नादिलक्षण परमैकान्ति धर्मो मुमुक्षूणामत्य नोपादेयतमइत्यंशस्सु प्रतिष्ठापितोभवति।। १०६॥ तत्रतावत् - एकपञ्चाशदधिकाभिशत नमा चिहिते सप्तदशाध्याये- अहो कान्ति नस्सान प्रीणाति भगवान् हरिः। विधिप्रयु कोपूजाच गृण्हाति भगवान स्वय मित्यत्र-ए-

·।
(१४३)
कान्तिनस्तु पुरुषागच्छन्तिपरमपदम्। नूनमेका
नितधर्मोयं श्रेष्ठो नारायण प्रियइत्यत्र सहोप
निषदोवेदान् येविप्रास्सम्यगास्थिताः पठन्नि
विधिमास्थाययेचापियतिधर्मिणः। ततोविशि
शंजानामिगतिमेकान्तिनांनृणामित्यत्र- एका
न्तिनोहि पुरुषादर्लभाबहवी नृप यद्येकान्ति
भिराकीर्णजगत्स्या कुरुनन्दन । अहिंसकैरात्म
विदिस्सर्वभूतहितेरतैः। भवेत्कृतयुगप्रातिरा
शीःकर्म विवर्जिते सत्र एवंजातीयकेष्वन्येषु
चवचनेषु-एकान्तिशब्देनकांश्चिदधिकारिणों
निर्दिश्यतधर्मस्यसर्वोत्कृष्ट तानिरूपित्तादृश्य
ते॥१०९।। तेचैकान्तिनः- तापःपुण्ड स्तथानाम
मच्चोयागश्चपञ्चमः।अमीपरमसंस्काराःपार
मैकान्य हेतव इतिप्रागुदाहृतपाज्यरानान्तः
पातिभरद्वाजसंहितावचनाद्युक्तरीत्यातससु
दर्शनादिभगवद्दिव्यायुधचिह्न धारणादिलक्ष
णतापादिपज्यसंस्कारायत्तपारमैकान्त्य भाज
एवेति तप्तचक्राद्यकनादिलक्षणवैष्णवदीक्षा

·(१४४ ) वश्यकताभारतेसुष्ठ निरूपिताभवति ॥११॥ एवंतत्रैवचत्वारिंशदधिक त्रिशतत माडु-चिन्हि तेषष्ठाध्याये- यथोक्त लक्षणस्यपर मैकान्ति धर्मस्य पारम्पर्येण प्रासिक्रमम् - श्रुतवादिस्स वैर्देवैर्मुनि भिरनुष्ठितत्वंचाभिदधता सूतेन महर्षीन्प्रत्युक्तम् ॥ एतहस्सर्वमारव्यातपैश मायनकीर्तितम्। जनमेजयेनतच्छ्रुत्वाकृतं सम्यग्यथाविधि । यूयंहि लप्ततनवस्सर्वेचच- रितव्रताः शौनकस्यमहासत्रं प्राप्ताःसर्वे हि जोत्तमा। यजधंसुहर्यश्शाश्वतं परमेश्वर मिति ॥१११।। अस्यायमर्थो बौद्धयः-हेशी नकस्यमहासत्रं प्राप्तास्सर्वे द्विजोत्तमाःवैशम्पा यनकीर्तितम् । जनमेजयम्प्रतिवैशम्पायनेन कथितम्-सर्वमेतत् परमेकान्निधर्मविषयमा ख्यानम् - वः-युष्माकम्-प्रारच्यातम्-जनमे जयेनच-तत् पूर्वोक्त मारख्यानम्-श्रुत्वा-यथा विधि-सम्यक्-कृतम् - अनुष्ठितम्-तदुक्त धर्माचश्णयथावत्कृत मितियावत् । सर्वेयूयचाहि- ·तप्ततनवः पारमैकान्युहेतु नमसुदर्शनादिन- गवाहियायुधादिचिह्न धारण लक्षण तापसंस्का- रसंस्कृत ननवस्सन्तः इदमुफ्लक्षणं तापादिसं- स्कारपज्यकस्य-चरितव्रताः-माचरितभग- वदनन्ययाजित्नयोग्यकृत्नवैष्चदीक्षाधर्मा- वसन्तः अतएव-सुहुतैः-पूर्णफल जनकह- वनैः-तापादिसंस्कार विशेषपूर्वक मनुषीयमा- नानां श्रौतस्मातकर्मणामधिक पलहेतुत्वशास्त्रा दिनिभावः।यज्ञैः-शाश्वतम्-नित्यम्-परमेश्व रम् सर्वेश्वरेश्वरं श्रीमन्नारायणमेच-नखर्चाची नमनित्य मीश्वरम्-यजधम्-अनन्यदैवत्वल क्षणपारमैकान्त्यभाजादेवतांतर यजनानईत्त्वा त्सर्वान्तर्यामिणं सर्वेश्वरेश्वरनारायणमेवाराध यध्वमितियावदिति ॥११॥प्रत्रपरमैकान्ति धर्मविषयकोपारव्यानं श्रावयित्वा तदुक्त धर्मा नुष्ठान कर्तव्यतां महर्षिभ्यउपदिशतासूतेन तापसंस्कार पुरस्सरबताचरणपूर्वकं नारायण कोद्देश्यकयागानुष्ठानोपदेशेनश्रीनारायणीयो

·(१४६)
पारल्यानं तसचक्राद्यङ्कनादिलक्षणपर मैकान्ति
धर्मविषय मेवेतिस्पष्ट मवगम्यते ॥११३॥ तस्मा
त्पञ्चमवेद परिगणित
श्रीमहाभारतेभगवाहि-
व्यायुधलाञ्छनधारणादिलक्षण वैष्णवदीसारू
पःपरमैकान्तिधर्मस्सुप्रतिष्ठापितइतिसिद्धभव
तिम११४॥ इदमश्रावधेयम् -श्रीनारायणीयो-
पारच्याने इदम्महोपनिषदंचतुर्वेद समन्वितम्-
माइ, योगकृतान्तेन पाञ्चराभानुशब्दित मिति-
इंदर्भयइदंब्रह्मइदंहितमनुत्तममिति-ऋग्य
जुस्सामभिर्जुष्टमथवा ङ्गिरसम्तथेति-भविष्य
निप्रमाणवैएतदेवानुशासनामितियापञ्चरात्र
शारूपरमोत्कृष्टंवेदचतुष्टयोपबृंहण भूतंवेद
वदेवेप्रमाणसार्वभौमंच प्रशस्य-तदुक्त धर्मस्व
रूपंच- बहुलयून्यनिरूपपीयंग्रन्थवाहल्यक्षि
यासरे पतो निरूष्य इदंशतसहस्त्राहि भारता-
रव्याने विस्त रात् । प्राविध्यमतिमन्थानंदनी
घृत मिवोद्धतम् । नवनीतंयथादध्रोद्विपदांना
ह्मणोयथा- आरण्यकच वेदेश्य ओषधीभ्यो

·(१४७ ) यथामृतमितीदमाख्यानं सर्वेश्य भारव्यानान्त रेभ्यस्सारत मत्वेन प्रशसभगवान्बादरायणः।। इत्थं प्रशंसतो बादरायणस्यायमाशयः-सकल वेदान्तसार भूतो मोक्षधर्मशिरोमणिः परमै कान्तिधर्मा परनामा भगवद्धर्मः कृत्स्नोवश्य- विशदं निरूपणीयः-नचायमल्पेनम्रन्थेन नि रूपयिनुशक्य:-अत एवचबहुसंहिताभेदै रति विपुलं पञ्चरात्रशास्त्रमिमंध प्रतिपाद यति शक्यं चास्माभिः-साक्षान्दगवन्ना वि‘नमिदं पञ्चरामशास्त्रपरमं ममाणं मुमुस भिरत्यादरणीय मितियदुपपादयदिरंन्तरण वबहलो पपादनहतार्थी भविनुमिति-तस्मा त्तमचकाङ्क नादिलक्षणः परमै कान्तिधर्मस्तत तिपादक श्रीपाज्यरात्रशास्वंपरमप्रमाणंमुमु शुभिरत्यारणीयंप्रतिपादयताचादरायणेन पञ्चमवेद परिगणिते श्रीमहाभारतेकापनेव सम्यक्प्रतिष्ठापितोभवतीति॥११५॥ एवं भारतेतिहास

·( १४८ )
सारतयासर्व शिष्टपरिगृहीतेतिहाससमुच्चयेहा
त्रिंशाध्याये श्रीपुण्डरीकारल्याने के चिच्चकाहि
तास्तत्रमाणिनःपुण्यदर्शनाः। विचरन्तियथा-
कामपुण्यत्तीर्थप्रशंसिनइत्यादिक मुक्तम्-११६।
एवं हरिवंशेफैलासयात्रारम्भे भगवतो क्तमाना
नादेशसमन्दता ब्राह्मणाःक्षत्रियाविशः॥चक्रा
छिन्ता प्रवेष्टव्यायावदाममनम्मम । नामुद्रित्ताः
प्रवेष्टव्यायावदागमनं ममेति ॥१७॥ एवमन्य
भा पीतिहासेष्वेवंजातीय कानिप्रमाणानिद्रष्ट
व्यानि वामथपुराणगतानिप्रमाणान्य
पन्यस्यन्ते ॥११९॥पाय पुराणेअग्निहोत्रंययाँ
नित्यं वेदस्याध्ययनंयथाब्राह्मणस्यतथैवेदंत
सचकाङ्क धारणामिति। अन्यन्न धारयेविष्णु
भक्तस्तु चक्र बाहौतुदक्षिणे॥वामेतु शङ्खराजा
नंधारयहिष्णु मामयात् ।। चक्रेणवाडिन्तो वि
हान्बासुदेवं समाश्रयत्-भावभक्तिसमास्था
यब्रह्मलोकं प्रयास्यतीतिचोक्तम्॥२०॥एवं

·पाअपुराणोत्तरखण्डे - तप्तचक्रादिवैष्णवदी क्षा धर्माबहुधावर्णिताः।।१२१।। ।। तत्रतावत्। वसिष्ठ दिलीपसंवादे-श्रीनारायणब्रह्मसंवाद गर्भित नारदमहर्षि जनसंवाद गर्मिते-दिलीप- भगव भवता प्रोक्तास्सर्वधर्मा विशेषतः वर्णा श्रमयुताधर्मानित्यनैमित्तिकक्रियाः॥राजधर्मा श्वयज्ञाश्चत्तीर्थदानवतादिकम् ॥श्रुतामुनेम- याश्रेष्ठा अक्षय्यस्वर्गभोगदाः॥अधुनाश्रोतुमि च्छामिमोक्षमार्ग सनातनम् ॥ दिष्ट्याईयेनगच्छा मिब्रह्मतहक्तुमर्हसि।कोमन्नासर्वमन्त्राणांम वरोगैक भेषजम् -सर्वेषामेव देवानांकोहिमो क्षप्रदःपरः । तत्सर्वहितत्तेन मथिवात्सल्य गौरवात् ॥ वसिष्ठ-॥ साधुपृष्टं स्वयाराजन्सर्व लोकहितैषिणा॥वक्ष्यामि परमं गृह्यमेकं संसा रतार केमित्यारण्य प्रवृत्ते-प्रथमेध्याये प्रोक्तं म्न एवंलक्षणसंयुक्तं शिष्यं सर्वगुणान्वितम् ।। अध्यापयेद्दिधाननमल्चरलमनुत्तमम्हाद

·श्यांश्रवणे वापि कस्मिंश्चिदैष्णवेदिने।।सदाचा
यो पसम्पत्तो तत्रदीक्षांसमाचरेत् ॥ सुदर्शनंपा-
ज्चजन्यं सुवर्णेनप्रकारयेत् ।। रौप्येण वापिता ने
णकांस्ये नापिप्रकारयेत् । स्नाप्यपञ्चामृतैश्शुद्धे
रर्चये सुरतो मम। अर्चयेगन्धपुष्पाद्यैस्तन्मन्ने
ण विधानतः। तत्रसंस्थापयेदाग्निस्वगृह्मोक्तवि
धानतः।आचार्यो जुहुयादाज्यमन्त्रेणाथहिजो
तमः। अष्टोत्तरसहस्रवाशतमष्टोत्तरन्तुवा।
जुहुयान्मन्त्ररत्नेन तथान्यैवैष्णवैश्शुभैः। मन्त्रे
पुरुषसूक्ताद्यैर्जुयातपायसम् । तस्मिन्नग्नौ
सिपेचक्रशद्धं च द्विजसत्तमः । षडक्षरेणजुह
यादाज्यं विंशतिस-या। प्रतप्तं चक्रमादाय
मन्त्रणेवाङ्कयेद्गुलः शिझे नैवाङ्कनकुर्याद्वा-
बोदक्षिणसव्ययोः-
होमशेष समाप्याथपुनः
पूजा समाचरेत् ।। ततः कलशमादाय पवित्रो
दुकेपूरितम् ।। मन्मेणैवाभिमन्त्र्याथतस्यमूर्ध्न
भिषेचयेत्। सिनवस्त्रधरंसम्यागाचान्त विन
यान्वितम् ।।ऊर्ध्वपुण्डधरंशिष्यम्मन्नमध्याप

·JAPAN
येद्गुरुः । मन्त्रार्थश्चप्रवक्तव्यो वृत्तिश्चैवविशेषतः॥
लब्धमन्चस्तदाचार्यपूजये दूषणादिभिः। अनेन
विधिनामन्योधीतेवैष्णवागुरोः। ततस्सवैष्णवं
यातिनान्यथासुरसत्तम। एवमुक्त्वाविधातारदे
वदेवोहरि-पिता। स्वचक्रेणायित्वातंतस्य
मददौस्वयम् - सर्वलोकेश्वरीदेवोब्रह्मामम
पिताप्रभुः। ममापिविधिवन्मन्नं प्रददौ मुनिस
तमा । तस्मायूयंमुनिश्रेष्ठा धारयित्वासुदर्शन
म् । नारायणपन्दंगच्छ ध्वंशरण हिजान
इत्युक्तामुनयस्सर्वेनारदेनसुरर्षिणा।।याधि
कारिणो भत्वायाता विष्णःपरंपदम्। तस्मात्त्व
मपिराजर्षे विष्णु सायुज्य मिच्छसि ।दीक्षामा
विधानेन धारयित्वासुदर्शनम् - नारायणप
दडुन्हं तदेकं शरणंब्रज।सर्वलोकेश्वरस्साक्षा
ब्रह्माधिभुवनेश्वरः। ममापि नारदस्थापि प्रोक्त
वान्मन्त्रमुत्तमम्॥शौनकादिमहर्षीणांनैमि
शारण्यवासिनाम्। नारदःप्रददौम प्रपति
शरणागतिम्॥एन[पत्त मंराजन्न जानन्तिम

·( १५२ )
हर्षयः॥देवताश्चनजानन्ति सिद्धसाध्याश्चदा
नवाः ॥ मत्तश्चप्राप्तवान्मत्रंशक्तिपुत्रः पराशरः।
इदं रहस्यं परमंलक्ष्मीनारायणंद्वयम्। राजंस्तवा
पिवस्यामि प्रपत्तिशरणागति । यासरतरंम
धनास्ति सत्यंब्रवी मिते। हयासरतरं मन्चना
स्तिलोकेषकिचन सत्यसत्यं पुनस्सत्यंब
मणाकथितपुरा ॥नारायणात्सरोदेवो नास्ति
मुक्ति प्रानृणामिति ॥१२२॥अत्राहि परन
हाभूते भगवा भारायण एवमोक्षप्रदः परो
देवः- नान्यइति- तदीयमन्त्र विशेष एवच
ब्रह्माविद्यारूपो मोक्षहेतुः। नान्यमन्ल इति-
ताशामचन्मन्नतसंचनाद्यन्नादिल
क्षपादीलाविधिपूर्वकमेवग्राह्य इति ।।प्राम:
पिचतुर्मुखनारद वसिष्ठ पराशरनैमिशारण्य
वामिशीनका दिमहर्षिजनास्तादृशदीसापूर्व
कमेवयथोक्तभगवन्मचाविशेषजगृहारित
चस्पष्टमुक्तम्लाश्शाएवमस्मिन्यानोत्तरख
पडे श्रुतिनिकरोपबृंहणपूर्वकं तमचकाङ्कना

·॥
( १५२०
> दिलक्षणवैष्णवदीक्षाविधिस्सप्रयज्यनिरूपि
तः-॥१२४॥ तत्परोभागःप्रागपिकिञ्चिदुदा
हत्तः॥२५॥ एवमन्यदप्येतत्पुराणगतंबडच
चनजातं तत्रतत्र स्थितंद्रष्टव्यम् ।।१२६॥श्री
वाराहपुराणेप्युक्तम्- वासुदेवानं कुर्यादात्म
नोबाहु मूलयोंः। सोश्वमेधंफलें प्राप्य विष्णु:
लोके महीयतइति ॥१२७॥ तत्रैव क्षेत्रमाहात्स्ये
प्रोक्तम् - मच्चकादिः तदे हो योमन्द्र तोमु-
विदुर्ल भः। मामैवैष्य निधर्मात्मा मदे कान्तेनचे
तसाँ। चक्रान्तिभुजाः केचिद्यत्र कुत्रवसन्ति
वै।योजनानितथा त्रीणिममक्षेत्रवसुन्धरे।
येकेचिद्यत्र पुरुषा विष्णुचक्राडू-मुद्रिताशतेषां
दर्शनमात्रेण महापातकनाशनम् भूतप्रेतपि-
शाचाश्चडाकिन्यश्चवसुन्धरे।तत्सर्वप्रशमंया
तियत्रचक्राडिलोवसेदित्यादि ।एवं क्षेत्रमाहा
स्थएवकचिदन्यत्र-वैष्णवलक्षणाभिधानम
करणे स्वगृह्योक्त विधानेनवसिमाधायवेबु
धः। चक्राद्यायुधमन्त्रण जुहुयायोडशाहुतीः।

·मूलमन्त्रणसूक्तेन पौरुषेण ततः परम् । जातवेदस
मन्त्रणपश्चादष्टोत्तरंशतम्।हत्त्वामहाव्याहृति
विश्वकादीस्तत्र तापयेत् ।सह्यान् सुतप्तानगु
रुणा मन्त्रवद्धारयेद्दधाभुजद्वये शङ्क-चक्रेमू
भिंशाई धनुस्तथा। ललाटे तुगदाधार्या हृदय
रखड एवंच । एवंधार्याणिपञ्चैव विष्णुभक्त में
मुसुभिः। अथवाभुजयोश्चक्रश चैवसुल
सौँ । एवंलाज्छन युक्ताये भक्तास्तेवैष्णवा
स्स्मृताः। तैरेवल भ्यंतहह्मसदाचार समन्विते
रित्यादिच॥१२८॥ एवमैन्यदपितघुराणगतं
बचनजातंतत्रतत्रद्रष्टव्यम् ॥१२९॥ श्रीगारु
डपुराणे प्युक्तम्- विष्वक्सेनस्वयं चक्रमादा
यात्म विभूषणम् । प्रयच्छतिमहातेजाहरिभ
कानुकम्पया। विष्णुचक्राङ्कितंगानं पवित्र
मितिवैश्रुतिः। चक्रान्तिायदातव्यहव्यंकव्यं
द्विजोत्तमै रित्यादि । तथा-अमिनैवतुसंयु
तंचक्रमादायवैष्णवम्।दाहयेत्सर्ववर्णाना
हरिसालोक्यसिद्धये इतिच १३०॥ एवमन्य

·दपिगारुड पुराणवचनजातंद्रष्टव्यम् ॥१३॥ वसतिमनसियस्य सोऽन्ययात्मापुरुषषरस्यन तस्यदृष्टिपाते। तवगतिरथवाममास्ति चक्रम तिहतवीर्यबलस्य सोन्यलोक्यइतिश्रीविष्णुपु राणेतृतीयांशसप्तमाध्यायगतयमकिङ्करसे वादवचनज्यमागेवेतिहासप्रकरणउदाहत मिह बोद्धव्यम्॥१३॥ अस्यायमर्थः-यस्य- भगवदिव्यायुधलाज्छन धारिणो भगवद्भक्ता प्रेसरस्य-मनसि-अव्ययात्मा-व्यया विश्ले षः-सनविद्यतेयस्यसोऽव्ययः-सन्ततसनि- हितः-आत्मा-निजदिच्यविग्रहोयस्यतथा तः तदीय भत्त्यतिशयेनतहि श्लेषासहिष्णुते यासदासभिहितइतियावत्-सः- नारायण:- वसति-पुरुषवरस्यतस्य-दृष्टिपाते-चक्रम तिहतवीर्य बलस्य-तदीयबाहमूलधृतचऋषि माधिष्ठितसुदर्शन तेजःप्रतिहतवीर्य बलस्य-वी फैप्रतिपक्ष निरसन सामर्थ्यम् - बलंभारख हनसामर्थ्य मितिभेदोऽवसेयः-तव-अथवा-

·मम-गनि:- नास्ति - कथमेतत्-सर्वान्प्राणि
नस्व लोक मानीय यथापराधत्व किलदण्डाथि
तुमधिकृतोसि-ईदशस्यतवकिलाह किङरो
स्मि-एवंसति तवमम चगतिःकथंप्रतिहन्यते-
इति किङ्कर शङ्कापरिहाराय यमआह-सइत्या
दि-सातादशोभगवन्दक्ताग्रेसरः-अन्यली
क्या-अन्यस्य विष्णोरेवलोकाह:-नमलोका
ह. यथोक्तलक्षण विष्णुभक्ताग्रेसराणाम्म
क्तिस्थान भूतवैष्णवपरमपद गामित्वाद्यमलों
कगतिप्रसङ्ग एवनास्तीतिनतेषामहं प्रभुरिति
भावइति ।।१३२॥ अयमर्थः- आस्मिन्नेवण
करणे- स्वपुरुषमभिचीत्यपाशहस्तं वदत्तिय
म.किलतस्यकर्णमूले। परिहर मधुसूदन
प्रपन्नान् प्रभुरहमन्य नृणां नवैष्णवाना मिति
लोकेप्यक्तः ।।१३४ा हहहारीतस्मृतावष्टमा
ध्यायान्त-लप्तचक्रान विष्णोरेकादश्याम
पोषणम्॥धृत्तोर्ध्वपुण्डदैहत्वंतन्मन्नाणापरिम
हइत्यार न्य- आनृशंस्य सतासङ्ग पारमैकान्त्य

·हेतवइत्यन्तेनपार मैकान्त्य हेतूनुत्का- वैष्णावः
परमैकान्तीनेतरोवैष्णवस्स्मृतइत्युक्त्या तप्तच
काङ्क नादिलक्षणशालिनःपरमैकान्तिनएववै
ष्णव वावगमात्-पायोत्तरखण्डे प्रथमाध्या-
येनारायणेन ब्रह्माणप्रतितसचक्राडु-नादिलक्ष
णवैष्णवदीक्षाविधिमुक्ता अन्ने-अनेन विधि
नामन्योधीतेवैष्णवाहुरोः। ततस्सवैष्णवं
याति नान्यथासुरसत्तमे त्युत्तयापितादृशस्यैव
चैष्णवत्तासिद्धेः- अतथाविधस्यत्तदसिद्देश्व-
स्पष्टत्वाच्च-प्रभुरहामन्य नृणां नवैष्णवानामि
त्यत्रवैष्यावशब्देनतप्तचक्राइ-नादिलक्षणशा
लिनोभगवद तामेसराएवविवक्षिताइत्यवग
म्यते ॥१३५॥ अतएवच- चक्रमतिहतवीर्य
बलस्येत्येतत्-भक्तबाह मूलधृतचक्र चिह्नस
लिहितसुदर्शनतेजःप्रसरणायत्तय मतकिङ्कर
वीर्यबल प्रतिहत्तिविषयंस्वरसत्तस्सङ्गच्छत्त।।१३६॥
भक्तधृत्तचक्रादिचिह्नेषु दिव्यायुधाधिदेवता
सान्निध्यंचदीक्षाविधिशास्त्र सिद्धम् ॥१३॥

·१५८)
प्रसिद्धश्वभगवन्दक्तेषुयथोक्तलक्षणसततस
निधानस्यसुदर्शनदेवस्यताहिरोधिनिरसनोद्य
मः॥१३०॥ अम्बरीषपरिभवौद्युक्तस्यर्वास
सोनिरसनायतत्सकाशादुस्थायसुदर्शनदेवः
प्रवृत्त इतिप्रसिद्धाोषाकथा।।१३९॥ अतईदृ
शसुदर्शनसन्निधानायत्त भी स्यैवचय मेनस्वकि
ङ्करप्रतियथोक्तलक्षण उपदेशः
क्रियतइतिस्प
टमवगम्यते ।।१४०।। तथाचयमकिरद्रावण
हेतुत्नयापिभगवद्दिव्यायुधलाज्छनधारणमा-
वश्यकमित्युक्तवचनसिद्धभवति॥१४॥श्री
भागवत्ते दशमस्कन्येपञ्चाशाध्यायउक्तमत्र
स्त-अन्येच संस्कृतात्मानो विधिनाभिहिते
नते। यजन्तित्वन्मयास्त्वावैबहु मूर्येकमूर्तिक
मिति ॥२४॥ अस्यायमर्थः- अन्येच-ते-ख
या अभिहितेन-विधिना-श्रीपाज्यरात्रशा
स्त्रोक्तविधिना-संस्कृतात्मानः-तापःपुण्ड
स्तथानाममन्लोयागश्चपञ्चमःअमीपरमस
स्कारा पारमै कान्त्यहेतव इत्यायुक्त तापादिसं

·( १५९ ।
स्कारसंस्कृतात्मानस्सन्तः-अतएव-वन्मया:-
मामेवये प्रपद्यन्ते मायामेतांतरन्तिते = अनन्याश्चि
न्तयन्तोमाम् = पुरुषस्सपर पार्थ भक्त्या लायस्व
नन्यया भत्क्यावनन्ययाशक्यः इत्यायुक्त
रीत्यात्वदनन्यभक्ताश्वसन्तः- अत्रभगक्दनन्य
भक्तत्तलक्षणभगवन्मयत्वस्यभगवदुक्त विधिसि
इसंस्कार हेतुकत्वावगमादनन्यभक्तत्वात्मकपा
रमैकान्त्सहेतुतयोदाहतवचनोक्ततापादिसंस्का
राएवसंस्कृतात्मशन्देन विवक्षिताः-पाचरात्र
शास्त्रे मीषामेवसंस्काराणांप्राधान्ये नोक्तत्वा
त-पज्वरात्रशास्योपादानपूर्वक संस्कार विशेष
प्रतिपादन परस्यास्यवचनस्य ब्राह्मणैःक्षत्रिय
र्वैश्यैश्शूद्वैश्वकृतलक्षणैः।अर्चनीयश्वसेन्यश्चपू
जनीयश्चमाधवः सात्वतं विधिमास्थायगीतस्स
कर्षणेनयइति प्रागुदाहृत भीष्मपर्ववचनवदेव
दर्शितसंस्कार परताया आवश्यकत्वाच॥बहु
मूर्ये कमूर्तिकम् - वासुदेव सङ्कर्षणप्रद्युम्नानि
रुदादिरूपेण बहुमूर्तिम् - नारायणरूपेणैक मू

·( १६० ) तिज्वसन्तम्-त्वावै-त्वामेव-यजन्तीति ॥१४॥ एवंतृतीयस्कन्धेप्रथमाध्यायेप्युक्तं विदुर तीर्थया आयाम-पुरेषु पुण्योपवनाद्रि कुज्जेष्वपङ्कतोये पुसरित्सरस्सु ।अनन्तलिङ्गैस्समलडू-तेषुचाचा रत्तीर्थायननेष्वनन्यइति॥अन्यानिचेहहिजदे क्देवैः कृतानिनानायतनानिविष्णोः प्रत्यङ्ग मुख्याङ्कितमान्दिराणियद्दर्शनाकृष्णमनुस्मर न्तीतिच ॥१४४॥ अत्रप्रथमश्लोकस्येत्थ विवर ण बोहव्यम् -अनन्यः-अनन्याश्चिन्तयन्तो मां येजनाः पर्युपासत इत्याधुक्तरीत्या भगवनन्य शक्कोविदर:- भगवदनन्य भक्तत्वादेवहेतोः- अनन्तलिङ्-अनन्तस्यविष्योलिङ्गानिश्रीमत्सु दर्शनादिदिच्यायुधचिह्मानियेषुने- अनन्तलिङ्गा:- प्रतिहिष्णोअजचक्रे सत्तजन्माम्भोधितर्नचे चर्षणीन्द्राः। मूलेबाहोर्दधतेन्ये पुराणालिङ्गान्य २ नमायुधान्यर्पयन्तइत्यादिश्रुत्युक्तरीत्यानात सुदर्शनादि भगवदिव्यायुधचिह्नान्निाभोक्ता प्रेसरासतैस्समलङ्क तेषु-परमैकान्त्यधिष्ठित्ते SANKAR

·( १६१)
षु-तीर्थेष्वायतनेषुपुरादिषुच-बचार - भगवदन
न्य भक्तानां परमै कान्तिभावभाजादेवतान्तरतन्द्र
ताधिष्ठित तीर्थायतनादिषुगमन प्रसङ्गा भावास
रमैकान्त्यधिष्ठिततीर्थायतनादिष्वेवपरमैकान्ती
'विदुरोयात्रांचकारेतिभावः-अनन्यइतिविशेषणं
चपर मैकान्तिलक्षणभगवन्दक्ताग्रेसरसम्बन्धि
तीर्थायतनैकानुवर्तित्वहेतुगर्भमवधेयामिति ॥२४५
हितीयश्लोक स्येत्धविवरणं बोध्यम्-अस्मिन्
श्लोके पूर्वश्लोकात्-सआसिषेवे-इतिकर्तृ
क्रियापदे अनुवर्तते-सः भगवदनन्य भक्तो वि
दुरः। इह-सरस्वत्याम् - अन्यानि-विजदेवदे
बैंः-हिजेषुयेदेवाः- भगव हिव्यायुधलाञ्छन
धारणेनलब्धदेवसज्ञाःपरमैकान्तिनः-येच
देवाः-इन्द्रादयःप्रसिद्धाः-तैः कृतानि-स
नुष्येषु भगवदिव्यायुधलाज्छन् धारिभिःपरमै
कान्तिलक्षणैर्भगवदक्ताग्रेसरैर्देवैश्वप्रतिष्ठा
पिन दिव्यायतनाना मेवभगवत्सान्निध्य
विशेष
क्वात्तेषामेवपरमैकान्तिभिरभिगन्तव्यत्वाच्चे

·( १६२.०
निभावः - श्रीविष्णु तत्त्वसंहितायांतृतीयपादेन
थमेपटले - एवं विज्ञापितारिशष्याश्चक्रलिङ्ग
समान्विताः । देवाएव भवन्त्येते नान्येषांकम
कारकाइति ॥ नवमे पटले-संस्कार व्याज्जता
स्मानः पतिचि लेनलाज्छिताः देवाभिधान
वन्तश्चत्यक्तास्पद परिग्रहाः। तमेवसर्वभावे
नसंप्रयान्तुमहामुनइतिचवचनात्- अनायु
धासोअसुरा अदेवाइतिवैश्रुतिरितिबद्धा-
रीतस्मृत्यायुदाहृतश्रुति विशेषात्-प्रागुदा
हतग्रमाणांतरे पयश्चचक्रादि भगवद्दिव्या
युधलाज्छनधारिपरमैकान्तिसज्ञितभगव
दक्ताग्रेसराणांदेवसज्ज्ञाहिप्रसिद्धा-श्रोत्रि
यो विष्णुभक्तस्तु गृहस्थश्शास्ववित्तमःच
ऋलिङ धरोविप्रः प्रतिष्ठांकर्तुमर्हति। तेनम
तिष्ठितस्तत्र सन्निधत्तेसदाहरिः। देवतांतर भक्तोवा
समबुद्धि रथापिवा। नास्तिकोवे दहीनोवानप्रति
पां समाचरे दिति पराशर संहितावचनादिभिः
परमेकान्तिप्रतिष्ठापित दिव्यायतनेष्वेवभगव

·( १६३० सानिध्यविशेषोऽन्येषांप्रतिष्ठाकर्मण्यनधिका- रश्च प्रत्यपादिषानाम् = वाःपाषण्ड शैवाद्यैः स्थापिताश्चत्तथाऽर्चिताः।अन्यत्रचस्वतोबद्धा नियमा सर्वदेवताइति भरद्वाजसंहितावचनेन भगवदाय तनेषुपरमैकान्त्यन्यमनुजप्रतिष्ठा पित्तार्चित भगवदर्चामृर्तीनाम्-अन्यत्रापिच भगवदन्य बद्धदेवतार्चा मूर्तीनांच नियमात्परमै कान्तिभिर्वर्जनीयताहि प्रतिपाद्यते- एवमिदं सर्व भगवद्धर्मशास्त्रेषुसमन्ततःप्रसिद्धम्-अन एवच विदुरस्यापि परमेकान्ति भागवतस्ये दृश- आचार इहदर्शितः-विष्णो नायतनानि-प त्यङ्ग मुरच्याङ्कितमन्दिराणिच-प्रत्यङ्गम्-अ इमप्रति- मुरयानि प्रतिनियता निभगवद्दि- व्यायुधचिह्नानि-आचार्यस्स्वयमादाय नियुक्ती वाथमन्त्रवित् । प्राङ्गुरवस्योपविष्टस्यन्यसेवाही तुदक्षिणे।सुदर्शनं तैथावामे पाञ्चजन्यस्वमन्च तः। एवंगदाँधनु:खडुललाटेमूनिवासीतिम रद्वाजसंहितापरिशिष्ट द्वित्तीयाध्यायेवचनादि ।

·( १६४ )
भिर्विहितानि दक्षिणसव्यबाहललाट मूर्धवक्षो
रूपतत्तदङ्ग प्रतिनियत चक्रशङ्गदाधनुःखड़
रूपतत्तद्भगवद्दिव्यायुधचिह्ना नीतियावत्-प्र
त्यड़ मुरन्यत्वं तत्तदङ्ग विशेष प्रतिनियतत्वमि-
तिफलितम्- तैरङ्किताः -यद्दा- अङ्ग अङ्गे-
प्रत्यम्-भगवल्लाञ्छनधारणस्थान तयाशा
स्त्र चौदिताड़े सर्वत्र- मुख्याङ्कित्ताः- तापसंस्का
रायंचस्थिररूपदिव्यायुधचिह्नधारिणः-चन्दना
यायनचक्रादि चिहानांजलाद्यपनोद्यत्वे नास्थि
रत्तयातादृश चिह्नाशालिनांगौणाविन्तशव्यप
देशाई तयातनावृत्त्यर्थं मुख्याङ्कित्ताइत्युच्यते-
पक्षहयेपिचकादिभगवद्दिव्यायुधलाज्छन धा
रिणः परमेकान्तिसन्जिताभागवतासराइह
विव सिताः- तेषाम्मन्दिराणिगृहाणिच-आ
सिधेवे - आस मन्तादसेवत-भगवदर्शनार्थ
भगवहिव्यायतनानि परमैकान्तिसज्ञितभाग
वतासराणादर्शनार्य तदीय श्रीमद्हाणि चोप
ससादेति भावः- श्रीशाण्डिल्यस्मृतौचतुर्थाध्या

·-
-
ये-यत्रभागवतानित्यपञ्चकाल परायणाः-निव
सन्तिसदायुक्तास्तत्क्षेत्रनैमिषादरम्-यत्रका
तिनोनित्येस्नानपानार्चनादिकम् । कुर्वन्तितज्जलं
ज्ञेयंसुतीर्थ पुष्करादपि। निवसन्तिमहात्मानोयत्र
चैकान्तिनो द्विजाः। देवादेवर्षयो नित्यंतंदेशंपर्युपा
सतइतिवचनैः परमैकान्तिनांस्थानानितत्सवितानि
तीर्थानिच परमपावनत्वेन देवाद्युपास्यत्वे नचात्य
तमादरणीयानीतियुच्यते - अतएव विदुरः
परमैकान्तिनामेवसम्बन्धीनिभगवदायतनानित
सेवितान्येवच तीर्थादीनितदावासस्थानान्येवच
विशेषत उपससादे त्युच्यते-भगवद्भक्तानाहो
पसदनं किमर्थमित्यत्राहय दर्शनादित्यादि-ये
षां भगवद्भक्ताग्रेसराणादर्शनाकृष्णमनुस्मरन्ति
द्रष्टारः -येषोदर्शनेतद्गतभगवत्सम्बन्धित्वाभि
व्यञ्जक शकुचकोर्ध्वपुण्डादिचिहान्य भिवीक्ष्य-
इमेभगवतोनारायणस्यदासावैष्णवाइति भगव
दनुस्मरणद्रष्टणामवश्यंभवति-तेषाम्महात्मना
मुपसदनमवश्यंकर्तव्यमितिभावइति ॥१४६॥

·( १६६) ययुनरिह श्रीधरकृतमन्यथाव्याख्यानम्-नवैष्ण वशास्त्रमानभिज्ञतादि निबन्धनस्वरसतश्शदा लभ्यचेत्यनुपादेयमभिः॥१४७॥ तथाहि-अ अप्रथमश्लोके-अनन्तलिङ्गै रितिपदम्-अन- तस्य लिङ्गै मूर्ति तिरितिभगवन्मूर्तिपरंव्याख्यात म्- नहिलिङ्ग-पदस्यमूर्तिवाचकत्ताक चित्लासिद्धा- पूर्वोदाहत भगवडर्मदीक्षापरश्रुतौ-मूलेबाहोर्दध तेत्येपुराणालिङ्गान्य) तप्तायुधान्यर्पयन्तइत्युक्तरी त्याभगवद्भक्त प्रकरणानुगुण्येनच भगवहिव्या युधचिह्नपरता हिस्वरसवाहिनी-पूर्वश्लोके तीर्थपद-पदानीति-स्खधिष्ठितोयानिसहरमू तिरितिच भगवहिव्यायतनानुवर्तनस्योक्तत्वे नास्मिन् लोके भगवद्भक्तसम्बन्धितीर्थायातना नुवर्तनमेवाभिधीयत इतिस्वरसतोवगम्यते-त दनुवर्तनस्याप्यावश्यकताया:प्रागुदाहृतप्रमा मासे इत्वादनापिहितीय लोकेतदभिधानद र्शनाच-किञ्च-अनन्तलिङ्ग शब्दस्य भगवन्मू तिपरत्वे-तीर्थीयत्तनेप्नित्यत्रतीर्थपदंव्यर्थमस ·ङ्गतार्थच-साक्षात्तीर्थवनाद्रिकुज्जादिस्थानेष्वा यतनमन्तरेण भगवन्मूर्त्यधिष्ठानस्याशास्त्रीयत्वा दाचारासिद्धत्वादायतनावश्यकत्वेचायतनशब्देनै वतत्सङ्ग्रहसम्भवे तीर्थपदस्यानावश्यकत्वाच्च- भगवद्भक्तपरत्वेत्तदधिष्ठिताश्रम विषयतयाती र्थादयश्शब्दास्सुसङ्गताः। अनन्यशब्दस्याप्येकाकि परतयाव्यारव्यानं नस्वारसिकम्। अनन्याश्चिन्त यन्तोमाम् ॥ भत्क्यालभ्यरुवनन्यया॥ भत्क्यावं न्ययाशक्यः॥ इत्यादि विवात्रापि भक्त प्रकर णेऽनन्यभक्तपरताया एवन्याय्यत्वात्-एवम स्मिन् प्रकरणे विदरस्य-महादरपूर्वक महाभाग वत्तो-दवसमागमस्य-तंप्रतिभगवत्सम्बन्धपुर स्कारेणैव तत्तत्कुशलप्रश्नकरणसमयेऽनन्यन क्तस्याङ्करस्य-अपिस्विदन्येच निजात्मदैवम नन्यवृत्त्यासमनुव्रतायाहृदीकसत्यात्मजचा रुदेष्णगदादयस्वस्तिचरन्तिसौम्येत्यस्मिन्लो के ऽन्येषामनन्य भक्तानांचविशेषाकारेणकुश लप्रश्नकरणस्यचदर्शनेनतदानुगुण्येनापितत्पर

·( १६८ )
तायावयुक्तत्वाच्च-अनन्तलिङ्गै रित्यस्यदेवतां
न्तरपरताप्यत एवहेतोर्नशङ्कि तुंयोग्या-पूर्वश्लो
के-तीर्थपदःपदानीति-स्वधिष्ठितोयानिसहस्त्र
मूर्तिरितिच श्री विष्णुसेवार्ययात्रायाएवोपक्रमा
- उत्तरश्लोके प्रतानिचेरे हरितोषणा नीत्युप
संहारदर्शनात्-द्वितीय श्लोके- नानायतनानि
विष्णोरित्याधुक्तिदर्शनाचेहदेवतान्तरप्रसङ्ग
स्यानवकाशत्वाच्च-एतेन-पूर्वश्लोके सहस्त्रमू
तिरित्त्यस्य- बहु मूर्येक मूर्तीक मित्या
दिस्थलान्तरोक्तब्यूह विभवाद्यनन्तभगवत
तारमूर्तिप्रसिद्धि मुपेत्य ब्रह्मरुद्राद्यनेक मूर्ति
मत्तया भगवत्सरत्ववर्णन मपिश्रीधरस्यवैष्ण
वशास्लमर्मान भिज्ञतसमतानुगुणविरुद्धवा
सनादिमूल मित्युपेक्षणीय मेवविशेषज्ञैः
एवं द्वितीयश्लोके-द्विजदेवैः ऋषिभिरि-
तिव्याख्यानममूलकम्- कापि विजदेवश
देन ऋषीणांनिर्देशादर्शनान-नानायतना
निविष्णोरित्यप्राय तनशद्धस्यैवस्वतोभग

·१६९ वन्मन्दिरपरस्यसतःप्रसझक्षेत्रपरत्वमाश्रित्यप्रत्य इ-मुरव्याङ्कितेत्यादिपदस्य स्वतन्त्र विशेष्यपरतया सुटंप्रतीयमानस्य-अङ्गभङ्गं प्रतिवर्तन्तइतिप्र त्यङ्गान्यायुधानि-तेषुमुरव्यं चक्रम्-तेनाङ्किता निमूर्धन्य कुम्नेषुचिह्नितानिमन्दिराणियेषुतानी तिघहुव्रीहिसमासेन क्षेत्र विशेषणपरतयाव्याख्या नमप्यसङ्गतम्- आयतनपदस्यक्षेत्रवाचकनायाः काप्यप्रसि-इत्वात्-भगवदालयादेहि जदेवदेव कृतत्वसम्भवपिक्षेत्रस्यतत्कृतत्वासम्भवेनान्व यासाङ्गत्यात्-प्रत्यङ्ग पदस्यायुधपरतयाक्कापि प्रयोगादर्शनात् - आयुधानांप्रायशोबाहुप्रति- नियतस्थितीनांप्रत्यवर्तमानत्वाभावाँच्चरू ड्यायोगेनवा युधानांप्रत्यङ्ग-पदबोध्यत्वास मावेनप्रत्यङ्ग-मुरब्यशदेन चक्रबोधासम्भवात्- प्रागुक्तरीत्या व्याख्यानस्यैवस्वारसिकत्वाच्च- तस्मादनत्यश्रीधरीयव्यारव्यानंवैष्णवशास्त्रम निभिज्ञतामूलंस्वमताभिनिवेशकारितं चैत्यनु पादेयमेवेतिसिद्धम् ॥१४॥ एवमेकादशस्कन्धे- ·( १७०) एकादशाध्याये- साधुस्तवोत्तमश्लोकमतः कीदृ ग्विधःप्रभो।मक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशीसद्धि रादृते तिश्लोकेन- लोकेस्वस्वरुचिोदेननाना विधा भक्तादृश्यन्ते- हेउत्तमश्लोक - पावनयश श्वरित्र-प्रमो- भक्तिफलदातृभूतस्वामिन् - कीदृग्विधः- कीदृशप्रकारः-साधुः- भक्तःतव- मनः- सम्मतः- सद्भिः- भक्तैः- आदृताकीदृ शीभक्तिः- त्वय्युपयुज्यते-त्वत्प्रसादनपर्याप्ता पर्यवस्यति-तत्तत्वभक्ति फलप्रदातुस्स्वामिन स्तवैव मुस्खा छुवातथाचरितुमिच्छामि-न खलुस्वाम्यसम्मतवभिक्तीभक्तिश्चहत्तार्थी भविष्यतइत्यभिप्रायेणपृच्छन्तमुवंप्रति समादधत्ताभगवता-ज्ञात्वाज्ञात्वाधयेवैमायावा न्यश्वास्मियादृशः - भजन्त्यनन्यभावेनतेमे भक्ततमामताइति स्वसम्मत भक्त स्वरूप मुक्का स्वप्रसादनपर्याप्तभक्तिस्वरूपोसत्तिसामग्रीवर्ण यनाभिहितम्-मल्लिड-मद्भक्तजनदर्शनस्प र्शनार्चन मिति वैदिकीतान्त्रिकीदीसामदीय

·( १७१)
व्रतधारणमितिच ॥१४९॥ इदमत्रावधेयम्-अन
न्यभावेनभजतामेव भगवतास्वाक्षिमतभक्तत्त्व
मनिहितम्-अनन्य भावश्चत्तापादिपज्यसंस्का
रायत्तंपारमैकान्त्यमेवेतिप्रागेवासकृदावे दितम्-
मल्लिङ्गमद्भक्तजनेत्यत्र-ममलिङ्गा निचक्रादि
दिव्यायुधचिह्नानियेषुतादृशामद्भक्तजनाइतिव्युत्स
त्याभगवाहिव्यायुधलाञ्छितपरमैकान्तिलक्षण
भागवताग्रेसराएवविवक्षिताः-तान्त्रिकीदीक्षे
त्यत्रापिश्रीपञ्चरात्रसंहिताप्रसिहानापादि पञ्च
संस्कारलक्षणवैष्णवदीक्षैवच विवक्षिता-इसं
च-तापादिपंचसंस्कार लक्षणश्रीपाज्यरात्रादि
प्रसिद्दवैष्णवदीक्षापूर्वकंक्रियमाणाभक्तिरेव
मत्प्रसादनपर्याप्ताभवतिनान्यादृशीतिभक्ति
प्रश्नस्याप्युत्तर मुक्तं भवति- यत्तु-मल्लिङ्गेन्त्य
त्र-लिङ्गानिप्रतिमादीनीतिव्याख्यानम्-तंद
पिप्रागुक्तरीत्यावैष्णवशास्त्रमर्मानभिज्ञतोदिमू
लमैवेति ॥३५०॥ एवमेकादशस्कन्धेषड्दिशाध्यो
येपिभगवतोक्तम्-मल्लक्षण
मिमंकायंसध्या

·Nat
(१७२)
मधर्मआस्थितः । आनन्दंपरमात्मानमात्मस्थं
सम्पतिमामिति ॥१५१।। मल्लक्षणम्-ममल
क्षणानि चकादि दिव्यायुधचिह्नानियस्मिंस्तथा
भूतम्-दिव्यायुधलाल्छित्तम्-कायलब्ध्या-म
हमें भक्ति योगरूपे-आस्थितः- आसमन्ता
तु स्थितः-सम्यगनुष्ठानकुशलः-पुरुषः-यहा-
आस्था स्थसज्जातेत्यास्थितः-सज्जातढानु
रागः पुरुषः-अत्रमल्लक्षणेकायंलब्धामधर्मा
स्थितइत्यु तयाचक्रादिभगवहिव्यायुधलाज्छन
धारणं विना भगवद्धर्मप्रवेशाधिकारएवनास्तीतिप्रा
गुदा हतप्रमाण जालसुप्रसिद्ध एवार्थःप्रनिपा
दिनोधगम्यते-अतएवयक्तं श्रीभागवतमाहा
स्येपि-सप्ताहव्रत्तिनांसा नियमानुशृणुनारद,
विष्णुदीक्षाविहीनानां नाधिकार कथाश्रवइति-
आनन्दम्-आनन्दायितारम्-परमानन्द लक्ष
गा मोक्षजनकम् - आत्मस्थम्-सर्वात्मसुनियन्तृ
तया सदैव सन्निहितम्-परमात्मानम्माम्समर्षे
नि-निरतिशयानन्दजनकपरमात्मप्राप्तिलक्षण
.

·( १७३) मोक्षप्राप्नोतीतियावदिति विवरणमस्यबो-हव्यम् ॥१५२॥यत्तु-मल्लक्षणम्- मत्स्वस्वपलक्ष्यतेयेनत मिममितिव्याख्यानम्- तदप्युक्तरीत्यावैष्णावशा- स्त्रमर्मानभिज्ञतास्वमताभिनिवेशादिमूल मित्यनु पादेयम् - अनन्तलिङ्गै रित्यत्र मल्लिङ्गमद्भक्तजने त्यत्रचलिशद्धस्य-मल्लक्षणमिमैकायमित्यत्र लक्षणशनस्यदाचिलवाचकपर्यायशद्धतया-ब्राह्म णैःक्षत्रियवैश्यैश्शूअकृतलक्षणेः-अर्चनी यश्चसेव्यश्चपूजनीयश्चमाधवः- सात्वतंविधि- मास्थायगीतसङ्कर्षणेनयइत्यादिप्रागुदाहृतभी ष्मपर्ववचनाद्यानुगुण्येनश्रीपाज्यरात्रादिप्रसिद्ध भगक्हर्म दीक्षाङ्ग भगवहिव्यायुधचिह्नपरताया सर्वत्रैकरूपतयासम्भवन्त्यांस्वारसिकार्थप्रहाणे नस्थलभेदेन भिन्नरूपेण क्लिष्टार्थग्रहणेकारणा भावात्-अङ्करस्तुतिप्रकरणऽस्मिन्नवग्रन्थे- अन्येचसंस्कृतात्मानोविधिनाभिहितेनते-इ- सत्र- अनुप दोदाइते-वैदिकीतान्त्रिकीदीक्षे त्यप्रच-भगवदनिहित पञ्चरात्रशास्वसिद्धसं ·( १७४) स्कारविशेषाणांस्पष्टमाभिहित खेनतदभिप्रा यकतायाउक्तस्थलेषुस्वरसतःप्रतीयमानायाः परित्यागस्याग्रहैकमूल तायास्स्पष्ट त्वाच्च ॥१५३॥ एवं नारदीय पुराणप्युक्तम्-श्रीकृष्णशस्त्राङ्कवि हीनगात्रस्मशान तुल्यःपुरुषोथनारी। दृष्ट्वान रंतंनृपतेसवासासनालासमःद्वार मङ्ग नित्य मिति ॥ चक्राङ्कि तस्यसानि ध्येयकमकुरुते नरः । स्नानंदाने तपोहोमं तत्सर्वचाक्षयंसवे दितिच ॥१५४॥ एवमन्यत्रापिसात्तिकपुराणे ब्वेवंजातीयकानिधचना निद्रष्टव्यानि ॥१५५।। ब्रह्माण्डपुराणेश्रीविष्णुरहस्ये प्रथमेऽध्यायेन्चै एणवामुनयःपुण्याविष्णुलक्षणलक्षिताः।ध्यायि नोयोग निरतास्सदाविष्णु परायणाइति-प्रय त्रिंशेऽध्याये-श्रावकाबासुदेवस्यतथैवनदन नकाः। अन्येच वैष्णवास्तत्र सर्वचक्रेणला- छित्ता इतिचोक्तम् ।।१५६॥ एवंतत्रैवमोक्षध म-उमामहेश्वरसंचादे वैष्णवमाहात्म्यं पृच्छन्त्यै पार्वत्यै महादेवप्रतिवचनमयषट्पञ्चाशाध्या

·( १७५)
योऽमुमर्थप्रपञ्चेनप्रतिपादयति कैलास शि
रखरेदेवी देवदेवम्महेश्वरम् । प्रणम्य शिरसाशम्मुं
पार्वतीवाक्यमब्रवीत् ॥१॥देव्युवाच ॥सर्वज्ञ
स्त्वंजगत्साक्षीचराचर गुरुःपिता। सर्वलोकेश्वर
स्साक्षात्सृष्टिस्थित्यन्तकारकः ॥३॥वैष्णवानांच
माहात्म्य श्रोतुमिच्छा मिशङ्कर ॥ईश्वरज्वाच॥
साधु
साधु महादे विसाधूनांच हितषिणि ॥वैष्ण
वानांच माहात्म्य तत्वस्यामिसुव्रते।शङ्खचक्राडि
तंभत्त्यायःपूजयतिमानवः॥४॥ससाक्षाद्विष्ण
सामीप्यलभतेनात्र संशयः। विष्णुचक्राङ्कितं
विप्रै
योभूम्यामभिवादयेत् ॥५॥ ललाटेपासुसङ्ख्यब्द
ब्रह्मलोके महीयते। विष्णुचक्राङ्कितंदृष्टवायोज्यु
स्थायकृताज्जलिः॥६॥सस्वीय कुलमुडत्यस्व
गलोके महीयते। चक्रांङ्कितभुजायस्यापतीम
ध्येतुभुज्जते॥७॥सापडि देवलोकस्यदेवपति
पूज्यते। आष्टक्ये मासिकैचापि भोजयेच्चक
लाञ्छितम् ॥६॥रोरवास्कुल मुद्धृत्य विष्णुलो
केमहीयते। सगोत्रमपियवा भाजयेच्चकला

·( १७५०
चितम् ॥९॥ ससाक्षा हिष्णु सामीप्यं पित्रादीना
मनानयेत्। शङ्खचकाङ्कितंदृष्ट्वा योनरो मुदितो
भवेत् ॥१०॥ परमानन्द माप्नोति किं पुनस्लैहिक
फलम् । चक्राङ्कि-तस्यनामानियोवदे द्भक्तिमान्न
रः ॥११॥सर्वपापविनिर्मुक्तस्सयातिपरमं पदम्।
चक्राङ्कित्ताय विप्राययोन्नं भत्तस्यादातिसः॥१२॥
अन्नसा निवर्षाणिब्रह्मलोके महीयते। विष्णुन
क्तस्य विप्रस्य चक्रचिलस्यमानवः॥१शागोक
र्णमात्रांभूमिचदत्ताराज्यमवाप्नुयात्। विषुवा
यनकालेषुचक्र चिह्नायपार्वति ॥१४॥ तिलद्रो
णमहादानम्महापातकनाशनम्। विष्णुचक्रा
तिविप्रंगन्धपुष्पादिभिर्नरः ॥१५॥ पूजयि-
त्वा महादेवि विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । विष्णुच
काडिन्तं विप्रंविष्णुमूर्ति मिवस्मरेत् ॥१६॥सो
पिविष्णु मयो भूत्वा वैष्णावींगतिमाप्नुयात् । अ
निना तप्तचक्रेणेवाहमूले भिलान्तिाः॥१५॥
सर्वपापानिसन्तीर्यस्वराजस्ते भवन्ति । विष्णु
स्थानेषुमुख्यषुये विप्राश्नालाज्छिन्नाः ॥१८॥

·।
( १७७ )
नेहि विष्णुमयाभूत्वा विष्णुसायुज्यमानुयुः। विष्णुच
चक्राङ्कितायत्रवसन्ति नरपुङ्गवाः॥१९॥तद्देशो
सन्नवस्तूनिवैष्णावत्वंलमन्तिच। विष्णुचकाङ्कि
तविप्रमेकरात्रिंतुवासयेत् ॥२०॥ सस्वर्गवासि
मिश्शश्वत्पूज्यएव नसंशयः। अश्यज्जनादिभु
त्यन्तंयःकरोतिसमानवः।।२१॥ चक्रान्तिा
यविप्राय विष्णुसामीप्यमाप्नुयात्। चक्राङ्किता
यविप्रायकन्यादानंकरोतियः॥२२॥परमानं
न्दमानोतिवैष्णवंपद मुत्तमम् ।यस्मिंस्तार्थेकन
स्नानावैष्यावाश्वकलाज्छिताः॥२३॥तस्मिन्
स्नानप्रकुर्वीत विष्णुलोकमवाप्नुयात् । अतिपापे
प्रसक्तीपिविष्णुचक्राङ्कितस्यतु ॥२४॥ पादोद
कंपिबेत्सद्यस्सर्वपापैःप्रमुच्यते। पादौपवित्रभू
तौहि विष्णुचक्राङ्कि-तस्यत्॥२५॥यःप्रक्षाल्य
पिबेत्तोयमात्मशुद्दिकरोतिसः। चक्राङ्कित्ताय
महतेविष्णुभक्तायधीमते॥२६॥ तिक्षामात्रप्र
दानेनवैष्णवींगतिमाप्नुयात्। चक्राङ्कितायम
हतेमहादेवि महात्मने ॥२७॥शाकमात्र प्रदानेन

·1
T
(१७०)
मुक्ति यान्तिहिसूरयः। चक्राङ्कितंद्दिजवरयोदू
'पयतिमानवः॥२८॥ सचाण्डालो महादेविरोरवं
नरकं व्रजेत्।ब्रह्महत्यासुरापानस्तेयंगुर्वङ्ग-नागमः
॥२९॥ चक्राङ्कितस्य निन्दाचपज्वैतेवतिपात
काः।यःपुत्रःपितरंहेष्टितंविद्यादन्यरेतसम्॥३०॥
चक्राङ्कितंत्योद्देष्टितं विद्यादन्त्यरेतसम् । किम
प्रबहाभिधमः किमनबहु मिर्थनैः॥३१॥ किमत्र
बहविगैःप्राकृतस्यदुरात्मनः। किमत्रबहभि
शास्त्रैः किमत्रबहुभि श्रुतैः॥३२॥ अवैष्णदानां
तपसा किमृषीणांफलंभवेत् । तीर्थस्नानम्महादे-
विमहादानफलं तथा ॥३३॥अवैष्णवस्व विप्रस्य
सर्वेशश्वविनश्यति । यथादारु मयोहस्तीयथाचर्म
मयोमृगः ॥३४॥यथाभस्ममयोवलिस्तथा विप्रो
वैष्णवः अवैष्णवस्यविप्रस्यकर्मव्ययमविष्य
ति ॥३५॥ रूपलावण्यसंयुक्ता महावंशोद्भवाहि
जाः॥अवैष्यावानशोभन्ते निर्गन्धाइव किंशुकाः
॥३६॥शरीर शोषणं त्यर्थच्छ चान्द्रायणादि-
भिः। विष्णु पादाम्बुजध्यानहीनस्थ पुरुषस्यच॥३०॥

·। । ( १७९) विद्याविनयसम्पन्नोविशालकु. लसम्भवः। विष्णु भक्ति विहीनोयश्चण्डालसदृशोभवेत् ॥३८॥अवैष्ण वोदुराचारःपापानामाकरोऽशुचिः। पापचारीदुरामा चतस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥३९॥ अवैष्यावस्यसंसर्गो दौर्ब्राह्मण्यं करोतिहि। तस्मात्नात तसंसर्गवर्जये वैष्णवोनरः॥४०॥ यस्मिन् देशेदुरात्मानःप्राकृत्ताः पापचारिणः । वसन्तिज्ञानसम्मूढास्तंदेशपरिष जयेत्॥४१॥शिवायज्ञोपवीतंच चक्रचिटंचकु ण्डले। ऊर्ध्वपुण्ड्चदण्डच पवित्रंचकमण्डलुः ॥४२॥ एतानि विप्रैार्याणि शुक्लदन्तैर्दृढव्रतैः। वैष्णव स्यचविग्रस्य विष्णुभक्तस्यधीमतः॥४३॥ अन्त बहिर्वस्तुसंर्वव्याप्यनारायणःस्थितः। यस्योदरे भवेद्दे विवैष्णवस्यमहात्मनः॥४४॥ प्राकृतानं प्रकुरुते तस्यप्राकृत लक्षणम् । तस्मात्माकृत्त संसर्गवर्जयेद्वैष्णवोनरः॥४५॥ प्राकृतानं विशा लासि विशेषेण विवर्जयेत् । इदंचरित्रं पापघ्नं ण्यंदुस्स्वप्ननाशनम् ॥४६॥पठ तांशृण्वतांवापि विष्णुसारूप्यमावहे दिति ॥ १५७॥अनहित्तप्त ·( १८०) चक्रान्तिानांपरमेकान्तिसंज्ञितानाम्भागवताने सराणा महाप्रशंसापूर्वकं तदितरेषासर्वेषांपाक तसंज्ञितानांसंसर्गान्नस्वीकरणादिकं तेषांप्रच्यु तिहेतुतयावर्जनीय मितिचोक्तम् ।।१५८॥ ब्रह्मवै वर्तपुराणे-चक्राङ्कितभुजविप्रंयस्तु निन्दतिस वंदा। सयाति नरकं घोरंयावदाभूतसंप्लव मित्युक्त म् ।।१५९ ॥भविष्यपुराणेप्युक्तम्-चक्राङ्कित भुजंदृष्ट्वा यस्तुष्ट नाभिवादयेत् । तिर्यग्योनिश तेप्राप्यविष्ठायांजायते क्रिमिरिदितत्रैवक्षेत्र माहाम्ये विष्णभक्तलक्षण प्रकरणे-यस्यचक्रप भावनदन्धावाराणसीपुरी।यस्यशध्वनिश्रुत्वा विद्रवन्त्यसुरादयः॥तद्भक्तलक्षणंवक्ष्येशृणुमा तस्स विस्तरम् । वेदशास्त्रपरायेचस्वधर्माचरणे रताः । वेदोक्तं कर्म कुर्वन्ति तान् भक्तान्विडिव ष्णवान् । शङ्खचक्राङ्कितायेराप्यूर्ध्वपुण्डधरी श्चये। नासत्यवचनायेतु पितृमातृ मतेस्थिताः। तेभक्तालक्षणन्त्वेतत्तं विनाकोनुजीवती निच॥१६॥ वामन पुराणेप्युक्तम्- लीलयापिलिरवेद्यस्तुबाहु

·।
(१८१ )
मूले सुदर्शनम् ।कुलकोटिंसमुद्धृत्यसगच्छे सरमंप
दामिति ॥१६१॥ मात्स्यपुराणेचोक्तम्- चक्राङ्कि:
तभुजाः केचिच्छ साङ्कित जास्तथा। शङ्खचक
धराः केचिकुले विष्णुपरिग्रहे। शङ्गचकाङ्कनंकु
र्यादात्मनो चाहुमूलयो।कलत्रापत्य भृत्येषु पश्चा
दिषुच मुक्तयमिचक्राङ्कितदेहोयो मद्भक्तो भुवि
दुर्लभः । नैवाप्नोतिवशम्मृत्योरप्याज्ञाभङ्ग कन्न
र इति ॥१६२॥ आमेयपुराणेप्युक्तम्- पञ्चायु-
धानिधार्याणिभक्तिप्रद्धोपबृहितैः।ललाटे मूर्ध्नि
हृवाहोरेककं पृथक्पृथका ललाटेतुगदाधार्या
मूर्ध्निचापस्ततः परम् । नन्दकं चैवन्दन्मध्येश
चक्रे भुजहये । तानिकृत्त्वाच विधिवसञ्चायुधे
विधानतः। तत्तन्मणमन्त्रज्ञाप्रतिष्ठाप्यपृथ
पृथक् । वह्निमध्येसमारोप्य विधिवसूजये सुनः।
अङ्कये हिधिवहुमन्नप्रमत्तस्समाहितः।वर्णाश्र
मेषनिष्ठानामन्य पीचा विशेषतः। कर्तव्यं भगवद्भ
ये सिधै मुत्येचसर्वदा। चक्रादि धारण ब्रह्मवि
ष्णुलोकेमहीयतइति ॥ तत्रैवस्थलांन्तरे-शिलाबु
।

·( १८२ ) द्वि-कृताकिंवाप्रतिमायाहरेर्मया-किम्मयापथिह- प्रस्य विष्णु भक्तस्यकर्हि चित् । तन्मुद्राङ्कितदेहस्य चैतसानादरः कृतः तेनकर्म विपाकेन पुत्रंशोकोम मैदशइतिच ॥१६३॥ लैड़े प्युक्तम्-अष्टाक्षर विदस्सर्वे विष्णुचक्राङ्कितास्तथा। श्रावकावासु देवस्य तथैवनट नर्तकाः अन्येच वैष्यावास्तत्रस वैचक्रेणलाञ्छिताइति॥१६॥स्कान्देयम वचनम्-येषांचकाङ्कितंगात्रंशूद्रेष्वपिचदृश्य ते। तेंवैस्वर्गस्यनेता ब्राह्मणाभुविदेवताइति॥१६५॥ तत्रैवान्यत्रामगव द्दिव्यायुधमाहास्यप्रकरणउ क्तम्- चतुर्वेद्यधिकोयस्तुशङ्खचक्रादिचिह्नितः। सगृहयगृहस्थस्यतस्य किकुरुतेयमः। किंकार प्यसि भूपाल प्रयागमरणेनवा। चक्रा डि-तश रीरस्य गृहे मुक्तिःप्रकीर्तिता । दृष्ट्वाचक्रीडितं देह मरणे समुपस्थिते। यमदूताः पलायन्ता गच्छन्ति हरेर्गणाः। कृष्णायुधा तिंदेहंचेष्ट भाते यत्र कुत्रवै स्मशान मपित छुई किंपु न-पुण्यभूमयः । सुदर्शनो नामराजाशत्रुनिश्च

·:
( १८३)
पराजितः।हतराज्यःक्षीणबलीभरद्वाजमुवाचह्न ।
राजोवाच ॥ ब्रूहि विप्रजयोमह्यमीहशस्य भवेक
धम् ॥भरद्वाजेउवाच ॥वस्यामिशृणुराजेन्द्रत
वराज्यं यथाभवेत्। त्रेण निर्जितास्सर्वेपुरावे
वास्सवासवाः।हतंराज्यंबलाई त्यैर्देवास्सर्वेज
नेश्वर ब्रह्मादयोग्मयस्सर्वेशङ्करप्रमुखास्तथा।
शरण्ये शरण जग्मुर्नारायणमनामयम्॥ देवाचा
त्राहिनाहिजगन्नाथहनेण निहतावयम् त्रैलो
क्याधिपतिर्जातोनोनिर्जितकण्टकः यथा
बाधोनचास्माकं तथाकुरु जनार्दन॥श्रीभमचा
नुवाच ॥ ममायुधैस्स्वदेहांस्तुलाञ्छयित्वासुरी
तमाः॥युध्यतासमरेदैत्यैर्मप्रसादेन भूयसा।
ममायुधाडि-तैर्दे हैर्भवतांसुरशत्रवः क्षयंया
स्यन्तिसमष्बनायासेनलीलया। एवमुक्तेन
योमुस्तं ब्रह्मरुद्र पुरोगमाः। तप्तचक्राद्यायुधैस्ते
चिह्नदे हिपतन्द्रिताः। धारयन्तोमुदायुक्ताह
अस्यजयका शिणः । हत्वात्रंगतादेवास्वस्थान
चमुदान्विताः ततःप्रभृतिब्रह्मायास्सर्वदेवा

·( १८४) स्सवासवाः। चिन्नंकृत्वायुधैर्देहेकर्मचारतन्द्रि- ताः ऋषयास्सिद्धगन्धर्चाः पाताले पन्नगेश्वराः दे हेकुर्वन्ति चिलानिशङ्खचक्रगदादिभिः। तस्मात्त्व मपिराजेन्द्रकुरुकृष्णायुधाङ्कितम् । स्वदेहंसर्व सङ्ग्रामेबजेयस्त्वं भविष्यसीत्यादि ॥अन्ते-इति श्रुत्वाव्यास शिष्यान्नै मिशारण्यवासिनः। मुदा संपूज्य तेसूतं चक्रंधृत्वाययुहरि मिति ॥ अन्यत्र- गोविन्दस्यायुधान्यङ्गे बिश्नत्सुश्रोणिवैदिजः।तुरी यं धामन द्विष्णोर्महिष्ठप्राप्नुयादिति। चमूषच्छये नशकुनो विभृत्वेतिऋगब्रवीदितिच ॥१६६॥ एवमुपपुराणेषुब्रह्माण्डसंहितालेदरूपेवायव्य पुराणेप्रोक्तम् । उपवीतादि वद्धार्याश्शाङ्क-चक्रा दयस्सदा। ब्राह्मणस्यविशेषेणवैष्णवस्य विशेष न इत्यादि ॥१६॥आदित्यपुराणेप्युक्तम्-च कादि धारये हि प्रोललाटे मस्तके भुजे पातका दि विशु-द्यर्थ भवक्कैश विनाशनम् । विहगशेशना माङ्काशन चक्राङ्कितानराः। निश्शङ्कमश्चनिरा नहास्नेसकर्षण किडू-राइत्यादि ॥१६०॥ एवं ।

·(१८५० शास्त्रान्तरेषुशिल्पशारनप्युक्तम्-भुजेचक्र विजा तीनां शिरश्चकन्तुदैवतम्।अचक्र द्विजदेवानांपू जादानंच निष्फल मिति ॥१६॥ यसुनरुक्तम्-ज्या तिशास्ले बार्हस्पत्ये मुहूर्त विधाने-जातस्यतुकुमारस्य धारयेत्सञ्च मेदिने । चेकहत्त्वासुवर्णेन षडरम्म असंयुत मिति ॥ सङ्घहेष्वपि-जातस्यपज्चमदि नेशुभदे मुहर्तेपञ्चायुधामयाधारण मिष्ट माह:) नाभिप्रदेशपेरिलम्बिसुवर्णसूत्रप्रोतं शिशोर्महाँन वारणकैश्वयुक्तमिति ।। जन्मतःपञ्चमीतारांया तेचन्द्रे शिशुपित्ता। भूषयेद्भूषणैस्सर्वैःपञ्चायुधस मन्वितैः। विशेषात्कन्यकायास्तकर्तव्यं मङ्गला यच। पुंसस्सायुधमाकल्पमायुश्वीकाङ्किण- शिशोरितिच ।।१७०॥ तदेतत्यूदादत्तप्रमाण गणसिद्धादङ्कनहेतु तापसंस्कारादीन्तरंबालय हनिवारणाद्यर्वाचीनफलान्तरहेतुतया विहितंप्रा गुदाहृतपायसंहिताशाण्डिल्यस्मृत्यादिषचनेष्टि वैतिनैतेनचक्राङ्कनपरशास्त्राणांचरितार्थता सम्भावयितुं शक्या॥१७॥यतःपरविद्याविशे ·(१८६ 1 पाड- मिदंचकाद्यङ्कनसावित्रीग्रहणा-यज्ञोपवी तादिधारणवदेवानियतस्सस्कारविशेषः॥१२॥ अतएवचप्रागुदाहृतप्रमाणेष्वसम्मावि तार्थी न्तराअस्यसंस्कार विशेषस्यप्रयोगभेदाअपि बहलमुपलभ्यन्ते॥१७॥ बहुचपरिशिष्टगत शौनकीयस्तापसंस्कारकल्पोपिच तावदेवंदृश्य ते॥षोडशोपचारे र्मूलेन भगवन्तमाय~-ऋ चोअक्षरे परमेव्योमन्-शन्नोमिनश्शंवरुणः। इत्येतान्यांचक्रंशङ्ख चाभ्यर्च्य-दादशारनहितं ज्वराय- अग्नेमन्वे प्रथमस्यप्रचेतसः इत्येता भ्यामनावाद ध्यात्- वैश्वानरस्यसुमतौस्यामे त्यग्निंपरिचर्य पुरुषसूक्तेनषोडशाहुती वाभग वन्तंपुरुषसूक्तेनोपस्तुत्य-योब्रह्माण मितिपुरतो दण्डवभिन्मेत्-अथ-सुदर्शनमहाज्वालको ठिसूर्य समप्रमाअज्ञानान्धस्यमे नित्यं विष्णो ममिप्रदर्शयेत्यादाय-सुदर्शनाय विद्महे महाज्या लायधीमहि तन्नश्यकःप्रचोदयादितिचक्राधा नम्- पाञ्चजन्य निजवानध्वस्तपातक सञ्च ·( १८७) या पाहिमां पापिनंघोरसंसारार्णवपातिनमित्यादाय- पाञ्चजन्याय विद्महे पावमानाय धीमहि तन्नरशङ्खः प्रचोदया दितिशाधानम्-यएवंकुरुते विद्वान् ब्राह्मणश्रोत्रियश्शुचिः। सर्वपापैःप्रमुच्येतविष्णु लोकंचगच्छति॥शयन्यांचैवबोधिन्याचक्रती) तथैवच । शङ्खचक्रविधानेनवनिपूतोमवेन्नरडू ति॥१७४॥ अयंचकल्पोरामार्चनचन्द्रिकायाँ पञ्चमपटले-आनन्दवनसन्यासिना-समना ममाहा स्येषष्ठ प्रकरणे च्युताश्रमसन्न्याप्सिनापि चोदाहतः॥१७५।।एवंरामार्चनचन्द्रिकारामना म माहात्म्या दिग्रन्थेषुश्रुतिस्मृति पुराणादिवच नोदाहरणेनतप्तचक्रायक-नस्थापितम्॥१६॥ तथाच पूर्वोदाहतप्रमाणगणैरनन्यथासिडै वि धानान्मतान्तरस्थप्राचीनयन्यकारैरपि निरूप णाचार्वा चीनकुदृष्टि पिर विचाल्योयंतप्तसुदर्श नादिभगवद्दिव्याधुंधलाञ्छनधारणविधि रिति सिद्धंभवति ॥१७॥ ब्रह्मादिदेवेषुसिद्ध गन्धर्वा दिषुसनकसनन्द नादि महायोगिषुश्रीनारदव- ·( १८८) सिष्ठपराशरादिषुनैमिषारण्यवासिषु श्रीशौनका दिषुमहर्षिषुच तप्तसुदर्शनादि भगवद्दिव्यायुध लाज्छन धारणाचार आसीदितिच पायंस्कॉन्द भारतादिप्रागुदात्तप्रमाणगणेषुबह ब्रह्मसंहि तादिषुचप्रस्फुटदृश्यते॥१७८॥सचायमाचा रोद्यतनेष्वपिवैदिकाग्रेसरेषुलोकमान्येषुशिष्टे पुनिराबाधमनुष्ठानगोचरोदृश्यते ।।१७९॥ य यापिपूर्वोदाहृताःप्रमाणगणानैवोपलभ्येरन्- तथाप्यविच्छिन्नपारम्पर्यवैदिकाग्रेसरलोकमा न्यशिष्टगोष्ठीष्वनुष्ठानगो चरोयमाचारएकएवनि र्विशङ्कमस्यधर्मस्या नुष्ठानेनन्यथासिहं प्रमाणं भवितुमर्हत्यास्तिकाना मितिनात्र विचिकित्सा लेशावकाशः॥१८॥ईदृशोद्याचारःप्रकारा न्तरेण स्वप्रस-मसहमान स्वस्य पारमार्थिक प्रमाण मूलतानिश्चयमविचाल्यमापादयति॥१॥ अतएवहि-वेदो खिलोधर्ममूलं स्मृतिशीलेच ताहिदाम। आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टि रेवचेत्यादि मन्वादिधर्मशास्त्रेषुप्रमाणान्तरेम्स ·(१८९) हशिष्टाचारोपिपृथक्प्रमाणतयापरिगणितः॥१२॥ पूर्वतन्नेहोलाकाधिकरणन्यायोपिहीदृशाचारस्यम माणतांव्यवस्थापयति॥१८॥इथंवतएव प्रमाणतया माननीयः पारम्पर्यतोवैदिकाग्रेसरलोकमान्यशि ष्ठगोष्ठीषु परिदृश्यमानीयमाचारोनन्यथासि-छपर स्सहस्त्र प्रेमाणगणसोपष्टम्भस्सुतरामेवनकैनापि चालयितुशक्य इतिनिराबाधएवायंवैदिकसार्व भीमघण्टापथः॥१८४॥ तमेनमाचारमुन्मूलयि तुंयतमान मदकलुषमतिकज्यनमन्दमाति महामे रुमुसाटयितुंचेष्टमानम्मत्तमहिषमिव प्रेक्षावन्त स्वतएवपरिहलन्तीत्यलंबहुनीपन्यासेन॥१८५॥ तथाचप्रागुदाहतप्रमाणगणर्बहुभिर्हेतुमिश्वना ह्मणादीनांसर्वेषाम्मुमुक्षूणांचावश्यक तप्तसुदर्श नादि भगवद्दिव्यायुधलाज्छनधारणमितिसिद्धम् ॥१८६॥अयमतदावश्यकताहेतुसङ्ग्रहश्लोकः पूर्वाचार्यकृतः॥लस्मत्वादात्मभर्तुःप्रकृतिपरि णतिग्रन्थि दाहात्मकत्वात्कर्माङ्ग-साहितत्वात नुतनुशययोस्संस्कृतित्वानियत्वात्। हेतुवा ·( १९० ) त्सहीते रितरपरिहत्ते द्रावणा किङ्करादेार्य चादि चिलंकृतिभिरकृति भिश्रेयसे मुक्तये चैति ।।१०७॥इदमत्रावधेयम्-आत्मभर्तुलस्म वादिति स्वामिचिह्नस्यदासेनदास्यलक्षणतया वश्यधार्य वंप्रतिपायते-इदंच-निरूपणत्वाद्दा स्यस्यधार्यचक्रमहा त्मनः ॥दासभूतयदात्मान बुध्येतपरमात्मनः। तदैवगात्रंकुर्वीतशङ्खचक्रा दिलाञ्छितम् ॥ इत्यादिभिःप्रमाणैःप्रागुपपादि तम् = प्रकृतिपरिणतिग्रन्थिदाहात्मकत्वादित्यने न-प्रकृत्तिपरिणतेः- अनादिकर्मपरंपरयासुदृढ मात्मनिसम्बध्यमानस्यसंसारतरुमूलस्थानीयस्य सूक्ष्माचिद्धस्तुनः-योग्रन्थिः -दुरुच्छेदस्सम्बन्ध विशेषः-तद्भस्मीकरणरूपतयातप्तचक्रादिदि झंधार्य मित्युच्यते-यथाहरित पत्रशारखाप्रका ण्ड स्तरुस्तदीय प्रधानमूल च्छेदे पत्रशाखादिषु 'किञ्चित्काल पर्यन्तहरिततानुवर्तनेपिक्रमेणशु व्यत्येवनतुवर्धते। तथैवतप्तचक्रादि भगवाह- व्यायुधदग्धवीजस्संसारबन्धः फिज्यिकालमनु ·१९१ वर्तमानो पिक्रमेणशोषमेवोपैतिनतुपोषमितीत्यस सारतरु मूलदहनरूपंतप्तचक्राधङ्कनसवै मुमुक्षुभि रवश्यंधार्यमित्याशयः-अतएव हि श्रूयते रहस्या नाये-नखलुभागवतायमविषयं गच्छन्तीति- तप्तचक्राघङ्कनस्यसंसारतरुमूलदहनरूपताच- अनप्ततनू तदामोअश्नुतेशृतासइद्दहन्तस्तस भाशत ॥ आमाह्यतप्ततनवस्तप्ताङ्का हरिलाज्छनैः। शृतास्सुभोग्यताप्राप्यभुज्यन्तेपरमात्मना॥ इत्या दिप्रागुदाहतप्रमाणसिद्धा-कङ्गिन्त्वाहितला दित्यनेन-अङ्गत्वात्सर्वधर्माणाम् = अनिष्टानां निहत्त्यर्थमैकान्त्या यजगसतेः-सिद्मकर्मणांचे बधार्येचक्रादिलाज्छनमित्यादि प्रागुदाहतप्रमा सि-हात्तीइत्लादनिष्ट निवर्तक त्वलक्षणाडि तत्वाच्चहेतोरपि चक्राद्यनंधार्य मित्युच्यते- तनुतनुशययोस्संस्कृतित्वोदित्यनेन- येनपूत स्तरति दुष्कृतानि-तेनपवित्रेणशुद्देनपूताः अतिपाप्मानमरातितरेम शङ्खचक्राङ्कितंगा पवित्रमितिवैश्रुतिः॥अनायुधासोधसुरानदे

·( १९२ )
वाइतिश्रुतिः। इहामुत्रचतेषांवा आसुरोभाव
उच्यते । आसुरो विद्यतेभावोयावदेषांदुरात्मनाम्।
नतावदधिकारो स्तिममाराधनकर्मणि। नाधिका
रोर्चनेयावन्मोक्षाशाविद्यतेकुत्तः। मुक्तिद्वारंव
मेवातस्सहस्त्रारनिशामय। श्रद्धया धारयिष्यन्ति
ममचक्रंसुदर्शनम् । ज्ञात्वासर्वपदार्थेषु शुहिस्ते
षांपदेपदे। शालायांभाजनेवस्ने गृहोपकरणे
पुच। चमसोलू रखलेपीठे पक्वान्ने चक्रमुल्लिखे
त् । पशुपुत्र कलत्रेषुयानवाहन मिषु।सुद
शनतवाड्रेन प्राकृतत्वं प्रयास्यति । विरक्तवा
गृहस्थोवा सकामोऽ कामएवच। तापादिनावि
मुच्येत पातकैः कोटिजन्मजैः। एषावैष्णवासि
द्वान्ते संस्क्रियापरमामता।सुदर्शनाग्निनातस्या
शरीरंयहिशोध्यतइत्यादि प्रागुदा हतप्रमाण
गण सिद्धाच्छरीरसंस्काररूपत्वाच्छरीरवर्तिपुरु
षसंस्काररूपत्वा चहेतोरपितप्तचक्रादिलाञ्छन
मवश्यधार्य मित्युच्यते- इत्थंतप्तचक्रादिलाज्छ
नधारणस्यकाङ्गखसंस्काररूपत्वादिकं प्रतिपा

·( १९३) द्यतेन विना मोक्षाशानैव विद्यत इतिस्फुटंप्रति पादयद्भिःप्रमाणगणैः-तप्तचक्रादिलाज्छनधा रणनिर्बन्धोऽ नावश्यकः-तेन विनैवकेवलंकि यमाणयाभगवद्भस्यैवाभीप्सित सिद्धे रितिव- दत्तांदुर्वा दिनांदुराशापिदूरोत्सारिता- अङ्ग भूततप्तचक्रा दिलाञ्छन लक्षणसंस्कारविना ऽङ्गिभूतायाभगवन्मन्नग्रहणभगवद्यजनभ जनादिरूपायाभक्तेरनिष्पत्तेः-अन्यथायज्ञो पवीतादिधारणादिलक्षणोपनयनसंस्कारेण विनैवसावित्रीग्रहणवेदाध्ययनवैदिककर्मा नुष्ठानादिनिष्पत्तिप्रसङ्गात्-इष्टापत्तौ चाङ्गभू तसंस्कार विधानवैयर्थ्यप्रसाच्च अतएव हि-अग्निहोत्रंयथानित्यंवेदस्याध्ययनंयथा। ब्राह्मणस्यतथानित्यंतप्तचक्रा-धारणम्॥ उपवीत्तादिवहार्याशङ्खचक्रादयस्सदा। ब्राह्म णस्य विशेषेणवैष्णवस्यविशेषतः॥ अतप्तत नूतदामोअश्नुते॥इत्यादिप्रागुदात्तप्र माणगणेाह्मणान्प्रतियज्ञोपवीतादिधार ·( १९४) णस्यैव तप्तचक्रादिलाज्छनधारणस्यापि नित्यत्वं प्रतिपाद्यते-प्रतिपाद्यतेचतापादिसंस्काररहि तस्यान्यांशयुक्तस्यापिदास्यप्रच्युतिःस्पष्टम्- अपिसत्सेवनपरोनचेतापादिसंस्कृतः अन हितयाविष्णोदस्यिात्नच्यवतेध्रुवमितिभ रहाजसंहितापरिशिष्ट प्रथमाध्यायवचनेन- प्रियवादित्यनेन-धार्मिकास्तिकाग्रेसरशिष्ट जनानामन्तःकरण प्रिय तयाभासमानत्वेना प्याविक म्यस्यधर्मवनिश्चयस्यसमभवादस न्दिग्धमिदमनुष्ठेयमित्युच्यते - इदमप्युक्तंहि- वेदः स्मृतिस्सदाचारस्वस्यचाप्रियमात्मनः। एतच्चतुर्विधंप्राहुस्साक्षाधर्मस्यलक्षणम् ।। श्रुतिःस्मृतिस्सदाचारस्स्वस्य चप्रियमात्मनः। सम्यक्सङ्कल्पजःकामोधर्ममूलमिदंस्मृतम्।। इत्यादिमनुयाज्ञवल्क्या दिधर्मशास्त्रेषु ।। सद् होतेरितरपरिहतेश्वहेतुत्वादित्यनेन-भगव द्भक्तानांसतांतादृशैरेवसहसंसर्गस्यक र्तव्य तायाअतादृशैस्सह संसर्गस्यपरिहर्तव्यताया ·। श्वशालसिद्धतया- तप्तचक्रादिलाज्छनधार णादिलक्षणानिदृष्ट्वा- अयमस्मद्रोष्ट्यहइतिसं तांपरिग्रहंमति-अयमस्मसंसर्गासहिष्णुरतोना स्मद्गोष्ठ्यहइत्यसतांदूरगमनंप्रति चहेतुत्वाचे दमनुष्टेय मित्युच्यते- अवैष्णवीदुराचार-पापा नामाकरोऽशुचिः।पापचारीदुरात्माचतस्मात्तं परिवर्जयेत्। अवैष्णवस्यसंसर्गोदोब्राह्मण्यंक रोतिहि। तस्मात्प्राकृतसंसर्गवर्जयेद्वैष्णवोनर इत्यादि प्रागुदाहृतप्रमाणैः = नचमैत्रीप्रकु चीतवैष्णवःप्राकृतैःसह-कायमच्युतसक्ता त्माकतेविषयचञ्चलाः।असतांगुणकर्मादि नानुमोदेत किञ्चन । स्मरणादपियत्तेषामह- द्भवति किल्बिषम्। विशिष्टः परमैकान्तीज्ञा- नवैराग्य भक्तिभिः। तादृशैरेचकुर्वति सहसंक थनादिकम् । उक्तान्येतानिसाणियोवमन्ये तमूढधीः। सएषतमसोनैतिपारमैकान्यवर्जि तइति भारद्वाजसंहितान्यासोपदेशचतुर्थाध्या यवचनैरेचजातीयकैरन्यैश्चबहुभिर्वचनैस्सतां

·S
( १९६)
परमैकान्तिनांतादृशेरैवसंसर्गस्यकर्तव्यता
न्यादृशैस्संसर्गस्यपरिहर्तव्यताचा भिहिताबो
हव्या-मुनयस्सत्त्वनिष्ठानांलक्षणानिनिबोध
त। विष्णोर्दास्यैकफलतातदेकोपायतास्थि
तिः। तदाज्ञाकरणेप्रीतिस्तत्कर्मगुणकीर्तन
म्। तचिह्नाङ्कितदेहत्वंतदीयाराधनेरतिरि-
त्याश्य-इत्येतेलक्षणेर्युक्तावैष्णवावीतक
ल्मषाः। समाज्यादर्शनेनवनावज्ञयाःकथञ्च
नेतिभारद्वाजसंहितापरिशिष्ठप्रथमाध्या
यवचनैः- भगवद्भक्तानांचक्रादिचिह्नधारि
त्वादिलक्षणान्यवलोक्यसत्करणीयताचाभि
हिताऽत्रानुसन्धेया- किङ्करादेद्रावणादि
त्यनेन-तवगतिरथवाममास्ति चक्र प्रतिह
तवीर्य बलस्य सोन्यलोक्यः भवतांत्रमता
मत्रविष्णुसंश्रयमुद्रया। विज्ञाना भन्ने
वकश्चिदनभविष्यति॥अङ्कितःक्वाचेदप्य
हे चक्रेणेव केवलम् । अनिष्टानान्तुभूतानांन
ताबद्दशगोभवेत् ॥ लक्षणानिस्फुटान्येव कि

·( १९७) यासिद्दिकराणितु।धारयन्नीपहन्येतकदाचि किङ्करादितिः।। मच्चक्राङ्कितदेहोयोमद्भक्तो भुविदुर्लभः। नैवानो तिवश मृत्योरप्याज्ञाभङ्ग कृन्नरः। वैष्णवेश्योबिभ्यतिहिदेवानरकरक्षकाः।। यमदूताः पलायन्तआगच्छन्तिहरेर्गणाः॥इत्या दिप्रागुदाहृतप्रमाणावगतात्-यमवश्यतादू रीकरणपूर्वकात्मत्युतयमतकिङ्कर द्रावणका रित्वाञ्चहेतो गवांद्रव्यायुधलाज्छनधारणमा वश्यकामित्युच्यते= कृतिभिर कृतिभिरियादि ना-उपायान्तरानुष्ठानकुशलानाम किञ्चना नन्य गतीनाज्याविशेषेणावश्यमिदमनुष्ठेयम्- अन्यथापरमाभ्युदयनिश्श्रेयसयोर सिड़े रित्यु- च्यते- तप्तचक्राइन विष्णोरेकादश्यांमुपोष णम् ।धृतोर्ध्वपुण्ड्रैदेहत्वंतन्मन्त्राणांपरिग्रह त्यारत्य-आनृशंस्यंसतांसडु: पारमैकान्त्य- हेतवइत्यन्तमुत्का-वैष्णवः परमेकान्तीनेतरो वैष्णवस्स्मृतः। नावैष्णवोव्रजेन्मुक्तिंबहुशास्त्र श्रुतीपिवा वैष्णवोवर्णबाटोपियातिविष्णो:

·( १९८ )
परंपद मितियुक्तम् वृहद्धारीतस्मृतावष्टमाध्याया
न्ते॥आस्मिन् हि विधृतेदेवा महोन्तत पदययुः।।
देवासःपितरोयेन विधृतेनबाहुनासुदर्शनेनन
यतास्स्वर्गलोक मायन्। येनाङ्कितामनवोलोक
सृष्टिं वितन्वन्ति ॥ इत्यादि प्रागुदात्तृत्तप्रमाणे
रतिशयिताभ्युदयहेतुत्वमपि ह्यस्यप्रतिपाद्य-
ते॥ तस्मादुक्तैर्हेतुभिस्सर्वथावश्यमेवधार्यभ
गवद्दिव्यायुधलाज्छनमास्तिकै रितिसिदभव
नीति ॥१८॥ एवंयथोक्तलक्षणवैष्णवदीक्षा
यानानाप्रकारैरन्यावश्यकत्वमन्यथाप्रत्यवाय
बाहुल्यंसंसाराकदाचिदप्यनिस्तारोमोक्षहेतु
परावद्यानाधिकारश्वेत्त्येवमादिकंसन्मार्गदीपेस
मर्थितम्सप्रपञ्चम् ॥१८९।। तत्तत्रैवद्रष्टुंशक्य
मितीहोपरम्यतेबहुलोपन्यासात् १९०॥
इतिश्रीभगवधर्मदर्पणेश्रीपञ्चरात्रसंहि
तास्मृतीतिहासपुराणादिगततप्तचकाङ्कनपर
प्रमाणनिरूपणंनामपञ्चमःपरिच्छेदः॥७॥

·dany