·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः १२
कृष्णयजुर्वेदीया
तैत्तिरीयोपनिषत
आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्योपेता।
''पण्डित वामनशास्त्री इसलामपुरकर" इत्येतैः
संशोधिता।
तथा च
शंकरानन्दकृता तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका।
एतत्पुस्तकमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुदायित्वा
प्रकाशितम् ।
तृतीयेयमङ्कनावृत्तिः ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८३१
ख्रिस्ताब्दाः १९०९
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )
मूल्यं पादोनरूपकद्वयम् ।

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका । -:+*+:- शा. , तैत्तिरीयोपनिषद आदर्शपुस्तकानि येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्चाधोदेशे प्रदर्श्यन्ते- क. इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयोपनिषद्भाध्यम् । वैराजक्षेत्रनिवासिनां वे. सं "शिवराम वीरेश्वर शास्त्री भट्ट" इत्येतेषाम् । ख. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकं काश्यां शिलामुद्रितम् । रा. रा. “ महादेव चिमणाजी आपटे" इत्येतेषाम् । मुद्रणकालः संवत् १९४१ ग. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकम् । इन्दूरपुरनिवासिनां किबे इत्युपाह्वानां श्री. रा. रा. “भाउसाहेब बाळासाहेब” इत्येतेषाम् । घ. इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यम् । पुण्यपत्तननिवासिनां 'खाजगीवाले इत्युपाह्वानां श्री. रा. "तात्यासाहेब" इत्येतेषाम् । ङ. इति संज्ञितम्---मूलं सभाष्यम् । पुण्यपत्तननिवासिनां 'खाजगीवाले इत्युपाह्वानां श्री. रा. रा. "तात्यासाहेब" इत्येतेषाम् । च. इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयोपनिषद्भाव्यं शिक्षामृगुवल्लीद्वयात्मकं समूलं सटीकम् । खेडकरोपाह्वानां श्री. रा. रा. "आन्दराव लक्ष्मण (भाउसाहेब)" इत्येतेषाम् । छ. इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम् । विंचूरपुरनिवासिनां श्री.रा. रा. “रावसाहेब अण्णासाहेब" इत्येतेषाम् । ज. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकम् । विंचूरपुरनिवासिनां श्री. रा. रा. "राब- साहेब अण्णासाहेब" इत्येतेषाम् । झ. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकम् । विंचूरपुरनिवानां श्री. रा.रा, साहेब अण्णासाहेब" इत्येतेषाम् । लेखनकालः शके १६३२ अ. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकभाष्योपेतम् । करवीरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां वे.शा.सं. गुरुमहाराजानाम्। लेखनकालः संवत् १८६६ ट. इति संक्षितम्--तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम् । करवीरपुरनिवासिनां द्रविडो- पाह्वानां वे. शा. सं. रा. रा. नानाशास्त्रिणाम् । राव- ·(२) ठ. इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम् । समूलं सटीकम् । कलिकाता- नगरे मुद्रितं पुण्यपत्तननिवासिनां कै.वे.शा. सं. देवो- पाह्वबालशास्त्रिणाम् । ड. इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यं सटीकम् । नागपुरनिवासिनां श्री. रा. रा. “आप्पासाहेब बुटी" इत्येतेषाम् । अथ शंकरानन्दविरचितदीपिकायाः सूचीपत्रम् । क. इति संज्ञिता-तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । पुण्यपत्तननिवासिनां श्री. रा. रा. "भाऊसाहेब नगरकर" इत्येतेषाम् । ख. इति मंज्ञिता-तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । वटोदरनिवानां पटवर्धन इत्यु. पाह्वानां रा. रा. "कृष्णराव भीमाशंकर" इत्येतेषाम् । ग. इति संजिता-तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका शिक्षाध्यायमात्रा।प्रान्तिजस- काशादागता*। घ, इति संज्ञिता-तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । रा.रा. “महादेव चिमणाजी आपटे" इत्येतैः प्रेषिता+। -- समाप्तमिदं सूचीपत्रकम् । एतत्स्वामिनो नाम न ज्ञायते । + एतत्पुस्तकस्यापि स्वामिनो नाम न ज्ञातन् ।

·here.NA-..-N-Mar-14 श्रीक्षेत्र वाई, जि. सातारा . रड्डी. माचार्य. ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। विधा करुणाचाच * AA कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकान्तर्गता तैत्तिरीयोपनिषत् आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। marw- यत्प्रकाशसुखाभिन्नं यन्मन्त्रेण प्रकाशितम् । विवृतं ब्राह्मणे तत्स्यामदृश्यं ब्रह्म निर्भयम् ॥ १ ॥ यजुर्वेदशाखाभेदं तैत्तिरीयकोपनिषदं व्याचिख्यासुभगवान्भाष्यकारस्तत्प्रतिपाद्यं ब्रह्म जग- ज्जन्मादिकारणस्वेन तटस्थलक्षणेन मन्दमतीन्प्रति सामान्येनोपलक्षितं, सत्यज्ञानादिना च स्वरूपलक्षणेन विशेषतो विनिश्चितं नमस्कारच्छलेन संक्षेपतो दर्शयति- यस्माज्जातं जगत्सर्वं यस्मिन्नेवै प्रलीयते । येनेदं धार्यते चैव तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥१॥ यस्माज्जातमिति । निमित्तोपादानत्वयोः पञ्चम्याः साधारण्यादुभयविधमपि हेतुर्वे- मविवक्षितम् । कार्यविलयस्य प्रकृतावेव नियतत्वाद्विशेषतः प्रकृतित्वमाह-यस्मिन्निति। कार्यसाधारणस्य निमित्तै धर्मादावपि प्रसिद्धत्वात्साधारणकारणत्वमाह-येनेति । ज्ञाना- मन इति स्वरूपलक्षणसूचनम् ॥ १ ॥ गुरुभक्तेर्विद्याप्राप्तावन्तरङ्गसाधनत्वं ख्यापयितुं गुरून्प्रणमति- यैरिमे गुरुभिः पूर्वं पवाक्यप्रमाणतः । व्याख्याताः सर्ववेदान्तास्तान्नित्यं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥२॥ यैरिति । पदानि च वाक्यानि च प्रमाणं चानुमानादि तद्विवेचनेन व्याख्याता 'इंति ॥२॥ चिकीर्षितं निर्दिशति- तैत्तिरीयकसारस्य मयाऽऽचार्यप्रसादतः। विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं संप्रणीयते ॥३॥ . ANNA १ ख, ग, च. ज. झ. ट. यन्मात्रेण । २ ख. ग. च.°रबले । ३ क. घ. च. छ. अ. झ. व विधीय । ज.व विली।४ क. ख. ग. ज. ट. पि कारणत्व । ५ क. ख. ग. च. ज. झ. ट. त्वमिहावि । ६ क. ख. ग. च. ज. ट. तेऽपि ध । ७ क. ख. ग. च. ज. ट. र्मादौ प्र। ८ ख. ग. ज. रणं का। ९ न. णमाम्यह। १० क. ख. ग. च. ज. ट. °इत्यर्थः ॥ २ ११ ख. ग. च. दर्शयति ।

·२ १ , " आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- शीक्षाध्याये- तैत्तिरीयकेति । व्युत्पन्नस्य पदेभ्य एव पदार्थस्मृतिसंभवात्पैदस्मारितपदार्थानां संसर्ग- स्यैव वाक्यार्थत्वात्सूत्रकारेणोपनिषत्तात्पर्यस्य निरूपितत्वाच्च व्यर्थः पृथग्व्याख्यारम्भ इत्या- शङ्कयाऽऽह-विस्पष्टार्थेति । मन्दमतीनां स्वत एव निःशेषपदार्थस्मरणासंभवादुपनिष- द्गतनिःशेषपदार्थानां विशिष्य निःसंशयं ज्ञानं ये रोचयन्ते तेषामुपकारायेत्यर्थः ॥ ३ ॥ नित्यान्यधिगतानि कर्माण्युपात्तदुरितक्षयार्थानि, काम्यानि च फला- थिनां पूर्वस्मिन्मन्थे। कर्मविचारेणैवोपनिषदो गतार्थत्वादुपनिषत्प्रयोजनस्य निःश्रेयसस्य कर्मम्य एव संभषास्पृ- थग्ल्याख्यारम्भो न युक्त इत्याशङ्कामपनेतुं कर्मकाण्डार्थमाह-नित्यानीति। " अथातो धर्मजिज्ञासा” इति जैमिनिना धर्मग्रहणेन सिद्धवस्तुविचारस्य पर्युदस्तत्वान्नोपनिषदो गतार्थत्वमित्यर्थः । तानि च कर्माणि संचितदुरितक्षयार्थानि “ धर्मेण पापमपनुदति ” इति श्रुतेर्न निःश्रेयसार्थानि । न केवलं जीवतोऽवश्यकर्तव्यान्यधिगतानि फलार्थिनां काम्यानि च । न तान्यपि निःश्रेयसार्थानि । " स्वर्गकामः " ॥ इत्यादिवन्मोक्षकामोऽदः कुर्यादित्यश्रवणात् । अतः संसार एव कर्मणां फलमित्यर्थः । इदानीं कर्मोपादानहेतुपरिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयते।कर्महेतुः कामः स्यात् । प्रवर्तकत्वात् । आप्तकामानां हि कामाभावे स्वात्मन्यवस्था- नात्प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । आत्मकामत्वे चाऽऽप्तकामता । आत्मा हि ब्रह्म । तद्विदो हि परप्राप्तिं वक्ष्यति । अतोऽविद्यानिवृत्तौ स्वात्मन्यवस्थानं परप्राप्तिः। " अभयं प्रतिष्ठा विन्दते एतमानन्दमयमात्मानमुपसं- कामति इत्यादिश्रुतेः। कर्मकाण्डार्थमुक्त्वा तत्राविचारितमुपनिषदर्थमाह-इदानीमिति । कर्मणामुपादा- नेऽनुष्ठाने यो हेतुस्तन्निवृत्त्यथै ब्रह्मविद्याऽस्मिन्ग्रन्थ आरभ्यते । अतः सनिदानकर्मोन्मू- लनार्थत्वादुपनिषदः कर्मकाण्डविरुद्धत्वान्न गतार्थत्वमित्यर्थः । कर्मानुष्ठाने हेतुर्नियोगस्तस्य प्रमाणसिद्धत्वान्न विद्यया विरोध इत्याशङ्कयाऽऽह-कर्महेतुरिति । अस्येदं साधनमि- त्येतावच्छास्त्रेण बोध्यते । यस्य यत्राभिलाषः स तत्र प्रवर्तते कामत एव । अतो न नियोगस्य प्रवर्तक त्व]संभावनाऽपीत्यभिप्रायः सति कामे प्रवृत्तिरित्यन्वय उक्तः । कामाभावे न प्रवृत्तिरिति व्यतिरेकमाह-आप्तेति । अभिलषितविषयप्राप्तिः कामनिवृत्तौ पशुकामः " ११ .. RA १ ज. र्थसंस्मृ । २ क.ट. त्पदैः संस्मा । ख. ज. पदैः स्मा' । ३ झ. °दार्थमं । ४ झ. रेणोप । ५ स्व. ग. च. ज. अ. ट. नां निर्विशि । ६ ट. इतिव । ७ घ. छ. ज. तु नि. वृत्यर्थे । । ८ ग. च. त्वेनाऽऽप्त । ९ कु. तेः । ननु का। १० कः ख. ग. च. ज. झ. ट. भण उपा'। ११ झ. प्रारभ्यते।

·१प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ३ हेतुः । न विद्या । अतः कथं कर्महेतुपरिहाराय विद्यारम्भ इत्याशङ्कयाऽऽह-आत्मका- मत्वे चेति । कामितविषयप्रौप्त्या कामस्य तात्कालिकोपशममात्रं नतूच्छेदः । पुनर्विष- याकाङ्क्षादिदर्शनात् । आत्मकार्मेनाऽपि निरङ्कुशाऽऽत्मैव वस्तु नान्यत्ततोऽस्तीत्येवंरूपाऽऽ- स्मकामत्वे सति भवति । कॉमितेच्छाभावात् । आत्मनो ह्यद्वयानन्दरूपमजानम्नेष व्यतिरिक्त विषयं पश्यन्कामयते । ततः कामस्याऽऽस्माविद्यामूलस्वादात्मविद्यैव तन्निवृत्तिहेतुरित्यर्थः । भवत्वात्मविद्या कामविरोधिनी कर्महेतुपरिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयत इति कथमुक्तं तत्राऽऽह- आत्मेति । आनन्दमयं परमात्मानमादाय श्रुतिरुदाहृता । काम्यप्रतिषिद्धयोरनार दारब्धस्य चोपभोगेन क्षयान्नित्यानुष्ठानेने प्रत्यवायाभावादयत्नत एव स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षः । अथवा निरतिशे- यायाः प्रीतेः स्वर्गशब्दवाच्यायाः कर्महेतुत्वात्कर्मस्य एव मोक्ष इति चेन्न । कर्मानेकत्वात् । अनेकानि ह्यारब्धेफलान्यनारब्धफलानि चानेक- जन्मान्तरकृतानि विरुद्धफलानि कर्माणि संभवन्ति । अतस्तेष्वनारब्ध- फलानामेकस्मिञ्जन्मन्युपभोगक्षयासंभवाच्छेषकर्मनिमित्तशरीरारम्मोप- पत्तिः कर्मशेषसद्धावसिद्धिश्च । “ तय तच इह रमणीय चरणा: शेषेण " इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । इष्टानिष्टफलानामनारब्धानां क्षया- नि नित्यानीति चेन्न । अकरणे प्रत्यवायश्रवणात् । प्रत्यवायशब्दो ह्यनिष्टविषयः । नित्याकरणनिमित्तस्य प्रत्यवायस्य दुःखरूपस्याऽऽगा- मिनः परिहारार्थानि नित्यानीत्यभ्युपगमान्नानारब्धफलकर्मक्षयार्थानि । यदि नामानारब्धकर्मक्षयार्थानि नित्यानि कर्माणि तथाऽप्यशुद्धमेव क्षपयेयुर्न शुद्धम् । विरोधाभावात् । न हीष्टफलस्य कर्मणः शुद्धरूप- त्वान्नित्यविरोध उपपद्यते । शुद्धाशुद्धयोर्हि विरोधो युक्तः। एवं तावत्कर्मकाण्डेनागतार्थत्वात्कर्मभ्योऽसंभाव्यमाननिःश्रेयसप्रयोजनत्याच्चोपनिषदो व्या- ख्यारम्भं संभाव्य पुनरनारम्भवादिनोऽभिप्रायमुद्भावयति-काम्यप्रतिषिद्धयोरिति । आत्यन्तिकागामिशरीरानुत्पादे स्वरूपावस्थानं निःश्रेयसं, शरीरानुत्पादश्च हेत्वभावादेव " “ ततः १ ग. च. वेनेति । २ ख. ग. च. ज. प्राप्तौ का । ३ क. ख. ग. च. ज. ट. इक्षाद। ४ क. ख. झ. ट. मताऽपि । ५ क. ख. ज. ट. कामयितव्याभावादेवाऽऽत्मानं य । ६ . म्भाधार । ७ इ. 'ब्धयोश्चोप। ८ ख. ग. घ. च. छ. ज. झ. भोगक्ष । ९ इ. न च प्र। १० क. झ. स्वात्माव। ११ रु. च. शयत्री। १२ अ. ब्धकर्मफ° । १३ घ. षसंभव १४ क. यदिह । १५ क. ङ. अ. °तः कर्मशे° । १६ अ. दिस्मृति° । १७ १. यस्यासुखरू । १८ ख. ग. च. शुभमे । १९ घ.नं पुनः शुरु । २० ख. ग. घ. रु. च. छ. अ. ट. शुद्धिरू । २१ घ. अ. छ ट. शुद्धयशुद्धयोहि । २२ घ. छ. °नरार ।

·30 आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- सेत्स्यति किं ज्ञानार्थोपनिषदारम्भेणेत्यर्थः । मतान्तरमाह-अथवेति । यदेव स्वर्गसाधनं ज्योतिष्टोमादि तदेव मोक्षसाधनं निरतिशयप्रीतेः । स्वर्गपदार्थस्य मोक्षादन्यत्रासंभवास्सति शरीरे क्लेशावश्यंभावादित्यर्थः । ऐकभविकपक्षमाद्यं मतं प्रत्याख्याति–नेत्यादिना । यद्यपि वर्तमाने देहे काम्यं प्रतिषिद्धं च नाऽऽरभेत मुमुक्षुस्तथाऽपि संचितस्यानेकस्य संभ- वाद्धेस्वभावोऽसिद्ध इत्यर्थः । प्रायेणानभिव्यक्तानि सर्वाण्येव कर्माणि संभूयैकं शरीरमारभन्ते, तत्र सर्वेषामुपभोगेन क्षयि(पि)तत्वात्संचितं कर्मैव नास्तीतिशङ्कानिराकरणायोक्तम्-विरु- द्धफलानीति । स्वर्गनरकफलानां ज्योतिष्टोमब्रह्महत्यादीनामेकस्मिन्देहे भोगेन क्षयासं- भवात्प्रायेणास्य सर्वाभिव्यञ्जकत्वे प्रमाणाभावाद्बलवता प्रतिबद्धस्य दुर्बलस्यावस्थानं संभवती- त्यर्थः । संभावनामात्रमेतन्नात्र प्रमाणमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह-कर्मशेषेति । प्रेत्य स्वकं कर्मानुभूय ततः शेषेण जन्म प्रतिपय॑न्त इति स्वर्गादवरोहतां कर्मशेषं(ष)सद्भावं दर्शयती- त्यर्थः । संचितकर्मसद्भावमङ्गीकृत्य देहान्तरारम्भो न भविष्यतीत्याह-इष्टेति । एतद्भ- (भा)ट्टानां सिद्धान्तविरुद्धमित्याह-नेति । मुमुक्षुणाऽनुष्ठितस्य नित्यादेः संचितकर्मक्ष- यार्थस्वाभ्युपगमेऽपि नाभिमतसिद्धिरित्याह-यदि नामेति । न च कर्महेतूनां कामानां ज्ञानाभावे निवृत्त्यसंभवादशेषकर्मक्षयोप- पत्तिः । अनात्मविदो हि कामोऽनात्मफलविषयत्वात्स्वात्मनि च कामा- नुपपत्तिनित्यप्राप्तत्वात्स्वयं चाऽऽत्मा परं ब्रह्मेत्युक्तम् । नित्यानां चाकरणमभावप्ततः प्रत्यवायानुपपत्तिरिति । अतः पूर्वोपचितदुरितेभ्यः प्राप्यमाणायाः प्रत्यवायक्रियाया नित्याकरणं लक्षणमिति “ अकुर्वन्वि- हितं कर्म " इति हि शतुर्नानुपपत्तिः । वर्जयेत् " इति तदप्यसति विवेकबले दुर्घटम् । सति मूलाज्ञाने कामोद्भवस्य दुर्निवारत्वादित्याह-न च कर्महेतूनामिति । ननु कामो नाज्ञानमूलः । आत्मविडामपि कामदर्शनादित्यत आह–स्वात्मनि चेति । सर्व आत्मेति पश्यतां तत्त्वतो विषयाभावादेव कामानुपपत्तिः । अशनादिप्रवृत्तिनिमित्तं तु कामा- भास एव । वास्तवाभिनिवेशाभावादित्यर्थः । तेषामप्यर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मप्राप्तेः कामनाऽ- स्तीति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-स्वयं चेति । यच्चोक्तमकरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारार्थानि नित्यानीति तत्राऽऽह-नित्यानां चेति । आगामि दुःखं प्रत्यवाय उच्यते । तस्य भावरूपस्य नाभावो निमित्तम् । पापः पापेन ” इति श्रुतेः । निषिद्धाचरणनिमित्तत्वादुः- खस्येत्यर्थः । यच्चोक्तं ॥ मुमुक्षुः काम्यानि " । १ ख. 'थः । एक° । २ क. ख. ग. च. ज. झ. ट. स्वकर्मफलमर्नु । ३ ज. झ. °द्यत ई। ४ ज. झ. हणं कुर्व । ५ घ. ङ. छ. तद्भाविनां ।

·-- १प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । .. ननु "अकुर्वन्विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसज्जश्चेन्द्रियार्थेषु नरः पतनमृच्छति" ॥ इति शतृप्रत्ययादकरणस्यापि' प्रत्यवायनिमित्तत्वमवगतमित्याशङ्कयाऽऽह-अत: पूर्वेति । यदि यथावन्नित्यनैमित्तिकानुष्ठानमभविष्यत्तदा संचितदुरितक्षयोऽभविष्यत् । न चायं विहितमकार्षीदित्यतः प्रत्यवायो भविष्यतीति शिष्टलक्ष्यते । यों विचिकित्स- ब्श्रोत्रिय इति । ततः शतृप्रत्ययस्यान्यथों व्युत्पन्नत्वान्न तबलादकरणे हेतुत्वमवगन्तुं शक्यत इत्यर्थः। अन्यथाऽभावाद्भावोत्पत्तिरिति सर्वप्रमाणव्याकोप इति । अतोऽय- लतः स्वात्मन्यवस्थानमित्यनुपपन्नम् । ननु—लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति शतृप्रत्ययस्योभयत्र विधाने सति किमिति हेतुत्व- मेव न गृह्यते तत्राऽऽह–अन्यथेति । भावरूपस्य कार्यस्य भावरूपमेव कारणमिति प्रत्यक्षादिभिरवंगतं, शतृप्रत्ययादभावस्य हेतुत्वाभिधाने सर्वप्रमाणविरोधः स्यादित्यर्थः । स्वयाऽप्यकरणस्य प्रत्यवायलक्षणत्वमिष्टम् । भाट्टैश्चानुपलभ्भस्याभावप्रमितिहेतु- त्वमिप्यते । तार्किकैश्च प्रतिबन्धकाभावस्य तत्तत्प्रागभावस्य च तत्तत्कार्यव्यवस्थापक- त्वमिष्यते । तस्कथं भावस्यैव कारणत्वम् । तदुक्तम्-'भावो यथा तथाऽभावः कारणं कार्यवन्मतम्" इति । उच्यते । अस्माभिस्तावदभावस्य स्वरूपेण कारणत्वं नेष्टम् । किंतु तज्ज्ञानस्य प्रत्यवायगमकत्वमिष्टम् । तेन च रूपेण न प्रत्यवायजनकत्वमिष्यते । नित्या- करणज्ञाने प्रत्यवायाँभावप्रसङ्गात् । भाट्टानामपि च केषांचिज्ज्ञानस्य योग्यानुपलम्भस्याभा- वप्रमितिहेतुध्वंसतया तु प्रमितिहेतुत्वेऽभावप्रमायाः प्रत्यक्षत्वापातः । तार्किकाणामपि प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वेऽन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गान्न प्रामाणिकत्वम् । प्रागभावस्यापि ज्ञातरूपण जन्यज्ञापकत्वमेव । यस्मादिदं प्राङ्नाऽऽसीत्तस्मादिदानीं जातमिति । न तु जनकत्वं प्रागभावस्य नियतप्राग्भावित्वेन कारणत्वे प्राक्कालस्य स्ववृत्तितापातः । प्राग्भा- वित्वमपि चान्यथासिद्धमित्युक्तं तत्त्वालोके । यस्मादकरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारार्थ न नित्यं कर्म किंतु " कर्मणा पितृलोकः । सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ” इति श्रुतेः पितृलोकप्राप्तिफलम्, तस्मान्न यथोक्तचरितस्य शरीरानुत्पाद इत्याह-अयत्नत इति । यञ्चोक्तं निरतिशयप्रीतेः स्वर्गशब्दवाच्यायाः कर्मनिमित्तत्वात्कर्मा- १३ १ क. ख. ग. च. ज. झ. ट. पि न प्र । २ क. ख. ग. च. ट. दतः । ३ क. ख. ग. च झ. ट. वायी भ°। ४ ख. ग. च. ज. °थाऽवि । ५ क. ख. ग. ज. ट. थाऽप्युपपन्न । ६ ख. ग. घ. ङ, च. छ. अ. °णको । ७ क. ख. ग. च. ज. ट. वधारितं । ८ क. °णत्वं कथमि। ९ घ. ङ. छ. °रणं ने । १० झ. यासंभव । ११ क. ख. ग. च. ज. स. ट. तुत्वंसत्तया । १२ क. ख. ग. घ, च, ज. झ. ट. जन्मज्ञा । १३ झ. पि नान्य।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंदलितशांकरभाष्यसमेता-शीक्षाध्याये- रब्ध एव मोक्ष इति । तन्न । नित्यत्वान्मोक्षस्य । न हि नित्यं किंचि- दारभ्यते । लोके यदारब्धं तदनित्यमिति । अतो न कर्मारब्धो मोक्षः। विद्यासहितानां कर्मणां नित्यारम्भसामर्थ्यमिति चेत् । न । विरोधात् । नित्यं चाऽऽरभ्यत इति विरुद्धम् । यद्विनष्टं तदेवं नोत्पद्यत इति । प्रध्वं- साभाववन्नित्योऽपि मोक्ष आरभ्य एवेति चेन्न । मोक्षस्य भावरूपत्वात्। प्रध्वंसाभावोऽप्यारभ्यत इत्यमावस्य विशेषाभावाद्विकल्पमात्रमेतत् । भावप्रतियोगी ह्यभावः । द्वितीयमतमनूद्य दूषयति-यञ्चोक्तमित्यादिना । विद्यासहितेनापि कर्मणाऽऽर- भ्यश्चेन्मोक्षस्तीनित्य एव । यत्कृतकं तदनित्यमिति व्याप्तिदर्शनादित्युक्तं तत्र व्याप्तिभङ्गं मन्वानः शङ्कते-यद्विनष्टमिति । भावरूपत्वादिति । यद्भावरूपं कार्य तदनित्यमिति व्याप्तेस्तव च मोक्षस्य निरतिशयप्रीतेर्भावत्वादनित्यत्वं स्यादेवेत्यर्थः । प्रध्वंसाभावस्य कार्यस्व- मभ्युपगम्य यत्प्रध्वंसातिरिक्तकार्य तदनित्यमिति व्याप्तिाख्योतै । वस्तुतस्तु प्रध्वंसस्य कार्यत्वमपि नास्तीत्याह-प्रध्वंसेति । जन्याश्रयत्वं तावत्प्रध्वंसस्य । न कार्यत्वम् । जने:- रुक्तेभी( ते भा )वविकारत्वाम्युपगमात् । नापि प्रागसतः सत्तासमवायादिलक्षणम् । तद्- नभ्युपगमात् । नाप्युत्तरकालयोगः । कालेन संवन्धाभावात् । अवच्छेदावच्छेदकभावस्यै समवा- यमूलस्वात्संबन्धान्तरमूलकत्वदर्शनादुत्तरकालस्य प्रध्वंसावच्छेदकत्वं स्वभावश्चेदन्यावच्छेदकत्वं स्वभावो न स्यात् । तस्मादभावस्य निर्विशेषकत्वात्कार्यत्वं कल्पनामात्रपरमिति भावः । किंच, अमावस्याभावविशेषमात्रस्वभावत्वाद्भावविरोधित्वाच्च न भावरूपो धर्मः संभवतीत्याह-मावेति। यथा ह्यभिन्नोऽपि मावो घुटपटादिभिर्विशेष्यते । अभिन्न एव घट- मावः पटभाव इत्येवं निर्विशेषो मावामावः क्रियागुणयोगाव्यादिव- विकल्प्यते । न ह्यभाव उत्पलादिवंद्विशेषणसहभावी। विशेषणवत्त्वे भाव एव स्यात् । विद्याकर्मकर्तृनित्यत्वाद्विद्याकर्मसंतानजनितमोक्षनित्यत्व- मिति चेन्न । गङ्गास्रोतोवत्कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वात् । कर्तृत्वोपरमे च मोक्षविच्छेदात् । तस्मादविद्याकामकर्मोपादानहेतुनिवृत्तौ स्वात्मन्यव- MAIN ३ क. १ रु. छ. म. ट. रिभ्य ए। २ क. ख. ग. घ. रु. च. छ. न. ट, रिभ्यो मा । म. ग. घ. रू. च. म. ति च वि°। ४ क. स. ग. च. यद्धि न । ५ क. व च नो । ६ घ. म. ज. अ. एव घे। ७ क. स. च. ज. झ. यद्धि न°। ८ ख. ग. च. ज. स्तद्वन्मोक्ष। ९ क. ख. ग. च. स. ट. ख्याता । व । १० क. ख. ग. च. ज. ट. °व । परमार्थतस्तु प्र। ११ क. ख. ग. च. ज. स. ट. °च्छेद्याव। १२ क. ख. ग. च. ज. झ. ट. °स्य संबन्धस । १३ क. ख. ग. घ. च. म. ट. °षोऽपि भा । . षोऽप्यभा । १४ क. °व सहभावी विशेषणेन वि। १५ . °णसहयतित्वे भा।

·१ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १. साधन- स्थानं मोक्ष इति । स्वयं चाऽऽत्मा ब्रह्म तद्विज्ञानादविद्यानिवृत्तिर्मोक्ष इति ब्रह्मविद्यार्थोपनिषदारभ्यते । ननु---अभावश्चतुर्विधः । तत्रानित्यः प्रागभावः । प्रध्वंसादयस्तु नित्याः । ततः कथं निर्विशेषत्वमित्याङ्कयाऽऽह-यथा हीति । भावप्रत्ययस्यैकाकारत्वादेक एवं भावाभाव(वोऽव)च्छेदकभेदाद्भिन्न इव प्रकाशते । तथा निषेधप्रत्ययस्यैकाकार- स्वादेक एवाभावोऽवच्छेदकभेदाद्भिन्न इव प्रकाशते । जायते नश्यति चेति क्रियायो- गास्संख्यागुणयोगाद्र्व्यवदभावो विकल्प्यते । न तु तत्त्वतः सविशेष इत्यर्थः । इतश्च न तत्त्वतः सविशेष इत्याह-न हीति । विशेषणं हि विशेण्यान्वयि प्रसिद्धम् । प्रतियोगिना च विशेषणेन नाभावस्य सहभावोऽस्ति । घटप्रध्वंसस्य नित्यस्वे घटस्यापि नित्यत्वप्रसङ्गात् । घटसहभावित्वे च तदभावस्वव्याघाताद्भावाभाषयोः सहानवस्था- नरूपविरोधाभ्युपगमात् । ततः प्रतियोगिविशेषादभावः सविशेषः कार्यत्वादिधर्मवानिति विभ्रममात्रमित्यर्थः । एवं प्रध्वंसदृष्टान्तेन शङ्कितं नित्यत्वं परिहत्य प्रकारान्तरेणाऽऽ- शङ्कां निषेधति -विद्याकर्मेत्यादिना । विद्याकर्मणोः कर्ता नित्य इति साधनसां- तत्यात्साध्यसातत्यं न वाच्यम् । कर्तृत्वस्यानुपरमेऽनिर्मोक्षप्रसङ्गादुपरमे च सातत्याभावान्मोक्षस्य विच्छित्तिः स्यादित्यर्थः । यस्मानिःश्रेयसं ब्रह्मज्ञानं विना दुष्प्रापं तस्मादित्युपसंहारः । उपनिषदिति विद्योच्यते । तच्छीलिनां गर्भजन्मजरादिनिशातनात्त- दवसादनाद्वा ब्रह्मणो वोपनिगमयितृत्वादुपनिषण्णं वाऽस्यां परं श्रेय इति । तदर्थत्वाद्ग्रन्थोऽप्युपनिषत् । ब्रह्मविद्यायामुपनिषच्छब्दप्रसिद्धिरपि विद्याया एवं निःश्रेयससाधनत्वे प्रमाणमिस्थाह- उपनिषदिति । निशातनाच्छिथिलीकरणादित्यर्थः । अस्यां विद्यायां निमित्तभूतायां परं श्रेयो ब्रह्म जीवस्योपनिषण्णमात्मतयोपस्थितं भवतीत्यर्थः । हरि ॐ । शं नो मित्रः शं वरुणः। शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्दो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । शं सुखं प्राणवृत्तेरह्नश्चाभिमानी देवतात्मा मित्रो नोऽस्माकं मवतु । " mammHWANI १ क. ख. ग, च. ज. ट. ति। विधिप । २ क. ख. ग. ज. झ... व भावो यथा भा।३ ग. घ. झ मेदाभिन्न । ४ ख. ग. च. ट. हाव । ५ क. स. ग. च. स. ट. शङ्कथ नि । ६ क. झ. ट. °न सातत्या . .

·imo- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- तथैवापानवृत्ते रात्रेश्चाभिमानी देवतात्मा वरुणः । चक्षुष्यादित्ये चाभि- मान्यर्यमा । बल इन्द्रः । वाचि बुद्धौ च बृहस्पतिः । विष्णुरुरुक्रमो विस्तीर्णक्रमः पादयोरभिमानी । एवमध्यात्मदेवताः । शं नो भवत्विति सर्वत्रानुषङ्गः । तासु हि सुखकृत्सु विद्याश्रवणधारणोपयोगा अप्र- तिबन्धेन भविष्यन्तीति तत्सुखकर्तृत्वं प्रार्थ्यते-शं नो भवत्विति । एवमुपनिषदां व्याख्यारम्भं संभाव्य प्रतिपैदव्याख्यामारभते-शं सुखमित्यादिना। शं नो भवत्विति । सुखकृद्भवस्वित्यर्थः । अध्यात्मप्राणकरणाभिमानिनीनां देवताना सुखकृत्यत्वं किमिति प्रार्थ्यते तत्राऽऽह--तासु हीति । श्रवणं गुरुपादोपसर्पणपूर्वकं वेदान्तानां तात्पर्यावधारणम् । धारणं श्रुतस्याप्यविस्मरणम् । उपयोगः शिष्येभ्यो निवेदनम् । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वत्तार- मवतु। अवतु माम् । अवतु वक्तारम्। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ सत्यं वदिष्यामि पञ्च च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥ बझै विविदिषुणा नमस्कारवन्दनक्रिये वायुविषये ब्रह्मविद्योपसर्ग- शान्त्यर्थं क्रियते । सर्वक्रियाफलानां तदधीनत्वाद्ब्रह्म वायुस्तस्मै ब्रह्मणे नमः । प्रह्वीभावं करोमीति वाक्यशेषः । नमस्ते तुभ्यं हे वायो । नमस्क- रोमीति परोक्षप्रत्यक्षाभ्यां वायुरेवाभिधीयते । किंच त्वमेव चक्षुराद्यपेक्ष्य बाह्यं संनिकृष्टमव्यवहितं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि यस्मात्तस्मात्त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं यथाशास्त्रं यथाकर्तव्यं बुद्धौ सुपरिनिश्चितमर्थं . BAHAR - १ घ.रभि । २ ख. ग. घ. वाद्याध्या । ३ ख. ग. च. झ. °षदो व्या । ४ क. ख. ग. च. झ. पदं व्या । ५ क. ख. ग. च. ज. ट. कृत्त्वं कि । ६ क. ख. ज. झ. ह्मविद्यावि. विदि।

·२ द्वितीयोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । तदपि त्वदधीनत्वात्त्वामेव वदिष्यामि । सत्यमिति वाकायाभ्यां संपाद्य- मानः सोऽपि त्वदधीन एव संपाद्य इति त्वामेव सत्यं वदिष्यामि । तत्सर्वात्मकं वाय्वाख्यं ब्रह्म मयैव स्तुतं सन्मां विद्यार्थिनमवतु विद्या- संयोजनेन । तदेव ब्रह्म वक्तारमाचार्य वक्तृत्वसामर्थ्यसंयोजनेनावतु । मामवतु वक्तारमिति पुनर्वचनमादरार्थम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति- रिति त्रिर्वचनमाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानां विद्याप्राप्त्युपस- र्गाणां प्रशमार्थम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृती तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अन्यद्ब्रह्म वायुश्चान्य इति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-परोक्षेति । ब्रह्मेति परोक्षण स ब्रह्मेत्याचक्षत इति श्रुतेः । वायुशब्देन च प्रत्यक्षतया निर्देशः । प्राणस्य प्रत्यक्ष- स्वादित्यर्थः । यद्यपि सूत्रात्मरूपेण वायुः परोक्षस्तथाऽप्याध्यात्मिकप्राणवायुरूपेण ब्रह्मश- ब्दवाच्यत्वेऽप्यपरोक्षस्वमित्याह--किंचेति । बाह्य चक्षुरादि रूपदर्शनाद्यनुमेयस्वाट्य- वहितम् । प्राणस्त्वव्यवधानेन साक्षिवेद्यः संनिहितश्च भोक्तुरिति चक्षुराधपेक्षया प्रत्यक्ष इत्यर्थः । बृंहणाद्ब्रह्म । प्राणकृतेन श्वसनादिना शरीरादेव॒हणं प्रसिद्धमित्यर्थः । यथः - राज्ञो दौवारिकं कश्चिद्राजदिक्षुराह त्वमेव राजेति तथा हार्दस्य ब्रह्मणो द्वारपं प्राणं हार्द ब्रह्म दिदृक्षुर्मुमुक्षुराह-त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामीति । ब्रह्मक्दनक्रिया प्राण- देवतास्तुत्यर्था । स्तुत्यन्तरमाह-ऋतमित्यादिना ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अथ शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः । ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । सार्म संतानः । इत्युक्तः शौक्षाध्यायः(१)। शीक्षां पञ्च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ R m Jammar wishemamtementation १ क. ख. ज. ट. ब्रह्मण इ°। २ क, ख. ग. च. ज. झ. ठ. णरू ·१० आनन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-शीक्षाध्याये- अर्थज्ञानप्रधानत्वादुपनिषदो ग्रन्थपाठे यत्नोपरमो मा भूदिति शीक्षाध्याय आरभ्यते-शिक्षा शिक्ष्यतेऽनयेति वर्णाद्युच्चारणलक्षणम् । शिक्ष्यन्त इति वा शिक्षा वर्णादयः । शिक्षव शीक्षा । दैy छान्दसम् । तां शीक्षां व्याख्यास्यामो विस्पष्टमा समन्तात्कथयिष्यामः। चक्षिको वा ख्यानादिष्टस्य व्यापूर्वस्य व्यक्तत्वात्क(वाक्क)मण एतद्रूपम् । तत्र वर्णोऽकारादिः । स्वर उदात्तादिः । मात्रा ह्रस्वाद्याः । बलं प्रयत्न- विशेषः । साम वर्णानां मध्यमवृत्त्योञ्चारणं समता । संतानः संततिः । संहितेत्यर्थः । एष हि शिक्षितव्योऽर्थः । शिक्षा यस्मिन्नध्याये सोऽयं शीक्षाध्याय इत्येवमुक्त उदित उक्त इत्युपसंहार उत्तरार्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छं- रभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाप्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ यत्नोपरम इति । स्वरोष्मव्यञ्जनप्रमादो मा भूदित्यर्थः । अन्यथा विवक्षितार्थास- द्विरेव न स्यात् । तदुक्तम् "मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् " इति ॥ लक्षणमिति । लक्षणं शास्त्रम् । ऋटुरषाणां मूर्धा, इचुयशानां ताल्वित्यादि। तस्यान्यत्रै सिद्धत्वादिह कर्मव्युत्पत्तिरेव शिक्षाशब्दस्य ग्राह्या । [रूपमिति] "चक्षिङः ख्याञ्" "वा लिटि" इति सूत्रेण ख्याञादिष्टो यस्तस्येदं रूपं न "ख्या प्रकर्थने" इत्यम्य सोपसर्गस्य, प्रयोगानभिधानादित्यर्थः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरी- योपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ in अथ शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः । सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अधुना संहितोपनिषदुच्यते । तत्र संहितायुपनिषत्परिज्ञाननिमित्त १ ङ. तात्प्रसल्यायि । २ क. ख. ग. ऊ. च. छ. ट. त्वाद्वाकर्म । ३ ख. ग. च. ज. अनादिप्र । ४ क. ग. च. ज. झ. ट. भृत् ।। ५ ग. च. तदर्थ । ६ क. ख. य. च. ज. सो ट. थन एतस्य ·३तृतीयोऽनुवाकः तैत्तिरीयोपनिषत् । ११ यद्ब्रह्मवर्चसं MAA यद्यशः प्रार्थ्यते तन्नावावयोः शिष्याचार्ययोः सहैवास्तु । तन्निमित्तं च तेजस्तञ्च सहैवास्त्विति शिष्यवचनमाशी: शिष्यस्य ह्यकृतार्थत्वात्प्रार्थनोपपद्यते नाऽऽचार्यस्य । कृतार्थत्वात् । कृतार्थो- ह्याचार्यों नाम भवति। संहिता वर्णानां संनिकर्षस्तद्विषयमुपासनं प्रथमं कथ्यत इत्याह-अधुनेति । संनि. धानाच्च स्वशाखौसंहितैव ग्राह्या । शं नो मित्र इत्याशीर्वादः कृत्स्नोपनिषच्छेषः । संहितो- पनिषच्छेषमाशीर्वादान्तरमाह-तत्रेति । अथातः सहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अघिलोकमधिज्यौतिषम- धिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरू- पम् । योरुत्तररूपम् । आकांशः संधिः ( १ )। अथानन्तरमध्ययनलक्षणविधानस्य यतोऽत्यर्थ ग्रन्थभाविता बुद्धिर्न शक्यते सहसाऽर्थज्ञानविषयेऽवतारयितुमित्यतः संहिताया उपनिषद संहिताविषयं दर्शनमित्येतद्वन्थसंनिकृष्टामेव व्याख्यास्यामः । पश्च- स्वधिकरणेष्वाश्रयेषु ज्ञानविषयेष्वित्यर्थः । कानि तानीत्याह-अधि. लोकं लोकेष्वधि यदर्शनं तदधिलोकम् । तथाऽधिज्यौतिषमधिविद्यम- धिप्रजमध्यात्ममिति । ता एताः पञ्चविषया उपनिषदो लोकादिमहा- वस्तुविषयत्वात्संहिताविषयत्वाञ्च महत्यश्च ताः संहिताचे महासंहिता इत्याचक्षते कथयन्ति वेदविदः । अथ तासां यथोपन्यस्तानामधिलोकं दर्शनमुच्यते । दर्शनक्रमविवक्षार्थोऽथशब्दः सर्वत्र । पृथिवी पूर्वरूपं पूर्वो वर्णः पूर्वरूपम् । संहितायाः पूर्वे वर्णे पृथिवीदृष्टिः कर्तव्येत्युक्तं भवति। तथा चोत्तररूपमाकाशोऽन्तरिक्षलोकः । संधिर्मध्यं पूर्वोत्तररूपयोः संधी- येते अस्मिन्पूर्वोत्तररूपे इति ॥ - MRAPAMARImampe -wamanam Haramine १ क. ख. ग. च. छ. अ. ट. ड. प्राप्यते । २ च. कल्प्यत । ३ ख. ग. च. ज. खासं- निहित । ४ क. ख. ग. च. ज. ट. त्याद्या आशीर्वादाः कृ । ५ क. ख. ग. घ. ह. च. छ. ज. ट. °श्च ता म । ६ घ. न्ति वेदब्रह्मवि । छ. ट.न्ति ब्रह्मवि । ७ ङ. दः । दर्शनक्रमविषया अथशब्दः । अ°। ।

·१२ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- शीक्षाध्याये- वस्तूपासनं हित्वा प्रथमतः शब्दोपासनविधाने हेतुरतःशब्देनोक्त इत्याह- यतोऽत्यर्थमिति । पञ्चस्विति सप्तमी तृतीयार्थे विपरिणेया । अधिकरणशब्दश्च विषयप- र्यायः। पञ्चभिः पदार्थैर्विशेषितं ज्ञानं वर्णेषु वक्तव्यम् । यथा विष्णुदर्शन(न!)प्रतिमायामित्यर्थः । लोकेष्वधीति । लोकानधिकृत्योपादाय ध्येयत्वमित्यर्थः । विद्याशब्देन विद्याप्रतिबद्ध आचार्यादिविवक्षितः । तथैव प्रजाशब्देन प्रजाप्रतिबद्धः पित्रादिर्विवक्षितः । अध्यात्म- मिति । आत्मानं भोक्तारमधिकृत्य यद्वर्तते जिह्वादि तद्विवक्षितम् । सर्वत्र तत्तदभिमा- निनी देवतैव ग्राह्या । अन्यस्योपास्यत्वासंभवादिति । विधिशेषमर्थवादमाह-ता एता इति । संहितोपनिषदः कर्तव्या इत्युत्पत्तिविधिरुक्तः । कथं कर्तव्या इत्याकाङ्क्षायां विनियोगविधिमाह--अथ तासामित्यादिना । कर्तुरेकत्वादनुष्ठेयानां बहुत्वादवश्यं- भाविनि क्रेमे विशेषनियमार्थोऽथशब्दः । वायुः संधानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधि- ज्यौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्त- ररूपम् । आपः संधिः । वैद्युतः संधानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथांधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् (२) । अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या संधिः । प्रवचन ५ संधानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररू- पम् ।प्रेजा संधिः । प्रजनन संधानम् । इत्य- विप्रजम् ( ३) अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्संधिः । जिह्वा संधानम् । इत्यध्यात्मम् । - १ क. ख. ग. च. च ट. षु कर्तव्यम् । २ क. ख. ग. च. ज. ट. 'यत्वं नेत्य° । ३ध. ङ. छ. अ. 'त्य यो वर्तते जिह्वादिः स विवक्षितः स । ४ ख. म. च. ट. क्रमवि । ५ क. ख. मा, अ. ज. ट, मार्था अथशब्दाः । ह ।

·alewe- इतृतीयोऽनुवाकः तैत्तिरीयोपनिषत् । १३ वायुः संधानम् । संधीयतेऽनेनेति संधानम् । इत्यधिलोकं दर्शनमु तम् । अथाधिज्यौतिषमित्यादि समानम् । इतीमा महासहिताः। य एवमेता महासशहिता व्याख्याता वेद । संधीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनानायेन सुवर्येणं लोकेन (४)॥ संधिराचार्यः पूर्वरूपमित्यधिप्रज लोकेन ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ इतीमा इत्युक्ता उपप्रदर्श्यन्ते । यः कश्चिदेवमेता महासंहिता व्याख्याता वेदोपास्ते । वेदेत्युपासनं स्याद्विज्ञानाधिकारात् " इति प्राचीनयोग्योपास्स्व " इति च वचनात् । उपासनं च यथाशास्त्रं तुल्यप्रत्ययसंततिरसंकीर्णा चातत्प्रत्ययैः शास्त्रोक्तालम्बनविषया च । प्रसिद्धश्चोपासनशब्दार्थो लोके गुरुमुपासते(स्ते), राजानमुपास्त इति, यो हि गुर्वादीन्संततमुपचरति स उपास्त इत्युच्यते । स च फलमानो- त्युपासनस्य । अतोऽत्राणि च य एवं वेद संधीयते प्रजादिभिः स्वर्गान्तैः प्रजादिफलान्यानोतीत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभग- वतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ " हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यथ जिह्वाया अथ वक्षसः " इतिवदुपप्रदर्श्यन्ते परामृश्यन्ते । अधिकारविधिप्रदर्शनाय यथा दर्शादयः षड्यागाः समुच्चिताः समुच्चिताः फलसाधनमधिका- रांशेनाभेदात् , तथा पञ्चोपनिषदः समुच्चिताः प्रनादिफलकामस्यानुष्ठेया इत्याह- यः कश्चिदित्यादिना । फलकामिनाऽनुष्ठीयमानं संहितोपासनं कामितफलाय भवति । फलानभिसंधिना त्वनुष्ठीयमानं ब्रह्मविद्यार्थ भवति । मेधाहीनेन ब्रह्मणोऽ ब्रह्मणोऽवगन्तुमशक्य- त्वान्मेधाकामस्य जपोऽपि ब्रह्मविद्यार्थो भवति । श्रीविहाँनेन सत्त्वशुद्ध्यर्थ यागाद्यनु- . imitthmaNPHOW " १ ज. झ. ण च । अतस्तत्त। २ क. ख. ग. 'त्यया शा। ३ . सिद्धो झुपा । ४ घ. झ. ट. लोकं । ५ घ, ङ, छ. अ. वत्यथ । ।

·१४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- ष्ठातुं न शक्यत इति श्रीकामस्य होमोऽपि परम्परया ब्रह्मविद्योपयोगीति महत्तात्पर्य विद्यासंनिधिसमाम्नातानां सर्वत्र द्रष्टव्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- षच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः । ३ ।। अथ शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः । । " “ " यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दो- योऽध्यमृतात्संबभूव । स मेन्दो मेधयां स्पृणोतु। अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीर में विचर्षणम् । यश्छन्दसामिति । मेधाकामस्य श्रीकामस्य च तत्प्राप्तिसाधन जपहोमावुच्यते। स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु" "ततो मे श्रियमावह" इति च लिङ्गदर्शनात् । यश्छन्दसां वेदानामृषभ इवर्षभः प्राधान्यात् । विश्वरूपः सर्वरूपः सर्ववाग्व्याप्तेः ," तद्यथा शङ्कुना इत्यादिश्रुत्य- न्तरात् । अत एवर्षभत्वमोंकारस्य । ओंकारो ह्यत्रोपास्य इति ऋषभा- दिशब्दैः स्तुतिया॑य्यैवोंकारस्य । छन्दोभ्यो वेदेभ्यो वेदा ह्यमृतं तस्मा- दमृतादधिसंबभूव । लोकदेववेदव्याहृतिभ्यः सारिष्ठं जिघृक्षोः प्रजापते. स्तपस्यत ओंकारः सारिष्ठत्वेन प्रत्यभादित्यर्थः । न हि नित्यस्योंकार- स्याञ्जसैवोत्पतिरेव कल्पयते । स एवंभूत ओंकार इन्द्रः सर्वकामेशः परमेश्वरो मा मां मेधया प्रज्ञया स्पृणोतु प्रीणयतु बलयतु वा । प्रज्ञावलं हि प्रार्थ्यते । अमृतस्यामृतत्वहेतुभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य तदधिकारात् , हे देव धारणो धारयिता भूयासं भवेयम् । किंच शरीरं मे मम विचर्षणं विचक्षणं योग्यमित्येतत् । भूयादिति प्रथमपुरुषविपरिणामः । अवान्तरतात्पर्यमभिप्रेत्याऽऽह--यश्छन्दसामित्यादिना । संबभूवेति जन्मवाचके पदे श्रूयमाणे किमिति " प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत् ” इत्यादिश्रुत्यन्तरानुसारेणाऽऽत्मज्ञा- । * ४ . : १ क. ख. ग. च. ज. ठ. 'टातुमशक्यत्वादिति । २ छ. ज झ. अ. त्तिरिव । ३ ज. झ. प्रार्थयते । ४ क. ख. ग. च. रेण कार्यश्रेष्ठत्वेनाऽऽत्म।

·४चतुर्थोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १५ ५. नयोग्यकार्यश्रेष्ठत्वेन प्रतिभानं व्याख्यायते तत्राऽऽह—न हीति । पुरुषविपरिणाम इति । भूयासमित्युत्तमपुरुषस्य प्रकृतस्य प्रथमपुरुषत्वेन विपरिणामः कर्तव्य इत्यर्थः । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कीयां भूरि विद्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय । आवहन्ती वितन्वाना (१)। कुर्वाणाऽचीरमात्मनः। जिह्वा मे मे मधुमत्तमा मधुमत्यतिशयेन मधुरभाषिणीत्यर्थः। कर्णाभ्यां श्रोत्राभ्यां भूरि बहु विश्रुवं व्यश्रवं(?) श्रोता भूयासमित्यर्थः । आत्मज्ञा- नयोग्यः कार्यकारणसंघातोऽस्त्विति वाक्यार्थः । मेधा च तदर्थमेव हि प्रार्थ्यते । ब्रह्मणः परमात्मनः कोशोऽसि । असेरिवोपलब्ध्यधिष्ठानत्वात् । त्वं हि ब्रह्मणः प्रतीकं त्वयि ब्रह्मोपलभ्यते । मेधया लौकिकप्रज्ञया पिहित आच्छादितः स त्वं सामान्यप्रज्ञैरविदिततत्त्व इत्यर्थः । श्रुतं श्रवणपूर्वकमात्मज्ञानादिकं मे गोपाय रक्ष । तत्प्राप्त्यविस्मरणादि कुर्वित्यर्थः । जपार्था एते मन्त्रा मेधाकामस्य । होमार्थास्त्वधुना श्रीका- मस्य मन्त्रा उच्यन्ते । आवहन्त्यानयन्ती । वितन्वाना विस्तारयन्ती । तनोतेस्तत्कर्मत्वात् । कुर्वाणा निवर्तयन्ती । अचीरमचिरं क्षिप्रमर्वे । छान्दसो दीर्घः । चिरं वा कुर्वाणा। ची आम अचेतनशब्दं प्रति प्रार्थना कथं ? कथं चन्द्रशब्देनाभिधानमित्याशङ्कय ब्रह्माभेदविवक्ष- येत्यभिप्रेत्याऽऽह-ब्रह्मण इति । ब्रह्माभेदेन प्रार्थितदाने समर्थश्चेदोंकारः किमिति सर्वैनोंपास्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-मेधयेति । लौकिकप्रज्ञयेति । शालग्रामादिप्वपि देवता,द्धिरित्यर्थः । नैतेप्वाःयादि मृग्यम् । ब्राह्मणोत्पन्नत्वात् । वासांसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह mmmmmmmmmmmmmmm Neppen remap-ineHam P- १ ख. ग. च. छ. ट. °वं व्यवमित्यत्राहभावश्छान्दसः । झटिति श्रो। २ ख. ग. घ. इ. तसत्त्व । ३ ङ. त्मविज्ञानं मे । ४ ड. दिना कु। ५ क. ख. ग. घ.च. छ. अ. ट. स्थ। होमास्त्व धुनोच्यन्ते मन्त्राः । आ। ६ ङ. ना म° । ७ छ. यन्त्यात्मनः ! अ° ! ८ क. ग. घ. च. छ. अ. ट. व। चि। ९ क. ग. घ. ट. दिष्विव । १० क. ख, ग. बुद्धेत्य । ११ ग, च. ट. 3. °म् । ब्रह्म ।

·॥ १६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- स्वाहा । आ मा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । वि माऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्र माऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा (२) आत्मनो मम, किमित्याह-वासांसि वस्त्राणि मम गावश्च गाश्चेति यावत् । अन्नपाने च सर्वदेवमादीनि कुर्वाणा श्रीर्या तां ततो मेधानि- वर्तनात्परमावहाऽऽनय । अमेधसो हि श्रीरनायैवेति । किंविशिष्टाम् । लोमशामजाव्यादियुक्तामन्यैश्च पशुभिः संयुक्तामावहेत्यधिकारादों- कार एवाभिसंबध्यते । स्वाहा, स्वाहाकारो होमार्थमन्त्रान्तज्ञापनार्थः । औयन्तु मामिति व्यवहितेन संबन्धः । ब्रह्मचारिणो विमाऽऽयन्तु प्र माऽऽयन्तु दमायन्तु शमायन्त्वित्यादि । यशो जनेऽसानि स्वाहाँ । श्रेयान्वस्य॑सोऽ- सानि स्वाहा । तं त्या भगीर्वशानि स्वाहा। अग प्रविश स्वाहा । तस्मिन्सहस्र- शाखे । नि भंगाहं त्वयि मुजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवताऽऽयन्ति । यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि ५ मा पयस्व (३)॥ वितन्वाना शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा धातरा- यन्तु सर्वतः स्वाहैकं च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ १ क. छ. ठ. शिष्टां च श्रियं लो । ख. च. शिष्टां च लोमशां श्रियम । २ क. ख. घ. च. छ. ट. नार्थ इत्यर्थः । ङ. नार्थः स्वाहाकार आ । ३ ङ. आमायन्विति । मा ·४चतुर्थोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १७ while यशो यशस्वी जने जनसमूहेऽसानि भवानि । श्रेयान्प्रशस्यतरोवस्यसो वसीयसो वसुतराद्वसुमत्तराद्वाऽसानीत्यन्वयः। किंच तं ब्रह्मणः कोशभूतं वा त्वां हे भग भगवन्पूजावन्प्रविशानि प्रविश्य चानन्यस्त्वदात्मैव भवानीत्यर्थः । स त्वमपि मा मां भग भगवन्पूजावन्यविशाऽऽवयोरेकत्व- मेवास्तु । तस्मिंस्त्वयि सहस्रशाखे बहुभेदे निमृजे शोधयाम्यहं पापकृ- त्याम् । यथा लोक आपः प्रवता प्रवणवता निम्नवता देशेन यन्ति गच्छन्ति । यथा च मौसा अहर्जरं संवत्सरोऽहर्जरः। अहोभिः परिवर्तमानो लोकाञ्जरयतीत्यहानि वाऽस्मिञ्जीर्यन्त्यन्तर्भवन्तीत्यहर्जरः । तं च यथा मासा यन्त्येवं मां ब्रह्मचारिणो हे धातः सर्वस्य विधातः, मामायन्त्वाग- च्छन्तु सर्वतः सर्वदिग्भ्यः। प्रतिवेशःश्रमापनयनस्थानमासन्नगृहमित्यर्थः । एवं त्वं प्रतिवेश इव प्रतिवेशस्त्वच्छीलिनां सर्वपापदुःखापनयनस्थानमसि, अतो मा मां प्रति प्रभाहि प्रकाशयाऽऽत्मानं प्रपद्यस्व च । मां रसविद्ध- मिव लोहं त्वन्मयं त्वदात्मानं कुर्वित्यर्थः । श्रीकामोऽस्मिन्विद्याप्रकर- णेऽभिधीयमानो धनार्थः । धनं च कर्मार्थम् । कर्म चोपात्तदुरितक्षयोय । तत्क्षये हि विद्या प्रकाशते । तथा च स्मृति:- ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः । यथाऽऽदर्शतले पँख्ये पश्यन्त्यात्मानमात्मनि" इति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंक- रभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ वस निवासे, ' वस आच्छादने ' इति धातुद्वयादुप्रत्ययः शीलेऽर्थे । वसुर्वसनशीलः । पराच्छादनशीलो वा वसुः । अतिशयेन वसुर्वसीयांस्तस्माद्वसीयसः । ईलोपश्छान्दसः । वसु- मान्वसुशब्देन लक्ष्यत इत्यभिप्रेत्याऽऽह-वसुमत्तराद्वेति । पूर्वोक्तस्य प्रयोजनमाह- किंचेति । यदुक्तं ' ब्रह्मचारिणो मामायन्तु ' इति तत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । इति श्रीमत्पमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ ८ १ म. द्वा। अनेकार्थत्वाद्धातूनां तुल्यजातीयानां विशेषवान्धनवत्स्वजातीयपुरुषाद्विशेषवानसा । २ क. ख. घ. च. छ. ट. नीत्यर्थः । किं। 3 क. मासाः संवत्सरमह । क. रो रहर्ज° । ५ क. 'यार्थम् । त°। ६ घ. दर्शे तनुप्र । ७ छ. प्रस्थे । ८ ख. ग, च.थें । स्ववेश्मसु वस । ९ ट. लः । वसुः । ३ ·१८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- शीक्षाध्याये- अथ शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः । ह . ... भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामु ह स्मैतां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रवे- दयते । मह इति । तद्बलं । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । झुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः (१)। मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सेवं लोका। महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्दनाः। चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीष मही- यन्ते भूरिति वा शुव इति सामानि । सुवरिति यषि ( २ )। संहिताविषयमुपासनमुक्तं तदनु मेधाकामस्य श्रीकामस्य मन्त्रा अनु- क्रान्तास्ते च पारम्पर्येण विद्योपयोगार्था एव । अनन्तरं व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मणोऽन्तरुपासनं स्वाराज्यफलं प्रस्तूयते । भूर्भुवः सुवरित्युक्तोपप्रद- र्शनार्थः । एतातिर इति प्रदर्शितानां परामर्शार्थः । परापृष्टाः स्मार्यन्ते वोत्यनेन । तिन एताः प्रसिद्धा व्याहृतयः स्मार्यन्ते तावत् । तासा- 'मियं चतुर्थी व्याहृतिर्मह इति । तामेतां चतुर्थी महाचमसस्यापत्यं माहाचमस्यः प्रवेदयते । उ ह स्म, इत्येतेषां वृत्तानुकथनार्थत्वाद्विदित- वान्ददर्शेत्यर्थः । माहाचमस्यग्रहणमालुस्मरणार्थम् । ऋषिस्मरणम- प्युपासनाङ्गमिति गम्यत इहोपदेशात् । येयं माहाचमस्येन दृष्टा व्याहृ- तिमह इति तद्ब्रह्म महद्धि ब्रह्म । महश्च व्याहृतिः । किं पुनस्तत् । स कचः aaurtta १ घ. दु. टाः स्मर्य° ! २ ख. ग. च. ज. °णमार्षयानु । ३ क. ख. ग. घ. ङ. च. छ. अ. ट. ऋष्यनुस्म।

·५पञ्चमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १९ आत्मा । आप्नोतेाप्तिकर्मणः । आत्मेतराश्च व्याहृतयो लोका देवा वेदाः प्राणांश्च मह इत्यनेन व्याहृत्यात्मनाऽऽदित्यचन्द्रबहानभूतेन व्याप्यन्ते यतः । अतोऽङ्गान्यवयवा अन्या देवताः । देवताग्रहणमुपलक्ष- णार्थं लोकादीनाम् । मह इत्येतस्य व्याहृत्यात्मनो देवलोकादयः सर्वेऽव- यवसूताः । यत आहाऽऽदित्यादिभिर्लोकादयो महीयन्त इति । आत्मनो ह्यङ्गानि महीयन्ते महनं वृद्धिरुपचयों महीयन्ते वर्धन्त इत्यर्थः । * अयं लोकोऽग्निर्ऋग्वेदः प्राण इति प्रथमा व्याहृति रिति । एव- मुत्तरोत्तरैकैका चतुर्धा भवति । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाकस्य संबन्धमाह-संहिताविषयमित्यादिना । व्याहृ- तीनां श्रद्धागृहीतत्वात्परित्यागेनोपदिश्यमानं ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदिति ततो व्याहृतिशरीरं हिर- रण्यगर्भाख्यं ब्रह्मान्तहृदये ध्येयत्वेनोपदिश्यत इत्यर्थः । मह इति व्याहृतावङ्गिब्रह्मदृष्टिः कर्तव्या । तत्र किं साम्यमित्यत आह–महद्धीति । यथा देवदत्तस्य पादादीन्यङ्गानि मध्यभागश्चाङ्गीतरेषामङ्गानामात्मा कथ्यते व्यापकत्वात् । तथा महोव्याहृतिहिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणो मध्यभाग आत्मेति कल्यते । इतराश्च व्याहृतयः पादाद्यवयवत्वेन कल्प्यन्ते । प्रथम- व्याहृतिः पादौ, द्वितीया बाहू, तृतीया शिर इत्यर्थः । व्याहृत्यवयवं ब्रह्मोपासीतेत्युत्पत्ति- विधिरुक्तः । इदानीमङ्गविशेषविधिः कथ्यते-भूरिति वा अयं लोक इत्यादिना । तत्रैकैका व्याहृतिश्चतुष्प्रकाराऽवगन्तव्येति तात्पर्यमाह-अयं लोक इत्यादिना । मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वं वेदा मही- यन्ते । सूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अनेन वाव सबै प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्त्रश्च- तुर्धा । चतनश्चतस्रो व्याहृतयः ।ता यो वेद।स २. -- andsimminemamalmerammamtamnnama-Reader HamarMarnamaAIRAA * अत्र-'व्याहृत्यवयवं ब्रह्मोपासीतेत्युत्पत्तिविधिरुक्तः । इदानीमङ्गविशेषविधिः कथ्यते' इति ध. पुस्तकेऽधिकं दृश्यते । mamemeenawippimimarapartemaanadaaimurammasyrry १ऊ, णाश्चेस। २ ग, घ. छ. ये शेय° ।

·२० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसभेता-शीक्षाभ्याये- वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति (३) ॥ असौ लोको यजूषि वेद द्वे च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ मह इति ब्रह्म । ब्रह्मेत्योंकारः । शब्दाधिकारेऽन्यस्यासंभवात् । उक्तार्थमन्यत् । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धेति । ता वा एता भूर्भुवः सुव- मह इति चतस्र एकैकशश्चतुर्धा चतुष्प्रकाराः। धाशब्दः प्रकारवचनः । चतस्रश्चतस्रः सत्यश्चतुर्धा भवन्तीत्यर्थः । तासां यथाक्लप्तानां पुनरुपदे- शस्तथैवोपासननियमार्थः। ता यथोक्तव्याहृतीर्यो वेद स वेद विजा- नाति । किं ब्रह्म। ननु-तद्ब्रह्म स आत्मेति ज्ञाते ब्रह्मणि न वक्तव्यमवि- ज्ञातवत्स वेद ब्रह्मेति । न । तद्विशेषविवक्षुत्वाददोषः । सत्यं विज्ञातं चतुर्थव्याहृत्यात्मा ब्रह्मेति न तु तद्विशेषो हृदयान्तरुपलभ्यत्वं मनोमय- त्वादिश्च । 'शान्तिसमृद्धम् ' इत्येवमन्तो विशेषणविशेष्यरूपो धर्म- पूगो विज्ञायत इति तद्विवक्षुर्हि(क्षु हि?) शास्त्रमविज्ञातमिव ब्रह्म मत्वा स वेद ब्रह्मेत्याह । अतो न दोषः । यो हि वक्ष्यमाणेन धर्मपूगेन (ण) विशिष्टं ब्रह्म वेद स वेद ब्रह्मेत्यभिप्रायः । अतो वक्ष्यमाणानुवाकेनैक- वाक्यताऽस्योभयोयनुवाकयोरेकमुपासनीलिङ्गाञ्च । भूरित्यनौ प्रतिति- ठतीत्यादिकं लिङ्गमुपासनैकत्वे विधायकाभावाच्च । न हि वेद उपा- सितव्य इति विधायकः कश्चिच्छब्दोऽस्ति । व्याहृत्यनुवाके वेद ' इति च वक्ष्यमाणार्थत्वान्नोपासनभेदकः । वक्ष्यमाणार्थत्वं च तद्विशेषविवक्षुत्वादित्यादिनोक्तम् । सर्वे देवा अस्मा एवं विदुषेऽङ्गभूता आवहन्त्यानयन्ति बलिं स्वाराज्यप्राप्ती सत्यामित्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंक- रभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ एकैका व्याहृतयो यदा चतुष्प्रकाराश्चिन्त्यन्ते षोडशकलः पुरुष उपासितो भवती. त्यभिप्रेत्य संक्षेपमाह-ता वा एता इति । स वेद ब्रह्मेति ब्रह्मवेदनं फलत्वेन न संकी- यतेऽधिकारविधिवाक्ये । किंतु वक्ष्यमाणानुवाकेनास्मिन्नेव ब्रह्मोपासने गुण- विधानं भविष्यतीति सूचयितुमित्याह-न तद्विशेषविवक्षुत्वादित्यादिना । यदि १ घ. ड. च. छ. इत्यन्तो। * ता यो तदा ·२१ १ षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । व्याहृत्यवयवमेव ब्रह्मोत्तरत्रोपास्यते तदैवोपासकस्य प्रथमव्याहृत्यात्मकेऽग्नौ प्रतिष्ठाभिधानं घटेत । तस्मा ध्याहृत्यात्मकदेवताप्राप्त्यभिधानम् । उपासनैकत्वे लिङ्गमाह-लिङ्गाच्चेति। किंचैकत्र प्रधानविद्याविधिरपरत्र गुणविधिरित्येवमनुवाकभेदे चरितार्थे नानन्यथासिद्धं भेदकं प्रमाणमुपलभ्यत इत्याह-विधायकाभावाचेति । किं विधायकात्मक इति भिन्नवि- द्याबोधक इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंमपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥ अथ शीक्षाध्याये षष्ठोऽनुवाकः । भूर्भुवःसुवःस्वरूपा मह इत्येतस्य व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मणोऽङ्गान्यन्या देवता इत्युक्तम् । यस्य ता अङ्ग भूतास्तस्यैतस्य ब्रह्मणः साक्षादुपलब्ध्य- र्थमुपासनार्थं च हृदयाकाशः स्थानमुच्यते शालग्राम इव विष्णोः। तस्मिन्हि तद्ब्रह्मोपॉस्यमानं मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टं साक्षादुपलभ्यते । पाणाविवाऽऽमलकम् । मार्गश्च सर्वात्मभावप्रतिपत्तये वक्तव्य इत्यनुवाक आरभ्यते-- स य एषोऽन्तहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्बते। सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विव- तते व्यपोह्य शीर्षकपाले शीर्षकपाले । भूरित्यगौ प्रतितिष्ठति । अव इति वायौ (१)। स इति व्युत्क्रम्य 'अयं पुरुषः' इत्यनेन संबध्यते । य एषोऽन्तर्हृदये w -- १ ख. र्थेऽनुवाकभेदप्रमाणं तु नोपासनाभेदात्सिद्धयतीति वाच्यम् । तस्य गुणपरत्वेनान्य- थासिद्धत्वात् । तस्मादन्यथासिद्धमुपासनाभेदेनैव सिद्धं प्रमाणं नोपल । २ क. ख. ग. च. ज. अ. ट. यक इ° । ३ ङ. 'लप्स्यत्युपा । ४ . °शः स स्था । ५ . °पासनं ।

·२२ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशाफरभाष्यसमेता- [शीताव्याये- हृदयस्यान्तर्हृदयमिति पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः प्राणायतनोऽनेक- नाडीसुधिर अर्श्वनालोऽधोमुखो विशस्यमाने पशौ प्रसिद्ध उपलभ्यते । तस्यान्तर्य एष आकाशः प्रसिद्ध एव कारकाकाशवत् । तस्मिन्सोऽयं पुरुषः । पुरि शयनात्पूर्णा वा भूरादयो लोका येनेति पुरुषो मनोमयः । मनो विज्ञानम् । मनुतेनिकर्मणस्तन्मयस्तदुपलभ्यत्वात् । मनुतेऽनेनेति वा मनोऽन्तःकरणं तदभिमानी तन्मयस्तल्लिङ्गो वा । अमृतोऽमरणधर्मा हिरण्मयो ज्योतिर्मयः । तस्यैवंलक्षणस्य हृदयाकाशे साक्षात्कृतस्य विदुष आत्मभूतस्येन्द्रस्येदृशस्वरूपैप्रतिपत्तये मार्गोऽभिधीयते। हृदयावं प्रवृत्ता सुषुम्ना नाम नाडी योगशास्त्रेषु च प्रसिद्धा । सा चान्तरण मध्ये प्रसिद्धे तालुके तालुकयोर्गता । यश्चैष तालुकयोर्मध्ये स्तन इवा- वलम्बते मांसखण्डस्तस्य चान्तरेणेत्येतत् । यत्र च केशान्तः केशानाम- न्तोऽवसानं मूलं केशान्तो विवर्तते विभागेन वर्तते मूर्धप्रदेश इत्यर्थः । तं देशं प्राप्य तत्र विनिःसृता । व्यपोह्य विभज्य विदार्य शीर्षकपाले शिरः- कपाले विनिर्गता या सेन्द्रयोनिरिन्द्रस्य ब्रह्मणो योनिर्मार्गः स्वरूपप्र- तिपत्तिद्वारमित्यर्थः । तयैवं विद्वान्मनोमयात्मदर्शी मूर्भो विनिष्क म्यास्य लोकस्याधिष्ठाता भूरितिव्याहृतिरूपो योऽग्निर्महतो ब्रह्मणोऽङ्ग- भूतस्तस्मिन्नग्नौ प्रतितिष्ठत्यग्न्यात्मनेमं लोकं व्याप्नोतीत्यर्थः । तथा भुव इति द्वितीयव्याहृत्यात्मनि वायौ । प्रतितिष्ठतीत्यनुवर्तते ॥ तदुपलभ्यत्वादिति । ज्ञानाकारपरिणामिनि मनस्येवोपलभ्य॑त्वाव्याप्तेरित्यर्थः । तस्य मनसः प्रवृत्तिं दृष्ट्वा तदधिष्ठातृतया हिरण्यनाडी योगशास्त्रे बोध्यते । तस्य शास्त्रे सकल- करणाधिष्ठातृत्वेन प्रसिद्धत्वादिति तल्लिङ्गत्वमुक्तमित्यर्थः । सुवरियादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आगोति स्वाराज्यम् । आमोति मनसस्पतिम् । बाप- तिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एत- चतो भवति । आकाशशरीरं ब्रर्झ । सत्यात्म प्राणारामं मनआनन्दम् । शान्तिसमृद्धम- १ इ. अ. 'स्तत्प्रायत्वा । २ क. पस्य ब्रह्मणः स्वरूपप्र । ३ ङ. मूर्ध्न. प्र । छ. ट. प्यमाणा तेनान्तरेण त। ५ ख. गं. ङ. च. छ. तथैवं । ६ क. ख. ग च. ट. यमा- नत्या । ७ क. ख. ङ, स्य जडत्य म°। ८ च. छ. अ ने हिरण्यगर्भोऽनुमीयते । त° । HAMAR ४ ख..

·६षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ।... २३ मृतम् । इति प्राचीनयोग्योपारस्व (२) । वायावसृतमेकं च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याय षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ सुवरिति तृतीयव्याहृत्यात्मन्यादित्ये । मह इत्यङ्गिानि चतुर्थव्याहृ- त्यात्मनि ब्रह्मणि प्रतितिष्ठति । तेष्वात्मभावेन स्थित्वाऽऽमोति ब्रह्म- भूतः स्वाराज्यं स्वराइभावं स्वयमेव राजाऽधिपतिर्भवति । अङ्गभू. तानां देवानां यथा ब्रह्म । देवाश्च सर्वेऽस्मै बलिमावहन्त्यङ्गभूता यथा ब्रह्मणे । आमोति मनसस्पतिम् । सर्वेषां हि मनसां पतिः सर्वात्मक- त्वाद्ब्रह्मणः । सर्वैर्हि मनोभिस्तन्मनुते। तदाप्नोत्येवं विद्वान् । किंच वाक्पतिः सर्वासां वाचां पतिर्भवति । तथैव चक्षुष्पतिश्चक्षुषां पतिः श्रोत्रपतिः श्रोत्राणां पतिः । विज्ञानपतिर्विज्ञानानां च पतिः । सर्वात्मकत्वात्सर्वप्रा- णिनां करणैस्तद्वान्भवतीत्यर्थः । किंच ततोऽप्यधिकतरमेतद्भवति । किं तत् । उच्यते । आकाशशरीरमाकाशः शरीरमस्याऽऽकाशवद्वा सूक्ष्म शरीरमस्येत्याकाशशरीरम् । किं तत् । प्रकृतं ब्रह्म । सत्यात्म सत्यं मूर्ता- मूर्तमवितथं स्वरूपं चाऽऽत्मा स्वभावोऽस्य तदिदं सत्यात्म । प्राणाराम प्राणेष्वा राम आ]रमणमाक्रीडा यस्य तत्प्राणारामम् । प्राणानां वाऽऽ- रामो यस्मिंस्तत्माणारामम् । मनआनन्दम् । आनन्दभूतं सुखकृदेव यस्य मनस्तन्मनआनन्दम् । शान्तिसमृद्धं शान्तिरुपशमः शान्तिश्च तत्स- मृद्धं च शान्तिसमृद्धम् । शान्त्या वा समृद्धं तदुपलभ्यत इति शान्ति- समृद्धम् । अमृतममरणधर्मि । एतच्चाधिकतरं विशेषणं तत्रैव मनोमय इत्यादौ द्रष्टव्यमिति । एवं मनोमयत्वादिधविशिष्टं यथोक्तं ब्रह्म हे प्राचीनयोग्य, उपास्स्वेत्याचार्यवचनोक्तिरादरार्था । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायभाये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ - dube १ घ. राममनन्दाभूतप्रणे । २ क. ख. च. छ. ज. द. प्राणेष्टा र ।

·२४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- शीक्षाध्याये- -- स्वाराज्यं निरङ्कुशमैश्वर्य जगत्स्रष्टुत्यादिलक्षणं न भवतीत्याह-अङ्गभूतानां देवानामिति । सावधिकमैश्वर्यमेवाऽऽह--प्राप्नोतीत्यादिना । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरवगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति. रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ अथ शीक्षाध्याये सप्तमोऽमुवाकः । . न - यदेतव्याहृत्यात्मकं ब्रह्मोपास्यमुक्तं तस्यैवेदानीं पृथिव्यादिपाङ्कस्व- रूपेणोपासनमुच्यते । पञ्चसंख्यायोगात्पतिच्छन्दःसंपत्तिः । ततः पालत्वं सर्वस्य । पासश्च यज्ञः। “पञ्चपदा पङ्क्तिः । पाको यज्ञः" इति श्रुतेः । तेन यत्सर्वं लोकाद्यात्मान्तं च पार्ने परिकल्पयन्ति(ति) यज्ञमेव तत्परि- कल्पयति । तेन यज्ञेन परिकल्पितेन पानात्मकं प्रजापतिमभिसंपद्यते । तत्कथं पातमिदं सर्वमित्यत आह- पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अनि- र्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि ।आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशा इति लोकपातम् । अग्निर्वा- युरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणीति देवतापातम् । आप ओषधयो वनस्प- तय आकाश आत्मेति भूतपाङ्गम् । आत्मेति विराभूताधिकारात् । इत्यधिभूतमित्यधिलोकाधिदेवतपाद्वयोपलक्षणार्थम् । लोकदेवतापा- क्लयोश्चाभिहितत्वात् । उत्तरोऽप्यनुवाकः प्रकारान्तरेण हिरण्यगर्भोपासनविषय इत्याह—यदेतदित्या- दिना । पृथिव्यादेः कथं पाङ्गत्वमित्याकाङ्क्षायां पतयाख्यस्य च्छन्दसः संपादनादि. त्याह-पञ्चसंख्येति । न केवलं पञ्चसंख्यायोगात्पतिच्छन्दःसंपादनं यज्ञत्वसंपा- दनमपि कर्तुं शक्यत इत्याह-पाङ्गश्च यज्ञ इति । पत्नीयजमानपुत्रदेवमानु- पवित्तैः पञ्चभिः संपाद्यत इति यज्ञः पात इत्यर्थः । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः १ ग, घ, च. ते न पा ।

·(अष्टमोऽनुवाकः) तैत्तिरीयोपनिषत् । २५ - - Com समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्त्वक् । चमै माश्स स्नावास्थि मज्जा । एतदधिवि- धाय ऋषिरवोचत् । पातं वा इद सर्वम्। पातेनैव पात स्पृणोतीति(१) सर्वमेकं च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अथानन्तरमध्यात्मं पाङ्गत्रयमुच्यते-प्राणादि वायुपातम् । चक्षुरा- दीन्द्रियपाङ्गम् । चर्मादि धातुपातम् । एतावद्धीदं सर्वमध्यात्मम् । बाह्य च पाङ्कमेवेत्येतदेवमधिविधाय परिकल्प्यर्षिर्वेद एतद्दर्शनसंपन्नो वाकश्चि- हषिरवोचदुक्तवान् । किमित्याह-पाझं वा इदं सर्वं पालेनैवाऽऽध्या- त्मिकेन संख्यासामान्यात्पाङ्गं बाह्यं स्पृणोति वलयति पूरयति । एका- त्मतयोपलभ्यत इत्येतदेव । पाकमिदं सर्वमिति यो वेद स प्राजापत्या- स्मैव भवतीत्यर्थः। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ " उत्कृष्टदृष्टिर्निकृष्टे फलवती" इति न्यायाबाह्यपाङ्गरूपेणाऽऽध्यात्मिकपातत्रयमवग- न्तव्यमित्यभिप्रेत्याऽऽह-एकात्मतयेति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याय सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ - अथ शीक्षाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः । व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मण उपासनमुक्तम् । अनन्तरं च पाङ्गस्वरूपेण तस्यैवोपासनमुक्तम् । इदानीं सर्वोपासनाङ्गभूतस्योंकारस्योपासनं विधि स्यते । परापरब्रह्मदृष्टया ह्युपास्यमान ओंकारः शब्दमात्रोऽपि पराप- ·" . २६ आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- रब्रह्ममाप्तिसाधनं भवति । स ह्यालम्बनं ब्रह्मणः परस्यापरस्य च । प्रतिमेव विष्णोः । " एतेनैवाऽऽयतनेनैकतरमन्वेति " इति श्रुतेः । ओमिति ब्रह्म ओमितीद५ सर्वम् । ओमिति । इतिशब्दः स्वरूपपरिच्छेदार्थः । ओमित्येतच्छब्दरूपं ब्रह्मेति मनसा धारयेदुपासीत । यत ओमितीदं सर्वं हि शब्दरूपमों- कारेण व्याप्तम् । तद्यथा शङ्खना" इति श्रुत्यन्तरात् । अभिधान- तत्रं ह्यभिधेयमित्यत इदं सर्वमोंकार इत्युच्यते । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाकमवतारयति-व्याहृत्यात्मन इत्यादिना । वेदविदां हि सर्वाः क्रिया ओंकारमुच्चार्य प्रवर्तन्ते ततस्तस्य श्रद्धागृहीतत्वात्तत्परिहारेणोपदिष्टं ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदतस्तमादायैवोपासनं विधीयत इत्यर्थः । नन्वोंकारस्य शब्दमात्रस्याचेतनत्वादह- मनेनोपासित इतिज्ञानाभावात्कथं फलदातृत्वं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-परापरेति । प्रति- माधर्चनमिव सर्वत्रेश्वर एव फलदातेति भावः । ओंकारे ब्रह्मत्वाध्यासे किं सादृश्यमित्यत आह-ओमितीदमिति । सर्वास्पदत्वमोंकारस्य ब्रह्मणा सादृश्यमित्यर्थः । ओमित्येतदनुकृति ह स्म वा अप्यो श्राव- यत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति।ओशोमिति शस्त्राणि शसन्ति। ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति।ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजा- नाति । ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाभवानीति।ब्रह्मैवोपामोति (१)॥ " ओं दश ॥ H इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्यायेऽ- ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ ओंकारस्तुत्यर्थमुत्तरो ग्रन्थः । उपास्यत्वात्तस्य । ओमित्येतदनुकृति- रनुकरणम् । करोमि यास्यामि चेति कृतमुक्तमोमित्यनुकरोत्यन्यः । अत ओंकारोऽनुकृतिः । ह स्म वा इति प्रसिद्धावद्योतकाः । प्रसिद्धं ·९ नवमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । २७ " योंकारस्यानुकृतित्वम् । अपि च "ओ श्रावय” इति प्रैषपूर्वकमाश्राव- यन्ति प्रतिश्रावयन्ति । तथोमिति सामानि गायन्ति सामगाः । ओमिति शस्त्राणि शंसन्ति शस्त्रशंसितारोऽपि । तथोमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौत्यनुजानाति प्रैषपूर्वकमाभावयति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । जुहोमीत्युक्त ओमित्येवानुज्ञा प्रयच्छति । ओमित्येव ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्मवचनं करिष्यन्नध्येष्यमाण ओमित्येवाऽऽह । ओमिति प्रतिपद्यतेऽध्येतुमित्यर्थः । ब्रह्म वेदमुपानवानीति प्राप्नुयां ग्रहीष्यामीति । उपाप्नोत्येव ब्रह्म । अथवा ब्रह्म परमात्मा तमुपानवा- नीत्यात्मानं प्रवक्ष्यन्प्रापयिष्यन्नोमित्येवाऽऽह । स च तेनोंकारेण ब्रह्म प्राप्नोत्येव । ओंकारपूर्वं प्रवृत्तानां क्रियाणां फलवत्त्वं यस्मात्तस्मादो. कारं ब्रह्मेत्युपासीतेति वाक्यार्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्रानकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्येऽ- ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ शस्त्राणि गीतिरहिता ऋच उच्यन्ते । प्रतिगरमिति। ओ थामो दैवेतिशब्दमध्वर्युः प्रतिगृणाति होतुः शंसनं प्रति । प्रतिशंसनमुच्चारयतीत्यर्थः । प्रवक्ष्यन्निति । "वच परिभाषणे' इत्यस्य रूपं प्रथमव्याख्याने । द्वितीये “वह प्रापणे?' इत्यस्य द्रष्टव्यम् ।। इात श्रीमत्परमहंसपरिव्राकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ " अथ शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः । ॥ . . ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप- वचने च।अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च dh . .

·२८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रव- चने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । विज्ञानादेवाऽऽप्रोति स्वाराज्यमित्युक्तत्वाच्छ्रौतस्मार्तानां कर्मणा- मानर्थक्यं प्राप्तमित्यतस्तन्मा प्रापदिति कर्मणां पुरुषार्थं प्रति साधनत्व- प्रदर्शनार्थमिहोपन्यासः। ऋतमिति व्याख्यातम् । स्वाध्यायोऽध्यय- नम् । प्रवचनमध्यापनं ब्रह्मयज्ञो वा । एतान्यतादीन्यनुष्ठेयानीति वाक्यशेषः । सत्यं च सत्यवचनं यथाव्याख्यातार्थं वा । तपः कृच्छ्रादि। दमो बाह्यकरणोपशमः । शमोऽन्तःकरणोपशमः । अग्नय आधातव्याः। अग्निहोत्रं च होतव्यम् । अतिथयश्च पूज्याः । मानुषमिति लौकिकः संव्यवहारः । तच्च यथाप्राप्तमनुष्ठेयम् । प्रजाँ चोत्पाद्या । प्रजनश्च प्रजननमृतौ भार्यागमनमित्यर्थः । व्यवहितानुवाकेन संबन्धमाह-विज्ञानादेवेत्यादिना । अपरविद्यासहकारितया तस्फलेनैव फलवत्त्वसिद्ध्यर्थमुत्तरानुवाकारम्भ इत्यर्थः । लौकिकसंव्यवहारो विवाहादिः । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवा राथीतरः । प्रजातिः पौत्रोत्पत्तिः पुत्रो निवेशयितव्य इत्येतत् । सर्वैरेतैः कर्म- भिर्युक्तस्यापि स्वाध्यायप्रवचने यत्नतोऽनुष्ठेये इत्येवमर्थं सर्वेण सह स्वाध्यायप्रवचनग्रहणम् । स्याध्यायाधीनं ह्यर्थज्ञानम् । अर्थज्ञानायत्तं च परं श्रेयः । प्रवचनं च तदविस्मरणार्थं धर्मप्रवृद्धयर्थं च । अतः स्वाध्या- यप्रवचनयोरादरः कार्यः । सत्यमिति सत्यमेवानुष्ठातव्यमिति सत्य- वचाः सत्यमेव वचो यस्य सोऽयं सत्यवचा नाम वा तस्य । रोथीतरो रथीतरस्य गोत्रो राथीतराचार्यों मन्यते । पुनः पुनः स्वाध्यायप्रवचनग्रहणस्य तात्पर्यमाह-सर्वैरेतैरिति । किमिति यत्नतोऽ- नुष्ठेये तत्राऽऽह- स्वाध्यायाधीनमिति । त्रयाणामृषीणां मतभेदोपन्यासेन स्वाध्याय- प्रवचनयोरेवाऽऽदरं विवृणोति-सत्यमित्यादिना । 7 भा १ ग. च. एतदादीन् । २ क. ख. ग. ङ. च. अ. °वदनं । ३ क. ङ. ज. जाश्चोत्पाद्याः। प्र° । ४ क. ठ. 'किको वि। ५ ङ. राधीतरो । ६ ङ, राधीतरा।

·१०दशमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । २९ तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः (१)॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च षटू च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ तप इति तप एव कर्तव्यमिति तपोनित्यस्तपसि नित्यस्तपःपर- स्तपोनित्य इति वा नाम । पौरुशिष्टिः पुरुशिष्टस्यापत्यं पौरुशिष्टि- राचार्यों मन्यते । स्वाध्यायप्रवचने एवानुष्ठेये इति नाको नामतो मुद्ग- लस्यापत्यं मौद्गल्य आचार्यों मन्यते । तद्धि तपस्तद्धि तपः । हि यस्मात्स्वाध्यायप्रवचने एव तपस्तस्मात्ते एवानुष्ठेये इति । उक्ताना- मपि सत्यतपःस्वाध्यायप्रवचनानां पुनर्ग्रहणमादरार्थम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाप्ये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ . अथ शीक्षाध्याय दशमोऽनुवाकः । स्वमृतमस्मि अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरे- रिव । उर्ध्वपवित्रो वाजिनीव अहं वृक्षस्य रेरिवेति स्वाध्यायार्थो मन्त्राम्नायः । स्वाध्यायश्च विद्यो- त्पत्तये । प्रकरणात् । विद्यार्थं हीदं प्रकरणम् । न चान्यार्थत्वमवगम्यते। स्वाध्यायेन च विशुद्धसत्त्वस्य विद्योत्पत्तिरवकल्प्यते । अहं वृक्षस्यो- च्छेदात्मकस्य संसारवृक्षस्य रेरिवा प्रेरयिताऽन्तर्याम्यात्मना । कीर्तिः ख्यातिगिरेः पृष्ठमिकोच्छ्रिता मम । उर्ध्वपवित्र ऊर्ध्वकारणं पवित्रं पावनं ·॥ A m ३० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- ज्ञानप्रकाश्यं पवित्रं परमं ब्रह्म यस्य सर्वात्मनो मम सोऽहमूर्ध्वपवित्रः। वाजिनीव वाजवतीव । वाजमन्नं तद्वति सवितरीत्यर्थः । यथा सवित- र्यमृतमात्मतत्त्वं विशुद्धं प्रसिद्धं श्रुतिस्मृतिशतेभ्य एवं स्वमृतं शोभनं विशुद्धमात्मतत्त्वमस्मि भवामि । स्वाध्यायार्थ इति जपार्थः । “इषे त्वेति शाखां छिनत्ति" इतिवत् । अन्यत्र विनियो- जकं श्रुत्यादिप्रमाणमपि नोपलभ्यत इत्याह-न चान्यार्थत्वमिति। अक्षितमसीत्यादि- वदुपासनाविधिविशेषत्वं वा वक्तुं न शक्यते । ज्ञानसाधनक्रियाविधेः प्रक्रान्तस्वादित्यर्थः । दविण सर्वर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् (१ ) ॥ अहषः। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥ द्रविणं धनं संवर्चसं दीप्तिमत्तदेवाऽऽत्मतत्त्वमस्मीत्यनुवर्तते । ब्रह्म- ज्ञानं वाऽऽत्मतत्त्वप्रकाशकत्वात्सवर्चसम् । द्रविणमिव द्रविणं मोक्षसुख- हेतुत्वात् । अस्मिन्पक्षे प्राप्तं मयेत्यध्याहारः कर्तव्यः । सुमेधाः शोभना मेधा सर्वज्ञलक्षणा यस्य मम सोऽहं सुमेधाः । संसारस्थित्युत्पत्त्युपसंहा- रकौशलयोगात्सुमेधस्त्वम् । अत एवामृतोऽमरणधर्माऽक्षितोऽक्षीणोऽ- व्ययः । उक्षितो वाऽमृतेन वोक्षितः सिक्तः । अमृतोक्षितोऽहम् इत्यादि ब्राह्मणम् । इत्येवं विशङ्कोषेब्रह्मभूतस्य ब्रह्मविदो वेदानु- वचनं वेदो वेदनमात्मैकत्वविज्ञानं तस्य प्राप्तिमनु वचनं वेदानुवचनम् । आत्मनः कृतकृत्यताख्यापनार्थं वामदेववत्रिशङ्कुनाऽऽर्षेण दर्शनेन दृष्टो मन्त्रानाय आत्मविद्याप्रकाशक इत्यर्थः । अस्य च जपो विद्योत्पत्त्य- र्थोऽवगम्यते । ऋतं चेत्यादिकर्मोपन्यासादनन्तरं च वेदानुवचनपाठादे- तदवगम्यते । एवं श्रौतस्मार्तेषु नित्येषु कर्मसु युक्तस्य निष्कामस्य परं ब्रह्म विविदिषोरार्षाणि दर्शनानि प्रादुर्भवन्त्यात्मादिविषयाणीति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ " " १ ङ, परं। २. ङ, ताप्रख्या । ३ न. ति गम्यते ।।

·११ एकादशोऽनुवाक:] तैत्तिरीयोपनिषत् । ३१ . अहं वृक्षस्येतिमन्त्रस्यर्षिस्त्रिशङ्खः, पतिश्छन्दः, परमात्मा देवता, ब्रह्मविद्यार्थे जपे विनियोगः। न केवलमस्य जपो विद्यार्थः पूर्वोक्तानि कर्माण्यपीत्याह-ऋतं चेत्यादिना। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिंध्यानन्दज्ञानविरचिताचा तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ * अथ शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः । श्वन वेदमनूच्याऽऽचार्योऽन्तेबासिनर्मनुशास्ति । वेदमनूच्येत्येवमादिकर्तव्यतोपदेशारम्भः प्रारब्रह्मविज्ञानान्नियमेन कर्तव्यानि श्रौतस्मातकर्माणीत्येवमर्थः । अनुशासनश्रुतेः पुरुषसंस्का- रार्थत्वात् । संस्कृतस्य हि विशुद्धसत्त्वस्याऽऽत्मज्ञानमञ्जसैयोत्पद्यते । "तपसा कल्मषं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते” इति स्मृप्तिः। वक्ष्यति च- तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व' इति । अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठेयानि कर्माणि । अनुशास्तीत्यनुशासनशब्दादनुशासनातिक्रमे हि दोषोत्पत्तिः। प्रागुपन्यासाच्च कर्मणां केवल ब्रह्मविद्यारम्भाञ्च पूर्व कर्माण्युपन्यस्तानि। उदितायां च विद्यायाम् " अभयं प्रतिष्ठां विन्दते " न बिभेति कुत- "किमहं साधु नाकरवम्” इत्येवमादिना कर्मनैष्किंचन्यं दर्श- यिष्यतीत्यतोऽवगम्यते पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्मा- णीति । मन्त्रवर्णाच-"अविद्यया मृत्युं तीर्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते इति । ऋतादीनां पूर्वत्रोपदेशानर्थक्यपरिहारार्थः । इह तु ज्ञानो- त्पत्त्यर्थत्वात्कर्तव्यनियमार्थः । वेदमनूच्याध्याप्याऽऽचार्योऽन्तेवासिनं शिष्यमनुशास्ति ग्रन्थग्रहणादनु पश्चाच्छास्ति तदर्थं ग्राहयतीत्यर्थः । अतोऽवगम्यतेऽधीतवेदस्य धर्मजिज्ञासामकृत्वा गुरुकुलान्न समावर्ति- तव्यमिति । “बुद्ध्वा कर्माणि चाऽऽरभेत्” इति स्मृतेश्च । उत्तरानुवाकस्य तात्पर्यमाह-वेदमनूच्येत्यादिना । विद्योत्पत्त्यर्थं नित्यनैमि- त्तिकान्यवश्यान्यनुष्ठेयानीत्येको नियम उक्तः । प्रागेव चानुष्ठेयानीति नियमान्तर- माह-प्रागुपन्यासाच्च कर्मणामिति । संग्रहवाक्यं विवृणोति- केवलेत्यादिना । अविद्यया कर्मणा मृत्युमधर्म तीवेति मन्त्रोऽपि विद्योत्पत्तेः प्रागेव कर्मानुष्ठानं सूचय- " amrapaminewwwwmupremewhme १ क. घ. उ."ट. °स्मार्तानि क° ! २ ख 'ति श्रुतिः । अ । ३ ङ. माणीति अ। ४ ख. ग. घ. ऊ. च. न. ट. देश आन ।

·सीत्यर्थः । " H ३२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- शीक्षाध्याये- ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च " इत्यादिना पूर्वत्र कर्मामुष्ठानमुक्तमेवातः पौनरुक्त्यमित्याशङ्कयाऽऽह-ऋतादीनामिति । विचारमकृत्वा गुरुकुलान्न निवर्ति- तव्यम् । किंत्वध्ययनविधेरर्थावबोधक(न)द्वारेण पुरुषार्थपर्यवसायितासिद्धयर्थमक्षरग्रहणा- नन्तरमर्थावबोधे प्रयतितव्यमित्याह-ग्रन्थग्रहणादन्विति । वेदमधीत्य स्नायादिति स्मृतिरप्येतच्छ्रुतिविरुद्धेत्याह–अतोऽवगम्यत इति । सत्यं वद । धर्म चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमा- हृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । कथमनुशास्तीत्याह-सत्यं वद यथाप्रमाणावगतं वक्तव्यं तद्वद । तद्वद्धर्मं चर। धर्म इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनं सत्यादिविशेषनिर्दे- शात् । स्वाध्यायाध्ययनान्मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः । आचार्या- याऽऽचार्यार्थं प्रियमिष्टं धनमाहृत्याऽऽनीय दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थम् । आचार्येण चानुज्ञातोऽनुरूपान्दारानाहृत्य प्रजातन्तुं प्रजासंतानं मा व्यवच्छेत्सीः प्रजासंततेविच्छित्तिर्न कर्तव्या। अनुत्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्य इत्यभिप्रायः । प्रजाप्रजन- नप्रजातित्रयनिर्देशसामर्थ्यात् । अन्यथा प्रजननश्चेत्येतदेकमेवावक्ष्यत् । वक्तव्यमिति । वचनाह परस्य हितमित्यर्थः । सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदि- तव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्र- वचनात्यां प्रमदितव्यम् । (१)। सत्यान्न प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्तव्यः। सत्याच प्रमदनमनृतप्रसङ्गः। प्रमादशब्दसामर्थ्यात् । विस्मृत्याप्यनृतं न वक्तव्यमित्यर्थः । * अन्य- ... - न * अत्र ख. पुस्तके 'अनृतवदनविषये दोपश्रुतेश्च', 'योऽनृतं वदति समूलो वा एष परिश- ध्याति ” इति । “न सत्यात्परमो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ' इति स्मृतेः' । इत्यधिकं दृश्यते । १ ख, ग, च, बोधाय । प्र। २ छ, 'तित्रितय । ३ घ, त्सेतावदे । ४ ख. देवमे ।

·११ एकादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । थाऽसत्यवदनप्रतिषेध एव स्यात् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । धर्मशब्दस्या- नुष्ठेयविषयत्वादननुष्ठानं प्रमादः स न कर्तव्यः । अनुष्ठातव्य एव धर्म इति यावत् । एवं कुशलादात्मरक्षार्थात्कर्मणो न प्रमदितव्यम् । भूतिर्वि- भूतिस्तस्यै भूत्यै भूत्यर्थान्मङ्गलयुक्तात्कर्मणो न प्रमदितव्यम् । स्वाध्या- यप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायोऽध्ययनं प्रवचनमध्यापन ताभ्यां न प्रमदितव्यम् । ते हि नियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः । देवपितृकार्यायां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि । तानि सेवितव्यानि नो इतराणि । यान्यस्माक५ सुचरितानि । तानि त्वयौपास्यानि (२)। नो ईतराणि । तथा देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपित्र्ये कर्मणी कर्तव्ये । मातृदेवो माता देवो यस्य स त्वं मातृदेवो भव स्याः । एवं पितृदेव आचार्यदेवोऽतिथिदेवो भव । देवतावदुपास्या एत इत्यर्थः । यान्यपि चान्यान्यनवद्यान्यनिन्दितानि शिष्टाचारलक्षणानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि कर्तव्यानि त्वया । नो अकर्तव्यानीतराणि सावद्यानि शिष्टकृतान्यपि । यान्यस्माकमाचार्याणां सुचरितानि शोमैनचरितान्या- नायाद्यविरुद्धानि तान्येव त्वयोपास्यान्यदृष्टार्थान्यनुष्ठेयानि, नियमेन कर्तव्यानीति यावत् । नो इतराणि विपरीतान्याचार्यकृतान्यपि । ये के चास्मच्छ्रेयाश्सो ब्राह्मणाः । तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । MARI Non- Ramananew-momen- १ ख. च. त् । तथा ध° । २ ख. ग. च. °स्या एवैत ३ छ. भमानि च । i. ५ ·३४ , आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- ये के च विशेषिता आचार्यत्वादिधभैरस्मदस्मत्तः श्रेयांसः प्रशस्यतरास्ते च ब्राह्मणा न क्षत्रियादयस्तेषामासनेनाऽऽसनदानादिना त्वया प्रश्चसि- तव्यम् । प्रश्वसन प्रश्वासः श्रमापनयः, तेषां श्रमस्त्वयाऽपनेतव्य इत्यर्थः । तेषां चाऽऽसने गोष्ठीनिमित्ते समुदिते तेषु न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः । केवलं तदुक्तसारग्राहिणा भवितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ( ३)।ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः। युक्ता आयुक्ताः।अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथान्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते ते वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः। किंच यत्किंचिद्देयं तच्छ्रद्धयैव दातव्यम् । अश्रद्धयाऽदेश्यं न दात- व्यम् । श्रिया विभूत्या देयं दातव्यम् । ह्रिया लज्जया च देयम् । भिया च भयेन देयम् । संविदा च । संविन्मित्रादिकार्यम् । अथैवं वर्तमानस्य यदि कदाचित्ते तव श्रोते स्मार्ते वा कर्मणि वृत्ते वाऽऽचा- लक्षणे विचिकित्सा संशय: स्यात् । ये तत्र तस्मिन्देशे काले वा ब्राह्मणास्तत्र कर्मादौ युक्ता इति व्यवहितेन संबन्धः कर्तव्यः । संमर्शिनो विचारक्षमाः । युक्ता अभियुक्ताः कर्मणि वृत्ते वा । आयुक्ता अपरप्रयुक्ताः । अलूक्षा अरूक्षा अकरमतयः । धर्मकामा अदृष्टार्थिनोऽ- * ख. पुस्तके टिप्पण्यां " देयमित्यपि विद्यारण्यैरुक्तम् " इति वर्तते । १ ख. ग. च. रविल । २ ख, ग, च, स्यान्चेत् । ३ ख. कामाः स्युर । - १ ·. - ११एकादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । काम हता इत्येतत्स्युर्भवेयुः । ते यथा येन प्रकारेण ब्राह्मणास्तत्र तस्मि- कर्मणि वृत्ते वा वरंस्तथा त्वमपि वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेष्वभ्युक्ता दोषेण संदिह्यमानेन संयोजिताः केनचिचेषु च यथोर सर्वमुपनयेथे तत्रेत्यादि। एवं कर्तव्यमर्थमुपदिश्यानुष्ठानकाले समुत्पन्नसंशयनिवृत्त्यर्थ शिष्टाचारः प्रमाणयितव्य इत्याह-अथैवमित्यादिना । अपरप्रयुक्ता इति । स्वतन्त्रा इत्यर्थः । अभ्युक्ता अभिशस्ता इस्यर्थः ॥ एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदो- पनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासि- तव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् (४) ॥ स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यं तानि त्वयोपास्यानि स्यात्तेषु वर्तेरन्तसप्त च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ एप आदेशो विधिः । एष उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादीनाम् । एषा वेदोपनिषद्वेदरहस्यं वेदार्थ इत्येत् । एतदेवानुशासनमीश्वरवचनम् । आदेशवाक्यस्य विधेरुक्तत्वात्सवेषां वा प्रमाणभूतानामनुशासनमेतत् । यस्मादेवं तस्मादेवं यथोक्तं सर्वमुपासितव्यं कर्तव्यम् । एवमु चैतदुपा- स्यमुपास्यमेव चैतन्नानुपास्यमित्यादरार्थं पुनर्वचनम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्य एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यांनन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ 41 Romammiummar aimerpale १ ट. देव चानु । २ न. नुशमन ।

·३६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-शीक्षाध्याये- अथ शीक्षाध्याये द्वादशोऽनुवाकः । न . शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्दो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः। नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यभवादिषम् । तन्मामा- वीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवी- इक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः (१)। सत्यमेवादिषं पञ्च च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२॥ *अतीतविद्याप्राप्त्युपसर्गशमनार्थं शान्तिं पठति-शं नो मित्र इति । व्याख्यातमेतत्पूर्वम् । शं नो मित्र इति । तदपरं ब्रह्म मामपरविद्यार्थिनमावीदरक्षदित्यर्थः ॥ अत्रैतञ्चिन्त्यते विद्याकर्मणोविवेकार्थं किं कर्मभ्य एव केवलेभ्यः परं श्रेय उत विद्यासव्यपेक्षेभ्य आहोस्विविद्याकर्मभ्यां संहताभ्यां विद्याया वा कर्मापेक्षाया उत केवलाया एव विद्याया इति । तत्र केव- लेभ्य एव कर्मभ्यः स्यात् । समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारात् । “वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना" इति स्मरणात् । अधिगमश्च सहोपनिषदर्थेनाऽऽत्मज्ञानादिना । "बिहान्यजते" "विद्वान्याजयति" इति च विदुष एव कर्मण्यधिकारः प्रदर्श्यते सर्वत्र । “ज्ञात्वा चानुष्ठानम्" इति च । कृत्स्यश्च वेदः कर्मार्थ इति हि भन्यन्ते केचित् । कर्मभ्यश्चेत्परं श्रेयो नावाप्यते वेदोऽनर्थकः स्यात् । * 'अतीत' इत्यारभ्य पूर्वम्' इत्यन्तं क. ख. ग. घ. ड. च. छ. ल. ठ. पुस्तकेषु न विद्यते । " १ ग, च. वाप्येत वे, ·१२द्वादशोऽनुवाकः तैत्तिरीयोपनिषत् । ३७ औद्यानुवाके केवलाया विद्याया निःश्रेयससाधनत्वमुक्तमपि स्फुटीका कर्मविधि- मुपलभ्य प्रसङ्गात्पुनर्विचारयितुमुपक्रमते--अत्रैतञ्चिन्त्यत इत्यादिना । विवेकार्थ- मिति पृथक्फलत्वज्ञापनार्थमित्यर्थः । भूतं भव्यायोपदिश्यते ' इति न्यायेनाऽऽत्मज्ञान- स्यापि कर्मकर्तृसंस्कारतया कर्मविधिशेषत्वाच्छ्रुतस्यापि फलस्यार्थवादमात्रस्वात्कर्मभ्य एव परं श्रेय इति पूर्वः पक्षः । न नित्यत्वान्मोक्षस्य । नित्यो हि मोक्ष इष्यते । कर्मकार्यस्यानि- त्यत्वं प्रसिद्धं लोके, कर्मभ्यश्चेच्छ्रेयोऽनित्यं स्यात्तच्चानिष्टम् । “ तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते " इतिन्यायानुगृहीतश्रुतिविरोधात् । काम्य- प्रतिषिद्धयोरनारम्भादारब्धस्य च कर्मण उपभोगेन क्षयान्नित्यानुष्ठा- नाच ज्ञाननिरपेक्ष एव मोक्ष इति चेत् । तच्च न । शेषकर्मसंमवात्तन्नि- भित्तशरीरान्तरोत्पत्तिः प्राप्नोतीति प्रत्युक्तम् । कर्मशेषस्य च नित्यानु- ठानेनाविरोधात्क्षयानुपपत्तिरिति च । यदुक्तं समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारादित्यादि । तच्च न। श्रुतज्ञानव्यतिरेकादुपासनस्य । । श्रुत- ज्ञानमात्रेण हि कर्मण्यधिक्रियते नोपासेनामपेक्षते । उपासनं च श्रुतज्ञानादर्थान्तरं विधीयते । मोक्षफलमर्थान्तरप्रसिद्धं च स्यात् । "श्रोतव्यः' इत्युक्त्वा तद्यतिरेकेण “ मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” इति यत्लान्तरविधानान्मनननिदिध्यासनयोश्च प्रसिद्धं श्रवणज्ञानादर्था- न्तरत्वम् । सिद्धान्तमाह-न नित्यत्वादित्यादिना । यद्यप्यध्ययनविधिप्रयुक्त्या कृत्स्नो वेदार्थ एकेन विचारितव्यस्तथाऽप्यध्ययनविधौ प्रतिक्यिाध्ययनं प्रतिवाक्यार्थविचारं च व्यापारभेदात्तत्प्रयुक्त्याऽभ्युदयकामस्य कर्मोपयोगिवाक्यार्थज्ञानवत्त्वमात्रेण कर्मण्यधिकार- संभवाद्ब्रह्मसाक्षात्कारस्य तत्रानुपयोगित्वान्न समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारे प्रमाणम- स्तीत्याह-तच्च नेति । यद्यपि चाध्ययनविधिप्रयुक्त्या वेदान्तविचारोऽपि कृतो गुरुकुल एव तथाऽपि न समस्तवेदार्थज्ञानवतोऽधिकारः । उपासनासाध्यस्य ब्रह्मसाक्षात्का- रस्य पृथग्भावादित्याह-श्रुतज्ञानेति । श्रुताद्गुरुकुले विचारिताद्वाक्यास्कर्मानुष्ठानो- पयोगि यज्ज्ञानं तावन्मात्रेण कर्मण्यधिक्रियते न ब्रह्मसाक्षात्कारफलमुपासनमपेक्षते व्यति. museummaryaawaraemonaYADAsiavamMeminantimepastamentMMENKAgaNPRETitupa-PHATOmam mmosimaratmappreappa.ma. Hir Mararaprspiratismtryhunt . १ क. ग. च. अथ ग्रन्थादावाद्या । ख. अथाऽऽद्य आ°। ज. अथाऽऽदावाद्यवाद आ । झ. अथाऽऽदावाद्या । २ ङ. स्कारार्थत° । ३ ख. ग. च. ट.यस्य चानि । ४ ख. ग. च. तत्प्रत्यवायानुत्पत्तेान । ५ क. ख. ग. च. ट. सनम' । ६ ट. ते मानाभावात् । ज. झ. युक्तः कृ । ८ क. ग. च. वाक्यमध्य । ९ ख. ज. झ. युक्ताभ्यु। १० ख. °नत्वमा ११ ग. त्वादत्र स । १२ ख. ज. युक्तो थे । १३ ख. ग. ज. झ. ञ. °सनसा । उ - -- ·१ , I ३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- शीक्षाध्याये- रेकभावादित्यर्थः । अध्ययनविधिव्यापारोपरमेऽनुष्ठेयं तथाभूतं ब्रह्मोपासनभेव नास्ति, मानाभावादिति न वक्तव्यमित्याह-उपासनं चेति । एतच्च कर्ममीमांसान्यायाङ्गी- कारमात्रेणोक्तम् । वस्तुतश्च श्रोतव्यविधिप्रयुक्त एवोपनिषद्विचारारम्भो भिन्नाधिकारः । कर्मकाण्डविचारोऽप्युत्तरविधिप्रयुक्त एवेति प्रकटार्थे प्रतिष्ठितम् । एवं तर्हि विद्यासव्यपेक्षेभ्यः कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः । विद्यासहितानां च कर्मणां भवेत्कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम् । यथा स्वतो मरणज्वरा- दिकार्यारम्भसामर्थ्यानामपि विषयादीनां मन्त्रशर्करादिसंयुक्तानां कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम् , एवं विद्यासहितैः कर्मभिर्मोक्ष आरभ्यत इति चेत् । न । आरभ्यस्यानित्यत्वादित्युक्तो दोषः । वचनादारभ्योऽपि नित्य एवेति चेत् । न । ज्ञापकत्वाचनस्य । वचनं नाम यथाभूतस्या- र्थस्य ज्ञापकं विद्यमानस्य कर्तृ । न हि वचनशतेनापि नित्यमारभ्यत आरब्धं वाऽविनाशि भवेत् । केवलं कर्म मोक्षसाधनमिति पक्षं निरस्य विद्यासमुच्चितं मोक्षसाधनमिति पक्षान्त- रमाशङ्कय निषेधति-~एवं तहत्यिादिना । न स पुनरावर्तते " इति वचनादार- भ्योऽपि मोक्षो नित्य इति न शक्यं वक्तुम् । प्रसिद्धपदार्थयोग्यत्वमुपादाय वचनस्य संसर्गज्ञापकत्वात् । न चाऽऽरभ्यस्य नित्यत्वे योग्यत्वं प्रसिद्धम् । अन्यथा वचनस्य कारकत्वप्रसङ्गात् । अन्धो मणिमविन्दत् " इत्यादिप्वपि योग्यताकल्पनप्रसङ्गादि- त्याह-न ज्ञापकत्वादित्यादिना । एतेन विद्याकर्मणोः संहतयोर्मोक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तम् । विद्याकर्मणी मोक्षप्रतिबन्धहेतुनिवर्तके इति चेत् । न । कर्मणः फलान्तरदर्शनात् । उत्पत्तिसंस्कारविकाराप्तयो हि फलं कर्मणो दृश्यते । उत्पत्त्यादिफल- विपरीतश्च मोक्षः। गतिश्रुतेराप्य इति चेत् । सूर्यद्वारेण " तयोर्व- मायन्" इत्येवमादिगतिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्ष इति चेत् । न । सर्वगत- त्वाद्गन्तृभिश्चानन्यत्वादाकाशादिकारणत्वात्सर्वगतं ब्रह्म । ब्रह्माव्यति- रिक्ताश्च सर्वे विज्ञानात्मानः । अतो नाऽऽप्यो मोक्षः । गन्तुरन्यविभिन्नं- देशं प्रति भवति गन्तव्यम् । न हि येनैवाव्यतिरिक्तं यत्तत्तेनैव गम्यते तत् । अनन्यत्वप्रसिद्धेश्च, तत्पृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् क्षेत्रज्ञ चापि मां विद्धि " इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । २ “ " " H- MAmravarte- : ज. अ. 'रेकामा । २ ज. 'दित्यत आह । ३ ख. ङ. छ. ट. °नं च दे° । ४ ज. झ. म. तं यत्ते । ५ क. ख. ग. घ. छ. ज. ट. सिद्धिश्च । + ·१२द्वादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ३९ - कर्म प्रधानं विद्या चोपसर्जनामिति समुच्चयं निरस्य समसमुच्चयेऽप्यतिदिशति-एतेनेति। अनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गेनेत्यर्थः । मोक्षेति । मोक्षस्य प्रतिबन्धहेतुरविद्याधर्मादिस्तन्निवर्तके विद्याकर्मणी न स्वरूपोत्पादके । ततः स्वरूपावस्थानस्य नित्यत्वम् । प्रध्वंसस्य च कृतकस्यापि नित्यत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । " भिद्यते हृदयग्रन्थिः " इत्यादिश्रुतेः । केवलविद्यासाध्यैवावि- द्यानिवृत्तिः । न तत्र विद्यायाः सहकार्यपेक्षा । कर्मफलं त्वन्यदेव प्रसिद्धमित्याह-न कर्मण इति । उत्पत्तिः पुरोडाशादेः । संस्कारो ब्रीह्यादेः । विकारः सोमस्य । आप्ति- र्वेदस्य । कर्मफलं प्रसिद्धम् । आत्मस्वरूपस्य तु मोक्षस्यानादित्वादनाधेयातिशयत्वादविकार्य- स्वान्नित्याप्तत्वाच्च कर्मफलाद्वैपरीत्यमित्यर्थः । गतिश्रुतेरिति । अर्चिरादिगतिश्रवणाद्ब्रह्मा- ण्डाबहिःस्थितब्रह्मप्राप्तिर्मोक्षः । ततो नित्याप्तत्वमसिद्धमित्यर्थः । गैस्वा प्राप्तिः किं संयोग- लक्षणा तादात्म्यलक्षणा वा, नोभयथाऽपीत्याह—न सर्वगतत्वादिति । गत्यैश्वर्यादिश्रुतिविरोध इति चेत् । अथापि स्याद्यद्यप्राप्यो मोक्षस्तदा गतिश्रुतीनां "स एकधा" "स यदि पितृलोककामो भवति" "स्त्रीभिर्वा यानैर्वा " इत्यादिश्रुतीनां च कोपः स्यादिति चेत् । न । कार्यबह्मविष- यत्वात्तासाम् । कार्ये हि ब्रह्मणि रूयादयः स्युर्न कारणे " एकमेवाद्वि- तीयं" यत्र नान्यत्पश्यति" " तत्केन कं पश्येत्” इत्यादिश्रुतिभ्यः । विरोधाच्च विद्याकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः । प्रविलीनकादिकारकवि- शेषतत्त्वविषया हि विद्या तद्विपरीतकारकसाध्येन कर्मणा विरुध्यते । न ह्येकं वस्तु परमार्थतः कादिविशेषवत्तच्छून्यं चेत्युभयथा द्रष्टुं शक्यते। अवश्यं धन्यतरन्मिथ्या स्यादन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्गे युक्तं यत्स्वा- भाविकाज्ञानविषयस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वम्, “यत्र हि द्वैतमिव भवति" मृत्योः स मृत्युमामोति अथ यत्रान्यत्पश्यति तदल्पम्" " अन्योs- सावन्योऽहमस्मि "उदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति" इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। सत्यत्वं चैकत्वस्यैकधैवानुद्रष्टव्यम् । “एकमेवाद्विती- यम्" "ब्रह्मैवेद सर्वम्" " आत्मैवेद५ सर्वम्" इत्यादिश्रुतिभ्यः । न च संप्रदानादिकारकभेदादर्शने कर्मोपपद्यते । अन्यत्वदर्शनापवादश्च विद्या- विषये सहस्रशः श्रूयते । अतो विरोधोविद्याकर्मणोः। अतश्च समुच्चयानु- पपत्तिः। "" "" Mamme १ ग. बन्धे हे । २ ज. °कार्यापे। ३ क. °प्तिरपूर्वस्य । ४ इ. गत्या । ५ च, मोक्षोऽस्ति तदा।

·४० न आनन्दगिरिकृत टीकासंवलितांकरभाष्यसमेता-शीक्षाध्याये- गत्यादिश्रुतेस्तात्पर्य शङ्कापूर्वकं दर्शयति--गत्यैश्वर्येत्यादिना । समुच्चयमभ्युप- गम्य कर्मकार्य किंचिन्मोक्षे न संभवतीत्युक्तम् । सोऽपि न संभवतीत्याह-विरोधा- चेत्यादिना। तत्र यदुक्तं संहताभ्यां विधाकर्मभ्यां मोक्ष इति । अनुपपन्नं तत् । विहितत्वात्कर्मणाम् । श्रुतिविरोध इति चेत् । यापमृद्य कर्नादिकार- कविशेषमात्मैकत्वविज्ञानं विधीयते । सर्पादिभ्रान्ति विज्ञानोपमर्दकर- ज्ज्वादिविषयविज्ञानवत्याप्तः कर्मविधिश्रुतीनां निर्विषयत्वाद्विरोधः । विहितानि च कर्माणि । स च विरोधो न युक्तः । प्रमाणत्वा- च्छ्रुतीनामिति चेन्न पुरुषार्थोपदेशपरत्वाच्छ्रुतीनाम् । यदि कादिकारकभेदस्य सत्यत्वांशमपबाध्य ब्रह्मज्ञानमुपदिश्यते तदा मिथ्यार्थत्वाकर्म- विधीनामप्रामाण्यं स्यादित्याह-विहितत्वादिति । शङ्कां विवृणोति-यदीत्यादिना। अध्ययनविधिगृहीतानां श्रुतीनां पुरुषार्थीपदर्शकवेन प्रामाण्यं वक्तव्यम् । न तु भेदस्य सत्य. स्वेन । ततः प्रसिद्धिसिद्धं कारकादिभेदमर्थक्रियासमर्थमादाय प्रवृत्तानां प्रामाण्यं न विरु- ध्यत इत्याह-न पुरुषार्थेति । विद्योपदेशपरा तावच्छृतिः संसारात्पुरुषो मोक्षयितब्ध इति संसार- हेतोरविद्याया विद्यया निवृत्तिः कर्तव्येति विद्याप्रकाशकत्वेन प्रवृत्तेति न विरोधः। एवमपि कादिकारकसद्भावप्रतिपादनपरं शास्त्रं विरुध्यत एवेति यथाप्राप्तमेव कारकास्तित्वमुपादायोपात्तदुरितक्षयार्थ विधच्छास्त्रं मुमुक्षूणां फलार्थिनां च फलसाधनं न कारकास्तित्वे व्याप्रि- यते । उपचितदुरितप्रतिबन्धस्य हि विद्योत्पत्ति वकल्पते । तत्क्षये च विद्योत्पत्तिः स्यात्ततश्चाविद्यानिवृत्तिस्तत आत्यन्तिकः संसारोपरमः । संग्रहवाक्यं विवृणोति-विद्योपदेशपरा तावदित्यादिना । अपि चानात्मदर्शिनो ह्यनात्मविषयः कामः । कामयमानश्च करोति कर्माणि । ततस्तत्फलोपभोगाय शरीराद्युपादानलक्षणः संसारः । तद्यतिरेकेणाऽऽत्मैकत्वदर्शिनो विषयाभावात्कामानुत्पत्तिरात्मनि चान- न्यत्वात्कामानुत्पत्तौ स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष इत्यतोऽपि विद्याकर्मणो- विरोधः। न चेन्न कर्माणि । AVM १ ख. ग. घ. ङ, च. छ. अ. ट. 'नुपपत्तिः । २ घ. ङ, छ. अ. 'नुपपत्तौ । -- ·१२द्वादशोऽनुवाकः तैत्तिरीयोपनिषत् । ४१ . पूर्व सत्यमिथ्याविषयत्वेन विद्याकर्मणोविरोधमादाय समुच्चयो निरस्तः । इदानी काम्य- कामिविषयत्वेन विरोधमाह-अपि चेत्यादिना । विरोधादेव च विद्या मोक्षं प्रति न कर्माण्यपेक्षते । स्वात्मलाभे तु पूर्वोपचितप्रतिबन्धापनयद्वारेण विद्याहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते कर्माणि नित्या- नीति । अत एवास्मिन्प्रकरण उपन्यस्तानि कर्माणीत्यवोचाम । एवं चाविरोधः कर्मविधिश्रुतीनाम् । अतः केवलाया एव विद्यायाः परं श्रेय इति सिद्धम् । समसमुच्चयं निरस्य गुणप्रधानभावेनापि समुच्चयं निरस्यति--विरोधादेव चेति । विद्या चेत्कर्माणि स्वफले नापेक्षते विरुद्धत्वात्रिदण्डीधर्मवतुगमनं कथं तर्हि विद्यासंनिधाने कर्मणां पाठ इत्यत आह-स्वात्मलाभे विति । कर्मणां विद्यासाधनत्वं श्रुत्वा गार्ह- स्थ्यमेवैकमनुष्ठेयमिति प्रत्यवतिष्ठन्ते कर्मजडाः । एवं ताश्रमान्तरानुपपत्तिः । कर्मनिमित्तत्वाद्विद्योत्पत्तेः । गार्हस्थ्ये च विहितानि कर्माणीत्यैकाश्रम्यमेव । अतश्च यावज्जीवादिश्रुतयोऽनु- कूलतराः । न । कर्मानेकस्वात् । न ह्यग्निहोत्रादीन्येव कर्माणि । ब्रह्म- चयं तपः सत्यवदनं शमो दमोऽहिंसेत्येवमादीन्यपि कर्माणीतराश्रमप्रसि- द्धानि विद्योत्पत्तौ साधकतमान्यसंकीर्णत्वाद्विद्यन्ते ध्यानधारणादिल- क्षणानि च । वक्ष्यति च-"तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व' इति । जन्मान्तरकृतकर्मभ्यश्च प्रागपि गार्हस्थ्याद्विद्योत्पत्तिसंभवात्कर्मार्थ- त्वाञ्च गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेः कर्मसाध्यायां च विद्यायां सत्यां गार्हस्थ्यम- तिपत्तिरनर्थिकैव । लोकार्थत्वाञ्च पुत्रादीनाम् । पुत्रादिसाध्येभ्यश्चायं लोकः पितृलोको देवलोक इत्येतेभ्यो व्यावृत्तकामस्य नित्यसिद्धात्म लोकदर्शिनः कर्मणि प्रयोजनमपश्यतः कथं प्रवृत्तिरुपपद्यते । प्रतिपन्न- गार्हस्थ्यस्यापि विद्योत्पत्तौ विद्यापरिपाकाद्विरक्तस्य कर्मसु प्रयोजनम- पश्यतः कर्मभ्यो निवृत्तिरेव स्यात् । "प्रवजिष्यन्वा अरेऽहमस्मा- त्स्थानादस्मि" इत्येवमादिश्रुतिलिङ्गदर्शनात् । कर्म प्रति श्रुतेर्यत्नाधि- क्यदर्शनादयुक्तमिति खेदग्निहोत्रादिकर्म प्रति श्रुतेरधिको यत्नो महांश्च कर्मण्यायासोऽनेकसाधनसाध्यत्वादग्निहोत्रादीनाम् । तपोब्रह्मचर्या- दीनां चेतराश्रमकर्मणां गार्हस्थ्येऽपि समानत्वादल्पसाधनापेक्षत्वाच्चे. तरेषां न युक्तस्तुल्यवद्विकल्प आश्रमिभिस्तस्येति चेन्न । जन्मान्तरकृ- तानुग्रहात् । PM . AVM-Joumion *.lirmweimerwwwmummerretey anvar v. ....HTARIN HIRIT....AIRashyak TwitARARTHATANE. १ ख. ग. च. काम्याकाम्यबि । ६ ·४२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- एवं तहीति । श्रुतिस्मृतिप्वाश्रमान्तराणामपि विहितत्वाविशेषात्तदीयकर्मसु कर्म- त्वाविशेषाच ग्राम्यधर्मरागिणामेवैतच्चोद्यमित्याह-न कर्मानेकत्वादिति । असं- कीर्णत्वादिति । हिंसाद्यमिश्रितत्वादित्यर्थः । इतश्च कर्मणो विद्यासाधनत्वेऽपि न गार्हस्थ्यमावश्यकमित्याह-जन्मान्तरेति । कामिनां गार्हस्थ्यस्यानुष्ठेयत्वेऽपि न सर्वैरनुष्ठेयत्वमित्यत्र हेत्वन्तरमाह-लोकार्थत्वाञ्चेत्यादिना । गार्हस्थ्यस्यानावश्यक- स्वेन वैकल्पिकमनुष्ठानमुक्तं तत्रातुल्यबलत्वेन विकल्पमाक्षिपति-कर्म प्रति श्रुतेरिति । यदुक्तं कर्मणि श्रुतेरधिको यत्न इत्यादि । नासौ दोषः । यतो जन्मान्तरकृतमप्यग्निहोत्रादिलक्षणं कर्म ब्रह्मचर्यादिलक्षणं चानु- ग्राहकं भवति विद्योत्पत्तिं प्रति । येन जन्मनैव विरक्ता दृश्यन्ते केचि- त् । केचित्तु कर्मसु प्रवृत्ता अविरक्ता विद्याविद्वेषिणः । तस्माजन्मा- न्तरकृतसंस्कारेभ्यो विरक्तानामाश्रमान्तरप्रतिपत्तिरेवेष्यते कर्मफलबा- हुल्याच पुत्रस्वर्गब्रह्मवर्चसादिलक्षणस्य कर्मफलस्यासंख्येयत्वात् । तत्प्रति च पुरुषाणां कामबाहुल्यात्तदर्थः श्रुतेरधिको यत्नः कर्मसूपप- द्यते । आशिषां बाहुल्यदर्शनादिदं में स्यादिदं मे स्यादित्युपायत्वाच्च । उपायभूतानि हि कर्माणि विद्यां प्रतीत्यवोचाम । उपायेऽधिको यत्नः कर्तव्यो नोपेये। जन्मान्तरकृतानुग्रहादिति परिहारभाष्यं विवृणोति-यदुक्तमित्यादिना । कर्मणि यत्नाधिक्यस्यान्यथासिद्धत्वाद्विकल्पविघातकत्वं न संभवतीत्यर्थः । कर्मनिमित्तत्वाद्विद्याया यत्नान्तरानर्थक्यमिति चेत्कर्मम्य एव पूर्वो- पचितदुरितप्रतिबन्धक्षयादेव विद्योत्पद्यते चेत्कर्मभ्यः पृथगुपनिषच्छ्रव- णादियत्नोऽनर्थक इति चेत् । न । नियमाभावात् । न हि प्रतिबन्धक्ष- यादेव विद्योत्पद्यते न त्वीश्वरप्रसादतपोध्यानाद्यनुष्ठानादिति निय- मोऽस्ति । अहिंसाब्रह्मचर्यादीनां च विद्यां प्रत्युपकारकत्वात्साक्षादेव च कारणत्वाच्छ्रवणमनननिदिध्यासनानाम् । अतः सिद्धान्याश्रमान्त- राणि । सर्वेषां चाधिकारो विद्यायां परं च श्रेयः केवलाया विद्याया एवेति सिद्धम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभग- वतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ न १ क.ख.न. मिश्रबादि .

·१२द्वादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ४३ -- ma इदानीं गृहस्थाश्रमकर्मणां वहिरङ्गत्वं संन्यासाश्रमकर्मणां स्वन्तरङ्गविद्यासाधनत्वमिति विशेष दर्शयितुं चोयमुद्भावयति-कर्मनिमित्तत्वादित्यादिना ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि. षच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ शं नः शीक्षा सह नौ यश्छन्दसां भूः स यः पृथिव्योमित्यृतं चाहं वेदमनूच्य शं नो द्वादश ॥ शं नो मह इत्यादित्यो नो ईतराणि त्रयोविशतिः ॥ शं नौ मित्रः शं वरुणः। शं नो भवत्वर्यमा।शं न इन्दो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः। नमो ब्रह्मणे।नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदि- ष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तहतारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि प्रथमः शीक्षाध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यस्य शंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्धाध्ये प्रथमः शीक्षाध्यायः ॥१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमद्भ- गवदानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां प्रथमः शीक्षाध्यायः ॥ १ ॥ Antanpast * तैत्तिरीयारण्यकक्रमेण सप्तमप्रपाठकस्य समाप्तिरत्र । Namamatha MAN.SHA... Am InHemran-Riyenimamarulilaptarang. MAHA १थिव्यमोमि ।

·अथ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयो ब्रह्मवल्यध्यायः । तत्र प्रथमोऽनुवाकः । हरिः ॐ। - त्वमेव ब्रह्म शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुकमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । प्रत्यक्षं वदिष्यामि । ऋतं वदि- ष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् ॥ सह नाववतु । सह नै भुनक्तु सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्वि- षावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः शान्तिः । शं नो मित्र इत्याद्यतीतविद्याप्राप्त्युपसर्गप्रशमनार्था शान्तिः पठिता । इदानीं तु वक्ष्यमाणब्रह्मविद्याप्राप्ल्युपसर्गोपशमनार्थी शान्तिः पठ्यते--शं नो मित्र इति सह नाववात्विति च । शं नो मित्र इत्यादि पूर्ववत्स्पष्टम् । सह नाववतु नौ शिष्याचार्यों सहैवावतु रक्षतु । सह नौ भुनक्तु भोजयतु । सह वीर्य विद्यादिनिमित्तं सामर्थं करवावहै निर्वर्त- चावहै । तेजवि नायाबयोस्तेजस्विनोरधीतं स्वधीतमस्तु । अर्थज्ञानयो- ज्यमस्त्वित्यर्थः । मा विद्विपावहै विद्याग्रहणनिमित्तं शिष्यस्याऽऽचा- र्यस्य वा प्रमादकृतादन्यायाद्विवेषः प्रातस्तच्छमनाये यमाशीर्मा विद्वि- पावहा इति । मेवेतरेतरं विद्वेषमापद्यावहै । शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति .० ---------- १ क. ग. घ. छ. अ. ट नतंयोग्यस्वि ·१प्रथमोऽनुवाक: तैत्तिरीयोपनिषत् । ४५ त्रिर्वचनमुक्तार्थम् । वक्ष्यमाणविद्याविघ्नप्रशमनार्थ चेयं शान्तिः । अवि- घ्ननाऽऽत्मविद्याप्राप्तिराशास्यते तन्मूलं हि परं श्रेय इति । शान्तिद्वयस्यापौनरुक्त्यमाह-शं नो मित्र इति । इदानीं परविद्यार्थिनमप्यवतु साधारण्येन मया पूर्व प्रार्थितत्वादित्यर्थः । असाधारण्येन परविद्योपसर्गशान्त्यर्थमाह- सह नाववत्विति । नावावयोस्तेनस्विनोरधीतं तेजस्व्यस्स्विति योजना । ॐ ब्रह्मविदामोति परम् । संहितादिविषयाणि कर्मभिरविरुद्धवान्युपासनान्युक्तानि । अनन्तरं चान्तःसोपाधिकात्मदर्शनमुक्तं व्याहृतिद्वारेण स्वाराज्यफलम् । न चैता- वताऽशेषतः संसारबीजस्योपमर्दनमस्तीत्यतोऽशेषोपद्रवबीजस्याज्ञानस्य निवृत्त्यर्थं विधूतसर्बोपाधिविशेषात्मवर्शनार्थमिदमारभ्यते ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादि । प्रयोजनं चास्या ब्रह्मविद्याया अविद्यानिवृत्तिस्तत आत्य- न्तिकः संसाराभावः । वक्ष्यति च-" विद्वान्न बिभेति कुतश्चन" इति। संसारनिमित्ते च सत्यभयं प्रतिष्ठांच विन्दत इत्यनुपपन्नम् कृताकृते पुण्यपापे न तपतः इति च । अतोऽवगम्यतेऽस्माद्विज्ञानात्सर्वात्मब्रह्म- विषयादात्यन्तिकः संसाराभाव इति । स्वयमेव च प्रयोजनमाह ब्रह्म- विदाप्नोति परमित्यादावेव संबन्धप्रयोजनज्ञापनार्थम् । नितियोहि संबन्धप्रयोजनयोविद्याश्रवणग्रहणधारणाभ्यासार्थ प्रवर्तते । श्रवणादि- पूर्वकं हि विद्याफलम् "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” इत्यादि- श्रुत्यन्तरेभ्यः । ब्रह्मविद्ब्रह्मेति वक्ष्यमाणलक्षणं बृहत्तमत्वाद्ब्रह्म तद्वेत्ति विजानातीति ब्रह्मविदाप्नोति परं निरतिशयं तदेव ब्रह्म परम् । न ह्यन्यस्य विज्ञानादन्यस्य प्राप्तिः । स्पष्टं च श्रुत्यन्तरं ब्रह्मप्राप्तिमेव ब्रह्म- विदो दर्शयति “स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादि। वृत्तानुवादपूर्वकमानन्दवल्लयास्तात्पर्यमाह-संहितादीत्यादिना । ननु यथा पूर्व- माप्नोति स्वाराज्यमित्यपरविद्याफलमुक्तं संसारगोचरमेव तथा परविद्याफलमपि " सोऽश्नुते सर्वान्कामान् ” इति सर्वविषयसाध्यानन्दान्संसारगोचरानेव दर्शयिष्यति कथमात्यन्तिकः संसाराभाव इत्यत आह—प्रयोजनं चास्या इति । सर्वकामशब्देन निरतिशयानन्दा- भिव्यक्तिर्विवक्षिता । सा च स्वभावानन्दानभिव्यक्तिरूपाविद्यानिवृत्तिरेवेति न संसारगोचरं फलमित्यर्थः आधवाक्यस्यावान्तरतात्पर्यमाह-स्वयमेव चेति विद्ययैव केवलया " : ६ ख. ज, न्दाभिव्यक्तिरूपाऽवि।

·४६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ब्रह्मवल्यध्याय- मोक्षः साधयितुं शक्यते । ब्रह्मविदितिविशेषणात्संबन्धज्ञापनस्य पुरुषाकाङ्क्षाविषयतया पर- प्राप्तिः प्रयोजनं विद्याया इति ज्ञापनस्य वा कुत्रोपयोग इत्याशङ्कय यज्ञादिपरित्यागेन वेदान्तश्रवणादावेव मुमुक्षुणा प्रवर्तितव्यमित्यत्रेत्याह-नितियोहीति । परशब्देनोत्कृ- ष्टमुच्यते । कथं ब्रह्मेति व्याख्यायते तत्राऽऽह-न हीति । ननु सर्वगतं सर्वस्याऽऽत्मभूतं ब्रह्म वक्ष्यति । अतो नाऽऽप्यं प्राप्ति- श्वान्यस्यान्येन परिच्छिन्नस्य च परिच्छिन्नेन दृष्टा । अपरिच्छिन्नं सर्वात्मकं च ब्रह्मेत्यतः परिच्छिन्नवदनात्मवञ्च तस्याऽऽप्तिरनुपपन्ना। नायं दोषः । कथम् । दर्शनादर्शनापेक्षत्वाब्रह्मण आप्त्यनाप्त्योः । परमार्थतो ब्रह्मरूपस्यापि सतोऽस्य जीवस्य भूतमात्राकृतबाह्यपरिच्छि- नान्नमयाद्यात्मदर्शिनस्तदासक्तचेतसः प्रकृतसंख्यापूरणस्याऽऽत्मनोऽव्य- वहितस्यापि बाह्यसंख्येयविषयासक्तचित्ततया स्वरूपाभावदर्शनवत्पर- मार्थब्रह्मस्वरूपाभावदर्शनलक्षणयाऽविद्ययाऽन्नमयादीन्बाह्याननात्मन आत्मत्वेन प्रतिपन्नत्वादन्नमयाद्यनात्मभ्यो नान्योऽहमस्मीत्यभिमन्यते । एवमविद्ययाऽऽत्मभूतमपि ब्रह्मानाप्तं स्यात् । तस्यैवमविद्ययाऽनाप्तबह्म- स्वरूपस्य प्रकृतसंख्यापूरणस्याऽऽत्मनोऽविद्ययाऽनाप्तस्य सतः केनचि- स्मारितस्य पुनस्तस्यैव विद्ययाऽऽप्तिर्यथा तथा श्रुत्युपदिष्टस्य सर्वात्म- ब्रह्मण आत्मत्वदर्शनेन विद्यया तदाप्तिरुपपद्यत एव । आप्नोतिशब्दस्यौपचारिकमर्थ दर्शयितुं शङ्कामुखेन मुख्यार्थे बाधकमाह-ननु सर्व- गतमित्यादिना । परमार्थतो ब्रह्मस्वरूपस्यापि सतो जीवस्याविद्यया ब्रह्मानाप्तं स्यादिति संबन्धः । भूतमात्राभिर्भूतांशैः कृता ये बाह्याः परिच्छिन्नाश्चान्नमयादयस्तदात्मस्वदर्शिन इत्यविद्याया विक्षेपकत्वं स्वरूपमुक्तम् । परमार्थ ब्रह्मस्वरूपं नास्तीत्यभावदर्शनमावरणलक्षणं लिङ्गं यस्याः सा तथोक्ता । स्वरूपेऽप्यग्रहणविपर्ययौ भवत इत्यत्र दृष्टान्तमाह-प्रकृ- तेति । प्रकृतसंख्यापूरणस्य दशमस्य नवैव वयं वर्तामह इति विपर्ययः स्वरूपादर्शनं च यथेत्यर्थः । अदर्शननिमित्तामनाप्तिं विविच्य दर्शननिमित्तामाप्ति विवृणोति-तस्यैवमिति । ब्रह्मविदाप्नोति परमिति वाक्यं सूत्रभूतं सर्वस्य वल्ल्यर्थस्य ब्रह्मविदा- मोति परमित्यनेन वाक्येन वेद्यतया सूत्रितस्य ब्रह्मणोऽनिर्धारितस्वरूपवि- शेषस्य सर्वतो व्यावृत्तस्वरूपविशेषसमर्पणसमर्थस्य लक्षणस्याभिधानेन स्वरूपनिर्धारणायाविशेषेण चोक्तवेदनस्य ब्रह्मणो वक्ष्यमाणलक्षणस्य H map १ ख. ग. ज्ञानस्य । २ ज, झ. ज्ञानस्य । ३ ठ. मित्याह ।

·१प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ४७ विशेषेण प्रत्यगात्मतयाऽनन्यरूपेण विज्ञेयत्वाय ब्रह्मविद्याफलं च ब्रह्म- विदो यत्परब्रह्मप्राप्तिलक्षणमुक्तं स सर्वात्मभावः सर्वसंसारधर्मातीतब- मस्वरूपत्वमेव नान्यदित्येतत्प्रदर्शनायैषर्गुदाह्रियते- तदेषाऽयुक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । तदेषाऽभ्युक्तेति । तत्तस्मिन्नेव ब्राह्मणवाक्योक्तेऽर्थ एषर्गभ्युक्ताऽऽ- माता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति ब्रह्मणो लक्षणार्थ वाक्यम् । सत्या- दीनि हि त्रीणि विशेषणार्थानि पदानि विशेष्यस्य ब्रह्मणः । विशेष्यं ब्रह्म विवक्षितत्वाद्वेद्यतया । विशेषणविशेष्यत्वादेव सत्यादीन्येकविभ- क्त्यन्तानि पदानि समानाधिकरणानि । सत्यादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैविशे. ध्यमाणं ब्रह्म विशेष्यान्तरेभ्यो निर्धार्यते । एवं हि तज्ज्ञानं भवति यद- न्येभ्यो निर्धारितम् । यथा लोके नीलं महत्सुगन्ध्युत्पल मिति । आद्यं ब्राह्मणवाक्यं व्याख्यायोत्तरं मन्त्रं संक्षेपतोऽर्थकथनेनावतारयति-ब्रह्मविदा- मोतीत्यादिना । सर्वतो व्यावृत्तो यः स्वरूपविशेषस्तत्समर्पणे समर्थस्य लक्षणस्या- भिधानेन स्वरूपनिर्धारणायैषर्गुदाह्रियत इति संबन्धः । बृहत्वाब्रह्मेति व्युत्पत्तिबलेनास्ति किमपि महद्वस्त्वित्यविशेषेण प्रतीयते । ततो लक्ष्योद्देशेन लक्षणविधानमिति प्रसिद्धि- रुपपद्यते । अव्याकृतादि ब्रह्मशब्दवाच्यतया सजातीयं घटादि विजातीयम् । तस्मात्स- जातीयविजातीयव्यावर्तकतया सत्यादिलक्षणस्य लक्षणत्वप्रसिद्धिरुपपद्यते । लक्षणाभि- धानद्वारेण स्वरूपविशेषप्रतिपादने तात्पर्यमिति वाक्यस्य व्यर्थतादोषः परिहृतः । पूर्वत्र ब्रह्मविदित्यनेनाविशेषेणोक्तं वेदनं यस्य ब्रह्मणस्तस्य यो वेद निहितं गुहायामित्यनेन प्रत्यगात्मतया वेदनं वक्तव्यमित्येवमर्था चर्गुदाहियत इत्याह-अविशेषेण चेति । आपातप्रतिपन्नं विशेषणविशेष्यभावमादाय पदानि विभजते-सत्यादीनि हि त्रीणीति । विशेषणार्थानीति । व्यावृत्त्यर्थानि । कुतो विशेषणविशेष्यभावप्रतीतिरित्यत आह- विशेषणविशेष्यत्वादेवेति । नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमित्यादौ सत्येव विशेषण- विशेष्यभावे समानाधिकरणतयैकविभक्त्यन्तानि प्रसिद्धान्येतान्यपि च तथाभूतानि नाना- र्थगतविशेषणविशेष्यभावनिबन्धनानीति गम्यत इत्यर्थः । विशेषणविशेष्यभावस्य फलमाह- एवं हीति। ननु विशेष्यं विशेषणान्तरं व्यभिचरविशेष्यते । यथा नीलं रक्तं चोत्पलमिति । यदा ह्यनेकानि द्रव्याण्येकजातीयान्यनेकविशेषणयो- . - १ झ. °त्तरमत्र सं।

·- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाव्यसमेता- ब्रह्मवल्यध्याये- गीनि तदा विशेषणस्यार्थवत्त्वम् । न ह्येकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषणान्त- रायोगाद्यथाऽसावेक आदित्य इति तथैकमेव च ब्रह्म न ब्रह्मान्तराणि येभ्यो विशेष्येत नीलोत्पलवत् । न । लक्षणार्थत्वाद्विशेषणानाम् । नायं दोषः । कस्मात् । यस्मालक्षणार्थप्रधानानि विशेषणानि न विशेषण- प्रधानान्येव । कः पुनर्लक्षणलक्ष्ययोविशेषणविशेष्ययोर्वा विशेष इति । उच्यते । समानजातीयेभ्य एव निवर्तकानि विशेषणानि विशेष्यस्य लक्षणं तु सर्वत एव यथाऽवकाशदात्राकाशमिति । लक्षणार्थं च वाक्यमित्यवोचाम। विशेषणविशेप्यभावमाक्षिपति-नन्विति । नीलत्वं व्यभिचरदुस्पलं रक्तमपि संभव- तीति नीलं विशेषणं घटते न तथा सत्यत्वादिकं व्यभिचरद्ब्रह्मान्तरं लोके प्रसिद्धम् । ततः सजातीयव्यवच्छेद्यस्याभावाद्विशेषणविशेष्यभावो न घटत इत्यर्थः । विशेषणविशेष्य- भावस्य तात्पर्येणाप्रतिपाद्यत्वादव्याकृतादिशास्त्रीयब्रह्मपदार्थव्यवच्छेदेनानिर्वाच्याविशेषणविशे- प्यभावसंभवात्तद्वारेण ब्रह्मलक्षणं विवक्षितमित्याह-नेति । संग्रहवाक्यं विवृणोति नायं दोष इत्यादिना । सर्वत एवेति । सजातीयाद्विजातीयाच्च यथा महाभूत- स्वेन सदृशभावात्पृथिव्यादेर्विसदृशाच्चाऽऽत्मादेराकाशस्य व्यावर्तकमवकाशदातृत्वमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति—अतिव्याप्त्यादिरहितो व्यावर्तको धर्मो लक्षणं न्यायविशेष इति मीमां- सकाः । ब्रह्मपदव्युत्पत्तिबलेन यदविशेषतः प्रतिपन्नं किंचिन्महदस्तीति तत्सत्यं ज्ञानमनन्त- मनृतनडपरिच्छेदविरोधिस्वरूपमिति विशेषतः प्रतिपत्तव्यमिति विशेषावगतिशेषभूतं लक्षणं प्रमितिस्तु प्रमाणादेवेति /तार्किकाः । पुनर्लक्षणं केवलव्यतिरेक्यनुमानमाचक्षते तदा लक्षणादेव स्वभावविशेषप्रमितिः । यथा गुणवद्रव्यमिति लक्षणाद्गुणाश्रयत्वयोग्यस्वभाव- विशेषस्य प्रमितिः सामान्यप्रतिपन्नस्य द्रव्यपदाभिधेयस्य भवति । यद्वा व्यवहारसिद्धिः फलं गुणवद्व्यमिति व्यवहर्तव्यं गुणवत्त्वान्न यदेवं न तदेवं यथा रूपं तथा सत्यस्वादि- मब्रह्मति व्यवहर्तव्यं सत्यत्वादिमत्त्वान्न यदेवं न तदेवं यथा घट इति । एतच्च खण्डनयु- क्त्यसहमानमपि व्यवहाराङ्गं भवतीति नातीव सूक्ष्मक्षिका कार्या । सत्यादिशब्दा न परस्परं संबध्यन्ते परार्थत्वाद्विशेष्यार्था हि ते । अत एकैको विशेषणशब्दः परस्परं निरपेक्षो ब्रह्मशब्देन संबध्यते । सत्यं ब्रह्म ज्ञानं ब्रह्मानन्तं ब्रह्मेति । सत्यमिति यदूपेण यनिश्चितं तदूपं न व्यभिचरति तत्सत्यं यद्रूपेण निश्चितं यत्तद्रूपं व्यभिचरदनृत- मित्युच्यते । अतो विकारोऽनृतं “वाचारम्भणं विकारों नामधेयं मृत्ति- १ अ. 3. सूक्ष्मशङ्का का।

·प्रथमोऽनुवाक: तैत्तिरीयोपनिषत् । केत्येव सत्यम् " एवं सदेव सत्यमित्यवधारणादतः सत्यं ब्रह्मेति ब्रह्म- विकारान्निवर्तयति । अतः कारणत्वं प्राप्तं ब्रह्मणः । कारणस्य च कार- कत्वं वस्तुत्वान्मृद्वदचिद्रूपता च प्राप्ताऽत इदमुच्यते ज्ञानं ब्रह्मेति । ज्ञानं ज्ञप्तिरवबोधो भावसाधनो ज्ञानशब्दो ब्रह्मविशेषणत्वात्सत्यानन्ताभ्यां सह। न हि सत्यताऽनन्तता च ज्ञानकर्तृत्वे सत्युपपद्यते । ज्ञानकर्तृत्वेन हि विक्रियमाणं कथं सत्यं भवेदनन्तं च । यद्धि न कुतश्चित्मविभज्यते तदनन्तम् । ज्ञानकर्तृत्वे च ज्ञेयज्ञानाभ्यां प्रविभक्तमित्यनन्तता न स्यात् । “यत्र नान्यद्विजानाति स भूमा” “अथ यत्रान्यद्विजानाति तदल्पम्" इति श्रुत्यन्तरात् । पुनर्विशेषणविशेष्यभावपक्षमवलम्ब्याऽऽह-सत्यादिशब्दा इति । सत्यं ब्रह्मेत्युक्ते जाड्यव्यावृत्तिः परिच्छेदव्यावृत्तिश्च यद्यपि लभ्यते जडस्य परिच्छिन्नस्य सर्वस्यानृतत्वाज्ज्ञानं ब्रह्मेत्युक्ते चानृतपरिच्छेदव्यावृत्तिर्लभ्यते स्वप्रकाशस्य बाधाविषयत्वात्परिच्छेदग्राहकप्रमाणा- विषयत्वाच्च लक्षणमपि चैकैकं वैकल्पिकमदुष्टं तथाऽपि मन्दमतिव्युत्पादनाय स्यात्सत्यादि- पदार्थव्याख्यानपूर्वकं प्रत्येकं व्यावर्त्यमाहसत्यमिति यद्रूपेणेत्यादिना । भाव- साधन इति । भावव्युत्पत्तिकः । क्रियासामान्यं यद्यप्यन्यत्र भाव उच्यते तथाऽप्यत्र निर्विशेषं चिन्मात्रं भावव्युत्पत्त्या लक्ष्यते सत्यादिशब्दसंनिधानादिति द्रष्टव्यम् । नान्यद्विजानातीति विशेषप्रतिषेधादात्मानं विजानातीति चेन्न । भूम- लक्षणविधिपरत्वाद्वाक्यस्य। यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादि भूम्नो लक्षणविधि- परं वाक्यम् । यथा प्रसिद्धमेवान्योऽन्यत्पश्यतीत्येतदुपादाय यत्र तन्नास्ति स भूमेति भूमस्वरूपं तत्र ज्ञाप्यतेऽन्यग्रहणस्य प्राप्तप्रतिषेधार्थत्वान्न स्वात्मनि क्रियास्तित्वपरं वाक्यम् । स्वात्मनि च भेदाभावाद्विज्ञानानुप- पत्तिः।आत्मनश्च विज्ञेयत्वे ज्ञात्रभावप्रसङ्गः। ज्ञेयत्वेनैव विनियुक्तत्वात् । एक एवाऽऽत्मा ज्ञेयत्वेन ज्ञातृत्वेन चोभयथा भवतीति चेन्न । युगप- दनंशत्वात् । न हि निरवयवस्य युगपज्ज्ञेयज्ञातृत्वोपपत्तिः । आत्मनश्च घटादिवद्विज्ञेयत्वे ज्ञानोपदेशानर्थक्यम् । न हि घटादिवत्प्रसिद्धस्य ज्ञानोपदेशोऽर्थवान् । तस्माज्ज्ञातृत्वे सत्यानन्त्यानुपपत्तिः । सन्मात्रत्वं चानुपपन्नं ज्ञानकर्तृत्वादिविशेषवत्त्वे सति । सन्मात्रत्वं च सत्यत्वम्, तत्सत्यमिति श्रुत्यन्तरात् । तस्मात्सत्यानन्तशब्दाभ्यां सह विशेषणत्वेन ज्ञानशब्दस्य प्रयोगाद्भावसाधनो ज्ञानशब्दः । ज्ञानं ब्रह्मेति कर्तृत्वादि- MAR -- mokaamsuwasatmi weapmmmm १ ज. झ. ठ, क्षद्वयम । २ ग. झ. पि वैकं वै । ३ ख. ग. °दनीय स्या।

·IndiN " %3D आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ब्रह्मावळ्यध्याये- कारकनिवृत्त्यर्थं मृदादिवचिद्रूपतानिवृत्त्यर्थं च प्रयुज्यते । ज्ञानं ब्रह्मेति- वचनात्याप्तमन्तवत्त्वम् । लौकिकस्य ज्ञानस्यान्तवत्त्वदर्शनात् । अतस्त- निवृत्त्यर्थमाह-अनन्तमिति । विशेषनिषेधः शेषाभ्यनुज्ञाविषय इति न्यायेन प्रासङ्गिकं स्वज्ञातृत्वे तात्पर्यमाशङ्कय निषेधति–नान्यद्विजानातीत्यादिना । कर्तृत्वं कर्मत्वं चैकक्रियावच्छिन्नं धर्मद्वयं भिन्नाधिकरणं प्रसिद्धम् । स्वात्मनि च भेदाभावान्निरुपपत्तिके स्वज्ञातृत्वे तात्पर्य कल्पयितुं न शक्यत इत्याह-स्वात्मनि चेति । सत्यादीनामनृतादिधर्मनिवृत्तिपरत्वाद्विशेष्यस्य ब्रह्मण उत्पलादिवद- प्रसिद्धत्वात् । "मृगतृष्णाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः । एष वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धरः इतिवच्छून्यार्थतैव प्राप्ता सत्यादिवाक्यस्येति चेन्न लक्षणार्थत्वात् । विशेषणत्वेऽपि सत्यादीनां लक्षणार्थप्राधान्यमित्यवोचाम । शून्ये हि लक्ष्येऽनर्थकं लक्षणवचनं लक्षणार्थत्वान्मन्यामहे न शून्यार्थतेति । विशे- घणार्थत्वेऽपि च सत्यादीनां स्वार्थापरित्याग एव । सत्यादीनि व्यावृत्त्यानीत्युक्तं तत्र शङ्कते—सत्यादीनामिति । प्रमाणान्तर- सिद्धमुत्पलादि विशेष्यं दृष्टं ब्रह्म तु प्रमाणान्तरासिद्धम् । पदमात्रस्याप्रमाणत्वात्सत्यादीनां च व्यावृत्त्यर्थत्वादसदर्थं वाक्यं स्यादित्यर्थः । सिद्धत्वमात्रेण विशेष्यत्वे संभवति प्रमाणान्त- रविशेषणमनथकं केवलव्यतिरेकाभावान्मिथ्यार्थस्य रज्जुसादेः सदधिष्ठानत्वदर्शनात्प्रपञ्च- स्यापि दृश्यत्वादिहेतुभिर्मिथ्यात्वेनावगतस्य सदधिष्ठानत्वं संभाव्यते तस्य प्रपञ्चाधिष्ठानतया संभावितस्य स्वरूपविशेषलक्षणार्थमिदं वाक्यं ततो नासदर्थत्वमित्याह—न लक्षणार्थः त्वादिति । विशेषणार्थत्वमभ्युपगम्याऽऽह-विशेषणार्थत्वेऽपि चेति । नीलं मह- दित्यादिविशेषणपदानि स्वार्थसमर्पणेन तद्विरुद्धव्यावर्तकानि प्रसिद्धानि, तथा सत्यशब्दोऽ- प्यवाधितसत्त्वे व्युत्पन्नो ज्ञानशब्दः स्वप्रकाशे विषयसंवेदनेऽनन्तोऽयमाकाश इत्यादावनन्त- शब्दो व्यापके । ततः स्वार्थसमर्पणेन विरोधिव्यावर्तकत्वान्न व्यावृत्तिमात्रपर्यवसानमित्यर्थः । शून्यार्थत्वे हि सत्यादिशब्दानां विशेष्यनियन्तृत्वानुपपत्तिः । सत्या- द्यर्थैरर्थवत्त्वे तु तद्विपरीतधर्मवभ्यो विशेषेभ्यो ब्रह्मणो विशेष्यस्य नियन्तृत्वमुपपद्यते, ब्रह्मशब्दोऽपि स्वार्थेनार्थवानेव । तत्रानन्तशब्दोऽ. meptime १ ख. °णसमर्थ के° । ग. ज. अ. °णमसमर्थे के । २ क. °सायील।

·१प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । - ५१ न्तवत्त्वप्रतिषेधद्वारेण विशेषणम् । सत्यज्ञानशब्दौ तु स्वार्थसमर्पणेनैव विशेषणे भवतः। किंच विशेषणस्य व्यावर्तक वं सति व्यावत्यै घटतेऽतो विशेषणत्वानुपपत्त्यैव सदर्थत्वं वाच्यमित्याह-शून्यार्थत्वे हीति । यच्चोक्तं ब्रह्मशब्दोऽप्रसिद्धार्थ इति तत्राऽऽह- ब्रह्मशब्दोऽपीति । “बृह बृहि वृद्धौ” इति धातोर्ब्रह्मेति शब्दो निप्पन्नो वृद्धौ महत्त्वे वर्तते । तच्च महत्त्वं देशतः कालतो वस्तुतश्चानवच्छिन्नत्वं संकोचकमानान्तराभावान्निरतिश- यमहत्त्वसंपन्ने धर्मिणि पर्यवस्यति । ततो वन्ध्यासुतादिशब्दविलक्षणो ब्रह्मशब्द इत्यर्थः । सत्यादिषु त्रिषु विशेषणेष्ववान्तरभेदमाह-तत्रानन्तति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन इति ब्रह्मण्येवाऽऽत्मशब्दप्रयोगाद्वेदितु- रात्मा ब्रह्म । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीति च तत्प्रवेशाच्च । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति च तस्यैव जीवरूपेण शरीरप्रवेशं दर्श- यति । अतो वेदितुः स्वरूपं ब्रह्म । एवं तात्मत्वाज्ज्ञानकर्तृत्वमात्मा ज्ञातेति हि प्रसिद्धम् । सोऽकामयतेति च कामिनो ज्ञानकर्तृत्वप्रसिद्धिः। अतो ज्ञानकर्तृत्वाज्ज्ञप्तिब्रह्मेत्ययुक्तमनित्यत्वप्रसङ्गाच्च । यदि नाम ज्ञप्ति- निमिति भावरूपता ब्रह्मणस्तथाऽप्यनित्यत्वं प्रसज्येत पारतन्त्र्यं च । धात्वर्थानां कारकापेक्षत्वात् । ज्ञानं च धात्वर्थोऽतोऽस्यानित्यत्वं पर- तन्त्रता च । न, स्वरूपाव्यतिरेकेण कार्यत्वोपचारात् । आत्मनः स्वरूपं ज्ञप्तिर्न ततो व्यतिरिच्यतेऽतो नित्यैव तथाऽपि बुद्धरुपाधिलक्षणायाश्च. क्षुरादिद्वारैर्विषयाकारेण परिणामिन्या ये परिणामिन्या ये शब्दाद्याकारावभासास्त आत्मविज्ञानस्य विषयभूता उत्पद्यमाना एवाऽऽत्मविज्ञानेन व्याप्ता उत्पद्यन्ते । तस्मादात्मविज्ञानावभासाश्च ते विज्ञानशब्दवाच्याश्च धात्व- र्थभूता आत्मन एवं धर्मा विक्रियारूपा इत्यविवकिभिः परिकल्प्यन्ते । अनन्तमित्यनेन चाऽऽत्मैक्यं ब्रह्मण उक्तमित्यभिप्रेत्यैक्ये शास्त्रतात्पर्य दर्शयति- तस्माद्वा इत्यादिना । ब्रह्मण आत्मैक्यं चेद्विवक्षितं तर्हि ज्ञानशब्दस्य भावसाधनत्व- व्याख्यानं हीयेतेत्याह-एवं तहीति । इतश्च भावव्युत्पत्तिरसंगतेत्याह-अनित्य- त्वप्रसङ्गाञ्चेति । वृत्तिमदन्तःकरणोपहितत्वेनाऽऽत्मनो ज्ञातृत्वं न स्वतः कार्यत्वं च ज्ञानस्यान्तःकरणवृत्त्युपहितत्वेन तत आत्माभिन्नत्वेऽपि ब्रह्मणो न ज्ञानकर्तृत्वं नापि कार्यत्वं प्रसज्यत इत्याह-न स्वरूपेति । यत्तु त(य)ब्रह्मणो विज्ञानं तत्सवितृप्रकाशवदग्न्युष्णवञ्च ब्रह्मस्वरूपा- चाऽऽत्मतां दर्शयति त°। २ ख. उत्पाद्य । ३ ठ. उपपद्य । ।

·७ ५२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ब्रह्मवल्यध्याये- व्यतिरिक्तं स्वरूपमेव तन्न तत्कारणान्तरसव्यपेक्षम् । नित्यस्वरूपत्वात्। सर्वभावानां च तेनाविभक्तदेशकालत्वात्कालाकाशादिकारणत्वाञ्च निर- तिशयसूक्ष्मत्वाञ्च न तस्यान्यदविज्ञेयं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतं भवद्भविष्यद्वाऽस्ति तस्मात्सर्वशं तद्ब्रह्म । मन्त्रवर्णाच्च- "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरय्यं पुरुषं महान्तम्" इति। "न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्विती- यमस्ति" इत्यादिश्रुतेश्च । नित्यं चेज्ज्ञानं तर्हि तत्र ब्रह्मणः कर्तृत्वाभावे कथं सर्वज्ञत्वमित्यत आह-सर्व- भावानां चेति । संविदव्यवधानमेव हि विषयस्य सिद्धिः सर्व च संवित्स्वभावेन ब्रह्म- णाऽव्यवहितमिति सर्वज्ञं ब्रह्मोपचर्यत इत्यर्थः । नित्यं ज्ञानं ब्रह्मणि विद्यत इत्यत्र मन्त्रसंमतिमाह-मन्त्रवर्णाञ्चेति । विज्ञातृस्वरूपाख्यव्यतिरेकात्करणादिनिमित्तानपेक्षत्वाञ्च ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वेऽपि नित्यत्वप्रसिद्धिरतो नैव धात्वर्थस्तदक्रियारूपत्वात् । अत एव च न ज्ञानकर्तृ, तस्मादेव च न ज्ञानशब्दवाच्यमपि तम्ब्रह्म । तथाऽपि तदाभासवाचकेन बुद्धिधर्मविषयेण ज्ञानशब्देन तल्लक्ष्यते न तूच्यते, शब्दप्रवृत्तिहेतुजात्यादिधर्मरहितत्वात् । तथा सत्यशब्देनापि सर्वविशेषप्रत्यस्तमितस्वरूपत्वाद्ब्रह्मणो बाह्यसत्तासामान्यविषयेण सत्य- शब्देन लक्ष्यते सत्यं ब्रह्मेति न तु सत्यशब्दवाच्यमेव ब्रह्म । एवं सत्यादिशब्दा इतरेतरसंनिधावन्योन्यनियम्यनियामकाः सन्तः सत्या- दिशब्दवाच्यातन्निवर्तका ब्रह्मणो लक्षणार्थाश्च भवन्तीत्यतः सिद्धं "यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह” “अनिरुक्तेऽनिलयने" इति चावाच्यत्वं नीलोत्पलवदवाक्यार्थत्वं च ब्रह्मणः । ब्रह्मानित्यं ज्ञानत्वाल्लौकिकज्ञानवदित्यादि चोद्यमप्युक्तन्यायेन निरस्तमित्याह- विज्ञातृस्वरूपेति । लौकिकज्ञानस्य करणादिसापेक्षत्वादनित्यत्वम् । आत्मस्वरूपं तु ज्ञानं न करणादिसापेक्षं सकलकरणव्यापारोपरमेऽपि सुषुप्ते भावादन्यथा सुषुप्तिसिद्धय- नुपपत्तेः परामर्शासंभवप्रसङ्गादतः श्रुतितात्पर्यगम्येऽर्थे न सामान्यतो दृष्टस्य प्रवेश इति भावः । आत्मनः स्वरूपभूतं ज्ञानं कारकसाध्यं धात्वर्थत्वादिति चासिद्धमि- १ ख. त्वात्सत्यानन्तसामानाधिकरण्यात्तथा । रु. ट. वात्सत्यानन्तशब्दाभ्यां सामानाधि- करण्यात्तथा । २ ख. ट, वाच्यानि । ग, घ, ङ. ठ. वाच्यत्वानि । ३ ख. करणसाध्यं ।

·१प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ५३ . त्याह-अत इति । नित्यात्मस्वरूपत्वादेवेत्यर्थः । अत एव चेति। नित्यत्वादेव ज्ञानस्य न तत्र कर्तृत्वमपि ब्रह्मण आपादयितुं शक्यते । लौकिकानित्यज्ञानविलक्षणत्वादेव च ज्ञानशब्दवाच्यमपि ब्रह्म न भवतीत्याह-तस्मादेव चेति । कथं तर्हि विज्ञानं ब्रह्मेति प्रयोगस्तत्राऽऽह-तथाऽपीति । शब्दस्य प्रवृत्तिहेतवो जात्यादिधर्मा गौः शुक्ल इत्यादी तदभावाच्छब्दान्तरेणापि वाच्यं न भवतीत्याह-तथेति । तथा सत्यशब्देनापि न वाच्यं ब्रह्मेति शेषः । एतत्स्फुटयति-सर्वविशेषेति । सत्ता यस्यास्ति तत्सत्यमिति लोकरूढिः । सत्ता चानुगतरूपं सामान्यं व्यावृत्ताः सत्ताविशेषाः । स चायमनुवृत्तव्यावृत्तभावो न वस्तु परस्परापेक्षसिद्धत्वादतो यस्मिन्नयं व्यावृत्तानुवृत्तभावः कल्पितस्तव्यावृत्ताननुगतं ब्रह्म लक्ष्यत इत्यर्थः । एवमेकैकस्य शब्दस्यार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-एवं सत्यादीति । यद्यपि सत्या- दिशब्दानां ब्रह्मणा मुख्योऽन्वयस्तथाऽप्यरुणयैकहायन्यादिवत्पौष्णिकान्वयेनेतरेतरसंनिधाव- न्योन्यस्य वृत्तिनियामका भवन्ति । ज्ञानेन विशेषणात्सत्यशब्दो न जडे कारणे वर्तते । सत्येन विशेषणाज्ज्ञानशब्दो न विषयसापेक्ष ज्ञाने वर्तते । ज्ञानेन विशेषणान्नानन्तशब्दो ज्ञातृव्यतिरिक्ते वर्तते । ततश्च सत्यादिशब्देन यल्लौकिकं वाच्यं तद्विलक्षणेन भवितव्यमिति संभावयन्तः सकललौकिकाध्यासाधिष्ठानं ब्रह्मत्वेन लक्षयन्तीत्यर्थः । ततः किं फलतीत्यत आह–अतः सिद्धमिति । वाचकशक्त्या बोधकत्वानङ्गीकारादवाच्यत्वं सकलानिष्टव्य- वच्छेदेनैकस्यैव लक्ष्यस्वाभ्युपगमाच्च गुणगुण्यादिसंभेदरूपवाक्यार्थवैलक्षण्यं च ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थः । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । न तद्यथाव्याख्यातं ब्रह्म यो वेद विजानाति निहितं स्थितं गुहायाम् । गूहतेः संवरणार्थस्य निगूढा अस्यां ज्ञानज्ञेयज्ञातृपदार्था इति गुहा बुद्धिः। गूढावस्यां भोगापवर्गों पुरुषार्थाविति वा तस्यां परमे प्रकृष्टे व्योमन्व्यो म्न्याकाशेऽव्याकृताख्ये । तद्धि परमं व्योम "एतस्मिन्खल्वक्षरे गार्या- काशः" इत्यक्षरसंनिकर्षात् । गुहायां व्योम्नीति वा सामानाधिकरण्या- तत्रापि निगूढाः सर्वे पदार्थास्त्रिषु कालेषु कारणत्वात्सूक्ष्मतरत्वाच्च । तस्मिन्नन्तनिहितं ब्रह्म । हार्दमेव तु परमं व्योमेति न्याय्यं विज्ञानाङ्गत्वेनोपासनाङ्गत्वेन व्योम्नो विवक्षितत्वात् । बुद्धौ कार्ये यदनुगतं परमं व्योमाव्याकृताख्यं तस्मिन्निहितमिति सप्तमीद्वयं वैयधि- दव्याकृताकाशमेव गुहा, तत्रापि m wap me- SHRAM 4. १ ख. ठ. पाठिका । २ झ. ट.न्यव्यावः । ३ ख, ग, कशब्दान।

·। हृदयावच्छिन्ने , आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ब्रह्मवक्ष्यध्याये- करण्येन व्याख्यातम् । व्योमशब्दस्य भूताकाशे रूढिं परित्यज्य किमित्यव्याकृतविषयत्वं व्याख्यातं तत्राऽऽह—तद्धीति । भूताकाशस्य कार्यत्वेनापरत्वादव्याकृताकाशस्य कारण- त्वेन परमत्वविशेषणसंभवाच्छाखान्तरे शतपथे चाक्षरेण ब्रह्मणा सामीप्यावगमादव्याकृतं व्योमशब्देन लक्ष्यत इत्यर्थः । एवं पराभिप्रायेण व्याख्याय स्वाभिप्रायं व्याचष्टे--हार्दमेव विति भूताकाशे या गुहा तस्यां बुद्धौ. साक्षितया निहितमभिव्यक्तं ब्रह्मेति व्याख्यानं युक्तम् । द्रष्टुभेदेन ब्रह्मण आपरोक्ष्यलाभात् । अन्यथा समष्टिरूपेऽ. व्याकृते मायातत्त्वेऽवस्थितं ब्रह्मेत्युक्ते ब्रह्मणः पारोक्ष्यं ग्रसज्येत, पारोक्ष्येण च ज्ञानं नापरोक्षसंसाराध्याप्सनिवर्तकम् । तस्मादपरोक्षद्रष्टचैतन्याभेदेन ब्रह्मणः स्वहृदये प्रत्यक्षताया विवक्षितत्वाद्धृदयाकाशमेव विज्ञानशेषभूतं विवक्षितमित्यर्थः । "यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशो योऽयमन्तहृदय आकाशः" इति श्रुत्यन्तरात्प्रसिद्धं हार्दस्य व्योम्नः पर- मत्वम् । तस्मिन्हार्दै व्योम्नि या बुद्धिर्गुहा तस्यां निहितं ब्रह्म तवृत्त्या विविक्ततयोपलभ्यत इति । न ह्यन्यथा विशिष्टदेशकालसंबन्धोऽस्ति बह्मणः सर्वगतत्वानिर्विशेषत्वाच्च । यदुक्तं भूताकाशस्य परमत्वानुपपत्तिरिति तत्राऽऽह-यो वा इति । ननु निाहैत- शब्दः स्थितिं ब्रूते कथं विविक्ततया स्फुटतयोपलम्भाभिप्रायेण व्याख्यायते तत्राऽऽह- न हीति । अन्यथेति । उपलम्भव्यतिरेकेणाविद्यावस्थायाम् । सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह । ब्रह्मणा विपश्चितेति Cin स एवं ब्रह्म विजानन्किमित्याह-अश्नुते भुङ्क्ते सर्वान्निरवशिष्टान्का- मान्भोगानित्यर्थः । किमस्मदादिवत्पुत्रस्वर्गादीन्पर्यायेण नेत्याह । सह युगपढेकक्षणोपारूढानेवैकयोपलब्ध्या सवितृप्रकाशवन्नित्वया ब्रह्मस्वरू- पाव्यतिरिक्तया यामवोचाम सत्यं ज्ञानमनन्तमिति । एतत्तदुच्यते- ब्रह्मणा सहेति । ब्रह्मभूतो विद्वान्ब्रह्मस्वरूपेणैव सर्वान्कामान्सहाश्नुते, न यथोपाधिकृतेन स्वरूपेणाऽऽत्मना जलसूर्यकादिवत्प्रतिबिम्बभूतेन सांसारिकेण धर्मादिनिमित्तापेक्षांश्चक्षुरादिकरणापेक्षांश्च कामान्पर्याये. णाश्नुते लोकः । कथं तहि यथोक्तेन प्रकारेण सर्वज्ञेन सर्वगतेन सर्वा. त्मना नित्यब्रह्मात्मस्वरूपेण धर्मादिनिमित्तानपेक्षांश्चक्षुरादिकरणनिर- पेक्षांश्च सर्वान्कामान्सहैवाश्नुत इत्यर्थः । विपश्चिता मेधाविना सर्वज्ञेन । , १ ख. ग. ततयेत्यवो।

·१प्रथमोऽनुवाक:] तैत्तिरीयोपानषत् । -- .. तद्धि वैपश्चित्यं यत्सर्वज्ञत्वं तेन सर्वज्ञस्वरूपेण ब्रह्मणाऽश्नुत इति । इतिशब्दो मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थः । ये सुखविशेषा हिरण्यगर्भाधुपाधिषु भोग्यत्वेनाभिमतास्तेषां सर्वेषां ब्रह्मानन्दाव्यतिरेका- ब्रह्मीभूतो विद्वान्सर्वानेवाऽऽनन्दानश्नुत इत्युपचारेण बहुवचनमित्यर्थः । सर्व एव वल्लयों ब्रह्मविदाप्नोति परमिति ब्राह्मणवाक्येन सूदितः । स च सूत्रितोऽर्थः संक्षेपतो मन्त्रेण व्याख्यातः । पुनस्तस्यैव विस्तरेणा- र्थनिर्णयः कर्तव्य इत्युत्तरस्तवृत्तिस्थानीयो ग्रन्थ आरभ्यते तस्माद्वा एतस्मादित्यादिः । तत्र च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्युक्तं मन्त्रादौ तत्कथं सत्यं ज्ञानमनन्तं चेत्यत आह । तत्र त्रिविधं ह्यानन्त्यं देशतः कालतो वस्तुतश्चेति । तद्यथा देशतोऽनन्त आकाशो न हि देशतस्तस्य परि- च्छेदोऽस्ति । न तु कालतश्चाऽऽनन्त्यं वस्तुतश्चाऽऽकाशस्य । कस्मा- कार्यत्वात् । नैवं ब्रह्मण आकाशवकालतोऽप्यन्तवत्त्वमकार्यत्वात् । कार्य हि वस्तु कालेन परिच्छिद्यते । अकार्य च ब्रह्म । तस्मात्कालतोऽ- प्यनन्तम् । तथा वस्तुतः । कथं पुनर्वस्तुत आनन्त्यं सर्वानन्यत्वात् । भिन्नं हि वस्तु वस्त्वन्तरस्यान्तो भवति । वस्त्वन्तरबुद्धिर्हि प्रसक्ता वस्त्वन्तरान्निवर्तते । यतो यस्य बुद्धर्विनिवृत्तिः स तस्यान्तः । तद्यथा गोत्वबुद्धिरश्वत्वाद्विनिवर्तत इत्यश्वत्वान्तं गोत्वमित्यन्तवदेव भवति । स चान्तो भिन्नेषु वस्तुषु दृष्टो नैवं ब्रह्मणो भेदः । अतो वस्तुतोऽप्या- नन्त्यम् । कथं पुनः सर्वानन्यत्वं ब्रह्मण इत्युच्यते, सर्ववस्तुकारणत्वात् । सर्वेषां हि वस्तूनां कालाकाशादीनां कारणं ब्रह्म । कार्यापेक्षया वस्तु- तोऽन्तवत्त्वमिति चेन्न । अनृतत्वात्कार्यवस्तुनः। न हि कारणव्यतिरेकेण कार्यं नाम वस्तुतोऽस्ति । यतः कारणबुद्धिर्विनिवर्तेत । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमेवं सदेव सत्यमिति श्रुत्यन्तरात् । तस्मादाकाशादिकारणत्वाद्देशतस्तावदनन्तं ब्रह्म । आकाशो ह्यनन्त इति प्रसिद्धं देशतस्तस्य चायं कारणं तस्मात्सिद्धं देशत आत्मन आनन्त्यम् । न ह्यसर्वगतात्सर्वगतमुत्पद्यमानं लोके किंचिदृश्यते । अतो निरतिशयमात्मन आनन्त्यं देशतस्तथाऽकार्यत्वात्कालतस्तद्भिन्न- वस्त्वन्तराभावाच्च वस्तुतोऽत एव निरतिशयसत्यत्वम् । ..

·। ५६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ब्रह्मवल्यध्याये- वृत्तमनुवदत्युत्तरग्रन्थावतारणाय—सर्व एवेत्यादिना । आकाशादिकारणत्वामि- धानेनाऽऽनन्त्यप्रपञ्चः क्रियत इति समैनन्तरग्रन्थतात्पर्य दर्शयितुं पूर्वोक्तेष्वर्थविशेषमनुव- दति-तत्र चेति । वस्तुत आनन्त्यं व्याख्यातुं वस्तुनोऽन्तवत्त्वं तावदाह-भिन्नं हीत्यादिना । विस्तरेणोक्तमानन्त्यं संक्षिप्याऽऽह-तस्मात्सिद्धमिति । देशतोऽ- नवच्छिन्नस्याऽऽकाशस्य कारणत्वाध्यापकत्वान्निरतिशयमात्मनो देशत आनन्त्यमकार्यत्वाच्च कालत आनन्त्यं तद्यतो व्यावर्तेत तस्य पृथगसत्त्वात्कार्यस्योपादानादन्यत्र सत्त्वायोगाद्वस्तु- तोऽप्यानन्त्यं सिद्धमित्यर्थः । अत इति । निरतिशयानन्त्यादेव सत्यत्वमपि सिद्धम- न्तवत एव रज्जुसर्पादिवदसत्यत्वादित्यर्थः । तस्माद्दा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः । अनेरापः। अद्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीयोऽ- नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः। तस्मादिति मूलवाक्यसूत्रितं ब्रह्म परामृश्यते । एतस्मादितिमन्त्रवा- क्येणानन्तरं यथालक्षितम् । यद्ब्रह्माऽऽदौ ब्राह्मणवाक्येन सूत्रितं यच्च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यनन्तरमेव लक्षितं तस्मादेतस्माद्ब्रह्मण आत्मन आत्मशब्दवांच्यात् । आत्मा हि तत्सर्वस्य तत्सत्यं स आत्मेति श्रुत्यन्त- रादतो ब्रह्माऽऽत्मा । तस्मादेतस्माद्ब्रह्मण आत्मस्वरूपादाकाशः संभूतः समुत्पन्नः। आकाशो नाम शब्दगुणोऽवकाशकरो मूर्तद्रव्याणाम् । तस्मादाकाशात्स्वेन स्पर्शगुणेन पूर्वेण च कारणगुणेन शब्देन द्विगुणों वायुः। संभूत इत्यनुवर्तते। वायोश्च स्वेन रूपगुणेन पूर्वाभ्यां च त्रिगुणोऽग्निः संभूतः । अग्नेः स्वेन रसगुणेन पूर्वैश्च त्रिभिश्चतुर्गुणा आपः संभूताः । अभ्यः स्वेन गन्धगुणेन पूर्वैश्चतुर्भिः पञ्चगुणा पृथिवी संभूता । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतोरूपेण परि- णतात्पुरुषः शिरःपाण्याद्याकृतिमान् । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयोऽ- नरसविकारः । पुरुषाकृतिभावितं हि सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतं रेतो बीजं तस्माद्यो जायते सोऽपि तथा पुरुषाकृतिरेव स्यात् । सर्वजातिषु जायमानानां जनकाकृतिनियमदर्शनात् । १ ख. ग. °मग्रग्रन्थस्य ता । २ ठ. ड. वाच्यत्वात् । .

·आर्य +Meen-NE मो. आचार्य. १प्रथमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । HAMANA m . पा जि. एवं सृष्टिवाक्यतात्पर्यमुक्त्वा पदानि विभजते-तस्मादित्यादिना । अन्त्यकार्य- पर्यन्तं परमात्मनः सर्वत्रोपादानत्वाहाकाशभावापन्नात्परमात्मन एव वायुः संभूतोऽत एव तद्गुणस्योत्तरत्रानुवृत्तिगुणशब्दप्रयोगोऽपि भेदकल्पनया तत्तन्त्रत्वाभिप्रायेण न वैशेषिकपक्षव- तत्त्वभेदाभिप्रायेण तत्त्वतो भेदे प्रमाणाभावादिति द्रष्टव्यम् । सर्वेषामप्यन्नरसविकारत्वे ब्रह्मवंश्यत्वे चाविशिष्टे कस्मात्पुरुप एव गृह्यते प्राधान्यात् । किं पुनः प्राधान्यम् । कर्मज्ञानाधिकारः । पुरुष एव हि शक्तत्वार्थित्वादपर्युदस्तत्वाञ्चार्थी विद्वान्समर्थः कर्मज्ञानयोर- धिक्रियते-" पुरुषे त्वेवाऽऽविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोकालोको म]नाम- तमीसति" इत्येवं संपन्नः , अथेतरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिवि- ज्ञानमित्यादिश्रुत्यन्तरदर्शनात् । पुरुषग्रहणस्य तात्पर्यमाह-सर्वेषामपीति । शक्तत्वादिति विधिनिषेधविवेकसाम ोपेतत्वादित्युक्तं तत्रैतरेयकश्रुतिसंमतिमाह---पुरुषे त्वेवेति । ब्राह्मण्यादिजातिमति मनुष्यादिदेह आविस्तरामतिशयेन प्रकट आत्मा ज्ञानातिशयदर्शनादित्यर्थः । मयेन ज्ञान- कर्मादिसाधनेनाक्षयफलं प्राप्तुमिच्छतीत्यर्थः । येन विवेकज्ञानेन पुरुषस्य प्राधान्यं विवक्षितं तत्पश्वादीनां नास्तीत्याह-अथेतरेषामिति । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्याय प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ स हि पुरुष इह विद्ययाऽन्तरतमं ब्रह्म संक्रामयितुमिष्टस्तस्य च बाह्याकारविशेषेष्वनात्मस्वात्मभाविता बुद्धिरनालम्ब्य विशेष कंचित्स- हसाऽन्तरतमप्रत्यगात्मविषया निरालम्बना च कर्तुमशक्येति दृष्टशरीरा- मसामान्यकल्पनया शाखाचन्द्रनिदर्शनवदन्तः प्रवेशयन्नाह–तस्पेदमेव शिरः । तस्यास्य पुरुषस्यान्नरसमयस्येदमेव शिरः प्रसिद्धम् । प्राणमया- दिष्वशिरसां शिरस्त्वदर्शनादिहापि तत्प्रसङ्गो मा भूदितीदमेव शिर M १ ख. ग. ब्रह्मांशत्वे । २. ट. रुषत्वे वा।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-ब्रह्मवल्लयध्याये- इत्युच्यते । एवं पक्षादिषु योजना । अयं दक्षिणो बाहुः पूर्वाभिमुखस्य दक्षिणः पक्षः । अयं सव्यो बाहुरुत्तरः पक्षः । अयं मध्यमो देहभाग आत्माऽङ्गानाम् । " मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा " इति श्रुतेः । इदमिति नाभेरधस्ताद्यदङ्गं तत्पुच्छं प्रतिष्ठा । प्रतितिष्ठत्यनयेति प्रतिष्ठा पुच्छमिव पुच्छमधोलम्बनसामान्यायथा गोः पुच्छम् । एतत्प्रकृत्योत्तरेषां प्राणम- यादीनां रूपकत्वसिद्धिः । मूषानिषिक्तद्रुतताम्रप्रतिमावत् । तदप्येष श्लोको भवति । तत्तस्मिन्नेवार्थे ब्राह्मणोक्तेऽन्नमयात्मप्रकाशक एष श्लोको मन्त्रो भवति । * इति श्रीमत्परमहंसपरिवानका चार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्यध्यायभाप्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ कोशपञ्चकोपन्यासस्य तात्पर्यमाह–स हीत्यादिना । पक्षपुच्छशब्दप्रयोगात्सुपर्णा- कारक्लप्तिं दर्शयति । उत्तरत्र तत्कल्पनया बाह्यविषयासङ्गव्यपोहेन बुद्धरात्मनि स्थिरी- करणार्थ नोपासनविधानमिह विवक्षितम् । उपक्रमोपसंहारयोर्ब्रह्मात्मैकत्वप्रतिपादनेनैवोपक्षया- न्मध्ये ग्रन्थस्योपासनविधौ तात्पर्य च वाक्यभेदप्रसङ्गादत एवाङ्गे स्तुतिः परार्थत्वादितिन्यायेन यथा प्रयाजादिषु फलश्रवणमर्थवादस्तथाऽन्नमयादिप्रतिपत्तेरपि फलश्रवणमर्थवाद एव तत्तद्बु- द्धिस्थिरीकारस्य पूर्वपूर्ववुद्धिविलापनेनाऽऽत्मनः प्रतिपत्तिशेषत्वादिति द्रष्टव्यम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- षच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीयब्रह्मवल्लयध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अथ ब्रह्मवल्लयध्याये द्वितीयोऽनुवाकः । - अन्नादै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काच पृथिवी श्रिताः। अथो अन्नेनैव जीवन्ति। अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्न५ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोषधर्मुच्यते । * अत्र भाष्ये टीकायां च वैदिकपाठानुसारिमूलानुरोधेनवानुवाकसमाप्तिप्रथिता । एवमेव पुरतोऽपि ब्रह्मवल्लीसमाप्तिपर्यन्तं ज्ञेयम् ।

·२द्वितीयोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ५९ अन्नाद्रसादिभावपरिणतात् । वा इति स्मरणार्थः । प्रजाः स्थावरज- गमाः प्रजायन्ते । याः काश्चाविशिष्टाः पृथिवीं श्रिताः पृथिवीमाधि- तास्ताः सर्वा अन्नादेव प्रजायन्ते । अथो अपि जाता अन्नेनैव जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति वर्धन्त इत्यर्थः । अथाप्येनदन्नमपि यन्त्यपि गच्छन्ति । अपिशब्दः प्रतिशब्दार्थे । अन्नं प्रति प्रलीयन्त इत्यर्थः । अन्ततोऽन्ते जीवनलक्षणाया वृद्धेः परिसमाप्तौ । कस्मात् । अन्नं हि यस्माद्भूतानां प्राणिनां ज्येष्ठं प्रथमजन् । अन्नमयादीनां हीतरेषां भूतानां कारणमन्न- मतोऽन्नप्रभवा अन्नजीवना अन्नप्रलयाश्च सर्वाः प्रजाः । यस्माच्चैवं तस्मात्सर्वोषधं सर्वप्राणिनां देहदाहप्रशमनमन्नमुच्यते। सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते। अन्न५ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोषधर्मुच्यते । अन्नाद्भूतानि जार्यन्ते । जातान्यन्नैन वर्धन्ते अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । अन्नब्रह्मविदः फलमुच्यते । सर्व वै ते समस्तमन्नजातमाप्नुवन्ति । के। येऽन्नं ब्रह्म यथोक्तमुपासते । कथमन्नजोऽन्नात्माऽन्नप्रलयोऽहं तस्मा- दन्नं ब्रह्मेति । कुतः पुनः सर्वान्नमाप्तिफलमन्नात्मोपासनमित्युच्यते । अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । भूतेभ्यः पूर्व निष्पन्नत्वाज्जेष्ठं हि यस्मात्तस्मात्सर्वो- षधमुच्यते । तस्मादुपपन्ना सर्वान्नात्मोपासकस्य सर्वानप्राप्तिः । अन्ना- द्भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्त इत्युपसंहाराथं पुनर्वचनम् । इदानीमन्ननिर्वचनमुच्यते । अद्यते भुज्यते चैव यद्भूतैरन्नमत्ति चं भूतानि स्वयं तस्माद्भूतैर्भुज्यमानत्वाद्भूतभोक्तत्वाच्चान्नं तदुच्यते । इतिशब्दः प्रथमकोशपरिसमाप्त्यर्थः । तस्माद्दा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽ- न्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । अन्नमयादिभ्य आनन्दमयान्तेभ्य आत्मभ्योऽभ्यन्तरतमं ब्रह्म विद्यया प्रत्यगात्मत्वेन दिदर्शयिषु शास्त्रमविद्याकृतपञ्चकोशापनयनेनानेकनुष- . C १ छ. च । भूतानि स्वयं यस्मातस्मादनं तदुच्यते । इति श°।

·huy ६० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवलय- ध्याये- कोद्रववितुपीकरणेनेव तदन्तर्गततण्डुलान्प्रस्तौति तस्माद्वा एतस्मादन्न- रसमयादित्यादि । तस्मादेतस्माद्यथोक्तादन्नरसमयापिण्डादन्यो व्यति- रिक्तोऽन्तरोऽभ्यन्तर आत्मा पिण्डवदेव मिथ्यापरिकल्पित आत्मत्वेन प्राणमयः प्राणो दायुस्तन्मयस्तत्प्रायः । तेन प्राणमयेनान्नरसमय आत्मैव पूर्णो वायुनेव हतिः। स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविध- ताम् । अन्वये पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णय जुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीय ब्रह्मवल्लयध्याय द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ स वा एप प्राणमय आत्मा पुरुपविध एव पुरुषाकार एव । शिरः- पक्षादिभिः किं स्वत एव, नेत्याह । प्रसिद्धं तावदन्नरसमयस्याऽऽत्मनः पुरुषविधत्वम् । तस्यान्नरसमयस्य पुरुषविधतां पुरुषाकारताम् । अन्वयं प्राणमयः पुरुषविधो मूघानिषिक्तप्रतिमावन्न स्वत एव । एवं पूर्वस्य पुरुषविधतामनूत्तरोत्तरः भवति पूर्वः पूर्वश्चोत्तरो- त्तरेण पूर्णः । कथं पुनः पुरुषविधताऽस्येत्युच्यते । तस्य प्राणमयस्य प्राण एव शिरः प्राणमयस्य वायुविकारस्य प्राणो मुखनासिकानि:- सरणो वृत्तिविशेषः शिर एव परिकल्प्यते वचनात् । सर्वत्र वच- नादेव पक्षादिकल्पना । व्यानो व्यानवृत्तिर्दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्ष: । आकाश आत्मा य आकाशस्थो वृत्तिविशेषः समानाख्यः स आत्मेवाऽऽत्मा प्राणवृत्त्यधिकारान्मध्यस्थत्वादितराः पर्यन्ता वृत्तीर- पेक्ष्याऽऽत्मा । "मध्य ह्येपामङ्गानामात्मा" इतिश्रुतिप्रसिद्धं मध्यमस्थ- स्याऽऽत्मत्वम् । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । पृथिवीति पृथिवी देवताऽऽध्या- त्मिकस्य प्राणस्य धारयित्री स्थितिहेतुत्वात् । “सैषा पुरुषस्यापानमव- टभ्य” इति हि श्रुत्यन्तरम् । अन्यथोदानवृत्त्योर्ध्वगमनं गुरुत्वाञ्च पतनं १ च. प्रसौति । पूर्वस्य पुरुषविधो ·३तृतीयोऽनुवाक: ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ६१ वा स्याच्छरीरस्य तस्मात्पृथिवी देवता पुच्छं प्रतिष्ठा प्राणमयस्याऽऽ- त्मनः । तत्तस्मिन्नेवार्थे प्राणमयात्मविषय एष श्लोको भवति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्यध्यायभाप्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- षच्छांकरभाष्यटीकायां ब्रह्मवल्लयध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ ब्रह्मवल्लयध्याये तृतीयोऽनुवाकः । पाणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामाथुः । तस्मात्सर्वायुषर्मुच्यते । सर्वमेव त आयुर्वन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । प्रागं देवा अनु प्राणन्ति । देवा अग्न्यादयः प्राणं वाय्वात्मानं प्राणनशक्तिमन्तमनु तदात्मभूताः सन्तः प्राणन्ति प्राणनकर्म कुर्वन्ति प्राणनक्रियया क्रियावन्तो भवन्ति । अध्यात्माधिकाराद्देवा इन्द्रि- याणि प्राणमनु प्राणन्ति मुख्यप्राणमनु चेष्टन्त इति वा । तथा मनुष्याः पशवश्च येते प्राणनकर्मणैव चेष्टावन्तो भवन्ति । अतश्च नान्नमयेनैव परिच्छिन्नेनाऽऽत्मनाऽऽत्मवन्तः प्राणिनः । किं तर्हि तदन्तर्गतेन प्राण- मयेनापि साधारणेनैव सर्वपिण्डव्यापिनाऽऽत्मवन्तो मनुष्यादयः । एवं मनोमयादिभिः पूर्वपूर्वव्यापिभिरुत्तरोत्तरैः सूक्ष्मैरानन्दमयान्तैराकाशा- दिभूतारब्धैरविद्याकृतैरात्मवन्तः सर्वे प्राणिनः । तथा स्वाभाविके- नाऽऽप्याकाशादिकारणेन नित्येनांविकृतेन सर्वगतेन सत्यज्ञानानन्तल- क्षणेन पञ्चकोशातिगेन सर्वात्मनाऽऽत्मवन्तः । स हि परमार्थत आत्मा सर्वेषामित्येतदप्यर्थादुक्तं भवति । प्राणं देवा अनु प्राणन्तीत्युक्तं तत्क- . ।' १ ख. ग. ङ. °णिनो यथाऽनेकास्तुषकोद्रवास्तथा ।

·ध्याये- ॥ याव- इ ६२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [रब्रह्मवलय- स्मादित्याह । प्राणो हि यस्माद्भूतानां प्राणिनामायुर्जीवनम् । यस्मिळशरीरे प्राणो वसति तावदायुः " इति श्रुत्यन्तरात् । तस्मात्स- र्वायुषम् । सर्वेषामायुः सर्वायुः सर्वायुरेव सर्वायुषमित्युच्यते । प्राणाप- गमे मरणप्रसिद्धः । प्रसिद्धं हि लोके सर्वायुष्वं प्राणस्य । अतोऽस्मादा- ह्यादसाधारणादन्नमयादात्मनोऽपक्रम्यान्तः साधारणं प्राणमयमात्मानं ब्रह्मोपासते येऽहमस्मि प्राणः सर्वभूतानामात्माऽऽयुर्जीवनहेतुत्वादिति ते सर्वमेवाऽऽयुरस्मिल्लोके यन्ति नापमृत्युना म्रियन्ते *प्रोक्प्राप्तादायुप इत्यर्थः । शतं वर्षाणीति तु युक्तं सर्वमायुरिति श्रुतिप्रसिद्धः। किं कारणं प्राणो हि भूतानामायुस्तस्मात्सर्वायुधमुच्यत इति । यो यद्गुणकं ब्रह्मोपास्ते स तद्गुणभाग्भवतीति विद्याफल प्राप्तेहेत्वथं पुनर्वचनं प्राणो हीत्यादि । तस्य पूर्वस्यान्नमयस्यैष एव शरीरेऽन्नमये भवः शारीर आत्मा। कः। य एष प्राणमयः । पूर्वपूर्वकोशस्योत्तरोत्तरः कोश एवाऽऽत्मेति व्याख्यातमापातदर्शनेन, तदसत् । आत्मशब्दस्यामुख्यार्थत्वप्रसङ्गात्प्रकृतपरामर्शकेतच्छब्दकोपाच्च । अतः सर्वकोशाध्यासा- धिष्ठानभूतश्चिदात्मैवात्राऽऽत्मशब्देन विवक्षित इति तात्पर्यमाह-तथा स्वाभावि- केनेति । अर्थादिति । आत्मशब्दसामर्थ्यात्कल्पितस्याधिष्ठानत्वानुपपत्तश्चेत्यर्थः । असाधारणादिति । व्यावृत्तस्वरूपात् । अपक्रम्य तत्राऽऽत्मबुद्धिं हित्वेत्यर्थः । साधारणमिति । सर्वेन्द्रियसाधारणम् । प्राणकृतेनाशनादिना सर्वेषां पुष्टयादिदर्शना- दित्यर्थः । सर्वभूतानामात्मेति । सूत्रात्मना पूर्वस्य य आत्मा चिद्धातुरेष एव तस्य प्राणमयस्याऽऽत्मेति योजना । तस्मादा एतस्मात्प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः। तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वये पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । PHONE * प्राप्तादायुषः प्रागपमृत्युना न म्रियन्त इति योजना। १ न. प्राक्शतादा।

·३तृतीयोऽनुवाक: तैत्तिरीयोपनिषत् । ६३ 4 तस्माद्वा एतस्मादित्युक्तार्थमन्यत् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । मन इति संकल्पाद्यात्मकमन्तःकरणं तन्मयो मनोमयो यथाऽन्नमयः । सोऽयं प्राणमयस्याऽऽभ्यन्तर आत्मा । तस्य यजुरेव शिरः । यजुरित्य- नियताक्षरपादावसानो मन्त्रविशेषस्तज्जातीयवचनो यजुःशब्दस्तस्य शिरस्त्वं प्राधान्यात् । प्राधान्यं च यागादौ संनिपत्योपकारात् । यजुषा हि हविर्दीयते स्वाहाकारादिना। वाचनिकी वा शिरआदिकल्पना सर्वत्र । मनसो हि स्थानप्रयत्ननादस्वरवर्णपदवाक्यविषया तत्संकल्पा- मिका तद्भाविता वृत्तिः श्रोत्रादिकरणद्वारा यजुःसंकेतविशिष्टा यजु. रित्युच्यते । एवमृगेवं साम च । एवं च मनोवृत्तित्वे मन्त्राणां वृत्तिरे- वाऽऽवर्त्यत इति मानसो जप उपपद्यते । अन्यथाऽविषयत्वान्मन्त्री नाऽऽवर्तयितुं शक्यो घटादिवदिति मानसो जपो नोपपद्यते । मन्त्रावृ- त्तिश्च चोद्यते बहुशः कर्मसु । अक्षरविषयस्मृत्यावृत्त्या मन्त्रावृत्तिः स्यादिति चेन्न । मुख्यार्थासंभवात् । “विः प्रथमामन्वाह बिरुत्तमाम्" इति ऋगावृत्तिः श्रूयते । तत्र!ऽविषयत्वे तद्विषयस्मृत्यावृत्तौ च क्रिय- माणायां त्रिः प्रथमामन्वाहेति ऋगावृत्तिर्मुख्योऽर्थश्चोदितः परित्यक्तः स्यात् । तस्मान्मनोवृत्त्युपाधिपरिच्छिन्नं मनोवृत्तिनिष्ठमात्मचैतन्यमनादि- निधनं यजुःशब्दवाच्यमात्मविज्ञानं मन्त्रा इति । एवं च नित्यत्वोपप- त्तिर्वेदानाम् । अन्यथा विषयत्वे रूपादिवदनित्यत्वं च स्यान्नैतद्युक्तम् । 'सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति स मानसीन आत्मा” इति च श्रुतिनित्यात्मनै- कत्वं ब्रुवत्यृगादीनां नित्यत्वे समञ्जसा स्यात् । " ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः” इति च मन्त्रवर्णः । यजुःशब्देन बाह्यो यजुर्वेद उच्यते । तस्य कथमान्तरं मनोमयं प्रति शिरस्त्वमित्याश- कयाऽऽह-मनसो हीति । यद्यपि यजुःशब्दो बाह्ये शब्दराशौ रूढस्तथाऽपि श्रुतेरनतिशङ्कनीयत्वात्तत्प्रामाण्याद्विशिष्टमनोवृत्तिर्यजुःसंकेतविषयभूता यजुर्वेदमधीमह एत. क्रमका वर्णा यजुर्वेदतयाऽध्येतव्या इत्येवं संकल्परूपा ग्राह्येत्यर्थः । श्रुत्यनुग्राहिकां युक्तिमप्याह --एवं चेति । अन्यथेति । शब्दानां घटादिवबाह्यद्रव्यत्वे मनोवि- षयत्वासंभवान्मनसो बाह्येऽर्थेऽस्वातन्त्र्यान्मानसो जपो न स्यादित्यर्थः । इतश्च मनो- वृत्तित्व मन्त्राणां वाच्यमित्याह-मन्त्रावृत्तिश्चेति । शब्दानां घटादिवबाह्यद्रव्यत्वे मन्त्राणां घटादिवदावृत्तिनोपपद्यते क्रियैव ह्यावय॑ते । आवृत्तिसिद्धयनुपपत्त्या क्रियात्वं वाच्यमित्युक्तं तत्रान्यथाऽप्युपपत्तिमाशङ्कते--अक्षरविषयेति । मन्त्रेभ्यः स्मृते- H १ ख. ग. त्तिविध्यनु।

·ध्याये- " ६४ अनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवल्लय- रन्यत्वादन्याऽऽवृत्तिौणी प्रसज्यतेऽतो नान्यथाऽप्युपपत्तिरित्युक्तमेतत्स्फुटयति-त्रिः प्रथमामित्यादिना । सामिधेन्यः समिधो यदाऽध्वर्युणा हूयन्ते तदा प्र वो वाजा अभिद्यवः” इत्यष्टादशर्च सूक्तं होता शंसति तासां चर्चा मध्ये प्रथमामृचं सूक्तस्यान्त्यां चर्च होता त्रिरनुक्र्यादित्यावृत्तिः श्रूयत इत्यर्थः । मन्त्राणां मनोवृत्तित्वमुक्त्वा मनोवृत्तीनां सदा विद्याप्तत्वेनैव सिद्धेश्चिदात्मतामाह-तस्मादिति । मन्त्राणां मनोवृत्तित्वेनाऽऽवृ- त्तिर्वटत इत्युक्तम् । परम्परया चिदात्मत्वेन नित्यत्वमपि घटत इत्याह-एवं चेति । चैतन्यरूपत्वे सति । अन्यथेति । स्वप्रकाशचिदात्मत्वानङ्गीकारे रूपादिवद्विषयत्वाद- नित्यत्वमपि प्रसज्येत । कालिदासादिवाक्यानामप्यतेन न्यायेन नित्यत्वापातायुक्त्याभास- मेतत् । अस्त्वनित्यत्वमिति न वाच्यमित्याहः नैतयुक्तमिति । वाचा विरूप नित्य- येति श्रुत्या नित्यत्वस्याऽऽवेदितत्वाद्वेदानित्यत्वं युक्तं न भवतीत्यर्थः । वेदानां जड़त्वे स्वप्रकाशेनाऽऽत्मनैकत्वं न संभवति जडाजडयोर्विरोधादतो मनोवृत्तिव्यापकचिदात्मत्वं सूचितमित्यर्थः । साक्षितया मनसि भवो मानसीनोऽक्षरे परमे व्योमकल्पे ब्रह्मणि ऋचो विधिनिषेधरूपा निषेदुस्तादात्म्येन व्यवस्थिता इति च मन्त्रवर्ण एकत्वं दर्शयतीत्यर्थः । आदेश आत्मा। अथर्वाङ्गिरसः पुच्छ प्रतिष्ठा। तदप्येष श्लोको भवति । . इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ आदेशोऽत्र ब्राह्मणमतिदेष्टव्यविशेषानतिदिशतीति । अथर्वाङ्गि- रसा च दृष्टा मन्त्रा ब्राह्मणं च शान्तिकपौष्टिकादिप्रतिष्ठाहेतुकर्मप्रधा- नत्वात्पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति मनोमयात्मप्रकाशकः पूर्ववत् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्यध्यायभाष्ये तृतीयोऽनुवाकः॥३॥ अतिदेष्टव्यविशेषान्कर्तव्यविशेषानिदमेवं कर्तव्यमित्युपदिशतीत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि. षच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ १ ·४चतुर्थोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । । - . यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदा- चनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् भन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष स वा एष पुरुषविध पुरुषविध एव तस्य पुरुषविधताम् । अन्वये पुरुषषिधः । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सहेत्यादि । तस्य पूर्वस्य प्राणमयस्यैष एवाऽऽत्मा शारीरः शरीरे प्राणमये भवः शारीरः । कः।य एष मनोमयः । तस्माद्वा एतस्मादित्यादि पूर्ववत् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयो मनोमयस्याऽऽभ्यन्तरोविज्ञानमयो मनोमयो वेदात्मोक्तः । वेदार्थविषया बुद्धिनिश्चयात्मिका विज्ञानं तचाध्यवसायलक्षणमन्तःक- रणस्य धर्मः । तन्मयो निश्चयविज्ञानैःप्रमाणस्वरूपैर्निव (व)र्तित आत्मा विज्ञानमयः। प्रमाणविज्ञानपूर्वको हि यज्ञोंदिस्तायते । यज्ञादिहेतुत्वं च वक्ष्यति श्लोकेन । वाङ्मनसयोर्वाङ्गमनसगोचरस्वं नोपपद्यते स्वात्मनि वृत्तिविरोधादतो वामनोविशिष्टान्म- नोमयाद्वाचो मनसा सह निवर्तन्त इत्यर्थः । तस्य च मनोमयस्य ब्रह्मण उपासनफलभूत- माधिदैविकमानन्दं विद्वान्न बिभेति गर्भवासादिदुःखादित्यर्थः । तथर्थोऽध्यवसायलक्षणं लौकिकमपि विज्ञानं ग्राह्यमित्यर्थः । तस्य श्रद्धव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा महः . . १ ख. ङ. च. त्यादिः । त° । २ क. ख. ग. छ. झादिः स्तूय । न. ट. दिजायते । . दिनायसे । ३ ट. 'त्यर्थः । वेदार्थेति । त। ४ ज. अ. °था ब्यब।

·६६ ध्वाथे- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिसशांकरभाष्यसमेता- [ब्रह्मवन्य- पुच्छं प्रतिष्ठा तदप्येष लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्लय- ध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ निश्चयविज्ञानवतो हि कर्तव्येष्वर्थेषु पूर्व श्रद्धोत्पद्यते । सा सर्वकर्त- व्यानां प्राथम्याच्छिर इव शिरः । ऋतसत्ये यथाव्याख्याते एव । योगो युक्तिः समाधानम् । आत्मेवाऽऽत्मा । आत्मवतो हि युक्तस्य समाधानवतोऽङ्गानीव श्रद्धादीनि यथार्थप्रतिपत्तिक्षमाणि भवन्ति, तस्मात्समाधानं योग आत्मा विज्ञानमयस्य । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । मह इति महत्तत्त्वं प्रथमजम् । “महद्यक्षं प्रथमजम्" इति श्रुत्यन्तरात् । पुच्छं प्रतिष्ठाकारणत्वात् । कारणं हि कार्याणां प्रतिष्ठा । यथा वृक्षवीरुधा पृथिवी । सर्वबुद्धिविज्ञानानां च महत्तत्त्वं कारणम् । तेन तद्विज्ञान- मयस्याऽऽत्मनः प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति पूर्ववत् । यथाऽन्नमया- दीनां ब्राह्मणोक्तानां प्रकाशकाः श्लोका एवं विज्ञानमयस्यापि ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीय ब्रह्मवल्यध्या- यभाग्य चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- पच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्याये चतुर्थोऽनुवाकः॥४। -- अथ ब्रह्मवल्लयां पञ्चमोऽनुवाकः । विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सवै । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म । तस्माचेन्न प्रमायति पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्त्समश्नुत इति । विज्ञानं यज्ञं तनुते । विज्ञानवान्हि यज्ञं तनोति श्रद्धादिपूर्वकम् । अतो विज्ञानस्य कर्तृत्वं तनुत इति कर्माणि च तनुते । यस्माद्वि- चेदेद । *शरीरे " * अत्र शकाराकारस्य मानुदात्तः पाठोऽपि वैदिकेषु प्रसिद्धः ।

·५.पञ्चमोऽशुपाक तैत्तिरीयोपनिषत् । ६७ ज्ञानकर्तृकं सर्व तस्मायुक्तं विज्ञानमय आत्मा ब्रह्मेति । किंच विज्ञानं ब्रह्म सर्वे देवा इन्द्रादयो ज्येष्ठं प्रथमजत्वात्सर्वप्रवृत्तीनां वा तत्पूर्वकत्वा- प्रथमजं विज्ञानं ब्रह्मोपासते ध्यायन्ति तस्मिन्विज्ञानमये बह्मण्यभिमानं कृत्वोपासत इत्यर्थः । तस्मात्ते महतो ब्रह्मण उपासनाज्ज्ञानश्वर्यवन्तो भवन्ति । तच्च विज्ञानं ब्रह्म चेद्यदि वेद विजानाति न केवलं वेदेव तस्मा- ब्रह्मणश्चेन्न प्रमाद्यति । बाह्येष्वेवानात्मस्वात्मभावितत्वात्प्राप्तं विज्ञा- नमये ब्रह्मण्यात्मभावनायाः प्रमदनं, तन्निवृत्त्यर्थमुच्यते तस्माच्चेन्न प्रमा- द्यतीति । अन्नमयादिष्वात्मभावं हित्वा केवले विज्ञानमये ब्रह्मण्यात्मत्वं भावयन्नास्ते चेदित्यर्थः । ततः किं स्यादित्युच्यते-शरीरे पाप्मनो हित्वा शरीराभिमाननिमित्ता हि सर्वे पाप्मानस्तेषां च विज्ञानमये ब्रह्मण्या- त्माभिमानानिमित्तापाये हानमुपपद्यते । छवापाय इव च्छायापायः । तस्माच्छरीराभिमाननिमित्तान्सर्वान्पाप्मनः शरीरप्रभवाशरीर एव हित्वा विज्ञानमयब्रह्मस्वरूपापन्नस्तत्स्थान्सर्वान्कामान्विज्ञानमयेनैवाऽऽ-- त्मना समश्नुते सम्यग्भुत इत्यर्थः । प्रथमजत्वादिति । हिरण्यगर्भाभेदेनेत्यर्थः । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्मादा एतस्माईिज्ञानमयात् । अन्योऽ- न्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वये पुरुषविधः । तस्य पूर्वस्य मनोमयस्याऽऽत्मैष एव शरीरे मनोमये भवः शारीरः । कः। य एष विज्ञानमयः । तस्माद्वा एतस्मादित्युक्तार्थम् । आनन्दमय इति कार्यात्मप्रतीतिरधिकारान्मयशब्दाच्च । अन्नादिमया हि कार्या- स्मानो भौतिका इहाधिकृताः । तदधिकारपतितश्चायमानन्दमयः। मय- टूचात्र विकारार्थे दृष्टो यथाऽन्नमय इत्यत्र । तस्मात्कार्यात्माऽऽनन्दमयः प्रत्येतव्यः । संक्रमणाच्च, आनन्दमयमात्मानमुपसंकामतीति वक्ष्यति । कार्यात्मनां च संक्रमणमनात्मनां दृष्टम् । संक्रमणकर्मत्वेन चाऽऽनन्दमय आत्मा श्रूयते । यथाऽन्नमयमात्मानमुपसंक्रामतीति । न चाऽऽरमन एवो- M . . : - ON ५ ·ध्याये-- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलि तशांकरभाष्यसमैता- [२ब्रह्मायालय- पसंक्रमणम् । अधिकारविरोधादसंभवाञ्च । न छात्मनैवाऽऽत्मन उपसं- क्रमणं संभवति । स्वात्मनि भेदाभावात् । आत्ममूतं च ब्रह्म । संक्रमितुः शिरआदिकल्पनानुपपत्तेश्च । न हि यथोक्तलक्षण आकाशादिकारणेऽ- कार्यपतिते शिरआद्यवयवरूपकल्पनोपपद्यते। अदृश्येऽनात्म्येऽनिलयनेs- निरुक्तेऽस्थूलमनणु नेति नेत्यात्मेत्यादिविशेषापोहश्रुतिभ्यश्च । मन्त्रोदा- हरणानुपपत्तेश्च । न हि प्रियशिरआद्यवयवविशिष्टे प्रत्यक्षतोऽनुभूयमान आनन्दमय आत्मनि ब्रह्मणि नास्ति ब्रह्मेत्याशङ्काभावात् " असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् " इति मन्त्रोदाहरणमुपपद्यते । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यपि चानुपपन्नं पृथग्ब्रह्मणः प्रतिष्ठात्वेन ग्रहणम् । तस्मा. स्कार्यपतित एवाऽऽनन्दमयो न पर एवाऽऽत्माऽऽनन्द इति विद्याकर्मणोः फलम् । तद्विकार आनन्दमयः । स च विज्ञानमयादन्तरः । यज्ञादिहे- तोविज्ञानमयस्यान्तर[त्व?]श्रुतेः । ज्ञानकर्मणोहि फलं मोक्त्रर्थत्वादन्त- रतमं स्यात् । अन्तरतमश्चाऽऽनन्दमय आत्मा पूर्वेभ्यः । विद्याकर्मणोः प्रियाद्यर्थत्वाश्च । प्रियादिप्रयुक्ते हि विद्याकर्मणी । तस्मानियादीनां फलरूपाणामात्मसंनिक द्विज्ञानमयस्याऽऽभ्यन्तरत्वमुपपद्यते प्रियादि- वासनानिवृत्तो ह्यानन्दमयो विज्ञानमयाश्रितः स्वप्न उपलभ्यते । आनन्दमयः परमात्मेति वृत्तिकारैरुक्तं तन्निषेधेन व्याचष्टे-कार्यात्मप्रतीतिरित्या- दिना । संक्रामतीत्येतदतिक्रामतीस्यभिप्रायेण व्याख्यातम् । प्राप्त्यभिप्रायं कस्मान्न व्याख्यायत इत्यत आह–ने चाऽऽत्मन एवेति । अन्नमयादीनामतिक्रमणीयतया प्रकृतस्वादेकस्य कर्तृत्वकर्मस्वासंभवाच्च प्राप्तिः संक्रमणं न भवतीत्यर्थः । आनन्दमयस्य पर- मात्मत्वासंभवे हेस्वन्तराण्याह-शिरआदीत्यादिना । आनन्दमयस्य परमात्मस्वविव- क्षायां मन्त्रे तस्यैवासत्त्वाशङ्का वक्तव्या । तदसंभवाच्च नाऽऽनन्दमयः परमात्मतया प्रतिपा- द्यत इत्याह-मन्त्रोदाहरणानुपपत्तेश्चेति। न हि मन्त्रोदाहरणमुपपद्यत इति संवन्धः । विशिष्टस्य विशेषणकार्यत्वान्सुख्यहमित्युपलम्यमानो भोक्ताऽऽनन्दमय इत्युक्तम् । कथं तस्य विज्ञानमयादान्तरत्वमित्यत आह-स चेति । कञपेक्षयां भोक्तृत्वस्योत्तरभावित्वं प्रसिद्धमेव श्रुत्योक्तमित्यर्थः । एतत्स्फुटयति-ज्ञानकर्मणोहीति । शरीरादिम्य आनन्दसाधनेम्यः सकाशात्साध्येनाऽऽनन्देन विशिष्टोऽन्तरतमः प्रसिध्यतीत्यर्थः । किंच प्रियं च तत्साधनं चोद्दिश्य कर्ता विज्ञानकर्मणी अनुतिष्ठति । तत उद्देश्यत्वादस्याऽऽन्तर्य सिद्धमित्याह- विद्याकर्मणोरिति । प्रियादिविशिष्टस्य स्वप्ने साक्षिणोपलभ्यत्वाच्च न मुख्यात्मत्वमि- त्याह-प्रियादिवासनेति । १ क. न ह्य त्मनैवे' । २ ख. ग. या फलस्यो । ३ ख. ग. दप्यानन्त' ।

·६९ - ५पञ्चमोऽनुवाफः] तैत्तिरीयोपनिषत् । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छे प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । इति छष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ तस्याऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मन इष्टपुत्रादिदर्शनजं प्रियं शिर इव शिरः प्राधान्यात् । मोद इति प्रियलामनिमित्तो हर्षः । स एव च प्रकृष्टो हर्षः प्रमोदः । आनन्द इति सुखसामान्यमात्मा प्रियादीनां सुखावयवानां तेष्वनुस्यूतत्वादानन्द इति परं ब्रह्म। तद्धि शुमकर्मणा प्रत्युपस्थाप्यमाने पुत्रमित्रादिविषयविशेषोपाधावन्तःकरणवृत्तिविशेषे तमसाऽप्रच्छाद्यमाने प्रसन्नेऽभिव्यज्यते । तद्विषयसुखमिति प्रसिद्धं लोके । तवृत्तिविशेषप्र- त्युपस्थापकस्य कर्मणोऽनवस्थितत्वात्सुखस्य क्षणिकत्वम् । तद्यदाऽन्तः- करणं तपसा तमोघ्नेन विद्यया ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च निर्मलत्वमापद्यते यावद्यावत्तावत्तावद्विविक्ते प्रसन्नेऽन्तःकरण आनन्दविशेष उत्कृष्यते विपुली मवति । वक्ष्यति च-"रसो वै सः। रस ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । एष ह्येवाऽऽनन्दयाति । एतस्यैवाऽऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति " इति च श्रुत्यन्तरात् । एवं च कामोपशमोत्कर्षा- पेक्षया शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्ष आनन्दस्य वक्ष्यते । एवं चोत्कृष्यमाण- स्याऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मनः परमार्थब्रह्मविज्ञानापेक्षया ब्रह्म परमेव यत्प- कृतं सत्यज्ञानानन्तलक्षणं यस्य च प्रतिपत्त्यर्थं पञ्चान्नादिमयाः कोशा उपन्यस्ताः । यञ्च तेभ्योऽभ्यन्तरं येन च ते सर्व आत्मवन्तस्तद्द्ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदेव च सर्वस्याविद्यापरिकल्पितस्य द्वैतस्यावसानभूतमद्वैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा । आनन्दमयस्यैकत्वावसानत्वात् । अस्ति तदेकमविद्याक- ल्पितस्य द्वैतस्यावसानभूतमद्वैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा पुच्छं तदेतस्मिन्नप्यर्थ एष श्लोको भवति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः॥ ५ ॥ १ क. तद्यथाऽन्तः । क. स. च. नद्यदन्तः ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवरूप- ध्याये- यदुक्तं ज्ञानकर्मणोः फलभूत आनन्दमय इति तस्य साध्यत्वमौपाधिकं स्वमतानुसारे- णाऽऽह-आनन्द इति परमिति । कथं तर्हि विषयसुखस्य क्षणिकत्वं सातिशयस्वं च व्यञ्जकवृत्तिनिबन्धनमित्याह-तद्वृत्तिविशेषेति । ब्रह्मण आनन्दस्वभावत्व एव किं प्रमाणमित्यत आह-वक्ष्यति चेति । अन्तःकरणशुद्ध्युत्कर्षादेवाऽऽनन्दस्य सातिशय- स्वमित्यत्र लिङ्गमाह-एवं चेति । यदि विषयविशेषजन्यत्वेनाऽऽनन्दोत्कर्षस्तदा निष्का- मस्य विषयविशेषोपभोगासंभवादानन्दोत्कर्षो न श्राव्येत । आत्मस्वभावस्यैवाऽऽनन्दस्य व्यञ्जकान्तःकरणशुद्ध्युत्कर्षादेवोत्कर्ष इत्येवं तु सत्यकामहतत्वोत्कर्षादुत्कर्षः संभाव्यत इत्यर्थः । उक्तप्रकारेण विषयानन्दस्य सातिशयत्वे सति तद्विशिष्टस्याऽऽनन्दमयस्याब्रह्मत्वं सिद्धम् । सातिशयत्वेन प्रतिशरीरं भिन्नत्वात् । ब्रह्म तु तदध्यासाधिष्ठानमद्वितीयमित्याह- एवं चेति । एतस्मिन्नप्यर्थ इति । आनन्दमयस्य प्रतिष्ठाभूतब्रह्मप्रकाशनपर इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छेकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञान विरचितायां तैत्तिरीयोप- निषच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीयब्रह्मवल्लयध्याये पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ अथ ब्रह्मवल्लयध्याये षष्ठोऽनुवाकः । असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुरिति । असन्नेवासत्सम एव यथाऽसन्न पुरुषार्थसंबन्ध्यवं स भवति अपुरु- पार्थसंबन्धी । कोऽसौ । योऽसदविद्यमानं ब्रह्मेति वेद विजानाति चेद्यदि । तद्विपर्ययेण यत्सर्वविकल्पास्पदं सर्वप्रवृत्तिबीजं सर्वविशेषप्रत्य- स्तमितमप्यस्ति तद्ब्रह्मेति वेद चेत् । कुतः पुनराशङ्का तन्नास्तित्वे, व्यवहारातीतत्वं ब्रह्मण इति ब्रूमः । व्यवहारविषये हि वाचारम्भणमा- वेऽस्तित्वभाविता बुद्धिस्तद्विपरीते व्यवहारातीते नास्तित्वमपि प्रति- पद्यते । यथा घटादिर्व्यवहारविषयतयोपपन्नः संस्तद्विपरीतोऽसन्निति प्रसिद्धम् । एवं तत्सामान्यादिहापि स्याद्ब्रह्मणो नास्तित्वप्रत्याशङ्का । तस्मादुच्यते-अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेदेति। किं पुनः स्यात्तदस्तीति विजा- नतस्तदाह-सन्तं विद्यमानबह्मस्वरूपेण परमार्थसदात्मापन्नमेनमेवंविदं १ क. ज.झ. न. ट. °णवृत्त्युत्क ।

·६षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ७१ विदुब्रह्मविदस्ततस्तस्मादस्तित्ववेदनात्सोऽन्येषां ब्रह्मवद्विज्ञेयो मवती- त्यर्थः । अथवा यो नास्ति ब्रह्मेति मन्यते स सर्वस्यैव सन्मार्गस्य वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणस्याश्रद्दधानतया नास्तित्वं प्रतिपद्यतेऽब्रह्म- प्रतिपत्त्यर्थत्वात्तस्य । अतो नास्तिकः सोऽसन्नसाधुरुच्यते लोके । तद्वि- परीतः सन्योऽस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद स तद्ब्रह्मप्रतिपत्तिहेतुं सन्मार्ग वर्णा- श्रमादिव्यवस्थालक्षणं श्रद्दधानतया यथावत्प्रतिपद्यते यस्मात्ततस्तस्मा- सन्तं साधुमार्गस्थमेनं विदुः साधवः । तस्मादस्तीत्येव ब्रह्म प्रतिपत्त- व्यमिति वाक्यार्थः। तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रश्नाः। तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैष एव शरीरे विज्ञानमये भवः शारीर आत्मा । कोऽसौ । य एष आनन्दमयः । तं प्रति नास्त्याशङ्का नास्तित्वे, अपोढसर्वविशेषत्वात्तु ब्रह्मणो नास्तित्वं प्रत्याशङ्का युक्ता । सर्वसामा- न्याच्च ब्रह्मणो यस्मादेवमतस्तस्मात् । अथानन्तरं श्रोतुः शिष्यस्यानु- प्रश्ना आचार्योंक्तिमन्वेते प्रश्ना अनुप्रश्नाः। आनन्दमयस्य प्रकाशकोऽयं श्लोक इति केचन तान्प्रत्याह-तं प्रतीति । सवि- शेषतया प्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । सर्वेषां साधारणत्वाच्च ब्रह्मणो व्यवहार्यत्वं सर्वान्प्रति भषेन च दृश्यते ततोऽपि नास्तित्वाशङ्का जायत इत्यर्थः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्यं । कश्चन गच्छती३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेयं । कश्चित्समश्नुता३ उ सामान्यं हि ब्रह्माऽऽकाशादिकारणत्वाद्विदुषोऽविदुषश्च । तस्माद- विदुषोऽपि ब्रह्मप्राप्तिराशङ्कयते । उतापि । अविद्वानमुं लोकं परमात्मा- नमितः प्रेत्य कश्चन । चनशब्दोऽप्यर्थे । अविद्वानपि गच्छति प्राप्नोति किंवा न गच्छतीति द्वितीयोऽपि प्रश्नो द्रष्टव्योऽनुप्रश्ना इति बहुवच- नाद्विद्वांसं प्रत्यन्यौ प्रश्नौ । यद्यविद्वान्सामान्य कारणमपि ब्रह्म न गच्छति ततो विदुषोऽपि ब्रह्मागमनमाशङ्कयते । अतस्तं प्रति प्रश्न आहो विद्वानिति । विद्वान्ब्रह्मविपि कश्चिदितःप्रेत्या लोकं समभुते उ इत्येवं ·ध्याये- ७२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- ब्रह्मवन्य- स्थितेऽयादेशे यलोपे च कृतेऽकारस्य प्लुतिः समश्नुता उ/इत्युकारं च वक्ष्यमाणमधस्तादपकृष्य तकारं च पूर्वस्मादुतशब्दाद्यासज्याऽऽहो इत्ये तस्मात्पूर्वमुतशब्दं संयोज्य पृच्छयत उताऽऽहो विद्वानिति । विद्वान्स- मभुतेऽमुं लोकम् । आकाशादिकारणत्वादिति । भूतविशिष्टसर्वजीवकारणत्वादित्यर्थः । किंवा यथाऽविद्वानेव विद्वानपि न समश्नुत इत्यपरः प्रश्नः । दावेव वा प्रश्नौ विद्वदविद्वद्विषयौ । बहुवचनं तु सामर्थ्यप्राप्त- प्रश्नान्तरापेक्षया घटते । “असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद इति श्रवणादस्ति नास्तीति संशयस्ततोऽर्थप्राप्तः किमस्ति नास्तीति प्रथमोऽनुप्रश्नः । ब्रह्मणोऽपक्षपातित्वादविद्वान्गच्छति न गच्छतीति द्वितीयः । ब्रह्मणः समत्वेऽप्यविदुष इव विदुषोऽप्यगमन- माशङ्कयते । किं विद्वान्समश्नुते न समश्नुत इति तृतीयोऽनुप्रश्नः । एतेषां प्रतिवचनार्थमुत्तरग्रन्थ आरभ्यते । तत्रास्तित्वमेव तावदुच्यते। यञ्चोक्तं "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति, तच्च कथं सत्यत्वमित्येतद्वक्त- व्यमितीदमुच्यते सत्वोक्त्यैव सत्यत्वमुच्यते । उक्तं हि "सदेव सत्यम्" इति । तस्मात्सत्त्वोक्त्यैव सत्यत्वमुच्यते । कथमेवमर्थताऽवगम्यतेऽस्य ग्रन्थस्य शब्दानुगमादनेनैव ह्यर्थेनान्वितान्युत्तराणि वाक्यानि । “तत्स- त्यमित्याचक्षते" "यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्"इत्यादीनि । कस्य सामथ्येन प्राप्त प्रभान्तरमित्यत आह-असद्ब्रह्मेतीति । चेच्छब्दास्पाक्षि- कसत्त्वावगमसामर्थ्यादित्यर्थः । सत्त्वं चेदुपपन्नं ब्रह्मणस्तावतैव सत्यस्वं सिध्यति सतो बाधा- संभवादित्यर्थः । एवमर्थतेति । सत्त्वोपपादनेन सत्यवस्तुविषयतेत्यर्थः । तत्रासदेव ब्रह्मेत्याशङ्कयते । कस्मात् । यदस्ति तद्विशेषतो गृह्यते यथा घटादि । यन्नास्ति तन्नोपलभ्यते यथा शशविषाणादि । तथा नोपलभ्यते ब्रह्म । तस्माद्विशेषतोऽग्रहणान्नास्तीति । तन्न । आकादि- कारणत्वाद्ब्रह्मणः । न नास्तैि ब्रह्म कस्मादाकाशादि हि सर्व कार्य ब्रह्मणो जातं गृह्यते । यस्माञ्च जायते किंचित्तदस्तीति दृष्टं लोके यथा घटाङ्कुरादिकारणं मृवीजादि । तस्मादाकाशादिकारणत्वादस्ति ब्रह्म । न चासतो जातं किंचिद्गृह्यते लोके कार्यम् । असतश्चेन्नामरूपादिकार्य निरात्मकत्वान्नोपलभ्येत । उपलभ्यते तु, तस्मादस्ति ब्रह्म । असतश्चे- कार्य गृह्यमाणमप्यसदन्वितमेव तत्स्यात् । न चैवं तस्मादस्ति ब्रह्म । १स. ग. स्तिता क'।

·६षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ७३ ब्रह्मणः सत्त्वसाधनं नामासत्त्वव्यावृत्तिरेवेत्यभिप्रेत्यासत्त्वशङ्कामुद्भावयति-तत्रासदे- वेति । विप्रतिपन्नमाकाशादि सत्पूर्वकं कार्यस्वाद्धटवदिति लौकिकव्याप्त्यवष्टम्भेन सस्कारणं तावत्सिद्धम् । तस्य च देशादिकारणत्वेन देशाद्यनवच्छिन्नत्वाद्ब्रह्मपदवाच्यत्वं सिद्धम् । तस्य विशेषतोऽनुपलम्भेनासच्छङ्का जायते सा कारणत्वेन व्यावर्त्यतेऽनेन तु कारणत्वात्सत्त्वं साध्यत आश्रयासिद्धिप्रसङ्गादिति भावः । इतोऽपि जगदुपादाने नासत्त्वाशङ्का कार्येत्याह- न चासत इति। तेत्र कथमसतः सज्जायतेति श्रुत्यन्तरमसतः सज्जन्मासंभवमन्वाचष्टे न्यायतः । तस्मात्सदेव ब्रह्मेति युक्तम् । तद्यदि मृवीजादिवत्कारणं स्यादचेतनं तर्हि, न, कामपितृत्वात् । न हि कामयित्रचेतनमस्ति लोके। सर्वज्ञं हि ब्रह्मेत्यवोचाम । अतः कामयितृत्वोपपत्तिः । कामयितृत्वा- दस्मदादिवदनाप्तकामं चेत्, न । स्वातळ्यात्, यथाऽन्यान्परवशीकृत्य कामादिदोषाः प्रवर्तयन्ति न तथा ब्रह्मणः प्रवर्तकाः कामाः । कथं तर्हि, सत्यज्ञानलक्षणाः स्वात्मभूतत्वाद्विशुद्धा न तैर्ब्रह्म प्रवर्त्यते । तेषां तु तत्प्रवर्तकं ब्रह्म प्राणिकर्मापेक्षया । तस्मात्स्वातम्यं कामेषु ब्रह्मणः अतो नानाप्तकामं ब्रह्म साधनान्तरानपेक्षत्वाच्च । न्यायत इति। असदन्वयादर्शनादिति युक्तित इत्यर्थः । एवमसत्त्वाशङ्कां निरस्याचेतन स्वाशङ्कां प्रधानवादिनः प्रसङ्गान्निराचष्टे—तद्यदीति । यद्यपि सांख्यमते चेतनस्य निर्विकारत्वात्कामयितृत्वमसिद्धं तथाऽपि लौकिकव्याप्तिबलेन कामयितृत्वादचेतनत्वशङ्का निवर्त्यत इत्याह-न हीति । तर्हि लौकिकव्याप्तिबलेनैवानाप्तकामत्वमपि प्राप्तमित्याश- कथाऽऽह-कामयितृत्वादित्यादिना । जीवानामनाप्तानन्दत्वं परवशत्वान्न तदस्ति ब्रह्मण इत्यर्थः । कथंभूतास्तर्हि ब्रह्मणः कामा इत्याशङ्कायामाह-सत्यज्ञानलक्षणा इति । सत्यज्ञान(न)लक्षणं स्वरूपं येषां तेषां ते तथोक्ताः । एतदुक्तं भवति, मायाप्रतिवि- म्बितं हि ब्रह्म जगतः कारणं मायापरिणामैरेव कामैः कामयित । तेषां च परिणामानाम- विद्याद्यनभिभूतचियाप्तत्वात्सत्यज्ञानात्मकत्वं ब्रह्म तादात्म्याच्चाधर्माद्यननुस्पृष्टत्वेन शुद्धत्वम् । ततो जीवकामवैलक्षण्यं सिद्धमिति । तर्हि ब्रह्मणः कामाः पुण्यकारिणामप्यनिष्टफलप्राप्स्य. नुकूलाः स्युः स्वातन्त्र्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तेषां विति । कामस्य शरीरादिसंबन्धज- न्यत्वप्रसिद्धेब्रह्मणः शरीरादिमत्त्वप्रसङ्ग इति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-साधनान्तरानपे- क्षत्वाच्चेति । कामसंस्कारवत्या मायाया ब्रह्मतादात्म्यात्तत्परिणामानां कामानां ब्रह्मतादा- स्म्यान्न शरीरादिनिमित्तापेक्षाऽस्तीत्यर्थः। १ ट. ठ: तत्कथ ।

·७४ ध्याये- . आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ २ब्रह्मवल्लय- किंच यथाऽन्येषामनात्मभूता धर्मादिनिमित्तापेक्षाः कामाः स्वात्मव्य- तिरिक्तकार्यकरणसाधनान्तरापेक्षाश्च न तथा ब्रह्मणो निमित्ताद्यपेक्षत्वं किं तर्हि स्वात्मनोऽनन्यास्तदेतदाह- सोऽकामयत । बहु स्यां प्रोयेयेति । स तोड- तप्यत । स तप॑स्तप्त्वा । इद सर्वमसृजत । सोऽकामयत स आत्मा यस्मादाकाशः संभूतोऽकामयत कामितवान् कथं, बहु स्यां बहु प्रभूतं स्यां भवेयम् । कथमेकस्यार्थान्तराननुप्रवेशे बहुत्वं स्यादित्युच्यते । प्रजायेयोत्पद्येय । न हि पुत्रोत्पत्त्येवार्थान्तरविषयं बहुभवनं कथं तात्मस्थानभिव्य क्तनामरूपाभिव्यक्त्या । यदाऽऽत्मस्थे अनभिव्यक्ते नामरूपे व्याक्रियेते तदा नामरूपे आत्मस्वरूपापरित्यागेनैव ब्रह्मणाऽप्रविभक्तदेशकाले सर्वावस्थासु व्याक्रियेते तदा तन्नामरूपव्या- करणं ब्रह्मणो बहुभवनम् । नान्यथा निरवयवस्य ब्रह्मणो बहुत्वापत्ति- रुपपद्यतेऽल्पत्वं वा । यथाऽऽकाशस्याल्पत्वं बहुत्वं च वस्त्वन्तरकृतमेव । अतस्तद्वारेणैवाऽऽत्मा बहु भवति । न ह्यात्मनोऽन्यदनात्मभूतं तत्प्रवि- भक्तदेशकालं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतं भवद्भविष्यद्वा वस्तु विद्यते। अतो नामरूपे सर्वावस्थे ब्रह्मणैवाऽऽत्मवती, न ब्रह्म तदात्मकम् । ते तत्प्रत्याख्याने न स्त एवेति तदात्मके उच्यते । ताभ्यां चोपाधिभ्यां ज्ञातृज्ञेयज्ञानशब्दार्थादिसर्वसंव्यवहारभारब्रह्म । स आत्मैवंकामः संस्त- पोऽतप्यत । तप इति ज्ञानमुच्यते। यस्य ज्ञानमयं तपः” इतिश्रुत्य- न्तरादाप्तकामत्वाञ्चेतरस्यासंभव एव तपसः । तत्तपोऽतप्यत तप्तवान् । सृज्यमानजगद्रचनादिविषयामालोचनामकरोदात्मेत्यर्थः । स एवमा- लोच्य तपस्तप्त्वा प्राणिकर्मादिनिमित्तानुरूपमिदं सर्वं जगद्देशतः कालतो नाम्ना रूपेण च यथानुभवं सर्वैः प्राणिभिः सर्वावस्थैरनुभूयमानमसृजत सृष्टवान् । तहारेणैवेति । नामरूपशक्त्यात्मकमायापरिणामद्वारेणैव । नामरूपशक्त्यात्मिका जडरूपा मायाऽङ्गीकृता चेत्तर्हि सा प्रधानवत्पृथक्सतीत्यद्वैतहानिरित्याशङ्कयाऽऽह- न हीति । आत्मातिरिक्तं किं स्वतः सिद्ध्यति परतो वा । नाऽऽद्यः । जाड्यहानेर- तिरेकहानेश्च । न द्वितीयः । प्रमासंसर्गानिरूपणात् । न च भिन्नदेशकालयोः संयो- " १ ख. म. घ. रिक्ताः कार्यकार' । २ ख. ग, घ, ङ, ठ, सः । स तपोऽ।

·६षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ७५ A गादि संभवति विषयविषयिभावो वा । नियामकगवेषणात् । न च स्वभाव एव संबन्धः । द्वयोः स्वभावयोः संबन्धत्वेनैवोपक्षये संबन्ध्यभावप्रसङ्गात् । न हि स्वात्मानं प्रति स्वस्यैव संबन्धित्वमात्माश्रयापातात् । तथाविधार्थाभावे व्यवहारमात्रप्रवर्तकत्वे च मिथ्याव्यवहारा- पातादनिर्वचनीयवाद एव पर्यवस्यतीति भावः । यस्मादात्मातिरिक्तं वस्तु न संभाव्यते तस्मादात्मतादात्म्येनैव नामरूपयोः सिद्धिरित्याह-अत इति । तर्हि ब्रह्मणः सप्रप- श्वताप्रसङ्ग इति न वाच्यमित्याह-न ब्रह्मेति । न ब्रह्म तदात्मकमजडत्वात्तत्परिहारे- णापि सिद्धिसंभवादित्यर्थः । कथं तर्हि ते ब्रह्मात्मके तत्राऽऽह–ते तदिति । स्वप्नाव- बुद्धनभोभक्षणवदारोपितस्यानुभवप्रत्याख्यानेन सिद्धयसंभवादनुभाव्ये नामरूपे अनुभवात्मक- ब्रह्मात्मके कथ्यते न त्वैक्याभिप्रायेणेत्यर्थः । न केवलं ब्रह्मणो बहुरूपत्वं मायोपाधिकं सर्वव्यवहारास्पदत्वं चेत्याह-ताभ्यामिति । यदिदं किंर्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । यदिदं किंच यत्किंचेदमविशिष्टम् । तदिदं जगत्सृष्ट्वा किमकरोदि- त्युच्यते तदेव सृष्टं जगदनुप्राविशदिति । तत्रैतच्चिन्त्यं कथमनुप्रावि- शदिति । किं यः स्रष्टा स तेनैवाऽऽत्मनाऽनुप्राविशदुतान्येनेति, किं तावद्युक्तम् । क्त्वाप्रत्ययश्रवणाद्यः स्रष्टा स एवानुप्राविशदिति । प्रवेशस्यानिर्वाच्यताद्योतनेन जीवस्य ब्रह्मास्मतायां प्रवेशवाक्यस्य तात्पर्य दर्शयितुं विचारमारभते-तत्रैतञ्चिन्त्यमित्यादिना । विमर्श सति क्त्वाश्रुत्यनुरोधात्स्रष्टुरेव प्रवेश इत्युक्तं सिद्धान्तिना। ननु न युक्तं मृद्वच्चेत्कारणं ब्रह्म तदात्मकत्वात्कार्यस्य । कारणमेव हि कार्यात्मना परिणतमित्यतोऽप्रविष्ट इव कार्योत्पत्तेरूचं पृथक्कार- णस्य पुनः प्रवेशोऽनुपपन्नः । न हि घटपरिणामव्यतिरेकेण मृदो घटे प्रवेशोऽस्ति । यथा घटे चूर्णात्मना मृदोऽनुप्रवेश एवमन्येनाऽऽत्मना नामरूपकार्येऽनुप्रवेश आत्मन इति चेच्छ्रुत्यन्तराञ्च “ अनेन जीवेनाऽऽ- मनाऽनुप्रविश्य" इति । नैवं युक्तमेकत्वाद्ब्रह्मणः। मृदात्मनस्त्वनेकत्वा- सावयवत्वाच्च युक्तो घटे मृदश्चूर्णात्मनाऽनुप्रवेशः। मृदश्चूर्णस्याप्रविष्टदे- शवत्त्वाच्च । न त्वात्मन एकत्वे सति निरवयवत्वादप्रविष्टदेशाभावाच्च प्रवेश उपपद्यते कथं तर्हि प्रवेशः स्यात् । युक्तश्च प्रवेशः श्रुतत्वात्तदेवानुप्रा- विशदिति । सावयवमेवास्तु तर्हि सावयवत्वान्मुखे हस्तप्रवेशवन्नामरूप- कार्ये जीवात्मनाऽनुप्रवेशो युक्त एवेति चेन्नाशून्यत्वात् । न हि कार्या- १ झ. ठ. त्मतया ।

·ध्याये- ७६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवलय- स्मना परिणतस्य नामरूपकार्यदेशव्यतिरेकेणाऽऽत्मशून्यः प्रदेशोऽस्ति यं प्रविशेज्जीवात्मना । कारणमेव चेत्प्रविशेज्जीवात्मत्वं जह्याद्यथा घटो मृत्प्रवेशे घटत्वं जहाति । तदेवानुप्राविशदिति च श्रुतेर्न कार- णानुप्रवेशो युक्तः। पूर्ववाद्याह-ननु न युक्तमिति । सृष्टिप्रवेशक्रिययोः पूर्वापरकालीनत्वसंभवे सति क.क्यं क्त्वाश्रुत्या बोध्येत न तु प्रवेशस्योत्तरकालता संभवति । सृष्टिसमय एवोपा- दानस्य कार्यात्मनाऽवस्थितत्वादित्यर्थः । एतदेव विवृणोति-कारणमेव हीति । अप्र- विष्टे यथा मठादौ देवदत्तस्य प्रवेशो दृष्टस्तथा कार्योत्पत्तेरू पृथक्प्रवेशो न संभवतीत्यर्थः । सिद्धान्त्येकदेशिनां मतमुद्भाव्य पूर्ववादी दूपयति—यथा घट इत्यादिना । स्रष्टुरन्यस्य वा प्रवेशो न संभवतीति चेत्कथं तर्हि प्रवेशो वाच्य इति सिद्धान्त्येकदेश्याह-कथ- मिति । नास्त्येवेति न वक्तव्यमित्याह—युक्तश्चेति । स एवाऽऽह गतिं—साव- यवमेवेति । पूर्ववादी दूषयति-नाशून्यत्वादिति । कार्यात्मना परिणतस्य ब्रह्मणो नामरूपात्मकं कार्यमेव देशस्तव्यतिरेकेण न धन्यः प्रदेशोऽस्ति । यत्कारणमेव कार्याकारेण परिणतं तत्प्रति कार्यविशेषो जीवात्मा प्रवेक्ष्यतीति न शङ्कनीयमित्याह—कारणमेव चेदिति । कार्यविशेषस्य प्रवेशमङ्गीकृत्य दूषणमुक्तं स न संभवति श्रुतिविरोधादि- त्याह—तदेवेति । कार्यान्तरमेव स्यादिति चेत् । तदेवानुप्राविशदिति जीवात्मरूपं कायं नामरूपपरिणतं कार्यान्तरमेवाऽऽपद्यत इति चेन्न । विरोधात् न हि घटो घटान्तरमापद्यते व्यतिरेकश्रुतिविरोधाच्च । जीवस्य नाम- रूपकार्यव्यतिरेकानुवादिन्यः श्रुतयो विरुध्येरन् । तदापत्ती मोक्षासं- भवाच्च । न हि यतो मुच्यमानस्तदेवाऽऽपद्यते । न हि शृङ्खलापत्तिर्ब- द्धस्य तस्करादेः। कारणपरामर्शकेन तच्छब्देन कार्यमुपलक्ष्य कार्यान्तरस्य तत्र प्रवेशो विधीयतेऽप्रा- प्तदेशसंभवात् । अतो न श्रुतिविरोध इति सिद्धान्तैकदेशिमतमुद्भाव्य दूषयति—कार्या- न्तरमेवेत्यादिना। बाह्यान्तरभेदेन परिणतमिति चेत्तदेव कारणं ब्रह्म शरीराद्याधार- त्वेन तदन्तर्जीवात्मनाऽऽधेयत्वेन च परिणतमिति चेन्न, बहिष्ठस्य प्रवे. शोपपत्तेः । न हि यो यस्यान्तःस्थः स एव तत्प्रविष्ट उच्यते । बहिष्ट- स्यानुप्रवेशः स्यात्प्रदेशशब्दार्थस्यैवं दृष्टत्वात् । यथा गृहं कृत्वा प्रावि- शदिति । जलसूर्यकादिप्रतिबिम्बवत्प्रवेशः स्यादिति चेन्न । अपरिच्छि- T १ घ. ठ, वात्मना ।

·६षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । " " नत्वादमूर्तत्वाच्च । परिच्छिन्नस्य मूर्तस्यान्यस्यान्यत्र प्रसादस्वभावके जलादौ सूर्यकादिप्रतिबिम्बोदयः स्यात् । न त्वात्मनः, अमूर्तत्वादाकाशा- दिकारणस्याऽऽत्मनः, अव्यापकत्वात् । तद्विप्रकृष्टदेशप्रतिबिम्बाधारव- स्त्वन्तराभावाच्च प्रतिबिम्बवत्प्रवेशो न युक्तः। कारणवाचकेन तच्छब्देन कार्यलक्षणायामविवक्षितलक्षणा चेत्प्रसज्येत तर्हि कारण- पर एव तच्छब्दोऽस्त्वित्याहान्यः सिद्धान्तैकदेशी-बाह्येति । अस्मिन्पक्षे प्रवेशश्रुते- मुख्यार्थो न लभ्येतेत्याह-न बहिष्ठेति । अन्यस्य वेदान्तिनो मतमुद्भाव्य दूषयति जल इत्यादिना। एवं तर्हि नैवास्ति प्रवेशो न च गत्यन्तरमुपलभामहे । तदेवानु- प्राविशत्” इति च श्रुतेः । श्रुतिश्च नोऽतीन्द्रियविषये विज्ञानोत्पत्ती निमित्तम् । न चास्माद्वाक्याद्यत्नवतामपि विज्ञानमुत्पद्यते। हन्त ती- नर्थकत्वादपोह्यमेतद्वाक्यं “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' इति । न । अन्यार्थत्वात् । किमर्थमस्थाने चर्चा । प्रकृतो बन्यो विवक्षितोऽस्य वाक्यस्यार्थोऽस्ति स स्मर्तव्यः । "ब्रह्मविदाप्नोति परम् "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " "यो वेद निहितं गुहायाम् इति । तद्विज्ञानं च विवक्षितं प्रकृतं च तत् । ब्रह्मस्वरूपानुगमाय चाऽऽकाशाद्यन्नमयान्तं कार्य प्रदर्शितं ब्रह्मानुगमश्चाऽऽरब्धः । तत्रान्नमयादात्मनोऽन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयस्तदन्तर्मनोमयो विज्ञानमय इति । विज्ञानगुहायां प्रवे- शितस्तत्र चाऽऽनन्दमयो विशिष्ट आत्मा प्रदर्शितः । अतः परमानन्द- मयलिङ्गाधिगमद्वारेणाऽऽनन्दविवृद्धयवसान आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा सर्वविकल्पास्पदो निर्विकल्पोऽस्यामेव गुहायामधिगन्तव्य इति तत्प्रवेशः प्रकल्प्यते। एवं सिद्धान्तैकदेशीयं निरस्य पूर्ववाद्युपसंहरति-एवं तहीति । नैवास्ति प्रवेशो ब्रह्मणस्ततोऽन्यस्यापि प्रवेशो न संभवतीत्युक्तमित्याह--न चेति । इतरस्यापि प्रवेश: कल्पयितुं न शक्यत इत्याह-तदेवानुप्राविशदिति । सा च श्रुतिः स्रष्टुः प्रवेश- माह । सा चास्माकं मीमांसकानां प्रमाणं ततस्तद्विरोधेनान्यस्य प्रवेशकल्पनाऽयुक्तेति भावः । तर्हि श्रुतिशरणतयैव ब्रह्मण एव प्रवेश उच्यतामित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । तस्मादन्धो मणिमविन्ददितिवदर्थशून्यमेवेदं वाक्यमिति निगमयति हन्तेति । शक्तिगोचरस्यार्थस्यासंभवादर्थशून्यत्वं तात्पर्यगोचरस्य वा । नाऽऽद्यः । आकाशादे- रविप्रकृष्टदेशेऽपि जलेऽमूर्तस्य प्रतिबिम्बभाववदमूर्तस्यापि ब्रह्मणोऽनिर्वाच्याविद्यासु प्रति - १ क. ट, ठ, तोऽप्यन्यो।

·ध्याये- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवळ्य- विम्बितस्य सृष्टयुत्तरकालमन्तःकरणादिषु प्रतिबिम्बभावसंभवादित्याह-नेति । न द्वितीय इत्याह-अन्यार्थत्वादिति । एतत्स्फुटयति–किमर्थमित्यादिना । अतः परमिति । बुद्धिगुहाप्रवेशादनन्तरमानन्दमय एवं विशिष्टोऽर्थो विशेष्यस्य चिद्धातो- लिङ्ग विशिष्टत्य विशेष्याव्यभिचारदर्शनात्तदधिगमद्धारणाऽऽनन्दविवृद्धयवसान आत्मा ब्रह्म- रूपोऽस्यामेव गुहायामधिगन्तव्य इत्यभिप्रेत्य जले सूर्यप्रवेशवदनिवाच्यः प्रवेशोऽभिधी- यत इत्यर्थः । न ह्यन्यत्रोपलभ्यते ब्रह्म निर्विशेषत्वाद्विशेषसंबन्धो ह्युपलब्धिहे. तुर्दृष्टः । यथा राहोश्चन्द्रार्कविशिष्टसंबन्धः । एवमन्तःकरणगुहात्मसं- बन्धो ब्रह्मण उपलब्धिहेतुः। संनिकर्षावभासात्मकत्वाच्चान्तःकरणस्य । यथा चाऽऽलोकविशिष्टा घटाग्रुपलब्धिरेवं बुद्धिप्रत्ययालोकविशिष्टा- मोपलब्धिः स्यात्तस्मादुपलब्धिहेतौ गुहायां निहितमिति प्रकृतमेव । तवृत्तिस्थानीये विह पुनस्तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदित्युच्यते । बुद्धिगुहायामेव ब्रह्मण उपलब्धिसंभवात्तत्रैव प्रवेशोऽभिधिस्सित इत्याह-न हीति । नन्वन्यत्रोपलब्ध्यनह ब्रह्म बुद्धौ वा कथमुपलभ्यत इत्याशङ्कयोपाधेयोग्यताविशेषसंभवा- दित्याह-विशेषेति । संनिकर्षादिति । अन्तःकरणसंसर्गादेव देहघटादिषु चैतन्या- भिव्यक्तिर्न स्वतः । अन्तःकरणं चाव्यवधानेनैव चैतन्याभिव्यञ्जकमन्वयव्यतिरेकाम्यामि- त्यर्थः । यथा चास्वच्छस्वभावके घटादौ मुख न प्रतिबिम्बते जलादौ स्वच्छस्वभावके प्रति- बिम्बते तथा सत्त्वप्रधानस्यान्तःकरणस्य प्रसादस्वाभाव्याद्धटते तत्र ब्रह्मोपलब्धिरित्याह- अवभासात्मकत्वाञ्चेति । किंच यथा जाड्यसाम्येऽपि तमोलक्षणावरणाभिभवसमर्थ आलोकोऽजी क्रियते तथा जाड्यसाम्येऽप्यन्तःकरणस्यैव प्रत्ययाकारपरिणतस्याज्ञानलक्ष- णावरणाभिभवसामर्थ्यमङ्गीकर्तव्यमित्याह-यथा चेति । तदनुप्रविश्य । सच त्याभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किंच । तदेवेदमाकाशादिकारणं कार्यं सृष्ट्वा तदनुप्रविष्टमिवान्तर्गुहायां बुद्धौ द्रष्ट्ट श्रोतृ मन् विज्ञात्रित्येवं विशेषवदुपलभ्यते । स एव तस्य प्रवेश- - . WAL 8 mein १ ज. . ठ. लिङ्गवि। २ स्व. ग. शेण्यस्याव्य ।

·६षष्ठोऽनुवाकः तैत्तिरीयोपनिषत् । উৎ स्तस्मादस्ति तत्कारणं ब्रह्म । अतोऽस्तित्वादस्तीत्येवोपलब्धव्यं तत् । तत्कार्यमनुप्रविश्य, किं, सञ्च मूर्तं त्यञ्चामूर्तमभवत् । मूर्तामूर्ते ह्यव्याकृत- नामरूपे आत्मस्थे अन्तर्गतेनाऽऽत्मना व्याक्रियेते व्याकृते च मूर्तामूर्त- शब्दवाच्ये ते आत्मना त्वप्रविभक्तदेशकाले इति कृत्वाऽऽत्मा ते अभव- दित्युच्यते। किंच निरुक्तं चानिरुक्तं च निरुक्तं नाम निष्कृष्य समानास- मानजातीयेभ्यो देशकालविशिष्टतयेदं तदित्युक्तमनिरुक्तं तद्विपरीतं निरुक्तानिरुक्ते अपि मूर्तामूर्तयोरेव विशेषणे । यथा सञ्च त्यच्च प्रत्यक्षप- रोक्षे, तथा निलयनं चानिलयनं च । निलयनं नीडमाश्रयो मूर्तस्यैव धर्मः। अनिलयनं तद्विपरीतममूर्तस्यैव धर्मः । त्यनिरुक्तानिलयनान्य- मूर्तधर्मत्वेऽपि व्याकृतविषयाण्येव । सर्गोत्तरकालभावश्रवणात् । त्यदिति प्राणाद्यनिरुक्तं तदेवानिलयनं च । अतो विशेषणान्यमूर्तस्य व्याकृत- विषयाण्येवैतानि । विज्ञानं चेतनमविज्ञानं तदहितमचेतनं पाषाणादि सत्यं च व्यवहारविषयमधिकारान्न परमार्थसत्यमेकमेव हि परमार्थसत्यं ब्रह्म । इह पुनर्व्यवहारविषयमापेक्षिकं सत्यं मृगतृष्णिकाद्यनृतापेक्षयोद- कादि सत्यमुच्यते । अनृतं च तद्विपरीतम् । किं पुनरेतत्सर्वमभवत्परमा- र्थसत्यं किं पुनस्तद्ब्रह्म । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतत्वात् । निलयनं गृहप्रासादादिमूर्तसंनिवेशविशेषोऽवयवसंस्थानविशेषराहित्यमनिलयनम् । अनिरु- क्तत्वाद्यमूर्तधर्मश्चेद्ब्रह्मण एव किं न स्यादित्यत आह त्यनिरुक्तानिलय- नानीति । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥६॥ यस्मात्सत्त्यदादिकं मूर्तामूर्तधर्मजातं यत्किंचेदं सर्वमविशिष्टं विकार- जातमेकमेव सच्छब्दवाच्यं ब्रह्माभवत्तद्यतिरेकेणाभावान्नामरूपविकारस्य, तस्मात्तद्ब्रह्म सत्यमित्याचक्षते । ब्रह्मविदोऽस्ति नास्तीत्यनुप्रश्नः प्रकृत- स्तस्य प्रतिवचनविषय एतदुक्तमात्माऽकामयत बहु स्यामिति । स यथा- कामं चाऽऽकाशादिकार्य सत्त्यदादिलक्षणं सृष्ट्वा तदनु प्रविश्य पश्यञ्श- ण्वन्मन्वानो विजानन्बह्वभवत्तस्मात्तदेवेदमाकाशादिकारणं कार्यस्थं परमे व्योमन्हृदयगुहायां निहितं तत्प्रत्ययावभासविशेषेणोपलभ्यमानम- १ क. घ. छ. न. ट. ठ. ते मू । २ ख. ग. झ. म. मूर्त सं°। , ·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवल्लध- ध्याये- स्तीत्येवं विजानीयादित्युक्तं भवति । तदेतस्मिन्नर्थे ब्राह्मणोक्त एष श्लोको मन्त्रो भवति । यथा पूर्वेष्वन्नमयाद्यात्मप्रकाशकाः पञ्चस्वप्येवं सर्वान्तरतमात्मास्तित्वप्रकाशकोऽपि मन्त्रः कार्यद्वारेण भवति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्यध्यायभाष्ये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ तत्सत्यमित्याचक्षत इत्यस्योपपत्तिमाह—यस्मादिति । पदानि व्याख्याय प्रकृतानु- प्रश्ननिराकरणे प्रकरणस्य तात्पर्य सोऽकामयतेत्यादेर्दर्शयति-अस्ति नास्तीत्यादिना । तस्या बुद्धिगुहायाः प्रत्यया अहं कर्ता भोक्तेत्यादयस्त एवावभासविशेषास्तैर्व्यज्यमानं विशिष्टस्य विषयत्वेऽपि स्वरूपस्याविषयत्वादित्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायो तैत्तिरीयोपनि. षच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ अथ ब्रह्मवलपध्याये सप्तमोऽनुवाकः । असदा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत।तदा- त्मानर स्वयंमकुरुत । तस्मात्तत्सुकतमुच्यत इति । असद्वा इदमग्र आसीत् । असदिति व्याकृतनामरूपविशेषविपरीत- रूपमविकृतं ब्रह्मोच्यते । न पुनरत्यन्तमेवासत् । न ह्यसतः सज्जन्मास्ति। इमिति नामरूपविशेषवद्याकृतं जगदने पूर्व प्रागुत्पत्तेब्रह्मैवासच्छब्दवा- च्यमासीत् । ततोऽसतो वै सत्पविभक्तनामरूपविशेषमजायतोत्पन्नम्। किं ततः प्रविभक्तं कार्यमिति पितुरिव पुत्रो नेत्याह । तदसच्छब्दवाच्यं स्वयमेवाऽऽत्मानमेवाकुरुत कृतवत् । यस्मादेवं तस्मात्तद्ब्रह्मैव सुकृतं स्वयं कर्बुच्यते । स्वयं कर्तृ ब्रह्मेति प्रसिद्धं लोके सर्वका- रणत्वात् । यस्माद्वा स्वयमकरोत्सर्वं सर्वात्मना तस्मात्पुण्यरूपेणापि तदेव ब्रह्म कारणं सुकृतमुच्यते । सर्वथाऽपि तु फलसंबन्धादिकारणं सुकृतशब्दवाच्यं प्रसिद्धं लोके । यदि पुण्यं यदि वाऽन्यत्सा प्रसिद्धि- नित्ये चेतनवत्कारणे सत्युपपद्यते तस्मादस्ति तद्ब्रह्म सुकृतप्रसिद्धेः। - १ ज. झ. ठ, धर्मस्य ।

·७सप्तमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ८१ न -- - सुकृतमिति । क्तप्रत्ययः सुष्ठु क्रियत इति कर्माभिधायकोऽपि च्छान्दस्या प्रक्रि- यया सुष्टु करोतीति कर्तरि व्याख्यातः । इतश्चास्ति । कुतः। रसत्वात् । कुतो रसत्वप्रसिद्धिर्ब्रह्मण इत्यत आह- यदै तत्सुकृतम् । रसो वै सः । रस५ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवाऽऽनन्दयाति यदै तत्सुकृतम् । रसो वै सः । रसो नाम तृप्तिहेतुरानन्दकरो मधुरा. म्लादिः प्रसिद्धो लोके । रसमेवायं लब्ध्वा प्राप्याऽऽनन्दी सुखी भवति । नासत आनन्दहेतुत्वं दृष्टं लोके । बाह्यानन्दसाधनरहिता अप्यनीहा निरेषणा ब्राह्मणा बाथरसलाभादिव सानन्दा दृश्यन्ते विद्वांसो नूनं ब्रह्मैव रसस्तेषाम् । तस्मादस्ति तत्तेषामानन्दकारणं रसवद्ब्रह्म । इत- श्चास्ति कुतः । प्राणनादिक्रियादर्शनात् । अयमपि हि पिण्डो जीवतः प्राणेन प्राणित्यपानेनापानिति । एवं वायवीया ऐन्द्रियकाश्च चेष्टाः संहतैः कार्यकरणैर्निर्वय॑माना दृश्यन्ते । तञ्चैकार्थवृत्तित्वेन संहननं नान्तरेण चेतनमसंहतं संभवति । अन्यत्रादर्शनात् । तदाह-यद्यदि एष आकाशे परमे व्योनि गुहायां निहित आनन्दो न स्यान्न भवेत्को ह्येव लोकेऽन्यादपानचेष्टां कुर्यादित्यर्थः । कः प्राण्यात्माणनं वा कुर्या- तस्मादस्ति तब्रह्म । यदर्थाः कार्यकरणप्राणनादिचेष्टास्तत्कृत एव चाऽऽनन्दो लोकस्य । कुतः । एष ह्येव पर आत्माऽऽनन्दयात्यानन्दयति सुखयति लोकं धर्मानुरूपम् । स एवाऽऽत्माऽऽनन्दरूपोऽविद्यया परि- च्छिन्नो विमाव्यते प्राणिभिरित्यर्थः । भयाभयहेतुत्वाद्विद्वदविदुषोरस्ति तद्ब्रह्म । सहस्त्वाश्रयणेन ह्यभयं भवति । नासद्वस्त्वाश्रयणेन भयनि- वृत्तिरुपपद्यते। एकार्थवृत्तित्वेनेति । एकप्रयोजनसाधनत्वेन परस्परायत्ततेत्यर्थः । अन्यत्रेति । गृहप्रासादादिषु स्वतन्त्रं गृहाद्यनारम्यं स्थामिनमन्तरेण संहननस्यादर्शनात्कार्यकरणसं- । F. १ ग घ. ट. उ. र्यकार । १ ख, ग. झ. ठ. र्यकार । ३ स्व. ग. घ. छ. ट, कार्यकार। ११ - ·- ८२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवल्लध- ध्याये- घातेऽपि विलक्षणः स्वामी शरीरोपचयादिभिरुपचयादिरहितोऽवगम्यते । स च चेतनत्वेन भेदाभावाद्ब्रह्मैवेति तदस्तित्वसिद्धिरित्यर्थः । कथमभयहेतुत्वमित्युच्यते- यदा वैिष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनि- रुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽअयं गतो भवति। यदा कैवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति। तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वा- नस्य । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ यदा ह्येव यस्मादेन साधक एतस्मिन्ब्रह्मणि किंविशिष्टेऽदृश्ये दृश्य नाम द्रष्टव्यं विकार दर्शनार्थत्वाद्विकारस्य । न दृश्यमदृश्यमविकार इत्यर्थः। एतस्मिन्नदृश्येऽविकारेऽविषयभूतेऽनाम्येऽशरीरे यस्माददृश्य तस्मादनात्म्यं यस्मादनात्म्यं तस्मादनिरुक्तम् । विशेषो हि निरुच्यते । विशेषश्च विकारः । अविकारं च ब्रह्म। सर्वविकारहेतुत्वात्तस्मादनि- रुक्तम् । यत एवं तस्मादनिलयनं निलयनं नीड आश्रयो न निलयनम- निलयनमनाधारं तस्मिन्नेतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने सर्वकार्य- धर्मविलक्षणे ब्रह्मणीति वाक्यार्थः । अभयमिति क्रियाविशेषणम् । अभयामिति पा लिङ्गान्तरं परिणम्यते।प्रतिष्ठां स्थितिमात्मभावं विन्दते लभते । अथ तदा स तस्मिन्नानात्वस्य भयहेतोरविद्याकृतस्यादर्शनाद- भयं गतो भवति । स्वरूपप्रतिष्ठो ह्यसौ यदा भवति तदा नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति । अन्यस्य ह्यन्यतो मयं भवति नाऽऽ- मन एवाऽऽत्मनो भयं युक्तं तस्मादात्मैवाऽऽत्मनोऽभयकारणम् । सर्वतो हि निर्भया ब्राह्मणा दृश्यन्ते सत्सु भयहेतुषु तच्चायुक्तमसति dit ·७सप्तमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ८३ भयत्राणे ब्रह्मणि । तस्मात्तेषामभयदर्शनादस्ति तदभयकारणं ब्रह्मेति । कदाऽसावभयं गतो भवति साधको यदा नान्यत्पश्यत्यात्मनि चान्तरं भेद न कुरुते तदाऽभयं गतो भवतीत्यभिप्रायः। यदा पुनरविद्यावस्थायां हि यस्मादेषोऽविद्यावानविद्यया प्रत्युपस्थापितं वस्तु तैमिरिकद्वितीयच- न्द्रवत्पश्यत्यात्मनि चैतस्मिन्ब्रह्मणि उदपि, अरमल्पमप्यन्तरं छिद्रं भेद- दर्शनं कुरुते । भेददर्शनमेव ह्यन्तरकरणमल्पमपि भेदं पश्यतीत्यर्थः। अथ तस्माद्भेददर्शनाद्धेतोरस्य भेददर्शिन आत्मनो भयं भवति । तस्मादात्मैवाऽऽत्मनो भयकारणमविदुषस्तदेतदाह । तद्ब्रह्म त्वेव भयं भेददर्शिनो विदुष ईश्वरोऽन्यो मत्तोऽहमन्यः संसारीत्येवं विदुषो भेद- टमीश्वराख्यं तदेव ब्रह्माल्पमप्यन्तरं कुर्वतो भयं भवत्येकत्वेनामन्वानस्य । तस्माद्विद्वानप्यविद्वानेवासी योऽयमेकमभिन्नमात्मतत्त्वं न पश्यत्युच्छेदहे. तुदर्शनाद्धयुच्छेद्याभिमतस्य भयं भवति । अनुच्छेद्यो झुच्छेदहेतुस्तैत्रा- सत्युच्छेदहेतीवुच्छेद्ये न तदर्शनकार्य भयं युक्तम् । सर्वं च जगद्भयव- दृश्यते । तस्माज्जगतो भयदर्शनादम्यते नूनं तदस्ति भयकारणमुच्छे- दहेतुरनुच्छेद्यात्मकं यतो जगद्विभेतीति । तदेतस्मिन्नप्यर्थ एष श्लोको भवति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये अध्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः॥ ७ ॥ दासोऽहं तस्य देवस्य ममाऽऽराध्यः परमेश्वर इति भेद विद्वान्कथमज्ञ इत्युच्यते तत्राऽऽह-असौ योऽयमिति । यथा चन्द्रभेदं पश्यन्नप्यविद्वानुच्यतेऽतत्त्वदर्शित्वा- स्तयेत्यर्थः । कथं तर्हि तस्य भयसंभावनेत्यत आह-उच्छेदेति । संहर्ता हि परमेश्वरो मां संहरिष्यति नरके वा निक्षेप्स्यतीति पश्यतो भयं भवतीत्यर्थः । ब्रह्मैवोच्छेदहेतुः कुत इत्यत आह-अनुच्छेद्यो हीति । उच्छेदहेतोरप्युच्छेद्यत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गान्निस्यत्वं वक्तव्यं तच्च ब्रह्मणो नान्यस्य संभाष्यत इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोप- निषच्छांकरभाष्यीकायां द्वितीये ब्रह्मवल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥ +7 १.क. ख. ग. स्तनास । २ क. ख. य. घ. रु. छ, ट. ठ. तावनुच्छेद्ये त' । ३ ज. झ. न, ट, न्यत्संभा --- ·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ब्रह्मवक्लय. ध्याये- अथ ब्रमवल्लयध्यायेऽटमोऽनुवाकः । -- भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषो- देति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चे- न्द्रश्च । मृत्युवति पञ्चम इति । भीषा मयेनास्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादमिश्चे- न्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । वातादयो हि महार्हाः स्वयमीश्वराः सन्तः पवनादिकार्येष्वायासबहुलेषु नियताः प्रवर्तन्ते । तद्युक्तं प्रशास्तरि सत्यन्यस्मिन्नियमेन तेषां प्रवर्तनं तस्मादस्ति भयकारणं तेर्षा प्रशास्तृ ब्रह्म । यतस्ते भृत्या इव राज्ञोऽस्माद्ब्रह्मणो भयेन प्रवर्तन्ते तञ्च भयका- रणमानन्दं ब्रह्म । मैषाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति। तस्यास्य ब्रह्मण आनन्दस्यैषा मीमांसा विचारणा भवति । किमान- न्दस्य मीमांस्यमित्युच्यते । किमानन्दो विषयविषयिसंबन्धजनितो लौकिकानन्दवदाहोस्वित्स्वाभाविक इत्येवमेषाऽऽनन्दस्य मीमांसा । तच्च भयकारणं ब्रह्मानन्दरूपमुक्तं यदेष आकाश आनन्दो न स्यादिति । तत्राऽऽनन्दग्ध लोके जन्यः प्रसिद्धस्ततो विचारमारभते-तस्यास्येत्यादिना । तत्र लौकिक आनन्दो बाह्याध्यात्मिकसाधनसंपत्तिनिमित्त उत्कृष्टः । स य ए निर्दिश्यते ब्रह्मानन्दानुगमार्थम् । अनेन हि प्रसिद्धेनाऽऽनन्देन व्यावृत्तविषय बुद्धिगम्य आनन्दोऽनुगन्तुं शक्यते । लौकिकोऽप्यानन्दो ब्रह्मानन्दस्टै व भाविद्यया तिरस्क्रियमाणे विज्ञान उत्कृष्यमाणायां चाविद्यायां ब्रह्मदिभिः कर्मवशाद्यथाविज्ञान विषयादिसाधनसंबन्धव- शाच्च विभाव्यमानश्च लोकेऽनवस्थितो लौकिकः संपद्यते स एवाविद्या- कामकर्मापकःण मनुष्यगन्धर्बाद्युत्तरोत्तरभूमिष्वकामहतविद्वच्छ्रोत्रियम- त्यक्षो विभाव्यते शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्षेण यावद्धिरण्यगर्भस्य ब्रह्मण आनन्द इति । ब्रह्मानन्दस्य चेन्मीमांसा प्रस्तुता किमर्थस्तर्हि सार्वभौमानन्दाद्युपन्यासस्तत्राऽऽह तत्र लौकिक इत्यादिना । लौकिक आनन्दः क्वचित्काष्ठां प्राप्तः सातिशयत्वात्परि- माणवदिति ब्रह्मानन्दानुमानार्थो लौकिकोपन्यास इत्यर्थः । विषयेभ्यो व्यावृत्ता व्यावृ- '.

·(अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ८५ - MAMAD त्तविषया अविषयब्रह्मात्मैकत्वदर्शिनस्तद्बुद्धिगोचर इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण ब्रह्मानन्दानुग- ममाह-लौकिकोऽपीत्यादिना । निरस्ते त्वविद्याकृते विषयविषयिविमागे विद्यया स्वाभाविकः परि- पूर्ण एक आनन्दोऽद्वैतो भवतीत्येतमर्थ विभावयिष्यान्नाह- युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानु| आनन्दाः (१)। स एको मनु- प्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामा- नन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकाना- मानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः ( २ )। )। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य युवा प्रथमवयाः । साधुयुवेति साधुश्चासौ युवा चेति यूनो विशे- षणम् । युवाऽप्यसाधर्भवति साधुरप्ययुवाऽतो विशेषणं युवा स्यात्सा- धुयुवेति । अध्यायकोऽधीतवेदः। आशिष्ठ आशास्तृतमः । दृद्विष्ठो दृष्ट- तमः । बलिष्ठो बलवत्तमः । एषमाध्यात्मिकसाधनसंपन्नः । तस्येयं पृथिव्युर्वी सर्वा वित्तस्य वित्तेनोपमोगसाधनेन दृष्टार्थनादृष्टार्थेन च कर्मसाधनेन संपन्ना पूर्णा राजा पृथिवीपतिरित्यर्थः । तस्य च य १ रु. छ. आशुतमः । २ न. 'तमः क्षिप्रकारिषु मध्ये स्वयमतिशयत्वादित्यर्थः । । .

·ध्याये- ८६ आनन्दगिरिकृटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- २ब्रह्माचल्ला- आनन्दः स एको मानुषो मनुष्याणां प्रकृष्ट एक आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । मानुषानन्दा- च्छतगुणेनोत्कृष्टो मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दो भवति । मनुष्याः सन्तः कर्मविद्याविशेषाङ्गन्धर्वत्र प्राप्ता मनुष्यगन्धर्वाः । ते ह्यन्तर्धानादिश- क्तिसंपन्नाः सूक्ष्मकार्यक्ररणाः । तस्मात्प्रतिघाताल्पत्वं तेषां द्वंद्वप्रतिघात- शक्तिसाधनसंपत्तिश्च । ततोऽप्रतिहन्यमानस्य प्रतीकारवतो मनुष्यग- न्धर्वस्य स्याञ्चित्तप्रसादः । तत्प्रसादविशेषात्सुखविशेषाभिव्यक्तिः । एवं पूर्वस्याः पूर्वस्या भूमेरुत्तरस्यामुत्तरस्यां भूभौ प्रसादविशेषतः शत- गुणेनाऽऽनन्दोत्कर्ष उपपद्यते । प्रथमं त्वकामहताग्रहणं मनुष्यविषयभो- गकामानभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानन्दाच्छतगुणेनाऽऽनन्दोत्कर्षो मनु- ध्यगन्धर्वेण तुल्यो वक्तव्य इत्येवमर्थम् । साधुयुवाऽध्यायक इति श्रोत्रि- यत्वावृजिनत्वे गृह्यते । ते ह्यविशिष्टे सर्वत्र । अकामहतत्वं तु विषयोत्क- पकर्षतः सुखोत्कर्षापकर्षाय विशेष्यते । अतोऽकामहतग्रहणम्, तद्धि- शेषतः शतगुणसुखोत्कर्षांपलब्धेरकामहतत्वस्य परमानन्दप्राप्तिसाधनत्व- विधानार्थम् । व्याख्यातमन्यत् । देवगन्धर्वा जातित एव । चिरलोक- लोकानामिति पितॄणां विशेषणम् । चिरकालस्थायी लोको येषां पितॄणां ते चिरलोकलोका इति । आजान इति देवलोकस्तस्मिन्नाजाने जाता आजानजा देवाः स्मार्तकर्मविशेषतो देवस्थानेषु जाताः । मनुष्यगन्धर्वानन्दस्योत्कृष्टत्वे निमित्तमाह-ते ह्यन्तर्धानादीति । प्रथममकामह- ताग्रहणस्य तात्पर्यमाह-प्रथममिति । यदि प्रथमपर्याय एवाकामहतो गृह्येत तदा तस्यैव सार्वभौमानन्देन तुल्य आनन्दः स्यात्तदा च व्याघातो भवेत् , मानुषानन्दे निस्पृहो मानुषानन्दभोगभागी चेति । ततो मनुष्यगन्धर्वानन्देन तुल्यमानन्दं तस्य दर्श- यितुं प्रथमपर्याये तदग्रहणमित्यर्थः । अवृजिनत्वमपापत्वं यथोक्तकारित्वं तत्साधुपदाल्ल- भ्यत इत्यर्थः । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः। ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स ." स १ भ. न्दविरोधाद्भोग।

·(अष्टमोऽनुवाक: तैत्तिरीयोपनिषत् । ८७ - एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः (३)। श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतरानन्दाः । स एको ब्रह्मर्ण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य (४)। कर्मदेवा ये वैदिकेन कर्मणाऽग्निहोत्रादिना केवलेन देवानपियन्ति । देवा इति त्रयस्त्रिंशद्धविर्भुजः । इन्द्रस्तेषां स्वामी। तस्याऽऽचार्यो बृहस्पतिः । प्रजापतिविराटूत्रैलोक्यशरीरो ब्रह्मा समष्टिव्यष्टिरूपः संसा- रमण्डलव्यापी । यत्रैत आनन्दभेदा एकतां गच्छन्ति धर्मश्च तनिमित्तो ज्ञानं च तद्विषयमकामहतत्वं च निरतिशयं यत्र स एष हिरण्यगर्भो ब्रह्मा, सस्यैष आनन्दः श्रोत्रियेणावृजिनेनाकामहतेन च सर्वतः प्रत्यक्षमुपल- भ्यते । तस्मादेतानि त्रीणि साधनानीत्यवगम्यते । तत्र श्रोत्रियत्वावृ- जिनत्वे नियते अकामहतत्वं तूत्कृष्यत इति प्रकृष्टसाधनताऽवगम्यते । तस्याकामहतत्वप्रकर्षश्चोपलभ्यमानः श्रोत्रियप्रत्यक्षो ब्रह्मण आनन्दों यस्य परमानन्दस्य मात्रैकदेशः । “ एतस्यैवाऽऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति " इति श्रुत्यन्तरात् । स एष आनन्दो यस्य मात्रा समुद्राम्भस इव विपुषः प्रविभक्ता यत्रैकतां गता स एष परमानन्दः स्वामाबिकोऽद्वैतत्वादानन्दानन्दिनोश्चाविभागोऽत्र । त्रयस्त्रिंशत् । अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्या इन्द्रः प्रजापतिश्चेति . m mammam १ अ, टिरू । २. रूपसं।

·ध्याये- - आनन्दागिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवल्लय- यदय मीमांसाऽऽरब्धा तस्य निरतिशयानन्दस्य सिद्धौ वाक्यतात्पर्य दर्शयितुमाह- तस्याकामहतत्वेति । तस्य ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्याऽऽनन्दस्तदुपासकप्रत्यक्षो यस्य मात्रा स एष परमानन्दः स्वाभाविक इति संबन्धः । हिरण्यगर्भानन्दस्य मात्रात्वे श्रुत्यन्तरं प्रमाणयति-एतस्यैवेति । न केवलं हिरण्यगर्भानन्द एव मात्रा यश्च प्रागुपन्यस्तः सार्वभौमायानन्दः स एष यस्य मात्रा प्रविभक्ता नानात्वमापन्ना सती यत्र निरतिशया- नन्देऽकामहतब्रह्मवित्प्रत्यक्षे कैवल्य एकतां गतेति योजना । अकामहतप्रत्यक्षत्वामिधाना- नेदप्राप्तिं निरस्यति—आनन्दानन्दिनोश्चेति । प्रत्यक्षत्वाभिधानमज्ञानसंशयादिव्यव- धानाभावाभिप्रायं न तु विषयविषयिभावाभिप्रायम् । अदृश्येऽनात्म्य उदरमन्तरं कुरुत इत्यादिना निषेधादित्यर्थः । तदेतन्मीमांसाफलमुपसंवियते- स यश्चायं पुरुषे । यश्चा- सोवादित्ये। स एकः । स यश्चायं पुरुष इति । यो गुहायां निहितः यरमे व्योम्याकाशा- दिकार्य सृष्ट्वाऽन्नमयान्तं तदेवानुप्रविष्टः स प इति निर्दिश्यते। कोऽसा. वयं पुरुषे । यश्चासावादित्ये यः परमानन्दः श्रोत्रियप्रत्यक्षो निर्दिष्टो यस्यैकदेशं ब्रह्मादीनि भूतानि सुखार्हाण्युपजीवन्ति स यश्चासावादित्य इति निर्दिश्यते । स एको भिन्नप्रदेशस्थघटाकाशाकाशैकत्ववत् । ननु तन्निर्देशे स यश्चायं पुरुष इत्यविशेषतोऽध्यात्मं न युक्तो निर्देशो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्निति तु युक्तः प्रसिद्धत्वात् । न पराधिकारात् । परो ह्यारमाऽत्राधिकृतोऽदृश्येऽनात्म्ये मीषाऽस्माद्वातः पवते सैषाऽऽनन्दस्य मीमांसेति । न ह्यकस्मादप्रकृतो युक्तो निर्देष्टुं परमात्मविज्ञानं च विव- क्षितम् । तस्मात्पर एव निर्दिश्यते स एक इति । नन्वानन्दस्य मीमांसा प्रकृता तस्या अपि फलमुपसंहर्तध्यम् । अभिन्नः स्वाभाविक आनन्दः परमात्मैव न विषयविषयिसंबन्धजनित इति । ननु तदनुरूप एवायं निर्देशः स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक इति भिन्नाधिकरणस्थविशे- पोपमर्दैन । नन्वेवमप्यादित्यविशेषग्रहणमनर्थकम् । नानर्थकम् । उत्कर्षा- पकर्षापोहार्थत्वात् । द्वैतस्य हि मूर्तामूर्तलक्षणस्य पर उत्कर्षः सवित्रभ्यन्त- र्गतः स चेत्पुरुषगतविशेषोपमर्दैन परमानन्दमपेक्ष्य समो भवति न कश्चि- दुत्कर्षोऽपकर्षों वा तां गतिं गतस्येत्यभयं प्रतिष्ठां विन्दत इत्युपपन्नम् । + ·(अष्टमोऽनुवाक:) तैत्तिरीयोपनिषत् । ८ ९ मीमांसया निरतिशयानन्दं ब्रह्मास्तीति निर्धारितम् । तस्याकामहतप्रत्यक्षस्थाभिधानाद- भेदसिद्धिः । न हि परानन्दः परस्य प्रत्यक्षो भवति । तस्मान्निरतिशयानन्दब्रह्मैकत्वं जीवस्य ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रान्तं मौमांसया च सिद्धमुपसंह्रियत इत्यर्थः । आदित्य- ग्रहणस्याऽऽधिदैविकोपाधिलक्षणार्थस्याविषक्षितत्वं दर्शयितुं चोद्यमुद्भावयति-नन्विति । य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः " इत्यादौ श्रुत्यन्तरे मण्डल- स्थस्य दक्षिणाक्षिस्थेनैक्यस्य प्रसिद्धत्वादिहाप्यादित्यस्थेनैक्यनिर्देशे दक्षिणाक्षिग्रहणं युक्त- मित्यर्थः । अध्यात्ममधिदैवतं च लिङ्गास्मोपासनविवक्षायां तथा स्यान्नेह तद्विवक्षितमि- त्याह—न परेति । य एंव चिद्धातुनिरतिशयानन्द उस्कृष्टोपाधौ प्रतिविम्बितः स एष निकृष्टोपाधौ शिरःपाण्यादिमति पुरुषे प्रतिबिम्बित इति परमानन्दमपेक्ष्य समत्वं विशिष्टयोः स्वभावैक्यं विवक्षितमित्यर्थः । अस्ति नास्तीत्यनुप्रश्नो व्याख्यातः । कार्यरसलामप्राणनाभयप्रतिष्ठा- भर्यवर्शनोपपत्तिभ्योऽस्त्येष तदाकाशादिकारणं ब्रह्मेत्यपाकृतोऽनुप्रश्न एकः, द्वावन्यावनुप्रश्नी विद्वदविदुषोर्ब्रह्मप्राप्त्यप्राप्तिविषयौ तत्र विद्वान्स- मश्नुते न समश्नुत इत्यनुप्रश्नोऽन्त्यस्तदपाकरणायोच्यते । मध्यमोऽनुप्र- नोऽन्त्यापाकरणादेवापाकृत इति तदपाकरणाय न यत्यते । वृत्तानुवादपूर्षकमुत्तरग्रन्थमवतारयति-अस्ति नास्तीति । संदिग्धं सप्रयोजनं च विचारमर्हति । स य एवंवित् अस्माल्लोकात्मेत्य । एतमन्न- मयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं प्राणमयमा- त्मानमुपसंकामति । एतं मनोमयमात्मानमुप- संक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंका- मति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति । स यः कश्चिदेवं यथोक्तं ब्रह्मोत्सृज्योत्कर्षापकर्षमद्वैतं सत्यं ज्ञानमन- न्तमस्मीत्येवं वेत्तीत्येवंवित् । एवंशब्दस्य प्रकृतपरामर्शार्थत्वात् । स किम् , अस्माल्लोकात्प्रेत्य दृष्टादृष्टेटविषयसमुदायो ह्ययं लोकस्तस्माद- स्माल्लोकात्मेत्य प्रत्यावृत्य निरपेक्षो भूस्वैतं यथाव्याख्यातमन्नमयमात्मा- नमुपसंक्रामति विषयजातमन्नमयात्पिण्डात्मनो व्यतिरिक्तं न पश्यति .. , ma १ स. न. ठ. मास्मीति । २ न. ठ एवं विद्वान्निर । ख. छ. भ. चहेतुई।

·ध्याये- ततः, , *- ९० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवळ्य- सवं स्थूलभूतमन्नमयमात्मानं पश्यतीत्यर्थः । ततोऽभ्यन्तरमेतं प्राण- मयं सर्वान्नमयात्मस्थमविभक्तम् । अथैतं मनोमयं विज्ञानमयमानन्द- मयमात्मानमुपसंक्रामति । अथाहश्येऽनात्स्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । तत्रैतञ्चि- नत्यम् । कोऽयमेवंवित्कथं वा संक्रामतीति । किं परस्मादात्मनोऽन्य: संक्रमणकर्ता प्रविभक्त उत स एवेति । किं यद्यन्यः स्याच्छ्रुतिवि- रोधः । “ तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् ” “ अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति । "न स वेद ""एकमेवाद्वितीयम् "तत्त्वमसि' इति । अथ स एवाऽऽ- नन्दमयमास्मानमुपसंक्रामतीति, कर्मकर्तृत्वानुपपत्तिः। परस्यैव च संसा- रित्वं पराभावो वा । यद्युभयथा प्राप्तो दोषो न परिहतुं शक्यत इति व्यर्था चिन्ता । अथान्यतरस्मिन्पक्षे दोषाप्राप्तिस्तृतीये वा पक्षेऽदुष्टे स एव शास्त्रार्थ इति व्यथैव चिन्ता न तन्निर्धारणार्थत्वात्सत्यं प्राप्तो दोषो न शक्यः परिहर्तुमन्यतरस्मिंस्तृतीये वा पक्षेऽदुष्टेऽवधृते व्यर्था चिन्ता स्यान्न तु सोऽवधृत इति तद्वधारणार्थत्वादर्थवत्येवैषा चिन्ता । सत्यमर्थ- वती चिन्ता । शास्त्रार्थावधारणार्थत्वात् । चिन्तयसि च त्वं न तु निणे- ध्यसि, किं न निणेतव्यमिति वेदवचनं, न, कथं तर्हि बहुप्रतिपक्षत्वादेक- त्ववादी त्वं, वेदार्थपरत्वादहवो हि नानात्ववादिनो वेदबाह्यारस्वत्पति- पक्षा अतो. ममाऽऽशङ्कां न निर्णेष्यसीत्येतदेव मे स्वस्त्ययनं यन्मामेकयो गिनमनेकयोगिबहुप्रतिपक्षमात्थ। अतो जेष्यामि सर्वानारभे च चिन्ताम् । अत्र च कस्मिन्पक्षे को दोषः को वा लाभ इत्याह-किं तत इति । उभयत्रानुप- पत्तिं संशयकारणमाह-यद्यन्यः स्यादिति । चोद्यमुखेन संशयव्यावृत्तिं प्रयोजन- माह-याभयथेत्यादिना । एतदेव मम विचारारम्भकस्य स्वस्त्ययनं कल्याणं यन्मा- मेकत्ववादिनं त्वमात्थ ब्रूषेऽप्रतिपन्नवस्तुवादित्वादनेकत्ववादिनोऽप्येकस्य वस्तुनः संमतत्वा- दनेकवस्तुवादिनश्च बहवः प्रतिपक्षाः सन्ति ममेत्यर्थतोऽपि कल्याणमनेकत्वस्यान्योन्याश्रया- दिदोषदुष्टत्वात्पूर्वपक्षनिराकरणेन सिद्धान्तोपपत्तेश्चेत्यर्थः । स एव तु स्यात्तद्भावस्य विवक्षितत्वात् । तद्विज्ञानेन परमात्मभावो ह्यत्र विवक्षितो ब्रह्मविदाप्नोति परमिति । न ह्यन्यस्यान्यभावापत्तिरुपप- द्यते । ननु तस्यापि तद्भावापत्तिरनुपपन्नैव । न । अविद्याकृततादात्म्या- पोहार्थत्वात् । या हि ब्रह्मविद्यया स्वात्मप्राप्तिरुपदिश्यते साऽविद्याकृत- स्यान्नादिविशेषात्मन आत्मत्वेनाध्यारोपितस्यानात्मनोऽपोहार्था । कथ- मेवमर्थताऽवगम्यते विद्यामात्रोपदेशात् । विद्यायाश्च दृष्टं कार्यमविद्या- ·. (अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ९१ निवृत्तिस्तञ्चेह विद्यामात्रमात्मप्राप्तौ साधनमुपदिश्यते । मार्गविज्ञानोप- देशवदिति चेत्तदात्मत्वे विद्यामात्रसाधनोपदेशोऽहेतुः । कस्मात् । देशा- न्तरप्राप्ती मार्गविज्ञानोपदेशदर्शनात् । न हि ग्राम एव गन्तेति चेत् । न, वैधात् । तत्र हि ग्रामविषयं विज्ञानं नोपदिश्यते तत्माप्तिमार्गविषय- मेवोपदिश्यते विज्ञानं न तथेह ब्रह्मविज्ञानव्यतिरेकेण साधनान्तरवि. घयं विज्ञानमुपदिश्यते । उक्तकर्मादिसाधनापेक्षं ब्रह्मविज्ञानं परप्राप्तौ साधनमुपदिश्यत इति चेत् । न । नित्यत्वान्मोक्षस्येत्यादिना प्रत्युक्तत्वात् । श्रुतिश्च तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति कार्यस्थस्य तदात्मत्वं दर्शयति । अभयप्रतिष्ठोपपत्तेश्च यदि हि विद्यावान्स्वात्मनोऽन्यन्न पश्यति ततोऽ- भयं प्रतिष्ठा विन्दत इति स्याद्भयहेतोः परस्यान्यस्याभावात् । विचारारम्भमुपपाद्य सिद्धान्तमुपक्रमते—स एव तु स्यादिति । औपाधिकभेदाम- नोऽप्येवंविरस्वतः पर एव स्यादित्यर्थः । अविद्याध्यारोपिताब्रह्मत्वव्यावृत्तिरेव बह्मप्राप्ति- विवक्षतति फलवाक्यस्यैवमर्थता कथमवगम्यते न पुनरप्राप्तप्राप्तिरित्याह-कथमिति । परिहरति--विद्यामात्रेति । अन्यथाऽप्युपपत्तिं शङ्कते-मार्गेति । गन्तुः स्वतो ग्राम- स्वाभावेऽपि यथा मार्गज्ञानोपदेशः सार्थकस्तथा जीवस्य स्वतो ब्रह्मत्वाभावेऽपि विद्योपदे- शोऽभ्यासद्वारेण ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वादित्यर्थः । त्वं ग्रामोऽसीति न तत्रोपदेशः । अत्राभेदोपदेशः प्रतीयतेऽत उपदेशवैषम्यान्न दृष्टान्तो युक्त इत्याह-न वैधादिति । अन्यस्य चाविद्याकृतत्वे विद्ययाऽवर स्तुत्वदर्शनोपपत्तिस्तद्धि द्विती- यस्य चन्द्रस्यासत्त्वं यदतैमिरिकेण चक्षुष्मता गृह्यते नैवं न गृह्यत इति चेन्न सुप्तसमाहितयोरग्रहणात् । सुषुप्तेऽग्रहणमन्यासक्तवदिति चेत् । न । सर्वाग्रहणात् । जाग्रत्स्वप्नयोरन्यस्य ग्रहणात्सत्त्वमेवेति चेत् । न । अविद्याकृतत्वाजायत्स्वप्नयोर्यदन्यग्रहणं जाग्रत्स्वप्नयोस्तविद्याकृतम- विद्याभावेऽभावात् । यदि विदुषः सकाशादन्य ईश्वरो भयहेतुर्नास्ति का तर्हि गतिर्व्यतिरिक्तेश्वरदर्शन- -अन्यस्य चेति कल्पितभेदविशिष्टरूपेणेश्वरस्याविद्याकृतरवे मिथ्यात्वे सति विद्यया तत्रावस्तुत्वदर्शनमुपपद्यते । ईश्वरो मम प्रशास्तेति मिथ्यैतद्य- तस्तस्य मम चैकात्म्यमेव परमार्थमिति विद्वदृष्टया विशिष्टस्यासत्त्वमित्यर्थः । दृष्टान्तेन वैषम्यं शङ्कते—नैवमिति । यथा चन्द्रकत्वदर्शनाद्वितीयश्चन्द्रो न गृह्यते नैवं ब्रह्म- विदा न गृह्यते व्यतिरिक्तेश्वरः । प्रतिनियतप्रपञ्चावभासस्य भोजनादिप्रवृत्त्यनुपपत्त्या स्येत्याशङ्कयाऽऽह -- . १ ख. अ.न्द्रस्यास । २ क. यदा त्वमिति तै । ज. यदाऽतै'। ३ ख. ग. ह. ठ. सुषुप्त । ४ ख. ग. झ. 'दर्शिना द्विती। :- ·९२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- रिब्रह्मवलय. ध्याये- जीवन्मुक्तस्याप्यभ्युपगमात्प्रपञ्चप्रतिनियमत्य चेश्वराधीनत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । यद्यपि जागरे व्यतिरेकाभासदर्शनं विदुषस्तथाऽपि न तद्भयकारणं न हि मायावी स्वविरचितव्या- प्राभासाद्विभेति । अविदुषोऽपि व्यतिरेकदर्शनं न सदातनमित्याह-न सुप्तेति । सुषुप्ते व्यतिरेकाग्रहणमसत्त्वसाधकं न भवतीत्याह-सुपुत इति । यथेषुकार इष्वासक्तमन- स्तया तव्यतिरिक्तं विद्यमानमपि न पश्यति तथा सुषुप्तेऽपि निरायाससुखासक्ततया सदपि द्वितीयं न पश्यति न स्वभावादित्यर्थः । अन्यासक्तस्य तव्यतिरिक्तादर्शनेऽपि तदर्शनमेवास्ति सुषुप्ते तु न किंचिदज्ञासिषमिति प्रत्ययात्सुखस्याप्यात्मतादात्म्यादज्ञानस्य च व्यतिरिक्तत्व- निर्वचनादतस्तात्त्विकद्वितीयाभावादेदाग्रहणमित्याह-न सर्वाग्रहणादिति । सुषुप्ते चेदनुपलम्भादसत्त्वं तर्हि जानत्स्यन्नयोरुपलम्भाद्वैतस्य सत्त्वं किं न स्यादित्याह-जान- दिति । अनात्मादावात्मत्वादिबुद्धिरविद्या तद्भाव एव द्वैतोपलम्भान्नोपलम्भमात्रं सत्त्वसा- धकमन्यथा शक्तिरूप्यादेरपि सत्त्वप्रसङ्गादित्याह-नाविद्येति । सुषुप्तेऽग्रहणमप्यविद्याकृतमिति चेत् । न । स्वाभाविकत्वात् । द्रव्यस्य हि तत्त्वमविक्रिया परानपेक्षत्वादिक्रिया न तत्त्वं परापेक्षत्वात् । न हि कारकापेक्षं दस्तुनस्तत्त्वं सतो विशेषः कारकापेक्षा विशेषश्च विकिया। जायत्स्वप्नयोश्च ग्रहणं विशेषः । पद्धि यस्य नान्यापेक्षं स्वरूपं तत्तस्य तत्त्वं यदन्यापेक्षं न तत्तत्त्वम् । अन्याभावेऽभावात् । तस्मात्स्वाभावि- कत्याजाग्रत्स्वप्नवन्न सुषुप्ते विशेषः । पूर्ववाद्याह-सुषुप्त इति । सुषुप्ते द्वितीयस्याग्रहणमपि लयरूपाविद्याकृतं न तु भेदाभावनिवन्धनमतो यदुक्तं सुषुप्ते सर्वात्मकब्रह्मभूतो नीवः स्वव्यतिरिक्तमभावादेव न पश्यतीति तइसदित्यर्थः । सतोऽपि द्वितीयस्याविद्यावशादप्रणमिति कोऽर्थः । किं ग्रहण- प्रागभावो जायत उताप्रकाशारोपः किंवाऽग्रहणाकाराविकृतस्वरूपावस्थानम् । नाऽऽद्यः । प्रागभावस्थानादिवाभ्युपगमात् । न द्वितीयः । परैर्द्वितीयस्यास्वप्रकाशतास्वाभाव्याभ्यु- पगमेनाप्रकाशारोपानम्युपगमादप्रकाशारोपे च सर्वस्य खप्रकाशब्रह्मात्मताया अभ्युपगन्तव्य त्वेनास्मत्समीहितसिद्धिप्रसङ्गात् । न तृतीय इत्याह-न स्वाभाविकत्वादिति । अविकृतस्वरूपावस्थानं नाविद्याकार्यमनागन्तुकत्वादित्यर्थः । एतत्स्फुटयति-द्रव्यस्य हीत्यादिना । सन्मात्रं द्रव्यमुच्यते स्वातन्त्र्यसिद्धयभिप्रायेण न वैशेषिकाभिप्रायेण क्रियावद्गुणवत्समवाधिकारणं द्रव्यं मानाभावादिति द्रष्टव्यम् । अविक्रियेति । विक्रि याभावो पलक्ष्यं स्वकामनपेक्ष्य सिद्धत्वाहित्यर्थः । ग्रहणादिविक्रिया न स्वाभाविकी manyatitam । क. घ. छ न ट.रणापे ।

·अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ९३ परापेक्षत्वात्स्फटिकलौहित्यवदित्यर्थः । यदुक्तमनपेक्ष्य सिद्धत्वादविक्रियत्वमिति तत्स्फुट- यति--पद्धीति। येषां पुनरीश्वरोऽन्य आत्मनः कार्य चान्यत्तेषां भयानिवृत्ति यस्या- न्यनिमित्तत्वात्सतश्चान्यस्याऽऽत्महानानुपपत्तिः । न चासत आत्मलामः । सापेक्षस्यान्यस्य भयहेतुत्वमिति चेन्न तस्यापि तुल्यत्वात् । यदधर्माद्य. नुसहायीभूतं नित्यमनित्यं वा निमित्तमपेक्ष्यान्यद्भयकारणं स्यात्त (त, न, तस्यापि तथाभूतस्याऽऽत्महानाभावाद्यानिवृत्तिरीत्महाने वा सइसतोरितरेतरापत्तो सर्वत्रानाश्वास एव । एवं स्वमते चित्सत्ताव्यतिरिक्तेश्वरस्य भयहेतोरभावाभयं विदुषः संभवतीत्युपपाध द्वैतीयपक्षे तदसंभवमाह-येषामिति । सतोऽन्यस्य स्वरूपे स्थिते नष्टे वा मा भूद्ध्वंसो व्याघातादनवस्थानाञ्च । तऔसत एंव (?) भयस्योत्पादेऽभयप्राप्तिर्भविष्यतीत्याशङ्कथाऽऽह- न चासत इति । व्यतिरिक्तेश्वरस्य सत्तामात्रेण न भयहेतुत्वं किंतु प्राणिकृतधर्माधर्मा- द्यपेक्षस्य मुक्तस्य तु तदभावादभयं भविष्यतीत्याशङ्कय नैतरसांख्येन वाच्यम् । अधर्मादेरपि सतस्तेनास्यन्तासत्त्वानझीकाराग्नैयायिकादिमतेऽपि सति हेतौ कार्यात्यन्ताभावस्य दुरवधा- रणत्वात्तेनापि न पाच्यमित्याह न तस्यापीति । किंध सच्चेदसत्त्वमापद्यतेऽधर्मादिकं तस्मिन्यपि कः प्रश्वासस्तस्मात्स्वभाववैपरीत्यं सप्तोऽसत्त्वगमनं कस्यापि मते न घटत इत्याह—सदसतोरिति । एकत्वपक्षे पुनः सनिमित्तस्य संसारस्याविद्याकल्पितत्वाददोषः । तैमिरिकदृष्टस्य हि द्वितीय चन्द्रस्य माऽऽत्मलामो नाशो वाऽस्ति । विद्याविद्ययोस्तद्धर्भवमिति चेन प्रत्यक्षत्वात् । विवेकाविधेको स्पादि- वत्प्रत्यक्षावुपलभ्येते अन्तःकरणस्थौ । न हि रूपस्य प्रत्यक्षस्य सतो द्रष्ट्रधर्मत्वम् । अविद्या च स्वानुभवेनै रुप्यते मूढोऽहमविविक्तं मम विज्ञानमिति । तथा विद्याविवेकोऽनुभूयते । उपदिशन्ति चान्येभ्य आत्मनो विद्यां बुधाः । तथा चान्येऽवधारयन्ति तस्मान्नामरूपपक्षस्यैव विद्याविधे नामरूपे च नाऽऽत्मधर्मों। "नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म" इति श्रुत्यन्तरात् । ते च पुनर्नामरूपे सवितर्यहोरात्रे इव कल्पिते न परमार्थतो विद्यमाने । अभेदे "एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति" इति कर्मकर्तृत्वानुपपत्तिरिति चेन्न । विज्ञानमात्रत्वात्संक्रमणस्य । न . १ ख: ग. रामानात्मनोः स । २ के ख. एवाभ' । ३ क. १. म. °न निरू। ४ प. क. छ. बुद्धाः । ५ घ. °ौं । " आकाशो ह वै नाम मा । .

·ध्याये- इत्याह न a ९४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवल्यः जलूकादिवत्संक्रमणमिहोपदिश्यते किं तार्ह विज्ञानमात्रं संक्रमण श्रुतेरर्थः । स्वमतं निगमयति—एकत्वपक्ष इति । अविद्याकल्पितं भयं विद्यया निवर्तत इति बदता विद्याविद्ययोरात्मधर्मत्वमिष्टं ततो धोत्पादविनाशयोर्विकारित्वमनित्यत्वं च प्रसज्ये- तेति शङ्कते-विद्याविद्ययोरिति । कल्पितयोर्विद्याविद्ययोरात्मनि भयाभयहेतुत्व- संभवान्नाऽऽत्मधर्मत्वे प्रमाणमस्ति प्रत्युत वेद्यत्वाद्रूपादिवदात्मधर्मत्वं नास्तीत्यनुमातुं शक्यत -न प्रत्यक्षत्वादिति । चिन्मात्रतन्त्राऽनादिरनिर्वाच्याऽविद्याऽन्तःकरणरूपेण परिणमते तच्चान्तःकरणं तामससात्त्विकावस्थाभेदेन भ्रान्तिसम्यग्ज्ञानाकारेण परिणमते तस्मि. प्रतिविम्बितश्चिद्धातुः स्वोपाधिधर्मेणैव भ्रान्तः सम्यग्दर्शीति च व्यवाहियते न तत्त्वतो विद्या विद्यावत्त्वमित्याह-ते च पुनरिति । उक्तन्यायेन ब्रह्मवित्तत्त्वतो ब्रह्माभिन्न इत्युक्तम् । तत्र परोक्तमुद्भाव्य निरस्यति-अभेदे, एतमित्यादिना । माऽऽनन्दमयः परमात्मा न च तत्र प्रवेशः संक्रमणं किंत्वविषयब्रह्मात्मताज्ञानेनाऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मतया भ्रान्तिगृहीतस्यातिक्रमणं बाधोऽत्र विवक्षित इत्यर्थः । ननु मुख्यमेव संक्रमणं श्रूयत उपसंक्रामती [ती]ति चेत् । न । अन्नम- येऽदर्शनात् । न ह्यन्नमयमुपसंक्रामतो बाह्यादस्माल्लोकाजलूकावत्संक- मणं दृश्यतेऽन्यथा वा । मनोमयस्य बहिनिर्गतस्य विज्ञानमयस्य वा पुनः प्रत्यावृत्त्याऽऽत्मसंक्रमणमिति चेत् । न । स्वास्मनि क्रियाविरोधाद- न्योऽन्नमयमन्यमुपसंकामतीति प्रकृत्य मनोमयो विज्ञानमयो वा स्वात्मा- नमेवोपसंकामतीति विरोधः स्यात् । तथा नाऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मसंक्रम- णमुपपद्यते । तस्मान्न प्राप्तिः संक्रमणं नाप्यन्नमयादीनामन्यतमकर्तृकं पारिशेष्यादन्नमयाद्यानन्दमयान्तात्मव्यतिरिक्तकर्तृकं ज्ञानमात्रं च संक- मणमुपपद्यते । ज्ञानमात्रत्वे चाऽऽनन्दमयान्तःस्थस्यैव सर्वान्तरस्याऽs- काशाद्यन्नमयान्तं कार्य सृष्ट्वाऽनुप्रविष्टस्य हृदयगुहाभिसंबन्धादन्नमया- दिवनात्मस्वात्मविश्रमः संक्रमणेनाऽऽत्मविवेकविज्ञानोत्पत्त्या विन- श्यति । तदेतस्मिनविद्याविभ्रमनाशे संक्रमणशब्द उपचर्यते न ह्यन्यथा सर्वगतस्याऽऽत्मनः संक्रमणमुपपद्यते । वस्त्वन्तराभावाच्च । न च स्वात्मन एव संक्रमणम् । न हि जलूकाऽऽत्मानमेव संक्रामति । तस्मा- त्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति यथोक्तलक्षणात्मप्रतिपत्त्यर्थमेव बहुभवन- सर्गप्रवेशरैसलाभाभयसंक्रमणादि परिकल्प्य ते ब्रह्मणि सर्वव्यवहार- विषये न तु परमार्थतो निर्विकल्पे ब्रह्माणि कश्चिदपि विकल्प उपपद्यते। १ क रसाम ! ठ. रसमयाभ।

·(अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ९५ अन्यथा वेति । नीडे पक्षिप्रवेशवद्वेत्यर्थः । यद्यप्यन्नमये मुख्यं संक्रमणं न संभवति तथाऽपि मनोबुझ्योबहिर्विषये प्रवृत्तयोस्ततो व्यावृत्त्य स्वरूपेऽवस्थानं संक्रमणं दृष्टं तथा दुःखिन आनन्दमयस्य स्वरूपेऽवस्थानं संक्रमणं भविष्यतीत्याह-मनोमयस्यति । स्वरूपावस्थानस्यानागन्तुकत्वात्प्रक्रमविरोधाच्च न तन्मुख्यं संक्रमणमित्याह—नेति । ज्ञान- मात्रत्वे वा संक्रमणस्य किं फलतीत्यत आह-ज्ञानमात्रत्वे चेति । मुख्यासंभवे गौणार्थग्रहणं न्याय्यमेवातोऽधिष्ठानयाथात्म्यप्रतिपत्त्या विशिष्टस्याध्यस्तस्य बाधनमेव संक्र- मणं फलतीति भावः । इतश्च न मुख्यं संक्रमणमन्वेषणीयमित्याह-वस्त्वन्तराभावा- चेति । संक्रमणस्यौपचारिकत्वं व्याख्याय प्रकरणस्य महत्तापर्यमुपसंहारच्छलेनाऽऽह- तस्मादिति। तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्यायेऽ- ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ तमेतं निर्विकल्पमात्मानमेवं क्रमेणोपसंक्रम्य विदित्वा न बिभेति कुतश्चनाभयं प्रतिष्ठां विन्दत इत्येतस्मिन्नर्थेऽप्येष श्लोको भवति । सर्व- स्यैवास्य प्रकरणस्याऽऽनन्दवल्लयर्थस्य संक्षेपतः प्रकाशनायैष मन्त्री भवति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्यध्यायेऽ- ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- षच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवालयध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ । . अथ ब्रह्मवल्लयध्याये नवमोऽनुवाकः । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कुर्तश्चनेति । १ ज. ठ. वृत्तस्व । २ क. झ, यस्व ।

·ध्याये- ९६ आमन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- रिब्रह्मा- यतो यस्मानिर्विकल्पाद्यथोक्तलक्षणादद्वयानन्दादात्मनो वाचोऽभि- धानानि प्यादिसविकल्पश्वस्तुविषयाणि वस्तुसामान्यान्निविकरूपेऽव- येऽपि ब्रह्मणि प्रयोत्कृभिः प्रकाशनाय प्रयुज्यमानान्यप्राप्याप्रकाश्यैव निवर्तन्ते स्वसामाद्धीयन्ते।मन इति प्रत्ययो विज्ञानम् । तच्च यत्राभि- धानं प्रवृत्तमतीन्द्रियेऽप्यर्थे तदर्थे च प्रवर्तते प्रकाशनाय । यत्र च विज्ञानं तत्र वाचः प्रवृत्तिः । तस्मात्सहैव वाङ्मनसयोरभिधानप्रत्यययोः प्रवृत्तिः सर्वत्र । तस्माद्ब्रह्मप्रकाशनाय सर्वथा प्रयोक्तृभिः प्रयुज्यमाना अपि वाचो यस्मादप्रत्ययविषयादनभिधेयाददृश्यादिविशेषणात्सहैव मनसा विज्ञानेन सर्वप्रकाशनसमर्थन निवर्तन्ते तं ब्रह्मण आनन्दं श्रोत्रियस्यावृजि- नस्याकामहतस्य सर्वेषणाविनिर्मुक्तस्याऽऽत्मभूतं विषयविषयिसंबन्धवि- निर्मुक्तं स्वाभाविकं नित्यमविभक्तं परमानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्यथोक्तेन विधिना न बिभेति कुतश्चन निमित्ताभावात् । न हि तस्माद्विदुषोऽन्य- इस्त्वन्तरमस्ति भिन्नं यतो बिभेति । अविद्यया यदोदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य मयं भवतीति युक्तम् । विदुषश्चाविद्याकार्यस्य तैमिरिकदृष्ट- द्वितीयचन्द्रवन्नाशाद्भयनिमित्तस्य न बिभेति युज्यते । मनो- मये चोदाहृतो मन्त्रो मनसो ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वात् । तत्र ब्रह्मत्वमध्या- रोप्य तत्स्तुत्यर्थं न बिभेति कदाचनेति भयमात्र प्रतिपिद्धमिहाद्वैतविषये न बिभेति कुतश्चनेति भयनिमित्तमेव प्रतिषिध्यते । नन्वस्ति भयनिमित्तं साधकरणं पापक्रिया च । नैवम् । कथमि- त्युच्यते- एतः ह वा न तपति । किमह साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । कुतश्चनेति MOM एतं यथोक्तमेवंविदम् । ह वावेत्यवधारणार्थी । न तपति नोद्वेजयति न संतापयति । कथं पुनः साध्वकरणं पापक्रिया च न तपतीत्युच्यते । किं कस्मात्साधु शोमनं कर्म नाकरवं न कृतवा- नस्मीति पश्चात्संतापो भवत्यासन्ने मरणकाले । तथा किं कस्मा- त्पापं प्रतिषिद्धं कर्माकरवं कृतवानस्मीति च नरकपतनादिदुः च खमया Immumoumeenpanwapwpawanpramompowewesomemammemories १ क.न. ट. ति यस्मात्सं।

·९नवमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ९७ य तापो भवति । ते एले साध्वकरणपापक्रिये एवमेनं न तपतो यथाऽ. विद्वांसं तपतः । कस्मात्पुनर्विद्वांसं न तपत इत्युच्यते- स य एवं विद्वानेते आत्मान५ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मान५ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ स य एवंविद्वानेते साध्वसाधुनी तापहेतू इत्यात्मानं स्पृणुते प्रीण- यति बलयति वा परमात्मभावेनोभे पश्यतीत्यर्थः । उभे पुण्यपापे हि यस्मादेवमेष विद्वानेते आत्मानमात्मरूपेणैव पुण्यपापे स्वेन विशेषरूपण शून्ये कृत्वाऽऽत्मानं स्पृणुत एव । को य एवं वेद यथोक्तमद्वैतमानन्द ब्रह्म वेद तस्याऽऽत्मभावेन दृष्टे पुण्यपापे निर्वीर्ये अतापके जन्मान्त- रारम्भके न भवत इतीयमेवं यथोक्ताऽस्यां वल्लयां ब्रह्मविद्योपनिषत्स- र्वाभ्यो विद्याभ्यः परमरहस्यं दर्शितमित्यर्थः । परं श्रेयोऽस्यां निष- ण्णमिति। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयब्रह्मवल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ साध्वसाधुनी स्तः प्रकाशेते चेति सत्प्रकाशमात्रमात्मतत्त्वमेव तयोः स्वरूपं ततोऽतिरिक्तं यदानर्थहेतुस्वं नामविशेषरूपं तन्न वस्तु सत्प्रकाशान्यत्वेनासत्त्वादप्रकाशमानत्वाच्चेत्यभिप्रे- स्याऽऽह—स्वेन विशेषरूपेणेति । आत्मैवाविद्यया साध्वसाधुरूपेण प्रतिपन्न आसीत् । इदानीं तु ये साध्वसाधुनी ममार्थानर्थहेतू बभूवतुस्ते आत्मैवेति ज्ञानेन स्वात्मानं साध्वसाधु- करणेन प्रीणयत्येव लोकदृष्टया निष्पद्यमाने पुण्यपापे दृष्ट्वा हृप्यते(ति) च विद्वान्न बिभेतीत्याह—स्पृणुत एवेति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- षच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीयब्रह्मवल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥९॥ तु १ ज, झ. न. ठ. दृश्यते ।

·ध्यायः
A
आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२अद्भावजय.
ब्रह्मविदिमेकविशतिरन्नादन्नरसमयात्प्राणो व्यानोऽपान आकाशः
पृथिवी पुच्छ ५ षविशतिः प्राणं यजुर्वक्सामाऽऽदेशोऽथर्वाङ्गिरसः
पुच्छं द्वाविंशतिर्यतः श्रद्धर्त५ सत्यं योगो महोऽष्टादश विज्ञानं प्रियं
मोदः प्रमोद आनन्दो ब्रह्म पुच्छं द्वाविशतिरसन्नेवाष्टाविंशतिरसत्षो-
डश भीषाऽस्मादेकपञ्चाशद्यतः कुतश्चैकादश ॥
सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि
नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
हरिः ॐ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयो ब्रह्मवल्लयध्यायः
समाप्तः ॥२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
शंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयो
ब्रह्मवल्यध्यायः समाप्तः ॥२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमद्भ-
गवदानन्दज्ञानविरचितायां तेत्तिरीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां
द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥

·तैत्तिरीयोपनिषत् । अथ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयो भृगुवल्यध्यायः । तत्र प्रथमोऽनुवाकः। हरिः ॐ। सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । ग - इति शान्तिः। 19 न्तं WAL सत्यं ज्ञानमनन ब्रह्माऽऽकाशादिकार्यमन्नमयान्तं सृष्वा तदेवानुम- विष्टं विशेषवदिवोपलभ्यमानं यस्मात्तस्मात्सर्वकार्यविलक्षणमदृश्यादि- धर्मकमेवाऽऽनन्दं तदेवाहमिति विजानीयादनुप्रवेशस्य तदर्थत्वात्तस्यैवं विजानतः शुभाशुभे कर्मणी जन्मान्तरारम्भके न भवत इत्येवमानन्द- वल्यां विवक्षितोऽर्थः । परिसमाप्ता च ब्रह्मविद्या । अतः परं ब्रह्म- विद्यासाधनं तपो वक्तव्यमन्त्रादिविषयाणि चोपासनान्यनुक्तानीत्यत इदमारभ्यते- भृगुवं वारुणिः वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच। अन्नै प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । त५ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंवि- शन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति । आख्यायिका विद्यास्तुतये, प्रियाय पुत्राय पित्रोक्तेति-भृगुर्वै -- १. मन्नमयान्ना - ·ध्याये- १०० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३भृगुवलय- वारुणिः । वैशब्दः प्रसिद्धानुस्मारको भृगुरित्येवंनामा प्रसिद्धोऽनुस्म- र्यते । वारुणिवरुणस्यापत्यं वारुणिवरुणं पितरं ब्रह्म विजिज्ञासुरुपस- सारोपगतवान् । अधीहि भगवो ब्रह्मेत्यनेन मन्त्रेण । स च पिता विधि- वदुपसन्नाय तस्मै पुत्रायैतद्वचनं प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । अन्नं शरीरं तदभ्यन्तरं च प्राणमत्तारमुपलब्धिसाधनानि- चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमित्येतानि ब्रह्मोपलब्धौ द्वाराण्युक्तवान् । उक्त्वा च द्वारभूतान्येतान्यन्नादीनि तं भृगु होवाच ब्रह्मणो लक्षणम् । किं तत् । यतो यस्माद्दा इमानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति वर्धन्ते । विनाश- काले च यत्ययन्ति यद्ब्रह्म प्रतिगच्छन्ति, अभिसंविशन्ति तादात्म्यमेव प्रतिपद्यन्ते । उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जहति भूतानि तदेतद्ब्रह्मणो लक्षणम् । तद्ब्रह्म विजिज्ञासस्व विशेषेण ज्ञातुमिच्छस्व । यदेवलक्षणं ब्रह्म तदन्नादिद्वारेण प्रतिपद्यस्वेत्यर्थः । श्रुत्यन्तरं च- "प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुस्ते निचिक्युर्बह्म पुराणमय्यम्” इति ब्रह्मोपलब्धौ द्वारा- ण्येतानीति दर्शयति। वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरवल्लीसंबन्धमाह-सत्यं ज्ञानमित्यादिना । तप इति । पदार्थविवरणं वाक्यार्थज्ञानसाधनमित्यर्थः । अधीहीति। अध्यापय स्मारय । "इक्स्मरणे" इति धातुपाठादित्यर्थः । ब्रह्मोपलब्धाविति । लक्ष्यत्वमर्थविवेकाय द्वाराणि शरीरा- दिचेष्टान्यथानुपपत्त्या हि साक्षिभूतश्चिद्धातुर्विविच्यत इति भावः । स तपोऽतथ्यत । स तपस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्लयध्याये प्रथमोनुऽवाकः ॥ १ ॥ स भृगुब्रह्मोपलब्धिद्वाराणि ब्रह्मलक्षणं च श्रुत्वा पितुस्तपो ब्रह्मो- पलब्धिसाधनत्वेनातप्यत तप्तवान् । कुतः पुनरनुपदिष्टस्यैव तपसः साधनत्वप्रतिपत्ति गोः, सावशेषोक्तेरन्नादिब्रह्मणः प्रतिपत्तौ द्वारं लक्षणं च यतो वा इमानीत्यायुक्तवान् । सावशेषं हि तत्साक्षाद्ब्रह्म- णोऽनिर्देशात् । अन्यथा हि स्वरूपेणैव ब्रह्म निर्देष्टव्यं जिज्ञासवे १ क, ख. ट. नुस्मार्य । २ क. ख. ण । अधीहध्यापय कथयेत्यर्थः । स । ठ. 'ण। अबाध्यापय कथय । स.। WAIMAHARMemoem - ·द्वितीयोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १०१ पुत्रायेदमित्थंरूपं ब्रह्मेति । न चैवं निरदिशतिक तर्हि सावशेषमेवोक्त- वान् । अतोऽवगम्यते नूनं साधनान्तरमप्यपेक्षते पिता ब्रह्मविज्ञानं प्रतीति । तपोविशेषप्रतिपत्तिस्तु सर्वसाधकतमत्वात्, सर्वेषां हि नियत- साध्यविषयाणां साधनानां तप एव साधकतमं साधनमिति हि प्रसिद्धं लोके । तस्मात्पित्राऽनुपदिष्टमपि ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वेन तपः प्रतिपेदे भृगुः । तच्च तपो बाह्यान्तःकरणसमाधानं तवारकत्वाद्ब्रह्मप्रप्तिपत्तेः । "मनसश्चेन्द्रियाणां च ौकाग्न्यं परमं तपः। तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उध्यते” इति स्मृतेः । स च तपस्तप्त्वा। इति श्रीमत्परमहंसपरित्रामकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयभृगुवल्यध्यायभाष्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ न केवलं स्वमर्थज्ञानं वाक्यार्थज्ञानसाधनं किंतु तस्पदार्थज्ञानमपीत्यभिप्रेत्य तदर्थस्य ब्रह्मणो लक्षणमुक्तवानित्यर्थः । सावशेषोक्तेरिति । पदार्थोपलक्षणस्यैवाभिधानादखण्ड- वाक्यार्थस्याप्रतिपादनास्पदार्थभेदज्ञानाञ्च पुरुषार्थासंभवादुदरमन्तरं कुरुत इति निन्दितस्वादतो वाक्यार्थावगतिपर्यन्तं तात्पर्येण लक्ष्यपदार्थविचारणमावृत्त्याऽनुष्ठितवानित्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोप- निषच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीयभृगुवल्लयध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥ ... अथ भृगुवल्लयां द्वितीयोऽनुवाकः । अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्धयेव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्वि- ज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । - ne १ क. घ. ग. च.लं लक्ष्यत्व ।

·ध्याये- स तृतीये भृगुवल्लयध्याये आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- ३भृगवन्य- तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । तपेोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ अन्नं ब्रह्मेति व्यजानाद्विज्ञातवान् । तद्धि यथोक्तलक्षणोपेतम् । कथम् । अन्नाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तस्माद्युक्तमन्नस्य ब्रह्मत्व- मित्यभिप्रायः । स एवं तपस्तप्त्वाऽन्नं ब्रह्मेति विज्ञाय लक्षणेनोपपश्या च पुनरेव संशयमापन्नो वरुणं पितरमुपससार ।अधीहि भगवो ब्रह्मेति। कः पुनः संशयहेतुरस्येत्युच्यते । अन्नस्योत्पत्तिदर्शनात् । तपसः पुनः पुनरुपदेशः साधनातिशयत्वावधारणार्थः । यावद्ब्रह्मणो लक्षणं निरति- शयं न भवति यावच जिज्ञासा न निवर्तते तावत्तप एव ते साधनम् । तपसैव ब्रह्म विजिज्ञासस्वेत्यर्थः । ऋज्वन्यत् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभग- वतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयभृगुवल्यध्यायभाष्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ स च तपस्तप्त्वेति । कुत्रेदं पित्रोक्तं लक्षणं क्वेदं लक्षणं वर्तते परिपूर्ण भवतीत्ये- काग्रेण चेतसा पर्यालोच्यान्नं ब्रह्मेति ठयजानात् । अद्यते भुज्यत उपलभ्यते सर्वैरिति सर्वप्रतिपत्तृसाधारणं स्थूलदेहकारणं भूतपञ्चकं विराटसंज्ञकमन्नशब्देनोच्यते । तस्य स्थूल- भौतिककारणत्वात् । यतो वा इमानि भूतानीतिलक्षणस्य तत्र योजयितुं शक्यत्वात्तद्ब्रह्मति प्रतिपन्नवानित्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीये भृगुवल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ भृगुवल्लयध्याये तृतीयोऽनुवाकः । प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणायैव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते। प्राणेन जातानि १ घ. ङ, छ, वत्विये ·H - उचतुथोंऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १०३ जीवन्ति । प्राणं मयन्त्यधिसविशन्तीति । तद्विज्ञार्य । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये तृतीये भृगुवल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ विराज उत्पत्तिदर्शनाच्छ्रुतिस्मृतिषु लक्षणं तत्र संपूर्ण न भवतीति पुनस्तपोऽतप्यत । विचार्य च तत्कारणं क्रियाशक्तिविशिष्टतया प्राणशब्दलक्ष्यं हिरण्यगर्भ संकल्पाध्यवसायश- तिविशिष्टतया च मनोविज्ञानशब्दलक्ष्यं ब्रह्मेति व्यजानात् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोप- निषच्छांकरभाष्यटीकायां भृगुवल्लयध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ अथ भृगुवल्लयां चतुर्थोऽनुवाकः । k - मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो हवि खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । १ झ, ञ, ट, विषयत।२ख, ग, च. शक्तिल।

·ध्याये- १०४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ ३ भृगुवलय- तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत स तप॑स्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्लय- ध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ अथ भृगुवल्लयां पञ्चमोऽनुवाकः । विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसं- विशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तप॑सा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्यायभाष्ये चतुर्थपञ्चमावनुवाकौ ॥ ४ ॥ ५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- पच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीये भृगुवल्लयध्याये चतुर्थपञ्चमावनुवाकौ ॥४॥ ५ ॥ अथ भृगुवल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः । आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दा- द्वयैव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।

·Holi । ६षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । han १०५ - Hindi . 1-3 ma - आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । . . एवं तपसा विशुद्धात्मा प्राणादिषु साकल्येन ब्रह्मलक्षणमपश्यशनैः शनैरन्तरनुप्रविश्यान्तरतममानन्दं ब्रह्म विज्ञातवांस्तपसैव साधनेन भृगु. स्तस्माद्ब्रह्म विजिज्ञासुना बाथान्तःकरणसमाधानलक्षणं परमं तपःसा- धनमनुष्ठेयमिति प्रकरणार्थः । तस्यापि कार्यस्वाल्लक्षणं परिपूर्ण न भवतीति विचार्य तत्कारणं स्वातन्त्र्येण निश्चित्य सर्वैः प्रार्थ्यमानतयाऽऽनन्दशब्दवाच्यं मायाविशिष्टं ब्रह्मेति विज्ञाय विशिष्टस्य विशिष्टान्तरा- स्मत्वानुपपत्तेः कारणत्वोपलक्षितं विशुद्धानन्दं ब्रह्मेति विज्ञातवानित्यर्थः । अधुनाऽऽख्यायिकातोऽपसृत्य श्रुतिः स्वेन वचनेनाऽऽख्यायिकानिर्व- समर्थमाचष्टे- सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । सैषा भार्गवी भृगुणा विदिता वरुणेन प्रोक्ता वारुणी विद्या परमे व्योमन्हृदयाकाशगुहायां परम आनन्देऽद्वैते प्रतिष्ठिता परिसमाप्ताs- नमयादात्मनोऽधिप्रवृत्ता। य एवमन्योऽपि तपसैव साधनेनानेनैव कमे- णानुप्रविश्याऽऽनन्दं ब्रह्म वेद स एवं विद्याप्रतिष्ठानात्प्रतितिष्ठत्यानन्दे परमे ब्रह्मणि, ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः । दृष्टं च फलं तस्योच्यते- अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति । प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्लयध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ . Hima %3D - १ ख. ग. च. 'तत्रे सति स°। २ ख. ग. च. झ. ठ.ष्टस्यावि, ख. ग. थ. चोपसंहृत्य । यिका A ·1 १०६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३भृगुवल्लय- ध्याये- अन्नवान्प्रभूतमन्नमस्य विद्यत इत्यन्नवान् । सत्तामात्रेण तु सर्वो ह्यन्नवानिति विद्याया विशेषो न स्यात् । एवमन्नमत्तीत्यन्नादो दीप्ता- निर्भवतीत्यर्थः । महान्भवति । केन महत्त्वमित्यत आह–प्रजया पुत्रा- दिना पशुभिर्गवाश्यादिभिर्बह्मवर्चसेन शमदमज्ञानादिनिमित्तेन तेजसा। महान्भवति कीा ख्यात्या शुभप्रचारनिमित्तया ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयभृगुवल्यध्यायभाष्ये षष्ठोऽनुषाकः ॥ ६ ॥ प्रभूतत्वविशेषणमश्रुतं कथं निक्षिप्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-सत्तामात्रेणेति । अत्र सत्तामात्रे विवक्षिते श्वसूकरादिरपि शरीरस्थित्याक्षिप्तान्नेनान्नवानिति विद्यायाः फलविशेषो नोक्तः स्यादतस्तबलात्प्रभूतत्वविशेषणं निक्षिप्तमित्यर्थः । एतच्च दृष्टफलं ब्रह्मविदो जीव- न्मुक्तस्याप्यविद्यालेशवशाद्वैताभासं पश्यतो नानुपपन्नं यस्येश्वरस्यानुग्रहादविदुषामप्यन्नादि- समृद्धिदृश्यते किमुत तदात्मतत्त्वं साक्षादनुभवतामिति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिच्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि. पच्छांकरभाष्य टीकायां द्वितीये भृगुवल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ - अथ भृगुवल्यध्याये सप्तमोऽनुवाफः । अन्नं न निन्द्यात् । तद्वतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रति- ष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । किंचान्नेन द्वारभूतेन ब्रह्म विज्ञातं यस्मात्तस्माद्गुरुमिवान्नं न निन्द्या- त्तदस्यैवं ब्रह्मविदो व्रतमुपदिश्यते । व्रतोपदेशोऽन्नस्तुतये, स्तुतिभाक्त्वं चान्नस्य ब्रह्मोपलब्ध्युपायत्वात् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरान्तर्भावा- प्राणस्य । यद्यस्यान्तः प्रतिष्ठितं भवति तत्तस्यान्नं भवतीति । शरीरे च प्राणः प्रतिष्ठितस्तस्मात्प्राणोऽनं शरीरमन्नादम् । तथा शरी- रमप्यन्नं प्राणोऽन्नादः । कस्मात्प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । तन्निमित्तत्वा- , १ ख. ग, च. अन्नस ।

·(अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १०७ " महान्भवति च्छरीरस्थितेः । तस्मात्तदेतदुभयं शरीरं प्राणश्चान्नमन्नादश्च । येनान्यो- न्यस्मिन्प्रतिष्ठितं तेनान्नम् । येनान्योन्यस्य प्रतिष्ठा तेनान्नादः । तस्मा- पाणः शरीरं चोभयमन्त्रमन्नादं च । अन्नमपकृष्टं प्राप्तं न निन्द्यात् । यदृच्छया चोपपन्नमद्याच्छ्रेष्ठमुतावरम् पाच्छ्रेष्ठमुतावरम् " इत्युक्त- स्वात् । ब्रह्मविदो नियमाभिधानं साधकस्यानुष्ठानार्थम् । एवं वाक्यार्थज्ञाने लक्ष्यपदार्थानु- संधानं मुख्य साधनं तत्फलं चोपसंहृत्याधुना विचारासमर्थस्य मन्दाधिकारिणोऽन्नानादरूपेण प्राणाधुपासनं गौणं साधनं विधत्ते-प्राणो वा अन्नमित्यादिना । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतिति- ष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति प्रजयां पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्लयध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ स य एवमेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठत्यनान्नादात्मनैव । किंचान्नवानन्नादो भवतीत्यादि पूर्ववत् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्लयध्याये सप्तमोऽनुषाकः ॥ ७ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोप- निषच्छांकरभाष्यटीकायो तृतीये भृगुवलयःयाये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अथाष्टमोऽनुवाकः। अन्नं न परिचक्षीत । तद्बतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्न- 1 ·ध्याये- १०८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३भृगुवलय- मन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्न- वानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान्कीर्त्या ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये मृगुवल्लयध्यायेऽ- ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ अन्नं न परिचक्षीत न च परिहरेत् । तद्वतं पूर्ववत्स्तुत्यर्थम् । तदेवं शुभाशुभकल्पनयाऽपरिगृह्यमाणं स्तुतं महीकृतमन्नं स्यादेवं यथोक्तमुत्त- रेष्वप्यापो वा अन्नमित्यादिषु योजयेत् । अप्सु ज्योतिरित्यज्योतिषोर- नानादगुणत्वेनोपासकस्यान्नस्य बहुकरणं व्रतम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये मृगुवष्ट्यध्यायेऽ- ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताचां तैत्तिरीयोप- निषच्छोकरभाष्यटीकायर्या तृतीये भृगुवलयध्यायेऽष्टमाऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अथ भृगुवल्लचध्याये नवमोऽनुवाकः । अन्नै बहु कुर्वीत । तद्वतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथि- व्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता। तदेतदन्नमन्ने प्रति- ष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयां पशु- CHA SWARA ·दशमोऽनुवाक: तैत्तिरीयोपनिषत् । १०९ महान्की. - भिब्रह्मवर्चसेन इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि. षच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीये भृगुवल्लयध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ - 8 . : अथ भृगुवल्लयध्याये दशमोऽनुवाकः --- MARATHIMIRI न कंचन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तद्व- तम् । तस्मायया कया च विधया बन्नं प्रामुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । तथा पृथिव्याकाशोपासकस्य वसती वसतिनिमित्तं कंचन कंचिदपि न प्रत्याचक्षीत वसत्यर्थमागतं न निवारयेदित्यर्थः । वासे च दत्तेऽ- वश्यं ह्यशनं दातव्यम् । तस्माद्यया कया च विधया येन केन च प्रका- रेण बन्नं प्राप्नुयाद्बह्वन्नसंग्रहं कुर्यादित्यर्थः । यस्मादन्नवन्तो विद्वांसोऽ- भ्यागतायान्नार्थिनेऽराधि संसिद्धमस्मा अन्नमित्याचक्षते न नास्तीति प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति तस्माञ्च हेतोर्बह्वनं प्राप्नुयादिति पूर्वेण संवन्धः । अपि चान्नदानस्य माहात्म्यमुच्यते । यथा यत्कालं प्रयच्छत्यन्नं तथा तत्कालमेव प्रत्युपनमते। कथमिति तदेतदाह- एतद्वै मुखतोऽन्न५ राद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्न राध्यते । एतदै मध्यतोऽन्न राद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्न५ राध्यते । एतद्दा ·ध्याये- १ । कमति हस्तयोः ११० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३भृगुवलय- अन्ततोऽन्न राद्धम् । अन्ततोऽस्मा अन्न राध्यते ( १ )। । य य एवं वेद । एतद्वा अन्नं मुखतो मुख्ये प्रथमे वयसि मुख्यया वा वृत्त्या पूजापुरःस- रमभ्यागतायान्नार्थिने राद्धं संसिद्धं प्रयच्छतीति वाक्यशेषः । तस्य किं फलं स्यादित्युच्यते-मुखतः पूर्वे वयसि मुख्यया वा वृत्त्याऽस्मा अन्न- दायानं राध्यते यथादत्तमुपतिष्ठत इत्यर्थः । एवं मध्यतो मध्यमे वयसि मध्यमेन चोपचारेण । तथाऽन्ततोऽन्ते वयसि जघन्येन चोपचारेण परिभवेन तथैवास्मै राध्यते संसिध्यत्यन्नम् । य एवं वेद य एवमन्नस्य यथोक्तं माहात्म्यं वेद तदानस्य यथोक्तं फलमुपनयेत् । इदानी ब्रह्मण उपासनप्रकार उच्यते- क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः :। गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ। इति मानुषीः समाज्ञाः । क्षेम इति वाचि । क्षेमो नामोपात्तपरिरक्षणम् । ब्रह्म वाचि क्षेमरू- पेण प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । योगक्षेम इति, योगोऽनुपात्तस्योपादानम् । तौ हि योगक्षेमौ प्राणापानयोः सतोर्भवतो यद्यपि तथाऽपि न प्राणा- पाननिमित्तावेव किं तहि ब्रह्मनिमित्तौ । तस्माद्ब्रह्म योगक्षेमात्मना प्राणापानयोः प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । एवमुत्तरेष्वन्येषु तेन तेनाऽऽ- त्मना ब्रह्मैवोपास्यम् । कर्मणो ब्रह्मनिर्वय॑त्वाद्धस्तयोः कर्मात्मना ब्रह्म प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायो । इत्येता मानुषीमनुष्येषु भवा मानुष्यः समाज्ञाः, आध्यात्मिक्यः समाज्ञा ज्ञानानि विज्ञानान्युपासनानीत्यर्थः । अथ दैवीः ।। तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति( २ ) । यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमा- नन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । , व ·- १० दशमोऽनुवाक] तैत्तिरीयोपनिषत् AM तत्पतिष्ठेयुपासीत । प्रतिष्ठावान्भवति । अथानन्तरं देवीदेव्यो देवेषु भवाः समाज्ञा उच्यन्ते । तृप्तिरिति वृष्टौ । वृष्टेरन्नादिद्वारेण तृप्तिहेतुत्वाद्ब्रह्मैव तृप्त्यात्मना वृष्टौ व्यवस्थित- मित्युपास्यम् । तथाऽन्येषु तेन तेनाऽऽत्मना ब्रह्मैवोपास्यम् । तथा बल- रूपेण विधुति । यशोरूपेण पशुषु । ज्योतीरूपेण नक्षत्रेषु । प्रजातिर- मृतममृतत्वप्राप्तिः पुत्रेण ऋणविमोक्षद्वारेणाऽऽनन्दः सुखमित्येतत्सर्वमु- पस्थनिमित्तं ब्रह्मैवानेनाऽऽत्मनोपस्थे प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । सर्व ह्याकाशे प्रतिष्ठितमतो यत्सर्वमाकाशे तद्ब्रह्मैवेत्युपास्यम् । तच्चाऽऽ- काशं ब्रह्मैष । तस्मात्तत्सर्वस्य प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठागुणोपासनात्म- तिष्ठावान्भवति । एवं पूर्वेष्वपि यद्यत्तदधीनं फलं तब्रह्मैव तदुपासना- तद्वान्भवतीति द्रष्टव्यम् । श्रुत्यन्तराञ्च-" तं यथा यथोपासते तदेव भवति" इति । उपासनमपि फलानभिसंधिनाऽनुष्ठितं बुद्धिशुद्धिद्वारेण ब्रह्मज्ञानायोपकरोतीत्युक्तं मुख्या- धिकारिणस्त्वपवादायोपकरिष्यति । यत्र वागादौ यत्फलं कार्य क्षेमादीत्यर्थः । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति (३) । तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मे- त्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परि- मर इत्युपासीत । पर्येणं नियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽपिया भ्रातृव्याः । तन्मह इत्युपासीत । महो महत्त्वगुणवत्तदुपासीत । महान्मवति । तन्मन इत्युपासीत । मननं मनः । मानवान्भवति मननसमर्थों भवति । तन्नम इत्युपासीत । नमनं नमो नमनगुणवत्तदुपासीत । नम्यन्ते प्रह्वी भवन्त्यस्मा उपासित्रे कामाः काम्यन्त इति भोग्या विषया इत्यर्थः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्म परिवृढतममित्युपासीत । ब्रह्मास्तद्गुणो परिमर इत्युपासीत । ब्रह्मणः परिमरः परिम्रिय- १ क, ङ. छ. भोग्यवि। M भवति । तद्ब्रह्मणः mom ·ध्याये- -- ११२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३भृगुवल्लय- न्तेऽस्मिन्पश्च देवता विद्युदृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्मिरित्येताः । अतो वायुः परिमरः श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः । स एष एवायं वायुराकाशेनानन्य इत्याकाशो ब्रह्मणः परिमरस्तमाकाशं वाय्वात्मानं ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येनमेवंविदं प्रतिस्पर्धिनो द्विषन्तोऽद्विषन्तोऽपि सपना यतो भवन्त्यतो विशेष्यन्ते द्विषन्तः सपत्ना इति । य एनं द्विषन्तः सपत्नास्ते परिम्रियन्ते प्राणाञ्जहति । किंच ये चाप्रिया अस्य भ्रातृव्या अद्विषन्तोऽपि ते च परिम्रियन्ते । महानिति । प्रजादिभिः । ब्रह्मवानिति । स्थूलभोगसाधनवान्विराडिवेत्यर्थः । श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेरिति । य एवमेताः पञ्च देवता वायुर्वाव संवर्ग इत्यादिश्रुत्यन्तराद्र- झणः संहर्तृत्वं वायुद्वारकमिति वायुर्ब्रह्मणः परिमरः । संहारसाधनमित्यर्थः । तत्कयं परि- मरगुणतयाऽऽकाशोपासनं सिध्यतीत्यत आह–स एष इति । प्राणो वा अन्नं शरीरमन्नादमित्यारभ्याऽऽकाशान्तस्य कार्यस्यैवा- नान्नादत्वमुक्तम् । उक्तं नाम किं तेन, तेनैतत्सिद्धं भवति, कार्यविषय एव भोज्यभोक्तृत्वकृतः संसारो न त्वात्मनीति । आत्मनि तु भ्रान्त्यो- पचर्यते । एवं मन्दाधिकारिगोचरमुपासनभातमभ्यारोपावस्थायामुपदिश्यापवाददृष्टिमाभिप्रेत्याऽऽह- प्राणो वा अन्नमित्यादिना । नन्वात्माऽपि परमात्मनः कार्य ततो युक्तस्तस्य संसार इति । न । असंसारिण एव प्रवेशश्रुतेः । “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्" इत्याकाशादि- कारणस्य ह्यसंसारिण एव परमात्मनः कार्येऽनुप्रवेशः श्रूयते । तस्मा- कार्यानुप्रविष्टो जीव आत्मा पर एवासंसारी। सृष्ट्वाऽनुप्राविशदिति समा- नकर्तृ[क]त्वोपपत्तेश्च । सर्गप्रवेशक्रिययोश्चैकश्चेत्कर्ता ततः क्त्वाप्रत्ययो युक्तः । प्रविष्टस्य तु भावान्तरापत्तिरिति चेत् । न । प्रवेशस्यान्यार्थत्वेन प्रत्याख्यातत्वात् । अनेन जीवेनेति विशेषश्रुतेर्धर्मान्तरेणानुप्रवेश इति चेत् । न । तत्त्वमसीति पुनस्तद्भावोक्तेः। भावान्तरापन्नस्यैव तदपोहा संपदिति चेत् । न । तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसीति सामानाधिकरण्यात् । दृष्टं जीवस्य संसारित्वमिति चेत् । न । उपलब्धुरनुपलभ्यत्वात् । संसारधर्म- विशिष्ट आत्मोपलभ्यत इति चेत् ।न। धर्माणां धर्मिणोऽव्यतिरेकोत्कर्मत्वा- नुपपत्तेः । उष्णप्रकाशयोधिप्रकाश्यत्वानुपपत्तिवनासादिदर्शनादुः- खित्वाद्यनुमीयत इति चेत् । न । त्रासादे१ःखस्य चोपलभ्यमानत्वान्नोप- १ क. काद्धर्म। 4 H ·१०दशमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ११३ लब्धृधर्मत्वम् । कापिलकाणादादितर्कशास्त्रविरोध इति चेत् । न । तेषां मूलाभावे वेदविरोधे च भ्रान्तत्वोपपत्तेः । श्रुत्युपपत्तिभ्यां च सिद्धमा- त्मनोऽसंसारित्वमेकत्वाच । भोक्तृत्वादिलक्षणः संसारः कार्यगोचर इति वदैतैव जीवस्यानोपाधिकं संसारित्वमिष्टं तस्यापि कार्यत्वादिति भागवतानां मतमुद्भाव्य दूषयति-नन्वात्माऽपीत्यादिना । छान्दोग्यश्रुत्यनुसारेण विकारात्मना प्रवेशमाशङ्कय वाक्यशेषविरोधमाह--अनेन जीवे- नेत्यादिना । भ्रान्त्या देहादिभावमापन्नस्य जीवस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्यैव ब्रह्मदृष्टिरुपदि- श्यते संसारित्वापोहार्था । मातृबुद्धिरिव परयोषिति रागापोहार्था । अतस्तत्त्वमसीत्युपदेश- स्यान्यार्थत्वान्न जीवस्य पारमार्थिकमसंसारिब्रह्मात्मत्वमित्याशङ्कय तद्दूषयति-भावान्त- रापन्नस्येत्यादिना । अबाधिततत्पदमुख्यसामानाधिकरण्यविरोधाद्ब्रह्मणि जीवे ब्रह्मत्व- संपादनार्थत्वं कल्पयितुं न शक्यत इत्यर्थः । संसारित्वग्राहकप्रत्यक्षविरोधादवाधितत्वमसिद्ध- मित्याह-दृष्टमिति । सर्वप्रमाणानामनुग्राहकस्तर्क इष्यते । आत्मनश्च संसारधर्मवत्त्वस्य तर्कापरिशुद्धत्वात्तत्प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वान्न शास्त्रज्ञानबाधकत्वं संभवतीत्याह-नेति सुखादेरुपलभ्यत्वान्नोपलब्धृधर्मत्वं संभवति रूपादिवदित्यर्थः । संसारिषग्राहकं यद्यपि प्रत्यक्षप्रमाणं न भवति तथाऽपि संसारधर्मविशिष्ट आत्मा स्वचैतन्येनोपलभ्यत इति स्वानुभ- वविरोधान्न शाब्दमसंसारित्वज्ञानं प्रमाणमिति चेन्नैतदपि युक्तं कर्मत्वकर्तृत्वविरोधादित्यर्थः । प्रत्यक्षविरोधाभावेऽप्यनुमानविरोधो भविष्यतीत्याह-त्रासादीति । त्रासादि साश्रयं कार्यत्वाद्धटवक्ष्न्यस्याऽऽश्रयस्यासंभवादास्मैव सदाश्रयोऽनुमीयत इति न वाच्यमुपलभ्यो नोपलव्धुधर्मो रूपादिवदिति व्याप्त्यन्तरविरोधाद्ध्यासादपि कार्यदर्शनसंभवादित्यर्थः । जीवस्य ब्रह्मात्मत्वं प्रतिपादयतः शास्त्रस्य तर्कशास्त्रविरोधादप्रामाण्यमाशमय दूषयति-कापिले- त्यादिना । तर्कशास्त्रस्य श्रुतेश्च विरुद्धाव्यभिचारित्वेन प्रामाण्यसंशयोऽपि नाऽऽशङ्कनीय इत्याह-श्रुत्युपपत्तिभ्यां चेति । किंच तार्किकेणापीश्वराधीनं जीवस्य मुखित्वं दुःखित्वं च निरूपणीयं न तन्निरूपयितुं शक्यते । स्वात्मनीश्वरस्य सुखदुःखहरवासंभवा- दित्यभिप्रेत्याऽऽह-एकत्वाञ्चेति । : कथमेकत्वमित्युच्यते- स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः (४) । स य एवंवित् । अस्माल्लोका- * १ के. ञ, दतस्तव । २ ख. ग, च. अ. ठ. 'लभ्यं नो । १५ .

·ध्याये- ११४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- भगुवालय- प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमय- मात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मा- नमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसं- क्रम्य । इमाल्लोकान्कामानी कामरूप्य- नुसंचरन् । एतत्साम गोयनास्ते । स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक इत्येवमादि पूर्ववत्सर्वम् । अन्नमयादिक्रमेणाऽऽनन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्यैतत्साम गायनास्ते। सत्यं ज्ञानमित्यस्या ऋचोऽर्थो व्याख्यातो विस्तरेण तद्विवरणभूतयाऽऽनन्द- वल्या सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितेति तस्य फलवचन- स्यार्थविस्तारो नोक्तः। के ते किंविषया वा सर्वे कामाः कथं वा ब्रह्मणा सह समश्नुत इत्येतद्वक्तव्यमितीदमिदानीमारभ्यते । तत्र पिता- पुत्राख्यायिकायां पूर्वविद्याशेषभूतायां तपो ब्रह्मविद्यासाधनमुक्तम् । प्राणादेराकाशान्तस्य च कार्यस्यान्नान्नादत्वेन विनियोगश्चोक्तः । ब्रह्म- विषयोपासनानि च । ये च सर्वे कामाः प्रतिनियतानेकसाधनसाध्या आकाशादिकार्यभेदविषया एते दर्शिताः । एकत्वे पुनः कामकामित्वानु- पपत्तिः । भेदजातस्य सर्वस्याऽऽत्मभूतत्वात् । तत्र कथं युगपद्ब्रह्मस्वरू- पेण सर्वान्कामानेववित्समश्नुत इत्युच्यते । सर्वात्मत्वापत्तेः । कथं सर्वात्मत्वापत्तिरित्याह । पुरुषादित्यस्थात्मैकत्वविज्ञानेनापोह्योत्कर्षापक- र्षावन्नमयाद्यात्मनोऽविद्याकल्पितान्क्रमेण संक्रम्याऽऽनन्दमयान्तान्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मादृश्यादिधर्मकं स्वाभाविकमानन्दमजममृतमभयमद्वैतं फलभूतमापन्न इमाल्लोकान्भूरादीननुसंचरन्निति व्यवहितेन संबन्धः । कथमनुसंचरन् । कामान्नी कामतोऽन्नमस्येति कामान्नी । तथा कामतो रूपाण्यस्येति कामरूपी। अनुसंचरन्सर्वात्मनेमाल्लोकानात्मत्वेनानुभवन् । किम्, एतत्साम गायन्नास्ते । समत्वाद्ब्रह्मैव साम सर्वानन्यरूपं गाय- शब्दयन्नात्मैकत्वं प्रख्यापयल्लोकानुग्रहार्थं तद्विज्ञानफलं चातीव कृता- र्थत्वं गायन्नास्ते तिष्ठति । १ ख. ठ. त्मत्वोपप । २ ख. ठ. त्मत्वोपप । १ , ·१० दशमोऽजुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ११५ स य इत्यादिपदव्याख्यानमुपेक्ष्योपसंक्रमणसामगानयोरेककर्तृक त्वमन्वयप्रदर्शनेन दर्शि- तमिदानी वल्लीसमाप्तिपर्यन्तस्य ग्रन्थस्य तात्पर्य वृत्तकीर्तनेनाऽऽह-सत्यं ज्ञानमित्या- दिना । भविद्यालेशवशेन द्वैतावभासमनुभवन्धिद्वान्सर्वस्याऽऽत्माऽहमिति मन्यमानोऽणि- माद्यैश्वर्यमुजां योगिनां यस्कामात्नत्वं कामरूपत्वं च ममैवेति पश्यन्युगपत्सर्वान्विषयानन्दान- श्नुत इत्युपचर्यत इत्याह-सर्वात्मत्वापत्तेरिति । कथम्- हाइकु हा३७ हाश्वु (५)। अहमन्नमहम- नमहमन्नम् । अहमन्नादोऽ३हमन्नादोऽ३ह- मन्नादः । अह५ श्लोककदह५ श्लोकलदह श्लोकळत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य । पूर्व देवेन्यो अमृतस्य नाभायि हा३दु हाइकु हाश्वु । अहो इत्येतस्मिन्नर्थेऽत्यन्तविस्मयख्यापना- र्थम् । कः पुनरसौ विस्मय इत्युच्यते-अद्वैत आत्मा निरजनोऽपि सन्नहमेवान्नमवादश्च । किंचाहमेव श्लोककृत् । श्लोको नामानान्ना- दयोः संघातस्तस्य कर्ता चेतनाबान् । अन्नस्यैव वा परार्थस्यानादा- र्थस्य सतोऽनेकात्मकस्य पारार्थेन हेतुना संघातकृत् । त्रिरुक्तिर्षिस्मय- त्वख्यापनार्था । अहमस्मि भवामि । प्रथमजाः प्रथमजः प्रथमोत्पन्नः। ऋतस्य सत्यस्य मूर्तामूर्तस्यास्य जगतो देवेभ्यश्च पूर्वमस्मृतस्य नामिरम- तत्वस्य नाभिर्मध्यं मत्संस्थममृतत्वं प्राणिनामित्यर्थः । प्रथमजो हिरण्यगर्भोऽप्यहम् । प्लुतिस्तावद्गानार्था । देवेभ्यः स्वव्यष्टिरूपेभ्यः पूर्व विरारूपमेवेत्यर्थः । मा ददाति स वाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा३नि । अहं विश्वं भुवनमायभवा३म् यो इदेव मा ३ऽऽ. १ ज. ठ. वदादर । अ. वदनादरा !

·. ध्याये- आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता- [३भृगुवलय- यः कश्चिन्मा मामलमन्नार्थियो ददाति प्रयज्छुत्यनारमना ब्रवीति स इदित्यमेवमविनष्टं यथाभूतमावा अवतीत्यर्थः । यः पुनरन्यो माम- दत्वाऽथिभ्यः काले प्राप्तेऽसमत्ति तमन्नमदन्तं भक्षयन्तं पुरुषमहमन्न. मेव संप्रत्यनि भक्षयामि । अत्राऽऽहवं तर्हि विमेमि सर्वात्मस्वप्राप्तेर्मों- क्षादस्तु संसार एष यतो मुक्तोऽप्यहमन्नभूत आद्यः स्यामन्नस्यैवं मा भैषीः संव्यवहारविषयत्वात्सर्वकामाशनस्यातीत्यायं संव्यवहारविष- यमन्नान्नादादिलक्षणमविद्याकृतं विद्यया ब्रह्मत्वमापनो विद्वांस्तस्य नैव द्वितीयं वस्त्वन्तरमस्ति यतो धिमेत्यतो न मेतव्यं मोक्षात् । एवं तर्हि किमिदमाह-अहमनमहमन्नाद इत्युच्यते । योऽयमन्नान्नादादि- लक्षणः संव्यवहारः कार्यभूतः स संध्यषहारमात्रमेव न परमार्थवस्तु । स एवंभूतोऽपि ब्रह्मनिमित्तो ब्रह्मध्यतिरेकेणासनिति कृत्वा ब्रह्माधि- द्याकार्यस्य ब्रह्मभावस्य स्तुत्यर्थमुध्यते । अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादोऽहमन्नादोऽहमन्नाद इत्यादि । अतो भयादिदोषगन्धोऽ- प्यविद्यानिमित्तोऽविद्योषछेदाब्रह्मभूतस्य नास्तीत्यहं विश्वं समस्त मुवनं भूतैः संभजनीयं ब्रह्मादिमिर्मवन्तीति वाऽस्मिन्भूतानीति मुष- नमभ्यभवामाभिभवामि परणेश्वरेण स्वपेण । आवा इति । लोण्मव्यमपुरुषैकवचनम् । पौनःपुन्येनेत्येवं मत्वाऽऽख्यातेषु निपा- त्यत इत्यवतीति व्याख्यातम् । अभिभवामि, उपसंहरामीत्यर्थः । ईश्वरात्मताज्ञानेनाहंबाधेऽ- द्वैतं ततो नास्ति भयकारणमित्यर्थः । . . . 4 सुवर्न ज्योतीः । य एवं वेदै । इत्युपनिषत् (६)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्लय- ध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ सुधर्न ज्योती: सुखरादित्यो नकार उपमार्थे । आदित्य इव सवद्धि- मातमस्मदीयं ज्योतीज्योतिः प्रकाश इत्यर्थः । इति वल्लीद्वयविहितोप- निषत्परमात्मज्ञानं तामेतां यथोक्तामुपनिषदं शान्तो दान्त उपरतm4 १ क. न. ग. च. °वं सर्वाख्या । म वं सत्तवाख्या।

·HON १०दशमोजुषाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ११७ स्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा भृगुवत्तपो महदास्थाय य एवं वेद तस्येदं फलं यथोक्तमोमिति॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभग- वतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयभृगुवल्यध्यायभाष्ये दशमोऽनुषाकः ॥ १० ॥ नकार इवार्थे । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैतिरीयो. पनिषच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीये भृगुवल्यध्याये दशमोऽनुवाकः ॥१०॥ [*भृगुस्तस्मै यतो विशन्ति तद्विजिज्ञासस्व वयो- दशान्ने प्राणो मनो विज्ञानं द्वादश द्वादशाऽऽ- नन्दो दशानं न निन्द्यादन्नं न परिचक्षीतानं बड्ड कुर्वीतेकादशैकादश] न कंचनकषष्टिदर्श ॥ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयो अगुव- ल्लयध्यायः समाप्तः ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दमगवत्पूज्यपाशि- व्यस्य शंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः ॥३॥ *एतञ्चिह्नान्तर्गतग्रन्थस्थाने क्वचिस्पुस्तकेऽन्यथा पाठः, स यथा-"भृगुस्तस्मै यतो वे विशन्ति तद्विमिज्ञासस्व तत्रयोदशाने प्राणो मनो विज्ञानं तद्विज्ञाय तं तपसा द्वा द्वादशाऽऽनन्द इति सैषा दशाम्नं न निन्द्यात्प्राणः शरीरमन्नं न परिचक्षीताऽऽपो ज बहु कुर्वीत पृथिव्यामाकाश एकादशैकादश" इति । -- न ·अ०४ ११८ तैत्तिरीयोपनिषत् । [भृगु०ध्याये तैत्तिरीयकभाष्यस्प शांकरस्य द्रढीयसः । स्फुटार्थबोधकामेभ्यो निरमायि सुटिप्पणम् ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादाशिष्यश्रीमद्भगवदान- न्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥ ३ ॥ -- समाप्तेयं उष्णयजुर्वेदीया तैत्तिरीयोपनिषत् ।

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। अथ शंकरानन्दकता तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। वक्ष्येऽधुना शंकरविश्वरूपवाचा विनिमतसमस्तवाक्यम् । कृष्णं यजुस्तित्तिरिनामचिह्न पदार्थशुद्धयर्थमतीव सार्थम् ॥ १ ॥ कर्माणि विचित्राणि नित्यादिलक्षणानि पूर्वमुक्तानि, तैनिःश्रेयसमपश्यन्ब्रह्मज्ञानायो- पनिषदमारभमाणो वेदो ब्रह्मज्ञाने च महतामपि देवैः क्रियमाणान्विघ्नानवलोक्य तत्प्र- शान्तये ब्रह्मविद्यार्थिनेदं पठनीयमित्यभिप्रायेण प्रथमं पठति-शं सुखं नोऽस्मभ्यं मित्रः प्राणवृत्तेरहश्चाभिमानिनी देवता शं सुखं वरुणोऽपानवृत्ते रात्रेश्वाभिमानिनी देवता न इत्यनुषङ्गः । शं नो व्याख्यातम् । भवतु भूयात् । इदं पदं शंपदेन सर्वत्र संबध्यते । अर्यमा चक्षुष आदित्यमण्डलस्य चाभिमानिनी देवता । शं नो व्याख्यातम् । इन्द्रो बाह्वोर्बलस्य चाभिमानिनी देवता । बृहस्पतिर्वाचि बुद्धौ चाभिमानिनी देवता शं न इत्य- नुषङ्गः । शं नो व्याख्यातम् । विष्णुः पादाभिमानिनी देवता तद्विशेषणमुरुक्रमः, उरु ग्रचुरं क्रमणं यस्य स उरुक्रमः सर्वव्यापीत्यर्थः । अथवा स्वतन्त्रमिदं पदमुरुक्रमो विराट- सर्वान्नाभिमानिनी देवता । शं न इत्यनुषङ्गः । एवं स्थूलसूक्ष्माभिमानिनीर्देवताः प्रायेंदानीमव्याकृतज्ञानक्रियाशक्त्यभिमानिनी देवतां ममस्करोति-नमो नमस्कारः । ब्रह्मणेऽव्याकृताभिमानिने । तस्यानुत्पादिताकार्यस्या- किंचित्करत्वात्कार्याभिमानिनं तदभिन्नं पुनर्नमस्करोति-नमो नमस्कारः । ते तुभ्यं वायो हे क्रियाशक्तिप्रधानज्ञानक्रियाशक्ते । ननु प्रतिपाद्यस्यैव नमस्कारः करणीयो न चाहं प्रतिपाद्य इत्यत आह त्वमेव ज्ञानक्रियाशक्त्यभिमान्येव न त्वन्यत् । प्रत्यक्ष शास्त्रस्य प्रत्यक्षं स्वयं प्रकाशमानत्वेन बुद्ध्यादेः साक्षित्वेन वा ब्रह्माव्याकृताभिमानिदेशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यस्वरूपम् । असि भवसि । ननु यद्यहं ब्रह्म किं तवेत्यत आह-त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म कार्याभिमानिनमेव भवन्तं स्वयंप्रकाशं कारणाभिमानिस्वरूपं वदिष्यामि त्वं ब्रह्मासीति गुरुणोक्ते कार्यकर- णामिमानिचैतन्ययोरैक्यमवगत्याहं ब्रह्मास्मीति वदिष्यामि कथयिष्यामि । नन्विदमुपचरितं मां प्रति भवतोच्यत इत्यत आह-ऋतमनुपचरितं वदिष्यामि कथयिष्यामि । V १ ख, ग, कृत्स्नं । २ ख. गोक्तं का।

·शंकरानन्दकृता- [ शीक्षाध्याये, अनु०१] २ इंदं सर्व ननु भवताऽनुपचरितेऽप्युच्यमाने नैतादृशं वस्तु वृत्तमित्यत आह-सत्यम् । यदयमात्मा" "एकमेवाद्वितीयम् "नेह नानाऽस्ति किंचन" "तत्त्वमसि" अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिशास्त्रेभ्य ऐक्यम(क्येना)वगम्यमानमबाधितं वस्तुस्वरूपमुलूकनिशावन्न ममैवेदमृतं किंतु सर्वप्रमाणसिद्धमवाधिवस्वरूपमित्यर्थः । वदिष्यामि कथयिष्यामि यस्मा- तत्तस्मान्मां भवन्तं ब्रह्मरूपेण प्रतिपादयन्तमवतु कार्यकारणोपाधिर्भवान्पालयतु । ननु भवतः शिप्यस्य वाक्कायमनसां प्रसन्नानामध्यात्मादिदुःखैरनुपघातोऽस्तु गुरोश्च विप- यो मङ्गलाचरणे तात्पर्यहीनत्वादित्याशङ्कय गुरुविषयेऽपि स्वयं प्रार्थयते । यस्माद्गुरु- मन्तरेण न विद्या लभ्या शिष्येण तत्तस्माद्वक्तारं वा विद्यायाः कथयितारं गुरुमित्यर्थः । अवतु पालयतु । यस्मादनन्तरं तस्मादिति पठित्वा श्रौतं तच्छब्दद्वयमपि ब्रह्मपरं वा व्याख्येयम् । तच्छब्दरहितं वाक्यद्वयं गुर्वात्मनो रक्षायामादरार्थमुपक्रमविपर्ययेणाध्येति- अवतु मामवतु वक्तारं व्याख्यातम् । यद्यपि गुरुर्ब्रह्मावबोधेन ब्रह्मैव शिष्यश्च साध- नचतुष्टयसंपन्नः स्वयमप्रमत्तस्तथाऽपि दैवकृतानामतिसूक्ष्माणामपराधानां भूयसां सत्त्वेनाऽऽ- ध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदुःखागमनाद्ब्रह्मविद्योत्पादस्य विघातः स्याच्छिप्यस्य । ततो दुःखत्रयविघातार्थ त्रिः शान्तिपदं पठति-ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः, वाक्काय. मनसामन्येन्द्रियाणां त्रिविधमाप दुःखमुपरतिं गच्छतु ब्रह्मविद्याधिकारिणो ममेत्यर्थः । यद्यपतिः परम् "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इत्येवोपक्रमणीयं तथाऽप्यत्यन्तबहिर्मुखस्य नाऽऽत्मावगतिरित्यन्तर्मुखत्वं संपादयितुं फलेन प्रलोभ्य कानिचिदुपासनानि प्रथमत उच्यन्ते । नन्वेवं चेदथातः संहिताया इत्याद्यारम्भणीयं न पुनः शीक्षामित्यादे- कम् । सत्यम् । तथाऽप्युपनिषदामर्थज्ञानप्राधान्याद्यथाकथंचित्पाठेनार्थज्ञानं करणीयमिति- शङ्कानिवारणार्थ शीक्षामित्यादिकं प्रथमं पठ्यते । न पुनरन्यः कश्चनोपयोगः । शीक्षां यथाऽस्मिन्नेव पदे शिक्षामित्येवं शिकार एकमात्रमु(त्र उ)चार्यमाणेऽर्थाधिगतिर्न पुनवैदिकी पाठशुद्धिः । न च वेदे तत्तद्वर्णस्वरादिहीनस्य पदस्य वाक्यस्य वोपादेयार्थों भवति प्रत्युत दृष्टार्थविनाशस्तत्तदुपनिषदामपि वेदत्वात्तत्तच्छाखापाठकप्रसिद्धवर्णस्वरा- दियुक्तपदाधुच्चारणेनार्थज्ञानं करणीयमित्येतदर्थ छान्दस्या प्रक्रियया शीक्षामिति पाठः । शिक्ष्यन्तेऽनया वर्णादयः शिक्ष्यन्त इति वर्णादय एव वा शिक्षा तां शिक्षा व्याख्या- स्यामो विविधमासमन्ताव्यक्तं कथयिष्यामः । वर्णोऽकारादिः । स्वर उदात्तादिः । मात्रा ह्रस्वादिः । बलं प्राणस्थानप्रयत्नैः । साम समता द्रुतविलम्बितात्यधिकातिन्यू- १ ख. 'दनस्य । २ ग. टादित्रि ।

·[ शीक्षाध्याये, अनु०२] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । กร नादिवर्जनेनैकरूपतयोच्चारणं *ज्याघ्रीपुत्रहरणवदपीडनमित्यर्थः । संतानः संततिः संहि- ताया नियतक्रमं पदं वाक्यं वेत्यर्थः । इति: समाप्तौ शिक्षायाः । उक्तः कथितः शीक्षाध्यायः शीक्षाऽधीयतेऽवगम्यतेऽनेनेति शीक्षाध्यायः ॥ इति श्रीमर परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरामन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्ति- रीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ अथ द्वितीयोऽनुवाकः । इदानीं + देहलीप्रदीपन्यायेनोक्तवक्ष्यमाणयोः साधारणं मङ्गलाचरणं करोति शिष्यरूपो वेदः शिष्यशिक्षार्थम् । सह समं नावावयोर्गुरुशिष्ययोः । यशः, अस्यायं शिष्योऽ- स्यायं गुरुरित्यध्यापनाध्ययनजन्या कीर्तिरस्त्विति शेषो वक्ष्यमाणे च । सह नौ व्याख्या- तम् । ब्रह्मवर्चसं ब्रह्म ब्राह्मणत्वजातिः, तदीयं तेजो ब्रह्मवर्चसं स्वाश्रमानुष्ठानपरौ दीर्घायुष्मन्तावावां भूयास्वेत्यर्थः । अथ शीक्षाध्यायकथनानन्तरम् । अतः कृतम- ङ्गलानामपि नान्तर्मुखत्वमन्तरेण ब्रह्मज्ञानोत्पत्तिरस्मात्कारणात् । संहिताया नियतक्रमपद- वाक्यरूपायाः । उपनिषदं सामीप्येन नितरामिष्टार्थगमकत्वादनिष्टस्य शिथिलीकृल्य विनाशकारित्वाच्च तद्विषया बुद्धिरुपनिषत्ताम् । व्याख्यास्यामो व्याख्यातम् । पञ्चसु पञ्चसंख्याक्रान्तेषु । अधिकरणेप्वाधारषु । अधिकरणान्याह-अधिलोकं लोकमधि- कृत्य । अधिज्योतिषं ज्योतिराधिकृत्याधिज्योतिरधिज्योतिरवाधिज्यौतिषम् । अधिविध विद्यामधिकृत्य । अधिप्रजं प्रजां पुत्रादिसंततिमधिकृत्य । अध्यात्ममात्मानं शरीरम- धिकृत्य । ता अधिलोकाद्याः । महासंहिताः पदवाक्यसंहितासु चिन्त्यमाना महत्यः संहिता महासंहिताः । इति, अनेन प्रकारेण । आचक्षत आ समन्ताव्यक्तं कथयन्ति संहिताविदः । अथ तासां महासंहितात्वकथनानन्तरम् । अधिलोकं व्याख्यातम् । संहिताया उपनिषदं व्याख्यास्याम इतीदमत्र वक्ष्यमाणेप्वपि चतुर्पु पर्यायेष्वनुवर्तते । पृथिवी प्रसिद्धा भूः । पूर्वरूपं पूर्वस्य पूर्ववर्णस्य रूपं स्वरूपं पूर्ववर्णे पृथिवी दृष्टिः करणीयेत्यर्थः । द्यौः स्वर्गलोक उत्तररूपमुत्तरवर्णस्य स्वरूपमुत्तरवर्णे स्वर्गलोकदृष्टिः करणीयेत्यर्थः । आका- शोऽन्तरिक्षलोकः संधिभूस्वर्गलोको संधीयते अस्मिन्निति संधिर्मध्यं पूर्वोत्तरवर्णयोरन्तरा- , * वर्णानामिति शेषः । यथा व्याघ्री स्वापत्यानि मुखे धृत्वा दशनाभिघातव्रणाद्यकृत्वैव स्थलात्स्थलान्तरं नयति तथा स्थानादिषु पीडनमकृत्वैव वर्णोच्चारणं सामशब्देन गृह्यत इति भावः । + देहली गृहद्वारासन्नप्रदेशः । तत्र निहितो दीपो द्वारान्तःप्रदेशं तदहिभूतं चत्वरं च प्रकाशयति तथेदं मङ्गलमुक्तवक्ष्यमाणयोः साधारणं, ज्ञेयमिति तात्पर्यम् ।

·४ शंकरानन्दकृता [शीक्षाध्याये, अनु०३] लेऽन्तरिक्षदृष्टिः करणीयेत्यर्थः । वायुर्जगत्प्राणस्त्रिलोक्युदरवर्ती संधानं संधीयेते पूर्वोत्तरे रूपे अनेनेति संधानं संबन्ध इत्यर्थः । पूर्वोत्तरवर्णयोः संबन्धे वायुदृष्टिः करणीयेत्यर्थः । यथा-इषे त्वेत्यत्र षकारस्योपरि योऽयमेकारः सोऽयं पृथिवीरूपो यश्चोपरितनस्तकारोऽसौ युलोकात्मकस्तयोर्वर्णयोर्मध्यदेश आकाशात्मकस्तस्मिन्देशे संहितानिमित्तो द्विर्भावेनाऽऽपा- दितो योऽन्यस्तकारः स वाय्वात्मक इति ध्यायेत् । एवमुत्तरेष्वप्युपास्यावयवेषु चतुर्यु योज्यम् । इतिः समाप्त्यर्थः प्रकृतोपनिषदः । प्रकृतामुपनिषदमाह-अधिलोकं व्याख्यातम् । अथचतुष्टयमपि स्वापेक्षया पूर्वोपासनानन्तर्यमाह । अग्निभीमः । आदित्यश्चन्द्र- ( त्यः सूर्य ? ) मण्डलम् । आपो नीराणि । विद्युत एव वैद्युतोऽचिरप्रभवः । आचार्यो गुरुः । अन्तेवासी शिष्यः । विद्याऽऽचार्येणोच्यमाना । प्रवचनं गुरु- शिप्ययोः प्रकर्षणोच्चारणं विद्यायाः । माता जननी । पिता जनकः । प्रजा पुत्रादिः । प्रजननमुत्पत्तिः प्रजायाः । अधरा हनुरधरोष्ठमारभ्य चिबुकफेलकाक्रान्ता । उत्तरा हनुरुत्तरोष्ठमारभ्याऽऽनासामूलम् । वाग्वर्णोच्चारणशक्तं ताल्वादिस्थमिन्द्रियम् । जिह्वा प्रसिद्धा । अन्यत्पर्यायचतुष्टयेऽप्यन्त्यं पदं मुक्त्वा समानपाठं पूर्ववच्याख्येयम् । इतिर्महासं- हितापरिसमाप्त्यर्थः । इमा अधिलोकाद्या महासंहिता व्याख्याताः । इदानीं पञ्चानामपि फलमाह-योऽधिकारी । एवं पूर्वोत्तररूपेणैता अधिलोकाद्या महासंहिता व्याख्याता विविधमा समन्ताव्यक्तं कथिता वेद जानात्युपासीतेत्यर्थः । संधीयते संबन्यते । प्रजया पुत्रादिलक्षणया । पशुभिर्गवादिभिः । ब्रह्मवर्चसेन ब्राह्मणनात्युचितेन तेजसा । अन्नाद्येन, अन्नं च तदाद्यं चान्नाद्यं तेन व्रीहियवादिनेत्यर्थः । सुवर्गेण स्वगंण लोकेन कर्मफलेन । प्रनादिभिः संपन्नो भवतीत्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरी- थोपनिषद्दीपकायां शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ । अथ तृतीयोऽनुवाकः । अथ यः कश्चन दुर्मेधा नासौ मेघोत्पादनमन्तरण ब्रह्म बोर्बु शक्त इति मेधाकामस्य मेधाकराञ्जपमन्त्रानाह—यः प्रसिद्ध ओंकारश्छन्दसां गायत्र्यादिच्छन्दस्विनामृगादिभेदा- नामृषमः श्रेष्ठः । विश्वरूपः सर्वरूपः पर्णप्विव शङ्कुः सर्वस्मिञ्जगति व्यवस्थित इत्यर्थः । छन्दोभ्य उक्तेभ्य ऋगादिभ्यः । अधि, अधिकः सर्वव्यापकत्वात् । अमृतात्स्वयं [प्र] काशमानादात्मनः । संबभूवोत्पत्तिमकरोत् । छन्दोभ्योऽमृता- १ ख. ग. लका।

·[शीक्षाध्याये, अनु०३] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। ५ दिभिः सामानाधिकरण्याङ्गीकारेणाधिकः सम्यग्वर्तत इति व्याख्येयम् । सोऽमृतज- श्छन्दः सारभूतः । मा माम् । इन्द्र इन्द्रस्य परमात्मनो वाचकत्वादिन्द्रः । मेधया श्रुतधारणशक्त्या । स्पृणोतु प्रीणयतु मेधासंपन्नं करोत्वित्यर्थः । मेधासंपत्तेः फलभूतामाशिषमाह-अमृतस्य तज्जनकस्य ब्रह्मणोऽहं तदस्मीति तादात्म्येन । देव हे देव । स्वयंप्रकाशस्याऽऽत्मनः प्रकाशकत्वेन धारणो धारयिता भूयासं भवानि । मेधाप्राप्तेरपि शरीरारोग्यादिकमन्तरेणाभावादत (वोऽत ) स्तदपि प्रार्थयते--शरीरं स्थूलो विनाशी देहः । मे ममाधिकारिणः । विचर्षणं विचक्षणं नीरोगमित्यर्थः । भूयादितिपुरुष वि परिणामेनात्र वक्ष्यमाणे चानुषङ्गः । जिह्वा वागिन्द्रियाधारभूता मे ममाधिकारिणः । मधुमत्तमा जिह्वाया मधुत्वं प्रियहित- सत्यभाषित्वं वेदायतनं तद्यस्या अस्ति सा मधुमती । अतिशयेन मधुमती मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां श्रोत्राभ्याम् । भूरि बहु । विश्रुवं व्यशृणवमात्मसाक्षात्कारार्थ न श्रवण- मस्तीत्यर्थः । इदानीमाकारस्यात्यन्तं ब्रह्मसामीप्यमाह-ब्रह्मणः सत्यज्ञानादिलक्षणस्य कोशः खड्गस्येव व्याप्य व्यवस्थित आवरणविशेषः । यथा कोशः खड्गेन संभृत एवं ब्रह्मणा संभृतः प्रणवः । असि भवसि । एवंभूतोऽप्यविद्यादृष्टिभिर्नावगन्तुं शक्यत इत्याह- मेधया लौकिकश्रतधारणया बुद्धया । पिहित आवृतः । यस्मादेवंगुणकस्ततस्त्वं श्रुतम् यदयमात्मा अहं ब्रह्मास्मि '' इत्यादिश्रवणपथमागतम् । मे ममा- धिकारिणः । गोपाय रक्षां कुरु । आत्मसाक्षात्कारफलावसानं कुर्वित्यर्थः । मेधाविषयेऽर्थानुसंधानपुरःसरं मन्त्रजपमुक्स्वा मेधावतोऽपि बहिर्मुखस्य निःश्रीकस्य न प्रत्यक्प्रवणता । ततः श्रीकामस्य श्रीकरान्मन्त्रान्प्रणवप्रतिपादकान्सहोमलिङ्गानाह आवहन्ता समन्तात्प्रापयन्ती । वितन्वाना विविधं विस्तारयन्ती । कुर्वाणा कुर्वती । चीरमनेककालम् । अचीरमितिपदच्छेदे क्षिप्रमिति व्याख्येयम् । आत्मनः स्वस्याः श्रियोऽवस्थानमिति शेषः । वासासि वस्त्राणि । ममास्यार्थिनः । गावश्च प्रसिद्धाः । चकारोऽश्वादीनामनुक्तानां समुच्चयार्थः । अन्नपाने च, अद्यत इत्यन्नं पीयत इति पानमन्नं च पानं चान्नपाने । चकार उक्तवासोगवान्नपानसमुच्चयार्थः । सर्वदाऽ- चारभ्याऽऽत्मसाक्षात्कारम् । आत्मनश्चिरं कुर्वाणा वासआदिक सर्वदा वहन्ती वितन्वाना च मम गृहेऽवस्थानं करोत्विति शेष पूरयित्वा व्याख्येयम् । नन्वहं मेधाया दाता कथं श्रियो दातेत्यत आह-तत इति । यतो मेधाया दाता तस्मात् । अयं भाव:-श्रीः प्राकृतैरपि राजादिभिर्दातुं शक्या मेधा तु भगवन्त- मन्तरेण ब्रह्मणः कोशं न केनचिद्दातुं शक्या । ततोऽतिदुर्लभस्य मेधादेर्दातुर्ब्रह्मणः कोशस्योंकारस्य कियाश्रीदानार्थमुद्यमः । मे मम श्रीकामस्य । श्रियं मद्गृहे यामात्म- नश्चिरमवस्थानं कुर्वाणामन्नपानवस्त्रादीन्प्रापयन्ती तामेव विस्तारयन्तीमावह प्रापय । इदं सर्व ANA ·..... ६ hy शंकरानन्दकृता [शीक्षाध्याये, अनु०३] लोमशामजादिलोमभिर्लोमवती चेतनमण्डलबहुलामित्यर्थः । पशुभिर्गवाश्वादिभिः सह समम् । स्वाहा मदीया वाक्स्वशब्दवाच्यां श्रियमावहेति यामाह तां स्वाहैव स्वाहा । स्वाहेतिदर्शनाखोमार्थताऽस्य मन्त्रस्य वक्ष्यमाणानां चावगम्यते । होमद्रव्याणि च स्वस्व- गृह्येप्वगन्तव्यानि । मन्त्रेण स्वस्थानि [ ? ] क्षीराज्यबिल्वादीनि वा । प्रणवात्मा च देवताऽग्न्यादिकं तु यथायोगमवगन्तव्यम् । आ मा मां श्रीकामं यन्त्वायन्त्वनाऽऽगच्छन्तु । ब्रह्मचारिणोऽध्ययनार्थिनो माणवकाः सर्वासु दिक्ष्ववस्थिताः । स्वाहा व्याख्यातम् ब्रह्मचारिणामागमने प्रयो- जनमाह -यशः । अत्र धर्मशब्देन धर्मी लक्षितो भवति । यशस्वी । जने लोके । असानि भवानि । स्वाहा व्याख्यातम् । अत्रापि प्रयोजनमाह-श्रेयानतिशयेन प्रशम्यः । वस्यसो वस्युमन्त(सुमत्त)रात्सकाशात् । वसु चात्र दैवं मानुषं वित्तम् असानि भवानि । स्वाहा व्याख्यातम् । तत्रापि प्रयोजनमाह-तं ब्रह्मणः कोश- भूतम् । त्वा त्वामोंकारम् । भग समग्रधर्मज्ञानवैराग्थैश्वर्ययशःश्रीणां निवासभूत ओंकारो ब्रह्मकोशो भगस्तत्संबोधनं हे भग प्रविशानि प्रवेशं करवाणि । स्वाहा व्याख्यातम् । ननु यदि मत्प्रविष्टस्त्वं तर्हि मत्तो भिन्नः समुद्रं प्रविष्टः समुद्रादिव भिन्नो मत्स्य- स्तथा च तद्वदेव भवतो न कोऽपि पुरुषार्थ इत्यत आह--स मया प्रवेष्टव्यो ब्रह्मणः कोशभूतो भवानोंकारः । मा मां तादात्म्येन त्वदुपासकम् । भग प्रविश स्वाहा प्रवेशं कुरु । आवयोरनुपचरितं तादात्म्यमस्त्वित्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् । ननु-त्वं कर्ता भोक्तेत्यादिसंसारधर्मवान्मयेश्वरेण कथमभिन्नः स्या इत्यत आह- तस्मिन्मदभिन्न ओंकार ईश्वरे । सहस्रशाखे सहस्रमनन्ताः शब्दार्थात्मनो वृक्षस्य भवतः शब्दार्थविवर्तरूपाः शाखा यस्य स सहस्रशाखस्तस्मिन् । निभग हे भग । नेम॒जिना संबन्धः । अहं वस्तुतस्त्वदभिन्न इदानीमविद्यापटलपिनद्धाक्ष उपासकः । त्वयि शब्दार्थरहित ओंकारे ब्रह्मणि “ अहं ब्रह्मास्मि ” इति बोधेन मृजे निमामि कर्तृत्वादिकमविद्याकृतं न वस्तुत इति ज्ञानेनाऽऽत्मानं परिशोधयामीत्यर्थः । स्वाहा व्याख्यातम् । तथा च ब्रह्मचारिणामागमनं परम्परया मोक्षहेतुरित्युक्त्वेदानीं तदेव दृष्टान्ताभ्यां मन्त्रान्तरेण विशिनष्टि-~-यथा येन प्रकारेण । आपो नीरधाराः । प्रवता, उच्चा- देशात्पतन्त्यो निम्नदेशगामिन्य इत्यर्थः । प्रवतेतितृतीयापक्षे प्रवणवता मार्गे- णेति व्याख्येयम् । यन्ति निम्नदेशं गच्छन्ति । अपां सेत्वादिना प्रतिबन्धो १ग, योग्यम, ·७ [शीक्षाध्याये, अ०४] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। दृष्टस्ततो दृष्टान्तान्तरमाह-यथा दृष्टान्ते । मासाः पक्षद्वयात्मकाश्चैत्रादयः । अह- र्जरमहानि जरयति स्वकुक्षिनिक्षेपेण यः संवत्सरस्तम् । यन्तीत्यनुवर्तते । एवं दार्टी - न्तिके मां श्रीकामम् । ब्रह्मचारिणश्छात्राः । धातः, हे धातः सर्वस्त्रष्टुत्वात्प्रणवस्य धातृत्वम् । आयन्त्वागच्छन्तु । सर्वतः सर्वाभ्यो दिग्भ्यः । स्वाहा व्याख्यातम् । नन्विदं सर्व मत्तादात्म्याथै मम तव कः संबन्ध इत्यत आह-प्रतिवेशः स्वगृह- समीपस्थं गृहं प्रतिवेशः । तद्वच्चैतन्यरूपेण जीवोपाधेरतिसंनिहितत्वात्प्रणवश्चैतन्यात्मा प्रतिवेशः । असि भवसि । यतस्ततः प्र मा मां त्वदुपासकम् । भाहि प्रभाहि प्रकाशयाऽऽत्मानम् । प्रमा पद्यस्व प्रपद्यस्व । अहं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कारबोधेन मद्रूपमागच्छेत्यर्थः । अत्र स्वाहान्ता अष्टौ मन्त्राः । एतैः सर्वैर्मन्त्रैरेकादशसंख्याकैरष्टभिः पाठ एव । स्वाहान्तस्त्रिभिश्च होमार्थ स्वाहान्तत्वेन पठित्वा होमः करणीयः । जपस्तु यथा- पाठपठितैरित्यवगन्तव्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनि- षद्दीपिकायां शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ amma अथ चतुर्थोऽनुवाकः । पूर्वमोंकारस्य सहस्रशाखत्वमुक्तं तदेतत्प्रधानशाखासु सिद्धासु प्राधान्यं च भूरादि- व्याहृतीनामस्मिन्प्रपञ्चे । ततो व्याहृतयो हृदिस्थाः । तासूपासनं स्वाराज्यफलमाह- भूर्भूलोकः, तत्स्थः प्रपञ्चो भूरितिशब्दाभिधेयः। भुवोऽन्तरिक्षलोकः । तत्स्थः प्रपञ्चो भुव इत्युच्यते । सुवः स्वर्गः, तत्स्थः प्रपञ्चः सुवरित्युच्यते । इत्यनेन प्रकारेण । वै स्मर्यमाणाः । एता इदानीमुक्ताः । तिस्त्रास्त्रिसंख्याका वेदत्रयात्मिका: । व्याहृतयः, अधिकारीष्टं विविधमा समन्ताद्धरन्ति प्रयच्छन्त्यधिकार्यनिष्टं वा विविधमा समन्ताद्धरन्ति विनाशयन्तीति व्याहृतयः । तासां भूर्भुवः सुवरितितिसृणाम् । उ अपि ह किल । स्म प्रवेदयत इत्यनेन संवध्यते । एतां वक्ष्यमाणां चतुर्थी चतुःसंख्यापूरणीम् । माहा- चमस्यो महांश्चासौ चमसोपलक्षितानेकयागसंपन्नश्च महाचमसस्तस्यापत्यं माहाचमस्यः । प्रवेदयते प्रकर्षेण निवेदितवाञात्वोक्तवानित्यर्थः । ऋषेरनुस्मरणमुपासनार्थमिति संप्रदा- यविदः । तामाह-महस्तेजः स्वयंप्रकाशम् । इत्यनेन प्रकारेण । आवेदने कः प्रकर्ष इत्यत आह-तन्महः । ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं तस्मिन्नियं दृष्टिः करणीये- त्यर्थः । यद्ब्रह्मेत्युक्तं स प्रसिद्धो वक्ष्यमाण आत्माऽस्मत्प्रत्ययालम्बनः प्रधानभूत १ ग, सर्वमेतत्ता। २ ग. ऋषेः स्म ।

·शंकरानन्दकृता- [शीक्षाध्याये, अ०४] ८ इत्यर्थः । अङ्गान्युपसर्जनभूतानि । अन्या भूराद्या देवता व्याहृत्यधिष्ठात्र्यः । अहं महो ब्रह्मरूपमस्मि मम भूराद्या व्याहृतिदेवता अङ्गानीत्युपासनं करणीयमित्यर्थः । ननु भूरादिषु शब्देषु का देवता इत्याशङ्कय व्याहृतीनामर्थमाह-भूः प्रथमा व्याहृतिः । इतिरनुकरणार्थः । वै स्मरणार्थम् । अयं प्रत्यक्षो लोको भूर्लोकः । भुव इत्यन्तरि- क्षम् । सुवरित्यसौ लोकः । अन्तरिक्षं द्यावाभूम्योरन्तरालस्थो लोकः । असौ परोक्षो लोकः स्वर्गलोकः । भुवः स्व(सुव)रितिव्याहृतिपर्यायद्वयेऽपीतिशब्दावनुकरणाौँ । महश्चतुर्थी व्याहृतिः । इतिरनुकरणार्थः । आदित्यश्चन्द्र(त्यःसूर्य)मण्डलाभिमानी जगत्प्राणः, आदि- त्यस्य महान्याहृत्यात्मनोपास्यमानस्य महत्त्वमुपपादयति । आदित्येन वावाऽऽदित्ये- नैव । सर्वे निखिलाः । लोका भूरादयः । महीयन्ते पूज्यन्ते सर्वव्यवहारक्षमा भव- न्तीत्यर्थः । इदानीं व्याहृतीनां ज्योतिर्वायुरूपतामाह-भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीषि महीयन्ते । अग्निवाय्वादित्यचन्द्रमसः प्रसिद्धाः । एतेभ्यो व्यतिरिक्तानि सर्वाणि ज्योतींषि नक्षत्रादीनि । अग्न्यादीनां सर्वशब्दान्तःपातित्वनैषां देवरूपत्वेन चन्द्रमस उपभोगेन तेन महीयमानत्वमविरुद्धम् । वायोश्च तेजःसाक्षात्कारणत्वाज्ज्योतिस्त्रयसाहित्येन पाठो न विरुद्धः । अन्यत्पर्यायचतुष्टयेऽपि पूर्ववध्याख्येयम् । इदानी व्याहृतीनां शब्दप्रपञ्चात्मकत्वमाह-भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूषि । मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । अर्थानुसारेण पादबद्धाक्षरा ऋचः । सामानि ऋच एव गीतिमत्यः । यज़ं- प्यविवक्षितच्छन्दोरूपाणि गद्यानि । अत्र साम्नो द्वितीयत्वे यजुषस्तृतीयत्वे च वाचनिक कारणमास्थेयम् । अथवाऽन्तरिक्षे गन्धर्वाणां निवासत्वेन गीतिप्राधान्यात्तत्साम्येन साम्नो द्वितीयत्वं यजुःस्थितकर्मसाध्यत्वात्स्वर्गस्य तत्कर्मसंबन्धाद्यजुषस्तृतीयत्वं चेति । ब्रह्मों- कारो ब्रह्मकोशत्वात्तेनैव सर्व ऋगादयः पूज्यमाना दृष्टाः । शेषं पर्यायचतुष्टयेऽपि पूर्ववघ्या- ख्येयम् । इदानीं व्याहृतीनां क्रियात्मकत्वमाह-भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः। मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । प्राण उच्छासकर्मा । अपानो निःश्वासकर्मा । व्यानः प्राणापानसंधिस्थो वीर्यवत्कर्महेतुः । अन्नमदनीयम् । अन्नेन प्राणा उक्ताश्चक्षुरादयश्च । शेषं पर्यायचतुष्टयेऽपि पूर्ववद्याख्ये- यम् । अयं लोक इत्यादिकमुक्तं व्याहृतिचतुष्टयपर्यायचतुष्टयेऽपि पाठस्य वैषम्या- भावात् । तत्राऽऽद्येन पर्यायेण रूपनामकर्मात्मकं जगत्रेधा विभज्य रूपनामकर्मणाम- १ स्व. शब्दात्म । २ ग. सेन च स । .- ·शिीक्षाध्याये,अ० ०४] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। ९ भूर्भुवः . विभक्तानामादित्यः कारणमित्युक्तम् । नामक्रियारहितस्य रूपस्य त्रेधा विभक्तस्य चन्द्रः कारणमिति द्वितीयेनोक्तम् । रूपक्रियारहितस्य नाम्नस्त्रेधा विभक्तस्य प्रणवः कारणमिति तृतीयेनोक्तम् । रूपनामरहितस्य कर्मणस्नेधा विभक्तस्यान्नं कारणमिति चतुर्थेनोक्तम् । तेन व्याहृतीनां सर्वात्मकत्वं सिद्धम् । तदिदानी संक्षेपेणाऽऽह-ताः प्रसिद्धाः । वै स्मर्यमाणाः । एताः पूर्वोक्ता व्याहृ- तयः । चतस्रो सुवर्मह इति चतुःसंख्याकाः । चतुर्धाऽयं लोकोऽग्निर्ऋचः प्राण इति चतुष्प्रकारा भूव्याहृतिः । अन्तरिक्षं वायुः सामान्यपान इति चतुष्प्रकारा भुवोव्याहृतिः । असौ लोक आदित्यो यजूंषि व्यान इति चतुष्प्रकारा सुवाहृतिः। आदित्यश्चन्द्रमा ब्रह्मान्न- मिति चतुष्प्रकारा महोव्याहृतिरिति चतस्रश्चतुष्प्रकाराः । तदेतदाह-चतस्रश्चतस्रो भूरा- द्याश्चतस्त्रश्चतुःसंख्याकाः । पुनरप्ययं लोक इत्यादिनैकैकाऽप्यवान्तरभेदाच्चतुःसंख्याका । व्याहृतयो व्याख्याताः । ता एकैकाश्चतुष्प्रकारा इत्युक्ता भूराद्या नियतप्रकारा य उपासको वेद जानात्युपासीतेत्यर्थः । स प्रत्येकं नियमेन चातुर्विध्येन चतसृणामात्मानभा- वेनोपासको वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं महाव्याहृत्या- स्मत्वेनोक्तम् । ब्रह्मणि ज्ञाते को लाभ इत्यत आह–सर्वे निखिला अस्मै महो ब्रह्माहमादित्यश्चन्द्रमा ब्रह्मान्नमङ्गीभूतो महीयान्यङ्गानि भूराद्यास्तिस्रो व्याहृतय इत्युपास- काय देवास्तदङ्गभूता अग्न्यादयो वागादयश्च विश इव राज्ञे प्रधानाय बलिं तभीष्टरू- परसादिकम् । आवहन्त्यानीय प्रापयन्ति । ननु महो ब्रह्मात्मा कुत्र कथमुपास्यत उपासनातः केन द्वारेण निर्गच्छति निर्गतो पा केन रूपेण कुत्र स्थित्वा देवदत्तं चलिं गृह्णातीत्याशङ्कय तदेतत्सर्व दर्शयति-स परोक्षः । यः प्रसिद्धः । एष प्रत्यक्षः । अन्तर्हृदये हृदयस्य पद्माकारस्य मांसखण्डस्याधोमुख- स्योर्ध्वनालस्य पञ्चच्छिद्रस्य कदम्बकुसुमकेसरैरिव सर्वतो नाडीभिः परिवृतस्य आकाशोऽवकाशः । तस्मिन्नाकाशेऽयं प्रत्यक्षः स्वयं प्रकाशमानो महाव्याहृत्यात्मकः। पुरुषः पुरिशयोऽपि । परिपूर्णब्रह्मरूपो मनोमयो मनःप्रधानः । अमृतो मरणशून्यः । हिरण्मयो भास्करः सर्वज्ञ इत्यर्थः । कुत्र कथमुपास्य इत्यनयोरुत्तरं जातम् । अथ केन द्वारेण निर्गच्छतीत्यस्योत्तरमाह- अन्तरेण तालुके तालुकयोर्मध्ये । मुखबिलस्यान्तर्जिह्वामूलस्योपरि स्थितौ वामदक्षिण- भागौ तालुके इत्युच्यते । यः प्रसिद्धो योगशास्त्रे । एष प्रलम्बिकाकरणप्रवीणनिह्वाग्रस्प- र्शनप्रत्यक्षः परमुखे चक्षुष्प्रत्यक्षो वा । स्तन इव वत्सतरीपयोधरो यथा । अबलम्बतेऽ- मध्य momen १ ग. स्यमानः के।

·१० शंकरानन्दकृता- [शीक्षाध्यायें, अ०४ १ वलम्बनं कुरुते लम्बमानस्तिष्ठतीत्यर्थः । सा तालुकयोरन्तरस्थस्तनमध्यवर्तिनीः इन्द्रयो- निरिन्द्रस्याऽऽनन्दात्मनो योनिरुपलब्धिस्थानम् । कार्यब्रह्मप्राप्तौ निर्गमनकारणं चेन्द्रयोनिः। यत्र यस्मिन्प्रदेशे । असौ प्रसिद्धः । केशान्तो मूर्धानमारभ्योपरिष्टादशाङ्गुलपरिमितो देशः । केशान्तः, कश्चाश्वेशश्च केशा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरास्तेषामन्तो विनाशकारणमित्यर्थः । केशान्तः पौरुषो बोध इत्यर्थः । विवर्तते । बोधरूपापरित्यागेनासत्यस्य नानाकारस्य शरीरत्रयस्य साधिदेवादेस्तदभिमानादेश्वाऽऽकारेण परिणमते । अथवा केशानां प्रसिद्धाना- मन्तो न भावो(?) मूलमित्यर्थः । यस्मिन्देशे विशेषेणे वर्तते व्यपोह्य भित्त्वा । शीर्षक- पाले शीर्णो मूर्ध्नः कपाले शकले । विनिर्गता या नाडीति शेषैः । य एष स्तन इवाव- लम्यते तन्मध्यवर्तिनी यत्रासौ केशान्तो विवर्तते तत्र प्रतिष्ठिताग्रेति शेषः । तत्रोपपत्ति~- पोह्य शीर्षकपाले विनिर्गता या सेन्द्रयोनिरित्यन्वयः । अनया कार्य ब्रह्म गच्छन्गच्छती. त्यर्थः । अनेन गमने मार्ग उक्तः । इदानीं तत्तव्याहृत्यात्मकस्तेषु तेषु व्यायतिप्रकारेषु स्थित्वा देवदत्तं गृह्णन्नध्यात्मपरिच्छे- दशून्यः स्वाराज्यं करोतीत्याह-भूरिति, उक्तोऽर्थो व्याहृतेः । इतिशब्दश्च व्याय- त्यनुकरणार्थः । अग्नौ प्रथमव्यायत्यात्मके । प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठां प्राप्नोति । इदं पदं वक्ष्यमाणेष्वपि त्रिषु पर्यायेषु योजनीयम् । भुव इति व्याख्यातम् । वायौ द्वितीय- व्यायतिरूपे । सुवरिति व्याख्यातम् । आदित्ये तृतीयव्यायतिरूपे । मह इति व्याख्यातम् । ब्रह्मणि कार्ये ब्रह्मण्यन्तःकरणशुद्धौ ब्रह्मज्ञानोत्पादात्परे ब्रह्मणि वा । अत्र यद्यपि मह इति चन्द्रमसीति वक्तव्यं प्रायःपाठात्तथाऽप्युपास्याङ्गाङ्गिजातं सर्व व्याप्नोतीत्ये- तदर्शयितुमनास्थावादेन चन्द्रमसं परित्यज्य मह इति ब्रह्म तद्ब्रह्मेति वोररीकृत्य मह इति ब्रह्मणीत्याह । व्याहृत्युपासनामात्रान्निर्गुणब्रह्मप्राप्तिरितिशङ्कानिवारणार्थमाह-आप्नोति प्राप्नोति । स्वाराज्यं स्वयमेव राजते दीप्यत इति स्वराट्तस्य भावः स्वाराज्यम् । ननु केवलब्रह्मप्रा. प्तिरप्येतादृश्येवेत्यत आह-आप्नोति प्राप्नोति । मनसस्पतिं मनःशब्दोपलक्षितस्य ज्ञानक्रियाशक्तेरन्तःकरणस्य पतिं पालयितारम् । स्वोपाधिकत्वाभिमानेन हिरण्यगर्भमित्यर्थः । तं प्राप्य क्रियाज्ञानकरणानां तद्वत्प्रभुर्भवतीत्याह-वाक्पतिर्वागिति कर्मेन्द्रियमात्रस्योप- लक्षणम् । वाचः पतिर्वाक्पतिः । चक्षुष्पतिः श्रोत्रपतिः स्पष्टम् । चक्षुःश्रोत्रयोर्ग्रहणं त्वग्घ्राणरसनानामुपलक्षणार्थम् । विज्ञानपतिर्विज्ञानं बुद्धिस्तस्य पतिर्विज्ञानपतिः । विज्ञान- शब्दोऽव्याकृतव्यतिरिक्तस्य सर्वस्योपलक्षणार्थः । Top १ ख. र्थः । केशान्तं वि। २ ग. °ण प्रव । ३ ग. °षः । यः स्त° । ख : सादनात्प। ५ ग. ति चोर।

·शीक्षाध्याये, अ०६] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । ११ अपेक्षितं सर्वमप्युक्त्वेदानीं 'महो ब्रह्म तस्मिन्नयं पुरुषः' इत्यादिनोपास्यत्वेनोक्तं यदुस्पन्नब्रह्मज्ञानैः प्राप्यमङ्गीभूतं वक्तुमारभते संक्षेपेण प्राचीनयोग्यस्य पितृरूपा श्रुतिः स्वपुत्रस्योपासनार्थम् । एतदेतस्मिन्व्याहृत्युपासने प्रधानभूतम् । ततो भवति तस्मात्का- रणाद्भवति । उक्तमिति शेषः । आकाशशरीरमाकाशोऽव्याकृतं शरीरमिवै स्वं यस्य तदाकाशशरीरम् । ब्रह्म तद्ब्रह्मेति, महाव्याहृत्यभिन्नं यदुक्तं देशकालवस्तुपरिच्छे- दशून्यम् । सत्यात्म सत्यो बौधरहित आत्मा चिदानन्दस्वभावो यस्य तत्सत्यात्म । प्राणारामं प्राणेप्वारमत इति प्राणारामं सर्वप्राणिस्थितमित्यर्थः । तटस्थत्वशङ्कां वारयति- मनआनन्दं मनस आनन्दो यस्य तन्मनआनन्दम् । तर्हि दुःखीत्याशङ्कयाऽऽह- शान्ति समृद्धं शान्तिदुःखोपरतिस्तया समृद्धं संपन्नं सर्वदुःखशून्यमित्यर्थः । नन्वस्तु सर्वत्रोत्कृष्टं तथाऽपि सर्वाभेदान्मरणमप्यस्यैवेत्यत आह-अमृतं मरणशू- न्यम् । यदभेदादन्यस्यापि मरणमपगच्छति कुतोऽस्य कालकालस्य मरणमित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण तदहमस्मीत्यवगन्तुमशक्तश्चेत्प्राचीनयोग्य प्राचीनेषु पुरातनेषु काश्यपादिषु योग्योऽधिकः प्राचीनयोग्यः सर्वेभ्य उत्कृष्ट इत्यर्थः । तस्य संबोधनं प्राचीनयोग्य । उपास्स्व " महोव्याहृतिरूपमिदमहमस्मि ममाङ्गानीतरा यथोक्ता व्याहृतयः ” इति शाखान्तरप्रसिद्धं वा " मनोमयः प्राणशरीरः ” इत्यादिरूपं व्याहृत्युपासनाव्यतिरि- क्तमुपास्स्व विनातीयप्रत्ययशून्येन सजातीयप्रत्ययप्रवाहेण यथोक्तधर्म साक्षात्कुर्वित्यर्थः । अथवा को हिरण्यगर्भप्राप्तौ पुरुषार्थ इत्याशङ्कय व्याख्येयम् । ततो हिरण्यगर्भप्राप्तेरनन्त- रमुत्पन्नब्रह्मज्ञान एतद्वक्ष्यमाणं ब्रह्म भवति । अस्मिन्पक्ष इत्यारभ्य प्राचीनयोग्यपितुर्वाक्यं द्रष्टव्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यो तेति रीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्याये पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ ४ अथ शीक्षाध्याये षष्ठोऽनुवाकः । चतसृणां व्याहृतीनामुपासन उक्ते तदनन्तरभाविनी पञ्चसंख्यामुररीकृत्यु पञ्चभूतात्म- कविराट्प्राप्तिफलं पातमुपासनमाह-पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशः, स्पष्टाः पृथिव्यादयः पञ्च पदार्थाः । त्रिलोकी प्राच्यादयश्चतस्त्र आग्नेय्यादयश्चेति पञ्चक लोकपातम् । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि, स्पष्टा अग्न्यादयः पञ्च पदार्थाः । इदं देवतापातम् । आपो नीराणि । ओषधयो ब्रीहाचाः । वनस्पत- १. ग. व य । २ ख. बाधार । क. लस्य । ४ ग.तिपदमि .

·. शंकरानन्दकृता- शीक्षाध्याये, अ०६ ] १२ योऽपुष्पाः फलवन्तोश्वत्थादयः । आकाशो भूताकाशः । आत्मा भौतिको देहोऽधि- देवादिः । इतिः समाप्तौ । अधिभूतं भूतानि पृथिव्यादीन्यधिकृत्योच्यमानमधिभूतम् । लोके देवानामपि भूतविकारत्वेन भूततत्त्वमङ्गीकृत्याधिभूतमित्युपसंहारः । अथाधिभूतपातकथनानन्तरम् । अध्यात्ममात्मानमिमं स्थूलदेहमधिकृत्य । पालमु- च्यत इति शेषः प्राण उच्छवासकर्मा क्षुत्तृडधिकारी । व्यानः प्राणापानयोः संधिस्थो वीर्यवत्कर्महेतुः । अपानो निःश्वासकर्मा मलमूत्रादिविसर्गहेतुः । उदानः सर्वसंधिषु कीलवदवस्थितः । यच्चलने हिक्कादिः प्राणापानादीनामप्यनवस्थितिः सर्वप्राणबन्धनमूर्ध्व- गामी मरणहेतुः । समानोऽशितस्य पीतस्य चाऽऽपादमस्तकं समं यथायोगं नयनं करोतीति समानः । इदं प्राणादिपञ्चकं वायुपातम् । चक्षू रूपग्राहकमिन्द्रियम् । श्रोत्रं शब्दग्राहकमिन्द्रियम् । मनः साधारणज्ञानकारणम् । वाग्वागिन्द्रियमभिवदनका रणम् । त्वक्स्पर्शोपलब्धिकारणमिन्द्रियम् । इदं चक्षुरादिपञ्चकमिन्द्रियपातम् । चर्म स्वगिन्द्रियाधिष्ठानमापादमस्तकं व्याप्य व्यवस्थितम् । मांसमन्नस्य मध्यमः परिणामो मृदुलो घनीभूतः । मावा धमनिः, जातावेकवचनत्वान्नाड्य इत्यर्थः । अस्थि प्रसिद्ध श्वेतं शरीरशालावंशस्तम्भादिरूपम् । मज्जा रुधिरमांसयोरन्तरावस्थोप्णकालीनशीतलप्र- देशस्थघृताकाराऽस्थ्नोऽन्तर्गता । इदं चर्मादिपञ्चकं धातुपातम् । एतदुक्तं पृथिव्यादिकं मजान्तम् । अधिविधायाधिकृत्य पञ्चकमुपलभ्येत्यर्थः । ऋषिवेदो वेदार्थद्रष्टा वा । अवोचदुक्तवान् । पार्क पञ्चाक्षरं ( र ) पतिच्छन्दोरूपम् । वै प्रसिद्धं पञ्चसंख्यात्वेन । इदं पृथिव्यादिकम् । सर्वं निखिलम् । पातेनैव पञ्चसंख्याक्रान्तेनैव पार्ने पञ्चसं- ख्याकान्तम् । स्पृणोति प्रीणयति । पोष्यपोषकादिकं सर्व पातमित्यर्थः। पाङ्गं वा इदं सर्व यतस्ततः पातेनैव पाझं स्पृणोतीति योजनीयम् । इत्यनेन प्रकारेण । स्वयं पञ्चा- स्मको विश्वं चेदं पञ्चात्मकं सर्वेणाभिन्नं पञ्चात्मकं स्वात्मानं जानतस्तादृग्विराप्राप्तिफलमर्थ- सिद्धमिति श्रुतिनोक्तवती ॥ इति श्रीमत्परमहंसपारेव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये षष्टोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ HAR अथ शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः । पञ्चसंख्यासामान्यात्पाङ्कमिदं सर्वमित्युक्तं तेन सर्वात्मकं ब्रह्म हृदिस्थं ब्रह्मणश्च कोशभूत ओंकारः पूर्वमुक्तः । इदानीं तत्कोशत्वोपपादनार्थं पुनरोंकारस्योपासन- , क. ग. 'रणं का। २. क. ग. व्याप्याच' । ३ ग. त्वोपासना ।

·शीक्षाध्याये, अ०७] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। १३ माह-ॐ ब्रह्मवाचकः । इतिरोंकारानुकरणार्थः । ब्रह्म वाच्यम् । अभिधानाभिधेययो- स्तादात्म्यावाचके वाच्यस्य दृष्टिः करणीया । शालग्राम इव विष्णोरित्यर्थः । ननु सति साम्य ओंकारब्रह्मणोरोंकारे तदृष्टिः क्रियमाणोचिता स्यादन्यथाऽन्धगोला*झूलन्यायमा- मित्यत आह-ओमिति, व्याख्यातम् । इद* सर्व विविधप्रत्ययगम्यं कार्यकारणादि निखिलम् । अयमर्थः-शब्दप्रपञ्चः सर्वोऽप्योंकारेण व्याप्त इति नात्रोपपादनीयं किंचि. दस्ति । शब्दार्थयोस्तादात्म्ये विप्रतिपत्तावपि वाचकत्वलक्षणेऽविनाभावे न :विवादः । यद्येनाविनाभूतं तत्तस्य कार्यम् । यथा धूमाग्न्योः कार्यकारणयोः साम्यं यथा मृद्धटयोः । तत ओंकारस्याऽऽत्मनश्च सर्वाभिन्नत्वादस्ति साम्यमित्योंकारोपासनार्थमोकारो लौकिक- वैदिकव्यवहारकारणत्वेन स्तूयते । ओमिति व्याख्यातम् । एतदोंकाराभिधानम् । अनुकृति गच्छ पिन पठेत्यादिवचन- मनु भृत्यादेरङ्गीकारवचनमोमिति करणमनुकृतिराह । ह किल । स्म प्रसिद्धम् । वै स्मर्यमाणम् । अपिरभ्युच्चये । न केवलं लौकिकव्यवहारकारणमोंकारः, किंतु वैदिकस्यापि 'ओ' ओमित्यर्थः । श्रावय हविषः परित्यागार्थ मन्त्रं देवाश्रावय । इति, अनेन प्रकारेण । उक्ते वैदिके कर्मण्यत्विज आश्रावयन्ति समन्ताद्देवान्मन्त्रश्रवणं कारयन्ति । ओमिति व्याख्यातम् । सामानि गीतिसहिता ऋचः । गायन्ति यज्ञकर्मण्यन्यत्र चे पठन्ति । ओं व्याख्यातम् । शों शं सुखं तदेवो शोमित्यनुकरणार्थः । शस्त्राणि शस्त्रशब्दाभिधेयानृग्विशेषान् । शसन्ति पठन्ति यज्ञकर्मण्यन्यत्र चै । ओमिति व्याख्यातम् । अध्वर्युर्याजुष ऋत्विक् । प्रतिगरं गरणम् । वाङ्मनःकायानां विहितं व्यापारमात्रं गरः, तेन संबद्धं प्रतिगरः कर्म, तं प्रति कर्मणि कर्मणीत्यर्थः । गृणाति शब्दं करोति । प्रतिगरं यजुर्विशेष वा प्रतिगृणाति पठति । अस्मिन्पक्ष ओमित्यु- चार्येति शेषः । ओमिति व्याख्यातम् । ब्रह्मा, ऋत्विग्विशेषः । प्रसौत्यनुजानाति । ओमिति व्याख्यातम् । अग्निहोत्रं जुहोतीत्युक्ते होत्रादिना समीपस्थोऽग्निहोत्रं नित्यं काम्यं वा कर्मानुजानाति जुहुधीत्यनुज्ञां प्रयच्छति । ओमिति व्याख्यात । ब्राह्म- णोऽध्येष्यमाणः । प्रवक्ष्यन्पाठार्थ प्रकर्षण वचनं करिष्यन् । आह ब्रूते । ओंकारवदने कारणमाह-ब्रह्म वेदम् । उपाप्नवानि स्वाधीनत्वलक्षणेन सामी- , * यथा कस्यचिदन्धत्य स्वेप्सितस्थलं गन्तुमशक्नुवानस्य हस्ते केनचिददुष्टेन बलीवर्दस्य लाङ्ग्लं दत्त्वैष त्वामीप्सितस्थलं प्रापयिष्यतीत्युक्त्वा प्रस्थापितोऽन्धो मोक्षभयानोपुच्छं दृदं गृह्णन्, लाङ्गलग्रहणमसहमानेन शर्कराकण्टकोपलादिषु जवात्प्रधावमानेन गवा व्यापाद्यते स एष गोला- हालन्यायः। १ क. ग. 'स्याप्योमोमि । २ ग. वा । ३ ग. वा । ४ स्व. म् । ब्रह्मणः । प्र । ५ ग. °णे सामान्यम सा ।

·शंकरानन्दकृता शीक्षाध्याये, अ.०८] १४ प्येन प्राप्तवानि । इति, अनेनाभिप्रायेण । ननु किमभिप्रायमात्रमित्याशङ्कय नेत्याह- ब्रह्म वेदमेव । उपाप्नोति स्वाधीनत्वसामीप्येन प्राप्नोत्येव न त्वभिप्रायमात्रम् । अत्र फलं च ब्रह्मज्ञानोत्पादद्वारेण सर्वात्मत्वप्राप्तिरनुक्ताऽपि द्रष्टव्या । अथवा 'ओमिति ब्राह्मणः' इत्यादिकं फलवचनम् । अस्मिन्पक्षे ब्राह्मणः साधनचतुष्टयसंपन्नः संन्यासी प्रवक्ष्यन्प्रकर्षेण 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिवचनजातं वक्ष्यन्ब्रह्म सत्यज्ञानादिल- क्षणम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचिताया पदार्थबोधिन्या तैत्ति. रीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अथ शीक्षाध्याये ऽष्टमोऽनुवाकः । ननु-एवमप्युपासनैर्यस्यान्तर्मुखता न स्यादस्ति च मुमुक्षा किं तेन करणीयमित्या- शङ्कय कर्मैव तेन करणीयमित्याह-ऋतं च यथाशास्त्रकर्मविषयं ज्ञानम् । चकार: स्वाध्यायप्रवचनाम्यां समुच्चयार्थः । स्वाध्यायप्रवचने च स्वाध्यायोऽध्ययनं प्रव- चनं ब्रह्मयज्ञोऽध्यापनं वा । चकारोऽनयोरुक्तेन समुच्चयार्थः । सत्यं मनःकायाभ्यामनु- ष्ठीयमानं कर्म सत्यवचनं वो । तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपं स्वधर्मवृत्तित्वं वा । दमो बाह्येन्द्रियनिग्रहः । शमोऽन्तःकरणोपशमः । अग्नयस्त्रयः पञ्च वा । अग्नि- होत्रं नित्यं श्रौतं कर्म सायंप्रात)मोपलक्षितम् । अतिथयोऽज्ञातकुलगोत्रा ब्राह्मणा- दयोऽशनाद्यर्थ दर्शादितिथिमन्तरेणापि गृहान्समागताः । अतिथिशब्दितसामोपलक्षितयाँगा वा । मानुषं पुत्रादिविवाहादौ बन्ध्वादीनां यथोचितं पूजनम् । प्रजा पुत्रादिका । प्रजनः प्रजननमृतौ भार्यागमनमित्यर्थः । प्रजातिः पौत्राद्युत्पत्तिः पुत्रायानुरूपा प्रिया च भार्या तादृशश्च वरः कन्यायै । एवं पौत्रपौत्र्यादेरपि संपादनीयमित्यर्थः । अत्रोमित्यादौ संपादनीयमिति द्वादशस्वपि पर्यायेष्वेकवचनद्विवचनबहुवचनानुसारेणाध्याहरणीयम् । सर्वत्र च. स्वाध्यायप्रवचनयोः पाठस्तत्रात्यन्तमादरदर्शनार्थः । शेषमेकादशस्वपि पर्यायेषु समानपाठ- मृतमिति पर्यायवळ्याख्येयम् । इदानीमृषीणां मतान्यत्रोपन्यस्यति-सत्यमुक्तम् । इति, एव । सत्यवचाः सत्य- वादी, नामधेयं वा राथीतरो रथोतरगोत्र: । अनुष्ठेयं मनुत इति, अत्र वक्ष्यमाणेऽपि यायोगमध्याहरणीयम् । तप इति तप एव । तपोनित्यस्तपसि नित्यं वर्तत इति तपोनित्यो नामधेयं वा पौरुशिष्टिः पुरु बहुवेलं मातृपित्राचार्यैः शिष्टः पुरुशिष्टस्तस्यापत्यं पौरुशिष्टिः। १ ग. च. । २ ग. च. । ३ ग. योगो वा । ४ ग. योग्यम।

·[ शीक्षाध्याये अ०९] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। १५ पूर्वपक्षमुक्त्वा सिद्धान्तमाह-स्वाध्यायप्रवचने व्याख्यातम् । एव न स्वन्य- स्सत्यं तपो वा । इतीत्थम् । नाको नामतः । मौद्गल्यो मुदं शास्त्रार्थनिर्णयरूपां गलति स्रवतीति मुद्गलः, तस्यापत्यं मौद्गल्यः । अस्य पक्षस्य सिद्धान्तत्वमुपपादयति- तत्स्वाध्यायप्रवचनानुष्ठानम् । हि यस्मात् । तप उक्तमुपलक्षणमिदं सत्यस्यापि । तस्मादिदमेवाधिकमिति शेषः । अस्य पक्षस्याऽऽदरार्थ द्विवचनम् । तद्धि तपो व्याख्यातम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी- योपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ T अथ शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः । ननु-अध्ययनस्य ब्राह्मण्यजातिप्रयुक्तस्वेन कर्तव्यतया सिद्धत्वाव्रतस्य करणीयताs- ध्यापनस्य वा (१)। नित्यस्वान्न तस्यापि नित्यः स्वाध्यायः स्वाध्यायप्रवचनशब्दाया प्रतिपाद्योऽतः शिष्यते । न चासावपि कर्तुं शक्योऽनेककार्यव्यग्रत्वात् । न चाशक्यं विदधाति विधिः । ततः स्वाध्यायप्रवचने एवेति यत्किचिदेतदित्याशङ्कयैतन्मन्त्रमा नित्यं जपनीयम् । अन्यत्तु यथाशक्ति । तावताऽशक्यत्वाभावादित्यभिप्रायवानाह- अहं नित्यस्वाध्यायस्य कर्ता । वृक्षस्योर्ध्वमूलस्यावाक्शाखस्य वनस्पतेरधिदेवाधिभि- न्नस्य स्थूलसूक्ष्मशरीरस्येत्यर्थः । रेरिवा प्रेरयिता । कीर्तिः , स्ववर्णाश्रमोचितानुष्ठान- कारित्वेन विद्यया चेहामुत्र पुण्यं यशः । पृष्ठमत्युच्छ्रितं शृङ्गं लोकद्वयदर्शनस्य विषयः । गिरेरिव पर्वतस्य मेरोर्यथा तथा । मम स्यादिति शेषः । ऊर्ध्वपवित्र ऊर्ध्व कारणं पवित्रं ब्रह्म यस्य मम देहादिसंघातस्य सोऽहमूर्ध्वपवित्रो वृक्षोऽप्यहमेवेत्यर्थः । वाजिनीव वाजोऽन्नं देवानां रोहितादिरूपं प्रसिद्धमस्मदादीनां चास्यास्तीति पाजी सविता तस्मिन्यथा । स्वमृतं सुष्ठमृतं रोहितादिरूपमानन्दात्मस्वरूपं वाऽस्मि । द्रविणं धनं हिरण्यादिरि(क) वाऽऽनन्दात्मस्वरूपम् । सवर्चसे वर्चस्तेजो ब्रह्मसाक्षात्कार- स्तेन सह वर्तत इति सवर्चः, सवर्च एव सवर्चसम् । सुमेधाः सुष्ठु मेधा 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्रुतधारणरूपा यस्य स सुमेधाः । अमृतोक्षितः, अमृतेन गुरुकटाक्षेणोक्षितः सेचितः, अमृतो मरणशून्योऽक्षितो विकारान्तरहीनो वा । तथा मम स्यादिति । अध्याहाराभावे सात्म्यज्ञानं कीर्तिरप्यहमस्मीति व्याख्येयम् । श्रुतिराह-इति, अनेन प्रकारेण । स्वधर्मनिष्ठस्याऽऽर्षदर्शनसंपन्नस्य त्रिशङ्कोराध्यात्मिकाधिभौतिकाधि- देविका दुःखस्वरूपाः शङ्कवो यस्य स त्रिशङ्कुः । तस्य भृशं संसारतापैः संतप्तस्य परम- " - १ ग. वे सर्वान्मज्ञा । "..

·१६ शंकरानन्दकृता- [शीक्षाध्याये अ०१० वैराग्यं प्राप्तस्येत्यर्थः । त्रिशकुनाम्नो वा । वेदानुवचनमहं संसारस्य प्रेरयिता[प्रा]- यशः संसारोऽविद्यया, वस्तुतस्त्वानन्दात्मस्वरूपो ब्रह्मसाक्षात्कारवान्गुरुकटाक्षपातेनेति वेदनं वेदः । तमनु पश्चाद्वचनम् ' अहं वृक्षस्य' इत्यारम्य 'अमृतोक्षितः इत्यन्तं वेदानुवचनम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्ति- रीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः ।। ९ ।। भथ शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः । . सत्यादीन्यनुष्ठेयान्यन्त खेन(ण) मुमुक्षुणा । तानि किं सति मुमुक्षुत्व एवानुष्ठेयानि नेतरथेत्याशङ्कय मुमुक्षुत्वेऽमुमुक्षुत्वे वोपनयनमारभ्याऽऽब्रह्मसाक्षात्कारमाश्मशानं वा स्ववर्णा- श्रमोचितानि कर्माणि करणीयानीत्येतदर्थ गुरुकुलात्प्रवसतो ब्रह्मचारिण इदमुपदेश्यमा- चार्यणेत्यभिप्रायणाऽऽह -वेदमृगाद्यन्यतमं, स्वशाखामात्रं वा । आदरो नैकवचने द्वौ श्रीश्चतुरो वा साङ्गविद्योपविद्या (वेदोपवेदा)न् । अनूच्य तदुपनयनेमनूक्त्वा । आचार्यः शिष्यमुपनीय कल्परहस्यादिसहितस्य वेदस्य वक्ता । अन्तेवासिनं छायावदपरि- त्यागिनमाह्वानेनाध्ययनस्य कर्तारमित्यादिशिष्यलक्षणसंपन्नं शिष्यमनुशास्ति वेदवचन- मनुशासनं करोति अनुशासनं कुर्यादित्यर्थः । सत्यं यथाप्रमाणदृष्टं हितं प्रियं च वचनम् , वदोच्चारय । धर्म स्ववर्णाश्रमविहितं कर्म चर आचर । स्वाध्यायो- नित्यस्वाध्यायात् , मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः । आचार्याय मह्यं, प्रिय मिष्ट, धनं गोधनादि, आहृत्य समस्तविद्यानिष्क्रयाथै, सदृशान्दारान्स्वीकृत्य प्रजातन्तुं पुत्रपौत्रादिसंततिं, मा व्यवच्छेत्सीय॑वच्छेदं मा कार्षीः । पुत्रपौत्राद्यर्थ दृष्टार्थोऽदृष्टार्थ- श्योद्यमः करणीय इत्यर्थः । सत्यादीनां कर्तव्यतोक्ता, तेषामन्येषां च करणीयता, तेषामेव कदाचिद्वारणीयतेति बुद्धिं वारयितुमाह-सत्यादुक्तान्न प्रमदितव्यं प्रमादो न करणीयः । निरन्तरं तदेवानुष्ठेयमित्यर्थः । धर्मादुक्तान्न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । कुशलात्क्षेमकरात्कर्म- णोऽदृष्टान्न प्रमदितव्यं व्याख्यातमू । भूत्यै भूतेरैश्वर्यात् । न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां नित्यस्वाध्यायाधीताविस्मृतौ दृष्टार्थाध्यापना- र्थाभ्याम् । न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । यद्यपि ' स्वाध्यायान्मा प्रमदः । इत्य- नेनैव स्वाध्याये प्रमादराहित्यं प्राप्तं तथाऽपि सर्वेभ्यः कर्तव्येभ्यः स्वाध्याये महा- न्यत्नः करणीय इत्येतदर्थं पुनः स्वाध्यायेत्याह । देवपितृकार्याभ्यां देवकार्य दर्श पौर्णमासादि पितृकार्य पिण्डपितृयज्ञादि, अथवा देवकार्य वृद्धिश्राद्धादि पितृकार्य १ ग. 'नमुक्त्वा । १ स्व. ग. यात् । मा । ३ ग. जो दर्शाचान । ४ स्व. स्मृति। .. .

·[ शीक्षाध्याये, अनु० १ ० ] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । १७ मृतश्राद्धादि ताभ्याम् । न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । मातृदेवो माता देवो यस्य स मातृदेवो भव भूयाः । पितृदेवः पिता देवो यस्य स पितृदेवो भव भूयाः । आचा- यदेव आचार्यों देवो यस्य स आचार्यदेवो भव भूयाः । अतिथिदेवोऽतिथिदेवो यस्य सोऽतिथिदेवो भव भूयाः । जननीजनकाचार्यातिथीनामभीष्टदेवतावत्परिचर्या कुवैस्तदुक्त. कारी कर्मणा मनसा वाचा तदिष्टामेव चेष्टां कुरु, मा प्रमादेनापि तदनिष्टचेष्टामित्यर्थः । ननु यद्यत्पूर्वैः कृतं तत्करणीयम् । तथा च जामदग्न्यः स्वजननीं जघान, शुनःशेपः स्वजनकं तत्याज, याज्ञवल्क्यस्त्वाचार्य, गौतम इन्द्रमतिथिं, ब्रह्मा स्वसुतां जगाम, इन्द्र- स्त्रिशीर्ष ब्राह्मणं जघान, क्षत्रियो बलदेवः सुरां पपौ, सोमो गुरोर्भार्या जहार, इत्यादि महता- माचारानुसारादहमप्यनुष्ठास्यामीत्यत आह-यानि प्रसिद्धानि । अनवद्यानि, अदुष्टानि महतामप्याचरितानि शास्त्रे लोके वा निन्दारहितानीत्यर्थः । कर्माणि लौकिकानि वैदि- कानि वा कर्तव्यानि तान्युक्तान्यनिन्दितानि महतामपि । यथा जामदग्न्यः पितृवचनं चकार, शुनःशेपो विश्वामित्रस्योपकारं न विसस्मार, याज्ञवल्क्यस्तपसाऽऽदित्यमवाप्य शुक्लानि यजूंषि प्रतिपेदे, गौतमः स्वभार्याजारायापीन्द्राय प्राणपर्यन्तं कोपं न चकार, ब्रह्मा पुत्रोत्पत्त्यर्थ महान्तमुद्यमं चकार, इन्द्रश्च त्रिलोकीस्वास्थ्यार्थ निन्दितां हत्यामपि स्वी चकार, बलदेवश्च शेषोऽपि देवब्राह्मणकार्यार्थ शुक्रशोणितशरीरमपि स्वीचकार, सोमो गुरोर्गरीयसी कीर्तिं चकार, इत्यादीनि त्वया सेवितव्यानि, अनुष्ठेयानि । ननु–पितुर्व ( तृव ) चनकरणादीन्यनुष्ठास्यामि महद्भिः कृतत्वान्मातुर्व(तृव)धादीनि चेत्यत आह-नो निषेधार्थः, इतराणि मातुर्व(तृव)धादीनि सेवितव्यानीत्यनुषङ्गः । ननु तयन्यैः कृतान्यवद्यानि कर्माणि नानुष्ठास्यामि किंतु मद्गुरुभिर्भवद्भिः सेवितानि सर्वाण्यपि वेदैर्वोक्तानि "अग्निहोत्रं जुहोति" "न कांचन परिहरेत्” इत्यादीन्यनुष्ठास्यामीत्यत आह- यानि प्रसिद्धानि, अस्माकमाचार्याणां वेदानां वा सुचरितानि विहितानि कर्माण्य- स्माभिरनुष्ठीयमानानि “अग्निहोत्रं जुहुयात्" इत्यादीनि वेदैरुक्तानि वा शोभनानि लोकद्ध. यश्रेयस्करत्वेन । तानि, उक्तानि सुचरितानि । त्वया शिष्येणोपास्यानि निरन्तरमनु- " ष्ठेयानि । निन्दितानामाचार्यैः कृतानां वेदैरुक्तानां वाऽननुष्ठेयत्वमाह-नो इतराणि । न परदारगमनादीन्युपास्यानीत्यनुषङ्गः । ये के च संबन्धिनोऽसंबन्धिनो वा तव । ये के चास्मदस्मत्तस्त्वदाचार्येभ्यः । श्रेयासोऽतिशयन प्रशस्याः केचनै । तर्हि किं क्षत्रियादय इत्यत आह-ब्राह्मणा ब्राह्मणत्वजात्याऽऽक्रान्ताः । तेषामुक्तानां ब्राह्मणानाम् । Aammmmmm- १ ग. महद्गु । २ क, ख. नक्ष, ३ ·। शंकरानन्दकृता शिीक्षाध्याये, अ०१०] १८ त्वयाऽस्मच्छिप्येण । आसनेनाऽऽसनोपलक्षितसत्कारकरणेन प्रश्वसितव्यमासनदाना- दिना स्वगृहमागतानां प्रश्वासः श्रमापनयः करणीयः । अथवा तेषामासन उपवेशने सभाया- मित्यर्थः । न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न करणीयः, किमुत वार्तादिकम् । केवलं तदुक्तग्राहितया स्थेयमित्यर्थः । श्रद्धयाऽऽस्तिक्यबुद्ध्या । देशकालपात्रसंपत्तौ सत्यां विभवानुसारेण गोभूहिरण्याशनपानादिकं यथोचितं देयं दातव्यम् । न विपर्यय इत्याह- अश्रद्धया नास्तिक्यबुद्धया । अदेयं न देयम् । श्रिया विभूत्या । देयं दातव्यम् । ह्रिया लज्जया । देयं दातव्यम् । भिया भीत्या । देयं दातव्यम् । संविदा मैत्र्यादिकरणेन । देयं दातव्यम् । श्रियादिनिमित्तेषु दानेष्वास्तिक्यबुद्धिपुरःसरमेव देयं, न तु नास्तिक्यबुद्धयेति तात्पर्यार्थः । अथ महदुपदेशानन्तरम् । यदि पक्षान्तरे । कथंचित्ते तव शिष्यस्य मदुक्तं कर्मजातमनु- तिष्ठतः । कर्मविचिकित्सा वा कर्मस्वग्निहोत्रादिषु संध्यावन्दनादिषु वा श्रौतेषु स्मार्तेषु "उदिते जुहोति" "अनुदिते जहोति” सावित्री स्त्रीदेवतां पुरुषदेवतां वा" इत्यादिवाक्येभ्यो विचिकित्सा संशयः। वाशब्दो विपर्ययार्थो विपर्ययो वा । वृत्तविचिकित्सा वा वृत्तमाचारः कुलपरम्परागतस्तस्मिन्विचिकित्सा संशयः । यथा केषांचिन्मातुलसुताविवाहमांसभक्षणादिकं किंचिदपरेषां नेत्यादिदर्शनेन । वाशब्दो विपर्ययार्थः । वैदिके लौकिके च कर्मणि संशयो- स्पादे विपरीतप्रवृत्तिर्वा पण्डितंमन्यत्वेनेत्यर्थः । स्याद्भवेत् । तदा थे प्रसिद्धा नीरागद्वेषा यथाशास्त्रानुयायिनः । तत्र तस्मिन्देशे, यत्र भवतो निवासः । ब्राह्मणा ब्राह्मणत्वजा- स्याऽऽक्रान्ताः । संमर्शिनः संमझे रागद्वेषौत्सुक्यराहित्येन शास्त्रार्थनिर्णयः, स येषां नित्यमस्ति ते समर्शिनः । युक्ताः कर्मानुष्ठानयोगरता नित्यनैमित्तिकानुष्ठानशीला इत्यर्थः । आयुक्ता अपरप्रयुक्ताः शास्त्रार्थस्य वचनेऽनुष्ठाने चान्यभीतिराहिता इत्यर्थः । अलूक्षा अरूसाः कर्णकठोरवचनपरानिष्टकारिबुद्धिरहिता इत्यर्थः । धर्मकामा धर्म एव कामोऽ- भिलाषो येषां ते धर्मकामाः । स्युर्भवेयुः । यथा येन प्रकारेण । ते यथोक्तविशेषणविशिष्टा ब्राह्मणाः । तत्र तस्मिन्कर्मणि वृत्ते वा । वर्तेरन्वृत्तिं कुर्वीरन्यथाऽनुतिष्ठन्तीत्यर्थः । तथा तेन प्रकारेण । त्वमपि तत्र कर्मणि वृत्त वा । वर्तेथा वृत्तिं कुरु तद्वत्तदनुतिष्ठेत्यर्थः । अथ, अथवा तेष्वभ्याख्यातेष्वभ्युक्ता दोषेण संदिह्यमानेन संयोजिताः केनचित्तेषु । व्याख्यातमन्यत् । एष-'सत्यं वद' इत्यारभ्य ' तथा तेषु वर्तेथाः' इत्यन्त आदेशः कर्त- व्यार्थः सत्यादिलक्षणः । तत्कथननैष उक्तार्थों वाक्यसंदर्भ उपदेशः पित्रादिवचनरूपः । , १ ग. "त्सा क। २ ग.त्पादव । ३ ग. णजा।

·[शीक्षाध्याये, अनु० ११] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। १९ एषोक्ता वाक्यसंततिर्वेदोपनिषद्वेदरहस्यबुद्धिः । एतदुक्तं वाक्यजातम् । अनुशासनं राज्ञामिवाऽऽज्ञाभूतम् । एतदर्थाननुष्ठाने महतो दुःखस्य प्राप्तेर्विधीयमानत्वात्सस्नेहमुच्यमा- नत्वाद्वेदसारत्वादकरणे दुःखप्राप्तेश्चेत्यर्थः । यत एवं तत एवमुक्तप्रकारं सत्यादिकम् । उपासितव्यं नित्यं निरन्तरमा ब्रह्मज्ञानादा श्मशानाद्वाऽनुष्ठातव्यम् । एतदेव न त्वन्य- दनुष्ठेयमेव चैतदर्थं पुनराह-एवमु च, एवमेव । चकारोऽवगतिसमुच्चयार्थः । अवगत्य चैतत्सत्यवदनाद्यभ्याख्यातेषु वर्तनान्तम् । उपास्यमुपासनीयं नित्यमनुष्ठेयमित्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोपनिष. द्दीपिकायां पदबोधिन्यां शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः ।। १० ।। अथैकादशोऽनुवाकः । -2 अध्ययनव्याख्यानोपक्रमोपसंहारयोः शान्तिः पठनीयेति शिष्याशिक्षयितुंः प्रपाठ- कान्ते वक्ष्यमाणविद्योपसर्गशान्त्यर्थमपि कृतायाः शान्तेः फलं दर्शयन्नुक्तामेव शान्तिमनुवा- केन पुनः पठति कानिचित्पदान्यन्यथयित्वा-शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः। शं नो विष्णरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे। नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । वदिष्या- मीतिपदस्थलेऽवादिषमवत्विति पदस्थल आवीदिति विशेषः । शेषं शमित्यारभ्य शान्तिरि- त्यन्तं समानपाठं समानार्थम् । अवादिषमुक्तवानस्मि । आवीरपालनमकरोत् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपि- कायां पदबोधिन्यां शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दस्य कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां पदबो- धिन्यां प्रथमः शीक्षाध्यायः समाप्तः ॥१॥ * अथ द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः । तत्र प्रयोऽनुवाकः । यदर्थ पूर्वः प्रपाठकः प्रवृत्तस्तां ब्रह्मविद्यां विवक्षुस्तस्यामत्यन्तमादरार्थ प्रकारान्त- १ ग. षोक्तवा । २ क ग. ज्ञामाज्ञा । ३ ग, एवमु ।

·२० , mmmmm शंकरानन्दकृता [ब्रह्मवल्यध्याये, अनु०१३ रेण पुनः शान्ति पठति—सह समम् । नावावाम् । अवतु साधनज्ञानेन ब्रह्म रक्षतुं । सह नौ व्याख्यातम् । भुनक्तु फलज्ञानेन पालयतु । सह समं वीर्य विद्यातेजोतिशयो जीवन्मुक्तिलक्षणस्तं करवावहै करवाव । तेजस्वि वीर्यवत्तमं नावावयोः । अधीतं गुरुमुखादवगतम् । अस्तु भवतु । अथवा तेजस्विनावावां भवावेति शेषः । तेजस्विनोरिति वा व्याख्येयम् । अधीतमस्तु तेजस्वीति शेषः । किं बहुना मा विद्विषावहै प्राणिभिः परस्परं वा विद्वेषं मा करवावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः, व्याख्यातम् । पूर्वप्रपाठकारम्भे सूचितब्रह्मविद्याया इदानीं सूत्रेण फलमाहाधिकारिप्रवृत्तिसिद्धये- ब्रह्मविद्ब्रह्मसाक्षात्कारवान् । आप्नोति मोक्ष प्राप्तकण्ठस्थाभरणवत्प्राप्नोति । परं ब्रह्मेदमै- स्मीत्यविद्यातत्संस्कारशून्यत्वेनाखण्डैकरसमात्मानमवगत्य स एव भवतीत्यर्थः । तत्तत्र ब्रह्मणि ब्रह्मविदः परप्राप्तौ च । एषा वक्ष्यमाणमन्त्रभूता । अभ्युक्ता सर्वतः सर्वार्थप्रका- शकत्वेन कथिता । वेदपुरुषेणेति शेषः । सत्यमनृतनकारार्थविलक्षणम् । तर्हि भावरूपं जड- मित्यत आह-ज्ञानं जडविलक्षणम् । यद्यभावभावविलक्षणो भावविशेषस्तर्हि घटादिक- मपि तथेत्यत आह–अनन्तं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् । एतावत्येवोच्यमानेऽभावः स्यात्ततोऽस्य व्यवच्छेदार्थमाह-सत्यमिति । सत्यमनन्तमित्युच्यमाने जडमपि स्यात्त- व्यावृत्त्यर्थे ज्ञानमित्याह । यद्यपि ज्ञानमनन्तमित्युच्यमाने न सत्यपदस्य कृत्यं ज्ञानस्या- सद्विलक्षणत्वात् । तथाऽपि ज्ञानमप्यसदिति सर्वासद्वादिनः संगिरन्ते । तत्पक्षाधिक्षेपार्थ सत्यमित्याह । अयं भावः-येनापि सर्वासत्त्वमङ्गी क्रियते तेनाप्यङ्गी क्रियत एव सत्त्वम् । अन्यथाऽ- सत्त्वस्याप्यनुपपत्तेः । तयोनिरपेक्षत्वादिभ्यो हेतुभ्यः सत्त्वस्यैवाङ्गीकारः करणीयो नास- त्त्वस्येति । जडवैलक्षण्यं च स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मन एवाविद्यायाः सकार्याया जाड्ये सति दुःखानात्मत्वदर्शनात् । एवं चेज्ज्ञानमित्येवास्तु, कृतमनन्तपदेनापीति न मन्तव्यम् । अन्त:- करणाविद्यावृत्त्योरपि ज्ञानशब्दाभिधेयत्वात्तदेव ज्ञानमिदमपीतिबुद्धिनिवारणार्थमनन्तपदस्यो. पयोगात्पदत्रयमिदं स्वरूपलक्षणमखण्डैकरसार्थ प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादिवत् । इदानी लक्ष्यपदमाह लक्षणार्थसमर्थकम् । ब्रह्म बृहतेर्धातोरर्थभूतभभ्यधिकम् । आधिक्यं चासज्जडान्तवद्वैलक्षाण्यमन्तरेण नोपपद्यते । तत इदं सत्यं ज्ञानमनन्तं योऽधि- कारी । वेद जानाति । निहितं निक्षिप्तं गुहायां बुद्धावधिदैवाधिभूताध्यात्मभेदेन व्यवस्थितायाम् । सा च कुत्रेत्यत आह–परम उत्कृष्टे भूताकाशात्, व्योमन्व्यो- म्न्यव्याकृते बुद्धिकारणेऽविद्याकार्यान्तःकरणवृत्तावभिव्यक्तमेवोक्तलक्षणं ब्रह्म सर्वोऽ- प्यधिकार्यहमस्मीत्यवगच्छतीत्यर्थः । स ब्रह्मज्ञानी । अश्नुते तादात्म्येन प्राप्नोति । सर्वान्कामान्निखिलान्कामनाविषयान् । सह युगपत्क्रममन्तरेणेत्यर्थः । केन रूपेण ARY -- १ क. र्वपाठकाधिकारभेदानां सूत्रे । २ ख. महमस्मी ।

·mamP- . ब्रह्मवल्ल्यध्याये, अ०२] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । २१ युगपत्सर्वान्कामान्प्राप्नोतीत्यत आह--ब्रह्मणा ब्रह्मतादात्म्यरूपेण । ब्रह्मणोऽपि किं रूपमि- त्यत आह–विपश्चिता स्वयंप्रकाशमानज्ञानैकरूपेण । इतिर्मन्त्रपरिसमाप्तौ । ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणमुक्त्वेदानीं जगजन्मादितटस्थलक्षणं हृदि कृत्वा मन्त्रेण संक्षेपेण व्याख्यातं सूत्रं विस्तरेण व्याकरिप्यंस्तत्त्वंपदार्थयोरैक्येनाऽऽत्मनो जगत्कारणत्वमाह तस्मात्सत्यज्ञानानन्तलक्षणाद्ब्रह्मणः।वा आत्मत्वेन स्मर्यमाणात्प्रसिद्धात् । एतस्माद्बुद्धे- द्रष्टुः स्वयंप्रकाशमानात् । आत्मनोऽस्मच्छब्दप्रत्ययव्यवहारालम्बनात् । आकाशः शब्दगुणत्वेन प्रसिद्धोऽवकाशः संभूत उत्पन्नः । इदं पदं यथालिङ्गं यथावचनं पुरुषान्ते- प्वनुवर्तते आकाशादुक्तात् । वायुः शब्दस्पर्शगुणो नभस्वान् । वायोरुक्तादग्निःशब्द- स्पर्शरूपगुणस्तेनोधातुः । अग्नेरुक्तादापः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धगुणा द्रवात्मिकाः । अन्य उक्ताभ्यः पृथिवी शब्दस्पर्शरूपरसगन्धगुणा कठिना भूमिः । पृथिव्या उक्ताया ओषधयः फलपाकान्ताः । ओषधीभ्य उक्ताभ्योऽन्नमदनीयं प्रसिद्धम् । अन्नांदु- तात्पुरुषः स्थूलदेहः पुरुषशब्दाभिधेयः । इदानीमेवं पुरुषमुररीकृत्याऽऽत्मनः कोशपञ्चकातीतं रूपं विवक्षन्प्रथमं कोशानाह-स उक्तः पुरुषः । वै प्रसिद्धो हस्तपादादिमानेष प्रत्यक्षः । पुरुषो व्याख्यातम् । अन्न- रसमयः, अन्नस्याद्यमानस्य यो रसः सारभूतः शुक्रशोणितरूपस्तस्य विकारोऽन्नरसमयः । तस्य पुरुषस्य पक्षिणः । इदमेव प्रसिद्धं मस्तकमेव । शिरो मस्तकम् । अयं दक्षिणो भुजः । दक्षिणो दक्षिणभागस्थः । पक्षः पत्रम् । अयं वामो भुजः । उत्तरो वामभा- गस्थः । पक्षः पत्रम् । अयं गलमारभ्याऽऽकटिस्थलं देशः । आत्माऽऽन्तरा धीः । इदं कटिस्थलादधः स्थितं पादद्वयम् । पुच्छं लाङ्गुलम् । लाङ्गुलस्य पुच्छत्व उपपत्तिः प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यस्मिन्निति प्रतिष्ठाऽऽधार इत्यर्थः । पक्षिणोऽपि पुच्छाधारत्वमस्माभिर- दृष्टमपि प्रतिष्ठेति वचनसामर्थ्यात्कल्पनीयम् । तदपि तस्मिन्नुक्तेऽप्यर्थे पक्षिण्येष वक्ष्य- माणः । श्लोको मन्त्रः । भवति स्पष्टम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- षद्दीपिकायां पदबोधन्यां द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ . । अथ द्वितीयोऽनुवाकः । , अन्नाददुनीयात् । वै प्रसिद्धात् । प्रजा जन्तवः । प्रजायन्ते स्पष्टम् । याःकाश्च याः काश्चन निखिलाः, स्वेदजाण्डजजरायुजोद्भिजा इत्यर्थः । पृथिवीं ब्रह्माण्डान्तर्बहिर्व- र्तिनी भूमिं श्रिताः। अथो अपि । अन्नजाः सत्योऽन्नेनैवादनीयेनैव । अद्यमानेन जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति । अथ जीवकर्मक्षयानन्तरम् । एनदन्नमग्निभूमिश्चैकीटादि- १ क. नात्पु । २ ख. °वनक । ३ ख. श्वविट्की । .

·शंकरानन्दकृता [ब्रह्मवल्यध्याये, अनु०२] २२ रूपम् । अपियन्त्यपिगच्छन्त्यन्ने विलीयन्त इत्यर्थः । अन्ततोऽन्ते । तथा च न प्रत्यक्ष- विरोधोऽपि । सति शरीरेऽन्नेऽप्ययस्यानभिधानात् । अन्नं चतुर्विधप्राणिजातशरीरस्योत्प- त्तिस्थितिलयकारणमदनीयम् । हि यस्मात् । भूतानां चतुर्विधानां प्राणिनाम् । ज्येष्ठम- तिशयेन वृद्धं कारणमित्यर्थः । तस्मात्ततः । सर्वोषधं सर्वस्य प्राणिजातस्यौषधं क्षुत्तृ- ड्रोगस्य वारणम् । उच्यते कथ्यते । इदानीमन्नमयस्य पक्षिवत्कालव्याधकदर्थीकृतस्य कारणान्नप्रशंसाप्रसङ्गेनाऽऽत्मज्ञानाभि- मुखत्वार्थ फलेन प्रलोभ्यान्नोपासनमाह-सर्व निखिलं वै प्रसिद्धं ते वक्ष्यमाणाः । अन्न- मदनीयम् । आप्नुवन्ति प्राप्नुवन्ति । य उपासकाः।अन्नमदनीयं । ब्रह्म सर्वस्मादधिक ब्रह्मज्ञानेनेत्यर्थः । उपासत एकरूपेण प्रत्ययप्रवाहेण साक्षात्कुर्वते । पूर्वमन्नस्य सर्वभूत- कारणत्वार्थमुक्तमिदानीं तदेव ब्रह्मतादात्म्योपासनोपपत्तये ब्रह्मसमानधर्मत्वं दर्शयितुं पुनः पठति-अन्न हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोषधमुच्यते । यथा ब्रह्म भूतानां ज्येष्ठमवगतं सद्भवरोगौषधमुच्यते, तथा यस्मादन्नं भूतानां ज्येष्ठं तस्मात्सर्वोषध- मुच्यते । व्याख्यातश्च पदार्थः । अपि च यथा ब्रह्मणो भूतानि जायन्ते ब्रह्मणि तिष्ठन्ति च तथाऽन्नाददनीयात् , भूतानि चतुर्विधान्यण्डजादीनि । जायन्त उत्पद्यन्ते । जाता- न्युत्पन्नानि । अन्नेनादनीयेन । वर्धन्ते वृद्धिं गच्छन्ति । ततो ब्रह्मणा समत्वाद्युक्त- मन्नस्य ब्रह्मणा तादात्म्येनापासनमिति भावः । इदानीमन्नशब्दार्थमाह-अद्यते भक्ष्यते । भूतैरिति शेषः । अत्ति च भक्षयत्यपि । चकारः कर्मकर्तृव्युत्पत्त्योरन्नशब्दे समुच्चयार्थः । भूतान्यण्डजादीनि । तस्माद्यतोऽद्य- तेऽत्ति च भूतानि ततः । अन्नमन्नशब्दं तदन्नमुच्यते कथ्यते । इतिः प्रथमकोशपरि- समाप्त्यर्थः । तस्मादुक्तात् । वै प्रसिद्धात् । एतस्मात्प्रत्यक्षात् । अन्नरसमयादन्नरसविकारा- स्थूलदेहात् । अन्यः पृथग्भूतः । अन्तरोऽभ्यन्तरः । आत्माऽऽत्मशब्दाभिधेयः । प्राणमयः प्राणविकारः । तेन प्राणमयेन । एष प्रत्यक्षः स्थूलो देहः । पूर्णः परि- पूर्णः । स प्रसिद्धः । वै स्मर्यमाणः । एष साक्षिप्रत्यक्षः प्राणमयः । पुरुषविध एव पुरुषाकार एव । मूषानिषिक्तद्रुतताम्ररसो यथा तागेव न त्वन्यादृशः । तर्हि किं पुरुषः पुरुषान्तरसदृश इति चोभयमपि स्वतन्त्रमित्याशङ्कय नेत्याह- तस्य पूर्वस्य पुरुषविधतां पुरुषसदृशताम् । अनु पश्चात् । अयं तस्मादुत्तरः । पुरुष- विधः पुरुषसदृशो न तु स्वतन्त्र इत्यर्थः । ततः पूर्ववदस्मिन्नपि कल्पना कर्तुं सुकरेनि भावः । तस्य प्राणमयस्य । प्राण एवोच्छ्वासकारिणी प्राणवृत्तिरेव न त्वन्यत् । शिरो मूर्धा । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा। १ खणः। प्र।

·[ब्रह्मवल्ल्यध्याये, अ०३] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । २३ पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । व्यानापानौ पूर्वप्रपाठके व्याख्यातौ । आकाश आकाशस्थः समानः । पृथिवी पृथिवीस्थः सर्वप्राणकीलभूत ऊर्ध्व- गाम्युदानः । अनेन हि सर्वे प्राणा धियन्ते स्ववृत्तिसंकोचेन । वाय्वधिकारादाकाशपृथि- वीशब्दौ यथाकथंचित्समानोदानविषयौ नीतौ । अथवा मुख्यार्थतैवानयोः शब्दयोरस्तु । तथा च श्रुतेः कोशेष्वनास्थेति व्याख्येयम् । व्याख्यातमन्यत् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्ति- रीयोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्मवल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ।। २ ॥ . अथ तृतीयोऽनुवाकः। प्राणं मुख्यप्राणं देवाश्चक्षुरादयोऽग्न्यादयः । अनु प्राणमनु । प्राणन्ति चेष्टन्ते । मनुष्या मनुजाः । पशवश्च गवाद्याः । चकारः सर्वशरीरसंग्रहार्थः । ये प्रसिद्धार्थाः । प्राणो मुख्यप्राणः । हि यस्मात् । भूतानामण्डजादीनाम् । आयुर्जीवनकारणम् । अनेन देहेन्द्रियात्मवादो निराकृतः । तस्माद्यस्मादायुस्ततः । सर्वायुषं सर्वायुरेव सर्वा- युषम् । उच्यते कथ्यते । इदानीं मन्त्रोपासनवत्प्राणोपासनाफलं प्राणोपासनं चाऽऽह- सर्वमेव निखिलमेव । ते वक्ष्यमाणाः । आयुर्जीवनकारणं शतसंवत्सररूपम् । यन्ति गच्छन्ति । ये प्राण ब्रह्मोपासते । प्राणं मुख्यप्राणम् । व्याख्यातमन्यत् । अन्नव- प्राणस्यापि ब्रह्मसमानतां वक्तुं पुनरुक्तस्याभिधानम्-प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यते । व्याख्यातम् । ब्रह्मणो यथा सर्वायुष्वं तद्वत्प्राणस्यापीत्यर्थः । इतिः प्राणकोशपरिसमाप्त्यर्थः । " तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य एतदनन्तरं यद्यनीतिशब्दः पठनीयः प्राणकोशस्यात्र परिसमाप्तेः, तथाऽप्यस्य वाक्य- स्यान्नमयादधिकत्वाच्छङ्कोत्तरत्वाच्चैतस्मात्पूर्वपाठ इतिशब्दस्य । अथवा पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलीयस्त्वादत्र पठितस्यापि तदनन्तरं संगतिरवगन्तव्या । ननु--पूर्वस्मात्पुरुषादनन्यः प्राणमयस्तस्य तदन्तःपातित्वाद्धस्तपादादिवदित्यत आह- तस्यान्नमयस्य । एष एव समनन्तरोक्तः प्राणमय एव । शारीरः शरीरे भवः । आत्मा सर्वव्यवहारकारणत्वेनाऽऽत्मा । यः प्राणमयः । पूर्वस्य प्राणमयात्पूर्वस्य । तस्य पूर्वस्य यः प्राणमय एष एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । अयं भावः-प्राणो न च स्थूलशरीरान्तःपाती । तथा च सति नासापुटनिर्गतस्तद्वदेव चाक्षुषः स्यादिति । तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः। तेनैष पूर्णः। स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव १ ख. °स्य पठितत्वात् । ।

·२४ शंकरानन्दकृता- [ ब्रह्मवल्यध्याये, अनु०४.] शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः। आदेश आत्मा । अथर्वा- शिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । प्राणमयादुक्तात् । मनोमयो मनोविकारः । तस्य यजुर्यजुर्विषया वृत्तिः । ऋगृग्विषया वृत्तिः । साम सामविषया वृत्तिः । आदेशो यजुर्ऋक्सामसु ब्राह्मणमादेशस्तद्विषया वृत्तिः । अथर्वाङ्गिरसोऽथर्व- णाऽङ्गिरसा च दृष्टा मन्त्रा ब्राह्मणानि च तद्विषया वृत्तिः । अन्यत्पूर्वेण समानपाठम् । अन्नमयार्थस्थले प्राणमयं प्राणमयार्थस्थले मनोमयं चोक्त्वा पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्ति- रीगोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्मवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ mam अथ चतुर्थोऽनुवाकः। अत्र हि मनोमयस्य चतुर्वेदवृत्तिप्राधान्यमुक्तम् । वेदाश्च ब्रह्मप्रकाशकत्वान्न ब्रह्मणो भिन्नाः । ततो वेदेभ्योऽभिन्नं सर्वस्य जगतः कारणं विशेषतश्च मनसः "तन्मनोऽकुरुत" इतिवचनान्मनसाऽप्यगम्यरूपं ब्रह्म वदन्मनोमयं स्तौति-यतः सर्वस्य जगतः कारणा- द्विशेषतश्च मनसः सत्यज्ञानानन्दरूपाद्ब्रह्मणः । वाचो यजुर्ऋक्सामादेशार्वाङ्गिरसरूपा अन्याश्च । निवर्तन्ते ब्रह्म वक्ष्याम इति संकल्प्य प्रवृत्तास्तस्मिन्ब्रह्मणि प्रवेशमलभमाना नेति वदन्त्यो वाराङ्गना इव राजगृहाभ्याशाद्यथागतं निवृत्य भ्रष्टसंकल्पा भवन्ति । निवृ- तिम्तुं प्राप्तावप्राप्तौ च संकल्पितस्य दृष्टा । तथा च किं प्राप्य निवर्तन्त इत्याशङ्कय नेत्याह-अप्राप्यालब्ध्वाऽऽनन्दमित्यन्वयः । ननु वागगम्यानामपि जातीचम्पकके- तकीकुसुमादिगन्धभेदानां मनसाऽवगतिर्यथा तथाऽस्त्वित्यत आह-मनसा यजुरादि- पञ्चवृत्तिमता । सह समम् । आनन्दं हिरण्यगर्भस्याऽऽनन्दादप्यतिशयमनन्तमानन्द ब्रह्मणः सत्यज्ञानादिलक्षणस्य । षष्ठीयं 'शिलापुत्रकस्य शरीरम् ' इतिवद्व्याख्येया । विद्वान्साक्षात्कारवान् । साक्षात्कारेणापगताविद्यो द्वितीयाभावान्न बिभेति भयं न गच्छति। कदाचन कदाऽपि । यस्मादेतादृशं ब्रह्मास्य कारणं तस्मादतिश्रेष्ठो मनोमय इति भावः । इतिर्मन्त्रसमाप्तौ । अथवा मनोमयकोशपरिसमाप्तौ पूर्ववदवगन्तव्यम् । प्राणस्यैवैकदेशो मन इति शङ्कां वारयति-तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य । पूर्वस्य प्राणमयस्य । यः प्रसिद्धो मनोमय एष एवं शारीर आत्मेत्यन्वयः । व्याख्यातः पदार्थः । अनेन प्राणस्याऽऽत्मत्वं निवारितम् । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयातू । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः। तेनैप पूर्णः। स वा एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा। महः पुच्छं प्रतिष्ठा ।

·[ब्रह्मवल्यध्याये अ०५] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । २५ तदप्येष श्लोको भवति। मनोमयादुक्तात् । विज्ञानमयो बुद्धिविकारः। श्रद्धाऽऽस्तिक्य- संपन्नवुद्धिवृत्तिः । ऋतं शास्त्रार्थविषये मानसव्यापारविषया वृत्तिः । सत्यं तस्मिन्नेव वाक्काया- भ्यामनुष्ठीयमाने तद्विषया वृत्तिः । योगः शास्त्रार्थविषये संदेहविपर्ययरहिता वृत्तिः । महः अनया हि यागाद्यनुष्ठाने मनोभास्वरबुद्धितत्त्वं प्रथमजं महत्तत्त्वाख्यम् । प्राणमयार्थस्थले मनोमयं मनोमयार्थस्थले विज्ञानमयं पठित्वा शेषं समानपाठं पूर्ववयाख्येयम् ॥ इति श्रीमत्तरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरी- योपनिषद्दीपिकायां ब्रह्मवल्लयध्याय चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ , अथ ब्रह्मवल्लयध्याये पञ्चमोऽनुवाकः । विज्ञानं बुद्धिः । यज्ञं दर्शादिकं तनुते विस्तारयति । कर्माणि वैदिकानि स्मार्तान्यग्निहोत्रसंध्यावन्दनादीनि लौकिकानि च कृषिवाणिज्यादीनि । तनुते विस्तारयति । अपि च यज्ञविस्तारेणाभ्युच्चयार्थावपि चौ । विज्ञाने कर्मविस्तारादेविज्ञानं बुद्धिं देवा वागादयोऽग्न्यादयश्च । सर्वे निखिलाः । ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणं ज्येष्ठमतिशयेन वृद्धं कारणमित्यर्थः । ज्येष्ठत्वं विज्ञानस्य ब्रह्मणश्च साम्यं तयोस्तादात्म्योपासनार्थमुक्तमित्यवग- न्तव्यम् । उपासते ब्रह्मतादात्म्येनोपासनं कुर्वते । विज्ञानं ब्रह्म व्याख्यातम् । चेद्यदि । वेद देवव्यतिरिक्तोऽपि जानात्युपासीतेत्यर्थः । तस्माद्विज्ञानब्रह्मोपासनात् । चेद्यदि । न प्रमाद्यति प्रमादं न गच्छति बहिर्मुखो न भवतीत्यर्थः । शरीरे स्थूलश- रीरे । पाप्मनो हिरण्यगर्भप्राप्तिप्रतिबन्धकारणानि । हित्वा परित्यज्य । सर्वान्निखि. लान् । कामान्कामनाविषयान् । हिरण्यगर्भतादात्म्येन समश्नुते सम्यक्प्राप्नोति । इति- मन्त्रसमाप्तौ विज्ञानमयकोशसमाप्तौ वा पूर्ववत् । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्य पूर्वस्य मनोमयस्य यो विज्ञा- नमय एष एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । व्याख्यातः पदार्थः । अनेन मनस आत्मत्वं निवारितम् । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्द- मयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुपविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । विज्ञानम- यादुक्तात् । आनन्दमय आनन्दविकारः सोपाधिकानन्द इत्यर्थः । प्रियं पुत्रादिदर्शनजन्यं सुखम् । मोदः पुत्रादिसंभाषणसहासनादिजन्यं सुखम् । प्रमोदः सहाऽऽसनादौ स्थिताना- मपि पुत्रादीनामन्यानुविधेयत्वजन्यं सुखम् । अभीष्टविषयस्य दर्शनं लाभो भोगश्च १ ख. तो जा। । T ·२६ शंकरानन्दकृता [ ब्रह्मवल्यध्याये अ०६] प्रियमोदप्रमोदा इत्यर्थः । आनन्दः सुखसामान्यं प्रियमोदप्रमोदेवगतं सुखं ब्रह्म निर- तिशय आनन्दो यस्य मात्रामुपजीवन्ति ब्रह्मादयः । यथा देहावयवाः पादयोः प्राणभेदाः पृथिव्यामुदाने वा वेदाश्च त्रयोऽपि मन्त्रब्राह्मणरूपा अथर्वाङ्गिरःसु दृष्टकर्मसाधनत्वेन, यथा बुद्धिभेदाः प्रथमजायां हिरण्यगर्भबुद्धौ च प्रतिष्ठितास्तद्वत्सुखसामान्यविशेषा निरतिशयसुखै- कस्वभावे सत्यज्ञानादिरूपे ब्रह्मणि सर्वाधारे प्रतिष्ठिताः । स्थूलस्य देहस्याध्यात्माधिभूताधि- देवभेदभिन्नस्य ब्रह्मणः प्रथमकोशत्वम् । सूक्ष्मस्य स्थूलात्मभूतस्याज्ञानकार्यस्य क्रियाज्ञानश- क्तेश्चतुर्धा भिन्नस्य सकारणस्य कोशचतुष्टयत्वं च । सूक्ष्मोऽपि विभागः स्वयं प्राणनिमित्तं हि स्थूलशरीरस्य सर्वव्यवहारं मत्वा स्थूलशरीरात्मभूतः प्राणः क्रियाशक्तिद्वितीयः कोशः । प्राणस्यापि मनसेतस्ततो नीयमानत्वाहालेनेच मृत्सेभबलीवर्दस्य । ततोऽनिश्चयात्मिका ज्ञान- शक्तिः प्राणात्मभूता मनआख्या तृतीयः कोशः । मनसोऽप्यनिश्चयात्मनो निश्चयपरतन्त्र- त्वान्निश्चयात्मिका बुद्धिर्मनआत्मभूता चतुर्थः कोशः । बुद्धरपि सुखपरतन्त्रत्वादवस्थात्रये कार्यकारणोपाध्यवच्छिन्नं सुखं पञ्चमः कोशः । तत्रापि प्रियमोदप्रमोदा जागरणस्वप्नज आनन्दः सौषुप्ते व्याकृतोपाधिः । इतः परं भूतभौतिककार्यस्य कारणस्य चाभावादकार्य- कारणं ब्रह्म सर्वस्याऽऽधारभूतं फोशपञ्चकवाक्प्रवृत्तिकारणनिमित्तं प्रथमसूत्रेण सूचितम् । मन्त्रेण च व्याख्यातमुक्तवती श्रुतिरित्यर्थः । मनोमयार्थस्थले विज्ञानमयं विज्ञानमयार्थस्थल आनन्दमयं च पठित्वा शेषं समानपाठं पूर्ववव्याख्येयम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्ति- रीयोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्मवल्यध्याये पश्चमोऽनुवाकः ।। ५ ।। अथ ब्रह्मवहयध्याये षष्ठोऽनुवाकः । आनन्दब्रह्मणोरभेदाब्रह्माभिधानमेवाऽऽनन्दाभिधानमिति मावानः पठति-असन्नेवा. विद्यमान एव जनैरज्ञातोऽभिभूतश्चेत्यर्थः । स वक्ष्यमाणः । भवति स्पष्टम् । असद- विद्यमानं खरविषाणसममित्यर्थः । ब्रह्माऽऽनन्दमयस्य पुच्छं कारण चेत्युक्तेनासत्त्वप्रकारेण । वेद जानाति । चेद्यदि। असत्त्वज्ञानादनमुक्त्वा सत्त्वज्ञानादर्थमाह-आस्ति विद्यते सर्वस्य कारणत्वेन सर्वात्मत्वेन च । ब्रह्मोक्तम् । इत्युक्तेन सत्वप्रकारेण । चद्यदि । वेद जानाति । सन्तं विद्यमानं वाचा मनसा कायेन च पूज्यमित्यर्थः । एनं ब्रह्मारितत्वज्ञा- निनम् । ततो ब्रह्मास्तित्वज्ञानात्कारणात् । विजानन्ति । सबै जना इति शषः । इतिर्मन्त्रसमाप्त्यर्थमानन्दमय [ कोश ] परिसमाप्त्यर्थ वा पूर्ववत् । तस्यैष एव शारीर १ क, ग. मजा आ । २ क ग. .°थमं सू ·ब्रह्मवल्यध्याये, अ०६] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। - २७ आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य य आनन्दमय एष एव शारीर आत्मेत्यनयोाख्यातः पदार्थः । अथ कोशपञ्चकाधारब्रह्मास्तित्वनास्तित्वविज्ञानफलकथनानन्तरम् । अतो ब्रह्मणः सर्वात्मत्वं यतोऽस्तिनास्तिप्रत्ययौ च कर्तु सुशकावस्मात्कारणात् । अनुप्रश्ना ब्रह्मणोऽ- स्तित्वे च तज्ज्ञानिनो ब्रह्मप्राप्तावप्राप्तो च संदेहमनु प्रश्नाः प्रष्टव्या ईप्सितार्थविषयाः शब्द- संदर्भाः । पठ्यन्त इति शेषः । उतापि। अविद्वान्ब्रह्माणि संदेहविपर्ययज्ञानवान् । अमु- मानन्दमय कारणभूतं पुच्छरूपं चास्तिनास्तित्वाभ्यामनिश्चितं वस्तुवृत्तेन । लोकं लोक्यमानं स्वयंप्रकाशत्वेन तज्ज्ञानिभिः । प्रेत्य परलोकमागत्य शरीरं परित्यज्येत्यर्थः । कश्चन कोऽपि । गच्छति प्राप्नोति । प्लुतिर्विचारार्था । आहो पक्षान्तरे, विद्वान्ब्रह्मणि संदेहविपर्ययरहितज्ञानवान् । अमुं लोकं प्रेत्य व्याख्यातम् । कश्चित्कोऽपि । सम- श्नुता ३ समश्नुत व्याप्नोति । प्लुतिर्विचारार्था । उ अपि । अयं भावः-यद्यस्ति सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्म तर्हि प्राप्तव्यमविदुषाऽपि । न ह्यज्ञानसंशयविपर्ययैर्वस्तुनोऽन्यथा- त्वम् । सर्वात्मकं चेदविद्वान्न प्राप्नोति विद्वानपि न प्राप्नुयान्नियामकाभावात् । अथ नास्ति तत्तर्हि विदुषाऽपि न प्राप्तव्यम् । न हि नरविषाणादिकं तस्मिन्संदेहविपर्ययरहितज्ञानिनाऽपि प्राप्तुं शक्यम् । अथाशेषविशेषशन्यमप्यनेन प्राप्यते तरविदुषा न प्राप्यत इति न नियामकं पश्याम इति । अनेनोक्तश्लोकार्थस्याऽऽक्षेपः कृतः । आस्तां विद्वदविदुषोः प्राप्त्यप्राप्ती । ब्रह्मणोऽविद्वदप्राप्त्या यत्तस्य नास्तित्वमापादयि- तुमिष्टं तजगत्कारणत्वकथनेन पूर्वोक्तेन पुनः केनचिद्विशेषेणाभिधीयमानेन निराकुर्वन्सत्त्व- पक्षमादादत्ते-स सूत्रमन्त्राभ्यां ब्रह्मत्वेनोक्त आत्माऽऽनन्दमयस्य कारणभूतः पुच्छभू- तश्च प्रसिद्धः । कथमसौ नास्तीत्यर्थः । ननु सतां चेतनानां किंचित्कारित्वं दृष्टमस्य तस्मि- न्सत्यस्तित्वं श्रद्दधामीत्यत आह-अकामयत कामनामकुरुत । कामनाविषयमाह- बहु स्यां नाना भवेयम् । नानाभवनेऽप्युपायमाह-प्रजायेयोत्पद्येय । इत्यनेन प्रकारे- मां कामनां कृत्वा । स कामी तपः पर्यालोचनमिदमनेनेत्थामत्यादिरूपम् । अतप्यत सृज्यविषयमकरोत् । स कारकस्ताएसः । तप उक्तम् । तप्त्वोक्तविषयं कृत्वा कार्य- कारणादिकं प्रथमं विचार्य निश्चित्य चेत्यर्थः । अनन्तरमिदं विविधप्रत्ययगम्यं कार्यजातं भूतभौतिकं चेतनाचेतनात्मकम् । सर्व निखिलम् । असृजतोत्पादितवान् । सर्वशब्दा. र्थमाह—यदिदं किंच । यत्किचेदं प्रसिद्धमस्तिनास्तीत्यादिप्रत्ययगम्यं यत्किमपि । तत्कार्यजातम् । सष्ट्वोत्पाद्य । तदेव रदसृष्टमेव । अयमेवकारो देहलीप्रदीपन्यायेन तदनुना प्राविशदित्यनेन च संबध्यते । अनु कार्यसृष्टिम वेवाप्रविष्टोऽपि तु सर्वत्रावस्था- . P- १ ख. "त्य वेत्य । २ ख. पिस।

·२८ कार्य सृष्टमनु शंकरानन्दकृता ब्रह्मवत्र्यध्याये, अ०६] नादाकाशवत्प्राविशत्प्रवेशमकरोदेव । प्रविष्टशब्दप्रत्ययविषयोऽभूदित्यर्थः । तदनु सृष्टमनु प्रविश्य प्रवेशं कृत्वा । कि तटस्थ एवायं सूत्रधारिवद्गृहं निर्माय तत्र प्रविश्य स्थितः । तथा चाऽऽत्मनो बहुभवनोपायः प्रजायेयेति दृष्टो विपरीत इत्याश- ङ्कय नेत्याह-सच्च तेजोवन्नरूपमपि । त्यञ्च वाय्वाकाशरूपमपि । चकारौ तबुद्धिं समुच्चिनुतः । अभवत्स्पष्टम् । इदं क्रियापदं वक्ष्यमाणेप्वपि चतुर्दा पर्यायेषु संबध्यते । नरुक्तं चानिरुक्तं च । निःशेषमुक्तं निरुक्तं, घटः पृथुबुध्नोदराकार इत्यादि । ताद्वपरीतमानरुक्तं, जातीचम्पककेतकीकुसुमगन्धभेदादि । चकारौ पूर्ववत् । निलयनं चानिलयनं च, आश्रयोऽनाश्रयश्च । चकारौ पूर्ववत् । विज्ञानं चाविज्ञानं च । स्मृतिसंशयविपर्ययनिश्चयादि विज्ञानं तत्कारणं वा चिन्मानं वा । तद्विपरीतमविज्ञानम् । चकारौ पूर्ववत् । सत्यं चानृतं च, भावात्मकत्वे सति कश्चित्कुत्रचित्कथंचिकेनचिदपि वाधरहितं सत्यं व्यवहारतो वा बांधरहितम् । तद्विपरीतमनृतम् । चकारौ पूर्ववत् । अस्ति- नास्तीतिप्रत्ययविषयः सर्वः कार्यकारणवों ब्रह्म च ब्रह्मेवाभूदित्यर्थः । ननु –स सर्वका- रगं सर्वमभूदित्येतावत्प्रतीयते न तु तदसत्यं नेति वचनादित्यत आह—सत्यं सर्वबाधशून्यं भावरूपं ब्रह्म । अभवदुक्तं मूर्तीदिकमभवत् । असतः सर्वात्मत्वे सर्वमिदं सर्वैः प्रत्ययैर- सदिति प्रतीयेत नरविषाणवन्ध्यापुत्रादिवत् । ततो नासत्सर्वात्मकं किंतु सदेव । प्रतीतेर- विश्वासे जीवनादिव्यवहारस्यापि दुर्लभत्वमित्यर्थः। कि सदादिकं दशविधं तबुद्धयश्चेत्येतावदेव सत्यमभवदित्याशङ्कय नेत्याह - यदिदं किंच, उक्तमनुक्तं चोत्प्रेक्ष्यमाणं यत्किचेदं निखिलमपीत्यर्थः । तन्निखिलमपि सत्या- ब्रह्मणोऽभिन्नं तस्मिन्नध्यस्तत्वेन प्रतीयमानं प्रसिद्धम् । सत्यं सत्यशब्दार्ह व्यवहारक्षमत्वेन मूर्तामूर्तत्वेन च । मूर्तामूर्तविभागो भूतपञ्चक ऎव । तेजोबन्नानि मूर्तानि । वाय्वाकाशाव- मूर्ती । कार्यकारणयोरपि मूर्तामूर्तत्वे एवमवगन्तव्ये । कार्य सर्वः प्रपञ्चो भूतभौतिकरूपो मूर्त स्थूलत्वात्कारणतः । विद्या त्वमूर्त तद्विपर्ययादप्रतीयमानत्वेन वा । इति, अनेन प्रकारेण । आचक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः । तत्र सर्वकार्यशून्ये ब्रह्मण्यपि युक्त्यम्युच्च- यार्थस्तच्छब्दः । ब्रह्मणः सत्यत्वेऽन्यस्य चासत्यत्वे युक्तिश्चयम् । ब्रह्मव्यतिरिक्तं यत्सत्यं तन्नित्यमनित्यं वा, नित्यत्वे कार्यता कार्यत्वे चासत्यत्वमनिच्छतोऽपि प्रामा- दिकस्वजिह्वाचर्वणवदागतम् । नित्यत्वेऽप्य सर्वगतत्वे सर्वगतत्वेऽपि जाड्यत्वेऽपि एव दोषः । तस्माद्ब्रह्मैव सत्यं न त्वन्यत् । ब्रह्मयध्यासात्तत्स- भेदे स १ ख. °बाधार 'सात्तु सत्य। २ ख. तामूर्तादि३ क. ग एवं ते° । ४ ख. तो प्रा । ५ ख.

·[ब्रह्मवल्यध्याये अ०७] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। त्यशब्दाहम् । यथेदंतायामध्यस्तं रजतमिदंशब्दाहम् । एष श्लोको भवति व्याख्या- तम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्ति. रीयोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्मवल्लयाध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ - अथ ब्रह्मबल्लयध्याये सप्तमोऽनुवाकः । D असबै सत्येऽध्यस्तं सत्यशब्दाह सन्नामरूपकर्मात्मकत्वेन स्थवीयो बुद्धिविषयत्वात् । तद्रहितमसत्सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्म शास्त्रप्रसिद्ध विद्वत्प्रसिद्धं वा नामरूपक्रियाहीनं जग- कारणं सद्वा इति वक्तव्येऽसत्त्वभ्रमस्य नामरूपक्रियाहीनत्वेनोत्पादादिति कथनार्थम- सद्वा इत्याह । इदं विविधप्रत्ययगम्यं विश्वम् । अग्रे विश्वोत्पत्तेः प्राक् । आसी- द्वभूव । अविद्याशबलं ब्रह्म जगत्कारणमेवाऽऽसीन्न तु कार्यजातमित्यर्थः । ततोऽसच्छ- ब्दाभिधेयात्कारणात् । वै, एव प्रसिद्धं वा । सत्सच्छब्दाभिधेयं स्पष्टनामरूपकर्म । अजायतोदपद्यत । तदविद्याशबलं जगत्कारणम् । अविद्यात्मानमेकं चिदानन्दस्व- भावम् । स्वयमात्माऽविद्याया आश्रयो विषयश्च । अकुरुत बहुधा कृतवान् । तस्मा- दात्मानमा (त्मन आ) त्मनैव बहुधा करणात्ततोऽविद्याश्रयविषयभूतमानन्दात्मस्वरूपं सुकृतम् । स्वार्थेऽयं सोः प्रयोगः । स्वेन स्वंकृतवत्स्व (कृतं स्व)कृतं स्वकृतमेव परोक्षेण सुकुतं पुण्यमुच्यते कथ्यते देवैः । इतिर्मन्त्रसमाप्तौ । ननु - "ब्रह्मविदाप्नोति परम् " इत्युपक्रान्तं तत्र किं ब्रह्मेत्याशङ्कायां सत्यादिलक्षणं तत्स्वरूपमभिधाय तत्प्रतिपत्त्यर्थं च तस्याऽऽकाशादिकारणत्वाभिधानप्रसङ्गेन कोशपञ्चक- मवतार्य पञ्चमकोशाधारब्रह्मास्तित्वनास्तित्वज्ञानाभ्यामनिर्थयोरभिधानेन प्रश्नेषु समागतेषु सन्निर्णयार्थमिदं 'सोऽकामयत' इत्यारभ्य 'सुकृतम्' इत्यन्तमुक्तमस्तु तत्तथाऽपि सर्व. कारणब्रह्मावाप्तौ न पुरुषार्थ आनन्दावाप्तेरेव तथात्वादित्यत आह-यत्प्रसिद्ध जगत्कारणम् । वै स्मर्यमाणं तद्ब्रह्म । सुकृतमविद्यायाः स्वात्मरूपमेव कर्म कर्तृभावेन कृतवत् । रस आनन्दद्वः स्वयंप्रकाशमानानन्द इत्यर्थः। वै प्रसिद्धो वैषःयकसुरूरूपण सर्वप्रियतमत्वेन वा स्मर्यमाणो वा । स मोक्षे भावीदानीं परोक्ष एव प्राणिनां रसः रसं सुकृताभिन्नमानन्दा- त्मस्वरूपम् । हि यस्मादेव । रसं लब्ध्वेति द्वाभ्यां शृङ्खलान्यायेन संवध्यते । रसमेव न त्वन्यत् । अयमधिकारी । लब्ध्वा प्राप्यैव न त्वन्यथा । आनन्दी प्रत्यक्प्रकाशमा- नानन्दात्मस्वरूपः । भवति स्पष्टम् । तस्मात्पुरुषार्थो ब्रह्मप्राप्तिरित्यर्थः । ननु-सुकृतस्य ब्रह्मण आत्माभिन्नस्याऽऽनन्दत्वं भवतोच्यते । प्रतीतिश्च विपरीते- " १घ 'त् । तत्त्रहि । २ ख. °स्तु तत्तथा । तथाऽपि । .

·शंकरानन्दकृता- ब्रहवल्यध्याये, अ० ७ क आत्मनोऽनानन्दत्व त्याशङ्कय तदुत्तरत्वेनान्यथानुपपत्तिमाह- आनन्दात्मव्य- तिरिक्तः । हिहेत्वर्थः । एव नाम । कस्तु नामान्यादपानचेष्टां कुर्यात् । को व्याख्या- तम् । प्राण्यात्प्राणचेष्टां कुर्यात् । यद्योष स्वयंप्रकाशमानः । आकाशः आकाश- वत्सर्वगत आकाशशब्दाभिधेयो वा । देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्य इत्यर्थः । आकाश इति सप्तम्यन्तत्वपक्षे हार्दाकाशेऽविद्याशबलित इति व्याख्येयम् । आनन्दः परप्रेमालम्ब- नत्वेनोपलक्षित आनन्दात्मा । न स्यान्न भवेत् । अयमर्थः--आत्मकामाय सर्वा लौकि- क्यो वैदिक्यश्चेष्टाः । प्राणधारणमपि । आत्मा चेदुःख दुःखसाधनं वा स्यात्तदानीं वृश्चि- कतज्जन्यदुःखवद्धेयः स्यात् । दुःखसाधनत्वे वाऽऽत्मार्थ भार्यादिकं प्रियं न स्यात् । ततः सुखत्वं परिशिष्यते । अभावस्यासत्त्वे नामाऽऽत्मनो दुःखाभावत्वं प्रतीतिविरुद्धम् । सुखस्यापि जायमानस्य वेद्यस्याऽऽत्मार्थत्वेन प्रियता दृष्टा । न तु स्वरूपेण । अन्यथा वैर्या. दिगतस्यापि तस्य प्रियता स्यात् । तेन नित्यस्वयंप्रकाशमानानन्दात्मा परप्रेमालम्बनत्वेना- ङ्गीकरणीयः । परप्रेमालम्बनत्वं च तदर्थलौकिकवैदिकजीवनचेष्टान्यथानुपपत्त्या कल्प्यते । आत्मनोऽनानन्दत्वे न काऽपि चेष्टा स्यादिति । ननु-यद्ययमानन्दरूपस्तर्हि किमर्थ- मयमानन्दाथै लोकः साधनमादत्त इत्यत आह—एष आकाश आनन्दात्मा स्वयंप्रकाश- मानोऽप्यनाद्यविद्यावृतः साधनसाध्यादिभावेन व्यवस्थितो हि यस्मात्तस्मादिति शेषः । एवैषशब्देन संबध्यते । एष एव साधनं साध्यं च वस्तुतोऽज्ञातात्मयाथात्म्यसाधनतार- तम्येनापसारिताविद्यातारतम्यादाविर्भूतात्मसुखतारतम्यरूपः । अविद्यादशायामानन्दयाति, आकीटपतङ्गमाब्रह्म च निखिलं जगदा योनिप्रादुर्भावादा मोक्षसाक्षात्काराच्चाऽऽनन्द- यति । आनन्दात्मनि साक्षात्कृते न साध्यसाधनादि(दी)ति भावः । तत्साक्षात्करणात्प्रा- क्साध्यसाधनादेरपि वस्तुतस्तदात्मकत्वात्तस्यैव सुखदातृत्वमविरुद्धमित्यर्थः । ननु—आत्मनोऽस्तित्वे स्थिते विद्वानेव कदा कथं प्राप्नोतीत्यत आह—यदा यस्मि- न्काले । हि यस्माद्विदुषो ब्रह्मप्राप्तो नियामको हेतुहिनोच्यते । ब्रह्मसाक्षात्कारवत्त्वे- नापगतांविद्यत्वादित्यर्थः । एव, अयं पार्थसारथिवत्कालवाचिना विद्वद्वाचिना लाभवाचिना च संबध्यते । यदैव न त्वन्यदा । एष विद्वानेव न त्वन्यः । एतस्मिन्नात्मनो भेदरहिते सत्ये रसे । अदृश्ये बाह्यान्तरेन्द्रियज्ञानाविषये । अनाम्य आत्मन इमात्म्यं त्रिविधं शरीरं न यस्यासावनात्म्यस्तस्मिन् । ननु-सर्वज्ञानाविषयोऽशरीरोऽपि वाग्गोचरः पदार्थो नरावेषाणादिदृश्यत इत्यत आह-अनिरुक्त निरुक्ति शून्ये वाचामगाचर इत्यर्थः । ननु – वाचामगोचरोऽपि साश्रयः पदाथा दृष्टो यथाऽविद्या सदसद्यःक्त्य वषयत्यत आह-अनिलयने निल- . 14 १ घ. 'मान्यां चष्टी । २ घ. विविध - ·ब्रह्मवल्यध्याये, अ०८] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । ३१ यनमाश्रयस्तद्धीने । ननु-प्राकृते प्रलये तत्रैव प्रतिष्ठां सर्वोऽपि विन्दत इत्यत आह- अभयं भयं प्रकृतिस्थाः संस्काराः प्रकृतिश्च भयानकसंसारहेतुत्वात्तच्छ्न्यमभयमित्यर्थः । अभयं यथा तथेति व्याख्येयम् । प्रतिष्ठामिदमहमस्मीति तादात्म्येन प्रतिकूलसंस्काररा- हित्यलक्षणेन प्रकर्षण स्थितिम् । विन्दते लभत एव । अथ तदा सोऽस्मिन्प्रतिष्ठां प्राप्तो विद्वान् । अभयं गतः, भयमविद्यातत्संस्कारा द्वैतरूपास्तच्छून्यमभयं स्वयंप्रकाश- मानानन्दात्मस्वरूपाविर्भावं गतः प्राप्तः । भवति स्पष्टम् । जीवन्मुक्तः सर्वदा भवतीत्यर्थः । ननु विद्वानविद्वानपि ब्रह्मणि प्रतिष्ठित एव तस्य सर्वाधारत्वात्ततोऽविदुषोऽपि प्रेतस्य ब्रह्मप्राप्तिः स्यादित्यत आह—यदा यस्मिन्काले । हितौ । यस्माद्ब्रह्मणि प्रतिष्ठितोऽ- प्यविद्वान्ब्रह्माहमस्मीति ब्रह्म न प्रतिपद्यते निधिस्थ इव जात्यन्धो निधिम् । एवं पूर्ववत् । एष प्रसिद्धः संदिहानो विपर्यस्तोऽज्ञानी च । एतस्मिन्स्वात्माभिन्ने ब्रह्मणि, उदपि । अरमल्पम् । अन्तरं भेदम् । कुरुते स्पष्टम् । अथ तदा तत्तस्य संदिग्धस्य विपर्य- यस्थस्याज्ञानिनश्च । भयमविद्यातत्कार्यतत्संस्कारजन्यमध्यात्माधिभूताधिदेवभेदभिन्नं वाचि मनसि कायेऽसह्यदुःखकारणं जन्मादि । भवति ब्रह्मैव संदेहविपर्ययाज्ञानरुक्तभयरूपं भवति स्त्रीगव सर्पाद्याकारैः । ननु भविदुषस्तथाऽस्तु यस्तु शास्त्रीये कर्मण्यधिकृतो विद्वां- स्तस्य ब्रह्मविद् इव ब्रह्मप्राप्तिरित्यत आह—तत्तूक्तं ब्रह्म भयरूपम् । तुशब्दः शङ्का- निवारणार्थः । शास्त्रीये कर्मण्यधिकृतस्य विदुषो ब्रह्मविदश्च न साम्यं भिन्नाभिन्नबुद्धित्वेन विरुद्धत्वात् । एव तदेव न त्वन्यत् । भयं व्याख्यातम् । विदुषः कर्मविद्याविदः । अमन्वानस्याहं ब्रह्मास्मीत्यभेदेन मननरहितस्य । इदमेव वैषम्यं कर्मब्रह्मविदोः । तत्त- त्राऽऽत्मत्वेनाज्ञाते ब्रह्मणि भयंकरेऽपि । एष श्लोको भवति व्याख्यातम् । अपि- शब्दसूचिता युक्तिः संक्षेपणेयम् । अमृतं माता पिता वन्ध्वादि वाऽविपरीतरूपमपि रवस्ये- ष्टकारित्वेन स्वयं विपरीतगृहीतं तदनिष्टमकुर्वदपि स्वस्यानिष्टकारे दृष्टं यथा तद्ब्रह्मापि ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्ति- रीयोपनिषद्दीपिकायां ब्रह्मवल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ । अथ ब्रह्मवल्ल्यध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः । भीषा भीत्या । अस्माद्ब्रह्मण आत्मत्वेनाज्ञानात् । वातो वायुः । पवते वाति । भीषा भीत्या । उदेत्युदयं गच्छति । सूर्य आदित्यः । अमादित्यनुवर्तते। भीषाऽ- स्माद्व्याख्यातम् । अग्निश्च वह्निरपि दहनादिकं करोतीति शेषः । इन्द्रश्च त्रिलोकीना- १ ख. यस्ताया।

·३२ शंकरानन्दकृता ब्रह्मवल्यध्याये, अ० ८] थोऽपि त्रिलोकी भवतीति शेषः । आद्यश्चकारोऽनुक्तानां सर्वेषां महतां व्यापारसमुच्चयार्थः । द्वितीयो भीषाऽस्मादिति संवन्धार्थः । मृत्युः स्थावरजङ्गमविनाशकारी । धावति सर्वेषा- मभावाय सर्वान्प्रतिगच्छति । पञ्चमः पञ्चसंख्यापूरणो भीषाऽस्मादित्यनुषङ्गः । इतिः लोकसमाप्तौ । नदु—प्रकृता ब्रह्मप्रश्ना व्याख्यातास्तत्रैव ब्रह्मप्राप्तेरपुरुषार्थत्वे शङ्किते प्रसङ्गाह्मण आनन्दरूपत्वमुक्तं सोऽयमानन्दो दुःखाभावो भावो वा सातिशयस्ततोऽपुरुषार्थ इत्याश- याऽऽह-सा प्रसिद्धा । एषा वक्ष्यमाणा । आनन्दस्य भावरूपस्य सुखस्य मीमा सा ब्रह्मविदां सुखकारित्वेन पूजितो विचार आनन्दस्योत्कर्षवत्त्वेनाभावत्वव्यावृ- त्तिफलो ब्रह्मानन्दस्य सर्वस्मादधिकत्वेनापुरुषार्थत्वव्यावृत्तिफलः । भवति स्पष्टम् । S. युवा घोडशवर्षमारभ्याऽऽपलितदर्शनमुपघातमन्तरेण मध्यमं वयो यौवनं तद्वानक्षीणे. न्द्रियशक्तिरित्यर्थः । स्याद्भवेत् । यौवनेऽपि स्वभावतः शरीरस्येन्द्रियाणां वा वैरूप्यं संभा- वितं रोगादिनिमित्तं वा तन्निवारणार्थमाह—साधुयुवा कन्दर्पसमानरूपः सन्यौवनसंपन्नः । तादृशोऽपि मूल् मा भूदित्याह-अध्यायकोऽधीतसाङ्गोपाङ्गवेदः सर्वज्ञ इत्यर्थः । तादृशोऽपि केवलं स्वोदरंभरिरतिमन्दो वा तद्वयं तन्त्रेण वारयति-आशिष्ठोऽति- शयेनाऽऽशास्ताऽतिशयेनाऽऽशुकारी च । अथाप्यतिमन्दत्वाद्वयर्थजीवित एवेत्यत आह- दृढिष्ठोऽतिशयेन दृढोऽविकृतवाक्वायमना इत्यर्थः । तादृशोऽपि बलहीनः स्यादित्यत आह—बलिष्ठोऽतिशयेन बलसंपन्नः। एवंभूतोऽपि वित्तहीनः स्यादित्यत आह-तस्यो- क्तविशेषणविशिष्टस्य । इयं सप्तद्वीपाब्धिवलयलोकमेखला । पृथिवी भूमिः । सर्वा निखिला । वित्तस्य वित्तेन दृष्टादृष्टसुखकरेण गोहिरण्यादिना । पूर्णा परिपूर्णा । स्याद्भ- वेत्सर्वलक्षणसंपन्नस्य चक्रवर्तिन इत्यर्थः । स सर्वलक्षणसंपन्नस्य चक्रवर्तिनो जायमान आनन्दः । एकः एकत्वसंख्याक्रान्तः । मानुषो मनुष्येषु भवः । आनन्दो भावरूपः सुखात्मा । नातः परं मनुष्याणां सुखमित्यर्थः । ते परोक्षाः । ये प्रसिद्धाः । शतं शत- संख्याका मानुषा आनन्दाः । व्याख्यातम् । वचनं तु विशेषः । स परोक्षः प्रसिद्धः । एक एकत्वसंख्याक्रान्तः । मनुष्यगन्धर्वाणां मनुष्याः सन्तो जन्मान्तरे गन्धर्वत्वं प्राप्ता अन्तरिक्षलोकनिवासिनोऽन्तर्धानादि- शक्तिमन्तस्तेषाम् । आनन्दः सुखात्मा । अस्माकं चक्रवर्तिनां यथोक्तगुणविशिष्टानां शतगुणसुखं मनुष्यगन्धर्वाणां परमं सुखमित्यर्थः । श्रोत्रियस्य चाधीतवेदस्याप्यवृ- जिनत्वं चात्रार्थसिद्धमिति न पठितम् । श्रोत्रियत्वं च चक्रवर्तिनोऽस्य च समानम् । चकारो मनुष्यगन्धर्वानन्दसमुच्चयार्थः । मनुष्यगन्धर्वानन्दप्राप्तौ कारणमाह-अकाम- हतस्य तथोक्तगुणविशिष्टचक्रवर्तिसुखकामेनानिपातितस्य तदभिलाषरहितस्येत्यर्थः । मनुप्यगन्धर्वा ·न - ब्रह्मवल्यध्याये, अ०८] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । ३३ यो हि यत्राभिलाषरहितस्तस्य तद्विषयप्राप्तेः शतगुणं सुखं भवतीत्यत एव प्रथमे पर्याये श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति न पठितम् । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवाना- मानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामा- नन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः। ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामा- नन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम- हतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रि- यस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । देवगन्धर्वाणां देवाश्च ते गन्धर्वाश्च देव. गन्धर्वास्तेषां चाऽऽकल्पगन्धर्वशरीरप्राप्तिहेतुभूतकर्मणामित्यर्थः । पितॄणां, पितृविशेषणं चिरलोकलोकानां चिराद्दीर्घस्थायिनो लोकाः कर्मफलविशेषास्ते येषां लोकास्तत्स्थानानि च चिरलोकलोकास्तेषामनेककालस्थायिनामित्यर्थः । आजानजानां कल्पादावुत्पन्नानामाजाने देवलोके जाता आजानजास्तेषां, विशेषणमिदम् । विशेष्यमाह-देवानां द्योतनात्मकानाम् । कर्मदेवानाम् । इदं श्रुतिरेव व्याकरिष्यति । पूर्ववद्विशेषणमुक्त्वा विशेष्यमाह-देवाना- माजानेभ्य उत्कृष्टानां द्योतनात्मकानाम् । कर्मदेवानामित्येतद्व्याकरोति । ये प्रसिद्धा याज्ञिकाः । कर्मणाऽग्निहोत्राद्यश्वमेधान्तेन । देवान्द्योतनात्मकानपियन्ति प्राप्नुवन्ति देवत्वमुप- गता इत्यर्थः । देवानां त्रयस्त्रिंशत्संख्याकानां हविर्मुजामग्न्यादीनाम् । इन्द्रस्य त्रिलोकी- पत्युः तेः) शक्रस्य । बृहस्पतेर्देवगुरोः । प्रजापतेर्विराजः । ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य । नवसु पर्यायेषु प्रायः समानपाठम् । शेषं पूर्व पूर्व तदाद्यर्थत्वेन व्याकृत्य यथोचितं गन्धर्वादिप- दैयोजनीयम् । अकामहतत्वं च पूर्वपूर्वविषयत्वेन हिरण्यगर्भस्य यावानानन्दस्तावानानन्दो निरतिशयवैराग्य इ(ग्यमि)ति तात्पर्यार्थः । हिरण्यगर्भादुत्कृष्टस्य ब्रह्मानन्दस्य वाङ्मनसयो- रगोचरत्वाद्धिरण्यगर्भानन्दमेव ब्रह्मानन्दस्य समुद्रस्योदबिन्दुसमं दिङ्मात्रमुक्त्वोपरराम श्रुतिः । अतः परं स्वयंप्रकाशानन्दात्मैव प्रमाणं नाहमिति श्रुतेरभिप्रायः । -- १ क. विशिष्टास्ते । २ ख. लोकाः स्मार्तकर्मानुष्ठानपरा देवलोकं प्राप्तास्ते । ३ ख. नां श्रौतकर्मानुष्ठातारोऽविद्वांसो देवत्वं प्राप्ताः क । ४ ख. उत्कटानां । ५ ख. र्थः । देवाः । समुच्चय. कारिणो देवयानमार्गगामिनो देवाः । देवानां । ५ HI- ·शंकरानन्दकृता- [ब्रह्मवल्यध्याये, अनु०९] ३४ AES अनेन भावरूपो निरतिशयश्च ब्रह्मानन्द उक्तः । तथाऽपि स तु हिरण्यगर्भादपि परतो देहाद्युपाधिस्थो वा नास्मदादिरूप इत्यत आह-स परोक्षो हिरण्यगर्भादुत्कृष्ट आनन्दः । यश्च प्रसिद्धोऽपि, अयं स्वयं प्रकाशमानः । पुरुषे पञ्चकोशात्मके पुरुषशब्दाभिधेये ब्रह्मपुच्छत्वेनोक्तः । यश्च प्रसिद्धोऽपि, असौं परोक्षोऽस्मदादीनां प्रत्यक्षश्च विदुषः । आदित्य आदित्यमण्डले । चकारौ पुरुषादित्ययोर्वाचारम्भणमाहतुर्वाक्यद्वयगतौ । स आदित्ये पुरुषे च वर्तमानः । एको भेदरहितः । विदुषो ब्रह्मप्राप्तिरुक्ता यदेत्यादिना यद्यपि तथाऽपि त्वमसीति नोक्तं तदर्थ प्रासङ्गिकमैक्यमभिधाय पुनस्तत्प्राप्तिमाह-सोs- धिकारी । यो यः कश्चन । एवंविदादित्ये पुरुषे च ब्रह्मानन्दमभेदेन विद्वान् । अस्मा- प्रत्यक्षात् । लोकादृष्टादृष्टसाधनफलात्मकात् । प्रेत्य प्रकर्षणाऽऽगत्य मृतवदत्राभिलाष- शून्य इत्यर्थः । एतदु(मुक्तमन्नमयमन्नविकारम् । आत्मानमिन्द्रियद्वारा विषयप्राप- कम् । उपसंक्रामति, अन्नमयमध्यात्माधिभूताधिदैवभेदभिन्नमप्यध्यस्तं वस्तुतस्त्वहमेवेद- मिति सामीप्येन सम्यगवगच्छति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति । स्पष्टम् । पर्यायचतुष्टयमन्नमयवद्व्याख्येयम् । सर्वात्मत्वज्ञानेनाऽऽनन्दं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः । तदपि तस्मिन्पञ्चकोशाधिष्ठाने पुच्छरूपे ब्रह्मणि रसे सर्वानन्दातिशायिन्यधिदेवादिभेदशून्येऽहमस्मीत्यवगतेऽपिशब्दाद्यो हि यदात्मा भवति सोऽसौ तस्मान्न बिभेति । न च ब्रह्मणोऽन्यदत्रास्ति किंचिद्ब्रह्माऽऽत्मा चायं ततो नास्य भीतिः कुतश्चिदिति युक्तिरुक्ता । एष श्लोको भवति व्याख्यातम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां पदबोधिन्यां द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अथ नवमोऽनुवाकः । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह ।आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चनेति । कुतश्चन कस्मादपि । शेषं समानपाठं मनोमयपर्यायवद्व्याख्ये- यम् । पूर्व यतो मनसः कारणादिति व्याख्यातं मनोमयपर्यायप्रसङ्गात् । इदानीं संकोचे कारणाभावात्सर्वकारणादानन्दात्मन इति व्याख्येयम् । ननु—भीतिरहिताः सन्ति सहस्रशः पुण्यात्मानः संसारिण इत्यत आह-एतं ब्रह्मविदं ह प्रसिद्धं वावैव न तपति संतापं न कुरुते न संतापयतीत्यर्थः मानसप्रत्यय इति शेषः । कुत्रेत्यय- १ ख. 'पि तत्त्वम ।

·भृगुवल्यध्याये, अ०१] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका। ३५ मभिनयेनाऽऽह-वृद्धादेः शोकजे विचारे किमहं क्षीणशक्तिः । साधु शोभनं पुण्यात्मकं कर्म । नाकरवं न कृतवानू । आः कष्टमिति शेषः । किमहं व्याख्यातम् । पाप श्रुत्यादिनिन्दितं कर्म । अकरवं कृतवान् । आः कष्टमिति शेषः । इत्यभिनयार्थः । अनेन प्रकारेण भयरहितानामपि संसारिणां पुण्यपापाभ्यां भीतिर्नास्य स्पृष्टेत्यभिप्रायः । ननु-तर्हि किं लोकायतिक इत्याशङ्कय नेत्याह-सोऽधिकारी । यः प्रसिद्धः । एवं विद्वानहमेव निरतिशयज्ञानानन्दो न मत्तोऽन्यत्किंचिद्वस्तुभूतमस्तीतिज्ञानवान् । एते पुण्यपापे । आत्मानमानन्दात्मरूपं नैनं स्पृणुते प्रीणयति । सुकृतदुष्कृते अह- मेवास्मीत्यवगच्छतीत्यर्थः । ततो न लोकायतिकसम इत्याह-उमे पुण्यपापे । हि यस्मादेवैष विद्वानेवैते आत्मानं स्पृणुते व्याख्यातम् । सर्वात्मत्वात्पुण्यपापानुष्ठाना- ननुष्ठानजन्यः संतापो न तु लोकायतिकवन्नास्तिक्येनेत्यर्थः । तदेतदाह-य एवं वेद प्रसिद्धोऽधिकार्युक्तमानन्दरूपं निर्भेदमात्मत्वेन जानाति । य एवं वेदेष एवैते उभे आत्मानं स्पृणुते हीत्यन्वयः । ततो लोकायतिकाद्विलक्षण इति शेषः । इतिरानन्दवल्लीस- माप्तावुक्तात्मज्ञानानुकरणार्थो वा । उपनिषत्सर्वकारणं सर्वाधारभूतं निरतिशयानन्दैकस्व- भावं निर्भेदमपगतसमस्तप्रपञ्चं ब्रह्माहमस्मीति सामीप्येन नितरां गमायित्वाऽहंममादिबन्ध- नानि शिथिलीकृत्याविद्यां सकार्या ससंस्कारां सादयति विनाशयतीत्युपनिषद्ब्रह्मविद्या प्रति- पादको ग्रन्थो वोपनिषत् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यो तैत्तिरीयोपनि. षद्दीपिकायां द्वितीये ब्रह्मवहयध्याये नवमोऽनुवाकः ।। ९ ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिबाजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशं- करानन्दस्य कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयो ब्रह्मवल्यध्यायः समाप्तः ॥२॥ अथ तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः । तत्र प्रथमोऽनुवाकः । , उक्ता ब्रह्मविद्या । ब्रह्मावगतौ चोपाया अन्नमयादयः पञ्च कोशाः । तांश्चेत्तथाऽवग- न्तुमशक्तः कुतश्चित्प्रतिबन्धात् , तस्य तत्प्रतिबन्धकारणापाकरणभूतानि तपआदीनि । तपसि कारणे च ब्रह्मदृष्टिं विधातुं प्रसङ्गादुपासनान्तरार्थमपीयं वल्ल्यारभ्यते । तत्राऽऽख्यायिका गुरूपदेशादेब्रह्मविद्याङ्गत्वं दर्शयितुं विद्यां स्तोतुं च । भृगुर्नामतः । वै प्रसिद्धः । १ ख. नैनं स्प।

·३६ शंकरानन्दकृता- भृगुवल्ल्यध्याये, अनु०२ वारुणिवरुणस्यापत्यं वारुणिः । वरुणं वरुणनामानं पितरं भृगोर्जनकमुपससार शास्त्रदृष्टेन मार्गेण विद्यार्थ समीपमागतवान् । आगत्य चेदमूचे-अधीह्यध्ययनं कुरु । अयमर्थ:-स्मरसि त्वं ब्रह्म, ततो मह्यं वद । भगवो भगवन्हे पूजावन् । ब्रह्मातिशयेन वृद्धं जगज्जन्मादिकारणमित्यनेन मन्त्रेणोपससार । अनन्तरं पिता तस्मै भृगव एत- द्वक्ष्यमाणं प्रोवाच प्रकर्षेणोक्तवान् । अन्नमद्यतेऽत्ति च शरीरमध्यात्मादिभेदभिन्नम् । प्राणं शरीरान्तवर्तित्वेन वायुमत्तारमेव क्रियाशक्तिम् । इदानीं ज्ञानक्रियाशक्तीनि भोगसाधनान्याह-चक्षु रूपग्रहणकारणम् । श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणम् । उपलक्षण- मिदं त्वग्रसनघ्राणानाम् । मनः सर्वकरणसाधारणमन्तःकरणं ज्ञानशक्तिः(क्तिम्) । वाचं वक्तव्यकारणभूताम् । उपलक्षणमिदं पाणिपादपायूपस्थानाम् । इत्यनेन प्रकारेण । अयमर्थः--भोग्यं भोक्ता भोगसाधनं चेति समग्रोऽपि प्रपञ्चस्तं ब्रह्मलक्षणं च कथयिष्यामि । यावच्चास्याऽऽत्मज्ञानं न भविष्यति तावत्पण्डितंमन्यः क्वचित्कचिद्र झोपासनं करोतु । तेनोपासनेन क्षीणपापो ब्रह्मावगन्तुं शक्यते न त्वन्यथेति । तदभिप्रायेण श्रुतिराह-तमुपदिष्टप्रपञ्चम् । ह किल । उवाचोक्तवान्वरुणः । यतोऽभिन्ननिमित्तो- पादानात् । वै प्रसिद्धानि । इमानि विविधप्रत्ययगम्यानि । भूतान्याकाशादीनि स्वेदजादीनि च । जायन्त उत्पद्यन्ते । येन जीवनकारणेन जातान्युत्पन्नानि सन्ति जीवन्ति प्राणधारणोपलक्षितां स्थितिं कुर्वन्ति । यल्लयस्थानं घटस्येव मृत् । प्रयन्ति गच्छन्ति स्वस्वकार्यस्वभावं परित्यजन्ति सन्तीत्यर्थः । अभिसंविशन्ति सर्वतः सम्य- क्प्रवेशं कुर्वन्ति । तदुक्तलक्षणं जगजन्मस्थितिध्वंसकारणम् । विजिज्ञासस्व विशेषेण अहं तदस्मि' इति ज्ञातुमिच्छां कुरु जानीहीत्यर्थः । ननु मया ब्रह्म पृष्टं, भवताऽन्य- दुच्यत इत्यत आह--तदुक्तलक्षणं ब्रह्म ब्रह्मशब्दाभिधेयं नान्यदित्यर्थः । इतिः पितु- वचनसमाप्तौ। mo स श्रुतपितृवाक्यो भृगुः । तपः पर्यालोचनमन्नादिषूक्तेषु लक्षणाक्रान्तं कतमदित्ये. वरूपम् । अतप्यत कृतवान् । अथवा स्वधर्मवृत्तित्वं तपः कृच्छ्चान्द्रायणादि वा । अस्मिन्पक्षे तपसा शुद्धान्तःकरणस्य मनस इन्द्रियाणां चैकाग्र्यं जायत इति व्याख्येयम् । स तापसो भृगुः । तप उक्तरूपम् । तप्त्वा संपाद्य । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैतिरीयोप- निषद्दीपिकायां तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः । .. 2 अथ द्वितीयोऽनुवाकः। अतिस्थवीय(यो) बुद्धित्वेनान्नं ब्रह्मान्नमेव ब्रह्मलक्षणाक्रान्तं ब्रह्मशब्दाभिधेयम् । इत्यनेन प्रकारेण व्यजानाद्विशेषेणावगतवान् ।

·[भृगुवळ्यध्याय, अ०३- तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । ३७ तद्विज्ञानप्रकारं श्रुतिराह-अन्नादुक्तात् । हि यस्मात् । एवान्नादेव न त्वन्य- स्मात् । खलु निश्चितम् । इमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीव- न्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, व्याख्यातम् । यत्पदस्थलेऽन्नपदमिति विशेषः । इत्यनेन प्रकारेण । तदन्नं ब्रह्मरूपं विज्ञायावगत्य प्रत्यक्षेणोपपत्त्या चान्नस्य नाशमव- लोक्यान्नताब्रह्मलक्षणाभ्यां संशयाविष्टहृदयः । पुनर्भूय एव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच, व्याख्यातम् । वरुणं पितरमुपससारैवेत्य- न्वयः । तपसा व्याख्यातेन त्वया स्वयं ज्ञानेनोपायेनेत्यर्थः । ब्रह्म विजिज्ञासस्व पर्यालोचनेन ब्रह्मणोऽवगतिं कुरु । इदानीमुपेयदृष्टया स्तौति--तपो ब्रह्म ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायभूतं तपो ब्रह्मोपेयमित्य- नेनार्थादिदमुक्तं ब्रह्मज्ञानार्थिना नित्यानित्यवस्तुविवेकादिकं साधनं संपादनीयम् । तत्संपादयितुमशक्तश्चेत्तस्मिन्ब्रह्मदृष्टिं कुर्यादिति । अन्यथाऽत्र वक्ष्यमाणपर्यायत्रये च तपो ब्रह्मेत्यभिधानं व्यर्थ स्यात् । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । [ व्याख्यातम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचिताया पदार्थबोधिन्यां तैत्ति. रीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ १ अथ तृतीयोऽनुवाकः । प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत। स तपस्तप्त्वा॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्ति- रीगोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थोऽनुवाकः। मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति। मनःप्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। तद्विज्ञाय । पुनरव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोपनिष- दीपिकायां पदार्थबोधिन्यां भृगुवल्लयध्याय चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ १ ख. "दिनाऽनुसंधानं ।

·३८ शंकरानन्दकृता- [भृगुवल्यध्याय, अ० ५-६] अथ पञ्चमोऽनुवाकः। विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्धयेव खल्विमानि भृतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविश- न्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपि. कायां पदबोधिन्यां भृगुवल्लयध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ अथ षष्ठोऽनुवाकः । आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्द प्रयन्त्यभिसंविश- न्तीति। यथाऽन्नस्य विनाशित्वं दोषो ब्रह्मत्वे तथाऽचेतनत्वं प्राणस्य, अनिश्चयात्मकत्वं मनसः, सुखदुःखभोक्तृत्वं विज्ञानस्य च दोषः । यद्यपि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमित्युपदिष्टं न विज्ञा- नमिति तथाऽपि क्रियाशक्तीनां वागादीनां ज्ञानशक्तीनां च चक्षुरादीनां प्राणमनःसमानयो- गक्षेमत्वात्पृथक्तद्विज्ञानं च नोक्तम् । मनसोऽपि विज्ञानतन्त्रत्वान्मनसाऽभिधीयमानत्वेन विज्ञानमप्यर्थादुक्तमेव । ततस्तद्दर्शनं दोषदृष्टया पितरं प्रत्यागमनं चेत्यविरुद्धम् । प्राण- मनोविज्ञानानि प्राणमयमनोमयविज्ञानमयकारणान्यानन्दश्वाऽऽनन्दमयकारणम् । पुच्छं च तस्य ब्रह्मशब्दाभिधेयो मुख्यः । ततोऽस्य दर्शनानन्तरं पितरं प्रत्यागमनामावः । स तप इत्या- रम्येतीत्यन्ताः प्राणमनोविज्ञानानन्दपर्यायाश्चत्वारोऽपि समानपाठा अन्नपर्यायवयाख्येयाः । इदानीमाख्यायिकासिद्धमर्थ श्रुतिराह विद्यास्तुतये-सा प्रसिद्धा । एघेदानीमुक्ता । भार्गवी भृगुणाऽवगता भार्गवी । वारुणी वरुणेन प्रोक्ता वारुणी । विद्या ब्रह्म- विद्या । परम उत्कृष्टे । व्योमन्व्योम्न्यानन्दात्मनि । प्रतिष्ठिताऽवस्थान प्राप्ताऽऽन- न्दात्मन्येव पर्यवसितेत्यर्थः । इदानीमानन्दात्मविज्ञानोक्तं फलमाह- [स प्रसिद्धः । ] योऽधिकारी । एवमन्न- प्राणमनोविज्ञानेभ्योऽन्तरतम आनन्दोऽहमस्मीति । वेद जानाति साक्षात्करोतीत्यर्थः । प्रतितिष्ठति, एवं ज्ञानवान्सोऽयमविद्यासंस्कारशून्यो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते । अत्रैवं प्रतिपत्तुम- शक्तोऽन्नादिकोशपञ्चककारणे ब्रह्मदृष्टिं कुर्यात् । सोऽप्यन्तःकरणशुद्धिद्वाराऽस्मिन्शरीरे शरीरान्तरे वा प्रतितिष्ठति । simum १ क. अथ चैवं । घ. अथ वैवं ।

·[भृगुक्ल्ल्यध्याये,अनु०७-८] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । ३९ य एवं वेदेत्यनेनान्नादिषु ब्रह्मदृष्टेरप्यभिधातुं शक्यत्वात्तादृशस्य प्रलोभनार्थ दृष्टं फला- न्तरमप्याह–अन्नवान्नित्यमन्नसंपन्नः । अन्नादोऽन्नभक्षको नीरोग इत्यर्थः । भवति स्पष्टम् । महानधिकः । भवति स्पष्टम् । कथं-प्रजया पुत्रादिसंतत्या । पशुभिर्ग- वादिभिः । ब्रह्मवर्चसेन ब्राह्मणजात्युचिततेजसा । न केवलमेव किंतु महानधिकः । कर्थ-कीर्त्या यशसा । प्रथमो महच्छब्दस्तस्मिन्विद्याधिक्यमाह । द्वितीयस्तु प्रजादीनां कीय॑न्तानाम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां पदार्थबोधिन्यां तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ अथ सप्तमोऽनुवाकः। इदानीमस्यान्नब्रह्मोपासकस्य व्रतमाह-अन्नमदनीयं न निन्द्यान्निन्दा न कुर्यात् । तदन्नानिन्दनं व्रतं व्रतधारणम् । पूर्वमन्नमन्नादश्च यथास्थितमुपासनीयमिति सिद्धवत्कृत्येदानी वैपरीत्यमाह-प्राणो वै पञ्चवृत्तिरेव । अन्नमदनीयम् । शरीरं स्थूलो देहः । अन्ना- दमन्नभक्षकम् , अन्नाश्रयत्वात् । प्राणे पञ्चवृत्तौ शरीरमुक्तं तद्धीनस्थितित्वेन प्रतिष्ठित , प्रतिष्ठा प्राप्तम् । इदानीं वैपरीत्यमाह-शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः स्पष्टम् । तदुक्तम् । एतच्छरीरं प्राणरूपं प्रत्यक्षम् । अन्नमदनीयम् । शरीरं प्राणश्च । अन्ने शरीरे प्राणे च प्रतिष्ठितम- वस्थितं वंशतृणादिष्विव गृहं, गृहे च वंशतृणादि । स प्रसिद्धः । यो यः कश्चनोपासकः । एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महा- न्भवति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या । एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद जानाति जानीयादित्यर्थः । व्याख्यातमेतत् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां पदार्थबोधिन्यां तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अथाष्टमोऽनुवाकः । अन्नमुक्तं न परिचक्षीत दीयमानमन्नं न निराकुर्यात्पात्रस्थं वा न परित्यजेत् । तदन्नापरित्यागलक्षणं व्रतं व्रतधारणम् । इतः परं मनो विज्ञानं चेति वक्तव्यं यद्यपि तथाऽपि तयोरपि भूतकार्यत्वात्प्राणशब्देन वायुभूतमङ्गीकृत्यान्नशब्देन भौतिकं भूतप्र- सङ्गं प्रस्तावयति-आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रति- १ ख. २ प्रत्यक्षं प्रा।

·४० शंकरानन्दकृता- [भृगुवल्ल्यध्याये,अनु०९-१०] ष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एत- दन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भ- वति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन। महान्कीर्त्या । आपो द्रवात्मिकाश्चतुर्गुणाः । ज्योतिः प्रकाशात्मकं त्रिगुणम् । शेषं प्राणशरीरपर्यायवत्समानपाठं व्याख्येयम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां तैत्तिरीयोप. निषद्दीपिकायां तृतीये भृगुवल्ल्यध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अथ नवमोऽनुवाकः । अन्नमुक्तं वह्वधिकं शास्त्रोक्तेरुपायैर्याजनादिभिः कुर्वीत स्पष्टम् । तद- नवहुकरणं व्रतं व्रतधारणम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथि- व्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति । प्रजया पशुभिर्बह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या । पृथिवी काठिना पञ्चगुणा । आकाशश्छिद्रास्मा शब्दगुणः । शेषं समानपाठमब्ज्योतिःपर्यायवद्ध्या- ख्येयम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायो तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां पदबोधिन्यां तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ अथ दशमोऽनुवाकः। mam न कंचन कमपि चण्डालान्तं ब्राह्मणादिकं वसतावद्य रात्रौ स्वद्गृहे वासं करिष्या- मीति वसतिनिमित्तं समागतम् । प्रत्याचक्षीत न निराकुर्वीत । तद्वसतिनिमित्तं समाग- तानिवारणं व्रतं व्रतधारणम् । एवमेतान्युपासनानि सव्रतानि समानफलत्वादिच्छाविकल्पा- र्थानि । उक्तफलकाम उक्तेष्वन्यतममुपासनं कुर्यादित्यवगम्यते । अत्र च भूतपञ्चकस्य च परस्परमुपकार्योपकारकभावकथनेन सर्वाद्वैते पर्यवसानं तद्दर्शितमिति तात्पर्यार्थः । इदानी ब्रह्मज्ञानोत्पादे सश्रद्धमन्नदानं कारणं तथाऽन्नमन्तरेण कर्तुमशक्यं वसता- वप्यप्रत्याख्यानं नान्नमन्तरेण स्यात् । न हि पूर्णोदरा अप्रार्थितान्ना वसत्यर्थं गृहस्थस्य गृहेष्वागच्छन्तो दृश्यन्ते । किंतु क्षुधार्ता एव । ततोऽन्नसंपादनार्थ गृहस्थाश्रमवा- सिना मुमुक्षुणाऽपि महान्यत्नः करणीय इत्याह-तस्माद्यस्मादन्नमन्तरेण न पुरुषा- र्थसिद्धिर्गृहस्थस्य ततो यया कया च येन केनापि विधया, उपायप्रकारेण याज- + nsar PAHARA..4.4treamingsansaanswer wwwnewwwmarnture १ ख.रीरंप।

·[भृगुवल्यध्याये अ० १ ०] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । ४१ नाद्यन्यतमेनेत्यर्थः । वह्वधिकमन्नं ब्रीह्यादिकं प्राप्नुयाद्भवेत् । यद्यप्यन्नं बहु कुर्वीतेत्यने- नैव तदुक्तं तथाऽपि तद्वतमित्यभिधानादुपासनाङ्गोऽयं नियमविधिरितिबुद्धिनिवारणार्थ स्वात- व्येण पुरुषार्थत्वं दर्शयितुं पुनराह । ननु-अन्नं स्वोपभोगायैव संपाद्यं न त्वन्यस्मै दानाय, प्रमाणाभावात्, इत्यत आह-अराधि संसिद्धम् । अस्मै गृहे समागतायातिथये । अन्नमदनीयम् । इत्यनेन प्रकारेण स्वभार्यादीन्प्रति । आचक्षते कथयन्ति विद्वांसो गृहस्थाः । अनेन गृहस्थप्रसिद्धिः प्रमाणमन्नदाने कथिता । इदानीं दीयमानेऽन्ने देशकालपात्रश्रद्धासत्कारादिसंपत्तिरङ्गमित्येतदर्थे यथा दत्तं तथैव फलं भवतीत्याह-एतद्वै प्रसिद्धम् । मुखतो मुखे मुख्ये देशे काले पात्रे च मुख्यया श्रद्धाप्रणिपातसत्कारादिरूपया वृत्त्या मुख्यमन्नमदनीयम् । राद्धं संसिद्धं दत्त- मित्यर्थः । यदि तदा मुखतो मुख्ये देशे काले मुख्यया वृत्त्या मुख्यं मुख्याय । अस्मा अन्नस्य दात्रे । अन्नमदनीयम् । राध्यते संसिद्धं भवति । एतद्वै मध्य- तोऽन्न राद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्न राध्यते । एतद्वा अन्ततोऽन्न राद्धम् । अन्ततोऽस्मा अन्न राध्यते । मध्यतो मध्यमदेशे काले पात्रे च मध्य- मया वृत्त्या मध्यमम् । अन्ततोऽन्ते जघन्यदेशे काले पात्रे च जघन्यया वृत्त्या - तिरस्कारादिरूपया जघन्यम् । व्याख्यातमन्यत्पर्यायद्वयेऽपि । यत्र देशे यस्मिन्काले यद्वर्णा- श्रमिणे यादृशाचाराय यस्मिन्वयसि यद्दत्तमन्नमन्यद्वा दातुरपि तस्मिन्देशे तस्मिन्काले तद्वर्णाश्रामणस्तादृशाचारस्य तस्मिन्वयसि तादृशं तदन्नमन्यद्वा संपद्यत इत्यर्थः । इदानीं यथोक्तविशेषणविशिष्टस्य दाने यस्फलमुत्कृष्टं तदेव तद्दानज्ञानेऽपी त्याह योऽन्नदानस्य फलाभिज्ञः । एवमुक्तेन प्रकारेण । वेदान्नदानफलमुत्तममुपास्ते । सोऽपि मुख्य- (ख)तोऽन्नं लभत इति शेषः । तस्मान्मुखतोऽन्नं देयमिति संदर्भार्थः । एवमन्नप्राणमनोवि- ज्ञानानां कार्यरूपेण केनचित्कारणरूपेण चोपासनान्युक्त्वेदानीमानन्दस्य ब्रह्मण उपासना- न्याह-क्षेमः प्राप्तस्य रक्षणम् । इत्यनेन प्रकारेण । वाचि वागिन्द्रिये मदीया वाग्व- मरूपेत्युपासीत । तदुपासनाच्च क्षेमरूपं फलमिति तात्पर्यार्थः । अत्र क्रियापदादर्शन उपा. सीतेत्यध्याहारः । फलादर्शने च गुणानुरूपं फलमिति सर्वत्रावगन्तव्यम् । योगक्षेमः, अप्राप्तस्य प्राप्तिर्हि योगः प्राप्तस्य परिरक्षणं क्षेमः । तदुभयरूप .or.Travoritra भ mineranamamerama १ ख. गृहस । २ ख. ब्राह्मणाः । ३ ख. हस्थान्प्रति प्रमा । ख. कथितम् । ५ ख. मख्थं ख्यायास्मा अन्नदात्रेऽन' । ६ ख. वाक्क्षेमब्रह्म । ६ ·शंकरानन्दकृता भृगुवल्ल्यध्याये, अ०१० ४२ आनन्दो योगक्षेमः । इत्यनेन प्रकारेण । प्राणापानयोः । स्पष्टम् । कर्म व्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । हस्तयोः स्पष्टम् । गतिर्गमनव्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । पादयोः स्पष्टम् । विमुक्तिर्मलविमोचनव्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । पायौ गुदेन्द्रिये । इत्यध्यात्मोपासनासमाप्त्यर्थः । मानुषीमनुष्यसंबन्धिनीः । समाज्ञाः सम्यगाज्ञा उपासनाः । जानीयादिति शेषः । अथ मानुष्युपासनाकथनसमनन्तरम् । दैवीदेवसंबन्धिनीः । समाज्ञा इत्यनुषङ्गः । कथ- यामीति शेषः । तृप्तिब्रह्माशनपानजा तुष्टिः । इत्यनेन प्रकारेण । वृष्टी वर्षकरकासु मेघोदरान्निर्गतासु नीरधारासु । बलं ब्रह्मभूयसामप्यभिभवकारणं सत्त्वम् । इत्यनेन प्रकारेण । विद्युत्यचिरप्रभायाम् । यशः कीर्तिरूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । पशुषु गवादिषु । ज्योतिः प्रकाशरूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । नक्षत्रेषडुषु । प्रजातिब्रह्म प्रजननरूपम् । अमृतं ब्रह्म प्रियालिङ्गनदर्शनादिरूपं मैथुनं क्षुद्रसुखरूपम् । आनन्दो ब्रह्म मैथुनक्रियानिवृ()त्तिजं सुखं पुत्रफलम् । इत्यनेन प्रकारेण । उपस्थ उपस्थेन्द्रिये । सर्व निखिलमाकाशादिवाकायजातं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । आकाशे भूताकाशेऽ- व्याकृते वा । तद्ब्रह्म । प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यस्मिन्कार्यकारणजातमिति प्रतिष्ठा सर्वाधार इत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण । उपासीतोपासनं कुर्यात् । तत्र फलमाह-प्रतिष्ठावानाधारवान्भवति स्पष्टम् । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । महो व्याहृतिरूपं तेजो वा । महान्सर्वस्मादम्यधिकः । व्याख्यातमन्यत् । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति । मनः संकल्पविकल्पात्मकम् । मानोऽभि- मानो मननं वा तद्वान् । अभिमानपक्षेऽखण्डिताभिमान इत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् । तन्नम इत्युपासीत । नमो नमनगुणवत् । व्याख्यातमन्यत् । तत्र फलमाह-नम्यन्ते नता भवन्ति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । अस्मै ब्रह्म नम इत्यु पासकाय । कामाः कामनाविषयाः पुत्रादयः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति। ब्रह्म परिवृढं वेदरूपं वा । तद्वान्ब्रह्मवान् । परिवृढपक्षे स्वयं परिवृढो भवतीत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् । तद्ब्रह्म ब्रह्मणोऽसङ्गोदासीनस्य । परिमरः परिम्रियन्ते विद्युत्- वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्नी रश्मिरिति वायुः परिमरस्तज्जनक आकाशोऽपि परिमरः । अथवा सर्वविनाशकः कालः परिमरः । ब्रह्मणा संबद्धश्च स इत्याकाशः । परिम- रगुणविशिष्टः काल एव वा । सर्वोपसंहारकार्ये । इति, अनेन प्रकारेण । उपासी- तोपासनं कुर्यात् । पर्येणं सर्वत उपासकं नियन्ते विनश्यन्ति । द्विषन्तो द्वेषं HMMA . १ ख. योऽग्निरस्मिन्निति । .

·, [भृगुवल्यध्याये, अ० १ ०] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । ४३ कुर्वन्तः । सपत्नाः कामादयो बाह्या वा वैरिणः । सपत्नीमातृजा वा । स्वस्य प्रिया अप्यसाधुत्वादज्ञानाद्वा । परि सर्वतः । ये प्रसिद्धाः । अप्रियाः कर्णनेत्रमनोदाहकाः । स्वस्य भ्रातृव्या वैरिणो द्विषन्तोऽपि, अयमस्माकं वैरी, अस्यानिष्टमस्माभिः करणीय- मित्युपासके संकल्पयन्त उपासको वैते मयि वैरिण इति संकल्प करोति येषु वैरमकुर्वाणे- प्वपि ते सर्वे विनश्यन्तीत्यर्थः । एवमानन्दे ब्रह्मण्युपासनान्युक्त्वेदानी स्थिरचेतसमधिकारिणमुपलभ्य पूर्ववल्लयुक्तमेवा- धिदैवादिभेदरहितमानन्दात्मानमाह–स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्मेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसं- क्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य । व्याख्यातं पूर्ववल्लयाम् । इयांस्तु विशेषः । पूर्व विदेहकैवल्यस्याभिधानात्पञ्चकोशेषु लटः प्रयोगः । इदानीं तु जीवन्मुक्तेरभिधानात्तेष्वेव ल्यपः प्रयोगः । इमान्भूरादील्लोकान्कर्मफलभूतान् ' कामानी कामं यथाभिलाषमन्नमदनीयमस्या- स्तीति कामान्नी । कामरुपी कामं यथाभिलाषं रूपमस्यास्तीति कामरूपी । अनु- संचरन्नात्मसाक्षात्कारमनु, इमाल्लोकान्सम्यक्चरन्पर्यटन्मानुषेण शरीरेणाऽऽधिकारिकेण वा । एतद्वक्ष्यमाणं लोकानुग्रहार्थम् । साम समत्वप्रतिपादक वचनं संसारशूलार्पितान्प्रा- णिनो निरीक्ष्य भृशं करुणाक्रान्तमना गायनत्युन्नताशब्दान्कुर्वन् । दग्धपटन्यायेन *शरीरं गृहीत्वाऽऽस्ते तिष्ठति । अतः संगच्छत हे जना मा संसारशूले पततेति श्रुतेः करुणावत्या मातुरिवाभिप्रायः । हा३७ हा३७ हाश्वु लोकत्रयीस्थान्संबोधयति वचन- त्रयेण । अहो अहो अहो इति प्लुतिः पदत्रयेऽप्याश्चर्यार्था । अहम्, आनन्दात्माऽसङ्गो- दासीनोऽनाद्यनिर्वाच्याविद्यया । अन्नमदनीयमुपभोग्यमित्यर्थः । इदं भूलॊकस्थान्प्रति । अहमन्नमहमन्नं व्याख्यातम् । अन्तरिक्षस्वलॊकस्थान्प्रति वचनद्वयम् । अहं व्याख्या- तम् । अन्नादोऽन्नमत्तीत्यन्नादो भोक्ता । इदं भूलॊकस्थान्प्रति । अहमन्नादोऽ३ह- मन्नादः, व्याख्यातम् । इदमन्तरिक्षस्वर्लोकद्वयस्थान्प्रति । इदानी कीर्तिकारित्वमपि स्वस्यैवेति लोकत्रयीस्थान्प्रति पूर्ववत्कथयति-अह mmona * यथा दग्धोऽपि पटः किंचित्कालपर्यन्तं स्वाकारं न.जहाति तथा ज्ञानामिदग्धकर्मा वास- नाक्षयेण नष्टमापे शरीरं धृत्वा करुणाक्रान्तो गायनास्त इति भावः । Pomramein -- १ क. घ. अपि सा । २ क. ग. °नप्रवणः । अ।

·४४ शंकरानन्दकृता भृगुवल्यध्याये, अ०१०] श्लोककृदह श्लोककृदह५ श्लोककृत् । श्लोकः कीर्तिस्तां करोतीति श्लोककृत् । व्याख्यातमन्यत् । पूर्व वाक्यत्रयेण संबोधनेनान्नान्नाद श्लोककृत्वमात्मन उक्त्वा लोक- प्रयीं प्रति विभागेन कार्यकारणरूपत्वमात्मन आह–अहमानन्दात्मा । अस्मि भवामि । प्रथमजाः प्रथमजो हिरण्यगर्भ इत्यर्थः । ऋताइस्य, ऋतस्य मूर्तामूर्तात्मकस्य सत्यस्य प्रपञ्चस्य कर्ता प्रथमेत इत्यर्थः । ऋता इति प्लुतिराश्चर्यार्था । ननु-संसारात्पूर्व देवाः प्रसिद्धा इत्यत आह—पूर्व प्रथमः । देवेभ्यो विराड- वयवभूतेभ्योऽग्न्यादिभ्यः । अमृतस्यामरणाधर्मिणो वेदस्य । ना३भायि नाभिर्मध्यं वेदरहस्यमित्यर्थः । अत्रापि नकारे प्लुतिराश्चर्यार्था । कार्यकारणहीनोऽसङ्गोदासीनोऽहं वेदगर्भ इत्येवंरूप इति योऽन्नस्य दाताऽऽत्मनो वा सर्वाभिन्नस्य तत्त्वमसीत्यादिवाक्येभ्यो दाता क्षुधातेभ्यः संसारतापतप्तेभ्यो वा मा माम् । अन्नमानन्दात्मरूपं वा ददाति प्रय. च्छति । स उक्तो दाता । तदित्थं दानं कुर्वन् । एवमनेन दानेन । आ३वा, अवोऽ- वतीत्यर्थः । अकारप्लुतिराश्चर्यार्था । मां सर्वाभिन्नमपि रक्षयतीति । ननु-अन्ने दीयमाने कथं भवान्दत्त इत्यत आह–अहमन्नं व्याख्यातम् । ननु-~-अन्नस्य दानेनाऽऽत्मनो वा त्वद्रक्षण सुकृतं भवतु दातर्यस्य तु तस्मिन्नाभि- लापः स तु त्वामन्नमात्मानं वा परस्मै मा प्रयच्छतु । भक्षयतु स्वयं काममन्नं कोड स्यानर्थ इत्यत आह-अन्नमदनीयं मां तद्रूपमात्मानं वा दत्त्वा । अदन्तं भक्षय- न्तम् । आइनि, अनि भक्षयाम्यन्नभक्षकम् । अकारे प्लुतिराश्चर्यार्था । सर्वाभिन्नोऽ- प्येवं भक्षयामीति । ननु यथा त्वमेनं भक्षयसि तथा स्वामप्यन्यः । यथा मण्डूकः क्षुद्रं जीवं तं सर्पः सर्प मकरो विश्वस्य विचित्रशक्तिभूताक्रान्तत्वात्ततो न भवतः प्राप्तिः पुरुषार्थ इत्यत आह- अहमानन्दात्मा विश्वं निखिलं भुवनं भवन्त्यस्मिन्भूतानीति भवनं भवनमेव मुवनम् । अविद्यातस्कार्यतत्संस्कारजातं कार्यकारणरूपमित्यर्थः । अभ्यभवामभ्यभवं स्वकीयेनाऽऽ- नन्दात्मरूपेण देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्येन चरमवृत्तिसाक्षात्कारविषयेण निखिलमिदमात्म- रूपकारणेन परिभवामि । अतो न मम कश्चन भक्षकः किंत्वहमेव सर्वस्य । ततो न मत्प्रा. तिरपुरुषार्थ इत्यर्थः । ननु—सर्वाभेदेऽन्येभ्यः कस्त्वैय्यतिशय इत्यत आहे-सुवर्न, सुवर्णस्तत्समानवर्ण आदित्य इव सुवर्णः । ज्योतीज्योतिः प्रकाशः स्वयंप्रकाशानन्दरूपोऽहं ततो मय्य तिशय इत्यर्थः । इदानीं श्रुतिराह-योऽधिकारी । एवमुक्तप्रकारमानन्दात्मानम् । १ क. °मज इ । २ ख. त्मस्वरू । ३ क. ग. °स्त्वति । ख. °ह-सुवर्णस्त । ५ ख. 'य्यस्त्यति ।

·४५ (भृगुवल्यध्याये, अनु० १० ] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । वेद जानाति साक्षात्करोतीत्यर्थः । सोऽपीमाल्लोकानित्यादिनोक्तं फलं प्रामोतीत्यभिप्रायः । इत्युपनिषत् । व्याख्यातं पूर्ववल्याम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरी- योपनिषदीपिकायां भृगुवलपध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य भीशंकरानन्दमगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीयो मृगुवल्यध्यायः समाप्तः ॥ ३॥ समानेयं शंकरानन्दी तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका ।