·श्रीशंकर.
श्रीनिघंटशिरोमणिः ।
द्विनीयः
पार्थः (भागः
मूल्यं साधा (११) रुपक

·श्रीशंकर. आर्यभिपक्पुस्तकावलिः। संख्यांकः २९. श्रीनिघंटशिरोमणिः। द्वितीयः पार्थः (भागः) पदे-कुलावतंस-दाजीज्योतिपी-सूनुना शंकरशास्त्रिणा चिकित्सकेन संपादितः, मुद्रितश्च । GRAM- ( सर्वेऽधिकाराः स्वाधीना एर) wecaxcom शके १८२१-सन १८९९. मूल्यं (4) सा| रूपकः। स्थानम्-मुंबई, नवानागपाडा, आर्यभिपकार्यालय,

·.
वाई' प्रामे 'मोदवृत्त यत्रालये
तथा च
मुम्यापुर्याम् 'श्रीगोवर्धन-मुद्रालये ' मुद्रापितम्।

·आ० डा० भालचन्द्र कृष्ण भाटवडेकर, एल् पम् ,जे पी
"विपाद धैयमयाभ्युदये क्षमा । सदसि पास्पटुता चुधि विक्रम ॥
यशसि चाभिरविर्यसन श्रुतौ । प्रकृतिसिमिद हि महात्मनाम् ॥
"

·अर्पणपत्रिका. भो मुसम्मान्य (ऑनरेवल्) डा० भालचंद्र कृष्ण भाटवडेकर ! एल्. एम्., जे. पी., इत्यादि सत्पदवीधर, मुम्बापुरी- भूपणभूत ! . 'भवदीया' आयुर्वंदविपयेपु सदन्तःकरणपूर्वकाः प्रयत्नाः नृपति-जनपदानान्दुर्लभकार्यकर्तृत्व- विषयेषु तत्परतया तत्परता, मा- मिकीया सुविद्यता, इत्याद्य. नेकगुणगणेषु लुब्धं भूत्वा, तथाच प्रेमसन्दर्शकमिदम्पुस्तकं यत्किञ्चि- दर्शकं ज्ञात्वा, सादरविन- येनाहं समर्पयामि. DADE ·निघंटशिरोमणेः प्रथमभागस्यानुक्रणिका! ... ... १२ ... १२ १३ नाम. २८ क्षीरमोरटा १ २९ इदीवरा २९ ३० वस्तात्री २/३१ सोमवाली २३२ प्रतिसोमा ३ | ३३ वत्सादनी ३ | ३४ गोपालकटो ३| ३५ काकनासा ४/३६ पाकादनी ४ | ३७ रक्तगजा ५.३८ श्वेतगजा ... १३ ... ... ... ... ... गुडूच्यादिवर्ग: १ गुडूची २ फद्गुडूची ३ मूर्वा ४ पटोल ५ काकाली ६ क्षीरकाशली ७ अरण्यमुद्र ८ जीवती ९ बृहनावती १० हेमजीवी ११ लिंगिनी १२ कोशातकी १३ स्वयगुप्ता १४ क्टतुवी १५ अमरवाही ... १४ ... ... ... ... १४ ... ... ५|३९ वृद्धदारु .. ... १५ ... ... ... ... १६ ... ६४. ताम्रवता ६४१ गाडीर ६ | ४२ जंतुका ६४३ आम्लपणी ... ... ... १७ ... ... ... १६ देवदाली ... ... ४४ शरापुष्पा ... ... ... १८ ... ४५ आवर्तरी ४६ वर्णसोटा ८ ... ८ ... १८ ... ... १८ .. ९ ... ... .. १७ वध्यार्कोटकी १८ तिक्ततुडी १९ आयुवर्णी २० इदवारणी २१ महेंदयारणी २२ शरािनी २३ ईश्वरी २४ ज्योतिघ्नती २५ तेजोरता २६ भेतगिरिवणी २७ महानीला ... ४७ पछी 66 अमृतथवा ४९ पुत्रदानी ९.५० पलाशी १० २ शतान्हादिवर्ग: १ सताव्दा २ मिया ३ शालिनी ४ समष्टीय ... ... ... २० ..

·पृष्ट. ... ... . ... ... ... ७० ... ७१ ... ... ... नाम. १८ चागेरी, क्षुदाम्लिका. ३९ रक्तपादी ४० वैपरीत्या लबाल ४१ हसपादी ४२ अश्वनाथरिका ४३ श्वेतापुनर्नया ४४ रक्का पुनर्नवा ४५ नोरा पुनर्नवा ४६ वेता वसु ४७ रचा वसु ४० सर्पिणी ४९ वृधिका ५० मत्स्वाक्षी ... ... ... ... ... ७२ ७२ ... ... ... ... ७३ ७३ ५१ गुडाला ... ... ७४ पृष्ठ. नाम. ૬૨ ७ आईक ६२ ८ मरिच तमरिच १० धान्यक ११ यवानी ६४ १२ चव्य ६४१३ चित्रक १५/१४ रफाचनक ६५ १५विडग ६५ १६ वचा ६५ / १७ श्वेतवचा ६५/१८ कुलंजन ६५/१९ जीरक ६५/२० श्वेतजीरक ६५ २१ कृष्णजीरक ६६ २२ उपकचिका ६६२३ अरण्यगीर ६६/२४ मेथिका ६६ | २५ हिंगपनी ६६ / २६ हिंगु ६७ | २७ नाडीहिंगु ६७.८ अमिजार ६७ | २९रास्ना ३० स्थूलैला ६७] ३१ एला ६७ | ३२ सेंधव ६८३३ सौवर्चल ६८३४ वाचलवण ६८३५ विडलवण ६९३६ साभर ७४ ... ... ... ... ७४ ... ७४ ... . ... ... ... ... ... ... ५२ भूपाटली ५३ पाडली ५४ केना ५५ ब्रह्मदडो ५६ द्रवंती ५७ द्रोणपुष्पी ५८ महाद्रोणा ५९ झेंडुक... ६० गोरक्षदुग्धी ४ पिप्पल्यादिवर्गः १पिप्पली २ गजपिप्पली ३ सैहली पिप्पली.... ४ वनपिप्पली ५ पिप्पलीमूल ६ शटी ... ... ... ... ... ... ... ... ... ७८ ... -.. ...

·नाम. पृष्ठ. पृष्ठ. ९१ ३७ समुद्रलवण ... ... ... ९२ ३८ द्रोणेय ३९. भोसर ४० रोगका ८० नाम. ६७ वशलोचना ६८ मजिष्टा ६९ हरिद्रा ७० दारहरिद्रा ७१ लाक्षा ७२ अलक्तक ... ८० ... ... ९२ १३ ९३ ८० ४१ अजमोदा ४२ रेणुका ... ... ... ... ४३ बोल ८१ ... ९४ ८१/७३ लोध्र ... ९२ ... ... ४४ वर्चर ४५ पाठा ४६ वृक्षाम्ल ४५ आम्लवेतस ... ... ... .. ४८ पदुका ... ४९ अतिविषा .. ... .. ... ५० भद्रमुस्ता ५१ नागरमुस्ता ... ... ... ... ७४ श्वेतलोन ८२ ७५ धातकी ८२ ७६ समुद्रफल ७७ निावपा ८३ ७८ विप ८४ ७५ वत्सनाभ ८४ ८. आम्लनिशा ८५८१ गधपना ८५/८२ समुद्रफेन ८५/८३ अफेन ८६ ८४ टकण ८६ ८५ श्वेतटमण ८७८६ साखरुड ८७ हितावर्ग ८८ ८८ हस्तिमद ८८ ८९ स्वजिक्षार ... ... ... .. ... ... ९७ ... ... ... .. ५२ यष्टीमधु ५३ मधवही ५४ भागों ५५ पुष्परमूळ ५६ शृगा ५७ लघुदती ५८ वृहद्दतिका ५९ जेपाल ६० निवृत् ६१ रकनिवृत् ६२ त्वच ६३ तमालपत्र ६४ नागर ६५ तवक्षार ६६ तारसिपम ... ... ... ... ९८ ... ८८ ९० लवणक्षार ... ... ... १ वक्षार ... ८९ ९०.९० यवक्षार १०९. सर्वक्षार ... ... ... ... ९१.९४मायापल ...

·नाम. पृष्ट. ६ मूलकादिवर्ग: पृष्ट. १०६ क.. १मूलक १०६ १०० ... ... ... ... १०७ ... १०० १०१ नाम. ३० फोंडालु ३१ पानीयालु ३२ नीलाल ३३ महिपोकंद ३४ हस्तिकंद ३५ कोलकंद ३६ वाराही ३७ विष्णुकंद ३८ धरणीकंद ३९ नाकुली ४० गंधनाकुली ४१ मालाकंद ४१ विदारीकंद ४३ क्षीरविदारी ४४ शाल्मलीकंद... ४५ चंडालकंद ... १०१ ... २ चाणाक्यमूलक... ३ गुंजन ४ पिंडमूलक ५ गार्जर ६ शिग्रु ७ शोभांजन...... ८ शेतशिग्रु .९ रकशित १० वंश ११ रनवंश १२ वंशांकुर १३ यशप्रंथि १४ वेत्र १५ माकंदी १०७ ... १०२ १०८ ... ... ... १०८ ... ... ... ... १०९ ... ... -.. १०३ १०३ १०३ १०३ १०३ १०३ १०४ १०९ १६ शोली ४६ तेलकंद ... ... ... १७ शृंगाटक १८ भृगाव्हा ... ... ११० १०४ ... ... ... ... ... १९पेऊ २० रसोन २१ महावंद २२ पलांड २३ राजपलाई १०४ १०४ ११० ११० ... ... ... ... ११० ४० निपीकंद ४८ लक्ष्मणाकंद ४९ हस्तजोडिका... ५० मुसलीक्द ५. गुच्छवंद ५२ वास्तुक ५३ चुनत ५४ चिडिका ५५ श्वेतचि ५६ गुनकचिली ५५ शिपसार ५८पालक्य ५९ राजगिरा ... १०५ ... १११ १११ २४ सूरण २५ अरण्यसूरण २६ मुसाल ... .. १०५ ... ... १०६ ... १११ ... ... २७ पिंटालु २८ रक्तपिंडालु ... २९ कासाल ११२ ११३ ..

·पृष्ट ... ११७ ... ११८ ... ... ११८ ... ... ११९ ... .. १२० ... ... ... ... ... ... ... ... ६. उपोदकी ६१ सद्रोपोदकी ६२ चनजोपोदकी ६३ मूलपोती ६४ कुणजर ६५ कौसुभशाक ६६ शतपुष्पदल ६६ तदुलीयपन ६५ राजिकापन ६८ सार्पपपन ६१ चागेरीशाक ७० घोली ७१ आरामघोलिका ७२ क्षुद्रपोलिका ७३ जीवशाक ७४ गौरसुवर्णशाक ... ७५ वर्ष भूशाक ६ वसुपनशाक ४७ फजिका, जीवनी, पद्मा, तोरी, चचुक ve फसादिशाक... ७५ कूपमाडी ८. गोरक्षतुयी ८१ दुग्धतुयी ८२ भूतवी ... ... नाम. १११ ८८ खड्गाशवी ११२ ८९ कारवल्ली ११२ ९० कर्कोटकी ११२ ९१ स्वादुतुडिका... ११२ ९२ निष्पाची ११३ ९१ नखनिष्पाविका १४ वार्ताको ११३ ९५ डगरी ११३ ९६ पड्भुजा ११३ ९० वटी ११३ ९८ नपुसी ९९ एपि ११३/१०. वालुको ११४१०१चिमिटा ११४|१०२ मृगाक्षी ११४/१०२ चीनाकर्कटिफा ११४/१०४ शशाडली ११४/१०५ क्टुहुची १०६ क्षुद्रकारलोकद ६ शाल्मल्यादिवंग १४ १शाल्मली २ मोचरस ११५ ३ रफरोहितक ४ भेतरोहितक ५ एकवीर ११५ ६ पारिभद्र ७ रादिर ८ श्वेतरादिर 1471 रफरादिर ११७११. विनादिर १२० १२० १२० १२१ १२१ १२१ १२१ १२२ १२२ ૧૨૨ १२२ .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १२३ १२३ १२४ १२४ १२४ ... ... ८३ यलिंग ... ... .. ... ... ८४ धाराकोशातकी ८५ इस्तिकोशातकी ८६ स्वादुपटोली ८७ दधिपुष्पी १२५ १२५ ... ... ... ... ... ... ... ...

·(८) पृष्ट. नाम. ११ आरि १२ खदिरसार ... ... ... ... ... ... १३ शमी ... पृष्ट. १३१ १३१ १३२ १३२ १३२ ૧૩૨ ... ... ... १४ लघुशनी १५ वञ्चल १६ सालपन्चुलक.. ... ... 4... ... ... ... नाम. १२५/३७ चावनाशर १२५ | ३८ शर १२६ ३९ स्थूलशर १२६ ४० मञतृण १२६ ४१ काश १२६ | ४२ मिशी १२७४३ मितदर्भ १२७ ४४ हरिद्दर्भ ४५ बल्वजा ४६ कत्तृण १२८ ४७ दीर्घरोहिपक १२८ ४८ नल १२८ ४९ महानल १२९ ५० नीला ५१ श्वेत ५२ वरीदा ५३ गंहर्वा १३० ... ... १३३ ... ... ... ... ... १३४ ... ... ... १७ मरिमेद १८ पसोड १९ इंगदी २० करीर २१ स्नुही ०२ निधार २३ कंथारी २४ श्वेतएरंड २५ रकएरड २६ स्थूलरड २७ घोटी २८ लताकरंज २९कारी ३० मदन ३१ महापिंडीतक ... ... ... ... ... ... १३५ ... ... १३५ ... ... ... १३० ५५ भूतृण ५६ सुगंधमतृण ५७ ऊसल ... ... ... ... ... १३६ ३२ बोलतर ३३ तरटी ३४ धावडी ... १३. |५८ क्षुदी ३१५९ गोनिका १३१६० शिल्पिका १३11. निःश्रेणिका ... ३५ नियंजिया ... ... ३६ अपर्पदंद सम्पूर्णोऽत्र प्रथमो भागः ।

·निघंटशिरोमणेद्वितीयभागानु माणिका. पृष्ट. ६ ... ... ... ... ... ७ ... ... ... ७ ... ... नाम. ६२ गाँटिका ६३ मनर ६४ पनाढय ६५ वशपत्री ६६ मथानक ६७ पग्विाह ६८ लवणतृण ६९पण्यध ७० दीर्घकाड ... ... ... ८ ... ... ... १ ... ... पृष्ट. नाम. १ ९ श्योनाक १ १० भृतसार १ ११ मेपशृगी १ १२ काश्मरी १ १३ अश्मतक १ १४ वर्णिकार १५ आरग्वध २ १६ वृथिकाली २ १७ कुटज २ १८ कृष्णकुटज २] १९इदय २२० शिरीप २२१ करज २२२ घृतकरज ३1२३ महाकरज ३ २४ पूतिकरज ३ | २५ गुच्छरुरज ... ... ... ७१ लघुगुड ७२ वृत्तगुड १० ... १० ... ... ... ७३ गुडक्द ७४ चणिका ७५ गुडासिनी ७६ शुली ७७ परिपेछ ७८ हिबउ ११ ११ ... ... ... ... .. १२ ... ७९ शैवाल १२ ... ३ | २६ रीठाकरज २७ अंकोल प्रभद्रादिवर्ग: ... २८ नीरवृक्ष १३ ... ४ ... प्रमद २ महानिव ... ... ४/२९ सर्ज ... ३० अश्वर्ण. ... ... ... ... ४ भनिन ... ५ नेपाल ... ६ फाल ७ भनिर्मम क्षामिभ ५३१ ताल ५३२ धीताल ५/३३ दिवाल ६/३४ मार ६.३५ तूल ·(१२) H ८७ कुमुद ... ४६ ३ . .. । ... ... 1 - -- ५० : । ... ... ६० नाम. पृष्ट नाम. २० पिंडखजूर ८८ नीलोत्पल } ४७/२१ राजखजूर ८९ उत्पलिनी ४७२२चारु. ९० कुमद्वती ४७१२३ भातक ९१ रनकमद ४७ | 5४ क्षीरी ९२ जात्युत्पल ४७ | २५ दाडिम ९३ करहार ४७ ६६ तिदुक, ९४ कमलिनीजयगुणा T४८ २७ काकतिंदक ९५ पुप्पदव " ४८२८ अक्षौट ९६ जात्यादिमोद ... ४८/२९ लघुपी ९ आम्रादिवर्ग: ३० वृहत्पाल १आम्र H ४८/३१ पारेवत • कोशान ४९ ३० महापारेवत ३राजाम्र . ५०३३ मधुक ५० ४ महाराजान ३४ जलमधुव ५वद्धरणाम ५०३५ भय ६जयू ५०/३६ आएक ७ महाजबू ... ५०/३७ द्राक्षा ८ कावजबू ... १५३८ गोस्तनी । ६ भूमिजबू ५१, ३९ काक्रीद्राक्षा १. पनरा ५१/४० कार पदरी ५२ ४१ परपक १० कामदली ५३ | ४० अश्वत्य मिरिक्दला ५३ ४३ वट १४ गुवर्णकदली ५३४४ नदीवट ५३ | ४५ अश्वत्थी ... ६० ... 1 ".. ... ... 1- ... ... ... ... ६४ ... ... ६४ १५ नारिकेत १६ मधुनालिबेर १७ राजूरी मधुरारिका १९ भूसरिका ५५४७ -हस्वपक्ष ५५/४८ उधर ५५.४९ नागरिका ६५ ... ... ... ..

·.. पृष. ... - . ... 4.. ८३ -- ... ... नामा १० चदनादिवर्गः, १ चंदन २शवरचदन ३ पतिवदन ... ४ पनांग ५रफयदन ... ... ... ८४ ... ६७ ८४ ६ वर्वरक ... - ... ७ हरिचदन .. कृष्णोदेवरिला ५. पदरी ५१ राजवदर ५२ भूपदरी ५३ लपुरदर ५४ मोजपूर ५५ वनवागपूर ५६ मधुकवटी ५७ मामलनी ५८ वाष्टधात्री ५. चिंचा ६०आमात ६१ नारग- ६२ निवूक ६३.जयार ६४ मधुजवीर ६५ कपित ... ८ देवदार ... काष्ठदाह १० ची है ... s ८६ ... ११ सप्तपणे ... ... . .. ... .. ... ... 1. ७२ . ८८ ६६ तुवर ८८ ... ... ... ... ... ६८ बिल्व. ६९ शारकी ... ... ७० क्तक ९.पोतोस ... ७१ कट ७२ शेषमासक ७३ रघुशप्मातक ७१ १२ सरल १३ पुरम. १४ तृणपुरम १५ प्रिया ७३ ७३ / १६,कस्तूरी ७४ १५,गोरोचन १८ कर्पूर २० चीनपर २१ जवादि २२ नदीवृक्ष ७.०३ जातिपनी २४ जातीपल १५ स्काल २६ लव २७ अगर ८०२८ स्वादु' ८१२९ष्णागर Hi ८२।३० काटागर ७४ मुष्पक ::::::::::: ७७ ... .. ... ७५ करमद ५६ तेज पल ७७ विक्टक ७८ हरीतकी ७९ विभातर ... ७८ । ७८ १३ ... - ०८ पृग ... ८१ नागवली ... ...

·(१४) । पृष्ट ... ... ... माम. ११ अनुक्तौषधिवर्ग: १ श्वेतवृताक ३ किंकिरात ... ३चपल ४ प्राचीनामलक... ५ साराम्ल ६ आगल १०६ १०६ १०६ नाम. ३१ दाहाग ३२ मगल्ल्यागरु ३३ मासी ३४ गधमासी ३५ आकाशमासी ३६ तुरुक ३७ गग्गल ३८ कणगुग्गल ३९ भूमिजगग्गल ४० राल ... ... ... १०६ १०७ ... १०७ ... ... १०७ ... ... १०७ ८ गागरुक ९ नदीभहातक १०वाताम ११मुकूलक ... १८८ ४२ कुछ ... ... १२ निकोचक १०८ ४३ सारिवा १२ लवली १०८ ... ... ... ... ४४ कृष्णसारिवा ४५ नख ४६ व्याघनख ४७ स्पृका ४८ स्थौणेय ... १०८ १०९ १०९ १०९ १०९ ... ... ... ... ... ... ... ४. मुरा ... ... १४ कालशाक १५ चतुष्पनी १६ दुग्धिका १७ उत्तानका १८ शिरीपिका १०१ १९ ब्रह्मसोमा २० चोहार १०२ | २१ लतास्तूरिका... १०२ २२ अस्थिशृखलिका. १०३ २३ मृगदती ... ... ... ... ११० ११० ११० १:० ११० ... ५० शैलय ५१ चोरक ५० प्रधिपण ५३ पद्मक ५४ प्रपौंडरीक ५५ लामजक ५६ मासरोहिणी ५७ रोहिणा ५८ श्रीवेष्ट ५९ उशीर ६० नलिका १०३ | २४ कयुका १०३ /२५ भूमिच्छर .. ... १११ १११ ... ... २६ मानक्द १०४/२७ राजकदवक ... १०४२८ जिंगिणी १०५/२९ लोयाण १०५ | ३० भूमदती ... १११ १११ ... ... ... ... ... १११ ·। पृष्ठ. नाम ... ६१ सेव . नाम. ३१ वनजागधनिशा... ३२ मिष्टनिव ३३ हन्वंती ... ... ... .. ... ३४ खुरसाना ... ... ... ... ... ३५ तोयमजरी ३६ आकलक ३७तमालपन ३८ समुदशोप ३९ शखेसरी ... ... ११५ ... ... ... ... ... ... ४० रक्तरगा ४१ सर्पदष्ट्रा ४२ रक्तपुष्प ... . ... ४३ अजीर ... ... ११६ ११६ ... ... ... ... १११/६२ अमृतफल ११५ ११२६३ आलूक ११२/६४ कपित्थपनी ... ११५ ११२६५ डिंडिश .... ११५ ११२६६ मद्भव ११५ ११२६७छिकनी ११२ | ६८ चंद्रशूर ११६ ११२ ] ६९ खसखसफलोद्भूतबल्कल ११६ ११३७० चणकाम्ल ११६ ११३/७१ गंधकोकिला, गधमालती ११३ |७२ सुदर्शना ११३/७३ मखान ११३/७४ मुदिनीवीज ११३/७५ यसद ११३ / ४६ स्थूलप्रथी ११३/७७ द्वीपातरवचा ११७ ११३७९ शुक्नासा ११७ ११४८० तमासु १२ सुवर्णादिवर्ग. ११४ १ सुवर्ण ११८ ११४ ११४ ३ ताम्र ११९ ११४ १२० ११४ ... १२० ११४ १२१ ७ राजरीति १२१ ११४ ८ कांस्य १२१ ११५ ९वदरोह १२२ ... ... ... ... ... ११३/७८ कलवी ४४ कुकुरंद ४५ फाफणाकतर ४६ विशल्या ४७ वनमेथिका ४८ फोग ४९ गोलिका ५० चिरपोटा ५१ तिलपर्णी ५२ झुशव ५३ वृश्चिकाली ५४ शखालु ५५ क्टूदरी ५६ तारसत्व ५७ सस्यक ५८ चुबक ५९ काच ६. मदत्सिंचितिकापल ... ... 4. ... ... ... ४ पु ... ५ सीसक ६ पित्तल ... ... ११४ ...

·.iti -पृष्ठ .. . r. ." नाम, ५. कांतलोह लोहकिट १२'मुंड... १३.तीक्ष्ण. १४. मनःशिला १५ सिंदूर. १६.भूनाग. १७ हिंगुल. १८.गैरिक १६.सुवर्णगैरिक .. : ..... ... १३५ ३०. सौराष्ट्री २१. हरिताल ... १३० Frपृष्ठ. .नाम. ... १२२ १ ४४. मुफाशक्ति ... १२३ ४५ जलशफि १२३४६"साटिका iii...11 १२३ ४७'दुग्धपापाण ... '... १३५ २४ ४८ कर्पूरमणि in...१३५ ......१,२४] ४विमला. .....१३६ :"-१२५५०,सिकता :::१२५ ५१ कंकुष्ट, १५...,,१२६ ५२.आखपापाण ... " १२६ ५३. माणिक्य ....१३५ 3",१२६ ५४, मौक्तिक १३६ | ५५ प्रवाल १३५ IPES १२० | ५६गारुत्मत १३० १२७५७ पुष्पराग १२८/५८हीरक . ...१२८५९ नील... ६०, गोमेद.. ६.वैडूर्य.. १२९ १३० १२ स्फटिक ६३. सूर्यकांत १३.६४.पैक्रांत. 1...1१३९ १३०६५-चंद्रकांत "३१ | ६६, राजावत ......१४ पेरोज १३१ .....१४॥ १२ पानीयवर्ग: १३१ १'पानीय' १४० २ आकाशादक : '१४० .... १४० ....1:१३३ ११४१ १३३ ५ नदी १३४ ६ समस्तनदीनामाने १४१ १३४ भागीरथी ....... १४१ .... .... १२९ ... .... .... २२. शिलाजातु २३गंधक २४ सिक्थक २५'कासस २६. पुष्पकासीस ... २५.सुवर्णमाक्षिक २६. तारमाक्षिक ३. कुलत्यिका सौवीर' ३१ पुष्पांजन ३२ रसांजन .... ३३.खोतोजन ३४ कपिलक ३.तुत्य" ३६ खर्परीतुत्य ३७'पारद । .३८अभ्रक. ३९ स्फाटिकी ४०क्षुद्रशख ४१ शख ४२ कृमिशंस ४३ कार्द. .... y- . ... "१३२ - ३सयोवृष्टयंयु ४ समुद्र.. ... ८ यमुना ·. ९ नर्मदा ... .... .. .... .. ... . . १९ शरयू .." १४८ । २३ २४ तुगभद्री नाम. पृष्ट नाम. पष्ठ. १४२ ४३ शृतशीतजल mi.१४५ १. सरस्वती १४२ | ४४'तप्तादिजल १४५ ११चदभागा १४२ / ४५ वेलाजल १५ १२.मथुमती १४२ ४६ जलपानलक्षण.... १३.शतद्रुवादि १४२ ४७ जलभेदाः ११४५ १४ शोणजल १४२ १४६ १५.वेत्रवती गड... .., १४७ १६ पयोष्णी १४२ जीर्णगुड १७ वितस्ता १४२ मीनाड़ी .१४८ १८ मही १४२ यावनाली -१४८ १४२ माध्वीसिता १४८ २०,गोदावरी १४२ तवराजशर्करा...: २१ कृष्णा १४३ 5. पुष्पोद्भवशर्करा.... २३घटप्रभा मधु भीमरथी मध १४३ १३ क्षीरादिवर्गः। १४३ २७.कालभैदानदीजलगुणाः ....१४३ १.क्षीर ":.......१५१ २ दधि 34 नदीविशेषगुणाः,.. २८अनूपदेशजल. ... १४३४ नवनीत ३९ जागलसलिल ... १४३ 1. साधारणजल ६.मृक्षण, १७सक. ४८,गोमूत्र. ३२. हदवारि ३३ अनवणजल .... ३४ ,तडागसलिल 1 ... 1१४|११चुक १५२ ३५ वापीजल १४४ ३६ कूपोदक १४४ १२ सौवीरक ३७ औद्भिदजल १४४ १३.तलाव ८ केदारसलिल ६४ गोदुग्ध ३९ हसौदक १४४ १५ महिपक्षिीर ४० प्राणपीतोदकगुणा: +१४४ अजापय 1१५२ ४१ पितजल आविक्पय ४२ शीतावपरिवर्जन. १४४!हस्तिनापय २५ कावेरी *३ संतानिका १५ घृत. .... ३१.विशेपेजलं oint१४४ ... ... .९ गोमय १०,कांजिक th..१४४ "::१५२ .. ....१५२ RAICH ·(१८) पृष्ठ १५२ पृष्ट. १६५ .. ... ... ... .. ... ... १५३ १५३ १५४ १६५ १६५ १६५ ១៩។ ... ... ... १५५ ... ... ... १५८ नाम. मकृष्ट ममूर क्लाय लका आढकी पुलित्य क्षव मधुर श्वेतनिष्पाव. कटनिष्पाव नदीनिष्पाव तिल पिण्याक अतसी आसुरी राजसप गौरसर्षप 'श्यामाक कोद्रव वरक प्रियगु नीवार रांगी कुराधान्य १६६ १६६ ... .. ... ... नाम. गर्दभीपय उष्ट्रीपय मानुपीपय सामान्यक्षीर ... गोमहीप्यादिदधि. मस्तु तक्र. नवनीत घृत काजी. गोधूमयवतुपाबु.. तदुलोत्थजल शिवरस गोमूत्र महिध्यादिमूत्र... तैल १४ धान्यवर्ग. सामान्यशालि... राजशालि पटिक ভূতাকি रक्तशालि निःशूकशालि स्थूलशालि सूक्ष्मशाल सुगधशालि तिरियशालि यावनाल गोधम यव घेणुयय १५८ १५८ १५८ १५९ ... ... १६७ ... ... ... ... १६० १६० ... ... ... १११ ... १६८ १६८ १६१ ... ... 4.. ... ... ... ... १६२ ... ... ... ... १६२ ... ... ... १६३ ... ११९ आकुल दुग्धमीजा तप्तयणक गोधूम नवादिधान्यगुणाः सजक मासवर्ग: सिहादिवर्ग मनुष्यवर्ग गदादिवर्ग मिश्रवर्ग ૧૬૩ ... ... ... ... ... .. ... ... ... १८३ बममुद्र माप पण ... ... ... .. ...

·धीशंकर. श्रीनिघंटशिरोमणिः द्वितीयः पाश्वः(भागः)। ६ शाल्मल्यादिवर्गः। (प्रथमपादिग्रे) ६२ गर्मोटिका 1 म० गोडा लोणा गवत, जरडी । गर्मोटिका सुनीला च जरडी च जलाश्रया । गुणाः । जरडी मधुरा शीता सारिणी दाहहारिणी ।। ८१ ।। रक्तदोपहरा रुच्या पशूनां दुग्धदा' नृपे ' । ६३ मन्जर । म० पवना गवत । गु० मजरतृण । मन्नरः पवनः मोक्तः सुतृणः स्निग्धपत्रकः । गुणाः।मृदुयंथिश्व मधुरो धनुदुग्धकरो 'नृप '॥८२॥ ६४ पत्राढ्य । म० शेंडे गवत । गु० पत्राढच । तृणाढ्य पर्व. ततृणं पत्राढ्यं च मृगप्रिय । गुणाः । बलपुष्टिकरं रुच्यं पशूनां सर्वदा हितं ॥ ८३ ॥ ६५ वंशपत्री । म० वंशपत्री गवत । गु: वंशपत्री तृण । वंशपत्री वशदला जीरिका जीर्णपत्रिका । गुणाः । वंशपत्री सुमधुरा शिशिरा पित्तनाशिनी ॥ ८४ ॥ रनदोषहरा रुच्या पशूना दुग्धदा 'नृप 1 ६६ मंथानक । म० मारवेल, मुरे गवत । गु० मंथानक । मथानकन्तु हरितो दृढमूलस्तृणाधिपः ॥ ८५ ॥ गुणाः । स्निग्धो धनुप्रिया दोग्धा मधुरो बहुवीर्यकः । ६७ पल्लिबाह । म० पोकळी गवत, ताबडे पातीचें । गु० पलिवाह । पल्लिवाहो दीर्घतृणः सुपत्रस्ताम्रवर्णकः ।। ८६ ।। गुणाः । अदृदः शाकपत्रादि पशूनामबल- पदः । ६८ लवणतृण । म० लोणागवत 1गु० लवणतॄण | लवण- ·निघंटशिरोमणिः। स्मृता । ७० तृणं लोणतृणं तृणाम्लं 'पटुतृणकमम्लकांडं च । गुणाः । पटुतृणकं क्षारा- म्लं कषायस्तन्यमश्ववृद्धिकरं ॥ ८७ ॥ ६९ पण्यंध । म० पधे गवत । गु० पण्यंध । पण्यंधः कंगणीपत्रः पण्यंधा पणधा नृपे' ॥ ८८ ॥ गुणाः। 'पण्यंधा समवीर्या स्यात्तिक्ता क्षारा च सारिणी । तत्कालशस्त्रघातस्य व्रणसरोपणी परा ॥ ८९ ॥ दीर्घा मध्या तथा न्हस्वा पण्यंधा त्रिविधा दीर्घकांड । म तिधारी लव्हा-लव्हाळे । गु० तृण- विशेष। गंडस्तुकांडगुडस्याहीर्घकांडस्त्रिकोणकः ॥ ९॥छत्रगुच्छाऽसिप- 'त्रश्च नीलपत्रस्त्रिधारकः । ७१ लघुगुंड । म० लघु लव्हाळें । गु० तृणविशेष । ७२ वृत्तगुंड । म. वाटाळे लव्हाळें । गु० तृणविशेष । वृत्तगुंडोऽपरोवृत्तो दीर्घनालो जलाश्रयः ॥ ९१ ॥ तत्र स्थूलो लघुश्चा- न्यस्त्रिधाऽयं 'राजनामके' । गुणाः । गुंडास्तु मधुराः शीताः कफपित्ता- तिसारहाः ॥ ९२ ॥दाहरक्तहरास्तेषां मध्य स्थूलतरोऽधिकः।७३ गुड- कंद । म० कचरा, कचरे । गु • कचरो । गुडकंदः कसेरुः स्याक्ष- द्रमुस्ता कसेरुका ॥ ९३ ॥ सूकरेटः सुगंधिकः सुकंदो गंधकंदलः । प्रोक्तो — राजनिघटे ' तु भिषग्वियाविशारदैः॥ ९४ ॥ राजकसेरुकश्चैव श्यामकंदो ' मदे ' तथा । गुणाः । कसेरुकः कषायोऽल्पमधुरोऽतिख- रस्तथा ॥ ९५ ॥ दाहहा श्रमहा शीतो रक्तपित्तनको नृपे 'हिमो - रूक्षश्च मधुरः संग्राही शुक्रलस्तथा ॥ ९६ ॥ कफकृत्वातकृञ्चैव मोतो * केयनिघंटके ' नेत्ररोगहरः मोक्तो वैद्य 'विप्रकाशके ७४ चणिका ।म० वर्णया गवत, चणई।गु० चणई । चणिका दुग्धदा गोल्या सुनीला क्षेत्रमा हिमा । गुणाः । वृष्या बल्याऽतिमधुरा बीजैः पशुहिला तृणः ॥ ९८४७५ मुंडासिनी । म पाणकणीत । गु. पान्यघाडाडी । गुंडासिनी तु गुंडा घ गुंडाला गुच्छमूलका । चिपिटा तृणपत्री च जलवासा सुविष्टरा ॥ ९ ९॥ पृथुला तु तथा मोना ' राज़ना- मनिटके 1 गुणाः । गुडासिनी कटुः स्वादे पित्तदाहश्रमा. पहा ॥ २४०० ॥ तिनोप्णा श्वयथुनी च प्रणनी 'राजनामके , . .

·निघंटशिरोमणिः। । धन्व. ७६ शूली । म सुळे गवत ।मु० शूली। शूली तु शूलपत्री स्यादशाखा धूम्रमूलिका ॥ ॥ जलाश्रया मृदुलता पिच्छला महिपीमिया । गुणाः । शूली तु पिच्छिला चोष्णा गुरुगौल्या बलपदा ॥ २ ॥ पित्तदाहहरा रुच्या दुग्धवृद्धिप्रदा नृपे ॥ ७७ ॥ परि- पेल्ल । म० क्षुद्रमोथ, केवटीमोथ, जलमुस्ता । गु. केवटीमोथ । परि- पेल्ल प्लवं वन्यं गोपुटं स्यात्कुटन्नटं ॥ ३ ॥ सितपुष्पं दामपुरं गोनर्द जीर्णबुभकं । प्रोक्तं ' राजनिघंटे ' तु वैद्यविद्याविचक्षणैः ॥ ४ ॥ वितु- नकं शुकाद्वं च कैवर्तीमुस्तकं पुट । वानेयं गोपुरं चैव भावनामनिध- टके ' ॥ ५ ॥ तथा दाशपुरं चैव ' कोशे 'तु परिपेलवं । गुणाः । परिपल्लं कटूप्णं च कफमारुतनाशिनं ॥ ६ ॥णदाहामशूलन रत्तदोष- हरं नृपे ' । कफपित्तास्रहं चैव तथा विसर्पह ' कये ' ॥ ७ ॥ सुगं. धिकं च प्रस्वेदमलकंडविनाशनं । कफवातहरं मेध्यं कांतिदं नामके '॥ ८॥ द्रव्ये ' दाहहरं प्रोक्तं ' मंद त्वझेविनाशन । कफ- पित्तहरं प्रोक्तं वैये गणनिघंटिके' ॥९॥७८ हिज्जल । म. परळ । गु. जलजांबवो । हिन्जुलोऽथ नदीकांतो जलजो दीर्घपनकः । नदीजो निचुलो रक्तकार्मुकः कथितो ' नृपे' ॥ १०॥ ततो नदीकार्मु- कश्च निम्नगो रक्तमंजरी । तोयजातस्तु संप्रोक्तो 'केयदेवनिघंटके ॥११॥ तोयजः कविमिश्चैव प्रोक्तो ' गणनिघंटके ' । गुणाः । हिज्जुलः कटु. रुष्णश्च पवित्रो भूतनाशनः ॥ १२ ॥ वातनो ग्रहदोपभो — राजनामनि- घटके ' । कटुतिक्तः कषायश्च मेदः कृमिवलासहा !॥ १३ ॥ शोफोदर 'हर चैव ‘केपदवनिघंटके '। ॥७९॥ शैवाल । म शेवाळे । गु० शेवाळ, लील । शैवालं जलनीली स्याच्छेवल जलज 'नृपे' ॥ १४ ॥गुणाः। 'शैवालं शीतल निग्धं व्रणसंतापह 'न्नृपे' । . भावे । तु तुवरं तिक्तं मधुरं दाहतृद्हरं ॥ १५ ॥ पित्तरक्तज्वरन च प्रोक्त वैद्यन संशयः ।। - - - ॥ इति शाल्मल्यादिवर्गः समाप्तः ।।

·४ निघंटशिरोमणिः । . . . . .. ७ प्रभद्रादिवर्गः १ प्रभद्र । म० कडू निंब । गु० लिंबडो । प्रमद्रः पिचुमंदन निवस्तु पारिभद्रकः ॥ १६ ॥ तथा काकफलश्चैत्र कोरेष्टोऽरिष्ट एव च । धमनः सर्वतोभद्रः शीतश्च पीतसारकः १७॥ वरतितोऽरिष्टफलो ज्येधामलक एव च । छर्दनो हिंगुनिर्यासो यवनेष्टस्तथैव च ॥ १८ ॥ नेताऽनिधगनश्चैव 'नो' विशीर्णपर्णकः । सुतिक्तको नियमनो ' धन्वं- तरिनिघंटके' ॥ १९ ॥ शुकप्रियः सुभद्रश्च कृमिनः 'केयदेवके । सुतिक्तो मदने ' चैव पिचुमर्दस्त 'मायके ' ॥ २० ॥ पवनेष्टस्तथा प्रोक्तो भिग्विद्याविशारदैः । गुणाः । नित्रः शीतस्तु तिक्तश्च फफत्रणवला- सहा ॥ २१ ॥ कृमिशोफविपन्नश्च पित्तहृद्दाहहा 'नृपे' । कुष्ठक- गिच्छर्दिहरः प्रोक्तो 'धन्वनिघंटके' ॥२२॥ अपक्कशोफपचनः पक्कवणवि- शोधनः । पाके कटुवतिलश्च ग्राही हृद्यस्तु मेहहा ॥२३) ज्वरकासारुचि- हरस्तृषा हल्लामरक्तहा । तत्फलं तु रसे पाके मेदनं तप्णमे व हि ॥२४॥ कुछगुल्माशंकृमिहृन्मेहह 'स्केयदनक' । नेध्यं 'मावप्रकाशे' तु मोक्तं वैयेर्न- संशयः ॥२५॥२ महानिव । म० बकाणनिच । गु० बकान । महा- निबा महाद्रेकः कार्मुकः केशमुष्टिक: । काकांडो रम्यकः क्षीरो महा- तिनी हिममः ॥ २६॥ मोजो 'राजनिघटे' तु 'धन्वे' च दिपमुष्टिकः । निचरा निनरको द्रकः प्रोकरतथा धुवं ॥ २७ ॥ निवरः 'केयदेवे' तु गिरिको मालकस्तथा । वृहनिंबो प्राक्तस्तथा शकशालकः ॥ २८ ॥ गुणाः । महानिबस्तु शिशिरः कपायः कति- नकः । असदाहबलाराम्रो विपमबरहा 'नृप ॥ २९ ॥ शीतपित्तकफ- अञ्च चिनीकृटना 'धन' क्षो ग्रानी रत्नापिनविपकृमिहरः 'कये ॥३०॥ • रक्तहल्लाराच्छर्दिया लेप्मपित्तहरो 'गंद' । कफपित्तप्रमेहनो गुल्मार्श:- यामनाशनः ॥ ३१ ॥ मूषकानां विषमश्च प्रोनो ' भावप्रकाशके । ३ केडर्य । म गहाप, कवठ्याशिय । गुः अरहमो । कैडयोऽन्या 'गणे ·निघंटशिरोमणिः । महानिबो रामणो रमणस्तथा ॥ ३२ ॥ गिरिनिंबो महारिष्टः शुक्लशा- लोलकान्हयः । 'नृपे' प्रोक्तस्तथा 'धन्वे' च्छर्दिमः पिचुमंदकः॥३३॥ पार्वतो हिंगुनिर्यासः प्रियशालो वरत्वचः । गुणाः । कैडर्यः कटुकस्तिक्तः फपायः शीतलो लघुः ॥ ३४ ॥ संतापशोषकुष्ठास्रकृमिभूतविषापहः । ४ भूनिंब (म. पाले किराईत । गु० पानकरियातु । भूनिंबो नार्यतिक्तः स्याकैराता रामसेनकः ॥३५॥ कैराततिक्तको हैम: कांडतिक्तः किरातकः। मोक्तो 'राजनिघंटे' तु मिषग्विद्याविशारदैः ॥ ३६ ॥ गुणाः । मूनिंबो वातलस्तिक्तः कफपित्तज्वरापहः । व्रणरोपणः पथ्यः कुष्ठकडूतिशोफ- नुत् ॥ ३७ ॥ ५ नैपाल। म किराईत, काडेचिराईत । गु०करियातु। नेपालनिंबो नैपालस्तृणनियो ज्वरांतकः । नाडीतितोऽतिक्तश्च निद्रारिः सन्निपातहा ॥ ३८ ॥ 'नृपे' पोको तथा 'धन्वे' महातितश्च तिक्तकः । गुणाः । नेपालनिंबः शीतोष्णः कफपित्तास्रशोफहा ॥३९॥ लघुतिक्तो योगवाही तृष्णाज्वरहरो 'नृपे'। कासनश्च तथा प्रोक्तो 'धन्वंतरिनिघ- टके' ॥ ४० ॥ रूक्षो रसे तु तिक्तः स्यात्सरो मेहहरो ध्रुव । श्वासका- सारुचिहरो दाहशोपविनाशनः ॥ ४१ ॥ कृमिहा 'केयवे' च 'द्रव्यर- ने' त्रिदोषहा । ६ कदफल। म कुंभी, ताबडा कुंगा, कायफळ । गु० कायफळ । कट्फल कृष्णगर्भश्च सोमवल्कः प्रचेतसी ॥४२॥भद्रावती महा- कुंभी कैडर्यो गमसेनकः । कुमुदा चोग्रगधश्च भद्रा रंजनकस्तथा ॥ ४३॥ कुभी च लघुफाइमर्यः श्रीपर्णी राजनामके' । महावल्क: कुंसिका च कुभा च सोमपादपः ॥ ४४॥ त्रुटी चैव महाकुमी रोहिणी 'केयदेवके। तथा कुमुदिका चैव प्रोक्ता 'भावप्रकाशके ॥ ४५ ॥ गुणाः । कफलः कटुरुष्णश्च कासश्वासज्वरापहः । उग्रदाहहरो रुच्यो मुखरोगहरो 'नृपे ॥ ४६॥ अयिमापहा चैव ' केयदेवनिटके । दाह- पित्तज्वरकृमियोनिदोपहरो भवम् ॥ ४७ ॥ रकातिसारजियोत्तो वैद्यैर्गणनिघंटके' । कफवातहरी चैव गुल्ममेहामिमांद्यजित् ॥ १८ ॥ पाडुरोगामग्रहणीहल्लासभो ‘धन ' तथा । ज्वरकंठामय काकडुमश्च तथा ..

·निघंटाशरोमणिः। , मही । तया मधुरसा , चैव 'भावे' तु पीतरोहिणी ॥ ८१ ।। गुणाः। काइमरी कटुका तिक्ता गुरूणा कफशोफनुत्। त्रिदोषविपदाहाति. ज्वरतृष्णासदोषजित् ॥ ८५ ॥ प्रोक्ता राजनिघंटे ' तु भिपग्विद्यावि- शारदेः । तत्फल तु हिमं स्निग्धं गुरु हृद्यं च बृंहणं ॥ ८६ ।। शुक्रलं चैव केश्यं च मेध्यं मूत्रविबंधहृत् । दाहवाततृषानं च रक्तपित्तहरं ध्रुवं ।। ८४ ॥ क्षतक्षयहरं प्रोक्त वैद्यैः ‘केयनिघटके 'रक्तपित्तज्वरनं च पुष्पं वृष्यं च बेल्यकं ।। ८८॥ कफपित्तहरं प्रोक्तं 'धन्वंतरिनिटके। मधुरा चैव वीर्योप्णा ह्यामशूलविनाशिनी ॥ ८९ ॥ तत्पुष्पं मधुरं शीतं संयाहि वातलं ध्रुवं । पाके कपायमधुरं पित्तासृङ्नाशनं तथा ॥ ९ ॥ कफपित्तहरं 'केये 'वर्शोघ्नं भावनामके 1१३ अश्मंतक [म. आपटा । गु० आशोंदरो । अश्मंतकादुकश्च कुद्दालस्ताम्रपत्रकः ॥ ९१ ॥ अश्मां- तकश्चंदुशफरी शिलान्तश्चांबुदः स्मृतः । पाषाणान्तक इत्युक्तो 'राजनाम- निघंटके' ॥ ९२ ॥ चंद्रका कुशली चैव तथा यमलपत्रकः । श्लदपा-. स्वमालकापत्रो 'धन्वंतरिनिघंटके' ॥ ९३ ॥ पापहरोऽश्मयोनिश्च. केयंदवनिघंटके' । युग्मपत्रो 'द्रव्यरत्ने'' मदने' पापनाशनः ॥ ९४॥ भिपग्वियाणवीणैस्तु संपोक्तो यमलच्छदः । गुणाः । अश्मंतकस्तु मधुरः कषायः शीतलो ध्रुवं ।। ९५ ।। पित्तममेहदाहनो तृविषमज्वरापहः । विषछर्दिभूतनिघ्नः प्रोक्तो ' राजनिघटके ' ॥ ९६ ॥ तत्पुष्पं तु भवद्रूक्षं रक्तपित्तविनाशनं । प्रदरक्षयकासन मात ' भावप्रकाशके '॥ ९७ ॥ कफपित्तहरं प्रोक्तं 'धन्वंतरिनिघंटके' ! अम्लो ग्राही वातकफगंडमाला- सनाशनः ।। ९८ ॥ गलगंडादिरोगमः तत्फलं वैधनायकः । आध्मान- कारक मोतं 'फेरदेवनिषंके ॥ १९॥ शस्त्रमणहरं प्राक्तं ' द्रव्य- रले 'भिपग्वरैः । वातातिसारनिनं च मोक्तं 'गणनिघंटके' ॥ २५०.॥ १४ कर्णिकार !म० लघु वाहवा । गु० लहानो गरमाळा । कणि- कारो राजतरुः प्रग्रहः कृतमालकः । परिव्याधो व्याधिरिपुः सुफल: पंक्तिीनकः ॥ १ ॥ पोक्तो 'राननिय? ' तु तथा 'धन्वनिघंटके'। .

·निघंटशिरोमणिः। . आरोग्यशिंपी शम्याको व्याधिघातो व्यथांतकः ॥ २ ॥'कये ' रैवतः फल्पः स्वर्णद्रुशोपघातकः । गुणाः । कर्णिकारो रसे तिक्तः कटूप्णः फफशूलहृत् ॥ ३॥ उदरकृमिमेहनो वणगुल्महरो 'नृपे'। १५ आर- ग्वध । म० थोर बाहवा । गु० मोटो गरमाळो । आरम्वधोऽन्यो मंधानो रोचनश्चतुरंगुलः ॥ ४ ॥ आरेवतो दीर्घफलो व्याधिघातो नृपद्रुमः । हेमपुष्पो राजतरुः कंडूनश्च ज्वरान्तकः ॥ ५ ॥ अरुजः स्वर्णपुष्पश्च स्वर्णद्रुः कुठसूदनः । कर्णाभरणकः प्रोक्तो महाराजद्रुमः स्मृतः ॥६॥ कर्णिकारो महादिः स्यात्यातो ' राजनिघंटके'। व्याधिपचव की च । धन्वंतरिनिघंटके द्रव्य 'कये' व्याधिजिञ्च नराधिप्युपघातकः । 'मदे' 'भावे ' तथाऽरोग्मः स्वर्णागः स्वर्णभूषणः ॥ ८ ॥' कोश' सुवर्णकश्चैव ' गणे' च त्वधरे- चनः । गुणाः । आरम्वधाऽतिमधुरः शीतः शूलापहारकः ।। ९ ।। ज्वर- कंडूकुष्ठमेहकफविष्टंभहा ' नृपे ' । रसे तिक्तो गुरूग्णश्च कृच्छ्रगुल्मत्रि- दोषजित् ॥ १० ॥ उदरकृमिहृत्सोको । धन्वंतरिनिघंटके । तत्पुष्पं शिशिरं स्वादु कपायं माहि वातलं ॥ ११ ॥ पाके कटु कुष्ठहरं कफपित्त- विनाशनं । मज्जागुणः स्वादुः पाके ह्यमिकृस्निग्ध एव च ॥ १२॥ हिम- स्तिको मधुश्चैव मृदुरेचनकारकः । व्रणोदावर्तहृद्रोगवातपित्तहरः ‘कये' ॥ १३ ॥ त्रिदोषनी तु मज्जा च रक्तपित्तहरा — मदे' । १६ वृश्चि- काली । म० लघु मेढशिंगी । गु० नहानी मेढाशिंगी । वृश्चिकाली विषाणी च विषघ्नी नेत्ररोगहा ॥ १४ ॥ उष्ट्रिकाऽप्यलिपर्णी च दक्षि- णावर्तकी तथा । कालिकाऽप्यागमावर्ता देवलांगुलिका तथा ॥ १५ ॥ करभी भूरिदुग्धा च कर्कशा चामरा च सा । स्वर्णपुष्पा युग्मफला तथा क्षीरविषाणिका ॥ १६ ॥ तथा भासुरपुष्पा च ' राजनामनिघंटके'। वृश्रिपत्री कालनेमी पोक्ता वैद्यविशारदः ॥ १७ ॥ गुणाः । वृश्चि- काली कदस्तिका सोष्णा हृद्वक्त्रशुद्धिकृत् । रक्तपित्तहरा बन्या विद्या- रोचकापहा ॥१८ ॥ १७ कुटज । म. कुडा । गु• कडो । कुटजः . - .

·निघंटशिरोमणिः। . 'राजक . . . " च ॥ ५३ ॥ हस्तिनी उदकीर्णश्च तथैव हस्तिवारुणी । रोहि. कप्रियसंज्ञश्च तथा च करभंडिका ।। ५४ ॥ ' धन्वंतरिनिघटे 'तु संप्रो- का करभंजिका । ' भावे ' च मर्कटी चैव केये तु मातृनंदनः ॥ ५५ ॥ फरंजकस्तथा मोक्तो ' गणनामनिघंटके' ।गुणाः। महाकरंजस्तिक्तोष्णः कटको विषनाशनः ॥ ५६ ॥ कंडूविवर्चिकाकुष्ठत्वग्दोषव्रणहा ' नृपे । महकुष्ठच्छर्दिकृमिनाशकः ' केयदेवके ' ॥ ५७ ॥ २४ पूतिकरंज । म. घाणेरा करंज । गु० दुर्गंध करंज। प्रकीर्यो रजनीपुष्पः सुमनाः पूर्तिकर्णकः । पूतिकरंजः कैडर्गः कलिमालच 'राजके ॥ ५८ ॥ २५ गुच्छकरंज । म. गांडे करंज । गु गुच्छकरंज । गुच्छ- फरंजो गच्छी सानंदो गुच्छपुच्छकः । स्निग्धदलो मातृनंदी नंदी च दंतधावनः ॥ ५९ ॥ गुणाः । करंजः कटुतिक्तोष्णो विषवातातिनाशनः । कंडूविचर्चिकाकुष्ठस्पर्शस्वग्दोपहा 'नृपे' ॥ ६ ॥ २६ रीठाकरंज । म. रिठा । गु० अरिठा । अथ रीठा- करंजन गुच्छलो गुच्छपप्पकः । रीठा गुच्छफलोऽरिष्टो मंगल्य: कुंभ- बीजकः ॥ ६१ ॥ प्रकीर्यः सोमवल्कश्च फेनिलो ' राजनामके '। कम- मीजो गर्भपाती रक्तनीजस्तथैव च ॥ ६२ ॥ रक्षानीज: ' केयंदवे 'मदने ' चार्थसाधनः । तथा ' भावप्रकाशे' तु मांगल्यः कृष्णवर्णकः ॥ ६३ ॥ गुणाः । रीठाकरंजस्तित्तोष्णः कटुनिग्यश्च वातजित् । कफमः कुष्ठकंडतिविषविस्फोटहा 'नृपे ' ॥ ६४ ॥ पाके कटुलेखनश्च लघुर्दोष- त्रयापहः । गर्भपाती ग्रहहरः प्रोत्तः ‘केयनिघंटके '॥६५॥ २७ अंकोल । म , गु० अंकोल । अंकोलः कोटरो रेची गृढपत्रो निको- चकः । गुप्तहः पीतमारो मदनो गूढमल्लिका ॥ ६६ ॥ पीतस्तामफलो ज्ञेयो दीर्घकीलो गुणाढ्यकः । कोलको लंबकर्णश्च गंधपुप्पच रोचनः ॥ ६७ ॥ विज्ञानतेलगर्भश्च ' रामनामनिघंटके ।' धन्वंतरिनिटे । तु अंकारस्तु निकोचनः ॥ ६८ ॥ मृपिता भूसुता व इंडिका ' केय- देवके ' । फोटभेरिकीला 'गणनामनिटके' ॥ ६९ ॥ गुणाः । . .

·निघंटशिरोमणिः। .. अंकोलः कटुकः सिग्धो विषलूतादिदोपनुत् । कफानिलहरः सूतः शुद्धिकृद्रेचनो 'नृपे' ॥ ७० ॥ शूलशोफवणश्च कृमिवैसर्पहा ध्रुवं । कफपित्तामनिमश्च तत्फलं शीतश्लेष्मलं ॥ ७१ ॥ मधुरं तु रसे पाके स्निग्धं वृष्यं च बृहणं । रक्तपित्तानिलहरः पित्तदाहहरस्तथा ।। ७२ ॥ क्षतक्षयविनाशश्च प्रोक्तः 'केयनिघंटके । सिग्धस्तिक्तोष्णकश्चैव वांति- कृच्च सरस्तथा ॥ ७३ ॥ श्वानाखुगृहजंतूनां विषघ्नो भूतनाशनः । कटि- शूलहरः प्रोको 'धन्वंतरिनिघटके' ॥७४ ॥मार्जारविषनितश्च 'द्रव्य- रले ' प्रकीर्तितः । अतिसारहरचैव सर्पाणां विषनाशनः ॥ ७५ ॥ पित्तकृद्भिषजां श्रेष्ठः पोतो ' गणनिघंटके ' । २८ नीलवृक्ष ! म. गु० नीळवृक्ष । नीलस्तु नीलवृक्षश्च वातारिः शोफनाशनः ॥ ७६ ॥ नरनामा नखालुश्च नखवृक्षों नखमियः । गुणाः । नीलवृक्षात फटुकः कषायोष्णो लघुस्तपा ।। ७७ ॥ यातामयमशमनो नानाश्वयधुहा नृपे ' । २९ सर्ज । म. थोर राळेचा वृक्ष । गु० राळनुं मोटु झाड । सर्जः सर्जरसः शालः कालकुटो रजोद्भवः ॥ ७८ ॥ वल्लीवृक्षश्चीरपर्णो रालः कार्योऽजकर्णकः । बस्तकर्ण: कपायी च ललनो गंधवृक्षकः ॥७९॥ वंशश्च शालनिर्यासो दिव्यप्तारः सुरेष्टकः । शूरोमिवल्लभश्चैव यक्षधूपः सुसिद्धकः ॥८॥'नृपे' प्रोक्तो तथा 'धन्वे ' सस्यसंवरकः स्मृतः । स्वेदनश्च लतावृक्षः कुदेहो ' द्रव्यनामके ॥ ८१ ॥ देव- धूपस्तथा ' भावे ' रसनिर्यासको 'गणे । कल्याणी श्रीतरुः कांतः कांतिवृक्षस्तथा स्मृतः ॥ ८२ ॥ मद्ययोनिः स्वेदहरो कुशरीरस्तथैव च। सालस्तु 'कोशे ' संप्रोक्तो 'केये ' तु रंजनद्रुमः ।। ८३ ॥ गुणाः । सर्जस्तु कटुतिक्तोष्णो हिमः स्निग्धोऽतिसारजित् । पित्तास्रकुष्ठकंडूनो वातविस्फोटहा 'नृपे' ॥ ८४ ॥ वो रूक्षः कफनश्च 'धन्वंतरि- निघंटके ' । नेत्ररुक्कृमिहत्पित्तवणहृत् 'द्रव्यनामक ' ॥ ८५ ॥'मदे' स्वेदहरः प्रोक्तः पुरातनचिकित्सकैः । पांडुश्रुतिगनश्च मेहनो ' भाव- तामके' ॥ ८६ ॥ ३० अश्वकर्ण । म लघु राळेचा वृक्ष । गु० ' - ·निघंटशिरोमणिः। 'गणे" .. राळनुं नहानुं झाड । जरणद्रुमोऽश्वकर्णो दीर्घपर्णश्च कौशिकः । ताय- प्रसवकश्चैव सस्यसंवरणस्तदा ॥ ८७ ॥ कुशिकतरुस्तु धन्या ' राजना- मनिघटके ' । दीर्घवृक्षोऽरण्य: ‘केये ''धन्वे' तु चिरपत्रकः॥ ८८ ॥ गुणाः । अश्वकर्णः कटुस्तितो स्निग्धः पित्तास्रनाशनः । ज्वरविस्फोट. कंडूनः शिरोर्तिनाशनो — नृपे ' ॥ ८९ ॥ मेहकुष्ठवणकफहरः प्रोक्तो तथा । ३१ ताल । म. खरताल, ताडवृक्ष । आंध्रदेशांत प्रसिद्ध । गु० ताड । तालस्तालद्रुमः पनी दीर्घस्कंधो ध्वजद्रुमः॥९॥ तृणराजो मधुरसो मदाढ्यो दीर्घपादपः । चिरायुस्तरुराजश्च गज- भक्षो दृढच्छदः ॥ ९१ ॥ दीर्धपत्रो गुच्छपत्रोऽप्यासवद्र्श्व ' राजके । तथा दुरारुहः प्रांशु 'धन्वे ' चैव द्रुमेश्वरः ।। ९२ ॥'भाव' महोनतश्चैव तथा 'गणनिघंटके ' । ध्वजवृक्षो मद्ययोनिजः खलः शठस्तथा ॥९३॥ दीर्घदंडो महावृक्षः श्रीबीजः ‘केयदेवके ' । गुणाः । तालः सरः शीत- पित्तदाहश्रमकफमकः॥ ५४॥ पित्तनो मधुरचैव शोपनुन्मदक 'न्नृपे'। तत्कलं तु सरं बल्यं विष्टभि बृंहणं 'तथा' ।।९५॥ कये ' च तर्पणं वृष्यं कफमांसहरंध्रुवं पित्तदाहक्षयन्नं च वातपित्तास्रनाशनं ॥९६६वीजं शुक्रकर हैमंतात पिनहरं ध्रुवं। श्लेष्मलो वातपित्तनः स्नेहस्तु मधुरः सरः ॥९७॥ 'मद'प्रोक्तः फलं 'धन्व ' गुरु स्वादु च पित्तहृत् । बीजं तत्स्वादु पाके च तन्मूलं रतापित्तहत् ॥ १८ ॥ श्लेष्मकृत्वलकृचैव शुक्रबृंहणं तथा । वातपित्तव्रणहरं तथैव कृमिनाशनं ॥ ९९ ॥ तद्वीजं मूत्रकृत ' केये ' मदने ' मदकूद्रसः । तदस्थिगुणः संप्रोक्तो पित्तकृदातहृत्तथा ॥२६००॥ ३२.श्रीताल।म श्रीताड, मलबार देशांत प्रसिद्ध; याच्या पानांवर ग्रंथ लिहितात । गु०श्रीताइ। श्रीतालो मृदुतालश्च लक्ष्मीतालो मृदुच्छदः। विशा. लपत्रो लेखा) मपीलेख्यदलस्तथा ॥ १ ॥ शिरालपत्रफचैव याम्योद्भुतस्तु 'राजके' । लेख्यपत्रस्तथा प्रोक्तो 'धन्वंतरिनिघंटके' ॥ २ ॥ गुणाः । श्रीतालो मधुरोऽत्यन्तमीपञ्चैव कपायकः । पिनजिककारी च ईप- द्वातको 'नृपे' ॥ ३ ॥ ३३ हिंताल । म. पोर ताड, काटे ताइ । - ·निघंटशिरोमणिः। गु० फाटावालो ताड। हा दक्षिणेत प्रसिद्ध । हितालः स्थूलतालश्च वल्कपत्रो बृहद्दलः । गर्भस्रावी नीलतालो भीषणो बहुकंटकः ॥ ४ ॥ स्थिरपनो द्विधालेख्यः शिरापत्रः स्थिरांघ्रिकः । अम्लसारो बृहत्तालो 'राजनामनिघंटके' ॥ ५ ॥ गुणाः । हितालो मधुराम्लच कफपित्त- दाहनुत् । श्रमतृष्णापहारी च शिशिरोवातह 'न्नृपे' ॥ ६ ॥ ३४ माड। म० माड, भेलीमाड; फोकणांत प्रसिद्ध । गु० माड । माडो माडगुमो दीर्घा ध्वजवृक्षो वितानकः । मद्यमो मोहकारी मदद्रु रज्जु — राजके' ॥७॥ गुणाः । माडस्तु शिशिरो रुच्यः कपायः पित्तदाहकृत् । तृष्णा- पहो मरुस्कारी अगहच्छलेण्गक 'न्नृपे' ॥ ८ ॥ ३५ तूला । म० पारसा पिंपळ । को भेंडीचं झाड । गु० पारस पीपळो । तूलं तूदं ब्रह्म काष्ठं बाह्मणेष्टं च यूपकं । ब्रह्मदारु सुपुष्पं च सुरूपं नीलवृतकं ॥९॥ क्रमकं विप्रकाष्ठं च मृदुसारं तु 'राजके' । 'धन्वे' तु नूदं संमोक्तं ब्रह्मण्यं ब्रह्मचारिण ॥ १० ॥ कपिचूतः कपिवासस्तथैव क्षीरपादपः । कपीतन- स्तथा • फेये ' पारीशो ' भावनामके' ॥११॥ गर्दभांडः कंदरालः कमंडलुः सुपार्श्वकः । बली तु फालेका चैव वानीरो गणनामके ॥ १२ ॥ गुणाः। मधुराम्लं नृपे तूलं वातपित्तहरं सरं । दाहप्रशमनं वृष्यं कषायं कफनाशनं ॥ १३ ॥ 'धन्वे ' चैव फलं स्वादु बलवर्णाभिवृद्धिकृत् । दुर्जरं तु भवेनिग्धं कृमिकृच्छुकृत्तथा ॥१४॥ कफ ' केयदेवे 'च द्रव्य ' वंगविनाशनः ॥३६॥ तमाल । म० तमाल वृक्ष गु० तमाल । तगालो नीलतालः स्यात्कालस्कंधस्तमालकः॥१५॥ नीलध्वजश्च तापिच्छः कालतालो महाबलः । ' नृपे ' मोनो 'मदे ' चैव लोकरलंधोऽसि- ममः ॥ १६ ॥ गुणाः। तमालो गधरी बल्यो वृश्यश्च शिशिरो गुरुः । कफपित्तपादाहश्रमभ्रांतिहरा ' नृपे' ॥ १७॥ विस्कोटशांफहमोक्तः फेयदेवनिघंटके ' । ३७ 1 कदंव । म० कळंब । गु० कदंग, कलम । फदयो वृत्तपुष्पन सुरमिललनाप्रियः ॥ १८ ॥ कादंबर्यः सिंधुपप्पो मदादयः कर्णपूरकः। नृप' पोनस्तथा 'फेये' कुत्सितांगःकवफः ॥१९॥ . - .

·भाव- . . . निघंटशिरोमणिः। गोत्रविटपी केये ''द्रव्ये ' तथैव च । सुतेजनो धनुर्वृक्षो नामनिघंटके ' ॥५३॥ गुणाः । धन्वन: कटुकोप्णश्च कपायः कफना- शनः । दाहशोषकरो ग्राही कंठामयहरो ' नृपे ' ॥५४॥ कफपीनस- कासपो रक्तदोषहरो 'द्रवे ' 1 पित्तानिलहरश्चैव स्वादुरूक्षश्च 'केय- के '॥ ५५ ॥ तत्फलं तु हिमं स्वादु कषायं कफवातहृत् । कफपित्ता- हिन्चैव मदे ' 'भावे' तथा स्मृतः ॥ ५६ ॥ बृंहणो बलकृञ्चैव संधि- कृद्रणरोपणः । ४६ भूर्जपत्रः। म०, गु• भोजपत्र । मुजो वल्कद्रुमो भूर्जः सुचर्मा भूर्जपत्रकः ॥ ५७॥ चित्रत्वम्बिंदुपत्रश्च रक्षापत्रो विचित्रकः। मतमो मृदुपत्रश्च शैलेंद्रस्थस्तु ' राजके ' ॥ ५८ ॥ सुचमको बहुपटो मृदुस्वच स्थिरच्छदः । बहुवल्याचीरपत्रो भूतहा लेख्यपत्रकः॥ ५९ ॥ केये ' प्रोक्तो युग्मपत्रः कूर्चभाक् ' द्रव्यरत्नक ' । बहुचर्मी ' मदे' 'भावे ' चर्मी बहुलवल्कलः ॥ ६० ॥ चित्रपत्रछत्रपत्रो बहुत्वक्च मृदुच्छदः । प्रोको ' गणनिघंटे ' तु ग्रहनो धूपयोगिकः ॥६१॥ गुणाः। मूर्जः कटुकषायोप्णो भूतरक्षाकरः परः । त्रिदोषशमनः पथ्यो दुष्टको- टिल्यहा 'नृपे ' ॥ ६२ ॥ पित्तरक्तबलासनी मेदः कर्णरुजापहः । विपत्रणहरः प्रोक्तः । केयंदेवनिघंटके ।। ६३ ॥ ४७ तिनिश । म० तिवस । गु० मिणोहरमो । तिनिशः स्पंदनश्चक्री रथांगः शकटो रथः। रथिका भस्मगर्भश्च नेमी जलधरो 'नो' ॥ ६४ ॥ सुगर्भको ह्यश्म- गर्भश्चक्रसंवरणः ' को ' । रथद्रुर्वजलो ' भावे ' सर्वसारस्तु ' द्रव्यके' ॥ ६५ ॥ अतिमुक्तो बंजुलश्न ' कोशे' तु चित्रकृत्तथा । गुणाः । तिनिशस्तु कशापोष्णः कफरक्तातिसारनित् ॥ ६६ ॥ ग्राहको दाहज- ननो वातामयहरो 'नृपे ' । श्लेष्मपित्तास्रहा प्रोक्तो 'द्रव्यनामनिघं- टके '॥ ६७ ॥ चित्रकुटमणकृमिपांडुदाहप्रमेहहा । वलासपित्तदोषः 'केयदेवनिघंटके ' ॥ ६८ ॥ ४८ अर्जुन । म० अर्जुनसादडा । गु. धोळो सानड । अर्जुनः शंबरः पार्थश्चित्रयोधी धनंजयः । वीरांतकः विराटी न गांडीवी शिवमलकः ॥६९॥ सव्यसाची नदीसनः फर्णारिः ·. - . । - . छागीक्षीरविनाशनः । गुणा: । शाखोटव तितोष्णः पित्तद्वातही निघंटशिरोमणिः। कुरुवीरकः । कौंतेय इंद्रसूनुश्च वीरद्रुः कृष्णसारथिः ॥ ७० ॥ पृथाजः फाल्गुनो धन्वी ककुभो 'राजनामके'।'धन्वे ' तु पांडवश्चैव तथा 'केयनिघटके' ॥७१ ॥ धूर्तस्तु भूरुहश्चैव मधुगधप्रसूनकः । मधुगधः पुष्पफलो 'गणे ' 'द्रव्ये' शवद्रुमः ॥७२॥ इन्दुरिवृक्षश्च वीरश्च धवलो ' मवे' । ततो वीरतरुश्चैव प्रोक्त 'स्त्वमरकोशके' ॥ ७३ ।। गुणाः । अर्जुनस्तु कपायोष्णः कफनो वणनाशनः पित्त- श्रमतृपातिम्रो मारुतामयहा नृपे ' ॥ ७४ ॥ 'धन्वे पथ्यः क्षते भमे रक्तस्तंभनकृद्भवेत् । अस्थिभनेस्थिसंहारे हितश्चाट्या- निलापहः ।। ७५ ॥ वातघ्नो 'द्रव्यरत्ने ' तु पांडुरोगहरो ' गणे'। शीतः पित्तकफमश्च व्रणमेहहरो ध्रुवं ।। ७६ ॥ स्वरभग रक्तदोष क्षत- क्षयरुज तथा । हंतीति · केयदेवे ' च ' मदे ' रक्तविषापहः॥७७ ॥ ४९ हरिदु । म० हळदिवा वृक्ष । गु० हलदरवो। हरिद्रः पीतदारुः स्यात्पीतकाठश्च पीतकः । कर्दबकः सुपुष्पश्च सुराव्हः पीतकद्रुमः ॥७८॥ प्रोक्तो ' राजनिघटे ' तु तथा ' केयनिघंटके ' । श्रीमान् कदंबपुष्पश्र पीतकाछो हरिद्रकः ॥ ७९ ॥ गौरद्रुपीतवर्णश्र ' द्रव्ये ' गौरद्रुमो वरः । गुगाः । हरिद्रः शीतलस्तितो मंगल्यः पित्तवातिनित् ॥ ८॥ अंगकांतिकरो बल्यो नानात्वग्दोपहा 'नृपे ' । पाके कटुश्च वीर्योष्णः किंचित्कफविनाशनः ।। ८१ ॥' केयदेवनिघटे 'तु हितश्च प्रणरो- पणे । ५० दग्धरुहा । म रामेठा । दग्धा दग्धरुहा प्रोक्ता दग्धिका च स्थलेरुहा ।। ८२ ॥ रोमशा कर्कशदला भस्मरोहा सुदग्धिका । गुणाः । दाधा कटुः कपायोष्णा कफवातनिकृतनी ॥ ८३ ॥ पित्तप्रको पनी सा च ' नृपे ' चैवामिदीपनी । ५१ शाखोट । म० सागमाहोडा, हेदी, हेदू । गु० साहोडा । शाखोटो भूतवृक्षश्च पीतोनक्षीरनाशनः ॥ ८१ ॥ घूकावासो गवाक्षी न कौशिक्यो मूर्जपत्रकः । 'नृो पाता 'मदे' चैव भूतावासः खरच्छदः ॥ ८५ ॥ । - - - द्रव्ये ' पीतफलश्चैव ·२२ निटशिरोमणिः। .. ~ स्तथा कफबाधीर्यनिनश्च कर्णशूलहरस्तथा । योनिदोपहरः प्रोक्तो वैद्य- 'गणनिघंटके ॥ १९ ॥ ' केये ' तु मधुरस्तिक्तः कपायो रूक्ष एव च । 'भेदी च पित्तलो दीप्यः कफवातविनाशनः ॥२०॥ कफवातासहा चैव मूत्राघाताऽश्मरीहरः । हृद्दप्रस्तथा प्रोक्तो वैद्यविद्याविशारदः ॥२१॥ ६० पुत्रजीव । म०, गु० पुत्रजीव । पुत्रजीवः पवित्रश्च गर्भदः सुतजीवकः। कुटजीवोऽपत्यजीवः सिद्धिदोऽपत्यजीवकः ॥ २२ ॥ ' नृपे ' प्रोक्त- केये ' यष्टिपुष्पोऽर्थसाधकः । ' भावे 'गर्भकरश्चैव प्रोक्तो वैद्य. विशारदैः ॥२३॥ गणाः । पुत्रजीवो हिमो वृष्यः श्लेष्मदो गर्भजीवदः । चक्षुण्यः पित्तशमनो दाहतृष्णाहरो 'नृपे' ॥ २४ ॥ श्लेष्मवातहरः पोक्तो वैद्यैर्मदनपालके ' । सृटमूत्रमलापनो 'भावे' गुरुकटुः पटुः॥२५॥ ६१ महापिंडीतरु । म०पंद्रं । गु• कौडिओ । महापिंडीतरुः प्रोक्तः श्वेतपिडीतकरतथा । करहाटः क्षुरश्चैव शत्रकोशतरु 'नृपे' ॥ २६ ॥ पिंडारस्तीक्ष्णकीलव' मदने ' तु कुरंगकः । महापिंडीत कश्चैव कुरंटकः प्रकीर्तितः ॥ २७ ॥ चर्मकारतरुचैव प्रोक्तो ' गणनिघंटके ' । गुणाः। पिंडीतरुः कपायोष्णस्त्रिदोषशमनो ' नृपे' ॥ २८ ॥ चर्मरोगापह- श्चैव विशेषाद्रकदोपजित् । स्वादुमदनपाले' तु शीतः शोफहरस्तथ ॥ २९ ॥ कफपित्तहरः प्रोक्तः पानीनभिपजांवरेः ६२ कारस्कर। म० कुचला । गु० झेर कोचला। कारस्करस्तु किपाको विषतिदुर्विप- द्रुमः ॥ ३० ॥ गरद्रुमो रम्यफलः कुपाकः कालकूटकः । ' राजनाम- निघटे ' तु कुलकः परिकीर्तितः ॥ ३१ ॥ गुणाः ! कारस्करः कटू- प्णन तिकः कुठरि नाशनः । वातामयास कंतिकफामाझेवणापहः ॥ ३२ ।। ६३ कटभी। म० काळी किणही । गु० काळा वापुंगा । फटभी नाभिका शोंदी पाटली किणिही तथा । मधुरेणुः क्षुद्रश्यामा फैडय:श्यामला 'नृपे ॥३शाक्टंगरा स्वादुपुष्पी नीलपुष्पी गवादनी मोक्ता 'केयनिघटे' तु वैद्यविद्याविशारदः॥३४॥ ६४श्वेताकटभी।म. पांढरी किणही | गुरुधोळा वापुंगा । सितादिकटमी श्वेता किणिही गिरिकणिका। . है ·निघंटशिरोमणिः । ૨૨ . शिरीषपत्रा कालिंदी शतपादी विषनिका ॥ ३५ ॥ महाश्वेता महा- शौंडी महादिकटभी 'नृपे। श्वेतस्पदा श्वेतपुष्पा श्वेता पाटलिपि- डिका ॥ ३६ ॥ क्षुद्रश्वेता श्वेतधामा चोरशुठी कटभरा । बहुरेणुः शतपदी शौंडिका तृणशौडिका ॥ ३७ ॥ विषघ्नी लोहिनी चैव सुनामा चापराजिता । 'केयदेवनिघटे ' तु सपोक्ता दधिपुष्पिका ॥ ३८ ॥ गुणाः। कटभी तु कटूष्णा च श्वता तु गुणवत्तथा । शूलगुल्मविषाध्मा- नवाताजीर्णकफनिका ॥ ३९ ॥ ' नृपे। द्रव्ये ' शुक्रला च तथा 'केयनिघटके' । दोपत्रयव्रणग्रथिनाशनी शीर्षरोगहृत् ॥ ॥ ४० ॥ ६५भूतांकुश । म भूतकेशी। गु भूतकेशी।क्षवकः क्षुरकस्तीप्णः कूरो भूताकुशः क्षवः । राजोदेजनरुज्ञश्च भूतद्रावी तु ' राजके ' ॥ ११ ॥ क्षुदो पनो राजवृक्षः क्षवक ' कयदेवके ' । गुणाः । भृताकुशस्तीवगधः कपायोप्णः कटुस्तथा ॥४२॥ भूतग्रहादिदोषनः कफवातहरो ' नृपे । अभिकृ' केयदवे ' तु कुष्ठकृमिहरस्तथा ॥ ४३ ॥ त्वग्वातचित्रकुधनः कफमो ' द्रव्यरत्नके । ६६ देवसर्पप। म० देवशिरस । गु०देवशिरस । देवसर्षपकश्चाक्षो बदरो रक्तमूलकः ॥४४॥ सुरसर्षपकचंद्रस्तथा सूक्ष्म- दल स्मृतः । सर्पपा निर्जवादिः स्यात्कुरराघिस्तु ' राजके' ॥ ४५ ॥ 'केयदेवनिघटे 'तु तथा त्रिदशसर्पपः । गुणाः। देवसर्षपनामा तु कटप्णः फफजतहा ॥ ४६ ॥ मुखरोगहरो रुच्यः प्राक्तो ‘राजनिघटके' शिरोविरेचनकरः कफपित्तानिलापहः ।। ४७ ॥ कृमिहा 'केयदेवे' मोक्तो वैद्यविचक्षणैः । ६७ लकुच । म. सुद्रफणस' ओटीचे झाड, आजण । गु० लकुच, ओटफळ । लकुचो लिकुरः शालः कषायी दृढवल्कलः ॥ १८ ॥ दृढः कार्यश्च शूरच स्थूलस्कवस्तु — राजके। तथैव रुद्रपनसो 'द्रव्य' तु ग्रथिमत्फल ॥ ४९ ॥ पीतनाशो यथिलः पनसः क्षुद्रसारित । ' केयदेवांनष्टे 'तु पाको वैद्यविशारदः ॥५॥ गुणाः । लकुनः स्वरसे तितः कषायोको लघुस्तथा । उदोपहरो ग्राही मल सग्रहकृ'न्नृपे' ॥५१॥ · गदे ' तु गुरु विष्टमी स्वादम्ल रक- - ·२४ नियंटशिरोमणिः। पिनकृत् । श्लेष्मकारि समीरनं तथा शुक्राग्निनाशनं ॥ ५२ ॥ हृद्रोग- कृमिहयोक्त 'केयदेव निघंटके' । 'भावे 'सुपक्क मधुरमम्ल पानिलपित्त- हृत्॥५३॥ रुच्यं वृष्य तथा पक गुरु रक्तत्रिदोषकृत्। नेत्रयारहितं प्रोक्त वैद्य- विद्याविशारदः ॥ ५४ ॥ ६८ विकंकत । म०गुलघाँटी, वेहकळ । गु० विकळो । विकतोव्याघपादा यथिलः स्वादुकंटक । कटपादो बहुफलो गोपोंटा सुवद्रुमः ॥ ५५ ॥ मृदुफला दतकाष्ठो यज्ञियो ब्रह्मपादपः । पिंडरोहिणकः पीतः किंकिणी ' राजनामके' ॥५६॥ गोपचंटः काक- पादो ' धन्वतरिनिघटके' । सुरद्रुमो देववृक्षस्तथैव यज्ञपादपः ॥ ५७॥ पृथ्वीजः पिंडरोहः 'केयदेतनिघटके' । 'द्रव्ये ' तु कटकश्चैव ‘भावे' च व्याघपात्तथा ॥ ५८ ।। संटकी यज्ञवृक्षश्च ‘मदे ' देवतरुस्तथा । स्रुवावृक्षः स्रवतरुस्तथैव वरसज्ञकः ॥ ५९ ॥ गुणाः । विकंकतोऽम्लो मधुरः पाऽतिमधुरो लघुः । दीपन: कामलासन. पाचनः पिचहा नृपे ' ॥६० ॥शीतस्तितः कफनश्च 'धन्वे ' तु शाफनाशनः। द्रव्ये' तु दाहहा चैव मललो ' गणनामके । ॥ ६१ ॥ इति प्रभद्रादिवर्गः ॥ ८ करवीरादिवर्गः। १ श्वेतकरवीर । म. पांढरी कण्हर । गु० धोळी कणेर । कर- वीरो महावीरो हयमारोऽश्वमारकः । हयनः प्रतिहासश्च शतकुंदोऽश्व- रोधकः ॥ ६२ ॥ हयारिवरिकः कुद. शकुदः श्वेतपुष्पकः । अश्वांत- कस्तथाऽश्वनो नखराव्होऽश्वनाशकः ॥ ६३ ॥ स्थूलादिकुद. प्रोक्तो दिव्यपुष्पो हरिप्रियः। गौरीपुष्पः सिद्धपुष्पो — राजनामनिघटके ।। ६४ ॥ धन्वे' चाश्वमोहकश्च पाटना । गणनामके ' । तथैव शतप्रासच कोशे' प्रोक्तो भिपग्वरैः ।। ६५॥ गुणाः । करवीरः कटुस्तीक्ष्णः कुष्ठकंडूतिनाशनः । ब्रगातिविपविस्फोटशमनोऽश्वमृतिप्रदः ॥ ६६ ॥ २ रक्तकरवीर । म० ताबडी कण्हेर । गुः राती कणेर । रक्तकर- वीरकचैव रक्तप्रसव एव च । गणेशकुसुमश्चैव चडीकुसुम एव च ॥६॥ न ·निघंटशिरोमणिः। . क्रूरस्तु भूतद्रावी च रविप्रियस्तु राजके । चंडातको रक- पुष्पश्चडको लगुडस्तथा ॥६८|| प्रचंडो गुल्मको 'धन्वे' चंडातो 'भाव- नामके'। चंडालकश्च चंडालो भूतहारी 'गणे ' स्मृतः ॥६९॥ गुणाः। रक्तस्तु करवीरः स्यात्कटुस्तीक्ष्णो विशोधकः । त्वग्दोषव्रणकंडूतिविष- कुछहरो 'नृपे ॥ ७० ॥ ३ पीतकरवीर । म पिवळी कण्हेर । गु० पीळी कणेर । पीतकरवीरकश्चैव पीतप्रसव एव च । सुगंधिकुसुमश्चैव पोको ' राजनिघंटके' ॥१॥४ कृष्णकरवीर । म काळी कण्हेर । गु० काळी कणेर । कृष्णकरवीरकश्चैव तथा कृष्णप्रसूनकः । कृष्णस्तु कृष्णकुसुमो गुणैस्तुल्यश्चतुर्विधः ॥ ७२ ॥ धन्वतरौ' तु वीर्योष्णश्चक्षुण्यो ज्वरहा स्मृतः । भक्षण विषवत्योक्तं वैये । मदनपालके' ॥ ७३ ॥ ५श्वेतपत्तूर । म पाढरा धोतरा ।गु० धोळो धतुरो । धत्तुरः कितवो धूर्त उन्मत्तः कनकाह्वयः । शठो मातुलकः श्यामो मदनः शिवशे- खरः ॥ ७४ ॥ खनूंमः काहलापुष्पः खलः फंटफलस्तथा । मोहनः फलभो मत्तः शैदश्च नृपनामके' ।।७५ ॥ कनको देवता चैव कलिन हरवल्लमः । मदकारस्तथा 'धन्वे' 'मदे ' तूरी तु मातुलः ॥ ७६ ॥ तरलश्च तथा भावे ' धुस्तुरो देषिता स्मृतः । महामोहीति विख्याता " पुले मातलपुत्रकः ॥ ७७ ॥ गुणाः । धत्तूरो प्रणहारी च कटप्णो भ्रमकांतिदः । त्वादोपखर्जुकंइतिज्वरहारी तु 'राजके ॥८॥ भमिवांतिकरश्चैव गदक द्रव्यनामके '! वातकृत् विपकवादियूका- लिक्षाविनाशमः ॥ ७९ ॥ कफनाशकरचव ‘भावनामनिटके । ६ कृष्णधतूर । म. काळा धोना । गु० काळो धतुरो । कृष्णधत्तुरकः सिद्धः कनकः सचिवः शिवः ॥ ८० ॥ कृष्णपुमो विपारातिः करो पूर्तश्च रानके '१७ रानघतूर । म. रानधोत्रा । गु० रानतो। रानभत्तूरफभव रानभूतों महाशठः ॥ ८॥ निसणपुम्पको मानो राजस्वर्णस्तु 'राजके' गितनीलकुगलोहितपीतप्रसवाश्र सन्ति पन्गः। सामान्पगुणोपेतास्तेषु गुणाट्यस्तु सकुसुमारपान् ॥ ८२॥ ८ कादि. .

·निपटाशेरोमणिः। । . . दार। म. कोरल, कोंकणांत प्रसिद्ध गु. चंपाकाटी । कोविदार; फाचनारः कुदालः कनकारक. ॥ ८ ॥ कातपुष्पश्च करकः कातारो यमलच्छदः । पीतपुप्पः सुवर्णारी गिरिजः कारनारकः ।। ८४ ॥युग- पत्रो महापुष्पो ' रागनागनिघटके ।' धन्ये 'कुली चमरिको महायम- लपत्रकः ।। ८५ । कुडली 'फेयईवे 'तु कुढलोहालको मतः । स्वल्प- फेमरसज्ञश्च तथैव स्वल्पकेसरी ॥ ८६ ॥ तथा च शोणफलिनी प्रोक्तो वैद्यविशारदेः गुणाः । कोविदारः कपायः स्यात्सयाही व्रणरोपणः ॥८७॥ दीपनः कफातम्रो मुत्रकृच्छहरो 'नृपे' । गडगालागुदशशमनः कफपित्तहा ॥ ८८ ॥' धन्वे ' च कृमिकृष्टनो 'केये 'पुष्प हिम गुरु। रक्तपितप्रदरन क्षतकारानिवारण ॥ ८९ ॥ श्वास गुदरोगन माग • " द्रव्यनिघटके '1 ९ अर्क।म लाल रुई । गु० रातो आकटो । अर्कः क्षीरदलः पुष्पी प्रताप: क्षीरकाडकः ॥९॥ विक्षीग भास्कर:क्षीरी खर्जनः शिवपुष्परः। जमलः क्षीरपर्णी स्यात्सविता च विकीरणः ॥९१ ॥ सूर्याद्वय सदापुप्पो रविरास्फोटकस्तथा। तूलफलः शुकफलो ' राजनामनिध- टके ॥९२॥क्षतक्षीरी तथा प्रोक्तो 'गणनामनिघटके '। गुणाः। अर्कस्तु कटरुष्णश्च वातजिद्दीपनीयकः ॥ ९३ ॥ शोफयणहरः कडूकुष्ठकृमिहरो नृपे ' । सरः प्लीहोदरम्मश्च प्रोक्तो धन्वतरौ 'ध्रुव ॥९॥ विष्णुल्मार्शग- कृत्नः शोफादरहरो 'मदे ' । श्लेमोदरविनिन च तत्पुण वृष्यमेव च ॥ ९५ ॥ दीपन पाचन चैव अरोचकहर तथा । प्रश्वासकासन- माखुदोपहर ध्रुव ॥ ९६ ॥ रक्तपित्तहरो ' भावे ' विरेचकारः स्मृतः। १. श्वेतार्क । म० पादरी रई । गु० धोळो आकडो । शुक्लार्कम्तपनः श्वेतः प्रतापश्च सिताकः ॥ ९७ ॥ सुपुष्पः शारादि स्पादत्यकों वृत्तमालिका । गुणाः । श्वेतार्कः कतिकोष्णो मलशोधनकारकः ॥९८|| मूत्रकृच्छ्रास्रशोकार्तिवणदोपहरो 'नृपे' । ११ राजार्क । म. लाल मादार । गु० राता मदार । राजाओं वसुकोलॉ मदारो गणरूपक: ॥ ९९ ॥ काष्ठीलच सदापुष्पो 'राजनामनिघटके ''धन्न ' त्वत्यर्कस- ' ·निघंटशिरोमणिः। सश्च एकाठीलः मतापनः ।। २८०० ॥ गुणाः । राजाका कविता कफमेदोविषापहः । वातकुठव्रणान्हन्ति शोफकंडूविसर्प ।। 'द्रव्ये ' पीहगुल्मोदराध्मानहरस्तथा । १२ श्वेतमंदार । मांदार । गु० घोळो मंदार । श्वेतमंदारकश्चैव पृथ्वीकुरबकस्तथा ॥२॥ दीर्घपुष्पः सितालर्को दीर्घात्यस्तुि ' राजके ' । गुणाः । श्वेतगंदारको ऽत्युष्णस्तिको मलविशोधनः ॥ ३ ॥ मूत्रकृच्छ्रवणान्हन्ति कृमीनत्य. न्तदारुणान् । १३ सुरपुन्नाग।म सुरंगी, गोडी उंडी । गु० गोरंगी। नमेरुः सुरपुन्नागः सुरेष्टः सुरपर्णिका ॥४॥ सुरतुंगो 'राजनाग्नि पुनागगुणसंयुतः । १४ रक्तपलाश | म० तांबडा पळस । गु०रातो खाखरो । पलाशः किंशुकः पर्णो वातपोथोऽथ याशिकः ॥५॥त्रिपर्णो वक्रपृष्पश्च पूतद्ब्रह्मवृक्षकः।ब्रह्मोपनेता काष्ठ 'नॅपनामनिघटके' ॥६॥ क्षारश्रेष्ठो रक्तपुष्पो बीमलेहः समिद्वरः । त्रिवृतश्च तथा 'धन्वे"द्रव्ये' कर्मी प्रकीर्तितः ॥७॥ ब्रह्मपादपसंज्ञस्तु 'मदे ' च समिदुत्तमः । याज्ञिपश्च वातहरः प्रोक्तो 'भावप्रकाशके ' । ८ गुणाः । पलाशस्तु कपायोष्णः कृमियोपनिनाशनः । तद्दीनं कंडपामादिदगुत्वादोषनाशकृत् ॥ ९ ॥ तस्य पुष्पं च सोष्णं व कंडूकुठार्तिनाशनम् । रक्तः पी : सितो नीलः कुसुमैस्तु विभज्यते ॥ १० किंशुकगंणसाम्येऽपि सितो विजनदो 'नृपे') सरः संधानकदृष्यं पुष्पं याहि च शीतलं ॥११॥ वातलं 'केयदेवे ' तु कृच्छ्रत 'द्रव्यरत्नके ' । वातरक्तहरं प्रोक्तं वैद्यै- 'मविप्रकाशके ' ॥ १२ ॥ क्षारश्रेष्ठश्च सग्राही दीपनः प्लीहगुल्महा । वातश्लेष्माशेग्रहणीनाशनो ' धन्वनामके ' ॥ १३ ॥ तरफल तु तृट्दा. हनं कफपित्तास्रकुष्ठहत् । मेहोदरहरं 'केये 'कृमिशूलहरं तथा॥१४॥ भयानकचैव पोक मदनपालके' । १५ पुन्नाग । म० उंडी । गु. पुन्नाग । पुन्नागः पुरुषस्तुंगः पुनामा पाटलः पुमान् ॥ १५ ॥ रक्तपुप्पो रक्तरेणुररुणो ' राजनामके ' | कामुकः षट्पददलस्तथैव षट्- पदग्गिः ॥ १६ ॥ ' द्रव्ये 'प्रोको 'मदे ' चैप केसरः षट्पदालयः । - ·निघंटशिरोमणिः। . . . . + . ताम्रपल्लवः ॥ ५० ॥ पिंडपप्पो गंधपुणो मंजरी 'द्रव्यरत्नके 'वीत- शोको 'गणे ' चेव समोक्तो वेयनायकैः ॥ ५१ ॥ गुणाः ॥ अशोकः शिशिरो हृद्यः गिनदाहभ्रमापहः । गुल्मशूलोदगमाननाशन. कृमिहा नृपे ॥ ५२ ॥ तृपापचीशोपहा च विपरक्तहरो ' भव ।। २१चंपक | म. सोनचाफा ।गु०पीळो चपो, रायचपो । चपकः स्वर्णप. प्पश्च चापेयः शीतलच्छदः ॥ ५३ ॥ सुभगो भृगमोही च शीतलो मगरातिथि. । सुरभिर्दिव्यपप्पश्च स्थिरगधोऽतिगधकः ॥ ५४ ॥ स्थिर- पुप्पो हेमपुप्पः पतिपुष्परतथाऽपरः । हेगाहः सुकुमारस्तु वनदीपस्तु । राजके' ॥ ५५ ॥ 'धन्वतरिनिघटे ' तु काचनः पट्पदातिथिः । तथा ' मदनपाले ' तु चलो रम्यः प्रकीनितः ॥ ५६ ॥ तत्कलिका गधफली सप्रोक्ता गंधमोदिनी । बहुगधा तथा ख्याता ' राजनामनिघ. टके' ॥ ५५ ॥ गुणाः। चपकः कटुकरितक्तः शिशिरो दाहनाशन. । कुट कडूबणहरो गुणाढ्यो ' राजनानि च ॥१८॥ वातपित्तहरो 'धन्वे मदे ' पित्तककास्रहा । ' मावे ' तु कफनातनः पित्तन' परिकीर्तितः ॥ ५९ ॥ २२ नागचंपक । म० नागचाफा । गु० क्षुद्ररपकसज्ञस्तु नागचपक एव च । फणिनपास्तु सपोको नागाह्व- श्वपको गतः ॥ ६० ॥ वनचपकसज्ञस्तु ' राजनामनिघटके ' । गुणाः। वनचपकः क्टूष्णो वातकाध्वमनो वर्ण्यः ॥ ६१ ॥ चक्षप्यो व्रणरापी वह्निस्तम करोति योगगुणात् । चंपकविशेषगुणाः। चाकमसवमिष्टसु- गध भसुरामरमहीपतियोग्य ॥६२॥ वातपित्तशमन च सुगधि स्वर्णवर्ण- मपि षट्पदधाति । २३ वकुल । म० बकूळ । को० ओवळ । गु० बोलसरी 1 वकुल. सीधुगधश्च स्त्रीमुखग्धुदाहदः ॥ ६३ ॥ सुरभिर्म- धुपुष्पश्च भ्रमरानद एव च । केसरः स्थिरकसुमो यन्वी शारदिकस्तथा ॥ ६४ ॥ करक- सीधुसज्ञश्च गूढपृष्पो विशारदः । मद्यामोदश्च मदन- चिरपुष्पस्तु ' राजके ' ॥ ६५ ॥ मधुगधो मद्यगधः सिहः सिंहफेस- रक । शीर्षको 'धन्वकोशे' तु गवाढयो ‘गणनामके' ॥ ६६ ॥ नागचपो ।

·निघरशिरोमणिः। ३१ . . शारदिका शारदश्च दोहली सीधुपुष्पकः । गणाः । बकुल शीतलो हृयो विपदोपविनाशन ॥ ६७ ॥ मधुरश्च कपायश्च मदाढयो हर्पदो 'नृपे । तथा च–बकुलकुसुम च रुच्य क्षीराढ्य सुरभि शीतल मधुर ॥ ६८ ॥ स्निग्धकपाय कथित मलसग्राहक चैव । 'धन्वे । सुगधिक पुष्प सुपक्क कथित पुनः ॥ ६९ ॥ स्थिरीकर च दताना विशद तत्फल गुरु । वातल कफपित्तम 'मदने ' तु प्रकीर्तित ॥७॥ २४ केतकी । म. श्वेत केवडा । गु• केवडो । केतकी तीक्ष्णपुष्पा च विफला धूलिपुष्पिका । मेन्या पटदला चैव शिवद्विष्टा नृपप्रिया ।। ७१ ।। ऋकचा दीर्घपत्रा च स्थिरगधा तु पासुला । गधपुष्पदुकलिका दलपुष्पा तु — राजके ' ॥ ७२ ॥ ' धन्वे' तु सूचिकापुष्पो जबूकः क्रकचच्छदः ।' भावे' तु केतकः प्रोक्तो द्रव्ये ' सूचिकपुष्पिका ॥ ७३॥ २५ सुवर्णकेतकी । म० सोनके- वडा, केतकी । गु० सोनकेवडो । स्वर्णादिकेतकी त्वन्या ज्ञेया सा हेम- केतकी । कनक प्रसवा पुप्पी हिमा छिन्नरुहा तथा ॥७४ ॥ विष्टरुहा स्वर्णपुष्पी कामखड्गदला ' नृपे ' । 'धन्वतरौ ' तु सप्रोक्ता लघुपुष्पा सुगधिनी ॥ ७५॥ गुणाः । केतकीकुसुम वर्ण्य केशदौर्गध्यनाशन । हेमाभ मदनोन्मादवर्धन सौख्यकारि च ॥ ७६ ॥ तस्य स्तनोऽतिशि- शिरः कटुः पित्तकफापहः । रसायनकरो बन्यो देहदाढकरो ' नृपे' ॥७७ ॥ श्लेष्महा विषहा प्रोक्ता केसरो मिध्मकड़हा । फल त स्वादु मेहम कफवातहर 'वे' ॥ ७८ ॥ २६ सिंदूरी । म० शेदरी । गु० रिदृरी । सिंदूरी वीरपुष्पी च तृणपुष्पी करच्छदः । सिंदूरपुष्पी शोणादिपुष्पी तु ' राजनामके' ॥ ७९ ॥' मदने ' रक्तबीना स्पाद्र- क्तपुष्पा सुकोमला ।' द्रव्यरत्नाकरे ' चैव सप्रोक्ता रक्तपुष्पिका॥८॥ गुणाः। सिदूरी कदका तिचा पाया श्लेष्मवातजित् । शिरोतिशमनी भूतनाशा चडीप्रिया 'नृपे' ॥ ८१ ॥' मदे' तु रक्तपित्तनी तृष्णा- वातिहरा हिमा । २७ जाती।म. जाई । गु० जाई, साइली, लवारो। . - ·निघंटशिरोमणिः। - - धन्व- . वैद्यनायकैः ॥१शा गुणाः । नवगल्लिकाऽतिशैत्या सुरभिः सर्वरोगहत नृपे' 'धन्वे' वातपित्तनेत्ररोगहरस्तथा ॥ १४ ॥ वीर्ये चोष्णा रसे तिका मुखरोगहरा ' मदे ' । लदोपत्रयांनी च कर्णरोगहरा भुवं ॥ १५॥ ३६ अतिमुक्ताम रायनवाळी। गु० रायनेवरी। अति- मुक्तः पुंड्रकश्च कामकांता तदुत्तरं । मदनी भ्रमरानदा 'राजनामनिध- रक' ॥ १६ ॥ तथा ' गणनिघटे ' तु वयःक्रांतः पराश्रयः । कार्मुको मंडनश्चैव माधवी भ्रमरोत्सवः ॥ १७ ॥ अविमुक्तः सुवसतो । तरिनिघंटके' । गुणाः । अतिमुक्तः कपाय: स्पाच्छिशिरःअमनाशनः||१८|| पित्तदाहज्वरान्मादहिक्काच्छर्दिहरो ' नृपे' । ३७ यूथिका । म० 'पांढरी जुई 1 गु० धोळी जुई । यूथिका गणिकांऽवधा मागधी बाल- पुम्पिका ॥ १९ ॥ मोदनी बहुगधा च भृगानंदा तु ' राजफे ' । गुणो- सज्वला पुष्पगंधा कर्णिका चारुयूथिका ॥ २० ॥ ' धन्वे 'पोका तथा द्रव्ये ' लता यूथी प्रकीर्तिता । शिखडी पाडुरा कुडी 'गणे' प्रोक्ता मिषग्ननैः ॥ २१ ॥ ३८ हेमयूषिका । म० पिवळी जुई, सोनजुई । पीळी जुई । सुवर्णयूथिका चैव सुगंधा हेमथिका । युवतीटा व्यक्तगंधा शिखंडी नागपुष्पिका ॥ २२ ॥ हरिणी पीतयूथी च पीतिका कनकप्रभा । मनोहरा च गधाड्या पुण्यगंवा ' नृपे ''वे ॥ २३ ॥ गणिका चारुमोदा च धन्वे' त स्वर्णयूथिका । प्रत्यग्रगंधा युक्ती यूथिका 'गणनामके ' ॥ २४ ॥ गुणाः । यूधिकायुगुल स्वादु शिशिर शर्करा- तिनुत । पित्तदाहतृषाहारी नानात्वग्दोषनाशनं ॥ २५ ॥ सितपीतनील- मेचकनाम्न्यः कुसुमन यूथिकाः कथिताः । तिताहिमपित्तकफामयज्व- रमयो व्रणादिदोपहराः ॥ २६ ॥ सर्वासा यूथिकानां तु रसवीर्यादिसा- म्यता । सुरूपा तु सुगधादया स्वर्णयूथी तु ' राजके ' ॥२७॥ धन्वे' तु शंखधवला शखयूथीति कथ्यते । वातासमुखदोषनी 'द्रव्यरत्नाकरे । स्मृता ॥ २८ ॥ मूर्धाक्षिरोमवातघ्नी प्रोक्ता ' मदनपालके' । कफवात- लमित्युक्तं दतरोगविषापह ॥ २९ ॥ रक्तवणहर प्रोग पैथै ‘वि- - ·; निघंटशिरोमणिः। - प्रकाशके १३९ कुब्जक ।म० कुन्ज, कोकणांत प्रसिद्ध । गु• कुंजडा। कुन्जको भद्रतरणी वृत्तपुष्पोऽतिकसरः ॥ ३० ॥ महासहः कंटकाढ्यः खर्वेऽलिकुलसंकुलः । गुणाः । कुमकः सुरभिः शीतो रक्तपित्तकफा- पहः ।। ३१ ॥ पुण्यं तु शीतलं वयं दाहनं रक्तपित्नजित् । नृप ' धन्वे । कायस्तु स्वादुश्चैव रसायनः ॥ ३२ ॥ त्रिदोषशमनो वृष्यस्तथा संग्रहणः परः। ४० मुचुकुंद। म०, गु० मुचकुंद । बहु- पत्रो मुचकुंदो सुदलो हरिवल्लभः ॥ ३३ ॥ रक्तपसवश्वााों लक्ष्म- णकः सुपुष्पकः । मनोरमो महामोहो महामोदन ' द्रव्यके' ॥ ३४ ॥ ' मदने ' तु क्षत्रवृक्षश्चिबुकः प्रतिविष्णुकः । तथा — भावप्रकाशे 'तु चित्रकः परिकीर्तितः॥ ३५॥ गुणाः । मुचकुंदः कटुतिक्तः कफकास- विनाशनश्च कंठकरः। त्वग्दोषशोफशमनो वणपामाविनाशनश्चैव ॥ ३६॥ 'नृपे !' भाये ' शिरःपीडापित्तासविषनाशनः । ४१ करुणी। म. करवीरणी, कोकणांत प्रसिद्ध । गु० करवीरणी । करुणी ग्रीष्म- पुष्पी स्याद्रक्तपुष्पी च वारुणी ॥ ३७॥ राजप्रिया रामपुष्पी सूक्ष्मा च ब्रह्मचारिणी । गुणाः। करुणी कतिक्तोष्णा कफमारुतनाशिनी ॥ ३८॥ आध्मानविपविच्चर्दिजर्वश्वासहारिणी । ४२ माधवी । म०, गु०. माधवी । माधवा चंद्रदल्ली च सुगंधा भ्रमरोत्सवा ॥ ३९ ॥ गमिया भद्रलता भूमिमंडपभूषणी । प्रोक्का राजनिघटके 'तु तथा मदन- पालके' ॥ ४० ॥ मंडपश्चैव कामी च पुणेद्रो शिटगंधिका । गुणाः। माधवी कटुका तिक्ता कपाया मदगंधिका || ४१ ॥ पित्तकारावणा- हिन्ति दाहशोपहरां' नृपे'। ४३ गणिकारी। म, गु० गणेरी, कोकणांत मसिद्ध । गणिकारी कांचनिका कांचनपुष्पी वसंतदूती च॥४॥ गंधकुसुमातिगोदा वासंती मदमादिनी चैव । प्रोक्ता राजनि?' तु तथा · मदनपालके' ॥ ४३ ॥ गणेरुकः कर्णिकारः कर्णी च गणि- कारिफा । गणेरुका पीतपुष्पा कर्णिका ' द्रव्यरत्लके' ॥ १४ ॥ तथा गणनिघंट ' तु प्रोक्ता कनकपुषिका । गुणाः । गणिकारी सुरभि- . . -

·-
निघंटशिरोमणिः
गु० मोटो शेवती गुलाब । महती राजतरणी अम्लानो वयंपुष्पकः ।
सुपुष्पः सुवर्णपुष्पो महासहामिलातकः ।। ७७ ॥ 'नृपे ' तु देवतरणी
बृहत्पुष्पा तु 'धन्वके ' । महाकुमारी संप्रोक्ता' भावनामनिघंटके ।
॥ ७८ ॥ गुणा: ।' नृपे ' तु राजतरणी कपाया फफकारिणी । चक्षु-
ग्या सर्वदा हृया सुरभिः सुरवल्लभा || ७९ ॥ ५३ रक्ताम्लान । म०
रक्तकोरांटा, अबोली । गु०रातो कांटा अशेलीयो । रक्ताम्लानो रक्त-
सहापरिम्लानकस्तथा । रक्तागलांतकश्चैव रकमसव एव च ॥ ८ ॥
मधून्सवः कुरबको रामालिंगनकामुकः। रागप्रसव कश्चैव सुभगः प्रस-
वस्तथा ॥ ८१ ॥ तथैव भ्रमरानंदो • राजनामनिघंटके ' । महासहा तु
कुरवा रक्ताम्लातक एव च ॥ ८२ ॥ अम्लानो रक्तपुष्पः स्याच्छोण-
झिंटी तथैव च । रक्तझिंटी कंटकिनी पांढयः शोणझिंटिका ॥ ८३ ॥
वर्णपुष्पस्तथा प्रोक्तो वैद्यविद्याविशारदैः । गुणाः । रक्ताग्लानः कटूष्णः
स्याद्वातशोफज्वरमकः ॥ ८४ ॥ शूलाध्मानहरो वर्यः श्वासकासहरो
नृपे ' ५४ पीताम्लान । म पिवळा कोरांटा । गृ० पीळो कांटा
अशेलीयो । पीतस्तु किंकिरातस्यात्पीताम्लानः कुरटकः ॥ ८५ ॥
कनकः पीतकुरबः सुपीतकुसुमस्तथा । सुपीतश्चैव संप्रोक्तो ।
राजनाम-
निघंटके ' ॥ ८६ ॥ सहाचरः सहचरः पुरः सहचरी मता । कुरंदकः
कुरंटः स्यात्प्रोक्तो वैद्यविशारदैः ॥ ८७ ।। गुणाः । किंकरातः कषायो-
प्णस्तिक्तश्च कफवातजित् । दीपनः शोफकडूतिरक्तत्वग्दोषहा ' नृपे'
॥ ८८ ॥ ५५ नीलाम्लान । म० निळा कोरांटा, बाणपुष्पी । गु०
नीळो कांटा अशेलीयो । नीलपुष्पा तु सादासी नीलाम्लानस्तु छादनः।
बला यार्तगला चैव नीलपुष्णस्तु 'राजके' ॥ ८९ ॥ बाणा बाणी
बाणपुष्पो बाणो नीलकुरंटकः । स्यानीलकुसुमा नीलाझिंटी नीलप्रसू-
नका ॥ ९० ॥ स्यात्कंटार्तगला प्रोक्ता राजसैरेयकस्तथा । तथा वोदन-
पाकी स्यात्सोक्तः केशरंजनः ॥ ९१ ॥ गुणाः । आर्तगला कटुस्ति-
क्ता कफमारुतशुलनत् । कंडकुष्ठवणान्हन्ति शोफत्वग्दोषहा 'नृपे' ॥९२॥

·५८ पिंडीतगर । म० पिंडीतगर । को. अनंत गु० पिंडीतगर । तगरं कुटिलं वक्र विननं कुंचितं नतं ॥ ९९ ॥ शठं च नपाख्यं च वडहस्त च वहणं । पिंडीतगरकं चैव पार्थिवं राजहणं ॥३०००॥ कालानुसारकं क्षत्रं दीनं निमं तु ' राजफे ' । कालानुसार्यमनृनु धन्वे' तु नहुष नृपं ॥१॥ बहिणं 'केयदेवे ' तु 'मदे' महोरगं । कालानुसारिणी चक्रं संप्रोक्तं ' गणनामके' ॥२॥ गुणाः । तगरं शीतलं तिक्तं दृष्टिदोषविनाशनं । भूतोन्मादहरं पथ्यं विपन्नं 'राजना. मके' ॥ ३॥ स्निग्धं दोपत्रयन्न स्याच्छिरोरोगहरस्तथा । अपस्मारहरं मोफ 'धन्वंतरिनिघंटके '॥४॥ ५९ दमनकाम. दवणा । गुरु डमरो । दमनो दमनकः स्याद्दान्तो गंधोत्कटोमुनिः । पहरीको ब्रह्मजया जटिलः पांडुरागकः ॥५॥ पुत्रः पवित्रको दही विनीतो देवशेखरः। तथा तपस्विपुत्रः स्यात्मोक्तस्तापसपुत्रकः ॥ ६ । कुलपुत्रश्च संमोको 'राजनामनिटके । 'धन्वतरिनिघदे' स्यात्तपस्वी ऋषिपुत्रकः । निघंटशिरोमणिः। [ अत्र कंटार्तगला यन्या नीलझिंटी ( रान निळा कोरांटा ) इति ज्ञेया। तथा च शोणी करवकनानी, कंटफिनी, शोणशिंटिका ( रान भवाली, रान रक्तकोरांटा) इति ज्ञेया ] ५६ कंटकुरंट म पिवळा रानको- रांटा । गु० जंगली पीळो कांटा अशेलीया । कंटकरंटकः कंटझिटी वन्या सहाचरी । गुणाः। शिटिकाः कटकास्तिता देतशुलामयापहाः।।९३॥ कफवातहराचैव शोफकासहरास्तथा । स्वग्दोषनाशकारिण्यःमोक्ता राज- निघंटके। ॥९४॥'फेथे' तुमधुरः स्निग्धस्तितोष्णः केशरंजनः।कुष्ठकडूवि- पन्नश्च संपातो वैद्यनायकैः ॥९५॥ हिमस्तित्तस्तृपानिनो दाहहा केशव- र्धनः। मल्यो वृभ्यस्त्रिदोषनो धन्वंतरिनिघंटके' ॥९६॥ वातासककहा प्रोक्तो ' द्रव्यरत्नाकरे ' तथा ! ५७ उट्रकांडी। म० उताटी । गु. उताटी । उक्तकांडी रक्तपुष्पी ज्ञेया करभकाडिका ॥ ९७ ॥ रत्ता लोहितपुष्पी च वर्णपुष्पी तु ' राजके ' । गुणाः । उष्ट्रकांडी तु तितोगा रुच्या हृद्रोगहारिणी ॥ ९८ ॥ तदीजं मधुरं शीतं वृष्यं संतर्पण 'नो'।

·निघंटशिरोमणि
.
ग.
० मोटो शेवती गुलाब । महती राजतरणी अम्लानो 'वयंपुष्पकः ।
सुपुष्पः सुवर्णपुष्पो महासहामिलातकः ॥ ७७ ॥ ' नृपे ' तु देवतरणी
बृहत्पुष्पा तु ' धन्वके ' । महाकुमारी संप्रोक्ता' भावनामनिघंटके ।
॥ ७८ ॥ गुणाः। 'नृपे ' तु राजतरणी कपाया कफकारिणी। चक्ष.
ण्या सर्वदा हृद्या सुरभिः सुरवल्लभा ॥ ७९ ॥ ५३ रक्ताम्लान । म०
रक्तकोराया, अबोली । गु० रातो कांटा अशेलीयो । रक्ताम्लानो रक्त-
सहश्चापरिम्लानकस्तथा । रक्तामलांतकश्चैव रक्तप्रसव एव च ॥ ८० ॥
मधूत्सवः कुरचको रामालिंगनकामुकः । रागप्रसवकव सुभगः प्रस-
वस्तथा ॥ ८१ ॥ तथैव भ्रमरानंदो - राजनामनिघटके' । महासहा तु
कुरनो रक्ताम्लातक एव च ॥ ८२ ॥ अम्लानो रक्तपुष्पः स्याच्छोण-
झिंटी तथैव च । रक्तझिंटी कटफिनी पांढयः शोणझिंटिका ॥ ८३ ।।
वर्णपुष्पस्तथा प्रोक्तो वैयविद्याविशारदै. । गुणाः । रक्ताम्लानः कटप्णः
स्याद्वातशोफज्वरमकः ॥ ८४ ॥ शूलाध्मानहरो वर्ण्यः श्वासकासहरो
नृपे ' ५४ पीताम्लान । म० पिवळा कोरांटा । गु० पीळो कांटा
अशेलीयो । पीतस्तु फिकिरातस्यात्पीताम्लानः कुरटकः ॥ ८५ ।।
कनकः पीतकुरवः सुपीतकुसुमस्तथा । सुपीतश्चैव संप्रोक्तो । राजनाम-
निघंटके ' ॥ ८६ ॥ सहाचरः सह चरः पुरः सहचरी मता । कुरंटका
कुरंटः स्यामोतो वैद्यविशारदैः ॥ ८७ ॥ गुणाः । किंकरातः कषायो-
प्णस्तितश्च कफवातजित् । दीपनः शोफ कडूतिरक्तस्वग्दोषहा 'नृपे'
॥ ८८ ॥ ५५ नीलाम्लान । म निळा कोराटा, बाणपुष्पी । गु०
नीळो कांटा अशेलीयो । नीलपुष्पा तु सादासी नीलाम्लानस्तु छादनः ।
बला चार्तगला चैव नीलपुष्पस्तु 'राजके ' ॥ ८९ ॥ बाणा बाणी
चाणपुष्पो बाणो नीलकरंटकः । स्यानीलकुसुमा नीलाझिंटी नीलपसू-
नका ॥ ९० ॥ स्या कंटार्तगला प्रोक्ता राजसैरेय कस्तथा । तथा वोदन-
पाफी स्यान्सपोक्तः केशरंजनः ।। ९१ ॥ गुणाः । आर्तगला कटस्ति-
का कफगारुतशुलनत् । कड़कटवणान्हन्ति शोफत्वग्दोपहा ''॥१२॥

·तु नहुप नृपं ॥१॥ बहिण 'केयदेव 'तु 'मदे ' फट महोरगं । निटशिरोमणिः। [ अत्र कंटार्तगला कन्या नीलशिंटी (रान निळा कोरांटा ) तथा च शोणी फरबकनानी, कटकिनी, शोणशिंटिका (रान नं. रान रक्तकोरांटा ) इति ज्ञेया ] ५६ कंदकुरंट 14. पिवळा र रांटा । गु० जंगली पीळो कांटा अशेलीपो । कंटॉरंटकः वन्या सहाचरी । गुणाः। सिटिकाः कटकास्तिता देतशूलामपापहा:I? कफवातहराचैव शोफकासहरास्तथा । वग्दोषनाशकारिण्यः पोका निघंटके'। ॥९॥'ये' तु मधुरः स्निग्यस्तितोप्णः केशरंजनः।कुष्टकंदार- पानश्च संपत्तो वैद्यनायकैः ॥९५॥ हिमस्तित्तस्तृपानिधो दाहहा कंट. र्धनः। बल्यो वृष्यस्त्रिदोषनो धन्वंतरिनिघटके ' ॥९६॥ वाताम्रकारा पोक्तो ' द्रव्यरत्नाकरे ' तथा । ५७ उट्रकांडी। म० उताटी । गुः उताटी । उक्तकांडी रक्तपुष्पी ज्ञेया करभकाडिका ॥ ९७ ॥ रता लोहितपुष्पी च वर्णपुष्पी तु ' राजके ' ।गुणाः । उष्ट्रकांडी तु निकासा रुच्या हृद्रोगहारिणी॥ ९८ ॥ तदीनं मधुरं शीतं वृष्यं संतर्पण ५८ पिंडीतगर । म० पिंडीतगर । को• अनंत । गु० पिंडीतगर । तगरं कुटिलं वक्र विनम्र कुंचितं नतं ॥ ९९ ॥ शठं च नहपाख्यं । दहहरत च बर्हणं । पिंडीतगरकं चैव पार्थिवं राजहर्षण ॥३०॥ कालानुसारर्फ क्षत्रं दीनं निलं तु — राजके ' । कालानुसार्यमनृनु भन्न कालानुसारिणी चक्रं संप्रोक्तं ' गणनामके शीतलं तिक्तं दृष्टिदोपविनाशनं । भूतोन्मादहरं पथ्यं विषन । मके' ॥ ३ ॥ निग्ध दोपत्रयन स्पाच्छिरोरोगहरस्तथा । अपरमारहर प्रोकं धन्वंतरिनिघटके' ॥ ४ ॥ ५९ दमनक । म० दवणा । गु. डमसे । दमनो दमनकः स्याद्दान्तो गंधोत्कटोमुनिः । पुंडरीको ब्रह्मजा जटिलः पाडुरागकः ॥५॥ पुत्रः पवित्रको दडी विनीतो देवशेखरः। तथा तपस्विपुत्रः स्यात्मोक्तस्तापसपुत्रकः ॥ ६ ॥ कुलपुत्रश्च. 'राजनामनिघंटके '। 'धन्वतरिनिघदे' स्यातपस्वी ऋषिपुत्रकः ॥ ७ 'नो'। ॥ २॥ गुणाः । तगर राजना. सपोहो ॥

·निघंटशिरोमणिः । • मोटो शेवती गुलाब । महती राजतरणी अम्लानो 'वयंपुष्पकः । सुपुष्पः सुवर्णपुष्पो महासहामिलातकः ।। ७७ ॥ ' नृपे ' तु देवतरणी बृहत्पुष्पा तु 'धन्वके ' । महाकुमारी संप्रोक्का' भावनामनिघंटके ॥ ७८ ॥ गुणाः । 'नृपे ' तु राजतरणी कपाया कफकारिणी । चक्षु- ध्या सर्वदा हृद्या सुरभिः सुरवल्लभा ॥ ७९ ॥ ५३ रक्ताम्लान । म. रक्तकोरांटा, अबोली । गुःरातो कांटा अशेलीयो । रक्ताम्लानो रक्त- सहश्चापरिम्लानकस्तथा । रक्तामलांतकथैव रक्तप्रसव एव च ॥ ८० ॥ मधून्सवः कुरबको रामालिंगनकामुकः । रागप्रसवकचैव सुभगः प्रस- वस्तथा ॥ ८१ ॥ तथैव भ्रमरानंदो ' राजनामनिघंटके ' । महासहा तु कुरबो रक्ताम्लातक एव च ॥ ८२ ॥ अम्लानो रक्तपुष्पः स्याच्छोण- झिंटी तथैव च । रक्तझिंटी कंटकिनी पर्णाढ्यः शोणझिंटिका ॥ ८३ ॥ वर्णपुष्पस्तथा प्रोक्तो वैयवियाविशारदैः । गुणाः । रकान्लानः कटूप्णः स्यादातशोफज्वरनकः ॥ ८४ ॥ शूलाध्मानहरो वर्यः श्वासकासहरो नृपे '५४ पीताम्लान । म० पिवळा कोरांटा । ग• पीळो कांटा अशेलीयो। पीतस्तु किंकिरातस्यात्पीताम्लानः कुरटकः ॥ ८५ ॥ कनकः पीतकुरबः सुपीतकुसुमस्तथा । सुपीतश्चैव संप्रोक्तो । निघंटके' ॥ ८६ ।। सहाचरः सहचरः पुरः सहचरी मता । कुरंदकः कुरंटः स्यात्प्रोक्तो वैद्यविशारदैः ॥ ८७ ॥ गुणाः । किंकरातः कषायो- प्णस्तितश्च कफवातजित् । दीपनः शोफकंडूतिरक्तत्वग्दोपहा ' नृपे ॥ ८८ ॥ ५५ नीलाम्लान । म निळा कोरांटा, बाणपुष्पी । गु. नीळो कांटा अशेलीयो । नीलपुप्पा तु सादासी नीलाम्लानस्तु छादनः। बला वार्तगला चव नीलपुष्पस्तु 'राजके' ॥ ८९ ॥ बाणा बाणी नाणपुप्पो बाणो नीलकरंटकः । स्यानीलकुसुमा नीलाझिंटी नीलप्रसू- नका ॥ ९० ॥ स्यात्कंटार्तगला प्रोक्ता राजसैरेयकस्तथा । तथा त्वोदन- पाफी स्यान्सपोक्तः केशरंजनः ।। ९१ ॥ गुणाः । आर्तगला कदरित का फफमारुतशुलनन् । कंडकुठवणान्हन्ति शोफलादोपहा 'नृपे' ॥१२॥ राजनाम- 1 ·निटशिरोमणिः। [अत्र कंटार्तगला वन्या नीलझिंटी ( रान निळा कोरांटा ) इति ज्ञेया। तथा च शोणी करबकनाली, कंटकिनी, शोणशिंटिका (रान अबोली, रान रक्तकोरांटा ) इति ज्ञेया ] ५६ कंटकुरंट (म. पिवळा रानको- रांटा । गु० जंगली पीळो कांटा अशेलीया । कंटकुरंटकः कंटझिटी चन्या सहावरी । गुणाः। शिटिकाः कटुकास्तिका दंतशूलामपापहाः।।९३॥ कफवातहराश्चैव शोफकासहरास्तथा ।वादोषनाशकारिण्यः प्रोक्ता राज- निघंटके'। ॥९॥'केये' तुमधुरः स्निग्धस्तितोष्णः केशरंजनः।कुष्ठकंडूवि- पन्नश्च संप्रोक्तो वैद्यनायकैः ॥९५॥ हिमस्तितस्तृषानिनो दाहहा केशव- धनः। बल्यो वृष्यस्त्रिदोषामो • धन्वंतरिनिघंटके' ॥९६॥ वातास्रकफहा पोक्तो 'द्रव्यरत्नाकरे ' तथा । ५७ उट्रकांडी। म० उताटी । गु० उताटी। उक्तकांडी रक्तपुष्पी ज्ञेया करभकांडिका ॥ ९७ ॥ रक्ता लोहितपुष्पी च वर्णपुष्पी तु ' राजके' ।गुणाः । उष्ट्रकांडी तु तितोप्या रुच्या हृद्रोगहारिणी॥ ९८ ॥ तदीनं मधुरं शीतं वृष्यं संतर्पणं नृपे'। ५८ पिंडीतगर । म पिंडीतगर । कों. अनंत । गु० पिंडीतगर । तगरं कुटिलं वक्र विननं कुंचितं नतं ॥ ९९ ॥ शठं च नहपाख्यं च दडहस्तं च बर्हणं । पिंडीतगरकं चैव पार्थिवं राजहर्पणं ॥३००० कालानुसारकं क्षत्रं दीनं निमं तु — राजके ' । कालानुसार्यमनृनु 'धन्वे' तु नहुषं नृपं ॥ १॥ बहिणं 'केयदेवे ' तु 'मदे' कट महोरगं । कालानुसारिणी चक्रं संपोकं 'गणनामके' ॥ २॥ गुणाः । तगरं शीतलं तिची दृष्टिदोपविनाशनं । भूतोन्मादहरं पथ्यं विपन्नं 'राजना- मके' ॥ ३ ॥ खिग्धं दोपत्रयन्नं स्पाच्छिरोरोगहरस्तथा । अपस्मारहां प्रोकं 'धन्वंतरिनिघटके' ॥ ४ ॥ ५९ दमनक । म. दयणा । गुरु डमरो । दमनो दमनकः स्याद्दान्तो गंधोत्कटोमुनिः । पुंडरीको ब्रह्मजटा जटिलः पांडुरागकः ।।५।। पुत्रः पवित्रको दडी विनीतो देवशेखरः। तथा तपस्विपुत्रः स्यात्योक्तस्तापसपुत्रकः ॥ ६ ॥ कुलपुत्रश्च संप्रोक्तो 'राजनामनिघटके । 'धन्वतरिनिघदे' स्याचपस्वी ऋषिपुत्रकः ॥ ७ ॥ .

·निघंटशिरोमणिः । - -- ब्रह्मजी तथा केये ' दमो मुनिसुतो ' गणे 'दामना मुनिपुत्रः स्यात्सुगधः पुष्पचामरः ॥ ८॥ तपोधनस्तथा प्रोक्तो भिषग्विद्यावि- शारदैः । गुणाः । दमनः शीतलस्तिताः कषायः कटकस्तथा ॥ ९ । त्रिदोषदकुष्टमः स्फोटनो - राजनामके ' । भूतदोपहरो हृयः मोक्तो 'धन्वनिघटके' ॥ १० ॥' केये 'तु पिटिकाकड़ग्रहपीडानिवारण । अर्श:श्वित्रापहः प्रोको वैद्यैर्मदनपालक'॥ ११॥ ६० वन्यदमनक। म. रानवणा | गु० वनडमरो । ततश्च वन्यदमनों दमनो वनपूर्वकः । गुणाः । अरण्यदमनः प्रोको वीर्यस्तभनकारकः ॥ १२ ॥ बलदश्चा- मदोषनो ' राजनामनिघटके'। ६१ तुलसी। म. तुळस । गु० तुलसी । तुलसी सुभगा तीवा पावनी विष्णुवल्लभा ॥१३॥ सुरज्या सुरसा ज्ञेया कायस्था सुरदुदुमी । सुरभी बहुपत्री स्यान्मनरी सा हरिप्रिया। १४ अपेतराक्षसी श्यामा गौरी त्रिदशमजरी। तभी पूतपत्री स्या द्राजनाम- निघटके '॥ १५ ॥ देवदुदुमिका ग्राम्या 'धन्वे' तु बहुमजरी । मुलमा विष्णुपनी स्पान्माला श्रेष्ठा च माधवी ॥ १६ ॥ पापघ्नी पत्रपुप्पा स्या- न्मालाश्रेष्ठतमा तथा । अमृता वैष्णवी वृदा सुगधा गधहारिणी ॥१७॥ पर्णासिः सुवहा पुण्या कुठेरकः कठिनरः । सुरवल्ली तथा श्रीः स्पारा- मोक्ता प्रेतराक्षसी ॥ १८ ॥ स्याकृष्णवल्लमा प्रोक्ता तथा सुरमिमनरी। ६२ कृष्णतुलसी । म० काळी तुळस । गु० काळी 'तुलसी।। स्या- प्णतुलसी कृष्णा कृष्णपर्णी करालकः॥ १९॥ ६३ श्वेततुलसी।म० पाढरी तुळस । गु० धोळी तुलसी | ततः श्वेततुलसी स्याता लक्ष्मीः सिताद्वया । गुणाः। तुलसी। कतिचोष्णा वातमी श्लेष्मवातनित् ॥२०॥ जतुमूत्रकृमिनी स्थानिक 'दाजनामके। तुलसी चाऽसिता श्वेता गुणैस्तुल्या प्रकीर्तिता ॥ २१ ॥ कासलूताहरा मोक्ता 'गणनामनियटके। पित्तकृद्दाहकृद् ह्या दीपनी कुछनाशिनी ॥ २२ ॥ कफी रक्तकृच्छ्रनी श्वासमी तु 'मदे ' स्मृता | हिफाज्वरविपभी स्यादोगध्यानी तु लहा ॥ २३॥ ६४ परुषकः । म० मरखा । गु• मरखो। मरुतः खरपत्रस्तु ·निमंशिरोमणिः। - . - 'केये 'तु गंधपत्रः फणिनकः । बहुवीर्यः शीतलकः सुराहश्च समीरणः ॥ २४ ॥ जंबीरः प्रस्थकुसुमो ज्ञेयो मरुबकस्तथा । आजन्मसुरभिपत्रो मरीची 'राजनामक ' ॥ २५ ॥ फणी मरुत्तकश्चैव मर्मरुवको ‘धने ' । केयदेवनि घटे ' तु सुखात्मकः खरबुकः ॥ २६ ॥ मरुतीक्ष्णो 'मदे। चैव तथैव प्रस्थपुष्पकः । सुगधो मंजरीकश्च मरिचः कुलसौरभः ॥२७॥ द्विधा मरुबकः प्रोक्तो श्वेतश्चैव सितेतरः । श्वतो भेषजकार्य स्यादपरः शिवपूजन ।। २८ ॥ गुणा । मरुवः कटुतितोष्णः कृमिकुष्ठविनाशनः । विड्बधाध्मानशूलनो मांद्यत्वग्दोषहा ' नृप ' ॥ २९ ॥ कफपित्तास्रकुष्ठकडूज्वरापहः । लघुः शूलहरः प्रोको वैये द्रव्यनिषं- टके' ॥ ३० ॥ वृश्चिकादिविषनश्च श्लष्मवातहरो ' मदे । अग्निमदो मिषक्श्रेष्ठैः प्रोक्तो 'भावप्रकाशके ' ॥ ३१ ॥ ६५ क्षुद्रपणोऽर्जक । म. बारीक पानांचा अजवला । गु० झीणो पाननो अजवलो । अर्जकः क्षुद्रतुलसी क्षुद्रपर्णो मुखार्जकः ।। ३२ ॥ उग्रगधश्च जनीरः कुठेरश्च कठिंजरः । कुंठो पर्णासकश्चैव नृपे ' ' मदनपालके ' ॥ ३३ ॥ ६६ श्वेतार्जक । म. पांढरा अजवला, रानतुळस । गु० घोळो अजवलो । सितार्जकस्तु वैकुंठो वटपत्रः कुठेरकः । जबीरो गंधनहुलः सुमुखः कटुपत्रकः ॥ ३४ ॥' नृपे मोक्तस्तथा धन्वे ' पर्णासो बिल्वगंधकः । ' गणे। शुक्लार्नकोवर्ण्यस्तथा सौगधिपत्रकः ॥ ३५ ॥ तीक्ष्णश्च श्वेतपर्णासस्तीक्ष्णगंधः सितच्छदः । कपित्थार्जक इत्युक्तो बिल्वगंधो वटच्छदः ।। ३६ ॥ ६७ कृष्णार्जक । म. काळा अजवला । गु. काळो अजवलो । कृष्णार्जकः कालमालो मालकः कृष्णमालुकः । गरनो कृष्णमल्लीका 'नृप' तु वनबर्बरः ॥ ३७॥ चरी कारवी ' केये ' करालः कपिलार्जकः । गुणाः । त्रयोऽर्जकाः कटष्णाः स्युः कफवातामयापहाः ॥ ३८ ॥ नेत्रामयहरा रुच्याः मुखम- सवकारकाः । कृत्रिमं च विष हन्यू रक्तदोषविनाशनाः ॥ ३९ ॥ नृपोक्ता ' 'द्रव्यरले 'तु कफवातज्वरापहा । अदद्रुकमिनीति . . . ६ ·1 છR निटशिरोमणिः। .. - मोक्ता ' मदनपालके ॥ अरुचिच्छदिहरेति प्रोक्ता * गणनिघंटक ' । कट्टः पाके विदाही च तीक्ष्णा हृया रुचिपदा ॥ ४१ ॥ दीपनः पित्तला चैव, श्वासकासहरा भयं । हृद्रोगपार्श्वशू- लनी पोक्ता केयनिघंटके'. ॥ ४२ ॥ ६८ वनवरिका । म. सुगंध भजवला { गृ० सुगंध अजवलो । वर्चरिकाऽन्या तु सुगंधिः सुप्रसन्नकः । रोषालशी विषघ्नश्च सुमुख ः सूक्ष्मपत्रकः ॥ ४३ ॥ निद्रालु: शोफहारी च सुवक्त्रो' राजनामके ' । सुवदनस्तथा सौम्यो गरनः कटुपत्रकः ॥ ४४ ॥ धन्वंतरिनिघटे ' तु संप्राक्ता वैयनायकैः । गुणाः । वन- चरिका चोष्णा सुगंधा कटुका तथा ॥ ४५ ॥ पिशाचवान्तिभूतनी माणसंतर्पणी ' नृपे ' । पित्तकृपार्श्वभूलनी श्वासदौगंध्यकासहा॥ ४६॥ कफानिलविपन्नी च ' धन्वंतरिनिघंटके । ६९ गंगापत्री ।म. गंगा- वती । कों. भांबरूड । गंगापत्री सुपत्री स्यात्सुवधा गंधपत्रिका ॥४॥ गुणाः ।। गंगापत्री कटूप्णा च वातव्रणहरा 'नृपं १७. पाची। म० पाच । गु० पानडी । पाची मरकतपत्री हरितलता हरितपत्रिका पत्री ॥ १८ ॥ सुरभिर्मल्लारिष्टा गारुत्मतपत्रिका तु 'नृपे' । स्पृक्का देवी देवपत्री निर्माल्या ब्राह्मणी वधूः ॥ १९ ॥ द्रव्यरत्नाकरे ' मोक्ता भिषग्वियाविशारदः । गुणाः । पाची कटूष्णा निक्ता च कपाया वात- रोगहा ॥ ५० ॥ ग्रहभूतत्रणमी च त्वग्दापापहरा 'नृप । दाहतृष्णा- विषनीति 'द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता ॥ ५५ ॥ ७१ वालक । म. पांढरा वाळा | गु. धोळो वाळो । बालकं वारिपायरुक्तं न्ही- रकं तथा । फेश्यं वामदीयं च पिगं च ललनामियं ॥ ५२ ॥ वालं च कुंतलोशारं कचामोदं तु राजके न्हावरं वारि तायं पिंगं तु जलमंचूज ॥ ५३॥ फचमाचमन 'धन्वे गंधमूलं तु 'द्रव्यफे'। 'गणे' वरिष्ठमन्जाव बर्हिष्टं कशमव च ॥ ५५ ॥ फटायनं वीरभद्र बालं फेशांवनाम च । अवदंतं चावदान फंभु दाहहर तथा ॥ ५५ ॥ गुणाः । वालक शीतलं तिक्त पित्तवातितृपापहं । ज्वर- , ·निघंटशिरोमणिः। ४३ . - कष्टातिसारम केश्य श्वित्रवणापनुत् ॥ ५६ ।। नृपे · प्रोक्तं तथा 'धन्वे ' कडुन वाहकुष्ठनुत् । पित्तश्लेष्णविसर्पन्न कफरक्तहर ध्रुव ।। ५७ ॥ दीपन पाचन चैव रचापित्तविनाशन । कफमण च हृल्लास दाह हृद्दमित्यपि ॥ ५८ ॥ हन्ति 'केये ' भिषक्छैः प्रोक्त विषहर मदे । ७२ वर्वर । म रानतुळस, काळी बावरी, वैजयती तुळस । गु० वनतुलसी । बर्बरः सुमुखश्चैव गरमः कृष्णबर्बरः ॥ ५९ ॥ सुकदनो गधपत्रः पूतगवः सुराहकः । प्रोक्ता 'राजनिघटे' तु बर्बरी कबरी तथा ॥ ६ ॥ खरपुष्पाऽजगधा च वनजा कारवी तुगी । गुणाः । चर्बरः कटुको गश्च सुगधिर्वातनाशनः ॥ ६१॥ विसर्पविषविश्वसी स्वादोषश्मनो ' नृप । ७३ सुरपर्ण । म० सुरपीण, सुरपत्री। गु. सुरपीण । सुरपर्ण देवपर्ण चिम्पर्ण सुगधिक ॥ ६२ ।। मचिपत्र सूक्ष्म- पत्र देवाह गधपत्रक । प्रोक्त “राजनिघटे ' तु चिरपत्री तथा स्मृता ॥ ६३ ॥ गुणाः । कटूप्ण सुरपणं च कृमिश्वासबलासजित् । दीपनं कफवातघ्न वर्ण्य वातहर 'नृपे' ।। ६४ ॥ ७४ आरामशीतला।म० रामशाली, सुगधात्रा । गु० आरामशीतला । आरग्मशीतलाऽऽनदा शीतला सा सुनदिनी । रामा चैव महानदा गधाढ्या रामशीतला ॥६५॥ नृपे ' प्रोक्ता तथा ' केये ' देवगपा तु भूरिका । चिटिका भक्तिका भूरिः प्रोक्ता वैद्यविशारदैः ॥ ६६ ॥ गुणाः । आरामशीतला तिक्ता शीतला पिवहारिणी । दाहनी व्रणशापानी विस्फोटकहरा 'नृपे ॥ ६७ ॥ कफपित्तासजित प्रोक्ता 'केयदेवनिघटके' । ७५ कमल। • कमल । पाथाज कमल पद्म नलिनाभानमबुज ॥ ६८ ॥ श्रीपद्म चाधुनन्मान्ज नभश्चानुमह कज । जलज सारस वार्ज पकजं सरसीरुह ॥ ६९ ॥ पकेरुह तामरस शतपन कुशेशय । सहस्रपत्र कुटप ततः सलिलज मत ॥ ७० ॥ स्थाद्विसमसुम पानमरविंद महोत्पल । पाथो- रुह तु राजीव ततः सरमिज स्मृत ॥ ७१ ॥ प्रोक्त वारिरुह चैव पुष्फरा- भोरुह 'नृपे ' विसासूननालीकनलानि जल जन्म च ॥७२॥ कवार जल- - म.,गु० ।

·निघंटेशिरोमणिः। तथा . तु समाहि प्रोक्त वैद्यविचक्षणैः । ८२ पद्मकंद । म०,गु० कमळकंद । पद्मकदस्त शालूक पद्ममूल कटाह्वय ॥६॥ शालिन च जलालूक प्रोक्त - राजनिघटके' । शालुक करहाट च पद्ममूल तु यन्वके' ॥ ७ ॥ मृणालमूल भिस्माड भिस्सट पकसूरणः । गोपभद्रः कजमूलं शालु चैव प्रकीर्तितः ॥ ८ ॥ गुणा. । शालूक कटविष्टम्भि रूक्ष रुच्य कफापह । कपाय कासपित्तन तृष्णादाहहर 'नृप' ॥९॥८३ किंजल्का म.ग.कमळके- मरा। किंजल्क मकरद च फेसर पद्मकेसर। किंज पीत पराग च तुग चापे- यक ' नृपे' ॥ १० ॥ पद्मकिंजल्कमापीत गोर काचनक 'ने'। मदनपाल ' त कारनाह्वयमारित ॥ ११ ॥ तथा पीतपराग च चापेय काचन स्मृत । गुणाः । किनल्क मधुर रूक्ष कटु चास्य- वणापह ॥ १२ ॥ शिशिर रुच्य पित्तन तृष्णादाहहर नृपे ।'मदन' ग्राहि सपोक्त रक्तार्श कफपित्तजित् ॥ १३ ॥ विपशोथहर चैव कातिद 'भावनागके ' ! ८४ संवर्तिका।म० कमळाच्या कोवळ्या पाकळ्या। गु० कमलना कृणा पान । मवर्तिका पद्मपत्र पद्मपर्ण नव दल ॥ १४ ॥ गुणाः । सवर्तिका हिमा तिक्ता कपाया दातृमणत् । मूत्रकृच्छ्रगद ज्याधिरक्तपित्तहरा ' भवे ॥ १५॥ ८५ कर्णिका । म० ज्यात कम- ला, वी अमतें ता गर्भकोश । गु० कपळकोश । बीजकोशोऽजकर्णी स्याद्वराटी नीनमातृका । गुगा । पद्मस्य कर्णिका तिक्ता कपाया मधुरा हिमा||१६।। मुखवैशयल्लघी तृष्णास कफपित्तनुत् । 'भावप्रकाशे' समोक्ता वैद्यविद्याविचक्षणैः ॥ १७॥८६ उत्पलाम लहान कमळ चद्र- विकाशी । गु. नहाना कमळ चद्रविकाशी। अनुष्ण चोपल येव रानिपुष्प जलाह्वयं । हिमाज सितजलज निशाफुल्ल तु 'राजके' ॥ १८ ॥ निशापप तथा प्रोक्त वैद्यविद्याविशारदे । गणाः । उत्पल शिशिर म्बादु पित्तरकार्तिदापनत् ॥ १९ ॥ दाहश्रमवामिग्रातिमिन्यरहर नृप । ८७ कुन्द, धवलोत्पल । म कमद, पाढर कमळ चद्र, विमाशी, कापूराकमळ । गु० पायगा, घोळा कम चद्रविकाशी।

·1 . तनुं घोळां कमळ । कन्हार न्हस्वपायाज तथा सौगधिकं मतं । हेमाई निघंटशिरोमणिः धवलोत्पलं तु कुमुदं कल्हारं कैरवं तथा ॥ २० ॥ शीतलं शशिकांत च चंद्राब्ज चंद्रिकांबुज । तथंदुकमलं चैव प्रोक्तं राजनिघटके गाशा सितोपलं नीलवृतं चंद्रकांत शशिप्रियं । गईभ श्वेतजलज तथा सोम- मिय मतं ॥ २२ ॥ श्वेतोत्पलं कुमुच्चैव शशिप्रभं जलेरुहं । गंधसोमं तु श्रीगेहं चद्रेष्टं तु प्रकीर्तितं ॥ २३ ॥ गुणाः । कुमुदं शीतलं स्वादु पाक तिकं कफापहं । रक्तदोपहर दाहश्रमपित्तहरं नृपे ' ॥ २४ ॥ ८८ नीलोत्पल । म निकै कमळ चंद्रविकाशी । गु० नीलकमल चंद्रविकाशी। नीलोत्पलं तु कंदोत्थं सुगंधं चासितोत्पलं । इदीवरं चोत्पलक तथा सौगधिकं मतं ॥२५॥ तथा कुवलयं चैव कुड्मलं ‘राजनामके। कंदोट तु तथा भद्रं प्रोक्तं वैद्यविशारदैः॥२६॥ गुणाः। नीलोत्पलमतिस्वादु शीतं सुरभि सौस्यकृत् । पाके तु तिक्तमत्यन्तं रक्तपित्तहरं । नृपे' ॥ २७ ॥ ८९ उत्पलिनी । म , गु० चंद्रविकाशी कमलिनी । उत्प- लिनी कैरविणी कुमुदती तदुत्तरं । कुमुदिनी तु चंद्रष्टा स्यात्कुवलयिनी स्मृता ॥ २८ ॥ स्पानीलोत्पलिनी चैव तथेदीवरिणी ' नृपे ' । तथा कुमुदिका चैव संपोना चोड़पप्रिया ॥ २९ ॥ गुणाः । उत्पलिनी हिमा तिता पित्तनी रक्तदोषजित् । वान्त्यादिकफकासनी तृष्णाश्रमहरा नृपे ' ॥ ३० ॥ ९० कुमुद्बती । म. कुमुबीज (धांगुडाचे भांतील बी)। गु• कुमुवीज । गुणाः । भवेत्कुमुदतीबीजं स्वादु रूक्षं हिम गुरु । ९१ रक्तकुमुद । म० रक्तोत्पल, तांबढ़े कुमुद । गुः लाल कमोद । हल्लक रक्तकुमुद सामाख्यं रक्तकैरवं ॥ ३१॥ तथा रत्तोपलं रक्तकल्हारं रक्तसंध्यकं । ९२ जात्युत्पल । म. किंचित् श्वेतरक्तवर्ण लहान जातीचें कमल । गु• धोळां लालरंगन कमल । जात्युत्पलं । कल्हारं सौम्यकं सौम्यगन्धिक ॥३२॥ सौगंधिकं सुगधि च शीतं स्याच्छीत. रोहणं । तथा शीतरुहं चैव संप्रोक्त च वरोत्पल ॥ ३३ ॥ ९३ कल्हार । म० कन्हार, लहान जातीचे पांढरे कमल । गु० नहानी ना.

·निघंटशिरोमणिः। 1 हंसपापोज महागंधं वनोसल ॥ ३४ ॥ रतनाल कर्णपूरं न्हम्वोत्पल- मिति स्मृत । गुणाः । कन्हारं ग्राहि विष्टभि रूक्ष चातिहिम गुरु ॥ ३५ ॥ ९४ कमलिनीपत्रगुणाः । म. कमळणीच्या पानाचे गुण। गुः कमळणीनां पाननां गुण । मधुर शीततुवर कटुक पद्मिनीदल । वातलं पाहि तित च कफपित्तहर लघु ३६॥ ९५ पुप्पद्रवाम. १ पुष्पातील मध २ पुप्पाचा सुगधी अर्फ । गु० फूलना मध, फूलनो अर्क । पुष्पद्रवः पुप्पसारः पुष्पस्वेदश्च पृष्पजः । पुष्पनिमकश्चैव पुष्पा- जन्तु ' राजके ' ॥ ३७ ॥ मकरदः पुष्परराः ' कोश । चैव पकी- र्तितः । गुणाः । पुप्पसारः सुगधिश्च कषायः शीतलः सरः ।। ३८ ॥ दाहश्रमवमिभ्रान्ति तृष्णापित्तकफापहः । अरोचकास्यरोगनो गौल्यः सतर्पणः स्मृतः ॥ ३९ ॥ ९६ जात्यादिमोद । जाई आदि करून पुष्पाचा परिमल । जाती भाति मृदुर्मनाज्ञमधुराऽऽमोदो मुहूर्तद्वय । बैग- ण्येन च मल्लिका मदकरी गधाधिका यूथिका ॥ एकाह वनमालिका मदकर चाहा त्रय चपक । तीवामोदमथाटवाप्सरमिता मोदान्विता केतकी ॥ ४० ॥ इति करवीरादिवर्गः समाप्तः ॥ ९ आम्रादिवर्गः १ आम्र । म० अना। गु० आंबो । आम्रः कामशरश्चूतो रसालः फामवल्लभः । कामागः सहकारश्न कॉरेष्टो माधवद्रमः ॥ ४ १ ॥ भृगाभीष्टः सीधुरसा मधूली कोकिलोत्सवः । वसतदूतोऽम्लफलो मोदाख्यो मन्म- थालयः ॥ ४२ ॥ मध्वावासः सुमदनः पिकरागो नृपप्रियः । मि- याम्बुः कोक्लिावासः प्रोक्तो ' राजनिघटके ' ॥ ४३ ॥ 'धन्वतरिनि- घटे' तु परपुष्टमहोत्सवः | वनपुष्पोत्सवश्चैव मधुदूतोऽति सौ. रभः ॥ ४४ ॥ वसतपादपश्चैव शरष्टो मदिरासवः । सुफलो मधुफलः ·निघंरशिरोमणिः। ४३ 'तु शौडिक- , स्मान्माकदो मदिरासखः ॥ १५॥ स्थापिकनांधव. प्रोक्तः ' केये कोकिलवधुकः । मन्मथः सुपथो भोदः कातः पिकमहोत्सवः ॥ १६ ॥ शामतेलश्चैत्रवृक्षस्तथा मद्यसखः स्मृतः । तथा ' मदनपाले ' तु पिक- बधुर्वनोत्सवः ॥ ४७ ॥ मधुदूतस्तथा 'भावे ''गणे प्रियः । तथा मधुकरप्रीतः प्रोक्तो मधुकरपियः ॥ ४८ ॥ चतकोऽम्रो मनोज्ञश्च भृगेष्टः पिकवल्लभः । मृषालकः फलश्रेठो मजरी षट्पदा- तिथिः ॥ ४९ ॥ वसतद्रुः फलोत्पत्तिः स्त्रीप्रिय. केशवायुधः । अलिपियो गधवधुः पिकप्रियः शुकमियः ॥ ५० ॥ तथा वैयेश्व सप्रोक्तो कोषी तु भ्रमरप्रियः । गुणाः । बालाम्रः पित्तकृञ्चैन बात- कृत्कफकृत्तथा ॥ ५१ ॥ कंठामयहरचैव रक्तदोषप्रद स्मृतः। त्रिदो. पकद्रुचिदः स्यात्कषायाम्लरसः स्मृतः ॥ ५२ ॥ पकानथ त्रिदो. पभो गुरुः स्वादुश्च पुष्टिदः । धातुवृद्धिकरश्चैव तर्पणः फातिकारकः ॥ ५३ ॥ तृष्णाश्रमहरः प्रोक्तो ' राजनामनिघटके । योनिदोषातिसारनः ममेहनश्च करके ' ॥ ५४॥ ' द्रव्ये ' तु कफ- पातमो व्रणहेति प्रकीर्तितः । ग्राही वर्शोहरः प्रोक्तो ' मने ' द्य- नायकैः ॥ ५५ ॥ सहकाररसो हृद्यः सुरमिः मिग्घरोचनः । त्वमूल- पल्लवं ग्राहि कषाय कफपिचाजित् ॥ ५६ ॥ पक्काम चैव हद च रुप वर्णकर स्मृत । प्रोक्त 'धन्वनिष्ठे ' तु रक्तमासवलपद ॥ ५७ ॥ २ कोशाम्र । म. कोशिंब,। लाल रान आना । गुरु कोशम् । कोशाम्रस्तु धनस्कयो वनाम्रो जतुपादपः क्षुद्रामचेति रक्ताम्रो लाक्षावृक्षः, सुरक्तकः ।। ५८ ॥ ' नृपे ' प्रोक्तस्तथा ' धन्वे ' सुकोशस्तु जतुद्रुमः। तथा कृमितरुश्चैव कोशाम्रः कृमिवृक्षकः ॥ १९ ॥ गुणाः कोशाम्रः पित्तकफकृद्दाहकृच्छोफकृत्तथा । वातघ्नश्च तथा पक मधुर बम्लमेर च ॥ ६ ॥ रोचन दीपन बल्य पुष्टिद ' राजनामके ' 1 कुठार्शःपित्त- निश्चैव द्रव्ये व्रणकफापहं ॥ ६१ ॥ तन्मज्जा दीपनी बल्या पित्तमारुतजि । न्नृपे। ग्राही वातहरः प्रोको वये ' विपका- ·५२ निघंटशिरोमणिः। - फंटाफल: कंटकारी स्यान्मुरजफलश्च सः ॥ ९५ ॥ चंपकालुचपकोषः 'प्रोक्तो वैधविचक्षणः । गुणाः । पनसो मधुरश्चैव पिच्छलो गुरुहृयकः ॥ ९६ ॥ नलवीर्यपदश्चैव भ्रमदाहविनाशनः । रुचिकृदुर्जरो माही शोपनाशकरस्तथा ॥ १७ ॥ ईपत्कपायं मधुरं तहीजं वातलं गुरु । तत्फलस्य विकारनं रुच्यं लग्दोपनाशनं ॥ २८ ॥ बालं त नीरसं हृद्यं मध्यपकं तु दीपन । रुचिदं लवणायुक्तं पनसस्य फलं नृपे' ॥ ९९ ॥ 'भावे 'शीतगुणः मोक्तो विष्टंभी चामनाशनः । वातघ्नो गुरुदाहनो बल्यो कफविवर्धनः ॥ ३२०० ॥ मेदकृत्पनसो वो गुरिमभिमंदव- ह्निभिः । तथैव तुवरश्चैव वातलो रक्तपित्तहा ॥ १ ॥ वृष्यो विपाके स्वादुश्च शीतलस्तर्पणो वृदत् । श्लेष्मलो वातपित्तनः ' फेये ' रक्तक्षया- पहा ॥ २ ॥'द्रन्ये ' पित्तहरः प्रोक्तो । मदे ' शुक्रपदः स्मृतः। क्षतक्षयहरश्चैव ' मावे ' बीजगुणः स्मृतः ॥ ३ ॥ वृष्यो, गुरुमधुश्चैव मलबद्दकरस्तथा । मूत्रनद्दकरचैव वातपित्तकफापहा ॥ ४॥ ११ 'कदली ।म, गु० केळ । कदली सुफला रंमा सुकुमारी सकृत्फला । मोचा गुच्छफला हस्तिर्विषाणी गुच्छदंतिका ॥ ५ ।। काष्ठीरसा च 'निःसारा राजेष्टा बालकनिया । ऊरुस्तंभा मानुफला वनलक्ष्मीच 'राजके ' ॥ ६ ॥ रवादुफला तथा दीर्घपत्रा ज्ञेया तु 'धन्वके । ,' स्यादापतग्टदा वीरा ग्रथिनी 'द्रव्य नामके' ॥ ७॥' भावे । तु वारणबुसा संमोक्ता चांशमत्फला । कदलः कदलासारा तथा हस्तिविषाणिका ॥ ८ ॥ चर्मण्वती हस्तिबुसाऽवनीसारा तु मोचकः। - स्याद्वारणनुपा तंतुविग्रहा नगरौषधिः ॥ ९ ॥ ग्रंथिनी ततपत्री च तथा वारणवल्लभा । गुणाःपनाल फलं कदल्यास्तु मधुराम्लं कपायक ॥१०॥ पित्तम शिशिरं रुच्यं नालं पुष्पं तु पूर्ववत् । शूलन कदलीपर्ण कंदं तु 'कृमिहारि च ॥ ११ ॥ कदल्यास्तु फलं पक्क कपायं मधुरं हिमं । रक्तपित्तहरं बल्यं वृष्यं कफकर गुरु ॥ १२ ॥ मंदानले न पथ्यं प दीप्तामो:मुखद् परं । सद्यः शुक्रकर तृष्णाक्लमा कातिद तथा ॥१३॥ . - - ·निघंटशिरोमणिः - संतर्पणं दुर्जरं च प्रोक्तं ' राजनिघंटफे' । विष्टभि मांसलं दाहक्षुधावा- ताननाशनं ॥ १४ ॥ ‘कये 'प्राकं तथा भावे ' मेहघ्नं नेत्ररोग- जित् । कदलीगुणाः । लिग्धा स्वादी च पित्तास्रनाशनी योनिदाप- जित् ॥ १५ ॥ कफाश्मरीहरा प्रोक्ता 'केयदेवनिघंटके'। रंभासारः शीतलच ग्राही हृद्यस्तृषापहा ॥ १६ ॥ मूत्रकृच्छ्रातिसारमो दाहमो- हहरस्तथा । रक्तपित्तहरश्चैव सोमरोगहरो 'द्रवे' ॥१७॥ १२ काष्ठ- कदली । म०लोखंडी केळ । गु०काठकळ । सुकाष्ठा काष्ठकदली कद- लीवनसंज्ञका । काटिका दारुकदली 'फलांढयाऽश्मकदल्यपि ॥ १८ ॥ वनमोचा शिलारंभा 'राजनामनिघंटके' । श्वेताऽनुकदली चैव विषमी कदली तथा ॥ १९ ॥ पाषाणकदली चैव 'धन्वंतरिनिघंटके' । कर्पा- 'सवदीजफला काठीला तदनंतर ॥ २० ॥ काठीलिकाऽश्मसारा काष्ठा चैव तथा 'स्मृता । गुणाः । स्यात्काष्टकदली रुच्या रक्तपित्त- हरा हिमा ॥ २१ ॥ गुरुमंदामिजननी दुर्जरा गधुरा 'नृपे'। १३ गिरिकदली । म०रानकेळ । कोचवेणी, कोदर । गु० जंगली केळ | भरण्यफदली चैव तथा गिरिफदल्यपि ॥ २२ ॥ तथा पर्वतमोचा च गिरिजा गजवल्लभा । गिरिरंभा तु सा ज्ञेया बहुबीना तदुत्तरं ॥ २३ ॥ वनरंभा तथा मोक्ता राजनामनिघंटके' । गुणाः। वनरंमा हिमा बल्या दुर्जरा रुचिवीयदा ॥ २४ ॥ तृपित्तदाहशोपनी गुरु- श्रव नृपे ' स्मृता । १४ सुवर्णकदली। म०, गु० सोनकेळ । सुवर्णकदली पीता पीतरंभा सुरमिपा ॥ २५ ॥ स्वर्णरेमा स्वर्णमोचा गौरा स्वर्णला तथा 1 ज्ञेया चंपकरंभा च गौररमा सरं- मिका ॥ २६ ॥ सुमगा फनफरतमा तथा हेरफला पता । पोता 'राजनिघटे ' तु स्यात्कांचनकदल्यपि ॥ २७ ॥ गुणाः । स्वर्णमोना तु मधुरा दाहतृप्यापहा हिमा । स्वल्पाशने तु पथ्या च गुरुन्या कहा- पहा ॥ २८ ॥ १५ नारिकेल । म. नारळ, नारळीकों. माह। गु: नालीयेर । नालिफेरो राफलः सुतगः कुशेखरः । दृढनीरो नीर- ·निघंटशिरोमणिः। - जूरी स्थूलपिंडा गधुनवा ॥ ६२ ॥ फलपप्पा स्वादुपिंडा हयगक्षा तु राजके । धन्वंतरिनिघंटे च स्थलपिंडा प्रकीर्तिता ॥ ६३ ॥ दुरारोहा त खजूच 'द्रव्यरत्ने ' मृदुच्छदा । तथा ' मदनपाले 'तु मृदुला निलीफला ॥ ६४ ॥ फलमद्गरिका पिंडा पिंडिका मधुरारसा । श्रेणी मृदला चैव दरारोहा सुटका ॥६५॥ तथा वैयैस्तु संमोक्ता सुफला द्वीपसंभवा । २१ राजखरी । म. राजपिटखनूर । गु• राजखजूर । तथाऽन्या राजखजूरी रानपिंदा नृपप्रिया ॥ ६६ ॥ मनिरपरिका वन्या राजेप्टा ' राजनाम्नि ' च । गुणाः । पिंडखजूरिफायग्मं गोल्यं स्वादे हिगं गुरु ॥ ६७ ॥ पित्तदा- हार्तिश्वास अगहृवीर्यवृद्धिदं । तृष्णा दाहहरा वृष्या मधुरा शोषहा- रिणी ॥ ६८ ॥ शीता संतर्पणी वस्या पुटिदा वीर्यवर्धनी। वह्निमांधकरी रक्तपित्तभी तु विपापहा ॥ ६९ सिग्या हृद्या तथा प्रोक्ता खर्जरी पिंड- नागका । मदपिनकरी चैव दीपनी कफवातजित् ।। ७० ॥ पलशुक्रकरी मोक्ता भावनामनिटके । २२ चार । म. चार, पाराला। ग. चारोली । चारः स्वादुः खरस्कंधोललनवारकस्तथा ॥७१॥ बहुवल्कः मियालश्च वनस्तापसप्रियः । स्नेहवीजश्चापपटो भक्षबीजश्च राजके॥७२॥ ललनाऽम्लफलः शालः सन्नकद्र्धनुःपट: । द्राक्षाफलः ' केयदेवे ' मधु- राम्लफलो ' गणे ' ॥ ७३ ।। राजादनस्तापसेप्टस्तथा राजादनी • भवे । 'मदे ' धनः पंटश्चैव पियालो मुनिवल्लमः ॥ ७४ ॥ मुनिप्रियस्तथाऽम्लत्वज्ञेयो बहुलवल्कलः । गुणाः । चारस्य च फलं पकं वृष्यं गोल्याम्लकं गुरु ॥ ७५ ॥ तद्वीज मधुरं वृष्यं पिचदाहहरं 'नृपे । 'केये ' तु कफपित्तनं हिमं सिग्धं च बृहणं ॥ ७६ ॥ रफपित्तादिवातप्नं क्षतक्षयहरं तथा । रफदोपहर द्रव्ये । 'मदे' • भावे ' तृषापहं ॥ ७७ ॥ विष्टंमि कफदं बल्यं सरं चैव तथा स्मृतं । चारमूलं तु तुवर रक्तरुक्कफपित्तहृत् ॥ ७८ ॥ तन्मन्ना मधुरा वृश्या पितानिलहरा 'धने '। २३ भल्लातक। म. बिबा, मिलावा। गु० . . .

·निघंटशिरोमणिः। - . मिलामा । मल्लात कोऽमिदहनस्तपनोरुफरोऽनलः ॥ ७९ ॥ कृमिनस्तैल- बौजश्व वातारिः स्फोटबीजकः । पृथाबीजो धनुर्वृक्षो भल्लातो बीजपा- दपः ॥ ८० ॥ वन्हिवीरतरुश्चेति विज्ञयो ' राजनामके। उष्णोऽग्नि- कोऽरुप्फरश्च धनुरमिमुखी ‘धने' ॥८१ ॥ अरुको व्रणकृल्ली स्फोट- हेतुश्च ' केयके । वीरवृक्षोऽमिवक्त्रश्च शेफ' मदने स्मृतः ॥ ८२ ॥ ' गण ' स्फोटकरश्चैव क्षतकृत्परिकीर्तितः। अशैहितो निर्द- हनो महातीक्ष्णश्च रजकः ॥८३ ॥ रकहरः लेबीजचानलो भूतनाशनः । अन्तःसत्त्वा शाफकरो दुर्दों भेदनोऽमिक ॥ ८१ ॥ गुणाः । भलातकः कस्तितः कषायोष्णः कृमीझयेत । कफवातोदरानामेहदु मनाशनः ॥८५॥ भल्लातकाल कोण कषाय मधुर स्मृत । श्वासानाहविनधन्न श्रमशूलकफार्तिजित् ॥ ८६ ॥ जठरा- ध्मानकृमिनश्च तन्मज्जा शोषदाहहृत् । पित्तनी तर्पगी वातारोचकनी तु दीपनी ॥ ८७ ॥ 'नृपे' मोक्ता तथा ' द्रव्ये ' गुल्मवातहरा स्मृता । कृमिना शुक्रला वृष्या वातश्लेष्महरा गुरुः ॥ ८८ ॥ वणज्वरश्वासकुष्ट- ग्रहणीवह्निमाद्यजित् । २४ क्षोरी । म. खिरणी, राजणी । गु. रायणी । राजादनो राजफलः क्षीरवृक्षो नृपद्रुमः ॥ ८९ ॥ निदबीजो मधुफल: कीटो माधवोद्भवः । क्षीरी गुच्छफलः प्रोक्त. शुक्रप्टो राज- वल्लभः ॥ ९० ॥ श्रीफलोऽथ दृढस्कधः क्षीरशुक्लस्तु ' राजके राजा- दनी क्षीरशुक्ला राजन्यः क्षीरशुक्लकः ॥ ९१ ॥ ' धन्वतरिनिघटे। तु नृपश्च प्रियदर्शनः । फलाध्यक्षो गुरुस्कधः क्षत्रियो वानरप्रियः ।। ९२ ॥ इक्ष्वाकुः श्रीफलो राजपलाशी च । तथा स्मृतः । मदनकः पलाशी च राजाह्वः केयदेवके ' ॥ ९३ ॥ तथा ' मदनपाले ' तु चिबुके मृचि. लिदक. दुग्धफला तथा मोक्ता शाखामृगप्रियो गणे'॥ ९॥श्यामबीजो राजफलः फलाक्षी क्षीरिणी तथा । दृढशाखी क्षीरिका च भोक्ता वैद्यवि. शारदै. ॥ ९५ ॥ गुणाः । राजादनी तु मधुरा पित्तद्रुतर्पणी । वृष्या स्थौल्यकरी हृद्या स्निग्धा मेहहरा नृप '॥ ९६ ॥ वातनी शीतला . ८ ·। निघंटशिरोमणिः। . ९ . . - रुच्या प्रोक्ता 'धन्वनगै' ध्रव । तृष्णामूच्छीम्रगनी च त्रिदोषनी झ्यापहा ॥ ९७ ॥धार ! "दामि। म. दाळिंन, डाळिम । गु० दाडिम । दाडिगा दाडिमीसारः कुहिमः फलशाडाः ॥ ९८ ॥ करको रक्तपीजश्च सुफलो दतबीजकः । मध- चीनः कुचफलो रोचनः शुकवल्लमः ॥ ९९ ॥ मणिबीजराथा वल्क- फलो वृत्तफलश्च सः। सुनीलो नीलपत्रश्च राजनामनिपटके '॥३३० ० ॥ स्वादम्लश्च तथा 'धन्वे' 'भावे' लोहितयुप्पकः । स्याद्रलाकुसूमः फेये' मधुगम्लः शुकप्रियः ॥१॥ तथा दशनबीजा च रक्तपप्पा तु ' द्रव्यके'। दार्डियः पर्वरुट पिंडपुप्पः पिडारडालिमो ॥ २ ॥ गुणाः । दाडिम मधुर चाम्ल कपाय कासनाशन । वातादिकफपित्तन ग्राहि दीपनशीतल ॥२॥ श्रमान लघु चोष्ण च रुच्य ज्वरहर स्मृत । दाडिम द्विविध क्षेपमम्ल तु मधुर तथा ॥४॥ कफपातहर चाम्ल तापजिन्मधुर ' नृपे ' । हृय मेध्य कठयक्त्रशोपन्न 'फेयदेवके ॥ ५ ॥ २६ तिंदुक । म टेभुरणी। • टीबरु । तिंदु को नीलमारश्च कालस्कमोऽतिमुक्तकः । स्फूर्जका रामणश्चैव स्फूर्जनः स्यदनाह्वय ॥ ६ ॥ ' नृपे ' ' धन्वे' रवः सृष्टः स्यदनो रावणस्तथा । रमणः कालसारश्च स्यदिता चाविमुक्तका ॥७॥ विस्फुर्जनी दीर्घनखी तिंदुकी विरला वरः। तिदुलः दुकस्तिदुर्विस्फु- रणी तु ' केयके '॥ ८॥ तथा — गावप्रकाशे च प्रोक्ता चारित- सारका । ' ततस्त्वमरकोशे ' च सप्रोक्तः शितिसारक ॥ ९ ॥गुणा! तिदुकस्तु कपायः स्या सग्राही वातकृत्परः । पक्कस्तु मधुरः स्निग्यो दुर्जर श्लेष्मलो 'नृपे' ॥ १० ॥केये ' वातवणप्नश्च ' धन्वे ' तु कफपिचाजित् । तत्मारः पित्तरोगमः प्रोक्तो ' मदनपालके' ॥ ११ ॥ 'भावेऽ' पकफल प्रोक्त ग्राहि शीतलवातल । सग्राहि शीतल रूक्ष विवधासचिवातकृत् ॥ १२॥ बलासपित्तजि पक्क फल प्रोक्त तु 'केयके'। मदे' वर्शःप्रमेहन्न श्लेष्मद विषद गुरु ॥ १३॥ २७ काकति- दुक । म० काक टेमुरणी, काटे टभुरणी । गु० कारावाळो रिनरवो । . - . .

·निघंटशिरोमणिः। . . तु ' केयके - . तिदुकोऽन्यः काकपीलुः काकाडः काकर्तिदुकः ॥ १४ ॥ कालस्फूर्नश्च काकाडः कुपीलुः कारुपीलुकः । गोचो ' राजनिघटेक' तु काकेंदुकी ॥ १५ ॥ काकेंदुकः काकतिदुर्धन्वे मर्कट- तिदुकः। जलनः कालतिदुश्च कुलको दीर्घपत्रकः ॥ १६॥ काकेदुर्विष- तिंदुश्च कालपीलुस्तु 'भावके ' । गुणाः । तिंदुमश्च कपायोऽम्लो गुरुवातविकारकृत् ॥ १७॥ पक्वस्तु मधुरः किंचित्कफपित्तवान्तिहृत् । नृपे ' 'केये ' तु शीतश्च ' मदे' याही प्रकीर्तितः ॥ १८ ॥ भाव- प्रकाशे' मदकृत्कफपित्तास्रहत्तथा । २८ अक्षोट । म० अक्रोड। गु. अखोड । अक्षोटः पार्वतीयश्च फलोहो गुडाशयः ॥ १९ ॥ कीरेष्टः कदरालश्च मधुमज्जा बृहच्छदः।' नृपे 'धन्वे 'तु आक्षोडः कर्परालः पृथु उदः ।। २० ॥ स्वादुमज्जा तु सप्रोक्तस्तथा ' द्रव्यनिघटके। 'अक्षो- टकी वृत्तफलो मदनाह्वः स्वरामकः ॥ २१ ॥ आक्षोटः ककरोलश्च पोतो ' मदनपालफे। पीलुः शैलभवश्चैव मोक्तो ' मावप्रकाशके ' ॥२२॥ रेखाफलस्तथाऽक्षोडश्वाखाटश्च पृथक्च्छदः ९८ गुणाः । अझोटो मधुरो बल्यः स्निग्धाणो वातपिचाजित् ॥ २३ ॥ शीतलो रक्तदोषनः कफक- द्राजनामके'।' द्रव्यरत्ने' सरः। प्राक्तो ' गणे' हृद्रोगनाशनः॥२४॥ रसे पाके च मधुरः स्निग्धश्च गुरुबृहणः। वृष्यो बल्यश्च विटभी रोचनो हृद्य एव च ॥२५॥ रक्तक्षयहरथैव वातदाहहरः 'कये '१२९ लघुपीलु। म. लहान पीलु, मिरीचे झाड । को सारीकिंकणः । गु० खारी जाल्य, नहाना पीलु । पीलुः शीतसहा स्रसी धानी गुडफलोऽपि च ॥ २६ ॥ विरेचनफल: शाखी थामः करभवल्लभः । नृपे'धन्वे ' तु धारी च तथैव करभाप्रियः ॥ २७ ॥ सहस्रागी सहस्राशी 'केये तीक्ष्णतरुस्तथा । गुणाः । लघुपीलुस्तु कटुकः कपायो मधुराम्लकः ॥ २८ ॥ सरः स्वादुश्च गुल्मार्शःशमनो दीपनो 'नृपे ' ' मदे ' वाता. सरुफहा 'गणे ' तु वह्निदीपन• ॥ २९ ॥ रक्तपित्तकर चैव बस्तिरा- गहरस्तथा । तस्नेहः कफवातघ्नः प्रोको 'धन्वनिघटके'॥३० - ·निघंटशिरोमणिः। . . . कफवाताइगरीप्लीहमरदोषोदरमकः आनाहनो मिपठः प्रोक्तः । केय- निघंटके ' ॥३१॥ ३० बृहत्पीलु । म० थोर पील । गु० मोटी जाल्य, मोटा पील । अन्यश्चैव बृहत्पीलमहापीलुर्महाफलः । राजपीलुमहावृक्षो मधुपीलुस्तु ' राजके ' ॥ ३२ ॥ गुणाः । मधुरस्तु महापीलक्ष्यो विष- विनाशनः । पित्तप्रशमनो रुच्य आमन्नो दीपनो 'नृपे ' ॥ ३३ ॥ ३१ पारेवत:म उत्तरी, पालेवत, लघु द्वीपांतर खजूरी । गु० पालेवत । पारेवतं रैवतकमारेवतमतः परं । ततोऽमृतफलास्यं च तथा रैवतकं मतं ॥ ३४ ॥ पारेवतकसंज्ञं च ज्ञेयं मधुफलं ' नृपे ' । पालेवतं तु संप्रोक्तं तिदुकाभफलं मतं ॥ ३५ ॥ सितपुष्पं तथा ज्ञेयं 'धन्वंतरिनिघंटके । तिंदुकाकृतिफलं प्रोक्तं सिद्धमंत्रनिघंटके ॥ ३६ ॥ तथा च सिद्धमंत्रे । पालेवतं मधुरमम्लमिति द्विधा स्या- तत्तिदुकातिफलं लघुपांडुपुप्पं । नीलच्छदाधिकथितम्परेवताख्यं तत्पु- प्कराश्रमसमीपवने प्रसिद्ध "॥ ३७ ॥ गुणाः । पारेक्तं स्मृतं रुच्यं मधुरं कृमिवातजित् । वृष्यं हृद्यं ज्वरनं च तृष्णादाहहरं तथा ॥३८॥ मूर्छा- भ्रमविशोषमं स्निग्धं वीर्यकरं नृपे'। कफकृत् 'द्रव्यरत्ने' च 'मदे' शीतं गुरूप्णकं ॥ ३९ ॥ तु वह्निशमनं संप्रोक्तं वैद्यना- यकैः । ३२ महापारेवत। म० माणवक, थोर द्वीपांतर खजूरी । महा. पारवतं चैव वर्णपारवतं तथा ॥ ४० ॥ संम्राडनी खारिकं च रक- रैवतक तथा । बृहत्पारेवतं द्वीपखजूरी दीपजं ' नृपे ततो माणवकं चैव महत्पालेवतं ' मदे रक्तपालेवतं प्रोक्तं धन्वंतरि- निघंटके ' ॥ ४२ ॥ गुणाः । महापारेवतं गौल्यं बलकृत्पुष्टिवर्धनं । वृष्यं मूछज्विरनं च प्रोक्तं ' राजनिघटके ' ॥ १३ ॥ अत्यग्निवातह- चैव प्रोक्तं ' केयनिघंटके '| ३३ मधुकः । म० मोहाचा वृक्ष । गु० गहुडो । मधुको मधुवृक्षश्च मधुठीलो मधुस्रवः ॥ ४४ ॥ गुडपुप्पो लोध्रपुष्पो वानप्रस्थश्च माधवः । 'नृपे केये 'तथा एलाफलश्चैव महाद्रुमः ॥ ४५ ॥ वनवासस्तीक्ष्णसारो मधुरो गुडपुष्पकः । ' मदे । 'गणे . .

·.. - निघंटशिरोमणिः। गेलाफलत्रैव मधुकाष्ठो मधुमः ॥ ४६ ॥ मधुपुष्पो मधू. फच मधुबैव तथा स्मृतः । गुणाः । मधुक मधुर शीत पित्तदाहश्रमापहं ॥४७ ॥ वातल जतुदोषन वीर्यपुष्टिविपद्धन । बृहणीयमहृद्य च मधुककुसम गुरु ॥४८॥ वातपित्तोपशमन फल तस्य तु ' राजके'। 'द्रव्ये ' विषापहश्चैव 'मदे ' तु प्रणरोपण: ॥ ४९ ॥ केये ' तु तुवर प्रोक्तो वणवातकफापहः। तत्पुष्प मधुर शीत तत्फल गुरु वाष्णक ॥ ५० ॥ विष्टभि बृहण बल्य कफन्मारुतापह। रक्तपित्ततृषान्न च दाहश्वास कफापह ॥ ५१ ॥ क्षतक्षयहर प्रोक्त बल्य पक्क फल तथा । ३४ जलमधूक मि० जलमोहवृक्ष । गु० जलमहडो। ततो जलमधूरुश्च मगल्यो दीर्घपत्रकः ।। ५२ ॥ क्षौद्रप्रियः पतगश्च कीरेटो गौरिकाख्यकः । मधपुष्पस्तथा पोतो 'राजनामनिघटके । ॥ ५३॥ जलजो म्हस्यपुप्पश्च गौरिका च मधूलिका । जलाख्या ‘धन्वकोशे' दु ' केये 'हस्वफलस्तथा ॥ ५५ ॥ मधूलो गौर- शाखी च मधूली च मधूलकः । मधगश्चैव स्वादुश्च सप्रोक्तो वैद्यना- यकः ॥ ५५ ॥ गुणाः। मधुपुष्प हिम वृष्य हृद्य पित्तविदाहहत् । फल चैव तथा वातपित्तघ्न । राजनामक ॥ ५६॥ ३५ भव । म. न्हीव, काकणात प्रसिद्ध । गु० रोमफल, ओटफल । भव भण्य भविष्य न भावन वक्त्रशोधन । तथा पिच्छलबीज च तच रोमफल 'नृपे॥५७ ॥ रोमातिक पिच्छल च 'केयदवनिघटके' आविक सपुटाग च तथैव कुसु- मोदर ॥ ५८ ॥ गुणाः। भव्यमम्ल काष्ण च बाल वात कफापह । पक्क तु मधुराम्ल चरुचिकृद्रमशूलहृत् ॥ ५९ ॥ 'नृपे' 'केय' तु विशद हृद्य मुखविशोधन । वातल शीतल ग्राहि रक्तच्छर्दिहर ध्रव ॥६०॥ कफपित्त- हर चैव विष्टभाध्मानकृत् ध्रुव । ३६ आरुकामा आलुबुखार ग. आलु । आरुक वीरसेन तु वीर वीरास्क 'नृपे ॥ ६१ ॥ तज्ञ कि- याञ्चतुर्जाति पत्रपुष्पादिभेदतः । गुणाः । आरुक मधुर शीत रक्तदोष- हर पर ॥ ६२ ॥ अर्शःप्रमेहगुल्मन्न राजनामनिघटके ' । 'केये 'तु - ·ર निघंटशिरोमणिः। . तुवरं भेदि गुरूणं कफपित्चगित् ॥ ६३ ॥ पकं फलं बृहणं च रोचनं मुसशोधनं । वानज्वरहरं चैव कफप्न मदने 'रमृतं ॥ ६४ ॥ ३७ द्राला । म. द्राक्षा । गु० धराख । द्राक्षा चारुफला कृष्णा प्रियाला तापमप्रिया । गुच्छफला रसाला च तथाऽमृतफला 'नृपे' ॥ ६५ ॥ अन्या साऽम्ला तु वन ना सा मोक्ता करमर्दिका" । गुणाः। द्रा- क्षातिमधुराऽम्ला च शीता पित्तातिदाहजित् ॥ ६६ ॥ मूत्रदोपहरा रुच्या वृध्या सतर्पणी 'नृप ' । हया स्वर्या तु स्निग्धा च तृष्णाश्वारा- क्षयापहा ॥ ६७ ॥ रक्तपित्तन्वरनी च मोक्का 'धन्वनिपंटक' । ३८ गोस्तनी । म काळी द्राक्षे । गु• काळी द्राख । मृदीका गोस्तनी हैमवती दीर्घफला हिमा ॥ ६८ ॥ स्यात्कपिलफला मृद्वी चोत्तरापथि- फा तथा । काश्मीरी शतवीर्या च मधूली सुफला मता॥६९॥ हारहूरा च कपिलद्राक्षा तु हरिता तथा । स्यादमृतरसा ज्ञेया तथा मथुफला स्मृता ॥ ७० ॥ मधुवल्ली " नृप ' प्रोक्ता 'धन्वे' मधुरसा स्मृता । स्वाही तु कपिला केये' गुडा कृष्णा फलोत्तमा ॥ ७१ ॥ स्वादुफला महायोनिवृहणी मधुसंभवा । गास्तना तु तथा प्रोक्ता यक्ष्मनी मधुव- ल्लरी ॥ ७२ ॥ गुणाः । गोरतनी मधुरा शीता हृद्या च मदहर्पणी। दाहमू ज्वरश्वासतृषाहल्लासजि 'नृपे' ॥७३॥ निग्धानुलोमनी वृष्या रक्तवातश्रमापहा | श्वासकासहरा प्रोक्ता 'धन्वंतरिनिघंटके ॥ ७४ ॥ ३९ काकलीद्राला । म० फिसमिस, बेदाणा ।गु० किस- मिस । अन्या सा काकलीद्राक्षा जंबुका च फलोत्तमा । लघुद्राक्षा च निर्वाजा सुवृत्ता रुचिकारिणी ।। ७५ ॥ गुणाः। शिशिरा श्वासह- ल्लासनाशिनी जनवल्लभा । द्राक्षाविशेपगुणाः । द्राक्षावालफलं कटूष्ण- विशद पित्तास्त्रदोषप्रदं । मध्यं चाम्लरसं रसान्तरगते रुच्यातिवहिप्रदं । पक्क चेन्मधुरं तथाऽम्लसहितं तृष्णास्रपिचापहं । पक्क शुष्कतमं श्रमाति- शमनं संतपणं पुष्टिदं ।। ७६ ॥ शीता पित्तावदाएं दमयति मधुरा स्निग्यपाकाऽतिरुच्या चक्षुण्या श्वासकासश्रमवमिशमनी शोफतृष्णाज्वरनी। .

·निघंटाशरोमणिः राजनिघटे 'तु दाहाध्मानभ्रमादीनपनयति परा तर्पणी पक्कशुष्का द्राक्षा सुक्षीणवीर्या- नगि मदन लाफलिदक्षान्विवते ॥ ७७ ॥ प्रोता वैद्यविद्याविशारदः॥ ७८ ॥४० कार। म कर्मर । गु० कमरका । करिकः कर्मरकः कारः कर्मरस्तथा ।धाराफलः पीतफलः स्यान्मुद्गरफलः स्मृतः ॥ ७९ ॥तथा दरकः प्रोक्तो 'राजनामनिघटके 'कर्यरंग नागफल भव्य पिच्छलबीजक ॥८०॥ प्राक्त गदनपाले ' तु भिषग्विद्याविशारदैः । गुणाः। कीरकोऽम्ल उष्णश्च वातहस्पित्तकारकः ।। ८१ ॥ पकन्तु मधुराम्ल- स्थादलपुष्टिकाचे पदः। 'नृपे 'प्रोक्ता 'मदे' चव कफवातहरस्तथा ॥८२॥ ४१ परुपकाम०, गु० फालसा ! परूप नीलपर्ण गिरिपील परावर । नीलमंडलमल्पास्थि परुष च परु भूपे'॥८॥ परिमडलमध्यास्थि नील- वर्ण परापर। परूप चव धन्वे' तु · गणे 'म्यादतिमडल ॥ ८४ ॥ मृदुफल तथा 'कये ' रोषण धन्वनच्छद् । नागहलोपम चैव मोक्त वैद्यविशारदैः ॥ ८५ ॥ गुणाः । परूषक च कटुम्ल चामं पित्तकर तथा । कफवातापह चैव सोप्ण पक्क रुचिपद ॥ ८६ ॥ मधुर तर्पणं पित्तशोफर 'राजनामके'।' भावे ' पक्कफल प्रोक्त ज्वरक्षयसमीर- गित् ॥ ८७ ॥ ' केये ' तु शुकल शीत हृय विष्टभि बृहण । वाता- दिपित्तरनाम तृष्णादाहहरं तथा ॥ ८८ ॥४२ अश्वत्य ।म. पिंपळ । गु० पीपळो । अश्वत्थश्चाच्युतावामश्चलपत्रः पवित्रकः । शुभदो बोधि- वृक्षश्च याज्ञिको गजभक्षकः ॥ ८९ ॥ श्रीमान्क्षीरद्रुमो विमो मंगल्यः श्यामलश्च सः । पिप्पलो गृह्यपत्रश्च सेव्यः सत्यः शुचिद्रुमः ॥ १० ॥ चैत्यद्गो धन्यवृक्षो ' राजनामनिधट के । गजाशनो वन्यवृक्षस्तथैव श्यामलच्छदः ॥ ११ ॥ 'धन्वे ' तु केशवावास: किये। पादप. । बोधिसत्त्वश्र लक्ष्मीवान् बोधिश्च स्वादुवीनकः ॥ १२॥ बोधि- द्रुश्च तथा · द्रव्ये ' श्रीवृक्षो द्विरदाशनः । महाद्रुमी नागयधुदैवात्मा केशवालयः ॥ ९३ ॥ कृष्णावासश्चलदलश्चैत्यद्रुर्बोधिपादपः । हरि- वासस्तथा बाधितरुः स्यात्कुजगशनः ॥ ९४ ॥ गणाः । अश्वत्यो . तु क्षीर- ·नियंरशिरोमणिः। - 'गणे । १८ नयुदंवरिका । म नदी उंचर । गु० नदी उनरो ।नयुq- । बरिका चान्या लघुपत्रफला तथा ॥ २८ ॥ लपहेमदुघा प्रोक्ता लघुपूर्व- सदाफला । लवायुदुंबराहा स्यात्मोक्ता 'राजनिघटके' ॥ २९॥ गुणाः । • रसीप विपाकेषु किंचिन्यूना च पूर्वतः । । ४९ कृष्णोदुंबरिका ।म. ( काळा रंबर, मुई उबर ! को बोखाडा, गांच्या उंबर । गु० देढ उं. नरो, गांडा उंबरो । कृष्णोदवारका चान्या खरपत्री शिवाटिका ॥ ३०॥ उमरी च कठिना कुष्टमी फल्गुयाटिका । अजाक्षी फल्गुनी चैव मलयू. चित्रभेषजा ॥ ३१ ॥ काकोदंबरिका चैव ध्वाक्षनाम्नी तु ' राजके '। फगुनी फलरांभारा राजफल्गुस्तु 'धन्यके' ॥ ३२ ॥ कक्षाफल्गुः फ- ल्गुवाटी फलिनी जपने फला । उदुंबरी तथा केये ' मलपूर्मूलकर्कटी ॥ ३३ ॥ मंदारफलिका मोक्ता वायसी — गणनामके ' । कर्कशच्छदना यूका स्वसुमा हेगदग्धिका ॥ ३४ ॥ उदुंबरफला भद्रा काकत्र खरप- त्रिका। क्षुद्रोदुबरिका चैव मद्रोदुचरिका तथा ॥ ३५ ॥ तथा बहुफला क्षुद्रोदुंबरश्चित्रभेषजा । गुणाः । काकोदंबरिका शीता पक्का गोल्याऽल्मिका कटुः ॥ ३६ ॥ त्वग्दोपपिचरगानी तबल चातिसारजित् । उदुंबरवचा शीता कपाया वणनाशिनी ॥ ३७ ।। गुर्विणीगर्भसंरक्षे हिता स्तन्यपदा नृपे '। केये । तु तुमरा तिक्ता स्तभिी कफपित्तजित् ॥ ३८॥ , व्रणादिश्वित्रकुटनी कागलापांडनाशनी । तत्फलं तर्पणं ग्राहि विष्टंभि दाहनाशनं ॥ ३९ ॥ बृंहणं तु त्रिदोषघ्नं कफरक्तहरं तथा । खग्दोषशोफजित्प्रोक्तं 'द्रव्यरत्ना- करे.' ध्रुवं ॥ ४० ॥ ५० वदरी। म. बोर । गु० बोरडी । बदरो बदुरी कोलः कर्कधूः फेनिलः स्मृतः । सौवीरको गुडफलो बालेष्टः फलशैशिरः ॥ ४१॥ दृढबीजो वृत्तफलः कंटकी वक्रकंटकः। सुबीजः सुफलः स्वच्छः प्रोक्तो ' राजनिघटके' ॥ ४२ ॥ कोला कोलिगुडा कोली राष्ट्रवृद्धिकरी — गणे' । कर्कधुर्षदरिः प्रोक्ता तथा गृधनखी स्मृता ॥ ४३ ॥ फलं तु बदरं कोलं सौवीर फेनिलं कुहं । कर्कधुके ·निघंटशिरोमणिः। ६७ । . कोशफलं कोलकं कुवलं तथा ॥ ४४ ॥ कोलात्मजः स्वादुकं च प्रोक्तं वैद्यविशारदः । गुणाः । बदरं चाम्लमधुर, कषायं पक्वमेव च ॥४५॥ उष्णं रुचिकरं रकाश्रमशोषार्तिनाशन । अतिसारहर प्रोक्तं पाचनं तु तथा स्मृतं ॥ ४६॥ वदरस्य पत्रलेपो ज्वरदाह विनाशनः त्वचा विस्फोटशमनी बीजं नेत्रामयापहं ॥ ४७ ।। कफवातहरं चैव पित्तानिलहर 'धने' । ' केये ' मन्ना वीर्यदा च श्वासकासतृषापहा ॥४८॥ दाहच्छर्दिहरा प्रोक्ता वातपित्तहरा तथा । ५१ राजवदर । म. रायबोर । गु० रायबोरडी । नृपष्टो राजवदरः स्यान्नृपबदररतथा ॥ ४९ ॥ स्याद्राजवल्लभश्चैव मधुरः फल एव च । पृथुकोलो राजकोल. स्तनुबीजस्तथा ' नृपे' ॥ ५० ॥ निग्धच्छदा कोशफला हरितको- लीति ' द्रव्यके' । सौबीरिका तथा प्रोक्ता वैद्यै मदनपालके ॥ ५१ ।। गुणाः । मधुरो राजबदो दाहपित्तानिलापहः । वृष्यः शीतो वीर्यदश्च श्रगशोषहरो ' नृपे' ॥ ५२ ॥ ५२ भूवदरी । म भूयबोर, चण- बोर । गु० चणिया बोर । भूबदरी क्षितिबदरी वल्लीबदरी च बदरिवल्ली च । बहुफलिका लघुपदरी बदरफली सूक्ष्मबदरी च ॥ ५३ ॥ प्रोक्ता ' राजनिघटे ' तु भिषक्शास्त्रज्ञपंडितः । तथा ' मदनपाले 'तु लध्वी कर्कधुका धुका ॥ ५४ ॥ गुणाः । तथा भुबदरी चाम्ला मधुरा कफवा- तजित् । दीपनी पाचनी रुच्या किंचित्पित्तास्रकारिणी ॥ ५५ ॥ ५३ लघुवदर । म० क्षुद्रबोर , बोराटी । गु० नहानी बोरडी । सूक्ष्मफलो बदरोऽन्यो बहुकटः सूक्ष्मपत्रको दुस्पर्शः। मधुरः शबराहारः शिखिप्रि- यश्चैव निर्दिष्टः ।। ५६ ॥गुणाः । लघुबदरं मधुराम्लं पक्के कफवातनाशनं रुच्यं । स्निग्धं तु जन्तुकारकमीपरिपत्तातिदाहशोषघ्न ॥ ५७ ॥ मोक्तं 'राजमिघटे ' तु वैद्यविद्याविशारदः। 'केये 'तु शुष्करदरीतृषाऽऽमनी च दीपनी ॥ ५८ ।। श्लप्ममारुतपित्तनी वैयः प्रोक्ता न संशयः । ५४ वीजपूर । म महाळुग । गु० बीजोरु । नीजपूरी बीजपूर्णः पूर्णनीजः सकेसरः ॥ ५९ ॥ बीजकः कसराम्लश्च मातुलिंगः सुपूरकः। रुचको - ·६८ निघंटशिरोमणिः। - - - वीजफलको जन्तुनो दंतुरत्वचः ॥ ६० ॥ पूरको रोचनफलो नृपे' प्रोक्तस्तथा ' धने ' । कृमिघ्नो मातुलुंगश्च केशरी फलपूरकः ॥ ६१॥ अम्लोऽम्लको वराम्लच लुंगको बीजपूरकः । तथाम्लकेशरः प्रोत्तो मध्यकेशर एव च ॥ ६२ ॥ बीजाहः पूरकाह्वश्च संप्रोक्तो वैद्यनायकैः । गुणाः । बीजपूरफलं त्वम्लं फटूष्णं श्वासकास- गित् ॥६३ ॥ कठशुद्धिकरं हृद्य दीपनं वातनाशनं । रुच्यं नृपे तथा 'धन्वे ' तृष्णानं ' केयदेवके' ॥ ६४ ॥ जिह्वाहृच्छोधनं श्वास- कफकासवमिनकं । शूलनं 'द्रव्यरत्ने' च दीपनाम्लं तु केसरं ॥ ६५॥ लघु संग्राहि गुल्मनपर्शोहृद्रोगश्वासजित् । विधाजीर्णकासमं ' ग्रह- णीनाशनं 'नृपे' ॥६६॥ अग्निदीपनकृञ्चैव रक्तपित्तकर ' धने । शूलहिमोदरनं च मदात्ययहरं तथा ॥ ६७ ॥ रक्तमांसादिबलकृध्दृयं वर्य रुचिपदं । मंदाग्निकफवातघ्न श्वासकासापचिनक ॥ ६८ ॥ वीर्यद पित्तवातनं पार्श्वहृदस्तिशूलजित् । 'केये' प्रोकं 'नृपे' चैव तद्वानं तिक्तक भवेत् ॥ ६९ ॥ गुल्माशःश्वयथोरि ‘केये ' तूष्णं कृमिन्नकं । दुर्जर गर्भदं मूमिदभ्रमकरं तथा ॥ ७० ॥ वातश्लेष्महरं बल्यं पित्ता- निलहरं 'वे' । तत्पत्रं शीतलं ग्राहि रक्तपित्तहरं 'मदे' ॥ ७१ ॥ तत्फलं मध्यमं बालं त्रिदोषादिकरं नृपे । पक्क फल वर्णकरं हृद्यं पुष्टिबलादिकृत् ॥ ७२ ।। शूलाजीर्णविबंधनं कफवातहरं ध्रुवं । श्वास- कासामिमांवघ्नं शोफारुचिहरं 'नृपे ॥ ७३ ॥ त्वचा तिक्ता दुर्जरा च कृमिमी कफवातजित् । स्निग्धोष्णा तु 'नृपे' मोक्ता केये फटी प्रकीर्तिता ॥ ७४ ॥ गुर्वी शीता स्वादु 'धन्वे' मांसमारुतरोगजिता 'द्रव्ये' तु पित्तला प्रोक्ता स्वचा मध्यगता 'नृपे' ॥७५} रुच्या वातहरा शूलकंठजाठररोगजित्। अमिकृच्छदिकफहृत्योक्ता 'धन्वनिघंटके '॥७६|| किये' स्वादुर्गुरुः शीता बृंहणी श्लेष्मला स्मृता । तन्मूलं ककृमोक्तं दुर्जरं कटु पाचकं ॥७७॥ कृमिगुल्महरं प्रोक्त 'राजनामनिघंटके तत्पुष्पं रक्तपिननं शीतलं ग्राहि वातजित् ॥ ७८ ॥ कये' विचिशूलन - , ·निघटाशिरोमणि । . । द्रव्ये भूल स्व0विववजित् । ५५ वनवीजपूर । म रानमहाळुग । गु. जगली बिजोरु । वनबीजकपूरश्च वनजो वनपुरक ॥ ७९ ॥ अत्यम्लो वनबीजश्च गधाढ्या तु वनाद्भवा । देवदूती देवदासी दवेष्टा मातलु गिका ॥ ८० ॥ पीता तु पचनी प्राक्ता 'राजनानि' महाफला । गुणा । वनबीनः कटूष्णोऽम्लो रुचिदो वातनाशन ॥ ८१ ॥ आम- दापकृमिघ्नश्च कफश्वासहरो ' नृपे । ५६ मधुकर्कटी । म. पपई पोपई । गु० पोपैयो, झाडचीमडी । मधुबीजकपूरश्च मधुपर्णी महा- फला ॥ ८२ ॥ मधुवल्ली वर्धमाना ज्ञेया मधुरकटी । तथा मधुफला प्रोक्ता मधुकर्कटिका ' नृपे' ॥ ८३ ॥ स्वादुमज्जा तथा प्रोक्का स्वाद्वी तु स्वादुकर्कटी । घटालिका स्वादुलिगी मधुकर्कटिका ‘कये '॥८४॥ घटा तथा प्रोक्ता मधुरा नलिकादलः । एरड- चिभिटो वृक्षचिभिंटस्तु घटा तथा ॥८५।। मध्वेरडस्तु समोक्तो वातकम- फलस्तथा । गुणा । मधुर्कटिका स्वादु शिशिरा गुरुदुर्जरा ॥८६|| निदेषना तु दाहनी रुच्या वृण्या च 'राजके '। 'धन्व' पित्तास्रजित्योक्ता भ्रमही 'भावनामके' ॥८७ ।। क्षयनी श्वासकासन्नी हिमानिस्के- यदेयके' १५७ आमलकी। म. आवळी । गु० आवळां । आमलकी वयस्था च श्रीफला पात्रिका तथा ॥ ८८॥ अमृता च शिवा शान्ता शीताऽमृतफला तथा। जातीफला च धात्रेयी ज्ञेया धात्रीफला तथा ॥८९॥ वृष्या वृत्तफला चैव रोचनी 'राजनामके'। आगलका तु सप्रोक्ता जातीफलरसा 'धने' ॥९० ॥ तिण्य तिष्यफला धात्री धारा दिव्याऽमृतोद्भवा । तिष्यपुष्पा साधुफला 'केवदेवनिघटके' ॥ ९१॥ तथाऽकराऽमला शीतफला वृष्यफला स्मृता । पररसा तु कायस्था मोक्ता बहुफला तथा ॥ ९२ ॥ शुक्तिश्चैव तथा ज्ञया सा शुष्कामलकी मता । फल स्वामलक तिष्य जातीफलरस शिव ॥ ९३ ॥ धात्रीफल श्रीफल स्वामलकश्चैव तथाऽमृतफल मत ॥ ९४ ॥ गुणाः आमलक पायाम्ल शकल चामृतोद्भव । वृष्य ·निघंरशिरोमणिः। . - . मधुर शिशिरं लघु । दाहपिनवमीमेहशोफन्न च रसायन ॥ ९५ ॥ कषाय मधुर किंचिदम्ल रुचिकर कटु । कफनमतिशीत च पित्तासन्न श्रमानक ॥ ९६ ॥ विधामानविष्टभनाशन च फल ' नृपे', 'द्रव्ये केश्या सरा वृष्या छर्दिनी मेहहृत्स्मृता ॥ ९७ ।। अम्लत्वात्पवन हन्ति पित्त माधुर्यशैत्यतः । कफ रूक्षपायवास्त्रिदापन फल ' मदे ॥९८|| भग्नसधानकारी च तृपित्तनी तथा ' क ' । तन्मजा प्रदरच्छर्दिवात- पित्तज्वरापहा ॥ ९९ ॥ कपाया मधुरा वृष्या श्वासकामनिवर्हणी । यस्य यस्य फलस्येह वीयं भवति यादृश ॥ ३५०० ॥ तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानमपि निर्दिशेत् । अतिसारादिके शीतेऽभिन्यासे सूतिका- मये ॥ १ ॥ शुदवाते च तद्वयं मुज्ञवैयविशेषतः । ५८ काष्टधात्री। म. लघु आवळी । गु० नहाना आवळा । अन्यच्चाऽऽमलक प्रात काष्ठधात्रीफल तथा ॥ २॥ क्षुद्रामलकमित्युक्त क्षुद्रजातीफल ' नृपे । गुणाः । कावधात्रीफल स्वादु कपाय कटुक तथा ॥ ३ ॥ शीत पित्ता- सदापन्न पूर्वोक्तमधिक गणः । ९९ चिचा । म० चिंच । गु० आनली । चिंचा तु चुक्रिका चुका साऽम्लिका शाकचक्रिका ॥ ४ ॥ अम्ली सुतित्तिडी चाम्ला चक्रिका राजनामके । तित्तिडीका तथा सुक्ता मुक्तिका चिंचिका ' धने' ॥ ५ ॥ दतशठाऽऽम्लिकाऽऽम्लाच त्वाम्लीका यमदतिका । गुरुपत्रा तु चारित्रा तितिणी तु सुच- क्रिका ॥ ६ ॥ सुतिनिडी तथा प्रोक्ता वैद्यविद्याविशारदैः । गणाः । चिंचाऽत्यम्ला भवदामा पक्का तु मधुराम्लिका ॥ ७ ॥ वातघ्नी पित्त- दाहालकफदोषप्रकोपनी । पक्वचिंचाफलरसो मधुराम्लो रुचिप्रदः ॥८॥ शोफपाककरो पावणदोषविनाशनः । चिंचापत्र च शोफन्न रक्तदो- पव्ययापह ॥ ९ ॥ तस्य शुष्कत्वचाक्षार शूलमदामिनाशन । प्राका • राजनिघटे ' तु वैद्यविद्याविशारदैः ॥ १० ॥'केये 'त्वपक्का सपोक्ता चोष्णा गुर्वी च वातनित् । कफपित्तपदा रक्तपित्तदा मके' ॥ ११ ॥'केये ' शुकफल हृद्य कफतृट्कमहारक । श्रमन्न मावना- A ·निघटशिरोमणि - , - कृगिदाहम 'द्रव्यरले ' प्रकीर्तित ॥ १२ ॥ श्रमभ्रातिहर प्रोक्त वये 'मदनपालक'। 'धन्य पक्का तु वातघ्नी 'केये । तूष्णा गुरु सरा ॥ १३ ॥ बस्तिशोधनिका हृया रोचनी वह्निदीपनी । 'द्रव्ये' तु दोषजतनी भाव ' रूसा प्रकीर्तिता ॥ १४ ॥ अम्लसार । म त्रि पच सार, पन्हें। अम्ल सारस्त शाकाम्ल युक्राम्ल पाम्लचुक्रिका ! सिंचा- म्ल मम्ल यूठन चियासारस्तु ' राजक ॥१५॥ गुणाः। अम्लसारस्त्वती- चाम्ला वातन कफदाह कृत् । साम्यन शर्फगमिश्रा दाहपित्तकफाति- नुत् ॥ १६ ॥ ६० आम्रातक । म० अबाडा । गु० अभेडा आम्रा तक पीतनक कपिपूतोऽम्लवारक । शृगी कपी रसाढ्यश्च तनक्षीर फपिप्रिय ॥ १७ ॥ कपिचूडाऽम्राताश्च — नृपे' “धन्व ' तथा स्मृत । अम्रातो भावनश्चैव राजपुनो नृपात्मज ॥ १८ ॥ राजाम्रातक इ युक्त 'सेयदेवनिपक । आम्राट फली पैन प्रानो । मदनपालके ॥ १९ ॥ पीतना मर्कगनश्च 'भाव 'प्राक्त पीता । स्या-मधुरा- म्लको भूगीफल पशहरीतकी ॥ २० ॥ वर्षपाफी तथा प्रोत्तो वैद्य विद्याविशारदै । गणा । आम्रातक कपायाम्माम हठहर्पण ॥ २१ ॥ पक्क तु मधुराम्लाख्य स्निग्ध पित्तकफापह । 'नृपे"धन्व' तथा वृष्य किचिन्मारुतकृद् ॥ २२ ॥ आमवातहर रुच्य कफपि- तासनाशन । रसोष्ण तर्पण पक विष्टभि बृहण गुरु ॥२३ ॥ रक्षयहर दाहक्षतघ्न फगदेवके । ६१ नारग।म० नारिंग। गु० नारगी। नारगो नागरगश्च यागरग सुरगफ ॥२४॥एरावतो गधपत्रो वक्त्रवास सुगधक । योगारगश्च गपाट्यस्यग्मधश्च वरिवन ॥ २५ ॥ 'नृप ' प्रोत्तरतथा 'ध' विक्सुगधस्तथा स्मृत । स्याश्चरावतक प्रोनो योगी वनाधि यासन ॥ २६ ॥ मुखमियो मधुराम्ल समोचो योगमायः । सुधा समिकरशेव मधराम्लरम 'क्य ' ॥ २७ ॥ जनप्रिय तु पीताग नारग द्रव्यरत्न'। नायंगो नागरकश तथा नागरुष रमृत ॥ २८ ॥ किरिश्च तपा मागा वैयविद्याविशारद । गुणा । नारग मधुर चाम्ल .

·૭૨ निघंटशिरोमणिः। . . . गुरूप्ण रोचन मत ॥ २९ ॥ वातामकृमिशूलन श्रमहद्दलद 'नृपे । विपद दुर्जर हृद्य वातन धन्वनामके । ॥ ३० ॥ सर पित्तासह चैव कफ केयदेवके'। ६२ निवूक । म. निंबू, लिंबू । गु० कागदी लींबु । निबूकस्त्वम्लजबीरा वह्निर्दीप्यश्च शोचन. ॥ ३१॥ वहिनीजोऽ- म्ल सारथ दताघातश्च रोचनः । निबूको जन्तुमारी च प्रोक्तो ' राज- निपटके ' ॥ ३२ ॥ तथैव राजनिंबूकः प्रानो वैद्यविशारदः । गुणाः। निबूझ चाम्लरसक कटूप्ण गुल्मनाशन ॥ ३३ ॥ आमवातहर प्रोक्त चक्षण्य वह्निवृद्विकृत् । कासन्न कफछर्दिन कउरुग्नाशन 'नृपे ॥३४॥ मलग्रहे बदगुदे हितकृत्सेवनेन तु । विचिन्न वैद्यनाथैः मोचा 'भावकाशके ' ॥ ३५ ॥ वातघ्न ' केयदेवे 'तु रुचिकृत्पित्तल तथा । विषघ्न चोदरदर क्षयन शर्कराहर ॥ ३६॥ वातपित्तगरन च तृष्णाशोपनिवारण । फटिग्रहत्रिदोषन वानह द्भावनामके ' ॥ ३७ ॥ ६३ जंबीर । म० ईडनिंबू । गु० दोडिगा लींबु । दतशठश्च जनीर- जभजभीरजभला. । रोचनो मुग्यशोधी च जाड्यारिर्जन्तुजि. न्नृ पे ' ॥ ३८ ॥ गभीरो वक्त्रशोधी च ' धन्वके ' दतहर्पणः । गुणाः । अपक्व चैव जबीर रसेऽम्ल मधुर तथा ॥ पित्तकृप्रोक्त बल्य पाचनरोचन । वहिवृद्धिकर पक्क मधुर चासपि- त्तहत् ॥ ४० ॥ कफन्न तर्पण रुच्य पुष्टिद वीर्यवर्धन । वयं । राज- निघटे ' तु तथा 'धन्वनिघटके' ॥ ४१ ॥ वातश्लेष्मविबधन तृष्णो- क्लेशनिवारण । छर्दिश्वासहर प्रोक्त रेचकृत्कफवातहृत् ॥४२॥शूलामदो- पजतुघ्न प्रोक्त 'केयनिघटके'। हृत्पीडावारणपोक्त वैद्यै मदनपालके॥४२॥ ६४ मधुजबीर।म० साखरनिबू । ततो मधुरजबीरो मधुजभस्तदुत्तर । श- खद्रावी तथा पित्तद्रावी शर्करक स्मृतः ॥४४॥ प्रोको 'राजनिघटे' तु तथैव मधुजभलः । तथा च मधुजबीरफलो ' पिन्वनिघटके'॥४५॥ ,' राजनियू' या नावाची एक निंबात वेगळी जात आहे असे मदनपालनि घटात सागितले आहे . ३९ ॥ वातघ्न , .

·निबंटशिरोमणिः। ७३ - मिष्टनिबस्तथा प्रोक्तो ' भावनामनिपटके' | गुणा । मधुरो मधुजबीरः शिशिरः कफपित्तनित् ॥ ४६॥ शोषघ्नम्तपणो वृष्यः श्रमनः पुष्टिदो 'नृप । गरम्न मर्पविषजिरकफोरक्तशतृषापह ॥४७॥ रक्तदोपारु- चिच्छदिनाशनो भावनामके'। ६५ कपित्थ । म. कवठ । गु० कोठ । कपित्थो दधि मालूरो मगल्या नीलमल्लिका ॥ ४८ ॥ चिर. पाकी तथा ग्राहिफलः करमवल्लभः । करडफलको दतशठा ग्रथिफल- स्तथा ॥ ४९ ॥ स्यात्कठिनफल. प्रोक्तो ' राजनामनिवटक' अक्षसस्यो दधिफलस्तथा ग्राही कपिप्रियः ।। ५० [[ गधफलो दधित्थश्च । धन्व- तरिनिघटके' ।' द्रव्ये ' कपित्थकः गोक्तः कषाय सुरभिच्छदः ॥५१॥ 'भावे ' पृष्पफलश्चैव · काशे' मन्मथ एव च । तथा कुचकलः पोक्तः कपोष्टश्च सुगधिक ॥ ५२ ॥ गुणाः । कपित्थो मधुराम्ल श्व कषायस्तिक्तशीतल. ।वृष्यःविचानिल हन्ति सग्राही वणनाशन ॥५३॥ कपित्थनाममम्लोण कफन माहि वातल । दोपनयहर पक्क मधुराम्लरस गुरु ॥५४॥ अन्यच्च । कठरोगर चाम हिकाच जडत्वात् । दोपत्रयकर चैव सग्राहि विपहारक ॥ ५५ ॥ धन्वतरिनिघटे तु वातल कविभिः स्मृत । पक दोपत्रयहर गुरुश्वासवमिमक ॥ ५६ ।। हिमालगश्रमहर माहि ' राजनिघटके' (तसयार पाच वैये 'द्रव्य- निघटके ' ॥ ५७ ॥ ततो ' मदनपाले ' तु दुर्गर कठशोधन । तृषा- निवारण पोक्त वी · भविष्काशके ' ॥ ५८ ॥ ६६ तुंवरु । म. तिरफळ, चिरफळ । कों तिसळी । गु• तुमर । तुबरुः सौरभः तारो सानुजोऽद्रिनः । तीक्ष्णवन्कस्तीक्ष्णफलस्तीक्ष्णपत्रो महा- मुनिः ॥ ५९॥ स्फुटफलः सुगधश्च प्रोगो ' राजनिघटक 'नयाध. कच समोक्तो भिषविद्याविशारदः ॥ ६ ॥कालायनफलैः पौः केम. रागे. समुद्रनै । वृक्षस्तुपरको ज्ञगो - मदने त प्रकीर्तितः ॥ ६॥ वृक्षरतुबरको नाम पश्रिमाणेवनारज. । वीचीतग्गविक्षोममारुतोड़तप- लवः ।। ६२ ॥ अष्टागदपे चैव वाग्भट्टन प्रकीर्तितः । गुणाः । तुन- वनजः ·निपटशिरोमाण। - - नैव रत्नपित्तनिवारण । नृपागोह विपन च बात: पीर्तित ॥९॥ कर्कट । म. कारद । को याकड, कुरफ । गु० फरपटा, कापड । फर्कट: फाटः कर्कः क्षधात्री च स स्मृतः। सद्रामलकगशव मोक्तः फर्कफले 'नृपे' ॥९॥ गांगरुक कर्कटफ कर्कट मृगलडिक । तोदन कदन नैव मृगविट्मदृश 'गदे ॥३६००।" गुणाः। काट तु फल रुच्य कपाय दीपन पर | कफपिचहर ग्राहि चक्षुण्य लघु शीतल ॥१॥ ७२ श्लेप्मातक ।म० भाकर, शेलवट । गु: गुढो मोटो | श्लेष्मातको पहवारः पिच्छलो द्विज कुल्लित. । शंख : शीतफल• शीतः शाक: पर्बदारकः ॥ २॥ भूतद्रुगो गधपुप्पो 'राजनागनिघटके'। तथा 'धन्य- निघटे ' न शापितो रेग्वगाटयः ॥ ३॥ शैल. शैलुमनवृक्ष शीतलो द्विजकात्मत. । स्थूल श्लेमात मोहालो लेवाशाल्ट एव च लप्मातश्च तथा 'द्रव्ये 'मदने ' भूतपादपः । सेलुः शेलूश्च शैलूफः शल्कः प फ ततः ॥ ५॥ तथा 'भावप्रकाशे 'तु बहुवारक एव च । उद्दालक शीतफल. कर्जदारस्तथा स्मृतः ॥ ६॥ गुणाः । श्लेष्मातक: फटुहिमः कपायो मधुरस्तथा । पाचकः कृमिशूलभश्चामरनवणा- पहः॥ ७ ॥ मलरोधस्कारहर. कफक 'द्राजनामके ' । वाताध्मानव- लासादिकारको 'द्रव्यनामके '॥ ८ ॥ विपरफारविसपादिकटमश्न कपायक. । उण' मानो मिपको 'द्रव्यरलाकरे ' भव ॥ ९ ॥ तत्कल तु भवट्टप्य वातपित्तक्षयरक । ७३ लघुश्लेप्मातक । म. गोवणी । गु० गुदी नहानी । भूकदार कश्चान्यो लघु श्लेष्मातक- स्तथा ॥ १० ॥ भूशेलर्लघुशलश्च पिच्चला लघुपूर्वकः । लघुशीतः सूक्ष्मफला लघुभूतद्रुमो 'नृपे' ॥ ११ ॥ शलाटरर्बदाकारो 'द्रव्ये ' तु लमलीफलः । मुक्ताफलो विदुफलो पकरन फलोऽपि च ॥ १२ ॥ गुण । भूकदारा मधुरः कृमिना वातकापन । स्वर्णस्य मारक शीतो राजनामागवरक '॥ १३ ॥ तत्फल त यदा पक्क विभि श्लेष्मल गुरु । रूस 7 बृह। पाक्त वातापलादिग्तहत् ॥ १४ ॥ केश्य तिक्तो. .

·निघंटशिरोमणिः। ७७ . . . . णमधुरं तुवरं विषनाशनं । कटु विस्फोटवणजिकमपित्तासना- शन ॥ १५॥ विसर्पघ्नं तथा केये, द्रव्ये' केशहरं तथा। ७४ मुप्कक ॥ म० मोखा, मोखाडा । गु० । मरखो । मुम्कको मांचको मुष्को मोक्षको मुजकस्तथा ॥ १६ ॥ गोलीदो मेहनश्चैव क्षारवृक्षश्च पाटलिः । विषापहो जटालश्च वनवासी सुतीक्ष्णकः ॥ १७ ॥ श्वेतः कृष्णश्च स देवा राजनामनिपटके । मुष्टिस्तु गोलकश्चैव क्षारश्रेष्ठस्तु 'धन्वफे ' ॥ १८॥ घटा मदन- पाले ' तु शिखरी क्षद्रपाटली । मोक्षस्तु गोलिहश्चैव मावनामनि- घटके' ॥ १९ ॥' केथे ' तु झाटलो घटापाटलिः क्षारपादपः । घंटाकस्तीक्ष्णकः क्षारी प्रोक्तो वैद्यविशारदैः॥ २० ॥ गुणाः। मुष्फकः काटकोम्लश्च रोचनः पाचनो 'नृपे ' । पीहगुल्मोदरातिमो द्विधा तुल्यगुणान्वितः ॥ २१॥ वातश्लेष्महरो ग्राही 'धन्वतारीनिघंटके'। निर्यासोऽस्य पर वृष्यः शोपपित्तानिलापहः॥ २२ ॥ ' मदे' प्रोक्त 'गणे ' चैव क्षीरशायनशुक्रहृत् । चक्षुरोगहरश्चैव वातहृद् — द्रव्यर- रनके ' || २३ ।। विपकृमिहरी चैव बस्तिरोगहरः कटुः। तत्पुष्प कफ- पित्तन प्रोक्त 'मदनपालफे' ॥ २४ ॥ ७५ करमर्द । म० करवंद । गु० करमदी, करमदा । करगर्दः सुषेणश्च कराम्लः करमर्दकः । आविघ्नः पणिमर्दश्च कृष्णपाकफलो 'नृ॥२५॥ क्षीरफेना साम्ल. पुष्पा ' केये ' तु करमर्दिका । पाककृष्ण त्वविम च त्वविन डिडिमं मत ॥ २६ ॥ कृष्णपाक क्षीरफल तथा कृष्णफल रमृतं । गुणाः। करमर्दः स तिक्ताम्लो बालो दीपनदाहकः ॥ २७ ॥ पक्कस्त्रिदोपश- मनोऽतचिन्ना विपहा 'नृपे' । तृष्णापित्तहर पोक्त ' धन्वतरिनिघ- टके ' ॥ २८ ॥ रुच्य गुरुण्य संप्रोन कगदेवनिघटके' । कफपद तु ' मदन ' रक्तपित्तपद तथा ॥ २९॥ रक्तपित्तहर पक्क गधुर 'धन्व- नामक । कये ' तृड्वातहर सरः कफनिवारण ॥ ३० ॥ ततो । मदनपाल ' त पिनवायुहर स्मृत । ७६ तेजःफल ।म तेजफल !गु. , . -- ·ििनघंरशिरोमणिः। - . तेजफल | तेजःफलो बहुफलस्तथोक्तःशाल्मलीफलः ॥ ३१ ॥ फलती- क्ष्णादिसंयुक्तः फलान्तस्तबकादिकः । स्तेपीफलो गंधफलः कंटवृक्षस्तु 'राजके । ॥ ३२ ॥ गुणाः । तेज:फल: कदस्तीणः सुगंधिःपन: परः । वातश्लेपारुचिन्नश्च बालरक्षाकरः परः ॥ ३३ ॥ ७७ विक- दक । म हाशी । गु० हाशा । विकंटको मृङफलो ग्रंथिफः स्वादुकं- कमः । गोरंटकः काकयानो व्याधपादो पनमः ॥ ३४ ॥ ग फलो घनफलो मेघस्तनितरांभवः । स्यान्मुदिरफलश्चैव प्रावृप्यस्तदनंतर॥ ३५॥ तथा हास्यफलचैव स्यात्स्तनितफलो' नृपे'। गुणाः। विकंटकः कपाय: स्यात्कदुरूक्षो रुचिपदः ॥ ३६ ॥ दीपनः कफहारी च वखरंगविधा- स्कः । ७८ हरीतकी। म. हिरडा । गु० हरडे । हरीतकी हेमवती शिवा पभ्याऽव्यथाऽभया।। ३७ ॥येतना रोहिणी चैव प्रपथ्यापूननाऽमृता । जीवपिया जीवनिका जीवन्ती च भिषम्वरा ॥ ३८॥ प्राणदा तु जया जीव्या कायस्था श्रेयसी तथा । देवी दिव्या च विजया प्रोक्ता । निषटक ॥ ३९ ॥ चेतकी नदिनी 'धन्वे' 'केये । चेतनिका तथा । जीवनीया वयस्था च प्रमथा तदनंतर ॥ ४० ॥ रसायनफला सेपया शक्रसृष्टा तु पाचनी । गुणाः । हरीतकी पचरसा रेचनी कोह. रोगहत् ॥ ४१ ॥ त्वग्रोगाक्षिरोगनी संमोक्ता योगवाहिनी। रसायनी नृप ' प्रोका ' द्व्ये ' हृद्रोगकासमित् ॥ ४२ ॥ गलग्रहत्रिदोषनी हनुस्तभहरा तथा । शोफोदरहरा छर्दिकुष्ठह ‘न्मदने ' स्मृता ॥ ४॥ मूत्रकृच्छामरीनी च मूत्राघातहरा — भवे' । स्वादुपाका सरोष्णा च रूक्षा लघ्वी च बृदणी ॥ ४४ ॥ दीपनी पाचनी मध्या बल्बुद्धिकरा तथा । स्मृतिपदा गुल्महत्री वैवयंस्य विनाशनी ॥ ४५ ॥ ततः पुरा- णविषमज्वरुपाडुरोगहृत् । कामलामेहमोहनी शिरारुग्ग्रहणीहरा॥४६॥ शोषशोफातिसारनी श्वासकासकृमिनिका ! प्लीहाऽऽनाहगरमी च विन- घोदरनाशिनी ॥ ४७ ॥ ऊरुस्तमारुचिनी च हिमाऽऽमानवणा- श्रोतु । शलत्रिदोपहंत्री च प्रोक्ता अनिघंटके' ॥४८॥ हरी- .

·निघंटसिरोमणिः। तकीभेदाः। हरीसक्यमृतोत्पन्ना सप्तभदैरुदीरिता । तस्या मामानि वर्णाश्च वक्ष्याम्यर्थ यथाक्रमम् ॥४९॥ विनया रोहिणी चैव पूतना चामृताऽभया | जीवन्ती चेतनी चेति नाना समविवा मता ॥ ५० ॥ अलावुनाभिर्षिभया सुवृत्ता रोहिणी मता । स्वल्पस्वक्पूतना शेया स्थूल- मोसाऽमृता स्मृता ॥ ५१ ॥ पंचाम्रा चाभया ज्ञेया जीवन्ती स्वर्णवर्ण- भाक् । यस्रां तु घेतकी विद्यादित्यासां रूपलक्षणम् ॥५२ ॥ विंध्याद्री विजया हिमाचलभवा स्यांचंतकी पूतना सिंधी स्यादय रोहिणी तु वि- जया जाता मतिस्थानफे । घंपायाममृतोऽमया च अनिता देशे मुराष्ट्रा- ह्वये जीवन्ती च हरीतकी निगदिता सप्तममेदा बुधैः ॥ ५३ ॥ सर्य- प्रयोगे विजया च रोहिणी क्षतेषु लेपेषु तु पूतनोदिता । विरेचने स्पाद- मृता गुणाधिका जीवन्तिका स्पादि हजीर्णरोगमित् ।। ५४ ॥ स्याचेतभी सर्वरुजापहारिका नेत्रामयनीमभयां बदन्ति । इत्यं पयायोममिय मयोजिता शेपा गुणाढया न कदाचिदन्यथा ।। ५५ ॥ चेतकी च धृता हस्ते यापत्तिष्ठति देहिनः। तावविरेचते वेगात्तत्मभावान संशयः ॥५६॥ साप्तानामपि जातीनां प्रधान विजश स्मृता । सुखपयोगसुलभा सर्वव्या. धिषु शस्यते ॥ ५७ ॥ क्षिप्तास निमज्जति या सा शंया गुणवती भिषग्यः । यस्या यस्पा भयो निमननं सा गुणाढया स्पात ॥ ८॥ हरते पसम व्याधीन्मयस्तरति यदपः । हरीतकी तु सा पोका सत्र कीर्दिप्तिवाचकः ॥ ५९ ॥ हरीती तु तृष्णायां हनस्तंभे गलमहे । शोपे नवज्वरे जीर्णे गुपिण्यां नैव शक्पते ॥ ६ ॥ इत राजनिघंटात् ।। ७९ पिभीतक । म. नेहहा, येहळा, हेळा । गु० बेडा बेहेडा । विभीतफस्तैलफलो भूतवासः फलिद्रुमः । सवर्तकस्त पासंतः फसिवृक्षो बहेडफः ॥६१॥ हार्यः कर्षफलः फरको धर्ममोऽक्षोऽनिलमकः। विभीत. यश्च फासो - राजनामनिघंटके ' ॥ ६२ ॥ धर्मपी त्वक्षकच तुमुलो विध्यमातकः । निलपुप्पो रोमहर्षों तुमलच वर्षियः ॥ ६३ ॥ प्रोगः केपनिटे 'मु' मारे ' फलिपगालपः । भूतावागस्तपः कोशे' तथा ·निघंटशिरोमणिः। - 1 विभीतकी स्मृता ।।६४॥ कलिः कलिंदः सवतों विगीतश्च तथा स्मृत गुणाः। विभीतकः कटुस्तितः कषायोप्नः कफापहः ॥६५॥ चक्षुण्यः पलितमश्च विपाके मधुरा लघुः। 'नृपे' प्रोक्तस्तथा द्रव्ये हिमो हृद्रोगहा स्मृतः ॥ ६६॥ कफपित्तहरश्चोष्णवीर्यो भेदी ' पदे ' स्मृतिः। कृमिहा च सरो रूक्षः प्रोक्तो 'धन्वनिघक' ॥ ६७ ॥ वैवर्यनस्तथा केश्या रोचनः । केयदेवके तनमना मदमोना ककमारुतहा 'कर' ॥६॥ तृच्छर्दिकफवातनी प्रोक्ता 'भावप्रकाशक '।' गणे हिकाहरा मोक्ता पुरातनचिकित्मकैः ॥ ६९ ॥ ८० पूग ! म० सुपारी, पोफळ । गु. सोपारी । पगस्तु पूगवृक्षश्च क्रमुको दीर्घपादपः । वल्कतरुदृढवल्कश्चि- कणव तथा 'नृपे ॥ ७० ॥ * धन्वतरिनिघटे ' तु गुवाकः खपुर स्तथा । घाटा तु गुरुपुष्पश्च क्रमः पुगी कपीतनः ॥ ७१ ॥ गूवाक क्रमकी त्रसी ततसारः सुरजनः । गोपदलस्त्वकोटच करमट्टस्तृण- द्रुमः ॥ ७२ ॥ क्रमुकस्तृणवृक्षश्च गुहाशया तथा स्मृता। फल तु पाक कमुक चोद्वेग केनुक तथा ॥ ७३ ।। साकपागफल पूग तथा चामर- पुष्पक । पूगीफल पूगफल स्यात्क्रमुकफल तथा ॥ ७४ ॥ घोटाफल लक्ष्गक च प्रोक्त वैद्यविशारदः।चिकणपूगफलनामानि । म चिकण- सुपारीची नावें । पूग तु चिक्कणी चिक्का चिकण श्लक्ष्णक तथा।।७५॥ उद्वेग कमफल तथा पूगफल नृपे' । गुणाः । पूगवृक्षस्य निर्यासो हिमः समोहनो गुरुः ॥ ७६ ॥ विपाके सोष्णकक्षारः साम्लो वातन- पित्तलः । खेरी च मधुरा रुच्या कपायाला क्दुस्तथा ।। ७७ ॥ पथ्या च कफवातघ्नी मारिका मुखदोषनुत् । नैवतं मधुर रुच्य कठशु- द्विकर लघु ॥ ७८ ॥ त्रिदापशमन दीप्य रसाल पाचन सम । गौल्य गुहागर श्लक्ष्ण काय कद पाचन ॥ ७९ ॥ विष्टभजठराध्मानहरण द्रावक लघु । घोटी सुपारी | धोटा कटुकपायोप्णा कठिना रुचिका- रिणी ॥ ८० ॥ मलविटगशमनी पित्तहृद्दीपनी तथा । चौलसुपारी । पुगीफल चेटलमज्ञक यत्नत्कोंकणेषु प्रथित मुगधि ॥ ८१ ॥ श्लोमा- ·रंजनी तीक्ष्णमजरी ॥ ९५ ।। देवप्रिया तथा मोक्ता कथिता दानवप्रिया। निघंटाशरोमणिः। पहं दीपनपाचन च बलप्रदं पुष्टिकर रसाढ्य । वल्लगल्लसुपारी। यत्का- कणे चल्लगुलाभिधानकं ग्रामोद्भव पूगफलं निदोपनत् ।। ८२ ॥ आगा- पह रोचनरुच्यपाचन विष्टमतुदामयहारि दीपन । चदापूरी सुपारी । चंद्रापुरोद्भव पूग कफन मलशोधन ॥ ८३॥ कटु स्वादु कपाय न रुच्यं दीपनपाचन । तैलगणातील सुपारी। आंध्रदेशोद्भवं पूग कषायं मधुर रसे ॥८४ ॥वातजिवक्त्रनाड्यनमीषदम्ल कफागह । पूगीफलवि- शेपगुणाः । पूग समोहकृत्सर्वं कषायं स्वादु रचन ॥ ८५ ॥ त्रिदा- पशमन रुच्य वक्त्रक्लटमलापह । आम पूगं कषाय मुखमलशमन कवशुदि विधत्ते । रक्तामश्लेष्मपित्तशमनमुदरामानहार भर घ | शुष्क काम- यन्न रुचिकरमुदित पाचन रेचन स्यात्तपणेनायुत चेन्झटित्ति वितनुते पाडवात च शोफ ॥ ८६ ॥ ' नृपे ' प्रोक्त तथा — धन्वं ' कफन भदि पित्तजित् ॥ ८७ ॥ मधुर गुरु हृद्य च मोक्त ' केयनिघटके' । पके फलं तु सप्राक्त वातल खिग्धमेव हि ॥ ८८ ॥ रक्तपित्तविवृद्धं च कफ- वातहर नथा । मुखदौमध्यहत्कड़मदनदहर · कये ' ॥ ८९ ॥ विशद कामकृत्योक्त श्लेष्मश्रमहर · मदे'। ८१ नागवल्ली । म नागवेल, पान- वेल । गु० नागरवेन्य । नागवल्ली तु ताबूली तथा फणिलता मता ॥९०॥ फणिवल्ली पर्णलना तथा सप्तशिरा स्मृता । स्याद्भजगलता प्रोक्ता भक्ष्य- पत्री तथा च सा ॥ ९१ ॥ सा श्रीवाटाम्लादिवाटादिनानायामस्तोम. स्थानभेदाद्विभिन्ना । एकाऽप्येषा देशमृत्लाविशेषान्नानाकार याति का गुणैश्च ॥ ९२ पोक्ता.' राजनिघटे' तु तथा ' धन्वनिघटक, । बहुला च बला नेता भद्रा पातालवासिनी ॥ ९३ ॥ मुखरागकरी सौम्या चामृता स्वमृतोद्भवा । कामदा कामजननी जीवन्ती यावनी प्रिया ॥ १४ ॥ आमादनननी हृद्या देवतामयभजनी, तावूलवल्ली नागा - तथा ' मदनपाले ' तु नागिनी नागवल्लरी ॥ १६ ॥ ताबूलपर्णिकाचेव मोक्ता नागवल्लिका । तावूलवल्लिका नागपर्णी ताश्रममननी ।। ९७ ॥ ११ ·निघंटशिरोमणिका नागवल्लीदलं पोक्त तांबूलं मुखभूपणं । पर्ण पत्रं तु संपोकं वैयविद्यावि. शारदैः ॥ ९८ ॥ गुणाः । नागवल्ली कटुस्तीक्ष्णा तिक्का पीनसवातगिन् । फफकामहरा रुच्या दाहक़द्दीपनी परा ॥ ९९ ॥ शिरिवाडीपान । श्रीवाटी मधुरा तीक्ष्णा चातपितकफापहा । रसाढया सरसा रुच्या चिपा शिशिरा स्मृता ॥ ३७०० ॥ अंबाडेपान । स्यादम्लवाटी फटु काम्लतिता तीक्ष्णा तथोष्णा मुग्वपाकक: । विदाहपित्तासविको- पनी च विष्टंभदा वावनिबहणी च ॥ १ ॥ सातसी पान । सनसा मधुरा तीक्ष्णा कटुरुष्णा च पाचनी ! गुन्मोदरामानहस रुचिकृद्दीपनी परा ॥२॥ गुहागर,-अडगर-पान । गुहागरे सप्तशिरा प्रसिद्धा तस्पर्णजूर्णा- तिरसाऽतिरुच्या । सुगंधितीक्ष्णा मधुराऽतिहृया संदीपनी पुंस्त्वकराऽति- चल्या!॥३॥ विरेचनी वक्त्रसुगधकारिणी। अगरापान, माळव्यांत प्रसिद्ध । नामान्याम्लसरा सुतीक्ष्णमधुरा रुच्या हिमा दाहनुपित्तोंद्रकहरा सुदीप- नकरी बल्या मुखामोदिनी । स्त्रीसौभाग्यविवर्द्धनी मदकरी राज्ञा मदा वल्लगा गुल्माध्मानविषधनिञ्च कथिता सा मालवे तु स्थिता ॥४॥ पोटफुलीपान, तैलंगणांत प्रसिद्ध । आंध्र पटुलिका नाम फपायोप्या कटुस्तथा । मलापकर्मा कंठस्य पित्तकृदातनाशनी ॥ ५॥ घोरसमुद्रदे. शपान । द्वेसणीया कटरतीक्ष्णा हृया दीर्घदला च सा । कफवातहरा रुच्या फटुर्डीपनपारनी ॥ ६ ॥ सद्यस्त्रोटितमक्षितं मुखरुजाजाड्यापहं दोषकृद्दाहारोचकरनदापि गलकृष्टिभि वान्तिप्रदं । यद्भूयो जलपान- पोषितरसं तञ्चञ्चिरावोटितं तांबूलीदलमुचमं च रुचिकृदयं त्रिदोषार्ति- नुत् ॥ ७ ॥ कृष्णं पण तिक्तमुष्ण कषाय धत्ते दाहं वक्वजाडय मलं च । शुभ्रं पर्ण श्लेष्मवातामयन्न पध्र्य रुच्य दीपन पाचन च ॥ ८ ॥ शिरापर्ण तु शेथिल्यं कुर्यात्तस्यामहद्रमः । शीर्ण बग्दोषद तस्य भक्षिते च शितं सदा ॥ ९ ॥ अनिधाय मुग्वे पणं पूगं खादति यो नरः । मतिभ्रंशो 'दरिद्री योदन्ते स्मरतिनो हरिम् ॥ १० ॥ ८२ चूर्ण। म. चुना। गु० चुनो | चूर्ण सुधा शिलाक्षार मौधभूषणकं तथा । सुधा- ·- चदनं यत्तु बेसवाच्य कचिन्मते । अतीव शीतलं बट्ट दाहपित्तवरपर निघंटशिरोमणिः॥ वर्य तु संप्रोक्तं ' द्रव्यनामनिघटके' ॥ ११ ॥ गुणाः। चूर्ण चार्जुन- वृक्ष फहर गुल्मप्तमकाहय शोफनं कुटजंकरंजजानितं वातापहं. रुच्यदं । पिनघ्नं जलनं बलामिचिदं शैलाहय पित्तद , स्फाटिक्य दृढ- दन्तपंक्तिजननः शुक्त्य दिजं रूक्षदं ॥ १२ ॥ तांबूललक्षणं । पर्णाधिनये! दीपनी रंगदात्री पूगाधिक्ये रूक्षदा कृच्छ्रदात्री । साराधिक्ये खादिरे शोषदात्री चूर्णाधिक्ये पित्तक पूर्तिगंधा ॥ १३ ॥ इतिरामनिघटात् ।। इति.आम्रादिवर्गः समाप्तः। १० चंदनादिवर्गः.. १ चंदन । म चंदन । गु० सुखड़, चंदन । श्रीखड चंदनं प्रोक्तं महाह श्वतबदन । गोशीर्ष तिलपर्णं च मंगल्य मलयोद्भव ॥ १४ ॥ गधराज सुगंधं च सर्पावासं च शीतलं । गधाढ्य गधसार चा भद्रश्री. मौगिवल्लभ ॥ १५॥ पावन स्यान्मलयजं शीतगध चा शिशिरं श्रीस्तथा भद्रं हिम श्वेत तु ' द्रव्यके' ॥ १६ ॥ चंदाति- साथा तैलपर्णको भावनामक | चंद्रकांतं च पाटीरं गंव स्यात्तलपणिकः ॥ १७ ॥ एकांगं तु पटीरं च शीतं मद्रा अयं स्मृतं । सर्पप्रियं राजयोग्य मोक्त वैद्यविचक्षणैः ॥ १८ ॥ गुणाः ।। चंदनं फटु तिनं च शीतलं भ्रातिपित्तजित् । पमिज्वरकृमिन्न च तृपासतापनाशनं ॥ १९ ॥ वक्त्ररुजापह वृष्यं कांतिसौरम्पद तथा । श्रेष्ठ कोटरकपरोपफलितं सुग्रधि सद्गारवं छेदे रकमयं तथा च विमलं पीत च यदर्पण । स्वादस्तितकटुः सुगधपहले शीतं पदल्प गुणे क्षीणी चार्धगुणान्वित तु कथितं तञ्चदन मध्यम् ॥ २० ॥ चंदन द्विविध शोक बेसुकडिसंज्ञकं ॥ २१ ॥ वे तु सादविच्छेदं स्वयं शुष्क त. मुक्काडि । मलयाद्रिसमीपस्थाः पर्वता येशिकाः ॥ २२ ॥ ॥ २३ ॥ छदिगोहतृषाकुटप्तिगिरं रक्त कामजित् । सुदिनदन तिक फपिनानदाहनुत् ॥ २४ ॥ शैन्यसुगंधदं गाई शक ना . राजके'। . .

·'निघंटशिरोमणिः । - - , न्यथा । 'नृपे 'प्रोक्तं तथा : धन्व ' खंतदाहापहारकं ॥ २५॥ विषघ्नं रक्तपित्तघ्नं नेत्ररोगव्रणापहं । ' केये ' गुरुक्लमहरं दाहपित्तक- फापहं ॥ २६ ॥ हृद्यमालादकृमोकं मदने ' वैद्यनायकैः । २ शवरचंदन । म० किंचित्पीत चंदन, कोंकणांत प्रसिद्ध । गु० शब- रचंदन । नातिपीतं तु कैरातं तथा शबरचंदनं ॥ २७ ॥ वन्यं च गंध- काष्ठं शैलगंधं तथा स्मृतं । किरातकाष्टकं चैव प्रोक्तं । राजनिघंटके । ॥ २८ ॥ गुणाः । कैरातं शीतलं तिक्तं श्लेष्मानिलश्रमनक । पितघ्नं स्फोटपामानं तृट्ताप- विमोहहृत् ॥ २९ ॥ ३ पीतचंदन । म० मलयागर पीतचंदन, होसपा देशांत प्रसिद्ध । गु० पीळो चंदन । पीतगंधं तु कालीय पीतक माध- वप्रियं । कालीयकं पीतकाष्ठं बर्बरं पीतचंदन ॥ ३० ॥ प्रोक्तं 'राज- निघंटे ' तु तथा कालानुसारकं । कालानुसार्यकं पीतं तथा नारायण- पियें ॥ ३१ ॥ पीतसारं तु कालेयं मलयोत्थं तु जायक । तथा मलयज कालसारं चैव हरिप्रियं ॥ ३२ ॥ कालयकं वर्णदं च पीतामं कांति- दायकं । गुणाः। पीतं च शीतलं तिक्तं कुष्ठश्लेप्मानिलापहं ॥ ३३ ॥ कंटूविचत्रिकादद्रुकृमिहन्कांतिदं परं । ४ पत्रांगा म० पतंग । गु० पतंग। पतंगं चैव पत्रांगं रक्तकाट सुरंगदं ॥ ३४ ॥ पत्रादयं पट्टरागं च भार्या- वृक्षश्च रक्तमः । लोहितं रंगकाष्ठ व रागकाटं कुचंदनं ॥ ३५ ॥ पट्ट- रंजननं व सुरंग ' राजनामके ' । सुरंगकं तथा 'धन्वे ' पट्टरंजन- मेव च ॥ ३६ ॥ पत्तंग चैव पत्तूरं पत्रकाठ नयन्य कं। पत्रपत्रं 'के' तु तथा ' भायपकाशके' ॥ ३७ ॥ रकसारं रंजनं च परंजकमेव च । गुणाः । पत्रांगं कटकं रक्षगम्ल शीतं तु गोल्यकं ॥ ३८, ॥ यातपित्तज्वरम ग. विस्फोटान्मादभूत हृत् । नो तथा ' धन्ये ' व्रणरोपण ग्मृतं ॥ ३९ ॥ ' कये 'तु पित्त कफद्दा द्रव्ये ' मूत्राश्मरीमकं । ५ रक्तचंदन । म • रक्तचंदन । गु० रता• जत्री। रक्तचंदनान्यं तु लोहिनं हरिन्दनं ॥ ४० ॥ रामार ताम्रसारं . - , प्रागं .

·निघंरशिरोमणिः । . . . रुश्च भूतहारि तदुत्तर ॥ ५८ ॥ मवदारुस्तथा प्रोक्तं रामनामनिर्ष- टके । 'दारुः सुगह फिलिमं सुदासविद्दारु च ॥ ५९ ॥इगुस्वि- द्रवृक्षश्च तथा हमरदारु च । सहवृक्षं महादारु प्रोक्तं 'धन्वनिध. टके' ॥ ६० ॥ ' केये ' सुरद्रुमश्चैव गद्रुश्च तथा स्मृतं । स्नेहवृक्षः शकदारुः मोक्तो । मदनपालक ॥ ६१ ॥ मस्तदारु दुकिलिमं ' मावे ' तु सुरभूतहः । शकद्रुमः परिभद्रः शक्रपादप एव च ॥१२॥ गुणाः । देवदारु द्विधा ज्ञेय तत्राचं सिम्पदारुकं । दिनीयं काठदारु स्याद्वयोनामान्यभेदतः ॥ ६३ ।। स्निग्वदारु स्मृतं तिक्तं हिग्याणं लमवातजित । आमदोषविच पार्शःप्रमेहम्वरनाशनं ॥ ६४ ॥ उष्ण च श्लेष्मवातन मोक्तं ' धन्वनिघंटके '। कंय ' हिक्काज्वरन कडु- पनिसनाशन ॥ ६५ ॥ · भावे ' तंद्रारक्तहञ्च श्लंमाश्वासानिलापह । ९ काष्टदारु । म०, गु० काठदवदार । देवकाष्ठं पूतिकाष्ठं भद्रकोष्ठ सुकाष्ठक ॥ ६६ ॥ अनिवदारुकं चैव काठदारुस्तु ' राजके गुणाः। देवकाठ तु तिक्तोष्ण रूक्ष श्लष्मानिलापह ॥ ६७ ॥ भूतदोषापह धत्त लिममग कालिक । 'नृप ' प्रोक्त तथा ' धन्वे ' तूष्णं सिग्धं घ वातहृत् ॥ ६८ ॥ आमदोषविषधन प्रमहश्लष्मरोगजित् । १० चीडा। म०, गु• रिहादेवदार, पजाबात प्रसिद्ध । चीडा तु दारुगंधा च तारा गधवधूस्तथा ॥ ६९ ॥ मगल्या भूतमारी च तरुणी गधमादनी । फपाटिनी महमिञ्च प्रांतं । राजनिपटक । सुमंगल्यं च फपट वातभूतनिवारिणी । तरुगं तु तथा ' धन्वं ' संक्ति महभीतिजित् ॥ ७१ ॥ गणाः । चीडा कप्ता कासमी कफनि. भोपनी परा । अयंतं पविता सा तु पित्तीपश्रमापहा ॥ ७२ ॥ धन् ' तु रक्तपित्तनी कफवातहरा स्मृता । ११ समपर्ण । म. सानवीण । गु: हावीन । समपर्णश्चत्रार्णःशुक्तिपणं: सुपर्णकः ॥७३|| मम उदो गुन्उपुषो युग्मपर्णो मुनिच्छदः । महत्ताबहुपर्णध नया मलिएकः ॥ १॥ मदग। मंभिर्ग: पोता समनिरक। . ॥ ॥ . .

·- . यर्य पीत तु सपोक तथैव परयोनिक । सौरम फेसर घस दीपक कुस- निधरशिरोमणि । सप्ताह स्थलपत्रच छत्री बहुच्छदः ' कये ।। ७५ ॥ सप्तपत्रो विशालत्व बहुत्यक् विषमच्छद । वृहदकः पृथपर्णः पृथपत्रः शिरोरुना ॥७६॥ ग्रहनाशो दलेगंवा ग्रहाशी च गुहाभयः । सुदीर्घः स्थूलपर्णी च अयुग्मच्छद एव च ॥ ७॥ स्याबृहदल्कलो युग्मपत्रः स्याच्छारदस्तथा । गुगाः । सप्तरगंस्तुति कोष्णविदोषनश्च दीपनः ॥७८॥ मगधो निरुधऽय बगरक्तामयकृमीन् । मोक्ता ' राजनिघटे' तु ज्वर- मस्तु — गणे' स्मृतः ॥ ७९ ॥ शुलगुल्महरचैव सरः कुष्ठहरो 'धने' 1 ' केये' निग्धः श्वासहरो हृद्यः प्रोक्तो भिषग्वरैः ।।८०॥'मदे' श्लेष्मानिलहरः सप्रोक्तो भिषगुत्तम । १२ सरल। म०,गु• सरल देवदार। सरल: पूतिकाष्ठ च उच्चः निद्रुरुच्छ्रितः ॥ ८१ ॥ स्निग्धदारुस्तथा दीपतहारीचपत्रकः । निग्यश्चैव तथा प्रोको 'राजनामनिघटके'८२॥ 'मोक्ता दीपवृक्षश्रीडा पीतद्रुपस्तथा । नदनो सुरदारुश्च खलि- द्रुगस्तथा 'कये ॥ ८३ ॥ नमेरुश्च महादी! ' मदने ' परिकी- तित. । मदनो धूपवृक्षश्च चडा सुरभिदारुकः ॥ ८४ ॥ मद्रदासः पीत- दारुः पीतवृक्षः कलिद्रुमः। तथा सुरभिदारुश्च सप्रोक्तो वैयनायकै.॥८५]] गुणाः । सरलः कतिक्तोष्णः कफवातविनाशनः । त्वग्दोषशोफकडूति वणमः कोष्ठशद्धिदः ॥ ८६ ॥ 'नृपे' प्रोक्तस्तथा · भावे । स्वेदहरः स्मृतः । वस्त्रसावम्वग्भ्रशनेत्ररोगप्रणान्तकृत् ॥ ८७ ॥ 'धन्वे' भोक्तस्तथा 'कये ' कासाठरुजापहः । मधुरो रसपाके च कम्निग्ध- स्तथैव च ॥ ८८॥ १३ कुंकुमाम फेशर {P० केमर। काश्मीरज तु फाश्मीर फंकुम स्वभिशेखर । असृग्वरं शठ रक्त वाहिकं शोणित मत ॥ ८९ ॥ पीतक रुपिर गौर कात वहिशिखं तथा । घुमृण पिशन मैव वरेण्य स्वरुण स्मृत ॥१०॥ कालेयक जागुड च स्पारफेसरवर 'नृपे'। अस चारु च सकोचं समोक्तधन्वनाम। ९ ।।काइमीग्जन्मामिशिख धार लोहितबदन । बाहिक पतिन ‘फोशे' वसाह मदनपालके' ॥ ९ धन्व यूका- - ·निमंरशिरोमणिः। . . जित् ॥ २२ ॥ किलासकफदौगंध्यवातालक्ष्मीमलापहा । प्रोक्ता 'राज- निघंटे 'तुं तथा ' धन्वंतरी' स्मृता ॥ २३ ॥ विषधी दोषशमनी हृद्या बस्तिविशोधनी 1 उष्णा कफादिच्चर्दिनी शोथवातहरा' मदे ॥२४॥ मुखशोषहरा वृष्या प्रोक्का 'गणनिघंटके । कामरूपोद्भवा श्रेष्ठा नेपाली मध्यमा भवेत् ॥ २५॥ काश्मीरदेशसंभूता कस्तूरी राधमा मंता । कामरूपोद्भवा कृष्णा नेपाली नीलवर्णयुक् ॥ २६ ॥ काश्मीरी कपिलच्छायां कस्तूरी त्रिविधा ' भवे ' । १७ गोरोचन । म०, गु० गोरोचन ! गोरोचना रुचिः शोभा रुचिरा शोमना शुमा॥२७॥गौरी च रोचना पिंगा मंगल्या पिंगला शिवा । पीता च गोमती गव्या वंदनीया च कांचनी ॥ २८ ॥ मेध्या मनोरमा श्यामा रामा ' राजनिघंटके'। पावनी चंदनी योग्या मांगल्या गौतमी 'धने ' ॥ २९ ॥ रक्षा गोपि- चना वश्या ' केयदेवनिघंटके ' । वंद्या तु ' मदने 'प्रोक्ता 'गणे' चैव ग्रहापहा ॥ ३० ॥ तथा वैद्यैस्तु संप्रोक्ता श्यामा मोपित्तसंभवा । गुंणाः । गोरोचना कृमिनी च शीता रुच्या' तु पाचनी ॥ ३१॥ विषनी कुष्ठहंत्री च वश्या भूतग्रहापहा । शृंगारवादिनी चैव मंगला जनमोहिनी ॥ ३२ ॥ ' नृपे ' मोका तथा' धन्वे ' नेत्ररोगहरा मता। सौभाग्यकरणी मोक्ता ' द्रव्ये ' वृष्पा तथा स्मृता ।। ३३ ॥ उन्माद गर्भावमी क्षतासमी च ' फेयके' । १८ कर्पर । म० कापूर | गु० कपूर । कर्पूरी घनसार शीतः शीतकरस्तथा ॥ २४ ॥ शशांकः शांमवश्चंद्रः शीतांशुहिमवालुका । शिला हिमकरो गौरस्तुपारो मिहिका तथा ॥ ३५॥ शीतपमरत्वभ्रसारस्ताराम्रः कुमुदस्तथा । चंद्रालोकस्त- पंदुश्च शुभ्रांशः स्फटिको ' नृपे' ॥ ३६ ।। वेश्को रेणुसारश्च सिताम्रः स्फटिकोपमः । मरमाद्वयो हिमांशुश्च नक्षत्रेशो निशापतिः ॥ ३७ ।। भरमवेधो विधुः श्वेतस्तरुसारो हिमादयः। मुक्ताफलं त राजाई शशी स्वनं हिमोपलः ॥ ३८ ॥ शीताः शीनरश्मिश्च हिमः शीतरजः स्मृतः । सितामः शीतलरजस्तुहिनोंद्ररांज्ञकः ॥ ३९ ॥ भूतिकभंद्र- - ·नियंटशिरोमणिः । मस्मश्च हिमाम्रश्चंद्रनामकः । १९पोतास। म०, गु० मीमसेनी कापूर। पोतासो भीमसेनश्च पांशुः सितकरस्तथा ॥ १०॥ शकरावाससज्ञश्च पिंजो हिमयुतो हिमः । अन्दसारो वालुका च जूटिका शीतलस्तथा ।। .४ १-[ तुषारः पत्रिकास्यश्च प्रोक्तो - राजनिघटके' । कर्पूरलक्ष- णानि । शिरो मध्यं तलं चेति कर्पूरस्त्रिविधः स्मृतः ॥ ४२ ॥ शिर- स्तंभागसंजातं मध्यं पर्णतले तल .. मास्वद्विशदपुलक शिरोजात त मध्यमं ॥४३॥ सामान्यपुलक स्वच्छं तले चूर्ण तु गौरकं स्तंभगर्भस्थित श्रेष्ठं स्तंभबाह्ये च मध्यमं ॥ ४४ । स्वच्छमीपद्धरिद्राभं शुभ तन्मध्यम स्मृतं । सुदृढं शुभ्ररूक्षं च पुलकं बाह्यजं वदेत् ॥ ४५६ अपि च । स्वच्छ भंगारपत्रं लघुनरविशव तोलने तितक चेत्स्वाद शैन्यं मुहप बहलपरिमलामोदसौरभ्यदायि । निःस्नेह दाढयपत्रं शुभतरगिति चेद्राज- योग्यं प्रशस्तं कर्पूरं चान्पथा चंद्रहुतरशमने स्फोटदायि व्रणाय ॥ ४६॥ गुणाः । कर्पूरः शिशिरस्तिक्तः स्निग्धश्रोष्णोऽस्रवाहदः .. चिरस्थो दाहदोषमः स धोतः शुमकृ 'न्नृपे ' ॥४७॥ तृण्मेदोविषदोषभं चक्षुष्य मदकारफं। धन्वे ' प्रोक्त तथा ' द्रव्ये ' मेहनो गरनाशनः ॥४८॥ 'केये ' तु कफशोषभो मुखवैरस्यनाशनः । २० चीनकर्पूर । म गु: चिनी कापूर । चीनकवीनकर्पूरः कृत्रिमो धवल: पटुः॥ १९ ॥ मघसारस्तुषारश्च द्वीपकर्पूरजो ' नृपे' । गुणाः । चीनकः कटुतितोष्ण ईषच्छीतः कफापहः ॥ ५० ॥ कंठदोषहरो मेध्यः पाचनः कृमिनाशन । २१ जवादि । म०, गु० जवादी कस्तूरी । जवादिगंधराज स्याकृत्रिम मृगचर्मजम् ॥ ५१ ॥ समूहगध गधादर निग्धं सामाणिकर्दम । सुगधं तैलनिर्यासं कुटामोद तु ' राजके ॥ ५२ ॥ मार्जारिका पूर्तिका च 'केवदेवनियंटके ।' द्रव्ये ' तिकमा बैर मानारी श्वनेलिका ॥-५३ ॥ गंधमार्जारवीयं च प्रोक्तो ' मावप्रकाशके ' । मारिगधमुख्या च गंधमाजरिवीर्यजा ॥ ५४ ॥ गंधमारिजा पूतिर्गवचेली तथा स्मृता । बहुगंधा वेधमुख्या प्रोक्का वैयविशारदैः ॥ ५५ ॥ गुणाः । सौगधिकं - ~ ·. प - . - निघंटशिरोमणिः। तुरुको पापना धूम्रो धूम्रवर्णः सुगंधिकः ॥ २२ ॥ सिन्हको सिल्ह सारश्च पीतसार कपिस्तथा । पिण्याकः कपिजः फल्कः पिडित: पिंडतलफः ॥ २३ ॥ करेवरः कृत्रिंगको लेपनो ' राजनापके कर्षितलं मुक्तिमत्तः पिंगलः कृत्रिमस्तथा ॥ २४ ॥ सुगंधिः पिंडफाश्चैव कृतको 'धन्वनामके'। यावनः पंडितो धूमः फपिलः फपिशस्तथा ॥ २५ ॥ कृतपिंडीतकः प्रोक्त: ' फेये' यवनदेशगः । पिंडतेलोऽगपु- प्पश्च सावनः फपिनाम ।। २६ ॥ मिल्हश्च वृकधूपश्च तैलं चंचलते- लकः । गुणाः । तुरुकः सुरभिस्तितः कनिग्धश्च कुवजित् ॥ २७॥ फफपिनाश्मरीमूत्राघातभूतवरापहः । ' नृप' मंद कांतिकृच कटप्णः शुकृत्तथा ॥ २८ ॥ वृप्यः स्वेदहरो ' मावे ' ज्वरदाहग्रहा. पहः । गणे' तु पातपिटिकालेदहा कफपित्तहा ॥ २९ ॥ ३५ गुग्गुलु । म. गुग्गळ । गु• गुगळ । गुग्गलः पवनविटो भवाभीष्टो निशाटकः । जटालः कालनिर्यासः पुरोभूतहरः शिवः ॥ ३०॥ कोशिकः शांमयो दुर्गो यातुनो गहिपासकः । देवेष्टो मरुदिष्टोऽपि रक्षोहा रूक्ष- गंधकः ॥ ३१ ॥ दिव्यस्तु महिमाक्षश्च प्रोक्तो ' राजनिघंटके। नक्तंचरो जटायुश्च । धन्वतगिनिघटके ॥ ३२ ॥ उलूखलं निशायापी केये तु शिवधूपकः । पलंकषा निशाशायी फुमुदो यामिनीचरः ॥ ३३ ॥ कुंभोलूखलकं कुंभं स्यादुलूखलकं तथा । उप्पल देवधूपो गुग्गुलः पवनद्विषः ॥ ३४ ॥ उपः कुती च घूकश्च उद्दीपन्त निशाचरः । सर्वसहस्तथा पोतो वैद्यविद्याविशारदैः ॥ ३५ ॥ गुणाः । गुग्गुलः कटुतितोष्णः कफमारुतकागजित् । कृमियातोदरप्ली- हशोफार्मोनी रसायनः ॥ ३६॥ प्रोक्तो 'राजनिघंटे' 'धन्वंतरी स्मृतः । कपायी पिच्छलो वर्यः स्वर्यः सूक्ष्मश्च रूक्षकः॥३७॥ निम्यः मरा लघुश्चैव नस्तिमैदानणनकः । मनमो मेहशोफनी विशद- स्तक्षिण एव च ।। ३८ ॥ स नवो हणो वृष्यः पुराणस्त्वतिलेखनः । करे 'तु दीपनो बल्यो भन्न धानकारकः ॥ ३९ ॥ ग्रंथिमंडापत्री- " तु तथा ·। निघंटशिरोमणिः। १७ , मश्च वातरताविनाशनः । आमैकडूकृमिघ्नश्च कुष्ठनस्तु विषयकः ॥१०॥ गडमालाऽमवानमः प्रोक्तो ' भावप्रकाशके' । मांसवृद्धिकरः प्रोक्तो रक्षोनो ' गणनामके ' ॥ ४१ ॥ ३८ कणगुग्गुल । म०, गु० कण- गुग्गुळ | गंधराजः स्वर्णकणः सुवर्णः कणगुग्गुलुः । कनको वशपीतश्च मुरसश्च पलेकपा ॥४२॥ गुणाः कणगुग्गुलः कटूष्णश्च सुरभितिशलहत् । कफगुल्मोदरामानहरश्चैव रसायनः ॥ ४३॥ ३९ भूमिजगुग्गुल । म०, गु• भुमिगुग्गुळ । गुग्गलुश्च तृतीयोऽन्यो भूमिजा दैत्यमदजः । दुगोह्लाद इडाजात आशादि रिपुसंभवः ॥ ४४ ॥ मनाजो मेदनश्चैव महिषासुरसंमवः । गणाः । गुग्गुलु मिजास्तितः कटूष्णः कफवात- मित् ॥ ४५ ॥ उमाप्रियश्च भूतनो मेध्यः सौरभ्यदो 'नृप' ।४० राल। म. राळ । गुराल । रालः सर्जरसश्चैव शालः कनकलोद्भवः ॥४६॥ ललनः शालनिर्यासो देवेष्टः शीतलस्तथा । बहुरूपः शालरसः सर्जनि- सिकस्तथा ॥ १७ ॥ सुरभिः सुरधूपश्च यक्षधूपाऽशिवल्लभः । काल: कलयजः प्रोको 'राजनामनिघटके' ॥ ४८ ॥ रवः क्षणो महारूप: सरालो धूपनस्तथा । सुधमः क्षणकः सर्जस्त्वरालो धूनकः स्मृतः ॥४९॥ तथा सर्वरसः प्रोक्तो भिपग्वियाविशारदै । गुणा. । रालस्तु शिशिरः स्निग्धः कपायरितक्तसंग्रहः ॥ ५० ॥ वातपिचहरस्फोटवणकडूहरो 'नृप' विषादिभूतहंता च भामसवानकृन्मतः।।५१॥ स्वादुश्चोष्णः स्तम- नश्च' धन्वे ' तु व्रणरोपणः । अतिसा हो ' भावे ' शूलवदन्वरापहः ॥ ५२ ॥ रक्तदोषविसर्पघ्नो ग्रहन्ना ' केयदेवके ' | 'गणे ' तु श्लेष्म- पित्तनो ह्यग्निावणन्नकः ॥ ५३ ॥ ४१ कंदरु । म. सालईचा डीकं । ग० कुंदरु, साळेडाना गुंद । सौराष्ट्रः कुदकरतीक्ष्णः पालिदः शिखरी च सः । तथा कुंदुरुकः कुदरुको गोपुरकः स्मृतः ॥ ५४॥ बहुगंधी भीषणश्च प्रोको 'राजनिघटके' । धन्वे तु गापुरः कुदः कुन- रश्च तथा बली ॥ ५५ ॥ सुकुदरतीक्ष्णगंधश्च मेचकः खपरो 'द्रवे। मुकुदः कुदुरुः कुदुः पलकी - कोशके ' तथा ॥ ५६ ॥ “ये 'तु . . . १३ ·.. निघंटेशिरामाणिः। मेदुरः स्वाक्षा नागश्रीवल्लभः परः । तथा 'गणनिघटे ' तु पोतो नाग. चधूप्रियः ॥ ५७ ॥ शल्लीनिर्यासकचैव प्रोक्तो वैद्यविशारदैः । गुणाः। कुंदुरुर्मधुरस्तितः कफपित्तातिदाहनुत् ॥ ५८ ॥ पाने लेपे च शिशिरः मदरामयहा 'नृ' । 'धन्वे ' तु कटुकः प्रोक्तो वातमामयापहः ३३ ५९ ॥ रक्तप्रदरहा द्रव्ये ''भावे ' तु मुखरोगहा । ज्वरना स्वेददा ' केये' यूकाऽलक्ष्मीग्रहमकः । ६० ॥ 'मदे' वृनहरः पोक्तस्तथा • सोडलक' स्मृतः । शर्करासहितो मेहं वृषणस्य व्यथां हरेत् ॥ ६१ ॥ ४२ कष्ट । म. कोष्ठ । गु० कृठ, उपलेट । कुष्ठं रुजाग्रदो व्याधिरामयं पारिभद्रक । रामं वानीरज वाप्यं ज्ञेयं त्वग्दोषमुपल ॥ ६२ ॥ कुत्सं ह्यपाटवं चैव पद्मकं ' राज- नामके' कौर पाकनं रोगः पाकलं 'धन्वनामके' ॥६३ ॥ रोमाह्वयं तु कोपरं पारिमन्यं गदाह्वयं । मासुर पारिभाव्यं च गदाख्यं बाष्पसंज्ञितं ॥ ६४ ॥ व्याप्यं मास त किंजल्कमाम ह्याप्यं तु पावन । परिहार्य कदाख्य च कुठिफ हरिभव्यर्फ ॥६५॥ हरिभद्रकसंज्ञतु रुक् तपोत्पलकुटकं । गणाः । कुष्ठ कटूष्णं तिनं स्यात्कफमारुतकुष्ठ. जित् ॥ ६६ ॥ विमर्पविषकतिखजूदनकांतिकृत् । 'नृप निदाषन रक्तजिच्च तथा स्मृतं ।। ६७ ॥ ‘गणे ' रसायनो वृभ्यः ‘फेये' चातास्त्रकाराजित् । वांतितृष्णाहरो 'द्रव्ये । मदे' शत्रपदः स्मृतः ॥ ६८ ॥ ४३ सारिवा । म. श्वत उपलसरी, पांढरी कावळी । गु. Iळी उपलसरी, कपुरी काळी वेल । सारिवा शारदा गोपा गोपवल्ली प्रतानिका । गोपकन्या लताऽऽस्फोता श्वेता स्यात्काष्ठमारिवा ॥ ६९ ।। पोक्ता ' राजनिघटे ' तु तथा धवलसारिवा । स्फोता गोपांगना गोपी शारिवा फणिजिद्विका ॥७॥ गौरा सुगंधमूला च सुगंधा तु सुगधिका। गापालिका करालाच त्वहि जिल्हा कृशोदरी ॥७शगोपिनी फणिजिह्वा न नागनिहा तु शारदी। तथा गोपवधः प्रोक्ता गोपिका वैद्यनायकैः ॥७२ ॥ ४४ कृष्णसारिवा। म. काळी टपलसरी, काळी कावळी । गु० काळी धन्वे .

·व्याघ्रनब 1 म. वाघनम्ब, लघुगवला, हा पक्षी कद प्रसिद्ध चलः कोशी च करजा हनु गहनुस्तथा । पाणिजो बदरीपत्रा धूप्य: पण्यविलासिनी ॥८४ ॥ संधिनाल: पाणिरुहः प्रोको' राजनिघटके। तथा कोलदलं चैव नखी हट्टविलासिनी ॥८५॥ चलकम्न् नखाश्च नम्वाको नखरः खरः। सहः करस्तु निलो नम्वरी बदारच्यदः॥८६॥ धन्व ' फफनक: पोतो 'मद ' चन्यं तु शुक्रल ॥ ८८॥ लघु हृय तथा प्रोक्त वातासज्वरनाशनं । मेध्य तु वातपित्तम रदिन'द्रव्य निघंटशिरोमणिः । उपलसरी। मारिवाऽन्या कृष्णमूला कृष्णा चंदनसारिवा । भद्रा चंदन- गोपा तु चदना कृष्णवल्लयपि ॥ ७३ ॥ प्रोक्ता — राजनिघंटे ' तु तथै- वोत्पलसारिवा । श्यामाऽनंता महाश्यामा कालिंद्युत्पलशारिवा ॥७४ ।। भद्रवल्ली महागोपी तथा कालानुमारिणी । स्याद्गद्रवल्लिका प्रोक्ता तथा चदनमूलिका ।। ७५ ॥ महागापा तथा ज्ञेया समोक्ता कृष्णवल्लरी । स्याकृष्णसारिवा चैव प्राक्ता वैद्यविशारदैः ।। ७६ ॥ गुणाः। सारिवा- युगलं स्वादु कफवातास्रनाशनं । कुष्ठकंडुज्वरहर मेहदगंधिनाशनं ।। ७७।। नृप द्रव्य ' तु पित्तनं वृष्य ह्यामज्वग्नकं । कफरक्तगरनं न तृष्णादाहहरं — गणे' ॥ ७८ ॥ कासने स्वतिसारभ त्रिदोषनं त 'फेयक' । रक्तप्रदं विपन च घामातीसारहत्तथा । ७९ ॥ अग्नि- मायारुचिश्वासवमिकासतृषापह दोपत्रयासपदरज्वरातीसारनाशन॥८॥ गुरु शुक्रकरं निग्धं प्रोक्तं 'मदनपालके । विषमज्वरनाशनं ।। ८१ ॥ शिरोरोगहर चैव प्रोक्तं वैद्यविशारदः । कृष्णमूली तु संग्राहिशिशिरा ककपित्तजित् ॥ ८२ ॥ तृष्णास- चिप्रशमनी रक्तपित्तहरा ' नृपे'। ४५ नख ।म. , गु० नखला (प्राणिज द्रव्य ) । नखः कररुहः शिल्पी शुक्तिशंखःखरः शकः ।।८३॥ शोढले । रक्तपित्तान- बदरीपत्रकश्चैव तथा करकचः स्मृतः । गुणाः । नम्वः स्यादुष्णकटको विष हन्ति प्रयोजितः ।। ८७ ॥ कुष्ठकंडबणामश्च भूत विद्रावण मृत। ' ·निघंटशिरोमणिः। .. . अश्मवल्कः शिलावल्को दिमवासी हिमप्रियः । सीमनस्य सुखकरं गंधादय मियदर्शनं ॥२४॥ शिलाकं शैलिन पोक्त तथा कालानुसारिणी । शिला- भव तु संमोक्तं भिषग्विद्याविशारदैः ॥ २५ ॥ गुणाः । शैलयं शिशिरं तिक्तं सुगंधि कफपित्तजित । दाह तृष्णावमिश्वासनणदोषहरं नृप' ॥ २६ ॥ रक्तदोषहरं 'धन्वे ' विषकविनाशनं ! श्लेष्मज्वरहरं रुच्य हृद्रोगाश्मरिनाशन ॥ २७ ॥ कुष्ठनं तु तथा .' कये २ रक्तगुल्म- हरं भव । ५१ चोरकं । म भटोरा, गोन्याचा भेद, हा नपाळात प्रसिद्ध आहे । गु० भीडर. भटोरा । वोरकः शंकितअंडा दुष्पत्रः क्षेमको रिपुः ॥ २८ ॥ चपलः कितवो धूनः पटुचिं.निशाचरः। गण- हासः कोपनकचोरकः फन्दचोरकः ॥ २९ ॥ दुष्कुलो पर्णचोरम्ब 'राजनामनिघंटके'। कोशे' धनहरी क्षमा राक्षसी गणहासकः ॥ ३० ॥ चंडस्तु तस्करचोरी शठी धनहरस्तथा । गोपनो दुष्कुलीयश्च दौकुलेयस्तु चामरः ॥ ३१ ॥ तथा शंखिनिका चैव कौशिका कृमिका मृता । क्रोधना तु तथा प्रोक्ता वैयविद्याविशारदैः ॥ ३१ ॥ गुणाः । चोरकस्तीवगोष्णस्तिक्तो वातकफापहः । नासामग्हरुजाजीर्णकृमिदो- पहरो 'नृप ॥ ३३ ॥ विषरक्तहरा 'धन्वे कुष्ठकंडूवणः समीरनस्तथा । केये' रक्षःस्वेदज्वरभकः ॥ ३४ ॥ महिनो मधुरो रूक्षो हिमहन्कुष्ठकंहृत् । · भावे ' मेदाहरः पातो ' गणे ' वादो- पहारकः ॥ ३५ ॥ ५२ प्रथिपर्ण । म० , गु० गठाना, 'हा आसा- मांत होता । ग्रंथिपर्णो ग्रथिदला प्रथिपत्रस्तु गुच्छक । ग्रंथिथि- वला चैव ग्रंथिक गुच्छकच्छदं ॥३६॥ ग्रंथिका ग्रंथिपर्णी च पंधिलो नीलपुष्पकं । सुग्रंथिग्रंथिपर्णश्च शुकपुष्पं शुकच्छदं ॥ ३७ ॥ काकपुष्प तथा प्रोक्तं सुगंध तेलपर्णकं । ग्रंथिपर्णलक्षणं । ग्रंथिकः पांडुरः किं- नित् कनिधांगुलिसनिमः ॥ ३८ ॥ उत्तमः कृष्णवर्णों य: स्थूलोतीव च.निदितः । शुकः संवेद्य गोमूत्र कुंकुमेनव वासयेत् ॥ ३९ ॥ इति इन्हणमिश्रः । गुणाः । ग्रंथिपर्णो लघुम्तिको रुच्याप्णः कफवात- . .

·निघटशिरोमणिः। १०३ पद्मा- . जित् । 'नृप ' मोक्तसभा 'भाव ' दीपनः कटु कस्तथा ॥ १० ॥ विषश्वासहरश्चैव पदार्गध्यनाशनः । ५३ पाक । म० पमा, याचा वृक्ष हिमालयावर होतो । गुः पद्मकनं लाकडु । पद्मक पीतक पीत मालय शीतल हिम ॥ ४१॥ शुभ्र कदारज रक्त पाटलापुष्प- सन्निभ । पद्मकाष्ठ पद्मवृक्ष प्रोक्त ' राजनिघटके' ॥ ४२ ॥ 'धन्व' तु मलयश्वारु. पीतरक्तः सुराद्भवः । सुप्रभः शीतवीर्यश्च पाटलापुष्पव- र्णकैः ॥ ४३ ॥ पद्मवर्ण हमपद्म पद्मगधिरुत्थित. । 'कये । द्वय 'भावे ' हेमपत्र 'गणे । स्मृत ॥४४ ॥ पद्मगध शुमं चैव पोक्त वैद्यविशारदः । गुणाः । पद्मक शीतल तिक रक्तपिनवि- नाशन ॥ ४५ ॥ माहदाहज्वरभातिकुठविस्फोटह 'नो' । 'धन्वे । भ्रातिहर' कये 'वातल तु तृषापह ॥४६॥ विषपित्तकफासन व्रणवातिविम- पंहत् । गर्भस्थापनक चैव तुवर सप्रकीर्तित ।। ४७ ॥ ५४ प्रपौडरीक। म० । पुडरीकवृक्ष । गु० पाडेरवा । प्रपौंडरीफ चक्षष्य पुडयं पुडरी- यक । पौंडयं च सुपुष्प च सानुन शानु न — नृपे' ॥ ४८!! श्रीपुष्प सितपुष्प च पौडरीयं तु 'धन्वके'। केयदवे ' स्मृत नून पौंड्राद्ध पुड़मेवच ॥ ४९ ।' तथा ' मदनपाल ' च श्वतपुष्प प्रकीर्तित । एक- मूल ऋषिश्रेष्ठ पुंडरीक शुचितन ॥ ५० ॥ नथा मुनिवर प्राक्त पुंडरी. मुलसाधन । मूलशोधनक चैव समाक्त वैद्यनायकः ॥ ५१ ॥ गुणाः । प्रपोंडरीक चक्षुष्यं मधुर तिलाशीतल । पित्तरगाव गान्हति ज्वरदाहतृपा- पह ॥५२॥ ' नृप ' च शकलं 'भावे' श्वष्मल पित्तनाशनं। ५५लाम- जक | म. पीतवाळा | गळा वाळी, सुगवि पीळु ग्वड, जड वाला । लामन्जक मुनाल स्यादगृगालं लय लघु ॥ ५३॥ इटकाप- थिक शीघ दीर्घमल नलाग । प्राक्त ' राजनिकट ' तु तथा लघुलय हिम ॥ १४ ॥ अवदाह जलाधारमवदाहेटकापय । तपटकपथ चेय तोयज वरदाहकं ॥ ५५॥ मृणाली स्ववदाहेट क्षितिज तु जलाशय । जलगवार ममात तु मनपद ५६ ॥ गुणा. तथा ·। निधंदशिरोमणिः। ११ अनुक्तीपधिवर्गः १ श्वेतताक । म० पांढरे वांगें । ततस्तु श्वेतवृताकं कुक्कुटांडा- पर्म फलं ।। ८९॥ धन्वंतरिरीनघटे 'तु संपतिं भिपजां वरः । गुणाः । श्वेतचुनाफमझेग्मं रुचिदं तु गुणाधिकं ॥ ९० ॥ २ किकिरात। म. कंक्री, कोकई, देवनामूळ । दे० नेडी नाभूळ । किंफिरातः किंकि- राटः पीतका पीतभद्रकः । हेमगौरो विपलंधी पट्पदानंदवर्धनः ॥९१] 'धन्वे 'प्रोकम्तथा ' द्रव्ये ' कोकई चेति विश्रुता । तथैव भिषजां नाथः प्रोक्ता पट्पदमोदिनी ॥ ९९ ॥ गुणाः । किंफिरातो मवेदुष्णस्तितः कफविनाशनः । अर्शसां निचपं हंति शोफ- संघातनाशनः ॥ ९३ ॥ किंकिरातोद्भवं पुष्पं सुगंधि हर्षपुष्टिदं । धन्वे 'मोक्तं तथा 'भावे ' हिमः पिनकफमकः ॥ ९४ ॥ पिपासा- शोषयांतिनस्तथा कृमिहरः स्मृतः । कषायो रक्तदाहमः श्लेष्णवर- हरो 'द्रव ॥ ९५ ॥ ३ चपल ) म० चपल धातु, जस्ताचा भेद । गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णचपलश्च चतुर्विधः । हेमामश्चैव तारामो विशे- पाद्रसबंधनौ ॥ ९६ ॥ चपलश्चैव संपोक्तभोज्ज्वलः स्फटिकोपमः । शेषौ तु मध्यौ लाक्षावच्छीमद्राचौ तु निम्फलौ ॥ ९७ ॥ वंगवद्मवते वही चपलस्तेन कीर्तितः । गुणाः । चपलो लेखनः स्निग्धो देहलो- हकरस्तथा ॥ ९८ ॥ रसराजसहायः स्यात्तिक्तोष्णो ' मधुरो मतः । चपलः स्फटिकच्छायः षडस्निः किग्धको गुरुः ॥ ९९ ॥ त्रिदोषघ्नोऽ- तिवृष्यश्च रसबंधकरो 'धने' । प्राचीनामलक । म० पाण आंवळी । प्राचीनामलकं प्राची नागरं रक्तकं 'धने '॥ ४१०० ॥ अंबुजामलकी रक्ता नागरा 'द्रव्यरल 'पानीयामलकं प्रोक्तं 'भावनामनिटक ॥१॥ गुणाः । प्राचीनामलकं रुच्यं गुरूणं गरयातहृत् । तत्पदं पित्तकफहृद्- दुर्जरं गुरु वातजित् ॥ २॥ पोक्तं 'धन्वनिघटे ' तु भिपग्विद्याविशा- रदेः । प्राचीनामलक ' द्रव्ये ' कफवाततृपामकं ॥ ३ ॥ दोषत्रयहरं 'भावे । केयोक्तं ' कफपित्तहत् । ५ साराम्ल । म. साराम्ल, :

·१०८ निघंटशिरोमणिः । नदीमल्लातकः ' कये ' । गुणाः । वृषाकस्तु भवेत्तिक्तः कपायो मधुरो हिमः ॥ २२ ॥ संग्राही वातलश्चैव कफरक्कादिपित्तहा । व्रणहेति भिषश्रेष्ठः प्रोक्तः 'केयनिघंटके' ॥ २३॥ १० वाताम । म. बदाम । वातामस्त्वनिलांतश्च युग्मशुक्तिपुटोपमं । सुफलं 'द्रव्यरत्ने । तु वातवैरिस्तथा ' मदे' ॥ २४ ॥ नेत्रोपमफलं चैव बादाम संप्रकी- तितं । गुणाः । वातामो गुरुस्निग्धश्न रसे पाके मधुस्तथा ॥ २५ ॥ वृष्यश्चोष्णो बृंहणश्च बल्यो वातहरो ध्रुवं । कफदाहपित्तनः क्षतक्षय- विनाशनः ॥ २६ ॥ विष्टंभह ' केयदेवे द्रव्ये ' शुक्रकरस्तथा पित्तानिलहरा मज्जा सिग्धा तु कफकारिणी ॥ २७ ॥ रक्तपित्तकरा चोप्णा प्रोक्ता ' मदनपालके' । ११ मुकूलक । म पिस्ते । पिस्तं मुकूलकं ज्ञेयं दंतीफलसमाकृतिः ॥ २८ ॥ गुणाः । मुकूलं दुर्जरं निग्धं वृष्योष्णं स्वाद बृंहणं । रक्तप्रसादन बल्य वातनं कफपित्तहृत् ॥ २९ ॥ विशेषात्त गुरु ज्ञयं प्रोक्त मदनपालके'। १२ निकोचकाम जर्दालु। निकोचकं चारुफलमकोट जलगोजकं॥३० ॥ अंकोलफलसकाश निकोचं तु निकोटकं । तथैव चारुफलक प्रोक्त वैद्यविशारदैः ॥ ३१ ॥ गुणाः। निकोचकं गुरु स्निग्धं वृष्योष्णं स्वादु बृंहणं । रक्तप्रसादनं बल्यं वातनं कफपित्तहत् ॥ ३२ ॥ १३ लवली । म० हरपररेवडी, रायआंवळी । धनस्कधो महाप्रांशुः प्रपुन्नाटसदृक्छदः । सुगंधमूला लवली पांडुकोमल- वल्कला ॥ ३३ ॥ ' केयदेवनिघटे ' तु संपोका भिपजां वरैः । धन- स्कथा तु संमोक्ता तथा कोमलवल्कला ॥ ३४ ॥ लवल्याः फलमुद्दिष्टं श्यामं ज्योल्माफलं तथा । गुणाः । लवलीफलमसार्शःकफपित्तहरं गुरु ॥ ३५ ॥ विशद रोचन रूक्षं स्वादम्लं तुवरं ' भवे । तथा निघंटे ' तु हृद्यं तितं तु वातलं ॥ ३६ ॥ सुगंधि तु ' मदे' प्रोक्त स्वप्निं वातपित्तनित् । १४ कालशाक । म कालशाक। कालिका काल. शाक च कालिक केयदेवके ' ॥ ३७ ॥ तथैव विपिनद्रुश्च कृष्णवर्णस्तु द्रव्यके ' । श्राद्धशाकं तथा ' मावे ' मोक्तं वैद्यविशारदैः ॥ ३८ ॥ केय- .

·आमेयी च महाश्यामा वृद्धदारुक एव ॥५३॥ 'फेयदेवनिघटे। । - भिषजांवरैः । गुणाः । उत्तानकारसे पाके मधुरा ज्यापिनन् ॥ ४९॥ जलशिरस, पाणशिरस । शिरीपिका ढिंदिगिया दुलाचु शिरीषिका ॥ ५० ॥ टिटिणिका च सुफला दुलमा 'इवर 'शिरीगा तु तथा प्रोक्ता 'गणनामनिघंटके ॥५१॥ गुणाः। दिदिणी तु सराचोष्णा कुष्ठार्शःकफपित्तहृत् । विपनी सप्निपात दामी फेयदेवके' ॥५२॥ १९व्रह्मसोमा।म. श्वेतवरपारा देवाद्रिनगीमा पत्तमिमयश्चतुर्भगः। निघंटशिरोमणिः। गुणाः । कालिका कटुका क्षीरा तिता पाचनदीपना । भेदनी वातला स्वर्शःकफशोफगरापहा ॥३९ केये द्रव्ये ' सरा चोष्णा मिषभिः परिकीर्तिता । ' भावे' रुच्या तु बल्या च रक्तपित्तहरा हिमा ॥ ४० ॥ १५ चतुप्पत्री । म. सुणसुणा, चतुष्पत्री । वितुन्नः सुनिषण्णश्च तथा वितुन्नकः स्मृतः । चाटोरीपत्रसदृशः चतुर्दल इती- रितः ॥ ४१ ॥ शाको जलान्विते देशे चतुष्पीति चोच्यते । गुणाः। चतुष्पत्री हिमा स्वादुः कषाया लघुदीपना ॥ ४२ ॥ त्रिदोपहरिणी रूक्षा हृद्या वृण्या च ग्राहिणी । ज्वरहृत् श्वासकुष्ठन्नी मेहारुचिहरा ध्रुव ॥ ४३ ॥ भ्रमह 'केयदेवे च सोक्ता वैद्यनायकैः । १६ दुन्धिका ।म दुधी। राजक्षवा दम्वनिका दम्बिका स्वादुप्पिका ॥ १४॥ क्षीरावी क्षारिका शीता शीताबुर्मधुपर्णिका । 'केय ' प्रोक्ता तथा 'द्रव्ये ' क्षीरी तु क्षीरिणी तथा ॥ ४५ ॥ अपर्णिकाऽर्कपुप्पी च वैद्य- नाथैः प्रकीर्तिता । गुणाः । दुग्धिका मधुरा तिक्ता गुर्वी क्षीरा कटुः पटुः ॥ ४६ ॥ रूक्षोष्णा वातला हृया सृष्टमूत्रमलापहा । विष्ट- मिनी गर्भकारी कृमिकुष्ठकफापहा ॥ १७ ॥ मोक्ता । तु भिषक्शास्त्रपरायणैः । १७ उत्तानका। म फुरडी, नागरमोध्याचा भेद, इच्या मुळास कचन्याचे कद असें ह्मणतात । उचानका बद्ध- शिखा चूडाला चक्रलोचटा ॥ ४० ॥ मुखशोषज्वरश्वासमेदतृष्णापहा - केयनिघटे - केयदेवनिघटे 'तु संपोक्ता 'कये। १८ गिरीपिका । मा ·निघंटशिरोमणिः। . तु भिषश्रेष्ठनिंगद्यते । गुणाः । ब्रह्मसोमा कटुस्तिका तीक्ष्णोष्णा दीपनी सरा ।। ५४ ॥ पाचनी पित्तजननी कफकासविनाशनी । २० चोहार । म. फिरमाणी ओंका। चाहारश्चौरपूर्वश्च यवानी पारसी- यकः ॥ ५५ ॥ जंतुनाशनसंज्ञश्च 'केयदेव ' पीर्तितः द्रव्यर- स्नाकरे । चैव चौराह्वः प्रोच्यते बुवैः ॥ ५६ ॥ गुणाः । चोहारस्तु कटुस्तिक्तस्तीक्ष्णस्तूष्णश्च दीपनः । वृष्यस्त्रीदोषहाऽजीर्णकृमिशूलहरा 'कये ॥ ५७ ॥ २१ लताकस्तूरिका । म० मुसकदाणा । लता- फरतुरिका कवी कटुर्दक्षिणदेशना । केयदेवे' निगदिता वैद्यविद्याविशा- रदैः ॥५८॥ लताकस्तूरिका तिक्ता स्वादी वृभ्या लघहिमा । चक्षुष्या श्लेष्मतृष्णाधी मोक्ता वैद्यविशारदः ॥ ५९ ।। मस्तिरोगहरा ' भावे । मुखरोगविनाशनी । २२ अस्थिशृंखलिका । म. हाडसंधी, हाडसाखळ । यज्रवत्यस्थिसंहारो वज्रांगः कोटुवंटिका ॥ ६ ॥ मोका "फेयनिघटे' तु ग्रंथिमान् ' द्रव्यरत्नके ' । तथास्थिशृखला चैव वांगी वज्रवल्लरी ॥६१ ॥ वज्री मदनपाले ' च संपोका वैद्यनायकैः । गुणाः । 'अस्थिशृंखलिका शीता स्वादी वृण्या बलपदा ॥ ६२ ॥ अस्थि- संधाननी चैव श्लष्पलानिलनाशिनी । २३ मृगदंती । म० मखमाल, झेंडू मदा गला विरजनी मृगदंती खरस्वरा ।। ६३ ।। अलंबुमा गंध- वती मदयंती वरत्वना । केयंदवनिघटे ' तु संमोक्ता भिषजांवरैः ॥६॥ गुणाः । मदा तु लघुस्वादुश्च ोये ' पित्तकफापहा । २४ कंचका। म. कोबी । कंचुका पेलुका पेल: पेलिका दलशालिनी ॥६५॥ कय- देवनिघंटे ' तु संपोक्ता वैद्यनायकैः । गुणाः कंचुका तु कटुः पाके विका पाहिहिमा लघुः ।। ६६॥दीपनाराचना हृया कफपित्तज्वरापहा। कुठकासममेहमी वातला 'फेयदेवके ॥६७॥२५भूमिच्छत्र । म भरफोड; अळ । सर्पछवो ममि कंदो भूमिकोटोऽहिछनकः ।पृथ्वीस्फोटः शिलिंभ प करकः ' केपदेवके ' ॥ ६८ ॥ गुगाः । भूकंदा मधुरो वृष्यो बल्यो रूसो हिमो गुरुः । रोचनो दुर्जरा मंदी केयंदवनिघंटके' ॥ १९ ॥ . , ·निर्घटशिरोमणिः। १११ . . सदोषमकोपी स्पा 'न्मदे' पीनसकारकः । २६मानकंद 12० मान- कंद । मानश्च महापत्रो तथा दीर्घदलः स्मृतः ॥ ७० ॥ महच्चदो महत्पत्रो मानकदः पकीर्तितः । गुणाः। मानका गुरुः शीतो मधुरो रक्तपित्तहत् ॥ ७१ ॥ कटुः शोधहरश्चैव वातलः पोच्यते बुधैः । २७ रानकदंबक । म. राजकळन । सुगंधिपुष्पः स्वाद्वम्लः पक्वसस्यो महो- नतः ॥ ७२ ॥ मधूकपत्रसदृशः पत्रो राजकदंबकः । फलराजकदमश्न नीपराजकदंबकः ॥ ७३ ॥ नोपश्च ' केयंदवे ' तु समालो वैद्यनायकः। गुणाः । नी स्वादु कषापाम्लं गरदोपहरं ध्रुवं ॥ ७४ ॥ तकल मधुरं शीतं गुरु पित्तास्रातहत् । २८ जिंगिणी ।म मोई, गोक,मोण । जिंगणी झिंगिणी शिल्ली मोदकी गुडमंजरी ।। ७५ ॥ जातसारा र. फलुषमं- जरी काममंजरी । पार्वतेया सृनियांसा केये ' गदनमंजरीं ।। ७६ ॥ द्रव्यरत्नाकरे । चैव झिंगी प्रोक्ता भिपजनैः । निंगी तुझिगिनी चैव ' भावे ' मोका प्रमोदिनी ॥७॥ मुनि?षा भिषकश्रेष्ठः ' गणे' मोक्ता न संशयः । गुणाः । जिंगिणी मधुरा चोष्णा कपाया योनि- शोधनी ॥ ७८ ॥ कटपाका वातहरा व्रणरोगनाशनी । अतिसारहरा वैद्यः प्रोक्ता ' केयनिघटके' ॥ ७९ ॥ तनिर्यासस्य नस्येन' रोगवाहुन ल्पनाशनी । १९ लोबान । म लोहबंदी ऊद । लोबान गुमनिर्यासो धूपः सर्गव गौडजः ॥ ८ ॥' द्रव्यरत्ननिघटे ' तु संभोनों वैधना- यो । गुणाः । ततस्तु लोहवाणं च संग्राहि कफवातहत् ॥ ८१॥ उष्णं व्रणाम संप्रोकं देयै 'व्यनिघंटके ' । ३० भूमंडली ।म भूमडळी, जलमांडवी । भूमडली भिषकोठे व्यरलाको । स्मृता ।। ८२ ॥ गुणाः। भूमंडली लघु हिमा गरपित्तकफापहा । ३१ वनजा गंधनिशा । म. वनआंबेहळद । वनमाऽन्या गनिशा गंधपत्री सुपाकिनी ॥ ८३ ॥ ' द्रव्यरत्नाकरे ' पोका भिषड्नाथैर्न संशयः । गणाः अथ गंधनिशा तीक्ष्णा कफवातामिपित्तकृत् ॥ ८४ ॥ ३१ मिष्टनिव । म० कढीनिंब ! मिष्टनिंवश्व कैरातो रामणो: रमण- . - ·निघदशिरोमणिः। . स्तथा ।' द्रव्यरत्ननिघंटे' तु भिषग्मिः परिकीर्तितः ॥ ८५ ॥ गुणाः । कैरातः शीतलस्तितो दाहाःकृमिशूलहा। ३३ हन्वंती । म. हनुमंती । हैमवती तु हन्वंती करपत्रा हिमावती ॥ ८६ ॥ द्रव्यरत्नाकरे ' मोक्ता वैद्यनाथैर्न संशयः । गणाः । हन्वंती तुवरा वृष्या तद्वीजं ग्राहि मेहहृत् ॥ ८७ ॥ ३४ खरसाना । म० खुरा- सनी ओंवा | यवानी तु खुरासानी यवाह्वा तु यवानिका । द्रव्य- रत्नाकरे मोक्ता वैद्यविद्याविशारदः ॥ ८८|| पारसीकयवानी तु प्रोका भावप्रकाशके'। यवानी यावनी चैव तीवा तु तदनंतरं ॥८९॥ तुरुस्का मदकारीति 'मदे , प्रोक्ता भिषग्जनः । गुणाः । खुरसाना कटप्णा च. ग्राहिणी श्लेष्मवातहत् ॥ ९० ॥पूर्वोक्ता 'द्रव्यरत्ने 'च 'मदोक्ता ' मादिनी गुरुः । 'भावे ' तु पाचनी प्रोक्ता विशेषाद्वैद्य- नायकैः ॥ ९॥ ३५ तोयमंजरी । म० पाणअघाडा।तोयोद्भवस्त्वपा- मार्गो रामठस्तोषमंजरी । 'द्रव्यत्नाकरे 'चैव प्रोक्तो वैद्यविशारदैः ॥९२॥ गुणाः । तोयोद्भवः शोफहा च कासमारुतहा स्मृतः । ३६ आकल्ल । म अक्कलकारा। आकारकरभश्चैवाकल्लकोष हकल्लकः ॥ १३ ॥ तथा 'मदनपाले ' तु संप्रोक्तो वैद्यनायकैः । गुणाः । आकल्लरतु मवेदुष्ण- स्तीक्ष्णो बल्यश्च शोफहा ॥ ९४ ॥ श्लेष्मानिलहरः प्रोक्तः पूर्वोक्तः सह ' द्रव्यके' । ' भावे 'ऽग्निदीपनो वृष्यः कामदो मदकृत्स्मृतः ॥ ९॥ ३७ तमालपत्र ।म० तमालपत्री, सांमारपान । तमालपत्रं गौर्यच लक्- पत्री याम्यदिग्भवा । ' द्रव्यरत्नाकरे ' प्रोक्ता पुरातनचिकित्सकः॥९६॥ गुणाः । तमालपत्रं वातघ्नं पित्तलमशिरोतिहत् । ३८ समुद्रशोप । म. समुद्रशोक । समुद्रशोषः सामुद्रो वादिशोषो सरित्पतिः ।। ॥ ९७ ॥ ' द्रव्यरत्नाकरे ' प्रोक्तो भिषग्विद्याविशारदैः । गणाः । ततः समुद्रशोपस्तु संग्राही पित्तलः स्मृतः ।। ९८ ॥ अधिरोगं वातरोगं शोथ चैव विनाशयेत् । ३९ शंखेसरी । म. शंखासुर, गुलतुरा । शंखेसरी शमीपत्रा सुपुष्पश्च महाद्रुमः ॥ ९९ ॥'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्तो वैद्य. .

·निघंटशिरोमणिः। १३ . - विद्याविचक्षणः । गुणाः । शंखेसरी तु शूलमी स्यादुष्णा वातनाशनी ।। ४२०० ॥ ४० रक्तरंगा । म० मेहेंदी । रक्तरंगा तु रक्तांगा यव- नेटा च रंजका । रक्तगर्भा तथा 'द्रव्ये ' भिपग्भिः परिकीर्तिता ॥१॥ गुणाः । रक्तरंगा दाहहंत्री वातिकृच्छ्लेष्मकुष्टहृत् । ११ सर्पदंष्ट्रा। म. सताप । सर्पदंष्ट्रा गुच्छपत्रा हम्यारोहा विपापहा ॥२॥'द्रव्यरत्नाकरे। वैद्यः प्रोच्यते नैव संशयः । गुणाः । सर्पदष्टा तु तिक्तोष्णा कफवातहरा सरा ॥३॥४२ रक्तपुष्प । म. गुलाब । रक्तपुष्पो बृहत्पुष्पो महाकऽटोतिम- जुलः। द्रव्यरत्नाकरे' चैव सप्रोत्तो भिषजा वरैः।। ४ । गुणाः। रक्तपुष्पो गुलाबस्तु रक्तदोपहरो ध्रुव । वृश्चिकाणां विषघ्नश्च मोका 'द्रव्यनिघंटके' ॥५॥४३ अंजीर। म अंजीर | अंजीर मृदुल वृत्त राम्गेदुनरिकाफलं । 'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्तं भिषग्विद्योपजीविभिः ॥ ६॥ गुणाः। अजीर शीतल स्वादु दाहानं रक्तपित्तजित् । ४४ कुकुरुंद । म० कुकरबंध, कुकुरुंदा । कुकुरुंदस्तानच्डः सूक्ष्मपत्रो मृदुच्छदः ॥ ७॥ कुकुद्रुः कुकरद्रुश्च समोक्तो 'द्रव्यरत्नके ' । गुणाः । कुकुंदो रक्तदाहमो ज्वतृष्णाकफा- पहः ॥ ८॥ १५फाफणाकतरु। ग. फोपटें । फाफणाकतरुश्चैव 'द्रव्ये तु तबलाकृतिः । गुणाः । फाफणस्तुवरो ग्राही तत्फलं वातहारकं ॥९॥ ४६ विशल्या।म. वेह कळ भेद । व० भारादी । विशल्या रक्तकठा च शल्या खरदलाद्वया । विशल्या तु भवेत्तिक्ता लूतावणविनाशिनी ॥ १० ॥ ४७ वनमेथिका । म. रानमेथी । अहिल्यारण्यमेथी च वास्तिका शैल्यमेधिका । 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव संप्रोक्ता वनमेथिका ॥ ११ ॥ गुणाः । अहिल्या हयरोगनी ततः स्वल्पगुणा स्मृता । ४८ फेोग । म फोमू शाक । फोगः प्रसादनः शृंगी सूक्ष्मपुप्पो मरुद्भवा ॥ १२ ॥ ' द्रव्यरत्नाकरे ' पाका प्राचीनभिषगुनगैः 1 गुणाः । फोगः शीतश्च सग्राही रक्तपिचकफापहः ]] १३ ॥ ४९ गोलिका ।म. गोलीशाक । गोलिका दुर्भरा पिच्छा पुनर्भूः पिच्छलच्छदा । ' द्रव्यर- नाकरे' चैव संप्रोक्ता वैद्यनायकैः ॥ १४ ॥ गुणाः । गोलिका तु सरा - - 1 , ·निघंटशिरोमणिः। - रूक्षा पिचहत्कफकृद्गुरुः । ५. चिरपोटा । म चिरपोवाणी | चिर- पोटा दीर्घपत्रा कुंतली तिलका 'द्रवे' ॥ १५॥ गुणाः। चिरपोटा हिमा रूक्षा मेदिनी श्वासकासनित् । ५१ तिलपर्णी। म. तिलपर्णी। तिलपर्णी शिरोरंधी वारिदा करपत्रिका ॥ १६ ॥ 'द्रव्यरलाकरे' प्रोक्ता वैद्यवियाविशारदेः । गुणाः । तिलपर्णी कटूण्णास्यासन्निपाताध्मनाशनी ॥ १७ ॥ ५२ झुंझुरु । म. झुझुरुशाक । झुझुरुश्चैव संपोको वनज. स्तिक्तशामकः । द्रव्यरत्नाकर 'प्रोक्तः पुरातनभिषग्वरैः॥१८॥ गुणाः । मुसुरा किंचिदुण्या च वातश्वासकमापहा । ५३ वृश्चिकाली । म आग्या, थोर आग्या । गुः मोटो आगियो । वृश्चिकाली तु दुःस्पर्शा तीक्ष्णाह्वा ल्लभा ॥ १९॥ द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्ता प्राचीनभिषजा रैः । गुणाः । वृश्चिकाली तु वृहती सरोणा च त्रिदोपहृत् ॥ २० ॥ अमि- कृद् ' द्रव्यरले ' च पूर्वोक्तः सह संस्मृता । ५४ शंखालु । म० श्वेत अळू । शंखालुः शंखसकाशो ' द्रव्यरत्नाकरे ' स्मृतः ॥ २१ ॥ गुणाः। शंखालु गुरुविष्टंभी बूंहगो बलवीर्यकृत् । ५५ कदरी । म० लघु वाघांटी । कदरी दीर्घ दता व्याघघंटीदलापमा ॥ २२ ॥ ' द्रव्यरत्न कारे ' प्रोक्ता पुरातनचिकित्सकैः । गुणाः । कटूदरी च तितोमा विषिश्लेष्मवातजित् ॥ २३ ॥ ५६ तारसच्च । म० मुरदाडशिंग । ताररात्वं स्वर्णवर्ण गोर्जर त्वय्दाद्रि । ' द्रव्यरत्नाकरे ' चैव संप्रोक वैद्यनायकैः ॥ २४ ॥ गुणाः । तारसत्त्वं तु वातन · द्रव्ये ' स्याकेशरंजनं । ५७ सस्यक । म सस्पकमणि । सस्यक चैव तायर तापिजं नीलमेव च ॥ २५॥ 'द्रव्यरलाकरे ' वैद्यः समाकं मताद्रिनं। गुणाः । तापिन तु गवेतिनं स्वादापोदरशूलहत् ॥२६॥ विपद् 'द्रव्य- रत्ने ' च मस्मृत वैद्यनायकैः । ५८ चुंबक । म • लोहचुवक । चत्रको लोहकाकर्षः कातः कानशिला तथा ॥ २७ ॥ ' द्रव्यरत्नाकरे ' चैत्र सपाता शासवेत्तृभिः । गुणाः । जुनको लेखनः शीतो विपमेदः समी. रहा ॥२८॥ ५९ काचम० कांच । फायःफुतिमरलव पिंमाणः काग. .

·निधटशिरोमणिः भाजनं । ' द्रव्यरत्नाकरे 'पोक्तं वैद्यविद्याविशारदैः ॥ २९ ॥ गुणाः। कायस्तु प्रणविद्रायश्चक्षुष्यः शूलहृत्सरः । ६० सेव ! म० शेव । मुष्टि- प्रमाणबदर सेवं सिंचितिकाफलं ॥ ३० ॥ प्रोक्तं - मदनपाले ' तु पुरा- तनभिपावरः । गुणाः । सेवं तु वातपित्तन कफकृवृंदणं गुरु ॥ ३१ ॥ वृष्यं तु रसपाके च स्वादु हैमं 'मद ' स्मृतं ।' भावे शुक्रकर मोक्तं प्राचीनमिपा वरेः ॥३२॥६१ महत्सिंचितिकाफल। म सफ-; जन, सफरचंद । अन्यदंभफलं चान्यं गहसिंचितिकाफलं । प्रोक्तं 'मदनपाले' तु वैद्यविद्याविशारदैः॥ ३३ ॥ गुणाः । अपरं सेवगुणकृत विशेषात् तुवरं हिमं ।। ६२ अमृतफल 1 म० अमृतफल | काबूली-नासपात । अमृ- ताई रुचिफलं लघुबिवफलाकृति ॥ ३४ ॥ प्रोक्तं ' मदनपाले ' तु वैद्यशासंपरायणैः । गुणाः । ततोऽमृतफलं चैव स्वाद्वम्लं गुरु वातहत ॥३५॥ रुचिशुक्रकरं प्रोक्तं ' मदने 'वैद्यनायकैः । — गावे ' वृणं त्रिदो- पघ्नं संमोक्तं भिषगुत्तमैः ॥ ३६ ॥ ६१ आलूक । म० सताळू | आलू- कमल्लकें भल्ल मल्लू रक्तफलं ' मदे ' । गुणाः । आलूकं रसतः शीतं स्वादम्लं वातपित्तहृत् ॥ ३७ ॥ ६४ कपित्यपत्री । म कंवठपत्री । कपिथपत्री फणिजा कुलजा जीवपत्रिका | प्रोक्ता ' मदनपाले.' तु भिषक्शास्त्रपरायणैः ॥ ३८॥ गुणाः । कपित्थपत्री तीक्ष्णोष्णा कफमेह- विषापहा । ६५ हिंडिश । म धेडसें । डिंडिशो रोमशफलो मुनि- निर्मित इत्यपि ॥ ३९ ॥ प्रोक्तो ' मदनपाले ' तु वैद्यविद्याविशारदैः । गुणाः । डिडिशो रुचिकृद्भेदी पित्तश्लेष्मापहः स्मृतः ॥ ४० ॥ सुशीतो वातलो रूक्षो मूत्रलवाश्मरीहरः। ६६ मरुद्भव । य० माउ । मारियो बाष्पको मार्ग्यः श्वेतो रक्तस्तु 'भावके' ॥ ४१ ॥ गुणाः । मारिलो मधुरः शीतो विष्टंभी पित्तनुद्गुरुः । वातश्चेष्मकरो रक्तपित्तनुदिप- माग्निनित् ॥ ४२ ॥ रक्कमाझे गुरु तिसक्षारो मधुरः स्मृतः 1 श्लेष्मल: फटुकः पाके स्वल्पदोष उदीरितः ॥ ४२ ॥ ६७ छिकनी। य नाक- शिंकणी 1 छिनी सवकृतीक्ष्णा छिक्तिका प्राणदुःखदा । गुणाः ।

·११६ निघंटशिरोमणिः । . . . छिकनी कटुका रुच्या तीक्ष्णोषणा वह्निपिनकृत् ॥ १४ ॥ वातरक्तहरी कुष्ठ कृमिवातकफापहा । मोना मदनपाले 'तु मिपक्शास्वपरायणः ॥४॥ ६८ चंद्रशर । म. रानमेथीभेद । चंद्रिका चमहंत्री च पशुमेहन- कारिका । नंदिनी कारवी भद्रा वास पुष्पा सुवासरा ॥ ४६ ॥ प्रोक्ता 'भावभकाशे 'तु वैयवियाविशारदः । गुणाः। चंद्रशूरं हिनं हिकावात- श्लेष्मातिसारिणां ॥४७॥ असृग्वातगरद्वेपि बलपुष्टिदिवर्द्धनं । ६९ खस- खसफलोदभूतवल्कल । म० खसखशीच्या फळांचे बोंड । खसख- सफलोद्भूतं वल्कलं ' भावनामके ' ॥ १८ ॥ गुणाः । स्पाखा- खसफलोद्भूतं वल्कलं शीतलं लघु । ७० चणकाम्ल । म. हरग- याची आम । चणकाम्लं भिषश्रेष्ः प्रोक्तं ' भावप्रकाशके' ॥ ४९ ॥ गुणाः । चणकाम्लकमत्युग्णं दीपने दंतहर्षणं । शुलाजीर्णविबंधन 'मदने ' परिकीर्ततं ॥ ५० ॥७१, गंधकोकिला तथा गंधमालती। म. गंधकोकिला व गंधमालती । स्याद्धकोकिला' भावे । तथोक्ता गंधमालती । गुणाः । स्निग्धोष्णा कफहृत्तिक्ता सुगंधा गंधकोकिला ॥ ५१ ॥ गंधकोकिलया तुल्या विज्ञेया गंधमालती। ७२ सुदर्शनाम सुदर्शना । सुदर्शना सोगवल्ली चक्रांका मधुपर्णिका ॥ ५२ ॥ गुणाः । सुदर्शना तु स्वादूण्णा कफशोफहरा ध्रुवं । रक्तावातहरा प्रोक्ता वैये- 'भविप्रकाशक ॥५३॥७३ मखान । म० मखाणे । गु० मखाणा । मखानं पद्मवीजामं पानीयफलमेव च । गुणाः । मखानं पझवीजस्य गुणैस्तुल्यं विनिर्दिशेत् ॥ ५४॥ ७४ कादिनीवीज । म० कुमुदिनी - वीज । कुमुदिन्यास्तु बीजं च तथा कैरविनीफलं । गुणाः । ततः कुमु- दबीनं तु स्वादु रूक्षं हिमं गुरु ॥ ५५ ॥ मेहनं श्वासपांडुन प्रोक्तं 'भावप्रकाशके । ७५ यसद । म जस्त । गु० जसत | यसदं रंग- सदृशं रातिहेतुस्तु ' भावके ' ।। ५६ ॥ गुणाः । यसदं तुवरं तिक शीतलं कफपित्तहत् । चक्षुष्यं परमं मेहान् पांडु श्वासं च नाशयेत् । ५७ ॥ ७६ स्थूलग्रंथि (म. थोर कोळिंजन 1 महाभरीवचा ·निघरशिरोमणि । चैव स्थूलयाथिस्तथा स्मृता । गुणा । महाभरीवचा प्रोक्ता विशेषाक- फनाशनी ॥ ५८ ॥ सुगभा स्यात्तु सपोक्ता ततो हीगुणा ' भवे । ७७ द्वीपांतरवचा । म० चापपीनी । गुणा । द्वीपातरवचा कहीं तितोष्णा वहिदीप्तिकृत् ॥५५॥ विश्वामानशूलामी शकृमूत्रविशोधनी वातन्याधिमपस्मारमुन्माद तनुवदना ॥ ६० ॥ व्यपोहति विशेपेण फिरगामयनाशनी । चापपीनी वह्निदीप्ता विवामानशूल्हत् ॥ ६१॥ भावे ' चैव तथा प्रोक्ता शकृन्मूत्रविशोधनी । ७८ कलंबी । म. फळबीशाक । कलबी शतपर्वा च सपोका । भावनामके ॥ ६२ ॥ गुणाः। कलची स्तन्यदा पोक्ता मधुरा शुक्रकारिणी । ७९ शुकनासा । म • शुकनासा। शुक्नासात तुहिना शाखाट फलिन- स्तथा ॥ ६३ ।। गुणाः। शुकमासा महावीर्या पित्तनी र रसायनी । ८० तमारय । म तमावू । धूमाख्यो धूमवृक्षश्व बृहत्पत्रश्च धूसर ॥६४॥ तमाखुर्गुच्छफलको धमत्रप्रदर्शक । बहुधीजो बहुफल सूक्ष्ानीजस्तु दीर्घक ॥ ६५ ॥ दीर्घताटलवर्ण र पुष्प तस्य प्रकीर्तित । गुणा ।तस्प पत्र तु तदिगोष्ण कफातहर पर ॥ ६६ ॥ श्वासकासहर चैव कोध वातहर तथा । वातानुलोमनकर बस्तिशोधनमुत्तम ॥ ६७ ॥ इतरु- शमन रेव कृषियू कादिनाशन। मदपित्तभ्रमार वमन रे उन स्मृत ॥६८॥ दृष्टिमायकर चैव क्षीणशुक्रार तथा । तस्यैव धुम्रपान विशेषाद् दृष्टि- शुक्रहृत् ॥ ६९ ॥ दशातरमभेदेन तक्ष्ण चातीवपिचल । वमन्स्य प्रभावन वृश्रिकादिविष हरेत् ॥ ७० ॥ रेनवादात श्लप्माण चाधिगच्छति । वनभूगी पटणा जल गडमिलिता धूम्रपाने - शरता श्याम काम र निदाफपाकृतान् इति रोगान् प्रसे या। गुगतीहानिया पवाफ्फरुम ति साम र शूल हिकारोग च मचायमिननित पीग म्पयोगात ॥ ७१ ॥ ॥इति अनुत्तापरिवर्गः समाम् ॥

·निघटशिरोमणि । - . तान पक्क हैम वित्र महृत् । कफपाडूदरम्न च शूलगुल्महर कटु ॥ ८ ॥ घनघातसह बिम्ब रक्तपत्रामल मृदु । शुद्वारमनुत्पन्न ताम्र शुभमसकर ॥ ९ ॥ पोत 'राजनिटे तु भिषम्विद्यावि- शारदैः । अर्शोन्न कृमिशोफन कुठप्लीहपिनाशन ॥ १० ॥ मोह- दाहभ्रगोक्लेशभेदन्न तु रमायन । ' धन्वे' प्रोक्त तथा 'केये ' लेखन कासनाशन ॥ ११ ॥ श्वासक्षयहर चैव समोक्त भिषगुत्तमै. । वृष्य सर पीनसन्न ज्वरपित्तहर ' भवे' ॥ १२ ॥ ४ वपु । मः कील । गु० कलई कथीर । त्रपु त्रपुसमानील वग च मधुर हिम । कुरूपय चिप्पट रग पूर्तिगध तु 'राजके ' ।। १३ ॥ कीरटा कीरट तीन सिंहल चित्र- रजक । चिनट तु गुरुश्रेष्ठ पिञ्चट प्रयुक पन ॥१४॥ करतीर खरटी 'धन्ये' नीलिका नागजीवन । ततोऽचट सित शीत मलिन तीरक 'द्रवे' ॥ १५ ॥ तथा तीर चक्रसज्ञ मृद्वग गुरुपत्रक । तमर नागज नाग स्यादालीनकमापुष ॥१६॥ क्षुरक मिश्रक ' भावे ' द्विविध वगमुच्यते । उत्तम क्षुरक तत्र मिश्रक त्वहिन मत ॥ १७ ॥ गुणा । त्रपुस कटु तिक्त च कपाय लवण हिम । सर मेहकृमिघ्न च पाडुदाहहर तथा ॥ १८॥ रसायन कातिकृच प्रोक्त ‘राजनिघटक 'श्वेत लघु मृदुस्वच्छ स्निग्यमुष्णापह हिम ॥१९॥सूतपनकर कात अपु श्रेष्ठ तु 'राजके'। पलितन विपन्न च प्रोक्त धन्वनियटके ' ॥ २० ॥ ' मदने ' श्वामहृमोक्कलीपपिचलमित्यपि। 'भावप्रकाशे ' चक्षुष्यमुष्ण पुष्टिवलमद ॥ २१ ॥' केये । भेदि ल्घूण च लेखन रूक्षमेव हि । वृप्य कफश्वासहर वातघ्न कविभि. स्मृत !! २२ ॥ ५ सीसक । म शिरों । गु. शीतु । सीसक तु जड सीस यवनष्ट भुजगम । यागट नागमुरग कुवग परिपिष्टक ॥ २३ ॥ मृदु कृष्णायम पद्म तारशुद्धिकर स्मृत । शिरोवृत्त र वग स्याञ्चीनपिट तु ' राजके' ॥ २४ ॥ तथा बहुमल चैव भुजग गुरु पार्वत । महा. कृष्ण वातुमल विशिष्ट धातुशोवन ॥ २५ ॥ तथैव उपुक बन कुवग धातुमभव । ' के ''माय ' तथा प्रभ वा म्यान्नागनामक ॥२६॥ . - ·निघंटशिरोमणिः। तथैव चीनवंग च चीर कृष्ण निपीतकं । धातुविद् त्रपुपिष्टं च कृष्णरंग तु कृष्णकं ॥ २७ ॥ उरगः पतिपिष्टं च वर्ष सिदूरकारणं । गंडूपदभवं चैव तमरं यामुनष्टकं ॥२८॥ स्वर्णारिस्तु तथा पोक्त चीनरंगं महाबलं । गुणाः सीसं तु वंगतुल्यं स्याद्रसवीर्यविपाकतः ॥ २९ ॥ उष्णं च कफवातन- मर्शोनं गुरु लेखनं । स्वर्णे नीलं मृदु स्निग्ध निर्मलं च सुगौरव ॥३०॥ रौप्यसशोधन क्षिप्र सीसक न तदुत्तम । प्रोक्तं ' गजनि घटे ' तु तथा 'धन्वंतरी' स्मृत ॥ ३१ ॥ नागो हि नामसममेव बल ददाति व्यावी- विनाशयति चाऽऽयुरलं करोति । मधानधातोरपि वर्धनश्च भुजगजो हरते च मृत्यु ॥ ३२ ॥ ' द्रव्ये ' पाडुरं प्रोक्त 'मदे' वद्विपदी- पन । बलकामप्रदं वैद्यैः संप्रोक्तं नैव सशयः ॥ ३३ ॥ ६ पित्तलाम पितळ । गु० पीतळ । रीतिः क्षुद्रसुवर्ण च पिगलं लोहितं तथा । आरकूट पीतकं च शेप पिंगललोहकं ॥ ३४ ॥ तथा सिंहलकं चैव नृपे ' पित्तलकं स्मृत । 'धन्वे ' तु लोहकं पिंग कपिलोहं सुव- र्णक ॥ ३५ ॥ आर Bहलक चैव निठुर दासकंटकं । पीतलोहं मद' पोरां कपिल मुकमारकं ॥ ३६ }} तथा रीती सुलोहं च द्रव्यं स्याहारु दारुक । ७ राजरीति । म. सोनपितळ । गु० सोनपीतळ । रानीतिः काफतुडी राजपत्नी महेश्वरी ॥ ३७ ॥ ब्राह्मणी ब्रह्मरीतिश्च कपिला पिंगला ' नृपे'। 'धन्वे ' राशी तथा 'न्ये ' संमोक्तं म्वरीतिक ॥ ३८॥ तथा विरिचिरीतिश्र ब्रह्मचारी तनः स्मृतः । बहाणी न तथा पोका भिषक्शासपरायणे. ॥ ३९ ॥ गुणाः । रीतिकायुगुलं तिक शीतल लवणं से शोधनं पांडवातनं कृमिपीहातिपित्तजित् ॥ १० ॥ शुदा सिग्धा मृदुः शीता सुरंगा सूमपत्रिणी । मेमोपमा शुभा स्वच्छा जन्पा सतिस्तु ' राजके ' ॥ ११ ॥ रुक्षा सरा पिपनी च वलीपलित- गाशन | आयुर्वृद्धिकरा व बलधातुपदा धने ' ॥ १२ ॥ दन्ये' तु गमहत्वोक्ता रमपित्तविनाशनी । ' मा 'तु कफपित्तनी मिाभिः परिकीर्तिता ॥ १३ ॥ ८ कांस्य । १० कांसें । गु० का । काम्प - - . - १६ ·निघंटशिरोमणिः। , "सौराष्ट्रिक घोष कांसी वहिलोहकं । दी लोहं घोरपुष्पं दीमकं सुमनायं ॥ ४४ ॥ मोक्तं राजनिवंटे ' तु वैद्यविद्याविचक्षणैः । धन्वंतरी ' निजं घोपं प्रकाशं कांस्यकं बलं ॥ ४५ ॥ घोषपुणं च पिंडातं शब्दैः पर्यायवाचकः । केये ' तु कमलं कसं दीप्तलोहं तु कराज ॥४६॥ तथैव ताम्रपुजें 'द्रव्ये 'प्रोक्तं भिषग्जनः । ज्ञेयं विद्युत्प्रियं 'पंचलोहं चैवासुराद्वयं ॥ १७ ॥ तथा वैद्यैस्तु सोक्त कसकं वंगशुन्बजे । गुणाः।कांस्य पथ्यं तु तितोष्णं चाप्यं कफवातहत् ॥ १८॥रुच्यं कषाय रूक्षं च दीपनं लघु पाचनं । श्वेतं दीप्तं मृदु ज्योतिः शब्दाढ्यं निग्ध- निर्मलं ॥ ४९ ॥ धनाग्निसहसूत्रांगं कांस्यं श्रेष्ठं तु ' राजके' । दृढ- देहकर ' धन्वे ' कामवृद्धिकरं धुवं ॥ ५० ॥ बलासमं बलकरं स. प्रोक्तं वैद्यनायकैः । लेखनं विशदं 'केये ' कफपित्तविनाशन ॥ ५१॥ द्रव्ये ' भेदीति संप्रोक्तं ' मदने ' तु सरं स्मृतं । ९ वट्टलोह । म०, गु० नटलोह । वर्तलोहं वर्नतीक्ष्णं वर्तकं लोहसंकरं ॥ ५२ ॥ नी- लिका नीललोहं च लोहनं पट्टलोहकं ।' राजनागनिघंटे ' तु पोकं वैद्यविचक्षणैः ।। ५३ ॥ वर्तुलोहं तथा पंचलोहक ' धन्वनामके । त्रिलोहं 'द्रव्यरत्ने ' तु बहुलोहं 'गणे । स्मृतं ॥ ५४ ॥ गुणाः । वर्तलोहं कटूण्णं च तिक्तं च शिशिरं तथा । मधुरं कफपित्तभं वाहमे- हहरं ' नृपे' ॥ ५५॥ १० कांतलोह । गु., म. कांतलोह । अय. स्कांत कांतलोहं कांतं स्यालोहकांतिकं । कांतायसं कृष्णलोहं महालोह तु 'राजके ' ॥५६॥ कांताश्मज तथा वनलोहं प्रोकं तु 'ट्रन्यके' । भ्रामक चुंबक चैव रोमकाख्यं च छेदकं ।। ५७ ।। कांतं चतुर्विधं पोक्त ' राजनांमनिघटके' । भ्रामरं चुदा चैव कर्णकं द्रावक तथा ५८ ॥ धन्वंतरिनिघटे 'तु रोगकातं च पंचम । गुणाः । फांतं तु तीक्ष्णगुणं च सं पांढुकफापहं ॥ ५९ ॥ शोफनं पित्तह- पोक नृप व रसायनं । 'द्रव्ये ' मेदोदरम च दोषामं दाहना- शन ॥ ६ ॥ ' भावे ' गुन्गार्शःशूलभं वात वामनाशनं । मगंदर- - . . . ॥ , ·निघदशिरोमणिः। हरं चैव कामलाकृष्ठहत्तथा ॥ ६१ ॥ यकृप्तीहाम्लपित्त शिरोरोगहर, तथा । पुष्टिद बलद चैव वीर्यदे देहसिद्धिदं ॥ ६२ ॥ अयस्कांत- विशेषगुणाः । अयस्कांतविशपा. स्युमिकाचुंबकादयः । रसायनकराः, सर्वे देहसिद्धिकराः पराः ।। ६३ ॥ न सूतेन विना कात न कांतन विना रसः । सूतकांतसमायोगाद्रप्सायनमुदीरितं ॥ ६४ ॥ ११ लोह, कि । म० लोहफीट, मडूर । गु० लोढानु किट्ट । लोहकिट्ट तु किट्ट स्यालोहचूर्णमयोमल । लोहन कृष्णचूर्ण च कायं लोहमल ' नृपे ।। ६५ ।। लोहोच्छिष्ट च मंडूरमयःफिट्ट मलोद्भवं । लोहोत्थ लोह- निर्यासमयोच्छिष्ट च 'धन्वके ' ॥ ६६ ॥ मंडूरक घनोद्भूत 'द्रव्य-, रत्ने ' त्वयोरजः । तथा ' मदनपाले ' च रजः प्रोक्त भिषग्जनैः ॥६॥ सिंहाण चैव सिंहानं 'कोशे' सिघाणमेव च । सिंहासनं लोह- विट् च प्रोक्त वैद्यविशारदः ॥ ६८ ॥ गुणाः लोहकिट तु मधुर कटष्णं कृमिवातनुत् । पक्तिशूलं मरुच्छूलं मेहगुल्मातिशोफनुत्, ।। ६९ ॥ 'नृपे' प्रोक्तं तथा : द्रव्ये कफन पीहनाशन । भेदि पांडूदरघ्नं च ' केये ' स्याल्लोहवस्स्मृतं ॥ ७० ॥ १२ मुंडं । म० लोखंड । गु० लोढुं । मुंडं मुडायसं लोह पत्सारं शिलात्मन । अश्मन कृषिलोहं च भारं कृष्णायसं ' नृपे ७१॥ पारावतं धन वीरं दृढ कूटं मलीमस । मामर स्वश्मसार न तथा पारशवं गिवं ॥७२॥ १३ तीक्ष्ण । म • पोलाद, तिखें । गु० गजवेल । तीक्ष्ण शस्त्रायसं. शस्त्र पिडं पिंडायसं गुरु आयत निशित तीघ लोह खड्ग च मुंडन ॥७३॥ अयश्चित्रायस मोक चीनज ' राजनामके' । कालायसं 'फेयदेवे व्यंग परशुबधन ॥ ७४ ॥ तथा व्यड धनं चैव ' द्रश्यरत्नाकरे 'स्मृत। चक्र कुष्ठ तथा प्रोक्तं वैधैर्गणनिघटके' ।। ७५ ॥ गुणा । लोहं रूसो- प्यतितो स्यादातपित्तकफापहं । प्रमेहपाडुशूलग्नं तीक्ष्ण मुंडाविक नृपे ॥७६ ॥ आयुर्चलपदं चैव वीर्यकृत्वामातहत् । शोधनं कुष्ठहयोक्त वलीपलितनाशन ॥ ७७ ॥ वातरक्तदर शीत सरं चैव पायक । . . . .

·१२४ निघंटशिरोमणिः। चक्षुष्य लेखन ७८ ॥ तथा मधुरं गुरु रूक्षं तथा गरशूलार्शःशोफघ्नं कृमिमेदोहरं ध्रुवं ग्रहणीनं प्रोक्तमतिसारहरं स्मृतं ॥ ७९ ॥ अर्धसर्वांगवातनं छर्दिश्वासहरं तथा। परिणामाख्यशूलग्नं - केये। धन्व' तथा स्मृतं ।। ८० ॥ समस्ता- शोधितधातुदोषाः । स्वर्ण सम्यगशोधितं श्रमकरं खेदावहं दुःसह रोप्यं नारिजाड्यमांद्यजननं तानं वमिभ्रांतिदं । नागं च त्रपु चांगदो-, पदम्यो गुल्मादिदोपपदं तीक्ष्णं शूलकरं च कांतिमुदितं कार्यामयस्फो- दं ॥ ८१ ॥ विशुद्धिहीनी यदि मुंडतीक्ष्णौ क्षुधापही गौरवगुल्मदा- यको । कास्यायसं वन्दकतापकारक रीत्यो च संमोहनशोषदायके ।।८।। १४ मनःशिला । म. मनशील | गु० मणशल । मनःशिला मनो- गुप्ता मनोह्वा कुनटी शिला ॥ ८३ ॥ मनोज्ञा नागजिह्वा च तथा नेपालिका स्मृता । तथा कल्याणिका रोमशिला मोक्ता तु · राजके' ॥ ८४॥ · धन्वे ' फला तु गोला च तथा ' केयनिघंटके' नपाली नागपुप्पा च नाली तु करवीरका ।। ८५ ॥ कुला दिव्योषधी चैव नाग- माता मनोहिका । ' म 'गणे कबरी संमोक्ता वैद्यनायकैः ॥८६॥ सुरागा त्वरुणा दीपा रामसरा च पार्थिवा । तथा वैद्यैस्तु समोक्ता कुलटी नागजितिका ॥ ८७ ॥ गुणाः । मनःशिला कटुः स्निग्धा लेखनी विपभूतहृत् ।भयोन्मादहरा वश्यकारिणी 'राजनामके'॥ ८८॥ भूतावेशभयं हंति प्रलेपतिलकादिभिः । कफवातानिगांद्यपी कंडकास- क्षयापहा ॥ ८९ ॥ गुरुः सरा तथा श्वासकारानी रक्तदोपहृत् । तथैव विपत्मीना 'धन्वतरिनिघटके ॥ १५ सिंदूर । म. शंदूर । गु• सिंदूर । सिंदूरं नागरेणुः स्याद्रक्त सीमंतकं तथा । नागन नागगर्म च शोणं वीररजः रमृतं । ९१ ॥ गणेशभूपणं संघ्यारागं शुगारक स्मृतं । सौभाग्यमरुणं चैव मंगलय 'राजनागके' ॥ १२ ॥ शृगारभूषण श्रीमान्वसंतोत्सवमंडनं । धन्वतरिनिघटे 'तु वसंतोत्सवभूपर्ण ॥९॥ चीनपिष्टं तथा श्रीमत् वसंतोद्भवमडनं । वर्मतमंडनं नागर .

·निघंटशिरोमणि । - A स्पाइकवर्णक ॥ ९४ ॥ रणरणुरतथा प्रोच । केयदेवनिघटके' । अनरेगुस्तथा ' द्रव्ये 'मदे' रक्तरज स्मृत ॥ ९५॥ सरीसोपधातु समोन सीमज भावनामयो' । सौभाग्यमडन राग गणेशप्रियमेव ॥ तथाधिकामिय नागसभव रत्नवालुक । रक- चूर्ण तथा वैद्यै सप्रोता भालदर्शन ॥ ९७ ॥ गुणा । सिंदूर बटुक तितमुष्ण प्रणपिरोपण । कुटासविपकडूतिपिसर्पशमन 'नृप ' ॥ ९८ ॥ तथा 'धन्वनि घटे ' तु शीर्षवणहर पर । भमसपा- नञ्चैव विपशोफहर तथा ॥ ९९ ॥ त्रिदोपशमन चैव ' द्रव्यरत्ता- करे ' स्मृत । सिंदूरलक्षणं । सुरगोऽमिराह सूक्ष्म निग्ध स्वच्छो गुरु दु । ४४०० ॥ सुवर्णकरण शुद्ध सिंदूरो मगलपद । १६ भूनाग । म० गाडूळ, दवणा, काडवे । गु. गाडूळ । भूनाग क्षिति- नागश्च भूजतू रत्त जतक ॥ १॥ क्षितिज क्षितिजतुश्च भूमिजो रत- सुडक । प्रोको - राजनिघटे ' तु वसुराख्याद्वयो धुन ॥ २ ॥ गुणा । मूनागो वनमार स्यानानाविज्ञानकारक । रसस्य जारण तूक्त तनाव तु रसायन ॥ ३ ॥ 'नृप ''द्रव्ये ' तु तत्सत्त्व विषन सप्रकीर्तित । १७ हिंगुल । म. हिंगूळ । गु० हिंगळो । हिगुल बर्बर रक्त मुरग मुरग स्मृत ।।४॥ रजन दरद म्लच्छ चित्राग चूर्णपारद । अन्यच्च मारक चैव मणिराग रसोद्भव ॥ ५ ॥ रजक रसगर्भ च समोक्त 'राजनामक' । मणिरागकर चैव 'धन्य ' चीनुरजन ॥ ६ ॥ इगुल तु तथा गणे ' स्यात्पर्वताद्भव । चारक तु हसानि समोत्त 'द्रव्यरत्नके |७॥ फपिशीर्ष तथा वैये सरोक्त रत्तपारद । दरदस्त्रिविध प्रोक्तश्चार शुक्तुडक ॥८॥ हसपादस्तृतीय स्थाद्गुणनुदुत्तरोत्तर। चौर शुक्लवर्ण, स्यात्सपीत शुकडक ॥ ९॥ जपासुमसकाशो हसपादो महातम । प्रोत्ता' भावप्रकाश ' तु तथा ' कयनिघटके' ॥ १० ॥ गैरेय पार्वत चैव कुरुविंद तथा स्मृत । अतिरक्त हसपाद तहालकिन स्मृत ॥११॥ मणिवर्चस्तथा प्रोक्त सैक्त क्रौंचलोहित । गुणा ।हिंगुल . भाव ·. १२१ निघंटशिरोमणिः। ॥ तथा . । मधुरं गुरु रूक्षं च चक्षुष्यं लेखन तथा गरशूलार्शःशोफनं कृमिमेदोहरं ध्रुवं ग्रहणीनं प्रोक्तमतिसारहरं स्मृतं ॥ ७९ ॥ अर्धसर्वांगवातनं छर्दिश्वासहरं तथा। परिणामाख्यशूलग्नं ' केये ''धन्व ' तथा स्मृतं ॥ ८० ॥ समस्ता. शोधितधातुदोपाः । स्पर्ण सम्यगशोधितं श्रमकरं खेदावह दुःसहं रोप्यं जाठरजाड्यमांद्यनननं तानं वर्मिभ्रांतिदं । नागं च त्रपु चांगदो-, पदमयो गुल्मादिदोपपदं तीक्ष्णं शूलकरं च कांतिमुदितं कार्यामयस्फो- टदं ॥ ८१ ॥ विशुद्धिहीनी यदि मुंडतीक्ष्णौ क्षुधापही गौरवगुल्मदा- यको । कांस्यायसं लंदकतापकारक रीत्यो च संमोहनशोषदायके ।।८२॥ १४ मनाशिला । म० मनशील | गु० मणशल । मनःशिला मनो- गुप्ता मनोहा कुनटी शिला ॥ ८३ ॥ मनोज्ञा नागजिह्वा च तथा नेपालिका स्मृता । तथा कल्याणिका रोगशिला प्रोक्ता तु — राजके' ॥ ८४॥ धन्वे ' कला तु गोला च तथा ' केयनिघंटके । नपाली नागपुष्पा च नाली तु करवीरका ।। ८५ ॥ कुला दिव्योषधी चैव नाग- माता मनोहिका । ' मदे 'गणे कबरी संपोक्ता वैद्यनायकैः ॥८६॥ सुरागा त्वरुणा दीप्ता रामसारा च पार्थिवा । तथा वैद्यैस्तु समोक्ता कुलटी नागजिबिका ।। ८७ ॥ गुणाः । मनःशिला कटुः स्निग्धा लेखनी विपभूतहत् । भयोन्मादहरा वश्यकारिणी राजनामके'॥८८॥ भूतावेशभयं हंति प्रलेपतिलकादिभिः । कफवातामिमांद्यमी कंडुकास- क्षयापहा ॥ ८९ ॥ गुरुः सरा तथा श्वासकासी रक्तदोपहृत् । तथैव विषहपोक्ता 'धन्वंतरिनिघंटके '॥ ९० ॥ १५ सिंदूर । म शेंदूर । गु० सिंदूर । सिंदूरं नागरेणुः स्याद्रत सीमंतक तथा । नागर्ज नागगर्भ च शोणं वीररजः स्मृतं ।। ९१ ॥ गणेशभूपर्ण संध्यारागं शृंगार स्मृतं । सौभाग्यमरुणं चैव मंगलये रामनागके ॥ १२ ॥ शृंगारभूषण श्रीमान्वसंतोत्सवमंडनं । धन्वंतरिनिघंटे 'तु वसंतोत्सवभूषणं ॥९॥ चीनपिटं तथा श्रीमत् वसंतोद्भवमंडनं । वसंतमंडन नागर ·निघंटशिरोमणि । . - . - . स्यादत्त वर्णक ॥ ९४ ॥ रनरणुस्तथा प्रोन । केयदेवनिघटके' अनरगुस्तथा 'द्रव्ये '' मदे ' रक्तरज स्मृत ॥ ९५॥ रीसोपधातु सपोन सीसन मावनाम ' 1 सौभाग्यमडन राम गणेशमियमेव ॥ तथाधिकाप्रिय नागसभव रतवालुक । रक्त- चूर्ण तथा वैये सत्रोक्त भालदर्शन ॥ ९७ ॥ गुणा । सिंदूर बटुक तितमुष्ण वणविरोपण । कुष्टाविपकडूतिविसर्पशमन 'नृप ॥ १८॥ तथा 'धन्वनिपटे 'तु शीर्षणहर पर । भनसधा नव विपशोफहर तथा [ ९९ ॥ त्रिदोपशमन चैव द्रव्यरत्ना- करे ' स्मृत । सिंदूरलक्षणं । सुरगोऽभिसह सूक्ष्म सिग्ध स्वच्छा गुरुर्मुदु ॥ ४४०० ॥ सुवर्णकरज शुद्ध सिंदूरो मगलपद । १६ भूनाग ( म० गाडूळ, दवणा, कादव । गु० गाडूळ । भूनाग क्षिति- नागश्च भूजतू रमजतुक ॥ १॥ क्षितिन क्षितिजतुश्च भूमिनो रक्त- तुडक । प्रोक्तो । राजनिघठे ' तु वसुसख्याहयो भव ॥ २ ॥ गुणा । भूनागो वनमार स्यान्नानाविज्ञानकारक । रसस्य जारण तूत तत्सत्त्व तु रसायन ॥ ३ ॥' नृप ' 'द्रव्ये ' तु तसत्त्व विषघ्न समकीर्तित । १७ हिंगुल । म० हिंगूळ । गु० हिंगो । हिगुल बर्बर रक्त सुरंग सुरग स्मृत ॥४॥ रजन दरद म्लेच्छ चित्राग चूर्णपारद ( अन्य मारक चैव मणिराग रसोद्भव ॥ ५॥ रजक रसगर्भ च सप्रोक्त 'राजनामक'। मणिरागकर चैव 'धन्य ' चर्मानुरजन ॥ ६ } इगुल तु तथा 'भाव' गण' स्यात्पर्वताद्भव । रमारक तु हसाघ्रि सपोक्त · द्रव्यरत्नके ॥७॥ कपिशीर्ष तथा वैये समोक्त रकपारद । दरदस्त्रिविध प्रोक्तश्चर्मार शुव तुडक |८| हसपादस्तृतीप स्याद्गुणनुदुत्तरोत्तर। चार शुक्लवण स्यात्सपीत शुकतुडक ॥ ९ ॥ जपाकुसुमराकाशा हसपादा महातम । मोता ' भावप्रकाश ' तु तथा ' कयनिघटके' ॥ १०॥ गैरेय पार्वत चैव कुरुविंद तथा स्मृत । अतिरक्त हसपाद तद्वद्वालकिन स्मृत ॥११॥ मणिवर्षस्तथा प्रोक्त मैक्त कौनलोहित । गुणा । हिंगुल . - ·१३२ निर्मशशिरोमणिः। ममृतोत्पन्न तुस्थ खपरिका- 'नृप । तथा सपरिकातुल्यं तदमुतसंगकं ॥१६॥ तथैव तुस्थरसकंसमोनं वैद्यनायकैः । गुणाः । खहरी फटुका तिचा चक्षुभ्या च रसायनी ॥ १७ ॥ वादोपशमनी रुच्या दीया पुष्टिविव• द्वनी | नेत्रनमल्यकारी च सोहहरा तथा ॥ १८ ॥ कफपित्तक्षय- हरा 'नृपे धन्वे ' स्मृता बुधैः । ३७ पारदा म पारा गुरु पारदोः । पारदो रसराजश्व रसनायो महारसः ॥ १९ ॥ रसचैव महातको रसः लोहो रसोत्तमः । सूतराट् चपलो जेनः शिवधीज शिवस्तथा ॥ अमृतं प ररोंद्रा स्यालोफेशो!दुर्धरः प्रभुः । रुद्रनो हरतेजश्न रसधातूर- चिंत्यजः ॥ २१ ॥ खेचरचामरः प्रोक्तों देहदो मृत्युनाशनः ।। स्कंधा स्कंधांशकः सूतो देवो दिव्यरसस्तथा ॥ २२ ॥ पोको रसमानशेठी यशोदश्च ' "स्मृतः । हरबीनो रुद्ररेतशलश्चैव त्रिलोचनः ॥२॥ शिवपुत्रों हेमनिधिलोकनाथस्तदुत्तरं । ज्ञानं चैव-महानीलो 'धन्वनरि- निघटके।' ॥ २४ ॥ पारत: शभृवीजश्च द्रव्यग्ने ' प्रकीर्तितः । शीत त्रिनेत्रा विस्यात। स्वामीतु गेपणम्तथा ॥ २५ ॥ प्रोक्तो '- मद- तु 'भावे ' चैव शिवाव्हयः । अवियगरतथा सिद्धधातुश्रेष रनःस्वलः ॥ २६ ॥ पारश्च। सूतफः गोको वैद्यवियाविचक्षणः । गुणा ! पारदः षड्रसः पोक्त: सर्वरोगविनाशनः ॥ १७ ॥ परभूतमयश्चैव देहलोहकरस्तथा । मूर्छितो हरते व्याधीबद्धः क्षेचर. सिद्धिदः ॥ २८ ॥ सर्वसिद्धिकरी लीनों निरुद्धो देहसिद्धिदः । प्रोतो राजनिषदे, तु! फेर ' अव रसायनः ॥ २९ ॥ चक्षुप्यो योगवाही स्यान्महावृष्यशा ,कृष्टनुत् । ३८ अभ्रक । म गु०. अनक । मृगमनं मनफा र गोमारमा पर. ३..॥ ततोतरिक्षमाकाशंखमनतस्तदुत्तरः। गाढीज गीरिमेयं च बहुपत्र 'नृपे' स्मृतं ॥ ३१॥' भने 'तु विमल शुध्र पपीतं न पीतक । निगल पन्नात तशामरटलं मतं ॥ ३२ ॥ मदने 'पटल स्वप' कोशे' तु गिरिनामसं नीमून गगनं शना नमः : केपनिमंटके ॥३॥ नपाले . - ·निघदशिरोमणि . सधैव गिरिजातनः पार्वती द्रव्परलको अन्द तु गिरिजाबीज गिरिज़ स्वगले पतं ॥ ३४॥ पनाव्हयं तथा पोकं पिग्विद्याविशारदे गुणाः । श्वेत पतिं लोहितं नीलमनं नात विध्यं याति: भिन्न क्रियाहम् । श्ता तारे कानपतरोनील व्याधायनयानय : गुणात्य ॥ ३५ ॥ नीला दटुंगे नागः पिनाको पन इत्यपि ॥ ३६. ॥ चतुर्विज्ञ भवे तस्य परीक्षा कथ्यते क्रमात् ।। यहन्ही निहित तनोति निता भेकारव बढुंगे नागा फूकुहते धनुःश्वनमुपादत्ते पिनाकः किल । वन नैव विकारगेति संदिपान्यासंवमानः क्रमाद्मी च वगवा कुरिंगतगदी नरुिक् च रांजायने ३७ अभ्रक त्वमृता चैव वातपिराक्षयापह ॥ ३८ ॥ प्रज्ञाकार ज्वरन यावश्यमायुन्याभूषा । बन्य निग्यारुचिकरमामन कफनाशनं ।। ३९|| दीपन शीनशी च योगदाहीति माधुर । काम गुरु कुन व्रणमेह- निपापहं 11 ४० महोदरक्रिगिहर त्रिदोषनं तु धातुकृत् ।। प्रविह दाजिकरण ' नृप को च मायके' ।। ४.१ ॥ ३९ स्फाटिकी । म नुस्दी गुपटकी । फटी.चरकाटिकी पोका श्वेता शुभ्रा च रगना। हदरंगा रमदृढा रंगांगा - राजनामके ' ४२ ॥ स्फाटिका फुल्लतु- परी शुभा मुद्दढरगदा । ' द्रव्यरत्नाको 'चैव तथा मदनपा- लके ॥ ४३ ॥ स्फटिकास्था तु. मृत्ला च वाद सौराष्ट्रमनवा । क्षीपाशानु सौराष्ट्री गणे ' च हेमशोधनी ॥ १४ ॥ नथा संगा चाढकी चा सुरगा सुस्मृतिका । रगदा गृनिका चैव तवरी दृढरा. गया ॥ ४५ ॥ गणाः । स्फटी च फाटसा लिग्धा पाया मरापहा । मेहकच्या शोषदापभी हदरगदा ॥ १६ ॥' शोफहकफापितभी विषमणविनाशनी | चित्रकुठविसर्पनी योनिसंकावकारिणी ॥ १७ ॥ 'नृप' द्रव्ये मदे माये! मिपग्भिः परिकीर्तिता । १ . क्षुद्रशंख ।म० लहान शंख । गु० नहानो शंख सल्लकःक्षुद्रशखश्च शंबूको नखशखकः॥१८॥ पोतो । राजनिघदे ' त - फेये ' शंखनकः स्मृतः । लघुशवस्तथा भोलो' द्रव्य नामनिपरफे ' ॥ १९ ॥ गणाः । कुलकः फटुकारितकाः - - ·- . V निघंटशिरोमणिः। गु० सोमल । ततो मूपकपाषाणस्त्वाखुपापाण एव च ॥ ९९ ॥ प्रोक्ता 'राजनिघटे । तु लोहसकरकारकः । ५३ माणिक्य । म. ' माणिक। गु० माण्यक 1 माणिक्य शोणरेल न रत्नराट् वीररत्नकम्।। ४६०० ॥ रागैहृत्पद्मरागं च रत्नगोणोपलस्तथा । सौगधिक लोहित च कुरुविद तु शृषिरम् ॥ १॥ तरणों रगमाणिक्यं रत्ननायकमेव च। प्रोक्त राज- निघंटे' तु वैद्यविद्याविचक्षणः ॥ २ ॥ माणिक सस्यक चैव । कैये' पसुमणिः स्मृतः । कुप्यकं ' द्रव्यरले ' च : मदने ' शोणरक्तकं ॥३॥ गुणाः । माणिक मधुर स्निग्धं पातपित्तवणापह' । रसायनर । चैव पोन राजनिघण्टके ।। ४ ॥ ५४ मौक्तिक । मे० गुं. मोती। मुक्ता सौम्या मौक्तिक च मौक्तिका तेदनतरे । तारा चे तारका चैव स्वम्भ सारं चं शीतलं ॥ ५॥ नीरज चैव नक्षत्रमिदुरन तथैव च । लक्षं मुनाफलं चैव तद्वंद्विदुफैल रमृतं ॥ ६॥ मुक्तिको चैव शौक्लेयं तथा मुक्तंपणिः स्मृतः । शशिप्रिये तुं स्वच्छं च हिमें हैमवत तथा ।।७]] सुधा शुभं सुधाशु रवं राजनिघण्टेके '। शैलेषक शुक्तिमणि- 'र्धन्वतरिनिघण्टके'॥८॥ रसोद्भव केयदवे 'मिषग्भिः परिकीर्तितं । सिंधनात शुक्तिजश्च शारदो 'द्रव्यरनके ' ॥ ६ ॥ शौक्तिक सौक्तिक पोतं ' मदने ' परिकीर्तितम्। शुक्तिः शंखो गनश्चैव कोड: फणिमतः पर ॥ १०॥ मच्छो वेणुर्द१रच प्रोक्तो ' भावप्रकाशके ' गुणाः । मौक्तिक । मधुरं शीत दृष्टिदोपविषापह ॥ ११ ॥ राजयक्ष्मविनाशं च क्षीणवार्य. विवर्धन । बलपुष्टिवर्धन च त्रिदोषनं 'नृपे ' स्मृतं ॥ १२ ॥ ५५॥ प्रवाल 1 म० पाव । मू० परवाळो । उद्दारकर्मणिश्चैव प्रवालो विद्दु- माशक.। मौमादिपल्लवचैव रक्तं रक्का एव च ॥ १३॥ प्रोतो • राजनिघंटे ' तु रकाकुरलतामणिः । प्रवाल पिद्रुम चैव भूषणा सुव. ल्लिनं ॥ १४ ॥ सामुद्रज महारक्तं वल्लिंपाषाणसमव । धन्वतरिनि- घटेच संपोक्त भिपजावरैः ॥ १५ ॥ द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्तं सिधुवल्लयपनामक ! तथा निधुल्तान तु रक्तवर्ण ' मदे ' स्मृत ॥१६॥ - - - ·-- - १४. निघटशिरोमणिः । चन्द्रकोपलः । शीताइमाशशिकान्तश्च चन्द्रिकान्त , राजुके '॥ १९ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे ' चैव समोका; स्फटिकोपमः । स्फटिक, केयदेवे ' त 'मदे' चन्द्रमणिः स्मृत. ॥ ५० ॥ गुणाः । चन्द्रकान्तस्तु शिशिर: स्निग्धः पित्तास्रतापहृत् । ६६ राजावर्त म. गु० राजावर्तमणि । राजावतों नृपावों राजन्योर्तकस्तथा ॥ ५१ ॥ आवर्तमणिसज्ञश्च ह्यावर्ती — राजनामके ' । गुणाः । राजावत. कटुः स्निग्ध, शिशिर. पित्तहा ' नृपे॥५२ ॥ ६७ पेरोज.। म० पेरोज़ । गुरु पीरोज़ो । हरिताश्म तु परोज भस्माग, हरित द्विधा । गुणा । पेरोज, सुकषाय स्यान्मधुर दीपन परम् ॥ ५३ ॥ चराचरविषम च शूलभूतहर । नृपे'। इति, सुवर्णादिवर्गः समाप्तः ।।। - - १२. पानीयवर्गः।। १ पानीय ! म । गु०, पाणी, । पानीय लीवन चैव , वनममृतमेव च ॥ ५४॥ पुष्कराम्भस्तु पाथश्च शम्बर च पयस्तथा । सलिलमुदक चापो वारुण कावधनम् ॥ ५५ ॥ जल नीर च कीलाल वारि तु कम- लानि च । विशाणशी च भुवनमरातिदन तथा ॥ ५६॥ निम्नग मेध. पराव क्षीर धनरस रसः । प्रोक्त ' राजनिषदे तु। वासोय सर्वतोमु- खम् ॥ ५५ ॥ नील वीर्यं च ह्यम्भोम्नु 'धन्वन्तरिनिघण्टके 'गुणाः। पानीय मधुर हैम रुचिद शोपहारकम् ॥५८॥ तृष्णामोहधातिहर भुक्तानस्य च पाचनम् । निद्रालस्यविपन च श्रातातितर्पण स्मृतम्।।५९॥ पीकर वीर्यजान पुटिक ' द्राजनामके। पिचवणानीर्णहर छर्दिमू- च्छमिदापहम् ।। ६. ॥ मोक्त 'द्रव्यनिघटे' च पुरातनचिकित्सके । २ आकाशोदक । दिगोदक खवारि स्यादाफाशसलिल तथा ॥६१॥ व्योमोदक चान्तरिक्षजल चेष्वभिवाव्हयम् । गुणा । दिव्योदक त्रिदो- पन मधर पश्यद परम् ॥ ६२ ॥ रुच्य दीपनद तृष्णाम्रममेहापहारकम्। ३ भईवरील पावसाचे पाणी । रायोवृष्टयम्बु भूमिरप क्लुप ·निघंटाशरोमणिः। १४१ दोपदायकम् ॥ ६३ ॥ चिरस्थित लघु स्वच्छ पथ्य स्वादु सुखा. यह । ४ समुद्र । यादोनाथसमुद्रसिन्धुजलदाकूपारपाथोधयः पारावारपयो, धिमागरसरिन्नाथाश्च वारानिधिः । अम्भोराशिसरस्वदम्बुधिनदीनाथा- धिनित्यार्णवोदन्वद्वारिधिवाधयः कविरपानाथोऽपि रत्नाकरः ।। ६४ ॥ गुणा । सागरस्थोदक विस्र लवण रक्तरोगकृत् ॥६५॥ उष्ण वैव- र्यद चैव दाहपित्तकर ध्रुवम् । त्रिदाषद्भिपड्नाथै प्रोक्त ' राजनि- घण्टके' ॥६६ ॥ ५ नदी । नदी धुनी निर्झरणी तरगिणी सरस्वती शैवलिनी समुद्रगा । कूलकपा कूलवती च निम्नगा शैवालिनी सिन्धुरथा- ऽऽपगाऽपि च ।। ६७ ॥ हदिनी समुद्रकान्ता सागरगा न्हादिनी सरि- कर्प. । स्रोतस्विनी मुनीरा रोधावका च वाहिनी तटिनी ॥६८॥गुणा। नादेय सलिल स्वच्छ लघु दीपनपाचनम् । रुच्य तृपापह पथ्य मधुर चेष- दुष्णकम् ॥ ६९ ॥ नदीसामान्यमुदुक स्वच्छ दीपनपाचनम्।। । तृपापह रुचिकर मधुर स्वीषदुष्णक ॥ ७० ॥ ६ समस्तनदी नामानि । गड़ा' भानसुतारेवा चन्द्रभागा सरस्वती । मधूमनी पिशाचाप शोणो घर्षरक- स्तथा ॥ ७१ ।। वेत्रवती क्षोद्रवती पयोष्णी तापी वितस्ता सरयूश्च सिन्धु. । मही, सुरेन्द्री ह्यथा गौतमी स्या कृष्णा । च} तुङ्गा च कावेरिकान्या ॥७२ ॥ इत्येवमाद्याः सरितः समस्ता तडागवापी हदकूपकायाः । अनेप्यनूपात्मदेशभेदा लोकाभिधानः स्वयमूह- नीयैः ।। ७३ ॥ धाराकारादिक तोयमन्तरिक्षमव तथा । परीक्षे च तथा चोक्त ज्ञातव्या जलवेदिमि ॥ ७४ ॥ ७ पृथड्नधादिनामगुणाः। भागीरथी गगा स्वर्गसरिद्वरा त्रिपथगा मन्दाकिनी जान्हवी पुण्या विष्णु- पदी समुद्रसुभगा भागीरथी स्वर्णदी। त्रि.स्रोता सुरदीपिका-सुरनदी सिद्वापगा स्वभुंनी ज्येष्ठा जन्हुसुता, च। मीष्मजननी शुभ्रा च शैलेन्द्रजा ॥ ७५ ॥ गुणाः । शीत स्वादु स्वच्छमत्यन्तरुच्य पथ्य पाक्य पावन पापहारि । तृष्णामोहध्वसन दीपन च प्रज्ञा दत्ते वारि भागीरथीयम्।।७॥८यमुना। यमुना तपनतनूजा कलिदकन्या यमम्बना च ·१४२ निघंटशिरोमणिः। कालिंदी । गुणाः । पित्तदाहवमनश्रमापहं स्वादुवातजननं न पाचनम् । ॥ ७७ ॥ वन्हिदीपनकरं च रोचनं यामुनं जलमिदं बलपदम् । ९ नर्मदा । रेवा मेकलकन्या सोमसुता नर्मदा व विज्ञेया ।। ७८ ॥ गुणाः सलिलं लघु शीतलं सुपथ्यं कुरुते पित्तकफप्रकोपनम् । सकलामयमर्दन च रुच्यं मधुरं मेकलकन्यकासमुत्थम् ॥ ७९ ॥ १० सरस्वती । सरस्वती पक्षसंनुगवा च सा वाक्प्रदा ब्रह्मसती च भारती । वेदाग्रणी. चैव पयोगिजाता वाणी विशाला कुटिला दशाव्हा ।। ८० ॥ गुणाः । सरस्वतीजलं स्वादु पूतं सर्वरुनापहम् । रुच्यं दीपनदं पथ्यं देहकान्तिकरं लघु ॥ ८१ ॥ ११ चन्द्रभागा-काश्मीरे प्रसिद्धा । गुणाः । चान्द्रमागसलिल मुशीतलं दाहपित्तशमनं च वातदम् १२ मधुमती। काश्मीरे प्रसिद्वा । चन्द्रभागगुणसाम्यदं जलं किंच माधुमतमः मिदीपनम् ॥ ८२ ॥ १३ शतद्रवादिनदीजलानां गुणाः । शुतुनेवि- पाशायुजः सिन्धुनद्याः सुशीत लघु स्वादु सर्वामयनम् । जलं निर्मलं दीपनं पाचनं च प्रदत्ते बल बुद्धिमेधायुन च ॥ ८३॥ १४ शोण- जलगुणाः । शोणे घर्धरके जलं तु रुचिदं संतापशोषापहं पथ्यं वन्हि- कर तथा च बलदं क्षीणांगपुष्टिप्रदं । १५ वेत्रेवती। तान्या दधते चलं समुधुरं कान्तिप्रदं पुष्टिदं वृष्यं दीपनपाचन बलकरं वेत्रावतीपा- वनी ॥ ८४ ॥ १६ पयोप्णी । पयोष्णीसलिलं रुच्यं पवित्रं पाप- नाशन । सर्वामयहरं सौख्यं बलकांतिपदं लघु ॥ ८५ ॥ १७ वितला । वितस्तासलिलं स्वादु त्रिदोपशमनं लघु । प्रज्ञावुद्धिप्रदं पथ्यं तापनाइय- हरं परम् ॥८६॥१८ महीमहीनलं च सुस्वादु बलपित्तकरं लघु। १९ शरयू-उत्तरे मसिद्धा पश्चिमगंगा। शरयूसलिलं स्वादु बलपुष्टिमदायक 11८७॥२. गोदावरी । गोदावरी गौतमसमवा सा ब्रह्माद्रिजाताऽप्यप गौतमी च । गुणाः । पित्तातिरकार्तिसमीरहारि पथ्यं परं दीपनपाप- 1वेययनी उत्तर हिंदुस्थानात प्रसिद्ध. २ पयोमा वि-याच्या दक्षिणम प्रसीद. विनाना काश्मीरात प्रामद.

·निघंटशिरोमणिः . . हारि ॥ ८८ ॥ कुठादिदुष्टामयदोषहारि गोदावरी वारि तृपानिवारि । २१ कृष्णा । कृष्णानदी कृष्णसमुद्भवा स्यात्सा कृष्णवेणाऽपि च कृष्णगंगा ।। ८९ ॥ गुणाः । काष्पं जाड्यकरं सादु पूत पित्तास्रको. पनम् । कृष्णवेणाजलं स्वच्छं रुच्यं दीपनपाचनम् ॥ ९० २२घटप्रभा । कृष्णासमगुणं पथ्यं लघु स्वादुकरं गथा । सुकान्तिदं मलापघ्नं प्रोक्तं ' राजनिघण्टके । ।। ९१ ॥ २३ भीमरथी । मलापहा भीमरथी च घट्टगा यथा च कृष्णाजलसाम्यदा गुणैः । मलापहाघट्टगयोस्तथाऽपि पथ्यं लघु स्वादुतरं सुकांतिदम् ॥ ९२ ॥ २४ तुंगभद्रा । तुंगभद्राजलं सिग्धं निर्मलं स्वाददं गुरु। कंडुपित्तासह प्रायः सात्म्ये पथ्यकरं नृपे ' । ९३ ॥ २५ कावेरी । फावरीस- लिले स्वादु अमनं लघु दीपनम् । दद्रुष्ठादिदोषघ्नं मेधाबुद्धिरुचिप्र- दम् ॥ ९४ ॥ २६ नदीविशेपगुणाः। नदीनामिन्थमन्यासां देशदो- पादिभेदतः । तत्तद्गणान्वितं वारि ज्ञातव्यं कृतबुद्धिमिः ॥१५॥ नद्या गुर्वी प्राङ्मुखीवाहिनी या लघ्वी पश्चादाहिनी निश्चयेन । देशे देशे तद्गुणानां विशेषादेपा धत्ते गौरव लाघवं च ।।९६॥ विन्ध्यात्यानी याऽप्यवाची मतीची या गोदीची स्यानदी सा क्रमेण । वाताटोपं श्लेष्मपित्तातिलोपं पित्तो- द्रकं पथ्यपाकं च धत्ते ॥ ९७ ॥ हिमवति मलयाचले च विन्ध्ये प्रभा यति सह्यगिरी च या सवन्ती । सुनति किल शिरोरुनादिदोषानपनुदतेऽपि च पारियाजाता ॥ ९८ ॥ इति देशविशेषानदीनलगुणाः। २७ ताम्रपर्णी । ताम्रपर्णीनदीतोय पवित्रं पुण्यवर्धनं । नानपाने हितं प्रोन वैये 'राजनिघंटके' ॥९९॥ २७ कालभेदामदीजलगुणभेदः । नय: पावृषिजास्तु पीनसकफश्वासादिकासंपदाः पथ्या वातकफापहा शरदिजा हे- मन मा बुद्धिदाः । संतापं शमयन्ति शं विदधते शशिर्यवागतनास्तृप्या- पाहवमिश्रमातिशमदा ग्रामे यथा समृणाः ॥ १५००१ २८ अनृपदे- समरम् । अनुरसलिलं स्वाद मिग्धं पित्तहरं गुरु । तनोति पाक- डूतिफावातनरामपान् ।। १॥ २९ नांगलसलिनम । जांगलं ·निघंटशिरोमणिः। सलिल खादु त्रिदोषनं रुचिपदम् । पथ्यं चाऽयूबलवीर्षपुटिदं कॉतिक- तारम् ॥ २०॥ ३० । साधारणजलगुणविशेषः । साधारणजलं रुच्यं दीपन पाचनं लघु । अमतृष्णापहं वातकफमहनपुटिदं ३ ॥३१॥ विशेष- जलं । जात ताम्रमृदस्तदेव सलिलं वातादिदोषप्रद देशानायकर च दुर्जरतरं दोषापहं धूसरम् । वातन तु शिलाशिरोत्थममलं पथ्यं लघु स्वादु च श्रेष्ठं श्याममृदस्त्रिदोपशमन सर्वामयनं पयः ॥ १॥ ३२ इदवारि । म. डोहाचें पाणी । न्हदवारि 'चन्हिजननं मधुरं कफवात- हारि पथ्य च । ३३ प्रस्रवणजलं । ओहळाचे पाणी । प्रसवणजलं स्वच्छ लघु मधुरं रोचनं च दीपनकृत् ॥ ५ ॥३९ तडागर्म- लिल. I तळ्या, पाणी । . तडागसलिलं स्वादु किपाय वातदं क्रियत् । ३५ वापीजलं । विहिरीचे पाणी । वापीजल तु संतापि वातश्लेष्मकरं गुरु ॥ ६ ॥३६ पोदक । आडाचे पाणी । कफ कूपपानीयं क्षारं पित्तकरं लघु । ३७ ओद्भिदजलं । औदिद पित्तशमनं सलिलं लघु च स्मृतम् ॥ ७ ॥ ३८ केदारसलिलम् पाटाचे पाणी । केदारसलिलं स्वादु विपाक दोपदं गुरु । तदेव बद्धमुक्तं तु विशेषाद्दोपदं भवेत् ॥ ८ ॥ ३९ हंसोदक । नादेय नवमृद्धटेषु निहितं सततमको शुभिर्यामिन्यां च निविष्टमिन्दुकिरणान्दानि लान्दोलि- तम् । पुलायैः परिवासितं श्रमहरं पित्तोणदाहे विपे मूच्छरिक्तपदात्य- येषु च हितं शंसन्ति हंसोदकम् ॥ ९ ॥ ४० प्राणीतोदकगुणाः । यः पानीय पिबति शिभिर स्वादु नित्यं निशीथे प्रत्यूषे वा पिबति यदि वा प्राणरन्प्रेण धीरः । सोऽयं सद्यः पतगपतिना स्पर्धते नेय. शक्या स्वर्गाचार्य प्रहसति धिया देटि दसौ च तन्वा ॥ १० ॥ ११ पितजलम । विषमुत्रारुणीलिकाविषहत तप्तं धनं फेनिलं दन- ग्राह्यमन्त्तरं सलवणं शवालक: गवृतम् । जंतुवातविमिश्रितं गुरुतरं पिपंकाविलं चन्द्राकाशतिरोहित च न पिनेन्नीरं जई दोपलम् ११॥ ४२ गीतांपग्विर्जनम् । पार्श्वभूले पतिश्याये वानदीप नयनर ।

·1 -'निघंटशिरोमणिः । हिकाध्मानादिदोषेषु शीताम्बु परिवर्जयेत् ॥ १२॥ ४३ शृतीतजलं । धातुक्षये रकविकारदोष वान्त्यसंमहे विषविभ्रमेषु । जीर्णज्वरे शैथिल- सन्निपाते जल प्रशस्तं शृतशीतल तु ॥ १३ ॥ ४४ तप्तादिजलम् । तचं पाथः पादभागेन हीन प्रोक्त पथ्य वातनातामयनम् । अर्धाशोन नाशयेद्वातपित्तं पादपायं तत्तु दोषत्रयनम् ॥ १४ ॥ हेमन्ते पादहीन तु पादा?न तु शारंद । प्रावृड्वसते शिशिरे ग्रीष्मे चावीवशोषितम् ॥१५ कोप प्रस्रवण वाऽपि शिरिरर्तुवमन्तयोः । ग्रीमे चौड तु सेवेत दोपद स्यादतोऽन्यथा ॥ १६ ॥ ४५ वेलाजलगुणाः । तप्तं दिवा जाड्यमुति नक्त नक्त च तप्तं तु दिवा गुरु स्यात् । दिवा च नक्त च नृभिस्तदात्यतप्त जलं युक्तमतो ग्रहीतुम् ॥१७॥ उप्ण कापि क्वापि शीत कवोष्ण कापि क्वापि काशीत च पाथः । इत्थ नृगा पथ्यमेतत्मयुक्त कालावस्था देहसंस्थानुबो- धात्॥१८॥अपनयति पवनदोष दलयति कफमाशु नाशयत्यरुचिम्पानयति चानमनल पुष्णाति निशीथपीतमुष्णाम्भः ।। १९ ॥ रात्री पीतमजीर्ण- दोपशमन शसन्ति सामान्यतः पीत वारि निशावसानसमय सर्वामयध्वं. सनम् । भक्त्या तूर्ध्वमिद च पुष्टि जनन पाक्चेदपुष्टिप्रद रुच्य जाठरव- हिपाटवकर पथ्यं च भुक्त्यन्तरे ॥ २० ॥ ४६ जलपानलक्षणम । अत्यम्बुपानान्न विपच्यतेऽन्नमनम्बपानाच स एव दोषः। तस्मान्नरो वह्नि विवर्धनाथ मुहुर्महुर्वारि पिबेदभूरि ॥ २१ ॥ ४७ जलभेदाः । जल चातुर्विध माहुरन्तक्षिोद्भव चयाः । धार च फारक चैव तोंपार हैममित्यति ॥ २२ ॥ अम्बुवर्षोद्भव धार फार वर्षांपलोदाम् । नीहारतोयं तीपार हेमं गातहिमोद्भवम् ।। २३ ॥धार च विविध प्रोकं मांगसामुद्रभेदतः । तत्र मागं गुणाट्य स्वाददोपं पाचनं परम् ॥ २४ ॥ यदा स्यादाश्विन मासि सूर्यः स्वातिपिशाग्ययोः । तदाम्मु जलपैक गांगमून मनीषिभिः॥२५॥ अन्यदा मृगशीपादिनक्षत्रप यदम्पदः । अभिवृटमिद तोयं सामुद्रमिनि शन्दितम् ॥ २६॥ धाराघरे वर्षति रापपाने पिन्यम्य शाल्पादनसिद्ध- पिण्डे । दभापदिग्ध निहितं मुहूनदिविकिर गांगमयान्यमा स्यात ॥२७॥ ।

·निघंटशिरोमणिः। 1 गांगं जल स्वादु सुशीतल च रुचिपदं पित्तकफापहं चनिर्दोषमच्छ लघु तच नित्य गुणाधिकं ज्योम्नि गृहीतमाहुः ॥ २८ ॥ चन्द्रकान्तोद्भवं वारि । पित्तनं विमल ला । मूर्छापिनासदाहेषु हित कारामदात्यये ॥ २९ ॥ सामुदसलिल शीतं कफवातपद गुरु | चित्रापामाश्चिने तञ्च गुणाढ्य गांगवद्भवेत् ॥ ३० ॥ पतित भुवि यचोय गांगं सामुद्रमेव वा । स्वस्था- अयवशाद्गच्छेदन्यदन्यद्रसादिकम् ॥ ३१ ॥गाम्ल च लवण च स्यात्प- तितं पार्थिवस्थले । आप्ये तु मधुर प्रोक्त कटु तिक्त च तैजसे ॥ ३२ ।। कषाय वायवीये स्यादव्यक्तं नाभमे स्मृतम् । तत्र नामरामेनोकमुत्तम दाप- चर्जितम् ॥ ३३ । यत्र चेदाश्विने मासि नैव वर्षति वारिदः । गांगतोय- बिहीने स्युः काले तत्राधिका रुनः ॥ ३४ ॥ कनिदुष्णं कनिच्छीत क्वचि- स्क्वथितशीतलम् । कचिद्भेषजसयुक्त न कचिद्वारि वार्यते ॥ ३५ ॥ इति पानीयप्रकरणम् । इक्षु । उस! इक्षुः कर्कटको वशः कान्तारः सुकुमारकः। असिपनो मधुतणो वृष्यो गुडतृणो नृप ' ॥ ३६॥ “धन्वन्तरिनिघण्ट' तु संमोको वेणनिस्वनः । महारसो गुडपत्रो तृणराजस्तदुनरम् ॥ ३५ ॥ गण्डीरी मृदुात्रश्च प्रोक्तो ' मदनप लके 'श्वेस । पाढरा 'ऊस । श्वतेक्षुस्त मितेक्षुः स्मारकाठेक्षवंशपत्रकः ॥ ३८ ॥ सुवंशः प्राण्डरेक्षुध काण्डहर्षवलेक्षकः । 'नो' 'केये' भरिरसो गण्डाकी गुइदारु च ॥ ३९ ॥ गुडशूलोशिपत्रश्च शूलचैव तथा स्मृतः। यशेक्ष भिषकी पौरस्तागसप्रिय ' द्रव्यके, ॥ ४॥ गुणाः। सितेचः कठिन रुच्यो गुरुश्च फफमत्रकृत् ।दीपनः पिचदाहमो विपाके कोणदो 'नृपे ॥४१॥ पुंडक । हा ऊस ! पुण्ड्रफस्तु रसाल: साक्षः सुकमारकः । कर्चरो मित्रवर्णन नेपालेख 'नृपे' स्मृतः ॥ ४२ ॥ गुणाः । पुण्ड्रोऽतिमधुरः क्षातः कफफापत्तनाशनः । दाहश्रमहरोरुच्या रसे रातर्पणः परः॥ ४३ ॥ करकशालि | रसाळ ऊस । तथा करक- शालिः स्यादिक्षवाटीक्षवा का पावनी क्षयोनिश्च रसाली रसदा लिका ॥ १४ ॥' केपदेवनिघाट तु मम्यक् पोतेरपालिका . - ।

·T . लोटे। धनश्थव 'द्रन्ये 'क्षरसोद्भवः ।। ६० । गुणाः । गुडः मुम. धरः क्षारो गुरूग्णः कफवातनत् । अहितः पित्तरके बजाधव रसा. यनः ॥ ६१ ॥ यावनालगुडगुणाः । पावनालगुडःक्षारः परधुर र निर्मदाशरोमाणः। गुणाः । करकशालिर्मधुरः शीतलो रुचिकृन्मृदु. ॥ ४५ ॥ पित्तदाह- हरा वृष्यस्तेजोबलविवर्धनः । कृष्णेक्षु ! काळा ऊम | कृष्णारिक्षर- मोक्तः श्यामेञ्जः कोकिलाक्षकः ॥ ४६॥ श्यामवशःश्यामलेक्षुः कोकि-. लक्षच राजक' । 'धन्वन्तरि निघण्टे' च विक्षुगन्धः प्रकीर्तितः॥४ शतपको हस्वपर्वा वाशिका तदनन्तरम् ।। कान्तारो दीर्घपर्वा च 'केये' कोकिलयष्टिका॥४८॥ गुणाः। कृष्णेार्मधुरो हृद्यः पाके स्वादूरसे कटुः । त्रिदोषनो वीर्यदायी बलदागी 'नृपे ' स्मृतः ॥ ४९. ॥ रक्तक्षु । तांबडा ऊस । रक्तक्षः सूक्ष्मपत्रश्च शोणा लोहित उत्कट । मधुरो न्हस्वमूलया लोहितेषु 'नॅपे ' स्मृतः ॥ ५० ॥ · केयदेवनिघण्टे ' तु दीर्घलोहितय- ष्टिका | गुणाः । लोहिताश्च मधुर पाके स्थाच्छीतलो मृदुः ॥५१॥ पित्तदाहहरो वृष्यस्तेजोबलविवर्धनः । इक्षुमूल । इक्षमूल विक्षनेत्र तथा मोरटक तथा ॥ ५२ ॥ वशनेत्र वशमूल मोस्ट वशपूरतम् । गुणाः ।। मूलादूर्ध्व तु मधुरा मध्येऽतिमधुरास्तथा ॥ ५३॥ इक्षवस्तेऽग्रमागेषु क्रमालवगनीरसाः । यंत्रपीडितरसगुणाः । यत्रपीडपरसश्चैव श्लप्मानि- लहरो ध्रुवम् ॥ ५४ ।। वातिष्ठद्वातनननो जायत्मतिश्यायदः दन्तः- निप्पीडयेक्षरसो रक्तपिचश्रमापहा ॥ ५५ ॥ शीतलः श्लेप्मदोऽल्पश्च स्निग्धो हृयो रुचिपद. । मूत्रशुद्विकरचैव कान्तिकृदतकारकः ॥ १६ ॥ बृहणस्तृप्तिदायी च वृष्यमेदोषवारण । अयेसुरसपानीयमिश्रगुणाः। तत- स्वेक्षरसश्चैव पानीपरसमिश्रितः॥ ५७॥ कफानिलकरःमोक्तः पूर्वोक सह- 'राजके' गृह । गृळ । इक्षसारो गुडभेद गधुरो रसपात्॥१८॥ खण्डनो- वनः सिदो मोदकी घृतसारकः। शिशुपिय. सितादिः पादरुणो म 'नो ' ॥ ५९ ॥ धन्वन्तरिनिघण्टे ' तु ममोक्तो रमपाकनः । स्वादु- हि । फवानहरभैव पातो राजनिघणक. " ॥६२॥ जीर्णगरपणा ·निचंटशिरोमणिः। . अथ जीर्णगडः मोक्तः पिचनश्च रसायनः । वातातिजिद्रुचिकरो हृद्य. स्वदोषवारणः ॥ ६३ ॥ प्रमेहमः म्यादुतरः सिग्वः श्रमहरो 'नृप । मीनाण्डी खडीसाखर शराकात मीनाण्डी श्वेता मत्स्यण्डिफा च सा ॥६४॥ अहिच्छता तु सिकता सिता चैव गुडोद्भवा । गुणाः। शर्करा मधुरा शीना पित्तदाहश्रमापहा ॥ ६५॥ रक्तटोपहग प्रातिकृमिकापहग 'नृप। यावनाली।जोंधळीसाग्वर ॥६६॥ याग्नाली ह्मिोत्सना हिमानी हिम. शकंरा । क्षुद्रशारिका क्षुद्रा गुढगाजलबिंदुना ॥ ६॥ गुणा. । हिमना शर्करा गोल्या सोष्णा तिक्ताऽतिमिटिला । वातघ्नी सारिका रुच्या दाह- पिकासदायिनी ॥६८ माची मिता | मधाची साखर । माध्वी सिता मधू.पना मना मधुशर्करा । माक्षीकशर्करा पा सौदना सौद्रशर्करा ॥ ६९ ॥ 'नृप। 'द्रव्ये ' अभ्रिका स्थान माध्वी चेय तथा स्मृता । गणाः । उद्गुणं यन्मधु प्रोक्त तद्गुणा तस्स शर्करा ॥ ७० ॥ विशेषाद- ल्वृष्य च तर्पण क्षीणदेहिनाम् । तवराजशर्करा । यवासशर्करा त्वन्या सुधा मोदकमोदकः ॥ ७१ ॥ तवराजः खण्डमारः ग्वण्डमा खण्डमो. दकः । प्राक्ता 'राजनिघण्टे ' तु 'द्रव्ये ' चैव तथा स्मृता ॥ ७२ ।। यवश्वेता यवोद्भूता यावसकाथसभवा । गुणा | तवराजोऽतिमधुर पित्त- श्रमतृपापहः ।। ७३ ॥ वृष्यो विदाहमूछीर्तिभ्रान्तिशान्तिकर. सरः । पुप्पोद्भवशर्करा । फूलसाग्वर । पुणोद्भवा पुगारोता प्रसूतरससभवा ॥७४ || 'द्रव्य ''गणे ' पुष्पजा च पुष्पसस्कृतशर्करा । साधा- रणशर्करागुणा । दाह निवारयति तापमपाकगति तृष्णा नियच्छति निहन्ति। च मोहमूम् । श्वाम निवारयति तपयतीन्द्रियाणि शीत सदा सुमधुरः ग्वलु सिंहग्दण्डः ॥ ७५ ॥ स्निग्धा पुण्ट्रकशर्करा हितकरी क्षीणे क्षयऽराचके चक्षप्या बलवर्धिनी सुमधुत रक्षा च वशे- क्षना । वृष्या तृभिकलमदा अगहरा श्यामाना शीतला मिग्या फान्तिी रमालजनिता राजा पित्तनित् ।। ७६॥ मधः । मध | मधु क्षौद्र च माक्षीक माक्षिक कुसुमामयम् । पप्पामव पवित्र चं पित्र्य ·निघटशिरोमणि'। छत्राकार पुष्परसाद्वयम् ।। ७७ ॥ मधुजातयः । मधाच्या जाती । माक्षिक भ्रामर क्षौद्र पौत्तिक छात्रक तथा । अय॑मौद्दालक दालमित्यष्टौ मधु- जातयः ॥ ७८ ॥ नानापुष्परसाहारा कपिला वनमक्षिकाः । या. स्थूला- स्ताभिरुत्पन्न मधु माक्षिकमुच्यते ॥ ७९ ॥ ये स्निग्धाजनगोलाभाः पुष्पा- सवपरायणाः । भ्रमरैर्जनित तेस्त भ्रामर मधु भण्पत ॥ ८० ॥ पिंगला मक्षिका सुक्ष्माः क्षुद्रा इति हि विश्रुताः । ताभिरुत्पादित यत्तु तत्क्षीद्र मधु कथ्यते ॥ ८१ ॥ अन्नजा मक्षिकाः पिंगा पुचिका इति कीर्तिता । तज्जात मधु धीमद्भिः पौतिक समुदाहृतम् ॥ ८२ ॥ तु पटल सरघा' पीतपिंगला । यस्कुर्वन्नि तदुत्पन्न मधु च्छात्र- कीरितम् ॥ ८३ ॥ मक्षिकास्तीक्ष्णतुण्डा यास्तथा पट्पदस- निभा 1 तदुद्भूत यदहिं तदर्थ्य मधु वयते ॥ ८४॥ औद्दाला कपिला: की भमरुदलना. स्मृताः । वल्मीकान्तम्तदुत्पन्नमौदालकमुदीर्यते ॥८५।। इन्द्रनीलदलाकाराः सूक्ष्माश्चिन्वन्ति मक्षिकाः । यद्वक्षकोटरान्तस्थ मध दालमिद स्मृतम् ।। ८६ ॥ इत्येतस्याष्टधा भेदैरुत्पत्ति कथिता क्रमात् । माक्षिक तैलवणं स्यान्द्रत भ्रामरमुच्यते ॥ ८७ ॥ क्षौद्र तु कपिलाभास पौत्तिक घृतसन्निभम् । आपीतवर्ग छात्र स्थापिंगल चार्घ्यनामकम् ॥८८|| औदाल स्वर्णसदृशमापीत दालमुच्यते । गुणा । माक्षिक मधुर रूक्ष ल्धु श्वासादिदोपनुत् ॥ ८९ ।। भ्रामर पिच्छल रूक्ष मधर मुखजाड्य- जित् । क्षौद्र तु शीत चक्षण पिच्छल पित्तवातजित् ।। ९० ॥पातिक मध रूक्षोप्णमस्रपित्तादिदाहकृत् । चित्रमेह कृमिम च विद्याच्छात्र गणोनग्म् ॥ ९१ ।। अयं मध्वतिचक्षष्य कफपिनादिदोषहृत् । औदा. लक तु कुछादिदोषन सबसिद्विदम् ॥ ९२ ॥ दाल फ्टु षायाम्ल मधुर पित्तदापि च । नव मधु भान्यान्य नातिश्लेष्मकर परम् ॥ ९३ ॥ देहस्थाल्यापह ग्राहि पुराण मधु लेग्वनम् । पक्क दोपनयन मधु विवि रुजाजायजिव्हामयादिध्वम थत्ते च सय बलमतिधृतिद वीर्यवृद्धि विपत्ते । आर्म पेटामगुल्मामयपदन गपिन- .

·निघंटशिरोमणिः। दाहासदोषमातन्वानं विशोष जनयति नयति ध्वसमष्टांगवृद्धिम् ॥ १४॥ व्रणशोधनसंधाने व्रणसरोपणादिषु ॥ ९५ ॥ साधारण्या मधु हित तत्तुल्या मधुशर्करा । उष्णैः सहोष्णकाले वा स्वयमुष्णमयापि वा ॥९६॥ अन्न मधु मनुष्याणा विषवत्तापदायकम् । कीटकादियुतमम्लदूषित पञ्च पूर्वपितर्फ मधु स्वतः । कण्टकोटरगतं च मेचक तच गहजानतं व दोषकृत् ॥ ९७ ॥ वण्डैनिहत्य यदुपात्तमपास्तदश ताम्विधं मधु रसायनयोगयाम्पम् । हिक्कागुदाकुरविशोफरूफवणादिदोषापहं भवति दोषदमन्यथा चेत् ॥ २८ ॥ इति मधुप्रकरणम् ।मय । दारू । मय सुरा प्रसन्ना स्थान्मदिरा वारूणी वरा ॥ ९९ ॥ मत्ता कादम्बरी जीता। चपला कामिनीमिया । मदगन्धा च माध्वीक मधु सन्धानमासवः ।।४८००॥ परिसूताऽमृता वीरा मेधावी मदनी च सा । सुमत्तिमा मनोज्ञा च विपाना मोदिनी तथा ॥ १ ॥ हालाहलगुणाऽरिष्ट सर-- कोऽथ मधूलिका ! मदोत्कटा महानन्दा मोक्ता ' राजनिघण्टक' ॥२॥ रसा इरा त मडा च मदकारी च माधवी । जगदोन्मादका हाला चला तु वरुणात्मजा ॥ ३ ॥ ' धन्वे' 'द्रव्ये ' सुष्टुगन्या शुण्डा च परि. कीर्तिता! हारा सुधा च विख्याता कल्पा गन्धोत्तमा तथा ॥ ४ ॥ देव- सभाभिषश्रेष्ठैः प्रोका ' मदनपालके । गुणाः । मद्य सुमधुराम्लं च कफगारुतनाशनम् ॥ ५ ॥ नलदीप्तिकर हृय समेतन्मदावहम् । मद्य तान्त्रिविधं गौडी माची च पैष्टिका चेति ॥ ६॥ अन्यच्च सैन्धिकादि दयान्तरयोगनो विविधम् । स्याद्धातकीरसगृडादिकता तु गौडी पुष्पद्रवादि- मधुसारमयी तु माछी । पैष्टी पुनर्विविधधान्यविकारजाता ख्यामा मदा- धिकृतयाऽत्र च पूर्वपूर्वी ॥ ७ ॥ तालादिरसनियाँ सः सैन्धी हाला सुरां जगुः ॥ ८॥ नानाद्रव्यकदम्बेन मय कादम्बर स्मृतम् । सेन्धी कादम्बरी चैव विविध मयलक्षणम् ॥९॥ गौडी तीक्ष्णोष्णमधुरा वातहत्पित्तका- रिणी । बल कद्दीपनी पध्या कान्तिकतर्पणी परा॥ १० ॥ माधी तु .

·, गोनीरं' धम्चे 'ग सुरभीनलम् । १ गोमय । शेण ! गोमय गोपुरीप निघंटशिरोमणिः। मधुरा हृया नात्युष्णा पित्तवातहत् । पाण्डुकामलगुल्मार्शः प्रमेहशमनी परा ॥ ११ ॥ पैष्टा कटूप्णा तीक्ष्णा स्यादीषद्गीडीसमा नृपे'। इति पानीयवर्गः। १.क्षीरादिवर्गः। १ क्षीर । दूध । क्षीरं पीयूपमूधस्यं दुग्ध स्तन्यं पयोऽमृतम् ॥१२॥ 'नृपे धन्वे वारिसात्म्य सौम्य प्रस्रवणं तथा । समाश्रय जीवनं च मोक्त स्वादुरसापनम् ॥ १३ ॥ जीवनाहं च स्त्रीणांत 'दम्ये ' सनी- वनं स्मृतम् । २ दपि । दहीं । क्षीरज दवि गगल्यं विरलं मस्तु तज्जलं ॥ १४ ॥ तक्रजन्म पयोहेर्नवनीतोद्भवं धनौ'। ३ संवानिका । साय । सतानिका तु सप्पोक्ता पयःफेनो 'मदे' ध्रुवम् ॥ १५॥४ नानीत । दधिजे नवनीत च सारो हैयगवीनकम् । पोक्तं 'राजानेघण्टे' तु प्राचीनभिषजायरैः ॥ १६ ॥ घृतहेतुर्दविभवं दधिमण्डोद्भव तथा । शिशुमियं ' धन्वके' घ तथैव मथनोद्भवम् ॥ १७ ॥सगिर्भ सारमन्ध * द्रव्य ' सारभव स्मृतम् । सारज मथन प्रोक्त वैद्य ' मदनपालके' ॥ १८ ॥ ५ धृव । तूप । धुनमार हविः सपिः पवित्र नवनीतजम् । अमृत चाभिगारश्च होम्यमायुश्च नेजसम् ॥ १९ ॥ प्रोक्तं ' राजनिघ- ण्टे ' तु भीवनीय तु 'धन्वके ' । ६ मृक्षण । योपडे । मृक्षणं नेहनं मेहः सिग्धता मृक्ष एव च ॥ २० अभ्यंयोऽभ्यन्नन चैव चोपड तु घृतादिकम् । ७ तक । ताक । तक गोरसन घोल कालसेयं विलो. डितम् ॥ २१ ।। दण्डाहतमरिष्टं च त्वम्लमोदश्विकं तथा । मधिनद्रव- संज्ञ व वो मस्तु 'नृपे' स्मृतम् ॥ २२ ॥ श्वेत घागपयः सात्म्य स्मृतं 'धन्वन्तरी ' ध्वम् । ८ गोमूत्र। गोन्त्रं गोनल गोम्भा गोनियन्दन गाद्रवः ॥ २३ ॥ मो 'प्रोक्त तथा ' द्रव्ये ' गोम्नु ब्रह्माम्म एवं च । गोपानीयं तथा गोभूगोस्रयश्च गदापकः ॥ २४ ॥ गोफिलाल , ।

·-- गोदुग्धपणाः। च, गोविष्टा गोमलं नृपे ॥२५॥ १... कालिकम् । कानी । कालिकं काशिका वीरं कुल्मापाभिपर्व तथा !. अवन्ति सोमावादति घण्टा सौवीर चैव कुल्माषा तथैवाभिसुतं स्मृतम् ॥ २७ ॥ मगरम च सौवीरं सुविराम्लं तथैवं च यगोधूमसभने यवोधं च यवपन्न काजीभेद । चुकं सहस्रवेध, च: रसाम्लं चुक्रवधकम् ॥ २९ ॥ शाख.म्हं मदन चण्ई खन्ल सारं च चुक्रिका । १२ सौवीरक । तुपोदक । सौदी. रकं सुवीराम्लं गोधूमसलिलोद्भवम् ॥ ३० ॥ यवाग्लज यवोल्य र तुपोथं च तपोदकम् । १३ तण्डलाम्बु । तांदुळाचे, धुवण, । मण्ड. गव्यं क्षीरं पध्यमत्यत : रुच्यं स्वादु - हिन्ध पित्तवातागयमन् । कान्तिप्रज्ञावृद्धिमयांगपुष्टिं धत्ते स्पष्टं वीर्यवृद्धि विधत्ते ॥ ३१ ॥ महिपीसीर । हाशीचे दूध । गोल्यं तु महिनीषीरं विसाफे शीतल गुरु । बलपुटियदं वृष्यं पित्तदादासनाशनम् ।। ३३ : ॥ अजापय.! शेळीचे दूध । अनाना लघुकायवालानाद्रव्यनिषेवणात् । नात्यपाना व्यायामास व्याधिहरं परम् ॥ ३४ ॥ गोदुग्धवीर्यावधिक गुणे च सुक्षी निघंटशिरोमणिः । सोमा धान्याम्ल एव च ॥ २६॥ आरनालोऽम्लसारण प्रोतं ' राजति- 4-२८ ॥ तुषोदक तुपादं च पोन : धन्वन्तरी',ध्रुवम् ॥ ११ जुन लोथं तण्डुलाम्पु प्रोक्तं : राजनिघण्टकं ॥ ३१ ॥ देहेम् न पथ्यमूक्तम् । स्थलानदुग्धं कथितं पयोः सूक्ष्माजदुग्ध विहकिनिदूनम् ॥३५॥ आविकं पयः। मेंढी दुध । भाविकं तुम झिग्धं कफपिशहर परम् । स्थायगासरं पथ्यं लोमशं गुरु वृद्धिार ॥ ३६॥ इस्तिनीपयः । हत्तिणी, दूध । मधुरं स्तिनीशीर . गुरु फायकम् । मिग्य स्थर्यकर जीतं रक्षप्य बलवर्धनम् ॥ ३७ अश्वीक्षारम् । चोटीचे दूध । अश्वीतीर तु रुमाल लयणे दीपनं लप! दस्थ करं मन्यं गौरव कालिकतारम् ॥ ३८ ॥ गर्दभ पयः । गाह पीने दूर । बल दीक्षीरं वातश्वासहर परम् । दीपनं पदं स्मृतम् ॥ ३९ ॥ उट्रीपमः । दिनि दु । उष्टी . . ॥ मधुराग्लस ·1 निघंटशिरोमणिः। १५५ क्षीरं कुष्ठशोफापहं तपित्ताशेनं तत्कफाटोपहारि । आनाहाति जन्तुगु- 'मोदरायं श्वासोल्लासं नाशयत्याशु पीतम्॥४०॥मानुपीपयः। स्त्रीचें दूध। मधुरं मानुषीक्षीर कषायं च हिम लघु । चक्षष्यं दीपनं पथ्यं पाचनं रोचन च तत् ॥ ४१ ॥ सामान्यक्षीरगुणाः ।। क्षीरं कासश्वास- कोपाय सर्व गुमिं स्यात्मायशो दोषदायि । तच्चेत्काथावर्तितं पथ्यमुक्तं नारीक्षीरं वाममेवाऽमयन्नम् ॥ ४२ ॥ उकं गव्यादिक दुग्ध धारोष्णम- मृतोपमम् । सर्वामयहरं पथ्य चिरसस्थ तु दोषदम् ॥ ४३॥ अन्यच्च । अभाविक पथ्यतमं शृतोष्णं क्षीरं त्वजानां शृतशीतमाहुः । धारामुशीतं महिषीपयश्च गन्य तु धारोष्णमिद मशस्तम् ॥ १४ ॥ वृष्यं बृंहणममिव-. धनकर . पूर्वाहपीतं पयो मध्यान्हे बलदायक रतिकरं कृच्छ्रस्य विच्छेदकम् । बाल्ये वन्हिकरं ततो मलकरं वीर्यपद वार्धके रात्री क्षीर- मनेकदोषशमन सेन्यं ततः सर्वदा ॥ ४५ ॥ क्षीरं, मुहूर्तत्रितयोषित यदतप्तमेतद्विकृति प्रयाति । उष्ण तु दोष कुरुते तदूर्ध्व विषापमं स्थादु- षितं दशानाम् ॥ १६ ॥ जीर्णज्वरे कफे क्षीणे क्षीर स्यादमृतोपमम् । तदेव तरुणे पीतं विश्वद्धन्ति मानुषम् ॥ ४७ ॥ चतुर्थभाग सलिलं निधाय यलाघदावर्तितमुत्तमं तत् । सर्वामयनं बलपुष्टिकारि वीर्यमवं क्षीरमात शस्तम् ॥ १८ ॥ गप पूर्वाण्डकाले स्यादपराण्हे तु माहिषम् । क्षीरं सशर्करं पथ्य यदा स्वात्म्ये च सर्वदा ॥ ४९ ॥ पित्तम शृतशीतलं कफहरं पक्कं तदुष्णं भवेच्छीतं यत्तु न पाचितं तदा खिलं विष्टम्भदोषप्रदम् । धारोष्णं त्वमृतं पयः श्रमहरं निद्राकर कान्तिदं पृष्यं बृंहणणमिवर्धनमतिस्वादु त्रिदोषापहम् ॥५०॥ क्षीरं न युञ्जीत फदाऽप्यतप्त तप्त न चैतल्लवणेन सार्थम् । पिटानसन्धानकमाषमुद्दकोशा- सकिन्दफलादिफैश्च ॥ ११॥ लसर । मनपसामगुडमुद्गमूलार: कुठमावति सेवित पयः । शाफनाम्नवररोस्तु सेवित मारपत्यसुधमाश मर्पवत् ॥ ५२ ॥ क्षीरसेवनम् । सिग्य शीत गुरुक्षीरं सर्वकालं न सेवयेत् । दीमामि कुरुते मन्द मन्दामि नष्टमेव १ ॥ ५३ ॥ निष्प ·1 निघंटशिरोमणिः1 तीवामिना सेव्यं सुपकं माहिषं पयः । पुष्णन्ति धातवः सर्वे बलपुष्टि- "विवर्धनम् ॥५४॥ क्षीरं गवानकादेर्मधुरं क्षारं नक्पसूतानाम् । रूक्ष च । पित्तदाहं करोति रक्कामयं कुरुते ॥ ५५ ॥ मधुरं त्रिदोपशमनं. क्षीर मध्यमसूतानाम् । लवणं मधुरं सारं विदाहजननं चिरप्रसूतानाम् ॥१६॥ गुणहीनं निःसारं क्षीरं प्रथम, प्रसूतानाम् । मध्यवयसां रसायनमुक्तमिदं 'दुर्बलं तु वृद्धानाम् ॥ ५७ ॥ तासां मासत्रयादूचं गुर्विणीनां च यत्पपः। तहाहि लवणं क्षीर मधुरं ,पित्तदोषकृत् ॥५८ ॥ वर्णभेदक्षीरादिगुणाः। गवादीनां वर्णभेदाद्गुणा दुग्धादिक पृथक् । फैश्विदुको विशेषाञ्च विशेषो 'देशभेदतः ॥ ५९ ॥ गवां शुभ्राणां वातनं कृष्णानां । पित्तनाशनम् । श्लेष्मभं रक्तवर्णानां त्रीन्हन्ति कपिलापयः ॥ ६० ॥देशविशेपे क्षीरा- दिगुणाः ।देशेषु देशेषु च तेषु तेषु तृणाम्बुनी यादृशदीपयुक्त । तत्सेव- लादेन गादिकानां गुणादि दुग्धादिषु तादृशं मतम् ॥ ६१ ॥ शीतं स्निग्धं गुरु गौल्यं वृष्यं पित्तापहं परम् । ज्ञेया चैवाभिधा तस्य कीला तु 'पयश्छदः ॥ ६२ ॥ इति क्षीरमकरणम् ॥ गोदधि । गाईचे दही। वधि गन्यमतिपवित्रं शीतं निग्धं च दीपनं बलकृत् । मधुरमरोचकहारि- माहि च वातामयन्नं च ॥ ६३ ॥ महिपीदधि । शशी दही। माहिषं मधुरं स्निग्धं श्लेष्मकृद्रतपिवजित् । बलासवर्धनं वृष्यं श्रमानं शोधनं दधि ॥ १४ ॥ अजादधि । शेळीचें दही । दध्यानं कफवातनं लघूणं नेत्रदोषनुत् । दुर्नामश्वासकासनं रुच्यं दीपनपाचनम् ॥६५॥ आविर्क दधि मेंढीचे दही मानिकं दधि सुनिग्धं कफपित्तकरं गुरु । दाते च रक्तवाते च पध्यं शोफव्रणापहम् ॥ ६६ ॥ हस्विनीदधि । हत्ति- णीचें दही । हस्तिनीधि कायलणं पतिशूल शमनं रुचिमदम् । दीमिदं खलु बलासगदनं . वीर्यवर्धनबलपदमुक्तम् ॥ ६७ ॥ अधी- दधि । घोडीचें दही । अश्वीदधिस्यान्मधुरं कषायं फफा- तिमीमयहारि रूसम् । वातान्पदं दीपनकारि नेत्रदोषासह लत्कषितं पृथिव्याम् ॥ ६८ ॥ गर्दीदार्थ । गाढवी ·निघंटशिरोमणिः। दही ।' गर्दभीदधि रूक्षोणं लघुदीपनपाचनम् ।' मधुराम्लरसं रुच्यं वातदोषविनाशनम् ॥ ६९ ॥ उष्ट्रीधि । उंटिणीचें दही ।। औष्ट्र- मशांसि कुष्टानि कृमिशूलोदराणि च । विहन्ति कटुकं स्वादु किंचिद- म्लरसं दपि ॥ ७० ॥ स्त्रीदधि । स्त्रीचे दही । विपाके मधुरं बल्य- मम्लं संतपणं गुरु । चक्षुण्यं ग्रहदोषघ्नं दधि स्वीस्तन्यसंभवम् ।। ७१. सामान्यदधिगुणाः । दध्यम्लं गुरु वातदोपशमनं संग्राहि मूत्रापह वल्यं शोफकरं च रुच्यशमनं वन्हेश्चः शान्तिप्रदम् । कासश्वासमुपीन- सेषु विषमे शीतज्वरे स्याद्धितं रक्तोद्रेकरं करोति सततं शुक्रस्य वृद्धि पराम् ॥ ७२ ॥ दधिवर्जम् । लवणमरिचसर्पिः शर्करामुद्धात्रीकुसुम- रसविहीनं नैतदनन्ति नित्यम् । न च शरदि वसन्ते. नोष्णकाले नै रात्री न दधि कफविकारे पित्तदोषेऽपि 'नाद्यात् ॥ ७३ ॥ त्रिकंटकयुतमेतद्रा- जिकाचूर्णमिश्रं फफहरमनिलनं वन्हिसंधुक्षणं च । तुहिनशिशिरकाले सेवितं चातिपथ्यं स्चयति. तनुदाय कान्तिमत्त्वं च नृणाम् ॥ ७४ ॥ इति. दधिमकरणम् ॥ मस्तु । दह्याचे पाणी । उणाम्लं रुचिषड्विधं क्लमहरं वल्पं ' कषापं सरं भक्तिच्छेदकरं तृपोदरगदप्लीहाशंसां नाशनम् ॥ स्रोतःशुद्धिकरं फफानिलहरं विटम्मशूलापहं पाण्डुश्वासविकारगुल्मशमन' मस्तु प्रशस्त लघु ॥ ४८७५॥ तक । ताका उचो श्लेप्मसमीरहारिमपितं तल्लेप्मपित्तापहं रुच्यं माहु- रुदश्चिगव्यमधिकं तकें त्रिदोषापहम् । मन्दामावरुची विदाहविषम- श्वासातिकासादिषु श्रेष्ठं पथ्यतमं वदन्ति मुधियस्तकत्रयं धुतमम् ॥७६॥ तकं निदोपशमनं रुचिदीपनीयं रुज्यं वमिश्रमहरंतमहारि मस्तु । वन्य- भवं पवननाशमुदश्चिदाख्यं शरतं फाश्रममरुद्दमनेषु पोलम् 1500 अम्लेन पातं मधुरेण पिणं फर्फ कपापेण निहन्ति सद्यः । पपा सुरा. गाममृतं हिताप तथा नराणामिह तकमाः ॥ ७८ ॥ आमातिसारेच.

·निघंटशिरोमणिः। विपूचिकायां वातवरे पाण्डुपु कामलेषु । ममेहगुल्मोदरवातशूले नित्यं पिबेत्तकमरोचके च॥ ७९ ॥ अपि च । शीतकालेग्निमान्ये च कफ- पांड्यामयेप च । मागोंपरोधे कुष्टादिव्याधी तक्रं प्रशान्तये ॥ ८० वातोदरी पिबेत्तकं पिप्पलीलवणान्वितम् । शर्करामरिचोपेतं स्वादु पित्तो- दरी पिबेत् ।। ८१ ॥ ययानीसैन्धवानाजीव्योषयुक्तं फफोदरी ! सनि. पातोदरी तक्रं त्रिकदृक्षारसैंधवः ॥ ८२ ॥ तकवा । तत्रं दद्यान सते नोष्णकाले नो दौर्बल्ये नो तृषामच्छिते च । नैव :भ्रान्तो नैव पित्तासदोषे नो दद्यादै सूतिकायां विशेषात् ॥ ८३॥ तकलक्षण । तकं स्नेहान्वितं तुन्दनिद्रानाध्यमदं गुरु । अर्धावशिष्टं सामान्यं विशेष लघु पथ्यहम् ॥ ८४॥ नवनीत । लोणी । शीतं वर्णनलावहं सुमधुरं वृष्यं च पित्तापहे. वातम फफहारकं रुचिकरं सर्वाइशूलापहम् । कासमं श्रमनाशनं सुख- फरं फान्तिपदं पुछिदं चक्षुभ्यं नवनीतमद्धतनवं गोः सर्वदोषापहम् ॥८५॥ गाईने झशीचे लोणी । गन्य च माहिएं चापि नवनीतं नवोद्भवम् । शस्यते वालवृद्धानां पलकद्वातवर्धनम् ॥ ८६ ॥ लशीचं लोणी । माहिपं नवनतिं तु फपायं मधुरं रसे । शीतं वृष्यमदं माहि पिचनं तु बलपदम् ।। ८७ ॥ शेळीचे लोणी । लप्वनाज तु मधुरं करायं प त्रिदोषनुत् । क्षुप्पं दीपनं मन्यं नवनीतं हितं सदा ।। ८८ लोमस शेळीचे लोणी । नवनीतं नवोत्यं तु डागनं क्षयकाराजित् । नत्यं नत्रा- भयनं तु फफा दीपनं परम् ॥ ८९ ॥ मेंटीमें लोणी । मेहकं नवनीत तु हिटगन्यं प शीतलम् । मेधाद्गुरु पुष्टिं च स्पोल्य मन्दामिदीपनमा ॥९. ॥ एटकाचे लोणी । आवि नवनीतं तु विपाके तु हिमं लघु। योनिशूले फके वाते दुर्नानि च हित सदा ॥ ९१ ॥ हस्तिान लोणी । इलिनीनवनीतं तु फरापं शीतलं लघु । तिनं विटम्मि जन्तुमं इन्ति पित्तफाक्रिमिन् ॥ ९२ ॥ पाडी लोणी । अषीय नवनीतं स्पाकलाप फाफामनिन् । पक्षम्य पटकं वोणमीपदानापटारफम् ॥ १३ ॥ ।

·घृतमौष्ट्र तु मधुरं विपाके कटुशीतलम् । कुष्ठकृमिहरं वातकफगुल्मोदरा- पहम् ॥ ६ ॥ स्त्रीचे तूप । नारीसपिस्तु चक्षुष्यं पथ्य सर्वामयापहम् । निघंटशिरोमणिः। गाढवाचे लोणी । गर्दभीनवनीतं तु कषायं कफवातनुत् । बल्यं दीपनदं पाके लघूण मूत्रदोषनुत् ॥ ९४ ॥ उटिणीचे लोणी । औष्ट्र तु नवनीतं स्पाद्विपाके शीतलं लघु । व्रणकृमिकफासघ्नं वातघ्नं विषनाशनम्॥ ९५॥ स्त्रीचे लोणी । नवनीतं तु नारीणां रुच्यं पाके लघु स्मृतम् । चक्षुष्यं सर्वरोगन दीपनं विषनाशनम् ॥९६॥ साधारण नवनीत । शीतं रुच्य- नवोद्भुतं सुमधुरं वृष्यं च पातापहं कासनं कृमिनाशनं कफहरं समाहि शूलापहम् । बल्पं पुष्टिकरं तृषार्तिशमनं संतापविच्छेदनं चक्षुष्यं -श्रमहारि तर्पणकरं दध्युद्भवं पित्तजित् ॥ ९७ ॥ जुनें लोणी । एकाहाध्युषितं पोक्तमुत्तरोत्तरगन्धिदम् । अहृद्यं सर्वरोगाढ्य दधिज तघृतस्मृतम् ॥९८॥ गाईचे तूप । धीकान्तिस्मृतिदायकं बलकरं मेधापदं पुष्टिकृतात- श्लेष्महरं श्रमोपशमनं पित्तापहं हृद्यदम् । वखूर्वृद्धिकरं विपाकमधुरं वृष्यं वपुःस्थैर्यदं गव्यं हव्यतमं घृतं बहुगुणं भोग्यं मवेद्भाग्यतः॥ ९९ ॥ मशीचे तूप । सर्पिर्माहिषमुत्तमं धृतिकरं सौख्यप्रदं कान्तिकृद्वातश्लप्म- निबर्हणं बलकरं वर्णमदाने क्षमम् । दुर्नामग्रहणीविकारशमनं मन्दानले दीपनं चक्षुष्यं नवगन्यतः परमिदं हृद्यं मनोहारि च ॥ ४९०० ॥ शेळीचे तूप | आजमाज्यं च चक्षुष्यं दीपनं बलवर्धनम् । कासश्वास- कफातंकराजयक्ष्मासु शस्यते ॥ १ ॥ एडकीचे तूप । पाके लघ्वाविक सपिन च पित्तप्रकोपनम् । योनिदोषे कफेवाते शोषे कम्पे च तद्धितम् ॥ २॥ मेंढीचे तूप। मैडक घृतमतीवगौरवाद्वर्ण्यमेव सुकुमारदेहिनाम्। बुद्धि- पाटवकरं बलावहं सेवितं च कुरुते नृणां वपुः ॥ ३॥ हस्तिणीचे तूप । निहन्ति हस्तिनीसर्पिः कफपित्तविषक्रिमीन् । कषायलघु विष्टम्मि तिक्तं चामिकरं परम् ॥४॥ घाडीचे तूप । अश्वासर्पिस्तु कटुकं मधुरं च कषा- यकम् । ईषद्दीपनकृन्मूर्छाहारि वातात्पदं गुरु ॥ ५॥ उटिणीचे तूप । मन्दामिदीपनं रुच्यं पाके लघु विषापहम् ॥ ७ ॥ जुनें तूप । मदाप- ·निघंटशिरोमणिः। । 7 स्मारमूच्छादिशिर कर्णाक्षिजा रुजः । सपिः पुराणं जयति व्रणशोधन- रोपणम् ॥ ८॥ सामान्य तूप । आयुर्वृद्धि वपुषि'दृढतां सौकुमार्य च कान्ति नूनं धने स्मृतिबलकरं वान्तिविध्वंसनं च । पथ्यं बाल्ये वयसि तरुणे वार्धके चातिबल्यं नान्यत्किंचित्रिजगति नृणां सर्पिषःपथ्यमस्ति।।९।। ॥ इति घृतमकरणम् ॥ अथ काजीगुणाः। फाक्षिकं वातशोफनं पित्तज्वरविनाशनम् ।दाहमू- ज़ममन्नं च'शूलाध्यानविनन्धनुत् ॥ १० ॥ कालिकं तिलतैलं प पलितं वातहारकम् । दाहकं गात्रशैथिल्यं मक्षणांन्न च मर्दनात् ॥११॥ काझीभेवचुक्रगुणाः । चुकं तिक्ताम्लकं स्वादु फफकासविनाशनम् । नासिकागवदुर्गधशिरोरोगहरं 'परम् ॥ १२ ॥ गोधूमयवतु- पाम्बुगुणाः । सौवीरकं चाम्लरसं केश्यमस्तकदोषजित् ।। जरा. शैथिल्यहरणं वलसंतर्पणं परम् ॥ १३ ॥ धुवणगुणाः ॥ तन्दुलोत्थं च कविमिः कषायं मधुरं लघु ॥ सग्राहि विषविच्छदितृड्दाहवणनाश- कृत् ।।.१४ ॥ अथ शिवरस | अन्नोदनः शिवरसखचहात्पर्युषिते रसे। मोक्को राजनिघण्टे ' तु प्राचीनभिपजांवरैः ॥ १५॥ दीपनं मधुराम्लं तु दाहजिल्लघुतर्पणम् ॥ १६ ॥ गोमूत्रगुणाः ॥ गोमूत्रं कट तिक्तोष्णं कफ वातहरं लघु ॥ पित्तकृद्दीपनं मेध्यं स्वग्दापनं मतिमदम् ॥१७॥ शेळीचे मूत्र ॥ अजामूत्रं कटूप्णं च रूक्षं नाडिविवातिजित् ॥ प्लीहोदरकफश्वास- गुल्मशोफहरं लघु ॥१८॥ महिषीमूत्र ॥ माहिषं 'मूत्रमानाहशोफगुल्मेषु दोषनुत । कटूणं कुठफण्डूतिशूलोदररुनापहम् ॥ १९ ॥ मेंढीचें मूत्र । भाविकं तितकटुकं मूत्रमुम्णं च कुठजित् । दुर्नामोदरशूलासशोफमेह- विषापहम् ।। २० ५ घोड्याचें मूत्र । अश्वमूत्रं च तिक्तोष्णं तीक्ष्णं च विपदोपनिन् । वातमकोपशमनं पितकारि प्रदीपनम् ॥ २१ ॥ गार. धाचें मूत्र । खरमूत्रं फटप्णं च क्षार तीक्ष्णं फफापहम् । महावातापहं मूतफम्पोन्मादहरं परम् ॥ २२ ॥ कन्हेयामूत्र । आष्टं तु कटुतितोष्णं ·निघंटाशरोमणिः। लवणे पित्तकोपनम् । बल्यं जठररोगघ्नं वातदोषविनाशनम् ॥२३॥ हस्ति- सूत्र । हस्तिमूत्रं तु तितोष्णं लवणं वातमूतनुत् । तिक्तं कषायं शूलप्नं हिकाश्वासपरं परम् ॥ २४॥ नरमूत्र । मानुषं मूत्रमामनं कृमित्रण- विषांश्चनुत् । तितोष्णं लवण रूक्षं भूतत्वद्गोषवातनुत् ॥ २५ ॥ शूल- गुल्मोदरानाह . वातजिच्छदनादिपु । मूत्रप्रपोगसाध्येषु मोमूत्रं कल्पये- बुधः ॥ २६ ॥ इति मूत्रप्रकरणम् । अथ तैलम् । तैलं स्नेहोत्तमं चैव तिलनं तिलसंभवम् । अभ्यञ्जनं मृङ्क्षणं च मर्दनं 'धन्व'नामके ॥२७॥ तैलजाति । तैलेयत्तिलसर्पपादितकुसुभोत्थातसीधान्यजं यश्चैर- ण्डकरञ्जकैर्गुडफलैनिम्बाक्षनैगुण्डकैः । ज्योतिष्मत्यभयोद्भवं मधुलिका कोशानचित्रीभवं कर्पूरत्रपुसादिनं च सकलं सिध्ये क्रमांकथ्यते ॥ २८ ॥ तिळाचे तेल ॥ तिलतैलमलं करोति केश्यं मधुरं तितकषापमुग्णतीक्ष्णम् ॥ बलकृत्कफवातजन्तुखमणकण्डूतिहरं च कान्तिदायि ॥ २९ ॥ अथशिरसेल ॥ सर्पपतैलं तिक्तं कटुकोण्णं वातकफविकारनम् ॥ पित्तास्रदोषदं कृमिकुष्ठघ्नं । तिलवच्च चक्षुण्यम् ।। ३० ॥ कुसुम्मतैल ॥ कुसुम्भतेल कृमिहारि तेजोबलापहं यक्ष्ममलापहं च ॥ त्रिदोषकृत्पुष्टिबलक्षय च करोति कण्डूं विकरोति दृष्टिम् ॥ ३१ ॥ जवसाचें तेल ॥ मधुरं त्वतसीतैलं पिच्छलं चानिलापहम् ॥ मदगंधि कषायं च कफकासापहारकम् ॥ ३२ ॥ धान्यतैल ॥ गोधूमयावनाल- बीहियवायखिलधान्यजं तैलम् । वातकफपित्तशमन कण्डूकुष्यादिहारि चक्षुण्यम् ॥ ३३ ॥ एरंडेल ॥ एरण्डतैलं , कृमिदोषनाशनं र वातामयनं सकलाङ्गशूलहृत् । कुधापहं ,स्वादु रसायनोचमं पिचप्रकोपं कुरुतेति दीपनम् ॥ ३४ ॥ करजेल । करञ्जतैलं नयनातिनाशनं वातामयन- सनमुष्णतीक्ष्णकम् कुष्ठार्तिकण्डूतिविचचिकापहं लेपेन नानाविध- चर्मदोषनुत् ॥ ३५ ॥ हिंगणाचें तेल । स्निग्धं स्पादिगुदीतलं मधुरं पित्तनाशनम् । शीतल कान्तिदं बल्यं श्लेष्मद केशवर्धनम् ॥ ३६॥ निम्बेल । निम्बतैलं तु नात्युणं कृमिकुष्ठकफापहम् । बेहडेल। आक्ष स्वाद -- - र ·। मिघंटशिरोमणिः। हिमं केश्यं गुरु पित्तानिलातिनुत् ॥ ३७॥ अथ शेडगेल । शिग्रु- तैलं कटूष्णं च वातजित्कफनाशनम् । स्वदोषत्रणकण्डूतिशोफहारि च पिच्छलम् ॥ ३८ ॥ अथ ज्योतिप्मती तैल । कदज्योतिष्मतीतैलं तितोष्णं वातनाशनम् । पित्तसंतापनं मेभाप्रज्ञाबुद्धिविवर्धनम् ॥ ३९ ॥ सर्वव्याधिहरं पथ्यं नानात्वग्दोषनाशनम् । अथ हिरडेल । शीतं हरी- तकीतैलं कषायं मधुरं कटु ॥ ४० ॥ अथ महुरेल। तीक्ष्णं तु राजिकातैलं ज्ञेय वातादिदोषनुत् । शिशिरं कण्डुदोषघ्नं केश्यं त्वग्दोष- नाशनम्।।४।। अथ अम्बसेल । सरं कोशाम्रज तैलं कृमिकुष्ठवणापहम्। तिकाम्लमधुरं बल्यं पथ्यं रोचनपाचनम् ||४२॥ चिंचारतैल। यवचिञ्चीभवं तैलं कटुपाके विलेखनम् । कफवातहरं रुच्यं कपायं नातिशीतलम्॥४३॥ अधकर्पूरतेला। कंपूरतैलहिमतैलसितांशुतैलं शीताम्रतेलतुहिनाशुसुधांशु- लम् । कर्पूरतैलफडकोष्णकफापहारि बातामगारदाढदपिचकारि ॥ ४४ ॥ अथ कांकडीवालुकादितैल । पुसेर्वारुकचारककूष्माण्ड- प्रभृतिबीजं च यलम् । तन्मधुरं गुरुशिशिरं फेश्यं कफपित्तनाशि कान्तिकरम् ।।४५ ॥ तैलं न सेपयेद्दीमान्यस्य कस्य च यद्भवेत् । विष- साम्यगुणत्वाञ्च योगे प्रोक्तं न वर्जयेत् ॥ ४६॥ उक्तंच । विषस्य तैलस्य न किंचिदन्तरं मृतस्य सुप्तस्य न किंचिदन्तरम् । ऋणस्य दासस्य न किंचिदन्तरं मूलस्य काठरप न किंचिदन्तरम् ॥ ४७ ॥ ॥ इति क्षीरादिवर्गः समाप्तः॥ १४ अय धान्यवर्गः । तत्र सामान्य साळी शालय: कमला रुच्या बीहिश्रेष्ठा नृपप्रियाः॥ ४८ ॥धान्योचमा फैदारास्तथैव मुकुगारकाः॥ पोक्ता राजनिघण्टे' तु वैद्यविद्याविशारदः।। शकुनाहितस्तु गरुडो सुगन्धिः कलमस्तथा ॥ ४९ ॥ कलागकश्च पुण्ड्रश्च तथा महिषमस्तकः ॥ पूर्ण- चन्द्रः पुण्डरीकस्तथैव च प्रमोदनः ॥ ५॥ पुपाण्डकः शीतभीतः काशनः शकुनाहृतः ॥ पाण्डगौरो लोभपुष्पो हयनो दीर्पनालकः ॥५१॥ महादूषफसंशश्च दूषको मदने स्मृतः ॥ अय राजशालि । शालिनुपान्न ·निघंटशिरोमणिः। १६१ : राजानं राजाई दीर्घशूककम् ॥ ५२ ॥ धान्य श्रेष्ठं राजधान्यं राजेष्टं दीर्घकूरकम् ॥ प्रोक्तं राजनिघण्टे तु गजधान्यं च द्रव्यके ॥ ५३ ॥ रानान्नं तु त्रिदोपनं सुस्निग्धं मधुरं लघु ॥ दीपनं बलत्कृत्पथ्यं कान्तिदं वीर्यवर्द्धनम् ॥ ५४ ॥ राजान्नं त्रिविधं स्वशूकभिधया ज्ञेयं सितं लोहितं कृष्णश्वतरसाधिकं च कथित स्वादोत्तरोतर्यतः ॥ त्रैविध्या- दिह तन्दुलाश्च हरिताः श्वेतास्तथा लोहिताः सामान्येन भवन्ति तेऽप्यथगुणैः स्युः पूर्वपूर्वोत्तराः ।। ५५ ॥ राजान्नंआं प्रसिद्धः॥ पष्टिकः पटिशालिः स्यात्पष्टिजः स्निग्धतण्डुलः । षष्टिवासरजचैव तथा मास- योद्भवः ॥ ५६ ॥ मोक्ता राजनिघण्टे तु पुरातनभिषग्वरैः । महाबीहिः कृष्णवीहिर्यवकः पाक एव च ॥ ५७॥ रक्तसारमुखो यश्च मोक्तो धन्वन्तरी ध्रवम् । द्रव्यरत्नाकरे प्रोक्तं अन्दवो भिषजांवरैः ॥५८ ॥ गौरो नीलः पष्टिकोयं द्विधा स्यादायो रुच्यः शीतलो दोपहारी । बल्यः पथ्यो दीपनो वीर्यवृद्धिं दत्ते चास्माकिंचिदूनो द्वितीयः ॥५९॥ काळीसाळ ॥ कृष्णशालिः कालशालिः श्यामशालिः सितेतरः । मोक्तो राजनिघन्टे नु भिपक्विद्यापरायणे ।। ६० ॥ शामरश्चैव म्हस्वश्च हतको धन्वनामके । कृष्णशालिः सिदोषमो मधुरः पुष्टिवर्धनः ॥६१॥ वर्णकान्तिकरी बल्यो दाहजिवीर्यवृद्धिकृत् । अथ रक्तशाली । रतशालिस्ताम्रशालिः शोण- शालिन लोहितः ॥ ६२ ॥ प्रोक्तो रागनिघण्टे च प्राचीनभिषमुत्तमः । वृन्दारको महाशालिः सुगन्धः प्रसवस्तथा ॥ ६३ ॥ मुष्टिको भिपजर्जा श्रेष्ठः प्रोक्तं धन्वन्तरी ध्रुवम् । रक्तशालिः सुमधुरो लघुः सिग्यो मला- वहः ॥ ६४ ॥ रुचिकृद्दीपनः पथ्यो मुखनाड्यरुजापहः । सर्वामयहरो रुच्यः पिनदाहानिलासनित् ॥६५॥ अय निःशृकशाली । मुण्डशालि- मुण्डनको निःशूको यपशूकजः 1 प्रोता राजनिघण्टे तु मिश्वि- योपविभिः ॥ ६६ ॥ मुण्डशालिसिदोषनो मधुराम्लो बलमदः । अध थोरसाळी । स्थूलशालिमहाशालिः स्थूलांग:स्थूलतन्दुलः ॥१७॥ एवगुणादयशालाच नामान्यायानि गरिभिः । पोको 'गननिघण्टे' तु २१ ·मिधंदशिरोमणिः। हिम कश्यं गुरु पित्तानिलातिनुत् ॥ ३७ ॥ अथ शेडगेल | शिग्रु- तैलं कटूष्णं च वातजित्कफनाशनम् । त्वग्दोषत्रणकण्डूतिशोफहारि च पिच्छलम् ॥ ३८ ॥ अथ ज्योतिष्मती तैल । कटुग्योतिष्मतीतलं तितोष्णं वातनाशनम् । पित्तसंतापनं मेधाप्रज्ञाबुद्धिविवर्धनम् ॥ ३९ ॥ सर्वव्याधिहरं पथ्यं नानात्वग्दोषनाशनम् । अथ हिरडेल । शीतं हरी- तीतेलं कषायं मधुरं कटु ॥ ४० ॥ अथ महुरेल। तीक्ष्णं तु राजिकातैलं ज्ञेय वातादिदोषनुत् । शिशिरं कण्ड्दोषघ्नं केश्यं त्वग्दोष- नाशनम्॥४१॥ अथ अम्बसेल । सरं कोशाम्रज तैलं कृमिकुष्ठवणापहम् । तिनाम्लमधुरं बल्यं पथ्यं रोचनपाचनम् ॥४२॥ चिंचारतैल। यवचित्रीभव तैलं कटुपाके विलेखनम् । कफवातहर रुच्यं कपायं नातिशीतलम्।।४३॥ अथकर्पूरतैल।। कपूरतैलहिमतैलसितांशुतैलं शीताम्रतेलतुहिनांशुसुधांशु- नैलम् । कर्पूरतैलकटुकोष्णकफापहारि वातामयाभरददाढर्चदपित्तकारि ॥४४॥ अथ कांकढीवालुकादितैल । नपुसरुिकचारफकूष्माण्ड- प्रभृतिबीजं च यत्तैलम् । तन्मधुरं गुरुशिशिरं केश्यं कफपित्तनाशि कान्तिकरम् ॥४५ ॥ तैलं न सेययेद्धीमान्यस्य कस्य च यद्भवेत् । विष- साम्यगुणत्वाच्च योगे मोक्तं न वर्जयेत् ॥ ४६|| उक्तंच । विपस्य तैलस्य न किंचिदन्तरं मृतस्य सुमस्य न किंचिदन्तरम् । ऋणस्य वासस्य न किंचिदन्तरं मूर्खस्य काष्ठस्य न किंचिदन्तरम् ।। ४७ ॥ ॥ इति क्षीरादिवर्गः समाप्तः ।। १४ अथधान्यवर्गः । तत्र सामान्य साळी शालयः कमला रुच्या बीहि श्रेष्ठा नृपप्रिया:॥४८॥धान्योत्तमाश्च कैदारास्तथैव सुकुमारकाः]] मोक्का 'राजनिघण्टे' तु वैयविद्याविशारदः।। शकुनाहितस्तु गरुडो सुगन्धिः कलमस्तथा ॥ ४९ ।। कालामकश्च पुण्डव तथा महिपमस्तकः ॥ पूर्ण- चन्द्रः पुण्डरीकस्तथैव च प्रमोदनः ॥ ५० ॥ पुष्पाण्डकः शीतभीतः काधनः शकुनाहृतः ॥ पाण्डुगौरो लोध्रपुप्पो हयनो दीर्घनालकः ॥५१॥ महादूपकसंशश्च दूपको मदने स्मृतः ॥ अथ राजशालि ॥ शालिनुपान ·भय थोरसाळी । स्थूलशालिमहाशालिः स्थूलाल १६७॥ लोहितं कृष्णश्चतरसाधिकं च कथित स्वादोत्तरोतर्यतः ॥ विष्णा- दिह तन्दुलाच हरिताः श्वेतास्तथा लोहिताः सामान्येन भवन्ति तेऽप्यथगुणैः स्युः पूर्वपूर्वोचराः ॥ ५५ ॥ राजानंआधेप्रसिद्धः। पष्टिकः पटिशालिः स्यात्पष्टिंजः सिम्धतण्डुलः । पष्टिवासरजश्व तथा मास- योद्भवः ।। ५६ ।। प्रोक्तो राजनिघण्टे तु पुरातनभिपग्वरैः । महाबीहि: धन्वन्तरी ध्रवम् द्रव्यरत्नाकरे पोनं अन्हवो भिपजांवरैः ॥५८ नीलः पष्टिकोयं द्विधा स्यादायो रुच्यः शीतलो दोषहारी सिर दीपनो वीर्यवृद्धि दत्ते चास्मास्किंचिदूनो द्वितीयः ॥५९॥ कालीमार कृष्णशालिः कालशालिः श्यामशालिः सितेतरः। मोक्ता राबविले भिषविद्यापरायणे ॥ ६० ॥ शामरश्चैव हत्वश्च हतको पन्धमा । कृष्णशालिः स्त्रिदोषनो मधुरः पुष्टिवर्धनः ॥६॥ वर्णवानिको को दाहजिवीर्यवृद्धिकृत् । अथ रक्तशाली । रक्तशालिस्तामशाति: शेर शालिश्च लोहितः ॥ ६२ ॥ पाको रागनिघण्टे च पाना नामुम। श्रेष्ठः प्रोक्त धन्वन्तरी ध्रुवम् । रक्तशालिः सुमधुरा पुः शिस्त ला- वहः ॥ ६४ ॥ रुचिकृद्दीपनः पथ्यो मुखजाड्यरुगापदः । वामवहाँ रुच्यः पित्तदाहानिलाम्राजित् ॥६५॥अथ निःशूकामात मुण्डनको निःशूको यवशूफजः । प्रोक्ता राजानबाट २ मिनि- एचगुणाढयशालाश नामान्यूह्यानि सुरिमिः ! पाक काटेतु निघंटशिरोमणिः। राजानं राजाह दीर्घशूककम् ॥ ५२ ॥ धान्यश्रेष्ठं रानधान्यं राजे दीर्घकूरकम् ॥ मोक्तं राजनिघण्टे तु गजधान्यं च द्रव्य ॥ १३ ॥ राजान्न तु त्रिदोषन सुस्निग्ध मधुरे लघु ॥ दीपन बलकृत्पध्ये कान्निई वीर्यवर्द्धनम् ॥ ५४॥ राजान्न त्रिविधं स्वशूकमिधया ज्ञेयं सि कृष्णवीहिर्षवकः पाक एव च ।। १७.॥ रक्तसारमुखा या घोपर्जविभिः ।। ६६ । मुण्डशालिसिदोपनो २१ ·1 निघंटशिरोमणिः। । हिमं केश्यं गुरु पित्तानिलातिनुत् ॥ ३७ ॥ अथ शेडगेल । शिग्रु- तैलं कटूणं च वातजिककनाशनम् । त्वग्दोषत्रणकण्डूतिशोकहारि च पिच्छलम् ॥ ३८ ॥ अथ ज्योतिप्मती तैल | कटुज्योतिष्मतीतैलं तितोष्ण वातनाशनम् । पित्तसंतापनं मेभामज्ञाबुद्धिविवर्धनम् ॥ ३९ ॥ सर्वव्याधिहरं पथ्यं नानात्वादोषनाशनम् । अथ हिरडेल । शीतं हरी- तकीतैलं कषायं मधुरं कटु ॥ ४० ॥ अथ महुरेल । तीक्ष्णं तु राजिकातैलं ज्ञेयं वातादिदोषनुत् । शिशिरं कण्डुदोषघ्नं केश्यं त्वग्दोष- नाशनम्।।११।। अथ अम्बसेल । सरं कोशाम्रज तैलं कृमिकुष्ठवणापहम्। तिक्ताम्लमधुरं बल्यं पथ्यं रोचनपाचनम् ॥४२॥ चिंचारतैल। पवचिञ्चीभवं तैलं कटुंपाके विलेखनम् । कफवातहर रुच्यं कषायं नातिशीतलम्॥४३॥ अथकर्पूरतेला कपूरतैलहिमतैलसितांशुतलं शीताप्रतेलतुहिनांशुसुधांशु- नैलम् । कपूरतेलकटुकोष्णकफापहारि वातामयनरददाढदपित्तकारि ॥ ४५ ॥ अथ कांकडीवालुकादितैल । अपुसेर्वारुकचारककूष्माण्ड- प्रभृतिबीजं च यौलम् । तन्मधुरं गुरुशिशिरं कश्यं कफपित्तनाशि फान्तिकरम् ॥४५॥ तैलं न रोवयेद्धीमान्यस्य कस्य च यद्भवेत् । विष- साम्यगुणत्वाच योगे प्रोक्तं न वर्जयेत् ॥ ४६॥ उक्तंच । विषस्य तैलस्य न किंचिदन्तरं मृतस्य सुप्तस्य न किंचिदन्तरम् । ऋणस्य दासस्य न किंचिदन्तर मूलस्य काष्ठस्य न किंचिदन्तरम् ।। ४७ ॥ ॥ इति क्षीरादिवर्गः समाप्तः ।। १४ अथ धान्यवर्गः। तत्र सामान्य साळी शालयः कमला रुच्या नीहिश्रेष्ठा नृपप्रियाः॥४८॥धान्योतमाश्च फैदारास्तथैव सुकुमारकाः॥ मोक्ता 'राजनिघण्ट' तु वैयविद्याविशारदः।। शकुनाहितस्तु गरुडा सुगन्धिः कलमरतथा ॥ ४९ ॥ फलामकश्च पुण्ड्रश्न तथा गहिषमस्तकः ॥ पूर्ण- चन्द्रः पुण्डरीकस्तथैव च प्रमोदनः ॥ ५० ॥ पुष्पाण्डकः शीतभीतः काञ्चनः शकुनाहतः ।। पाण्डगौरो लोध्रपुप्पो हयनो दीर्घनालकः ॥५९४ महादूषफरांशश्च दूपको मदन स्मृतः ।। अय राजगालि ॥ शालिन॒पान 1 ·निघंटशिरोमणिः । राजान्नं राजाह दीर्घशूककम् ॥ ५२ ॥ धान्य श्रेष्ठं राजधान्यं राजेष्टं दीपरकम् ॥ प्रोक्तं राजनिघण्टे तु गजधान्यं च द्रव्यके ॥ ५३ ॥ राजान्न तु त्रिदोपन मुस्निग्धं मधुरं लघु ॥ दीपन बलत्कृत्पथ्यं कान्तिदं वीर्यवर्द्धनम् ॥ ५५ ॥ राजान्न त्रिविधं स्वशूकभिधया ज्ञेयं सितं लोहितं कृष्णश्वतरसाधिकं च कथित स्वादोत्तरोतर्यतः ॥ त्रैविध्या- दिह तन्दुलाश्च हरिताः श्वेतास्तथा लोहिताः सामान्येन भवन्ति तेऽप्यथगुणैः स्युः पूर्वपूर्वोत्तराः ।। ५५ ॥ राजानंआधेपसिद्धः । षष्टिकः पदिशालिः स्यात्यष्टिमः लियतण्डुलः । पधिवासरजथैव तथा मास. द्वयोद्भवः ॥ ५६ ।। मोक्तो राजनिघण्टे तु पुरातनभिपग्वरैः । महाबीहिः कृष्णबीहिर्यवकः पाक एव च ॥ ५७ ॥ रक्तसारमुखो यश्च भोको धन्वन्तरी धवम् । द्रव्यरत्नाकरे प्रोक्तं अन्हवो भिषगांवरैः ॥५८ ॥ गोरो नीलः पष्टिकोयं द्विधा स्यादायो रुच्यः शीतलो दोषहारी । बल्यः पथ्यो दीपनो वीर्यवृद्धि दत्ते चास्मास्किंचिदूनो द्वितीयः ॥५९॥ काळीसाळ ॥ कृष्णशालिः कालशालिः श्यामशालिः सितेतरः । प्रोक्तो राजनिघन्टे नु भिषविद्यापरायणे ।। ६० ॥ शाबरश्चैव हस्वश्च हत्तको धन्वनामके। कृष्णशालिः त्रिदोषघ्नो मधुरः पुष्टिवर्धनः ॥६१॥ वर्णकान्तिको बल्यो दाहनिद्वीर्यवृद्धिकृत् । अथ रक्तशाली । रकशालिस्ताम्रशालिः शोण- शालिश्र लोहितः ।। ६२ ।। प्रोक्तो रागनिघण्टे च प्राचीनभिषगुत्तमः । वृन्दारको महाशालिः सुगन्धः प्रसवस्तथा ॥ ६३ ।। मुष्टिको मिजा श्रेष्टैः प्रोक्त धन्वन्तरी ध्रुवम् । रक्तशालिः सुमधुरो लघुः निग्यो बला- वहः ॥ ६४ ॥ रुचिकृद्दीपनः पथ्यो 'मुखजाड्यरुजापहः । सर्वाभ्यहो रुच्यः पित्तदाहानिलास्रजित् ॥६५॥ अथ निःशूकशाली । मुण्डाति- मुण्डनको निःशूको यवशूकजः । पोका राजनिघण्टे तु मिनि- योपजविभिः ॥ ६६ ॥ मुण्डशालिस्त्रिदोपनो मपरालो बाद। अय थोरसाली । स्थूलशालिमहाशालिः स्थूलांमस्थतन्दुः । एवगुणाढयशालाच नामान्यूह्यानि सुरिभिः । पोो पारद ·निघंटशिरोमाणिः। .. . 'भिपग्विद्योपजीविभिः ॥ ६८॥ महाशालिस्वादुमधुरशिशिरः पित्तश- मनो ज्वरं जाणं दाहं जठररुजमवाय शमयेत् । शिशूनां वायूनां यदपि नयतां वा हितकरः सदा सेव्यः सर्वैरनलबलवीर्याणि कुरुते ॥ ६९ ॥ वारीक माळी। सूक्ष्मशालिः सूचिशालिः श्वेतशालिश्च सूचकः । प्रोक्ता राजनिघण्टेस्मिन्मुरातनचिकित्सकैः ॥ ७० ॥ सूक्ष्मशालिः सुमधुरो लघुपित्तास्रदाहनुत् । दीपनः पाचनः पथ्यः किंचिद्वात. रविकारजित् ॥ ७१ ॥ अय सुगन्धशाली । गन्धशालिस्तु कुल्मापो गन्धालुः कलमोत्तमः॥सुगन्धिगंधमहुलः सुरभिर्गन्धतण्डुलः ॥ ७२ ।। प्रोक्तो 'राजनिघण्टे' तु वैद्यविद्याविशारदैः॥ सुगन्धशालिर्मधुरोतिवृष्यदः पित्तभ्रमासारुचिदाहशान्तिदः ॥ स्तन्यस्तु गस्थिरताल्पवातदः पुष्टिप्र- दश्चाल्पकफश्चबल्पदः ।। ७३ ॥ अथ तिरियशाली । तिरियो मधुरः स्निग्धः शीतलो दाहपित्तजित् ॥ त्रिदोपशमनो रुच्यः पथ्यः सर्वामया- 'पहः ॥ ७४ ॥ अथ गौरशाली ॥ बीहीगौरो मधुरशिशिरः पित्तहारी कषायः स्निग्धो वृष्यः कृमिकमहरस्तापरतापहश्च ॥७५॥ पुष्टिं दने श्रमशमनकृद्धीर्षवृद्धिं विधत्ते रुच्योत्यन्तं जनयति मुदं वातकृन्मेच- कोन्यः ॥ ७६ ॥ जोंधळेसामान्य ॥ यवनालो पावनालः शिखरी वृत्तण्डुलः । दीर्घवालो दीर्घशरः क्षेत्रेदश्चक्षुपत्रकः ॥ ७७ ॥ प्रोको "राजनिघण्टे तु पुरातनचिकित्सकः । जूर्णाव्हयस्त्वद्गलश्च धन्वे प्रोक्तो युग- न्धरः ॥ ७८॥ अथ नालो देवधान्यं जुनला तु नलस्तथा । तानीयक- स्तिणीका च जमली कियदेवके ॥ ७९ ॥ पाढरे जोंधळे । धवलो यावनालश्च पाण्डुरस्तारतण्डुलः । नक्षत्रकान्तिविस्तारो तो मौक्ति- कतण्डुलः ॥ ८० ॥ प्रोको राजनिघण्टे' तु वैद्यविद्याविशारदः। धवलो पावनालस्तु गोल्यो बल्यस्त्रिदोपनुत् ॥ ८१ ॥ वृप्पो रुचिपदोशनः पथ्यगुल्मवणापहः । नुरेजोंधळे । तुवरो यावनालश्च फपायादिस्त- यच ॥ ८२ ॥ रक्तस्तु लोहितश्चैव प्रोक्तं तुवरधान्यकम् । तुवसे याव- नालस्तु कपायोष्णो विशोफत् । संग्राही वातशमनो विदाही शोप- ·निर्घटशिरोमणिः। कारकः ॥ शारदो यावनालस्तु श्लेष्मदः पिच्छलो गुरुः ॥ शिशिरो मधुरो वृप्यो दोपमो बलपुष्टिदः । गहूं । गोधूमो बहुदुग्धः स्यादपूपो म्लेच्छभोजनः ॥ ८४ ॥ यवमानिस्तुपक्षीरी रसालः सुमनश्च सः । प्रोक्तो 'राजनिघण्टे' तु वैद्यशास्त्रज्ञपण्डितः ॥ ८५॥ धन्वन्तरिनि- घण्टे' च डुडुया परिकीर्तिता।हीनो यवो दन्तियवस्तोको हीनमरस्तथा ८६ पवोत्तमो यवनकः मोक्तः केयनिघण्टके'। स्मृतो 'मदनपाले' तुमधुलोऽनुपि सीतकः ॥ ८७ ॥ गोधूमः स्निग्धमधुरो वातनः पित्तदाहकृत् ॥ मुरुले- मपदो बल्यो रुचिकृवीर्यवर्धनः ।। ८८ ॥ जोडगई ।। अन्यो गोधूम- संज्ञश्च स्निग्धस्तु लपूर्वकः ॥८९॥ मोक्तो राजनिघण्ट' तु वेधशास्त्रज्ञपं- डितः । 'द्रव्यरलाकरे' चैव रिशीतक इति रमृतः॥९॥ नादीमुखोल्यो- धूमारतक्षोकः सायसीकफः ॥ मोक्तो 'मदनपाले' तु वैद्यवियाविशारदेः ॥९१॥मधुली स्वल्पगो धूमो मध्यदेशज एव चनिशीको देसिकश्चैव दीर्घक- स्तदनन्तरम् ॥९२॥ गोधूमः सूक्ष्मसंज्ञश्च केयनन्दीमुखी रमृतः ॥ स्निग्धो- न्या लघुगोधूमो गुरुवृष्यकफापहः । मदोपकरो बल्यो मधुरो वीर्यपुष्टिदः ॥ ९३ ॥ जय ॥ यवो मध्यस्तु दिव्यश्च सितशूकस्तथैव च ॥ अक्षता फंचुकी चैव धान्यराजस्तदुत्तरम् ॥ ९४ ॥ तीक्ष्णशूकस्तु सरतश्च हयेष्टस्तदनन्तरम् ।। पवित्रधान्यः संमोको 'राजनामनिघण्टफे' ।। ९५ ॥ वानीप्रियः शुचिश्चैव निःशूकोऽतियवस्तथा ॥ यवशूको हरीतश्च स्तोकस्तु फेयदेवके' ॥९६॥ 'द्रव्यरलाकरे चैव वैयेः प्रोक्तो हविष्यकः ॥ मिलिवा विंशतिः प्रोको वैधविद्याविशारदः ॥ १७॥ पवः कपायो मधुरः मुशी- तलः प्रमेहजिस्पित्तकफापहारकः । अशफमण्डस्तु यवो बलपदो वृश्यश्च नृणां बहुवीर्षपटिवः॥९८॥ अथ वेणुयव ।। वेचे धीज ॥ वेणुनो वणुवी- जश्च वंशजो वंशतण्डुलः ॥ वंशधान्यं च वंशाह वेणुस्तु तदनन्तरम् ॥ ९९ ॥ वंशवीनं न फविभिः मोर राजनिघण्टके ।। शीतः कषायो मधुरतु रूसो मेहकिमिसम्मविपापहव ।। पृटिं च वीर्य च नलं च दते पित्तापही नेण्यवपशस्तः ॥६८००। सामान्यमूग ॥ सूपश्रेष्ठस्नु मुद्ध ·निघंटशिरामाणिः । नीहश्च रसोत्तमः ।। भुक्तिमदो हयानन्दो भूफलो घाजिभोननः॥ १॥ो को 'राजनिघण्टे' च वैद्यशास्त्रज्ञपण्डितैः । मंगल्गा हरिता मुद्दा बलाटःप्रथमा हरित ॥२॥ पीतः प्रथमखण्डीरः शारदो वस्तुको जयः॥ केयदेवनिघण्टे'तु मिलित्वा दश सप्त च ॥३॥काळेमूग वारान्तः कृष्णमुद्गश्च वासन्तो माध- वस्तथा ॥ राजनामनिघण्टे' तु वद्यैः 'मोक्का' 'सुराष्ट्रना ॥४॥'केयदेवनि- घण्टे' च संमोत्तो हरिमन्धनः ॥ कृष्णमुद्गसिदोपनो मधुरो वातनाशनः ।।५।। लघुश्च दीपनः पथ्यो बलवीयांगपुष्टिदः ॥ हिरवेमूग ॥ हरिन्मुद्गः शार- दश्च धूमरो 'गजनामके' ॥ ६॥ हरिन्मुद्गः कपायाम्लो मधुरः कफपि- त्तहृत् ॥ रक्तमूत्रामयम्नश्च शीतलो लघुदीपनः ॥७॥ मुग्या ।। वनमुद्दा तुवरको राजमुद्रा च खण्डकः ॥ 'पदे' भिषश्रेश्वैः संमोक्तो नैव संशयः ॥ ८॥ अथ धूसर पिवळे मूग ॥ तद्वचधूसरो मुद्रोरस- वीर्यादिपु स्मृतः । कषायो मधुरो रुच्यः पित्तवातविबन्धकृत् ॥ ९ ॥ मुगाचेंकवण । पित्तज्वरार्तिशमन लघुमुद्गयूपं संतापहारि तदरोनकना- शनं च । रक्तप्रसादनमिदं यदि सैन्धवन युक्तं तदा भवति सर्वरुजाप- हारि.॥१०॥ उडीद । मापरतु फरविन्दश्च धान्यवीरो वृपाकरः । बलाढयों मांसलश्चैव पिञ्यश्च पितृभोजनः ॥११॥ प्रोक्तो 'राजनिघण्टे' तु पुरातनः चिकित्सकैः । धन्वन्तरिनिघण्टे ' च कुरुविन्दस्तृषाकरः ॥ १२ ॥ पित्राहकविभिः प्रोक्तं 'द्रव्यरत्ननिघण्टके '॥ मापः स्निग्धो बहुमलकर शोषणः श्लेष्मकारी वीर्येणोष्णो झटति कुरुते रक्तपित्तप्रकोपम् । हन्याद्वातं मुरुबलकरं रोचको भक्ष्यमाणः स्वादुनित्यं श्रमसुखवतां सेवनीयो नराणाम् ॥ १३ ॥ हिरवेउडीद । राजमापो नीलमापो नृपमाषो नृपोचितः । प्रोक्तो राजनिघण्ट' तु वैद्यविद्याविचक्षणैः॥१४॥ अलसादस्तु चपलो बलो 'द्रव्यनिघण्टके'। चञ्चलश्च महामापःप्रोक्तो मदनपालके॥१५॥ कफपित्तहरो रुच्यो वातकृद्धलदायकः । हरभरे । चणस्तु हरिमन्यत्र सुगन्धः कृष्णचञ्चुकः ॥१६॥ बालभोज्या वाजिभक्षश्चणकः कञ्चुकी 'नृपे' ।वाजिमन्थः 'केयदेवे' संपोक्तो हयजीवनः।।१णावाजिभक्षोऽश्व जी- ·निघंटशिरोमणिः। १६५ वश्च 'द्रव्यरत्नाकरे' स्मृतः । चणको मधुरो रूसो मेहनिद्वातपित्तकृत् ॥१८॥ दीप्तिवर्णकरो बल्यो रुच्यश्वाध्मानकारकः ॥मठ । मकुटः कामयष्टश्च वनमुद्गः क्रिमीलकः ॥ १९ ॥ अमृतोरण्यमुद्गश्च वल्लीमुद्गो 'नृपे' स्मृतः । अतिरूढा तथा प्रोक्ता 'धन्वन्तरिनिघण्टके' ॥ २०॥ कामकुष्टोऽभकुष्टश्च बल्लको 'मदने' स्मृतः । मकुष्टकः कपाय: स्यान्मधुरो रक्तपित्तजित् ॥२१॥ ज्वरदाहहरः पथ्यो रुचिकृत्सर्वदोपहृत् ।। मसूर ॥ मसूरो रागदालिश्च मङ्गल्या पृथुबीजकः ॥ २२ ॥ शूरकल्याणवीजश्च गुटवीजस्तु 'राजके'। मसूरिका मयूरश्च पाण्डुरा 'केयदेवके' ॥२३॥ मधुरा चैव सूप्या च पृथवः पित्तभेषजः ॥ हरेणवः सतीनश्च चणक्यस्त करालकः ॥ २४ ॥ अष्टा- दशे तु संप्रोक्ता मिलित्वा सर्वतोधुवम् ॥ मसुरो मधुरः शीतः संग्राही कफपित्तजित् ।। २५॥ वातामयकरश्चैव मूत्रकृच्छ्रहरो लघुः । वाटाणे । कलायो मुण्डचणको हरेणुश्च सतीनकः ॥ २६ ॥ शमनोनलकाव कण्ठी राजनिघण्टके' । 'धन्वतरौ' स्मृतो नूनं वर्तुलः स्वल्पवर्तुलः ॥२७॥ नवसंख्यो भिषक्श्रेष्ठैः संप्रोक्तो नैव सशयः । कलायः करुते वातं पित्त- दाहकफापहः ॥ २८॥ रुचिपुष्टिप्रदः शीतः कपायश्चामदोषकृत् ॥ लांक ॥ लंका कराला त्रिपुटा काण्डिका रूक्षणामिका, ॥ २९ ॥ करटा खण्डका चैव कलायो 'धन्वनाम। घण्टिका क्षुद्रघण्टिका 'द्रव्य. रत्नाकरे' स्मृता ॥३०॥ तथा 'मदनपाले' तु चण्डिका प्रोच्यते बुधैः।। लका रुच्या हिमा गौल्या पित्तजिद्वातकृद्गुरु ॥ ३१ ॥ तुरी ॥ आढकी तुवरी वर्या करवीरभजा तथा । वृत्तवीजा पीतपुष्पा कृष्णरक्ता सिता- 'नृपे' ॥३२॥ करवीरानुगा तुल्या 'धन्वन्तरिनिघण्टके'।' द्रव्यरत्नाकरे' सूप्या प्रोक्ता वैद्यजने धुवम् ॥ ३३॥ आढकी तु कपाया स्यान्मधुरा कफपित्तजित् ।। ईपद्वातकरा रुच्या विदुला गुरुसंग्रही ॥ ३४॥ सा च श्वेता दोपहन्त्री हिता द्रुच्या बल्या पिचतापादिद्वन्त्री साश्यामा चेदीपनी पित्त- दाहध्वंसा बल्यं चाढकी यूपयुक्तम् ॥३५॥ कुलित्थ। कुलित्यस्ता वीजश्व श्वेतबीजः सितेतरः। प्रोक्तो 'राजनिगण्टे' तु वैद्यविद्याविशारदैः॥३६॥ - ।

·१६६ निघंटशिरोमणिः। . . चत्रिकश्चैतुचक्रश्च कुलाली वनजस्तथा। 'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्ता पुरातन- भिपग्वरः ॥ ३७ ॥ उर्वरी स्थिरमुद्राश्च त्वलिस्कन्धः सुराष्ट्रजा । काक- वृन्तस्तु कविभिः स्मृतो 'धन्वन्तरौ' धुवम् ॥३८|| कुलधानकरश्चैव प्रोक्तो 'मदनपालके' कुलित्थस्तु कषायोष्णो रुच्यो वातकफापहः॥३९॥ चव- ब्या ।क्षुवःक्षुधामिजननश्चपलो दीर्घशिंबिका । सुकुमारो वृत्तबीनो मधुरः क्षवको 'नृपे' ॥४०॥ क्षवः कपायो मधुरः शीतलः कफपित्तजित् । वृष्यः श्रमहरो रुच्यःपवनाध्मानकारकः ॥ ४१॥ गोड पावटे || मधुरःश्वतनि- प्पावो माध्वीका मधुशर्करा । पलङ्कपा स्थूलशिम्बी वृत्ता मधुसिताs सिता ॥४२॥ मोक्तो 'राजनिघण्टे'तु वैद्यविद्याविचक्षणैः । निप्पावः श्वत- शिम्बी च पालकाख्या मुखमिया ॥ ४३ ॥ 'धन्वन्तरिनिघण्टे' तु मोक्ता चै नैव संशयः । राजशिम्बी वलकश्च प्रोक्तो मदनपालके ' ॥ ४४ ॥ कडु पावटे । ततरतु कनिष्पावः पिचुटो नदिजस्तथा । नदीनि पावसं- ज्ञस्तु प्रोक्तो 'राजनिघण्टके' ॥ ४५ ॥ मधुशर्करा सुरुच्या मधुराल्पक- पायका । शिशिरा वातला बल्या चाणानगुरुपुष्टिदा ॥ ४६॥ कटु पावटे । नदीनिष्पावकस्तितः कटुकोस्रप्रदो गुरुः। वातुलः कफ से रूक्षः कपायो विषदोपनुत् ।। ४७ ॥ तीळ । तिलस्तु होमधान्यच पवित्रः पितृतर्पणः । पापनं पूतधान्यं च जतिलस्तु वनोद्वम् ।।४८॥ मोतो 'राजनिघण्टे तु वैद्यशास्त्रपरायणैः । ततस्तैलफलं पूतः सेहपूर: परोपलः ॥ ४९ । 'केयदेवनिघण्टे' तु संमोक्तो भिपजांवरैः । सिग्धो वर्णबलाग्निवृद्धिजननः स्तन्योनिलन्नो गुरुः सोप्णः पित्तकरोल्पमूत्रक- रणः केश्योतिपथ्यो चणे । ग्राही स्यान्मधुरः कषायसहितस्तिको विपाके कटुः कृष्णः पथ्यतमः सितोल्पगुणदः क्षीणातिलान्यतिलः ॥ ५० ॥ पेंड । तैलकिटं च पिण्याफः खरस्तु तैलकल्कजः । मोको राजनि- घण्टे' तु पुरातनचिकित्सकैःपललं तिलकल्क स्यात्तिलचूर्ण च पिष्टकम् । ॥५१॥ पललं मधुरं रुच्यं पित्तास्रबलपुष्टिदम् । पिण्याकः कटुको १ खर्घरो ।

·निघंटशिरोमणिः। १६५ गौल्यः कफवातप्रमेहनुत् ॥ ५२ ॥ जवस । अतसी पिछला देवी मद्- गन्धा मदोत्कटा । उमा क्षुमा हेमवती सुनीला नीलपुष्पिका ॥ ५३॥ मोक्ता राजनिघण्टे' तु मिषक्शास्त्रोपजीविभिः । रुद्रपत्नी रुद्रनीला मसृणा च सुवल्कला ॥५४॥: चेलु क्षौथी ‘केयदेवे ' वैद्यश्रेष्ठैः स्मृता ध्रुवम् । तथा 'मदनपाले' तु पार्वती परिकीर्तिता ॥ ५५॥ अतसी मद- गन्धा स्यान्मधरा बलकारिका । कफवातकरी चैषपित्तहत्पृथुशूल- हृत् ॥५६॥ मोहरी। असुरी राजिका राजी रक्तका रक्तसर्षपः । तीक्ष्ण- गन्धा मधुरिका क्षवका क्षुतका क्षरः ॥५०॥ प्रोक्तो 'राजनिघण्टे' वैद्यशास्त्रविचक्षणः । असुरी कटुतितोष्णा वातप्लीहार्तिशूलनुत् ॥५॥ दाहपित्तपदा हन्ति कफगुल्मक्रिमिव्रणान् । राजसर्पपकः । राजसपक- स्तितः मोक्तो राजनिघण्टके'।५९॥राजसर्पपकस्तिकःफटूष्णोवातशूलनुद। पित्तदाहपदो गुल्मकण्डूकुष्ठवणापहा ॥ ६० ॥ श्वेतमोहन्या । सर्प- परत्वनधो गौरः सिद्धार्थो भूतनाशनः ॥ कंटस्नेहो ग्रहनश्च कण्डु- मा राजिकाफलः ॥ ६१ ॥ दुराधर्षस्तीक्ष्णकश्च रक्षोनः कुष्ठनाशनः । सितसर्पपगंज्ञश्च प्रोक्तो 'राजनिघण्टके'। ६२ ॥ रक्षोपहस्तु भूतमो दर्दुभो विजयावहः । 'केयवे' भिषक्श्रेष्ठः संमोतो नैव संशयः॥ १३ ॥ सिद्धार्थः कटुतित्तोप्पो वातरक्तग्रहापहः । त्वग्दोपशमनो रुच्यो विपभूतवणापहः ॥ ६४ ।। इति शिंवीधान्यवर्गः ।। अथसावे ॥ यांमाकः श्यामबीजश्च स्त्रीबीजाऽविपियस्तथा । सुकुमारो राजधान्यं तृणधीजोचमो 'नॅप' ॥६५॥ धन्वन्तरिनिघण्टे' तु तृणभक्षो गवांप्रियः ।मुनिभक्तो भिषश्रेष्ठः संमोक्तो नैव संशयः॥६६॥ श्यामाकः क्षुद्रधान्यच 'द्रव्यरत्ने 'तृणाभिधा श्यामाको मधुरः स्निग्धः पापो लघुशीतलः ॥ ६॥ कलाकानिमः संगाही विदोष नुत् । कोद्रव, हरक । कोद्रवः कोरदूषश्र कुद्दालो मदना- यजः ॥ ६८ ॥ मोनो राजनिघण्टे तु वैद्यकोपजीविभिः कोद्रवो मधुरस्तितो वीनां पथ्यकारकः ॥६९ ॥ कफपित्तहरो सो - ·११८ - निघंटशिरोमणिः । मोहकृद्वातलो गुरुः । अथ वन्या । वरकः स्थूलकंगुश्च रूक्षः स्थूल- प्रियड्गुकः ॥ ७० ॥प्रोको राजनिषण्टाख्ये' पुराननभिषाजनैः। द्रव्य- रत्नाकरे ' चैव गुच्छो जूलकसंस्मृतः ॥ ७१ ॥ गवेधुका च गोजिह्वा कर्षणीया सिता धनी । वरको मधुरो रूक्षः कपायो वातपित्तकृत् ॥७२॥ राळे । प्रियङ्गः कङ्ग्रणी कड्गुचीनकः पीतत्तण्डुलः । वर्तुलः कुसुमा- रश्च प्रोक्तो 'राजनिघण्टके ॥७३॥चीनाकस्त्वस्थिसबन्धी 'धन्वन्तरिनि- घण्टके', 'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्तो वार्षिकः पाटलोपमः ॥ ७४ ॥ प्रियगुर्म- धुरो रुच्यः कपायः स्वादुशीतलः । वातकृत्पित्तदाहनो रूक्षो ममास्थि- सन्धिकृत् ॥ ७५ ॥ रानसाळी । नीवारोऽरण्यधान्यश्च मुनिधान्यतृणो. द्भवम् । मोक्त राजनिघण्टे' च वैद्यविद्याविशारदैः॥ ७६।। तापसो मुनि- भक्तश्च जलजश्च प्रसारकः । सुप्रसादकसज्ञश्च मोक्तो 'धन्वन्तरौ' ध्रुवम् ॥ ७७ ॥ नीवारोमधुरः स्निग्धः पवित्रः पथ्यदो लघुः । नाचण्या । राङ्गी तु लांछनश्चैव तदद्वहुदलस्तथा ॥ ७८ ॥ ततो गुञ्चकणीशश्च प्रोक्तो राजनिघण्टके' । नर्तकश्चकमस्यं च निःशूलो भूहरः स्वरः ॥ ७९ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोनो भिषक्छन संशयः । तिको मधुरकषापः शीतः पित्तासनाशनों बलदः ॥ ८० ॥ कुरीधान्य । कुरी तु तृणधान्यं च प्रोक्त राजनिघण्टके । कुरी तु मधुरं बल्य वाजिनां पुष्टिदायकम् ॥८॥ लाजा । एके च वीहयो भ्रष्टास्ते लाजा इति सज्ञिताः । यवादयश्च ये भ्रष्टास्ते धानाः परिकीर्तिताः ॥ ८२॥ लानाश्च यवधानाश्च तर्पण पित्तनाशनी । अथ भाजीपाल्याचे गुण । गोधूमयावनालोत्था किचिडु- प्णाश्च दीपनाः॥८॥ ओंव्या पोहे । केदारपक्कैर्गोधूमैराकुलः परिकीर्तितः। बीयोप्यर्धपक्कास्तु तप्तास्ते पृथुकाः स्मृताः ॥ ८४ ॥ आकुला गुरवो वृष्याः स्वादको बलकारिणः । पथुका दुराः निग्धा ह्या मान्यविवर्धनाः ॥ ८५॥ हुरडा, ओलेतादुळ ॥ दुग्धजीना सुमधुरा दुर्जरा वीर्यपुष्टिदा ॥ अडळा ॥ तप्ताश्चणाः कफहराः परमोलकास्ते सद्यस्तृपा- तिविपित्तकृतश्चजग्धाः । वाताल्पदाः सुग्वकरा ह्यबलाश्च रूक्षा हृया ·अथ मांसवर्गः। तत्र मांसम् । मांसं तु पिशितं व्यं पलं सारमस- निघंटशिरोमणिः। १६९ भवन्ति सुखदा युवबालकानाम् ॥ ८६-॥ घुगडिया ॥ मुद्गगोधूमचणका यावनालादयः स्मृताः ॥ यदर्धपक्कं तद्धान्यं विष्टम्भाध्मानदोपकृत् ।। ८७॥ कणिक ॥ शुष्कगोधूमचूर्ण तु कणिका समुदाहृता ।। रफोटास्तु चणका- दीनां दालीति परिकीर्तिता ॥८८ ॥ अथनवादिधान्यगुणाः ।। पक्कं हरितलूनं च धान्य सर्वगुणावहम् ॥ शुष्कलून तु निःमारं रूक्षं तत्क्षत. नाशम् ॥ ८९ ॥ नवं धान्यमभिष्यन्दि सत्रु संवत्सरोपितम् ॥ यद्युपितं लघु पथ्यं विवर्षानिर्मल भवेत् ॥ ९० ॥ नवे जुनें धान्य गुणः ॥ चणस्तु यवगोधूमस्तिलमापा नया हिताः । पुराणा विरसा रूक्षा अहिता दुर्जराबलाः ॥९१॥ अथ वापितावापितधान्यगुणाः ।। धान्यं वापितमुत्तम तदखिलं छिन्नोद्भव मध्यमं ज्ञेयं यद्यवापितं तदधम निःसारदोषपदम् । दरवायां भुवि यत्करोति विपिने ये वापिताः शालयो ये च च्छिन्नमवा भवन्ति खलु ते विण्मूत्रबन्धप्रदाः ॥ ९२ ॥ उदकभेदभूमिभेदधान्य- गुणाः ।। क्षारोदकसमुत्पन्नं धान्यं सर्वनापहम् ॥ स्वादुशुभ्रोदके जातं धान्यं सर्वरुजापहम् ॥ ९३ ॥ मुस्निग्धमृत्तिकोद्भूत धान्यमोजोबलाप- हम् । बलपुष्टिप्रभावप्नं वालुकामृत्तिकोद्भवम् ॥ ९४ ॥ अथ धान्यादिचतु- टयम् ॥ धान्यं श्रेष्ठ पष्टिकं राज्यभोग्यं मांसं त्वाज तैत्तिरं लावकीयम् । पानीयं स्यात्कृष्णमृत्स्नास्थलोत्थं क्षीराज्यादा गव्यमाज्यं च शस्तम् ॥ ९५ ॥ सजगरे । सज्जको बहुशूकश्च तद्धान्यं दीर्घपत्रकम् । वंशपत्रं चातिदीर्घ दीर्घशीर्षकरः स्मृतः ॥ ९६ ॥ कृष्णशूकरतीक्ष्णशूको ह्यकण्ठः शूकश्रेणिधृक् । मरुदेशोद्भवश्चैव प्रवरानीरदेशतः ॥ ९७ ॥ जातः सजगुरुर्नाम पाके गुरुतरः स्मृतः । अवृप्यो लघुशीतश्र वृपशो- फकरः परः ॥ ९८ ॥ , रूक्षः कषायः स्वादुश्च सर्ववातमकोपनः । आमानरु फरश्चैव रसारित्तहरः स्मृतः ॥ ९९ ॥ ॥ इति धान्यवर्गः समाप्तः ॥ तपा। पलल जांगलं कारं मारत राजनाम के ॥ ६९०० ॥ आमिष २२ ·निघंटशिरोमणिः। ग्लोमनं रस्यं तथा शोणितसंभवम् । भङ्गों कीनसंज्ञं च 'पन्चे ' राक्ष- समाजनम् ॥ १॥ अथ सिंहः । सिंहः पञ्चमुखो नखी मृगपतिर्मानी हरिः केसरी क्रव्यादो नखरायुधो मृगरिपुः शूरः कटीरावकः । वि. ‘कान्तो द्विरदान्तको बहुबलो दीप्तो बली विक्रमी मोको राजनिघण्टके कविवर्यक्षकः पिङ्गलः ॥२॥ ' द्रव्यरनाकरे ' प्रोको मृगेंद्रः पञ्च- वन्त्रकः । त्रयोविंशतिसंख्याको मिलित्वा प्रोच्यते बुधैः ॥ ३॥ सिंह- -मांस शिरोरोगसमीरणकफापहम् । अथ शरभ ॥ शार्दूल ॥ महामृ- गस्तु शरमो महास्कन्धी महामनः ॥४॥ अष्टपादो महासिंहो मनस्वी' 'पर्वताश्रयः । प्रोक्तो — राजनिघण्टे तु शास्त्रविद्याविचक्षणैः ॥ ५ ॥ मेघस्कन्धो धन्वनाग्नि कविभिः परिकीर्तितः । शार्दूलो मृगनाथश्च 'द्रव्ये' पश्चनखः स्मृतः ॥ ६॥ शार्दूलं तु कफानाहनेत्रामयहरं लघु । अथ वाघ । व्यामः पञ्चनखो व्यालः शार्दूलश्च गुहाश्रयः ॥ ७ ॥ तीक्ष्णदंष्ट्रः पुण्डरीको द्वीपी मीरुनखायुधः । प्रोको ' राजनिघण्टे ' तु कविभिर्विदुषां वरैः ॥ ८ ॥ मृगारिमूंगहश्चैव पालिमीमपराक्रमः । द्रव्यरत्नाकरे प्रोतः शास्त्रविद्याविशारदः॥ ९ ॥ अथ चिंत्ता ॥ चित्रक- चित्रकायश्च पव्याघो मृगान्तकः । शूरश्च क्षुद्रशार्दूलश्चित्रव्याम्रो नृपे स्मृतः ॥ १० ॥ चित्तको वेगवांश्चित्ता द्विपी स्यात्तीक्ष्णदंष्ट्रकः । • द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्तो द्धादशाहो मनीषिभिः ।। ११॥ भस्वल । ऋक्षस्तु भल्लको मल्लः सशल्यस्तदनन्तरम् । दुइँपश्चैव भकश्च पृष्ट- टिस्वदुत्तरम् ॥ १२ ॥ रागीयो दीर्घकेशश्च चिरायुर्दुश्चरस्तथा । दीर्घ- दशी विवरैः प्रोको ' राजनिघण्टके' ॥ १३ ॥ तरस । मृगादनस्त- रक्षश्च तथैव घोरदर्शनः । प्रोक्तो 'राजनिघण्टे ' च ' धन्वे: केरुस्तु भल्लफः ॥१४॥ शार्दूलसिंहशरमतिरामुख्या येन्यान्प्रसह विनिहत्य हि वर्तयन्ते । ते कीर्तिताः मसहनाः पललं तदीपमर्शप्रमेहजठरामयनाड्यहारि ॥१५॥ कोल्हा । शृगालो पञ्चक: कोटा पौरवः फेरुजम्बुको । शाला- वृकः शिवालुश्च फेरण्डो ग्रामसेवकः ॥ १६ ॥ प्रोको ' राजनिघण्टे' - ·१७१ मदकलस्तथा ॥ हस्तीण ॥ इभी तु करिणी चैव हस्तिनी धेनुका दशा ॥३३ । करेणुः पद्मिनी चैव मारङ्गी वासिता तथा ! प्रोचा राजनि- घण्टे तु पुरातनमनीषिभिः ॥ ३४ ॥ गेंडा ॥ रङ्गः खड़मृगः क्रोधी निघंटशिरोमणिः। तु शास्रज्ञकुशलैनरैः । शृगालमांसं बलदं वृष्यं वातकफापहम् ॥ १७ ॥ लांडगा । ईहामृगस्तु कोकश्च विरुग्वत्सादनस्तथा । गोवरसारिश्छा- गभीजी छागलान्नोऽजनाशनः ।।१८॥ प्रोतको ' राजनिघण्टे तु पुरातन- महाजनैः । उष्णं वातहरं स्वयें हितमक्षिविकारजित् ॥ १९ ॥ कुत्रे । कुक्कुरः सारमेयश्च भीषणः शुनकः शुनः । मल्लको वकलांगूलो वृकारी रात्रिजागरः ॥ २० ॥ कालेयको ग्राम्पमृगो मृगारिभृङ्गदशकः । शूरो बदः शयालश्च मण्डश्चैवातिकामुकः ॥ २१ ॥ प्रोक्तो राजनिघण्टे । तु शास्त्रविद्याविशारदैः । मक्षणः श्वा भूस्तरश्च भल्लूको ' राजना- मके' ॥ २२ ॥ शुनामिप गुरु स्निग्धमुष्णं निद्रा च शुक्रहृत् । मांजर । पिडालो मूषकारातिर्वोतुश्च विषदंशकः॥२३॥ शालावृकश्च मा. जर्जारो मायावी दीप्तलोचनः। संमोक्ता राजनाम्नीति पुरातनमनीषिभिः॥२४॥ विषदन्तश्च गोमायुर्धन्वे मूषकभक्षकः ॥ मार्जारमांस स्निग्धोष्णं मधुरं फफवातजित् ॥ २५ ॥ जवारी मांजर ।। लोमशश्चैव मार्जारो पूतिको मारजातकः ॥ सुगन्धिमूत्रपतनो गन्धमार्जारको नृपे॥ २६ ॥ धन्वन्तरि. निघण्टे तु संप्रोक्तः पूतिसोरकः । गुणस्तु पूर्ववत् ॥ हस्ती ॥ द्विरदस्तु ग़जः कुम्भी मतङ्गश्चमसंज्ञकः ॥२७॥ तथा द्विरदनश्चैव वारणः पद्म एव च।हत्ती करी च कररी विपाणी नागनामकः॥ २८॥ कुञ्जरोरदनी मन्दो बलसादो द्विपी तथा ॥ भद्रसचरमो दन्ती द्रुमारिः षष्टिहायनः ॥ २९॥ धन्वतरौ द्विपः पश्वी मातङ्गः सिन्धुरस्तथा ॥ स्तम्बेरमो मतङ्गश्च प्रोक्तो विद्याविशारदः ॥ ३० ॥ भद्रो मदो मृगश्चैव विविधो गज उच्यते । हरितक्रव्यं गुरु स्निग्धं वातुलं श्लेष्मकारकम् ॥ ३१ ॥ बलपुष्टिपद चेष- हुर्जरं मन्दवन्हिदम् ॥ हस्तीचे पिलू ॥ बालस्तु कलगश्चैव दुर्दान्तो व्याल एव च ॥ ३२ ॥ मस्तहस्ति । प्रभिन्नो गर्जितो प्रान्तो मत्तो

·.१७१
निघंटशिरोमणिः।
कोडी च मुखशृङ्गकः ।। मुखेबली गण्डकश्च वनचर्मस्तु खड़िणी॥३५॥
वीणः कषिभिः प्रोक्तो राजनामनिषण्टके । गण्डजं बद्धविण्मूत्रपवित्रो-
करवानिवत् ॥ ३६ ॥ अथउंट ॥ उष्ट्रो दीर्घगतिश्चैव बली करम एव
च । दासेरुको धूसरश्च लम्बाष्ठो रवणस्तथा ॥ ३७ ॥ क्रमेलको महा-
जंघो दोघी बीजाधिकस्तथा ॥ महाशृंखलकश्चैव महाग्रीवो महांगकः
॥ ३८ ॥ महाध्वगो महानादा महापृष्ठो बलिष्ठकः । प्रोगो राजनिघ-
ण्टे तु वैद्यविद्याविचक्षणः ॥१९॥ मेलकश्चैव धुमश्च तथैव दीर्घमार्गकः।
वक्रयीवो दीर्घजघोऽमयो दारोरुको धनौ ॥ ४० ॥ उष्ट्रमांस तु शिशिर
त्रिदोषशमनं लघु | बलपुष्टिपदं रुच्यं मधुरं वर्यिवर्धनम् ॥ ४१ ॥
हेलगा। महिषः कासरः क्रोधी कलुषोऽश्चारिरेव च । सैरिभरतु लुला-
यश्च मत्तो रक्ताक्षिरेव च ॥ ४२ ॥ विपाण्यंगबली चैव बली चैव नृपे
स्मृतम् । शृंगी यमः कृष्णदन्ती पीनस्कन्धो रजस्वलः ॥४३॥ धन्वन्तरि-
निघण्टे
तु
संमोक्तो विदुषांवरः । हँस । महिपी भन्दगमना महाक्षीरा
पयस्विनी ॥४४॥ लुलायकान्ता कलुषा तथा तुरगद्वेपिणी । पोक्ता
राजनिघण्टे तु विद्यार्थकुशलैनरैः ॥ ४५ ॥ ग्रामिण माहिप मासं खिग्धं
निद्राकरं च पिचहरम् ।। पभ । गौभद्रो वलीवर्दो दम्यो दान्तः स्थिरो
बली ॥४६॥ उक्षोऽनवान्कफुद्वाश्च वृषभो ऋषभो वृषः। धर्मस्तु धुरिणोधूर्यः
शाकरो हरवाहनः ॥४७॥ गोनाथश्चैव वोढश्च धवल सैरभेयकः। धवल:
शबलस्तानः चित्रः करसलो नृपे ॥ ४८ ॥ धन्वन्तरिनिघण्टे च दुर्धरः
परिकीर्तितः। अथपेटविला वैल । विनीतः शिक्षितश्चैव धैरिकः परिकी-
तितः ॥ १९ ॥ गोन्हा । बालो वत्सतरश्चैव दुर्दान्तो गण्डिरः स्मृतः ।
गोप्रियो गोपतिश्चैव महोक्षः पुगवः स्मृतः॥ ५० ॥ गाय ॥गौर्मातोना
शुगिणी च सौरभेयी महेन्द्रना। अघ्न्या तु रोहिणी धेनुदोग्धी भद्रा
तदुत्तरम् ॥ ५१ ॥ भूरिमह्यानडह्या च कल्याणी पावनी तथा । अर्जु-
नीति कविश्रेोः प्रोक्ता राजनिघण्टके ।। ५२ ॥ अप्लुत गोमवं गव्यं
गुरुवातकफपदम्। वनगाय । वनगौर्गवयश्चैव बलभद्रो महागवः॥ ५३॥

·तदेतच्चातिसेवनात् ॥ ६७ ।। गाढव । मभ शकुकर्णश्च बलीयो निघटशिरोमणि। गवयी वनधेनुश्च प्रोक्ता भिल्लावी नृपे । गवयामिष तु बल्यारुच्य वृष्य च बृहणम् ।। ५४ ॥ चामरी गाय, चमरो व्यजनो वन्यो धनुगोपाल- धी प्रियः। चमरी दीर्घबाला च नृपे पोक्ता गिरिपियः॥ ५५॥ कीर्तित नात्यभिप्यन्दि मास प्रायस्तु नाड्गलम् । रानडुकर । वराहस्तनुरोमश्च स्तब्धरोमस्तु रोमशः ।। ५६ ॥ किटिर्दष्ट्री वक्रदष्ट्रः कीरश्च सूकरस्तथा । काडो दन्तायुधश्चैव बलिश्च पृथस्फधकः ॥ ५७ ॥ भूदारश्चैव पौत्री च कोलो घोणान्तभेदनः । पौत्रायुधश्च शूरश्च बह्वपत्यो रदायुधः॥ ५८॥ मोक्तो ' राजनिघण्ट ' तु कविभिः शास्त्रवित्तमैः । किटिकोंडः किंटि- चैव 'धन्वतरिनिघण्टके ॥ ५९ ॥ वाराहमास गुरु वातहारि वृष्य बल. स्वादुकर वनोत्थम् । ग्रामडुकर ॥ विड्राहो यामिणश्च ग्रामसूकर एव च ॥ ६० ॥ ग्राम्यकोडो ग्राम्पकोलो विटाशो भूविदारक : विलम्बित. मृगश्चैव प्रोक्तो ' राजनिघण्टके' ॥ ६१ ॥ तस्माद्यामवराहमास तनाति मदोबलवीर्यवृद्धिम् । घोडा ॥ अश्वो घाटस्तुरङ्गव नुरगस्तु तुरङ्गम ॥ ६२ ॥ वाहो वानी मुद्भोजी वीतिसप्तिश्च सैंधव. । हरिहयश्च धारादो जवनो जीतवो जवी ॥ ६३ ॥ गन्धर्वो वाहनश्रेष्ठो श्रीभ्राताऽमृतसोदर ! प्रोक्तो ' राजनिघण्ट' तु शास्त्रार्थकुशलैनरैः ॥ ६४ ॥ हसस्तु शालिहोत्रश्च ययुर्धन्वन्तरी स्मृतः । अध शिंगरु । भूकला दुविनीतश्च किशोरस्तुरगार्भकः ॥ ६५ ॥ अथ घोडी । वाजि- नी वडवा वापी प्रसूराश्वाश्विनी 'नृपे । 'धन्वन्तरिनिघण्ट' च वामनी परिकीर्तिता ॥ ६६ ॥ अश्वमास भवेदुष्ण वातघ्न गौरव लघु । पिनदाह- पद नृणा . रासभः खरः । भारवाहो मरिगमश्चक्रिवान्धूसरो 'नृपे ॥ ६cti धन्वन्तरिनिघण्टे ' च राप्रोक्का रेणुभूषितः । गर्दभमभव मास किपि, द्ग बलप्रदम् ॥ ६९ ॥ रुच्य तु बनज शैत्य बहुवीर्यबलपदम् । अथ खेचर । खेसरोऽश्वखरोद्भत. सकृद्वध्वगः क्षमी ॥४. सतुष्टो मिश्रजश्चैव मिश्रश्न्दोतिभारगः । प्रोक्तो । राजनिघण्टे ·१७४ निघंटशिरोमणिः। , . तु कविभिः शासवेत्तृभिः । ७१ ॥ 'धन्वन्तरिनिघण्टे' च वाम्योs- श्वतराध्वगः,। वोकड शेळी ।, अजो बुकस्तु मेध्यश्च लम्बकर्णश्च. छागलः ॥ ७२ ।। बर्करश्चैव छागश्च मेको बस्तः पयस्वलः । अना पपस्विनी भीरु छागी मेध्या गलस्तनी ॥ ७३ ॥ मोक्ता ' राजनिघण्टे' तु बुद्धिमद्धिर्न संशयः । छागमांस लघु स्निग्धं नातिशीतं रुचिभ- दम् ॥ ७४ ॥, निर्दोष वातपित्तनं मधुरं वलपुष्टिदम् । मही । मेषो भेडो हुडश्चैव मेदुः कर्णायुरूरुणः ॥ ७५ ॥ एडका । शृंगी तु येडको- ऽविश्व त्वरम्रो लोमशो बली । मोक्तो ' राजनिघण्ट' तु कविभिर्विदुषां वरैः ॥ ७६ ॥ मेपमांसं गुरुस्निग्धं बल्यं पित्तकफपदम् । मेदपुछामिपं वृष्यं कफपित्तकरं गुरु ।। ७७ ॥ हरण | मृगः कुरङ्गो वातायुः कृष्ण- सारः सुलोचनः । हरिणोऽजिनयोनिश्च येणः पृषतराजके ॥ ७८ ।। कुसारङ्गः सशालोऽडुः शबल: पृष्ठ एव च । चारुलोचनसंज्ञश्च स्मृतो धन्वन्तरी धुवम् ॥ ७९ ॥ द्रव्यरत्नाकरे । चैव ताम्रवर्णः एकी- र्तितः । एणस्य मां लघु शीतवृष्यं त्रिदोपहृत्पड्रसदं च रुच्यम् ॥८॥ कुरङमांसं मधुरं च तहकफापहं मांसदापतनाशि । चितळ । फकुवा ग्रन्थसारंगः शाखी शृङ्गन्ध चित्रलः ।। ८१॥ मोको । निघण्टे 'तु कविमिः शास्त्रवित्तमः । चित्रांगश्चित्तलः स्विन्ने वत्सकर्णश्च पीतकः ॥ ८२ ॥ ' धन्वन्तरिनिघण्टे तु संमोक्तो विदपावरः । विषांगो घातलः कश्चिन्मधुरो बलवर्द्धनः॥८३॥ रोहिस । रुरुस्तु रोहिपा रोही दृश्यशम्बरनीलकी । पृष्ठतो रंकुशश्चैव बलपृष्टच ' राजके '॥ ८४ ॥ न्यकुश्च रोहिरोहीशो धन्वन्तरिनिवण्टके किचिद्धि वातलो ज्ञेयो मधुरः फान्तिकारकः ॥ ८५ ॥ सांबर । भारगो महाशृंगो नृपे वनप्रियः स्मृतः । शायरो बहुविषाणी च धन्वन्तरिधि- ण्टके ।। ८६ ।। तद्वच्छम्बरमांस तु यं दोपत्रयापहम् । श्रीकारी। शिखायूपः कुरंगश्च श्रीकारी च महाजवः ॥ ८७ ॥ जवनो वेगिहरिणो जघालो जधिकाव्हप: । प्राको राजनिषण्टे तु पुरातनचिफिल्मकः ॥ ८८ ॥ श्रीकारी स भवें मांस लघु हृद्यं बलपदम् ।। माकद । गानरो .

·. निघंटाशिरोमणिः। मटः कोशः कपी शाखामृगो हरिः ॥ ८९ ॥ प्लवङ्गमो वनौकश प्लवङ्गः प्लवनः प्लवः । पोतो राजनिघण्टे तु कविभिःशास्त्रदृष्टिभिः ॥९॥ वनेचरो दुर्मुखश्च धन्वे च वनगोचरः । वानरः पवनः श्वासमेदःपाण्डु- कृमिजयेत् ॥ ९१ ॥ वानर ॥ मोलागूलस्तु गौरास्यः कपिः कृष्णमुख- स्तथा । मन्दुरो भूषणात्यश्च नृपोक्तः कृष्णावानरः ॥ ९२ बिलेशया हतमृगाः सप्रोक्ताः कविमि नृपे'। गुणस्तु पूर्ववत् ॥ खवलेमांजर। शल्यः शल्यमृगश्चैव वज्रशुक्तिनिलेशयः ॥ ९३॥ प्रोक्तो राजनिघण्टे' तु धन्ने चाल्पमृगः स्मृतः । साळई । शल्यः शली विदित्युक्तः शलालो राज- नामके ॥ ९४ ॥ सारसळ । शल्यलोनी तु शलली शललं शलमेव च ॥ प्रोक्तो 'राजनिघण्टे' च सम्पशास्त्रार्थदृष्टिभिः ॥ ९५॥ शलकं तु शलिक्चैव सूचिनाऽविसधा तथा । खरा 'धन्वनिघण्टे ' च 'द्रव्ये 'तु शुचिना स्मृतः ॥ ९६ ॥ शलूकः श्वासकासास्रशोषदोपत्रयापहः । सेधा तथैव विज्ञेया विशेषादलवर्धनी ॥ ९७ ॥ खोकड । कोंकडो जवनः कोंको वावो बिलशयः स्मृतः । 'नृपे' चमरपुच्छश्च लोमशो धूम्रवर्णकः ॥ ९८ ॥ शेयो मधुरवृत्तश्च श्वासानिलपित्तहरं तन्मासं पित्तदाहकरम् ॥ मुंगस ।। नकुलः शुचिवक्त्रश्च सारिलॊहिताननः ॥ ९९ ॥ सर्पदीकर- चैव ततो दिरसनस्तथा । पातालनिलयश्चैव बली राजनिघण्टके १७०००॥ 'धन्वन्तरिनिघण्टे च पिङ्गलो पधुरुच्यते । कृशताश्चाराकासमो नकुलः श्लेष्मवातजिद ॥ १॥ नाग ॥ नागस्तु कावेयश्च वक्रांगो इन्दशूककः ॥ चक्षुःश्रवा विषधरो गूढाघिः कुण्डली फणी ॥ २ ॥ पन्नगो वायुभक्षश्च मोगी सर्पो द्विजिव्हकः ॥ दष्ट्री मुजगोऽहिचैव कंचुकी च सरीसृपः ॥२॥ उरणो दीर्घपुच्छश्व भुजगो ‘राजनामके'। आशीविषस्तु व्यालश्च जिव्हको 'धन्वनामके' ॥ ४ ॥ सर्पभेद. ॥ गो- नासो मण्डली चैव चित्राङ्गो व्यंतरी तथा ॥ कुलको हरितश्चैव राजिलं डुण्डुभ 'नृपे' ॥ ५॥ श्वेतनागोऽरुणः सर्पस्तथैव चित्रनामकः ॥ मोर चैव पीतश्च कलङ्गः कृष्णडुण्डुमः ॥ ६ ॥ राजिलो जलसर्पश्च विरको ..

·। १७६ निघंटशिरोमणिः । 'धन्वनामके' ॥ श्वासानिलकासहरं तन्मांस पित्तदाहकरम् ॥ ७ ॥ घुसा। महामूपकसज्ञस्तु मूषी विनेशवाहनः ॥ महागः सस्यमारी च मूफलो भित्तिपातनः ॥ ८ ॥ मोक्तो — राजनिघण्टे' तु मुखीभूपस्तु 'धन्वके' । चुचुचरी ॥ चुचुचरी राजपुत्री तथैव प्रतिमापिका ॥९॥ सुगन्धमूपिका गन्या शुण्डी निशुण्डी मूषिका । प्रोक्ता राजनिघण्टे तु कविभिः शास्त्रवेत्तृभिः ॥ १०॥ उंदीर ॥ पिगोखुर्मूषकश्चैव नखी खनक उदिर ॥ बिलकारी च धान्यारिनृपे बहुमजः स्मृतः ॥ ११ ॥ धन्वतरिनिघण्टे च खननः परिकीर्तितः ।। श्वासानिलकासहरं तन्मास पित्तदाह करम् ॥१२॥ घोरपड ॥ गोधा तु गोषिका दारुमुख्या 'राजनिघण्टके' | धन्वन्तरिनि- घण्टे' च दारुमत्स्या प्रकीर्तिता॥१शागोधानिलहरा मल्या वृष्या मेध्या च कीर्तिता ॥ सरडा ॥ सरटः कृकलासस्य प्रतिसूर्यः शयानक ॥ १४ ॥ वृतिस्थः कण्ट कागारो दुरारोहो द्रुमाश्रयः ॥ धन्वन्तरिनिघण्टे' च सूतः सूर्यः शयानकः ॥ १५॥ धुइरा सरड । जाहाको गानसकोची म- ण्डली बहुरूपकः । कामरूपी विरूपी च पेलुवासो 'नृपे ' स्मृतः।।१६।। पाल । पल्ली तु मुसली चैव गृहगोधा विषम्मरा । ज्येष्ठा च कुड्यपुच्छा च पल्लिका तु ' नृपे ' स्मृता ॥ १७ ॥ तन्तुवायः । कांतीण । तन्तु- वायस्तूर्णनामो लूता कर्कटकः कृमिः । ' धन्वन्तरिनिघण्टे ' च सपोक्ता मर्फटक्रिमिः ॥ १८॥ विपकिडा । हलाहलस्त्वअलिका 'नृपे' कुटिलकीटका ॥ विंचू । वृभिकः शूककीटच दलीद्रेणस्तु वृश्चिकः॥१९॥ 'द्रव्ये ' शतपदी चैव चित्रागः परिकीर्तिता । गोम । 'नृपे ' कर्ण- जलूका च चित्रागी शतपादिका ॥ २० ॥ काळी मुंगी। पिप्पली स्त्री- सज्ञिका च नृपे ' पोता पिपीलिका । तेलमंगी । उदया कपिज- घीका ' नृपे 'लपिपीलिका ॥ २१॥ मुंगळा । कृष्णा तु पीपिली स्थूला 'नृो' वृक्षरुहा स्मृता॥ ढेकण | मत्कुणो रक्तपायी च रमागो मधमाश्रयः ॥ २२ ॥ निलेशयः कविः समोतो नव सशपः । अथ जलेशयमाणिमांसगुणाः । तन जलेशयप्राणी । जलजन्तुल- .. - ·निघंटशिरोमणि । १७७ . . प्राणी क्रूरकर्मा जलेशयः ॥ २३ ॥ जलबालः कविश्रेष्ठैः प्रोक्तो ' राज- निघण्टके ' । मासा । मत्स्यो वैसारिणो मीनः पृथगेमो झपोण्डजः ॥ २४ ॥ विमार. शकली शक्लो पाठीनो ' राजनामके'। मत्स्यभेदः। राजीवः शकुलो शृगी वागुसः शलपल्लवः ॥ २५ ॥ पाठीनः कुलरश्चैव नद्यावर्तश्च मुद्गरः ॥ तिमिरो विदुषाश्रेष्ठः प्रोक्तो ' राजनिघण्टके ॥२६॥ विस्मृतो यो पुनः प्रोक्तो तत्रैवानिमिपस्तिमिः ॥'धन्वन्तरिनि- घण्टे ' च कुलिशः शल्यचुल्लकः ॥ २७ ॥ कुशली चैव कठी च रोहि- नस्तिमिराण्डजः ॥ मकराख्यमहामत्स्यभेदः ॥ मकराख्यस्तु मातगो मकरस्तु चिलीचिमः ॥ २८॥ तिमितिमिलिश्चैव तिमिगिलगिलस्तथा। महामत्स्यः कविश्रेष्ठैः सप्रोक्तो ' राजनामके' ॥ २९ ॥ ' धन्वन्तरि- निघण्टे ' च चिरिल्लः परिकीर्तितः ॥ मत्स्या बलकरा वृष्या गुरव कफपित्तलाः ॥ ३० ॥ उष्णाभिव्यदिनः स्निग्धा बृहणाः पवनापहाः । नादेया बृंहणा वृष्या गुरवोनिलनाशनाः ॥ ३१॥ कौप्या वृष्याः कफा- छीलामूत्रकृच्छ्रविवधाः । तडागा गुरवो वृष्याः शीतला बलमूत्रदाः ॥ ३२ ॥ तडागवन्निझरजा बलायुमंतिदृक्कराः । सरोजा मधुराः स्निग्या बल्या वातनिबर्हणाः ।। ३३ ।। सामुद्रगुरवो नातिपित्तलाः पवनापहाः ॥ तत्रापि लवण भोज्या ग्राहिणो दृष्टिनाशनाः ॥ ३४ ॥ इन्द्रोद्भवा बल- करा न तु स्वच्छजलोद्भवाः । हेमन्ते कृपजा मत्स्याः शिशिरे सारसा हिताः ॥ ३५ ॥ मधग्रीष्मम्बुकालेषु नदीचोडूतडागजाः । शरन्सु नझं- राः सर्वे वर्षोत्थाः सर्वदोषदाः ॥ ३६॥ कषायानुरसः स्वादुवातन्नो नातिपित्तकृत् । रोहितः सर्वमत्स्याना वरा वृष्योदितातिजित् ॥ ३७॥ कपायमधुरा रूक्षो विशदो रोचनो लघः । याही तु नदकावर्तस्तस्यान- सकलः स्मृतः ॥ ३८ ॥ इतिसर्वमत्स्यभेदग़णः ॥ अथ मुसर ।। शिंशकः शिशुमारश्च ग्राहो राजी वराहकः ॥ मगर ॥ नकन्तु 'कुभिरश्चैव गिलग्राहाहाबलौ ॥ ३९ ॥ मोक्तो। राजनिषण्ट ' धन्वतरिनिपटे । तु मकरस्तुपिदष्टक , तु कविभिर्विदुपावरैः ।

·१७८ निघंटशिरोमणि । १४. ॥ शिशुमारो गुरुर्वृष्यः कफद्वातनाशनः । बृहणो बलदः सिग्ध- स्तद्वन्यकरमादिशेत् ॥ ४१ ॥ कांसव ॥ कच्छपः कमठः कूर्मो गूढागो धरणीधरः । कच्छेष्टः पललावासस्तथा कठिनपृष्ठकः ॥ ४२ ॥ वासो वृत्तश्च कविभिः सप्रोक्तो 'राजनामके' । वृत्तन्तु पल्ललावासो 'धन्वन्तरि- निघण्टके' ॥ १३ ॥ कच्छपो बल्द: स्रिग्धो वातघ्न पुस्त्वकारकः ॥ का खेकडा ॥ कर्कटस्तु कर्कटकः कुलीरश्च कुलीरक- ।। ४४ ॥ मवशकः पकवासस्तिर्यग्गाम्यूप्रदको 'नृपे' । ककेटो बृहणो वृण्य. शीतलोसृग्गदा- पहः ॥ ४५ ॥ वेडूक । मडको द१रो मडो हरिमकश्च लूलुकः । शालु- कश्चैव वर्षाभू. पूव. कटुग्यो 'नृपे' ॥४६]] राजमंदूक थोरला वेडूक ।। ततस्तु राजमण्डूको महामण्ट्रक एव च । पीतागः पीतमडूको वर्षाघोपो महारव. ॥ १७ ॥ 'प्रोक्ता राजनिघटे' तु कविश्रेष्ठेर्न समयः । मण्डक श्लेष्मलो नातिपित्तलो बलकारकः ॥४८॥ जळवा ॥ जलुका तु जली- का च रक्तपा रक्तपायिनी । रक्ते सदाशिका तीक्ष्णा वमनी जलजीवनी ॥४९॥ प्रोक्ता 'राजनिघटे' तु वसुसख्या भिषग्वरैः ॥ पाणीकावळा ।। जलकाक उदात्यूहः कालकटश्च राजके' ॥ ५० ॥ जलपारवा । जल- पारावतश्चैव तथा जलकपोतकः । पीतकाश्च कविभिः प्रोक्तो राजनि- घटके' ॥ इतिमलेशयाः ॥५१॥ अथसाधारणपक्षी । खगस्तु विह- गश्चेव विहगोथ विहगम । पिपतिश्चैव पत्री न पतत्री पत्रवाहनः ५२ ॥ शकुनिः शकुनश्चैव तथैव विकि- राइज । विः पतगो खगश्चैव नौकश्च पतन्नभः ॥ ५३ ॥ वाजि- पत्रोंडनचैव द्विजः पक्षी निडोद्भवः । युग. शकुतः पतगः पिच्छिनी पतगस्तथा ॥ ५४ ॥ विकिरो विदुपाट, समोतो 'राजनामये। विष- नश्चैव तिथंचो वटाविः खेचरी बनी ॥५५॥ गीध ।। गृध्रस्तायः शात्म- लिम्थः खगेंद्रो भुमरगतकः । वज्रतुइस्तु दाक्षायो गरुत्मान्दूरदर्शन ५६ मोको 'राजनिघटे' च दाक्षिण्योधन्वनामके || रणगीय।। करगो नील- पिच्छच लबको रणमियः ॥ ५७ ॥ रणपक्षी पिच्छमाणः स्थलनीलो - ॥

·काल: मोक्तो 'राजनिघंटके ! नर्तको धनरावच धन्वतरिनिघटके' ॥७॥ निघंटशिरोमणिः । मयंकरः । प्रोक्तो 'राजनिचंटें' च 'धन्वे' तु करकः स्मृतः ॥५८|| गृधस्य काकवन्मांसं विशेषान्नेत्ररोगजित् ॥ बहिरीससाणा ।। श्येनः शशादः क्रव्यादः कामांगश्च खगांतकः ॥ ५९ ॥ तरखी तीवसंतापो नृपरिम- स्तायनायकः । 'धन्वन्तरिनिघण्टे' तु क्रव्यादः परिकीर्तितः ॥६॥ श्येनचीरैभव मांसं प्रायो दोषकर गुरु ॥ कंकपक्षी ।। कंकस्तु लोहपृ- छश्च सदंशवदनः खरः।। ६१ ॥ रणालंकरणः क्रूरः सद्यः स्यादामिष- प्रियः। कावळा । काकस्तु वायसो ध्वांक्षः कोनोरिष्टः सकृत्मनः ॥६२॥ बलिभुग्वालिपुष्टश्च धूलिजंघो निमित्तकृत् । कौशिकारिश्चिरायुश्च करटो मुखरस्वरः ॥ ६३ ॥ आत्मघोषो महालोभश्चिरंजीवी तथैव च । चललो. चनसंज्ञस्तु मोक्तो 'राजनिघंटके' ॥६४॥ 'धन्वंतरिनिघटे' तु प्रोक्तश्चो. लूकजित्तथा ॥रानकावळा ॥द्रोणस्तु द्रोणकाकश्च काकोलोऽरण्यवायसः ॥६५॥ वनवासी महापाणः कररावी पलप्रियः । प्रोक्ता 'राजनिघटे' तु महाविद्याविशारदैः ॥ ६६ ॥ काकमांस मासमांसं चक्षुण्यं दीपनं लपा आयुष्यं दीपनं बल्यं क्षतदोषक्षयापहम् ॥ ६७॥घुयड॥ उलूकस्तामसेन घूको दिवांधः कौशिकः कुविः । नक्तंचरो निशाटश्च काकारिधोर- दर्शनः ॥६८॥ कविरर्धसहाभीरु धन्वंतरिनिघंटके' । उलूकपललं भ्रांति- पदं वातप्रकोपदम् ।। ६९ ॥ वडवाघूळ । वल्गुली वक्त्रविष्टोज्ञा दिवांधा च निशाचरी । स्वैरिणी च दिवास्वापा मांसेप्टा मातृवादिनी ॥ ७० ॥ पोक्ता — राजनिघटे ' तु शास्त्रविद्याविशारदैः । वल्गुनी नक्तचारी चा वक्त्रविष्ठाविनिर्गमा ॥१॥ 'धन्वंतरिनिघटे' च क्रव्यादी परिकीर्तिता । ॥ मयूर ॥ मयूरश्चंद्रिका बहिनीलकंठः शिखी ध्वनीं ॥७२॥ मेघानंदी कलापी च शिखंडी चित्रपिच्छकः । बाणः प्रचलाकी च शुक्लापांगः शिखाबलः ॥ ७३ ॥ केकी भुजंगभोजी च मेघनाद उलासकः ।बहि- भारः कपालश्च बहिनेत्रः प्रचालकः ॥ ७४ ॥ शिखाज्ञेयो पनि मयूरमांस सुस्निग्धं वातनं शुक्रवर्धनम् । बल्यं मेधाकरं प्रोक्तं चक्षुरोग- ·निघंटांशरोमणिः। विनाशनम् ॥ ७६ ॥ कोंची । कुकुरः स्वरशब्दश्च क्रोचः पाक्त पर सरः ॥ नीलकर्कोची। नीलकौंचस्तु नीलांगों दीर्घग्रीवोतिजागरः ७७ ॥ मोक्तो ‘राजनिघटे ' तु कविमिः शास्त्रवेत्तृभिः । क्रौंचः पिचानिलहरो पेंचकः कफवातजित् ॥ ७८ ॥ वगळा || कंको नको बकोटश्च तीर्थसेवी च तापसः । मीनघाती मृषाध्यायी निश्चलांगश्च दांभिकः ॥ ७९ ॥ ॥वलाका बलाका बिलकंठी च शुष्कांगी दीर्घकधरा ।धर्मातःकामुकी श्वेता मेघनादा जलाश्रया ॥८०॥ प्रोक्ता' राजनिघटे ' तु शास्त्रविद्याविशारदैः । ततो बकबलाकाद्या गुरवो मांसभक्षणात् ॥८१॥ चक्रवाक।। चक्र: कोक- श्चक्रवाको रथांगो भूगिप्रेमकः । दद्वचारी सहायश्च कातेकामी तदुत्तरम् ॥८२॥ रात्रिविश्लेषगामी च वक्षोजः कामुको 'नृपे' । रात्री वियोगी 'धन्वे' च दवगस्तु स्तनोपमः ॥८॥ कव्यं च चक्रवाकस्य लघु स्निग्धं बलप्रदम् । वन्हिकृत्सर्वशूलममुष्णवातामयापहम् ॥ ८४ ॥ सारस ।। सारसो रसिकः कामी गीलागो मणितारवः । नीलकंठो रक्तनेत्रः काकुत्रा कामिवल्लभः ॥ ८५ ॥ प्रोक्तो 'राजनिघटे' तु शास्रज्ञकुशलैनरैः । सार- सस्य तु मासं च मधुरामलकपायकम् ॥ ८६ ॥ मेहातिसारपित्तनं ग्रह- ण्यशेरुनापहम् ॥ हंस॥ हंसो धवलपक्षी च चक्रांगो मानसालयः॥८॥ कलहंसः कलवांश कलनादो मरालकः । हंसी तु वरटा चैव परला वार- ला तथा ॥ ८८ ॥ मराली मंजगमना चक्रांगी मृदुगामिनी । प्रोक्ता 'राजनिघटे' तु शास्त्रार्थकुशल रैः ॥ ८९ ॥ हसः सिन्धी गुरुवृष्यो वीर्योष्णः स्वरवर्णकृत् । वातास पित्तशमनो बृहणो बलवर्धनः ॥ ९ ॥ ॥कोंबडा। कुक्कुटस्तानचूडव कालशश्चरणायभः। नियोद्धः ककवाकुन विकिरो नखरायुधः ॥ ९१॥ कृकुटः सिग्धरूक्षोणः स्वरामींद्रियदा- दचकृत् । बृंहणो वातहा वृप्यो लघुर्बलकृतः स्मृतः ॥ १२ ॥ होला । कपोतः फोकदेकच धूसरो धूम्रलोचनः । दहनामिसहायश्च भीषणो गृह- नाशनः ॥ ९३ ॥ प्रोको 'रागनिघंटे' तु भस्मांगो घुषकृदनौ । स्वादुः कपाय लघः कपोत: कफपित्तहा ॥ ९४ ।। पारवा ॥ पारावतः ·व्याघाटस्तु भरद्वानो खंजनः खंजरीटमः ॥ १२ ॥ यातको नीलपित्तमा . 'राजनिघण्ट' ॥ पंचापचे ॥ तैलपारसु पयोणी च जना जीनपत्रिका ॥ ११ ॥ शृंगी ॥शृगः कलिंगी धमाटो वोपपहः कलिंगकः। भरद्वाजा निघंटशिरोमणिः। फलरवस्तथैवारुणलोचनः । रक्तक्षणः कुररवः कामी मदनक- स्तथा ॥ ९५ ॥ कंठीरवो वाग्विलासी तथा मदनमोहनः । गृहकपोतकः प्रोक्तो राजनामनिघंटके ॥ ९६ ॥ खबूतर ॥ पारावतस्तु अगदेशी कामुको घुघुलारवः । अंधिविच्छो गलरवः प्रोक्तो 'राजनिघंटके' ॥९७॥ पारावता गुरुः स्वादुः कषायो रक्तपित्तहा ॥ कोकीळ ॥ कोकिलः परपुष्टश्च कालः परभृतः पिकः ॥९८॥ वसतदू- तस्तानाक्षो गंधर्वो मधुगायनः । वारातः कालकंटश्च कामांधः काकली- रवः ॥ ९९ ॥ कुहूरवाऽन्यपुष्टश्च मत्तो मदनपाठकः । सुकठी मधुरा- लापः कालकंठी मधून्मदः ॥ ७१०० ॥ फामगो वनभूपश्च प्रोत्तो 'राजनिघटके' । कोको वसंतार्तवश्च 'धन्वंतरिनिघंटके' ॥१॥ कोकिलो बृहणः पोतो मधुरो बलवर्धनः । कफनेः स्वरकृयाही चक्षुभ्यः कफका- सगित् ॥२॥ रावा॥ शुकः कीरो रक्ततुडो मेधावी मजुपाठकः । राजशू- कस्तु प्राज्ञश्च शतपत्रो नृपप्रियः ॥ ३ ॥ प्रोक्तो 'राजनिघंटे' तु धन्वे च पियदर्शनः । महाराजशुकश्चैव वक्रतुडः प्रकीर्तितः ४ शको बल्योथ वृष्यश्च वीर्यवृद्धिकरः परः । वातलो बृंहणो ज्ञेयस्तथा राजशुकः स्मृतः' ॥ ५॥ साळुखी । सारिका मधुरालापा दूती मेधावनी तथा । गोर- टीका गोकिराटी गोरिका कलहप्रिया १६॥ प्रोक्ता 'राजनिघटे 'तु 'धन्वे' गोराटिका तथा । कलहाकुला गोविराटी संपोका पियवादिनी ॥ ७ ॥ सारिका च भवेसिग्धा वातला श्लेष्मला रमृता । वीर्यसंजननी वृप्या मेध्या चैव रगायनी ॥ ८ ॥ चकोर ॥चकोरवद्रिकापायी कौमुदी- जीवनो 'नृपे' ॥ चकोरो बृंहणा बन्यः विग्योप्पो वातनाशनः ॥ ९ ॥ ॥चातक ॥ चातकस्तोककव सारंगो मेघनीवनः । 'नृपे' मोक्तः कवित- यशास्त्रार्थकोविदः ॥ १० ॥ कौंन् ॥ हरितस्तनला प्रोता । -

·निघंटशिरोमणिः।
भारद्वाजः कफास्रजित् ॥ चास ॥ चापः किक्कटिपश्चैिव नीलांगः मिय.
दर्शनः ॥ १३ ॥ वर्तिका ॥ वर्तिको वार्तिकश्चैव वर्ती तु गांजिकायकः।
वार्तिकः कटुकः पाके कपायो वातकृलघु: १४ ॥ मेधामिवर्धनो वृष्यो
ग्राही वर्णप्रसादनः ॥ रानचिडी ॥ चटकः कलविकश्च कामुको नील-
कण्ठकः ॥ १५ ॥ गृहचिडी ॥ चटका कलविकी च चटकैस्तु तत्सुतः।
धू परचिडी ।। धूगराऽरण्यचटका कुब्जा भूमिशया नृपे ॥ १६ ॥
भोरडी ॥ भारिटः श्यामचटका शैशिरः कणमक्षकः। अथ जिगजिगा।
गृहकृत्योऽक्षमो भीरुपिद्विष्टः कणप्रियः ॥ १७॥ चटकः शीतलः
स्निग्धः स्वादुः शुक्रकफपदः ॥ सनिपातहरो वेश्मचटकः शुक्रलः परः
॥ १८॥ लावा !! लावस्तु लावकश्चैव लवो लावो नृप' स्मृतः ॥ ला.
वा तु लावको लावश्चित्रदेहवतर्षियः ॥ १९ ॥ पासुलो गौरतश्चान्यो
पौंड्रको दर्भराम्तथा ॥ लावो हृयो हिमानियो ग्राहिणो वह्निदीपनः
॥ २० ।। पाशुलो श्लेष्मलस्तेषा वीर्योष्णोनिलनाशनः ॥ गौरकः करू-
वातनो रूक्षो वन्हिप्रदः परः ॥ २१ ॥ पौंड्रकः पित्तदः किंचिल्लघुः श्ले.
प्मानिलापहा । दर्भरो रक्तपित्तना हृदामयहरो हिमः ।। २२ ॥
तथा विपाके कटुकः सन्निपातेन पूजितः ॥ लावा सन्निपातहरः ॥
पक्षिणा लावकश्रेष्ठो लावको जागलात्मकः ॥ २३ ॥ सग्राही दीपन:
श्रेष्ठ: कपायो मधुरो लघुः ।। तित्तिर ॥ तिमिरिस्तित्तिरश्चैव याजुपो
'राजनामके ॥ २४ ॥ तित्तिरश्चिनपक्षी स्याकृष्णो गौरः कपिजलः ।
तितिरः सर्वदोपनो ग्राहिवर्णप्रसादनः ॥ २५ ॥ हिकावासानिलहरो
विशेषाद्गौरतित्तिरः । पिंगला । क्षुद्रोलूकः शकुन्तेयः पिंगलो डुडुल-
स्तथा ॥ २६॥ वृक्षायी वृहद्रावी विशालाक्षो मयंकरः ॥ काळीचिडी।
श्यामा वराही शकुनी कुमारी चटका तथा ॥ २७ ॥ दुर्गा देवी
पोतकी न रामा कृष्णा च पाडवी । कालिका शिमिका व पोका
'राजनिघंटके' ॥२८॥ काजवा ।। प्रमाकीटस्त खद्योतः खज्योतिरूपसू.
र्यकः । तेलिन ।। बैलिनी तेल कीट पड्किंदा दद्रुनाशिनी ॥ २९ ॥

·१८३ मिनी ४४ ॥ अचितभ्रललिता वामिता मानिनी तथा । वरारोहा नतागी च विनता त वरा तथा ॥ ४५ ॥ श्यामा तु दाशनी भव भार्या जाया स्मृता भवम् । माया तु नपरी पोता बायका पाहते निधटशिरोमणि । ॥ विरवोहटी ॥शकगोपस्तु वर्षाभू रक्तवर्णस्तथैव च । इद्रगोपकसज्ञस्तु समोतो 'राजनामके' ॥ ३०॥ भ्रमर ॥ भ्रमर. षट्पदो भृगः कलालाप: शिलीमुखः । पुण्यवयो द्विरेफोली मधुकृन्मधुपो द्विपः ॥ ३१॥ भस- रूश्चचली पेली झकारी मधुलोलुप । इदीवरश्च मधुलिट रामतो मधु- मारकः ।। ३२॥ प्रोक्ता राजनिघटे' तु शास्रविद्याविशारदैः॥मोहोळमाशी ॥चर्वाणा माक्षिका नीला शरपा मधुमक्षिका ॥ ३३॥ गांधीण || गवारी वरटी क्षुद्रा क्षारा च क्षुद्रचर्वणा ॥डांस ॥ दशा दुष्टमुखः क्रूर क्षुद्रिका वनमक्षिका ॥ ३४ ॥ गाक्षिका चामृतोपन्ना वमनी चपला ' नृपे आधुंगुर्डे । मश्यको वज्रतडव सूच्यास्यः सूदममक्षिका ॥ ३५ ॥ रात्रि- जागरदा धूम्रो नलिबाह्यन्यजा तथा ॥ उवा ॥ यका तु केशकीटश्न स्वेदज. षट्पदा नृपे ।। ३६ ॥ लिरवा ॥ पक्ष्मयूका षट्चरणा श्वेतयू- फागवस्त्र का । लोकायुकाडसज्ञश्च वस्त्रकाः परिकीर्तिताः ॥ ३७ ॥ इति सिंहादिवर्ग समाप्तः ॥ ६ ॥ अथ मनुष्यवर्गः ॥ मनुष्य || मनुष्यो मूमिजो मत्यो मनुगो मानवो नरः । द्विपदचतनश्चैव समोक्तो 'राजनामके' ॥ ३८ ॥ भस्पर्शो मानुष- चैव भूस्थस्तत्रैव कीर्तितः । पुरुषः । पुरुषो ना नरश्चैव पुमान्पचजन स्तथा ॥ ३९ ॥ अर्थाश्रयोऽपिकारी च फर्हिस्तु पुमर्थवान् । पोलो 'राजनिघटे' तु वैद्यविद्याविशारद.॥ ४० ॥ स्त्री । सी योषा वनिता चैव सुनया ह्यमला तथा । नारी सीमतिनी गमा वामागा ललनागना ॥ ४१ ॥ काता वधूः पुाधी च सुभ्रुवा चरवर्णिनी । सुतनुश्चेव तन्वी र तनुग्तु कामिनी जनी ॥ ४२ ॥ सनेत्री चैव तन्वगी रमणी तदनन्त- रम् । मीरुः कुरगनयना प्रिया च मामिनी तथा ॥ १३ ॥ योपिञ्च महिला चैव महेला च विलासिनी । तिचिनी तु प्रमदा सुदरी मत्तका- ·निटभिगमणि। रना ॥ ४६॥ कुटुमिनी पशी र मरि विमा समानी पागना प्रांगा व्यता न तपनारम् ॥ १७ ॥ लगाालिका नव गिनिना मगंगा पति स तु वर्गाग फलसी फलालिमा ।। ४८ परनी च गृतिणीना का 'रानगिया । उनमा भेग माया च पिग्मृती दिनारम् ॥ ११ ॥ पापी माशी गर्वि- सूत्रिका ॥ मापानी भर गयान पुगमागीति 'द्रगो' ॥७० [वामा तु काका नव गारी कमललोचना । युयना नए पाना च मानो पन्चनरी भुवम् ॥ ५५ ॥ नवरा ॥ मा पतिरः पात: परिणेता प्रियो गृगी । पोको 'रामनिटे' तु वैयविद्याविशारदः ॥ ५२ ॥ नपुंसक ॥ नपुसकरत नीमच तृतीपातस्तथा । पंटः पंटो नारी पोटा स्वीपुंगा 'राजनामक ॥ ५३॥ पट्टराणी महादेवी तु राज्ञी च पट्टा माहिती तथा प्रोता राजनिटे' तू मिपग्विधापरायणः ॥५४॥विलासिनी।। भोगिन्या तु विलासिन्या संभो या न पापिका । रानभाग्या सुमूल्या प भटिन्या 'राजनाम' ॥ ५५ ॥ यया ॥ धेश्या तु गणिका भोग्या वारसी स्मरवीथिका । ममारनुपा जनी वघ्या चिरटी च सुवासिनी ॥ ५६ ॥ इच्छावनी कामका च परयंती कामुकी । पंश्चली चर्षणी चय पधी घराती तथा ॥ ५७ ॥ इतरी कुलटा व सरिणी पोसुला तथा । अशिश्वी स्वपरा पैव निपती वसुना ध्रुवम् ॥ ५८ ॥ अवि- भ्वरया च विधवा समा चालिः मग्नी तथा । वपस्या पतिपनी च तथैव च राभर्तृका ॥ ५९ ॥ पोका 'रामनिपटे' तु चतुर्विंशय गल्यका ॥ बामण ॥ ब्रह्मा तु माझणो विप्रः षटकर्मा द्विज उत्तमः ॥ ६ ॥ पाको राजनिटे' तु फविभिः शास्त्रकोविदः क्षत्रियः ॥ राजा तु सार्व- भीमश्च पार्थिवः क्षत्रियो नृपः ॥ ६१ ॥ पोनो राजनिपटे तु कविमिः शासवित्तमः॥ वैश्य आवश्यस्तु व्यवहां च विट्च वार्तिक एव च ॥६२|| वमिनस्तु वणिक्व मोक्तो 'रजनिघटके' । शुद्र ॥ शूद्रचतुर्थः पन्नातो द्विजदास उपाराकः ॥ ॥ मोक्तो राजनिघटे' स्मिन्पुरातन- ·निर्धटशिरोमणि . - महाजनैः ॥ वाळ ॥ बालः पाकोऽभको गर्भः पोतकः पृथुकः शिशुः ॥६४॥ शावोर्नो बालिशश्चैव डिभोथ बदुरुत्तमः । सुज्ञैर्माणवकः 'मोक्तो 'राजनामनिघटके' ॥ ६५ ॥ तरुण ।। युवा वयस्थस्तरुणो 'राजनामनि- घटके '। लेकरूं । बाल उत्तानशायी च डिभस्तु स्तनपास्तथा ॥६६॥ स्तनधयी च कविभिः पोको' राजनिघटके ॥ कुमारी । कन्या कुमारी गौरी च ननिकानागतार्तवा ।। ६७ ॥ प्रोक्ता — राजनिघटे ' तु कविभिः शास्त्रकोचिंदेः ॥ मध्यमामध्यमा तु वयस्था च युवती तरुणी 'भूपे' ॥ ६८ ॥ तरुणी । चिरटी सुपमा श्यामा प्रौढा दृष्टरजा 'नृपे' । गरोदर । गुण्यिापन्नसत्त्वा च ह्यतर्वांनी 'नृपे' स्मृता ॥६९॥ निष्क- ला मातारी ॥निष्फला जरती वृद्धा स्थविरा च गतार्तवा प्रोक्ता राज. निघटके ' तु शास्त्रविद्याविचक्षणैः ।। ७० ॥ देह । तनुस्तनूः सहनन शरीर च कलेवरम् । क्षेत्र पुराणी गात्रं च मूर्तिस्तु यत्तकामकः ॥७१॥ देहोऽवर्णस्तगमितिपिंडविग्रह एव च । वरश्च कविभिः प्रोक्तो 'राजनाम- निघटे' ॥ ७२ ॥ अवयव । अगमक प्रतीकश्च जपनोऽवयवो 'नृपे' । ॥मस्तका शिरः शीर्ष तु मुढ च मुर्दा मौलिश्च मस्तकम्।। ७३ ॥वरां- गमुत्तमागं च कपाले केशभू 'नृपे' ॥ डोळे ॥ दृग्दष्टिलोचन नेन चक्षन- यनमीक्षणम् ॥ ७४ ॥ अवक महण चाक्षीदर्शनम् च विलोचनम् । पोगं महाजनैः सद्भी 'राजनामनिघटके' ॥७५ ॥ केस । केशः शिरमिजी बालः कुंतला मर्धजा कचा। चिकुरा चिद्गुराश्चैतद्वेष्टा कबरीमुखाः ॥ ७६॥ 'राजनामनिपटे 'तु विद्वद्भिः कविभि. स्मृतः । अपांग डोळ्याच्या कोय ॥ अपागो नेत्रपर्यंतो नयनोपाग 'राजके' ॥७७॥ बुचळे | सारा तु विपिनी चैव 'नृपे' मोक्ता कनीनिका कपाळ मात ललाटमलिक गो- ए धन्वंतरी' स्मृतम् ॥ ७८ ॥ भोवई । बिल्लिका नयनो; भू घल्ली नयनोयगा । रामरानीति विज्ञेया समोना 'राजनामके' ॥ ७९|| कान ॥ श्रुतिः श्रीन श्रवः फर्ण श्रवण व वनोग्रहम् । शासः कविमिः भोरम 'राजनामनिषटके' ।। ८० ॥ ओष्ट ।। ओटोऽधरो दतवासो दतवन रद- ·१८६ निघटशिरोमणिः। च्छदः । 'राजनागनिघटे' तु सप्रोको विदुषावरः ॥८॥ ओष्ठकोपरे ॥ ओष्ठपातोसृकिणीति प्राकृते कोपरे स्मृतः ॥ नाक ॥ घाण गधवहे घोणो सिघिणी नासिका 'नृपे '॥ ८२॥ कानमूल ॥ शसकः कर्ण- सामीप्य सिधाण नासिकामलम् प्रोक्तो 'राजनिघटे' तु कविभिः शास्त्रको- विदेः॥ ८३॥ तोड ॥ तुंडमास्य मुख वक्त्र बदन पवनाननम् । मोक्त 'राजनिघटे' तु कविमिविदुषावरैः ॥ ८४ ॥ हनवटी ।। ओष्ठाधचिबुक गड मोत्तो 'राजनिघटके' ॥ गाल ॥ गल्लः कपोलकः प्रोक्तो 'राजनाम- निघटके ।। ८५॥ दांत ।। हनूवं दशन दता रदा रदनका द्विजाः ॥ प्रोको 'राजनिघटे' तु कविभिः शास्त्रवित्तमैः ।। ८६ ॥ जीभ ॥ जिव्हा रसज्ञा रसना मोक्ता ' राजनिघटके '॥ टाळ ॥ काकुद तालुक तालु प्रोता +राजनिघटके' ॥ ८७ ॥ पडजीभ॥ सूक्ष्मा जिव्हा घटिकाच लविका 'राजनामके' ॥ गळ्यांतील जीभ ॥ प्रतिजिव्होपनिव्हा च जिव्हिका मुलनिन्हिका ८८ अधोभागे स्थिता नून मोक्ता ‘राजनिघटके' ॥अ- डा मानेचे आंतील सधी ॥ अवडरतु शिर-पश्चात्सधिधाट. कृपा- शिका ॥ ८९ ॥ मोक्ता 'राजनिघटे' तु कविमिः शास्त्रविचमै ॥ गळा। कबूग्रीवा कधरा च प्रोला -राजनिघटके' ॥ १० ॥ विद्वद्भि कवि- मिन शिरोधा च शिरोधरः ॥ गळयांटी ॥ कठो गलो निगालश्च नृपे ' तु गलशुठिका ॥९१॥धमनी ॥ गळ्याच्या शिरा खाद्यापासून कानापर्यंत ।। धमनी चैव सेतुश्च प्रोक्ता ' गजनिघटके । । उराची खांस,॥ जरियेव विख्याता समोक्ता ' राजनामके ' ॥९२॥ काख । कक्षा दार्मूलमित्युक्त कविभी राजनामनि' पार्श्व काग्वेखालील बरगड्या । पार्थमित्येव सप्रोक्त, विद्वद्गी ' राजनामके' ।। ९३ ॥ पाठ ॥ पृष्ठपा- ठमिति प्रोक माकृते — राजनामके ' ॥ भुजा ॥ दोर्दोपश्च प्रवेष्टश्च मुजो बाहु,' पे ' स्मृतः ॥ ९४ ॥ हात ।। पचशाखस्तु पाणिश्च करो हस्तो- ऽशयो ' नृपे' ॥ मणगट ॥ करमूलस्तु सप्रोक्तो मणिबधश्च राजके' 1, ९५ कोंपर ॥ इलाकपोणिसप्रोक्ता कूपरो ' राजनामके' प्रकोष्ठ ॥ -- . . ' ·निघंटशिरोमणिः। १८७ + - मणगापासून वर चार बोटें || प्रकोष्ठो मणिबंधादिः स्यादगुलिचतुष्टयम् ॥ ९६ ॥ प्रकांड कोपरापासून प्रकोष्ठपावेतों || प्रकार: फूराि प्रोतः प्रकोष्ठातो 'नृपे ' बुधैः ॥ अंगुली ॥ अगुली करशाखा स्पाल्लोफे वाटे इति स्मृतः ॥ ९७ ॥ तर्जनी ॥ प्रादेशिनी तर्जनीति भोला । राजनि- घटके ''। अंगुली | अंगुष्टः प्रथमो ज्ञेयस्तर्जनीति द्वितीयका ॥ १८ ॥ तृतीया मध्यमा पोका चतुर्थी च ह्यनामिका । कनिष्ठिका पचमीति प्रोक्ता 'राजनिघटके ' ९९ नखें। काम कुशः करतः करजा नखरास्तथा।। नखास्तु पाणिनाश्चैव तदनऽगुलिसभवः ॥ ७२०० ॥ पुनर्नवा पुनर्भूता समोक्ता 'राजनामके' ॥ तळहाताची पाठ ॥ तलपृष्ठ करस्याधः प्रपा णीति नृपे' स्मृतः ॥ १ ॥ तळहात ॥ करस्योय करतल सपोक्त राज नामके ' तळहाताच्या रेया॥ रेखा सामुद्रिका प्रोक्ता शुमाशुमनिवे- देकः ॥ २ ॥ थाने ॥ स्तनश्वोरसिनचैव वक्षोजस्तु पयोधरः । कुचन पविमि. प्रोक्तो 'राजनामनिघटके'॥३॥थानाच्या वाड्या स्तनाग्र चुचुक वृत्त शिखा स्तनमुख स्मृतम् ॥ जर ॥ वक्षा वत्समुरश्चैव कोढो हृदयमेव च ॥ ४ ॥ भुजातर तु हृयोक्त राजनामनिघटके '। वेची ।। नामिस्तु घुदरावर्ता बेबीति प्राकृते स्मृता ॥५॥ वस्ति ॥ नामीखालील- पोट ।। बस्ति भरघोंदशः कविभिः परिकीर्तिता ।पोट । कुक्षिः पिचडो जठर तुद स्यादुदर च तत् ॥ ६॥ मोक्तं राजनिघंटे 'तु कविभिः शास- वित्तमः ॥ निक टिंच॥जीवस्थानं च ममं च फटिपात निक 'नृपे ॥ ७ ॥ गर्माशय ॥ बतिस्तु वातशीपं च गर्भस्थान जरायुतम् । गर्भागारं तु विज्ञेय 'नृपे' गर्भाशयः स्मृतः ॥ ८॥ आंवचे स्थान । नाभिस्थानातर मोनमामाशय 'नृपे'स्मृतः।मामी आमाशयाचे मयं पकाशय ।। आमाश- यश्च पकाशो नामरूप्र. स्मृतो बुधैः ॥ ९ ॥ नाभीचे खाली । पति- मुत्राशयः मोक्तो नामेश्रापो मनीपिभिः ॥ कटि कंबर ॥ करि कमनी धोणी नितमश्च तीरपम् ॥ १० ॥ आरोह र श्रोणी र फलफरम. नापदम् ॥ मला ति विशेष माग राननामके ॥ ११ ॥ नित यो ॥

·१८८ निघंटशिरोमणिः। नितंबश्वरमः श्रोणो जघन बागृतो 'नृपे' ॥ कंबरेच्या खालील जागा ॥ कुकुंदरस्तु जघनकूपको 'राजनामके !! १२॥ टिरी॥ कटिमोथौ स्फिनी पायुः प्रोक्तो' राजनिघंटके' । गुद अपानमासनं चैव गुद प्रोक्तं 'नृपे' बुधैः ॥ १३ ॥ गुदअंडमध्ये भगंदर ॥ गुदाडयोर्मध्यभागे भगंदरं प्रकीर्तितम् ।। अंड ।। मुष्कमंडं त्वडकोशो वृषण बीजपेशिका ॥ १४ ॥ शिश्न 1 शिश्न शेफस्तु लिंगं च मेढ़ साधनमेहनम् ॥ प्रोक्तं 'राज- निघटे ' च मुष्क शस्त द्वप ध्रुवम् ॥ १५॥ योनि ॥ योनिर्भगो वरांगं च ह्युपस्थं स्मरमंदिरम् ॥ पोक्तं राजनिघटे तु बुद्धिमद्भिर्न संशयः ॥ १६ ॥ मांड्यान॥ऊरू तु सक्थिनी श्रोणी सक्था • राजनिघंटके ॥ मांड्याची संधि॥ सक्थसधिर्वक्षणश्च मोक्तो 'राज- निघटके' ॥१७॥ गुढये ॥ आटावञ्चक्रिका जानुः प्रोक्ता 'राजनिघंटके'। पोटऱ्या ॥जंघा तु प्रसृता चैव पिडिका 'राजनामके '॥१८॥ पायांचे घोटे टांचा ॥ घटिका गुल्फ इति च पार्णी टांच इति स्मृता ॥पायांचा चवहा । पादामं प्रपदं प्रोक्त प्राकृते चवडा स्मृतः ॥ १९ ॥ पाऊल ॥ विक्रमश्चरणः । पादो पदंघ्रिस्तु पदक्रमः।।। असन- मांडी ॥ उत्संगोंकपूर्वभागः क्रोड 'राजनिघण्टके' ॥ २० ॥ चापट ॥ तलश्चपेटः प्रतलः संहतांगुलिविस्तृता ॥ मुठ ॥ मुष्टिः सहृत्समाख्यानां- ऽकुचितो 'राजनामके' ॥ २१ ॥ पसा ॥ प्रोक्तो राजनिघण्टे तु प्रसृतो विस्तृतांगुली । मादेश ।। अंगुष्ठात्तर्जनीप्रातः प्रादेशाष्टिंच उच्यते ॥ २२ ॥ ताल || अगुधमभ्यमाशदस्ताल इत्यभिधीयते ॥ गोव ॥ अंगुष्ठानामि- कायोगो गोशृवः परिकीर्तितः ॥ २३ ॥ वीत ॥ लंबांगुष्टकनिष्ठाभ्यां वितस्ति: प्रोच्यते बुधैः ॥ हात || कूपरान्मध्यमांतश्च हस्त इत्युच्यते बुधैः ॥ २४ ॥ अरत्नी ॥ अरनी प्राकृते मोक्तो मृढा हस्त इति ध्रुवम्। कनिष्ठिकांतः संप्रोक्तो हस्तोऽरनीति पंडितैः ॥ २५ ॥ वाव ॥ लंबा- सृतहस्तद्विाप इत्यभिधीयते ॥ मर्म । जीवागारं तु मर्मेति नीवस्थान तदुच्यते ॥ २६ ॥ मर्मस्थानें ॥ ममध्ये चैव कठे च गले शखे कुचद्रये। २ - ·घमनीची छिद्र। सात सपरि रिद्राणि फालग्दंड शिवानिय ३६ . सात्विकीति धमनी धारणी परा ॥ तंतुी नीवितज्ञा र नाही सिंहा च कंडरा ॥ ४२|| पहालायुर्महानाटी सपोगा 'राननामकेस्रोत- निघंटशिरोमणिः। ओष्ठयोचैव पृष्ठे च ग्रीवायां च गुदेडयोः ॥ २७ ॥ पदे पाणी बस्ति- संधौ मर्मस्थानं निगद्यते ॥ लाळ ॥ लाला तु मुखस्रावश्च शृणिका स्यंदिनी 'नृपे' ॥ २८ ॥ घाम ॥ स्वेदो धर्मस्तु धर्माबु पोको 'राजनिघ- एटके' । चिपडी || ततो नेत्रमलं प्रोक्तं दूषिकेति महाजनैः ॥ २९ ॥ विष्ठा | विधा मलं तु पुरीप विकिटं पूतिकं 'नृपे' ।। मूत्र।। मूत्रंतु गृह्य- निष्पंदः प्रसावः सवर्ण सवः ॥ ३० ॥ झुरळ्या ) बली चर्मवरंगच नगमिस्तु तरंगकः ।। पिकले केंस ॥ पलिनं तु जरालक्ष्म केशशौक्यं तदुच्यते ॥३१॥ चर्म ॥ स्वक्चीसुग्धरा कृत्तिरजिनं देहचर्म च ॥ रक्तधारा रोमभूमिः शरीरावरणं 'नृपे'॥१२॥अंगाचे कैसा रोमलोमांगत्वग्नं चर्मनं तनुरुट्स्मृतमादादीमिशा।।३मश्रु दाढी मिशा पोक्ती पक्ष्मं तु पापण्या स्मृता ॥३३शारसधात्रसस्तु रसकश्चैव स्वेदमाता वपुः स्रवः ।। चौधश्चर्मसा- रश्च रक्तस्तु रक्तमातृका ॥ ३४ ॥ रक्तधातु || रक्तोसृषिरं वग्न कीलालं क्षतज तथा ॥ शोणितं लोहितं शोणमंशुलोह चर्मजम् । ॥ ३५ ॥ मांस ।। मांसं तु पिशितं कव्यं पलं सारं तथैव च ॥ अग्न पललं कीर जोगलं त्वमिष नृपे' ।। ३६ ॥ मेद ॥ मेदस्तु मांससारश्र मांससेहो वसा वपा । हाडें । मेदोजमस्थिधातुश्च कुल्यं कीकसक 'नृपे' ।। ३७ मज्जा ॥ अस्थिसारथ मज्जा च तेजोबीजं च जीवनम् । अस्थि देहसारोस्थिस्नेहः प्रोक्तो 'नृपे ' ध्रुवम् ॥ ३८ ॥ रेत ।। शुक्र पुंस्त्वं तु रेतश्च बीज वीर्य तेजसम् । इंद्रिये पौरुषं चैव तथैवानपिका- रकम् ॥ ३९ ॥ रोमहर्षणकं चैव बलं शुझं 'नृपे' स्मृतम् । मुसारील तेल ॥ स्नेहस्तु तिलक लोम मस्तिष्क मस्तकोद्भवम् ।।४०॥ आंतही। अंत्रं प्लीहं तु गुल्मं च पुरिद्रागनिघंटके ' ॥ शिरा ॥ आंतील वर्ष।। वसा तु वक्षसा स्नायुर्वमा देहस्य मल्वलम् ॥ ११॥ नाडी 11 शिरीष - ·निघंटशिरोमणिः । . रजस्तम यकृत्तु कविमिः प्रोक्तं राजनामनिटके' । डोईची कंवटी॥ शिरोस्थि तु करोटि साच्छिरसाणं च शीर्षकम् ॥ ४४ ॥ खपर च कपालं च प्रोक्तं राजनिघटके' पाठीचे हाड ॥ पृष्ठास्थि तु कसेरुश्च शंखास्थि नलक तथा|४५॥ अलिकं चैव पास्थि पार्श्वक राजनामके' । हाडांचा सांपला ।। शरीरास्थि च कंकालकरं करवस्थिपंजरः॥४६॥आत्मा माण।। आत्मा शरीरी क्षेत्रज्ञो पुद्गलः प्राण ईश्वरः ।। जीव ॥ जीवो विभुः पुमानीशः सर्वज्ञः शंभुरव्ययः ॥ ४५ ॥ प्रधानप्रकृति । प्रधानं प्रकृ- तिर्माया चैतन्यं शगिरेव च । प्रोक्त ' राजनिघंट'च कविमिः शास्त्र- विनमः ॥ १८ ॥ अहंकार । अहंकारोभिमानश्च त्वहंता तदनन्तरम् । अहंममीति कविभिः प्रोक्तो ' राजनिघटके' ॥४९ ।। मन || मानसं हृदयं स्वांतं चित्तं चेतो मनस्तथा । हृत्पोनं विदुषांश्रेष्ठः राज- नामनिघंटके ॥ ५० ॥ त्रिगुणः ॥ सत्त्वं इति गुणाः मोक्ता मनीषिभिः ।। ज्ञानेंद्रिय ॥ श्रोत्रं त्वमसना नेत्रं नासा चैवाक्षिपंचकम् ॥ ५१ ॥ कर्मेन्द्रिये ॥ वाक्पाणिपादपायुश्च गुह्यं करें- द्रियाणि च ॥ इंद्रियें ॥ अक्षयं हृषीकं करणं ग्रहणं विषयेंद्रि- यम् ॥ ५२ ॥ पंचभूत ॥ आकाशस्त्वनिलस्तोयं तेजःपृथ्वीति पंचकम् । पंचभूतविपय ॥ शन्दः स्पर्शों रसो रूपा गन्धश्च विषयाः स्मृताः ॥ ५३॥ इति मनुष्यादिवर्गः॥ अथ गदादिवर्गः॥ रोगनाम ॥ गदोरुगोस्तु व्याधिश्च रोगोऽपा- टवनमिकः । उपघातोमयोरुक्चमापभगोऽमयोंऽतकः ॥ ५४ ॥ अर्तिस्त- मोविकारश्च क्षयोग्लानिस्तथैव च । निर्जीवो मृत्युभृत्यश्च प्रोक्तो ' राम- निघंटके' ॥ ५५ ॥ राजयक्ष्मा ॥ राजयक्ष्मा क्षयश्चैव रोगराजो गदा- ग्रणी । ऊष्मा शाषार्तिरोगश्च रोगाधीशो नृपामयः ॥ ५६॥ यक्ष्मा तु विदुषां श्रेष्ठैः प्रोको 'राजनिघंटके ॥ पांडुरोग ॥ पांडुरोगस्तु पांच विमर्पः सचिवामयः ॥ ५७ ॥ सूज ।। शोफः श्यय शोपश्च मोक्तो राजनिघंटके 'कास खोकला ॥ कासः कवथुमंज्ञश्च प्रोक्तो ·निघटशिरोमणि । - राजनिघटके' ॥ ५८ ॥ क्षुतं शिंक ॥ तं तु क्षवधुः क्षुच नृपे' मोक्ता भिपम्वरैः। पडसें॥ प्रतिश्यायः पीनसश्च प्रोको 'राजनिघटके' ५९|| मुखरोग ।। मुग्वामयस्तु विज्ञेयो मुखरोगो मनीषिभिः ॥नेत्ररोग नेत्रा- मयो नेत्ररागी लोक प्रोक्ता भिपग्वरः ।। ६० | शिरीम । दुश्वर्मा मडल कोठस्त्वदापधर्मदूषकः श्वेतकोड। कुछ तुपुडरीक च चित्र च चर्मचि- त्रकम् ॥ ६१ ॥ खरूज । फिलास सिध्मक पामा स्वस चैव विचर्चिका ॥ खाज ॥ फाडू कडूती कट्टया ख— कडूपना स्मृता ॥ ६२ ॥नायटे॥ सचारी शुठिका स्फोटा सूक्ष्मस्कोटा विचर्चिका । पीतफोड । पीत- स्फोटा तु पामा या क्षुद्रस्फोटा च कचिका ॥ ६३ ॥ वारीक फोड । पिटका पिटिका चैव मसूरामा मसूरिफा । विस्फोटः फोड । विस्फोटः स्फोटकः स्फोटः प्रोक्तो नृपे ' भिषग्जनैः ॥ ६४ ॥ चाई।केशनोंदल. प्रस्तु लोके चाई प्रकीर्तिता ॥ दंतरोग ॥ दतार्बुदो दतमूलं दवशोफो द्विजवणः ॥ ६५ ॥ गुल्म॥ गुल्मो जाठरयथिश्च पृधग्रथिगडुभटः॥पक्ति- शूल ॥ पक्तिशूल तु शूल च पाकन परिणामजम् ॥ ३६॥ नाडीवाण। लता मर्मणो वृक्क नाडीव्रणमितीरितम् । श्लीपद वारूळ ।। श्लीपदं पाद- वल्मीक श्लीपद कविभिः स्मृतम् ॥ ६७ ) फुटले पाय ॥ विपादिका तु लोकेस्मिन्पादरफोटोभिधीयते ॥विष्टंभ ॥ विष्टमस्तु विबन्धश्च ानाहो मल. रोधनम् ॥ ६८ ॥ मुळव्याध । अस्ति गुदकीलः स्याटुनामा च गुदा. कुरः ॥ अतिसार, संग्रहणी ! मलवेगोऽतिसारश्च महणी रुक्रवाहिका ॥ ६९ ॥ वांति ।। वमथुवातिरुद्वारो छर्दिका वमिरुच्यते । हृदयरोग। हृद्रोगो द्गदहृदो हृत्पाणः श्वास ईरितः ॥ ७० -1,ज्वर ॥ ज्वरस्तु सज्वगतको रोगश्रेष्ठो महाज्वरः ॥ द्वयेद्वज ॥ ददना वाणायाः शीताद्या विषमज्वरा ॥ ७१॥ अतीत्यागतयस्तेद्य काहिक पाहिकादयः।। गलरोग । गलकील तु शुडी च गलगडो गलस्तनः ॥ ७२ ।। रक्त- पित्त ॥ रकपित्त पिचरक्त पित्ताम्न पिनशोणितम् ।। वातरक्त ॥ रक्त- वान वातरक्त वातास्त्र यातशोणितम् ॥ ७३ ॥ तृष्णा ॥ तृष्णा दैन्यपि- ।

·निघंटशिरोमणिः। पासा च तृट् तृषा परिकीर्तिता ॥ मद ।मदातंकस्तु कविभिर्मदात्यय इति स्मृतः ॥ ७४ ॥ पानात्यय ॥ पानात्ययो मदव्याधिर्मद' उद्रिक्तचि- त्तता ॥ मूर्छ । मूर्छा मोहो मुमूर्षुश्च लोके प्रोक्ता भिपग्वरैः ।।७।। स्वरक्षय ॥ स्वरसादस्तु लोकेस्मिन्स्वरक्षय इति स्मृतः । अरुचि । अश्रद्धोऽनमिलापश्च ह्यरुचिश्च त्वरोचकः ॥ ७६ ॥ प्रमेहं ।। मूत्रदोषः प्रमेहश्च मेह इत्यभिधीयते । कृच्छ्रे तु मूत्रकृच्छ्रे स्याद्वैद्यैः प्रोक्तं न संशयः ॥७७॥ मूतखडा ॥ मूत्ररोधोऽश्मरी प्रोक्तः पुरातनचिकित्सकैः ।। वातव्याधि । चलांतको वातव्याधिर्वातरोगोऽनिलामयः ॥७८॥ कंप।। कंपस्तु वपनो वेपः कंपनो वेपथः स्मृतः ॥ जांभई॥ भा तु चूंभिका चैव मुंभणं परिकीर्तितम् ॥ आळस || आलस्यं मंदता मांद्यं कायद्वेष- मिति स्मृतम् । उदररोग । तुदस्था विष्टभश्चैव जाठरश्च जलोदरः ॥७९ ।। आंव । आमो मलश्च वैषम्यो भिपग्भिः परिकीर्तितः ॥ रक्तदोप ।। रक्तातिचैव कविभिः संप्रोक्तः शोणितामयः ॥ ८० ॥ ज्वालागर्दभ । ज्वालागर्दभकश्चैव ज्वालरासभ एव च | ज्वालाखरगदश्चैव संप्रोक्तो भिष- नांवरः ।। ८१ ॥ विद्रधि । विद्रधिषिद्रणं चैव हाथिहूंबणस्मृतः ।। नणभगंदर ॥ व्रणो भगपदेशे यो मगंदर इति स्मृतः ॥८२ ॥संताप ।। संतापस्तु ज्वरस्तापः शोष ऊष्मा प्रकीर्तितः ॥ अंतर्दाह ।। यश्चापि कोष्ठसंतापः सोताह इति स्मृतः ॥ ८३ ॥ सदाहो मुखताल्वोठे देव- थुनक्षरादिषु । पाणिपादांसमूलेषु शाखापित्त स उच्यते ॥८॥ तंद्रा ॥ तंद्रा तु विषयाज्ञानं प्रमीला तंद्रिका तथा ॥ प्रलयरिवद्रियस्वापबेटा- नाशः मलीनता ॥ ८५ उन्माद ॥ उन्मादः स्यात्तु विभ्रंश उन्मना- योति गीयते ॥ भूतोन्माद ॥ अवेशो भूतसंचारो भूतकांतिहागमः ॥ ८६ ॥ अपस्मार घुरें ॥ अपस्मारोंगविकृतिर्लोलांगो मूतविक्रिया ।। स्तैमिलं जडता ।। स्तमित्यं जडता जाड्यं शीतलत्वमपाटवम् ।।८७ | रोगी ।। व्याधिता विव्हलो ग्लाप्णुग्लानो मंदस्तथातुरः । अम्मांतो भ्रामितो रुग्गोमयोऽप्याटुरुच्यते ॥ ८८ ॥ उपचार ॥ उपचारस्तूप- ·सितात्रयम् ॥ गुढोपन्ना हिमोन्धा च मधुरा चेति मिश्रितम् । त्रिश- १९३ वारि त्रयमतद्वरार्धकम् । विभागककुमोपत तदुक्तं वाप्यपुष्पकम् ॥७३००॥ लवणत्रयम् ॥ सैंधव च बिड चेव रूचक चेति मिश्रकम् । लवणत्रयमा. ख्यात नच्च त्रिलवण स्मृतम् ।। १ । क्षारत्रमय ॥ सनिका न यवक्षार टण क्षारमेव च । क्षाग्नयं च विक्षार क्षारविनयमेव ॥२॥ समत्रयम ॥हरीतकी नागरं च गुड नात समत्रयम् । समत्रितयामि- त्युन त्रिराम च समत्रयम् ॥ ३॥ मधुरत्रय ॥ सिनामाक्षिकासपीषि मिलितानि यदा तदा । मधरत्रयमाख्यान त्रिमधु स्यान्मधुत्रयम् ॥४॥ निघंटशिरोमणिः चार्यश्चिकित्सारुप्रतिक्रिया । निग्रहो वेदनानिष्ठः क्रिया चोपक्रमः समः ॥ ८९ ॥ औषध ॥ भैपज्य भेषजं जैत्रमगदो जायुरोपधम् । आयुर्योगो गदारातिरमृतं कविभिः स्मृतम् ॥ ९० ॥ पथ्यनाम ॥ आत्मनीनं त पथ्यं स्यादात्मानतं हित तथा आयुष्य भिषजां नाथलॊके प्रोक्तं न मंशयः ॥९॥ आरोग्य । पाटव लाघवं वार्तामारोग्यं स्यादनामयम् ॥निरोगी। फल्यस्तु पदलचैव लघुर्वातो निरामयः ॥ ९२ ॥ अगदा निरुजश्चैव निरातक इति स्मृतः ॥ वैद्य ॥ वैद्यश्रेष्ठा गदकारो रोगहारि भिषग्विधिः ॥ ९३ ॥ भैषज्यकुशलो विद्वानायुर्वेदी चिकित्सकः । दोषज्ञो जीवदः पोकः पुरातनमहाजनैः ॥ ९४ ॥ इतिगदादिवर्गः समाप्तः ॥ अथ मिश्रवर्गः । यान्योषवानि मिलितानि परस्परेण संज्ञा- न्तर्व्यवहृतानि च योगविद्भिः । तपा स्वरूपकथनाय विमिश्रकाख्यवर्ग महागुणमुदारमुदीरयामः ॥ ९५ त्रिकटु ॥ मरिच पिप्पली शंठी त्रय- मेतद्विमिश्रितम् । त्रिकटु ब्यूषण व्याप ब्यूप खलुकत्रयम् ॥ ९६ ।। त्रिफला । हरीतकी चामलक विभीतकमिति त्रयम् ॥ त्रिफला त्रिफली चैव फलत्रगफलत्रिक ॥ ९७ ॥ सुगंधित्रिफला । जातीफलं पूगफलं लवगकलिकाफलम् । सुगधिस्त्रिफला ज्ञेया सुरभि त्रिफला तथा ॥२८॥ मधुरत्रिफला । द्राक्षाकाश्मर्थखरीफलानि मिलितानि तु । मधुरात्र- फला ज्ञेया मधुरादिफलत्रयम् ॥ १९ ॥ वाट्याप्पम् ॥ चंदन कुंकुम ·निघंटशिरोमणिः1 करा च मिसिता सितारयसिताविकम् ॥५॥ अथांजनत्रयम् ॥ कालाजनसमायु पुष्पाजनरसाजन । अजनत्रितय पाहुयंजन चाजन- त्रयम् ॥ ६ ॥ समत्रिदोष ॥ वातः पित्त कफवेति त्रयमेतदिमिश्रि- तम् । दोषत्रय त्रिदोष स्याद्दोपनिनयमित्यपि ॥ ७ ॥ दोपत्रयम् ॥ वात- पित्तकफा यत्र समता यान्ति नित्यशः । त्रिदाषसममित्येतत्सम- दोषत्रय तथा ॥ ८ ॥ कंटकत्रय ॥ बृहती चाग्निधमनी दु.स्पर्शा चेति च त्रयम् । कटकाग्त्रिय प्रोतः निकण्ट कण्टकत्रयम्।।९।। त्रिकार्पिकं चतुर्भद्रम्।। नागरातिविधा मुस्ता त्रयमेक त्रिकार्षिकम् गुड- च्या मिश्रित तच चातुर्भद्रकमुच्यते ॥ १० ॥देवकर्दम । श्रीग्वडागरु- कर्पूरकाश्मरिश्च समाशकः । मृगागमुकुटा)य मिलितैर्देवकर्दम ॥ ११ ॥ यक्षकर्दम। कुकुमागरुकुग्गनाभिका चद्रचदनसमाशसभृतम् । अक्षपूजन- परैकगोचर यक्षादममिद प्रचक्षते ॥ १२ ॥ पंचसुगंधी । कर्पूरकको ललवसमुप्पगुहाकनातीफल चपकेन । समाशभागेन च योजितेन मनो- हर परसुगन्धिक स्यात् ॥ १३॥ पंचकोल ॥ पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागरैः । सर्वेरकत्र सयुक्त पचकोलकमुच्यते ॥ १४ ॥ पंचवल्कल । न्यग्रोधोटुराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः । सरेकत्र मिलितैः पचवल्कलमुच्यते ॥ १५ ॥ लयुपंचमूल If शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्ती कटकारिका । तथा गोक्षुरक्रश्चति लविद पचमूलक ॥ १६ ॥ मदा- पंचमूलम्।। बिल्बोनिमथः स्योनाकः काश्मय पाटली तथा। सर्वैस्तु मिलि- तरेतः स्यान्महरपचमूलम् ॥१७॥ मध्यमपंचमूलम् ॥ पचमूलकथोरेत- द्वय च मिलित यदा तदा भिषम्भिरापात गुणाढ्य दशमलकाम् ॥१८॥ पंचामृतयोग । गहविगोक्षुरष गुसली गुडिका च सा । शतावरी न पचाना यामः पचामृताभिधः ॥ १९ ॥ दिव्यपंचामृतम् । गव्यमा- ज्य दधि क्षीर माक्षिक शर्करान्वितम् । एकत्र मिलित ज्ञय दिव्य पचा- मृत स्मृतम् ॥ २० ॥ पचगव्य । गोमूत्र गोमय क्षीर गव्यमान्य पानि 7 1 युक्तमेतयधारोप पचगव्यमुदाहृतम् ॥ २१ ॥ निवपंच- । ।

·स्तथा ॥ क्षारस्तु पंचभिःमोक्तः पंचक्षारभिधो गणः ॥ ३५॥ पंचलव- णम् ॥ काचसैंधवप्तामुद्रविडसौवर्चलैः समः।। स्यात्पंचलवण तच्छ मुजो- पत षडान्हयम् ॥ ३६ ॥ इति पंचवर्ग: ।। क्षारपदकम् ॥ पवाफामार्ग- निघंटशिरोमणिः। कम् : । निबस्य पत्रत्वक्पुष्पफलमूलैर्विमिश्रितः । पंचविसमा- ख्यातं तदुक्तं निवपंचकम् ॥ २२ ॥ अम्लपंचकम् । कोलदाडे- मवृक्षाम्लचक्रिका चाम्लवेतसः ॥ फलपंचाम्लमुदिष्टमम्लपंचफलस्मृतम् ।। २३ ॥ फलाम्लपंचकम्॥ जंबीरनागरंगसहाम्लवेतसैः सतित्तिडी कश्च सबीजपूरकैः ।। समांशमागेन तु मेलितैरिदं द्वितीयमुक्तं च फलाम्लपचकम्. ॥ २४ ॥ आम्लवर्गः ॥चांगेरीलकुचाम्लवेतसयुतं जंबीरकं पूरकं नारं- गं फलसाडवोपि च कपित्थाम्लं च बीजाम्लकम् ।। अंबष्टासहितं द्विरे- जदुदितं पंचामलकं तदयं विज्ञेयं करमर्दनिंबुकवृतं स्यादाम्लयव्हियम् ॥ २५ ॥ सिध्यौपधपंचकम्॥ तैलकंदं सुधाकंदं कोडकंदं रुदतिका ॥ सर्पनेत्रयुताः पंचसिध्यौषधिकसंज्ञकः ॥ २६ ॥ पंचशिरीप॥ शैरीषकु. सुमं मूलं फलं पत्रं त्वगित्ययम् ॥ कीटारि कथितो योगः पंचशरीपक स्मृतम् ॥ २७ ॥ पंचागम् !! स्वपत्रं कुसुमं मूलं फलमेका शाखिनः। एकत्र मिलितं चैतत्पचांगमिति संज्ञितम् ॥ २८ ॥ पंचगणयोग॥ वि. दारिगंधा बृहती पृश्निपर्णी निदिग्धिका ॥ श्वदष्ट्रा चेति संप्रोक्तो योगः पंचगणाभिधः ॥ २९ ॥ पंचोपविपम् ॥ स्नुह्यर्ककरवीराणि लांगली विषमुष्टिका ॥ एतान्युपविषाण्याहुः पंचपांडित्यशालिनः ॥ ३० ॥ महा- पंचविपम् ॥ अत्यम्लपर्णी काडीरमालाकंदद्विसूरणैः ॥ प्रोक्तो भवति .योगोयं महापंचविषाभिधः ॥ ३१ ॥ पंचम्त्र ! गवामजानां मेपाणां महिषीणां च मिश्रितम् ॥ मूत्रेण गर्दभीनां यत्तन्मूत्रं मूत्रपंचकम् ।। ३२ लोहपंचकम् ॥' सुवर्ण रजतं ताम्रः त्रयमेतत्रिलोहकम् ॥ बंगनागसमायुक्त तत्प्रोक्तं पंचलोहकम् ॥ ३३ ॥ द्वितीयपंचलोहम् । सुवर्ण रजतं तानं त्रषु कृष्णायसं समम् ।। ग्रहांगमिति बोदव्यं द्वितीय पंचलोहकम् ॥ ३४ ॥ क्षारपंचकम् ॥ यवमुष्ककसर्जानां पलाशतिलया.

·निघंटशिरोमणिः। कुटजलांगलीविलमककैः ॥ क्षाररतैस्तु मिलितः क्षारषट्कान्हयो गणः ॥ ३७॥ सप्तधातवः ॥ रसामृगांसदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः ॥ शरीरस्थैरेतैः सप्तधातुगणो मतः ॥ ३८ ॥ महारसाष्टकम् ॥ दरदः पारदोसस्यो वक्रांत कांतमभ्रकम् ॥ माक्षिकं विमलाश्रेति स्युरेतेप्टौ महा- रराः ॥३९॥ उपरसः । खेचरांजनकुठ गधारी गैरिकाक्षितिः । शैले- याजनसंमिश्रा शंसंत्युपरसान्बुधाः ॥ ४० ॥ सामान्यरसः ॥' कपिल्ल- गौरी चपलाकपर्द सशैलसिंदूरकवन्हिजारान् ॥ पापाणिनोबोदरशृंगयुक्ता नित्यष्टसामान्यरसानिचाहुः ॥ ४१ ॥ अष्टलोह ।। पचलोहसमायुक्तः कांतमुण्डकतीक्ष्णकः ॥ कल्पितः कथितो धीरैरटलोहाभिधो गणः॥४२॥ क्षारदशकम् ॥ शिमूलकपलाशचुक्रिका चित्रकाकसनिबसम्भवैः इक्षुशैखरिफमोचिकोद्भवैः क्षारपूर्वदशक प्रकीर्तितम् ॥ ४३ ॥ मूत्रदशकम् ॥ मूत्राणि हस्ति महिपाट्रगवाजकानां मेषा- श्वरासमझमानुषमानुषीणाम् । यत्नेन यत्र मिलितानि - दशेति तानि शास्त्रेषु मूत्रदशकान्हयमांनि भान्ति ॥ ४४ ॥ जीवकादिः ॥ स्थाजीवकर्षभवयुग्मयुगदिमेदाकाकोलिकादयपुनर्दिकशूर्पपर्यः । जीश्या मधुकयतया मधराव्हयोयं योगो महानिह विराजति जीवकादिः ॥१५॥ अष्टवर्गः ॥ जीवकर्षभकोमेदे काकोल्यौ ऋद्धिवृद्धिको । एकत्र मिलि- नरेतैरष्टवर्ग उदाहृतः ॥ ४६॥ सर्वोपधिवर्गः ।। कुष्टमांसीहरिद्राभि- वैचाशैलेयचंदनैः । मुराचंपककर्पूरमुस्तैः सर्वोपधि स्मृतः ॥ १७ ॥सुगं- धामलकम् ॥ सवैषिधिसमायुक्ताः शुष्काश्चामलकत्वरः । यदा तदायं योगः- स्यात्सुगन्धामलकः स्मृतः ॥ ४८ ॥ संतर्पणम् । द्राक्षादाडिमखजूरीक- दलीशर्करान्वितम् । लानचूर्ण समध्वान्यं सतर्पणमुदाहृतम् ॥ ४९ ॥ मंथः ॥ सक्तुभिः सर्पिषाभ्यक्तैः शीतवारिपरिप्लुतैः । नात्यच्छो नाति- सांद्रस्य मंथ इत्यभिधीयते ॥ ५० ॥ रक्तवर्गः ॥ दाडिमं किंशुकं लाक्षा बंधूकं च निशाद्वयम् । कुसुमपुष्पं मंजिष्ठा इत्येते रक्तवर्गकः॥५१॥ शुलवर्गः ॥ खटिनी श्वेतसंयुक्ता शंखशुक्तियराटिका । भृष्टाश्मशर्करा ।

·निघंटशिरोमणिः। १२७ चेति शुक्लवर्ग उदाहृतः ॥ ५२ ॥ विधाप्टादशांगः ॥ भागसिटींपुष्कर- वत्सबीज दुरालभागिपटोलतिताः । किरातविश्वंन्द्रकणेद्रबीनधान्यानि तिक सुरदारुकं च ।। ५३ अष्टादशांगाभिध एषयोगः समागतः स्याद- शमूलकेन । द्विधा च मार्यादिक एक एष ज्ञेयो द्वितीयस्तु किरातकादिः ।। .५४ ॥ अथशिखरिणी ॥ द्वात्रिंशपलसमितं दधिपलान्यष्टौ च खडं पलस्या/ नेन्मरिचस्य तेन तुलित युक्तं त्व- गेलाव्ह्यम् ॥ मध्वाज्यं च युतं तदर्धमिलितः संशोधिते पोजिती मांडे स्पादिमवासिता शिखरिणी श्रीकटमोग्यागुणैः ।। ५५ ।। पचभृग ।। देवदाली शमी भुंगा निगुंडी सनिकस्तथा ।। रोगार्तस्नानमाना पच- ग इतिस्मृतं ॥ ५६ ॥ जीवपंचमूल ॥ अभरुिवीरा जीवती जीवकर्ष- मकौस्मृतौ ॥ जीवनाख्यं च चक्षुष्यं कफपित्तानिलापहम् ॥ ५७ ।। रणपंचमूल ॥ तृणाख्यं पिचजिद्दर्भशरकाशंक्षुशालिभिः ॥ एतैरेकीकृतं पंचमूलं तु तृणसंज्ञकम् ।। ५८ ॥ वेसवार ॥ शंठीमरीचपिम्पल्या धान्यकाजाजिदाडिमम् ॥ पिप्पलीमूलसंयुक्त वेसवार इति स्मृतः॥ ५९॥ संभार || कासमर्दकपत्राणां कृतं चूर्णमलखले ॥ वेसदार समायुक्तं समाहं मानने स्थितम् ॥ ६० ॥ ततो हिंगुरसाक्तेन मिश्रितास्तेन ते तथा । दिवाकरकरैः शोण्या वटकाःकासमकाः ॥६१॥ शाकव्यंजन- मांसानां संगार इति ते मताः । अनेन संयुताः पाका वन्हिवीर्यबलपदाः ॥ ६२ ॥ विदारिगंधः ॥ विदारिगंधा बृहती पृश्निपर्णी निदिग्धिका ॥ शेयो विदारिगंधाढयो गणः पित्तानिलापहः ॥ ६३ ॥ पंचकपायः ॥ पथ्यामलकमंजिष्ठा लोधतिदुकवाचवा ॥ एते पंचकपायाश्च कर्णपक्षालने ॥ इति सिद्धेश्वरकृतराघवविरचिते मिश्रकाध्यायः दराः ॥ ६४ समापः॥ १सनमालकः

·विशेष सूचना-शवाय औषधीगुणदोप
पुढील सर्व पुस्तकें व यो-
किंमत एक रुपाया आठ आणे व आयुर्वेदरहस्य अथवा वाग्भः
टार्थविस्तार भाग १ ला किंमत १ रु. ही पुस्तकें रोखीने अथवा व्ही.
पी. ने आमचेकडे विकत मिळतील
शंकर दाजी शास्त्री परें

·वैद्यक पुस्तकें. आणे. सार्थ श्रीचरक्में आमची पुस्तकें पा हिता' किया 'आ ऊण किमतीस यंभिषक' यापै- व दोन्ही घेणारास की एक घेणारारा (आर्यभिषरु कार्यालय) निम्मे किंमतीस. राजेरजवाडे व विद्वन्मान्य लोकांनी यांस 'पूर्ण आश्रय दिला असून, प्रसिद्ध प्रसिद्ध डाक्टर व वैद्यांना ही मान्य झाली आहेत. 'आयभिषक् ' मासिक पुस्तकातून प्रसिद्ध होऊन, निरनिराळी विषयघार यांधलेली स्वतर पुस्तके विक्रीस तयार वृहनिघंटु, रसवैव. आवृत्ति दुसरी, किं० २. सह १३ माधीस तेवीस भाषेतील 'मि ळाली ती निरनिराळ्या भाषेतील हजा- वृहत्पाक-संग्रह, राजवळ औपींची नावें, व सशयित १६५ घर पाक वगैयांचा सं. आणि अप्रसिद्ध वनस्पतींची माहिती प्रह-किं० १॥ रु०,१० ख०१आणा. यात आहे फि० रुपया, टपाल 6- महर्षि आयेयांनी सांगितलेली सार्थ वैद्यवल्लभ-र सहार्कि ॥आ सार्थ हारीत सहिता. वनौषधी-गणादर्श. चार प्रतीवरून प्रथमत. मूळ संस्कृत 'प्रत्येक वनस्पतीची स्पष्ट ओ. प्रय सुधास्न कायम केलला देऊन, त्या- ळख होण्यास, तिचे एकदर वर्णन व खाली त्या सरळ भगठी भाषातर दिलें उत्पताची ठिकाणे, तिची सस्कृत, मरा आहे आणि त्या प्रत्येक विषयावर नि रनिराळ्या प्रकाराची मतमतातरें 4 ठी, गुजराधी, हिंदुस्थानी वगैरे भा- सील नावें, शास्त्रत गुणदोप काय आ दशकासमाधाने देण्यासाठी, विशेष धार- हेत व त्याचे रोगावर किंवा इतर चाब- काईने जितका स्पष्ट, मुद्देसूद व सविस्तर शांतही कसकस उपयोग होतात यावि खुलासा करण्यासारखा आहे तितका पया समग्र माहिती-याप्रमाणे सुमारे त्या त्या प्रयकर्त्याच्या आधारासहित, सहाशेवर बनस्पती यात आहेत मराठीत, टीपामधून केला आहे याचा प्राहकाच्या सोयीसाठा याचे एरापासून पहिला भाग छापून तयार आहे व पु सहापर्यंत भाग पाडन, त्यात ही सर्व ढील काम चाल आहे पहिल्या भागाची माहिती सपविली आह पाहल्या (दु किमत ११ रुपया टपालसर्च १ आगा. सरी आवृत्ति) भागाचा किंमत १२ आ सार्थ योगशतक, गे, दरा याचा १ रुपया, तभरा व पा फक ४ आणघ ट ख अर्धा आणा. चवा या प्रदेवात्री 11, ११ रुपरा, हल्लींचावीर्यनाश व त्यावर उपाय. चवथा 11 रुव आणि महायाची १२ किंमत फचा मागे टपाल 6॥ भाणे टपारखर्च प्रभागास आणा गोवैधक-किंमत २ आणे.26॥ गर्भारपण व यानपण. प्राणिज औषधी आवृत्ति दुसरी] किंमत २ आण,८ख अर्धा आणा ? पारच इतम पुस्तव कि सह16 गोपरीक्षा क स २॥ आणे