·[२] (ट.) इतिसंज्ञिता—केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता, अष्टेग्रामनिवासिनां लिमये इत्युपाह्वानां रा० रा. गोविन्दशर्मणाम् । (. ) इतिसंज्ञिता–केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता नागपुरनिवासिनां श्रीयु- तानां रा० रा. अप्पासाहेब बुटी इत्येतेषाम् । ( क.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वडलीग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां वे० शा० सं० रा. रा. चिदम्बरदीक्षि- तकुलोत्पन्नानां मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाल: शके १७६७ (ख.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता, इन्दूरपुरनिवासिनां किवे इत्युपाह्वानां श्रीयुतानां भाऊसाहेब वाळासाहेब इत्येतेपाम् । (ग.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वे० शा० सं० रा०रा०, दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम् । लेखनकाल: सं० १८६६ (घ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिपत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वटोदरनिवासिना श्रीयुतानां पटवर्धनोपाद्वानां रा० रा. कृष्णराव भीमा- शंकर इत्येतेपाम् । ( ङ.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिषद्वाक्यभाष्यं विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् | लेखन- कालः शके १६३२ (च.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता मुम्बापुरनिवासिनां वे. शा० सं० रा० रा० जयकृष्णमहाराजानाम् । (छ.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिपद्वाक्यभाष्यं सटीकं करवीरपुरनिवासिनां वे शा० सं० रा० रा. द्रविडोपाह्वानां नानाशास्त्रिणाम् । ( ज.) इतिसंक्षितम्-केनोपनिपद्वाक्यभाप्यं करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतां वे शा० सं० गुरुमहाराजानाम् । लेखनकालः शर १६९५ ( झ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिपत्सटीकवाक्यभाग्योपेता करचारपुरानवासिन श्रीमतां वे० शा० सं० गुस्मदाग़जानाम् ।

·. [३] अ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता : नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा०, अप्पासाहेब बुटी इत्येते- तेषाम् । क.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषदीपिका मुम्बापुरनिवासिनां वे० शा० सं० रा० रा० जयकृष्णमहाराजानाम् । (ख.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषदीपिका वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्ध- नोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येते- षाम् । (ग.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषदीपिका मूलयुता * (क.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषदीपिका नारायणविरचिता पुण्यपत्तननिवासिन श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् । . समाप्तेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका।

·अथास्याः केनोपनिषदो मन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणिका। मन्त्रमतीकानि ख० म० पृ० mm अथ वायुमब्रुवन्वायो अथाध्यात्मं यदेतत् अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन् .... 20 २४ २७ २५.. 9 or ३ ११ .... इह चेदवेदीदथ ५ २१ .... उपनिपदं भो ब्रूहि ... ... ४ ७ २८ क. केनेपितं पतति प्रेपितं मनः त. तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदन mr ..." .... ४ तद्ध तद्वनं नाम तद्धपां विजज्ञी तस्माद्वा इन्द्रोऽतितराम तस्माद्वा एते देवाः तस्मिस्त्वयि किं वीर्यम् ३ ४ am .... * * * * * * * * * * OC २१ २ ३ .... : .... तस्मै तृणं निदधौ " .... ४ ८ .... तस्यै तपो दमः कर्मेति तस्यप आदेशो यदेतत् तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेदः.... ४ ४ ३ ३ .... २३ - न. १ . न तत्र चक्षुर्गच्छति नाई मन्ये सुवेदेति २ : . . .... Ha--- ·[२] मन्त्रप्रतीकानि ख० म० १० प. तिबोधविदितम् २ ४ १७ व. म ह देवेभ्यः ३ १२२ य. .... . यचक्षुषा न पश्यति 'यच्छ्रोत्रेण न शृणोति यत्पाणेन प्राणिति यदि मन्यसे सुवेदेति .... यद्वाचाऽनभ्युदितम् यन्मनसा न मनुते यस्यामतं तस्य मतम्.... गोवा एतामेवम् or or or or or १ ६ १२ ७ १३ ८ १३ २ २ १३ ४ ११ १ ५१२ .... .... .... ९ ३१ .... श. त्रस्य श्रोत्रम् १ २ ६ .... स. अस्मिन्नेवाऽऽकाशे ... ब्रह्मोत होवाच .... :: ३ १२ १५ ४ १ २६ समाप्तिमगमदियं वर्णानुक्रमणिका । ८ --

·No text on this page.

·केनोपनिषत् । आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेना । अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् । ines ॐ तत्सब्रह्मणे नमः । केनेषितमित्याद्योपनिषत्परब्रह्मविषया वक्तव्योति नवमस्याध्यायस्याऽऽ- रम्भः । प्रागेतस्मात्कर्माण्यशेषतः परिसमापितानि समस्तकर्माश्रयभूतस्य च प्राणस्योपासनान्युक्तानि कर्माङ्ग-सामविषयाणि च । अनन्तरं च गायत्रसामविषयं दर्शनं वंशान्तमुक्तं कार्य सर्वमेतद्यथोक्तं कर्म च ज्ञानं च सम्यगनुष्ठितं निष्कामस्य मुमुक्षोः सत्त्वशुद्धयर्थं भवति । सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य केवलानि भौतानि स्मानि च कर्माणि दक्षिणमार्ग- अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका । यच्छ्रोत्रादेरविष्ठानं चक्षुर्वागाद्यगोचरम् । स्वतोऽध्यक्षं परं ब्रह्म नित्यमुक्तं भवामि तत् ॥ १ ॥ केनेषितमित्यादिको तलवकारशाखोपनिषदं व्याचिख्यासुर्भगवान्भाप्यकारोऽहंप्रत्यय. गोचरस्याऽऽत्मनः संसारित्वादसंसारिब्रह्मभावस्योपनिषत्प्रतिपाद्यस्यासंभवान्निर्विपयत्वाद- : व्याख्येयत्वमित्याशङ्कयाहंकारसाक्षिणः संसारित्वग्राहकप्रमाणाविषयत्वाद्ब्रह्मत्वप्रतिपादने विरोधासंभवात्सविषयत्वाव्याख्येयत्वं प्रतिनानीते-केनेपितमित्यायेति । कस्तर्हि नवम- स्याध्यायस्याष्टाध्याय्या सह नियतपूर्वोत्तरभावानुपपत्तिलभ्यः संवन्ध इत्याशङ्कय हेतुहेतु- मद्भावलक्षणसंबन्धं दर्शयितुं वृत्तमनुवदति-भागेतस्मादित्यादिना । कर्माङ्गसाम पाञ्च- भक्तिकं साप्तभाक्तिकं च तद्विषयाण्युपासनानि पृथिव्यादिदृष्टयोक्तानि । प्राणदृष्टया गाय- त्रसामोपासनं च । शिप्याचार्यसंतानाविच्छेदो वंशस्तदवसानेन ग्रन्थेन कार्यरूपमेव वस्तुक्तं चेत्तर्हि प्राणायुपासनसहितस्य कर्मणः संसारफलत्वाब्रह्मज्ञानानुपयोगात्कथं हेतुहेतुमद्भावः संबन्धेऽभिधित्सित इत्याशङ्कय नित्यकर्मणा तावज्ज्ञानोपयोगित्वं कथयति-सर्वमेतदिति। काम्यानां प्रतिषिद्धानां च फलं तद्दोपदर्शनेन वैराग्याथै कथयति-सकामस्य विति। १ क. ख. च त्र धोऽविधित्सत । २ ग, घ, ङ. झ तावज्ञाना. ट. 'णां योगिक ·२ केनोपनिषत् - सुद्धसत्यस्य विति । सान्यसाधनसंबन्धाद्विरक्तस्येति- वितीत्यत्रान्यसंवादमाह-काठके चेति । आवृत्तचक्षुरिति । दृष्टस्यानियतत्वमाह-इह कृतादिति । कर्मफलाद्विरक्तस्य चाऽऽह-एवं हीति । नान्यथेति । अविरक्तस्य वहिर्विपयाक्षिप्तचेतस आत्मजि- बनभावादुपरतकरणग्रामश्चक्षुर्ग्रहणयोपलक्षणार्थत्वात् । अन्वयन्यतिरेकसिद्धत्वं पनिपदो व्याख्यारम्भः संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह-एतस्माञ्चेति । समुच्चयवादिनोऽ. प्येवमुपनिपद, कर्मकाण्डसंवन्धोऽस्ति तथाऽप्युपन्पिज्जन्यज्ञानस्य निष्प्रयोजनत्वानो- [ १ प्रथमः खण्डः २] प्रतिपत्तये पुनराहत्तये च भवन्ति । स्वाभाविक्या त्वशास्त्रीयया प्रवृत्त्या पश्वादिस्थावरान्ताऽधोगतिः स्यात् । “ अथैतयोः पथोर्न कतरेण चन तानीयानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति । जायस्व म्रियस्वेत्ये- तनृतीयं स्थानम् । " इति श्रुतेः । “ प्रजा ह तिम्रो अत्यायमीयुः" इति मन्त्रवर्णाद्विशुद्धसत्त्वस्य तु निष्कामस्यैव वाह्यादनित्यात्साध्यसाधन- संबन्धादिह कृतात्पूर्वकृतादा संस्कारविशेपोद्भवाद्विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासा प्रवर्तते । तदेतद्वस्तु प्रश्नपतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रदर्श्यते केनेपितमित्याद्यया । काठके चोक्तम्---" पराश्चि खानि व्यतृणत्स्व- यंभूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षता त्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् " इत्यादि । “ परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान ब्राह्मणो निर्वेदमायानात्यकृतः कृतेन " तद्विज्ञानार्थं स: गुरुमेवाभिग च्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ इत्याद्याथर्वणे च क्तस्य प्रत्यगात्मविपयं विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं विज्ञ चते नान्यथा । एतरमाच्च प्रत्यगात्मब्रह्मानित भानासंसारखीजमज्ञानं कामक- मप्रवृत्तिकारणमशेदतो निवर्तते । मनुपश्यतः ” इति मन्त्रवर्णान एतयोः पथोनिकर्मणोर्मध्ये केनापि' जायस्व नियस्वेति । पुनः पुनर्नाय. जाद्भिजलक्षणाः । पितृयाणदेवयानलक्षणा इत्यर्थः । एवं कर्मफलमुक्त्वा तत दर्शयन्हेतुहेतुमद्भावमाह-विक संवन्धः । तत्र निमित्तस्या ब्रह्मजिज्ञासा भ माध्यमा | एवं विर तु च सामर्थ्यमुपप- नत्र को मोहः कः शोक एकत्व- । " तगत शोकमात्मवित्" इति, न प्रवृत्तान्तं प्रतिषिद्धानुष्ठायिन इत्यर्थः । मलन वन्यर्थः । तिनः प्रैजा जरायुजाण्ड- माreate कामेव गतिमीयुः प्राप्ता " विरक्तन्य विशुद्धसत्त्वस्य ब्रह्मज्ञानेऽधिकार इति १ क. ख. घ. अ. वृतच ॥ २ क. ख. च अ प्रमः स्वेदना : ३ क. ख. ध... 'वृत। ४ ग. झ. ट, 'वरणभा' ·[१ प्रथमः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ३ " इति प्रस्तुत्य देवलोकः" न वर्धते " भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे " ॥ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । कर्मसाहितादपि ज्ञानादेतत्सिध्यतीति चेन्न । बाज- सनेयके तस्यान्यकारणत्ववचनात् । जाया मे स्यात् * पुत्रेणार्य लोको जय्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको विद्यया इत्यात्मनोऽन्यस्य लोकत्रयस्य कारणस्वमुक्तं वाजसनेयके । तत्रैव च पारित्राज्यविधाने हेतुरुक्त:--" किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः " इति । तत्रायं हेत्वर्थ:--प्रजाकतत्संयुक्तवि- याभिर्मनुष्यपितृदेवलोकत्रयसाधनैरनात्मलोकप्रतिपत्तिकारणैः किं करिष्यागो न चास्माकं लोकत्रयमनित्यं साधनसाध्यामिष्टं येषामस्माकं स्वाभाविकोऽ- जोऽजरोऽमृतोऽभयो कर्मणा नो कनीयान्नित्यश्च लोक इष्टः । स च नित्यत्वान्नाविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकेणान्यसाधननिष्पाद्यस्तस्मा- सत्यगात्मब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सर्वेषणासन्यास एव कर्तव्य इति । कर्मसहभा- वित्वविरोधाच्च प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानस्य । न [पात्तकारकफलभेदविज्ञानेन कर्मणा प्रत्यस्तमितसर्वभेददर्शनस्य प्रत्यगात्मब्रह्मविषयस्य सहभावित्वमुपप- भिप्रायं शङ्कते-कर्मसहितादपीति । एकाध्ययनविधिपरिगृहीतत्वात्कर्मज्ञानका- ण्डयोरेकं फलं वाच्यं ततः कर्मसमुच्चिताज्ज्ञानात्सनिदानसंसारनिवृत्तिलक्षणं फलं सिध्य- तीति न कर्मसु विरक्तस्योपनिषदारम्भ इत्यर्थः । अध्ययनविधिपरिग्रहमात्रेण कर्मका- ण्डस्य न मोक्षफलत्वं कल्पयितुं शक्यं फलान्तरावगमविरोधादित्याह--न । वाजसने- यक इति । किंच यदि श्रुतेः कर्मसमुच्चितज्ञानं विधित्सितं स्यात्तदा पारिवाज्यं नोप- दिश्येत श्रुत्या हेत्वभिधानेन ततो न समुच्चयः श्रुत्यर्य इत्याह--तत्रैव चेति । प्रनाश- ब्दस्योपलक्षणार्थत्वमादाय हेत्वर्थमाह--तत्रायमिति । किं करिष्यामो न किमप्यात्म- कामत्वादेवेति शेषः । तत्फलं भुक्त्वा क्रमेण मोक्षसंभवात्किमिति प्रजादिप्वनादर इत्या- शङ्कयाह-न चेति । इष्टोऽप्ययमात्मलोकः कर्मणा विना न लभ्यते फलत्वान्मोक्ष- स्यान्यथास्वभावमुक्तत्वे वन्धमोक्षावस्थयोरविशेषापातादित्याशङ्कयाऽऽह-स चति । कर्म- मोक्षे कार्यस्योत्पाद्यादेरसंभवात्सम्यग्ज्ञानादविद्यानिवृत्त्या फलप्रसिद्ध्युपपत्ते कर्मकार्यों मोक्ष इत्यर्थः । ब्रह्मज्ञानस्यानुभवावसानतासिद्धये परोक्षनिश्चयपूर्वकः संन्यासः कर्तव्यः । सिद्धे चानुभवावसाने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावप्राप्तः संन्यास इति द्रष्टव्यम् । इतश्च न कर्म- ब्रह्मात्मतानिश्चयसमुच्चयः शास्त्रार्थ इत्याह--कर्मसहभावित्वोत । ननु कर्मवद्रह्मज्ञा- नस्य विधितोऽनुष्ठेयत्वाद्विधेश्च विनियोज्यादिभेदापेक्षितत्वात्कथं सर्वभेददर्शनप्रत्यम्तमय १ के. ख. "त्मा नायं ।

·४ केनोपनिषत्- [१ प्रथमः खण्डः] .. सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्य करवा- वहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । आप्यायन् ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्र- मथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मौप- निषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । ॐ कनेषितं पतति द्यते । वस्तुप्राधान्ये सत्यपुरुषतन्त्रत्वाद्ब्रह्मविज्ञानस्य । तस्मादृष्टादृष्टेभ्यो वाह्य- साधनसाध्येभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया ब्रह्मजिज्ञासेयं केनेपितमित्या- दिश्रुत्या प्रय॑ते । शिष्याचार्यप्रश्नप्रतिवचनरूपेण कथनं तु सूक्ष्मवस्तु- विषयत्वान्सुखप्रतिपत्तिकारणं भवति । केवलतर्कागम्यत्वं च दर्शितं भवति । " नेपा तर्केण मतिरापनेया " इति श्रुतेश्च । आचा- र्यवान्पुरुपो वेद " " आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत् इति । " तद्विद्धि प्रणिपातेन" इत्यादिश्रुतिस्मृतिनियमाच्च । कश्चिद्गुरुं ब्रह्मनिष्ठं विधिवदुपेत्य प्रत्यगात्मविपयादन्यत्र शरणमपश्यन्नभयं नित्यं शिव- मचलमिच्छन्पप्रच्छेति कल्यते । केनेपितमित्यादि । केनेपितमिति केन कपितमिष्टमभिप्रेतं सन्मनः पतति गच्छति स्वविषयं प्रतीति संव- उच्यते ब्रह्मज्ञाने सतीत्याशङ्कयाऽह-वस्तुप्राधान्ये सतीति । विधिजन्यप्रयत्न- भाव्यो हि विधिविपय उच्यते ज्ञानं न तथेति तद्विधेसिद्धिरित्यर्थः । यस्मात्प्रत्यगात्म- नो ब्रह्मतानिश्चयस्य परोक्षम्यापरोक्षस्य वा कर्मणा ममुच्चयो न प्रामाणिकस्तस्मादित्युप- संहरति-तस्मादिति । प्रश्नप्रतिवचनरूपेण प्रतिपादनस्य तात्पर्यमाह-शिष्याचार्योति । आपनेया प्रापणीया हन्तव्या वा न भवतीत्यर्थः । साधिष्ठं शोभनतमं फलं प्रापयती- त्यर्थः । इप आभीक्ष्ण्ये गतौ चेति धात्वन्तरसंभवे कथमिच्छार्थस्यैव व्याख्यानमित्या- ·1 १ प्रथमः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ५ प्रेषितं मनः । ध्यते । इषेराभीक्ष्ण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैवैतद्रूपमिति गम्यते। इपितमितीटप्रयोगस्तु च्छान्दसस्तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे प्रेषितमित्येतत् । तत्र प्रेषितमित्येवोक्त प्रेषयितप्रेषणविशेषविषयाकाङ्क्षा स्यात् । केन प्रेषयितृविशे- षेण । कीदृशं वा प्रेषणमिति । इषितमिति तु विशेषणे सति तदुभयं निवर्तते । कस्येच्छामात्रेण प्रेषितमित्यर्थविशेषनिर्धारणाद्ययेषोऽर्थोऽभिप्रेतः स्यात्केनेषित- मित्येतावतैव सिद्धत्वात्प्रेषितमिति न वक्तव्यम् । अपि च शब्दाधिक्यादाधिक्यं युक्तमितीच्छया कर्मणा वाचा वा केन प्रेषितमित्यर्थविशेषोऽवगन्तुं युक्तः । न प्रश्नसामर्थ्यादेहादिसंघातादनित्यात्कर्मकार्याद्विरक्तोऽतोऽन्यत्कूटस्थं नित्यं वस्तु बुभुत्समानः पृच्छतीति सामर्थ्यादुपपद्यते । इतरथेच्छावाकर्मभिर्देहादिसंघा- तस्य प्रेरयितृत्वं प्रसिद्धमिति प्रश्नोऽनर्थक एवं स्यात् । एवमपि प्रेषितशब्दस्यार्थो न प्रदर्शित एव न संश्यवतोऽयं प्रश्न इति प्रेषि- तशब्दस्यार्थविशेष उपपद्यते । किं यथाप्रसिद्धमेव कार्यकारणसंघा; तस्य प्रेषयितृत्वं किंवा संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेणैव मनआ- दिप्रेषयितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थ केनेषितं पतति प्रेषितं मन इति विशे- शङ्कयाऽऽह-इरिति । आभीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यं पौनःपुन्यं तद्विषयताया गतिविषयताया वा · मनसोऽनभिप्रेतत्वान्मनःप्रवर्तकविशेषस्यैव बुभुत्सितत्वादित्यर्थः । + इटप्रयोगे सति गुणेन भवितव्यम् । तदैषितमिति स्यात्तदभावाच्छान्दसत्वाभिधानं न तु धातोरनि- ट्त्वादनुबन्धस्य विकल्पविधानादन्वेषितमन्विष्टं वेति वैकल्पिकप्रयोगादर्शनादिति । इषितं प्रेषितमिति पदद्वंयस्यार्थवत्त्वमाह--तत्र प्रेषितमित्यादिना । इच्छामात्रेणेति । प्रयत्नमन्तरेण संनिधिमात्रेणेति व्याख्यातं नेदं व्याख्यानमपि शोभते । अपर्यायशब्दभेद- स्यार्थभेदव्यभिचारादित्याह--अपि चेति । त्वदुक्तोऽयमर्थविशेषो न घटते संघातस्यैवे- च्छादिभिः प्रवर्तकत्वसिद्धेः प्रश्नानुपपत्तिप्रसङ्गादित्याह-न प्रश्नति । मनसः स्वातन्त्र्या. + सेटक्तस्येषिविषये कित्त्वनिषेधाभावाङिति चेति निषेधप्रसक्त्या गुणेन भवितव्यमिति चिन्त्यम् । धातोरनिटत्वाभावेऽपि यथाकथंचिदनुवन्धशब्देनेटो ग्रहणेऽपि तीषसहेंति विकल्पे सत्यपि यस्य विभाषेति तस्येनिषंधाकल्पिकप्रयोगादिति पुस्त- कान्तरीयपाठोऽपि चिन्त्यः । प्रयोगादर्शनादिति पाठेऽपि यस्य विभाति निषेधपूरणम. पेक्ष्यमेव । ण्यन्तेषिणा गुणसमर्थनं तु गुणस्येनिमित्तत्वाभावेनेटि सतीत्यक्षराननुगुणम् । प्रेषितशब्दे प्रेरणास्वीकारादिषितशब्दे ण्यर्थानुपयोगेन भाप्यानभिप्रेतं. च । अनुबन्धस्ये- त्याद्युत्तरग्रन्थासंवद्धं चेति ज्ञेयम् । १ ग घ. ङ च. झ ञ ट गादि ·६ केनोपनिषत्- [१ प्रथमः खण्डः] .. केन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं षणद्वयमुपपद्यते । ननु स्वतन्त्रं मनः स्वविषये स्वयं पततीति प्रसिद्धम् । तत्र कथं प्रश्न उपपद्यत इति । उच्यते । यदि स्वतन्त्रं मनः प्रवृत्तिनिवृत्तिवि- षयं स्यात्तहिं सर्वस्यानिष्टचिन्तनं न स्यादनथै च जानन्संकल्पयति । अत्युग्र- दुःखे च कार्ये वार्यमाणमपि प्रवर्तत एव मनस्तस्माद्युक्त एव केनषितमित्या- दिप्रश्नः । केन प्राणो युक्तो नियुक्तः परितः सन्मति गच्छति स्वव्यापार प्रति । प्रथम इति प्राणविशेषणं स्यात्तत्पूर्वकत्वात्सर्वेन्द्रियवृत्तीनाम् । केनेषितां वाच- मिमां शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकाः । तथा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे स्खे विषये क उ देवो द्योतनवान्युनक्ति नियुक्त प्रेरयति ॥ १ ॥ एवं पृष्टवते योग्यायाऽऽह गुरुः शृणु त्वं यत्पृच्छसि । मनआदिकरणजा- तस्य को देवः स्वविपयं प्रति प्रेरयिता कथं वा प्रेरयतीति । श्रोत्रस्य श्रोत्र शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं शब्दाभिव्यञ्जक श्रोत्रमिन्द्रिय तस्य श्रोत्रं स यस्त्वा पृष्टश्चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्तीति । असावेवेवि- 'शिष्टः श्रोत्रादीनि नियुङ्क्त इति वक्तव्ये नन्वेतदननुरूपं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । नैप दोपः। तस्यान्यथाविशेपानवगमात् । यदि हि श्रोत्रादिव्या- पारव्यतिरिक्तन स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियोक्ताऽवगम्येत दात्रादि- प्रयोत्तृवत्तदेदमननुरूपं प्रतिवचनं स्यात् । न विह श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता स्वव्यापारविशिष्टो लवित्रादिवदधिगम्यते । श्रोत्रादीनामेव तु संहतानां व्यापा- रेणाऽऽलोचनसंकल्पाध्यवसायलक्षणेन फलावसानलिङ्गेनावगम्यते । अस्ति हि श्रोत्रादिभिरसंहतो यत्प्रयोजनप्रयुक्तः श्रोत्रादिकलापो गृहादिवदिति संहतानां त्स्वव्यतिरिक्तप्रवर्तकसंभावनाभावात्प्रश्नो न घटत इत्याक्षिप्य समाधत्ते-ननु स्वतन्त्र मित्यादिना । अत्युग्रदुःखे पेति । अद्यतनीनदुःखे द्यूतादिकार्ये ॥ १ ॥.. प्रतिवचनस्य प्रश्नाननुरूपत्वमाशङ्कय समाधत्ते-असावेवंविशिष्ट इत्यादिना । श्रोत्रादयः स्वविलक्षणशेषाः संहत वाद्गृहादिवदित्यनुमानेन श्रोत्रादिशेषी तावदवगम्यते यदि मोऽपि संहतः स्यात्तर्हि गृहादिवदचेतनः स्यात् । ततस्तस्याप्यन्यः शेपी कल्प्य स्तस्याप्यन्य इत्यनवस्थासङ्गपरिहारायासंहतश्चेतनो गम्यते । अतः सर्वसाक्षिण लक्षयितुं युक्तमेव प्रतिवचनमित्यर्थः । फलावसानं फलनिप्पत्तिलिङ्गम् । यस्मिन्नवगत्या हि करणस्य व्यापारो लिङ्गच्यते नित्यावगतिव्यञ्जकत्वाद्वा फलावसानालिङ्ग व्यापारस्तेन तच्छेपी ·[ १ प्रथमः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ७ मनसो मनो यद्वाचो. ह वाचं स उ प्राणस्य प्राण- . परार्थत्वादवगम्यते श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता । तस्मादनुरूपमेवेदं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि का पुनरत्र पदार्थः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादेः । नात्र ‘श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्थः । यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरेण । नैष दोषोऽयमत्र पदार्थः- श्रोत्रं तावत्स्वविषयव्यञ्जनसमर्थ दृष्टम् । तच्च स्वविषयव्यञ्जनसामर्थ्य श्रोत्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिषि नित्ये सहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीत्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यायुपपद्यते । तथा च श्रुत्यन्तराणि-" आत्मनवार्य ज्योतिषाऽऽस्ते " " तस्य भासा सर्वमिदं विभाति " " येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः " इत्यादीनि । " यदादित्यगतं तेजो जगद्भारूयतेऽखिलम् । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ इत्यादि गीतासु। :: काठके च-" नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् ” इति । श्रोत्राद्येव सर्वस्याऽऽत्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धं तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि विद्वबुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजरममृतमभयमजं श्रोत्रादेरपि श्रो. त्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तमिति प्रतिवचनं शब्दार्थचोपपद्यत एव तथा मनसोऽन्तःकरणस्य मनः । न ह्यन्तःकरणमन्तरेण चैतन्यज्योतिषा दीपित' . 'स्वविषयसंकल्पाध्यवसायादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यदाचो ह: वांचं यच्छब्दो यस्मादर्थे श्रोत्रादिभिः सर्वैः संवध्यते । यस्माच्छ्रो- त्रस्य श्रोत्रम् । यस्मान्मनसो मन इत्येवम् । वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रथमात्वेन विपरिणम्यते । प्राणस्य प्राण इति दर्शनात् । वाचो ह वाच- मित्येतदनुरोधेन प्राणस्य प्राणमिति कस्माद्वितीयैव न क्रियते । न । वहूनामनुरोधस्य युक्त त्वादाचमित्यस्य वागित्येतावद्वक्तव्यं स उ प्राणस्य प्राण इति शद्वयानुरोधेन । एवं हि वहूनामनुरोधो युक्तः कृतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथमयैव निर्देष्टुं युक्तम् । स यस्त्वया पृष्टः प्राणस्य प्राणा- ख्य वृत्तिविशेषस्य प्राणरतत्कृतं हि प्राणस्य प्राणनसामर्थ्यम् । न ह्यात्म- नाऽनधिष्ठितस्य प्राणनमुपपद्यते । "को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्यदेप लक्ष्यत इत्यर्थः । प्रतिवचनरय संक्षेपतस्तात्पर्यमाह----श्रोत्रायेव सर्वस्यति । यस्मादस्ति श्रोत्रस्य श्रोत्रं तस्माच्छ्रोत्रादावात्मवुद्धिः सत्यक्तव्येति शेपः । प्राणचेष्टा. चेतनाधिष्ठानपूर्षि- काऽचेतनप्रवृत्तित्वाद्रथादिप्रवृत्तिवदित्यभिप्रेत्याऽऽह-न ह्यात्मनाऽनधिष्ठितस्येति. I ·८ केनोपनिषत्- १ प्रथमः खण्डः श्चक्षुषश्चक्षुः । अतिमुच्य धीराः प्रेत्या- स्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २॥न तत्र आकाश आनन्दो न स्यात् " " ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं. प्रत्यगस्यति" इत्यादिश्रुतिभ्यः । इहापि च वक्ष्यते-" येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि " इति । श्रोत्रादीन्द्रियप्रस्तावे प्राणप्राणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु घ्राणप्राणस्य ग्रहणं कृतम् । एवं मन्यते श्रुतिः सर्वस्यैव करणकलापस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्ब्रह्मेति प्रकरणार्थो विव- क्षितः । तथा चक्षुषश्चत रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यदूपग्रहणसामर्थ्य तदात्मचै न्याधिष्ठितस्यैवातश्चक्षुषश्चक्षुः । प्रष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्ट- त्वाच्छोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वेत्यध्याहियते । अमृता भवन्तीति फलश्रुतेश्च । ज्ञानाद्धयमृतत्वं प्राप्यते । ज्ञात्वा विमुच्यत इति सामर्याच्छोत्रादिकरणकलापमुज्झित्वा । श्रोत्रादौ ह्यात्मभावं कृत्वा तदुपाधिः संस्तदात्मना जायते म्रियते संसरति च । अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्माऽऽत्मेति विदित्वाऽतिमुच्य श्रोत्राद्यात्मभाव परि- त्यज्य ये श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमन्तः । नहि विशि- एधीमत्त्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्तुम् । प्रेत्य व्याहत्या- स्माल्लोकात्पुत्रमित्रकलत्रवन्धुषु ममाहंभावसंव्यवहारलक्षणात्त्यक्तसर्वैपणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । " न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः " " पराश्चि खानि व्यतृणत् आवृत्तचक्षुर- मृतत्वमिच्छन् " यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते " " अत्र ब्रह्म समश्नुते " इत्यादि- श्रुतिभ्यः । अथ वाऽतिमुच्येत्यनेनैवेषणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लोकात्से- त्यास्माच्छरीरात्मेत्य मृत्वेत्यर्थः ॥ २ ॥ यस्माच्छ्रोत्रादेरपि श्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्मातो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि ज्ञात्वेति पदाध्याहारे कारणमाह-अणुः पृष्टस्यार्थस्योत । सामर्थ्यादिति श्रोत्राद्यात्मभा. वत्यागमन्तरेणामृतत्वासंभवाज्ज्ञानवलाच्छ्रोत्राद्यात्मभावं त्यक्त्वाऽमृता भवन्तीति संवन्धः । एतत्स्फुटयति-श्रोदो हीत्यादिना । मृत्वेति । विदेहमुक्तिर्विवक्षिता प्रारब्धभो. गक्षये शरीरान्तरोत्पादे कारणाभावादवश्यंभाविनी विदुषो मुक्तिरित्यर्थः ॥ २ ॥ सर्पाद्यध्यासाधिष्ठानरज्जुवच्छ्रोत्रााध्यासाधिष्ठानचैतन्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना लक्षित तहिं रज्जुवदधिष्ठानत्वाद्विपयत्वप्रसङ्ग इति शङ्कां निवर्तयति-यरमाच्छोत्रादे- रपीत्यादिना । अव्यस्तस्य हाधिष्ठानमेव स्वरूपमाद्यन्तमध्येषु तदन्यभिचारात्स्वरूप- ·९ [ प्रथमः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छनि नो मनो न विझो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या- दन्यदेव तद्विदिताइयो अविदितादधि । चक्षुर्गच्छति । स्वात्मनि. गमनासभवात् । तथा न बाग्गच्छति । वात्रा हि शब्द उच्चार्यमाणोऽभिधेयं प्रकाशयति यदा नदाऽभिधेयं प्रति वाग्ग- च्छतीत्युच्यते । तस्य च शब्दस्य तन्निवर्तकस्य च करणस्याऽऽन्मा ब्रह्मांतो न वाग्गच्छति । यथाऽग्निवाहकः प्रकार.कश्चापि सन्न ह्यात्मानं प्रकाशयति दहति च तद्वत् । नो मनो मनधान्यस्य संकल्पयित्रध्यत्र सायितृ च सदात्मानं संकल्पयत्यध्यवस्यति च तस्यापि ब्रह्माऽऽत्मेती- न्द्रियमनोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञानं तहगोचरत्वान्न विद्मस्त शमि- त्यतो न विजानीमो यथा येन प्रकारणेतहमानुशियदुपदिशेच्छिष्या- येत्यभिप्रायः । यद्धि करणगोचरं तदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जानिगुणक्रि- याविशेषणैः । न तज्जात्यादिविशेषणवम । तस्माद्विपमं शिप्यानुप- देशेन प्रत्याययितुमिति । उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिश्यकतव्यतां दर्शयति-न विन इत्यादि । अत्यन्तमेवोपदेशप्रकारप्रत्याख्याने प्राप्ते तदपवादोऽयमुच्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणेने परः प्रत्याययितुं शक्यः । आगमेन तु शक्यत एव प्रत्याययितुम् । तदुपदेशार्थमागममाह- अन्यदेव तद्विदितादयो अविदिताइयाति । अन्यदेव पृथगेव नयप्रनं श्रोत्रादीनां श्रोत्रादीत्युक्तमविषयं च तेषाम् । नविदिताइन्यव हि विदितं नाम यद्विदिक्रिययाऽतिशयेनाऽऽप्तं तद्विदिक्रियाकर्मभृनं कृत्रि- किचित्कस्यचिद्विदितं स्यादिति सर्वमेव व्याकृतं तद्विदिनमेव तत्तस्मा- दन्यदित्यर्थः । अविदितमज्ञानं तहीति प्राप्त आह-अयो अविदिनादि- दितविपरीतादच्याकृतादविद्याललगायाकुनबीजान् अधीत्युपयर्थे विषयता व न पदार्यवर्मस्ततोऽप्रयोजनोऽयं हरित्ययः । अविषयत्वात्तहिं शान्द्राचार्या- पदेश्यत्वमपि न स्यादित्याशङ्कय नान्त्येव वास्तवमिन्याह-इन्द्रियमनाभ्यां हानि । बामणोऽयमित्यादि जातितः कृष्णोऽयमित्यादि गुणतः पात्रको यमित्यादि क्रियानो राजपुत्ल इत्यादि संबन्धविशेषणत उपदिश्यते । न तु न जान्यादिमन् । : केन्द्रों निर्गुणश्च " इत्यादिवतेः । अज्ञेनाऽऽनमन्य भेटेन प्रतिपकवानयाऽऽचार्ययाप्यविद्या- देशोत्यंग व्यावहारिक उपदेश उपपवत आगमनानन्यवाऽऽन्नानं अल्पेशललायित योन्यतातिशयवत्त्वादित्यभिप्रेत्यांऽऽह -अन्यन्तमवनि । बाच्यन्य पदार्थाव्यान्न्याय १७.३.स. ओच्छेवा। ।

·१२
केनोपनिपत्-
[ १ प्रथमः खण्डः]
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥
यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूषि पश्यति ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥
धुपाधिभिः । वाचो ह वाक्चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः कर्ता भोक्ता
विज्ञाता नियन्ता प्रशासिता विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्येवमादयः संव्यवहारा असं-
व्यवहार्ये निर्विशेपे परे साम्ये ब्रह्मणि प्रवर्तन्ते तान्व्युदस्याऽऽत्मानमेव
निविशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः । नेदं ब्रह्म यदिदमित्युपाधिभेदविशिष्टमना.
त्मेश्वरायुपासते ध्यायन्ति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्यना
त्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते । नियमार्थमन्यब्रह्मवुद्धिपरिसंख्यानार्थ वा ।। ४ ।।
यन्मसा न मनुते । मनं इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोरकत्वेन गृह्यते ।
मनुतेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम् । सर्व विषयव्यापकत्वात् ।
" कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहीं|ीरित्येतत्सर्वे
मन एव" इति श्रुतेः । कामादिवृत्तिमन्मनस्तेन मनसा. यच्चैनन्यज्योतिर्मनसोड-
वभासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति । मनसोऽवभासकत्वेन
नियन्तृत्वात् । सर्वविपर्य प्रति प्रत्यगेवेति स्वात्मनि न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् ।
अन्तःस्थेन हि चैतन्यज्योतिपाऽवभासितस्य मनसो मननसामर्थ्य तेन स-
त्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्तमाहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः ।
तस्मात्तदेव मनस आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं ब्रह्म विद्धि । नेदमित्यादि
पूर्ववत् ॥ ५ ॥
यचक्षुपा न पश्यति न विपयी करोत्यन्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन येन चहूं.
प्यन्तःकरणत्तिभेदभिन्नाश्चात्तीः पश्यति लोकश्चैतन्यात्मज्योतिपा विपया
करोति व्यानोति ॥ ६ ॥
पेपु चेतनेषु या वाक्शक्तिः सा घोपेषु वर्णेषु प्रतिष्ठिता तद्व्यङ्गयत्वादित्यर्थः । तदेवेत्ये.
वकारस्य कृत्यमाह-यैर्वागायुपातिभिरिति । नियमार्थमिति । पक्षेऽनात्मन्यपि
ब्रह्मबुद्धौ प्राप्तायामात्मैव ब्रोति बुद्धि नियन्तुमित्यर्थः । अत्यस्मिन्नुपास्ये या ब्रह्मबुद्धि-
स्तन्निवृत्त्यर्थं वा पुनरवसत्वमुच्यत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ ...
सर्व स्पष्टमिति न व्याख्यातम् ॥ ५ ॥ ६ ॥

·[२ द्वितीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। -- १३ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् । तदेव ब्रह्म. त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यमाणेन न पाणिति येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेति . .. यच्छ्रोत्रेण न शृणोत दिग्देवताधिष्ठितेनाऽऽकाशकार्येण मनोवृत्तिसंयुक्तेन न विषयी करोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुतं यत्मसिद्धं चैतन्यात्मज्योतिषा विषयीकृतं तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥७॥ यत्प्राणेन घ्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेनान्तःकरणप्राणवृत्ति- भ्यां . साहितेन यन प्राणिति गन्ध वन्न विषयी करोति येन चैतन्यात्म- ज्योतिषाऽवभास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते । तदेवेत्यादि सर्व समानम् ॥ ८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ केनोपनिषत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ॥१॥ एवं हेयोपादेयरिपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मति प्रत्यायितः शिष्योऽहमेव ब्रह्मेति सुष्टुं वेदाहं मामिति गृह्णीयादित्याशङ्कन्याऽऽचार्यः शिष्यबुद्धिविचालना यदीत्याह । नन्विष्टैव सुवेदाहमिति निश्चिता प्रतिपत्तिः सत्यमिष्टा निश्चिता प्रतिपत्तिनं हि सुवेदाहमिति । यद्धि वेद्यं वस्तु विषयी भवति तत्सुष्टु वेदितुं शक्यं दाह्यमित्र दग्धुमनेर्दग्धुन त्वग्नेः स्वरूपमेव । सर्वस्य हि वेदितः स्वात्मा ब्रह्मति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः । इह च तदेव प्रतिपादितं प्रश्नपतिवच- नोक्त्या श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यया । यद्वाचाऽनभ्युदितमिति विशेषतोऽवधारितम् । ब्रह्मवित्संप्रदायनिश्चयश्चोक्तोऽन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीत्युपन्यस्तमुप- संहरिष्यति चाविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति । तस्मायुक्तमेव शिष्यस्य सुवेदेति बुद्धि निराकर्तुम् । न हि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योऽग्निरिव . ... || ७.८ ॥ प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ वेदितुः स्वरूपत्वे ब्रह्मणो मा भूद्विषयत्वम् । म्हपत्वे मानाभावात् । अतिरिक्तस्य विषयत्वे किमनुपपन्नमित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वस्य शब्दपयों ·P4 D ... केनोपनिषत्- [र द्वितीयः खण्डः ] देहरमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणों रूप दग्धुमग्नेः । न चान्यो उदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेद्यमन्यत्स्याद्री "नान्य- दतोऽस्ति विज्ञातृ " इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिषिध्यते । तस्मात्सुछ वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिमिथ्यैव । तस्मायुक्तमेवाऽऽहाऽऽचार्यों यदीत्यादि । यदि कदाचिन्म- न्यसे सुवेदेति सुष्टु वेदाहं ब्रह्मेति । कदाचिंद्याश्रुतं दुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोषः सुमेधाः कश्चित्प्रतिपद्यते कश्चिन्नेति. साशमाह यदीत्यादि । दृष्टं च “ य. एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म इत्युक्ते प्राजापत्यः पण्डितोऽप्यसुरराविरोचनः स्वभावदोषवशादनुपपद्यमान- मपि विपरीतमर्थ शरीरमात्मेति प्रतिपन्नः । तथेन्द्रोः देवराट्सकूदद्वित्रिरुक्तं चाप्रतिपद्यमानः स्वभावदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रति- पन्नवान् । लोकेऽप्येकस्माद्गुरोः शृण्वतां कश्चिद्यथावत्मतिपद्यते कश्चिदयथावत्क- श्चिद्विपरीनं कश्चिन्न प्रतिपद्यते किम वक्तव्यमतीन्द्रियमात्मतत्त्वम् । अत्र हि. विम- तिपन्नाः सदसद्वादिनस्तार्किकाः सर्वे । तस्मादविदितं ब्रह्मेति सुनिश्चितीक्तमपि विपमप्रतिपत्तित्वाद्यदि मन्यस इत्यादि. साशंङ्क बचन युक्तमेवाऽऽचा- यस्य । देहरमल्पमेवापि ननं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणों रूपम् किमनेकानि ब्रह्मणो रूपाणि महान्त्यर्भकाणि च येनाऽऽहं दहरमेवे- त्यादि । वाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणों रूपाणि न स्वतः । स्वतस्तु ." अशब्दयस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यम- गन्धवच्च यत् " इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिपिध्यन्ते । ननु येनैव धर्मेण यद्रूप्यते तदेव तस्य स्वरूपमिति ब्रह्मणोऽपि येन विशेषेण निरूपणं तदेव तस्य रूपं स्यादत उच्यते चैतन्य: पृथि- आह-कदाचिदिति । अक्षिणि शरीरस्य प्रतिच्छाया दृश्यतः इति प्रसिद्धवदुपदेः शाच्छरीरमात्मेति प्रतिपन्नः । छायाया व्यभिचारित्वं बुद्ध्वेत्यर्थः सवदिति । न्य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते इत्येकवारमुक्तम् , . य एष. स्वप्ने महीयमानश्चरेतिः इति द्वितीयेनोक्तम् , " तद्यतत्सुप्तः समस्तः संपन्नः ." ". इति' त्रिरुक्तमप्यात्मानः मप्रतिपद्यमान इन्द्रो ब्रह्मचर्येणाधर्मादिदोपक्षयमपेक्ष्य - चतुर्थे पर्याय : एप सप्रसा- दोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य " इत्यत्र प्रथमपर्यायोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपन्नवानित्यर्थः । अर्भकाणि चेति । अल्पानि न स्वतो रूपमस्ति ब्रह्मण इत्युक्तं तदाक्षिपति-ननु येनैवेति । केन तर्हि विशेपेण ब्रह्मणो निरूपण- मित्याकाक्षायां चैतन्यरूपेणेत्याह-चैतन्यमिति । भूतानां समस्तानां व्यस्तानां १ क. ख.. घ. इ. ट दभ्रम । २ ग. . ट. दभ्रम ३ व. १. झ. ट. न ह द । ति च, त्र संपप", .... .

·[:२ द्वितीयः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १५ जयदस्य त्वैः यदस्य देवेष्वथ नु मीमाश्स्यमेव ते व्यादीनामन्यतमस्य सर्वेषां विपरिणतानां वा धर्मो न भवति । तथा श्रोत्रादीनामन्तःकरणस्य च धर्मो न भवतीति ब्रह्मणो रूपमिति । ब्रह्म रूप्यते चैतन्यन । तथा चोक्त..-"विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "विज्ञानघन एव""सत्यं ज्ञानमनन्तम् । प्रज्ञानं ब्रह्म" इति च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्टं श्रुतिषु । सत्य- मेवं तथाऽपि तदन्तःकरणदेहेन्द्रियोपाधिद्वारेणैव विज्ञानादिशब्दनिर्दिश्यते तद- नुकारित्वाहादिवृद्धिसंकोचच्छेदादिषु नाशेषु च न स्वतः । स्वतस्त्वविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति स्थितं. भविष्यति । यदस्य ब्रह्मणो रूपमिति पूर्वेणी संबन्धःन केवलमध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपत्वमल्पं वित्थ यदप्यधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु वेत्थ त्वं तदपि "नून दहरमेव वेत्थेति मन्येऽहम् । यदध्यात्म यदधिदैवं तदपि च देवेषूपांधि- परिच्छिन्नत्वाच हरत्वान्नः निवर्तते यत्तु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेष शान्तमन- न्तिमेकमद्वैतं भूमाख्यो नित्यं ब्रह्म न तत्सुवेद्यमित्यभिप्रायः । यत एवमथ नु -तस्मान्मन्येऽद्यापि मीमांस्य विचार्यमेव ते तव ब्रह्म । एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्ट समाहितः सन्यथोक्तमाचार्येणाऽऽगममर्थतो विचार्य गलमा वा-देहाकारपरिणतानां चैतन्यं धर्मो न भवतीति वहिरनुपलम्भात्तद्धर्मत्वे रूपादिवत्तत्सा- धकत्वाभावप्रसङ्गाच्च । तथा. श्रोत्रादीनामपि भौतिकत्वाविशेषाच्चैतन्यं धर्मो न भवतीति पारिशेष्यात्स्वतन्त्रचैतन्यं ब्रह्मणो रूपम् । तत्र श्रुतिसमतिमाह-तथा चोक्तमिति । सत्य. मेवं चैतन्यं ससमार्थिकं ब्रह्मरूपं श्रुतितात्पर्यगम्यं तथाऽपि यदुक्तं ब्रह्मणो रूपं कथं नास्तीति तदुपाधिद्वारेणैव ब्रह्मणः शब्देन निरूपण निर्देशनं न स्वत इत्यभिप्रेत्यान्तः- करणाद्यभिव्यक्तिमुपलभ्य हि यदुपाध्यभिव्यक्तिनिमित्तं चैतन्यं तद्ब्रह्मेति निर्दिश्यत इत्यर्थः। नपाधिरुपहितसंबद्धो भवति चैतन्यस्य स्वसङ्गस्य कथं देहादिरुपाधिरित्याशङ्कयाऽऽह- तदनुकारित्वादित्यादिना । यथा जले कम्पमाने सविता कम्पत इव भिद्यमाने भिद्यत इवेति मिथ्यातद्धर्मभागित्वात्सवितुर्जलमुपाधिरित्युच्यते न तु संबन्धादूरस्थयोः संयोगाद्य- योगात् । तद्वद्देहादेर्वृद्धिसंकोचच्छेदादिषु दाहादिषु नाशेषु चैतन्यस्य मिथ्यादेहधर्मभा- गित्वाइहादेरुपाधित्वमभिधीयत इत्यर्थः। ननु न स्वतश्चैतन्यतया निरूप्यते ब्रह्म कथं तर्हि तदनुभव इत्याशङ्कयाऽऽह-स्वतस्त्विति । अविषयतयैव विषयानुपरक्तचित्स्फुरणं ब्रह्मा- नुभव.इत्यर्थः । ततश्चेति । वेद्यत्वे घटादिवदनात्मत्वादिप्रसङ्गादित्यादितर्कत आत्मनो वेद्यं 3 १ढ. २. 'स्य च दे'।२ क ख नदारी चोपाधि' ।

·१६ केनोपनिषत् २ द्वितीयः खण्डः] मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो.न वेदनि वेद च ॥ १० ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य मतं तर्कतश्च निर्धार्य स्वानुभवं कृत्वाऽऽचार्यसकाशमुपगम्योवाच मन्येऽहमथे- दानी विदितं ब्रह्मेति ॥ ९ ॥१॥ कथमिति । शृणुत । नाहं मन्ये सुवेदेति नैवाहं मन्ये सुवेद ब्रह्मेति ।। नैवं तर्हि विदितं त्वया ब्रह्मेत्युक्त आह-नो न वेदेति वेद च । वेद चेति चशब्दान्न वेदे च । ननु विप्रतिषिदं नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद चेति । याद न मन्यसे सुवेदेति कथं मन्यसे वेद चेति । अथ मन्यसे वेदैवेति । कथं न मन्यसे सुवेदेति । एक वस्तु येन ज्ञायते तेनैव तदेव वस्तु न सुवि- ज्ञायत इति विप्रतिषिद्धं संशयविपर्ययौ वर्जयित्वा । न च ब्रह्म संशयितत्वेन ज्ञेयं विपरीतत्वेन वेति नियन्तुं शक्यम् । संशयविपर्ययौ हि सर्वत्रानर्थकरत्वेन नैव प्रसिद्धौ । एवमाचार्येण विचाल्यमानोऽपि शिष्यो न विचचाल । अन्य- देव तद्विदितादथो अविदितादधि" इत्याचार्योक्तागमसंप्रदायवलादुपपत्त्यनुभ- ववलाच्च जगर्न च ब्रह्मविद्यायां पृढनिश्चयतां दर्शयन्नात्मनः । कथमित्युच्यते । यो यः कश्चिन्नोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये तदुक्तं वचनं तत्त्वतो वेद स तद्ब्रह्म वेद । किं पुनस्तद्वचनमित्यत आह-नो न वेदेति वेद चेति । यदेवान्य- देव तद्विदितादयो अविदितादधीत्युक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चित वाक्यान्तरेण नो न वेदेति वेद चेत्यवोचदाचार्यबुद्धिसंवादार्थ मन्दबुद्धिग्रहण- व्यपोहार्थ च । तथा च गर्जितमुपपन्नं भवति यो नस्तद्वेदेति ॥ १० ॥२॥ शिष्याचार्यसंवादात्मतिनित्य स्वेन रूपेण श्रुतिः समस्तसंवादनिर्वृत्त- मर्थमेव वोधयति-यस्यामतमित्यादिना । यस्य ब्रह्मविदोऽमतमविज्ञा- तमविदित ब्रह्मेति मतमभिप्रायो निश्चयस्तस्य मतं ज्ञातं. सम्य- ४ ब्रह्म न भवत्येवेति निर्धार्याज्ञानसंशयाद्यभावेन स्वानुभवं कृत्वेत्यर्थः ॥ ९ ॥ १ ॥ आचार्यवचनादन्यदेव वचनं शिष्य उवाचेति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-यदेवान्यदे- वति । तथा चेत्याचार्यबुद्धिसंवादे सत्यान्तरानभिधाने सतीत्यर्थः ॥ १० ॥ २ ॥ .. १ घ. . नाहम । २ . ख.. "दत्वं न । ३ च. त्र. °णव्यामोहा। १ क, ख, ग, घ. स. उ. निवर्त्य स्खे । " क ख निवृत्त ।

·[२द्वितीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । १७ मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञा- तमविजानताम् ॥११॥ ३ ॥ प्रतिबोधविदितं मत- ब्रह्मेत्यभिप्रायः । यस्य पुनर्मतं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्मेति निश्चयो न वेदैव स न ब्रह्म विजानाति सः । विद्वदविदुषोर्यथोक्तौ पक्षाववधारयति- अविज्ञा- तममतमविदितमेव ब्रह्म विजानतां सम्यग्विदितवतापित्येतत् । विज्ञातं विदितं ब्रह्माविजानतामसभ्यग्दर्शिनामिन्द्रियमनोबुद्धिष्वेवाऽऽत्मदर्शिनामित्यर्थः । न त्व- त्यन्तमेवाव्युत्पन्नबुद्धीनाम् । न हि तेषां विज्ञातमस्माभिब्रह्मोत मतिर्भवति । इन्द्रियमनोबुद्धयुपाधिष्वात्मदार्शनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलम्भाबुद्धयाधु- पाघेश्च विज्ञातत्वाद्विदितं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिरित्यतोऽसम्यग्दर्शनपूर्वपक्षत्वे- नोपन्यस्यते विज्ञातमविजानतामिति । अथवा हेत्वर्थ उत्तरार्धोऽविज्ञातमि- त्यादिः॥ ११ ॥३॥ अविज्ञातं विजानतामित्यवधृतम् । यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तः । अविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कथं तु तद्ब्रह्म सम्याग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह-प्रतिबोधविदितं बोधं वोधं प्रति विदितम् । बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते । सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति यस्य स आत्मा सर्ववोधान्प्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदर्शी चिच्छक्तिस्वरूपमात्र: अथवा हेत्वर्थ इति । लोके शुक्त्यादितत्त्वं विजानतां यतोऽध्यस्तं रूप्याद्यविज्ञातं भवति । अजानतामेव त्वध्यस्तं विज्ञातं भवतीति प्रसिद्धम् । तथा ब्रह्मणि ज्ञेयत्वसाध्य - स्तत्त्वादेव तत्त्वविदो न ज्ञातं ब्रह्म पश्यन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥ ३ ॥ ज्ञातब्रह्मत्वादर्शने ब्रह्मास्मीति कथं व्यवहरतीति चेत्किमनयेष्टकावाहकानां रत्नपेटक- चिन्तया ज्ञातस्य व्यवहाराङ्गत्वं वदतोऽपि वस्तुप्रकाशस्य व्यवहाराङ्गत्वस्येष्टत्वाद्वास्तवज्ञा. ततानपेक्षकत्वादित्यव्युत्पन्नव्युत्पादनाय चोद्यमुद्भावयति-अविज्ञातमित्यादिना । नील- पीताद्याकारणां बुद्धिविकाराणां नडानां यच्चैतन्यव्याप्तत्वेनाजडववभासस्तं साक्षिणमु. पलक्ष्य सोऽहमात्मा ब्रह्मेतिमहावाक्यादविपयतयैव यो वेत्ति स ब्रह्मविदुच्यते । तेन नाविशेषप्रसङ्गादिचोद्यावकाश इत्याह-प्रतिवोधविदितमिति । प्रत्ययेष्वविशिष्टतयाऽनु. गतरूपेणेत्यर्थः । येन चित्स्वरूपेणाहमत्र साक्षी तस्य सर्वत्राविशेषान्नैकस्मिन्नेव देहेऽहं साक्षी १ ग. झ. ड. सेपप्राप्तरवि 1 २ ग. घ. च. ज. ड. 'पया भ' ३ ·१८ केनोपनिषत्- [ २द्वितीय.खण्डः] प्रत्ययैरेच प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारमात्मनो विज्ञानायातः प्रत्य- यप्रत्यगात्मतया विदितं ब्रह्म यदा सदा तन्मतं तदा तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । सर्वप्रत्ययदर्शित्वे चोपजननांपायवर्जितहक्स्वरूपतानित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वमा- त्मत्वं निर्विशेषतैकत्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत् । लक्षणभेदाभावाद्वयोम्न इव घटगिरिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्यामन्य ब्रह्मेत्यागमवाक्यार्थः । एवं परि: शुद्ध एवोपसंहतो भवति । "दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोता मतेर्मन्ता विज्ञातेर्विज्ञाता" इति हि श्रुत्यन्तरम् । यदा पुनर्बोधक्रियाकर्तेति बोधक्रियालक्षणेन तत्कर्तारं विजानातीति बोधलक्षणेन विदितं प्रतिबोधविदितमिति व्याख्यायते । यथा यो वृक्षशाखाश्चालयति स वायुरिति तद्वत् । तदा बोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोधस्वरूप एव । वोधस्तु जायते विनश्यति च । यदा वोधो जायते तदा बोधक्रियया सह विशेषः । यदा बोधो नश्यति तदा नष्टवाघो द्रव्य- मात्रं निर्विशेषः । तत्रैव सति विक्रियात्मकः सावयवोऽनित्योऽशुद्ध इत्यादयो दोषा न परिहर्तुं शक्यन्ते । यदपि काणादानात्ममनःसंयोगजो वोध आत्मनि समवैति । अत आत्मनि बोद्धृत्वं नतु विक्रियात्मक आत्मा । द्रव्यमात्रस्तु भवति घट इत्र रागसमवाथी । अस्मिन्पलेऽप्यचेतनं द्रव्यमानं ब्रह्मेति "विज्ञा- नमानन्दं ब्रह्म" इत्यायाः श्रुतयो वाधिताः स्युः । आत्मनो निर- क्यवत्वेन प्रदेशाभावान्नित्यसंयुक्तत्वाच्च मनसः स्मृत्युत्पत्तिनियमानु- भेदोत्पत्त्यादीनां च साक्ष्यगतत्वेन साक्षिण एकत्वनित्यत्वादिकमपि सिध्यतीत्याह-सर्व- प्रत्ययदर्शित्वे चेति । विदितत्वाविदितत्वयोः साक्ष्यगतत्वेन तदन्यत्वमप्यस्मिन्पक्षे संभवतीत्याह-विदिताविदिताभ्यामन्यदिति । एकदेशिव्याख्यानमुद्भाव्य दूपयति- यदा पुनरित्यादिना । अक्सिंयोगाद्घटलौहित्यवन्मनःसंयोगादसमवायिकारणादात्मन्य- चेतने चैतन्यमुत्पद्यत इत्येनन्न केवलं श्रुतिविरुद्धमसंभावितं चेत्याह-आत्मनो विरवय- वत्वेनेति । प्रदेशवता प्रदेशस्तो लोके संयोगो दृष्टः। आत्मनो निप्प्रदेशत्वान्मनसा संयोगो न संभवतीत्युक्तं तदयुक्तम् । युगपत्सर्वमृर्तसंयोगित्वं सर्वगतत्वमात्मनस्ततो मनसः सयो- गांऽपीति चत्तत्राऽऽह-नित्येति । ग्रहणकालादन्यकाल एव स्मृतीनां क्रमेणवोत्पत्तिारति. नियमो वैशेपिकस्य नोपपद्यते ग्रहणकालेऽपि स्मृत्युत्पत्तिप्रसङ्गाच संस्कारवदात्ममनःसंयोग- स्याविशेपादित्यर्थः । सर्वगतत्वं च सर्वान्यवधानमानं न तु संयोगित्वं कल्पनीयमित्याह- : * त्र. पुस्तके कल्पनीयमित्याहेत्यस्य स्थाने कल्पनीयमिति चेदाइत्यधो लिखितः पाठः। १ घ. इ.' में । २ . ख.न्द प्रज्ञाव' : ३ क. र च. अ. "मुपपद्य । ..

·ii (२द्वितीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १९ पपत्तिरपरिहार्या स्यात् । संसर्गधर्मित्वं चाऽऽत्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायवि- रुद्धं कल्पितं स्यात् । " असङ्गो न हि सज्जते " " असक्तं सर्वभृत् " इति श्रुतिस्मृती द्वे । न्यायश्च गुणवद्गुणवता संसृज्यते नातुल्यजातीयम् । अतो निर्गुणं निर्विशेष सर्वविलक्षणं केनचिदप्यतुल्पजातीयेन संसृज्यत इत्येतन्न्यायविरुद्धं भवेत् । तस्मानित्यालुप्तविज्ञानस्वरूपज्योतिरात्मा ब्रह्मेत्ययमर्थः सर्ववोधबोधृत्व आत्मनः सिध्यति नान्यथा । तस्मात्प्रति- बोधविदितं मतमिति यथाव्याख्यात एवार्थोऽस्माभिः । यत्पुनः स्वसं- वेद्यता प्रतिबोधविदितमित्यस्य वाक्यस्यार्थों वर्धते । तत्र भवति सोपाधिकत्वं आत्मनो बुद्ध्युपाधिस्वरूपत्वेन भेदं परिकल्प्याऽऽत्मनाऽऽ- त्मानं वेत्तीति संव्यवहारः । " आत्मैवाऽऽत्मानं पश्यति " स्वयमे- वाऽऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम " इति । नतु निरुपाधिकस्याऽऽत्मन एकत्वे स्वसंवेद्यता परसंवेद्यता वा संभवति । संवेदनस्वरूपत्वात्संवेदना- न्तरापेक्षा च न संभवति यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षाया न संभवस्त- द्वत् । बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतायां तु क्षणभङ्गुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्य स्यात् । न हि विज्ञातुर्विज्ञातर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । " नित्यं विभुं सर्वगतम् । " " स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः " इत्याद्याः श्रुतयो बाध्येरन् । यत्पुनः प्रतिबोधशब्देन निनिमित्तो वोधः संसर्गधर्मित्वं चेति । न्यायविरुद्धमित्युक्तं तत्स्फुटययि-न्यायश्चेति । एकदेशिव्या- ख्यानान्तरमनूय दूषयति--यत्पुनरित्यादिना । यद्वेद्यं तद्वेदितुर्वेदनाच्च भिन्नं यथा घटा- दीति व्याप्तिविरोधात्स्वसंवेद्यत्वं वास्तवं नोपपद्यते ततो बुद्ध्यादावात्मभावमारोप्याऽऽत्मना तस्य वेद्यत्वं वाच्यामिति निरुपाधिकस्वरूपस्थितिर्न स्यादित्याह-तत्र भवति सोपाधि- का इति । काणादस्य स्वसंवेद्यत्वानङ्गीकारवलात्परवेद्यत्वं प्रसज्जत इत्यपि न वाच्यमि- त्याह --संवेदनस्वरूपत्वादिति । बौद्धन स्वसंवेद्यं विज्ञानमिष्टं तव किं न स्थादित्यत आह-बौद्धपक्ष इति । प्रत्यक्षस्य वर्तमानावभासकत्वात्क्षणान्तरवि- शिष्टे स्वात्मनि क्षणान्तरविशिष्टं तदेव विज्ञानं प्रत्यक्षं न संभवति । अतः स्वात्मनि स्वयमेव विज्ञानं प्रत्यक्षं चेद्वर्तमानक्षणमात्रं सत्त्वं स्यात् । स्वसंवेद्यत्वेन साक्षि- णोऽनङ्गीकारान्निरात्मत्वं च स्यादेव तच्छृतिविरुद्धमित्यर्थः । प्रतिवोधवाक्यस्यार्थान्तरं शङ्कते-यन्पुनरिति । ब्रह्माहमस्मीति चिन्तयतो यावच्चेतोव्यापृतिस्तावत्संप्रज्ञातसमा- . १ घ, ङ. झ. धृत्वमात्म । २ क. ङ. झ. 'त्वमात्म' । ३ . ट. निर्णातो वा । ४ क. ख. च. ञ त्वमिति । : क, ख, 'त्यग्ब्रह्माभिव्यक्तस्य न ।

·२० केनोपनिषत- [२द्वितीयः खण्डः] ममृतत्वं हि विन्दते । प्रतिवोधो यथा सुप्तस्येत्यर्थ परिकल्पयति । सकृविज्ञानं प्रतिवोध इत्य- परे । निनिमित्तः सनिमित्तः सकद्वाऽसकृदा प्रतिवोध एव हि सः । अमृतत्वममरणभावं स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षं हि यस्माद्विन्दते लभते यथो- तात्पतिवोधात्पतिवोधविदितात्मकात्तस्मात्प्रतिबोधविदितमेव मतमित्यभि- प्रायः । बोधस्य हि प्रत्यगात्माऽऽत्मविषयं च मतममृतत्वे हेतुः । न ह्यात्मनोऽनात्मत्वममृतत्वं भवत्यात्मत्वादात्मनोऽमृतत्वं निनिमित्तमेव । धिनिवृत्ते चेतोव्यापारे यः परमानन्दसाक्षात्कारः सौषुप्तानन्दसाक्षात्कारवत्सोऽसंप्रज्ञात- समाधिः प्रतिबोध उच्यते । तदुक्तं वार्तिककृता- अपरायत्तबोधो हि निदिव्यासनमु- च्यते" इति । अथवाऽक्रियब्रह्मात्मत्वानुभवे सति प्रमातृत्वानुपपत्तौ पुनर्ज्ञानासंभवात्सद्यो. मुक्तिकारणं सकृद्विज्ञान प्रतिवोध उच्यते । " सकृत्प्रवृत्त्या मृद्राति क्रियाकारकरूपभृत् । अज्ञानमागमज्ञानं सांगत्यं नास्त्यतोऽनयोः" ॥ इति । पक्षद्वयेऽप्यरुचिमाह-निनिमित्त इति । अयमाशयः-न तावदविवानिव तकस्याऽऽगन्तुकस्य बोधस्य निर्निमित्तत्वं संभवति । कार्यस्य सनिमित्तत्वव्याप्तेः । सौपुप्त- न्यापि न निनिमित्तत्वमविद्यायाः पूर्वपूर्वनिरोधावस्थासंस्कारोद्भूततादृशवृत्त्यभिव्यक्तचैतन्य- स्य तत्र सुखसाक्षात्कारोपगमात् । अत एव वृत्तिविशिष्टस्य विनाशे स्मरणमुपपद्यते । अत्रापि तावृत्तिसंस्कारप्रचयान्निवृत्तेऽपि चित्ते ब्रह्माभिव्यक्तं स्यादिति चेन्न । तथा सत्यप्रमात्वेन विनष्टपुत्रापरोक्षादिवाविद्यानिवृत्तिर्न स्यात् । शाब्दज्ञानसंवादात्प्रमात्वे परतन्त्रत्वप्रसङ्गःश- ब्दमूलत्वात्प्रमात्वेन निनिमित्ततेति प्रवृत्तफलकर्मप्रतिबन्धाद्वर्तमानप्रमातृत्वाभासानिवृत्तेरस- कृद्वोधोऽपि संभवतीति पक्षद्वयेऽपि नाऽऽदरः । सर्वथाऽपि परमात्मा प्रतिबोध एव वो प्रति बोध प्रति माक्षितया भातीति । लक्ष्यपदार्थविवेचनपूर्वकं महावाक्योत्यं परमात्माऽस्मी- तिज्ञानमेव सम्यन्ज्ञानं यम्मात्तत एवामृतत्वं लभत इत्याह-अमृतत्त्वमिति । उक्त- मथै संक्षिप्याऽऽह-बोधस्य हीति । बुद्धिपरिणामस्य सर्वम्य भासकं प्रत्यक्चैतन्य परमात्मा न भवति किंतु ब्रह्माण्डाद्वहिः स्थितस्तत्प्राप्तिश्च मोक्ष इत्याशङ्कयाऽऽह- न हीति । अनात्मप्रातः कर्मफलबनित्यत्वेनामृतत्वप्रसिद्धिर्न स्यादित्यर्थः । यधु- तदोषपरिहारायौंपाधिकभेदेन भिन्नत्वं ब्रह्मणः स्वतस्त्वात्मत्वमेवेति मन्यसे तत्राऽऽह- आत्मत्वादिति । ब्रह्मण आत्मत्वादेवाऽऽत्मनोऽनृतत्वं खभावत एव सिद्धम् । तर्हि १च. ३. गात्मविषयावं य । २१. स. लवादात्मनोऽ । ३ ग. व. इ. ट. 'तत्वात् । ए1 ४ क ख. च. न. नर्मफल' ·[२द्वितीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २१ आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदथ - सत्यमास्ति न चेदिहावेदीन्महती विनाष्टिः । भूतेषु भूतेषु .. एवं मर्त्यत्वमात्मनो यदविद्ययाऽनात्मत्वप्रतिपत्तिः । कथं पुनर्यथोक्तः याऽऽत्मविद्ययाऽमृतत्वं विन्दत इत्यत आह-आत्मना स्वेन स्वरूपेण विन्दते लभते वीर्य बलं सामर्थ्य धनसहायमन्त्रौषधितपोयोगकृतं वीर्य मृत्युं न शक्नोत्यभिभवितुमनित्यवस्तु कृतत्वात् ।: आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनैव विन्दते नान्येनेत्यतोऽनन्यसाधनत्वादात्मविद्यावीर्यस्य तदेव वीर्य मृत्युं शक्रोत्यभिभवितुम् । यत एवमात्माविषाकृतं वीर्यमा. त्मनैव विन्दतेऽतो विद्ययाऽऽत्मविषयया विन्दतेऽमृतम्, " नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः " इत्याथर्वणे । अतः समर्थों हेतुः, अमृतत्वं हि विन्दत इति ॥ १२ ॥ ४ ॥ .

·२२ केनोपनिषत् [ ३ तृतीयः खण्डः.] विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ब्रह्म ह देवेश्यो विजिग्ये . तत्त्वं ब्रह्म विचित्य विज्ञाय साक्षात्कृत्य धीरा धीमन्तः प्रेत्य व्यावृत्य ममाह: भावलक्षणादविद्यारूपादस्माल्लोकादुपरभ्य सर्वात्यैकत्वभावयद्वैतमापन्नाः सन्तोऽ- मृता भवन्ति ब्रह्मैव भवन्तीत्यर्थः । स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति श्रुतेः॥ १३ ॥५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ केनो- पनिषत्पदभाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये "अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्" इत्यादिश्रवणाबदस्ति तद्विज्ञातं प्रमाणैर्यन्नास्ति तदविज्ञातं शशविषाणकल्पमत्य- न्तमेवासदृष्टम् । तथेदं ब्रह्माविज्ञातत्वादसदेवेति मन्दबुद्धीनां व्यामोहो मा भूदिति तदर्थेयमाख्यायिकाऽऽरभ्यते । तदेव हि ब्रह्म सर्वप्रकारेण प्रशास्तृ देवा- नामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुर्विज्ञेयो देवानां जयहेतुरसुराणां पराज- यहेतुरुतत्कथं नास्तीत्येतस्यार्थस्यानुकूलानि झुत्तराणि वांसि दृश्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये । कथं ब्रह्मविज्ञानाद्धचग्न्यादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुस्ततोऽप्यतितरामिन्द्र इति । अथवा दुर्विज्ञेयं ब्रह्मेत्येतत्पदयते । येनाग्न्यादयोऽतितेजसोऽपि क्लंशेनैव ब्रह्म विदितवन्तस्तथेन्द्रो देवानामीश्व- रोऽपि सन्निति वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिपरं वा सर्व ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण पाणिनां कर्तृत्वाद्यमिमानो मिथ्येत्येतद्दर्शनार्थ वाऽऽख्यायिका । यथा देवानां जया- द्यभिमानस्तद्वदिति । ब्रह्म यथोक्तलक्षणं परं ह किल देवेभ्योऽर्थाय विजिग्ये जयं लब्धवद्देवानामसुराणां च संग्रामेऽसुराञ्जित्वा जगदराती- र्थमुच्यते । परमार्थतो ब्रह्मरूपस्थितिस्तु फलमवश्यं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥.५: ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ उत्तरग्रन्थस्य प्रतीकमादाय तात्पर्यमाह--ब्रह्मेत्यादिना.। अभिप्रेतं. तात्पर्यमाह - वक्ष्यमाणेति । उत्तमाधिकारिगोचरमविपयं ब्रह्मात्मताज्ञानं पूर्वत्रोक्तमुत्तरत्र तु मन्दाधिकारिंगोचरं सगुणब्रह्मोपासनं वक्ष्यते । तत्परं वक्ष्यमाणं सर्ववाक्यजातं स्पष्टविधि- १ क. व. ग घ. ड. व्याप ।

·[ ३तृतीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २३ तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महि- मेति ॥ १४ ॥ १ ॥ तद्धैषां विजज्ञौ तेश्योह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति । ॥ १५ ॥ २. ॥ तेऽग्निमब्रुवातवेद एतद्वि- जानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ १६॥ ३ ॥ नीश्वरसेतुभेत्तृन्देवेभ्यो जयं तत्फलं च प्रायच्छज्जगतः स्थेम्ने । तस्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवा अग्न्यादयोऽमहीयन्त महिमानं प्राप्नुवन्तस्त- दाऽऽत्मसंस्थस्य. प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्वक्रियाफलसंयोजयितुः प्राणिनां सर्वशक्तर्जगतः स्थिति चिकीर्षोरयं जयो महिमा चेत्यजानन्तस्ते देवा ऐक्षन्तेक्षितवन्तोऽग्न्यादिस्वरूपपरिच्छिन्नात्मकृतोऽस्माकमेवायं विजयोऽ- स्माकमेवायं महिवाऽग्निवाय्विन्द्रत्वादिलक्षणो जयफलभूतोऽस्माभिरनुभूयते नास्मत्पत्यगात्मभूतेश्वरकृत इत्येवं मिथ्याभिमानेक्षणवताम् ॥ १४ ॥ १ ॥ तद्ध किलैषां मिथ्येक्षणं विजज्ञौ विज्ञातवह्म । सर्वेक्षितृ हि तत्सर्व- भूतकरणप्रयोक्तृत्वादेवानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य मैवासुरवदेवा मिथ्याभि- मानात्पराभवेयुरिति तदनुकम्पया देवानिमथ्याभिमानापनोदनेनानुगृह्णीयामिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलार्थाय प्रादुर्वभूव स्वयोगमाहात्म्यनिर्मितेनात्यद्भुतेन विस्मापनीयेन रूपेण देवानामिन्द्रियगोचरे प्रादुर्वभूव । तत्प्रादुर्भूतं ब्रह्म न व्यजानत नैव विज्ञातवन्तो देवाः । किमिदं यक्षं पूज्यं महद्भूतमिति ।१५।।२॥ ते तदजानन्तो देवाः सान्तर्भयास्तद्विजिज्ञासवोऽग्निमग्रगामिणं जात- वेदसं सर्वज्ञकल्पमब्रुवन्नुक्तवन्तो .हे जातवेद एतदस्मद्गोचरस्थं यक्ष विजानीहि विशेषतो वुध्यस्व त्वं नस्तेजस्वी किमेतमक्षामिति । तथाऽ- दर्शनात् । अतोऽत्रैव तात्पर्यमर्थान्तरतात्पर्य प्रदर्शनं तु संभावनामात्रेणेति द्रष्टव्यम् । ईश्वरस्य सेतवो मर्यादा वर्णाश्रमादिधर्मास्तद्भेदकान् । जगतः स्थेने स्थैर्याय । स्वयो- गमाहात्म्यनिर्मितेन सत्त्वरजस्तमसां त्रयाणां गुणानां योगो युक्तिर्वटनं माया तन्माहात्म्ये- [ न निर्मितं ते ] नेत्यर्थः ॥ १४ ॥ १ ॥ १५ ॥ २ ॥ ] ·५४ केनोपनिपत् । [ ३ तृतीयः खण्डः ] तदायद्वत्तमायवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मी- त्यववीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥ ॥ ४ ॥ तस्मिश्स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८॥५॥ तस्मै तृणं निदधावेतद्दति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैत- दशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १९ ॥ ६ ॥ अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजानीहि किमेतयक्ष- मिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥ तदायद्वत्तम- यवदत्कोऽसीति वायु वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवी- स्त्विति तद्यक्षमभ्यद्रवत्तत्प्रतिगतवानग्निः । तं च गतवन्तं पिपृच्छिषु तत्समीपेऽ- प्रगल्भत्वात्तूष्णीभूतं तद्यक्षमभ्यद्रव( वद )दग्निं प्रत्यभाषत कोऽसीति । एवं ब्रह्मणा पृष्ठोऽग्निरब्रवीदग्निर्चा अग्निनामाऽहं प्रसिद्धो जातवेदा इति च नामद- येन प्रसिद्धतयाऽऽत्मानं श्लाघयन् । इत्येवमुक्तवन्तं ब्रह्मावोचत्तस्मिन्नेवं प्रसिद्धगुणनामवति त्वयि किं वीर्य सामर्थ्यमिति । सोऽब्रवीदिदं जगत्सर्व दहेयं भस्मी कुर्याम् । यदिदं स्थावरादि पृथिव्यामिति । पृथिव्यामित्युपलक्ष. णार्थ यतोऽन्तरिक्षस्थमपि दह्यत एवाग्निना | तस्मा एवमभिमानवते ब्रह्म तृणं निदधौ पुरोऽनेः स्थापितवब्रह्मतत्तृणमात्रं ममाग्रतो दह न चेहस्य दग्धुं समर्थो मुञ्च दग्धृत्वाभिमानं सर्वत्रेत्युक्तस्तत्तृणमुपप्रेयाय तृणसमीपं गतवान्सर्वजवेन सर्वोत्साहकृतेन वेगेन गत्वा न शशाक नाशकद्दग्धुं स जातवेदास्तृणं दग्धु- मशक्तो वीडितो हतप्रतिज्ञस्तत एव यक्षादेव तूष्णीं देवान्पति निववृते निवृत्तः प्रतिगतवान् । नैतद्यक्षमशकं शक्तवानहं विज्ञातुं विशेषतो यदेतदक्षमिति॥१६॥ ॥३॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥ ५॥ १९ ॥ ६॥ अथ वायुमित्यथानन्तरं वायुमत्रुवन्हे वायवेतद्विजानीहीत्यादि समा- नार्थ पूर्वेण । वानाद्गमनाइन्धनाद्वायुः । मातर्यन्तरिक्षे श्वयतीति तृतीयखण्डशेषभाप्यं स्पष्टमतो न विवृतमिति ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥१८ ॥ ५ ॥ १९॥ ६॥ n - ~ ·[ ३ तृतीयः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २५ न्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ २१ ॥८॥ तस्मिश्स्त्वयि किं- वीर्यमित्यपीद५ सर्वमा ददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ॥ ९ ॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेत यक्षमिति ॥ २३ ॥ १० ॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतयक्षमिति तथेति तदायद्वत्तस्मात्तिरोदधे ॥ २४ ॥११॥ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमा५ हैमवतीं ता होवाच किमेत यक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ मातरिश्वा । इदं सर्वमप्याददीय गृह्णीयास् । यदिदं पृथिव्यामित्यादि समान- मेव ॥ २० ॥७॥ २१ ॥ ८ ॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ अथेन्द्रमिति । अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहीत्यादि पूर्ववत् । इन्द्रः परमेश्वरो मघवान्बलवत्त्वात्तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मादिन्द्रादात्मसमीपं गतात्तद्ब्रह्म तिरोदधे तिरोभूतमिन्द्रस्येन्द्रत्वाभिमानोऽतितरां निराकर्तव्य इत्यतः संवाद- मात्रमपि नादाब्रह्मेन्द्राय तद्यक्षं यस्मिन्नाकाश आकाशप्रदेश आत्मानं दर्श- यित्वा तिरोभूतमिन्द्रश्च ब्रह्मणस्तिरोधानकाले यस्मिन्नाकाश आसीत्स इन्द्र- स्तस्मिन्नेवाऽऽकाशे तस्थौ । किं तद्यक्षमिति ध्यायन्न निववृतेऽग्न्यादिवत्तस्ये- न्द्रस्य यक्षे भक्तिं बुद्ध्वा विद्योमारूपिणी प्रादुरभूत्स्त्रीरूपा । स इन्द्रस्तामुमां बहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमानानां शोभनतमा विद्यां तदा बहुशोभमानेति विशेषणमुपपन्नं भवति । हैमवतीं हेमकृताभरणवतीमिव बहुशोभमानामित्यर्थः । अथवोमैव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्वज्ञेश्वरेण सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्थेति कृत्वा तामुपजगाम । इन्द्रस्तां होमां किलोवाच पप्रच्छ बहि किमेतदर्शयित्वा तिरोभूतं यक्षमिति ॥ २४ ॥ ११ ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृती केनोपनिषत्पदभाष्ये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ॥ २०॥ ७ ॥२१॥ ८॥२२॥९॥२३॥ १०॥ २४ ॥ ११ ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ * अवाऽऽददीयमिति गनुम्बरः पठ उपलभ्यने रा च छान्दमो लेखकामादो या वोध्यः । ४ ·२६ ... . केनोपनिषत्- ४ चतुर्थः खण्डः] *सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये मही- यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ ॥ १ ॥ तस्माद्दा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवा- न्यदग्निर्वायुरिन्दस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्प्र- थमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्मादा इन्द्रोऽतितरांमिवान्यान्देवान्स धेनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्पथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २८ ॥ ३ ॥ . । सा ब्रह्मेति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय ईश्वरेणैव जिता असुरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूयं महीयध्वं महिमानं प्राप्नुथ । एतदिति क्रियाविशेषणार्थम् । मिथ्याभिमानस्तु युष्माकमयमस्माकमेवार्य विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति । ततस्तस्मादुमावाक्याद्धैव विदांचकार ब्रह्मेती- विधारणात्ततो हैवेति न स्वातन्त्र्येण ॥ २६ ।। १ ।। यस्मादग्निवाविन्द्रा एते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यमु- पगतास्तस्मादैश्वर्यगुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवानतितराम- तिशयेन शेरत इवैते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकोऽवधारणार्थों चा। यंदग्निर्वायु- रिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादेनड्रह्म नेदिष्ठमन्तिकतमं प्रियतम पस्पृशुः स्पृष्टवन्तो यथोक्तैलणः संवादादिप्रकारैस्ते हि यस्माच्च हेतोरेनड्रह्म प्रथमः प्रथमाः प्रधानाः सन्त इत्येतद्विदांचकुरित्येतद्ब्रह्मति ॥ २७ ॥ २॥ यस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचक्रतुरिन्द्रेण ह्युमावाक्यात्मथम श्रुतं ब्रह्मेत्यतस्तस्मादा इन्द्रोऽतितरामतिशयेन शेत इधान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श यस्मात्स धेनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मत्युक्तार्थ वाक्यम् ॥ २८ ॥ ३ ।। २६ ॥ १॥ २७ ॥ २॥ २८ ॥ ३ ॥ - * ग. च. ङ. च, छ ज ३. द. पुस्तकेषु सेति पई नास्ति ।

·[४ चतुर्थः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतदा ३ इती- न्यमामिषदा. ३ इत्यधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छत्तीव च मनोऽनेन चैत- दुपस्मरत्यक्षीक्ष्णं संकल्पः ॥ ३० ॥ ५॥ तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपमोपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनो- पमानेनोपदेशः सोऽयमादेश इत्युच्यते । किं तद्यदेतत्मसिद्धं लोके विद्युतो व्यधुतद्विद्योतनं कृतवादित्येतदनुपपन्नामति । विद्युतो विद्योतनमिति कल्प्यते । आ इत्युपमार्थे । विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थः । । यथा सकृद्विद्युतम्" इति श्रुत्यन्तरे च दर्शनाद्विद्युदिव हि सकृदात्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्यः। अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यम् । व्यधुतद्विद्योतितवत्, आ इव । विद्युत- स्तेजः सकृद्वियोतितवदिवेत्यभिप्रायः । इतिशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थ इत्यय- मादेश इति । इच्छब्दः समुच्चयार्थः । अयं चापरस्तस्याऽऽदेशः । कोऽसौ । न्यमीमिषत् ! यथा चक्षुमीमिषानिये कृतवत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाऽऽकारः । चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इव चेत्यर्थः । इत्यधिदै- वतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ।। २९ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्यात्म प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेतद्गच्छतीव च मन एतद्ब्रह्म ढौकत इच विषयी करोतीव यथाऽनेन मनसैतद्ब्रह्मोपरम- रति समीपतः स्मरति साधकोऽभीक्ष्णं भृशं संकल्पश्च मनसो ब्रह्मवि- विद्युतः सकाशाद्विद्योतनं कृतवदित्यनुपपन्नं ब्रह्मणः स्वयंज्योतिष्ट्वात्पराधीनप्रका- शानुपपत्तेर्विद्युत्संबन्धि द्योतनं कृतवदित्यनुपपन्नमन्याश्रयस्य विद्योतनस्यान्यकी क ]- त्वानुपपत्तेरतो यथाश्रुतासंभवादन्यत्र तात्पर्य वक्तव्यमित्यर्थः । प्रतिनिर्देशार्थ इति परामर्शार्थः । चक्षुषो निमेषणं द्रुतं भवतीति प्रसिद्धं तद्ब्रह्माणि क्षिप्रकारित्वं सृष्टयादी प्रतिबन्धाभावेनाऽऽयासाभावेन च द्रुतकारित्वं धर्मोऽधिदैवतम् । यद्धयेयं ब्रह्म तद्यथा विद्युतः प्रकाशो युगपद्विश्वव्यापकस्तथा निरतिशयज्योतीरूपं द्रुतं सकलसृष्टयादिकारि पारमैश्वर्यसंपन्नमित्युपमानोपदेशेनोक्तम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अधुना प्रत्यगात्मतया ब्रह्मणो यथाऽभिव्यक्तिः स्यात्तथोपदिश्यत इत्याह-अथा- नन्तरमिति । एतत्प्रकृतं ज्योतीरूपं ब्रह्म प्रति मदीयं मनो गच्छद्वर्तत इति चिन्तये- दिति य उपदेशः स आध्यात्मिकोऽभीक्षणं पौनःपुन्येन मम मनसः संकल्पो ब्रह्मविषय . १ क. ख. वनोपासनाभा ।

·२८ केनोपनिपत् [४. चतुर्थः खण्डः] तद्ध तदनं नाम तदनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥३१॥ ॥ ६ ॥ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता तः उपनिष- द्वाही वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥ ३२ ॥ ७ ॥ पयो मनउपाधिकत्वाद्धि मनसः संकल्पस्मृत्यादिप्रत्ययैरभिव्यज्यते : ब्रह्म- विषयीक्रियमाण इव चातः स एष ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेशो विद्युन्निमे- पणबदधिदैवतं द्रुतं प्रकाशनधर्म्यध्यात्मं च मनः प्रत्ययसमकालाभिव्य- क्तधर्मीत्येष आदेशः । एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्यं भवतीति ब्रह्मण आदेशोपदेशः । नहि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्दबुद्धिमिराकलयितुं शक्यम् ॥ ३०॥ ५ ॥ किंच तद्ब्रह्म ह किल तदनं नाम तस्य वनं तद्वनं तस्य प्राणिजातस्य प्रत्य- गात्मभूतत्वाननीयं संभजनीयमतस्तद्वनं नाम प्रख्यातं ब्रह्म तद्वनमिति यतस्त- स्मात्तद्वनमित्यननैव गुणाभिधानेनोपासितव्यं चिन्तनीयमिति । अनेन नाम्नो पासकस्य फलमाह-स यः कश्चिदेतद्यथोक्तं ब्रह्मैव यथोक्तगुणं वेदोपास्तेऽभि ) हैनमुपासकं सर्वाणि भूतान्यभिसंवाञ्छन्ति ह प्रार्थयन्त एव यथा ब्रह्म । एव. मनुशिष्टः शिष्य आचार्यमुवाच ।। ३१ ॥ ६॥ उपनिषदं रहस्यं यञ्चिन्त्यं भो भगवन्बूहीत्येवमुक्तवति शिष्य आहाऽs- चार्यः । उक्ताभिहिता ते तवोपनिषत् । का पुनः सेत्याह- ब्राह्मीं ब्रह्मणः परमात्मन इयं तां परमात्मविषयत्वादतीतविज्ञानस्य वावैव त उपनिषदमब्रूमेत्युक्तामेव परमात्मविद्यायुपनिषदमवूमेत्यवधारयत्युत्त- रार्थम् । परमात्मविपयामुपनिपदं श्रुतवत उपनिपदं भो ब्रूहीति पृच्छतः शिष्यस्य कोऽभिप्रायः । यदि तावच्छूतस्यार्थस्य प्रश्नः कृतस्ततः पिष्टपे- एवेति ध्यायतः प्रत्यग्भूतब्रह्माभिव्यक्तिः स्यादिल्लाह-मनउपाधिकत्वाद्धीति । उक्तमर्थं संक्षिप्याऽऽह-विद्युनिमेषणवदिति । सगुणब्रह्मोपासनमैश्वर्यफलकमुक्तम् । तत्र विरक्त उत्तमाधिकारी परमरहस्यं पृच्छतीत्याह-एवमनुशिष्ट इति ॥ ३०॥ ५ ॥ ३१ ॥ ६ ॥ परमरहस्य श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तमेवोत्तरार्थमित्युत्तरग्रन्थेन विद्याप्राप्त्युपाय- विधानार्थमुक्ता विद्या निरपेक्षवेत्यवधारयति । अवधारणार्थत्वं प्रतिवचनस्य चोद्यमु- खेन स्फुटयति-परमात्मविपयामित्यादिना । किं पूर्वोत्तोपनिपच्छेपतयाऽन्यदपे. १ च. अ. ट. ड. गमिव । २ क, ख, 'पेक्ष्यते । - ·[४चतुर्थः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २९ पणवत्पुनरुक्तोऽनर्थकः प्रश्नः स्यादथ सावशेषोक्तोपनिषत्स्यात्ततस्तस्याः फलवचनेनोपसंहारो न युक्तः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्तीति । तस्मा- दुक्तोपनिषच्छेषविषयोऽपि प्रश्नोऽनुपपन्न एवानवशेषितत्वात् कस्त- टभिप्रायः प्रष्ठरित्युच्यते । किं पूर्वोक्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारि- साधनान्तरापेक्षा । अथ निरपेक्षैव । सापेक्षा चेदपेक्षितविषयामुपनि- षदं ब्रूहि । अथ निरपेक्षा चेदवधारय पिप्पलादवन्नातः परमस्तीत्ये- वमभिप्रायः । एतदुपपन्नमाचार्यस्यावधारणवचनमुक्ता त उपनिषदिति । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यद्वक्तव्यामित्याह तस्यै तपो दम. इत्यादि सत्यं वक्तव्यमुच्यत आचार्येण नतूक्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारिसाध- नान्तराभिप्रायेण वा । किंतु ब्रह्मविद्याप्राप्त्युपायाभिप्रायेण वेदैस्तद- डैश्च सह पाठेन समीकरणात्तपःप्रभृतीनाम् । न हि वेदानां शिक्षाद्य- ङ्गानां च साक्षाद्ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वा सहपठितानामपि यथायोग्यं विभज्य · विनियोगः स्यादिति चेद्यथा सूक्तवाकानुम- ब्रणमन्त्राणां यथादैवतं विभागस्तथा तपोदमकर्मसत्यादीनां ब्रह्मवि- द्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वोति कल्प्यते । वेदानां तदङ्गानां चार्थप्रका- शकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायत्वमित्येवं ह्ययं विभागो युज्यतेऽर्थसंवन्धोपपत्तिसा- मदिति चेत् । नायुक्तेः । न ह्ययं विभागो घटनां प्राश्चति । न हि सर्व क्रियाकारकफलभेदबुद्धितिरस्कारिण्या ब्रह्मविद्यायाः शेषापेक्षा सहकारिसा- क्षते । शेषशब्देन फलोपकार्यङ्गं विवक्षितम् । सहकारिशब्देनानुपसर्जनमपि समुच्चयाह विवक्षितम् । एवं शिष्यामिप्रायमुपवर्ण्य समाधानमाह-एतदुपपन्नमिति । विद्याङ्ग- 'त्वहीनैः सह पाठात्तपःप्रभृतीनां विद्याङ्गत्वं नास्तीत्युक्तम् । तत्र योग्यतावशेन शेपशे. षिभावः सहपाठस्त्वकिंचित्कर इति शङ्कते-सहपठितान मपीति । " अग्निरिदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । अग्नीषोमाविदं हविरजुपेतामवीवृधेता महो ज्यायोऽक्राताम् " इत्यादिनैव सूक्तवाकेन सर्वयागसमाप्तौ देवतानुमन्त्रणं क्रियते । तत्र यद्यप्यस्मिन्सूक्तवाके बढ्यो देवताः पठ्यन्ते तथाऽपि यस्मिन्यागे या देवताऽऽहता तस्या एव विसर्जने योग्यतावशादस्य सूक्तवाकस्य यथा विनियोगस्तथा तपःप्रभृतीनामेव विद्याशेषत्वेन विनियोगो भविष्यतीत्यर्थः । भवेत्सूक्तवाकरय विनियोगो योग्यतासंभ- वात् । न कर्मणां विद्याविरुद्धत्वेन योग्यताया अयोग्यत्वादि... आयुक्तरिति । *. 3 1 २ . पदस्ततस्त° । २ क. ख. म् । पेदवेदाङ्गैः शि° । ञ. त्याग । ४ क. ख. ङ. च. झ. त्र. यस्मिंस्त्यगे।

·केनोपनिपत्-. [४ चतुर्थः खण्डः] तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा धनसंवन्धो वा युज्यते । सर्वविषयच्यावृत्तप्रत्यगात्मविषयनिष्ठत्वाच्च ब्रह्मावि- द्यायास्तत्फलस्य च निःश्रेयसस्य, ... " मोक्षमिच्छन्सदा कर्म त्यजेदेव ससाधनम् । ".. त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तुः प्रत्यक्परं पदम् ” । तस्मात्कर्मणां सहकारित्वं कर्मशपापेक्षा वा न ज्ञानस्योपपद्यते । ततोऽ- सदेव सूक्तवाकानमन्त्रणवद्यथायोग विभाग इति । तस्मादवधारणार्थतैव प्रश्न- प्रतिवचनस्योपपद्यते । एतावत्येवेयमुपनिपटुक्ताऽन्यनिरपेक्षाऽमृतत्वाय ॥३२॥ ॥ ७॥ :.: यामिमां ब्राह्मीमुपनिषदं तवाग्रेऽयोति तस्यै तस्या उक्ताया उपनिषदः प्राप्त्युपायभूतानि तपादीनि । तपः कायेन्द्रियमनसा समाधानम् । दम उपशमः । कर्मामिहोत्रादि । एतैर्हि संस्कृतस्य सत्त्वशुद्धिद्वारा तत्त्वज्ञानोत्प- त्तिदृष्टा ह्यमृदितकल्मषस्योक्तेऽपि ब्रह्मण्यप्रतिपतिर्विपरीतप्रतिपत्तिश्च यथेन्द्र- विरोचनप्रभृतीनाम् । तस्मादिह वाऽतीतेपु वा बहुपु जन्मान्तरेषु तपआदिभिः कृतसत्त्वशुद्धानं समुत्पद्यते यथाश्रुतम् । " यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्येते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः" । इतिमन्त्रवर्णात् । " ज्ञानसुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः" इति स्मृतेः । इतिशब्द उपलक्षणप्रदर्शनार्थः । इत्येवमाद्यन्यदपि ज्ञानोत्पत्ते- रुपकारकममानित्वमदम्भित्वमित्याद्युपदर्शितं भवति । प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्यास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या प्रवर्तते पद्भयामिव विद्याया विषयपर्यालोचनया फलपर्यालोचनया च नास्ति तत्त्वतः संवन्धयोग्यता प्रत्युत कर्मणामनुपयोगात्कर्मणां त्याग एवं मुमुक्षुणा कर्तव्य इत्याह-सर्वविपयोति । सर्वेम्य उत्पाद्यादिम्यः कर्मगोचरेभ्यो व्यावृत्तो यः प्रत्यगात्मा स एव ब्रह्मरूपेण विद्याया व्याव- तको विषयस्तन्निष्ठत्वाद्विद्यायास्तत्फलस्य च कर्मवलक्षण्यादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ७ ॥ तच्छब्दापोलतं यच्छब्दं पूरयति-यामिमामिति । प्राप्तिः सगुणविषया निर्गु-

·:
३१
४. चतुर्थः खण्डः ]. आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।
वेदाः सर्वाङ्गानि (णि!) सत्यमायतनम् ।। ३३ ।।
॥८॥ यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानम[न]न्ते
स्वर्गे लोके.- ज्येये प्रतितिष्ठति . प्रतितिष्ठति
॥ ३४ ॥ ९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
-
..
पुरुषः। वेदाश्चत्वारः सर्वाणि चाङ्गानि शिक्षादीनि षट् कर्मज्ञानप्रकाशकत्वाद्वेदानां
तदक्षणार्थत्वादङ्गानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्दस्य पादरूपकल्पनार्थ-
त्वाद्वेदास्त्वितराणि सर्वाङ्गानि (णि ! ) शिरआदीनि । अस्मिन्पक्षे शिक्षा-
दीनां वेदग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं प्रत्येतव्यम् । अङ्गिनिं गृहीतेऽङ्गानि गृहीता-
न्येव भवन्ति । तदायतनत्वादङ्गानाम् । सत्यमायतनं यत्र तिष्ठत्युपनिषत्तदा-
यतनं सत्यमिति । अमायिताऽकौटिल्यं वाङ्मनःकायानां तेषु ह्याश्रयति विद्या
येऽमायाविनः साधवः । नासुरमकृतिषु मायाविषु । " न येषु जिह्ममनृतं न
माया च " इति श्रुतेः । तस्मात्सत्यमायतनमिति कल्प्यते । तपआदिष्वेव
प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयत्वज्ञापनार्थम्।
" अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राच्च सत्यमेकं विशिष्यते" इति। स्मृतेः॥३३॥८॥
यो वा एतां ब्रह्मविद्यां केनेषितमित्यादिना यथोक्तामेवं महाभागां
ब्रह्म ह देवेभ्य इत्यादिस्तुतां सर्वविद्याप्रतिष्ठां वेदामृतत्वं हि विन्दत इत्युक्त-
मपि ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयते-अपहत्य पाप्मानमविद्याकामकर्मलक्षणं
संसारवीजं विधूयानन्तेऽपर्यन्ते । स्वर्ग लोके मुखात्मके ब्रह्मणीत्ये-
तत् । अनन्त इति विशेपणान्न त्रिविष्टपे । अनन्तशब्द औपचारिकोऽपि
स्यादित्यत आह-ज्येय इति । ज्येये ज्यायसि सर्वमहत्तरे स्वात्मनि मुख्य
णब्रह्मात्मविषया चेत्यर्थः । पादरूपकल्पनेति । प्रसिद्धपादसामान्यस्य कल्पितत्वादि.
तरैप्यङ्गैः कल्पनारूपैर्भवितव्यमित्यर्थः । तस्यै तपो दमः कर्मेत्यत्रत्येतिशब्दस्योपल.
• क्षणार्थत्वात्सत्यमपि संग्रहीतव्यं कथं पृथगुच्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-तपादिष्वे-
वेति ॥ ३३ ॥ ८॥
सगुणविद्यायाः क्रममुक्त्यर्थत्वात्क्रमेण प्राप्य यत्कैवल्यं निर्गुणविद्याफलं तत्पूर्वी.
तमिहोपसंहियत इत्याह-यो वा एतामित्यादिना ॥ ३४ ॥ ९ ॥

·३२ केनोपनिपत्- - [४ चतुर्थः खण्डः] सह ना० आप्यायन्तु० सन्तु । इति सामवे- दीयतलबकारोपनिषत्समाप्ता। एव प्रतितिष्ठति । न पुनः संसारमापद्यत इत्यभिप्रायः ॥ ॥ ३४ ॥ ९ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृती केनोपनिषत्पदभाष्ये चतुर्थः खण्डः ।। ४ ॥ समाप्तमिदं श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं तलवकारोपनिषदप- रपर्यायकेनोपनिषत्पदभाष्यम् । योऽसौ सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वात्मा सर्वदर्शनः । शुद्धो बोधाम्बुधिः साक्षात्सोऽहं नित्योऽभयः प्रभुः ॥ १ ।। इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यश्रीमदानन्द- ज्ञानकृतौ श्रीमच्छांकरतलवकारोपनिषदपरपर्यायकेनोपनिष- त्पदभाप्यटिप्पणं संपूर्णम् ॥

·केनोपनिषत् आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्योपेता । ॐ तत्सब्रह्मणे नमः । अथ शांकरभाष्यम् । समाप्त कर्मात्मभूतमाणविषयं विज्ञानं कर्म चानेकपकारम् । ययोर्वि- कल्पसमुच्चयानुष्ठानाद्दक्षिणोत्तराभ्यां सृतिभ्यामावृत्त्यनावृत्ती भवतः । अत ऊर्ध्व फलनिरपेक्षज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानात्कृतात्मसंस्कारस्योच्छिन्नात्मज्ञानप्रति- बन्धकस्य द्वैतविषयदोषदर्शिनो निताशेषबाह्यविषयत्वात्संसारवीजमज्ञानमु- अथाऽऽनन्दगि रकना टका। प्रयत्नाद्यन्तरेणैव मनआदेः प्रवर्तकम् । विदिताविदितान्यत्वसिद्धं ब्रह्माहमद्वयम् ॥ १ ॥ केनेषितमित्यादिकां सामवेदशाखाभेदब्राह्मणोपनिषदं पदशो व्याख्यायापि न तुतोष भगवान्भाष्यकारः शारीरकैन्यायैरनिर्णीतार्थत्वादिति न्यायप्रधानश्रुत्यर्थसंग्राहकैर्वाक्या- चिख्यासुः पूर्वकाण्डेन संवन्धमभिधित्सुः पूर्वकाण्डाथै संक्षेपतो दर्शयति-समाप्त- मिति । कर्मणामात्मभूत आश्रयभूतः प्राणस्तस्य शुद्धत्वादिगुणविशिष्टस्योपासनं पूर्वत्रा- तिवृत्तं कर्म च नित्यनैमित्तिकाद्यनेकप्रकारमविदुषामतिक्रान्तमित्यर्थः । ताम्यां ज्ञानकर्म- म्यामेव मोक्षसिद्धेर्न मुमुक्षोः पृथगुपनिषदारभ्येतिशङ्कानिरासाय ज्ञानकर्मणी विशिनष्टि- ययोरिति । ज्ञानमनादृत्य कर्मण एव निरपेक्षसाधनतयाऽनुष्ठानं विकल्पस्ततश्चन्द्रमण्डलं प्राप्याऽऽवर्तते केवलस्य ज्ञानस्य कर्मसमुच्चितस्य वाऽनुशानाद्ब्रह्मलोकं प्राप्य स्थित एव तस्मान्नाऽऽवर्तत इत्यापेक्षिक्यनावृत्तिर्भवति न पुनरात्यन्तिकी । कृतकत्वपरिच्छेदाम्याम- नित्यत्वानुमानात्। अतः संसारफलकमेव कर्मकाण्डमित्यर्थः अस्त्वयं कर्मकाण्डार्थस्तथाऽपि नियतपूर्वोत्तरभावानुपपत्तिलभ्यः कथं हेतुहेतुमद्भाव संबन्धः कर्मकाण्डेन ज्ञानकाण्डस्ये- त्याकाङ्क्षायामाह–अत अर्ध्वमिति । कामिनाऽनुष्ठितं कर्म यद्यपि संसाराय भवति तदेव तु निष्कामेणानुष्ठितं सत्त्वशुद्धये स्यात् । शुद्धसत्त्वस्य चानात्मज्ञानाभिमुख्यं न जायते । अनात्माभिनिवेशस्यानर्थसाधनतयाऽवधारितत्वादात्मविपयेव जिज्ञासा जायते ।

·“ केनोपनिषत् [१ प्रथमः खण्डः चिच्छित्सतः प्रत्यगात्मविषयजिज्ञासोः केनेपितमित्यात्मस्वरूपतत्त्वविज्ञानाया- यमध्याय आरभ्यते। तेन च मृत्युपदमज्ञानमुच्छेत्तव्यं तत्तत्रो हि संसारो यतः। अनधिगतत्वादात्मनो युक्ता तदधिगमाय तद्विषया जिज्ञासा । कर्मविषये चानुक्तिः। तद्विरोधित्वात् । अस्य विजिज्ञासितव्यस्याऽऽत्मतत्त्वंस्य कर्मविषयेऽ. वचनम् । कस्मादिति चेदात्मनो हि यथावद्विज्ञानं कर्मणा विरुध्यते । निरति- शयब्रह्मस्वरूपो ह्यात्मा विजिज्ञापयिषितः । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदम्" इत्यादिश्रुतेः । नहि स्वाराज्येऽभिषिक्तो ब्रह्मत्वं गमितः कंचन *नमितुमिच्छत्यतो ब्रह्मास्मीति संबुद्धो न कर्म कारयितुं शक्यते । नह्या- त्मानमवाप्ताथ ब्रह्म मन्यमानः प्रवृत्ति प्रयोजनवतीं पश्यति । न च निष्प्रयोजना प्रवृत्तिरतो विरुध्यत एवं कर्मणा 'ज्ञानम् । अतः कर्मवि- पयेऽनुक्तिविज्ञानविशेषविषयैव जिज्ञासा । कर्मानारम्भ इति चेन्न । जिज्ञासोश्चाऽऽत्मनिरूपणायोपनिषदारभ्यत इति हेतुहेतुमद्भाव इत्यर्थः । आत्मस्वरूपब्रह्म- तत्त्वविज्ञानायायमध्याय आरम्यते चेतिक तेन विज्ञानेन फलं स्यादित्यत आह—तेन चेति । यतोऽन्वयन्यतिरेकाभ्यामज्ञानतन्त्रा संसारप्रसिद्धिस्तदुच्छेदेनाऽऽत्यन्तिकसंसारो- च्छेदः फलमित्यर्थः । मृत्युकारणमात्माज्ञानमुच्छेत्तुमिच्छत आत्मजिज्ञासा जायत इत्युक्तं तदसत् । अहंप्रत्ययेनैवाऽऽत्मनोऽधिगतत्वादधिगते जिज्ञासानुपपत्तेरित्याशङ्कयाऽऽह- अनधिगतत्वादिति । अहंप्रत्ययस्य मनुष्यत्वादिसमानाधिकृतस्य व्यतिरिक्तात्मप्रमाप- कत्वासिद्धे दिनां विप्रतिपत्तिदर्शनाच्च युक्ता जिज्ञासेत्यर्थः । तथाऽपि कर्मकाण्डे देहव्यति- रिक्तस्याऽऽत्मनो विध्यपेक्षितत्वेन निरूपितत्वात्पुनर्जिज्ञासानुपपत्तौ कथं जिज्ञासोरुपनिषदा- रभ्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-कर्मविपय इति । अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः परलोकसंबन्ध्या- त्मेत्येतावदेव स्वर्गकामादिचोदनाभिरपेक्षितं नतु ब्रह्मात्मतत्त्वं तस्य कर्मविरुद्धत्वात्ततस्तजि. ज्ञासा युक्तत्यर्थः । संग्रहवाक्यं विवृणोति-अस्येत्यादिना । निरतिशयब्रह्मस्वरूप आत्मोपनिषदि विजिज्ञापयिपितोऽस्तु । कथमेतावता कर्मणा विरोध इत्याकाङ्क्षायामाह-न- हीति । देवताराधनरूपो हि यागो ब्रह्मविश्च सर्वदेवतात्मभृतः पशुभावाच्च न्यावृत्तः कथं देवतां प्रणमेदित्यर्थः । ब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानं कर्मविरुद्धं चेत्तर्हि श्रुत्या ब्रह्मात्मत्वोपदेशेनार्थात्कर्म तित्याजयिपितमित्यननुष्ठानमेव प्रसज्येतातो जिज्ञासाहेतुत्वेनाभिमतः कर्मकाण्डेन संब- न्योऽसंगत इत्याशङ्कामुद्भाव्याभिहितं संवन्धं समर्थयति-कर्मानारम्भ इत्यादिसूत्रेण । * इडागर श्चमय. १ क ल. हा, 'नमेगन्यर्थ:

·[१ प्रथमः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ar निष्कामस्य संस्कारार्थत्वात् । यदि ह्यात्मविज्ञानेनाऽऽत्माविद्याविषयत्वात्परि- तित्याजयिषितं कर्म ततः " प्रक्षालनाद्धि पङ्कन्स्य दूरादस्पर्शनं वरम् " इत्य- नारम्भ एव कर्मणः श्रेयानल्पफलत्वादायासबहुलत्वात्तत्वज्ञानादेव च श्रेय:- प्राप्तेरिति चेत्सत्यम् । एतदविद्याविषयं कर्माल्पफलत्वादिदोषवद्वन्धरूपं च कामान्यः कामयते""इति नु कामयमानः" इत्यादिश्रुतिभ्यः। निष्कामस्य । तस्य तु सस्कारान्यव कर्माणि भवन्ति तनिर्वर्तकाश्रयप्रा- गविज्ञानसहितानि । “ देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वा " इत्युपक्रम्याऽऽत्म- याजी तु करोति " इदं मेऽनेनाङ्ग संस्क्रियते " इति संस्कारार्थमेव कर्माणीति वाजसनेयके। संकामस्य । " महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्" इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मसमुच्चितं वा सकामस्य प्राणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति । निष्कामस्य त्वात्मज्ञानप्रतिबन्धनिर्मार्थं भवति । आदर्शनिर्मार्जनवत् । उत्पन्नात्मविद्यस्य त्वनारम्भो निरर्थकत्वात् । उत्पत्तिविधिविहितानां कर्मणां संस्कारार्थत्वे प्रमाणमाह-देवयाजी श्रेयानित्यादिना। फलकामनया देवान्यो यजते स किं श्रेयानुताऽऽत्मशुद्धयर्थमेव स्वर्गाद्यासङ्गं हित्वा यो यजते स आत्मयाजी श्रेयानिति प्रश्नं कृत्वाऽऽत्मयाजी श्रेयानिति निरूपितं शतपथे कामानुपघातसहितं मे ममाङ्गमनेन कर्मणा संस्क्रियत इति संस्कारार्थत्वेनैव करोति न कामवशग इत्यर्थः । ब्राह्मी ब्रह्मज्ञानार्हा । क्रियते तनुरिति । तनुस्थ आत्मा लक्ष्यते । ननु प्राणाद्युपासनं प्राणादिभावप्राप्त्यर्थमेव, “ तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति" इति श्रुतेः । कथमुक्तं कर्मनिवर्तकाश्रयप्राणोपासनसहितानि कर्माणि संस्कारा- नीति तत्राऽऽह-प्राणादिविज्ञानं चेति । विविदिषावाक्येन(ण) यज्ञाद्युपलाक्ष- तस्य सर्वस्य कर्मण आत्मज्ञानार्थत्वेन विनियुक्त त्वादुपासनस्य च मानसकर्मत्वादात्मज्ञा- नप्रतिबन्धकस्य कल्मषस्य निवर्हणद्वारेण स्यादात्मज्ञानार्थत्वमित्यर्थः । अज्ञाभिप्रायेण सप्रयोजनत्वात्तं प्रत्यनारम्भप्रसङ्ग आश्रयहीन इत्युक्तम् । ज्ञान्यभिप्रायेण त्वनिष्टापाद- नस्येष्टापादनरूपत्वात्प्रसङ्गस्याऽऽभासत्वमाह-उत्पन्नात्मविद्यस्यति। न केवलं श्रुतिप्रामा- ण्यादेव विवेकिनः कर्मानारम्भः साध्यसिद्धौ साधनं नाऽऽद्रियत इतिलौकिकन्यायाच्च कर्माना- रम्भः सिद्ध इत्यर्थः । ज्ञानफले कैवल्यैःनुपयोगाच्च ज्ञानिनः कर्मानारम्भ इष्ट इत्याह-नहि ·४ केनोपनिपत् [.१ प्रथमः खण्डः] हरिः ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः । "कर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः" इति " क्रियापथश्चैव पुरस्तात्संन्यासश्च तयोः संन्यास एवात्यरेचयत् इति " त्यागेनैके" " नान्यः पन्था विद्यते " इत्यादिश्रुतिभ्यश्च न्यायाच्च । उपायभूतानि हि कर्माणि संस्कारद्वारेण ज्ञानस्य ज्ञानेन त्वमृतत्वप्राप्तिः, अमृतत्वं हि विन्दते" " विद्यया विन्दतेऽमृतम् " इत्यादिश्रुतिस्मृति- भ्यश्च । नहि नद्याः पारगो नावं न मुञ्चति यथेष्टदेशगमनं प्रति स्वातन्त्र्ये सति । नहि · स्वभावसिद्धं वस्तु सिपाधयिषति साधनैः स्वभावसिद्ध- श्वाऽऽत्मा तथा नाऽऽपिपयिषितः । आत्मत्वे सति नित्याप्तत्वात् । नापि विचिकारयिषितः, आत्मत्वे सति नित्यत्वादविकारित्वादविषयत्वादमूर्त- त्वाच्च । श्रुतेश्च “न वर्धते कर्मणा" इत्यादि । स्मृतेश्च " अविकार्योs- यमुच्यते" इति । नच संचिकीर्षितः । शुद्धमपापविद्धम् " इत्यादि- श्रुतिभ्यः । अनन्यत्वाच्च । अन्येनान्यत्संस्क्रियते नचाऽऽत्मनोऽन्यभूता > क्रियाऽस्ति; नच स्वेनैवाऽऽत्मना । स्वमात्मानं संचिकीत् । नच वस्त्वन्तराधानं नित्यप्राप्तिर्वा वस्त्वन्तरस्य नित्या । नित्यत्वं चेष्टं मोक्षस्य । अत उत्पन्न विद्यस्य कर्मारम्भोऽनुपपन्नः । अतो. व्यावृत्तवाह्य- बुद्धेरात्मविज्ञानाय केनेषितमित्याद्यारम्भः । प्रवृत्तिलिङ्गाद्विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः । रथादीनां हि चेतनावदधिष्ठितानां प्रवृत्तिष्टा नानधिष्ठि- तानाम् । मनआदीनां चाचेतनानां प्रवृत्तिर्दृश्यते । तद्धि लिङ्ग चेतनाव- स्वभावसिद्धमित्यादिना । उत्पत्तिराप्तिविकृतिः संस्कृतिश्चेति चतुर्विध क्रिया- फल स्वरूपावस्थाने कैवल्ये न संभवतीत्युक्तम् । यदि च परमानन्दगुणस्याऽऽ- त्मन्याधानं ब्रह्माण्डाहहिःस्थितब्रह्मप्राप्तिर्वा जीवस्य कैवल्यं कल्प्यते तहनित्यत्वं दुर्वा- रमित्याह-नच वस्त्वन्तराधानमिति । एवमुपनिषदारम्भं संभाव्य , वाक्य- स्यार्थं संगृह्णाति-प्रवृत्तिलिङ्गादिति । शिष्याचार्ययोः प्रश्नप्रतिवचनरूपा श्रुतिः सुखप्रतिपत्त्या प्रवृत्ता तत्र प्रश्नः किं ज्ञातेऽज्ञाते वेतिचोद्यनिरासाय' सामान्यतो जातेऽपि विशेषतश्चाज्ञाते संभवति विकल्पकरणवदिति मंत्रितमेतद्विवृणोति - रथा- दीनां हीति । मनआदीनामेव चेतनत्वादचेतनप्रवृत्तित्वादित्यसिद्धो हेतुरिति नाऽऽ. १ क. . व छ. अ. सूचि ·کم [.१ प्रथमः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। : केन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां । वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ १॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं तोऽधिष्ठातुरस्तित्वे । करणानि हि मनआदीनि नियमेन प्रवर्तन्ते । तन्नासति चेतनावत्यधिष्ठातर्युपपद्यते । तद्विशेषस्य चानधिगमाचेतनावत्सामान्ये चाधि- गते विशेषार्थः प्रश्न उपपद्यते । केनेषित केनेट कस्येच्छामात्रेण मनः पतति गच्छति स्वविषये नियमेन व्याप्रियत इत्यर्थः । मनुतेऽनेनेति विज्ञाननिमि- तमन्तःकरणं मनः प्रेषितमिवेत्युपमार्थः । नत्विषितप्रेषितशब्दयोराविह संभवतः । न हि शिष्यानिव मनादीनि विषयेभ्यः प्रेषयत्यात्मा विविक्त- नित्यचित्स्वरूपतया तु निमित्तमात्र प्रवृत्तौ नित्यचिकित्साधिष्ठातृवत् । प्राण इति नासिकाभवः । प्रकरणात् । प्रथमत्वं चलनक्रियायाः प्राणनिमित्तत्वा- स्वतो विषयावभासमात्र करणानां प्रवृत्तिः । चलिक्रिया तु माणस्यैव मन- आदिषु. तस्मात्प्राथम्यं माणस्य प्रति गच्छति युक्तः प्रयुक्त इत्येतत् । वाचो . वदनं किंनिमित्तं प्राणिनां चक्षुःश्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता । करणानाम: धिष्ठाता चेतनावान्यः स किंविशेषण इत्यर्थः ॥ १ ॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनं निर्विशेषस्य निमित्तत्वार्थम् । विक्रि- यादिविशेषरहितस्याऽऽत्मनो मनआदिप्रवृत्तौ निमित्तत्वमित्येतच्छोत्रस्य श्रोत्र- शङ्कनीयमित्याह-करणानि हीति । अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमित्यादिलोकानुभवा- मनआदीनां करणत्वं सिद्धं ततः प्रदीपवदचेतनत्वं सिद्धमित्यर्थः । इच्छामात्रेणेति 'प्रयत्नाद्यभावो लक्ष्यते नत्विच्छास्तित्वं निर्विकारताया विवक्षितत्वात् । प्रेपितमिवेतीव- शब्दाध्याहारेण किमिति न्याख्यातम् । यथा राज्ञ इच्छामात्रेण काचिद्धृत्यप्रवृत्तिः काचिच्च 'वागादिव्यापारेण तद्वदिह किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-नत्विति । सक्रियस्य सर्वस्या- नित्यतयांऽवधारितत्वान्निष्क्रिय वस्तु पिपृच्छिषित ततो नार्थभेदः संभवतीत्यर्थः । विश्येभ्य इति । विषयग्रहणार्थ नित्यचिकित्सायामधिष्ठातुश्चकोरस्य संनिधिमात्रेण यथा राजभोजना- दिप्रवृत्तिनिमित्तत्वं तद्वदित्यर्थः । प्रकरणादिति । करणसंनिधानादित्यर्थः ॥ १ ॥ प्रतिवचनवाक्यार्थसंग्रहं विवृणोति-विक्रियादीत्यादिना । मनआदीनां यः प्रव- तकः स किंविशेष इतिप्रश्नस्य निर्विशेषतैव विशेष इत्युत्तरम् । क्रियाया गुणग्य संवन्धस्य वा विशेषस्य व्यावर्तकधर्मस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्क्रियादिमत्त्वे घटादिवदनात्मप्रसङ्गादतो निर्विशेषचैतन्यात्मकोऽहमित्येवं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् । न चाभावेन सद्वयत्वप्रसङ्गः । तस्य पृथक्सत्त्वाभावात्त्वरूपेण व्यवहाराङ्गत्वादित्युक्तम् । अन्यत्र यदि शक्ल्यिादिवत्कोऽपि विशेषोऽभविष्यत्तदा तमवक्ष्यत् । श्रुतिस्तूपलक्षणवृत्त्यैव प्रतिवचनं ब्रुवाणा निर्विशेषत्वं . ।

·ur केनोपनिपत्- [१ प्रथमः खण्डः] मित्यादिप्रतिवचनस्यार्थः । अनुगमात्तदनुगतानि ह्यत्रास्मिन्नर्थेऽक्षराणि । कर्य शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम् । शब्दोपलब्धृरूपत- याऽवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आत्मनश्च चिद्रूपत्वात् । यच्छ्रोत्रस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्तत्वाच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यु- च्यते । यथा क्षत्रस्य क्षत्रं यथा वोदकस्यौष्ण्यमग्निनिमित्तमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाऽनिरुच्यते । उदकमपि ह्यग्निसंयोगादग्निरुच्यते । तद्वदनित्यं यत्संयो- गादुपलब्धृत्वं तत्करणं श्रोत्रादि । उदकस्येव दग्धृत्वमनित्यं हि तत्र तत् । यत्र तु नित्यमुपलब्धृत्वमग्नाविवौष्ण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वादग्धेषोपल- मन्यत इति श्रुत्यक्षरानुसाराद्गम्यत इत्याह - अनुगमादिति । निर्विशेषत्ववाचकपदा- भावात्कथं निर्विशेषेऽक्षरानुगम इत्याह-कथमिति । निर्विशेषस्य वाचकशक्त्या वाक्या- र्थत्वाभावेऽप्युपलक्षणवृत्त्या भविष्यतीत्यभिप्रेत्य श्रोत्रशब्दस्य तावन्मुख्यार्थमाह-शृणो- तीति । शब्दावभासकत्वं स्वशक्त्यैव भविष्यति श्रोत्रस्य कथं तस्य शब्दावभासकत्वे- नाऽऽत्मोपलक्षायितव्य इत्याकाङ्क्षायामाह-शब्दोपलब्धृरूपतयेति । शक्तिः सतः प्रकाशमानस्यैव वाच्या नासतोऽप्रकाशमानस्य नरविषाणायमानत्वेन शक्तिमत्त्वानुपपत्तेः। सत्ता प्रकाशश्वाऽऽत्मरूपं तद्देदे मानाभावादत उपलब्धृतादात्म्येनैव श्रोत्रस्यावभासक- त्वमुपलब्धृतादात्म्येनेति यापलब्धोपलक्ष्यते तर्युपलब्धुरप्यवभासकत्वमन्याधीनमित्यन- वस्था प्राप्नोतीत्याशङ्कयाऽऽह—आत्मनश्चेति । स्वप्रकाशत्वादुपलब्धुः सत्ताप्रतीत्यो. रनन्यायत्तत्वान्नानवस्थेत्यर्थः । भवत्वेवमनवस्थाभावः । तथाऽपि कथं श्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्यात्मोच्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-यच्छ्रोत्रस्यति । तदात्मनिमित्तत्वादिति । तस्याऽऽत्मनिमित्तत्वाच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्युपलक्ष्यते निर्विशेषं चैतन्यमात्रमित्यर्थः । यथाक्षत्र- स्येति । क्षत्रजातिनियामकं कर्म क्षत्रमित्युच्यते यथेत्यर्थः । यदि श्रोत्रादिसाक्ष्यात्माऽस्ति कथं लोकायतिकादेः श्रोत्रादिष्वेवोपलब्धृत्वव्यवहार इत्याशङ्कयाऽऽह-उदकमपीति । तद्- दुपलब्धृसंवन्धाच्छोत्रादिषूपलब्धृत्वव्यवहार इत्यर्थः । भवन्मते तर्हि नित्योपलब्धिस्वभाव आत्मेति श्रोत्रादेः करणत्वं न स्यात् । क्रियायां हि करणापेक्षेत्याकाङ्क्षायामाह-अनित्यं यदिति । प्रमातुर्यत्संवन्धादनित्यमुपलब्धृत्वं भवति बुद्धिपरिणामस्तच्छ्रोत्रादिकरणं बुद्धि- वृत्त्यपेक्षया भवतीत्यर्थः श्रोत्रादिसंगते प्रमातर्यनित्योपलब्धृत्वसंभवेऽपि तवासङ्गस्य साक्षिणः कथमुपलब्धृत्वव्यपदेश इत्याशङ्कयाऽऽह-यत्र विति । उक्तमर्थं संक्षिप्याऽऽह-श्रोत्रा. १ क. ते तथे ।

·[१प्रथमः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता । ७ तु मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणश्चक्षुषश्चक्षुः । अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ ब्धोच्यते । श्रोत्रादिषु श्रोतृत्वाद्युपलब्धिरनित्या नित्या चाऽऽत्मन्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यक्षराणामानुगमादुपपद्यते निर्विशेषस्योपलब्धिस्वरूपस्याऽऽत्मनो मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति । मनआदिष्वेवं यथोक्तम् । वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इति विभक्तिद्वयं सर्वत्रैव द्रष्टव्यम् । कथं पृष्टत्वात्स्वरूपनिर्देशः प्रथमयैव च निर्देशः । तस्य च ज्ञेयत्वात्कर्मत्वामिति द्वितीया । अतो वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इत्यस्मात्सर्वत्रैव विभक्तिद्वयम् । यदेतच्छ्रोत्रायुपल- ब्धिनिमित्तं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिलक्षणं नित्योपलब्धिस्वरूपं निर्विशेषमात्म- तत्त्वं चु[तबुद्ध्वाऽतिमुच्यानवबोधनिमित्ताध्यारोपिताबुद्धयादिलक्षणात्सं- सारान्मोक्षणं कृत्वा धीरा धीमन्तः प्रेत्यास्माल्लोकाच्छरीरात्मेत्य वियुज्यान्य- स्मिन्नमतिसंधीयमाने निनिमित्तत्वादमृता भवन्ति । सात ह्यज्ञाने कर्माणि शरीरान्तरं प्रतिसंदधत आत्मावबोधे सर्वकारम्भनिमित्ताज्ञानविपरीतवि- द्याग्निविप्लुष्टत्वात्कर्मणामित्यनारम्भेऽमृता एव भवन्ति । शरीरादिसंतानावि- च्छेदप्रतिसंधानाद्यपेक्षयाऽध्यारोपितमृत्युवियोगात्पूर्वमप्यमृताः सन्तो नित्या- दिग्विति । श्रोत्रादिषु निमित्तेषु सत्सु श्रोत्रादिसंहते प्रमातरि श्रोतृत्वादिरूपोपलब्धि रित्युपलब्धृत्वमित्यर्थः । मनसो मन इत्यादिप्वेवमतिदिशति-मनादिष्वेवमिति । न्यायसामान्याद्यथोक्तं व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । नहि मनसो मनस्त्वं वाचो वाक्त्वं वा स्वातन्त्र्येण संभवति अध्यस्तत्वादतोऽधिष्ठानसत्ताप्रकाशाभ्यामेव सत्ताप्रकाशत्वं मनआदेः। तच्चाधिष्ठानं निर्विशेषमेवोपलक्षयितव्यम् । विशेषत्वेऽध्यस्तत्वप्रसङ्गादिति भावः । विभक्ति- द्वयनिर्देशतात्पर्यमाह-वाचो हेत्यादिना । मनआदेः प्रवर्तकः किंस्वभाव इति पृष्ट- वात्स्वरूपनिर्देशः कर्तव्यः । स च प्रथमया । " निर्देशे प्रथमा प्रोक्ता " इति स्मरणा- दित्यर्थः । अतिमुच्य धीरा इत्युत्तरं वाक्यं साध्याहारं योजयति- यदेतदित्यादिना । एतद्बुद्ध्वाऽमृता भवन्तीति संवन्धः । तादात्म्येनाध्यारोपितो यो बुद्ध्यादिरनवबोधनिमित्तः संसारस्ततो मोक्षणं तादात्म्याध्यासनिवृत्तिदृष्टं फलम् । अमृता भवन्तीति विदेहमुक्तिरदृष्टं फलमित्यर्थः । कर्मणां संवन्धानुपपत्तिरिति शेषः । निमित्ताभावाच्छरीरान्तरादानारम्भेऽमृता भवन्तीति प्रयोगादागन्तुकत्वममृतत्वस्येतिशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह-शरीरादीति । अनादिभव- परम्परया शरीर्यासं परस्ताच्च भविष्यामीति शरीरादिसंतानाविच्छेदस्य प्रतिसंधानं धर्माद्यधि. १ क. ज झ. श्रोत्रत्वा' । २ ख. छ झ. . बोधितः स । ३ घ. श्रोत्रत्वा ।

·८ केनोपनिपत् [१ प्रथमः खण्ड न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशि- ध्यादन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । स्मस्वरूपत्वादमृता भवन्तीत्युपचर्यते ॥ २ ॥ न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरप्रतिपत्तेः। श्रोत्रस्य श्रात्रामत्य- वमादिनोक्तेऽप्यात्मतत्त्वेऽप्रतिपन्नत्वात्सूक्ष्मत्वहेतोर्वस्तुनः पुनः पुनः पर्यनुयुयुक्षा- कारणमाह-न तत्र चक्षुर्गच्छतीति । तत्र श्रोत्राद्यात्मभूते चक्षुरादीनि वाक्च: क्षुषोः सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थत्वान्न विज्ञानमुत्पादयन्ति । सुखादिवत्तर्हि गृह्येतान्त:- करणेनात आह-नो मनः । न सुखादिवन्मनसो विषयस्तन् । इन्द्रियाविषय त्वात् । न विद्मो न विजानीमोऽन्तःकरणेन यथैतद्ब्रह्म मनआदिकरणजातमनाश- प्यादनुशासनं कुर्यात्मवृत्तिनिमित्तं भवेत्तथाऽविषयत्वान्न विद्मो न विजानीमान अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आचार्य आह न शक्यते दर्शयितुं कस्मान्न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्यादि पूर्ववत्सर्वमंत्र तु विशेषो यथै. तदनुशिष्यादिति । यथैतदनुशिष्यालतिपादयेत् । अन्योअप शिष्यानितोऽ. न्येन विधिनेत्यभिप्रायः । सर्वथाऽपि ब्रह्म बोधयेत्युक्त आचार्य आहे, अन्य- देव तद्विदितादथो अविदितादधीत्यागमम् । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वम् । कारित्वाध्यासः कामादिदोषकल्पनं चैतस्मादध्यारोपितो यो मृत्युस्तद्वियोगापेक्षयाऽमृत- त्वस्य भवनमौपचारिकमित्यर्थः ॥ २ ॥ न तत्र चक्षुर्गच्छतीतिवाक्यार्थं संगृह्णाति आचायेंणोक्तेऽपि तत्वे शिष्यस्याप्रति- पत्तेहेतोः पर्यनुयोगे हेतुर्न तत्र चक्षुर्गच्छतीति । एतद्विवृणोति-श्रोत्रस्य :श्रोत्र- मित्यादिना । आत्मा नेन्द्रियविपयोऽभौतिकत्वान्नरविषाणवत् । मनश्चेन्द्रियं प्रसिद्ध ततस्तस्याप्यविषय इत्याह-इन्द्रियाविषयत्वादिति । न विद्मो. न विजानीम इत्याद्यभ्यासः · सर्वथाऽन्तःकरणाविषयत्वख्यापनार्थः । आक्षेपपरतया व्याख्याय शंको- तरत्वेन व्याचष्टे-अथवेत्यादिना । इत उपलक्षणप्रकारादन्येन प्रकारेण न शक्यते दयितुं क्रियागुणादिविशेषशून्यत्वादित्यर्थः । आगममित्युपदेशपारम्पर्यमाहेति संवन्धः। आगमस्यार्थमाह-विदिताविदिताभ्यामन्यत्वमिति । अन्यदात्मनो विदितमवि- दितं वा स्यादतो विदितत्वाविदितत्वनिषेधेनाऽऽत्मनोऽन्यत्र ब्रह्मत्वं विदुषां विनिवाऽऽत्मा १ ग . . ' यथा भवनइव' ज. नं. यथा भ} :स य.च..पहावि ·[१ प्रथमः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। यो हि ज्ञाता स एव सः । सर्वात्मकत्वात् । अतः सर्वात्मनो ज्ञातुर्मानन्तरा- भावाद्विदितादन्यत्वम् । “स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता" इति च मन्त्र- वर्णात् । “ विज्ञातारमरे केन विजानीयात् " इति च वाजसनेयके । अपि च व्यक्तमेव विदितं तस्मादन्यदित्यभिप्रायः । यद्विदितं व्यक्तं तदन्यविषयत्वा- दल्पं सविरोधं ततोऽनित्यमत एवानेकत्वादशुद्धयत एव तद्विलक्षणं ब्रह्मेति सिद्धम् । अस्तु तद्यविदितम् । न विज्ञानानपेक्षत्वात् । यद्धयविदितं तद्विज्ञाना-, पेक्षमविदितविज्ञानाय हि लोकप्रवृत्तिः । इदं तु विज्ञानानपेक्षं कस्माद्विज्ञानस्व- रूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्वरूपं तत्तेनान्यतोऽपेक्ष्यते । न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्षमेव सिद्धत्वात् । प्रदीपः स्वरूपाभिव्यक्तौ न प्रकाशान्तरमन्यतोऽपेक्षते स्वतो वा यद्धयनपेक्षं तत्स्वत एव सिद्धं प्रकाशात्मकत्वात्मदीपस्यापेक्षितोऽ- प्यनर्थकः स्यात् । प्रकाशे विशेषाभावात् । नहि प्रदीपस्य स्वरूपाभिव्यक्तौ प्रदीपप्रकाशोऽर्थवान् । न चैवमात्मनोऽन्यत्र विज्ञानमस्ति येन स्वरूप- विज्ञानेऽप्यपेक्ष्यते । विरोध इति चेन्नान्यत्वात् । स्वरूपविज्ञाने विज्ञान ब्रह्मेत्युपदिष्ट भवतीत्यर्थः । विदितान्यत्वे युक्तिमाह-यो हीत्यादिना । विदितान्यत्व- वचनस्याऽऽर्थिकमर्थमाह-अपि चेति । कार्याद्वयावृत्तिः सिध्यतीत्यर्थः । आत्मा यद्य- प्यन्यतो विज्ञानं नापेक्षते तथाऽपि स्वग्राहकत्वात्स्वस्मादेव विज्ञानमपेक्षते तेन विज्ञानानपे- क्षत्वमसिद्धमित्याशङ्कयाऽ:ह-न च स्वत एवेति । स्वभावतयाऽनपेक्षमेव सिद्धत्वाः दपेक्षाशब्दार्थो न घटते स्वग्राहकत्वं चासिद्धं स्ववृत्तिविरोधादित्यर्थः । विज्ञानं सजाती- यानपेक्ष प्रकाशत्वात्प्रदीपवदित्यनुमानमभिप्रेत्य दृष्टान्तमाह -नहीति । तमोध्वस्तये ह्यालोकापेक्षा तदभावश्चाऽऽलोके स्वत एव सिद्ध इत्यर्थः । प्रदीपस्य तैजसस्य तैजसान्तरा- नपेक्षत्वेऽपि विजातीयप्रकाशस्य ज्ञानस्यापेक्षा स्वव्यवहारेऽपि दृष्टा तथा ब्रह्मणोऽपि विजा- तीयज्ञानापेक्षा भविष्यतीति न च वाच्यमित्याह-न चैवमात्मन इति । ब्रह्मणोऽन्यस्य सर्वस्याज्ञानात्मकत्वाद्धानसंभावनव नास्त्यन्यत्र ततो न विजातीयज्ञानापेक्षमपि ब्रह्मेत्यर्थः। ज्ञानानपेक्षत्वे लौकिकानुभवविरोधं शास्त्रविरोधं चोद्भाव्य परिहरति-विरोध इति चेन्नान्यत्वादिति । सूत्रस्य पूर्वपक्षमागं विभजते-स्वरूपविज्ञान इत्या- दिना | विज्ञानानपेक्षत्वं ब्रह्मणोऽभाणि । सापेक्षत्वं जीवशब्दवाच्यस्योपाधिविशिष्ट- १ ख. ग. च. त्र. °काशं पड़ी । tr ·१० केनोपनिपत् [१ प्रथमः खण्डः] स्वरूपत्वाविज्ञानान्तरं नापेक्षत इत्येतदसत् । दृश्यते हि विपरीतज्ञानमात्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानाम्यात्मानमिति श्रुतेश्च " तत्त्वमसि " " आत्मानमेवा- वेत् " " एतं वै तमात्मानं विदित्वा" इति च । सर्वत्र श्रुतिष्वात्मविज्ञाने विज्ञानान्तरापेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्प्रत्यक्षश्रुतिविरोध इति चेन्न । कस्मात् । अन्यो हि स आत्मा बुद्धयादिकार्यकरणसंघाताभिमानसतानाविच्छेद लक्षणोऽ. विवेकात्मको बुद्धयवभासप्रधानश्चक्षुरादिकरणो नित्यचित्स्वरूपात्मान्तःसारो यत्रानित्यं विज्ञानमत्रभासते । बौद्धप्रत्ययानामाविर्भावतिरोभावधर्मकत्वात्तद्धर्म- तयैव विलक्षणमपि चावभासते । अन्तःकरणस्य मनसोऽपि मनोऽन्तर्गतत्वा- त्सर्वान्तरश्रुतेः । अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्वरूपेणाऽऽकाशवदप्रचलितात्मनाs- न्तर्गर्भभूतेन वाह्यो बुद्धयात्मा तद्विलक्षणोऽर्चिभिरिवाग्निः प्रत्ययै- राविर्भावतिरोभावधर्मकैनिज्ञानाभासरूपैरनित्यैरनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दुःखीत्यभ्युमनतो"लौकिकैरतोऽन्यो नित्यविज्ञानस्वरूपादात्मनः स्यानुभयतेऽतो भिन्नविषयत्वान्न विरोध इत्याह-न कस्मादित्यादिना । वुद्ध्यादौ कार्यकरणसंघाते य आत्माभिमानसंतानोऽनादिभवपरम्पराप्रापितस्तस्याविच्छेदरूपमनिर्वा- च्यमज्ञानलक्षणं चिह्न यस्य चित्प्रतिविम्वस्य स तथोक्तः । चित्तन्त्रं ह्यनिर्वाच्यमज्ञानं चैत- न्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्ने यथास्वरूपावभासं प्रतिवध्य मौढ्याद्यध्यासहेतुर्भवति । तस्माद- विवेकात्मको जीव इत्युच्यते बुद्धेरन्तःकरणस्य यथा यथा नीलपीताद्याकारावभासा जायन्तें तथा तथा चित्प्रतिविम्बः प्रमातृ वादिरूपेण भातीति तत्प्रधानोऽव्यस्तस्य विशिष्टस्य तत्सत्तयैव सत्त्वाद्विशिष्टान्तर्निविष्टो य आत्मा नित्यचित्स्वरूपः स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरूपाणां नीलपीतादिप्रत्ययानामुत्पन्नविनाशवत्त्वात्तदुपरक्तरूपेणा- नित्यं चैतन्यं यत्रावभासते सोऽन्यो जीवः । सर्वाण्येतानि जीवविशेषणान्यन्यत्वस्फुटीकर- णार्थानि न केवलमनित्यत्वम् । विशिष्टोपाधिरूढतया विज्ञानस्य तर्द्धमतयैवावभासते मनु- प्योऽहं जानामीति प्रतिशरीरं विलक्षणमपि चैतन्यमवभासते विशिष्ट-दादित्यर्थः । परमा- थतः कीदृशं चैतन्यं यस्य विशिष्टधर्मताऽवभासते तत्राऽऽह-अन्तःकरणस्यति । ननु विशेषणसंवन्धात्स्वरूपे समारोपितो विशिष्टो भाति तस्य मिथ्यात्वात्कथमात्मत्वव्यवहारास्प- दत्वं तत्राऽऽह-अन्तर्गतेनेति । विशिष्टान्तर्गतेन चित्स्वरूपेण तादात्म्याबाह्य इत्यना- त्माऽपि वुद्धिविशिष्ट आत्मेत्युपगतो लौकिकैरिति संवन्धः । अत इत्युक्तधर्मवत्त्वादस्तु नित्यविज्ञानाद्विलक्षणो जीवः । कथमेतावता विरोधः पारहृत इत्याकाङ्क्षायामाह- : क. ख. छ, झ. यत्र नि' । १ घ. छ बुद्धात्मा । ३ क. प. छ. झ. पेण नि । ४ क. स. छ. झ, 'म-वा', --- ·[ १प्रथमः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। - 5. तत्र हि विज्ञानापेक्षा विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते न पुननित्यवि- ज्ञाने । तत्त्वमसीति बोधोपदेशो नोपपद्यत इति इति चेत् । आत्मा- नमेवावेदित्येवमादीन च नित्यवोधात्मकत्वात् । न ह्यादित्योऽन्येन प्रकाश्यतेऽतस्तदर्थवोधोपदेशोऽनर्थक इति चेन्न । लोकाध्यारोपापो- हार्थत्वात् । सर्वात्मनि हि नित्यविज्ञाने बुद्धयाद्यनित्यधर्मा लोकैरध्या- रोपिता आत्माविवेकतस्तदपोहार्थो बोधोपदेशो बोधात्मनः । तत्र च तत्र हीति । एवं लोकानुभवविरोधे परिहृतेऽपि शास्त्रविरोधो न परिहृत इत्याह- तत्त्वमसीति । विशिष्टस्य मिथ्यात्वाद्ब्रह्मास्मीत्यनुभवायोगान्मोक्षाहत्वायोगाच तत्त्वम- सीत्युपदेशो न घटते चेत्तर्हि ब्रह्मण एवोपदेशोऽस्त्वित्याशङ्कयाऽऽह-आत्मानमेवा- चदिति । एवमादीनि वाक्यानि ब्रह्मोपदेशपक्षे न संगच्छन्ते तज्जनितफलाभावादि- त्यर्थः । विशिष्टस्य निरुपाधिकस्य च ब्रह्मण उपदेशासंभवेऽप्युपाधिविशिष्टचित्स्वरूपजी- वपदलक्ष्यस्य वैशिष्टयद्वारेणोपदेशो भविष्यति फलं तस्याऽऽरोपितवन्धनिवृत्तिरित्याह- न । लोकेति । ननु लोकशब्देनाऽऽत्मोच्यतेऽनात्मा वा । नाऽ:यः । आत्मनोऽधिष्ठान- तयाऽध्यासकर्तृत्वासंभवाच्चैत्रो हि शुक्तिकायां रजतमध्यस्यति न शुक्तिकैव । अध्यासक- र्तृत्वे चाऽऽत्मनः प्रागेवाध्यासात्कर्तृत्वं वाच्यम् । कर्तृत्वस्य प्राग्भावनियमात्तदा चानि- मोक्षप्रसङ्गः । कर्तृत्वस्याध्यासत्वे च न कर्तृत्वमात्मनस्तद्विषयकर्तृत्वान्तराभावात् । भावे चानवस्थानात् । न द्वितीयः । जडत्वादनात्मनोऽध्यासकर्तृत्वानुपपत्तेः । चेतनो हि देव- दत्तोऽध्यस्यतीति प्रसिद्धम् । अथ जडत्याध्यासकर्तृत्वं नाम भ्रान्त्याश्यत्वं यद्यपि न संभवति तथाऽपि भ्रान्तिनिमित्तत्वं दृष्टं जपाकुसुमादेः । न तस्य सत्यस्योपाधित्वसंभवा- द्भाष्यकारमते च जडस्य सर्वत्याध्यासात्मकत्वाध्या सहेतुत्वं न संभवति तस्मादसंवद्धमिदं भाष्यं लोकाध्यारोपापोहार्थत्वादिति।लोकशब्देनाहंकारादय उच्यन्ते । तेषां व्यावहारिक- सत्यत्वस्यार्थक्रियासमर्थत्वेनाभ्युपगमात् । स्वधर्मारोपनिमित्तत्वेनोपाधित्वसंभवात्परमार्थस- त्यस्यैवोपाधित्वमित्यस्मान्प्रति दृष्टान्ताभावादहंकारादयश्च चित्तन्त्रानाद्यनिर्वाच्याविद्यामयभू- तसूक्ष्मविकारा अविद्यावच्छिन्न एव चैतन्ये निपतन्ति । उपाधिविकाराणामुपहिते पक्षपा- तिताया दर्शनात् । यथा जलचलनादीनाम् । तस्मान्नासंगतं भाष्यम् । ननु बोधात्मनो नाबोधः समञ्जसः प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधप्रसिद्धः। बोधोऽपि च वोधात्मनो न समञ्जसः । निर्वि- कारत्वात् । कथं बोधात्मनो बोधोपदेशः सार्थकस्तत्राऽऽह-तत्र चेति । वोधा- दन्यस्यावोधात्मकत्वेनावोधाश्रयत्वं न समञ्जसम् । आत्माश्रयत्वप्रसङ्गादनिवृत्तिप्रसङ्गाच तस्य वोधासंभवात् । तस्माद्बोधात्मन एवाबोधः २.मञ्जसः । परिशेपाद्विरोधश्चासिद्धः .. १ क. ख. . . र्तृत्वं आच्चं कर्तृत्वस्व प्रारभावा ।

·१२ केनोपनिषत्- [१ प्रथमः खण्डः] वोधावोधौ समञ्जसौ । अन्यनिमित्तत्वादुदक इवौष्ण्यमग्निनिमित्तम् । रात्र्यहनी इवाऽऽदित्यनिमित्ते लोके नित्यावीष्ण्यनकाशावग्न्यादि- त्ययोरन्यत्र भावाभावयोनिमित्तत्वादनित्याविवोपचर्येते । घक्ष्यत्याग्निः प्रकाशयिष्यति सवितति तद्वत् । एवं सुखदुःखवन्धमोक्षाद्यध्यारोपो लोकस्य तदपेक्ष्य तत्त्वमस्यात्मानमेवावेदित्यात्माववोधोपदेशेन श्रुतयः केवलमध्यारोपापोहार्थाः । यथा सविताऽसौ प्रकाशयत्यात्मानमिति तद्वत् । वोधावोधक त्वं च नित्यबोधात्मनि । तस्मादन्यदविदितात् । अधिशब्द- थान्यार्थे । यद्वा यद्धि यस्याधि तत्ततोऽन्यत्सामर्थ्याद्यथाऽधि भृत्यादीनां राजा । अव्यक्तमेवाविदितं ततोऽन्यदित्यर्थः । विदितमविदितं च व्यक्ताव्यक्त साक्षिवेद्यत्वात् । बोधोऽपि तत्रैव समञ्जसो घटादेोद्धृत्वाप्रसिद्धेः । चिद्व्याप्त एव बुद्धिपरि- णामे वोधशब्दव्युत्पत्तेः परिणाम्यन्तःकरणोपहितम्य वोधात्मनो बोधवत्त्वं समञ्जसमित्यर्थः। सामञ्जस्ये हेत्वन्तरमाह-अन्यनिमित्तत्वादिति । अन्यत्राहंकारादिसंघाते वादिना लौकि- कानां च बोधावोधौ प्रसिद्धौ तौ चाऽऽत्मवोधाबोधसंवन्धादित्यात्मनो मुख्यौ बोधावोधौ। यत्संवन्धादन्यत्र यदुपचर्यते तत्तत्र मुख्यं यथाऽग्निसंवन्धादुदकस्यौप्ण्यमुपचारेणाग्नौ तन्मु- ख्यमित्यर्थः । आत्मनिमित्तौ चेदन्यत्र वोधावोधौ तर्हि निमित्तत्वादात्मनो व्यापारवत्त्वप्रस- गस्तत्राऽऽह-रात्र्यहनी इवति । यथाऽदित्यसंनिध्यसनिधिमात्रनिमित्ते लोके राज्य- हनी भवतः । नह्यादित्यः कंचन स्वापयत्युत्थापयति वा । अतो निमित्तत्वं न व्यापारव- त्वाविनाभूतमित्यर्थः । नन्वात्मनि वोवस्य नित्यत्वे कथं कालावच्छेदव्यवहारः प्रारज्ञा- सिषं शास्त्रार्थमिदानीं च जानामि पुनर्ज्ञास्यामीति तत्राऽऽह दृष्टान्तम्-नित्यावौष्ण्यप्रका- शाविति । तद्वद्विषयम्य कालावच्छिन्नत्वेन कालावच्छेदव्यवहारः स्वरूपेण नित्येऽपि वोधे न विरुध्यत इत्यर्थः । आत्मनि बोधावोधयोः सामञ्जस्ये किं सिद्धमित्यत आह-एवं चेति । आगन्तुकविपयसंबन्धात्तदुपरक्तरूपेण वोधस्याऽऽगन्तुकत्वेऽपीदानी मया स्वात्मा वुध्यत इति नित्यवोधात्मनि कथं वोधकर्तृत्वव्यपदेश इत्याशङ्कयाऽऽरकापनर स्याऽऽ. गन्तुकत्वेन भविप्यतीत्याह- यथा 'सविताऽसाविति । यस्मादन्योपाधिकमात्मनि वोधकर्तृत्वम् । स्वतः पुनर्विज्ञानानपेक्षत्वमेव । तस्माद्विज्ञानानपेक्षत्वादविदितादन्यत्वं सिद्धम्। कथमन्यत्वविवक्षायामधिशब्दः संगच्छते तत्राऽऽह-अधिशब्दश्चति । निपातानामने- कार्थत्वालक्षणया चेत्यर्थः । अविदितादन्यत्वस्याऽऽर्थिकमर्थमाह-अव्यक्तमेवति । विदितं न भवत्यविदितं च न भवतीत्येककनिषेधस्य तात्पर्यमुक्त्वा समुदायार्थमाह- विदितमविदितं चेति। व्याचचलिर इत्यस्वातन्त्र्यं तर्वप्रतिषेधार्थमित्येतत्सूत्रं म me- र म शितो',

·[ १ प्रथमः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।
इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ३ ॥
यद्वा चाइनायुदितं ... येन वागायुद्यते । तदेव
ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥
.
कार्यकारणत्वेन विकल्पिते ताभ्यामन्यद्रह्म विज्ञानस्वरूपं सर्वविशेषप्रत्य-
स्तमितमित्ययं समुदायार्थः । अत एवाऽऽत्मत्वान्न हेय उपादेयो वा ।
अन्यद्धयन्येन हेयमुपादेयं वा । न तेनैव तद्यस्य कस्यचिद्धेयमुपादेयं
वा भवति । आत्मा च ब्रह्म सर्वान्तरात्मत्वादविषयमतोऽन्यस्यापि न
हेयमुपादेयं वा । अन्याभावाच । इति शुश्रुम पूर्वेषामित्यागमोपदेशः ।
व्याचचक्षिर इत्य स्वातन्त्र्यं तर्कप्रतिषेधार्थम । ये नरतहह्मोत्त.वन्तस्ते
नित्यमेवाऽऽगर्भ ब्रह्मप्रतिपादकं व्याख्यातवन्तो न पुनः स्वबुद्धिप्रभवेन
तर्केणोक्तवन्त इत्यागमपारम्पर्याविच्छेदं दर्शयति विद्यास्तुतये । तर्कस्त्व-
नवस्थितो भ्रान्तोऽपि भवतीति ॥३॥
यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढप्रतीतेः । अन्यदेव तद्विदितादिति । योऽय-
मागमार्थो ब्राह्मणोक्तोऽस्यैव द्रढिम्ने मन्त्रा याचेत्यादयः पश्यन्ते । यद्ब्रह्म
वाचा शब्देनानभ्युदितमनभ्युक्तमप्रकाशितमित्येतत् । येन बागभ्युद्यत
इति वाक्प्रकाशहेतुत्वोक्तिः । येन प्रकाश्यत इति वाचोऽभिधानस्याभि-
धेयप्रकाशकत्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः । उक्तं च केनेषितां वाचमिमां
वदन्ति यद्वाचो ह वाचमिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविषयत्वेन ब्रह्मण
आत्मन्यवस्थापनार्थ आम्नायः । यद्वाचाऽनभ्युदितं वाक्प्रकाशनिमित्तं
चेति ब्रह्मणोऽविषयत्वेन वस्त्वन्तरजिघृक्षां निवर्त्य स्वात्मन्येवावस्थाप-
यत्याम्नायस्तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति यत्नत उपरमयति । नेदमित्युपास्य
प्रतिषेधाच ॥४॥
विवृणोति- ये नस्तदिति ॥ ३ ॥
यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढप्रतीतरिति सूत्रमेतद्विभनते-अन्यदेवेत्यादिना। येन
वागभ्युद्यत इत्यनेन वाक्प्रकाशे हेतुत्वोक्तिब्रह्मणः क्रियत इति योजना । एतत्सूत्रं विवृ-
जोति--येनेत्यादिना । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्याद्याम्नाय आत्मन्येव वुद्धेरवस्थापनार्थ
उपसंहारार्थः । अविषयत्वेन ब्रह्मणोऽतिरिक्तस्वरूपेण-वेचत्वासंगवादिति योजना-। एत-
सूत्रं विभजते—यद्वाचेत्यादिना ॥ ४ ॥

·१४ केनोपनिपत्- [१ प्रथमः खण्डः] यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् । नदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५ ॥ यच्चक्षुषा न पश्यति येन चषषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यत्प्राणेन न पाणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनम् । त्वं यन्मनसेत्यादि समानम् । मनो मतमिति । येन ब्रह्मणा मनोऽपि विषयीकृतं नित्यविज्ञानस्वरूपेणेत्येतत् । सर्वकरणानामविषयं तानि च सव्या- पाराणि सविषयाणि नित्यविज्ञानरवरूपावभासतया येनावभास्यन्त इति श्लोकार्थः । “ क्षेत्र क्षेत्री तथा कृतलं प्रकाशयति" इति स्मृतेः । तस्य भासा" इति चाऽऽर्वणे । येन प्राण इति । क्रियाशक्तिरप्यात्मविज्ञाननिमि- तेत्येतत् ॥ ५ ॥ ६॥ ७ ॥ ८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेति शिष्यवुद्धिविचालना गृहीतस्थिरतायै । विदि- ताविदिताभ्यां निवर्त्य बुद्धि शिष्यस्य स्वात्मन्यवस्थाप्य तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति स्वाराज्येऽभिषिच्योपास्यप्रतिषेधेनाथास्य वुद्धि विचाल- मन्त्रसमुदायस्यार्थमाह-सर्वकरणानामित्यादिना । यत्सर्वकरणानामविषयं येन निर्विशेषेण सर्वाणि करणानि भास्यन्ते तद्ब्रह्मैव त्वं ततोऽतिरिक्तज्ञानाय यत्नो न कर्तव्य इति यत्नोपरम एव लक्ष्यते । विद्धीत्यनेनातिरिक्तं मा विद्धीत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेत्यनेन वाक्येन शिप्यबुद्धिविचालना क्रियते स्थूणानिखननन्यायेन गृहीतस्य दाार्थम् । एतत्संग्रहवाक्यं विवृणोति-विदिताविदिताभ्यामित्या. दिना । अल्पमेव ब्रह्मणो रूपं नूनं त्वं वेत्थेति को मन्यत इत्याकाङ्क्षाया- PAT ·[२ द्वितीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता। १५ वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमास्यमेव ते मन्ये विदितम् । ९ ॥ १ ॥ यति यदि मन्यसे सुवेदाहं ब्रह्मोति त्वं ततोऽल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ त्वमिति नूनं निश्चितं मन्यत इत्याचार्यः । सा पुनर्विचालना किमर्थत्युच्यते पूर्वगृहीते वस्तुनि बुद्धः स्थिरतायै । देवेष्वपि सुदाहमिति मन्यते यः सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दहरमेव वेत्ति नूनम् । कस्मात् । अविषयत्वात्कस्यचिद्ब्रह्मणः । अथवाऽल्पमेवास्याऽऽध्यात्मिक मनुष्येषु देवेषु च । आधिदैविकमस्य ब्रह्मणों यदूपं तदिति संबन्धः । अथ न्विति हेतुर्मीमांसायाः। यरमाद्दहरमेव सुविदितं ब्रह्मणो रूपमन्यदेव तद्विदित दित्युक्तत्वात्सुवेदेति च मन्यसेऽतोऽल्पमेव वेत्थ त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मादथ नु तस्मान्मीमांस्यमेवाद्यापि ते तव ब्रह्म विचा- यमेव यावद्विदिताविदितप्रतिषेधागमार्थानुभव इत्यर्थः । मन्ये विदितमिति शिष्यस्य मीमांसानन्तरोक्तिः प्रत्यय त्रयसंगतेः । सम्यग्वस्तुनिश्चयाय विचा- लितः शिष्य आचार्येण मीमांस्यमेव त इति चोक्त एकान्ते समाहितो भूत्वा विचार्य यथोक्तं सुपरिनिश्चितः सन्नाहाऽऽगमाचार्यात्मानुभवप्रत्ययत्रयस्यैक- विषयत्वेन संगत्यर्थम् । एवं हि सुपरिनिष्ठिता विद्या सफला स्यान्नानिश्चि- माह-मन्यत इत्याचार्य इति । यदिति । यादृशमस्य ब्रह्मणो रूपं त्वममंस्था: स्तादृशं देवेष्वपि यो मन्यते सोऽपि दहरमेव नूनं मन्यत इति योजना । अथ न्विति हेतु- मीमांसाया इति संग्रहवाक्यं विवृणोति-यस्मादित्यादिना । प्रतिवचनस्यार्थं संगृ- हीतं विवृणोति-सम्यगित्यादिना । विचार्येति । मया विदितं ब्रह्मेति किं प्रति- वचनं ददाम्युताविदितमिति वा । नाऽऽद्यः । आचार्यागमप्रत्ययविरोधाद्वदनविषयतया चं घटवदब्रह्मत्वप्रसङ्गाद्वेदितृत्वेन मम विकारित्वापाताच्च । न द्वितीयः । गोपालादिभ्योऽविशे- पप्रसङ्गात्तूष्णीमवस्थाने वाऽप्रतिभाप्रसङ्गादिति विचार्यकैकपक्षदोषपरिजिहीर्पया विदितमवि- दितं चेति समुच्चितं वच्मि । अज्ञानसंशयाद्यभावाद्विदितं वेदनविषयत्वाभावाच्चाविदितमिति सुपरिनिश्चितः सन्प्रतिवचनमाहेत्यर्थः । प्रत्ययत्रयस्य संगतिः संघटनमेकस्मिन्विषये किमः र्थमुच्यते । संवादाधीनं प्रामाण्यमिति तार्किकस्थितेनिश्चयार्थम् । स्वतःप्रामाण्यपक्षे त्वागमार्थे प्रत्ययान्तरसंवादस्तात्पर्यद्योतकः । प्रतिवन्धनिरासेनोपचारेण निश्च सर्वस्य प्रति. १ के. ख. प. च. अ. "स्य च दे। २ छ झ 'तं दं वि पग । ४ घन. तका ।

·१६ केनोपनिषत्- [२ द्वितीयः खण्डः ] नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । तेति न्यायः प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमिति परिनिष्ठितनिश्चितविज्ञान- प्रतिज्ञाहेतूक्तेः ।। ९॥१॥ परिनिष्ठितं सफलं विज्ञानं प्रतिज़ानीत आचार्यात्मनिश्चययोस्तुल्यतायै । यस्माद्धेतुमाह माह मन्ये सुवेदेति । अहेत्यवधारणार्थों निपातो नैव मन्य इत्येतत् । यावदपरिनिष्ठितं विज्ञानं तावत्सुवेद सुष्ठ वेदाहं ब्रह्मेति विप- रीतो मम निश्चय आसीत् । सोऽपजगाम भवद्भिर्विचालितस्य यथोक्ता- र्थमीमांसाफलभूतात्स्वात्मब्रह्मत्वनिश्चयरूपात्सम्यक्प्रत्ययाविरुद्धत्वात् । अतो नाह मन्ये सुवेदति । यस्माञ्च तन्नैव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्तते । अविदित: ब्रह्मप्रतिषेधात् । कथं तर्हि मन्यस इत्युक्त आह-वेद च । चशब्दावेद च न वेद चेत्यभिमायः । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वाड्रह्मणस्तस्मान्मया विदितं ब्रह्मेति मन्य इति वाक्यार्थः । अथवा वेद चेति नित्यविज्ञानब्रह्मस्वरूपतया नोन वेद वेदैव चाहं स्वरूपविक्रियाभावात् । विशेषविज्ञानं च पराध्यस्तं न स्वत इति पर वचनवाक्यस्य तात्पर्यमुक्त्वा मन्ये विदितमित्यादिना मन्ये विदितमित्येकदेशस्याथै संगृ- हाति ।। ९ ॥ १ ॥ संगृहीतं स्फुटयति-परिनिष्ठितमित्यादिना । विरुद्धत्वादिति । विपरीतप्र- त्ययस्य सम्यग्ज्ञानविरुद्धत्वात्तदुदयमात्राद्विपरीतप्रत्ययोऽपगत इत्यर्थः । न केवलं विपरी- तप्रत्ययस्य संशयस्य वाऽभावान्मम निश्चितं विज्ञानमज्ञानाभावाच्चेत्याह-यस्माच्चति । अथवा वेद चेत्यस्यान्योऽर्थः कथ्यते । यद्यनित्यमात्मविज्ञानं स्यात्तर्हि तस्य प्रागभावकाले प्रध्वंसाभावकाले वाऽज्ञानं संभाव्येत नतु तदस्ति । नित्यं हि विज्ञानं ब्रह्म मम स्वरूप ततो नो न वेद । यदि च वेदनं मम विक्रिया भवेत्तदा विक्रियायाः कादाचि कत्वात्कदाचिदहं वेदेति शङ्कयेत नतु तदस्ति । स्वरूपविज्ञानस्यान्यथात्वासंभवात्सदा वेदेवाहम् । यथा स्वाभाविकाचलतया पर्वतास्तिष्ठन्तीति व्यपदेशस्तवदित्यर्थः । स्वस: त्तायां स्वयं प्रमेति स्वप्रकाशत्वमादाय व्याख्यातं चशद्वार्थमाह-विशेषविज्ञानं चेति । आगमाद्विचारसहकृताज्जातं ब्रह्मात्मकताव्यञ्जकमन्तःकरणपरिणामरूपं ब्रह्मा. स्मीति विशेषविज्ञानं तत्परेणान्तःकरणेनोपाधिनाऽऽत्मन्यव्यस्तं न परमार्थतो ज्ञानवत्त्व * केनोपनिषत्पदभाष्यतो नाहं मन्य इति पाठः । १ घ. झ. नाई म'। : क. ख. व. च. छ. झ अ. मित्ये । ३ च, प्रभेति ।

·२ द्वितीयः खण्डः आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १७ यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ ॥ २॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । मार्थतो न च वेदेति यो नस्तद्वेद तद्वेदेतिपक्षान्तरनिरासार्थमाम्नाय उक्तार्था- नुवादात् । यो नोऽस्माकं मध्ये स एव तद्ब्रह्म वेद नान्यः । उपास्यब्रह्मवि. त्त्वात् । अतोऽन्यस्य यथाऽहं वेदेति वेद चेति पक्षान्तरे ब्रह्मवित्त्वं निरस्यते । कुतोऽयमर्थोऽवसीयत इत्युच्यते । उक्तानुवादादुक्तं ह्यनुवदति नो न वेदेति वेद चेति ॥ १० ॥२॥ यस्यामतमिति श्रौतमाख्यायिकार्थोपसंहारार्थम् । शिष्याचार्योंक्तिमत्यु- क्तिलक्षणयाऽनुभवयुक्तिप्रधानयाऽऽख्यायिकया योऽर्थः सिद्धः स श्रौतेन वचनेनाऽऽगमनधानेन निगमनस्थानीयेन संक्षेपत उच्यते । यदुक्तं विदिता- दन्यद्वागादीनामगोचरत्वात् । मीमांसितं चानुभवोपपत्तिभ्यां ब्रह्म तत्तथैव ज्ञातव्यं कस्मात् । यस्यामतं यस्य विविदिषाप्रयुक्तप्रवृत्तस्य साधकस्यामतम- विज्ञातमविदितं ब्रह्मेत्यात्मतत्त्वनिश्चयफलावसानावबोधतया विविदिषा निव- त्तेत्यभिप्रायः । तस्य मतं ज्ञातं तेन विदितं ब्रह्म येनाविषयत्वेनाऽऽत्म- त्वेन प्रतिबुद्धमित्यर्थः । स सम्यग्दर्शी यस्य विज्ञानानन्तरमेव ब्रह्मात्मभावस्या- नसितत्वात्सर्वतः कार्याभावो विपर्ययेण मिथ्याज्ञानो भवति । कथं मतं विदितं ज्ञातं मया ब्रह्मेति यस्य विज्ञानं स मिथ्यादी विपरीतविज्ञानो विदितादन्यत्वा- ब्रह्मणो न वेद स न विजानाति । ततश्च सिद्धमवैदिकस्य विज्ञानस्य मिथ्यात्वम् । अब्रह्मविषयतया निन्दितत्वात्तथा कपिलकणभुगादिसमयस्यापि विदितब्रह्म- मात्मन इति न वेद चेति घटत इत्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि ब्रह्मविज्ञानं संभवतीतिशङ्का- निरासाथै वाक्यैकदेश इत्याह-यो नस्तद्वेद तद्वेदेति । इदं सूत्रवाक्यं विवृणोति- यो नोऽस्माकमिति । यो नोऽस्माकं मध्ये तद्विदिताविदितान्यत्वं वेदेति शेपः यथाऽहं वेदातोऽन्येन प्रकारेण विदुष उपास्यब्रह्मवित्त्वादिति योजना । उक्तानुवादादिति । अभ्यासाख्यतात्पर्यलिङ्गदर्शनादविषयतयैव ब्रह्मविज्ञानं विवक्षितमित्यर्थः ।। ० ॥२॥ यस्यामतमितिवाक्याथ संगृहीतं व्याख्याति-शिष्याचार्येत्यादिना । श्रीतमिति शिष्यस्याऽऽचार्यस्य चोक्तिर्न भवतीतिख्यापनार्थम् । तेन श्रीतेन वचनेन कथमुच्यत इत्याकाङ्क्षायामाह-यदुक्तमिति । यद्ब्रह्म विदितादन्यदुक्तमिति संवन्धः । गोपा : 'ज्ञातो भ° । २५ च. छ. झ. 'ति प्र' । ३ घ. छ. अ. दा. ७ .

·१८ केनोपनिषत्- २ द्वितीयः खण्डः] अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजान- ताम् ॥ १३ ॥३॥ प्रतिबोधविदितं मत- विषयत्वादनवस्थिततर्कजन्यत्वाद्विविदिपानिवृत्तेश्च मिथ्यात्वमिति । स्मृतेश्च- " या वेदवायाः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निप्फलाः प्रोक्तास्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः" इति विपरीतमिथ्याज्ञानयानष्टत्वादिति । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातम- विजानतामिति पूर्वतृक्तिरनुवादस्याऽऽनर्थक्यात् । अनुवादमात्रेऽनर्थकं वचन- मिति पूर्वोक्तयोर्यस्यामतमित्यादिना ज्ञानाज्ञानयोहेत्वर्थत्वेनेदमुच्यते । अविज्ञात- मविदितमात्मत्वेनाविषयतया ब्रह्म विजानता यस्मात्तस्मात्तदेव ज्ञानं यत्तेषां विज्ञातं विदितं व्यक्तमेव बुद्धयादिविषयं ब्रह्माविजानतां विदिताविदितव्या- वृत्तमात्मभूतं नित्यविज्ञानस्वरूपमात्मस्थमविक्रियममृतमजरमभयमनन्यत्वादवि- पयमित्येवमविजानताम् । बुद्धयादिविषयात्मतयेव नित्यं विज्ञातं ब्रह्म । तस्मा- द्विदिताविदितव्यक्ताव्यक्तधर्माध्यारोपण कार्यकारणभावन सविकल्पमयथार्थ- ॐ विषयत्वात् । शक्तिकादो रजतायध्यारोपणज्ञानवन्मिथ्याजानं तेपाम्॥११॥३॥ प्रतियोधविदितं मतमिति । वीप्साप्रत्ययानामात्मावबोधद्वारत्वा- . लादीनामिवाऽऽन्मतत्त्वं न विवक्षितं किंतु ब्रह्मण आत्मत्वफलावसानो योऽवबाधो यस्य स तथोक्तम्तम्य भावन्तत्ता नया वुमुन्मा निवृत्ता । विचार्यमाणे ब्रह्मण आत्मत्वेन पर्यवसानादतिरिक्तमन्तव्याभावादमतमित्यर्थः । अविज्ञातं विजानतामित्युत्तरार्धस्यार्थ संगृहीतं विवृणोति-अनुवादमात्र इत्यादिना | हेत्वर्थत्वेनेति । अयमर्थः-पूर्वेषां ब्रह्म विजानतामविज्ञात वेनैव ब्रह्मणः प्रमिद्धत्वादिद्वानीमप्यविषयत्या ज्ञानं सम्यन्तानं तथा पूर्वेषामविदुषां विज्ञातन्वेनैव ब्रह्मणः प्रमिद्धन्वादिदानीमपि विषयतया ज्ञानमसम्य- ज्ञानमिति । बुद्धचादिविययं मदृपतया बुद्धिरान्मा मन आत्मेन्द्रियमात्मेति विज्ञान वेदवाह्यानां ब्रह्म बौद्धादीनां प्रसिद्धं तत इदानीमपि तन्मतानुसारिणां भ्रान्तानामेव बुद्धयादिविषयमनात्मन्ध्यमात्मतयाभिऽमतमित्यर्थः ॥ ११ ॥ ३ ॥ केन द्वारेण तीविषयतयाऽऽन्माऽवगम्यतामित्यानासायामाह--प्रतिवाति । १ , ६.. पयन' : १.२ ७. ज. विज्ञान । - ·[ २ द्वितीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १९ ममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते दोधं प्रति बोधं प्रतीति वीप्सा सर्वप्रत्ययव्याप्त्यर्था । बौद्धा हि सर्वे प्रत्ययास्तप्तलोहान्नित्यविज्ञानस्वरूपात्मव्याप्तत्वाद्विज्ञानस्वरूपावभासास्तदन्या: वभासश्चाऽऽत्मा तद्विलक्षणोऽग्निवदुपलभ्यत इति तेन ते द्वारी भवन्त्या- स्मोपलब्धौ । तस्मात्प्रतिबोधावभासपत्यगात्मतया यद्विदितं तद्ब्रह्म तदेव मतं ज्ञातं तदेव सम्यग्ज्ञानवत्प्रत्यगात्मविज्ञानं न विपयविज्ञानम् । आत्मत्वेन प्रत्यगात्मानमैक्षदिति च काठके । अमृतत्वं हि विन्दत इति हेतुवा चन विपर्यये मृत्युप्राप्तेः । विषयात्मविज्ञाने हि मृत्युः प्रारभत इत्यात्मविज्ञानममृ- तत्वानिमित्तमिति युक्तं हेतुवचनममृतत्वं हि विन्दत इति । आत्मज्ञानेन किममृतत्व मुत्पाद्यते। नाकथंतर्हि । आत्मनाविन्दते स्वेनैव नित्यात्मस्वभावेनामृतत्वं विन्दते। संग्रहवाक्यं विवृणोति -बोध प्रतीत्यादिना । यथाऽस्मिञ्शरीरे बुद्धिपरिणामा जडा अपि चिन्याप्ततया संवेदनववभासन्त इति संभाव्यते । जडानां स्वाभाविकप्रकाशानुप- पत्तेः । तथा सर्वशरीरेषु बौद्धाः प्रत्यया यदव्याप्ततया संवेदनबद्भासन्ते सोऽस्तीति संभा- व्यते । एतदुक्तं भवति । श्रोतृशरीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्त्वमर्थः । तदितरसर्वश- रीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्तदर्थः । चिन्मात्रे न्यावर्तकधर्मानुपलम्भाद्विभक्तत्वे चाना- त्मत्वादिदोषप्रसङ्गात्संभावितमेकत्वं तदेव ब्रह्म त्वमितिवाक्यजबुद्धिवृत्तावविषयतया प्रका- शते ब्रह्मास्मीति यस्मात्तानन्याञ्जडानवभासयतीति तदन्यावभास आत्मा सर्वजडविलक्ष- णोऽवगन्तुं शक्यते तस्मादित्युपसंहारः । प्रतिबोधमवभासाश्चित्प्रतिविम्वास्तेपा प्रत्यगा- त्मतयाऽन्यभिचरितस्वरूपेण विम्वस्थानीयेनैकेन रूपेण यद्ब्रह्मवेदनं तत्सम्यग्दर्शन- मित्यर्थः । विषयविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं न भवतीत्यत्र हेतुमाह-आत्मत्वेनेति । ब्रह्मण आत्मत्वेन विषयत्वासंभवादित्यर्थः । अद्वयानन्दरूपस्य सर्वज्ञत्वादिधर्मकस्य ब्रह्मणः शास्त्रकसमधिगम्यत्वात्तटस्थस्यापरोक्षत्वं न संभवति किंतु प्रत्यग्रूपेणैवेत्यभिप्रेत्य काठ- केऽपि विशेषणमित्यर्थः । प्रत्यक्तयाऽपरोक्षब्रह्मज्ञानं तदेव सम्यग्ज्ञानमित्यत्र को हेतुरि- त्याशङ्कयापरोक्षवन्धाध्यासस्य परोक्षज्ञानान्निवृत्त्यसंभवादपरोक्षज्ञानस्य च तन्निवर्तनेना- मृतत्वसाधनत्वादित्युत्तरवाक्याथ संगृह्णाति-अमृतत्वं हीति । सूत्रं विभजते- विषयात्मेति । विषयेषु वुद्धयादिप्वात्मविज्ञाने विपयतया वा व्यतिरिक्तस्योपास्यतया ज्ञाने मृत्युः प्रारभते भयमिति प्रसिद्धं वुद्धयादिसंघातमात्मानं मन्यमानस्योपासकम्य च कर्तृत्वभ्रमानिवृत्तेः । ॥ अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्ते इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । “ तरति शोकमात्मवित्" इत्यादिश्रुतिषु ·. २० केनोपनिषत्-- [२ द्वितीयः खण्डः वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ नाऽऽलम्बनपूर्वकम् । विन्दत इत्यात्मविज्ञानापेक्षम् । यदि हि विद्यो- त्पाद्यममृतत्वं स्यादनित्यं भवेत्कर्मकार्यवत् । अतो न विद्योत्पाद्यम् । यदि चाऽऽत्मनैवामृतत्वं विन्दते किं पुनर्विद्यया क्रियत इत्युच्यते । अना- त्मविज्ञानं निवर्तयन्ती सा तन्निवृत्त्या स्वाभाविकस्यामृतत्वस्य निमि- त्तमिति कल्प्यते । यत आह वीर्य विद्यया विन्दते । वीर्य सामर्थ्यमनात्माध्यारोपमायास्वान्तध्वान्तानभिभाव्यलक्षणं बलं विद्यया विन्दते । तच्च किंविशिष्टम् । अमृतमविनाशि । अविद्याजं हि वीर्य विनाशि । विद्ययाऽविद्याया वाध्यत्वात् । न तु विद्याया वाधकोऽस्तीति विद्याजममृतं वीर्यम् । अतो विद्याऽमृतत्वे निमित्तमात्रं भवति । " नाय- मात्मा वलहीनेन लभ्यः" इति चाऽऽथर्वणे । लोकेऽपि विद्याजमेव वलम- भिभवति न शरीरादिसामर्थ्य यथा हस्त्यादेः । अथवा प्रतिवोधविदित मतमिति सकृदेवाशेषविपरीतनिरस्तसंरकारेण स्वमप्रतिवोधवद्यद्विदितं प्रसिद्धमित्यर्थः । नाऽऽलम्बनपूर्वकमिति । किंचिदुपास्यमालम्बनीकृत्य तदुपासनसा- ध्यतया न विदन्त इत्यर्थः । कथं तर्हि विन्दत इति प्रयोग इत्याकाङ्क्षायामाह-आत्म- विज्ञानापेक्षमिति । आत्मविज्ञानेन मर्त्यत्वभ्रमनिवृत्तिमपेक्ष्यामृतत्वमुपचर्यत इत्यर्थः । मुख्यार्थे वाघमाह-यदि हीत्यादिना । अनात्मा विज्ञायते येन तदनात्मविज्ञानम- नाद्यनिर्वाच्यमात्माज्ञानमित्यर्थः । पुनरज्ञानान्तरोदयेन बन्धशङ्कायां कथं सकृदज्ञाननिवृत्ति- मात्रेणामृतत्वनिमित्तत्वं ज्ञानन्येत्याशङ्कयाऽऽह-यत आहाते । स्वस्यान्तोऽवच्छेदो भवति येन ध्वान्तेन तत्स्वान्तबान्तमनात्माच्यारोपो मनुष्यत्वाद्यभिमानः पारमेश्वरी शक्ति- माया जीवत्वनिमित्तमज़ानं स्वान्तध्वान्तम् । एतैः सर्वैरभिभवनीयो न भवत्यात्मा येन विद्याकृतेनातिशयेन तद्वीय विद्वाल्लभते । पूर्वसिद्धम्याज्ञानादेनाशान्मायायाश्च स्वतो जीव- बन्धकत्वाभावादभिनवस्याज्ञानम्योत्पत्तो कारणाभावात् । प्रवृत्तफलकांक्षिप्तस्य चाज्ञानले- शम्य द्वैतावभासस्य च विद्वदनभिभावकत्वादुर्बलत्वान्निश्चीयते सम्यज्ञानम्यामृतत्वहेतुत्व- मित्यर्थः । ननु विद्याजंचेत्कथमविनाशि कृतकस्य विनाशित्वनियमादित्याशङ्कयाऽऽह-न तु विद्याया इति । यावद्देहपातं जायमानो द्वैतावभासो विद्यया वाध्यत एव न माममिभ- वितुं शक्नोतीत्यवष्टम्भो वीर्य तस्याविनाशोऽमृतत्वं तत्कारणविद्याया अवाध्यत्वाभिप्रायेणो- च्यते न स्वरूपनाशाभावाभिप्रायेणेत्यर्थः । प्रतिवोषपदस्य यौगिकमर्थं व्याख्याय सुट्यभिप्रायेण न्याचष्टे-अथवेति । अशेपतया विपरीतो निरस्तः संस्कारो येन १ ख. ग. नाट्यमृ। ..

·[२ द्वितीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।
२१
--
इह दवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती
विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्या-
स्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५॥ इति
द्वितीयः खण्डः ॥ २॥
.
तदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरूपदेशः प्रतिबोधस्तेन वा विदितं मत-
मित्युभयत्र प्रतिबोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । सुप्तपतिबुद्धो गुरुणा प्रतिवोधित इति ।
पूर्वं तु यथार्थम् ॥ १२ ॥४॥
इह चेदवेदीदित्यवश्यकर्तव्यतोक्तिर्विपर्यये विनाशश्रुतेः । इह मनुष्यज-
न्मनि सत्यवश्यमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विधीयते । कथमिह चेदवेदीविदितवान् ।
अथ सत्यं परमार्थतत्त्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलमित्यभिप्रायः । न चेदि-
हावेदीन विदितवान्थैव जन्म । अपि च महती विनष्टिमहान्विनाशो जन्मप-
रणप्रवन्धाविच्छेदमाप्तिलक्षणः स्याद्यतस्तस्मादवश्यं तद्विच्छेदाय ज्ञेय आत्मा ।
ज्ञानेन तु किं स्यादित्युच्यते-भूतेषु भूतेषु । चराचरेषु सर्वेष्वित्यर्थः ।
विचित्य । पृथनिष्कृष्यैकमात्मतत्त्वं संसारधमैरस्पृष्टमात्मभावेनोपलभ्येत्यर्थः ।
अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । न पुनश्चित्वेति संभवति विरोधात् । धीराः । धीमन्तो
विवेकिनो विनिवृत्तवाह्यविषयाभिलाषाः । प्रेत्य मृत्वाऽस्माल्लोकाच्छरीरा-
धनात्मलक्षणाव्यावृत्तममत्वाकाराः सन्त इत्यर्थः । अमृता अमरंणधर्माणो
नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा एव भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः
॥२॥
बोधेन स प्रतिबोधो युगपत्कृत्स्नाविद्यातत्कार्यनिवर्तकः सद्योमुक्तिहेतरित्यर्थः । प्रतिवो-
धशब्दस्त्रेधा व्याख्यातस्तत्राऽऽधं व्याख्यानं युक्तमित्याह-पूर्व त्विति । गुरूपदेशे
सत्यपि प्रतिबोधन्यापकात्मानुसंधान विनाऽपरोक्षावगमासंभवात्सद्योमुक्तेश्चाशास्त्रीयत्वा-
दित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥
इह चेदवेदीदित्यादिवाक्याथै संगृहीतं विवृणोति-इह मनुष्यजन्मनीत्यादिना।
विरोधादिति । एकस्मिन्निरंशे चिन्मात्रे चयनस्योर्ध्वाधोदेशनिवेशनन्यष्टकानामिवासंभवा-
दित्यर्थः । ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

·२२ केनोपनिपत् । [ ३ तृतीयः खण्डः ] ब्रह्म ह देवेभ्य इति ब्रह्मणो दुविजेयताक्तियत्नाधिक्यार्था । समाप्ता ब्रह्मविद्या यदधीनः पुरुषार्थः । अत अर्ध्वमर्थवादन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोच्यते । तद्विज्ञाने कथं नु नाम यत्नमधिकं कुर्यादिति । शमाद्यर्थी वाऽऽम्नायोऽभिमा- नशातनात् । शमादि वा ब्रह्मविद्यालाधनं विधिसितं तदर्थोऽयमर्थवादा- म्नायः । न हि शमादिसाधनरहितस्याभिमानरागद्वेपादियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्यमस्ति । व्यावृत्तबाह्यमिथ्याप्रत्ययग्राान्बाब्रह्मणः । यस्माच्चाग्न्यादीनां जयाभिमानं शातयति । ततश्च ब्रह्मविज्ञानं दर्शयत्यभिमानोपशमे । तस्माच्छ- मादिसावनविधानार्थोऽयमर्थवाद इत्यवसीयते । सगुणोपासनार्थो वाऽपोदित- त्वात् । नेदं यदिदमुपासत इत्युपास्यत्वं ब्रह्मणोऽपोदितमपोदितत्वादनुपास्यत्वे प्राप्ते तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाधिदेवगध्यात्मं चौपासनं विधातव्यमित्येवमों वेत्यधिदेवतं तदनमित्युपासितव्यमिति हि वक्ष्यति । ब्रह्मेति परो लिङ्गात् नहान्यत्र पगदीश्वरान्नित्यसर्वज्ञात्परिभूयाग्न्यादीस्तृणं वज्रीकर्तु सामर्थ्यमस्ति तन्न शशाक दग्धुमित्यादिलिङ्गाह्मशब्दवाच्य ईश्वर इत्यवसीयते । नान्यथाऽग्निस्तृणं दग्धुं नोत्सहते वायुर्वाऽऽदातुम् । ईश्वरेच्छया तृणमपि वन्त्री भवतीत्युपपद्यते । तत्सिद्धिर्जगतो नियतम- वृत्तेः । श्रुतिस्मृतिपसिद्धिभिनित्यसबविज्ञान ईश्वरे सर्वात्मनि सर्वशक्ती " यः मुराणां जये हेतुरमुराणां पराजये । सत्त्वप्रधानया शक्त्या संपन्नः सोऽहमीश्वरः इति ब्रह्म हेत्यायाख्यायिकायाम्तात्पर्य संगृहीतं विवृणोति-समासेत्यादिना । तात्पर्यान्तरमाह-शमाद्यों बेति । मंग्रहवाक्यं विवृणोति-शमादि बेति । अभिप्रायान्तरमाख्यायिकायाः संगृह्णाति-गुणेति । संगृहीत विवृणोति-नेदाम- त्यादिना । कृत्स्नारख्यायिकायान्तात्पर्यमुक्त्वा ब्रह्मशब्दार्थमाह-ब्रह्मेति परो लिङ्गा- दिति । एतद्व्याख्याति । नान्यत्रेन्यादिना । कथं तहीश्वरसिद्धिरित्याकाङ्क्षाया- माह-तत्सिद्धिरिति । ननु श्रुत्यादिभिरवंश्चरे सिद्धे किमिति जगतो नियतप्रवृत्तिलि. अकानुमानं मृत्रितं तत्राऽऽह--श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिगिति । यावत्तण संभवो नानुगृह्यते तावच्छान्त्रप्रतिपन्नोऽपीश्वरो न निश्चीयतऽर्थवाढत्वशङ्काप्रतिबन्धादतः शास्त्रा- थम्यश्वरम्य निश्चयाय नियमाय सामान्यतो दृष्टमनुमानं शास्त्रानुग्राहकरूपं मूत्रे- ---- १ . 'दिति ।

·१ का- श्तृतीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २३ सिद्धेऽपि शास्त्रार्थनिश्चयार्थमुच्यते । तस्येश्वरस्य सद्भावसिद्धिः कुतो भवती- त्युच्यते । यदिदं जगदेवगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचादिलक्षणं द्युवियत्पृ- थिव्यादित्यं चन्द्रग्रहनक्षत्रविचित्रं विविधप्राण्युपभोगयोग्यस्थानसाधनसंवन्धि तदत्यन्तकुशलशिल्पिभिरपि दुर्निर्माणं देशकालनिमित्तानुरूपनियतप्रवृ- त्तिनिवृत्तिक्रममेतद्भोक्तृकर्मविभागंज्ञप्रयत्नपूर्वक भवितुमर्हति यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वात् । गृहप्रासादरथशयनासनादिवद्विपक्ष आत्मा- दिवत् । कर्मण एवेति चेत् । न परतन्त्रस्य निमित्तमात्रत्वात् । यदिद- मुपभोगवैचित्र्यं प्राणिनां तत्साधनवैचित्र्यं च देशकालनिमित्तानु- णीच्यते । एतद्व्याख्याति–तस्येश्वरस्येत्यादिना । अनादिप्रसिद्धकर्तृव्यतिरिक्त जगद्धर्मीकृत्य यद्यपीश्वरः सिषाधयिषितस्तथाऽपि जगतो बहूनि विशेषणानि संसारिवि. लक्षणकर्तृसंभावनाय, नैयायिकास्तु व्याप्यस्य पक्षधर्मतावलाद्व्यापकविशेषः पक्षधर्मः सिध्यति ततः स्वतन्त्रमनुमानमीश्वरनिश्चायकमाहुः । तद्रूषणं प्रकटार्थे द्रष्टव्यम् । सामान्यतो दृष्टं रचयति । एतज्जगद्भोक्तृणां कर्मणां च विभागं यो जानाति तत्पूर्वकं भवितुमर्हतीति प्रतिज्ञा । अत्र जगन्निमित्तादृष्टनिष्पत्त्यर्थो यो जीवानां प्रयत्नस्तत्पूर्वकत्वं जगतः सिद्धमिति सिद्धसाधनत्वं वदतां निरीश्वरवादिनां निरासाय विशेषणं भोक्तृकर्मविभागज्ञेति। न हि जीवा- नामेते भोक्तारोऽस्मिन्देशे काले वाऽस्य कर्मफलस्येति विभागज्ञानं संभवति । विशेषानभि- ज्ञत्वादित्यर्थः । यथोक्तलक्षणत्वादिति । विचित्रत्वादित्युक्ते व्यभिचारः स्यात् । आत्मा दिस्वभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वाभावात्तदर्थ कार्यत्वे सतीति विशेषणम् । कार्य- त्वादित्युक्तेऽबुद्धिपूर्वकारिकार्ये विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकत्वं नास्तीत्यनैकान्तिकत्वं स्यात्त दर्थं यथोक्तलक्ष त्वादिति । यद्विचित्रं तद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं यथा गृहादि । जानात्येव हि तक्षादिरयं गृहादिरस्य स्वामिनो द्रव्यदानादिपूर्वकं वाऽस्य निर्माणमित्थं चेति ततो न साध्यवैकल्यं यथाशब्दं हि साधनदूषणे । नाभिप्रायवशात् । विपक्षे व्यतिरेक आत्मादिवदित्युदाहरणम् । यद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं न भवति तद्विशिष्टकार्यमपि न भवति । यथाऽऽत्माकाशादीत्यन्वयव्यतिरेकप्रयोग इत्यर्थः । विचित्रकार्यत्वमस्तु विभाग- ज्ञप्रयत्नपूर्वकत्वं न भविष्यति किं वाधकं जगद्वैचित्र्यस्य कर्मवैचिच्यादेव संभवादतः पक्ष एव साध्याभावशङ्कया शङ्कितविपक्षे वर्तमानो हेतुः शङ्कितव्यभिचार इत्यभिप्रे. त्याऽऽह-कर्मण एवेति चेदिति । परिहरति-न परोति । कर्तृपरतन्त्रस्य कर्मणो. निमित्तमात्रत्वात्स्वातन्त्र्येण निमिक्तत्वासंभवात्कार्यवैचित्र्यस्य भङ्गप्रसङ्गो वाधकः कर्ता रमन्तरेण । अतः पक्षे साध्याभावशङ्कानुपपत्तेर्न शङ्कितव्यभिचारित्वमिति भावः । संग्र. हवाक्यस्य पूर्वपक्षभागं विवृणोति-यदिदमित्यादिना । यदिदमीश्वरवादिभिरपि ११. अ. 'मविशेषावं 1.२ . गविशेषज्ञ । ३ छ झ. अं. 'ति । न *:

·२४ केनोपनिषद [ ३: तृतीयः खण्डः । रूपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिक्रमं च तन्न नित्यसर्वज्ञकर्तृकम् । किं तर्हि कर्मण एव तस्याचिन्त्यप्रभावत्वात्सर्वैश्च फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किमीश्वराधिककल्पनयति न नित्यस्येश्वरस्य नित्यसर्वज्ञशक्तेः फलहेतुत्वं चेति चेत् । न कर्मण एवोपभोगवैचित्र्यायुपपद्येत । कस्मात् । कर्तृतन्त्रत्वात्कर्मणः । चितिमत्प्रयत्ननिर्वृत्तं हि कर्म तत्प्रयत्नोपरमादुपरतं सद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्षं कर्तुः फलं जनयिष्यतीति न युक्तमनपेक्ष्यान्यदात्मनः प्रयोक्तृ कतैव फलकाले प्रयोक्तेति चेन्मया निर्वतितोऽसि त्वां प्रयोक्ष्ये फलाय यदात्मानुरूपं फलमिति न देशकालनिमित्तविशेषानभिज्ञत्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेपाभिज्ञः सन्स्वातन्त्र्येण कर्म नियुज्यात्ततोऽनिष्टफलस्या" प्रयोक्ता स्यात् । न च निनिमित्तं तदनिच्छयाऽऽत्मसमवेतं तच्चर्मवदिकरोति कर्म । नचाऽऽत्मकृतमकर्तृसमवेतमयस्कान्तमाणिवदाक्रष्ट भवति प्रधानकर्तृसम- वेतत्वात्कर्मणः । भूताश्रयमिति चेन साधनस्यात् । कर्तृक्रियायाः साधन- । वैषम्यनैपुण्यदोषपरिहाराय कर्मणो जगद्वैचित्र्यहेतुत्वमिष्टं तत्संप्रतिपन्नं विहायापूर्व ईश्वरः कल्प्यते धर्मी तस्य फलहेतुत्वं च धर्मः कल्पनीय इति गौरवं स्यादित्याह- मनित्यस्येश्वरस्येति । सति लाघवे गौरवं दूषणं स्यान्नेह तदस्तीत्यभिप्रेत्य सिद्धान्त विवृणोति-न कर्मण एवेत्यादिना । आत्मनोऽन्यं प्रवर्तकमनपेक्ष्य कर्म चेन्न फलं जनयति तर्हि कर्ता जीव एव प्रयोजकोऽस्त्विति शङ्कित्वा परिहरति-कतैवेत्या- दिना । अनिष्टफलभोगसिद्धयन्यथानुपपत्त्या कर्तुः कर्मनियोक्तृत्वं न संभवति चेतहि निर्निमित्तमेव कर्म फलाकारेण परिणमत इति जरत्कर्ममीमांसकानां मतमाश- याऽऽह--न च निर्निमित्तमिति । कर्तुरनिच्छया कर्म विकरोतीत्यत्र दृष्टान्ताभावा- चर्मणोऽपि विकारस्य सनिमित्तत्वादित्यर्थः । यच्च सौगतेनोच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरव- स्थानाभावान्न कर्तृसमवेतं कर्म किंतु क्षणिकविज्ञानेनाऽऽत्मना कृतं कदाचित्फलस्याऽऽ- ऋष्ट्र भवति । यथाऽयस्कान्तो माणिः कदाचिच्चेतनेन प्रयुक्तोऽन्यदाऽपि लोहस्य प्रेरको भवति. तद्वदिति तत्राऽऽह--न चाऽऽत्मकृतमिति । करणादीनि कारकाणि यः प्रेर- यन्करोति स प्रधानकर्ता | तत्समवेतं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपर्यन्तं स्थायित्वमेष्ट. व्यम् । अन्यथाऽकृताभ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गात्प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्याच्चेत्यर्थः । लोका- यतिकाभिप्रायमुद्भाव्य दृपयति--भूताश्रयमित्यादिना । आधुनिककर्ममीमांसकानां . १२. च. छ. झ. ञ निमि ।

·" [ ३ तृतीयः खण्डः) आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ૨, भूतानि भूतानि क्रियाकालेऽनुभूतव्यापाराणि समाप्तौ च हलादिवत्कर्म परित्यक्तानि न फलं कालान्तरे कर्तुमुत्सहन्ते न हि हलं क्षेत्राबीहीन्गृह प्रवेशयात भूतकर्मणोश्वाचेतनत्वात्स्वतःप्रवृत्त्यनुपपत्तिः । वायुवदिति चेन्ना- सिद्धत्वात् । न हि वायोरचितिमतः स्वतःप्रवृत्तिः सिद्धा स्थादिष्वदर्शनात् । शास्त्रात्कर्मण एवेति चेच्छास्त्रं हि क्रियातः फलसिद्धिमाह नेश्वरादेः स्वर्गकामो यजेतेत्यादि । न च प्रमाणाधिगतत्वादानर्थक्यं युक्तम् । न चेश्वरास्तित्वे प्रमाणान्तरमस्तीति चेत् । न दृष्टन्यायहानानुपपत्तेः । क्रिया हि द्विविधा दृष्ट- फलाऽदृष्टफला च दृष्टफलाऽपि द्विविधाऽनन्तरफलाऽऽगामिफला च । अनन्तर- फला गति जिलक्षणा । कालान्तरफला च कृषिसेवादिलक्षणा । तत्रानन्तर- फला फलापवर्गिण्येव कालान्तरफला तूत्पन्नप्रध्वंसिनी । आत्मसेव्यायधीनं हि कृषिसेवादेः फलं यतो न चोभयन्यायव्यतिरेकेण स्वतन्त्र कर्म ततो वा फलं दृष्टम् । तथा च कर्मफलप्राप्तौ न दृष्टन्यायहानमुपपद्यते । तस्माच्छान्ते यागादिकर्मणि नित्यः कर्तृकर्मफलविभागज्ञ ईश्वरः सेव्यादिवद्यागाद्यनुरूपफलदातोपपद्यते स '. मतमुद्भावयति-शास्त्रादित्यादिना । यजेतेत्याख्यातपदात्सामान्येन समीहितसाधन यागः प्रतीयते । कस्य समीहितस्य साधनमितिविशेषाकालायां स्वर्गकामपदसनि- धानात्काम्यमानस्वर्गसाधनत्वं यद्यप्यवगम्यते तथाऽपि क्षणिकस्य यागस्य कालन्तरीय- स्वर्गसाधनत्वासंभवान्निष्फलत्वशङ्केत्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । औषधपानादेः कर्मणः स्थायिसंस्कारद्वारेण कालान्तरीयारोग्यादिफलहेतुत्वप्रसिद्धेर्यागस्य श्रुतसाधनत्वनिर्वा- हाय स्थाय्यवान्तरापूर्वं परिकल्प्यते तेन न त्वानर्थक्यं निर्दोषवाक्याधिगतत्वादित्यर्थः । श्रुतसाधनत्वसिद्धयन्यथानुपपत्त्या किमितीश्वर एव नेष्यते तत्राऽऽह-न चेश्वरेति । नेयमर्थापत्तिरीश्वरास्तित्वे प्रमाणमन्यथाऽप्युपपन्नत्वात् । न च मानान्तरमस्ति । तद्विप- यश्रुत्यादेरर्थवादत्वादित्यर्थः । नापूर्वद्वारेण श्रुतनिर्वाहः कल्पनीयः । यद्व्यवहितफलं कर्म तच्चैतन्यप्रयुक्तफलमिति दृष्टाया व्याप्तेहानिप्रसङ्गादतः श्रुतसाधनत्वसिद्धचन्यथानुपपत्त्ये- श्वरः फलदाता कल्पनीय इत्याह-न दृष्टेति । संग्रहवाक्यं विवृणोति-क्रिया ही- त्यादिना । फलोदयेनापवर्गों नाशो यस्याः सा फलापवर्गिणी न फलदातारं पृथगपेक्षत इत्यर्थः । उत्पन्नमध्वंसिनीति । उत्पन्ना सती फलमदत्त्वैव प्रध्वंसते ततस्तत्र फल- दातारं कालान्तरेऽपेक्षत इत्यर्थः । यागादिफलं कर्माद्यभिज्ञेन दीयमानं व्यवहितफलत्वा- सेवाफलवदित्याह-तस्माच्छान्ते यागादीति । ननु जीवस्तावत्स्वोपभोगसाधन- १६. च. छ. त्र 'लः: श। २.६ छ न. "ड्यनु' छ अ. 'ड्यनु । ३ . . छ. त्र 'ता का । ८ ·-- केनोपनिषत्- २४ [ ३ तृतीयः खण्डः ] रूपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिक्रमं च तन्न नित्यसर्वज्ञकर्तृकम् । किं तर्हि कर्मण एव तस्याचिन्त्यप्रभावत्वात्सर्वैश्च फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किमीश्वराधिककल्पनयेति न नित्यस्येश्वरस्य नित्यसर्वज्ञशक्तेः फलहेतुत्वं चेति चेत् । न कर्मण एवोपभोगवैचित्र्याधुपपद्येत । कस्मात् । कर्तृतन्त्रत्वात्कर्मणः । चितिमत्प्रयत्ननिर्वृत्तं हि कर्म तत्प्रयत्नोपरमादुपरतं सद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्षं कर्तुः फलं जनयिष्यतीति न युक्तमनपेक्ष्यान्यदात्मनः प्रयोक्तृ कतैव फलकाले प्रयोक्तेति चेन्मया निर्वर्तितोऽसि त्वां प्रयोक्ष्ये फलाय यदात्मानुरूपं फलमिति न देशकालनिमित्त विशेषानभिज्ञत्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिज्ञः सन्स्वातन्त्र्येण कर्म नियुज्यात्ततोऽनिष्टफलस्या प्रयोक्ता स्यात् । न च निनिमित्तं तदनिच्छयाऽऽत्मसमवेतं तच्चर्मवादिकरोति कर्म । नचाऽऽत्मकृतमकर्तृसमवेतमयस्कान्तमाणवदाक्रष्ट भवति प्रधानकर्तृसम- बेतत्वात्कर्मणः । भूताश्रयमिति चेन्न साधनत्वात् । कर्तृक्रियायाः साधन- वैषम्यनैपुण्यदोषपरिहाराय कर्मणो जगद्वैचित्र्यहेतुत्वमिष्ट तत्संप्रतिपन्नं विहायापूर्व ईश्वरः कल्प्यते धर्मी तस्य फलहेतुत्वं च धर्मः कल्पनीय इति गौरवं स्यादित्याह- ने नित्यस्येश्वरस्येति । सति लाघवे भौरवं दृषणं स्यान्नेह तदस्तीत्यभिप्रेत्य सिद्धान्त विवृणोति-न कर्मण एवेत्यादिना | आत्मनोऽन्यं प्रवर्तकमनपेक्ष्य कर्म चेन्न फलं जनयति तर्हि कर्ता जीव एव प्रयोजकोऽस्त्विति शङ्कित्वा परिहरति-कतैवेत्या- दिना । अनिष्टफलभोगसिद्धचन्यथानुपपत्त्या कर्तुः कर्मनियोक्तृत्वं न संभवति चेतहि निर्निमित्तमेव कर्म फलाकारेण परिणमत इति जरत्कर्ममीमांसकानां मतमाश- याऽऽह--न च निर्निमित्तमिति । कर्तुरनिच्छया कर्म विकरोतीत्यत्र दृष्टान्ताभावा- चर्मणोऽपि विकारस्य सनिमित्तत्वादित्यर्थः । यच्च सौगतेनोच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरव- स्थानाभावान्न कर्तृसमवेतं कर्म किंतु क्षणिकविज्ञानेनाऽऽत्मना कृतं कदाचित्फलस्याऽऽ- ऋष्ट्र भवति । यथाऽयस्कान्तो मणिः कदाचिच्चेतनेन प्रयुक्तोऽन्यदाऽपि लोहस्य प्रेरको भवति तद्वदिति तत्राऽऽहन चाऽऽत्मकृतमिति । करणादीनि कारकाणि यः प्रेर- यन्करोति स प्रधानकर्ता । तत्समवेतं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपर्यन्तं स्थायित्वमेष्ट. व्यम् । अन्यथाऽकृताम्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गात्प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्याचेत्यर्थः । लोका- यतिकाभिप्रायमुद्भाब्य दृपयति--भूताश्रयमित्यादिना । आधुनिककर्ममीमांसकानां ·६. ३ तृतीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २५ भूतानि भूतानि क्रियाकालेऽनुभूतव्यापाराणि समाप्तौ च हलादिवत्की परित्यक्तानि न फलं कालान्तरे कर्तुमुत्सहन्ते न हि हलं क्षेत्राद्वीहीन्गृह प्रवेशयति भूतकर्मणोश्चाचेतनत्वात्स्वतःप्रवृत्त्यनुपपत्तिः । वायुवदिति चेन्ना- सिद्धत्वात् । न हि वायोरचितिमतः स्वतःप्रवृत्तिः सिद्धा रथादिष्वदर्शनात् । शास्त्रात्कर्मण एवेति चेच्छास्त्रं हि क्रियातः फलसिद्धिमाह नेश्वरादेः स्वर्गकामो यजेतेत्यादि । न च प्रमाणाधिगतत्वादानर्थक्यं युक्तम् । न चेश्वरास्तित्वे प्रमाणान्तरमस्तीति चेत् । न दृष्टन्यायहानानुपपत्तेः । क्रिया हि द्विविधा दृष्ट- फलाऽदृष्टफला च । दृष्टफलाऽपि द्विविधाऽनन्तरफलाऽऽगामिफला च । अनन्तर- फला गतिभुजिलक्षणा । कालान्तरफला च कृषिसेवादिलक्षणा । तत्रानन्तर- फला फलापवर्गिण्येव कालान्तरफला तूत्पन्नप्रध्वंसिनी । आत्मसेव्यायधीनं हि कृषिसेवादेः फलं यतो न चोभयन्यायव्यातिरेकेण स्वतन्त्रं कर्म ततो वा फलं दृष्टम् । तथा च कर्मफलप्राप्तौ न दृष्टन्यायहानमुपपद्यते । तस्माच्छान्ते यागादिकर्मणि नित्यः कर्तृकर्मफलविभागज्ञ ईश्वरः सेव्यादिवद्यागाद्यनुरूपफलदातोपपद्यते स मतमुद्भावयति-शास्त्रादित्यादिना । यजेतेत्याख्यातपदात्सामान्येन समीहितसाधनं यागः प्रतीयते । करय समीहितस्य साधनमितिविशेषाकाङ्क्षायां स्वर्गकामपदसनि- धानात्काम्यमानस्वर्गसाधनत्वं यद्यप्यवगम्यते तथाऽपि क्षणिकस्य यागस्य कालन्तरीय, स्वर्गसाधनत्वासंभवान्निष्फलत्वशङ्केत्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । औषधपानादेः कर्मणः स्थायिसंस्कारद्वारेण कालान्तरीयारोग्यादिफलहेतुत्वप्रसिद्धेर्यागस्य श्रुतसाधनत्वनिर्वा- हाय स्थाय्यवान्तरापूर्व परिकल्प्यते तेन न त्वानर्थक्यं निर्दोषवाक्याधिगतत्वादित्यर्थः । श्रुतसाधनत्वसिद्धयन्यथानुपपत्त्या किमितीश्वर एव नेष्यते तत्राऽऽह-न चेश्वरेति । नेयमापत्तिरीश्वरास्तित्वे प्रमाणमन्यथाऽप्युपपन्नत्वात् । न च मानान्तरमस्ति । तद्विप - यश्रुत्यादेरर्थवादत्वादित्यर्थः । नापूर्वद्वारेण श्रुतनिर्वाहः कल्पनीयः । यद्व्यवहितफलं कर्म तचैतन्यप्रयुक्तफलमिति दृष्टाया न्याहानिप्रसङ्गादतः श्रुतसाधनत्वसिद्धचन्यथानुपपत्त्ये- श्वरः फलदाता कल्पनीय इत्याह-न दृष्टेति । संग्रहवाक्यं विवृणोतिक्रिया ही- त्यादिना । फलोदयेनापवर्गो नाशो यस्याः सा फलापवर्गिणी न फलदातारं पृथगपेक्षत इत्यर्थः । उत्पन्नमध्वंसिनीति । उत्पन्ना सती फलमदत्त्वैव प्रध्वंसते ततस्तत्र फल - दातारं कालान्तरेऽपेक्षत इत्यर्थः । यागादिफलं कर्माद्यभिज्ञेन दीयमानं व्यवहितफलत्वा- सेवाफलवदित्याह-तस्माच्छान्ते यागादीति । ननु जीवस्तावत्स्वोपभोगसाधन- १६. च. छ. न 'ल: श। २. च. छ . 'ड्यनु । ३ च. त्र. छत्र 'ता का।

·२६ केनोपनिषत् ३ तृतीयः खण्डः चाऽऽत्मभूतः सर्वस्य सर्वक्रियाफलपत्ययसाक्षी नित्यविज्ञानस्वभावः संसार- धभैरसंस्पृष्टः श्रुतेश्च । “न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्यः" "जरामृत्युमत्येति" "विजरो विमृत्युः" । "सत्यकामः : सत्यसंकल्प एष सर्वेश्वरः पुण्य कर्म कारयति" " अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" । " एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने " इत्याद्या असंसारिण एकस्याऽऽत्मनो नित्यमुक्तस्य सिद्धौ श्रुतयः । स्मृतयश्च सहस्त्रशो विद्यन्ते । न चार्थवादाः शक्यन्ते कल्पयितुम् । अनन्ययोगित्वे सति विज्ञानोत्पादकत्वात् । न चोत्पन्न विज्ञानं बाध्यते । अप्रतिषेधाच । न चेश्वरो नास्तीति निषेधोऽस्ति । नियन्ता, तस्यापीश्वरः फलदानेन नियन्ता चेदिष्यते तर्हि नियन्तुः स्वव्यतिरिक्तनियम्य- त्वाङ्गीकारादीश्वरस्याप्यन्यो नियन्ता प्रसज्येत नियन्तृत्वाविशेषात् । अतोऽनवस्थाप्रसङ्ग. बाधितमनुमानमित्याशङ्कयाऽऽह-स चाऽऽत्मभूतः सर्वस्येति । कल्पितभेदमात्रेण नियम्यनियामकभावोपपत्तेर्न तात्त्विकभेदावकाशः। तात्त्विकभेदेवत्वे च घटादिवत्कार्यत्वादि. प्रसङ्गस्ततोऽतिरिक्तनियम्यत्वव्याप्त्यभावान्नानवस्थाप्रसङ्ग इत्यर्थः । राजवदीश्वरः फलदाता चेत्तर्हि निग्रहानुग्रहकर्तृत्वाद्रागादिमान्स्यात्तत्राऽऽह-सर्वक्रियाफलेति । यथा लौकि- कसाक्षी कस्यचिजयहेतुरन्यस्य पराजयहेतुरपि न रागादिमान्कथ्यते । यथोपलब्धभाषि- त्वात् । तथेश्वरः क्रियादिसाक्षी रागादिमान्न भविष्यति । अननुरूपादातृत्वात् । रानाऽ- प्यसाधून्दण्डयन्साधून्परिरक्षन्न रागादिमान्कथ्यत इति भावः । साक्षित्वे तही(सती)श्वरस्ये- क्षणक्रिया स्यात्तत्राऽऽह-नित्येति । नित्यविज्ञानस्वभावस्यानिर्वाच्यविषयावच्छेदेन सा- क्षित्वं कल्पितमित्यर्थ.। सर्वस्थ जीवस्याऽऽत्मभूतश्चेदीश्वरस्तहि संसारधर्मेंलिप्येत संसार्यमे- दादित्याशङ्कयाऽऽह-संसारेति । न केवलमुपपत्तेरीश्वरसिद्धिः श्रुतेरपीत्युक्तं ताः श्रुती- रुदाहरति-न लिप्यत इत्यादिना । स्मृतयश्च-"यथा सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोप- लिप्यते " । 'समं सर्वेषु भूतेषु" । " ईश्वरः सर्वभूतानाम् " इत्याद्याः । यदुक्तमर्थवाद- त्वादप्रामाण्यं तत्राऽऽहन चेति । ईश्वरविषयाणि वाक्यानि न कर्मविधिसंनिधिसमा- म्नातानि । अतोऽनन्यशेषत्वे सति बोधकत्वात्स्वार्थे प्रमाणानि कर्मविधिवाक्यवदित्यर्थः । किंचार्थवादत्वेऽपि नाप्रामाण्यं पदसमन्वयवलेन जायमानस्य ज्ञानस्य बाधादर्शनात्स्वतःप्रामा- 'ण्यादस्य बाधयिता नोपपात इत्याह-नचोत्पन्नामति । इतश्च नाप्रामाण्यमित्याह-अप- 'तिषेधाचेति । यथा द्वेवाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चैवामूर्त चेति प्रस्तुत्य नेति नेतीति परस्तात्प्रति. -- १ ग. घ. च. छ. अ. क्ष२३. च. छ, दत्ने । ३ घ. च. छ. अ. पत्तिभि- री । ४ अ. "तो नान्य। :.

·[३तृतीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २७ प्राप्त्यभावादिति चेन्नाक्तत्वात् । न हिस्यादितिवत्माप्त्यभावात्प्रतिषेधो नाऽऽरभ्यत इति चेन्न । ईश्वरसद्भावे न्यायस्योक्तत्वात् । अथवाऽप्रतिषे- धादिति कर्मणः फलदान ईश्वरकोलादीनां न प्रतिषेधोऽस्ति । न च निमि- तान्तरनिरपेक्षं केवलेन कत्रैच प्रयुक्तं फैलदं दृष्टम् । न च विनष्टोऽपि यागः कालान्तरे फलदो भवति । सेव्यबुद्धिवत्सेवकेन सर्वज्ञेश्वरबुद्धौ तु संस्कृतायां यागादिकर्मणा विनष्टेऽपि कर्मणि सेव्यादिवेश्वरात्फलं कर्तु- र्भवतीति युक्तम् । न तु पुनः पदार्था वाक्यशतेनापि देशान्तरे कालान्तरे वा स्वं स्वं स्वभावं जहति नहि देशकालान्तरेषु चाग्निरनुष्णो भवति । एवं कर्मणोऽपि कालान्तरे फलं द्विप्रकारमेवोपलभ्यते । बीजक्षेत्रसंस्कार- परिरक्षाविज्ञानवत्कॅत्रपेक्षफलं कृष्यादि विज्ञानवत्सेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्ष- षेधति नैवमीश्वरं प्रस्तुत्य प्रतिषेध उपलभ्यत इत्यर्थः । प्रतिषेधाभावः सत्त्वान्न भवति किंत्वप्रा- तत्वात् । यथा रागतः प्राप्ता भूतहिंसा निषिध्यते नैवमीश्वरस्य प्राप्तिरस्तीत्यन्यथासिद्धिमा- शङ्कय परिहरति प्राप्तीत्यादिना । अप्रतिषेधादितिसंग्रहवाक्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- अथवति । स्वर्गकामो यजेतेत्यादिशास्त्रं यागस्य फलदायिनी शक्ति द्योतयति न सहका- र्यन्तरं निषेधयति । वाक्यभेदप्रसङ्गादित्यर्थः । इतश्च शास्त्रमयोगव्यवच्छेदकं वाच्य नान्ययो- गन्यवच्छेदकम् । स्रक्चन्दनवनितादिनिमित्तनिरपेक्षस्य कर्मणः फलहेतुत्वानुपलम्भात् । अतो यथा मानान्तरसिद्ध स्रक्चन्दनवनितादेनिमित्तत्वमिष्टं तथेश्वरस्याप्येष्टव्यमित्याह-न च निमित्तान्तरनिरपेक्षमिति । इतश्चेश्वरः फलदाता वक्तव्यः प्रध्वस्तस्य यागस्य कार- णत्वासंभवात् । नियतपूर्वक्षणसत्त्वं हि कारणत्वम् । न चापूर्वद्वारेणोपपद्यते । असति द्वारवति द्वारत्वानुपपत्तेः । न चौषधपानादिदृष्टान्तः । औषधाद्यवयवानां संस्कृतानां फल- कालपर्यन्तमनुवर्तमानानामेव कालान्तरीयफलहेतुत्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह-नच विनष्ट इति। कथं तश्विरो वाऽपि नष्टस्य फलदातोपपद्यते तत्राऽऽह--सेव्यबुद्धिवदिति । एतत्कर्मा- नेनानुष्ठितमिति कर्मणेश्वरस्य बुद्धावारोह एव कर्मणां संस्कारस्तद्वशाद्विनष्टेऽपि कर्मणीश्व- रात्फलं युक्तम् । यथाऽनेनाहं सेवित इति सेव्यबुद्धौ संस्कृतायां कालान्तरे विनष्टायामपि सेवायां सेन्याद्राजादेः फलं भवति तद्वदित्यर्थः। यद्यपि लौकिकानां कर्मणां फलसाधनत्वं चेतनाधीनं दृष्टं तथाऽपि वैदिकस्य यागादेः फलं दातारं विनाऽपि वाक्यप्रामाण्याद्भविप्यतीति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-न तु पुनरिति। अन्वययोग्यानां पदार्थानां संसर्गबोधकमेव वाक्य न तु तबलादृष्टः पदार्थस्वभावस्त्यक्तुं शक्यत इत्यर्थः । वीजक्षेत्रयोः संस्कारस्तत्परिरक्षा च १ कः ख. घ. छ. झ.. कारणवादिनां। २ झ. फलं दृ । ३ . लक्ष्यते । ४ झ. 'त्कर्चुतफ । ५ घ. छ. झ ञ रवत्त्वानु ।

·केनोपनिपत् । [३ तृतीयः खण्डः 1 फलं च सेवादि । यागादेः कर्मणस्तथाऽविज्ञानवत्क–पेक्षफलत्वानुपपत्ती कालान्तरफलत्वात्कर्मदेशकालनिमित्तविपाकविभागज्ञबुद्धिसंस्कारापेक्षं फलं भवितुमर्हति । सेवादिकर्मानुरूपफलजसेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफलस्येव । तस्मात्सिद्धः सर्वज्ञ ईश्वरः सर्वजन्तुवुद्धिकर्मफलविभागसाक्षी सर्व- भूतान्तरात्मा । यत्साक्षादपरोक्षाद्य आत्मा सर्वान्तर इति श्रुतेः । स एव चात्राऽऽत्मा जन्तूनां नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता नान्यद- तोऽस्ति विज्ञात्रित्याद्यात्मान्तरप्रतिपेधश्रुतेस्तत्त्वमसीति चाऽऽत्मत्वोपदेशात् । नहि मृत्पिण्डः काञ्चनात्मत्वेनोपदिश्यते। ज्ञानशक्तिकर्मोपास्योपासकशुद्धाशुद्धमु- क्तामुक्तभेदादात्मभेद एवति चेन्न । भेददृष्टयपवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्व- रादनन्य इति । तन्न किं तर्हि भेद एव संसार्यात्मनाम् । कस्माल्लक्षणभेदा- दश्वमहिषवत् । कथं लक्षणभेद इत्युच्यते । ईश्वरस्य तावन्नित्यं सर्वविषयं ज्ञानं सवितृप्रकाशवत् । तद्विपरीतं संसारिणां खद्योतस्येव । तथैव शक्तिभे- दोऽपि । नित्या सर्व विषया चेश्वरशक्तिविपरीतेतरस्य । कर्म च चित्स्वरूपा- त्मसत्तामात्रनिमित्तमीश्वरस्य । औष्ण्यस्वरूपद्रव्यसत्तामात्रनिमित्तदहनकर्मवत् । राजायस्कान्तप्रकाशकर्मवच्च स्वात्माबिक्रियारूपम् । विपरीतमितरस्य । उपा- सीतेतिवचनादुपास्य ईश्वरो गुरुगजवत् । उपासकश्चेतरः शिष्यभृत्यवत् । अपहतपाप्मादिश्रवणानित्यशुद्ध, ईश्वरः । पुण्यो वै पुण्येनेतिवचन द्विपरीत इतरः । अत एव नित्यमुक्त एवेश्वरो नित्याशुद्धियोगात्संसारीतरः । अपिच .. तद्विज्ञानवान्यः कर्ता तदपेक्षेफलं कृप्यादि दृष्टम् । सेवादिकं च विज्ञानवान्यः सेन्यस्तद्- बुद्धिसंस्कारापेक्षं दृष्टम् । यथा यागादेः कर्मणः कालान्तरफलत्वादविज़ानवत्कञपेक्ष. फलत्वानुपपत्तौ कर्मादिविभागज्ञक-पेसफलत्वं भवितुमर्हतीत्यर्थः । लौकिकर्मस्वनेक- विधेष्वपि मध्ये सेवा यागादेरनुरूपो दृष्टान्त इत्यभिप्रेत्य पुनराह-सेवादीति । सेवा- दिकर्मानुरूपं फलं जानाति यः सेन्यस्तबुद्धौ यः संस्कारस्तदपेक्षफलस्य सेवादेर्यथा न स्वातन्त्र्यं तद्वदित्यर्थः । एवं तावन्निरीश्वरवादिनं प्रतीश्वर प्रसाध्य सेश्वरवादिनामभिमत- वास्तवभेदनिरासाय प्रक्रमते-स एवेति । जीव ईश्वराद्भिन्नस्तद्विरुद्धधर्माकान्तत्वात् । यो यद्विरुद्धधर्माक्रान्त स ततो भिन्नः । यथाऽश्वान्महिष इत्यनुमानमुद्भाव्य तस्य भेदनि- न्दानुपपत्त्यनुगृहीताभेदश्रुतिविरोधात्कालात्ययापदिष्टत्वमाह-ज्ञानशक्तीत्यादिना । संग्र- हवाक्यं विवृणोति-~-यदुक्तमित्यादिना । स्वात्मनोऽविक्रियारूपं जगदुपादानादि- १ छ.श. शुद्ध । २ घ, च. छ. ह. अ. पेक्ष्यं फ° !

·[३ तृतीयः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। २९ यत्र ज्ञानादिलक्षणभेदोऽस्ति तत्र भेदो दृष्टः । यथाऽश्वमहिषयोस्तथा ज्ञाना- दिलक्षणभेदादीश्वरादात्मनां भेदोऽस्तीति चेन्न । कस्मात् । अन्योऽसावन्योऽ- हमस्मीति न स वेद ते क्षय्यलोका भवन्ति । मृत्योः स मृत्युप्राप्नोतीति भेद- दृष्टिॉपोह्यते । एकत्वप्रतिपादिन्यश्चः श्रुतयः सहस्रशो विद्यन्ते । यदुक्तं ज्ञाना- दिलक्षणभेदादित्यत्रोच्यते नानभ्युपगमात् । बुद्धयादिभ्यो व्यतिरिक्ता विल- क्षणाश्वेश्वराद्भिन्नलक्षणा आत्मानो न सन्ति । एक एवेश्वरश्चाऽऽत्मा सर्वभूतानां नित्यमुक्तोऽभ्युपगम्यते । बाह्यश्चक्षुर्बुद्धयादिसमाहारसंतानाहंकारममत्वादिविप-' रीतप्रत्ययप्रबन्धाविच्छेदलक्षणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तविज्ञानात्मश्वरगर्मो नित्यवि- ज्ञानावभासश्चित्तचैत्यबीजबीजिस्वभावः कल्पितोऽनित्यविज्ञान ईश्वरलक्षणवि- परीतोऽभ्युपगम्यते । यस्याविच्छेदे संसारव्यवहारः । विच्छेदे च मोक्षव्य- वहारः । अन्यश्च मृत्मलेपवत्प्रत्यक्षप्रध्वंसो देवपितृमनुष्यादिलक्षणो भूतविशेष- समाहारो न पुनश्चतुर्थोऽन्यो भिन्नलक्षण ईश्वरादभ्युपगम्यते । बुद्धयादिक- ल्पितात्मव्यतिरेकाभिप्रायेण तु लक्षणभेदादित्याश्रयासिद्धो हेतुः । ईश्वरादन्य- .. लक्षणं कर्मेश्वरस्येत्यर्थः । दूषणान्तराभिधित्सयाऽनुवदति-यदुक्तमिति । जीवाः किं बुद्धयादिविशिष्टाश्चित्प्रतिबिम्बा धर्मित्वेन गृह्यन्ते किंवा देवमनुष्यादिशब्दवाच्याः सचि- तिका देहाः किंवा तृतीयो विलक्षणनिरुपाधिकभेदभिन्नश्चेतनः। आये सिद्धसाधनत्वमाह- नानभ्युपगमादित्यादिना । चित्तं ज्ञानं चैत्याः सुखादयो बीजमविद्यादि बीजि शरीरं तत्स्वभावविशिष्टस्य विशेषणतादात्म्यादित्यर्थः । यस्य विशिष्टरूपस्याविच्छेदे तत्प्रविष्टचित्स्वरूपस्य संसारव्यवहारो, यस्य च विच्छेदे प्रतिबिम्बरूपस्य बिम्बसंपत्त्या मोक्षव्यवहारो भवति स कल्पितरूपः पृथगभ्युपगम्यतेऽतः सिद्धसाधनमित्यर्थः । द्विती- यविकल्पेऽपि सिद्धसाधनत्वमाह-अन्यश्चेति । तृतीयविकल्पे वुद्धयादिकल्पितेभ्यो विशिष्टात्मभ्यो व्यतिरेकेण निरुपाधिकस्वरूपाभिप्रायेण पक्षीकरणे हेतुराश्रयासिद्धस्ताह- शस्याऽऽश्रयस्य मानविकलत्वादित्यर्थः । ईश्वरादन्य आत्मा नास्तीति वदता वोपाधिस्थ ईश्वर एवाऽऽत्मेत्युक्तं भवति । तदा च बद्धत्वमुत्तत्वादिविरुद्धधर्मत्वं सुखदुःखादियोग- श्वासङ्गस्य विरुद्धः प्रसज्यतेत्यतो वास्तवमसंसारित्वं कल्पितेन संसारित्वेन न विरुध्यत इति दयितुं यस्य यस्यान्तःकरणादिविकारस्योदयादेः संनिधिमात्रेणाऽत्मानिमित्तं तस्य तस्य लोकैरहंकारादिभिर्विपरीतरूपस्याध्यारोपणादात्मनः संसारित्वमित्याह- २ क. छ झ. 'त्पलयब' । ३ ग. च. १ क. ख. व. च. छ. झ. अ. व विज्ञा' । भनक लावि । १ छ झ ञ. "स्योत्वादे सं° ।

·.. ३०, केनोपनिषत् [ ३ तृतीयः खण्डः ] स्याऽऽत्मनोऽसत्त्वात् । ईश्वरस्यैव विरुद्धलक्षणत्वमयुक्तमिति चेत्सुखदुःखादिः योगश्च । न । निमित्तत्वे सति लोकविपर्ययाध्यारोपणात्सवितृवत् । यथा हि सविता नित्यप्रकाशरूपत्वाल्लोकाभिव्यक्त्यनभिव्यक्तिनिमित्तत्वे सति लोकदृष्टि विपर्ययेणोदयास्तमयाहोरात्रादिकर्तृत्वाध्यारोपभाग्भवत्येवमीश्वरे नित्यविज्ञान- शक्तिरूपे लोकज्ञानापोहसुखदुःखस्मृत्यादिनिमित्तत्वे सति. लोकविपरीतबु: याऽध्यारोपितं विपरीतलक्षणत्वं सुखदुःखादयश्च न स्वतः । आत्महः ष्टयनुरूपाध्यारोपाच्च । यथा धनादिविप्रकीर्णेऽम्बरे येनैव सवितृपकाशो. न दृश्यते स आत्मदृष्टयनुरूपमेवाध्यस्यति सवितेदानीमिह न प्रकाशयती- ति सत्येवः प्रकाशेऽन्यत्र भ्रान्त्या । एवमिह बौद्धादिकृत्युद्भवाभिभवाकुल- भ्रान्त्याऽध्यारोपितः सुखदुःखादियोग उपपद्यते । तत्स्मरणाचः तस्यैवे.. श्वरस्यैव हि स्मरणम् । “मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च" "नाऽऽदत्ते कस्यचि- त्पापम्" इत्यादि । अतो नित्यमुक्त एकस्मिन्सवितरीव लोकाविद्याध्यारो- पितमीश्वरे. संसारित्वम् । शास्त्रादिप्रामाण्यादभ्युपगतमसंसारित्वमित्यवि. रोध इति । एतेन प्रत्येकं ज्ञानादिभेदः प्रत्युक्तः । सौक्ष्म्यचैतन्यसर्वर्ग- न । निमित्तत्वे सतीत्यादिना । ईश्वरे सुखाद्यारोप इत्युक्ते मायोपाधिके ब्रह्मणीश्वर- शब्दवाच्ये सुखाद्यध्यासशङ्का स्यात्तन्निवृत्त्यर्थमाह-नित्यविज्ञानशक्तिरूप इति । यथाऽग्न्यादिशक्तिः शक्त्यन्तरमन्तरेण स्वस्वभावादेव कार्योत्पादनानुकूला तथा नित्य- विज्ञानं स्वभावसंनिधिमात्रेणान्तःकरणादिप्रवृत्तिनिमित्तमिति शक्तिमयमुच्यते । तस्मिन्स्वा: तन्त्र्यादीश्वरपदलक्ष्ये विरुद्धावेकधर्माध्यासो न विरुध्यत इत्यर्थः । लोकस्य ज्ञानापोहो विस्मरणम् । न स्वत इति । न परमार्थतो विरुद्धानेकधर्मवत्त्वमित्यर्थः । भ्रान्तस्य. स्वदृष्टयनुरूपाध्यासारोपदर्शनाच्च नाध्यासो वस्तुक्षतिकर इत्याह-आत्मदृष्टीति । बौद्धादिवृत्तीनामुद्भवाभिभवाभ्यामाकुलस्य वैचित्र्यमापन्नस्य वृत्तीनामेवोद्भवामिभवों न तद्व्यापकचैतन्यस्येतिविकैकशून्यलोकस्य भ्रान्त्येति योजना । चैतन्यस्य ज्ञानसुखाद्युत्पादे निमित्तत्वं न केवलमन्वयव्यतिरेकसिद्धम् । तत्स्मरणाच्च भगवद्वाक्याच्च सिद्धमित्यर्थः ।। ईश्वरे संसारित्वमीश्वरः संसारीतिप्रसिद्धयभावाद्विशिष्टानुगतचित्स्वरूप इति व्याख्येयम् । एतेनेति । सिद्धसाधनत्वादिदूषणेन प्रतिशरीरज्ञानसुखादीनामाश्रयभेदस्तात्त्विकः प्रत्युत्तो मन्तव्यः । किंच व्यावर्तकधर्मवशाद्व्यावृत्तिः सिध्यति । सांख्यमते च पुरुषाणां चैतन्य- मात्ररूपाणां न व्यावर्तको धर्मोऽस्ति । वैशेषिकमते स्वत्यन्तविशेषकल्पनाऽन्योन्याश्र- यपराहता । अतो निर्विशेषत्वात्पुंसां न भेदस्तात्त्विक इत्याह-सौम्येति । कश्चि- १. गतत्वा । २ ग. च. अ. 'क्तिरूपमु । ३ ग. च छ. न. त्वन्त्यवि ।

·t३ तृतीयः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ३१ ब्रह्म ह देवेश्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो वि- जये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं माहिमति ॥ १४ ॥ १ ॥ त्वाद्यविशेषे च भेदहेत्वभावात् । विक्रियावत्त्वे चानित्यत्वात् । मोक्षे च विशे- षानभ्युपगमादभ्युपगमे चानित्यत्वप्रसङ्गात् । अविद्यावदुपलभ्यत्वाच भेदस्य तत्क्षयेऽनुपपत्तिरिति सिद्धमेकत्वं तस्माच्छरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंतान- स्याहंकारसंबन्धादज्ञानबीजस्य नित्यविज्ञानान्यनिमित्तस्याऽऽत्मतत्त्वयाथा- त्म्यविज्ञानादिनिवृत्तावज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा विपर्यये च बन्धसंज्ञा । स्वरूपापेक्षत्वादुभयोः ! ब्रह्म ह, इत्यैतिह्यार्थः किल देवा- सुरसंग्रामे जगत्स्थितिपरिपिपालयिषयाऽऽत्मानुशासनानुवर्तिभ्यो देवेभ्योऽ- र्थिभ्योऽर्थाय विजिग्येऽजैषीदसुरान्ब्रह्मण इच्छानिमित्तो विजयो देवानां वभू- वेत्यर्थः । तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । यज्ञादिलोकस्थित्यपहा- रिष्वसुरेषु पराजितेषु देवा हाई पूजां वा प्राप्तवन्तः ॥ १४ ॥१॥ । पुरा - .. दुःखी कश्चित्सुखी दुःखादिविक्रियाव्यवस्थान्यथानुपपत्त्याऽऽश्रयभेदस्तात्त्विकः कल्प्यते तत्राऽऽह-विक्रियावत्त्वे चेति । सुखादिविक्रियाणामुपाधिधर्मत्वान्नाऽऽत्मभेदसा- ‘धकत्वं न्यधिकरणासिद्धत्वादित्यर्थः । किं न सर्वेरेव मोक्षे विक्रियादिविशेष इष्यते । स्वरूपावस्थानं च मोक्षस्ततः सविशेषत्वं न स्वाभाविकमित्याह-मोक्षे चेति । किंच “जाग्रत्स्वप्नयोरविद्यावद्भिर्टान्तरुपलम्भात्सुषुप्तिसमाध्योर्भ्रान्त्यभावेऽनुपलम्भान्मिथ्यात्वं भेद- स्य सिद्धमित्याह--अविद्यावदिति । जीवानां क्रमेणानेकशरीरानुयायित्वात्प्रातिभासि- कस्य शरीरादिसंतानस्य मिथ्याभिमानविषयत्वाच्छुक्तिरूप्यवदज्ञानवर्वाजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञेति संबन्धः । आत्मन इति कस्मादुच्यते विशिष्टस्य वन्धमोक्षौ कि नेप्येते तत्राऽऽह-स्वरूपापेक्षत्वादिति । विशिष्टस्य मोक्षेऽन्वयासंभवादन्वये वा संसारानि- वृत्तिप्रसङ्गादन्यस्य च बन्धेऽन्यस्य च मोक्षे साधनवैयर्थ्यापाधिवैशिष्ट्यद्वारेण स्वरूप- स्यैवोपाधिप्रतिबिम्बकल्पस्य वन्धमोक्षौ । प्रतिविम्वो हि वाच्यरूपेण मिथ्या लक्ष्यरूपेण तु बिम्बमेव स्वरूपावस्थानं मुक्तिरुपपद्यते । तदुक्तम्- " उपाधिना सार्धमुपाधिजन्यमौपाधिकं सर्वमवेहि मिथ्या । भागं मृषा चित्प्रतिविम्वकेऽपि विम्वं पुनः सत्यमशेपमेव" इति॥१४॥१॥ ११. च. . रणमि : २ व. . अ. च स' ! ३ क. 'च्यावरू ।

·.३२
केनोपनिषत् [ ३ तृतीयः खण्डः
तबैषां विजज्ञौ तेयो ह प्रादुर्बभूव तन्त्र व्यजा-
नत किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥ २॥
तेऽग्निमबुवातवेद एतद्विजानीहि किमिदं
यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥
तदायद्वत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यनिर्वा अहमस्मी-
त्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥ ४ ॥
तस्मिरस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद
दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥ ५॥
तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्व-
जवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते
नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ १९ ॥ ६ ॥
"
..
सर्व
त ऐक्षन्तेति मिथ्याप्रत्ययत्वाद्धेयत्वख्यापनार्थमाम्नायः । ईश्वरनिमित्ते
विजये स्वसामर्थ्यानिमित्तोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेत्यात्मनो
जयादि श्रेयोनिमित्त सर्वात्मानमात्मस्थं सर्वकल्याणास्पदमीश्वरमेवाऽऽत्मत्वेना-
बुद्ध्वा पिण्डमात्राभिमानाः सन्तो यं मिथ्याप्रत्ययं चक्रुस्तस्य पिण्डमात्रविष-
यत्वेन मिथ्याप्रत्ययत्वात्सर्वात्मेश्वरयाथात्म्यावबोधेन हातव्यताख्यापनार्थ-
स्त?षामित्याद्याख्यायिकान्नायः । तद्ब्रह्म ह किलैषां देवानामभिप्राय मिथ्या-
हंकाररूपं विजज्ञौ विज्ञातवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तदनुाज-
धृक्षया देवेभ्योऽर्थाय तेषामेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्वभूव । महेश्वरशक्ति
मायोपात्तेनात्यन्ताद्भुतेन प्रादुर्भूतं किल केनचिद्रूपविशेषेण । तत्किलोपलभ-
माना अपि देवा न व्यजानत न विज्ञातवन्तः । किमिदं यदेतद्यक्षं पूज्यमिति
॥१५॥२॥
तद्विज्ञानायानिमब्रुवन् । तृणनिधानेऽयमभिप्रायोऽत्यन्तसंभावितयोर-
त ऐक्षन्तेति देवानामीक्षणस्य मिथ्याप्रत्ययत्वान्मिथ्यामिमानस्य हेयत्वख्यापनाथों
ब्रह्मणः प्रादुर्भाव इति योजना । सूत्रमिदं व्याख्याति-ईश्वरनिमित्त इत्यादिना ।
जयादि श्रेष्ठत्वे निमित्तं मन्यमाना इति शेषः ॥ १५ ॥ २॥

·३ [ ३ तृतीयः खण्डः ] आनन्दगिरिकृतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेता। अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥ तदायद्वत्तमायवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मी- त्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ २१ ॥८॥ तस्मिस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद५ सर्व*माददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९ ॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्व- जवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निव- वृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥ २३ ॥ ॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेत यक्षमिति तथेति त+दाय द्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥ २४ ॥ ११ ॥ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे स्त्रिय- ॥ निमारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्याऽऽत्मसंभावना शातिता भवेदिति । इन्द्र आदित्यो बज्रभृद्वा । अविरोधात् । इन्द्रोपसर्पणे ब्रह्म तिरोध इत्यत्रायमभिः मायः-इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानोऽस्य सोऽहमरन्यादिभिः प्राप्तं वाक्संभा- पणमात्रमप्यनेन न प्राप्तोऽस्मीत्यभिमानं कथं न नाम जह्यादिति । तदनुग्रहा- यैवान्तर्हितं तद्ब्रह्म वभूव ।। १६ ॥३॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥ ५ ॥ १९ ॥६ ॥ २० ॥ ७॥ २१ ॥ ८ ॥ २२ ।। ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ २४ ॥ ११ ॥ स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यर्थ विजिज्ञासुर्यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः मादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव स्त्रियमतिरूपिणी व्रह्म ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥ ६ ॥ १९ ॥ ६ ॥ २० ॥ ७ ॥ २१ ॥ ॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ २४ ॥ ११ ॥ --- * यद्यपि बहुष पुस्तके वाददीयमिति पस्तिथाऽपि स ले प्रगदात् । अथवा " इटोऽन् । इति प्राप्ते छान्दसत्वादादेशः : + अब तदभ्यद्रवनतस्मादिति पाठो भात: प्रतीयो। २ ·[४ चतुर्थः खण्डः] ३४ केनोपनिषत्- माजगाम बहुशोभमानामुमा५ हैवमती ता५ होवाच किमेत यक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ सा * ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वामिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ १ ॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदभिर्वायुरिन्दस्ते ह्येन- नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्मादा इन्दोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २८ ॥ ॥ ३ ॥ तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतदा३ विद्यामाजगाम | अभिप्रायोद्बोधहेतुत्वाद्रुद्रपत्न्युमा हैमवतीव सा शोभमाना विद्यैव विरूपोऽपि विद्यावान्बहु शोभते ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ तां च पृष्ट्वा तस्या एव वचनाद्विदांचकार विदितवान् । अत इन्द्रस्य घोधहेतुत्वाद्विद्येवोमा । विद्यासहायवानीश्वर इति स्मृतिः । यस्मादिन्द्रविज्ञान- पूर्वकमग्निवाविन्द्रास्ते झेनन्नेदिष्ठमतिसमीपं ब्रह्मविद्यया ब्रह्म प्राप्ताः सन्तः पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । ते हि प्रथमः प्रथम विदांचकार विदांचक्रुरित्येतत् । तस्मा- दतितरामतीत्यान्यानतिशयेन दीप्यन्तेऽन्यान्देवांस्ततोऽपीन्द्रोऽतितरां दीप्यते। आदौ ब्रह्मविज्ञानात् ॥ २६ ॥ १॥२७॥२॥ २८ ॥ ३ ॥ तस्यैष आदेशस्तस्य ब्रह्मण एष वक्ष्यमाण आदेश उपासनोपदेश इत्यर्थः । यस्मादेवेभ्यो विद्युदिव सहसैघ प्रादुर्भूतं ब्रह्म द्युतिमत्तस्माद्विद्युतो विद्योतनं यथा यदेतद्ब्रह्म व्यद्युतद्वियोतितवत् । आ इवेत्युपमार्थ आशब्दः घनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः प्रका- ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ विद्येति सत्त्वप्रधाना शक्ति. श्चित्तादात्म्यापत्त्या वोधहेतुः ॥ २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २ ॥ २८ ॥ ३ ॥ तस्मादित्यस्यापेक्षितं पाठव्यत्यासेन व्याचष्टे-~~-यस्मादित्यादिना । अर्थ- * बहुषु पुस्तकेषु सोतपदं नास्ति। यथा १२ झ पाठं व्य"।

·[४ चतुर्थः खण्डः ] आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ३५ इतीन्न्यमीमिषदा३ इत्यधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैत- दुपस्मरत्यक्षीक्ष्ण५ संकल्पः ॥ ३० ॥ ५॥ तद्ध तद्वनं नाम तद्दनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं शत एवं तद्ब्रह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवव्यक्तीभूतमतो व्यद्युतदिवेत्यु- पास्यम् । यथा सकृद्विद्युतमिति च वाजसनेयके । यस्माचेन्द्रोपसर्पणकाले यमीनिषत् । यथा कश्चिच्चक्षुनिमेषणं कृतवानिति । इतीदित्यनर्थको निपातौ । निमिषितवदिव तिरोभूतमित्येवमधिदैवत्वं देवताया अधि यद्दर्शनमधिदैवतं तत् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्यात्ममात्मनोऽध्यात्ममुच्यत इति वाक्यशेषः । यदेतद्यथो- क्तलक्षणं ब्रह्म गच्छतीव प्रामोतीव विषयी करोतीवेत्यर्थः । न पुनर्विषयी- करोति मनसोऽविषयत्वाद्ब्रह्मणोऽतो मनो न गच्छति । येनाऽऽहुमनो मतमिति हि चोक्तम् । गच्छतीवेति तु मनसोऽपि मनस्त्वात् । आत्मभूतत्वाच्च ब्रह्मण- स्तत्समीपे मनो वर्तत इत्युपस्मरत्यनेन मनसैव तद्ब्रह्म विद्वान्यस्मात्तस्माद्ब्रह्म गच्छतीवेत्युच्यते । अभीक्ष्णं पुनः पुनश्च । संकल्पो ब्रह्मप्रेषितस्य मनसः । अत उपस्मरणसंकल्पादिभिर्लिङ्गब्रह्म मनोध्यात्मभूतमुपास्यमित्यभिप्रायः ॥३०॥५॥ तस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद्ध तदनं तदेतद्ब्रह्म तच्च तद्वनं च तत्परोक्षं वनं संभजनीयम् । बनतेस्तत्कर्मणस्तस्मात्तद्वनं नाम । ब्रह्मणो गौणं हीदं नाम । तस्मादनेन गुणेन तद्वनमित्युपासितव्यम् । स यः कश्चिदेतद्यथोक्तमेवं यथोक्तेन गुणेन बनमित्यनेन नाम्नाऽभिधेयं ब्रह्म • . वादोपसंहारोऽयं विध्युपक्रमार्थम् । विद्युदृष्टान्तेनात्यन्तदीप्तिमत्त्वं निमेपणदृष्टान्तेन देव- रपि दुर्जेयत्वमिति गुणद्वयं देवानधिकृत्य विवक्षितम् । अत एव तद्गुणद्वयविशिष्टोपा- सनमाधिदैविकमुच्यते ॥ २९ ॥ ४ ॥ अहंग्रहेणैवैतत्कर्तव्यमित्यभिप्रेत्याऽऽध्यात्मिकब्रह्म- रूपमाह-आत्मेत्यादिना ॥ ३० ॥ ५ ॥ वनतेस्तत्कर्मण इति । वन संभजन इत्यस्य धातोः संभननार्थस्य रूपं वनमिति । तत्प्रसिद्धं वनं न गृह्यत इत्यर्थः । नौणमिति । अवयवशक्ति- . १ ग. ब. च. छ. ञ. त्मविषयमध्यात्ममु ।

·[.४ चतुर्थः खण्डः] केनोपनिपत्- वेदाभिहैन५ सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३१ ॥ ॥ ६ ॥ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्बाही वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥ ३२॥ ७॥ तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि (णि ?) सत्यमायतनम् ॥ ३३ ॥ ८॥ यो वा एतामेवं वेदा- पहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्ग लोके ज्येये प्रति- वेदोपास्ते । तस्यैतत्फलमुच्यते । सर्वाणि भूतान्येनमुपासकमभिसंवा- छन्तीहाभिसंभजन्ते सेवन्ते स्मेत्यर्थः । यथागुणोपासनं हि फलम् ॥३११.६॥ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्तायामप्युपनिषदि शिष्येणोक्त आचार्य आह- उक्ता कथिता ते तुभ्यमुपनिषदात्मोपासनं च । अधुना ब्राह्मीं वाव ते तुभ्यं ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेरुपनिषदमम वक्ष्याम इत्यर्थः। वक्ष्यति हि। ब्राह्मी नोक्ता । उक्ता त्वात्मोपनिषत् । तस्मान्न भूताभिप्रायोऽब्रूमेत्ययं शब्दः ॥ ३२ ॥ ७॥ तस्या वक्ष्यमाणाया उपनिषदस्तपो ब्रह्मचर्यादि दम उपशमः कर्मा- निहोत्रादीत्येतानि प्रतिष्ठाऽऽश्रयः । एतेषु हि सत्सु ब्राह्मोपनिषत्प्रतिष्ठिता भवाति । वेदाश्चत्वारोऽङ्गगानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठेत्यनुवर्तते । ब्रह्माश्रया हि विद्या । सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकरमायतनं निवासः सत्यवत्सु हि सर्व यथोक्तमायतन इवावस्थितम् ॥ ३३ ॥ ८ ॥ तामेतां तपआद्यङ्गां तत्प्रतिष्ठां ब्राह्मीमुपनिपदं सायतनामात्मज्ञानहे- तुभूतामेवं यथावद्यो वेदानुवर्ततेऽनुनिष्ठति । तस्यैतत्फलमाह-अपहत्य पाप्मानम् । अपक्षय्य (क्षीय) धर्माधर्मावित्यर्थः । अनन्तेऽपारेऽविद्यमा- नान्ते । स्वर्गे लोके सुखपाये निर्दुःखात्मनि परे ब्रह्मणि । ज्येये महति लभ्यं न रूढ्या समुदायशक्त्येत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ६ ॥ ब्राह्मणजातेरुपनिपदामिति । ब्राह्मणजात्यनुष्ठेयां विद्यामात्मज्ञानसाधनभूतामि- त्यर्थः ॥ ३२ ॥ ७ ॥ ब्रह्मेति वेदस्तन्मूलत्वात्तदाश्रया ॥ ३३ ॥ ८ ॥ तपआदीनि वेदाङ्गान्यन्याङ्गानि यस्याः ॥ ३४ ॥ ९ ॥ सत्यकामः स्वयं सिद्धः सर्वेशो यः स्वशक्तितः । स एवान्तःप्रविष्टोऽहमुपास्यः सर्वदेहिनाम् ॥ १ ॥ १ च ज. ब्राहम्युप । २ ग. "दं सत्याय' । ३ क. झ. स्यैत्र त°।

·[४चतुर्थः खण्डः] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ২৩ तिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥ ९॥ इति चतुर्थः खण्ड: ॥४॥ इति सामवेदीया तलवकारशाखोक्ता केनोप- निषत्समाप्ता॥ सर्वमहत्तरे प्रतितिष्ठति सर्ववेदान्तवेद्यं ब्रह्माऽऽत्मत्वेनावगम्य तदेव ब्रह्म प्रतिपद्यत इत्यर्थः ।। ३४ ॥९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पादपूज्यशिष्य- श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तलवकारोपनिषदपरपर्यायकेनोपनिषद्भाष्ये क्षुद्र- गणवाक्यविवरणं समाप्तम् । इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्री- मत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृती सामवेदीयतल- वकारशाखोपनिषत्क्षुद्रगणे वाक्यविवरणे भाप्ये श्रीमत्परमहं. सपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दज्ञानविरचिता ब्याख्या समाप्ता ॥

·No text on this page.

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। शंकरानन्दकता केनोपनिषद्दीपिका । a • . . --- केनेपितोपनिषदं व्याकरिष्ये पदाध्वना । रम्यां तलवकाराणां शाखायामात्मबोधिनीम् ॥ १ ॥ ब्रह्मणः प्रत्यक्षादिप्रमाणैरनवगम्यत्वात्तदस्तित्वस्य च प्रमाणसिद्धत्वाच्चि- त्रेणापि कर्मणा प्राणायुपासनेन ब्रह्मज्ञानोत्पादमन्तरेण ब्रह्मावाप्तेः संपादयितु- मशक्यत्वादशुद्धान्तःकरणस्य च ब्रह्मज्ञानोत्पादस्यासंभावितत्वादतः कर्माणि प्राणाद्युपासनानि चोक्त्वा ब्रह्मविद्यामुपक्रमते । तत्रापि प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ गुरुशिष्यसंवादमिवाऽऽह । शिष्यः पृच्छति-केनासता सता केनाचेतनेन चेतनेन वा भिन्नेनाभिन्नेन वेषितमिष्टं कस्येच्छानिमित्तमित्यर्थः । पतति सर्वासु दिक्षु गच्छति मन इति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । सामान्यतः प्रेरयितारं पृष्ट्वा विशेषतस्तं पृच्छति-प्रेषितं प्रेरितं धनुष्मतेव ज्याघाताद्वाणजातं को ह्येतदेशा- देशान्तरं नयतीत्यर्थः । मनः संकल्पविकल्पोपलक्षितमन्तःकरणं ज्ञानशक्ति- रित्यर्थः । केन व्याख्यातम् । पाणः पञ्चत्तिरध्यात्मादिभेदभिन्नः क्रियाशक्ति- रित्यर्थः । प्रथमोऽव्याकृताभिमानिन ईश्वरस्य चेतनाचेतनात्मकं विक्षेप जनयतः सर्वप्रतिनिमित्तं प्रथमः पुत्रः प्रति प्रकर्षेणो;दिदिक्षु गच्छति युक्तः संबद्धः फेन प्रेषित इत्यर्थः । केन व्याख्यातम् । इपितां प्रेरितां वाचं वागिन्द्रियरूपामनेकशब्दजननीमिमां ताल्वाधष्ट स्थानस्थां वदन्ति । अस्य वागि- न्द्रियस्य वक्तुयशक्यत्वेऽपि केनचिननवागिन्द्रियास्तदुच्चार्यमाणां वर्णपदवाक्या- त्मिकां वाचं व्यक्तमुचारयन्ति । चक्षुःश्रोत्रं चक्षुश्च श्रोत्रं च क उ को नाम - देवः सर्वव्यवहारकारणभूतो युनक्ति संनद्धं करोति प्रेरयतीत्यर्थः ।।१।। गुरुराह-श्रोत्रस्य शब्दोपलब्धेरसाधारणकारणस्य श्रोत्रं यथाऽस्माकम- साधारणव्यवहारस्य कारणं श्रोत्रं तथा श्रोत्रस्यापि शब्दग्रहणसापर्यस्यासा- धारणं कारणम् । मनसः सर्वोपलब्धौ साधारणकारणस्य मनः साधारणका- रणत्वसामर्थकारणम् । यद्धत्वर्यमुक्तैः श्रोत्रादिभिर्वक्ष्यमाणेश्चक्षुरन्तैः संव- ध्यते । अथवा यद्यो वाचो वागिन्द्रियस्य वर्णोच्चारणशक्तेर्ह प्रसिद्धस्य वाचं १ ग. 'वित्वा । २ ग. 'विद्यां वक्तुमु । ३ ग. 'थ्र्थस्य सा°। ४ ख. कार्यस्य ।

·शंकरानन्दकृता- [१ प्रथमः खण्डः । वाग्वागिन्द्रियसामर्थ्यकारणम् । यदु य उ स एव प्राणस्य पञ्चवृत्तेर्जीव- नकारणस्य प्राणो जीवनकारणत्वसामर्थ्यकारणम् । चक्षुषो रूपोपलब्धेरसा- धारणकारणस्य चक्षुश्चक्षुःसामर्थ्यकारणम् । एवंभूतो यः स एवेत्यन्वयः । मनआदेः सामान्यतो विशेषतश्च प्रेरयितति शेषः । अयमर्थ:-अस्ति मनआ- दीनां प्रेरयिता मनआदिविलक्षणश्चेतनश्चेतनानां भेदगन्धशून्य इति । अतो ज्ञात्वाऽविद्यां सकार्यामतिमुच्य सर्वात्मना परित्यज्य धीरा बुद्धिमन्तो ब्रह्मच- र्यादिसाधनसंपन्नाः । अथवोपसर्गयोगे धातोरन्यार्थत्वं प्रायेणेति न्यायेन धीरा अतिमुच्याहं ब्रह्मास्मीति तमवगत्य प्रेत्यास्माल्लोकालोकशब्दाभिधेयका. र्यकारणसंघाताभिमानादस्मात्प्रतिप्राणिप्रत्यक्षात्मेत्य प्रकर्षण गत्वा तदभिमानं परित्यज्येत्यर्थः। अमृता मरणकारणाविद्यातत्कार्यशून्याः। भवन्ति स्पष्टम् ॥२॥ ननु येन प्रेरितं मनआदिकं गच्छति तदिदमिति शृङ्गन्याहिकया कस्मान्न प्रदर्श्यत इत्यत आह-न तत्र चक्षुर्गच्छति रूपादिहीनत्वात्तस्य तस्मिन्विषये चक्षुर्न गच्छति । ननु चक्षुरग्राह्याणामपि स्वर्गापूर्वादीनां वाग्विषयत्वं दृष्टमित्यत आह-न वाग्गच्छति स्पष्टम् । तत्रेत्यनुवर्तते । ननु वागग्राह्याणामपि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदानां मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत आह-नो मन उक्तम् । गच्छति तत्रेत्यनुवर्तते । यत एवं ततः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यायुक्तोपदेशमन्तरेणाऽऽस्याऽऽत्मनो दर्शन उपायान्तरं न विद्मः स्वबुद्धया न जानीमः । नापि विविधशास्त्रगुर्वाधुपदेशेभ्य इत्याहन विजानीमो विशिष्टेभ्यः शास्त्रेभ्यः शास्त्रगुदिभ्य इदानीमपि नाधिगच्छामः । येन प्रकारेणतच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं मनआदेः प्रेरकमनुशिष्यान्मादृशो गुरुभवादशं शिप्यं श्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्यादिनोपदिश्यानु पश्चाच्छेतो वर्तुलशृङ्गो गौरितिवद्विशेषणं कुर्या- तमुपायं न विद्मो न विजानीम इत्यन्वयः । ननु लोके द्वयी मतिर्जातम- ज्ञातं च तत आभ्यामन्यतरविशेषणेन विशेषणीयमित्यत आह-अन्यदेव तद्विदितात्तच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं विदिताज्ज्ञानविषयात्सर्वस्मादन्यदेव पृथगेव न तु ज्ञानविषयः । ननु त विदितमज्ञातस्वरूपमित्यत यथा ४ इदं पदद्वयं मूले नोपलभ्यते । १ ग. उ देव ए"।

·३ १ प्रथमः खण्डः] केनोपनिषदीपिका। आह–अथो अप्यविदिताज्ज्ञानाविषयादज्ञातादन्यदेव । नन्विदं भवबृद्धिक- ल्पितमित्यत आह–इत्यनेन प्रकारेण शुश्रुम श्रुतवन्तो वयम् । पूर्वेषां पित्रा- दीनाम् । ते च न मूर्खा इत्येवमाह-ये प्रसिद्धाः शमदमादिसाधनसंपन्नाः शास्त्रहृदयज्ञा नोऽस्माकं सहाध्यायिनां शिष्याणां तच्छोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि- नोक्तं व्याचचक्षिरे विस्पष्टमा समन्तात्कथितवन्तः । अनेन गुरुमुखादेवाऽऽत्मा- वगतिर्भवति न तु प्रकारान्तरेणेत्यर्थादुक्तम् ॥ ३ ॥ अतो वागाधगम्यत्वेनैवावगन्तव्यं न त्वन्यथेत्येतन्मन्त्रपञ्चकनाऽऽह- यत्मसिद्धमात्मस्वरूपं वाचा वर्णपदादिरूपया वेदलोकवाक्यात्मिकयाऽनभ्यु- दितमप्रकाशितं शृङ्गग्राहिकया । येन प्रसिद्धेन वाग्वागिन्द्रियं वर्णादिवासहि- तमभ्युद्यते सर्वत उच्यते स्वव्यवहारक्षमा भवतीत्यर्थः । केनेषितां वाचमित्य- स्येदमुत्तरम् । तदेव वाचा प्रकाशितं वाचः प्रेरकं न त्वन्यत् । ब्रह्म बृहदेश- कालवस्तुपरिच्छेदशून्यं त्वमरमच्छिष्यो ब्रह्मणो भेदरहितो विद्धि जानीहि । ननु किमर्थं तदेव ज्ञातव्यं यतो बहुविधभेदमहमनह वा तदित्युपासते जनाः । तद्वदहमपि भवदुक्तादन्यज्ज्ञास्यामीत्यत आह-नेदमिदं बहुविधभेदमहमनह वा गृहीतं वागादिविषयभूतं न ब्रह्मति शेषः । इदंशब्दार्थम्गह-यत्प्रसिद्धमुपा- सकानामिदं प्रसिद्ध ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेदवदुपासत उपासनं कुर्वते यथावत्स्वरूपा- वबोधशून्याः॥४॥ वागगम्यस्यापि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदस्य मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत आह-यत्प्रसिद्धं मनसो मनो मनसाऽन्तःकरणेन न मनुते कोऽपि नाधिग- च्छति । न च तदकिंचित्करमित्याह-येन मनसाऽविज्ञातेनाऽऽहुः कथयन्त्य- स्माकं व्याख्यातारो मन उक्तं मतं ज्ञातं सर्वकार्यक्षमामित्यर्थः । अनेने केने- षितमित्यादिप्रथमप्रश्नस्योत्तरं सिद्धम् । यपि वाङ्मनस्योरगोचरत्वेनैव चक्षुः- श्रोत्रप्राणानामगोचरत्वं सिद्धं तथापि पञ्चप्रश्नानां प्रत्येकमुत्तरं दातुं वक्ष्य- माणं पर्यायत्रयमवगन्तव्यम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥ ५॥ यत्मासिदं नक्षपापा रूपग्राहकेणेन्द्रियेण न पश्यात नावलो- कयति येन चक्षुषश्चक्षुषा नक्षूप्यक्षीणि पश्यत्यवगच्छति चक्षुषः सर्व- ·20 शंकरानन्दकृता- [२द्वितीयः खण्डः] कार्यकारणमित्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रं क उ देवो युनक्तीतियोगस्य विभागेनाऽऽद्य- स्योत्तरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥ ६॥ यत्प्रसिद्धं श्रोत्रस्य श्रोत्रं श्रोत्रेण शब्दोपलब्धिसाधनेन न शृणोति नाधिगच्छति । येन श्रोत्रस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणमिदमा- काशस्य प्रदेश विशेषात्मकं श्रुतमधिगतम् । खकार्यक्षम कृतमित्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रं क इत्यस्याविशिष्टस्यानेनोत्तरं दचम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥ ७॥ यत्मसिद्धं प्राणस्य प्राणरूपं प्राणेल पञ्चवृत्तिना न माणिति प्राणचेष्टां न करोति येन प्राणस्य प्राणेन प्राणः प्रसिद्धपञ्चष्टत्तिः मणीयते प्रकर्षण नीयते स्वचेष्टां कार्यत इत्यर्थः। अनेन केन प्राण इत्यादेरुत्तरं दत्तम् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना तु सामान्यतः । अत्र तु विशेषत इति न पुनरुक्तम् । अथवा तदुत्तरं तत्रैव कण्ठतः। अत्र तु वागाद्यविषयत्वप्रतिपादनेनार्थ्यमिति न पुनरुक्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम् ॥ ८॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृती केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ पूर्व यथावस्थितमात्मस्वरूपं गुर्वायुपदिष्टमुपदिश्येदानीं शिष्यबुद्धिमनुसर- नाह-यदि पक्षान्तरे मन्यसे वस्तुतो विद्यमानमपि *जानामि सुवेद सुष्ठु भव- दादिभिरुक्तं ममाऽऽत्मस्वरूपं जानामि । इत्यनेन प्रकारेण यदि मन्यस इत्य- न्वयः । तथा ब्रह्मतत्त्वं जानीष इत्याह-दहरमेवापि नूनम् । अपि संभावना- याम् । नास्त्येव भवतो ब्रह्मज्ञानम् । अथ च चेतनत्वाज्ज्ञानवानहमस्मीति संभावयसि तथाऽपि नूनं निश्चितं तद्विषयस्याल्पवादल्पमेव न तु बृहत् । त्वं ज्ञानिवाभिमानी वेत्थाल्पमेव जानीपे । किम् । ब्रह्मणो रूपं देशकालवस्तुपं- रिच्छेदशून्यस्य स्वरूपं दहरज्ञानत्वे हेतुर्यद्यस्मादस्य त्रिविधपरिच्छेदशून्यस्य त्वं कार्यकारणसंघाताभिमानी परिच्छिन्नो ज्ञानकः। एवंभूतात्त्वत्तोऽन्यद्य- प्रसिद्धं त्वया ज्ञेयं कार्यब्रह्मस्वरूपमस्य ब्रह्मणः । सर्वपरिच्छेदशून्यस्य देवेविन्द्राग्न्यादिषु । अथ नु यस्मादस्य देवेषु यत्मसिद्धमस्य त्वं चेति * इदं पदमधिकमिव भाति । १ ग. 'ब्धिकारणेन । २ ख, ‘शस्य वि। .

·[ २ द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषदीपिका। ५ भेदस्तस्मादेव मीमांस्यमेव विचारणीयमेव ते तव त्वयेत्यर्थः । एवमुक्तो मीमांसां कृत्वा शिष्य आह-मन्येऽवगच्छामि विदितमवगतं मयेति शेषः।।१।। स्वयंविदि[त]त्वे हेतुमाह-नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । अहं सुवेदेति नैव मन्ये । यदि सम्यङ्न ज्ञातं तर्हि किं न ज्ञातमेवेत्यत आह- नो न वेदति । तर्हि किं संदिग्धमित्यत आह-वेद च। जानाम्यपि चकाराज्जा- नन्नपि भेदबुद्धेरभावान्न जानामि । न सुवेदेत्यनेन ब्रह्मणोऽतिदुर्बोधत्वं दर्शितम् । नो न वेदेत्यनेन शास्त्रैकगम्यत्वमुक्तम् । वेदेत्यनेन संशयादिराहि- त्यमुक्तम् । चकारेण सर्वभेदभक्षकः साक्षात्कार उक्तः। अतिदुर्बोधशास्त्रैकग- म्यासंदिग्धसर्वभेदशून्यब्रह्माहमस्मीत्यर्थः । यो मत्तोऽन्योऽपि नोऽस्माकं शिष्या- णां मध्ये तन्मयोक्तं सुवेदेति न न वेदेत्यपि न वेद चेति वेद जानाति स तद्ब्रह्म श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं वेद जानाति यस्मादयमवगन्ता मदुक्तं वेद भवा- नेतमवगच्छति । नो न वेदेति वेद च न जानामीति न जानामीत्यपि न । चकार इतिनोकारयोरनुवृत्त्यर्थः । दर्शिता च तयोर्योजना । तस्माद्ब्रह्म वेदेत्य- भिप्रायः॥२॥ ननु न जानामीति ज्ञानवता ज्ञेयं जानामीति ज्ञानवता चाँज्ञेयं भव- द्वाचो भङ्ग या ब्रह्म सिध्याति न चैवं प्रामाणिकमित्यत आह–यस्य ब्रह्म विदुषोऽमतमनधिगतं कर्तृकर्मादिभावेन तस्य कर्तृकर्मादिभावान- धिगंतवतो मतमधिगतम् । इदानीं वैपरीत्यमाह-मतं कर्तृकर्मादिभावे- नाधिगतं यस्य ब्रह्म विदुषो न वेद न जानाति स कर्तृकर्मादिभेदज्ञानवान् । तत्रैव हेतुमाह-यतोऽविज्ञातमनधिगतं विजानतां विविधज्ञातृज्ञानज्ञेया- दिबुद्धिमतां देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यरूपत्वाब्रह्मणस्ततः । विज्ञातं विशेषेण यथाविद्यमानस्वरूपेणाधिगतमविजानतां विविधज्ञानादिभेदबुद्धिरहि- तानाम् ॥३॥ अविजानतां विज्ञातं चेत्तर्हि सुषुप्तिमूर्छादौ सर्वोऽपि कृतकृत्यः स्यादित्यत आह–प्रतिबोधविदितं सर्वप्रत्ययसाक्षित्वेनावगतं मतं विज्ञातं न तु सर्वप्रत्य- योपरमे सुषुप्त्यादौ । ननु किमनेन ज्ञानेनेत्यत आह- अमृतत्वं हि विन्दत आत्मना हि यस्मादात्मनाऽऽत्मज्ञानेनामृतत्वमविद्यातत्कादिमरणशून्यत्वं २ ग, स्वस्" विदितत्ते । २ ग. 'ति । चेत्तर्हि ; ३ ग. ये सदा । ४ ग. गमयतो ।

·६ शंकरानन्दकृता- [३ तृतीयः खण्डः] स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरूपमित्यर्थः । विन्दते लभते । हेर्हेत्वर्थस्याऽऽत्मनेति व्याख्यानम् । विन्दते वीर्य सामर्थ्यमविद्यानिवृत्तिकारणं चरमसाक्षात्काररूपं लभते । उक्तवीर्यलाभादुक्तामृतत्वप्राप्तिः प्रसिद्धवेत्याह-विद्ययाऽधिष्ठानया- थात्म्यसाक्षात्कारेण कर्मगन्धानपेक्षेण विन्दतेऽमृतमधिष्ठानविपरीतग्रहणतज्ज- दुःखरूपमरणकारणशून्यमविक्रियमधिष्ठानं लभते ॥४॥ ननु विद्या चेच्छरीरान्तर एव न त्वत्रैव सति शरीर इत्यत आह–इहा- स्मिन्नेवाधिकारिशरीरे चेद्यद्यवेदीज्जातवान् । अथ तदा सत्यं सच्चिदानन्दरसं ब्रह्मास्ति विद्यते न चेदिहावेदीदिहाधिकारिशरीरे यद्यहं ब्रह्मास्मीति शरीरे साक्षात्कारं न कृतवांस्तदा महत्यतिप्रौढा त्रिविधदुःखसंतानजननी विनाष्टि- विनाशरूपा । श्रुत्या सानुक्रोशमेतदुक्तम् । एतच्छरीरमन्तरेण समूलघोरसंसा- रविनाशकात्मज्ञानस्य दुर्लभत्वात्ततोऽस्मिन्सत्येव तदर्थ यत्न आस्थेयोऽन्यथा सततं संसारसागरे निमज्जनमेव स्यादिति । इदानीमात्मनः सर्वत्राहमस्मी- त्यवलोकनं करणीयमित्येतदात्मज्ञानस्य संसारव्याध्यौषधस्य स्वरूपमाह सा । भूतेषु भूतेषु प्राणिषु । चीप्सा निखिलचतुर्विधप्राणिसंग्रहार्था । विचित्य वयं स्मं इत्यधिगत्य धीरा बुद्धिमन्तो विद्वांसः । प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति व्याख्यातम् ॥ ५॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ विशुद्धान्तःकरणैरेव ब्रह्मविद्ययैव सर्वातिशयवत्सर्वात्मभूतं ब्रह्म विज्ञेयं न त्वन्यथेत्येतदर्थमियमाख्यायिकाऽऽरभ्यते-ब्रह्म सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणं ह किल देवेभ्यो देवानामनुग्रहार्थाय विजिग्ये विविध देवानां लोकद्वयप्रतिकूल- मसुरकुलं जितवत् । तस्य देवानुग्रहप्रवृत्तस्य ह किल ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्दा- दिलक्षणस्य विजये विविधजयनिमित्तं देवा इन्द्राग्निवायुप्रभृतयोऽमहीयन्त पृजिता अभूवन् । तेऽविज्ञातब्रह्मप्रभावा ऐक्षन्त प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणप्रकारेणेक्षण- मकुर्वन् । तदीक्षणप्रकारमाह-अस्माकमेव कार्यकरणसंघाताभिमानिनामिन्द्रा- न्यादीनामेव न त्वन्यस्य कस्यचित् । अयमस्मत्प्रत्यक्षविषयो विजयो विवि- २ १ ग. "र्थस्य व्या । २ ग. °र्थकार। .

·. [ ३ तृतीयः खण्डः] केनोपनिपदीपिका। धोऽसुरपराभवलक्षण उत्कर्षः । अस्माकमेवायं व्याख्यातम् । महिमा महत्त्व- रूपः सर्वजन्तुभ्यः स्तुतिपूजादिलाभलक्षणः । इत्यनेन प्रकारेण ॥१॥ तद्ब्रह्म देवानां विजयकृद्ध किलैषां देवानामज्ञानिनां गर्वारूढमभिप्राय विजज्ञौ विशेषेण ज्ञातवत्तेभ्यस्तेषां गर्वारूढानां देवानामज्ञानिनामनुग्रहार्थ ह किल प्रादुर्बभूव किमपि रूपं धृत्वा नयनपथमागतं तद्ब्रह्म न व्यजानत देवा इदं तदिति विशेषेण न ज्ञातवन्तः । तदज्ञानमाह-किं विचारे । इदं प्रत्यक्ष यक्षं पूज्यमतिदिव्यरूपत्वात् । इत्यनेन प्रकारेण ॥ २ ॥ एवं संशयाविष्टहृदयास्ते गर्वाविष्टा देवा आग्निं देवानामग्रेसरं वह्निमब्रुवन्नु- क्तवन्तः । तदुक्तिमाह-जातवेदो जातानि वेदांसि विविधानि ज्ञानानि सर्व- वेदात्मकानि यस्मादग्नेः स जातवेदास्तस्य संबोधनं हे जातवेद एतदस्माभिरु- च्यमानं पुरःस्थितं विजानीहि विशेषेणावगच्छ । किमेतद्यक्षमेतत्पुरतः स्थित यक्ष किं देवादिषु कतमदित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण । एवं तैरुक्तः स तथा देवोक्ताङ्गीकारे । यद्भवद्भिरुच्यते तत्करिष्यामीत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेणो- क्त्वोत शेषः ॥३॥ तत्पुरःस्थितं यक्षमवगन्तुमभ्यद्रवत्संमुखत्वेन समीपं गतवान् । तद्यक्षं तं समीपं प्राप्तं जिज्ञासु सावज्ञमभ्यवददाभिमुख्येनोक्तवत् । तदुक्तिमाह-कः प्रश्ने । मत्समीपमागतस्त्वमसि भवसि । इत्यनेन प्रकारेण । एवं पृष्टः स आह- अग्निरग्निनामा वै प्रसिद्धः सर्वेषामहं त्वत्समीपमागतोऽस्मि भवामि । इत्यनेन प्रकारेणाब्रवीदुक्तवान् । विशेषनाम्ना पुनरात्मानमाह-जातवेदा वा अह- मस्मीति स्पष्टम् ॥४॥ एवमुक्ते पुनः सावज्ञ तद्यक्षमाह-तस्मिन्चक्तनाम्नि त्वयि मत्पुरतो वर्त- माने वराके । किमाक्षेपे । न किमपीत्यर्थः । वीर्य सामर्थ्यमित्यनन प्रकारेण | एवमाक्षिप्तोऽपि स स्वगर्ववशातदीयं प्रश्नं मन्वान आह-अपि संभावनायाम् । इदं शुष्कमाई च जगत्सर्वं निखिलं दहेयं दहनं कुर्याम् । अत्युक्तिवारणार्थ सर्वशब्दार्थमाह-यत्मसिद्धमिदं स्थावरजङ्गमात्मकं मूर्तं पृथिव्यां ब्रह्माण्ड- कटाहभुवि । इत्यनेन प्रकारेण ।। ५ । तस्मै तस्याग्नेरनुग्रहार्थं तृणमत्यल्पं शुष्कं स्थावररूपं निदधौ नितरां पुरतः स्थापितवत् । तत्स्थापयित्वेदं जगौ । एतच्छुष्कं तृणं मया पुरतः स्थापित दह भस्मी कुरु । इत्यनेन प्रकारेण यक्षेणोक्तोऽग्निः पुरतः स्थिनं तृणमुपमे- ·ट शंकरानन्दकृता [३ तृतीयः खण्डः] याय समीपं प्रकर्षण गतवान्सर्वजवेन स्वकीयेन सर्वजवेन तद्यक्षस्थापित शुष्कं तृणं न शशाक दग्धुं भस्मीकर्तुं शक्तो न वभूव । सोऽग्निर्जातवेदा अप- गतगर्वस्तत एव शुष्कतृणादहनादेव निमित्तात्प्राप्तलज्जो निववृते झटित्येव देवानगन्तुं तस्मानिवृत्तिं चकार । आगत्य च देवानुवाच । तदुक्तिमाह- नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमेतत्पुरतः स्थितं यत्प्रसिद्धं सामान्यतस्तदेतदिति विशेषतो विज्ञातुं शक्तो नाभवम् । इत्यनेन प्रकारेण ॥६॥ अथाग्नेनिवृत्तस्य वाक्यश्रवणानन्तरं वायुं सर्वजगतः प्राणं प्रभञ्जनमत्रुवन्नु- क्तवन्तः । वायो है वायो । एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत्त- मभ्यवदत्कोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यनवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीतिः । तस्मिस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वति तदुपत्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति । वायुर्वायुनामा । इदं सामान्यम् । विशेषरूपं त्वाह-मातरिश्वा मातर्याकाशे श्वसि(या)मि गच्छापीति मातरिश्व. नामा । आददीयाऽऽदायान्तरिक्षे गमनं कुर्याम् । आदत्स्वाऽऽदायैतस्या भूमेरस्य तृणस्य च कस्यांचिदत्यल्पमप्यन्तरं कुरु । आदातुं सर्वतः स्वीकतु व्याख्या- तमन्यत् ॥ ७॥८॥ ९ ॥ १० ॥ अथ निवृत्तस्य विगतगर्वस्य वायोर्वचनश्रणानन्तरमिन्द्रं परमैश्वर्यसंपन्न त्रिलोकनाथमब्रवन्नक्तवन्तः । मघवन्भो इन्द्र । एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षामिति तथेति तदभ्यद्रवत् । व्याख्यातम् । तस्मात्स्वसमीपप्राप्तादिन्द्रातिरो दधेऽन्त- र्धानं चकार । शुद्धान्तःकरणैरपि स्वस्वकर्मभिरनवगम्यं दर्शयितुमिन्द्रो हि ब्रह्मसमीपं प्राप्तः करग्रहणावसरे तन्न दृष्टवानित्यर्थः ॥ ११ ॥ स विस्मयमना इन्द्ररतस्मिन्नेव यत्र यक्षं स्थितं तत्रैव न त्वन्यत्राऽऽ- काशेऽवकाशे तदेव यक्षं ध्यायंस्तस्थाविति शेषः। एवं स्थिते मघोनि विशुद्धान्तःकरणे यक्षदर्शनोत्सुके तदन्तर्धानादपगतान्तर्धानाद्यैश्वर्याभिमाने संपन्नाधिकारिगुणे स्त्री प्रादुर्वभूव । स तां स्त्रियं ब्रह्मविद्या मूर्तिमतीं ददर्शति शेपः । ततो निरीक्ष्य तामाजगाम यक्षस्य वार्ता प्रष्टु- मागतवान् । आगत्य च घहुशोभमानां सकलाविद्यापिशाचीवैलक्षाये- .

·[४ चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषदीपिका। नाधिकंकान्तिमतीमुमा सकलसंसारवृक्षोच्छेदकत्वेनोत्कृष्ट प्रभा ब्रह्मविद्यामि- त्यर्थः । हैमवती हिमरूपः सर्वदा शीतलः स्वयंप्रकाशमान आनन्दात्माऽन्तर्हि- तयक्षस्वरूपः स यस्य नित्यमस्त्युपनिषद्विभागस्य स हिमवांस्तस्येयं दुहिता हैमवती ताम् । अथवोमा भगवतः पिनाकपाणेः प्राणप्रिया सा हि कान्दिशी कान्भृशं विषण्णाञ्जन्तून्मातेव नानारूपैराश्वासयति । तदुचितमिन्द्रस्यापि ताह- शस्य तस्या दर्शनम् । सा च हिमवतो गिरिराजस्य दुहिता प्रसिद्धा ताम् । अथवा हेम कनकं तस्याऽऽभरणानि हैमानि कटकमुकुटादीनि तानि यस्याः सन्ति सा हैमवती तां प्रसिद्धां विदुषामुमा ह किलोवाचोक्तवान् । तदुक्तिमाह- किमेतद्यक्षमिति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ सा तं ब्रह्म बृहद्देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवतां विजयकारणमित्यनेन प्रकारेण ह किलोवाचोक्तवती । ब्रह्मेति नामधेयमुक्त्वा तस्य महिमानमप्याह- ब्रह्मण उक्तस्य वै प्रसिद्धस्यतद्विजये महीयध्वं विजयनिमित्तमेतन्महीयध्वमिदं भवतां महत्त्वं येन लोके स्तुतिपूजादिमन्त एतादृशाः स्युरित्यनेन प्रकारेण । शिक्षा चेयं ब्रह्मणो विजये सति यूयं महीयध्वं मा स्वातन्त्र्याभिमानं कुरुते- त्यर्थः । एवमुमयोक्त इन्द्रस्ततस्तस्या उमाया वचनाद्ध किलैव तत एव न त्वन्यस्माद्विदांचकार ज्ञातवान् । तज्ज्ञानप्रकारमाह-ब्रह्म यद्यक्षमन्तर्हितं तब्रह्मेत्यनेन प्रकारेण ॥१॥ तस्माद्यतो वाय्वनी संवादं कृतवन्तौ ब्रह्मणेन्द्रश्वोमावचनेन निश्चिकाय ततो वै प्रसिद्धा एते[देवा अमीन्द्रवायवोऽतितरामिवाधिकमतिक्रम्येव वर्तन्तेऽन्यान- मीन्द्रवायुव्यतिरिक्तान्देवांश्चन्द्रवरुणादीन् । एत इत्युक्तानामत आह- यद्यः प्रसिद्धोऽग्निर्वायुरिन्द्रः प्रसिद्धानि त्रीण्यपि नामानि त्रयाणां तेऽनीन्द्र वा- यवः सर्वेभ्योऽत्यधिका हि यस्मादेनद्यक्षरूपमात्मानं नेदिष्ठमतिशयेन समीपं पस्पृशुः स्पर्शनं चक्रुर्ब्रह्मणः समीपं गता इत्यर्थः । तेऽनीन्द्रवायवः सर्वदेवा- धिका हि यस्मादेनदेवानां पुरतः स्थितं यक्षं ब्रह्म प्रथमः प्रथमा देवेभ्यो मुख्या १ ग. 'दुषीमु। क ·१ १० शंकरानन्दकृता [४ चतुर्थः खण्डः] इत्यर्थः । विदांचकार विदांचक्रुः । छत्रिन्यायं दर्शयितुमेकवचनेन निर्देशः। तज्ज्ञानानुकरणं ब्रह्मेति स्पष्टम् ।। २ ॥ इदानीं छत्रिन्यायं विवृणोति । तस्माद्यतोऽग्नीन्द्रवायुषु ब्रह्मसमीपगामिविन्द्र एवोमोपदेशाब्रह्म ज्ञातवान् । ततो वै प्रसिद्ध इन्द्रः परमैश्वर्यसंपन्नोऽतितरामिवा- तिशयेनातिक्रामत्यन्यान्स्वव्यतिरिक्तान्देवानग्निवायुप्रमुखान् । स इन्द्रः । ह्येन- नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति स्पष्टम् ।। ३ ॥ तस्येन्द्रेणावगस्य ब्रह्मण एष वक्ष्यमाण आदेश उपदेशः ।. यत्सासद्धं ब्रह्मरूपं शास्त्रेषु स्वयंप्रकाशमेतद्बुद्धेन॒ष्ट्र वक्ष्यमाणस्वरूपं विद्युतः प्रसिद्धायास्त. डितः । व्यातद्विशेषेण द्योतनराकरोत् । आ ३ । आकारप्लुतिराश्चर्यार्था । आश्चर्य तेजोधातुविलक्षणमपि ब्रह्म विद्युतः सकाशाद्विस्पष्टं प्रकाशं कृतवदिव स्वयंप्रकाशमित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेणाऽऽदेश इत्यन्वयः। यथा स्वयं विधु- तोऽपि विशेषप्रकाशवदिव । इदित्थं चक्षुरादीनि सान्तःकरणानि न्यमीमिष- निमेषोपलक्षिा स्वस्वव्यापार कारितवत् । आ ३ आकारप्लुतिः पूर्ववदाश्चर्य सर्वक्रियाहीनोऽपि सर्वदेवनिष्पाद्या क्रियां कारितवानिवेत्यनेन प्रकारेणाऽऽदेश त्यन्वयः । अधिदैवतं हिरण्यगर्भमधिकृत्येतिद्वयाभ्यां वाक्याभ्यामुपदिष्ट आदे शोऽधिदैवतम् ॥ ४ ॥ अथाधिदैवतादेशकथनानन्तरमध्यात्ममात्मानमधिकारिशरीरमुररीकृत्योच्य: मान उपदेशोऽध्यात्म यत्मसिद्धमधिदैवं विद्युतोऽपि विशेषप्रकाशवदिवैतबुद्धेन॒ष्ट सर्वगतं प्रति गच्छत्तीब च यातीव चकारात्स्पृशतीव च मनोऽन्तःकरणमनेन चान्तःकरणेनैवैतद्विद्युतोऽपि विशेषप्रकाशवदिव ब्रह्मोपस्मरत्यहं ब्रह्मास्मीति सामीप्यन शास्त्रोक्तं स्मरत्यभीक्ष्णं निरन्तरं संकल्प इदं ब्रह्माई साक्षात्करो- मीत्येवंरूपोऽभिलापः सोऽप्यनेनेत्यभिप्रायः ।। ५ ।। तदुक्तं ब्रह्म है फिल तद्वनं नाम तस्य तस्य माणिजातस्य बननीयं, संभजनीयमेतदेव नामधेयम् । तस्येदानीं नामानुगुणोपासनमाह-तद्वनं १ म. 'डितस्तत्स्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारनिमित्तं मनः संकल्पस्मरणगमनेषु कारगं ब्रह्म आ ३ आश्च । २ग णमिव ब । ३ ग. शाद्विशिष्टं ।

·[४ चतुर्थः खण्डः.] : . केनोपनिपदीपिका । ११ नामधेयमित्यनेन प्रकारेण तदुपासितव्यं विजातीयप्रत्ययशून्येन सजातीयम- त्ययप्रवाहेण साक्षात्कर्तव्यम् । इदानीं गुणोपासनस्य फलमाह-स उपासक- लक्षणसंपन्नो यः कश्चनैतत्स्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारनिमित्तं मनःसंकल्पस्मरणग- मनेषु कारणं ब्रह्म । एवमुक्तेन प्रकारेण तद्वनं नामधेयमिति वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । अभिहेनं सर्वाणि भूतानि गच्छन्ति ह किलैनं तदननामोपासक निखिलानि स्थावरजङ्गन्यानि भूतानि दर्शनस्पर्शनादिनाऽभिगच्छन्ति संग- च्छन्ति संवाञ्छन्ति सर्वत इच्छां कुर्वन्ति ॥ ६ ॥ इंदानीमाख्यायिका परित्यज्य पुनः शिष्यप्रश्नमवतारयति-उपनिषदं ब्रह्मविद्या विद्यया विन्दतेऽमृतमिति भवौधोक्तं भो हे गुरो ब्रूहि कथय किमु ब्रह्मविद्याऽऽहोस्विदन्याऽपीति प्रश्नार्थः । इत्यनेन प्रकारेण । ब्रह्मविद्या चेदु- तैव तस्याः साधनानि चेत्तपआदीनि वक्ष्यामीत्यनेनाभिप्रायेण गुरुराह- उक्ता श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यारभ्याभीक्ष्णं संकल्प इत्यन्तेन गुणोपासनासहितेन वाक्यसंदर्भेण कथिता । ते तुभ्यम् । उपनिषत् , तादात्म्यलक्षणेन सामीप्येन नितरां ब्रह्म गमयित्वाऽहंममादिग्रन्थी शिथिलीकृत्याविद्यां ससंस्कारां सादयति विनाशयतीत्युपनिषद्ब्रह्मविद्या । ब्राह्मीं वाव ब्रह्मणा सत्यज्ञानलक्षणेन संवद्धा ब्राह्मी तामेव न तु तत्संबद्धा तपआदिकाम् । अत उपनिषदं व्याख्यातम् । अब्रूमोक्तवन्तः । अतोऽन्यां कथयिष्याम इत्यभिप्रायः ॥ ७ ॥ तस्यै, उक्ताया ब्राम्या उपनिषद उत्पत्त्यर्थम् । तपस्तपःशब्दाभिषेयं स्वधर्मानुगुणशरीरसंतापकरं मनइन्द्रियैकामयादिषु । दम इन्द्रियनिग्रहः । कर्म स्ववर्णाश्रमोचितं औतं स्मात चेत्यादिकमन्यदपि शमब्रह्मचर्यादि । इदानी- मस्या उपनिषदः स ब्राम्युपनिषदः ( ? ) उपासनमाह-प्रतिष्ठाः प्रतिति. ष्ठन्त्येतेरिति प्रतिष्ठा इयं तपआयुपनिषत्कामधेनुर्ब्रह्मविद्योपनिषद्वत्सा चतुष्पा- दित्यर्थः । ततः प्रतिष्ठाः पादाः । इदानीं तान्विशेषत आह-वेदा ऋगायाश्च. त्वारः । वेदानां षड (सर्वा) ङ्गानि (णि) विद्याकामधेनोः परिशिष्टानि निखि- लाङ्गानि । सत्यं कालत्रयेऽपि बाधशून्यं ब्रह्म भूरिवेतरस्या गोरायतनं प्रचा- रोपवेशनादिस्थलम् ।। ८ ॥ * इदं पदमकिमिव भाति ।

·१२ शंकरानन्दकृता केनोपनिषद्दीपिका। [४ चतुर्थः खण्डः] यो मुमुक्षुब्रह्मविद्यार्थी तपआदिसंपादनोद्यतो चै मसिद्धोऽनुत्पन्नब्रह्मसा क्षात्कारः श्रद्धालुरेतां तपआदिकामधेनुं ब्रह्मविद्यावत्सामेवं वेदपादादिरूपेण वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः। सोऽपहत्य स्वस्मादपच्छेदपुरःसरं विनाश्य पाप्मानं ब्रह्मविद्योत्पत्तिप्रतिवन्धहेतुमनन्ते विनाशरहिते स्वर्गे स्वर्गवासिभिर्गेय आनन्दा. त्मनि लोके स्वयंप्रकाशे ज्येये ज्यायसि सर्वस्मादभ्यधिके ब्रह्मणीत्यर्थः । प्रतितिष्ठति संजातचरमसाक्षात्कारः प्रकर्षेण पुनरुत्थानशून्यत्वेनावस्थान करोति । प्रतितिष्ठति व्याख्यातम् । पदाभ्यास उपनिपत्समाप्त्यर्थः ॥९॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ समाप्तेयं शंकरानन्दकृता तलवकारोपनिषदपरपर्या- यकेनोपनिषदीपिका ॥

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः । नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका । केनेषितोपनिषदि खण्डाश्चत्वार ईप्सिताः। क्षुद्रग्रन्थसमाहारे सा द्वात्रिंशत्तमी मता ।। तलवकारशाखा सामवेदे नवाध्याय्याम् । तत्र प्राकर्माण्युक्तानि ततः सम. स्तकर्माश्रयस्य प्राणस्योपासनानि ततः कर्माङ्गासामोपासनानि ततो गायत्र- सामाविषयं दर्शनं वंशान्तमुक्तमष्टभिः । ततस्तैः शुद्धसत्त्वं प्रति केषित- मित्याद्या ब्रह्मविषयोपनिषनवमाध्याय आरभ्यते । दृष्टादृष्टार्थेभ्यो बाह्यसाध- नेभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासेयम् । केनेषितमित्यादि । शिष्या- चार्यप्रतिवचनरूपेण कथनं सुखप्रतिपत्त्यर्थं केवलतर्कागम्यत्वदर्शनार्थं च । केन कर्डषितमिष्टमभिप्रेतं सत्कस्येच्छामात्रेण मनः पतति स्वाविषयं प्रति गच्छति । इपेराभीक्ष्ण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैतदूपम् । इडा- गमश्छान्दसः। तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे प्रेषितमिति । न यथाप्रसिद्धमेव कार्य: कारणसंघातस्य प्रेरयितृत्वं किंतु संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेण मनआदिप्रेरयितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थ केनेषितं प्रेषितमिति विशेषणद्वयम् । ईश्वरविषयोऽयं प्रश्नः। यदुक्तम्-"ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया" इति । प्रवृत्तिलिङ्गाच विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः । रथादीनां हि चेतनावदाधिष्ठि- तानां प्रवृत्तिदृष्टा तद्धि लिङ्ग चेतनावतोऽधिष्ठातुरस्तित्वे । मनआदीनि चेतना- वदधिष्ठितानि करणत्वादासीवदिति प्रयोगः । मनुतेऽनेनेति मनोऽन्तःकरणम् । इपितं प्रेषितमित्युपमार्थे न त्वनयोराविह संभवतः । नहि शिष्यानिव मना- दीनि विषयेभ्यः प्रेरयत्यात्मा। विविक्तनित्यचित्स्वरूपयात्रतया तु निमित्तमात्र प्रवृत्तौ । प्राण इति नासिक्यः प्रकरणात् । केन युक्तो नियुक्तः प्रेरितः सन्मैति गच्छति स्वव्यापार प्रति । प्रथमः। आधः । तत्प्रवृत्तिपूर्वकत्वात्सर्वेन्द्रियप्र- वृत्तीनाम् । चालक्रिया हि सर्वेषां प्राणनिमित्तैव । तेन प्राणस्य प्राथम्यम् । स्वतस्त्विन्द्रियाणां विषयावभासकत्वमात्रं न चलिक्रियारूपा प्रवृत्तिः । सा ·२ नारायणविरचिता [१ प्रथमः खण्डः] तु प्राणनिमित्तैव तेषाम् । केन देवेनेपितामिष्टां कस्येच्छामात्रेण वाचं शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकवाचा वदनं किंनिमित्तं प्राणिनाम् । चक्षु श्रोत्रमिन्द्रियम् । क उ प्रश्ने । देवो युनक्ति प्रेरयति । कारणानामाधष्ठाता चेतनावानन्यः स किंलक्षण इत्यर्थः ॥ १ ॥ प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि। अयमत्र पदार्थः। श्रोत्र तावत्स्वविषयव्यञ्ज- नसमर्थ दृष्टं तच्च सामर्थ्य श्रोत्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिषि नित्येऽसंहत सर्वान्तरे सति भवति नासतीति । आत्मनवायं ज्योतिपाऽऽस्ते शेते" " तस्य भासा " येन सूर्यस्तपति ” इत्यादिश्रुतेः । श्रोत्रायेव सर्वस्याऽऽत्मभूतं चेतनमिति पसिद्धम् । तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि विद्ववुद्धिगम्यं सर्वान्तरतम कूटस्थमजरममृतमभयं श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तमिति प्रतिप्रवच. नम् । शब्दार्थचोपपन्नः । कथं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रतत्त्वम् । ततश्च शब्दोपलब्धृरूपतयाऽवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रू- पत्वात् । आत्मनश्च चिद्रूपत्वाद्यच्छत्रिस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमि- तमिति श्रोत्रात्मेत्युच्यते । यथोदकस्योष्ण्यमग्निनिमित्तमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाऽग्निरुच्यते । उदकमप्यग्निसंयोगादग्निरुच्यते । तद्वत् । अनित्यं यस्या- न्यसंयोगादुपलब्धृत्वं तत्कर श्रोत्रादि । उदकस्येव दग्धृत्वम् । तत्र हि तन्नित्यं यत्र नित्यमुपलब्धृत्वमग्नाविवाष्ण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वाइग्धेवो- पलब्धोच्यते । श्रोत्रादिषु श्रोत्रत्वाद्युपलब्धिरनित्या। नित्या चाऽऽत्मनि । अतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यक्षरार्थानुगमादुपपन्नं निर्विशेषस्योपलब्धिरूपस्याऽऽ. त्मनो मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । मनसोऽन्तःकरणस्य मनो न ह्यन्तःकरणम- न्तरेण चैतन्यज्योतिषा दीपितं स्वविषयसंकल्पाध्यवसानादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मनः । वुद्धयादित्रयमप्यन्तर्भाव्य मनस इति निर्देशः । यद्वाचो ह वाचम् । यच्छन्दो यस्मादर्थः श्रोत्रादिभिः सर्वैः संवध्यते । यस्माच्छो- त्रस्य श्रोत्रं यस्मान्मनसो मनो यस्मादाचो वाक्तस्मात्तज्ज्ञात्वा मनआद्यतिमु. च्योज्झित्वाऽमृता भवन्तीत्यन्वयः । वाचमिति द्वितीया प्रथमार्थे स उ प्राण इत्यनुरोधात् । पृष्टस्याऽऽत्मनः प्रधानविभक्त्या प्रथमया निर्देष्ट्रमुचितत्वाच्च । स यस्त्वया पृष्टः स प्राणाख्यस्य वृत्तिविशेषस्य प्राणः । तत्कृतं हि प्राणस्य प्राणनसामर्थ्यम् । न ह्यात्मनाऽनधिष्ठितस्य प्राणनमुपपत्तिमत् । " को ह्येवान्या- ·३ 1.१ प्रथमः खण्डः] केनोपनिषदीपिका कापाण्याचदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" " ऊर्ध्व प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यग- स्यति " इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु श्रोत्रादीन्द्रियप्रस्तावाद्माणमाणस्य ग्रहणं युक्तं न त्वविशेषेण । सत्यम् । सामान्यग्रहणे तस्याप्यन्तर्भावाददोषः । सर्वस्यैव हि करणकलापस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्ब्रह्मेति प्रकरणार्थो विवक्षितः । तथा चक्षुषो रूपप्रकाशकस्य यद्हणसामर्थ्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैव । अतश्चक्षु- पश्चक्षुः । प्रष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्टत्वादत्र. तज्ज्ञात्वेति शेषः । अतिमुच्यो ज्झित्वा सामर्थ्याच्छ्रोत्रादिकरणकलापम् । यत्कृतः संसारस्तं श्रोत्रादावात्म- भावं त्यक्त्वा श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्माऽऽत्मेति ज्ञात्वाऽत एव ते धीरा धीमन्तो न हि विशिष्टधीमत्त्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्युक्तम् । प्रेत्य- व्यावृत्त्यास्माल्लोकान्ममाहंभावलक्षणात्त्यक्तसर्वेषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अम- रणधर्माणो भवन्ति । अथ वाऽतिमुच्येत्यनेनैवैषणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लो: कात्मेत्यास्माच्छरीरादपेत्य मृत्वेत्यर्थः ॥२॥ यस्माच्छोत्राचात्मभूतं ब्रह्मातो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि चक्षुर्गच्छति स्वात्मनि गमनासंभवात् । अत एव न वाग्गच्छति यथाऽग्निर्दाहकः प्रकाशकश्चापि सन्न ह्यात्मानं दहति प्रकाशयति वा तद्वत् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तेऽप्यात्मतत्त्वे सूक्ष्मत्वेनापतिपन्नत्वात्पुनः पर्यनुयुयुक्षा वाक्चक्षुषोः सर्वेन्द्रियार्थत्वाच्चक्षुरादीनि. तत्र स्वात्मभूते न ज्ञानमुत्पादयन्तीत्यर्थः । तहि सुखादिवदन्तःकरणेन गृह्यता- मत आह-नो मनो गच्छति । अतो न विश्नो बाधकरणैर्न विजानीमोऽन्तः- करणेन सुखादिवद्यर्थतन्मनआदिकरणजातमनुशिष्यादुपदिशेब्रह्म । यदि करणगोचरं तदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियादिविशेषणैः । न तु जात्यादिविशेषणबह्म तस्माद्विपमं शिष्यानुपदेशेन प्रत्याययितुं तस्मादुपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयः कर्तव्य इति भावः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रा- दिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आह-न तत्र चक्षुरित्यादि । पूर्ववत्सर्व- मत्र तु विशेषः । यथैतदनुशिष्यात्मतिपादयेदन्योऽपि शिष्यमितोऽन्यविधि- नेति भावः । सर्वथा ब्रह्म बोधयेत्युक्ते यद्यपि प्रत्यक्षादिभिर्न शक्यते प्रत्याय- यितुमागमेन तु शक्यत इत्याशयेनाऽऽह-अन्यदेव तद्विदितादथो अविदिता- दधीति । विदितं व्यक्तं व्याकृतं ततोऽन्यदविदितमव्यक्तमव्याकृतमविद्या ततोऽ. प्यध्युपरि लक्षणयाऽन्यदित्यर्थः । यद्धि यस्मादुपरि भवति तत्ततोऽन्यदिति प्रसिद्धम् । यद्विदितं तदल्पं मर्त्य दुःखा लेति हेयम् । अविदितमुपादेयं ..

·- नारायणविरचिता ६१ प्रथमः खण्डः]. कार्यार्थ हि कारणमुपादीयते । तेन हेयोपादेयाभ्यामन्यद्ब्रह्म । एतेन स्वात्म- व्यतिरिक्तब्रह्मविपया या जिज्ञासा सा' निवर्तिता भवति । न हि स्वात्मा हेयो नाप्युपादेयोऽन्यद्धयन्येनोपादीयते नतु स्वयमेव स्वयं हीयते वोपादीयते वा तेन स्वात्मैव ब्रह्मेत्युपदिष्टम् । इति शुश्रुमेति । ब्रह्मैवमाचार्योपदेशपरम्पर- यैवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रवचनमेधावहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वपामाचार्याणां वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याचचक्षिरे विस्पष्टं कथितवन्तः ॥ ३ ॥ अन्यदेवेत्यनेनाऽऽत्मा ब्रह्मेति प्रतिपादिते शङ्का स्यात् । कथमात्मा शरीरी ब्रह्म ततोऽन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रः प्राणो वा ब्रह्म भतितुमर्हति न त्वात्मा लोकप्रत्ययविरोधादिति तामपनेतुमाह—यद्वाचेति । यच्चैतन्यमानं स्वसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वामूलादिष्वष्टसु स्थानेषु विषक्तमाग्नेयं वर्णा- नामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्चार्थसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं तदभिव्यङ्गन्यः शब्दः पदं वाक्यं वागित्युच्यते । " अकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्वरस्पर्शान्तःस्थोष्मभिर्व्यज्यमाना वाङ्नानारूपा भवति" इति श्रुतेः। मितममितं स्वरः सत्यानृते एक विकारो यस्यास्तया वाचा पदत्वेन परिच्छि नया करणवत्याऽनभ्युदितमप्रकाशितम् । येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽर्थे सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते सा हि वक्तरुक्तिरूपा नित्या चैतन्य- ज्योतिःस्वरूपा " न हि वक्तुर्वाचो विपरिलोपो विद्यते " इति श्रुतेः । तदे- वाऽऽत्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं वृहत्त्वाब्रह्मेति विद्धि जानीहि त्वम् । चक्षुषश्चक्षुरित्यादिश्रौतव्यवहारान्धसुदस्याऽऽत्मानमेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धी- त्येवशब्दार्थः । नेदं ब्रह्म यदिदमुपाधिभेदविशिष्ठमनात्मेश्वरायुपासते ध्यायन्ति । उक्तं हीश्वरेण वसिष्ठं पति- "शृणु ब्रह्मविदां श्रेष्ठ देवार्चनमनुत्तमम् । न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवस्त्रिलोचनः । न देवो देवरूपो हि न देवश्चित्तरूपकः । अकृत्रिममनाद्यन्तं देवनं देव उच्यते । आकारादिपरिच्छिन्ने मिते वस्तुनि तत्कुतः । अकृत्रियमनाद्यन्तं देवनं चिच्छिवं विदुः" इति । - ·२ द्वितीयः खण्डः ] . केनोपनिषद्दीपिका अज्ञातशिवतत्त्वानामाकाराधर्चनं कृतम् । योजनाध्वन्यशक्तस्य क्रोशाध्वा परिकल्प्यते " इति च | तत्र पूजाविधिरप्युक्तः- बोधः साम्यं शम इति पुष्पाण्यग्र्याणि तत्र च । शिवं चिन्मात्रममलं पूज्यं पूजाविदो विदुः" इति । तदेव विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्थमन्य- ब्रह्मबुद्धिपरिसंख्यानार्थं च ॥ ४ ॥ अन्यदेव तदितिब्राह्मणोक्तार्थों याचेत्यादिमन्त्रे दृढी क्रियते। यन्मनसेति । कामादिवृत्तिमन्मनस्तेन यच्चैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति मनसोऽवभासकत्वेन नियन्तृत्वात्सर्वविषयं प्रति प्रत्यगेवेति स्वात्मनि न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् । अन्तःस्थेन हि चैतन्यज्योतिषाऽवभासितस्य मनसो मननसामर्थ्यं तेन सर्ववृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्त- माहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः । तस्मात्तदेव मनस आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं त्वं ब्रह्म विद्धि ॥ ५॥ न पश्यति न विषयी करोति येनान्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन चशूषि तवृत्ती: पश्यति चैतन्यात्मज्योतिषा विषयी करोति व्याप्नोति लोकः ॥६॥ यच्छ्रोत्रेण दिग्देवताधिष्ठितेनाऽऽकाशकार्येण मनोवृत्तिसंयुक्तेन न विषयी करोति लोकः । यच्चैतन्यात्मज्योतिषा च श्रोत्रं श्रुतं विषयीकृतं तदेव ॥ ७ ॥ • यमाणेन पार्थिवेन नासापुटस्थेनान्तःकरणप्राणवृत्तिभ्यां सहितेन न माणिति गन्धवन्न विषयी करोति लोकः । येन चैतन्यात्मज्योतिषाऽवभास्य- त्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते तदेव ॥ ८ ॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योऽहमेव ब्रह्मेति सुष्ठ वेदाहं मामिति गृह्णीयादित्याशडून्याऽऽचार्यः शिष्यबुद्धिविचालनार्थमाह- यदिति । अहं सुष्टु वेदेति चेन्मन्यसे नैतद्युक्तं सर्वस्य हि वेदितुरात्मा ब्रह्म नहि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योऽग्निरिव दग्धुमग्नेः । न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेद्यमन्यत्स्याब्रह्म नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ' इत्यन्यस्य विज्ञातुनिषेधात् । तस्मात्सुष्टु वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिमिथ्यैव तस्माद्युक्तमेवाऽऽहाऽऽचार्यो यदी- त्यादि । कदाचिद्यथाश्रुतदुर्विज्ञेयमाप क्षीणदोपः सुमेधाः कश्चित्मतिपद्यते कश्चि अति साशङ्कमुक्तं यदीत्यादि । महती समेक्षिका वर्तते । ब्रह्मणा वोधि- तोऽपि विरोचनो यथावन्न प्रतिपदे । इन नर्थपर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म पनि ..

·६ नारायणविरचिता [ २ द्वितीयः खण्डः पेदे । लोकेऽप्ये शस्माद्गुरोः शृण्वतां कश्चिद्यथावत्मतिपद्यते कश्चिदयथावत्कश्चि द्विपरीतं कश्चिन्न प्रतिपद्यते किं पुनर्बक्तव्यमतीन्द्रिय आत्मतत्त्वे । सर्वे चा: तार्किका विप्रतिपन्नाः । तस्मादविदितं ब्रह्मेति सुनिश्चितोक्तऽपि विपमप्रतिपत्ति त्वावदि मन्यस इति साशङ्कं वचनं युक्तमेवाऽऽचार्यस्य । दहरं दभ्रमल्पमेवा नूनं त्वं वेत्थ जानीपे ब्रह्मणो रूपम् । किमनेकानि रूपाणि महान्ति दभ्रकाणि च येनाऽऽह दब्रमेवेत्यादि । वाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः । स्वतस्तु " अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्" इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । न केवलं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यायध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नमुपदिष्टमेव ब्रह्मणो रू- मल्पं वेत्थ । किंतु यदस्य ब्रह्मणो देवेषु रूपमधिदैवमिति यावत् । अधिदैवोपाधिपरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणो यद्रूपं वेत्थ तदपि दभ्रमेव वेत्थेत्यहं मन्ये । यदध्यात्मं यदपि च देवेष्वधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नं तदपि तत्त्वतो न सहसा वेदितुं शक्यम् । यत्तु विध्वस्तसौंपाधिविशेष शान्तमनन्तमेकमद्वैतं भूमारूर नित्यं ब्रह्म तत्कथं सुवेद्यमित्यभिप्रायः । यत एव मथ न हीनं तस्मान्मन्येऽ- द्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव तव ब्रह्म । एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः सन्यथोक्तमाचार्येणाऽऽगममर्थतो विचार्य तर्कतश्च निर्धार्य स्वानुभवं कृत्वाऽऽ. चार्यसकाशयुपगम्योचाच मन्ये विदितमिति । अथ त्वं मन्यसे मया विदितं ब्रह्मेति । अथवा देवेष्वग्न्यादिषु सूक्ष्मवुद्धिष्वपि यो मन्यते सुवेदाहमिति सोऽ. प्यस्य ब्रह्मणो रूपं दभ्रमेव वेत्ति नूनं किं पुनर्वक्तव्यमल्पवुद्धिषु मानवेषु तस्मा. न्मीमांस्यमेवेत्युक्तः शिष्य आह मन्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथवाऽध्यात्म- मधिदेवं च यदस्य ब्रह्मणो रूपं सोपाधिकं त्वया विदितं तद्दहरमल्पमेव न तुं परं भूमाख्यं तत्तु ते मीमास्यमेवास्तीत्युक्तः शिष्य उपाधि परित्यज्यानुभवेन निश्चित्याऽऽह मन्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथ न्विति हेतुर्मीमांसायाः। सुविदितरूपं करमाइभ्रमन्यदेव तद्विदितादित्युक्तत्वात् । मन्ये विदितमिति शिष्यमीमांसानन्तरोक्तिरागमाचार्यानुभवलक्षणप्रत्ययत्रयस्यैकविषयत्वेन संग- त्यर्थम् ॥ १॥ आचार्यात्मानुभवयोस्तुल्यत्वे हेतुमाह--मन्ये सुवेदेति । * अहेत्यवधारणे। नैव मन्ये सुवेद ब्रह्मति । नैव तर्हि त्वया विदितं ब्रह्मेत्युक्त आह--नो न . * मूले नाहमित्यन्न नाति पादानुरोधेनेदम् । .

·. २ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषद्दीपिका। वेदेति वेद चेति । नाह मन्ये सुवेदेति विदितादन्यत्वमुक्तं नो न वेदेति चावि. द्वितादन्यत्वमुक्तं वेद चेति वेदैव । ननु विप्रतिषिद्धमिदं न सुवेद वेद चेति । एकस्मिन्विषये वेदनावेदनयोर्विरोधात् । नैष दोषः । विदिताविदितान्यत्वेन 'स्वप्रकाशावेदनपरत्वात् । फलव्याप्यत्वासंभवेऽपिचरमान्तःकरणवृत्तिव्याप्तत्वा. ङ्गीकारात् । आत्मप्रकाशे प्रकाशान्तरानपेक्षणात् । विषयाकारान्तःकरणवृत्तिप्रति- विम्बितं चैतन्यं फलं घट इवाऽऽत्मप्रकाशे स्वप्रकाशत्वेन प्रतिबिम्बानपेक्षणात् । इदानीमात्मने( नो) ब्रह्मविद्याया दृढनिश्चयतां दर्शयन्गर्जति यो न इति । नोड- माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये य उक्तं तद्वचनं तत्त्वतो वेद स एव तद्ब्रह्म वेद नान्यः । किं पुनस्तद्वचनमत आह–नो न वेदेति वेद चेति । अन्यदेवेत्यादि- नोक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चितं नो न वेदेति चेद चेत्यनेन वाक्येनाऽऽचार्यबुद्धिसंवादार्थ मन्दबुद्धिग्रहणव्यपोहार्थं च मयोक्तं ब्रह्म । एतद्वा- क्यमर्थतो यो वेद स एव ब्रह्म वेद नान्य इत्यर्थः ॥ २ ॥ आख्यायि कोपसंहारार्थं श्रुतिः स्वेन रूपेण समस्तसंवादनिर्वृत्तमर्थमवधार- यति-यस्यामतमिति । यस्यामतमात्मतत्त्वनिश्चयफलाक्सानाववोधतया विवि- दिषा निवृत्ता तस्य मतं तेन ज्ञातम् । “मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च " इति क्तः। "क्तस्य च वर्तमाने " इति कर्तरि षष्ठी । विद्वदविदुषोर्यथोक्तौ पक्षाववधार यति-अविज्ञातमिति । अविज्ञातं विज्ञाताद्विदितादन्यदेव ब्रह्म विजानतां सम्य. ग्दर्शिनाम् । विज्ञातं विदितं ब्रह्माविजानतामसम्यग्दर्शिनाम्। इन्द्रियमनोवुद्ध्यु- पाधिष्वात्मदर्शिनां ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलम्भावुद्ध्युपाधेश्च विज्ञातत्वाद्विज्ञातं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिः । न त्वत्यन्तमूढानामियं भ्रान्तिरतोऽसम्यग्दर्शनपूर्वप- क्षत्वेनोपन्यस्यते हेत्वर्थे वोत्तरार्धः ॥ ३ ॥ यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं तर्हि लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेपः प्राप्तोऽविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कथं च ब्रह्म सम्य. विदितं भवतीत्येवमर्थमाह-प्रतिवोधेति । वोधं वोधं प्रति विदितं वोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते । यस्य सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति सर्वबोधान्प्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदर्शी चिच्छक्तिस्वरूपमात्र: प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारान्तरमात्मविज्ञानाय । अतः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया यदा विदितं ब्रह्म तदा तन्मतं तत्सम्यग्दर्शनमि- त्यर्थः । यद्वा गुरूपदेशः प्रतिबोधस्तेन विदितं मतम् । अमृतत्वं हि विन्दत इति हेतु- . स आत्मा ४ अन्यदित्यधिक मित्र भाति ।

·. नारायणविरचिता [३ तृतीयः खण्डः । वचनम् । विषयात्मविज्ञाने(न?) हि मृत्युमारभत इत्यात्मविज्ञानममृतत्वनिमि . तामति युक्तं हेतुवचनम् । कथमात्मविज्ञानेनामृतत्वं विन्दतेऽत आह-- आत्मनेति । स्वेन रूपेण विन्दते लभते वीर्य बलं सामर्थ्यम् । धनसहाय मन्त्रीपधितपोयोगकृतं वीर्य मृत्यु नाभिभवितुं शक्नोति । अनित्यवस्तुक तत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्यनैव विन्दते नान्येनेत्यतस्तदेव वीर्य मृत्यु शक्रोत्यभिभवितुम् । यत एवमात्मविद्याकृतं वीर्यमात्मनैव विन्दतेऽतो विद्ययाऽऽत्मविषयया विन्दतेऽमृतम् । “नायमात्मा वलहीनेन लभ्यते (भ्यः)" इति श्रुतेः सामर्थ्य हेतुरमृतत्वे ॥ ४ ॥ कष्टा खलु संसारगतिरत इहैव चेयदि मनुष्योऽधिकृतः समर्थः सन्न- वेदीदात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान् । अथ सत्यं परमार्थतत्त्वमस्त्यवाप्त तस्य जन्म सफलमिति भावः। चेन्नावेदीन्महती विनष्टिमहान्विनाशो जन्ममर- णप्रवन्धाविच्छेद लक्षणः स्यात् । ज्ञाते किं स्यादत आह-भूतेषु भूतेषु चरा चरेषु विचित्य पृथक्कृत्यैकमात्मतत्त्वमात्मभावेनोपलभ्य धीरा धीमन्तो विवे- किनः प्रेत्य व्यावृत्यास्माल्लोकाच्छरीराव्यावृत्तममत्वाहंकाराः सन्तोऽमृता । नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा भवन्ति ॥५॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ समाप्ता ब्रह्मविद्याऽत अर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोच्यतेऽधि- कयत्नाय । शमाद्यर्थों वाऽऽम्नायोऽभिमानशातनात् । व्यावृत्तवाह्यमि- थ्याप्रत्ययग्राह्यत्वाद्रह्मणः । " नेदं यदिदमुपासते " इत्यपोदितत्वात्स:- गुणब्रह्मोपासनार्थो वा । तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाध्यात्ममधिदैव चोपासनं विधातव्यमित्यर्थः । ब्रह्म, ईश्वरः । को ह्यन्यस्तृणं वज्रीकर्तुं क्षमः । ह, ऐतिह्ये । देवासुरसङ्ग्रामे देवेभ्योऽर्थाय विजिग्येऽजैषीदसुरान् । ब्रह्मण इच्छानिमित्तो देवानां विजयो वभूवेत्यर्थः । तस्येति । ब्रह्मणो विजये ब्रह्मकर्तृके स्वोत्कर्षे सति यज्ञादिलोकस्थित्यपहारिष्वसुरेषु पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्राप्तवन्तः । त ऐक्षन्ताऽऽलोचितवन्तो मिथ्याप्रत्ययत्वाद्धे- यख्यापनार्थोऽयमानायः। किमालोचितवन्त ईश्वरनिमित्ते विजये सति स्वसा- मर्थ्यनिमित्तोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमति सर्वकल्याणास्पदमी- श्वरमात्मानमवुद्ध्वा पिण्डमात्राभिमानाः सन्तः ॥ १॥ तब्रह्म ह किलैपां देवानामभिप्राय मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञो ज्ञातवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तदनुजिघृक्षया तेभ्यो देवेभ्योऽर्थाय तेषा- -------- ·४ चतुर्थः खण्डः ] केनोपनिषद्दीपिका। - मेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्वभूव महेश्वरशक्तिमायोपात्तेनात्यन्ताद्भुतेन केनचिद्रूपेण प्रादुर्भूतं तत्किलोपलभमाना अपि देवा न व्यजानत न विज्ञातवन्तः किमिदं यदेतद्यक्षं पूज्यमिति यजेरौणादिकः सः ॥ २ ॥ ते तद्विज्ञानायाग्निमब्रुवन् । अभ्यद्रवच्छीघ्रं गतः । तमभ्यवदद्ब्रह्म । किम् । कोऽसीति । पृष्टेऽग्निर्वै जातवेदा वा इति नामदयेनाऽऽत्मानं श्लाघयन्नाग्निरब्रवीत् । एवमुक्तवन्तं ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नेवं प्रसिद्धगुण- नामवति त्वयि किं वीर्य सामर्थ्यमिति । सोऽब्रवीदपीदमित्यादि । पृथिव्या. मित्युपलक्षणमन्तरिक्षस्थस्यापि । एवमभिमानवते ब्रह्म तृणं निदधौ पुरः स्थापितवत् । एतत्तृणमात्रं ममाग्रतो दह न चेदग्धुं समर्थों मुश्च सर्वत्र दग्धृत्वाभिमानमित्युक्तस्तत्तृणमुपप्रेयाय तृणसमीपं गतवान्सर्वजवेन सर्वो- त्साहकृतेन वेगेन गत्वा न शशाक नाशकद्दग्धुं सोऽग्निस्तत एव तृणदाहाश- तेरेव वीडित्वा निववृते निवृत्तः सन्देवानवोचन्नैतदिति ॥३॥४॥५॥६॥ अथानन्तरं वायुमब्रुवन्नित्यादि पूर्ववत् । वानाद्गमनाद्वायुः। मातर्यन्तरिक्ष श्वयति वर्धत इति मातरिश्वा । आददीय गृह्णीयाम् । तृणनिधानेऽयमभिप्रायः। अत्यन्तसंभावितयोरग्निमारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्याऽऽत्मसंभावना शातिता भवेदिति । तस्मादिन्द्रात्तिरोदधे । तिरोधानेऽप्ययमभिप्राय इन्द्रोऽहमित्यधि. कतमोऽभिमानो यस्य सोऽहमग्न्यादिभिः प्राप्तं वाचा संभाषणमात्रमप्य- नेन न प्राप्तोऽस्मीत्यभिमानं कथं नाम जह्यादिति । तदनु- ग्रहायैवान्तर्हितं बभूव । स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यर्थं ब्रह्म जिज्ञासुर्यस्मिन्ना- काशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेवाऽऽकाशे तस्थौ किं तद्य- क्षमिति ध्यायन्न निववृतेऽग्न्यादिवत् । तत इन्द्रस्य यक्षे भक्तिं दृष्ट्वा विद्या प्रादुरासीत् । स स्त्रियमतिरूपिणी विद्यामाजगाम रुद्रस्योमा हैमवती बहुशोभ- मानाऽभिप्रायवोधहेतुत्वाद्विद्यैव सा तां ह प्रसिद्धामुवाच किमिदं यक्षम् । इति वाक्यसमाप्तौ ॥ ७ ॥ ८ ॥ ९॥ १० ॥ ११ ॥ १२ ।। इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ सा तं ब्रह्मति होवाच । सा हि नित्यमेवेश्वरेण सर्वज्ञेन सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्था । ब्रह्मण ईश्वरस्य वै विजये महीयध्वमीश्वरेण हि जिता अमुरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये महिमानं प्राप्नुय । एबूदिति क्रियाविशेषणम् । युष्माकं तु मिथ्याभिमानोऽस्माकमेवायं विजय 'स्मादेवो दैव विदांचकार ब्रह्मेतीन्द्रः । ततो हैवेत्यवधारणं साय ॥ १ ॥ न ·१० नारायणविरचिता- [४ चतुर्थः खण्ड म तस्माद्वा इति । यस्मादग्निवारिबन्द्रा ब्रह्मणा संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपगता स्तस्मात्स्वैर्गुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवानतिशेरत इच । छ शब्दोऽवधारणे । अतिशेरत एते हि देवा यस्मादेनद्रह्म नेदिष्ठमन्तिकता पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । यथोक्तब्रह्मणः संवादादिप्रकारस्ते हि यस्माच हेतोरेत ब्रह्म प्रथमः प्रथमाः प्रधानभूताः सन्तो दिदांचकार विदांचक्रुरेतब्रह्मेति ।। २ । यस्मादग्निवायू अपीन्द्रचाक्यादेच विदांचक्रतुः । इन्द्रेण ह्युमावाक्यात्तथा श्रुतं ब्रह्म । तस्मादा इन्द्रोऽतितरामिवातिशयेन शेत इवान्यान्देवान्स झेनन्नेदि। पस्पर्श । यस्मात्स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेत्युक्तार्थम् ।। ३ ॥ तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एप आदेश उपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमे स एप पदार्थ इत्यर्थः । किं तत् । यदेतत्प्रसिद्धं लोके विद्युतो व्यधुतत्सत्य । यार्थोऽविवक्षितो देवेभ्यो ब्रह्म तिरोभूतम् । अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्य व्यग्रुतंद्वियोतितवदा इत्र विद्युतस्तेजः सकृद्वियोतितवदिवेत्यर्थः । इतिशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थः । इत्ययमादेश इति । इच्छन्दः समुच्चयार्थः । अयं चाप- 5ऽदेशः । कः । न्यमीमिपत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाऽऽकारः । क्षुपो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इवेत्यर्थः । अथवोपमानद्वयेन ब्रह्मणो ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ती क्रमेण दर्शिते इत्यधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमान- दर्शनम् ॥ ४॥ अथाध्यात्म प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेतब्रह्म गच्छतीव च मन उपढौंकत इव विपयी करोतीब चैष आदेशः । तप्तायःपिण्डवन्मनोवृत्ति मात्रस्य स्फुरणाविष्टत्वात् । अन्यथाऽऽकारमात्रस्य जडत्वेनैव मानानुपपत्तेः । साधकस्य विषयासक्तावपि ब्रह्माविस्मरणेऽयं हेतुरित्याह-अनेन च मनसो ब्रह्मगमनेनैतब्रह्मोप स्वसमीप एव स्मरति चिन्तयति न विस्मरत्यभीक्ष्णं निर- न्तरम् | संकल्पः संकल्पयतीति संकल्पः संकल्पविकल्पों मनोवृत्ती कुर्वन्नपि साधक एपोऽध्यात्ममुपदेशः । यद्वैपोऽभीक्ष्णं संकल्पो मनसो ब्रह्मविषय इत्यु- पदेशः । अधिदैवं विद्युदुन्मेपणबद्भुतं प्रकाशधर्मि ब्रह्माध्यात्मं च मनःप्रत्यय- समकालाभिव्यक्तिधर्मांत्येष आदेशः । एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्यं भवति । न हि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्द वुद्धिमिराकलयितुं शक्यम् ॥ ५ ॥ तस्य नामाऽऽह-तद्ध तद्वनं नाम ब्रह्म । ततः किमत आह-तद्वनमित्यु- पासितव्यमिति नाम्नोपासनायायमुपदेशः । तस्य प्राणिजातस्य चनं संभज- . .

·११ चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषद्दीपिका। पम् “ वन संभक्तौ " संभक्तिः सम्यक्सेवा । तद्गुणोपासनेन तदेव फलं तीत्याह–स य एतदेवामिति । वेदोपास्ते । अभिसंवाञ्छन्ति ह प्रार्थयन्त यथा ब्रह्म ॥६॥ एवमनुशिष्टः शिष्य आह--उपनिषदं भो इति । आचार्य आह--उक्तेति । पुनः सेत्यत आह--ब्राह्मीमिति । ब्रह्मणः परमात्मन इयं ताम् । एताव- यमुपनिषदन्यनिरपेक्षाऽमृतत्वायोक्ता । इतिशब्दो विद्यासमाप्तौ ॥ ७ ॥ उपनिषदं भो ब्रूहीतिप्रश्नसार्थकत्वायोक्ताया उपनिषदः प्राप्त्युपायभूतानि आदीनि विद्याङ्गरूपकेणाऽऽह-तस्या इति । कायन्द्रियमनसां समाधान । उपशमो दमः । अग्निहोत्रादि कर्म । इतिशब्द आद्यर्थे । अमानित्वमद- त्वमित्यादीन्यपि । प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्या विद्यायास्तेषु हि सत्सु तिष्ठति ब्रह्मविद्या पद्भयामिव पुरुषः । तपआदीनां विद्यासाधनत्वं श्वेता- रमन्त्र उक्तम्- यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः" इति । " ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः" इति । वेदाः साङ्गाश्चत्वारः सर्वाणि शिरःपाण्यादीन्यङ्गानि । सत्यममायिताs- टेल्यं च वाङ्मन:कायानां तदायतनमाश्रयो विद्यायास्तपादिष्वेव प्रति- वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयत्वप्रदर्शनार्थम् । "अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् अश्वमेधसहस्रातु सत्यमेकं विशिष्यते " इति स्मृतेः॥८॥ अमृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयति-यो वा । एतां केनेषितमित्याद्यां ब्रह्म ह देवेभ्य इत्यादिना स्तुताम् । पाप्मान- चाकामकर्मलक्षणं संसारबीजम् । अनन्तेऽपर्यन्ते स्वर्ग लोके सुखात्मनि णि ज्येये ज्यायसि सर्वमहत्तरे । स्व आत्मनि प्रतितिष्ठति न पुनः पुनः रिमापद्यते । द्विरुक्तिः समाप्त्यर्था ॥ ९ ॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ नारायणेन रचिता शंकरोक्त्युपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां केनेषितप्रदीपिका ॥ १ ॥ समाप्तेयं नारायणकृता तलवकारोपनिषदपरपर्यायकेनो- पनिषद्दीपिका ॥ स्मृतौ च .