108520No text on this page.

·MIOANA MISSION INSTI WvY3HIVAL CUI: A TITUTE OF LIBRARY GULTURE

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BHAKTI ŚATAKA भक्तिमतकम्। .BY RĀMA CHANDRABHARATI. WITH A COMMENTARY BY THE REVD. C. A. SEELAKKHANDHA THERA OF " SAILABIMBARAMA" VIHARA, DODAUDUWA, CEYLON. PUBLISHED BY THE BUDDAIST TEXT SOCIRTY OF INDIA UNDER THE ORDERS OP TH® GOVERNMENT OF BENGAL. DARJEELING : PRINTED AT THE BENGAL SECRETARIAT PZESS. 1898.

·No text on this page.

·KRISHNA MISSION INSTITUTE DE Nuy3H1 CALCUTI भक्ति शतकम् ॥ (BHAKTI-SHATAKAM.) श्री बौदागमचक्रवर्तिना श्रीरामचन्द्रभारतिना भूसुरेणाऽचार्येण विरचितम् ॥ लगायाम शलबिम्बरामे निवासिना प्राचार्य श्रीगौलस्कन्ध स्थविरेण विरचितया टीकयासमलमृतम् ॥ THE BUDDHIST TEXT SOCIETY OF INDIA, TUNDER THE ORDERS OF THE GOVERNMENT OF BENGAL.] LIBRARY PUBLISHED BY 'InIn Darjeeling: PRINTED AT THE BENGAL SECRETARIAT PRESS, 1896.

·RMIC LIBRARY Aco. No. 108520 Clang lo Pa1. 294. RAM, 23.880 Cat. Bk. t'ard Chocked Lem. 7 diresented by * R. C. Majumdar ·INTRODUCTION. The "Bhakti Sataka” (Sanskrit-Bhakti, faith ; Sataka, composition of a hundred), compiled by the Brahman Pandit Sri Rama Chandrabharati, derives its name from the fact that it consists of ono hundred versos, illustrativo of the virtues of Buddha, composed in order to shew the great faith the author had in Him. This Pandit, Rama Chandrabharati, was born in the village of Veravati in the district of Varendra belonging to the province of Radha of the principality of Gauda in India; he belonged to the family of Katyayana, and was renowned as one well-versed in logic, gramniar, rhetoric, and various other sciences and Hindu mythology. He came to Cotta (Jayawardanapura) in Ceylon during the reign of King Parakramabalu, and during the poetical and literary career of Sri Rahula Sangita Raja, famous both in Ceylon and other countrios. There is reason to believe. that, at the time of his arrival in Ceylon, Sri Rahula was living at Cotta, although Wijayabahu Pirivena of Tottagamuwa was his permanent residence. known by several names, such as “ Principal of Wijayabahu Pirivena (College),” “Chief of Tottagamu Vihara," “Vachissara (a title given by Parakramabahu at his installation as the chief of all the monks in the Island),” and “Sri Rahula, as he was called, by his tutor." It seems that the said Pandit Rama Chandrabharati made his acquaintance with Sri Rahula at Cotta. Several learned men came to Ceylon from time to time, where they received great honours from the the Sinhalese kings. Although it is not exactly known in what year the said Pandit arrived in Ceylov, it appears from his book He was ·ii "Wartharatnakara Panchika” that it was compiled in Ceylon in the year 1999A.B. or 1245A.D. Having made his acquaintance with Sri Rahula, he became his pupil, and learnt from him the Three Pitakas embodying the doctrines of Buddhism; and when he discovered that, according to his religion, he could not attain Nirvana, he gave it up and embraced Buddhism, following the Three Guides (viz., Buddha, the Doctrine, and the Priesthood). Subsequent to his conversion, he wrote this book, which is well-known for its elegance and good style. It contains 107 stanzas composed in twelve different metres. The usefulness of this book to beginners in acquiring a good style generally, and in learning Buddhism in particular, is very great. The author says that, he who avails himself of the advantages of this book obtains Triple Happiness (Triwarga Sampat, viz., Dharma, Artha, and Moksha). It is said that, King Parakramabahu was so much pleased with this, honk that ha nrosentil the author with bual bearing the inscription "Buddhagama a yakravarti" (i.e., chief minister of Buddhism), and made him his Spiritual Prime Minister. He had since written two valuable books-one of which was called the "Warthamalakhyawa" (a work for facilitating the study of difficult metres and having for its subject an account of the celobrated monk, Maha Netra Prasada), and the other "Wartharatnakara Panchika” (a commentary on “Wartharatnakara" by Pandit Sri Kedara Bhatta). One of the stanzas of the latter, written in honour of his teacher and to exemplify the metre “Stree" of 11th chandas, runs as follows:- "TTE STAT gfa fa fagra षड्गुणभारी विपिटकधारी। मौर्यकुलाधिप्रभवसुधांश जन्मनि जन्मन्यपि मम मित्रम्।"

·iii "May it happen that the virtuous Sri Rahula-a profound scholar having a thorough knowledge of the three Pitakas-like unto the moon shining above the (milky) ocean-like Mauryya race, may be my friend in all niy subsequent births,” showing theroby that, Sri Rahula belonged to the Mauryya race, which is a subdivision of the Sakya race. As the princes of this race, who came to Ceylon, were in the habit of invoking the blessing of the deity Skandha, the race became famous by the name of «Skaudhawara race.” Hence it has been mentioned in some books that, Sri Rahula was born in the "Skandhawara race," which is identical with the Mauryya race. In the "Wartharatnakara Panchika” Pandit Rama Chandrabharati says: श्रीमदाहुलपादतम्मिपिटकाचार्य्यादुगुरीनिर्मल बौर शास्त्रमधीत्य यस्तुशरणं रनवयं शित्रिये । यो बौवागमचक्रवर्तिपदवीं लश्वरामधवान स श्रीमानिह सर्वशास्त्रनिपुणो व्याख्यामिमा यातनोत् । “This cominentary was written by one proficient in all the sciences, who having learnt the good Law of Buddha from the Venerable Sri Rahula-teacher of tho three Pitakas—followed the Three Guides, and received from bis Majesty the King (Parakramabahu) of Ceylon the title of Bauddhagama Chakravarti." As it is my carnest desire to make the "Bhakti Sataka" useful to those who are, at present, only imperfectly acquainted with Buddhism, I have written this commentary called Ratnamala to enable them to easily understand the real meaning of the text in accordance with the rules of Buddhism. In many instances, I have quoted from other works on Buddhism. The author, Pandit Rama Chandrabharati, having thoroughly acquainted himself with the tenets of Lord Buddha and also with the accopted ·iv interpretation of his Doctrine, and having accepted the Truth, as it is the duty of every learned man, and also having realized that, there is nothing more important than happiness in our next birth, followed the religion of his conviction. May it please the learned readers to correct any errors that might havo inadvertantly crept into the text or the commentary. C. A. SEELAKKHIANDIIA. SAILABRIAHARAMA,' DODANDUWA, CEYLON, January 1896.

·भक्तिशतकम् । -000-- नमस्तस्यै भगवते ईते सम्यक्सम्बुद्धाय । ज्ञानं यस्य समस्तवस्तविषयं यस्याऽनवयं वचो यस्मिन् रागलवोऽपि नैवन पुन ईषो न मोहस्तथा । यस्याऽहेतुरनन्तसत्वा सुखदाऽनल्या कृपा माधुरी बुद्धो वा गिरिशोऽथवा स भगवां स्तस्मै नमस्कुर्महे ॥१॥ देवः शम्भु न वैरी हरिरपि न रिपुः केवली नो सपत्नी नोऽदासीनः स्वयम्भुनं च पुनरपरे ते परे वासवाद्याः । शास्ता बुद्धो न बन्धु जगति न जनको नैक गोत्रकजातिः किन्त्वेषां वीतरागो भवति सकलविद्यः सुधोभिः स सेव्यः॥२॥ ॥ . प्रणम्य परमं बुद्धं सर्वलोकैकनायकम् । क्रियते रनमालाख्या व्याख्या भक्तिमतां मुदे ॥ काव्यमिदं महाकविः श्रीरामचन्द्रकविभारतिभंगवति शाक्यमुनी स्वभक्तातिशय- मम्दर्शनार्थ विरचयामास । तत्रादौ यस्य कस्यचिवास्तु विशिष्ठगुणान् प्रामाणिकान कृत्वा चनियमवशादेव नमस्कार दर्शयितुं ज्ञानमित्यादिमाह । यस्य महात्मनः ज्ञानं समस्त- वस्तुविषयं सकलेषु वस्तुषु याप्तम्। सकलेषु यमडलेषु प्रवर्ततेत्यर्थः । यस्य वचः वचनम् । चनवद्यं निर्दोषम् । क्लेशापगमत्वात् परिशद्ध इति भावः । यसिन रागलवः सृष्णालेशः अपि नैव नास्ताय । पुनः षः अपि नास्ति। तथा तवत् । मोहः चविचा चपि नास्ति । यस्य पहेतुः लाभादिनिरपेक्षका । बनस्पा महतो बहुला वा। कपा माधुरी कृपायाः मधुरता । अनम्नानां प्रमाणरहितानां सत्वानां प्रजानां सुखदा सुरवाता । सः भगवान बुदो वा सम्बुद्दो वा भवतु । अथवा गिरिशः शभु र्वा भवतु। तस्मै नमस्कुर्महे नमस्कारं कुर्मः । वयमिति मेषः । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम्। तक्षणमुक्तं रमाकरे। सूर्याचर्म सजस्तथा सगुरवः शार्दूलविक्री- ड़ितमिति ॥ १॥ देवइति । शम्भुदेवः वरदेवः चपि। न वैरी न शत्रुः। भवतीत्यत्र पन्धयः । जानवतामितिशेषः । हरिः वासदेवः अपि। न रिपुः वैरो न भवति। केसी 1 ।

·4 . भक्तिशतकम्। बमाविद्याभिमूतो दुरधिगममहामाययाऽलिङ्गितोऽसौ विष्णू रागातिरेकान्निजवपुषि ता पार्वती शङ्करेण । वीताविद्यो विमायो जगति स भगवान् वीतरागो मुनीन्द्रः कः सेव्यो बुद्धिमनि वदत वदत मे मातरस्तेषु मुक्त ॥३॥ क्षपणकः चपि। न बन्धुः ज्ञातिर्न नो सपत्नः शत्रुनं भवति । चच क्षपणकस्तु संन्यासिभेद इति केषां- चिन्मतिः । विषयरागं क्षपयतौति निर्वचनात् पूरणकाश्यपादिनिर्मन्यविशेषो वेति मम्मतिः। परे देवशब्दसाहचर्या केवलौति एको देवविशेष इति पठन्ति। तनु विचारणीयम्। खयम्भुः ब्रह्मा थपि। न उदासीन: मध्यस्थो न भवति । पुनः पपरे चन्ये। हरादिम्यो देवेभ्य इति यावत् । ते प्रसिद्धाः वासवायाः इन्द्रादयो देवा थपि। परे न वैरिणो न भवन्ति । जगति विभुवने। शास्ता (सत्वानां सान्दृ- एिकैः साम्परायिकैः परमार्थधम्मः) अनुशासकः । बुद्धः सम्बुद्धः चपि । भवति । न जनकः पिता च न भवति। नैकगोत्रः समानगोवो न भवति नैक- जातिः समानजातिश्च न भवति । किन्तु एषां ईश्वरादीनां देवानाम् । यः महात्मा वीतरागः समस्तवस्तुषु चत्यन्तप्रहीनरागः सन्। सकलवित सर्वजः । सकलवित् सर्वज्ञः। संस्कारविकार- लक्षण-निर्वाण-प्रज्ञप्तिवशात् पञ्चविधं जयमण्डलं करतलामलकक्रमेण निःशेषं चवगत. वानिति भावः । सः महात्मा। सुधीभिः पण्डितैः। संसारदुःखादिमोकामै जन- रिति भावः। सेयः अतिशयभक्तया सेवनीयः । चपरे बसेवनीया इति सूचिताः । सग्धरावृत्तम्। तदुक्तं रत्नाकरे। चन्नै र्यानांचयेनत्रिमुनियतियुता सग्धरा कौनिते- यमिति ॥ २॥ इदानी ब्रह्मादीनां देवानां रागादिमलैर्दूषितत्त्वात सुधौभिः कः सेव्यः को न भव्य इति निर्णयितुं ब्रह्मा इत्यादिमाह। ब्रह्मा स्वयम्भुः। वेदान्तवादिभिः चपरिमितसुखज्ञानख- रूपमित्युक्तो ब्रह्मा-पदार्थ इति यावत् । चविद्या मूलाविद्या तुला विद्येति हे भवतः साभ्यां दाभ्यामज्ञानाम्याम्। पभिभूतः पराभूतः । याकुलित इत्यर्थः। वेदाम्नमते भावाभावाभ्यामनिर्वाया अचेतनया मायया च। चसौ विष्णु : वैष्णवैर्जगदकारात्मेत्युक्तो हरिः। दुरधिगमा दुर्विज्ञेया महामाया दृढनिकृतिः तया। पालिङ्गितः परिरभितः । अन्योन्यसं षित इत्यर्थः। शहरेण "रंग एवाहमत्यर्थ न च मामौशते परे। ददामि सदैश्चर्य मौश्वरस्तेन कोयते” इत्युक्तलक्षणेव । "चणिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकामं महिमा तथा। ईशित्वञ्च वशित्वञ्च तथा कामा वसायिता" इत्युक्तादिगुणरूपेत इति वैवर्णितेन रेष। रागातिरेकात् अधिकरागत्वाद। पार्थती गौरी। निनवषि 2 ·भक्तिपतकम्। बानं वैष्णवमैश्वरञ्च बहुधा लब्ध्वा पदं हेतुतः संसार वत संसरन्ति पुनरप्येकान्तदुःखास्पदे । किन्तै देहभृतामपायबहुलै राद्यन्तवनि स्पदै स्तम्मान्नित्यमनादिमध्यनिधनं बौद्धं पदं प्रार्थताम् ॥४॥ चिदाकारं सूक्ष्म विमु विशदमाकाररहितं निरीह निरूपं निरवधि कृपाबीजमजरम् । समस्तनं सर्वोपधिरहितमैश्यादमतदं जितानङ्गैः सेव्यं भवतु मम तवस्तु शरणम् ॥५॥ . स्वदेहे। ता धार्यते। जगति लोके। भगवान् भनरागादिगुणैर्युक्तः । सः मुनीन्द्रः मुनिश्रेष्ठः । वीता चपगता अविद्या यस्मात् स। वीताविद्याः । चविद्यया विगतः । दूरीकृताशेषविद्य इत्यर्थ इति यावत् । विमायः मायया चपगतः । व्यपगतमाय इत्यर्थः । वीतरागः विगतकामः । सकलेषु वस्तुषु निगलय इत्यर्थः । चतः तेषु ब्रह्मादिषु। बुद्धिमभिः पण्डितः। मुक्ता संमारविमुक्तौ । कः महात्मा। मेव्यः चात्रयणीय इति । मे मातरः ! मम महोदराः! वदत वदत यूयं कथयत कथयतेति चामेड़ितम् । चाड़ितं नाम वित्रि कथनम्। तदुक्तं पन्थान्तरे। भये क्रोधे प्रशंसायां त्वरिते कौतु- हलधनौ। हास्ये शोके प्रसादे च र्यादामेडितं उघ इति । अत्रापि मगधरावृत्तम् ॥ ५ ॥ तदनन्तरं निर्वाणसखं वर्णयति मायमित्यादिना। प्राणिनः बहुधा अनेकधा। बहुषु वारेषिति यावत्। ब्राह्म ब्रह्मसम्बन्ध ब्रह्मना प्रोक्तं वा। वैष्णवं विष्णुसम्बन्ध विष्णुना प्रकाशितं वा। ऐबरम् ईश्वरसम्बन्ध ईश्वरेण प्रणीतं वा। पदं पदवीम्। मोक्षमित्यर्थः । लब्धा संप्राप्य। हेतुतः हेतुवशात्। हव्णामूलस्य चविनशत्वादिति भावः । पुनरपि मुहुर्मुहुः । एकान्तेन अतिशयेन। दुःखास्पदे जातिजरामरणादि- दुःखस्य स्थानभूते। संसारे अनमताने भववत्त। समरन्ति जातितो आतिं प्रतिसन्धा- नागछन्ति। वत इति विस्मये। सपायब हुलैः नरक-तिर्यक्-प्रेतादि-दुःखसमाकोणैः चाद्यमवद्भिः उत्पत्तिस्थितिसंहारसहितः। तैः पदैः प्रसि ब्रह्मादिपर्दः। देहता प्राणिनाम्। किं प्रयोजनम्। किञ्चित् प्रयोजनं नास्तीति भावः । तस्मात् नित्यं चविनवरं। पनादिमध्यनिधनं उत्पत्तिस्थितिविनाशरहितं। बौई बुझेन भगवता वर्णितम्। पदं चत्यन्नसुखं निर्वाणम्। प्रार्थताम् चभिकाचयताम्। सुधौभिरिति शेषः । इदमपि सग्धरारतम् ॥ ५॥ रदानी सर्वज्ञताज्ञानं वर्ण यति चिदाकारमित्यादिना। सूखा परवादीनामविषय- मतिनिपुणम्। उदयव्ययादि विदर्शनाजानन वावगन्नव्यत्वादितिभावः । विभु समस्त- वस्तुयापि । पनमावस्तुविषयभावादिति भावः । विशदं निर्मलम् । रागादिममश- 3 ·भक्तिमतकम्। अणीयोऽणोःलेगाप्रतिहतमनन्तञ्च महतो महीयो माहात्म्यप्रविजितजगभूरिकरुणम् । हिबाह निर्वाह विपदमपदं सत्रिवदनं दिने निर्णत्रं सगुणमगुण तत्तु शरणम् ॥६॥ रहितत्वादितिभावः। चाकाररहितं इस्खदीर्घादिसंस्थानविरहितम् । रहितम्। निरूपं नौलपीतादिवर्णरहितम्। निरवधि निःसीमम्। चवधिरहित- मित्यर्थः। कृपावीज महाकरुणाया उत्पत्तिकारकं । बजरं जरारहितं। विषु कालेषु एकसदृशमित्यर्थः । कचित् अमोहमिति भावः। समस्तज्ञं सर्वज्ञम्। मोप- धिरहितं सकलेम्धः कामस्कन्धले शाभिसंस्कारोपधिम्यो विमुक्तम्। ऐश्यात श्रेष्टभावात् । अथवा घटस पर्षत्सु प्रधानो भूत्वा धर्मदेशनाच्च। तदुक्तम् । वयविंशाः विज्ञाः क्षत्रा मारण्टहपती तथा। श्रमणाच मुराचातुर्महाराजेपि ब्रह्मनः । ते स्युः सर्वविदः शाक्यमुनेरष्टपरिछदा इति। चमतदं निर्वाणसुखदायकम्। जितः पराजितः चनः कन्दपो यैस्तथोक्तः। क्षोणात्रवैः श्राव कैरिति यावत् । क्षीणात्रवेः श्रावकैरिति यावत् । सेयं सेवनौयम्। चिदाकारं ज्ञानखरूपम्। अध चिछब्दो ज्ञाने। प्रक्षोपलब्धिश्चित् संविदित्यमरः । (भगवती गौतमण्य) प्रसिद्धं सर्वशताज्ञानम्। मम शरणं प्रतिष्ठा। भवत्विति शेषः । शिखरिणीतम् । तम क्षणमुक्तं रत्नाकरे । रसैक्ट्रश्मिा यमनसभलागः शिख- रिणीति ॥५॥ तदनन्तरं भगवन्तं गौतमं वर्णयितुम् अणीय इत्यादिमाह । तत्र अणोः सूक्षस्य मणीयः अतिशयेन सूक्षम्। महतः महद्दयस्य । महोयः अतिशयेन महत् । ले शैः रागादिभिः चकुशलै । अप्रतिहतम् अनभिभूतम् । अनन्तम् चपर्यवसानम्। माहात्म्यैः महानुभावगुणैः । प्रविजितं पराजितं जगत् लोको येन तथोक्तम्। भूरि महती करुणा यस्य तथोक्तम् । विबाहं बाहुयुग्मम् । चाज्ञाहस्तेन च वाहन चेति दाम्यां हस्ताम्या समन्वागतमिति भावः । निर्वाहं उपादानानामरूपसङ्ख्यातपक्षयरहितम्। विपदं चरणयुग्मम् । स्वभावपादेन च द्विपादेन चेति द्वाभ्यां पादाम्या समन्वागतमिति- भावः। आपदम उत्पत्तिस्थानरहितम्। सहविवदनैस्त्रिमुखैः । तथोक्तम्। निरोधस्य हि चौणि मुखानि। कथम् ! अनिमितविमोक्षमुखम् पप्रणिहितविमोक्षमुखं प्रन्यता- विमोक्षमुखमिति । तदुक्तम् चनुरुवाचार्येण । सत्र पनित्यानुदर्शना विपर्यासनिमि मुवती निमित्तानुदर्शना विभोशमुखं भवति । दुःखानुदर्शना सृष्णाप्रणिधि मुक्ती पप्रणिहितालुदर्शना विमोक्षमुखं भवति। पनात्मानुदर्शना सामाभिनिवेशं मुखता 4 ·भक्तिशतकम्। सदानन्दं तथ्यं सरसहृदयं सूक्तिसदनं सतां सेव्यं सम्यक्समधिगततत्वं सममनः । स्वतस्सिई साध्यं सकलफलदं सौम्यवदनं सदीयं सर्वीयं भवतु मम तहस्तु शरणम् ॥७॥ खयम्भूताभिन्नं मवमयहरं मीतिरहितं स्फरद्भाग्यं भोगोभितऽमहतवीर्य मदनजित् । चतुर्मार्ग शुद्धप्रकृति च तथाऽकत कऽमिदं मुदं लोकोत्कृष्टामतनु तनुतां वस्तु जगताम् ॥८॥ शून्यातानुदर्शना विमोक्षमुवं भवति। मार्गो हि यदि पनित्यतो विपश्यति बनिमित्त- विमीक्षं नाम। यदि दुखतो विपश्यति अप्रणिहितविमोक्षं नाम। यदि चनात्मतो विप- ध्यति शून्यताविमोक्षं नाम। एवं मार्गो विदर्शना वशात्तौणि नामानि लभते। दिने नयनदययुक्क्रम्। खभावनेत्रेण च दिव्यनेबेण चेति हाम्यां नेवाम्यां समन्वागतमिति भावः । निणे शाश्वतोछे ददृटिरहितम् । सगुणं शीलसमाध्यादि गुणयुत्तम्। बगुणं गुण- घयव्यपगतम्। सत्वरजस्तमोगुणविरहितमिति भावः । तनु प्रसिद्ध बुद्धपदार्थम् । ममेति पूणान्वयः । शरणं प्रतिष्ठा। भवत्विति शेषः । धापि शिखरिणीकृत्तम् ॥ ६ ॥ ॥ सदानन्द मिति । सतां साधूनाम् धानन्दं सन्तोषकरम् । पहरितज्ञादीनाम चानन्दजनकमिति यावत् । तथ्यम् पवितथम्। यथार्थावबोधत्वादेव सत्यमित्यर्थः । सरस हृदयम् अहं त्वादिगुणयुक्तचित्तम्। सूक्तिसदनं धर्माना मन्दिरम्। त्रिपिटक- धर्मसंस्थापितग्टइवदित्यर्थः । सतां सेयं साधुभिराश्रयनीयम् । सम्यक् याथावत्तः स्वयं समधिगततत्वम् अवगतानित्या दिखभावम् । सममनः समचितम्। शचमिवोदासीनेषु सर्वेषु एकसदृश चित्तमिति भावः। खतस्बिम् यात्मना परिनिष्पन्नम्। परोपदेशं विना चामनव समुद्योगेन रागादिभिः शेषमल विविक्तमित्यर्थः। साध्य सकलबोधिसत्व : साधनीयम्। सकलफलदं वर्गमोक्षसुखदायकम्। सौम्य वदनम् प्रियदर्शनमुखमण लम् । सदीयं साधूनां हितम्। सर्बोयं सकलप्राणिनामपि हितम्। तवस्तु प्रसिद्धपदार्थ मम शरणं भवतु। अवापि शोखरिणीवृत्तम् ॥०॥ खमिति । स्वयम् पात्मना। भूताभिनं मसिहषडभिज्ञागुणम्। पात्मना परिपूर्ण समनिं गन्पारमितानुभावान्यनम् विविधादिषडभिज्ञागुणे युक्तमिति भावः । 5 भव- ·भक्तिशतकम्। क्वचिन्त्रीलं पीतं क्वचिदपि च रक्तं क्वचिदपि क्वचिच्चन्द्रच्छायां क्वचिदपि च माञ्जिष्ठरुचिरम् । क्वचित् प्रामास्वयं यदायति च वर्णव्यतिकरा च्छिखाषट्कं तैस्तै दधदुपरि तहस्तु शरणम् ॥६॥ पराभेद्य जाम्ब नदरुचिरवर्णं त्रिशरणं त्रियानं त्रिपन्नं त्रिभुवनभरं सत्तिवचनम्। कृपापात्रं मन्दस्मितऽमरणसचीवरधर कृतध्यानं सिद्धासन वटितपादस्तुशरणम् ॥१०॥ भयहरं संसारभीतिनाशकम् । भौतिरहितं नरामयम् । चतुर्वैशाराद्याभिज्ञानः समन्वागतत्वाद् वीतभयमिति भावः। स्परशाग्यं भाग्यगुणैर्विकशत्। द्वात्रिंशद्वरमहा- पुरुषलक्षणैः समुपलचितलाभाग्ययुक्त मिति भावः । भोगोभितं त्यक्तकामसुखम्। असतवीर्य' दशबलः समन्वितम् । तन मन्कृते सहर्ममकरन्द विस्तरतो दर्शितम् । मदन जित् जितमारम्। मारं पराजित्वा सिद्धस्खा भिष्टार्थ मित्यर्थः । तदपि सहर्म- मकरन्दे द्रष्टव्यम्। चतुर्मार्ग प्राप्तचतुर्विधमार्गम् दृष्टिशकालेशक्षयकारणं श्रोतापत्यादि चतुर्मार्ग संप्राप्तमिति भावः ।। तथा प्रति निर्मल चितम् । अकर्तृ कम् अपुन- भवकारणम्। इदं वस्तु बुद्धपदार्थम्। जगतां प्राणिनाम्। लोकात् उत्कृष्टाम् उद्ग- ताम् । लोकोतरमित्यर्थः । मुदं हर्षम्। अतनु बहुलम्। तनुतां कुर्वतामित्यर्थः । शिखरिणोत्तम् ॥८॥ इदानी भगवतो गौतमस्य षर्ण वर्णयितुं क्वचिदित्यादिमाह। यत् यादृक् । वस्तु इति शेषः । क्वचित् कई चित् । नीलं नीलवर्णश्च । क्वचित् अपि। पौतम् ईशद रसवर्ण। कचित् अपि। रती लोहितवर्ण च। कधित् चन्द्रछायां चन्द्रका न्निसदृर स्वेतवर्णच । क्वचित् अपि। मालिष्ठरुचिरं मनोहरं मानिष्ठवर्ण वच्च । क्वचित् वर्ण- व्यतिकरात नौलपीतादिवर्ण सम्बन्धात्। प्राभाखर्यम् प्रभाखरवर्णश्च । चयति प्राप्नोति च (तदुपदार्थम्) तैः तैः नौलपीतादिभिः तत्तहणेः शिखाषटकं षड्धिा शिखाम् । केतुमालामिति भावः । उपरि शीर्षादूईम् । दधत् दधानम्। तवस्तु मम शरणं भवविति श्रेषः। शिखरिणीयकम् ॥ ॥ पराभेद्यमिति। परैर्विपक्षः। शत्रुभिरिति यावत् । अभेद्यं न भेतव्यम्। वनसदृशकायत्वादपरः कैश्चिदविदार्यमिति भावः। जाम्बुनदं जाम्बुनामकायां नद्या जातं वर्णवत् पचिरं मनोजं वर्ण शरीरशोभा यस्य तथोक्तम्। विशरणं शरणवयम् । बुद्धधर्मसङ्गसङ्ख्यातवस्तुवयवशात् प्रतिष्ठाभूतमिति यावत्। धियानं यानत्रयम्। बुद्ध- प्रत्येकबुद-श्रावक-मख्यातधित्वावबोधकरमिति भाव' । विप्र प्रजात्रयम्। अनित्य- 6 .. ..

·भतिशतकम्। प्रसन्नं फुल्लेन्दीवरनयनयुग्मं त्रिपिटकं मुह ाकुणिं सुरनरगणेभ्यः करुणया । परं शान्त स्वर्णोपलरजतलोष्टेषु च सम दृशां नव्यातिथ्यं भवतु मम तहस्तु शरणम् ॥११॥ शरणऽमिति सदन साधु गच्छामि बुद्ध शरणामिति विरागाग्रीयमन्वेमि धर्मम् । शरणऽमिति गणानामग्रियं यामि सङ्घ शरणऽमिति पुनस्त्रीन द्वित्रिवारं व्रजामि ॥१२॥ दुःखानात्मेति विलक्षण प्रतिबोधकरज्ञानमित्यर्थः । घिरावनभरं लोकत्रयवासिना प्रतिष्ठाभूतम् । कामरूपारूपलोकेषु सत्वानां संसारमुक्ती अतिशयप्रतिष्ठाभूतमिति भावः । सत् चिवचनं शोभनवचनत्रयम् । सूचाभिधर्मविनयसहयाते स्विभिः सुभाषिते रूप- लक्षितमिति भावः । कृपापात्रं करणाभाजनम् । मन्दस्मितं मन्दहास्यम् । विहारसमतिया प्रसन्न मुखमण्डलमिति भावः। भरणम् ईशद्रतवर्णम् । सच्चीवरधरं घटीकार ब्रह्मनादर्स शोभनवस्वाच्छादकरम् । रुतध्यानं भावितसमापतिम् । सिहा- मनवत् घटिते निबढे पादौ चरण यस्य तथाभूतम् । तद्वस्तु प्रसिद्ध बुद्धपदार्थम् । मम शरणम्। भवबिति अन्वयः । शिखरिणीतम् ॥ १० ॥ प्रसन्नमिति। प्रसवं निर्मलम् । फुलं विकशितं इन्दीवरं नीलोत्पलं तेन सदृशं नयनयुग्म नेवबन्दं यस्य तादृशम् । करणया सुरनरेभ्यः दिग्यमनुष्येभ्यः । मुहः पुनः पुनः। चिपिटक सूचादिबिपिटकधर्मम्। व्याकुर्वाणं प्रकाशयमानम्। परम् पत्यर्थम्। शान्तं शममुपगतम् । अन्तरिन्द्रियदमनादुपशान्तले शमित्यर्थः वर्ण पाषाणं रजतं रूपचं लोटं मृत्पिण्डम् एषु वस्तुषु । समं समानचित्तम्। दृयां नेवाणाम् । सत्वाना मिति शेषः । नव्यं नूतनजातम् पातिथ्यं चतिथिनिमितकम् । नूतन प्रान्तवत् समिति भावः। तस्तु प्रसिद्ध युद्धपदार्थम् । मम शरणं भवतु। शिखरिणी- इतम् ॥ ११ ॥ । कनकम् खपलं शरणमिति। सतां साधूनां वीतरागीना वा पप श्रेष्ठम् । हबई शरणमिति मसारदुःखादिमुक्ता प्रतिष्ठा भवतीति मत्वा साधु सम्यक् । गामि भजामि। पहमिति मेषः। विरागानांवैराग्यधर्मानाम् पियम समम्। धर्म नवचीकोत्तरधर्मम् । 7 ·८ भक्तिपतकम्। पुनरपि शरणं प्रजामि बुद्ध पुनरपि लोकगुरु गुरु करोमि। पुनरपि कथयामि नौमि वन्दे त्वयि मम गौतम! नैव दृप्तिरास्ते ॥१३॥ त्रिभुवनमसकृन्निरूप्य युष्मत्- पदसरसीरुहरेणुमाश्रितोऽहम् । शरणऽमऽमयञ्च दैवतं मे गतिरपरा मम नास्ति नास्ति नास्ति ॥१४॥ शरण मिति संसारदुःखविनाशाय प्रतिष्ठा भवतीति विचिन्त्य साधु सम्यक् अन्व मि मजामि । गणानां सकल गणानाम् । चग्रियं श्रेष्ठम् । सङ्घम् (भगवतः शाक्यमुनेः श्रावकम्) अष्टार्यतङ्घम। शरणमिति भवदुःखाद्विमुक्ता प्रतिष्ठा भवतीति मत्वा साधु सम्यक् यामि थायामि। पुनः दिविवारं दिवारं विवारम्। चीन युद्ध धर्मसङ्घ सङ्ख्यातं त्रिविध- रत्नम्। शरणमिति मम प्रतिष्ठा भवतीति मचा। ब्रजामि अतिशयभक्तया भजामौत्यर्थः । मालिनीवृत्तम्। तदुक्तं रत्नाकरे। ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलौकैरिति ॥ १२ ॥ पुनरपीति । अहं पुनः अपि बुद्धं शरणं प्रतिष्ठा इति मत्वा ब्रजामि भजामि । सई पुनः अपि लोकगुर लोक्याचार्याम्। गुण' करोमि धर्मोपदेशकं करोमि। कई पुनः चपि कथयामि वर्मयामि । तस्य भगवतो गुणमिति शेषः । नौमि स्तुति करोमि। गद्यपद्यैरिति शेषः । वन्दे कायवाङमनोमि नमस्कारं करोमि । त्वयि मम निः शरण गमनादिषु अतिशयेण प्रीणनम् । नैव चाते न भवत्येवेत्यर्थः । पुष्पिताग्रवृत्तम्। तदु रमाकरे। अयुजि नयुगरेफतोयकारो युजिच नौज जरगाश्च पुष्पिताया इति ॥ ११ ॥ गौतम! निभवनमिति। यह त्रिभुवनं निलोकम् । खर्गमपातालेषु प्रथितान् सर्वान मुनौनिति भावः । चमकत बनेकवारम् निरूप्य परीक्ष्य । युपपता भवताम्। पद- सरसोरहस्य पादपद्मस्य रेणुं धूलीम् । चाश्रितः । अयं श्रीपादरेणुः । मे शरणं प्रतिष्ठा। चयच श्रीपादरेणुः मे दैवतं देवता एव भवति । मम अपरा गतिः पन्या प्रतिष्ठा। नाति नास्ति नास्तीति पाड़ितम्। पुष्षितापरतम् ॥ १४ ॥ 8 ·भक्रियतकम। अनित्यमखिलं दुःखमनात्मेति प्रवादिने। नमो बुद्धाय धर्माय सवाय च नमो नमः ॥१५॥ भो वीतराग भगवंस्तव पादमेव वन्दे मुनीन्द्र मुहरेवमिमं प्रवन्दे । भूयः पुनः पुनरिमं पुरतः परस्तात् पार्श्वद्वयोरुपरि दिक्षु विदिक्षु वन्दे ॥ १६॥ गतमिह मवता पथा च येन स्थितमपि यत्र च यत्र वा निषणम् । शयितमपि मुनीन्द्र यत्र योगात् तदपि शतं प्रणमामि पुण्यतीर्थम् ॥१७॥ . अनित्यमिति । चखिलं समस्तम्। संस्कारमिति शेषः । नित्यम् (उत्पादयय- परिचिमत्वादिभि हेतुभिर्दे हमेतत् ) नियतं न भवतीति च। दुःखं (जातिजरामरणा- दिभिःसुख), न भवतीति च। चनात्मा (अवशवत्वादिभिः) एकखवपं न भवतीति च । प्रवादिने प्रकाश्ते बुद्राय नमः धर्माय नमः सङ्ख्याय नमः । पस्तीत्यचाचयः। पथ्या- वक्तृत्तम् । तदुक्तं रमाकरे। युजोर्जन सरितुः पथ्यावक्त प्रकीर्तितमिति ॥ १५ ॥ भी इति । वीतराग निरालय भो तव पादम् प्व चरणम् एव । वन्द सम्यक् प्रणामं करोमि । हे मुनीन्द्र मुनिश्रेष्ठ एवं मुहुः क्षणे क्षणे। इमं तव श्रोचरणम् एव । भूयः प्रायशः । पुन' पुनः वारं वारम् । पुरतः पपच। परसात पशाच्च। पादयोः उभयोः पार्थयोष। परि च। दिप पूर्खादिषु चतरा दिशासु च। विदिक्षु चतरुषु चढदिशासु च। इमं तव श्रीपादम् एव वन्दै प्रणाम करोमि। वसन्ततिलकं वृत्तम्। तदुक्त रखाकरे। उक्ता वसमातिलका समजा जागोग इति ॥ १॥ येन पथा गतमिति। मुनीन्द्र हे मुनिश्रेष्ठ र जगति । भवता त्वया। मागण। गतं यातच। यन च स्थाने। खितं कृतम् स्थानं पि। यत्र स्थाने वा निषषम्। यब खाने । योगाव समाधिना। शयित मयनं कृतम् अपि । तद 9 C ·मनिमतकम्। समजनि मगवान् खयं म यस्मिन् सकलमबोधि च यत्र धर्मचक्रम् । विशदतरमदीपि यत्र यस्मि- नम्मतिमपूरि तदप्यह नमामि ॥१८॥ सर्वज्ञवक्रसरसीरहराजहंस कुन्देन्दुसुन्दररुचिं सुरन्दवन्दाम् । सधर्मचक्रसहज जनपारिजातं श्रीदन्तधातुममलं प्रणमामि भक्तरा ॥१६॥ पुण्यतीर्थ कुशलकरणस्थानम् अपि। शतं शतवारम् । प्रणमामि प्रणामं करोमौत्यर्थः । पुष्पितापवतम् ॥ १७॥ ममजनीति। भगवान यस्मिन स्थाने। सरजनि स्म सञ्जातवान। तत् कपिलवास्तु- नगरे लुम्बिनी नाम उद्यानम् अपि । यत्र स्थाने। सकलं सर्वधर्मम्। खयम् घबोधि अवगतवान् । तत् अश्वत्थबोधिद्रममूलम् अपि । यत्र स्थाने। विशदतरम् अतिशयनिर्मलम्। धर्मचक्र नाम सूचम्। भदौपि प्रकाशितवान। तत् वाराणस्याम् कषिपतनारामम् अपि । यस्मिन् स्थाने। चमतम् अपूरि निरुपधिशेष निर्वाण परिपूर्णम् । तत् कुशिनारापुरिशालवनोद्यानम् अपि । अहं नमामि । पुष्यिताप- हाम्॥१८॥ मर्थन इति। सर्वस्य सर्वदर्शिनः सम्बुदस्य वतासरसौगहम् मुखकमलं तमिन राजहंस हंसराजसदृशम्। कुन्दं माध्यम्। वासनिकपुष्पविशेषमित्यर्थः । तयोः सुन्दरं शोभनं रचिः शोभा यस्य तादृशम्। सुरहदैर्देवसमूहैः वन्य वन्दनीयम् । महर्मचक्र चतुरभौति धर्मस्कन्ध सहयाणि तेषां सहज सहजभूतम्। जनानां प्राणीनाम् । सकलबौशेपासकानामितिभावः। पारिजातः कल्पतरः तेन सदृशम्। पमलं निर्मलम्। औदमधातुं भगवतो दंष्ट्राधातुम् । भक्तरा चादरेष। प्रणमामि नमस्खारं करीमीत्यर्थः । बसनातिलक पुनम १९॥ 10 ·मनिमतकम् । नागालयोपरिधरालयचक्रवाल- मूर्षि चिकूटगतकाचनशैलटके। बोधिद्रुमूल निहिताक्षयधातुविम्ब बिम्मन्नमामि शिरसा जिनचैत्यमग्रम् ॥२०॥ हैमालवाल-वलयान्तर-रत्नवेदी- ववासनोल्लसितमूलमगेन्द्रबोधिम् । यं प्राप्य मारविजयातुपदं प्रपेदे सर्वततां स भगवांस्तमह नमामि ॥२१॥ -- नागालय इति। नागलयः रमात नः । मालेरिक नागभवन मिति भावः। तसिंख। उपरि धगलयः वसुधा तस्मिंश्च । चकवाल. लोकालोकपर्वतः तस्य मूर्ध्नि शिरसि च । विकूटः विशूट पर्वतः तस्मिन गतः प्रतिषितः । काधनशैलः सुमेरः तस्य पा) शिखरे च । जयशिवलोक इति भावः। तस्मिन प्रवर्तमानम्। चग्रम् उत्तमम्। जिमचैत्यं सर्च- मपञ्च। बोधिटुः अश्वत्थबोधिवृक्षः तस्य मूले समीपे च। चत्र समोपार्थो हि मूलशब्दः । निहिताः प्रतिष्ठिताः अक्षयाः (भाशासनातर्धानात) क्षयरहिताः धातवः तान प्रतिष्ठाप्य कृतं बिम्ब प्रतिमाच। शिरशा मूर्धा। बिधन उद्दहन। नमामि नमस्कारं कगेमौत्यथः - चवापि वसन्ततिलकं कृतम् ॥ २० ॥ हैमाल इति। सः भगवान। यं बोधिमूलम्। प्राप्य त्वा । मारविजयातुपदं मारदिशपुत्रस्य क्लेशमाराणां वा विजयानमारम। सम्बनता सम्बुइभावम् प्रपेदे प्राप्तवान् । तन्मत्कृते सम्ममकरन्दे इट यम्। हैमः स्वर्णमयः पालवालः वृक्षमूले सेकार्थ कृती जलाधारः तस्य वलयो वेटनभूमिः तस्य प्रकारे मध्ये प्रतिष्ठिता रवानां मणीनां वेदी परितभूमियसिन तादृशम्। वासनेन असितं होत सूखं यस्य तथोक्तम् । बगेमबोधि बीपिपराजम। पहं नमामि। वसन्ततिसकं कृतम् ॥११॥ 11 ·मनियतकम् । मूईन बुई नम त्वं श्रवण म्हणु सदा धर्ममवैधवादि- प्रोक्तं सर्वतरूपं नयन निरुपमं पश्य जिघ्राधिपद्मम् । प्राण त्वं चार्कवन्धोःस्तुहि सखि रसने श्रीषनं पूजयेथाः सिद्धं पाणे व्रजाभ्रे जिनसदनमदम्महणं चित्त चिन्ता [॥२२॥ बुद्धोधर्मश्च सङ्घस्त्रितयमिति महानपरत्न मुमुक्षोः अद्यारभ्याहमस्मै त्रिभवभयभिदे सन्ददाग्यात्मभावम् । एषोह तत्परःस्याम्परमयनमितो नास्ति मे सत्यमेतत् स्थामस्याहन्तु शिष्यस्त्रि दशनुतमिदं कोटि कृत्वो नमामि ॥ [२३॥ मूर्बनिति। मून हे वराङ्ग ममेति शेषः । त्वं बुद्धं नम अभिवन्दन । श्रवण हे कर्ण त्वं सदा सर्वकाले । अवैधवादिना सम्बुद्देन प्रोक्तं देशितं धर्म विपिटकम् । Lणु श्रवणपथगतं कुछ। नयन हे नेव त्वं निरुपमम् उपमाविषयातिक्रान्तम् । सर्वरूपं बुादेहम्। पथ्य विलोकय। प्राण हे नासे व अधिपचं धरणकमलम् । जिन चुम्बा सखि चालि रसने हे जिथे त्वम् अर्कबन्धोः शाक्यमुनेः । स्तुहि स्तवं कुरु। पाणे हे कर त्वं सिहं परिनिष्यनम्। श्रीधनं बुद्धम्। पूजयेथाः चर्चय। अझे हे चरण वं जिनसदनं बुङमन्दिरं विहारमित्यर्थः ब्रज गछ। चित्त हे मनः त्वम् अदः सह णं नवाईत्व दिगुणम् । बुरस्येति भेषः। चिन्ध चिन्तन कुबित्यर्थः । यग्धरा- . रतम् ॥ १९॥ युद्ध इति । मुमुक्षोः मोक्तुकामस्य । संसारटुःखान्यपहन्तुकामस्य जनस्येति भावः । अबः सम्बुदय । धर्मः नवलोकोत्तरधर्मच। सङ्घः अष्टार्यपुगलसङ्गति। वितयं बस्तुवयम्। महानर्धरम पूजनीयवेटरनम्। सहम् पद्यारभा चस्मात् कालात् प्रति । पसी वस्तुपयाय । भिवभयभिदे भवषयवर्तिनो दुःखस्य भेदनार्थम् । शरीरम्। स्वन्धपचकमिति भावः । सम्ददामि परित्यजामि। इदमामसर्य्याितन- शरणागमनं नाम। एषः परं तत्परः स्याम् तबस्तुचयं परमं कबा अद्यारम्य वत्स्यामि । मे मम इतः परम् पयनं मार्गम् मासि। एतत् सत्यम्। इदं तत्परायपशरणागमनं बाम । हन्तु पस्य वस्तुबयख्य। पद्यारमा बिष्यः स्याम् पोवासी भविष्यामि 12 ·मतिमतकम्। माह लाभार्थनार्थी न च भयचकितो नापि सत्कीर्तिकामो त्वं धम्मांशुवंशप्रभव इति मुने नापि विद्याशया ते । मरम्पर्य्यान्न च त्वां शरणमुपगतः किन्तु ते सार्वजन्य सम्यग्ज्ञानं समीच्य त्वयि भवजलधि सन्तरीतुं प्रत्तः ॥ [२४॥ स्वबैराग्य-समस्तभूत करुणा-प्रतादिनानागुण- स्फूर्जञ्चन्दनपङ्कसिन्धु-पतितो गन्तुं क्षमो नान्यतः । भूपा वा यदि दण्डयन्ति विबुधा निन्दन्ति वा बान्धवाः मुञ्चन्ति क्षणमष्यह जिनपितः जीवामि न त्वां विना॥ [२५॥ .. रदं शिध्यभावोपगमशरणागमनं नाम । बिदशनुतं देवैःस्वतम्। दं वस्तुभयम् । कोटिकृत्वः कोटिवारम्। अनेकधा इत्यर्थः । नमामि कायवाङ्मनोभिनमस्कारं करोमी- त्यर्थः । दं प्रणिपातशरणागमनं नाम । अस्मिन्तु बुद्धशासने चत्वारि शरणागम- नानि। तानि चत्वारि चामसनिर्यातनादीनि मान्ये व भवन्नि । तेषां केचिदेकेन अन्ये द्वाभाम् चपरे विभिः परे चतुर्भिश्च शरणं गचमि। चयं कविश्चतुर्भिव प्रकारैःशरणगतभावं दर्शयति । मुग्धरावृत्तम् ॥ २९॥ इदानीं लाभाद्यनपेक्षकतया शरणगतभावं दर्शयति नाहमित्यादीना। मुने हे सर्वज्ञ। यह लाभार्थनार्थी लाभसकारादिं कामयमानः त्वां शरणं कृत्वा न उपगतः न गश्यम्। भयचकितः भयं भौतिः। तच्च राज चोर दण्ड परानुवादवसादनेकविधं तेन चकितः वस्तः । सनातभयः सनित्यर्थः । त्वां शरणं न उपगतः । त्वं भवान। धी- शवंशः सूर्यवंशः तस्मिन प्रभव इति मल्लाती रपवर इति मन्यमानः । त्वां शरणं न उपगतः । ते भवतः। विद्यानां (श्रुति स्मृप्ति व्याकरणादीनाम्) शास्त्राणाम् । चाशया श्या। भावार्य इति मन्यमानः त्वां शरणं न उपगतः । पारम्पऱ्यात पिल्टपितामहादिवंशान्मम ज्ञातिरिति मन्यमानः त्वां शरणं न उपगतः । एते सबै शरणागमनदोषाः । यो लाभार्थी वा भयेन वा कोर्मिकामो वा राजा इति वा चाचार्य रति वा ज्ञातिरिति वा मत्वा शरणं गति स च शरणगतो न भवति । तनु शरणं मुक्ता न रते। इमान् सान दोषान् प्रहाय शरणं गमध्यम् । सहर्श- यितुं किग्वादिमाह। किन्तु इति प्रागुक्त विद्यार्थ द्योतकः । ते भवतः । सायजन्यं सर्वजनहितकारिणों करणाच। सम्यगजानं सम्बोधिज्ञानच। समीक्ष्य विलोक्य। भव- जलधि संसारसागरम। समरौतुम् उत्तम् । बयि भवति । प्रतः उपासकभावेन प्राप्तः पौत्यर्थः । सम्पराकृतम् ॥ २४ ॥ बदिनि। बत् भवताम् । वैराग्यं वीतरागभावक्ष। समसभूतेषु सकलसनेषु कपदा व प्रज्ञादिनानागुणा च त एव स्मार्जनः सुगन्धीकुर्वन्तः चन्दनानां परः कामा: 13 ·मतियतकम्। स्वर्गे वा वसतिर्थमाऽस्तु निरये तिर्थक्षु किंवासुर प्रेतानां नगरीथवा नरपुर काप्यन्यतः कर्मणा । भो सर्वज्ञ ततस्ततस्तव गुणान् कर्णाटतस्यन्दिनो निष्पापानवलम्बतां मम मनो मान्या सुखप्रार्थना ॥२६॥ तवैवाह दासो गुणपण गृहीतोऽस्मि मवता तवैवाह शिष्यः स्ववचनविनीतोऽस्मि भवता । तवैवाह पुत्रः स्मृतिकृतिसुखस्वइतिगतो गुरो बुद्ध खामिन् मम जनक मां पाहि भवतः ॥२७॥ तेषां सिन्धु: सागरः तस्मिन् पतित: सन् । अन्यत: परममयम। बुद्धं विना शमम्बा- दोनामन्यव भक्तिं कर्तुमित्यर्थः। गन्तुं न क्षमः चसमर्थः। अहमिति शेषः । यदि भूपाः राजानः । मिथ्यालब्धिका इति शेषः । दण्डयन्ति वा (त्वं कमावौद्योऽसीति) दण्डनं कुर्वन्ति वा। विबुधा: पण्डिताः । विशेषबोधरहिता इत्यर्थः। निन्दन्नि वा गह म्ति वा। बान्धवाः ज्ञातयः । मुश्चन्ति या मां कुलाबहिः कुर्वन्ति वा। पितः मम जनक जिन हे सर्वज अहं त्वां विना क्षणम् अपि न जीवामि जीवितुं ने छामी त्यर्थः। शार्दूलविक्रीडितं वृतम् ॥ २५॥ स्वग इति। खर्गे देवलोके वा निरये नरके वा। तिर्यक्षु तिर्यगजन्मसु वा। असुरे असुरकाये वा। अथवा प्रेतानां नगरे प्रेतानां निवासभूमिषु वा। नरपुरे मनुष्यलोके वा। पन्यतः कापि ब्रह्मलोकादिषु यत्र कर्ह चित्। कर्मणा कुमला- कुशलादिकर्महेतुना। मम वसतिः निवासस्थानं अस्तु भवतु वा। तत: तत: तेषु तेषु उत्पनोत्पनेषु अन्मस । कर्णयोः ओचयोः अमृतस्यन्दिनः चमत- प्रसवमानान। निर्वाण सुखदातृनिति भावः । निष्पापान रागादिपापरहितान्। तव भवतः । गुणान् षट् असाधारणादीनि ज्ञानानि । मम मन: चितम् । अवलम्बताम् पात्रयताम्। अन्य सुखप्रार्थना (ब्रह्मादौनाम्) पपरा सुखकामाता । मा भववित्यर्थः शार्दूलविक्रीडितं हनम् ॥ २६ ॥ तवेति। भवता गुणा:ज्ञानदयादयः त एव पणा:मूस्खानि तः ग्टहीत: पादतः । पहं तव एव दासः किहारः। पषि भवामि। भवता खवचन : सूबादिधमैं: विनीतः सुशिक्षितः। पर सव एव शिष्यः छाव: अधि। त्वत् भवतः गतिगतः 14 भी सर्व :। ..

·मनिशतकम्। १५ पिता माता नाता त्वमसि भगिनी त्वच विपदि स्थिर मित्र बन्धुः प्रमुरमतदीक्षागुरुतमः । त्वमैश्वयं भोगो त्वमसि धनधान्यञ्च महिमा ययो विद्या प्राणस्वमसि मम सर्वज्ञ सकलम् ॥२८॥ विगतराग मुनीन्द्र दयाम्बुधे सुगत भग्न हहनवपञ्जर । अधिगतात बुद्ध मनोम्बुज मम तवानघ गन्ध कुटीयताम् ॥२६॥ चार्याष्टाह्निकमार्गमनुगतः। मृतिकृत्या कृतानुस्मरणेन जातं सुखं यस्य तथोक्त । अहं तव एव पुत्र: सूतः । स्थनीति अन्वयः । मम गुरो बाचार्य। मम जनक पितः । शुद्ध चधिगतधर्म। खामिन् हे प्रभो। खं भवतः मसारात मां पाहि रक्ष इत्यर्थः । भिखरिणीवृत्तम्। तभक्षणं पूर्ववत् ॥ २० ॥ । पिता इति । सर्वज हे सर्वविस् त्वं भवान मम पिता असि । माता पसि। धाता पसि। भगिनी असि । त्वं भवांश्च । विपदि विपत्तौ। स्थिरं दृढम्। मित्र सहायः चमि। बन्धुः जाति: असि । प्रभुः खामी बसि। परतदीक्षा मोची- पदेशक: गुरुतमः परमाचार्यः चसि । त्वं भगवान् । मम ऐश्वर्यम् असि । भोगः सुखम् चमि। धनं मणि कनकादि धान्यं शालि बीमादिय चसि। महिमा पनु- भावः असि। यशः कीर्ति: चसि । विद्या शास्त्रम् असि । प्राण: जीवितम् पसि । (प्रायः किं कथयामि) वं भवान् । मम शकलं सर्वम पोति । शिखरिणी- नुभम् ॥ २८॥ येन तादृशः। विगतराग रति । वितराग रागाद्विगत मुनीन्द्र मुनिश्रेष्ठ दयाम्बुधे करणायाः सागर सुगतशोभनगमन भग्नं खण्डितं वृहत् महत् भवपञ्जरं मंसार एव मन्दिरं अधिगतभवबुद्धम् चमतं निर्वाणं येन तथोक्तः । युद्ध सम्बा पनध निष्पाप तवः भवतः मम मनोम्बुजं हृदयपनम् । गन्धकुटीयतां गन्धकुटिरिव भवतूत्यर्थः। द्रुतविलम्बितंवृत्तम्। तदुक्तां रबानरे। द्रुतविलम्बितमात्र नभौ- भगविति ॥२९॥ 15 ·११ मक्तिमतकम्। अनात्मन्यनित्येोशुभे दुःखदुःख दुरन्तेऽत्र संसारचक्र ममन्तम् । त्वमेऽकोऽसि मां चातुमीशो दयाध प्रभोतः प्रसीद प्रसीद प्रसीद ॥३०॥ प्रसीदेश देवेश लोकेश जिष्णो जगहन्दा महन्दय सबन्दा बुव । अधोरे भवोरे स्मरार तमोरे तवैवास्मि भक्तो वपुर्जामनोभिः ॥३१॥ पनात्मनीति । अनामनि चामरहिते। अनित्ये नित्यरहिते। चामे सभ- रहिते। दुःखदुःखे अतिशय-दुःखहेतु-भूते। दुरन्ते पर्यन्तरहिते। चन संसारचक्र चस्मिन् भवरले। भ्रमन्तं भ्रममाणम्। कर्म क्लेशवेगवशादिति शेषः। मां चातुं रक्षितुम् । एकः अद्वितीयः। त्वं ईशः प्रभुः बसि । अतः अस्मात् हेतोः। दयाब्ध कृपासागर। प्रभो हे स्वामिन । त्व प्रसीद प्रसन्नो भवेत्यर्थः। प्रसौद प्रसौदेति भाषेड़ितम्। अर्थः पूर्ववत् । मयेति शेषः । भुजङ्गप्रयातं हनम् । तदुक्तं रत्नाकरे । भुजङ्गप्रयातं भवेद्येचतुर्भिरिति ॥ १० ॥ प्रसीदेति । ईश परार्थ करणे समर्थ देवेश इन्द्रादीनां देवानां नाथ सकल लोकेषु प्रधान जिष्णो जितमन्मथ जगबन्दा लोकैम्दनीय सहन्दा महन्दा मया वन्दनीय सबन्दा सुधीभिर्बन्दनीय युद्ध हे सर्व त्वं प्रसीद प्रसनो भव । अधोरे पाप शत्रु । पाप नाशक इत्यर्थः। भवोरे संमारोत्पत्ति नाशक मरारे कामशत्रु तमोरे मोहान्धकार विनाशकर। हे सर्वज्ञ रति यावत्। वाङ्मनोभिः कायादिद्वारमयेण । तव एव भवतः एव। भत्ता : पनि भक्तिमान् भवामि। पामिति शेषः । मजा-प्रयात एनम् ॥ ११॥ 16 ·भक्तिशतकम्। स तव कुलसुतः स एव भक्तः स भवति शासनधुर्वहः स शिष्यः । स च शरणगतः स एव दासः कथमपि यो न विलवयेत्तवानाम् ॥३२॥ जगदुपकृतिरेव बुद्धपूजा तदपकृतिस्तव लोकनाथ पीड़ा । जिन जगदपकृत् कथं न लज्ज गदितुमह तव पादपद्मभक्ताः ॥३३॥ धन जन विभवासु देह राज्य यदुपकृते शतधा त्वया प्रदत्तम् । तमहितमपकर्तुरस्य लोकं क्क मम कृपा मुदिता व वा क मैत्री॥३४॥ यः नरः । स इति । कथम् अपि। तव याज्ञां शिक्षापद-प्रज्ञप्ति-सवातं अनुशामनम्। न विन्न वयेत् नातिकामेत्। सः नरः । तव कुलसुतः कुलपुत्री भवति । सः एव भत्ता : भक्तिमान् भवति । सः शासनधुर्ध्वहः शासन धुरन्धरो भवति । छात्री भवति। स च शरण गत: उपामको भवति । सः एव दासः किदारी भवति । चतः प्रति चा शाशोत्याः पुष्पितापवृत्तम् ॥ १२ ॥ सः शिघ्यः जगदिति । बुद्ध हे सम्बुद्र जगतां लोकानां उपकति: हितकरणम् एव । तव पूजा अर्चनम्। भवतीति शेषः। लोकनाय हे लोकश्रेष्ठ तदपकृति: तेषां लोकानाम पनि ठोत्पादनम्। तव पीड़ा दुःख भवति । जिन हे मारजित् जगतां लोकानां अपकृत् अनिष्ठोत्पादकः । प्राण वधादि पापकारक इति भावः । चहं तव पादपद्म- मतता : चरणकमल सेवायामतिरक्त इति गदितुं वक्तुम् । कथं न लज्ज होयुक्तो न भवामि। भवामीत्यर्थः ॥ ११॥ धन इति। त्वया भवता यदुपकृते य मै लोकोपकाराय। धनानि मुक्ता- माणिकादयः। अना:पुचकलबादयः। विभवाः ग्टहक्षेत्रादि सम्पत्तयः । 17 पर जीवि. D ·१४ मशिशतकम्। उपपतिमसतीव चित्तति जति भवन्तमपास्य पञ्चकामम् । अपि च विषयिणो न मोक्षसिद्धिः किमु करवाणि मुनीन्द्र देहि दास्यम् ॥३५॥ प्रियतम पुरुषोत्तमान बुद्ध श्रमहर सिड जगत्प्रसिद्धकीर्ते । भव शरणमनुत्तर प्रसादिन् प्रतिपदमस्मि तवैव दासदासः ॥३६॥ तम्। देहं शरीरं रायोति एतत् सर्वम् । शतधा बनेकधा। प्रदत्तम् परित्यक्तम् । पहितं (येन केनिचन्कारणेन) वैरिणम्। तं लोकं मत्वसहम। अपकर्तुः अनिष्ठोत्पा- दकस्य चख्य मम । कृपा परदुःखापगम- वाञ्छा-लक्षणा करणा क वा। मुदिता पर- सम्पत्ति प्रमोदलक्षणा-चित्तमृदुभावः क वा। पैत्री परहिताकार प्रवृत्तिलक्षणा सौहार्दता क कईचित्। गता इति शेषः ॥ १४ ॥ . ज्पपतिमिति। मुनीन्द्र हे मुनिश्रेष्ठ मम चित्तवृत्ति: मन:प्रवृत्तिः । उपपति जारं। अनुगछतौति शेषः। बसतो इव असाधी एव । नरपतीव्रता नारी इवेत्यर्थः भवन्तं त्वां। अपहास्य त्यक्ता। पञ्चकामं रूपादिषु चालम्ब णेषु । ब्रजति याति पिच। विषयिणः पञ्चकामरसावादिनः यस्य कस्यचिदिति शेषः। मोक्षमितिः निर्वाणाभिनिवेशम्। न नास्ति । तत: वह किमु करवाणि। हे मुनीन्द्र स्वं मच दास्यं दासमा । उपासकत्वमित्यर्थः। देहि दानम् कुर्विति ॥ २५ ॥ प्रियतम इति। प्रियतम अतिशयवक्षम पुरषोतमाप प्रत्येकवादिपरमपुरुषाणां श्रेष्ठ बुद्ध सम्बद श्रमहर मैसारदुःखनाशक सिद्ध (रागादिलशमलापगमात्) परिनिष्यत्र जगह लोकेषु प्रसिहा प्रकटा कौनि: शौलसमाध्यादिर्यस्य तादृशस्य सम्बोधयति। हे सर्व त्वं मम शरणम् भव प्रतिष्ठा कुष। प्रसादिन (क्लेशकालुध्यरहितत्वात्) प्रसादवत् (चात्मन उत्तमस्य कस्यचिदभावात्) हे अनुत्तर चहं प्रतिपदं पादं पादं प्रति। तव एव दासदासः पनि किक्षाराणां किहारो भवामि ॥ १९॥ 18 ·मतिमतकाम। दयबल कलिकालवलो चिरदुरितार्णव-तुङ्गभङ्ग-मग्नः । तव कथमनुयामि धर्मानावं जिन मम देहि कृपाकरावलम्बम् ॥३७॥ प्रणतिरियमनेकशस्तवाह बहुभवदुःखमवेक्ष्य भीतिभीतः । धर गुरुतरष्णया पतन्त जिन मम देहि कृपाकरावलम्बम् ॥३८॥ जगति तव कृपा हि निर्विशेषा प्रपव तया जिन मां च दोषदुष्टम् । अलमहमिह नो सुखी तयेन्दु- न समकरश्चरतीह साध्वसाध्वे ॥३६॥ रहितः । दशवल इति । दशबलानि स्थानास्थानादि-जानानि। तैर्दशविर्यले समन्वित- बासगवानपि दशबलः। तानि मया कृतायां चनुवा शतकटौकायां विस्तरतो इष्टव्यानि। हे दशबलधर कलिकाले पापबहुले पस्मिन् काले उत्पनत्वात दुर्बलः अदादिवल- चिरं दीर्घकालं दुरितार्ण वे रागादिदुश्चरितसागरे। तुङ्गः महद्भिः मङ्गः विपत्तरङ्गैः मग्नः पतितः चहं तप धर्मनावं नवलोकोत्तरधर्मनौकाम् । कथं चतुयामि प्राप्नोमि। जिन हे सर्वज भवत: कृपा करणा एव करावलम्बः उस्तावलम्ब कः तं मम देहि दानं कुर्यित्यर्थः ॥ १० ॥ प्रणतिरिति । तव भवतः। बनेकशः बनेकधा। इयं प्रणतिः । ममेति शेषः । पर बहु भवदुःखं बनेकर्मसारदुःखम् । पवेक्ष्य विलोक्य । भौतिमौत: अतिशये- न भयप्राप्तः । गुरुतरया पतिमहत्या सृष्णया पतनं बधः कुर्थकम् । मामिति शेषः । धर धारणं कुछ। स्वमित्यन्वयः। जिन हे सर्वज्ञ मम कृपाकरावलम्ब करणा-हस्ताव- सम्म कम। देहि दानं कृर्षिति ॥२८॥ जगतीति । हे सम्बुद्ध तव कृपा करणा। जगति लोके निर्विशेषा साधारणा । सम्येषामिति शेषः। भवतीति अन्वयः । तया करणाममुना। दोषदुर रागादि- 19 ·भक्तिशतकम्। उपचित-बहुमोह-जातमन्धं विगतदयं विगतात्मबन्धुगन्धम् । अपगतगुण विद्यमुगता जनमविवेकमवाशु दीनबन्धी ॥४०॥ अकरवमुरु दुष्कृतं पुरा य- न्मम वपुसा वचसा च चेतसा च । अनुकलमखिलं प्रलीयतां तत् तव चरणस्मरणेन सर्ववेदिन् ॥४१॥ दोषैर्दूषितं मां च। प्रपव परिाध्य । अहं रह जन्मनि । तया करुणामात्रया। चलं चत्यर्थ। रुखी सुखितोऽस्मि। हि यस्मात् । इह जगति। इन्दुः चन्द्रः साधसाधे सज्जन-दुर्जने। समकरः सदृशकिरण: सन् नो न चरति चरणं नो न करोति। करोतीत्यर्थः तददिति भावः ॥ ३९ ॥ .. उपचित इति। उपचितं सचितं बहु महत् मोहजातं अविद्यासभूह येन तादृशम् । अन्ध तया चविद्ययैव अन्धभूतम्। ज्ञानचक्षुर्थिरहितमित्यर्थः। विगतदयं करण या थपगतम्। विगत: अपगतः या मनः खस्य बन्धनां ज्ञातीनां गन्धः संबन्धो यस्मात तथोक्तम्। स्वकीयज्ञातिभिर्विहीनमित्यर्थः । अपगता गुणा: करणामैयादयो विद्या ज्ञानं यस्मात् तादृशम् । उहतानि उसमानि अघानि पापानि यस्य तथोक्तम् । श्वविवेकं कायचिमविवेकरहितम्। जनं लोकम् । दीनबन्धी अशरणसत्वानां जाते हे सम्बुद्ध चाश शीघ्रम् । अव पालय। त्वमिति शेषः ॥ ४ ॥ करवमिति । पुरा पूर्वजन्मनि । मम वपुसा कायेन च । वचसा वचनेन च। चेतसा चित्तेन च । यत् उरु दुष्कृतं । (माटबधादिकम्) महत् पापम् अकरवम्। तत पखिलं सर्व पापम्। सर्ववेदिन हे सर्व तव चरण-स्मरणेन श्रीपादानुस्मरणेन । पतुकलं क्षणे क्षणं । प्रलीयता नश्यताम् ॥ ४ ॥ 20 ·भक्तियतकम्। २१ सुगत तव पुरः पुरः पृथिव्यां मधुरमते पतितोऽस्मि दण्डनत्या । अकुशलमखिलं तवानुभावात् प्रपततु नोत्पततात् पुन: सहैव ॥४२॥ तव चरण सरोजमेव वन्दे तव पदपङ्कजमेव पूजयामि । तव पदयुगमेव भावयेऽहं तव पदमेव सदैव दैवतं में ॥४३॥ कमपि न कथयामि नाचयामि कमपि न नौमि न चिन्तयामि नेहे । कमपि न शरणं ब्रजामि हित्वा तव चरणं पितरस्मि किङ्करस्ते ॥ ४४ ॥ सुगत इति । मधुरा शोभना मतिः प्रज्ञा यस्य तथोक्तः। सम्बोधनः । सन्दरमते सुगत हे सम्बुछ तव पुर: पुर: अग्रे अग्रे । दगडन त्या दगडप्रणामेन । दण्डवत् कायं प्रसार्य्य वन्दननेत्यर्थः । टथियां भूमौ पतित: चम्मि। भूमौ निपतित्य वन्दामीत्यर्थः। तव अनुभावात् महिम्नः । अग्विलं अकुशलं सकलपापम् । ममेति शेषः । प्रपततु (तेन प्रणिपातेन) व्यपगच्छतु। पुनः भूयः। सह एव उत्यितेनैव साकम्। नोत्पततात् तृदिन गच्छतु ॥ ४२ ॥ तवेति। तव चरणसरोजं पादकमलम् एव । अहं वन्दे वदामि। तव पदपज पादपमम् एव। पूजयामि पुष्यादिभिः अर्चयामि । तव पदयगं पादयन्दम् एव । भावये भावयामि । चित्तेन मलक्ष्यामीत्यर्थः । तव पदं श्रीपादवयम् एव । सदा सर्वस्मिन् काले एव। मे दैवतं देवता भवतीति ॥४३॥ कमिति। तव चरणं श्रीपादं । हित्वा त्यक्ता। कम चपि न कथयामि न वर्ण- यामि । कम् अपि न चर्चयामि पूजयामि । कम् अपि न नौमि स्तुतिं न करोमि कम् चपि न चिन्तयामि। कम् अपि न ई न प्रार्थयामि । कम् अपि शरणं प्रतिष्ठा 21 106520 W RAMAKRISHNA ISSION ·मतिमतकम्। सदसि सदसि वाचि वाचि सिद्ध पथि पथि समनि सद्मनीह बुद्धम् । भुवि भुवि मम वारि वारि चेतः कलयत नित्यमिमं हि लोकनाथम् ॥४५॥ अविरतमवलीकयामि बुद्ध गतरजसा मनसापि चक्षुसेव । खपिमि निशि निधाय यबृदि त्वां न मम समं विरहस्वयात एव ॥४६॥ मम तदिह दिनं हि दुर्दिन स्या- दसितघनस्थगितं न दुर्दिनं मे । यदन्तसम-बुद्धरत्न-नाम- स्मृतिरहितं दिनमस्य मा तदस्तु ॥४७॥ कृत्वा न प्रजामि न गच्छामि। पितः हे जनक ते भवतः। किवारः पनि दासो भवामि पहमिति शेषः ॥ ४४ ॥ सदसौति । इह पस्मिन् जगति। सदसि सदसि सभायां सभायाम्। वाचि वाचि वचने वचने। पथि पथि मार्गे मागें। सद्मनि मानि ग्टहे ग्टहे। मवि भुवि भूमौ भूमौ। वारि वारि जले जले। सिई परिनिष्यन्न मुझे विश्वावबोधम् । इमं लोक- नाथं लोकश्येष्ठं हि। मम चेतः चित्तम्। नित्यं दिवानिशम्। कलयतु चिन्तयतु ॥ ४५ ॥ पविरतमिति । गतानि चपगनानि रजांसि रागादौनि क्लो शानि यस्मात् तादृशेन । मनसा चिनेन पपि । चक्षुसा इव नयनेन दर्शनमिव । उहं सर्वविदम्। अविरत निरझरम् । अवलोकयामि पश्यामि । यत् यस्मात। निगि राजौ। यो भवनम् । हदि मम चिने। निधाय प्रतिष्ठाप्य सपिमि शयनं करोमि। अतः एव । बया सम भवता साईम। मम विरहः विनाभावः। न नास्ति ॥ १६ ॥ ममेति । समिन नगति । चसितः कालः घनः मेघेः स्थगितम् पावृतम् । निरोक्तिमित्यर्थः। दिन दिवस मे दुर्दिनं न स्यात् न भवेत् । पमतेन पीयूषेच 22 ·मनियतकम्। अस्तद षड़भिन्न धर्मराजन त्रिभुवनवन्दा मुनीन्द्र गौतमेति । अहरहरनुकीयते नृभिय रहमहितानपि तान् नमानि धन्यान् ॥४८॥ दमबल जिन सिद्ध वज्वबुद्धे सुगत तथागत बुद्ध शाक्यसिंह । इति निगदति यः कचित् कदाचित् तमभिनमाग्यपि दासर्व शजातम् ॥४६॥ मदनजितपराजितेद्य शास्तः विभव विनायक विश्वविद वरेण्य । कविवर वदतां वरेश शुद्धो- दनसुत शाक्यमुने मुने प्रसीद ॥५०॥ पुनः समस्य सुस्वख्य बुद्धरतस्य नामस्मृत्या नामानुस्मरणेन रहितं वजितम्। यत दिनम्। सत् मम दुर्दिनम् मेघाचमदिवसम्। भवतीत्यन्वयः। अस्य मम । तत् दुर्दिनं मा पस्तु न भवत्यर्थः ॥ १७ ॥ चन्तदेति। चमतद षडभिज्ञ धर्मराजन् विश्वनवन्दा मुनीन्द्र गौतम इति इत्यम। यैः सृभिः मनुष्यैः । बहः अहः दिवमं दिवम प्रति। पतकोयते पुनः वर्णते । धन्यान। पुण्यवतः। तान जनान पहितान चपि। देषिणः अपि । ममेति शेषः। अहं नमामि नमस्कारं करोमि ॥ ८ ॥ दशबलेति । दरबल जिन सिह वनयुद्दे सुगत तथागत बुद्ध शाक्यमिह रति यः जनः कचित् कुत्रचित् स्थाने । कदाचित् कस्मिन् काले पपि। रति इत्वम्। निगदति कथयति । बुखनामानुस्मरणेनेति यावत् । तं नरम। दास- वंशजातं नीचकुले उत्पत्रम् चपि । बभिनमामि चादरेण नमखारं करोमि मिति शेषः ॥ ४॥ मदनजिदिति। मदनजित् मारपराजित। पराजित कैपिवर्मतया परा- अयं कर्तुमसमर्थ । रंच खुतिकर्त। शास: बहमासक। विभव पनि- 28 ·भतिशतकम्। अम्मतमपि निपीय निर्जरेन्द्राः पुनरपि तेऽपि शुनीस्तनं धयन्ति । सकृदपि तव वाक्सुधारसत्तो न विगति जातु स मातुरेव गर्भम् ॥५१॥ अहमिह भगवन्नलं न सोढ़ जननजरामरणामयादिबाधाम् । कुरु मम करणां दिशो न जाने गुरु तदवेक्ष्य च तिर्यगादिदुःखम् ॥५२॥ ररित । विनायक नायकैबिरहित। विश्वविद् सर्वज्ञ। वरेण्य उत्तम। कविवर कविश्रेष्ठ। वदतां वर वादीनां श्रेष्ठ । ईश जगत्पते । शुद्धोदनसुत राज्ञः शुद्धोदनस्य पुच। शाक्यमुने शाक्यानां मुनिभूत । मुरे हे सम्बद्ध । प्रसीद त्वं प्रसन्नो भव । मयोति शेषः ॥ ५० ॥ । अमृतमिति । निर्जरेन्द्रा: रन्द्रीपेन्द्रादयो देताः। अमृतं पीयूषम् अपि। निपीय पौत्वा । पुन: अपि पुनर्भवे चपि। ते अपि इन्द्रादयः अपि । शनीस्तनं कुकुरयोपित: पयोधरम् । धयन्नि पिवन्ति । शनीक्षीरं पिवन्तीति भावः। सकृत् एकवारम् अपि । तव वाक् सुधारमज्ञः वचनामृतरसवेदः (य: नरः भवति) म: नरः । जातु कदाचित् । मातुः अम्बायाः । गर्भ कुतिम् एव । माटगत्यत्तिमिति भावः । न विशति न प्राप्नोति ॥५१॥ यह मिति । इह अस्मिन् मंसारे। जननं जाति: जरा शैथिल्यापादकावस्था। मरणं निधनं चामयः रोगः चादिशब्दात् अन्योपवाय तेषां बाधा पौड़ाम्। सो सहितुम् । अहं न अलं न समयः । गुरु महत् । तत् जात्यादि दुःखं तोयंगादिदुःखच्छ । अवेक्ष्य च विलोक्य (अम्माह:खाबहिर्गन्तुम्) दिशो न जाने दिशाः न जानामि। मार्ग न जाना- मौति भावः। भगवन हे सर्वज्ञ त्वं मम करणां कुरु ॥ ५२ ॥ 24 ·भनियतकम्। तदुपरि परिचिन्त्य हड्डकाले करचरणादि-दृगादि-पारवश्यम् । अगतिक मतिवेपते मनो मे जिन किमह करवै प्रभो प्रसीद ॥५३॥ श्रवणपथगतेप्यादृष्टपूर्व सुखकृतिवस्तुनि यत् तनोमि तृष्णाम् । अविरतमत एव शान्ति बीजे त्वयि वलते रमते * ममत्व-चेतः ॥५४॥ स विपदि रमते न मे मनोऽत: सुरनरशमणि पूर्व-पूर्वमुक्त । अनुदिनमनुभूय शर्कराया- मपि विरतिं कुरुते हि दष्टदोष ः ॥५५॥ तदिति। उपरिकाले जीर्णावस्थायाम। तेषां करचरणादीनां हस्तपादादीनाम् । दृगादीनां नयनादीनाच पारवश्यम् । अयशवर्तिभावम् । परिचिन्त्य मकन्या । अगतिक शमथविदर्शनादिप्रतिष्ठारहितम्। मे मनः चित्तम् । चतिवेपते अतिशयेन कम्पते । जिन हे सम्बुद्ध अहं किं करवे किं करवाणि । प्रभो हे नाथ त्वं प्रसौद प्रसनो भव। मयोति शेषः ॥ ५३ ॥ प्रवण इति। अदृष्टपूचे पुरा न दृष्टे । श्रवणपथगते श्रोतदारमापाथगते चपि । सुखकृति सुखसम्बाद के वस्तुनि। यत् यस्मात् । हरणां तनोमि चालयं करोमि। अत: एव । शान्तिबीजे दुःोपशमकारणे । त्वयि भवति। चविरतं दिवानिशम् । घेत: ममताचितम् । वलते एकतो भवति । रमते थालय करोति च ॥ ममत्व- .. स विपदोति । पूर्वपूर्वभूक्तं पूर्वपूर्वजन्मनि अनुभवकृते । सविपदि विपरिणाम- दुःखसहिते। सुरनरशर्मणि दिव्यमनुष्याणां सुग्वे । मे मनः मम चिन्नम्। न रमते चालयं न करोति। अनुदिनं दिवसे दिवसे। अनुभूयः पुन: पुन: भूता। शर्क- "ममनचेत:" कवित॥ 25 ·भतिशतकम्। - करतलगतमप्यमूल्य चिन्ता- मणिमवधीरयतोऽङ्गितेन मूर्खः । कथमहमपहाय बुद्धरत्न जगति धनी गुणवांश्च पण्डितश्च ॥५६॥ स भवति मतिमान् स ना कुलीन: स च गुणवान् स च कीर्त्तिवान् स शरः । स जगति महित: सुखी स एव त्वयि जिन यस्य सुनिश्चलास्ति भक्तिः ॥५७॥ अपि सकलमधीतमत्र तेन श्रुतमपि सर्वमनुष्ठितञ्च तेन । अपि जितमजितेन तेन विश्वं त्वयि जिन यस्य सुनिश्चनास्ति भक्तिः ॥५८॥ रायाम शर्करारसे अपि। दृष्टदोषः अजीर्णादि -सम्पक्षित-रोगः नरः। अत: अस्मात् कारणात् विरतिं कुरुते हि । (तस्मिन् शर्करानुभवे) निरालयं करोति एव ॥ ५५ ॥ करतलगत मिति । मूर्खः अज्ञान:। करतलगतं हस्तप्राप्तम्। अमुल्यं मूल्यं कर्तुम- समर्थम्। अनर्घमिति यावत्। चिन्तामणिम इटार्थदावकं मणिरत्नम् अपि। इङ्गि- तेन अभिप्रायव्यलकदैहिकचेश्या। अवधीरयति अवज्ञा करोति । तथा अहं बुदरत चित्तीकृताद्यर्थेन रत्वसमं बुद्धम् । अपहाय त्यता। जगति लोके । कथं धनी धनवांच गुणवांश्च पण्डितय भवेयमिति शेषः । न भवेयमित्यर्थः 1: ॥५६॥ स इति । जिन हे सर्वज्ञ त्वयि यस्य नरस्य रुनिचला सुस्थिरा। दृढेति यावत् । भक्तिः चस्ति चादरः भवति । सः नरः मतिमान पण्डितः भवति । स: ना पुरुषः भवति। सः कुलौन: कुलजः भवति । म च गुणवान् मवति। स च कीर्तिमान यशस्वी भवति । मयूरः दक्षः भवति। सः जगति लोके। महितः पूजित: मवति । रुखितः भवति ॥ ५ ॥ जिन हे सम्बुद्ध त्वयि यस्य नरस्य सुनिश्चला सस्थिरा। भक्तिः पति चादरः भवति । तेन नरेण अब पस्मिन जगति। सकलं मर्वम् अपि । अधौतम 26 .. स एव सुखी चपीति।

·KRISHNA MISSION INSTITUTE OF MYTHI-GAI CUT भनिएतकम। त्यजति निजपरम्परादरेणे- तरसमयस्थ जनो न दृष्टदृष्टिम् । असुहरमपि गौरवेण मातु- न खलु गिशुर्विषमोदकन्तु मुञ्चेत् ॥५६ ॥ LIBRARY कविवरमहमस्मि पण्डितस्ते जिन न जहामि कथन्नु दुर्गहीतम् नुदति हि तमसन्ततिं प्रत्तां मिहिर-मरीचि-सहायिनी सुदृष्टिः ॥६०॥ CULTURA कर्तव्यम्। अवगतम्। तेन सर्च' श्रोतव्यं निखिलम्। श्रुतम् चाकर्णितम् । तेन सर्व समस्त चनुष्ठितं कृतश्च । अपराजितेन पराजयमनापनेन तेन । विश्वम् अपि सकललोकश्च । जितं जयपाहणं कृतमित्यर्थः ॥ १८ ॥ .. त्यजतीति । इतरसमयस्थजन: वेदानवैष्णवादिषु अन्य समयेषु कृतमक्ति: नरः । निजानां स्वकीयानाम्। पिटपितामहादीनामिति यावत् । परम्पराया कुलक्रमप्राप्तेन चादरेण मता। दृष्टदृष्टिं ग्टहीतमिय्यालब्धिम्। न त्यजति न हरति । (तथाहि) मातुः जनन्याः। गौरवेण चन्यु त्यानादिमम्मानेन । चादरेणेति यावत् । असहरं प्राणहरम अपि। विषमोदकं तु विषण असतं मोदकम् अपि। अब मोदकं खाद्य- विशेषम्। शिश: अर्भकः । न मुखेत खलु न हरत्येव ॥ ५ ॥ । कविवरमिति। जिन हे सर्थ यह ते भवतः । (गुणकथनात्) कविवरम् चत्रि श्रेष्ठ कविर्भवामि। (यहं भवतः धर्मपरिज्ञानान) पण्डितच अस्मि। (तादृशः बई) दुर्टहीतं मम अविज्ञतया ग्टहीतं मिथ्या ज्ञानम् । कथन्नु न जहामि न परित्यजामि । जहागणवेत्यर्थः । कथम्? मिहिरमरिचिं सूर्यकिरणम् सहायिनौ विश्वासभावीपगता। सूर्यरश्मि सम्पनेत्यर्थः। सुदृष्टिः चविनष्ट नेचकान्तिः। प्रत्तो रात्रौ सम्भूताम् । तमसमातिम् पञ्चकारसमूहम्। नुदति विक्षिपतीवेत्यर्थः ॥ ८॥ 27 ·१८ भतिशतकम्। सुगतपदपराङ्मुखस्य पुंसः किमु तपसा यशसा च किं किमन्यैः । सुगतपदपराङ्मुखस्य पुंसः किमु तपसा यशसा च किं किमन्यैः ॥६१॥ सुगतपदि न भक्तिरस्ति येषा- मजननिरेव महीतलेऽस्तु तेषाम् । कथितमिह कृतागसां नराणां निरयगतिनियतं न चान्यतो वा ॥६॥ विदित-सकल शास्त्रमुन्नतानां कुलभवमुत्तमरूप यौवनाद्यम् । . जिन भवदनुपासकं नृपाशं त्यजतु मनो मम नीचवत्त जात्या ॥६३ ॥ : सुगत इति। सुगतपदस्य सर्वज्ञचरणस्य पराङ्मुग्वस्य विमुखस्य । पुंसः पुरुषस्य । तपसा किमु किं प्रयोजनम् । यशसा च कीर्धा च परिवारसम्पत्त्या च किम् । अन्यैः धनधान्यादिभिः अपरैः किम् प्रयोजनम् । सुगतपदस्य सर्वज्ञपादस्य । अपराह- मुखस्य सम्मुखस्य । शेषं पूर्ववत् जेयम्। (भगवति गौतमे चित्तप्रसादादेव खर्गा- पवर्गादि सर्च सेत्स्यतौति भावः) ॥ ६ ॥ सुगतपदौति । येषां सत्वानाम् । सुगतपदि सम्बुद्धपादे। भक्ति: चादरः । नास्ति । महौतले पृथिव्याम। मनुष्यलोकेति यावत् । तेषां नराणाम्। अजननिः धनुत्पाद एव । अस्तु भवतु। (कमात्) (यतः) रह वस्मिन् जगति । कृतानि अर्गासि माटबधादिपापानि येस्तादृशाम्। पापकारीणामित्यर्थः । नराणां मनुष्या- णाम्। निरयगति: नरकेषु पतनम् । नियतं निश्चितम्। अन्यत: तिय्यंगादिष पन्यभवेषु समुत्यने (अनन्तर्यकर्मवशाबरकोत्पत्तिम) न च स्योत् न च प्रानुयादिति । कथितम् उक्तम्। सम्बनेति शेषः । (तत इत्यनुसन्धेयम्) ॥ ६२ ॥ विदित इति। जिन हे सर्वज्ञ विदितानि ज्ञातानि सकलशास्त्राणि व्याकरणा- मरादि समसशास्त्राणि यैस्तथोक्तानाम्। उनतानां तुङ्गानां क्षत्रीयबामणादीनाम् । 28 ·भतिशतकम्। re परिहत-मदमान-मत्सरादि सकरुणशील समाधिमान् विवेकी । तव पददृढ़भक्ति 'रन्ताजोऽपि प्रतिभवमस्तु नरोत्तमः सखा मे ॥६४॥ विहितजिनपदार्चनस्य मक्त दशदिवसानपि जीवितं प्रशस्तस् । न तु नियुतसहस्रकल्पकोटि- रकृतमुनीन्द्र पदानपूजनस्य ॥६५॥ कुल भवं कुले जातम्। (उत्तमरूपयौवनाद्यम् उतनरूपेन च यौवनेन च धादिना शेषसम्पतया च समन्वागतम् । भवदनुपासकं भवत उपासकभावमनापनम् । कृपाशं कुत्सितमनुष्यम् । मम मनः जात्या उत्पनया। नौचवत तु चण्डालमिव । त्यजतु चप- हरतूत्यर्थः ॥ ६ ॥ परिहत इति । परिहताः चपगताः मदाः जात्यादिचतुर्बिशन्मदाः मानाः चितो- नतयः मत्सराः परसम्पत्यसहनाः चादयः शेषपापधर्माः यस्य सः । तथा सकरण: दया- वितः शीलसमाधिमान् शौलसमाधियुक्तः। विवेकी कायचिसोपधिभिसिभिबिवेक- वान्। तव पददृढभक्तिः पादयोः अतिशयादरः । नरोत्तमः उसमपुरषः । पन्यजः नौचकुले जातः अपि । प्रति भवं भवे भवे । मे सखा वस्तु मम महायो भवतु ॥ ६ ॥ जीवितं प्राण- विहित इति। विहितं कृतं जिनस्य सर्वज्ञस्य पदार्चनं पदयोः पूजा येन तादृशस्य । भन्नुः भक्तिमतः । उपासकस्येति भावः । दशनिवसान दशाहान्यपि । धारणम्। प्रशस्तं प्रशंसनीयम् । बुझेनेति शेषः। चरुतं मुनीन्द्रस्य सम्बुद्धस्य पदान- पूजनं पादपायोः चर्चनं येन तादृशस्य नरस्य । नियुतसहसकस्यकोटिः कल्पानां कोटिलक्षमहमाणि। (प्राणधारणम् न तु न प्रशस्तमित्यर्थः ॥१५॥ ." रन्यजी" कचित् ॥ 29 ·भक्तिशतकम् । स भवति सुरसुन्दरी सखोऽन्यः कृतमभिनन्दति वार्चनञ्च भक्त्या । त्रिद गनरगुरो त्वदीयपूजा मगतितया यदि कर्तुमक्षमास्यात् ॥६६॥ 108580 सुरुचिरमतिचित्र-चित्ररूपं नयनपथं नयतीह यस्तवाच॑म् । रमयति पुरुष तमप्युदारं चिरतरसञ्चित-दुष्कृतं कवीन्द्र ॥६७॥ मणिकनकशिलादि निर्मितायः प्रणमति ते प्रतिमा तयोश्च तुल्यम् । फलमिह मनसः समप्रगदा दनुपरतं जिन योऽग्रतो नमेत् त्वाम् ॥६८॥ स इति। त्रिदशः देवा नराःमनुष्याः तेषां गुरो पाचर्य हे सम्बुद्ध (यः नरः) अगति तया दारिद्रतया। त्वदीयपूजां भवतः अर्चनम्। कर्तुं यदि अक्षमः स्यात् चसमर्थो भवतः अन्यैः अपनै न कृतं अर्चनं पूजां च । भक्तया अादरेण । अभिनन्दति अनुमोदते वा । (सः नर:) सुरसुन्दरोणां दिव्ययोषितां सखः सहायो यस्य तादृशः दिव्यप्सराभिः परिवृतो देवराजा भवतीत्यर्थः ॥ ६६ ॥ भवेत् । सः नरः। सुरुचिरमिति। हे कवीन्द्र दह अस्मिन् जगति । तव अर्थ पूज्यम। सुरुचिरम चति मनोज्ञम्। दाविंशद्वरमहापुरुषलक्षणैः समलमृत मिति भावः। अतिचित्रम् अरि- शयेन विचित्रम्। अशीत्यनुव्यस्न नैः समन्वागतमित्यर्थः । तानि महापुरुषलक्षणानि कशोत्यनुव्य स्ख नानि च मन्कृते सद्धर्ममकरन्दे विस्तरतो दर्शितानि। चित्ररूपं वस्त्रादिषु दिवकारैः कृतं रूपसंस्थानम्। यः नरः नयनपथं नेवसम्मुखीभावम् । नयति आलम्बम- वशात् प्रापयति। उदारं महन्तम्। तं पुरुषम् अपि। चिरतरम् अतिदीर्घकालम् । सचितम् उपचितं दुष्कृतं पापम्। रहयति (तदङ्ग प्रहानवशात्) त्यजतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ मणि इति । जिन हे सम्बुद्ध मणिः प्रसिद्धः कनकं सुवर्ण शिन्ता प्रस्तरम् इत्यादि- भिर्निर्मिता कृताम्। से भवतः प्रतिमा प्रतिबिम्बम्। यः नरः प्रणमति नमस्कार 30 ·भक्निशतकम्। सकृदपि तव पादपद्मपूजा वनकुसुमैरपि यः करोति धीमान । अवनतसुरसङ्घ मौलिमालो- ज्जुलममलं श्रयते तमाधिपत्यम् ॥६६॥ यदि भवति सरुपमेकचित्त- क्षण-शरणोद्भव-पुण्यन्दमुच्चैः गणशरण समन्तभद्र साधो ऽखिलनभसोऽप्यतिरिच्यते तदा तत् ॥७॥ तव गुणकथने तु य: प्रसन्न: तमनुविशन्ति मुने गुणास्त्वदीयाः । उदयति शशिनि प्रसन्नमिन्दू- पलमिव तत किरणावली तुषारः ॥७१॥ करोति । चनुपरतं जीवन त्वाम् । अग्रतः सम्मुग्वे । (यः नरः) नमेत नमस्कार कुर्यात् । मनमः समप्रसादात् तयोः नरयोः । फलं फुशल विपाकम्। तुल्यं समानं भवतीत्यर्थः 1:॥ ६८॥ महदिति । यः धीमान् पण्डितः। वनकसमैः वनजपुष्यैरपि। तव पाद पद्मपूजा चरणकमलार्चनम्। सकृत एकवारम् अपि करोति अतिशयभक्ता कुर्यादित्यर्थः । अवनतानां प्रणतानां सुरसङ्घाना देवसमूहानाम् मौलिः किरीटमेव माला पुष्यमाला । साभिर ज्जलं दीप्तम् । अमलं निर्मलम् । आधिपत्यम् अधिपतिभावम्। इन्द्रत्व- मित्यर्थः । तं नरम। श्रयते याश्रयं करीतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ गणाः अहार्यपतनसमूहाः तेषां शरण प्रतिछात साधी मैचीसमोपश- मादिगुणैः समन्वित ममतभद्र हे सर्वज्ञ एकचिसक्षण क्षण: निमेषक्रियाचतुर्थमागः कालः तरिमन एकचित्त प्रवसनकाले। शरणोद्भवन शरणगमनेन मनातम्। उच्च : उन्नतं महत् वा। पुणवन्दं कुशलसमूहम। यदि मरूपं भवति रूपमहितं मवेत् । तदा तत् कुशल- समूहम् चखिलनमसः सकलाकाशात् अपि। चतिरिचते अधिकं भवतीत्यर्थः ॥ .. ॥ यदौति । तवेति । मुने हे सर्व तव गुणकथने गुणवर्णनानिमित्तेन । यः नरस्तु प्रसनः। स्वदीयाः भवतः। गुणाः मैत्रीकरणादयः। तं नरम्। चतुविशन्ति प्राप्नुवन्नि । कथम 31 ·भक्तिशतकम् । सकृदपि समदायि देव किञ्चि- शवरतिमुत्मजता जनेन तुभ्यम् । सुगत तदखिलान् लुनाति धारा वदसिरिव द्रुममाश्रवादिदोषान् ॥७२॥ कृतमिह सुकृतं मृषादशा य- ज्जनयति तत् किल तस्य दुर्बिपाकम् । क्षिति सलिलरसं स्वतिक्तभावं नयति यथा पिचुमन्दवीजमुप्तम् ॥७३॥ तव पदनलिने निपत्य भूमौ निपतति नैव चतुर्ध्वपायकेषु । न हि कुशल करो नरः कदाचित् क्वचिदपि दुर्गतिमेति नाथ कश्चित् ॥ ७४॥ शशिनि चन्द्रे। उदयति उदयं गच्छति । प्रसनम इन्टूपलं चन्द्रकान्तिपाषाणम् । तत् किरणावल्या: चन्द्ररमिसमूहस्य तुषारः इव शिशिरगुण वेत्यर्थः ॥ ०१ ॥ सशदिति। देव विशुद्धि देव हे सुगत भवरतिं विषु मवेषु पालयम्। पत्- मजता परित्यजता जनेन। तुम्य किञ्चित् अत्यल्पं वस्तु । सकृत् एकवारम् अपि । समदायि तत् दानजातं कुशलचित्तम् । धारावत् सुनिशितः असिः खगः। द्रुमम् इव सक्षम इव । अखिलान् श्राश्रवादि दोषान् कामाश्रवादि पापानि । लुनाति छिन नि । अर्हन्मार्गज्ञानासिना छेदं करोतीत्यर्थः ॥७२ ॥ मभ्यग दीयते । कृतमिति । दह अस्मिन् जगति मृषादशा मिथ्यादर्शनात् । यत् सरुतं कुशलम् । कृतं सचितम्। तत् कुशलम् । तस्य नरए। दुर्बिपाकम् अनिएफलम्। जनयति उत्पादयति । (किमिव) उप्त भूमौ रोपितम्। पिचुमन्दः निम्बवृक्षः तस्य वीजम् । क्षितिसलिलरसं एथियामापारसम् । खतिक्तभावं स्वकीयतिक्तरसमेव । यथा जनयति करोति तथैवेति शेषः ॥ ७ ॥ तवेरि। निपत्य भूयः तव पदनलिने पादपासमोपे। वयं सामीप्याधारः। पुनः चतुर्यु अपायकेषु तिर्य गादिषु चतुर्प नरकेषु। नैव पतति पतनं न भवत्येव । 32 ·मतिपतकम्। इति भवदुपदेशतो विदित्वा तव पदपङ्कजपूजने रतोऽस्मि । दृढ़यतु भगवन् युगे युगे में कुमतिमुदस्य भवे भवेऽर्यभक्तिम् ॥७५॥ स्थिरमपि भगवन् क्षणं तवोक्तौ करचरणादिदगादिवैरिवर्गः। व्यथयति हृदयं बलाहिचाल्य वमिदमनाथमनौश पाहि पाहि ॥७६॥ यदि नयनमयं वशे विधातुं यतति तदा द्रवति श्रवो यदा तत् । तदनु रसननासिकाशरोरा- ण्यहह परस्परग्रहाणि चैवम् ॥७७॥ हि निश्चितम्। नाथ हे प्रभो कुशलकरः । थन नरः। कचिदपि कदाचिदपि। दुर्गति नरकम् । न एति न प्राप्नोति ॥ ७४ ॥ ॥ इतीति । इति इत्यम्। भवदुपदेशतः । भवतः धर्मोपदेशात् । विदित्वा ज्ञात्वा । तव पदपकजपूजने पादकमलपूजायाम् । ग्तः असिम मक्ती भवामि। हे भगवन् यगे युगे युगं युगं प्रति। भवे भवे भवं भवं प्रति । अस्य में ईदृशस्य मम । कुतिमुत् दुर्लब्धिनाशिका । चार्यभक्तिं विविधरनेषु चादरम्। दृह्यतु स्थिरं करीवित्यर्थः ॥ ७५ ॥ स्थिरमिति । हे भगवन् । तव उत्तौ चनित्यादिप्रतिमयुक्त वचसि । क्षणं थिरं निश्चलमपि। चनाथं समाधिप्रज्ञादिप्रतिष्ठारहितम्। इदं मदीयम्। हृदयं चित्तम् । करचरणादयः हस्तपादादयः दृगादयः नेवादयः तेषां वैरिवर्गः शत्रुसमूहः। बलात् सहसा । विचास्य चलनं कृत्वा। व्यथयति पौड़यति । अनीश हे विनायक स्वं पाहि पाहि पालय पालयेत्यर्थः। मामिति शेषः ॥ ७६ ॥ यदौति । अयं जनः । नयनं नेत्रम्। वशे खविषये। विधातुं कर्तुम्। यदि यतति यमं करोति। तदा श्रयः श्रीपम्। इवति गाति । शब्दालम्बनमिति कपः । 33 F ·भक्तिमतकम्। गतिरतिचपलस्य चेतसः स्या- दिह नभसीव नभस्वतोऽसुरोधा । कथमपि भजते क्रमेण धैर्य चिरमिदमभ्यसनेन सहिरक्या ॥७८॥ कुशलजललवैः विगदमपि मनः स्वभावती में चिरकृतकिल्विषकालिमाटतं में । कथन्तु धोतं भवनि मयेदृशचेतसार्जितैस्तैः ॥७॥ यदा तत् श्रीवम्। (व विधातुं यततीत्यन्वयः) तदनु चनकारम् । रसनं जि- न्द्रियम् नासिका प्राणेन्द्रियम् शरीरं कायेनियमिति एतानि इन्द्रियाणि एवम् परयः बन्योन्यैः। दुपहाणि दुर्बाराणि भवन्तीति शेषः । यह खेदसूचकमित्यर्थः ॥ ७७ ॥ .. गतिरिति । इह अस्मिन् स्कन्धपञ्चके। शरीरे इति यावत् । चतिचपलस्य पति- चपलस्य । चेतसः मनसः। गति: प्रवृत्तिः। नभसि चाका। नभखतः मारतस्य । गतिरिवेति चन्वयः। असुरोधा स्यात् सुखेन निरोधो न भवेत् । इदम् अतिथपलं चित्तम्। सविरक्तया शोभनचिनविमुक्तया च। वैराग्येणेत्यर्थः। चिरं दीर्घकालम् । अभ्यसनेन ध्यानादेरम्यासेन च। चित्तप्रजयोः पौनःपुन्येन सदावृत्ता इति भावः । क्रमेण मार्गपरिपाया च । कथं धैर्य धीरभावम्। भजते चायति। प्राप्नो तीत्यर्थः ॥ ८॥ विशदमिति । स्वभावतः प्रकृत्या। विशदं विमलम्। प्रभाखरमित्यर्थः। मे मनः मम चित्तम् । चिरक्तानि पूर्वसचितानि किलिषाणि पापानि तेषाम् कालिना मालिन्यभावेन चावृतं स्यात् पाशदितं भवेत्। मया ईदृशचेतसा ईदृशेन च विद्या- सगतेन चित्तेन । चर्जितैः सञ्चितैः। तैः कुशलजललवैः कामावचरकुशलजल- विन्दुभिः । कथा केन विधिना। धोतं भवति परिशाई भवति । कामावचरकुशल- माघेष परिशोए न शकाले रति भावः ॥ ९ ॥ 34 ·भनियमकम् । शुचितरवचनामृतप्रवाहै- रघमलिनौकृतचित्तसन्ततिं माम् । अनधिवर नितान्तमाधितप्तं सपदि विशोधय दण्डवन्नमामि ॥८०॥ सति सकलगुरो मुने प्रसन्ने किमिह दुरापममुत्र किं दुरापम् । यदमलमनसत्वदीयदासाः सुरपतितां मनसापि नाट्रियन्ते ॥१॥ विदधति भयमिन्द्रियाणि मूम्बा विषयविषग्रहणेषु दोषदुष्टात् । न हि सुविदितभाविदाहदोषः शिशुरपि दीपशिखाग्रसङ्ग हो स्यात् ॥२॥ तस्य : शाधोति । अनधिवर हे सर्वज्ञ शचितरैः पतिपरिशः। वचनं केवलभाषि- सम्। तदेव अमृतम् चमतरमः । प्रवाहाः जलधारा: तैः। बघेः रागादि पापैः मलिनोकता क्लि तामापादिता चित्तसकति: नितपरम्परा यस्य तादृशम् । निता- नम् अत्यर्थम् । चाधितप्न मनःपीड़या युक्तम् । माम् सपदि तत्क्षणे । विशोधय परिशुद्धं कुरु । त्वमिति शेषः । दण्ड वनमामि दण्डनमस्कार करीमीत्यर्थः ॥ ८ ॥ सतौति । यत् यस्मात् । धमलमनस: निर्मणधिनाः | विदर्शनाभावनादियुक्ता- चिना रतिभावः । त्वदीयदासाः भवतः किराः । योगिन इत्यर्थः। सुरपतिताम् इन्द्रत्वम्। मनसा चित्तेनापि । नाट्रियन्ने चादरं न कुर्वन्ति । ततः सकलगुरो समसत्वानामाचार्य? मुने हे सर्वज्ञ । प्रसने मति प्रसादं कुर्वति। वयोति शेषः । ( भिन् जगति । दुराप दुष्पाषं किम् ? चमुव परलोके। दुराप दुरागमं किम्? ममेति शेषः ॥८१ विदधतीति दोषशात रागादिदोषैर्मखिनभावात् । विषयविषाणा रूप- सन्दादिगोचरविषाणाम् । परणेषु चालम्बनकरणेषु । चानमोहबेनेति मेषः। • "दोषदुया" रति कचित् पाठः ॥ 35 ·भक्विशतकम्। न भवति जिन यावदेष जो विषयपिगाचनिषेवनेन तावत् । झटिति सुकृतकर्मणि प्रयोज्य स्वव शरणागतवत्सलागतिं माम् ॥३॥ - इदमपि यदि वेद्मि पुत्रदार- स्वतनुगृहादि मरीचिकाम्बुतुल्यम् । स्थगयति ममता च मामहन्ता तदपि हि मोहविजृम्भितं गरौय: ॥८४॥ इन्द्रियाणि नयनादिपञ्चन्द्रियाणि । सूना भूयः। भयं विदधति भौतिं कुर्वन्ति । हि निश्चितम्। सुविदितः सुविज्ञातः मावी एध्यकालवों दाहदोपः गाचादिसमाप- दोषः येन तादृशः शिशः वालकोऽपि। दीपशिखा प्रदीपज्वाला। तस्याः अयंतस्य सङ्घही ग्रहणशीलः। सात् न भवेदित्यर्थः ॥ ८२ ॥ नेति। शरणागतेषु उपासकेषु वत्सल स्नेहयुक्त हे जिन एषः जनः । विषयः रूपशब्दादि पञ्चकाम एव पिशाचः पिशितभसकः रक्ष इति यावत् । तस्य निर्षवनेन नित्य सेवनेन । यावत् जीर्णो न भवति जरायुक्तो न स्यात् । तावत् अगतिम् अनाथं माम् । झटिति शीघ्रम। सुकृतकर्मणि कुशल क्रियायाम् । प्रयोज्य मेयोज्य । खव सम्यक् पालये- त्यर्थः ॥ ८ ॥ इदमिति। इदं एतत् पुयः तनयः दारा भार्या खतनु खकीयशरीरम् ग्रहं गेहम् शादिना चवशषं स्वर्ण रजतादि च । मरीचिकाम्बुना मरीचिजलेन तुल्यं सदृशम् । भवतीति शेषः । यद्यपि वेधि जानामि । तदपि ममता च ममेति बुद्धिश्च । बहन्ता च अहमितिबुदिव। माम् । मम प्रज्ञामिति भावः। स्थगयति छादयति । हि निश्चितम। मोहविजृम्मितम् अविद्याया: प्रलमणम्। गरीयः अतिगुरु। पति- महदित्यर्थः ॥ ॥ 36 ·भक्तिपतकम्। अजनि च निजकरणेन सव्यं निवसति जौर्यति नश्यति खहेतोः । अहमपि हि तथैव धातुपुञ्जः कथमहमस्य कथं मुने ममेदम् ॥८५॥ आत्मबुद्धिरिह यस्य जायते सा च तस्य जनयेदहङ्कृतिम् । सा तनोति सुतरां भवस्प हां मैव मोहजननी मुहुर्मुहुः ॥८६॥ तेन कर्म कुरुते शुभाशुभं तड्वि दुःखजनकं भवत्रये । दुःखमूलमतएव सात्मधी स्तां लुनाहि जिन मे वचोसिना ॥८७॥ अजनीति । हे मुने सर्च पुत्तुकलत्रादि मकन्नं धातुपुनम् । निजकरण न वकीय कम्मादिप्रत्ययन। अनि उत्पादि च। स्वहेती: स्वकीयकर्मप्रत्ययात् । निवसति प्रवर्तते च। जौर्यति जगं प्राप्नोति च। नश्यति क्षणभङ्गुरत्वात् नाशं याति च। हि यस्मात् । अहमपि तथैव धातुपुनः निरात्मक: धातुसमूहः । ततः यस्य पुत्र- कलबादिधातुसमूहस्य । अहं कथं सम्बन्धी भवेयमिति शेषः । मम इदं पुवकलवाटि धातुपुखम् कथं वा सम्बद्धं भवेत् । न भवेदित्यर्थः ॥ ८५ ॥ श्रामेति । यस्य जनस्य । इह रूपादिस्कन्धपथके। यात्मबुदिः चामति दृष्टिः। जायते उत्पद्यते। सा च यात्मदृष्टिः। तग्य जनस्य। बहकृतिम् बहका- रम्। जनयेत् उत्पादयेत् । मा अहतिः। सुतराम् चत्यर्थम् भवस्यहाँ भवालयम भवटष्णमिति यावत् । तनाति करोति । सैव भवटयणा । मुहुर्मुहुः क्षण क्षण मोह- जननी मोहमुत्पादयतीत्यर्थः। रथीदता नाम वृत्तम् । । राहता नाम कृतम्। तदुक्तंरत्नाकर। राबराविह रघोड़तालगाविति ॥ ६ ॥ सेनेति । तेन मोहेन। शुभाशुभं कुशलाकुशलम् कर्म कुरते । तत् हि कुशला- कुशल कर्म। भवचये कामादिषु चिषु भवेषु। दुःखमनकं जात्यादिदुःखमन्पादयति । 37 ·मशिशतकम्। अथ सकलविदं दयासमुद्र त्रिभुवनकारणकारणं कुलौनम् । निखिलगतमनन्तमस्तिशान्तिं मुनिजनमानसहंसमोशमौड़े ॥८८॥ स्नाने कर्मणि भोजने वितरणे घ्राणे तथाकर्णने ध्यानस्पर्शनदर्शनादिषु तथा सम्भाषणादावपि । प्रातः सायमथो दिवा च निशि च त्वत्पादपझे प्रभो चित्त मे रमतां मुनीन्द्र सततं यूनां युवत्यामिव ॥८॥ चत एव सा अात्मधीः आत्मदृष्टिः। दुःखमूलं भवदुःखस्य कारणम् । भवतीति अन्वयः । मे मम ताम् चामदृष्टिम्। जिन हे सम्बुद्ध वचोऽसिना प्रवचनखङ्गेन । भवत इति शेषः । लुनाहि छेदनं कुर्वित्यर्थः। रथोड़तावृत्तम् ॥ ८ ॥ पथेति । अथ चनकारम् । सकलविदं सर्वतम्। दयासमुद्र करुणाजलनिधिम् । विभुवनकारणं चिधु सवनेषु उत्पत्तेः हेतुभूतम् । ष्णेति यावत् । तस्य कारणं मूलघात- वशात् नाशकम्। निखिलगतं सकललोकेषु व्याप्तम् । अनन्नम् अन्तरहितम्। गुणानामिति शेषः। अस्लिशान्तिम् उपशामाले शवन्तम् । मुनिजनानाम् चटार्यपुगल- सङ्घानाम्। मानसमेव सरः तस्मिन हंसः प्रसिद्धः तमिव । ईशं खामिनम् । ईड़े स्तुति करोमि। अहमिति शेषः। वृत्तं पूर्वे कथितम् ॥ ८ ॥ स्नाने रति। स्नाने शोधनक्रियाया। भोजने चाहारसेवने । वितरणे दाने च। प्राणे चुम्बने च। तथा चाकर्ण ने श्रवणं च। ध्यानं धर्मालम्बनस्य मनसि- करणम्। स्पर्शनं काष्ठादीनां घर्षणम् । दर्शनं रूपालम्बनग्रहणम्। सादिना शेषक्रिया तेषु च। तथा सम्भाषणादावपि। परस्परकथनादौ च । प्रात: प्रभातकाले च। सायं सन्धयाकाले च। चथो दिवा दिवसे च। निशि राजौ च। प्रभी स्वामिन मनौन्द्र हे सर्वज्ञ त्वत्पादपद्मे भवतः चरणकमले । मे चितं मम मनः। युवयां तरण्याम् यूना तरुणानाम् । चित्तमिव । सततं निरन्तरम्। करोतु। पत्र यूनां युवत्या मिवेति उपमायाः पशोभनता गम्यते । सातु कविकता वा कालाकारक्लियवशात् सम्भूतावेति वक्तुं न शक्यते । बपि तु बहुषु पुस्तकेषु दर्शना- भयापि तथैव खोकता। शार्दूलविक्रीडितं उत्तम ॥ ९ ॥ 38 रमताम पालयं ·भनियतकम्। मत्स्वामिन् मदभौष्टकल्पविटपिन् मद्देवते मगुरो मन्मातर्मदुपास्य मत्प्रियसखे मत्सङ्गते मत्मितः । मविद्ये मदशेषदुःखशमकृत् मनावने मन्निधे मन्मुक्त मदुदारभाग्य मदसो मबुद्ध मां पालय ॥१०॥ अङ्गा जियाननोऽभूद्गुरुरगुरुर यकोऽनायकोऽसौ विष्णुस्तूष्णों प्रपेदै कविरकविरमूदौश्वरोऽनौश्वराऽपि । शेषः शेषानुभावस्तव सुगत नुतौ खण्डिताखण्ड लोक्तिः कोऽहंमूढ़ो वराकस्त्रिदशनरपत कोर्त्तने ते गुणानाम् ॥११॥ मत्स्वामिनिति। मत्सामिन् मम प्रभो। मदभौटकल्पविटपिन् ममाभिमत- कल्पतरो। मदेवते मम देवताभूत। मद्गुरो ममाचार्य। मन्मात: मम जनिके। मदुपास्य मया धाश्रयणीय। मप्रियसग्वे मम प्रियसहाय। मत्मद्गते मम प्रतिष्ठाभूत। मत्पित: मम जनक। मद्विा मम शास्त्रज्ञान। मदशेषदुःखशमवत् मम सकलदुःखशमकारक । मसावने मम ध्यानालम्बन। मन्निधे मम निधान। मन्मुक्त मम मोक्ष। मदुदारमाग्य मम राजकुमाशभसूचक । मदसो मम जीवित। मदुर हे मम सर्वज्ञ। मां पालय रक्ष इत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं उत्तम् ॥ १० ॥ ब्रोति । सुगत हे सर्वज्ञ ते मवतः। ततौ सवे। गुणकर्मादिभिः प्रशंसने रति भावः । ब्रह्मा स्वयम्भुः । जिम कुटिलम बाननं मुलं यस्य तथोक्तः। हिया अवनत- मुख इत्यर्थः । अभूत् बमवत् । इदं तु शेषेषुपि यथावदम्बयः । गुचः वृहपतिः। चगुरु: दुर्बलः । बलहीन इत्यर्थः। चसौ बहायकः सूर्यः । चनायकः चप्रधानः । विष्णु : हरिः तूष्णीं भौनम् प्रपेदे प्राप्तवान। कविः शक्रः कविः कविमावरहितः । अपण्डित रतिमावः । चमूत। चरोऽपि शम्मुश्च बनीचर : ईश्वरभावरहितः । असमर्थ इत्यर्थः। शेषः सर्वपतिः भेषानुभावः जनमहिमः। भाखण्डलः इन्द्रः तस्य उतिर्वचनम्। खण्डिता भेदिता। दिशाः देवाः नराः मनुष्याः तेषां पति: नायक. बनेन सम्बुदमाखपति। हे सर्वज्ञ। ते भवतः । गुणानां कोने मेधादिशुष. समूहाना कथने। मूहः बनानः । बराकः मन्दभाग्यः। अहं कः कीदृशः। भवा- 39 ·भक्तिमतकम्। दशाधिकविंशतिः स्फुरदयौत्यनुब्यजनै महापुरुषलक्षणं वपुषि यस्य देदीप्यते कलामपि न षोड़शों मजति तस्य पुण्यात्मन चतुर्मुखमुखो गणो दिविषदां नृणां का कथा ॥१२॥ महेन्द्रनवचापवत् कनकपर्वते सर्वतः सदा तव मनोहरं स्फुरति सुप्रभामण्डलम् । दृशो भवति गोचरं तदिह यस्य तस्य त्वरा त्तमस्ततिमनुत्तमां हरति दूरमन्तर्बहिः ॥१३॥ मौति शेषः । इमे सधैं बलवन्तो देवा अपि भवतो यथाभूतगुणकथने असमर्था भवन्ति । एवं सति मनुष्योऽहं कथं तव गुणं वर्ण यामीति गुणानामुत्क्रप्टमावं दर्शयति । वृत्तम् ॥११॥ मुग्धरा- दशेति । यस्य सम्बुद्धस्य । वषि शरीरे। अशोत्यनुव्यस्वनः तुङ्गनखतादिभिः अशौतिक्षुट्रलक्षणैः स्फुरत् धाजत् । दशाधिकविंशतिः महापुरुषलक्षणं सुप्रतिष्ठित- पादतादि द्वात्रिंशत पुज्यलक्षणम् । देदीप्यते विराजति। तस्य पुण्यात्मनः परिशद्ध- चित्तस्य । चतुर्मुखः ब्रह्मा मुखं प्रधानो यस्य तादृशः। दिविषदां गणः देवसमूहः षोड़शी कलां षोड़शधाकृतभागमपि । न भजति न सेवते । टणां मनुष्याणाम् । किमुत ?। पृथ्वीवृत्तम् । तदु रत्नाकरे। जसौ जसयला वसुग्रहयति पृथ्वी- गुरुरिति ॥१२॥ का कथा महेन्द्रेति । तव मनोहरं रचिरम् । सुप्रभामण्डलं शोमन व्योमप्रभासमूहः । कनकपर्वते सुमेरपर्वते । सर्वतः सकल दिशासु। भारतमिति शेषः । महेन्द्रः इन्द्रः तत्य नवचापवत् नूतनधनुरिव। इन्दुधनुरिवेत्यर्थः सदा स्फुरति विराजते। तत् व्योमप्रभामण्डलम्। दूह चस्मिन् जगति । यस्य जनस्य । दृशो गोचरं मयति नेव- विषयं स्यात् । तस्य जनस्य । अन्तः मनसि च। बहिय। अनुसमां घनाम् । तम- सतिम् अन्धकारसमूहम्। दूरं हरति दूरीकरोतीत्यर्थः । पृथ्वीकृतम्। तलक्षणं पूर्ववत् ॥९॥ 40 ·मक्तिशतकम्। पं लोचनलोभनं श्रवणयोरानन्दसन्दोहदा णी विश्वविमोक्षकृत्तव कृपा वेशोऽतिगान्तस्तव । ण्डित्यं प्रथितं जगत्सु भगवन् सर्वजनाम्नैव ते म्राज्यस्य च यौवने निरसनं वैराग्यसौमा स्फुटम् ॥१४॥ यं त्वडिषमेषु दर्पदलनादङ्गीकृतं दैवत हाणैः ससुरासुरः प्रविजितो लोकोऽयमौषत्करम् । यं ते प्रकटौचकार नितरां निर्वाणसाक्षात्कृतिः के ब्रूमो बलवैभवं भगवतस्तत् ते जगडुयहम् ॥६५॥ - रूपमिति । हे मगवन तव रूपं शरीरम। लोचनलोभनं नयनयोः रसालनवत प्रियजनकम्। वाणी मधुरा मारती। श्रवणयोः कर्ण यो रानन्दसन्दोहदा प्रचुरसम्मोष- दायका। तव कृपा करुणा विश्वानां उहटितज्ञादिसर्वजनाना विमोचकन मसारादि- मोचनं करोति । तव वेश: चौवरधारणादिविलामोऽपि शान्तः उपशमयुक्तः। ते भवतः पण्डित्यं पण्डितभावः। सर्वज्ञनाम्नैव जगत्सु विषु लोकेषु। प्रथितं प्रसिझम्। यौवने तरुणावस्थायाम। सामाध्यस्य चक्रवर्निराज्यस्य च। निरसनं परित्यागः। ते भवतः । वैराग्यसीमा विरागमावस्य अवधिः। सुर व्यताम्। भवतीति शेषः। शार्दुल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ १४ ॥ । ." .. भवतः। शौर्यमिति । यत् यस्य मारस्य। बाणैः शरैः। ससुरासुरः देवाहरसहितः । चयं लोकः सत्यः। करम अल्पप्रयासेन। प्रविजितः। प्रकर्षण जितः। विषमेषोः वशवर्तिमारस्य दर्पस्य एभिमानस्य दलनात् खपानात। दैवतैः देवतासमूहः । त्वत् शौर्य पूरभावः। बङ्गीकृतं खोकृतम् । निर्णाणस्य साक्षात्कृतिः प्रत्यक्ष- करणम्। ते मवतः। वौयं दृहशक्तिम्। नितराम प्रत्यर्थम्। प्रकटौचकार प्रकामं कृतवान्। भगवतः (ऐश्वर्य पुष्य यश: प्रोसंकल्पसिद्धि प्रयला इति) एमिः षड्गु- ऐयुक्तस्य । ते मवतः। जगदुवई लोकधुरन्धरम्। महत्या करण्या सत्बानो संसारा- दुत्तरममितिमावः। सत् बलमवं कायज्ञानबस्वसम्पतिम् । कथयामय वयमिति शेषः। शार्दूलविक्रीडितं कृतम् ॥ ५ ॥ किं ब्रूमः चपि किं .41 ·मक्रिशतकम्। यत्र च्छागतुरङ्गमारणविधि वैदेपि तं निन्दसि प्रेमणा प्राणभृतामतः सकरुणस्त्वत्तो महान्नापरः । एवं ते गुणसम्पदो न विषया बुद्धेरसूयात्मनां ते मूढाः प्रलपन्ति हन्त सुगतो मद्देदनिन्दौत्ययम् ॥१६॥ निर्माज्जत्सुरसुन्दरौकुचचलन्निर्मन्दमन्दाकिनी- फेनक्षीरसमुद्रकैरवसखौ सत्कौर्तिलक्ष्मीस्तव । यं नालिङ्गति मन्दभाग्यमधुना मूयान्न तेनापि मे सङ्गः सङ्गगदादिवैद्य भगवन्नेषापि में प्रार्थना ॥१७॥ - हन्त इति योति । यत्र वेदे यस्मिन् वेदाख्ये धर्मविशेषे । छागतुरङ्गमारणविधिः (स्वर्गाद्य- भीष्टसाधनार्थम्) अजतुरङ्गमाणां मारणं विहितम् । तं वेदमपि। निन्दसि परिमवं कराषि। त्वमिति शेषः। (कस्मात् ?) प्राणता सत्वानाम्। प्रेम्बा स्नेहेन । थतः त्वतः मवतः । महान् सकरुणः महाकरुणायुक्तः । चपरः न नास्ति । ते भवतः । एवं गुणसम्पदः पूर्वोक्तमहाकरुणादिगुणसम्पत्तयः । असूयात्मनां दोषावितरणखमावानाम् । बुवः ज्ञानस्य । विषयाः गोचराः। न भवन्तौति शेषः । ते मूढाः अज्ञानाः । अयं सुगतः मद्देदनिम्दीति मम वेदस्य निन्दिता इति। प्रलपन्नि प्रलापं कुर्वन्ति । श्वनुकम्पायाम्। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥ निर्मजदिति । निर्ममतां जलक्रीड़ा कुर्वताम्। सुरसुन्दरीणां दिययोषितां कुचः पयोधरैः चलत् कम्पमानं निर्मन्दम् अमन्दं बहुलं वा। मन्दाकिन्याः चाकाश- गङ्गायाः फनं च चौरसमुद्रश्च कैरवं कुमुदश्च तेषां सखी सहाया। तव सन्कौलिकीः शोभनयशःश्रीः। अधुना सम्पति । चम्मिन् नवमे युद्धोत्पादकाले इति भावः। यं मन्द- भाग्यम् अल्पपुष्य' पुरुषम्। न चालिङ्गति चालिङ्गनं न कुरुते । तेन पापेन साईम् । मे मम। न भूयादिति शेषः। सङ्गगदस्य हव्यायाधेः धादिवैद्य पूर्वमिषग्बर हे भगवन् मे मम । एषापि प्रार्थना। भवतीति मेषः। शार्दूलविक्रीडितं तृत्तम् ॥९॥ 42 सङ्गः एकच वासोऽपि ।

·भक्तिशतकम्। ये त्वां गच्छन्ति बुद्धं शरणमिति न ते दुर्गतिं यान्ति सन्त त्यक्ता कायान्मनुष्यान्निरतिशयसुखांस्ते लभन्तेऽथ दिव्यान् । दुःस्वपो दुनिमित्त दुरहिदुरहिता हा दुष्टसत्वा दुःखं दुयोधयोऽपि क्वचिदिह कुशलान्नोपसर्पन्ति चैवम् ॥ [१८॥ छत्रं ब्रह्मावधत्ते मणिमयममलं चामरं चक्रपाणि: स्तोतारो गद्यपद्यैर्हरगुरुफणिनः शालिकोऽभून्महेन्द्रः । अन्ये दौपोदकुम्भध्वजकुसुमलसत्याणयो भक्तिनम्रा स्तस्थुर्व्याख्याय धम्मं मुवमवरुहत: स्वर्गतस्ते मुनीन्द्र ॥२६॥ इत्यर्थः । येति। ये सत्वाः शरणं निर्वाण सुरवाय प्रतिष्ठा रति मत्वा । खुद सर्वविदम्। बां गछन्ति अनुयन्ति । ते मन्तः शरणगताः साधवः । दुर्गतिं नरकम् । न यान्ति न प्राप्नुवन्ति । ते उपामकाः। मनुष्यान कायान् । त्यक्ता। निरतिशयानि परमोत्कृ- यानि सुग्वानि येषां तथोलान्। दिव्यान् कायान् । लभन्ने प्रानुनन्ति । चुत्यनकर- मितिशेषः। अथ अनन्तगर्थद्योतकः । इह जन्मनि । कुशलात् शरणागमनपुण्यात् । टुःखनः स्वप्ने अनिष्टदर्शनच्च । दुनिमित्तं परामकारणच । दुरहयः दुयसर्पाच । दुर. हिताः क्रूरशचवच । दुर्यहाः पापराशिघु स्थिताः नमश्चराय। पापफलदायकाः ग्रहा दुष्टसत्वाः बाघमकरादिदुरजन्तव। दुःखं कायिकचैत सिकादि दुर्याध- योऽपि दुरीगाथ। एते दुःखमादयः । एवं शरणगतान् कचित् कहिचित् । न उपमर्पन्ति न प्राप्नुवन्नीत्यर्थः । सग्धरावृत्तम् ॥ ८ ॥ छत्रमिति । हे मुनीन्द्र स्वर्गतः इन्द्रपुरात्। धर्म धर्मसङ्ग्रहादिकं सप्तप्रकरणम् । व्याख्याय । दिष्ट्वा । माष्टप्रमुखानां देवानामिति भावः। भुवं भूलोकम् । सकाम- नगरबारमिति भावः। चवरहतः अवतरतः। ते भवतः । ब्रह्मा सहाम्पतिर्ममा मणिमयं मौक्तिकरवमयम्। छवं धवलातपत्रञ्च । चक्रपाणिः विष्णुः। अमलं निर्मलम् । चामरं शुभ्रवर्ण चमर पुछकृतव्यजनच। अवधने दधातिम । हर: शम्भुः गुरुः वृहपतिः फणी शेषाहिः एते गद्यपद्यैः गद्यपद्यरचनाविशेषैः । मोतारः स्तवं कुर्वन्तः । अमवन् । महेन्द्रः शचीपतिः । शालिकः शङ्खधमकः अभूत् । चन्ये मेष- ब्रह्मा व्याधने" कचित् पाठः ॥ 43 ·भक्रिशतकम्। मातेवासीत् परस्त्री भवति परधने न स्पृहा यस्य पुंसो मिथावादौ न य: स्यान्न पिबति मंदिरां प्राणिनो यो न [हन्यात् । मर्यादाभङ्गभौरः सकरुण हृदय स्यक्त सर्वाभिमानो धर्मात्मा ते स एव प्रभवति भगवन् पादपूजां विधातुम् ॥ [१००॥ सर्वप्राणातिपातात् परधनहरणात् सङ्गमादङ्गनाया मिथ्यावादाच मद्याभवति जगति योऽकालमुक्तनिवृत्तः । सगौतस्रक्सुगन्धाभरणविलसितादुच्चशय्यासनाद- प्यासौडौमान् स एव विदशनरगुरो त्वत्सुतो नात्र शङ्का ॥ [१०१॥ देवाः। दीपाः माणिक्यमयप्रदौपाः उदकुम्माः स्वर्णमयाः जलपूर्ण घटाः धजाः मणिकनक- मया धजाः कुसमानि पारिजातमन्दारादिपुष्पाणि । तैः लसम्तः पाणयः हस्ताः येषां तथोक्ताः। भक्तिनधाः चादरेण अवनताः । तस्थुः स्थानं चक्रुः। एतद्धि मत्कृते सबर्ममकरन्दे विस्तरतो ट्रष्टव्यम् । स्रग्धरावृत्तम् ॥ ६ ॥ मातेति । यस्य पुंसः। परस्त्री परभार्या। मातेव जनिकावत् आसीत्। परधने परायत्तट्व्ये। स्पृहा अभिलाषः न भवति । यः जनः मिथ्यावादी सषाभाषणशीलः न स्यात् । मदिरां न पिबति सुरापानं न करोति । यः प्राणिनः न हन्यात् प्राणिवधं न कुर्यात् । मर्यादा सदाचार: तस्याः भङ्गः खण्डनं तस्मिन् भोरः भयशीलः यः स तथोक्तः। सकरणहृदयः दयान्वितचितः । त्यक्ताः परित्यक्ताः सचे चभिमानाः मिथ्या- धर्मात्मा साधुखमावः । हे भगवन ते पादपूजां विधातुं श्रीपादपूजां कर्तुम् । प्रभवति समर्थो भवति । इतरे असमर्था एवेति सूचयति। अनेन उपासकगुणं वर्णितवान्। सग्धराशनम् ॥ १० ॥ गर्वाः येन तादृशः । स एव उपासकः । भवतः। सर्वइति। यः नरः सर्वप्राणातिपातात सकलप्राणवधात् । परधनहरणात् परट्रव्याप- हरणात् । चौर्यादितिभावः। बङ्गनायाः स्त्रियः । सङ्गमात् सङ्गत्याः। सीपुंसयोः मनोगादित्यर्थः । मिथ्यावादात् मिथ्याभाषणात् । मद्यात् सुरापानात् । 44 थकाल- ·भक्तिशतकम् । ४५ तापत्तादिमार्गाः सदवयवयुताः नन्ति रागादिदोषान् वास्ते छिन्नमूला हतभवगतस्तयत्कल र्यान्ति शान्तिम् । र्गाणां लशहानिः सदम्तमजर कारणं स्थानवानां नर्माण हेतुरेषां तव जिन वचनं तस्य हेतुस्त्वमेव ॥१०२॥ .. .. तर्विकालभीजनात् । सङ्गीताः सत्यगीतवाद्यादयः । सक्सगन्ध: मालागन्ध- लेपनम् चाभरणम् अलङ्कारः विलमितं विभूषितं तस्मात् । उच्चात् तुगात् यासनात् शयनासनात् । निवृत्तः चासोत विरतः अभूत। विदशा: देवाः नराः नुष्याः तेषां गुरुः चाचार्यः। अनेन सम्बुद्धम् पालपति । हे सम्बुद्ध मण्य मान् अष्टाङ्गशीलधारी प्राज्ञः । त्वत्सतः सुझुशिक्षाकरणाद्भवतः पुतः । बने। न शङ्का मंशयो नास्तीत्यर्थः अनेन उपासकस्य अधिकशीलं सूचयति । पासकोहि इदमाङ्ग-मुपोषितशीलं रक्षन् अधिकशीले प्रतिष्ठिती भवत्येव । सुग्धरा- धन त्तम् ॥ ११ ॥ .. श्रीतापत्तिरिति। मदवयवयुताः शोभनाङ्गयुक्ताः (सम्यक्दृष्टिः सम्यक् मैकम्पना सम्यक् मन्तिः सम्यगाजीवः मम्यग्बवायामः सम्यग्वचनं मम्यक् मृतिः सम्यक् समाधिरिति एभिः रभिः वार्ता: ममन्वागता रति भावः) श्रोतापत्तादिमार्गाः श्रीतापनिमार्ग चादिना सदागामिमार्ग: अनागामिमार्गः अर्हन्मार्ग इति) इमे चत्वारी मार्गाः। गगादि षान् गगईषमीहान् । सकलान क्लं शानिति भावः । ध्वन्ति नाशयनि। विवाः तेन न मार्गेण अविद्यादयः मूलाः पापहेतवः यः तथोक्ताः। हतः नः भवतिः मंसार- मिनं यः तादृशाः । ते गादि दोषाः । तत्फलैः (श्रोतापतिफलं सकदागामिफलम अनागामिफलम् चहत्फल मिति) तैः तै: फलैः। शानि उपशमनम्। भायान्नि प्राधु- मार्गाणां तेषां श्रोतापनादिचतुर्विधमार्गसम्बन्धिनाम । लं शहानिः रागा- होना व्युपशमः । सत् परमार्थसत्यम्। अजरं जरया विरहितम् चक्षयमित्यर्थः। चमतं परणादपगतं नित्य सुखस्वरूपम् निर्वाणमिति यावत् । कारणं स्यात् हेतुर्भवेत् । एषां नवानां धर्माणाम् (श्रोतापत्यादयश्चत्वारी मार्गाः श्रोतापादयश्चत्वारि फलानि नर्वाणमिति) एषां नवलोकोत्तरधर्माणाम् । तव वचनं भवत्रिपिटक धर्मः । कारणम्। स्यादिति अन्वयः । तस्य विपिटक धर्मस्य । हे जिन त्वमेव भवानव । हेतुः उपदेशकत्वात् कारणं का वा भवति। बनेन अन्ये ब्रह्मादयो देवा उपदेशकाः न भवन्नीति सूचयति। सग्धरारतम् ॥ १०२ ॥ 45 न्ति ।

·४६ भतिशतकम्। विंगत्सत्कायदृष्टिक्षितिधरममवतानवचेण भित्वा रागद्देषादिपापं तदुदितमखिलं कर्म चोन्मूलयन्तः । चत्वारो लब्धमार्गास्त दनु गुणफलास्तेऽपि चत्वार एवं त्वत्त चाष्टार्यसङ्घः पृथगिति न पुनश्चिन्तयामो मुनीन्द्र ॥ [१०३॥ अपि गगनमनन्तं सर्वसत्वोऽप्यनन्तः सकलमिदमनन्तं चक्रवालं विशालम् । वदसि जिन विदित्वानन्तया ज्ञानगत्या तव च गुणमनन्तं वेत्सि बुद्ध त्वमेवम् ॥ १०४ ॥ विंशदिति। अमलेन निर्मलेन । मलरहितेनेत्यर्थः। ज्ञानव जेण मार्गज्ञान- वनायुधेन। विंशत्सन्कायदरिः (रूपमामतः समनुप ति। रूपवनं वा चामानम् । चात्मनि वा रूपम् । रूपे वा सामान मित्यादिक्रमेण पञ्चम स्कन्धषु एकै कस्मिन स्कन्ध चत्वारश्चत्वार रति) विंशतिप्रभेदगता वकीयशरीगे प्रवृत्ता विपरीतदृष्टिः। सा एव क्षितिधरः पर्वतः तम्। भित्वा समुछिद्य। रागद्वेषादि पाप रागः लोभः द्वेषः विरोधः चादिना मोहः भाया मदः शायम् ईर्षामात्सर्या द्यकुशलच । तत् तस्मात् रागादि ले शहेतोः उदितम् उद्भवतम्। जातमित्यर्थः। अखिलं प्राणवधादि सकलं कर्म च । उस्तम्। उना लयनः मूलती नाशयतः । लब्धमार्गाः श्रोतापत्यादिप्राप्तमार्गाः। चत्वारः सजया- नियमदर्शनम्। तदनुगुणः तैर्मागैः प्राप्तश्रोतापलादिफलाः । ते अपि चत्वारः। एवं उत्थम् । पुनः भूयः। अहार्यसङ्घः अथार्यपद्लगणः । हे मुनीन्द्र त्वतः भवतः । पृथक् इति भिन्न इति। न चियामः चिमनं न कुर्मः। वयमिति शेषः । सङ्घोऽपि भवतः सम्बन्धीति वयं चिन्तयाम इति भावः। सग्धरात्तम् ॥ १० ॥ .. पीति गगनमपि चाकाशमपि। अनन्तम् अवधिमन्यम्। सर्वसत्वः सकल- जनोऽपि। अनन्तः परिछ दरहितः । चप्रमाण इत्यर्थः । सकलमिदं विशालं पृथुलं चक्रवाल लोकधातुरपि । अनन्तं पर्यवसानरहितम्। हे जिन अनन्या प्रमाणाति- क्राम्लया। ज्ञानगत्या सर्वज्ञताज्ञानेन। विदित्वा ज्ञात्वा। विमूतं त्वति भावः । वदसि विभब्य कथयसि । त्वमिति शेषः । हे युद्ध एवम इत्य । तव पनन्तं 46 ·भक्तिशतकम्। भगवति भवभौतिध्वंसकारिण्य मोघे भवतु भवतु भक्ति जन्मजन्मान्तरेऽपि । भवतु भवतु धर्मः सबथा मेऽनुशास्ता भवतु भवतु सङ्घोऽनुत्तरा पुण्यभूमिः ॥ १०५ ॥ त्रिभुवनमहनीयं त्वामभिष्टुत्य बुद्धं विशदतरमददं पुण्यमचार्जितं यत् । जगति सकलासवास्तेन सम्बुहबोधि विधुतविविधपापा भावनाभि बजन्तु ॥ १०६ ॥ प्रमाणरहितम् । गुणं त्रिविद्या चतुशारद्यादि गुणश्च । त्वम् एव वेतसि जानाषीत्यर्थः । मालिनौवृत्तम् ॥ १०॥ भगवतीति। चमोधे सार्थके। भवस्य मंसारोत्पत्ताः भौतिः भयं तस्य ः धंसकारी विना शनशीलः तस्मिन् । भगवति सम्बुछ। भक्तिः चादरः। ममेति शेषः जन्मजन्मान्तरे उत्पनीत्यनेषु जातिषु । भवतु भवतु । · धर्मः सपर्याप्तिकः नवलोकोत्तरधर्मः । मे अनुशास्ता अनुशासकः । भवतु भवतु। सङ्घः अटार्यपुङलगणः । अनुलग अत्यन्त श्रेष्ठा। पुष्णभूमिः पुण्यक्षेत्रम् । भवतु भवतु। ममेति अन्वयः। मालिनी- .. . मम । वृत्तम् ॥ २०५ ॥ विभुवनेति। विस्वनः सवनत्रयवामिभिः महनीयं पूज्यम् । बुई कालवर्तिनां मर्वधर्माणां वेत्तारम् । त्वां भवन्तम्। अभिष्टुत्य स्तुत्वा । भक्कातिशयेन स्तोत्र कृत्येति भावः। अत्र स्तोत्र करणे। विशदतरम् अतिशय निर्मलम्। बदभ्रम् अनम्यम् । बहुलमिति यावत् । यत् पुण्यं कुशलम् । पग्नितं सचितम् । तेन कुशलेन । जगति लोके । सकल सत्वाः सर्वे पाणिनः। विधुतानि त्यक्तानि विविधानि अनेक प्रकाराणि पापानि यैसे भावनामि: समयविदर्शनादिभिवितवकरणक्रमः। सम्बुइवीधि सर्वज्ञताज्ञानम् । बुद्धत्वमिति मावः । प्रजन्तु प्राप्नुवमित्यर्थ मालिनौरभम् ॥ १०६॥ 47 । ..

·भक्तिशतकम् । भाखड्नानुकुलाम्बुजन्म मिहिरे राजाधिराजेश्वर श्रीलङ्काधिपतौ पराक्रमभुजे नौत्या महीं शासति । सगौड़ः कविभारती क्षितिसुरः श्रीरामचन्द्रः सुधीः श्रोतृणामकरोत् स भक्ति शतकं धर्मार्थमोक्षप्रदम् ॥१०७॥ मही सुवम् । भाखदिति । भाखत् प्रकाशत् । विदितमित्यर्थः । मनु मान्धाट भरत भगीरथा- दीनां कृपवराणामुत्पत्ता अतिप्रसिद्धमिति भावः । भानुकुलं सूर्यवंशः तदेव चम्बुजन्म पभम्। तस्य प्रकाशने मिहिरः सूर्य इव तस्मिन् । श्रीलङ्काधिपती श्रीलङ्क परे । राजाधिराजानः प्रधानराजानः । तेषां राजेश्वरे नायकरानि । पराक्रमसजे तमामकम्पवरे । नीत्या दशराजधर्मेन मनुनीत्यनतिक्रमेण वा । शामति अनुशासनं कुर्वति। राज्यं कारयतीत्यर्थः । सगौड़ः उत्तमे गौड़देशे समुत्पन्नः । कवीनां भारती सरखतीव । सुधीः प्रशस्तबुद्धिमान। श्रीरामचन्द्रः तनामकः । क्षितिसर: ब्राह्मणः । श्रोतृणां श्रावकजनानाम् । धमाधमोक्षप्रदं विवर्गसम्पति- प्रदायकम्। भक्तिशतकं तनामकरन्यरचनाम् । अकरोत् कृतवानित्यर्थः। शार्दूल- विक्रीडितं कृतम् ॥ १८ ॥ सः 48 ·MISSION MOREOF भतिशतकम्। इति श्री शाक्यमुनेर्भगवतः सर्वतस्य परमोपासकेन गौडदेशीयेन श्री बौहागमचक्रवर्तिना मूसुरेणाचार्येण महापण्डितेन विरचितं भक्तिशतकं समाप्तम् ॥ रति श्री शीलस्कन्धस्थविरेण कृता रत्नमाला नाम भक्तिशतकटीका समाप्ता॥ खरायां यतिसम्दसग्निवसती प्रासादएङ्गोले पारामे वसतिप्रमोदजननेज्यं शैलबिम्बाभिधे । शोलस्कन्धयतिकार मधुरा व्याख्यामिमा धर्मवित् स श्रीमान जनवत्सलो परहितो यो नूतनपामजः ॥ यदव विद्यतेऽस्माकं प्रमादासमतोऽपि का । स्खलनं विबुधा ज्ञात्वा शोधयन्तु दयापराः ॥ वाण कनागशशभद्विमिते शकाब्दे विंशेऽकि चण्डकिरणे उषभं प्रयाते। याख्यामिमामकृत साधुजनस्य तुष्टय सेयं समुजसतु सौगतभक्ति । शिवमस्तु ॥ Raut .in 3.6.९० RRN., 7828 .'६. १/१,309,37... RAHOUS LIBRARY LIHA • CALCUTTA SULTURE 49 Beng. Sect. Prest-Reg. No. 9 Tn.-1,000-30-12-95.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ULTURE LIBRARY TRIONNA using 10. INE liis N018818